open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Revir

Eit **revir** eller **territorium** er eit geografisk avgrensa område som eit eller fleire dyr forsvarar mot andre individ av same art, frå tid til annan òg mot andre artar. Dyr som viser slik åtferd vert kalla **territoriale**. Både pattedyr, fugler, insekter og andre dyr kan vere territoriale.

Revir er ofte knytt til avgrensa ressursar som finst innanfor eit visst område.
Det er få dyr som er territoriale i klassisk forstand, det vil seie at reviret deira inneheldt ein reirplass og nok ressursar til at individet (ofte òg avkommet til individet) kan leva av dei. Dei mest openberre døma på denne typen territorium finst hjå fuglar og fisk; særleg hjå artar med sterke fargeteikningar, som til dømes raudstrupe og siamesisk kampfisk.

Om eit hanndyr held eit revir, kan hannen ofte tola hoer og ungdyr der. Om eit par held reviret saman kan dei forsvara det mot alle artsfrender.

Forsvaret av desse territoria tek sjeldan form av direkte kamphandlingar; som regel vert «eigarskapstilhøvet» markert gjennom ulike teikn som luktavsetjingar, grave- og skrapmerke, song, rop eller anna. Døme på ynlege markeringar er til dømes det raude brystet til raudstrupa, høyrbare kan vera fuglesong eller skrika til brølapen, luktande kan dannast gjennom utskiljing av luktsekret) markeringar. Mange territoriale pattedyr merker grensene til områda sine med luktande sekret som dei som regel skil ut gjennom urin eller spesielle kjertlar på kroppen.

## Kjelder
Párnitha

**Párnitha** (gresk Πάρνηθα), stundom kalla *Parnes* og *Parnetha* og i eldre tider *Parnes* eller *Parnis*, er ei skogkledd fjellkjede nord for Aten i Hellas og den høgaste på halvøya Attikí med 1&nbsp;413 moh. Den høgaste toppen heiter Karavóla (Καραβόλα).  Mykje av fjellet er ein nasjonalpark. Toppen ligg 18&nbsp;km nord for Akhárnes og 30&nbsp;km nord for Aten. Fjellet dekkjer eit område på om lag 250&nbsp;km². Andre toppar er Órnio (Όρνιο - 1&nbsp;350 m), Aéras (Αέρας - 1&nbsp;160 m), Avgó (Αβγό - 1&nbsp;150 m), Xerovoúni (Ξεροβούνι, tyder «tørt fjell» - 1&nbsp;120 m) og Mavrovoúni (Μαυροβούνι - 1&nbsp;095 m).

## Om fjellet

Av byar rundt fjellet finn ein Asprópyrgos, Fylí, Akhárnes (Menídi), Varymbómbi, Thrakomakedónes, Dekélia, Avlónas og Ájos Stéfanos, i tillegg til busetnaden Ájos Merkoúrios.  Frå toppen kan ein sjå mellom anna fjella Pendéli i aust, Ymittós i søraust og Egáleo i sør, i tillegg til Den thriasiske sletta, Saroniabukta, inkludert øyane Salamína og Éjina og buktene Nord-Évvia-bukta og Sør-Évvia-bukta med øya Évvia på andre sida. Ein kan òg sjå store delar av storbyområdet Aten.

Skogar av gresk gran og aleppofuru dekkjer fjellsidene under tusen meter, og er ofte truga av skogbrann, som i 2005 og 2007. Over tusen meter er det stort sett gras og kratt, og under 300 meter stort sett jordbruksområde og urbane forstader. Ein kan finne om lag tusen planteartar på fjellet, inkludert krokus og tulipanar. Fjellet inneheld òg kronhjort.

Etter den enorme skogbrannen i slutten av juni 2007 forsvann 80 % av dei sjeldne skogane. Forskarar reknar med at det kan ta hundre år før området kjem seg på fote att og at dette kan føre til tyngre luft i Aten og at problema med smog kjem til å auke. Temperaturane kan kome til å stige og flaum kan verte eit problem i fleire år framover.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside for Párnitha nasjonalpark
* Webkamera på 1&nbsp;330 m høgd

## Kjelde
Párnonas

**Párnonas** (gresk Πάρνωνας) eller **Málevo** (Μάλεβο) er eit fjell aust for Den lakoniske sletta og Evrótasdalen i Hellas. Det har ei høgd på 1&nbsp;940 moh. og er synleg frå Aten. Den vestlege delen av fjellet ligg i periferieininga Lakonía og den austlege delen ligg i Arkadía. Det er om lag 50 km langt frå nord til sør og 15-25 km breitt. 

Párnonaskjeda skil Lakonía frå Arkadía og består hovudsakleg av kalkstein. Fjellet har den femte djupaste grotta i Hellas, Peletágrotta (543 meter under havet i 2006) og den imponerande vertikale grotta Própantes (360 muh).

Frå toppen av fjellet kan ein mellom anna sjå heilt til Taýjetosfjella, Myrtóohavet og Lakoníabukta. 

## Nærliggande stader

* Kastanítsa, nordaust
* Ájos Vasílios, aust
* Platanáki, aust
* Paleokhóri, aust
* Kosmás, søraust
* Jeráki, sør
* Kallithéa, sørvest
* Vamvakoú, vest

## Kjelde
Bahia

**Bahia** er ein delstat aust i Brasil. Her bur det om lag 15,3 millionar menneske. Delstatshovudstad er Salvador.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Levajok fjellkyrkje

**Levajok fjellkyrkje** (Lævvajåga duoddargir’ko) ligg i Tanadalen i Polmak sokn i Indre Finnmark prosti. 
Levajok har vore preikestad frå gammalt av, ved at presten heldt husmøte på ettermiddagane nokre gonger i året. Frå 1962 var det ei fast høgmesse i Levajok for året. Desse gudstenestene vart heldt i heimen til Samuel Mikkelsen, ein av dei få fastbuande i Levajok, på den tida av året då reindriftssamane kom forbi. Gudstenestespråket var som oftast samisk.

I 1970 vedtok soknerådet i Polmak å reise ei fjellkyrkje på Levajok. Arbeidet vart i gjennomført med stor dugnadsinnsats og i hovudsak finansiert med lokalt innsamla middel. 19. august 1973 vart kyrkja vigsla av biskop Kristen Kyrre Bremer.

## Kjelder:
* *[[Vår kirke i nord]]* Årbok for Hålogaland 1974: Kåre Kvammen: Levajok fjellkirke

## Bakgrunnsstoff
*
Pástra

**Pástra** (gresk Πάστρα) er eit fjell på grensa mellom periferieiningane Attikí og Viotía. Det er ein del av fjellkjeda Kitherónas og den høgaste toppen heiter Koúrteza (Κούρτεζα) eller Tsoúka (Τσούκα) og er på 1&nbsp;025 moh. 

Av planteliv på fjellet finn ein kratt, steineik, nåletre og jordbærtre. Av dyr finn ein mellom anna harar, revar, svarttrost og raud rapphøne.

## Historie
Det låg fleire busetnadar rundt Pasta i antikken, som Oinoi (Οινόη), Eleftherai (Ελευθεραί), Erythrai (Ερυθραί) og Ysiai (Υσιαί). Fleire festningsverk vart bygd i fjellsida frå rundt 400 fvt. til moderne tider. 

I desember 1997 styrta eit fly på Pastra då det skulle lande på flybasen i Tanágra.

## Religiøse bygg
På Pastra ligg klosteret Profítis Ilías (Προφήτης Ηλίας) og kyrkjene Ájos Dimítrios (Άγιος Δημήτριος), Ájos Athanásios, (Άγιος Αθανάσιος), Ajía Marína (Αγία Μαρίνα), Ajía Triáda (Αγία Τριάδα) og Ájos Jeórjos (Άγιος Γεώργιος).

## Kjelde
Píndos

**Píndos** (gresk Πίνδος, arumensk *Pind* og på fleire språk *Pindus*) er ei fjellkjede nord i Hellas. Ho er om lag 160 km lang og på det høgaste 2&nbsp;637 moh (Smólikas). Fordi ho går langs grensa mellom Thessalía og Ípiros vert Píndoskjeda ofte kalla «ryggraden til Hellas». Fjellkjeda strekkjer seg frå grensa til Albania, går gjennom periferiane Ípiros og Vest-Makedonía og sørover til områda nord for Peloponnes. 

## Geografi

Píndos er den sørlege delen av ei lang rekkje av fjellkjeder som går søraustover frå Alpane, via Dei dinariske Alpane til Hellas, og inkluderer Šar-Korab-massivet, Píndos, Parnassós, Khelmós (Aroánia) og resten av Peloponnes. Det sørlegaste fjellet i dette fjellsystemet er Taýjetos. 

Fjellkjedesystemet held fram sørover langs øyane i Egearhavet, som Kýthira, Andikýthira, Kreta, Kárpathos og Ródos, i tillegg til dei mange mindre øyane rundt desse større. Fjellsystemet går på land igjen sør i Tyrkia som Taurusfjella.

## Folkesetnad

Det ligg mange landsbyar i Píndos. Ein av dei er Samarína som er ein av dei høgastliggande i Hellas. Nokre landsbyar, som Perivóli, har samfunn med arumenarar (vlachar), som opphavleg var gjetarar og bønder. Dei siste tiåra har fleire landsbyar, som Métsovo, utvikla seg til turistdestinasjonar med skisenter. 

## Natur og dyreliv

Píndos har eit varierande dyre- og planteliv med habitat frå djupe ravinar til bratte fjellsider. Generelt kan ein dele fjella inn i to store skogsoner: 
* Ei bartresone med tre som underartar av austerriksk furu og den endemiske greske furua dekkjer dei høgare områda med einer nær tregrensa. 

* Ei sone med blandingsskog av lauvtre dominerer dalane og ravinane i mellomhøge og lågare område. 

Store koloniar med hekkande hegre, skjestork, silkeheire og pelikan held til nær dei kjølige fjellvatna i skogane. Dette er eit av få område i Europa der ein finn den sjeldne krøllpelikanen. Ulv, sjakal og bjørn held òg til i skogane. 

## Økologi

Skogane i dette økoområdet har vore utsett for mange trugslar gjennom historia, inkludert overbeiting, jordbruk og avskoging. Den største trugselen no kjem frå fjellturisme og skisentera. Gruvedrift etter brunkol, overbeiting og snauhogst har ført til ustabile jordsmonn i bratte fjellsider, noko som vidare har ført til farlege jordras. Dette har òg truga det biologiske mangfaldet i økoregionen. 

## Sjå òg
* Smólikas
* Slaget ved Píndos
Smólikas

**Smólikas** (gresk skrift Σμόλικας, arumensk *Smolcu*) er det nest høgaste fjellet i Hellas etter Ólymbos med ei høgd på 2&nbsp;647 meter og det høgaste i fjellkjeda Píndos. Fjellet består av ofiolitt. Dei siste isbreane i området trekte seg tilbake for om lag 11&nbsp;500 år sidan. (Hughes et al. 2006). 

Fjellet er om lag 15-20 km langt frå aust til vest og om lag 10 km breitt. Elva Aóos (Vjosë) renn sørvest for fjellet. Frå toppen kan ein sjå Vóiofjella i nordaust, Lýgos i sørvest, Týmfi i sør og Grámmos i nordvest. 

## Næraste stader
* Ajía Paraskeví, nord
* Elévthero, sør

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Smolikas|Smolikas]]» frå ,  den 26. august 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*** Hughes, P.D., Woodward, J.C., Gibbard, P.L. (2006) The last glaciers of Greece. Zeitschrift für Geomorphologie, vol. 50, p. 37-61.
Pílio

**Pílio** (gresk Πήλιο), òg kalla *Pilion*, *Pelion* eller *Pelium*, er eit fjell søraust i Thessalía i Hellas, som dannar ei halvøy mellom Pagastikósbukta og Egearhavet.

I gresk mytologi var Pílio (som fekk namnet sitt etter den mytiske kongen Peleos, far til Akhilles) heimstad til kentauren Khiron, læremeister for mange greske heltar, som Jason, Akhilles, Thesevs og Herakles. Då gigantane Otus og Efialtes prøvde å storme Olympos (Ólymbos), stabla dei fjella Pílio og Óssa oppå kvarandre. Dette gav opphav til eit ordtak for store oppgåver som ikkje gjev resultat.

## Geografi

I dag høyrer Pílio til periferieininga Magnisía og omsluttar 24 landsbyar, som 

* Ájos Jeórjos Nilías
* Ájos Lavréndios
* Argalastí
* Makrinítsa
* Miliés
* Mourési
* Portariá
* Tsagaráda
* Zagorá

Fjellet er dekt av skog som bøk, eik, lønn og kastanje. Pílio har vore ein turistattraksjon i mange år og har mange stiar og store strender med sand eller småstein.

## Historie

Elektrisitet, radio og bilar vart først introdusert på 1950-talet, bortsett frå i Vólos, som hadde fått alt dette tidlegare. Fjernsyn kom til halvøya i 1970- og 1980-åra, og datamaskinar og Internett seint på 1990-talet. Den nordlege delen av Pílio vart råka av ein skogbrann i juni 2007, som øydela skogar i sentrale område av fjellet. Brannen varte fleire dagar og fleire landsbyar vart øydelagd. I august 2007 kunne ein derimot sjå at fleire tre i skogen byrja å vekse blad igjen, medan buskar voks opp på bakken.

## Panorama

Frå toppen av fjellet kan ein sjå dalane omkring, fjella vest i Magnisía, sletta i Thessalía og dei omliggande fjella, Évvia, Sentral-Hellas og Dei nordlege Sporadane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pelion|Pelion]]» frå ,  den 26. august 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* http://www.pelion-paths.gr 
* Bilete av Pílio
* Bilete og teikningar av Pílio 
* Píliojernbanen, som spelte ei viktig rolle i den økonomiske utviklinga av området. 
* Offisiell nettside 
* Reiseguide for Pílio
Pendéli

**Pendéli** (gresk Πεντέλη) eller *Pendelikó* (gresk Πεντελικό), tidlegare òg kalla *Pentelikon*, *Penteli*, *Pentele*, *Pentelikos*, *Pentelicus*, *Vrilissos* (gresk Βριλησσός) eller *Vrilittos* (gresk Βριληττός), i mellomalderen *Mendeli*, er eit fjell nordaust for Aten og sørvest for Marathónas i Hellas. Det har ei høgd på 1&nbsp;109 moh. og er stort sett dekt av skog. Rundt fjellet finn ein stort sett busette område, særleg i Vrilíssia, Pendéli, Ekáli, Diónysos og nord for Jérakas.

## Om fjellet
Heilt sidan antikken har Pendéli vore kjend for marmoren her, som mellom anna vart nytta til bygginga av Akropolis og andre kjende bygningar i Aten. Det antikke dagbrotet er verna og marmor herfrå vert berre nytta til å reparere dei antikke bygningane i Aten. 

Eit kloster ligg midt på fjellet, nordaust for Aten. 

## Historie
Ein skogbrann i juli 1995 øydela store delar av skogen på fjellet og den austlege halvdelen vart bustadområde i Atenområdet. Tre fjerdedelar av fjellsida på Pendéli gjekk med i brannen og det var den verste skogbrannen Aten og Hellas hadde hatt på 1900-talet. Ei rekkje brannar oppstod òg mellom 1998 og 2001, dei fleste var påsette. Som følgje av den store skogbrannen i 1995 vart området Dráfi tre år seinare råka av jordras som blokkerte vegane til området. I seinare år har fleire jordras råka området. 

I juni 2007, same dag som skogbrannen starta i Párnitha, vart fjellet igjen råka av ein mindre brann og eit titals hus og eigedomar gjekk med i flammane. I august same år vart fjellet nok ein gong råka av ein storbrann med flammar så høge som 50-60 meter. Opp til hundre bygningar gjekk igjen med i flammane. Igjen vart det rekna med at pyromanar hadde starta brannane.

## Kjelde
Taýjetos

**Taýjetos** (gresk Ταΰγετος), òg kalla *Taygetos*, *Taigetos* eller *Taygetus*, er ei fjellkjede på Peloponnes sør i Hellas, som strekkjer seg 100 km nordover frå sørenden av Kapp Ténaro på Mánihalvøya. Det er 2&nbsp;410 meter høgt ved Ájos Ilías. Fjellet er kalla opp etter Taygete. I tida frå Austromarriket og fram til 1800-talet vart fjellet kalla *Pendedáktylos* (gresk for *femfingra*). Fjellkjeda ligg i periferieiningane Arkadía, Lakonía og Messinía.

Den høgaste toppen i fjella er forma som ein pyramide. Enkelte forskarar meiner at denne strukturen vart hogd ut for hand av menneske i antikken, medan andre meiner at dette er ein naturleg steinformasjon. Det er derimot ingen erosjonsmekanismar (til no) som kan forklare ein slik naturleg steinformasjon. I antikken skal spartanarane ha bygd eit tempel for Apollon ved toppen. Ei kyrkje for profeten Elias (προφήτης Ηλίας) ligg på same stad. 

Dalen til elva Evrótas ligg i aust, medan Det joniske havet ligg mot sør og vest i lag med Messiníabukta og Arkadía i nord. 

Nesten heile Evrotasdalen og Párnonasfjella og halve Lakonía kan ein sjå frå austsida av fjellet. Frå vestsida kan ein sjå Kalamáta og den austlege halvdelen av Messinía. 

Dei sentrale områda av fjellkjeda vert ofte kalla Skotiní Plévra, som tyder «den mørke sida», fordi landsbyane her ikkje får mykje sol. Mykje av området er skogkledd og i høgareliggande område grassletter og blomar. 

## Stader i Taýjetos
* Artemisía 
* Pijés 

## Nærliggande stader
* Vest:
** Areópoli
** Neokhóri
** Kalamáta
** Pévko
* Nord:
** Loganíkos
** Neokhóri
** Péllana
* Aust:
** Sellasía
** Spárti
** Mystrás
** Magoúla
** Árna
** Jýthio
* Sør:
** Mánihalvøya

## Ymse

Spartanarane i antikken etterlet nyfødde born med sjukdom eller fysiske feil her for å døy. Spárti var ein krigarby og fysisk veikskap vart ikkje tolerert. 

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettside
* http://www.gianniskofinas.com/Vouna/t1/taigetos1.htm  
* http://www.papagiannakos.com/lakonia/taygetus.htm 

## Kjelde
Tiléthrio

**Tiléthrio** (gresk Τηλέθριο), i eldre tider *Tilethrion*, er eit fjell nordvest på Évvia i Hellas. Det er 970 meter høgt, om lag 20 km langt frå aust til vest og 10 km breitt. Fjell er skogkledd med grassletter og steinar i høgareliggande område. 

Frå toppen av fjellet kan ein sjå fastlandet, som det austlege Fthiótida og Magnisía, i tillegg til dei vestlege øyane i Dei nordlege Sporadane, Maliábukta og Nord-Évvia-bukta.

## Nærliggande stader

* Loútra Edipsoú, vest
* Edipsós, vest
* Kastaniótissa, nord
* Roviés, aust

## Kjelde
Ljore

Ein **ljore** er ei lysopning i taket på gamle hus. Ljoren kan òg fungere som røykopning over åren i ei årestove eller tilsvarande for ein røykomn i ei røykstove. For å halde varmen inne og regn ute, kan ein dekke ljoren med ein skjå.

Etymologisk har ordet *ljore* (norrønt *ljôri*) samanheng med ordet *ljos* eller *[[lys]]*.

Ljoren vart avløyst av vindauge for å få inn ljoset og skorstein for å få ut røyken frå eldstaden, og i dag er hus med ljore sjeldne.

## Kjelder
Skjå

**Skjå** (norrønt *skjá*) er eit enkelt uthus, skjul eller skur, gjerne bygd med eit reisverk kledd med enkel bordkleding (ein bordskjå). Ordet har same opphav som ordet «skur».

Ein skjå kan òg vere ei gjennomsynleg hinne, gjerne av kumage, til å bruke som vindauge.  Ordet er òg bruka om ei treramme med ein slik skjå over, brukt som luke i ein glugge eller ein ljore. Ordet har opphav i eingermansk grunnform **skîa-* eller **skiô*, som ein finn igjen i ordet *å skine*. 

## Kjelder

*Falk og Torp: Eymologisk ordbog over det norske og det danske sprog (1903)
Tymfristós

**Tymfristós** (gresk Τυμφρηστός) eller **Veloúkhi** (gresk Βελούχι) er eit fjell aust i periferieinininga Evrytanía og vest i Fthiótida. Fjellet er ein del av fjellkjeda Píndos og har ei høgd på 2&nbsp;315 moh. Det er om lag 30 km langt og 15-20 km breitt. Elva Sperkhiós renn aust for fjellet og Mégdovas renn vest for. 

Frå toppen kan ein sjå dei nærliggande fjellkjedene Vardoúsia i sør og Panetolikó i sørvest.

## Nærliggande stader

* Ájos Jeórjos Tymfristoú, aust
* Tymfristós, søraust
* Karpenísi, sørvest
* Domianí, nordvest
* Ajía Triáda, nord

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tymfristos|Tymfristos]]» frå ,  den 26. august 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Varásova

**Varásova** (gresk Βαράσοβα) er eit fjell nord i periferieininga Etoloakarnanía vest i Hellas. Det har ei lengd på 7 km frå nordvest til søraust og er om lag 2 km breitt. Pátrabukta ligg i sør og fjellet ligg aist for elva Évinos og vest for Andírio. Fjellet er eit av dei brattaste i Hellas med fjellsider på rundt 75°. Høgda er på 917 m. 

Frå toppen kan ein mellom anna sjå Akhelóosdalen, det nordvestlege Peloponnes, Panakhaikó, Erýmanthos, Móvri og Mávro Óros. På klåre dagar kan ein sjå nokre av Dei joniske øyane, som Zákynthos. 

## Nærliggande stader

* Gavrolímni, nordaust
* Kryonéri, sørvest
* Galatás, nordvest

## Kjelde

* * Den [[:el:|greske]] utgåva av [[:el:Βαράσοβα|artikkelen]].*
Vérmio

**Vérmio** (gresk Βέρμιο) eller *Vermion* er ei fjellkjede mellom periferieiningane Imathía og Kozáni i Hellas. Kjeda ligg vest for Kambaníasletta og det høgaste punktet er på 2&nbsp;052 meter nær Náousa.

Vermionfjella har skistader som Séli og Tría-Pénde Pigádia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vermion Mountains|Vermion Mountains]]» frå ,  den 26. august 2007.*
Tómaros

**Tómaros** (gresk Τόμαρος), òg kalla *Tmaros*, tidlegare òg *Tmarus*, *Tomarus* eller *Otyliskos*, er eit fjell sørvest i periferieininga Ioánnina, vest for den antikke staden Dodóni. Fjellet er ein del av fjellkjeda Píndos og har ei høgd på 1&nbsp;976 moh. Sjølve toppen vert kalla **Pentólakos** (gresk Πεντόλακος). Fjellet har ei lengd på om lag 30 km og er 15-20 km breitt. Elva Aóos (Vjosë) renn aust for fjellet. 

Frå toppen av fjellet kan ein sjå Aóosdalen, byen Ioánnina og Pamvótidasjøen. På klåre dagar kan ein så vidt sjå Det joniske havet.

## Nærliggande stader

* Polýgyros, nord
* Dodóni, nordaust
* Melingí, aust
* Kopáni, søraust
* Líppa, sørvest
* Artopoúla, vest

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tomaros|Tomaros]]» frå ,  den 26. august 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Tómaros på gtp.gr
Týmfi

**Týmfi** (gresk Τύμφη), òg kalla *Timfi* og *Tymphi*, er ei fjellkjede nord i periferieininga Ioánnina. Den høgaste toppen er *Gamíla* på 2&nbsp;497 m. Andre toppar er Gamíla II på 2&nbsp;480 m og Tsoúka Rósa på 2&nbsp;466 m. Týmfimassivet inkluderer òg Víkosravinen, som er referert til som den djupaste ravinen (i forhold til breidda) i 2005-utgåva av Guinness' rekordbok (1&nbsp;100 m breitt, 900 m djupt). Týmfi ligg i fjellkjeda Píndos.

Fjellet har ei lengd på om lag 20-25 km frå aust til vest og ei breidd på 15 km. Elva Aóos (Vjosë) renn nord for fjellet. 

Frå toppen kan ein sjå Albania i nord, Smólikas i nordvest, Lýgos i aust og Mitsikéli i nord. Ein kan òg sjå byen Ioánnina og Pamvótidasjøen i sørvest.

## Nærliggande stader
* Laísta, aust
* Vovoúsa, søraust
* Skamnéli, sør
* Pápingo, vest
* Víkos, sørvest

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tymfi|Tymfi]]» frå ,  den 26. august 2007.*
Stiklingfisk

**Stiklingfisk** (*Gasterosteiformes*, gresk for 'magebeinsfisk') er ein orden ekte beinfisk som mellom anna omfattar stingsild. Det finst nesten 60 artar, og dei lever i fersk- og brakkvatn over heile verda. Dei vert kjenneteikna av piggar på ryggen, beinplater langsmed kroppssidene og ei til ein viss grad framskoten snute.

I Noreg har me tre artar; tangstikling, trepigga og nipigga stingsild

## Familiar
Stiklingfisk er nærskylde nålefisk, og det er framleis usemje om kva for grupper som høyrer i kva for orden. *[[FishBase]]* reknar med fem familiar:

* Aulorhynchidae
* Gasterosteidae
* Hypoptychidae
* Indostomidae
* Pegasidae

## Bakgrunnsstoff
* FishBase
Nikolaas Tinbergen

**Nikolaas «Niko» Tinbergen** () var ein hollandsk åtferdsbiolog som delte Nobelprisen i medisin i 1973 med Karl von Frisch og Konrad Lorenz for framifrå forsking innanfor etologien. Han var ein pioner innanfor utviklinga av fagfeltet, og gjorde seg særleg merka med ein serie av gode felteksperiment. Han er òg kjend for dei fire spørsmåla sine, som han meinte var naudsynt å finna svar på for å forklara åtferdstrekk i ein organisme.
Vardoúsia

**Vardoúsia** (gresk Βαρδούσια) eller *Vardoussia* er ei fjellkjede i periferieininga Fokída i Hellas. Den høgaste toppen heiter Korakas (Κόρακας, i antikken Κόραξ, *Korax*) og er på 2&nbsp;495 moh. Píndosfjella ligg i nordvest, medan Panetolikófjella ligg i vest. Fjellet er delt inn i tre delar: Nord-Vardoúsia, der den høgaste toppen er Sináni (2&nbsp;059 m), den svært bratte Vest-Vardoúsia, der den høgaste toppen er Soúfles (2&nbsp;300 m) og Sør-Vardoúsia med Kórakas som den høgaste toppen. Heile kjeda er om lag 30 km lang frå nord til sør og om lag 15 km brei. 

Frå toppen av fjella kan ein mellom anna sjå Panetolikó i vest, Sperkhiósdalen, Giónafjella i nordaust, og ein sjeldan gong kan ein sjå Maliábukta.

Av elvar som har sitt utspring i fjella finn ein Mórnos, Kókkinos og Évinos.

## Nærliggande stader

* Vest: Artotína, Dikhório, Dáfnos, Diakópi
* Sør: Kállio
* Aust: Athanásios Diakós (Áno Mousounítsa), Mousounítsa, Koniákos, Trivídio
Fleire av desse landsbyane danna tidlegare kommunen Vardoúsia, frå 2011 ein del av den større kommunen Dorída. 

## Kjelde
Voúrinos

**Voúrinos** (gresk Βούρινος) er ei fjellkjede i periferieiningane Grevená og Kozáni i Hellas. Fjellet er 1&nbsp;866 moh og strekker seg 25-30 km frå nordvest til søraust og har ei breidd på 20-25 km. 

Frå toppen av fjellet kan ein sjå Píndosfjella, inkludert Khásia, Lýgos, Týmfi, Smólikas og Grámmos, Áskio i nord, Vérmio i aust og Ólymbos i søraust. 

## Stader i fjella
* Knídi
* Paleókastro

## Nærliggande stader

* Metamórfosi, nord
* Levkopijí, nordaust
* Eaní, aust
* Khrómio, aust
* Mikróvalto, søraust
* Eláti, søraust
* Paleokhóri, sør
* Sarakína, sørvest
* Myrsína, vest
* Taxiárkhis, vest

## Kjelde
Danmarks Stednavne

**Danske stednavne** er eit bokverk som gjev informasjon om stadnamn i Danmark. Verket blir utgjeve av Afdeling for Navneforskning ved Københavns universitet.

## Band

* Nr. 1	Samsøs Stednavne. 1922.
* Nr. 2	Frederiksborg Amts Stednavne. 1929.
* Nr. 3-7	Sønderjyske Stednavne I-V. 1933-44.
* Nr. 8	Vejle Amts Stednavne. 1944.
* Nr. 9	Viborg Amts Stednavne. 1948.
* Nr. 10	Bornholms Stednavne. 1951.
* Nr. 11	Maribo Amts Stednavne. Ved Anders Bjerrum og Christian Lisse. 1954.
* Nr. 12	Stednavne i Århus og Skanderborg Amter. Ved Anders Bjerrum og Christian Lisse. 1964.
* Nr. 13	Svendborg Amts Bebyggelsesnavne. Ved John Kousgård Sørensen. 1958.
* Nr. 14	Odense Amts Bebyggelsesnavne. Ved John Kousgård Sørensen. 1969.
* Nr. 15	Svendborg Amts Naturnavne I. Sunds Herred. Ved Birte Hjorth Pedersen og Inge Wohlert. 1970.
* Nr. 16	Stednavne i Præstø Amt. Ved Lis Weise. 1975.
* Nr. 17,1	Stednavne i Ringkøbing Amt. 1. halvbind. Ved Gordon Albøge. 1976.
* Nr. 17,2-1	Stednavne i Ringkøbing Amt. 2. halvbind, 1. hæfte. Ved Gordon Albøge. 1981.
* Nr. 17,2-2	Stednavne i Ringkøbing Amt. 2. halvbind, 2. hæfte. Ved Gordon Albøge. 1984.
* Nr. 17	Stednavne i Ringkøbing Amt. Samlet pris.
* Nr. 18,1	Randers Amts Stednavne. Galten Herred. Ved Kristian Hald. 1976.
* Nr. 18,2	Randers Amts Stednavne 2. Rougsø Herred. Ved Kristian Hald.
* Nr. 19	Stednavne i Københavns Amt. Smørum Herred. Sydlige del. Ved Bent Jørgensen.
* Nr. 20	Stednavne i Københavns Amt. Smørum Herred. Nordlige del. Ved Bent Jørgensen.
* Nr. 19-20	Stednavne i Københavns Amt. Smørum Herred. Samlet pris.
* Nr. 21	Stednavne i Hanherred. Ved Gordon Albøge. 1991.
* Nr. 22	Stednavne i København og Københavns Amt. Sokkelund Herred. Amager og Saltholm. Ved Bent Jørgensen. 1995.
* Nr. 23	Stednavne i Vestsjællands Amt. Sorø, Ringsted, Alsted Herred, Ringsted Herred. Ved Bent Jørgensen. 1997.
* Nr. 24	Stednavne i Vestsjællands Amt. Slagelse, Korsør, Skælskør, Slagelse Herred, Vester Flakkebjerg Herred, Øster Flakkebjerg Herred (med dele i Storstrøms Amt). Ved Bent Jørgensen. 2001.
* Nr. 23-24	Stednavne i Vestsjællands Amt. Samlet pris.
* Nr. 25 Stednavne i København og Københavns Amt. Sokkelund Herred. Sjællandsdelen. Ved Bent Jørgensen. 2006.
Vérno

:*For øya i Tysnes, sjå [[Vernøy]]*
**Verno** (gresk Βέρνο), eldre form **Vernon**, er ei fjellkjede i periferieiningane Kastoriá og Flórina i Hellas. Den høgaste toppen er 2&nbsp;128 moh. Ho er 25-30 km frå nordvest til søraust og om lag 20-25 km brei. Kastoriásjøen ligg sørvest for fjellet og Aliákmonas renn vest for fjellet. 

Frå toppen kan ein sjå Píndosfjella, inkludert Lýgos, Týmfi og Smólikas, Den pelagoniske sletta nordover i Republikken Makedonia, Vérmiofjella, Áskio og delar av Voúrinos i søraust og dei nordlege områda av periferieininga Grevená i sør. 

## Nærliggande stader

* Polypótamo, nord
* Flórina, nord
* Ydroússa, nordaust
* Xynó Neró, aust
* Aetós, aust
* Sklíthro, søraust
* Lékhovo, sør
* Vasiliáda, sørvest
* Vyssiniá, sørvest
* Kraniónas, sørvest
* Melás, vest
* Anaktório, nordvest

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vérno|Vérno]]» frå , den 27. august 2007.*
Xerovoúni

**Xerovoúni** (gresk Ξεροβούνι) er eit fjell i periferieiningane Árta, Préveza og Ioánnina i Hellas med ei høgd på 1&nbsp;614 moh. Fjellet er 20-25 km langt og 15-20 km breitt. Elva Árakhthos renn aust for fjellet, medan Loúros renn i vest. 

Frå toppen av fjellet kan ein sjå Athamaniká i aust og Tómaros i nordvest.

## Nærliggande stader

* Platanoússa, aust
* Panajía, sørvest
* Sklívani, vest
* Kalétzi, nordvest

## Bakgrunnsstoff
* Xerovoúni på gtp.gr

## Kjelde
Stargatsj

**Stargatsj** er eit fjell på grensa mellom Bulgaria og Hellas. Det ligg aust for Slavjanka vest for Beslenåsen, sør for Pirinfjella og nord for Káto Nevrokópi-dalen.

Det høgaste punktet på fjellet ligg på gresk side og heiter Kulata med ei høgd på 1&nbsp;270 moh. Den høgaste toppen på bulgarsk side er Asenov med ei høgd på 1&nbsp;218 m. 

Stargatsj er eit horstfjell som består av marmor, gneis og glimmer. Enkelte stader finn ein òg granitt og kvarts.

Stargatsj er stort sett dekt av buskar og tre som ask, hassel, einer og syrin. I dei høgareliggande områda av fjellet er det bøk. Av dyreliv på fjellet kan ein finne villkatt, villsvin og hare. 

Nærliggande landsbyar er Ilinden og Nova Lovcha.

## Kjelde
Sesam.no

**Sesam.no** var ei norsk søketeneste som vart lansert hausten 2005. Per mai 2007 hadde Sesam om lag 480&nbsp;000 unike brukarar i veka, og var ei av dei 12 mest besøkte nettsidene i Noreg. Målet var å bli best på norske søk, men etter å ha tapt 88 millionar kroner, vart ambisjonane redusert, slik at søkemotoren satsa i houvudsak på søk i aktualitetar og nyhende.
Ein kan blant anna bruke Sesam til å finne:

* Norske og internasjonale nettsider (Nettsøk)
* Oversikt over nyhendesbiletet, og søk i norske og utanlandske kjelder (Sesam Nyheter)
* Avisartiklar attende til 1983 (Nyhetssøk)
* Kontaktinformasjon for bedriftar (Sesam Katalog Bedriftssøk)
* Rekneskapstal og styremedlemmer for bedriftar (Sesam Katalog Bedriftssøk) 
* Kontaktinformasjon og styreverv for privatpersonar (Sesam katalog Personsøk)
* Bilete frå nettsider og frå Scanpix (Bildesøk)
* Leksikonoppslag frå Wikipedia 

## Teknologi
Sesam.no var utvikla i samarbeid med Fast Search & Transfer, eit norsk søketeknologiselskap som er rekna blant dei beste selskap innan søkemotorteknologi i verda. 

## Organisasjon
Sesam.no var eigd av Schibsted Søk AS, eit dotterselskap i Schibstedkonsernet. Administrerende direktør var Arild Nilsen, og styreleiar var Rolv Erik Ryssdal. Sesam.se og Sesam MEDIA AS var òg dotterselskap av Schibsted Søk. 

## Bakgrunnsstoff
* Sesam.no
* Sesam.se 
* Schibsted Søk: Kontaktinfo og styremedlemmer
* FAST Search and transfer
* Sesam Katalog 
* Sesam Nyheter 
* SK.no

## Andre kjelder
* Schibsted svinger nå øksa over sin nettsatsing Sesam.no
Indrebøbibelen

**Indrebøbibelen** er ei nynorsk bibelomsetjing som kom i 1938. Det var ei revidert utgåve av Fyrebilsbibelen, som Studentmållaget gav ut i 1921. Han fekk namnet Indrebøbibelen etter dei to brørne som stod sentralt i arbeidet: Ragnvald Indrebø, som seinare vart biskop i Bjørgvin, og broren Gustav, som var professor i nynorsk.

I denne utgåva var mykje av det særprega språket til Alexander Seippel tona ned, og nynorskutgåva var synkronisert med bokmålsutgåva. 

Allereie same året som 1938-utgåva av Bibelen kom ut, vart det gjort eit rettskrivingsbrigde som var tolleg gjennomgripande for nynorsken. I 1959 førte også læreboknormalen til nye endringar. Målet i den nynorske bibelen kom difor til å skilje seg ikkje så lite frå den normalen som nynorskelevar møtte i skulen.

## Kjelder

* Bibelselskapet 
* Bibelen i ulike norske omsetjingar 
* Språknytt 1/1976
* Dag og Tid
Alexander Seippel

**Heinrich Julius Manfred Alexander Seippel** () var ein norsk filolog, folkeminnesamlar og bibelomsetjar. Alexander Seippel er i dag best kjend for å ha stått for om lag halvparten av den første nynorske bibelomsetjinga som Studentmållaget i Oslo gav ut 1921. 

## Bakgrunn
Seippel var fødd i Kristiansand som son av en tysk forretningsmann. Han voks opp i Kristiansand Frøysnes. I 1868 tok han artium og i 1873 vart han cand.mag. etter studier i gresk og latin. Deretter følgde om lag 12 år med studie og studiereiser før han i 1886 vart utnemnd til professor i semittiske språk ved Universitetet i Oslo. 

## Virke

Som språkforskar gjorde Seippel ein stor innsats ved at han samla omtale av Norden og nordiske tilhøve i arabiske skrifter. Arbeidet vart utgjeve i 2 band *Rerum Normannicarum fontes Arabici*, i 1896 og 1928. 

Seippel skreiv sjølv lyrikk, han samla stev i Setesdal, og gjendikta lyrikarar som Hafiz og Omar Khayyam. Då Fyrebilsbibelen vart utgjeven av Studentmållaget i 1921, stod Seippel bak halvdelen av omsetjinga. Det fyrste offentlege forsøket hans var *Fyrste Mose-bok eller Upphavs-boki. Umsett fraa grunn-teksti*, utgjeven i 1905 som vedlegg til *[[Syn og Segn]]*. 

Han vart Riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden i 1896, og forfremja til *Kommandør* i 1938. Han vart medlem av Det Norske Vitenskaps-Akademi i 1897, og vart utnemnd til statsstipendiat då han vart pensjonert i 1922. Alexander Seippel døydde i Oslo.

## Kjelder
* Sylfest Lomheim, Aasulv Lande, Gunnar Stubseid. *Sjønna på Elbursfjell. Alexander Seippel - livet og livsverket*. Høyskoleforlaget, 2001. ISBN 82-7634-339-2 
* Sylfest Lomheim. «Alexander Seippel» I. *Norsk biografisk leksikon*, 2. utg.
* sambok 24 bøker av/om/ved A. Seippel
* Bibelselskapet 

## Bakgrunnsstoff
* gamal.nynorsk.no  Fyrebilsbibelen i fulltekst
Akrotíri på Kreta

**Akrotíri** (gresk Ακρωτήρι) er ei halvøy og ein tidlegare kommune på Kreta, aust i periferieininga Khaniá. Det antikke namnet var *Kiamon*, medan ho under Austromarriket vart kalla *Kharaka*.

Akrotíri ligg på nordsida av øya. Ho er nesten sirkelforma og er forbunde til resten av øya mellom byane Khaniá og Soúda. Sør for halvøya ligg Soúdabukta. Det meste av halvøya ligg på eit platå over sjøen. Langs nordkysten ligg ei rekkje med åsar. Det ligg fleire feriestader langs Akrotíri, som Stavrós, Kalathás og Maráthi.

Akrotíri var tidlegare ein eigen kommune i periferieininga Khaniá, men inngår frå 2011 som ei  kommunaleining i kommunen Khaniá.

Gravene til Eleftherios Venizelos og son hans Sofoklis ligg på Akrotiri. Her vart det greske flagget reist for å utfordre tyrkarane og stormaktene, og halvøya vart eit hovudkvarter for den kretiske revolusjonen.

Tre kloster ligg i åsane i nord. Ajía Triáda vart grunnlagd av to venetianske munkar som hadde vorte ein del av den ortodokse kyrkja på 1600-talet. Eit anna kloster, Katholikó, i dag forlate, vart grunnlagt på 400- eller 500-talet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Akrotiri (Crete)|Akrotiri (Crete)]]» frå ,  den 27. august 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* Reiseguide for Akrotíri
* Bilete av Akrotíri Stavrós
Kjevle

**Kjevle** (av norrønt *kefli*) er ein reiskap som kan nyttast for å glatte ut deig. Det består av ein sylinderform valse med handtak. Ofte kan handtaka vera festa til ein aksel som går gjennom valsen, men kjevlet kan òg vera laga i eitt stykke. Kjevlet er oftest gjort av tre, men finst òg i stein, metall, porselen, plast og kombinasjonar av desse. Kjevlet vert rulla fleire gongar over deigen slik at deigen gradvis vert flatare og tynnare. Kjevle kan ha ei lengd på 30-40 cm, men kan også vera kortare. Diameteren kan vera om lag 8-12 cm på tjukke kjevle, og 2-3 cm på tynne pinnekjevle.

## Bruk
Kjevle kan brukast til baking av tynne kaker og brød og til botn eller lok i terter, paiar og pizza. Det er også brukt til å laga nudlar, pasta og annan fylt deig.

I eldre tider i Noreg var det vanleg at bakstekjerringar fór rundt på bygdene og baka flatbrød, lefse og andre brødvarer, og det var vanleg at bakstekjerringa hadde med seg ei eller fleire av tenestejentene på garden. Når dei fyrst var i gang, var det vanleg at dei baka store stablar med flatbrød og anna brød som stod seg lengje. Bakstekjerringane hadde stor røynsle med å kjevla ut tynne deigar, og dei la ofte stor flid i arbeidet, for ikkje å «skjemma ut fingrane sine». Mange gardar hadde eit eige eldhus der bakinga gjekk føre seg. 

## Kjevletypar
Det finst ulike typar kjevle:

* **Glatte kjevle,** med ein heilt glatt sylinder, er ei utbreidd kjevleform.

* **Lefsekjevle** har furer i rulleretninga.

* **[[Flatbrød]]kjevle** har småruta mønster over heile rulleoverflata.

* **Knekkebrødkjevle** eller **kruskavel** er eit kjevle som er særskilt laga for knekkebrødsbaking. Sylinderen er ikkje glatt, men har derimot knottar, for å skape det rette mønstret på knekkebrødet.

* **Mønsterkjevle** er eit kjevle med overflate som ikkje er slett, men lagar eit mønster på flata som ein rullar over. Ein kan normalt berre rulle over ei gong for å lage eit avsett mønster. Desse kjevlene vart vanlegvis nytta vanlegast til kakedekorering. Desse kjevla blir til vanleg laga av plast.


Fil:Lefse_rolling_pin.jpg|Lefsekjevle
Rouleau à pâtisserie en bois d'olivier.jpg|Fransk bakekjevle med utskorne mønster.
Fil:HP Hansen 52Firesidet kagerulle til knækbrød.jpg|Knekkebrødkjevle med forseggjort mønster.
Fil:Rolling Pins.jpg|Fleire kjevle, nokre med mønster.


## Kjevle i kulturen
Ettersom baking gjerne har vore kvinnfolkarbeid, har kjevlet alltid vore innan rekkevidd for kona. Av den grunn vert kjevlet i teikneseriar ofte framstillt som kvinna sitt «våpen», som i teikneserien *[[Finbeck og Fia]]*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Trollkrabbar

**Trollkrabbar** er ein familie tifotkreps som hovudsakleg lever i kalde hav. I norske farvatn er dei representerte med trollkrabbe, i nyare tid òg kongekrabbe. Trass i namnet er dei ikkje ekte krabbar; dei høyrer til anomurene og er såleis nærare i slekt med eremittkreps og trollhummarar. Dette går det an å sjå på dei asymmetriske bakkroppane dyra ber under brystet.

Det er registrert om lag 40 artar trollkrabbar i 14 slekter. Fleire av dei vert fanga og selde som mat.

## Bakgrunnsstoff
Sniglehus

Eit **sniglehus** er eit skal som sit utanpå og er ein del av kroppen til dei fleste snigleartane. Det vert nytta som vern mot predatorar og mekanisk skade og som feste for musklar. Landlevande sniglar treng dei ofte òg for å hindra uttørking.

Sniglehus består av fleire lag og består som regel av kalk rundt eit organisk «stilas». Det vert skild ut or mantelen, den same delen av blautdyrkroppen som skil ut skjelet hjå muslingar. Sniglehuset er som regel spiralsnodd, og er alltid i eitt stykke.

## Bilete

File:Cellana stellifera shell 2.jpg
File:Haliotis asinina.jpg
File:Theodoxus danubialis.jpg
File:Valvata cristata drawing.jpg
File:Valvata macrostoma.png
File:Valvata piscinalis shell.jpg
File:Hydrobia ventrosa shell.jpg
File:Pyrgula annulata shell.jpg
File:VisTachetéI.png
File:Entemnotrochus rumphii.jpg
File:Syrinx aruanus shell.jpg
File:Murex pecten shell 3.jpg

File:Bullata guerrinii.jpg
File:Lambis scorpius shell.jpg


## Kjelder
Skjemtegauk

**Skjemtegauk** er ein skjemtsam person, òg kalla *spøkefugl*. Skjemtegaukar ser ofte dei komiske situasjonane i dagleglivet, som dei vrir litt på og sett på spissen slik at humoren kjem tydelegare fram. Nyhende og politikartabbar vert ofte nytta som utgangspunkt for skjemt. 

## Sjå òg
* Skjemteeventyr
* Skjemtegaukfestivalen
Kyrie

**Kyrie** eleison er gresk for «Herre, miskunna deg over oss», eit bønerop som finst fleire stader i Bibelen, mellom anna i Matteus 20,30-31, Markus 10,47-48, og Lukas 17,13.

I kyrkjeleg tradisjon har bøna vore tillagt eit omfattande innhald, eit uttrykk for all menneskeleg usselskap, synd, sjukdom og naud. I liturgien vart *kyrie* det faste omkvedet til kyrkjelyden i litaniet. 
I den romerske messa kom *kyrie* inn som ein fast ledd omkring år 500. I den norske høgmessa fekk *Kyrie eleison* fast plass i 1887, dels i gresk form, dels i omsetjing, sungen med melodi frå koralboka til Niels Schiørring.

## Kjelder

* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962
Oligotrofisk

At eit miljø er **oligotrofisk** tyder at det ikkje er eigna til å livnæra særleg mykje liv. Ordet vert i norsk brukt mest om innsjøar, stundom òg jordsmonn. Livet i oligotrofe miljø er ofte særleg interessant på grunn av dei alternative energikjeldene somme av dei brukar.

Sjølve ordet kjem av gresk: *Oligo* tyder «få», «lite», og *trophe* tyder «næring», «mat».
Gloria in Excelsis Deo

**Gloria in Excelsis Deo**, på norsk *Ære vere Gud i det høgste*, er innleiingsorda til det andre faste leddet i den katolske messa, òg kalla «Den store doxologi» og «Hymnus angelicus», «Engelhymnen». Det siste namnet viser til Lukas 2,14, englesongen på Betlehemsmarka då Jesus vart fødd.

## Soge
Innleingsorda *Gloria in excelsis Deo* er henta frå Juleevangeliet, resten er fri dikting, kjend i kjelder frå 800-talet, men med røter i hymner av Athanasius frå 300-talet. Salmen er eldre, han var inntatt i julemessa av pave Telesforus (125 - 136). Slik er han rekna som ein av dei eldste salmane i den kristne kyrkja, bortsett frå salmene i Salmenes bok. Hymnen vart først bruka som morgonhymne i tidebøna, frå 600-talet kom han inn i julenattsmessa. Etterkvart vart hymnen eit ledd i den ordinære søndagsmessa.

I *Norsk salmebok* er det opplyst at salmen er frå 100-talet, omarbeidd av Hilarius av Poitiers, som døydde 368.

## Bruk
*Gloria in excelsis Deo* fell bort i fastetida, i adventa og på bots- og sørgedagar. Leddet er heller ikkje med i rekviemesser. Melodien som vert brukt varierer med kyrkjeåret. 

### I evangeliske gudstenester
I den evangelisk-lutherske gudstenesta vart dette messeleddet bruka dels med latinsk tekst, dels i omsetjing. *Gloria*-leddet vart òg gjendikta i metrisk form, i ein salmen skriven av Nicolaus Decius i 1523, omsett til dansk alt i 1529 som salmen «Alene Gud i Himmerik»., seinare «Gud, einast Gud i himmelhøgd» (nr 787 i Landstads kirkesalmebog/Nokre Salmar , nr 20 i Nynorsk salmebok og nr 264 i Norsk salmebok). 

I Norsk salmebok er salmen teken inn som nr. 942. 

## Tekst

## Kjelder
* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962
* J. N. Skaar (1879): *Norsk Salmehistorie* F. Beyers Forlag
* *[[Norsk salmebok]]* Verbum 1985 ISBN 82-543-0261-8
Khalkidikí

**Periferieininga Khalkidikí** (gresk Περιφερειακή ενότητα Χαλκιδικής, *Periferiakí enótita Khalkidikís*) er ei periferieining i den søraustlege delen av Sentral-Makedonía i Hellas.

Den store halvøya **Khalkidikí** (gresk Χαλκιδική), òg kalla *Halkidiki* eller *Khalkidike*, nordvest i Egearhavet utgjer mesteparten av periferieininga. Halvøya ser ut som ei hand med tre «fingrar» &ndash; Kassándra (i antikken Pallene), Sithonía og «det heilage fjellet» Áthos (i antikken Akte) og klostera her. Áthos er ikkje ein del av periferieininga, men er ein autonom klosterstat. I det indre av halvøya og nord i dei sentrale område av periferieininga ligg fjellet Kholomóndas.

I antikken var Khalkidikí ein del av Thrakia. Dei første greske busetjarane kom til området frå byane Khalkída og Erétria på Évvia, rundt 700-talet fvt. og grunnla byar som Mende, Torone og Skione. Ei ny bølgje med emigrantar kom frå Ándros på 500-talet fvt.. Den antikke byen Stájira var fødestaden til den store filosofen Aristoteles.

Hovudstaden i Khalkidikí er byen Polýjyros, som ligg midt på halvøya.

Periferieininga grensar berre til periferieininga Thessaloníki i nord.

## Antikke byar
* Olynthos
* Potidaia
* Palaiokhori

## Administrativ inndeling

Tidlegare var Khalkidikí eit prefektur. Frå 2011 er periferieininga delt inn i fem kommunar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i periferieininga er:

## Kjende innbyggjarar
* Aristoteles, filosofen
* Sokratis Malamas (f. 29. september, 1957 i Sykiá), gresk songar
* Manolis Mitsias (f. 1944 in Doumbiá), gresk songar
* Grigoris Arnaoutoglou (f. 1970), TV-vert

## Bakgrunnsstoff
* Turistguide
* Khakidikí på e-city.gr 
* Offisiell nettside
* in-chalkidiki.com

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chalkidiki|Chalkidiki]]» frå ,  den 28. august 2007.*
Oligotrofe vatn

**Oligotrofe** eller **næringsfattige vatn** er innsjøar med lite tilfang av mineral og næringssalt, med eit påfølgjande fattig plante- og algeliv. Ein finn dei som regel i område med harde bergartar som ikkje lett let seg løysa opp i vatn; t.d. i granittfelt. Mangelen på algar og plankton gjer at vatnet vert særs klårt og fattig på liv. Dei fleste norske fjellvatn er oligotrofe.

Sjølv om dei oligotrofiske vatna er fattige på mineral, er dei ofte rike på oksygen; særleg i botnsjikta. Her finn ein gjerne oksygen- og kaldtvasskrevjande fiskeartar som t.d. aure.

Det motsette av oligotrofe vatn er eutrofe vatn.

## Somme oligotrofe vatn i Noreg
* Jølstravatnet
* Pasvik
* Femunden
* Selura
Vegår

**Vegår** er ein innsjø i Agder. Han har eit areal på 17,3&nbsp;km² og ligg 189 moh. i Vegårshei kommune.

## Namn på Vegår
Vegår har mange namn. Den blir kalla anten Vegår, Vegårvann eller Fjorden. Det sist nemnte gjeld berre på Vegårshei.

## Fjorden og bygda
Fjorden har vore livsgrunnlaget for vegårsheiingane rundt i Fjordbygda. Dei fløytte tømmer ned gjennom bekkane og ned til Fjorden.

Sjøen kan skryta av ein av landets lengst samanhengande bestandar av bever, og har elles bestandar av åbor, aure, røye og ål.

## Bakgrunnsstoff
* Noregs vassdrags- og energidirektorat 
* Fleirbruksplan for vassdraget
Laura Djupvik

**Laura Djupvik** () er ein norsk journalist, forfattar og omsetjar. Ho debuterte i 2004 med romanen *Båten er så liten*.

Djupvik fekk Guro Sandsdalens litteraturpris i 2008.

## Bibliografi
**Båten er så liten* (2004)
**Hundre appelsinar og ein fiolin* (2007)
**Den magiske kulen* (2009)
**Kvitt* (2013)

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Laura Djupvik i NRK Forfatter
* Presentasjon av Laura Djupvik på nettstaden til Samlaget
* Utgjevingar av Laura Djupvik i BIBSYS Ask
Arthur Ratche

**Arthur Johan Ratche** () var ein norsk journalist og forfattar, fødd i Bardal (då i Hemnes på Helgeland) av foreldra Ane Helene Jensdtr. frå Sund og Georg Martin Ratkje frå Bergen. Han vart gift i Trondheim 18.09. 1015 med Agathe van Severen og døydde i Oslo.

Arthur Ratche tok middelskole i Mosjøen og vart sidan journalist i Trondheim og Oslo.

I ein artikkelserie i Morgenbladet i 1935, publisert i boka *Finsk fare for Finnmark* som kom i 1936, advarte han mot at delar av landet med stort kvensk innslag i framtida kunne bli ein del av eit storfinsk rike, sidan kvenane heldt på det kvenske språket og i liten grad gjekk opp i norsk kultur. Han meinte samane var meir nøytrale i denne spenninga, men advarte om at dei i tilfelle ei folkerøysting om tilslutning til Noreg eller Finland ville røyste slik dei sjølve fann det mest fordelaktig.

I 1937 fekk han Petter Dass-medaljen for aktivt arbeid i Nordlændingernes Forening og for Nord-Noreg.

## Bibliografi:
* 1930: *Forlags- eller haandverksmæssig bundne bøker*
* 1935: *Helgeland*
* 1936: *Finsk fare for Finnmark*
* 1941: *75 års kolonialhistorie 1866 - 20. april - 1941 : Joh. Johannson kolonial en gros Oslo*

## Kjelder
* Arkivverket - Digitalarkivet Kyrkjebok og folketeljing
* Teemu Ryymin 1998 Finske nasjonalisters og norske myndigheters kvenpolitikk i mellomkrigstiden 
* Terje Roghell: *Folk og slekt på Hemnesberget* Hemnes kommune 2007 ISBN 978-82-993491-7-8
99942 Apofis

**99942 Apofis** eller **Apophis** er ein asteroide oppkalla etter det greske namnet på den egyptiske demonguden Apep. Asteroiden, som vart oppdaga den 19. juni 2004, er eit Near Earth Object (NEO), eller nærjordsobjekt, som tyder at han har ei bane som kryssar den til jorda.

I desember 2004 skapte asteroiden litt oppstuss då dei fyrste observasjonane tyda på at han kom til å treffe jorda i 2029. Seinare observasjonar kom med betre forutseiingar som fjerna mogelegheita for eit treff på jorda eller månen i 2029. Men det stod att ein moglegheit, at mens han passerer jorda i 2029 vil Apofis passera gjennom eit «gravitasjonelt nykelhol» — eit presist punkt i rommet, ikkje meir enn 400 meter breitt, som forandrar bana til asteroiden slik at han treffer jorda den 13. april 2036. Denne mogelegheita heldt asteroiden på nivå 1 på Torino Impact Hazard Scale heilt til august 2006, då faren for kollisjon vart sett ned til nivå 0. Asteroiden slo rekorden for det høgaste nivået på torinoskalaen med sitt nivå 4, sjølv om han berre hadde dette nivået ei kort stund.

## Bakgrunnsstoff
Gunnar Heiðar Þorvaldsson

**Gunnar Heiðar Þorvaldsson** *(*'Gunnar Heidar Thorvaldsson*')* () er ein islandsk fotballspelar, frå Vestmannaeyjar. Han spelar for Esbjerg frå 1. juli 2008.

Þorvaldsson spela først for ÍBV frå Vestmannaeyjar, frå 2004 i Halmstads BK i Sverige. I 2005 blei han toppskårar i Allsvenskan. I 2006 underteikna han kontrakt med Hannover 96 i Tyskland, men fekk lite speletid på grunn av skadar. I august 2007 underteikna han ein utleigeavtale på eit halvt år med Vålerenga, Þorvaldsson ønskte ikkje avtalen forlenga.

Han har spela på det islandske landslaget frå mars 2005.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Vålerenga
Kapp Maléa

**Kapp Maléa** (gresk Ακρωτήριο Μαλέας, *Akrotírio Maléas*) er ei av halvøyane søraust på Peloponnes i Hellas. Ho skil Det joniske havet i vest frå Egearhavet i aust og er det nest sørlegaste punktet på det greske fastlandet (etter Kapp Ténaro). Ein gong stod eit av dei største fyra i Middelhavet her. 

I antikken var havområda utanfor sterkt trafikkert og ei av dei store rutene frå nordaust i Middelhavet til vestlege område. Vêret i området var derimot kjend for å endre seg heile tida, noko som mellom anna vert fortalt i Odysseen. Homer skildrar korleis Odyssevs på veg heim til Ithaka rundar Kapp Maléa, men vert blese ut av kurs, og han vart borte i opp mot 10 år. 

Neset vart derimot langt mindre viktig då Korintkanalen opna, som gjorde at skip ikkje lenger trong å segle rundt Peloponnes. Det går likevel framleis mykje skip forbi halvøya. 

Under den andre verdskrigen starta nazistane på Hellas å byggje eit militærtårn for forsvar og overvaking av skipsruta utanfor kysten. Konstruksjonen vart derimot aldri gjort ferdig sidan okkupasjonen enda i 1944. 

Kapp Malea høyrer til periferieininga Lakonía. Området Vátika (Βάτικα) eller Viés (Βοιές) ligg heilt sør på halvøya med Neápoli som den største byen. 

Vest for halvøya ligg øya Elafónisos, som er kjend for sine lange og lyse strender. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cape Maleas|Cape Maleas]]» frå , den 29. august 2007.*