open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lydmåling

**Lydmåling** er måling av dei frekvensane ein lyd består av eller av lydtrykket. Frekvensanalysen blir gjort med mikrofon, forsterkar, elektronisk filter og eit registreringsinstrument. Filteret slepp berre eit smalt frekvensområde gjennom og blir etter kvart flytta over heile det høyrbare frekvensområdet. Frekvensanalysen blir òg gjort med parallellanalysator, som finn frekvensane til alle lyden samstundes, . Lydtrykket blir mælt med mikrofon, forsterkar og registreringsinstrument, som kan dekke heile det høyrbare området eller berre visse dele som ein slepp gjennom eit filter.

Øyret si følsomheit varierer sterkt med frekvensen til lyden, og objektiv lydtrykkmåling har ofte lita interesse. Sjå høyrenivå.

Rane tonar og diskantlyd er som regel meir ubehageleg enn blanda lydar og basslyd. I 1959 innførte ein i samband med måling av flystøy omgrepet følt støy, som blir angjeve i PNdB (Perceived Noise Decibel), og som blir berekna på grunnlag av styrken til lyden for ulike frekvensar. Det finst òg andre utrekningsmåter som tek med kor lenge lyden varer, tida på døgnet osb.

## Sjå òg
* frekvensanalyse
* klanganalyse

## Kjelder
* lydmåling. I Store norske leksikon.
Lydspektrograf

Ein **lydspektrograf** er eit elektronisk apparat som analyserer lydsvingingar i lufta etter frekvens og gjev eit visuelt bilete av den akustiske oppbygginga  til lyden. Lydspektrografi spelar ei rolle mellom anna i fonetikken.

## Kjelder
*
Lydstyrke

**Lydstyrke** kan vise til lydtrykk eller lydintensitet, som begge er objektivt målbare storleikar. Lydstyrke slik han subjektivt blir oppfatta med høyrsla, blir kalla høyrenivå.

## Kjelder
lydstyrke. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/lydstyrke
Lydtrykk

**Lydtrykk** er små variasjonar i lufttrykket skapt av lydbølgjer. Bølgjene skapar små fortettingar og fortynningar av lufta opptil mange gonger i sekundet, slik at lufttrykket vil veksle mellom litt over og litt under atmosfæretrykket. Det er desse trykkvariasjonane som set trommehinna i øyra i svingingar. Ved særs sterk lyd er lydtrykket 1/10&nbsp;000 av atmosfæretrykket, og den svakaste høyrbare lyden er 1/10&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 av atmosfæretrykket. SI-eininga for lydtrykk er Pa. 

## Lydtrykknivå
I staden for absolutt lydtrykk nyttar ein ofte **lydtrykknivå**, definert som 
:L_p=20\log_{10}\bigg(\frac{p}{p_{ref}}\bigg),
der p_{ref}=20 μPa, som er det minste lydtrykknivået ein gjennomsnittsperson oppfattar. 

### Døme på lydtrykknivå
Tabellen gjev omtrentlege verdiar for forskjellige lydkjelder

## Bibliografi
* Howard, D.M. og Angus, J., *Acoustics and psychoacoustics*, 3. utg., Focal Presss, 1996.
PNdB

**PNdB** (forkorting for engelske *Perceived Noise* og dB, desibel) er ei nemning til tal som gjev styrken på på «følt støy». Støystyrke kan ikkje målast direkte i PNdB, men målingane av den fysiske støyen, gjevne i desibel (dB), blir korrigerte så talgjevinga passar betre med den subjektive oppfatninga. 

## Kjelder
*
Sirene

Ei **sirene** er eit apparat til å skape kraftige tonar, som regel brukt for å alarmere, til dømes luftvernssirener eller sirener på utrykkingskøyretøy som ambulansar, politibilar eller brannbilar.

Det finst fleire typar sirener. Ein av dei første vart funne opp av Cagniard de Latour i 1819, og består av eit blåserøyr for luft og føre opninga av dette ei skive med hol. Når skiva roterer, blir blåserøret vekselvis lukka og opna slik at den utstrøymande lufta kjem støytvis og med det skapar fortettingar og fortynningar i lufta omkring, det vil seie lyd. Ein meir brukt og sterkare sirene består av ei vifte med vinkelskovler som roterer inne i eit sirenehus med like mange opningar som vinkelskovler.

Nemninga blir òg brukt om kraftige lydgjevarar der ein metallmembran blir sett i svingingar av ein vekselstraumselektromagnet eller trykkluft, ein såkalla tyfon. 

Sirener er òg nytta som musikkinstrument, som i Edgard Varese sine verk *[[Hyperprism]]* (1924), *[[Ionisation]]* (1931) og *[[Poème électronique]]* (1958).

## Kjelder

* 
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sirene (alarm)|Sirene (alarm)]]» frå ,  den 20. februar 2013.*
Audiofrekvens

**Audiofrekvens** eller **tonefrekvens** er frekvensar innanfor høyrbare området. 

Det generelt aksepterte standardområdet for høyrbare frekvensar er frå 20 til 20 000 Hz, men det varierer frå person til person. Frekvensar under 20 Hz vert generelt kjend i staden for høyrt, så lenge lydtrykket overstig eit visst nivå. Frekvensar over 20 000 Hz kan stundom høyrast av unge menneske. Høge frekvensar er dei første som forsvinn ved høyrselstap på grunn av alder eller langvarig eksponering for høge lydtrykk. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Audio frequency|Audio frequency]]» frå ,  den 20. februar 2013.*
Tonespektrum

**Tonespektrum** eller **klangspektrum** er eit spektrum som gjev styrkeforholdet mellom dei deltonane ein tone er samansett av. 

## Sjå òg
* klanganalyse

## Kjelder
* tonespektrum. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/tonespektrum
Svevning

**Svevning** er eit akustisk fenomen som opptrer når to tonar med nesten same frekvens eller tonehøgd kling samstundes, og høyrest som ei periodisk veksling i lydstyrken. Dette blir utnytta ved stemming av to strengar til same tone: vekslingane blir langsamare og opphøyrer heilt når strengane har fått nøyaktig same frekvens.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* Javaprogram, MIT
Tone i akustikk

:*For andre tydingar, sjå [[tone]].*
Ein **tone** er regelmessige lydsvingingar karakterisert ved lydstyrke, høgd og klangfarge.

Styrken (høyrestyrken) vert gjeven i phon. Frekvensen vert gjeven i svingingar per sekund (hertz, Hz), og viss tonen inneheld fleire frekvenskomponentar, er tonen som regel avgjort av den lågaste av desse (grunntonen). Klangfargen er avgjort av kor mange overtonar det er og amplituden av desse i høve til amplituden til grunnkomponenten. Viss tonen inneheld berre éin frekvens, blir tonen kalla rein eller enkel. Med fleire frekvensar blir tonen kalla samansett. Den lågaste tonen kallar ein grunntonen, dei andre overtonar. Viss frekvensen til overtonane eit heiltal gonger frekvensen til grunntonen, blir overtonane kalla overharmoniske av grunntonen. Tonen i blåseinstrument og strengeinstrument er bygd opp av harmoniske overtonar. Tonar i kyrkjeklokker har ikkje-harmoniske overtonar. Klangfarga til eit instrument avheng òg av kor snøgt grunntonen og dei ulike overtonane bygger seg opp og døyr ut. Nokre instrument, som til dømes fiolin, har små variasjonar i frekvensane til grunntonen og dei overharmoniske komponentane.

## Reeferansar

## Kjelder

*«tone» i *Store norske leksikon*.
Gro Marie Svidal

**Gro Marie Svidal** () er ein norsk folkemusikar frå Jølster i Sogn og Fjordane. Svidal spelar hardingfele. Ho er utdanna frå Ole Bull Akademiet på Voss, og ved Norges Musikkhøgskole. I 2010 leverte ho masteroppgåva *Ve'dunderlæ: perspektiv på den munnlege kommentaren i hardingfelekonserten*. Svidal er hardingfelespelar, komponist, dansar og produsent. Ho spelar særleg tradisjonsmateriale frå Sunnfjord, Sogn og Voss. 

## Prisar og stipend
* 2014: 1. plass, spel hardingfele, klasse A (Landskappleiken, Geilo)
* 2013: 1. plass, spel hardingfele, klasse A (Vestlandskappleiken, Førde)
* 2013: 4. plass, spel hardingfele, klasse A (Landskappleiken, Røros)
* 2013: Statens kunstnerstipend for yngre/nyetablerte kunstnere, folkekunst (1. år)
* 2012: *Jølster 2012* nominert til Folkelarmprisen i solo-klassen
* 2011: 2. plass i Fanitulltevlinga
* 2009: 2. plass i NM i folkemusikk
* 2009: *Hardingfele* nominert til Folkelarmprisen i solo-klassen
* 2009: Nominert til NRK Sogn og Fjordane sin Lutt-pris 
* 2008: Tiltaksmidlar frå Rådet for folkemusikk og folkedans
* 2003: Ungdommens musikkstipend frå Sparebanken Sogn og Fjordane
* 1998: Gunnar Smaadals musikkpris 
* 1997: Gullharpa for beste solist på hardingfele i klassen for junior (Landskappleiken, Ål i Hallingdal)

## Diskografi
* *Jølster 2012* (med Erlend Apneseth, Synnøve S. Bjørset og Sigmund Eikås) (ta:lik 2012)
* *Hardingfele* (soloutgjeving) (Etnisk musikklubb 2009) 
* *Det hev ei rose sprunge* (Helene Bøksle si juleplate frå 2009. Gro Marie Svidal spelar hardingfele på melodien *Lys Til Nattsvart Jord*)
* *Sommarkveld*  (solo og samspel, med Indre Sunnfjord Spelemannslag) (Etnisk Musikklubb 2003)
* *Surfing in the air* (Christine Guldbrandsen si utgjeving frå 2003. Gro Marie Svidal spelar hardingfele)

## Bakgrunnsstoff
* Gro Marie Svidal  Folkemusikk.no sin utøvarkatalog 
* Fylkesleksikonet i NRK
* Lydopptak av Gro Marie Svidal kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Unni Løvlid

**Unni Løvlid** () er ein norsk folkemusikar frå Hornindal i Sogn og Fjordane. Ho er utdanna frå Norges Musikkhøgskole, og er den fyrste som har utøvande hovudfag i tradisjonssong (2002). Unni Løvlid vann Gammleng-prisen for folkemusikk i 2007.

Ho er dotter til folkesongar Oline Løvlid. 

## Utgjevingar
**Lux* (2013)
**Rite* (2008)
**Vita* (2005)
**So ro liten tull* (1999)

Unni Løvlid er dessutan med på desse utgjevingane:
**Seven Winds* (2009)
**Rusk II* (2006)
**Gjenklang* (2006)
**Draumkvedet* (2006) (Arne Nordheim)
**Bridges: Live in China* (2005)
**Rusk* (2002)
**Listen – The Art of Arne Nordheim* (2002)
**Norsk folkemusikk og folkedans* (2001)
**Hornindalstausene: Frie former* (2000)
**Ingunn Linge Valdal og Knut Ivar Bøe: Ferdafolk* (1997)

## Bakgrunnsstoff
* Unni Løvlid  heimeside
* Unni Løvlid  Folkemusikk.no sin utøvarkatalog
* Lydopptak av Unni Løvlid  kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Ronny Ackermann

**Ronny Ackermann** () er ein tysk, tidlegare kombinertløpar frå Bad Salzungen. Mellom 2003 og 2007 vann han fire VM-gull, i tillegg har han vunne sju sølvmedaljar i ulike verdsmeisterskapar og i vinter-OL 2006, samt ein VM-bronse i 2001. Ackermann vann verdscupen i kombinert i 2002, 2003 og 2008. 

### Aktiv
Ackermann vart verdsmeister i kombinert både i 2003, 2005 og 2007. Han er den einaste utøvaren som har vunne tre VM-titlar på rad. På heimebane i Oberstdorf i 2005 vann han også sprintdistansen i meisterskapen.

Frå desember 1999 til november 2008 vann Ackermann 28 tevlingar i verdscupen. I alt stod han 77 gongar på sigerspallen etter verdscuprenn. 
 
### Verdscupsigrar

I 2003 vart han tildelt Holmenkollmedaljen saman med ein annan kombinertrennar, Felix Gottwald frå Austerrike. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ronny Ackermann|Ronny Ackermann]]» frå ,  den 21. februar 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hos FIS
Felix Gottwald

**Felix Gottwald** () er ein austerriksk, tidlegare kombinertløpar frå Zell am See i forbundslandet Salzburg. Mellom 1997 og 2001 vann han 18 medaljar (6-3-9) i ulike verdsmeisterskap på ski og i vinterolympiadar. Halvparten av medaljane oppnådde han i indidividuelle øvingar; eitt gull, to sølv og seks bronsar. Gottwald vann 23 renn i verdscupen, og sikra seg kombinertpokalen for 2001-sesongen.

## Aktiv
Gottwald fekk sin fyrste VM-medalje då han i ski-VM 1997 i Trondheim var med på Austerrikes lag som tok bronse i lagtevlinga. Fire år seinare vart det sølvmedaljar på Gottwald og Austerrike i lagtevlinga i ski-VM i Lahti, der han kapra bronsemedaljen i normaløvinga.

Under vinter-OL 2002 i Salt Lake City hamna Gottwald på tredjeplass i begge dei individuelle øvingane, og var dessutan med på laget som vart nummer tre i lagtevlinga. Året etter, i verdsmeisterskapen i Val di Fiemme i 2003, tok Gottwald medalje i alle tre kombinertøvingae. Han fekk medaljar av kvar valør; gull i lagtevlinga saman med Michael Gruber, Wilhelm Denifl og Christoph Bieler, sølv i normaløvinga og bronse i halvprogrammet (sprint).

I verdsmeisterskapen i Oberstdorf i 2005 fekk Gottwald to bronsemedaljar; ein i normaløvinga og ein i lagtevlinga. Høgdepunktet for Gottald kom då han vart olympisk meister i sprint (halvprogram) og i lagtevlinga i Torino, samt tok sølvet i normaløvinga.

Gottwald vann sitt tredje OL-gull då han i Vancouver 2010 atter var mellom dei fire utvalde austerrikarane som vann lagtevlinga, dei andre på laget var Bernhard Gruber, David Kreiner og ankermannen Mario Stecher. I sitt siste internasjonale meisterskap, ski-VM 2011 i Oslo tok Gottwald ein individuell bronse, og han var med på det austerrikske laget som vann begge lagtevlingane.

Han la opp i 2011.

### Verdcupsigrar

I 2003 vart Gottwald tildelt Holmenkollmedaljen saman med Ronny Ackermann.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Felix Gottwald|Felix Gottwald]]» frå ,  den 21. februar 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Internasjonal gotikk

**Internasjonal gotikk**, på tysk kalla *weicher Stil* (den mjuke stilen), er nemninga for ein seingotisk målarkunst- og skulpturstil som utvikla seg og gjorde seg gjeldande på fleire plasser i Sentral- og Vest-Europa på slutten av 1300-talet og på 1400-talet.

Stilen har ein dekorativ karakter, og er kjenneteikna av naturalistisk framstilte motiv, klåre farger, og personar i elegante klede med grasiøse faldar. Dei heilage personane vart soleis framstilte som aristokratar i dyre klede. Men i denne perioden kom òg til skildringar av arbeidande folks kvardag, slik ein kan sjå det i til dømes i somme av månadsbileta i tideboka (bøneboka) Les Très Riches Heures du duc de Berry som eit sidestykke til skildringane av aristokratiets sutlause liv i dei andre månadsbileta.
Putrajaya

**Putrajaya** er administrativ hovudstad i Malaysia. Han er ein planlagd by grunnlagd 19. oktober 1995 etter at regjeringa vedtok å flytta frå Kuala Lumpur, som framleis er offisiell og lovgjevande hovudstad i landet. Putrajaya fekk status som føderalt territorium den 1. februar 2001. Ved folketeljinga i 2010 hadde byen 67&nbsp;964 innbyggjarar. 

Byen har namn etter den første statsministeren i Malaysia, Tunku Abdul Rahman Putra. *Putra* betyr 'prins' på malayisk og *jaya* betyr 'siger' eller 'suksess'. Byen blei laga på ein stad som då heitte  Prang Besar under statsminister Mahathir Mohamad. 

Putrajaya ligg mellom Kuala Lumpur og Kuala Lumpur internasjonale flyplass i eit område som blir kalla Multimedia Super Corridor (MSC). Byområdet har ei flatevidd på 49,31 kvadratkilometer, og er planlagd å ha eit folketal på 320&nbsp;000. Sentralt i byen ligg ein kunstig innsjø, Putrajaya-sjøen. Byen har også mange grøne parkar.

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Putrajaya|Putrajaya]]» frå ,  den 21. februar 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
Stuping

**Stuping** er ein sport og ein aktivitet der utøvaren utfører akrobatiske stup eller fall ned i vatn. Stuping som sport er ein internasjonalt godkjent sport som er del av dei olympiske leikane. I tillegg er stuping ei vanleg form for rekreasjon på stadar der symjing er populært.

Stuping ein av dei mest populære olympiske øvingane i tal på tilskodarar. Utøvarane deler mange av dei same eigenskapane som gymnastar: styrke, fleksibilitet og kinestetisk kunne.

Internasjonalt vert det arrangert VM og EM annakvart år.

## Disiplinar
Det vert konkurrert  i 1&nbsp;m svikt, 3&nbsp;m svikt og tårnstup.  I internasjonale meisterskap vert det stupt frå 10&nbsp;m i tårnstup

Stup vert delt inn i seks ulike grupper:

#Framlengse stup: stup med framlengs sats og framlengs rotasjon.
#Baklengs stup: stup med baklengs sats og baklengs rotasjon.
#Reversert stup: stup med framlengs sats og baklengs rotasjon.
#Innoverstup: stup med baklengs sats og framlengs rotasjon
#Skrustup: stup med skru, både framlengs, baklengs, reversert, innover og handståande.
#Handståande stup (berre tårnstup): framlengs, baklengs, reversert og skru.

Kvar deltakar skal i konkurransar stupe ein serie som på førehand er meldt inn til arrangøren.  Denne serien skal avhengig av konkurranseklasse innehalde eit visst tal stup og tilfredsstille visse kriterium.

## Ord og uttrykk i stuping
; volt  
:I stuping er **volt**  ein salto som kan utførast i tre ulike posisjonar:
:* strak posisjon
:* knekk-posisjon
:* kroppert-posisjon

; isander : reversert stup (301).
; mollbergar : reversert salto.
; kroppering : posisjon i salto der både kne og hofte vert bøygd.
; knekk : posisjon der hofta blir bøygd og knea er strake.
; strak : posisjon der både hofta og knea er strake.
; flygande stup : stup der første halve saltoen av stupet vert utført i strak posisjon.
; herveli : Frå finsk og betyr 'armar og bein'. 1 1/2 framlengs volt med heil skru (5132D). Namnet stammar truleg frå at dei første som gjennomførte stupet ikkje klarte å halde armer og bein samla.
; sugenedslag **eller** ripp-nedslag: når stuparen entrar vantet utan at det sprutar. Dette er ofte eit symptom på at stupet er 'rett' gjennomført, sjølv om mange stuparar klarer å få til eit ripp-nedslag sjølv etter ein dårleg utgang. Det gjer i alle fall inntrykk på dommarane.
Elektrosvak teori

**Elektrosvak vekselverknad** eller **elektrosvak teori** er ein fysikalsk teori som sameinar elektromagnetismen med den svake kjernekrafta i ei skildring. Sjølv om desse to kreftane synest svært ulike ved dei låge energiane som finst i kvardagen, så modellerer teorien dei som to ulike aspekt av same kraft. Over den kombinerte energien rundt 100 GeV, går dei saman til ei einaste **elektrosvak kraft**. I eit tilstrekkeleg varmt miljø (ca 1015 K), sameinast begge desse kreftane til ein kombinert elektrosvak kraft.

Den elektrosvake vekselverknaden vart første gongen skildra matematisk av Sheldon Glashow, Steven Weinberg og Abdus Salam på 1960-talet, ein innsats dei fekk Nobelprisen i fysikk for i 1979. Teorien for elektrosvak vekselverknad vert g stundom kalla «GWS-teorien» etter desse tre fysikarane. I dag er den elektrosvake vekselverknaden ein viktig del av standardmodellen i partikkelfysikk. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elektrosvak vekselvirkning|Elektrosvak vekselvirkning]]» frå ,  den 21. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* David Griffiths; *"Introduction to Elementary Particles"*, Wiley-VCH, Weinheim, 2. opplag. (2008). ISBN 978-3-527-40601-2
* B.R. Martin, G. Shaw; *"Particle physics"*, John Wiley & Sons, Chichester (England) 2. opplag. (1997). ISBN 0-471-92358-3
Partikkelfysikk

**Partikkelfysikk** er den delen av fysikken som handlar om dei minste bestanddelane av materien, og kreftane som virkar mellom dei. Det som er kjent per i dag er oppsummert i *[[standardmodellen]]*. Sjølv om denne modellen gjev ei særs presis skildring av alle eksperiment som er gjort, er det semje om at det må finnast fysikk utover det som er skildra i han, og det blir difor drive aktiv forsking, både teoretisk og eksperimentelt, for å lære meir.

## Eksperimentell partikkelfysikk
Den viktigaste kjelda til kunnskap innan partikkelfysikk er eksperiment der subatomære partiklar kolliderast med kvarandre, og resultatet observerast ved hjelp av store detektorar. Slike eksperiment blir gjort med partikkelakseleratorar, som ved hjelp av elektriske felt akselererer partiklane til nær lysfarten, før dei ved hjelp av magnetiske felt styrast til å kollidere. Dei fleste eksperimenta kolliderer elektron mot positron, proton mot proton, eller proton mot antiproton.

## Teoretisk partikkelfysikk
Den teoretiske partikkelfysikken har to hovudoppgåver. Den første er å lage ein matematisk modell som skildrar dei resultata partikkelfysikk-eksperimenta kjem fram til. Den andre er å leite etter utvidingar av modellen som er bygd på dei eksperimentelle resultata. Den andre oppgåva er viktig fordi han er avgjerande for å designe framtidige eksperiment på ein best mogleg måte.

## Sjå òg
* elementærpartikkel
* atom 
* proton 
* nøytron 
* elektron 
* kvark 
* muon 
* nøytrino 
* gluon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Partikkelfysikk|Partikkelfysikk]]» frå ,  den 21. februar 2013.*
Elementærkvant

Ein **elementærkvant** er den minstemengda som ein fysisk målbar storleik normalt kan finnast i. Einskilde storleikar, spesielt elektrisk ladning og spinn finst i naturen berre som heiltalige multiplum av ein tilsvarande minste storleik, ein naturkonstant som blir kalla elementærkvantum. Det negative og positive elektriske elementærkvantumet svarar til høvesvis ladninga til elektron og protonet. 

## Kjelder
* elementærkvant. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/element%C3%A6rkvant
Elementærladning

Ei(n) **elementærladning** er i fysikken den minste, positive elektriske ladninga som kan eksistere hos ein fri partikkel. Dette er lik ladningen til eit proton og motsett ladning av eit elektron. Elementærladningen er ein fundamental fysisk konstant og symbolet er *e*. SI-eininga er Coulomb.

Verdien er 

:*e* = 1.602 176 53(14) × 10-19 C

der verdien er CODATA sin verdi frå 2002 og tala i parentes er standardavviket til dei to siste sifra.

Alltid bundne partikler kan ha ladning som er mindre enn elementærladning, slik som kvarkar som har ladning i einingar av e/3. Kvasipartiklar kan òg ha ladning mindre enn elementærladninga.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elementærladning|Elementærladning]]» frå ,  den 21. februar 2013.*
Fargekraft

**Fargekraft** er ei kraft som virkar mellom kvarkar ved utveksling av gluon. Ein reknar med at fargekrafta har uendeleg rekkjevidd som følgje av at gluona er masselause. Farge viser her til ei ny form for ladning som kvarkane ber, såkalla fargeladning. Fargekraft blir av og til omtalt som sterk vekselverknad eller sterk kraft.

## Kjelder
* fargekraft – fysikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/fargekraft/fysikk
Feltpartikkel

Ein **feltpartikkel** eller **kraftpartikkel** er ein partikkel med heiltalig spinn som er skapar vekselverknad mellom partiklar ved at dei utvekslar feltpartiklar. I standardmodellen er feltpartikkelen fotonet for elektromagnetismen, W+, W– og Z0 for dei svake kreftane og åtte gluon for fargekrafta. Alle desse har spinn 1 i kvantemekaniske einingar.

## Kjelder
* feltpartikkel. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/feltpartikkel
Feltteori

**Feltteori** kan syne til
*Feltteori i algebra
*Feltteori i fysikk
**Kvantefeltteori
**Klassisk feltteori
*Feltteori i psykologi
Feltkvantisering

**Feltkvantisering** er ein matematisk metode nytta i kvantefysikken. I kvantefysikken vert kvar og ein partikkel ei bølgje og omvendt. Dette vert kalla dualitetsprinsippet. Den matematiske rekneoperasjonen der ein frå kjennskaptil dei kontinuerlege feltfunksjonane som er funne ved klassiske metodar, avgjer feltet sine kvante- eller partikkeleigenskapar, som arten til partiklane, mengder, energi, rørsletilstand og meir. Dette vert kalla feltkvantifisering.

## Kjelder
* feltkvantisering.. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/feltkvantisering.
Kvantefeltteori

**Kvantefeltteori** (engelsk **Quantum field theory**, QFT) er ein fysisk teori som nyttar kvantemekanikk på felt. Kvantefeltteori er grunnlaget for store delar av moderne teoretisk fysikk, særskilt innan partikkelfysikk. Han vart utvikla blant anna av Paul Dirac, Vladimir Fock, Wolfgang Pauli, Sin-Itiro Tomonaga, Julian Schwinger, Richard Feynman og Freeman Dyson.

Kvantfeltteorien kombinerer den spesielle relativitetsteorien med kvantemekanikken, ved å tillate skaping og tilinkjesgjering av partiklar, det vil seia overgangar mellom materie (med masse) og energi. Partiklane blir skildra som ladning av felt, og krefter mellom partiklar blir skildra som utveksling av virtuelle partiklar (virtuelle vekselverknadsboson). Dette blir ofte visualisert med feynmandiagram, ein skildringsmåte som vart funnen opp av Richard Feynman.

Standardmodellen i partikkelfysikken er ein spesiell type kvantefeltteori – ein såkalla gaugeteori – som skildrar den fundamentale strukturen hos materien og vekselverknadane til denne. Bruk av kvantefeltteori på elektromagnetiske felt leiar til kvanteelektrodynamikk (*QED*, quantum electrodynamics) som òg blir nytta innan atomfysikk. Moderne kondensert fase-fysikk brukar kvantefeltteori for å skildre eigenskapar, til dømes for superleiarar. Innanfor kosmologi brukast kvantefeltteori for å skildre eigenskapane til det tidlege universet, til dømes inflasjonsfasen.

## Sjå òg
* Partikkelfysikk
* Kvantemekanikk
* Standardmodellen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kvantefeltteori|Kvantefeltteori]]» frå ,  den 21. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene: 
* Luis Alvarez-Gaume och Miguel A. Vazquez-Mozo, [http://arxiv.org/abs/hep-th/0510040 *Introductory Lectures on Quantum Field Theory*]. 
* Michael E. Peskin och Daniel V. Schroeder, *An Introduction to Quantum Field Theory* (Westview Press, 1995) ISBN 0-201-50397-2
* Lewis H. Ryder, *Quantum Field Theory * (Cambridge University Press, 1985), ISBN 0-521-33859-X
* [[Steven Weinberg]], *The Quantum Theory of Fields* (Cambridge University Press, 1995-2000). Tre volymer: Vol. 1: *Foundations* (1995). Vol. 2: *Modern Applications* (1996). Vol. 3: *Supersymmetry* (2000).
* Anthony Zee,  *Quantum Field Theory in a Nutshell* (Princeton University Press, 2003) ISBN 0-691-01019-6
*
Ixobrychus

__NOTOC__
***Ixobrychus*** er ei biologisk slekt av røyrdrumar og medlem av hegrefamilien, Ardeidae. Slekta samlar dei minste røyrdrumane, inkludert den eurasiatiske arten dvergrøyrdrum.

## Artslista
***Ixobrychus*** i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2018 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:  

* Okerrøyrdrum, *I. sinensis*, Yellow Bittern, Gmelin, JF, 1789, (LC)
* Dvergrøyrdrum, *I. minutus*, Little Bittern, Linné, 1766, (LC)
* Svartryggrøyrdrum, *I. dubius*, Black-backed Bittern, Mathews, 1912, (LC)
* Orientrøyrdrum, *I. eurhythmus*, Schrenck's Bittern, Swinhoe, 1873, (LC)
* Kanelrøyrdrum, *I. cinnamomeus*, Cinnamon Bittern, Gmelin, JF, 1789, (LC)
* Skiferrøyrdrum, *I. sturmii*, Dwarf Bittern, Wagler, 1827, (LC)
* Gulhalsrøyrdrum, *I. flavicollis*, Black Bittern, Latham, 1790, (LC)
* Pygmérøyrdrum, *I. exilis*, Least Bittern, Gmelin, JF, 1789, (LC)
* Striperøyrdrum, *I. involucris*, Stripe-backed Bittern, Vieillot, 1823, (LC)


## Kjelder
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
Feltemisjon

**Feltemisjon** er elektron som blir sende ut frå overflata av ein elektrisk leiar når dette kjem av innverknad av eit sterkt elektrisk felt. Emisjonen skjer vanlegvis i vakuum, men kan òg oppstå inne i ein isolator. Prosessen skil seg frå andre emisjonsprosessar, som termisk emisjon og  fotoelektrisk effekt, ved at elektrona ikkje får nok energi til å bli frigjort frå overflata så lenge dei er inne i leiaren, men først får denne energien i feltet utanfor og difor må trenge gjennom ein potensialbarriere for å sleppe fri. 

## Kjelder
*feltemisjon. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/feltemisjon
Fermion

Eit **fermion** er ein partikkel  som har halvtalig spinn og difor følgjer pauliprinsippet og oppfyller Fermi-Dirac-statistikken. Elektron, proton og nøytron er fermion. Spinn-statistikk-teoremet gjev at fermion har halvtalig spinn. Ein måte å sjå for seg spinn på, er at partiklar med ½ spinn, det vil seie fermion, må gjere to heile rotasjonar for å returnere til den opphavlege tilstanden sin.

Alle elementærpartiklar er anten fermion eller boson. Partikler som er sett saman av fermion kan anten vere boson (slik som meson) eller fermion (slik som baryon) avhenging av det samanlagte spinnet deira. 

Elementærpartiklane som materie består av fermion som anten høyrer til kvarkane (grunnsteinane i proton og nøytron) eller leptona (slik som elektron og nøytrino). Pauliprinsippet for fermion er årsaka til at elektronskala i atom er stabile, noko som gjer kompleks kjemi mogeleg. Det gjer òg at degenerert materie kan vere stabilt under ekstreme trykk.

## Sjå òg
* Identiske partiklar
* Parastatistikk
* Fermigass

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fermion|Fermion]]» frå ,  den 21. februar 2013.*
Finn Ravndal

**Finn Ravndal** () er ein norsk fysikar. 

Han byrja studia sine på linja for teknisk fysikk ved NTH i 1961. I 1966 var han ferdig utdanna sivilingeniør med ei diplomoppgåve innan teoretisk fysikk under leiing av Harald Wergeland. To år seinare mottok han graden dr.ing. med eit arbeid innan teoretisk elementærpartikkelfysikk. Frå 1968  fortsette han vidaregåande studium ved California Institute of Technology der han i 1971 fekk ein Ph.D. grad. Han blei der i tre år til som postdoc og fortsette som forskar ved NORDITA i København frå 1974 til 1976. Då blei han tilsett som professor i teoretisk fysikk ved Universitetet i Oslo der han arbeidde fram til 2012. Ravndal er spesielt kjent for grunnleggjande arbeid innan teoretisk elementærpartikkelfysikk og kvantefeltteori.

## Kjelder
* Finn Ravndal. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Finn_ravndal
*Tilsettprofil ved UiO
Flavour

**Flavour** (engelsk for *smak*, vert sjeldan omsett til norsk i denne samanhengen) er ein eigenskap som skildrar kvarkane som byggjer opp baryon, som proton og nøytron, og meson. 

Flavour kan sjåast på som liketydig med kvarktype, sidan dei seks kvarktypane, u, d, s, c, b og t er berarar av kvar sin smak. Dei lettaste kvarktypane u og d er berarar av «isospinn opp» og «isospinn ned» og byggjer opp vanleg stabil materie, det vil sei atomkjernar som består av proton og nøytron. Dei fire andre kvarktypane s, c, b, og t byggjer opp ustabil materie med typiske levetider på 10–6–10–12 sekund for s, c og b. Toppkvarken, t, er så ustabil at han neppe rekkjer å danne baryon eller meson før han desintegrerer. 

## Kjelder
*
Sameint teori i fysikk

**Sameint teori** er eit omgrep som særleg blir brukt i elementærpartikkelfysikk om teoriar, eventuelt hypotetiske, som omfattar tidlegare kjende og etablerte teoriar. Det mest kjende døme er elektromagnetisme. Opphavleg vart elektrisitet og magnetisme sett på som to ulike fenomen. Men etter kvart vart det klårt at det er ein samanheng, til dømes vil det vere eit magnetfelt rundt ein straumførande leiar. I dag blir elektromagnetisme skildra av eit felles sett av likningar, Maxwells likningar.

Ein annan sameint teori er ein sameint feltteori der ein tenkjer seg at alle dei fundamentale kreftene og elmentærpartiklane kan skrivast i form av eit enkelt felt. 

## Kjelder
* sameint teori. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/sameint_teori
Francis Jean Perrin

**Francis Jean Perrin** () var ein fransk fysikar og son av nobelprisvinnaren Jean Baptiste Perrin. 

Han var professor ved Sorbonne frå 1935 og gjesteprofessor ved Columbia University i 1941–1943. Frå 1946 til 1972 var han titulærprofessor i kjernefysikk ved Collège de France. Perrin leia etter F. Joliot arbeidet med å utnytte kjerneenergi i Frankrike og var frå 1951 til 1970 høgkommissær for kjerneenergi. Han arbeidde òg aktivt for skipinga av CERN.

## Kjelder
*
Franck–Condon-prinsippet

**Franck–Condon-prinsippet** er det at verken avstanden mellom atomkjernane i eit molekyl eller farten til kjernane forandrar seg når eit elektron hopper frå ein bane til ein annan. Derav kan ein trekkje sluttingar om spektrumet til molekylet. Prinsippet er kalla opp etter fysikarane Edward Condon (1902–74) og James Franck (1882–1964).

## Kjelder
* Franck–Condon-prinsippet. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Franck%E2%80%93Condon-prinsippet
Fermi-Dirac-statistikk

**Fermi-Dirac-statistikk** er ei statistisk skildring av farts- og energifordelinga for partiklar med halvtalig spinn. Det vil sei partiklar , dvs partiklar med spinn ½ɦ, 3/2ɦ osv, der ɦ er Plancks konstant *h* dividert med 2π. Slike partiklar blir kalla fermionar. Skildringa fører til pauliprinsippet. Han vart utvikla i 1926 av Enrico Fermi og, uavhengig av han, av Paul Dirac.

## Kjelder
* Fermi-Dirac-statistikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Fermi-Dirac-statistikk
Fermigass

**Fermigass** eller **fri-elektron-gass** er eit system som består av mange fermionar som kan røre seg fritt i tilhøve til kvarandre. Dette kan vere ein elektrongass, nøytrongass og nukleongass. Systemet er kalla opp etter Enrico Fermi.

## Kjelder
* fermigass. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/fermigass
Gauge i elementærpartikkelfysikk

**Gauge** er eit engelsk ord som tyder mål eller juster og vert i elementærpartikkelfysikk nytta i samansetnadane gauge-boson, gauge-teori og gauge-transformasjon. 

## Sjå òg
* justerteori

## Kjelder
* gauge. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/gauge
George Gamow

**George Gamow** () var ein sovjetisk–amerikansk teoretisk fysikar og kosmolog.

Gamow studerte ved Universitetet i Leningrad og fekk sin doktorgrad i 1928. Han var ei tid på ulike fysikkinstitusjonar i Vest-Europa, særleg i København etter invitasjon frå Niels Bohr i 1931, før han vart kalla tilbake til Sovjetunionen og ei stilling ved Det sovjetiske vitskapsakademiet i Leningrad. Under eit besøk på Solvay-konferansen i Brussel i 1933 hoppa han av til vesten, og flytta til USA i 1934, der han fekk eit professorat ved George Washington University. Frå 1956 arbeidde han som professor ved University of Colorado. 

Gamow jobba først innan kjernefysikk, og utvikla teoriar for alfahenfall og betahenfall. Han deltok òg i Manhattanprosjektet og utviklinga av atomvåpen og utviklinga av ei hydrogenbombe. 

Innan kosmologi via Gamow seg til strukturen til stjernene og evolusjon, og utvikla saman med Ralph Alphen ein teori for den relative førekomsten til grunnstoffa (og presenterte det i Hans Bethes namn, og at han hadde bidrege til teorien, slik at han kunne bli kalla Alpha-Bethe-Gamow-teorien).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:George Gamow|George Gamow]]» frå ,  den 22. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Akademiet Bergen

**Akademiet Bergen** er ein privat vidaregåande skule i Bergen. Skulen starta opp i 2004 og har omlag 120 elevar (2016). Skulen er ein del av Akademiet, den største private skulekjeda i Noreg, med skular i Bergen, Drammen, Fredrikstad, Oslo, Kristiansand, Molde, Sandnes, Trondheim og Ålesund.

## Plassering
Ved skipinga i 2004 heldt skulen til i Fabrikkgata. Han held så til i Lars Hilles gate 17 i fleire år og blir frå hausten 2017  å finne i Johannes Bruns gate 12.

## Opplæringstilbod
Skulen tilbyr følgjande utdanningsprogram og programområde:
*Program for påbygging til generell studiekompetanse.
*Program for studiespesialisering.
*Privatistundervisning.

### Påbygg til generell studiekompetanse
Dette utdanningsprogrammet skal gi studentar generell studiekompetanse etter fyrst å ha hatt yrkesfagleg utdanning på Vidaregåande trinn 2. Faga er historie, kroppsøving, naturfag, norsk og matematikk, i tillegg til eitt programfag.

### Studiespesialisering
Dette utdanningsprogrammet skal førebu elevane for vidare studier ved universitet og høgskular. Med bestått vitnemål oppnår ein generell studiekompetanse.

I Vidaregåande trinn 1 er utdanningsprogrammet likt ved alle skular (bortsett frå fellesfaga framandspråk og matematikk), og inneheld faga engelsk, framandspråk, geografi, kroppsøving, matematikk, naturfag, norsk og samfunnsfag. Akademiet Drammen tilbyr framandspråka engelsk, fransk, tysk og spansk. Vidaregåande trinn 2 og 3 består av både fellesfag og programfag. På begge trinna vel ein 3 programfag der minst 2 må vere innanfor eit valt programområde: realfag eller språk, samfunnsfag og økonomi. Fellesfaga på det andre trinnet er framandspråk, historie, kroppsøving, matematikk og norsk, og på det tredje trinnet historie, kroppsøving, norsk og religion.

### Privatistundervising
Akademiet Privatistskole  tilbyr undervising for privatistar. Undervisinga er på både dagtid og kveldstid, og er skilt frå øvrige opplæringstilbod. Akademiet tilbyr faga biologi, fysikk, engelsk, historie, kjemi, kroppsøving, matematikk, medie- og informasjonskunnskap, naturfag, norsk og samfunnsfag.

## Kjelder

## Eksterne lenkjer
* 
*  Bergens Tidende, 4. november 2011 - ''Laget musikkvideo for Coldplay''
Norges Råfisklag

**Norges Råfisklag** er eit salssamvirke som arbeider for stabile prisar innan førstehandsomsettinga av fisk. Det er eigd av fiskarane gjennom fylkeslaga i Norges Fiskarlag, Norsk Sjømannsforbund, Fiskebåtredernes Forbund og Norges Kystfiskarlag. Råfisklaget har hovudkontor i Fiskernes Hus ved torget i Tromsø sentrum, og har regionkontor i Svolvær og Kristiansund. 

## Historie
Fram til 1930-talet var ferskfiskomsettinga prega av tilbod og etterspørsel. Handelen foregjekk mykje på kjøparen sine vilkår. Pris til fiskar var svingande, og ofte låg. Det var i Finnmark at problema var størst. Fleire, mellom anna fiskeriinspektør og fiskeridirektør, såg at noko måtte gjerast.  Det vart nedsett komitear, både av Norges Fiskarlag, Råfiskkomiteen og Handelsdepartementet, Lønnsomhetskomiteen, som fiskeria sorterte under på 1930-talet. Den endelege innstillinga frå  Lønnsomhetskomiteen i februar 1937, vart etter kvart grunnlag for Råfisklova.

Før ei lov kunne kome på plass, vart det gjort freistnad på minsteprissamarbeid mellom fiskar og kjøpar. Det lukkast ikkje. Mange tilreisande oppkjøparar heldt fram med å presse prisane ned. 1. juni 1938 vedtok Stortinget «Midlertidig lov om omsetning av råfisk». Norges Råfisklag vart konstituert i november same året, og vart gitt vern av lova 6. januar 1939. Råfisklaget skulle dekke kysten frå Sogn og Fjordane til Finnmark. Eggafiskernes Salslag var skipa i 1932. Det gjorde at Sunnmøre og Romsdal alt hadde ein salsorganisasjon, og denne kyststrekningen vart ikkje med i Råfisklaget. Etter det har Råfisklaget dekt kysten frå og med Nordmøre, og til og med Finnmark.

Like etter krigen vart Sunnmøre og Romsdal Fiskesalslag, og Sogn og Fjordane Fiskesalslag skipa. Dei fekk vern etter Råfisklova.

## Kjelder

*Pål Christensen og Abraham Hallenstvedt: *I kamp om havets verdier. Norges Fiskarlags historie*. Norges Fiskarlag 2005
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Norges Råfisklag|Norges Råfisklag]]» frå ,  den 22. februar 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Tryg

**Tryg A/S**, tidlegare *TrygVesta*, er eit nordisk skadeforsikringsselskap. Selskapet er ein filial av det danske selskapet Tryg forsikring A/S som er eigd av Tryg A/S som er notert på C20-lista ved Nasdaq OMX København (tidl. Københavns fondsbørs). Tryg i Noreg er ei vidareføring av Vesta forsikring som hadde hovudkontor i Bergen.

Tryg har om lag 1500 tilsette i Noreg, over halvparten av desse i Fyllingsdalen i Bergen. Konsernsjef for Tryg er danske Morten Hübbe medan Truls Holm-Olsen er landssjef for Noreg.

Tryg er det tredje største skadeforsikringsselskapet i Noreg med ein marknadsandel på 17,1 prosent ved utgangen av 2010.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Harald Wergeland

**Harald Wergeland** () var ein norsk teoretisk fysikar. 

Etter examen artium på Eidsvoll blei han kjemiingeniør frå NTH i 1936, og dr. philos. frå Universitetet i Oslo 1942, visiterande hos Werner Heisenberg i Leipzig 1937-39 og under Egil Hylleraas i Oslo 1939-45. Han var professor i teoretisk fysikk ved NTH frå 1946 og blei i 1947 med i
Atomutvalet leia av Svein Rosseland. Han stilte seg tvilande til om landet
trong Haldenreaktoren i 1955 og var pådrivar for Det Nordiske Institutt for Teoretisk Atomfysikk (NORDITA) som blei oppretta i København i 1957.
Etter aldersgrensa gjekk han i 1979 over til seniorstipendium i Forskningsrådet. 

Wergeland forska på eksperimentell kjernefysikk, saman med Johan Peter Holtsmark og Roald Tangen, fysikalsk kjemi, kosmisk stråling, mangepartikkelproblem som kondensasjon av gassar til væsker, helium ved låge temperaturar, og spreiingsproblem i akustikk og i kvantemekanikk. 

Forresten grunnla han den norske greina av Pugwash-rørsla saman med Sven J. Cyvin og Tormod Førland, begge professorar i fysikalsk kjemi ved NTH. Wergeland var òg ein av leiarane i Aksjon mot Atomkraft. Wergeland var oldebarn på farfarsida av offiseren Harald Nicolai Storm Wergeland (1814-93). Han var far til Ebba Wergeland (f. 1946) og Nicolai Wergeland som begge er legar.

## Verv og utmerkingar
*Det Norske Videnskaps-Akademi innvalt 1943
*Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab med frå 1946 (preses 1959–65)
*Fridtjof Nansens belønning for fremragende forskning 1951
*St. Olavs Orden riddar i 1. klasse 1960
*Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab fra 1964
*International Union of Pure and Applied Physics, visepresident ein periode
*Gunnerusmedaljen 1970

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Harald Wergeland|Harald Wergeland]]» frå ,  den 22. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Helisitet

**Helisitet** er i kvantefysikk ei nemning på ein eigenspinnet til ein partikkel i tilhøve til rørsleretninga. Til dømes vil eit høgredreiande foton svare til helisitet framover og eit venstredreiande foton svare til helisitet bakover.

## Kjelder
* helisitet. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/helisitet
Hendrik Anthony Kramers

**Hendrik Anthony «Hans» Kramers** () var ein nederlandsk fysikar. Den 25. oktober 1920 gifta han seg med Anna Petersen som han fekk tre døtrer og ein son saman med.

Kramers fullførte den vidaregåande opplæringa si i Rotterdam i 1912, og studerte deretter matematikk og fysikk ved universitetet i Leiden, der han fekk ein mastergrad i 1916. Kramers ynskte å innhente røynsler frå utlandet i løpet av doktorgradsarbeidet sitt, men det første valet hans av rettleier, Max Born i Göttingen, var ikkje tilgjengeleg på grunn av første verdskrigen. Difor reiste han til København med skip og Kramers gjorde mesteparten av doktorgradsarbeidet sitt der, men han fekk den formelle doktorgraden sin i Leiden, den 8. mai 1919.

Kramers var tilsett som førsteamanuensis ved Universitetet i København fram til han forlét Danmark i 1926 og returnerte til Nederland. Han byrja som professor i teoretisk fysikk ved Universitetet i Utrecht, der han blant anna var professor for Tjalling Koopmans. Frå 1931 og fram til han døydde heldt han ei stilling ved Delft University of Technology. Kramers var ein av grunnleggjarane av Mathematisch Centrum i Amsterdam. Han vart tildelt Lorentzmedaljen i 1947.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hendrik A. Kramers|Hendrik A. Kramers]]» frå ,  den 22. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*** J.M. Romein,  ''Hendrik Anthony Kramers'', i: *Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden, 1951–1953*, s. 83–91. 

 

## Bakgrunnsstoff
HERA

**Hadron Elektron Ring Anlage** eller **HERA** er det største akseleratorkomplekset ved DESY i Hamburg i Tyskland. HERA vart operativ i 1932 og er den første og einaste lagringsringen der to typar partiklar kolliderer med kvarandre: proton og elektron eller desse sine antipartiklar. Anlegget består av to akseleratorringar som er 6,3 kilometer lange i omkrins. Den eine ringen akselererer elektron opp til 27,5 GeV, medan den andre akselererer proton opp i 920 GeV i motsett retning. Det er fire stader der strålane kryssar kvarandre og gjev kollisjonar. 

HERA blei stengd 30. juni 2007.

## Kjelder
*
Herwig Franz Schopper

**Herwig Franz Schopper** () er ein tysk fysikar. 

Han var professor i fysikk ved Universitetet i Mainz frå 1957 til 1960, og professor og direktør for kjernefysikklaboratoriet ved Universitetet i Karlsruhe frå  1961 til 1973. Sidan 1973 har han vore professor ved Universitetet i Hamburg og leiar for elektronsynkrontronlaboratoriet DESY i Hamburg 1973–1980. I perioden 1981-1988 var han generaldirektør for CERN. Schopper er kjent for bidraga sine til elementærpartikkelfysikken, spesielt for bygginga av store akseleratorar med sikte på å nå nye energiområder. Han leia avdelinga for partikkelfysikk ved CERN 1970–1973, då dei første lagringsringane vart konstruerte. Den same metoden er utnytta i andre prosjekt han har leia i Hamburg og ved CERN.

## Kjelder

* Herwig Franz Schopper i *Store norske leksikon*.
Holteori

**Holteori** er ein modell brukt for å forklare antipartikkelen til elektronet, positronet, i relativistisk kvantemekanikk. Holteorien vert skildra av Diracs likning. Diracs likning har to sett av løysingar, ei med positiv energi som blir tolka som fysiske fermionar, til dømes elektron, og ei med negativ energi.

## Kjelder
* hullteori. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/hullteori
Hyperfinstruktur

**Hyperfinstruktur** er ei samling av spektrallinjer som ligg særs nær kvarandre og som skuldast vekselverknad mellom det magnetiske feltet frå eit av elektrona til atomet og magnetfelta til kjernen. Når atomspektrum blir undersøkt med spektrometer med høg oppløysing, viser hyperfinstrukturen seg som ei oppsplitting av dei einskilde spektrallinjene. Hyperfinstrukturen kan òg undersøkjast ved elektronspinnresonansmetoden. Studiar av hyperfinstrukturen gjev opplysningar om spinnet til kjernen (rotasjonstilstand) og om ladningsfordelinga i kjernen.

## Kjelder
hyperfinstruktur. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/hyperfinstruktur
Hyperladning

**Hyperladning** er ein storleik som blir brukt i elementærpartikkelfysikken for å karakterisere sterkt vekselverkande partiklar som tilhøyrer same ladningsmultiplett, det vil sei ei gruppe av partiklar som har praktisk talt same masse, og der alle andre eigenskapar bortsedd frå ladningen er like. Hyperladningen er gjeven som det dobbelte av den midlarane ladning til partiklane i ein ladningsmultiplett. Som oftast vert han skrive med kvantetalet Y. 

Som døme på hyperladning kan nemnast at p-mesona med ladning +1, 0 og -1 får Y = 0, nukleona med ladning 1 (protonet) og 0 (nøytronet) har midlarar ladning ½ og Y = 1. Sterkt vekselverkande partiklar, hadronar, er sett saman av kvarkar. Både u- og d-kvarkane har hyperladning 1/3, medan s-kvarken har hyperladning –2/3.

## Kjelder
hyperladning. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/hyperladning
Hyperon

**Hyperon** er ein partikkel med ein annan hyperladning enn nukleona, det vil sei protonet og nøytronet. Hyperona er ein type baryon og er som desse sett saman av tre kvarkar. Det som er særskild for hyperona er at dei består av minst ein særkvark. Dei er særs ustabile og har ei levetid av storleiksorden 10–10 sekund. Til dømes vil dei lettast hyperona (S+, S0, S–, ?) med berre éin særkvark desintegrere til eit nukleon og eit pi-meson. Eit hyperon kan bindast til ein kjerne ved at han tek plassen til eit nukleon. Slike kjernar blir kalla hyperkjernar.

## Kjelder
hyperon. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/hyperon
Irradians

**Irradians** eller **innstrålingstettleik** er eit omgrep som blir brukt om styrken på elektromagnetisk stråling på ei overflate. Irradians blir målt i W/m² (watt per kvadratmeter). Irradians har symbolet **E** i internasjonal nomenklatur, sidan omgrepet først vart definert på fransk – *Éclairement*. Irradians kan òg uttrykkjast i kvanteeininga; vanlegvis brukar ein då målte m-2s-1 (målte foton per kvadratmeter per sekund) som eining.

Viss ei lyskjelde sender ut lys i alle retningar og det ikkje føregår absorpsjon, vil irradiansen minke med kvadratet av avstanden frå kjelda, sidan det arealet som lyset spreiast over aukar med kvadratet av avstanden.

## Tekniske detaljar
Irradiansen til monokromatisk lys i eit stoff er gjeve av det elektriske feltet av 
 
:I \approx \frac{c \, n \, \epsilon_0}{2} |E|^2,

der *E* er den komplekse amplituden til det elektriske feltet til bølgja, *n* er brytingsindeksen til stoffet, c er lysfarten i vakuum, og ϵ0 er permittiviteten i vakuum. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Irradiance|Irradiance]]» frå , og «[[:nb:|Irradians]]» frå  den 22. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Isospinn

**Isospinn**, òg kalla **isotopisk** eller **isobarisk spinn**, er eit kvantetal knytt til sterk verkselverknad, som brukast i kjernefysikk og elementærpartikkelfysikk for å klassifisere atomkjernar eller hadroniske partiklar som baryon og meson.

Isospinn har ikkje same einingar som vinkelmoment og er ikkje ein type spinn. Det er ein dimensjonslaus storleik og namnet kjem av at dei matematiske strukturane som vert nytta til å skildre storleiken er særs lik dei som er nytta for å skildre spinn. 

Isospinn er ein av smakane, flavour, nytta til å skildre hadron. 

## Kjelder
* isospinn. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/isospinn

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Isospin|Isospin]]» frå ,  den 22. februar 2013.*
Intersecting Storage Rings

**Intersecting Storage Rings** (fortkorta **ISR**) var den første hadronkollisjonsmaskinen for proton som vart bygd, ved CERN i 1971, under leiing av nordmannen Kjell Johnsen. Maskinen var i drift fram til 1984 og hadde ei maksimal masseenergi på 62 GeV. 

## Kjelder
*
Initial State Radiation

**Initial State Radiation** (forkorta ISR) er stråling i form av eitt eller fleire gammakvant frå innkommande ladde partiklar like før dei kolliderer. I akseleratorbaserte eksperiment vil slike gammakvant ofte fortsetje uobservert langs strålerøyret og gje opphav til ein tilsynelatande energi-ubalanse.

## Sjå òg
* Intersecting Storage Rings, ISR

## Kjelder
*