open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tundranenetsisk

**Tundranenetsisk** (tidl. *jurakisk*, *jurakkisamojedisk*) er eit uralsk språk. I lag med skogsnenetsisk utgjer dei dei nenetsiske språka i den nordlege delen av den samojediske språkgreina. Andre nordsamojediske språk er enetsisk, juratsisk og nganasansk.

Ved folketeljinga i 2002 var det 31 311 nenetsiskspråklege av ei befolkning på 41 302 nenetsar.
Etter den sovjetiske statistikken frå 1989 var det 27&nbsp;273 nenetsiskspråklege, av dei hadde 26&nbsp;730 nenetsisk som morsmål og 543 nenetsisk som andrespråk. Nenetsisk blir snakka i den nordlege delen av Russland, på begge sidene av Uralfjella, i Nenetsia, Jamalo-Nenetsk, Tajmyr og på Kolahalvøya.

## Grammatikk
### Fonologi

#### Vokalar

Tundranenetsisk har 10 vokalar, dei har 17 ulike allofonar, fordelinga er styrt av palatalisering

Monoftongane i nenetsisk er presenter i tabellen.

#### Konsonantar
Nenetsisk har 32 konsonantar. Skjemaet nedanfor bruker det uralske fonetiske alfabetet og ikkje IPA.

**Vokalar**
Nenetsisk har sju vokalfonem.

### Morfologi

## Skriftspråk

Før den russiske revolusjonen vart det publisert ein del religiøse skrifter på nenetsisk. Rett etter revolusjonen fekk nenetsisk, som så mange språk i Sovjetunionen, eit eige skriftspråk, basert på det latinske alfabetet. I tråd med skiftet i den sovjetiske politikken i 1935 vart dette skriftspråket skifta ut med eit skriftspråk det kyrilliske alfabetet, med tre tilleggsbostavar, samanlikna med repertoaret for russisk.

## Litteratur

* Décsy, Gy. 1966: Yurak Chrestomathy Indiana University Ural-Altaic Series, Bloomington.
* Janhunen, Juha 1986: Glottal stop in Nenets. Memoires de la Société Finno-Ougrienne 196. Helsinki.
* Lehtisalo, T. 1956: Juraksamojedisches Wörterbuch, Lexica Societatis Fenno-Ugricae , Helsinki.
* Salminen, Tapani 1997: Tundra Nenets. Me¬mo¬ires de la Socièté Finno-Ougrienne 227. Helsinki.
* Salminen, Tapani 1998: A morphological dictionary of Tundra Nenets. Lexica Societatis Fenno-Ugricae 26. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura. 
* Sammallahti, Pekka: Material from Forest Nenets, Castrenianum toimitteita , Helsinki.
* Tereščenko, N.M. 1956: Materialy i issledovanija po jazyku nenecev. Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR.
* Tereščenko, N. M. 1965: Nenecko-russkij slovar´ Moskva: Sovetskaja Ènciklopedija.
* Glottolog: Bibliografi over nenetsisk språkforsking

## Fotnotar
Arne Gallis

**Arne Gallis** (), var ein norsk språkforskar født i Andebu. Han jobba som førstebibliotekar ved Universitetsbiblioteket i Oslo 1951&ndash;1957 og blei dosent i slaviske språk ved Universitetet i Oslo i 1957. Han var professor i slaviske språk på Universitetet i Oslo frå 1967&ndash;1975. I tillegg til å gi ut vitskaplege verk dreiv han med omsetting av bøker til bokmål og nynorsk, mellom anna *[[Dr. Zhivago]]* av Boris Pasternak frå russisk og fleire bøker av Ivo Andrić frå serbokroatisk.

## Verksliste (ikkje komplett)
* *[[Bygdeborg]]er i Andebu. I: Vestfoldminne II* (1927-31): s. 372-379.
* *Romania: dets hovedproblemer i dag på historisk grunn* (1940)
* *[[Nynorsk bokliste]] band 4 for 1926–1935* (1942)
* *Lærebok i russisk : for begynnere* (1945)
* *Études sur la comparaison slave : la syntaxe de la comparaison d'inégalité en vieux-slave ecclésiastique et dans les autres dialectes slaves méridionaux du moyen age* (1946)
* *Jugoslavia-Norge, en bibliografi* (1953)
* *The syntax of relative clauses in Serbo-Croatian : viewed on a historical basis* (1956)
* *Zum Gebrauch von da + Präsens versus Infinitiv beim Futurum I im Serbokroatischen : Untersuchungen über die «Koreni» von Dobrica Cosic* (1970)
* *Kulturliv på Balkan: utvalgte artikler* (1978)
* *Andebu bygdebok* (1975–1983) (redaktør)
* *Fra Vestfold til Balkan: en språkmann minnes* (1991) (sjølvbiografi)
Skog

Ein **skog** (au kalla *skau* i mange austlandsmål) er eit område dekt med tre. Mindre tredekte område i eit elles ope landskap blir kalla *[[lund]]* eller *[[holt]]*. Ein vill og uframkomeleg skog kan kallast *[[jungel]]*, eit omgrep som også i stor grad er blitt nytta om tropisk regnskog.

## Definisjon av skog
Knut Skinnemoen har formulert denne definisjonen av *skog*:

Skog er eit område der det veks tre, og som elles oppfyller følgjande krav:
* Trea må kunne nå ei viss høgd. Denne høgda er ikkje fast, men ved definisjon av fjellskoggrensa er ho foreslått sett til 3 meter.
* Trea må stå så tett at dei gjensidig påverkar kvarandre. Ved definisjon av fjellskoggrensa er minsteavstanden i skog sett til 30 meter.
* Det tresette arealet må ha ein viss storleik, i det minste så stor at tresamfunnet er skikka til varig produksjon av trevyrke.
* Tettleik og areal må til saman gje opphav til eit skogklima som skil seg frå klimaet i området utanom skogen (i «omgivelsene»).
Etter § 2 i den norske Skogbrukslova er skogsmark etter lova grunn som er skogproduserande, eller som etter ei samla vurdering er best eigna for skogproduksjon, og som ikkje er nytta til andre formål.

## Skogøkologi
Skogen høyrer heime i område der nedbøren er større enn fordampinga. Viss det på eit gitt område med klimatiske føresetnader for skogdanning på ei tid råder ein annan vegetasjonstype, anten på grunn av brann eller menneskeleg aktivitet, vil trea ved den store høgda si og dei vide kronene sine skygge ut annan vegetasjon, sånn at skogen blir klimakssamfunn.

Globalt skil vi gjerne mellom eviggrøn tropisk regnskog, temperert regnskog, bladfellande temperert lauvskog og nordlege (boreale) barskogar. Innanfor desse hovudøkosystema finst det mange undergrupper.

I eit skogøkosystem av nordisk type delar ein gjerne skogen inn i fire sjikt: 
* Tresjiktet
* Busksjiktet
* Feltsjiktet, beståande av gras, urter og lyng
* Botnsjiktet, beståande av mosar, lav og krypande urter

Det er fyrst og fremst feltsjiktet som brukast som kjennemerke for dei økologiske tilhøva. Det karakteriserer fuktforholda, næringstilstanden og lysforholda. Ved klassifiseringa brukast lister med karakteristiske artar, såkalla indikatorartar. 

Av dei opphavlege skogane i verda er det berre dei tropiske regnskogane som over større område har bevart den naturlege artssamansettinga og dermed kan kallast urskogar. Av dei andre skogtypane finst det i dag berre mindre urskogsområde, anten som eit resultat av freding eller fordi dei hittil har vore utilgjengelege for økonomisk utnytting. Skogane har vore i tilbakegang heilt sidan steinalderen på grunn av avskoging for beiting og oppdyrking. Dei boreale barskogane har ikkje minka i omfang i like stor grad som dei andre, men moderne skogsdrift har gjennom flatehogst og planting påverka den naturlege artssamansettinga sterkt i retning av einsarta og einsaldra bestand.

## Sjå au
* Skogane i Noreg

## Kjelder
* Knut Skinnemoen: *Skogskjøtsel* (Landbruksforlaget, 1969)
* Skogbrukslova

## Bakgrunnsstoff

* Ingvar Leiv Leknes: Skogen og livet der i notid og fortid
Michael Grundt Spang

**Michael Grundt Spang** () var ein norsk forfattar og journalist. Spang arbeida for Dagbladet og Verdens Gang. Han var særleg kjend som kriminaljournalist, kriminalforfattar og samfunnsdebattant. I dei mange bøkene og artiklane sine uttrykte han ei gjennomgåande konservativ og systemtru haldning til norsk rettspleie og kriminalomsorg. Boka *Torgersen-saken* var eit tilsvar til Jens Bjørneboe si bok *Tilfellet Torgersen*, der Bjørneboe argumenterte for at den drapsdømte Fredrik Fasting Torgersen hadde vorte utsett for justismord.

Spang sin roman *Operasjon V for vanvidd* vart filmatisert i 1970. Saman med Kjell Syversen vann han i 1981 Nordvisjonens tevling om beste manuskript for TV-krim. Dramaet vart filmatisert i 1984 av NRK som *SK 917 har nettopp landet*. I 1985 vart romanen *Spionen* dramatisert som høyrespelserie av NRK Radio.

## Utgjevingar
* *Den ukjente morder* &ndash; sakprosa (1965)
* *En morder går løs* &ndash; kriminalroman (1966)
* *Operasjon V for vanvidd* &ndash; kriminalroman (1968)
* *Malkersaken* &ndash; kriminalroman (1969) (saman med Arild Feldborg)
* *Justismordet* &ndash; kriminalroman (1972)
* *Torgersensaken* &ndash; sakprosa (1973)
* *Aksjon Ullersmo* &ndash; kriminalroman (1975)
* *Du står ved stupet* &ndash; kriminalroman (1980)
* *Spionen* &ndash; kriminalroman (1982)
* *Spionen som lengtet hjem* &ndash; kriminalroman (1985)
* *Treholtsaken: Hva skjedde?* &ndash; sakprosa (1986)

## Prisar
* Rivertonprisen 1985, for *Spionen som lengtet hjem*
Kim Småge

**Kim Småge** (), eigentleg namn **Anne Karin Thorshus**, er ein norsk forfattar, frilansjournalist og tekstforfattar. Ho er utdanna cand.mag. ved Universitetet i Trondheim med faga norsk, engelsk og geografi. Ho er òg utdanna instruktør i Norges Dykkeforbund. Debuterte som forfattar under namnet Kim Småge i 1983. Småge var den første i Noreg som vart omtala som «krimdronning», og ho vert rekna som ein av grunnleggjarane for den feministiske krimbølgja i Noreg.

Gjennomgangsfigur i mange av kriminalromanane hennar er politibetjent Anne-Kin Halvorsen. Bøkene refererer ofte til eit felles univers rundt Trondheim politikammer som Småge deler med forfattarane Fredrik Skagen, Idar Lind og Anne Birkefeldt Ragde.

## Utgjevingar
* *Nattdykk* &ndash; Kriminalroman (1983)
* *Origo* &ndash; Kriminalroman (1984)
* *Kainan* &ndash; Kriminalroman(1986)
* *Figurene* &ndash; Ungdomsbok (1986)
* *Interrail* &ndash; Ungdomsbok (1988)
* *Lex Love* &ndash; Roman (1991)
* *Kvinnens lange arm* &ndash; Noveller (1992)
* *Sub rosa* &ndash; Kriminalroman (1993)
* *En kjernesunn død* &ndash; Kriminalroman (1995)
* *Containerkvinnen* &ndash; Kriminalroman (1997)
* *Medaljen* &ndash; Lettlestbok for psykisk utviklingshemma (1997)
* *Koksbiter og trollsplint* &ndash; Roman (1999)
* *Solefall* &ndash; Kriminalroman (2002)
* *Dobbeltmann* &ndash; Kriminalroman (2004)
* *Dameroman m/menn* &ndash; Dameroman (2016)

## Prisar
* Rivertonprisen 1983, for *Nattdykk*
* Beste ungdomsroman 1986, for *Figurene*
* Språklig samlings litteraturpris 1990
* Glassnøkkelen 1993, for *Sub Rosa*
* Palle Rosenkrantz-prisen 1998, for *En kjernesunn død*
Arild Rypdal

**Arild Rypdal** () er ein norsk forfattar og tidlegare lufthamnsjef ved Ålesund lufthamn, Vigra. Rypdal er utdanna flygar og ingeniør. Han debuterte som forfattar i 1991 med spaningsromanen *Hexagon*.

Rypdal sine romanheltar arbeider for britiske MI6. Inspirasjonen skal han ha fått som ung gut under andre verdskrigen. Familien måtte rømma til Storbritannia i 1941, og far til Rypdal arbeidde resten av krigen for Secret Intelligence Service - seinare kjent som MI6.

## Utgjevingar
* *Hexagon* &ndash; Spaningsroman (1991)
* *Orakel* &ndash; Spaningsroman (1992)
* *Grønn desember* &ndash; Spaningsroman(1993)
* *Kodene i Metrograd* &ndash; Spaningsroman (1994)
* *Djevelens stoff* &ndash; Spaningsroman (1995)
* *Drakon* &ndash; Spaningsroman (1996)
* *Guds brødre* &ndash; Spaningsroman (1997)
* *Himmelens villmenn* &ndash; Spaningsroman (1998)
* *Intermesso i Praha* &ndash; Spaningsroman (1999)
* *Dødens konsulent* &ndash; Spaningsroman (2000)
* *Triangelets herre* &ndash; Spaningsroman (2001)

## Prisar
* Rivertonprisen 1992, for Orakel
Morten Harry Olsen

**Morten Harry Olsen** () i Narvik), er ein norsk forfattar. Olsen har grunnfag i kriminologi frå Universitetet i Oslo og grunnfag i filosofi frå Universitetet i Tromsø. Han har hatt arbeid som ekspeditør, drosjesjåfør, nattportiér, journalist, omsetjar, kontorist, litteraturkritikar, forlagskonsulent og forlagsredaktør. Han har vore formann i Norsk Forfattersentrum (1989-1991), formann i arrangementskomitéen for Brageprisen (1991-1995) og nestformann i Den norske Forfatterforening (1997-1998). Frå 1988 til 1991 var han medlem av Den norske Forfatterforeningens litterære råd. I perioden 1992-1996 var han redaktør for Bokklubben krim og spenning. 

Olsen debuterte litterært i 1985 med novellesamlinga *For alt hva vi er verdt*, som vart påskjøna med Tarjei Vesaas' debutantpris. Fleire av bøkene hans har vekt betydeleg merksemd hjå kritikarane.

## Utgjevingar
* *For alt hva vi er verdt* &ndash; noveller (1985)
* *Ganske enkelt sand* &ndash; roman (1986)
* *En dans til* &ndash; roman (1988)
* *Tråder* &ndash; essays (1989)
* *Mississippi* &ndash; roman (1990)
* *Syndenes forlatelse* &ndash; kriminalroman (1991)
* *Mannen som hatet duer* &ndash; skuespill (1992)
* *Begjærets pris* &ndash; kriminalroman (1993)
* *Tilfeldig utvalg* &ndash; kriminalroman (1996)
* *Naken for leseren, naken for Gud: et essay om romanen* &ndash; litteraturkritikk (1997)
* *Mord og galskap* &ndash; roman (2000)
* *Mississippi. neo* &ndash; roman (2002)
* *Størst av alt* &ndash; roman (2004)

## Prisar
* Tarjei Vesaas' debutantpris 1985, for *For alt hva vi er verdt*
* Rivertonprisen 1993, for *Begjærets pris*
* Havmannprisen 2004, for *Størst av alt*

## Bakgrunnsstoff
* Morten Harry Olsens heimesider
* Kreativ Prosa v/Morten Harry Olsen
Anne Holt

**Anne Holt** () er ein norsk forfattar og advokat fødd i Larvik. Ho var justisminister i Thorbjørn Jagland si første regjering frå 25. november 1996 til 4. februar 1997, då ho måtte gå av pga. sjukdom. Anne Holt er utdanna cand.jur. ved Universitetet i Bergen i 1986. Ho var tilsett som programsekretær i NRK 1984&ndash;1988 og 1990&ndash;1991. I perioden 1988&ndash;1990 var ho politifullmektig ved Oslo politikammer. Holt debuterte som forfattar i 1993. Ho var president i Rivertonklubben 2001&ndash;2003. To av bøkene hennar er filmatiserte, *Blind gudinne* og *Salige er de som tørster*, begge i 1997. Regissør for begge filmane var Karl Jørgen Kiønig. Boka *Død joker* er dramatisert for radio.

Anne Holt er særleg kjend for dei realistiske politiromanane sine om den lesbiske politibetjenten Hanne Wilhelmsen. Ho vert rekna som ein av dei viktigaste forfattarane av feministisk kriminallitteratur i Noreg.

## Utgjevingar
* *Blind Gudinne* &ndash; Kriminalroman (1993)
* *Salige er de som tørster* &ndash; Kriminalroman (1994)
* *Demonens død* &ndash; Kriminalroman(1995)
* *Mea culpa* &ndash; Roman (1997)
* *Løvens gap* &ndash; Kriminalroman (1997) (Saman med Berit Reiss-Andersen)
* *I hjertet av VM* &ndash; Fotballbok (1998)
* *Død joker* &ndash; Kriminalroman (1999)
* *Bernhard Pinkertons store oppdrag* &ndash; Barnebok (1999) (Saman med illustratøren Pjotr Sapegin)
* *Uten ekko* &ndash; Kriminalroman (2000) (Saman med Berit Reiss-Andersen)
* *Det som er mitt* &ndash; Kriminalroman (2001)
* *Sannheten bortenfor* &ndash; Kriminalroman (2003)
* *Det som aldri skjer* &ndash; Kriminalroman (2004)
* *Presidentens valg* &ndash; Spenningsroman (2006)
* *1222* &ndash; Kriminalroman (2007)

* *Pengemannen* &ndash; kriminalroman (2009)  
* *Mai-Britt, Mars-Britt og campingvogna –* barnebok (2010). Illustrert av Anne G. Holt.
* *Flimmer* &ndash; kriminalroman (2010) saman med broren, Even Holt
* *Mai-Britt, Mars-Britt og mopsen Muntermor* – barnebok (2011). Illustrert av Anne G. Holt.
* *Skyggedød* &ndash; kriminalroman (2012) 
* *Sudden death* &ndash; kriminalroman (2014) saman med Even Holt
* *Offline* &ndash; kriminalroman (2015) 
* *I støv og aske* &ndash; kriminalroman (2016) 
* *Furet/værbitt* &ndash; kriminalroman (2019) 
* *Mandela-effekten* &ndash; kriminalroman (2020) 
* *Det ellevte manus* &ndash; kriminalroman (2021)

## Prisar
* Rivertonprisen 1994, for *Salige er de som tørster*
* Bokhandlerprisen 1995, for *Demonens død*
* Cappelenprisen 2001
Evenkisk

**Evenkisk** er det største av dei nordlege tungusiske språka. Det blir snakka av evenkar i Russland, Mongolia og Kina. 

Det grunnleggjande ordforrådet har mykje til felles med mongolske og tyrkiske språk, noko som tyder på eit nært slekskap. Det finst store dialektforskjellar og språket blir delt opp i tre store grupper; nordlege, sørlege og austlege dialektar.

Det evenkiske skriftspråket blei til seint i 1920-åra, som del av den sovjetiske språkpolitikken.

## Kjelder
Sigrun Krokvik

**Sigrun Krokvik**, eigentleg namn Sigrun Karin Christiansen, () er ein norsk forfattar. Den første romanen ho skreiv, den psykologiske thrilleren *Bortreist på ubestemt tid*, vekte stor merksemd tidleg på 1970-talet. Boka vart halden fram som ei oppattnying av den norske kriminallitteraturen. Boka vart filmatisert av Pål Bang-Hansen i 1974, og også filmen er rekna som eit sentralt verk blant norske kriminalfilmar. Krokvik har berre gjeve ut to romanar.

## Utgjevingar
* *Bortreist på ubestemt tid* &ndash; kriminalroman (1972)
* *Kikkeren* &ndash; kriminalroman (1973)

## Prisar
* Rivertonprisen 1972, for *Bortreist på ubestemt tid*
Fredrik Skagen

**Fredrik Skagen** ()var ein norsk forfattar. Han er tidlegare bibliotekar og universitetsbibliotekar ved NTH. Skagen debuterte som forfattar i 1968. Han er ein av dei mest produktive, mest omsette og mest prisbelønna kriminalforfattarar i Noreg.

Skagen skapte i 1987 tildels sterk debatt med boka *Purpurhjertene*, som gav seg ut for å vera ei dokumentarisk attforteljing av ein nordmann sine opplevingar som amerikansk soldat i Vietnam. Boka vann forlaget Cappelen si tevling om beste dokumentarroman, men vart «omdefinert» til roman då det vart klårt at forfatteren var gjort til offer for ein svindel.

Mange av Skagens bøker inneheld referansar til eit felles univers rundt Trondheim politikammer som han deler med forfattarane Kim Småge, Idar Lind og Anne Birkefeldt Ragde.
 
## Utgjevingar
* *Jakten etter Auriga* &ndash; Roman (1968)
* *Jeg vet en deilig have* &ndash; Roman (1970)
* *Papirkrigen* &ndash; Roman(1973)
* *Ulvene* &ndash; Kriminalroman (1978)
* *Forræderen* &ndash; Kriminalroman (1979)
* *Alt står bra til med nordmennene* &ndash; Noveller (1980)
* *Kortslutning* &ndash; Kriminalroman (1980) 
* *Viktor! Viktor!* &ndash; Kriminalroman (1982)
* *Fritt fall* &ndash; Kriminalroman (1983)
* *Tigertimen* &ndash; Kriminalroman (1984)
* *Voldtatt* &ndash; Roman (1985)
* *Døden i Capelulo* &ndash; Kriminalroman (1986)
* *Purpurhjertene* &ndash; Roman (1987)
* *Menneskejegeren* &ndash; Kriminalroman (1988)
* *Alte Kameraden* &ndash; Kriminalroman (1990)
* *Pelle Maradona* &ndash; Barnebok (1990)
* *Landskap med kulehull* &ndash; Kriminalroman (1991)
* *Å drepe en sangfugl* &ndash; Noveller (1992)
* *Otto og røverne* &ndash; Barnebok (1992)
* *Nemesis* &ndash; Kriminalroman (1993)
* *Når sant skal sies* &ndash; Ordbok (1993)
* *Dødelig madonna* &ndash; Kriminalroman (1993) (Saman med Gunnar Staalesen)
* *Skrik* &ndash; Kriminalroman (1994)
* *Nattsug* &ndash; Kriminalroman (1995)
* *Rekyl* &ndash; Kriminalroman (1996)
* *Blackout* &ndash; Kriminalroman (1998)
* *Drømmen om Marilyn* &ndash; Roman (1998)
* *Blomster og blod* &ndash; Kriminalroman (2000)
* *Blitz* &ndash; Kriminalroman (2001)
* *Fri som fuglen* &ndash; Kriminalroman (2002)
* *En by som ingen ainnen: Trondheim og jeg siden 1936* &ndash; Memoar/Dokumentar (2004)
* *God natt, elskede* &ndash; Kriminalroman (2007)

## Prisar
* Rivertonprisen 1980, for *Kortslutning*
* Cappelenprisen 1986
* Palle Rosenkrantz-prisen 1986, for *Viktor! Viktor!*
* Bokhandlerprisen 1987, for *Purpurhjertene*
* Glassnøkkelen 1996, for *Nattsug*

## Kjelder
Menstruasjon

**Menstruasjon**, **mensen**, **det månadlege, tante raud** osb. er nemingar brukte om ei blødning frå vagina som dei fleste kvinner i fruktbar alder har om lag ein gong i månaden (gjennomsnittleg kvar 28. dag). Blødninga er eigentleg ei utsondring av både blod og slimhinnerestar.

Menstruasjonssyklusen er ein fysiologisk syklus som er styrt av kjønnshormon og er ein naudsynt prosess for reproduksjon. Store apar, som sjimpansar og orangutangar, har også menstruasjonssyklusar, men hjå dei fleste andre pattedyra finn vi i staden østrus-syklus. Denne artikkelen handlar hovudsakleg om menstruasjon hjå menneske.

Syklusen tek til ved at kvinnekroppen frigjev ei eggcelle (somme gonger fleire) frå eggstokkane, noko som blir kalla eggløysing. Medan egget vandrar ned eggleiaren bygger det seg opp ei slimhinne i livmora. Viss egget blir befrukta vil det slå seg til ro der og veksa. Viss det ikkje skjer noka befrukting vil kroppen skilja ut livmorsslimhinna, som kjem ut saman med blod som menstruasjon. Dersom menstruasjonen uteblir reknar ein det gjerne som eit teikn på at ein er blitt gravid, sjølv om det ikkje alltid treng vera det. 

Menstruasjonen tek til under puberteten til normalt fruktbare kvinner ein stad mellom åtte og seksten års alder, men i gjennomsnitt i tolvårsalderen. Den første menstruasjonen blir feira i mange kulturar med ein overgangsseremoni. Etter overgangsalderen, typisk mellom 45 og 55 års alder, sluttar kvinner å menstruera og kan dermed ikkje lenger få barn. Også denne overgangen er viktig i mange kulturar, til dømes kan kvinner ha friare reglar for kva som er sømeleg klesdrakt.

## Sjå òg
*Menstruasjonsbind

## Kjelder
Finlandia

**Finlandia** er eit symfonisk dikt av Jean Sibelius. Den første versjonen vart skriven i 1899, og vart revidert i 1900.  Stykket vart komponert for å styrke patriotiske kjensler og for å mobilisere opposisjonen for fridom for Finland mot styret frå det russiske tsar-dømet.

Den siste hymnen av Finlandia vart seinare utgangspunkt for *Finlandia hymnen*.

Melodien til *Finlandia* vart i 1967 nytta som nasjonalsong for Biafra, *Land of the Rising Sun*. Han har òg vore melodi til salmesong i fleire land til dømes i England for den kristne salmen *Be Still, My Soul*.

## Finlandiahymnen

Dette er teksten Veikko Antero Koskenniemi sette til hymnen i 1941, og som vert nytta i Finland i dag. 

## Bakgrunnsstoff
*  "Be Still My Soul" The Cyber Hymnal
Gujarati

**Gujarati** er eit språk som stammar frå staten Gujarat vest i India.  Det er eit indoeuropeisk språk i den indoariske familien og er med sine 46 millionar talarar det 22. mest tala språket i verda. Gujarati var morsmålet til mellom anna Mahatma Gandhi, «far til India», og Mohammed Ali Jinnah, «far til Pakistan».

Den gujaratiske skrifttradisjonen går tilbake til 1100-talet. Gujarati blir ikkje skrive med devanagariskrift, men med ei eiga skrift, som er avleidd frå dette. Gujarati blir skrive utan den øvre tverrbjelken som vi finn i devanagari, slik at devanagari-bokstaven for g, ग, blir skriven som ગ utan tverrbjelke i gujarati.

Språket har tre kjønn, til forskjell frå hindi, som berre har to. Det har også tre kasus for substantiv.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
* *[[Encyclopaedia Britannica]]*
Mystikk

**Mystikk** (av gresk μυστικός *mystikos* «som høyrer til mysteria», «løyndomsfull») er ein religiøs term for ein personleg, åndeleg relasjon til det guddommelege.

Mystikk finst i alle dei teistiske verdsreligionane jødedom, kristendom og islam. Ettersom mystikaren meiner å ha ei direkte røynsle av Gud, utanom skriftene og dei religiøse institusjonane, kjem mystikarar i blant i konflikt med dei etablerte institusjonane i sin religion. 

Det er to hovudretningar i mystikken: den ekstatiske og den kontemplative. Ein kan òg skilje mellom *indre mystikk* og *naturmystikk*; den siste har drag av panteisme, eller panenteisme.
 
Det er gjort ulike forsøk på å definere og beskrive den mystiske erfaringa, til dømes skil den svenske erkebiskopen Nathan Söderblom mellom personlegdoms- og uendelegdomsmystikk. Han meiner dermed ein varierande grad av av opplevd distanse mellom personen og det guddommelege. I blant skil ein au ut mellom anna spekulativ mystikk og praktisk mystikk. 

Det er ikkje vanleg å rekne omvendinga av Paulus, som er omtalt i apostelgjerningane i det nye testamentet, som eit døme på kristen mystikk, men Albert Schweitzer ser i si bok *The mysticism of Paul the Apostle* (1931) hendinga som ei sentral mystisk røynsle. 

Jødisk mystikk blir kalla kabbala. Islams fremste mystiske tradisjon er sufismen.

## Sjå au
* Mystikarane i religionane
Enare

**Enare** (finsk *Inari*, svensk *Enare*, nordsamisk *Anár*, enaresamisk *Aanaar* og skoltesamisk *Aanar*) er ein kommune i Finland, i Lapplands län. Kommunen sitt innbyggjartal er 6 799 og flatevidda er 17&nbsp;321 kvadratkilometer, av dei er 2 148,5 kvadratkilometer vatn. Breddegraden er 69°N, 28°Ø.

Enare er etter flatevidda den største kommunen i Finland. Enare sjø (fi. Inarijärvi, svensk Enare träsk) er den største sjøen i Lapplands len (1&nbsp;102 km&sup2;). Enare er den einaste firespråklege kommunen i Finland, i tillegg til finsk er kommunen nord- enare- og skoltesamisk.

Den største tettstaden i Enare er Ivalo (enares. Avveel, nords. *Avvil*, skoltes. *Âˊvvel*).

## Tettstader

Enare, Ivalo, Kaamanen, Kirkonkylä, Kultala, Kyrö, Muddusjärvi, Näätämö, Paadar, Paatsjoki, Saariselkä, Sevettijärvi

## Historie

Enare fekk vegsamband i 1929, då Ishavsvegen frå Sodankylä til Petsamo vart opna.

## Venskapskommunar

* Noreg: Sør-Varanger
* Russland: Petsjenga

## Bakgrunnsstoff

* Nettstaden til Enare kommune
Biafra

**Biafra** var ein kortliva sjølvstendig stat i Vest-Afrika. Han var danna av Aust-regionen i Nigeria og utropt den 30. mai 1967 med Enugo som hovudstad. Biafra hadde 14 millionar innbyggjarar, hovudparten var kristne iboar. Berre få andre land godtok statsdanninga.

Nigeria aksepterte ikkje sjølvstendeerklæringa, og prøvde gjennom Biafrakrigen å ta landet tilbake. Etter fleire år med harde kampar lukkast dei, og Biafra slutta å eksistera den 15. januar 1970 då dei stridande styrkane der kapitulerte.
Guy Fawkes

**Guido Fawkes** (), vanlegvis kjend ved den engelske forma **Guy Fawkes**, nytta òg dekknamnet **John Johnson**, var eit medlem av ei samansverjing av engelske katolikkar som stod bak krutsamansverjinga i 1605.

Samansverjinga var eit forsøk på å ta livet av kong Jakob I av England og medlemene av parlamentet medan dei var samla for den formelle opninga av parlamentet. Målet var å ta livet av den protestantiske eliten og om mogleg få innført katolisismen att i England. Tønnene med krut i kjellaren under Houses of Parliament vart oppdaga, og forsøket mislukkast. Fawkes vart arrestert, og tilstod under tortur. Han vart avretta ved henging, trekking og kvartering.

## Guy Fawkes Night

I Storbritannia og til dels i andre engelsktalande land er det vanleg å feira *[[Guy Fawkes Night]]*, Guy Fawkes-kvelden, eller *[[Bonfire Night]]*. Feiringa skjer kvart år om kvelden og natta den 5. november, til minne om krutsamansverjinga den 5. november 1605.

I samband med feiringa syng ein:

:* Remember, remember the fifth of November,*
:* gunpowder, treason and plot,*
:* I see no reason why gunpowder treason*
:* should ever be forgot.*
:* Guy Fawkes, Guy Fawkes,*
:* 'twas his intent*
:* to blow up the King and the Parliament.*
:* Three score barrels of powder below,*
:* Poor old England to overthrow:*
:* By God's providence he was catch'd*
:* With a dark lantern and burning match.*
:* Holloa boys, holloa boys, make the bells ring.*
:* Holloa boys, holloa boys, God save the King!*
:* Hip hip hoorah!*

## Bakgrunnsstoff
Vågan kyrkje

**Vågan kyrkje** ligg i Kabelvåg og vert òg kalla **«Lofotkatedralen»**. Det er ei langstrakt krosskyrkje med stutte og breie krossarmar. Ho er bygd i 1898 og har plass for 1200 menneske. Ein reknar med at det har vore kyrkjestad på staden i 900 år, og at kyrkja som kong Øystein I Magnusson let reise også låg her. Fem eller seks kyrkjer har lege innanfor området til dagens kyrkje. Her er ein av dei to eldste kyrkjegardane i Nord-Noreg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Svolvær|Svolvær]]» frå ,  den 25. september 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi av kyrkja på nettstaden til Nasjoalbiblioteket
*
Kabelvåg

**Kabelvåg** (nordsamisk  eller , lulesamisk ) er ein tettstad i Vågan kommune i Lofoten. Staden er det eldste fiskeværet i Lofoten.

Kabelvåg har både grunnskole og vidaregåande skole, og ein finn òg skolane Lofoten folkehøgskole og Nordland kunst- og filmskole her.

«Lofotkatedralen», Lofotakvariet, Galleri Espolin og Lofotmuseet er kjente turistattraksjonar. Rett vest for staden, i Storvågan, finst arkeologiske funn etter mellomalderbyen Vágar i Hålogaland. Få kilometer lenger vest ligg fjellet Vågakallen, eit motiv i mange målarstykke frå Lofoten og med ei populær rute for fjellklatrarar.

## Bakgrunnsstoff
* Lofotakvariet
* Lofotmuseet
Salme

Ein **salme** (frå gresk *psalmos*, 'song med strengespel') er ein song med religiøst innhald, hovudsakleg innan kristen og jødisk tradisjon.
I daglegtale brukar ein «salme» om eit strofisk dikt med slikt innhald som er meint til felles song. Salmar blir særleg framførte i samband med gudstenester i synagogar, kyrkjer og bedehus. 

Tekstane kan koma frå Bibelen eller vera skrivne seinare, anten på latin eller på ulike folkespråk.
På nordiske språk viser «salme» både til bibelske salmar (frå Salmane) og metriske kyrkjelydssalmar. På tysk skil ein mellom å omtala førstnemnde som «Psalm» og sistnemnde som «Lied», tilsvarande engelsk *psalm* og *hymn* og fransk *psaume* og *cantique*. I faglspråk kan ein skilja mellom psalmodi (song av bibelske salmar) og hymnodi (song av metriske kyrkjelydssalmar).

Den første salmesamlinga ein kjenner til er *[[Salmane]]*, ei bok i Det gamle testamentet med 150 songar. I dag bruker Den norske kyrkja salmar med melodiar i *[[Norsk Salmebok]]*.

## Sjå òg
*Hymne
*Salmebok

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Dale-Gudbrand

**Dale-Gudbrand** var ein mektig mann som heldt til på garden Hundorp i Gudbrandsdalen på 1000-talet.

Heimskringla fortel at «han var liksom konge over Gudbrandsdalen, men var herse av namn», og Sigvat skald hadde likna makta hans med den til Erling Skjalgsson i eit kvad.

I 1021, då Dale-Gudbrand fekk høyra at kong Olav Haraldsson fór rundt og tvinga folk til å ta ei ny tru, kristendommen, samla han folk for å kjempa imot. Kongen og Dale-Gudbrand blei einige om å møtast til ting. Medan dei som var samla der blei overvelda av sola som stod opp, og som Olav likna med den nye guden, slo Kolbein sterke sund Torsbiletet som var der med kølla si, og mus og småkryp kom ut. Denne hendinga markerte innføringa av kristendommen i Gudbrandsdalen. Sør-Fron kommune har seinare teke kølla som symbol på kommunevåpenet sitt.
Ivar Asbjørn Følling

**Ivar Asbjørn Følling** () var ein norsk lækjar fødd på Kvam i Steinkjer. Han oppdaga sjukdomen fenylketonuri, også kjend som Føllings sjukdom, i 1934.
Ytre Rendal kommune

**Ytre Rendal kommune** var ein tidlegare sjølvstendig kommune i Hedmark, ein del av Rendal formannskapsdistrikt frå 1837.

I 1880 vart Rendal delt i Ytre- og Øvre Rendal kommunar. Ytre Rendal kommune hadde då 1&nbsp;661 innbyggjarar.

1. januar 1965 vart Ytre- og Øvre Rendal kommunar slegne saman til den nye Rendalen kommune. Ytre Rendal hadde ved samanslåinga 1&nbsp;913 innbyggjarar.

Etter grensejusteringar i Ytre- og Øvre Rendal, Tolga og Trysil kommunar, vart Engerdal kommune oppretta som eigen kommune 1. januar 1911. Frå Ytre Rendal kommune vart eit område med 311 innbyggjarar lagt til den nye kommunen.

## Sjå òg
* Ytre Rendal sokn

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
*
*
*
* «Forskrift om kommunesammenslåing, Øvre Rendal og Ytre Rendal kommuner, Hedmark.» (lovdata.no)
Sannidal kommune

**Sannidal** er ein tidlegare norsk kommune i Telemark fylke, oppretta i 1837 som Sandøkedal formannskapsdistrikt.

* 1. januar 1882 vart Sannidal delt då Skåtøy vart utskild som eigen kommune. Etter frådelinga hadde Sannidal 2&nbsp;186 innbyggjarar.
* 1. januar 1960 vart Sannidal slegen saman med Skåtøy og Kragerø til den nye Kragerø kommune. Ved samanslåinga hadde Sannidal 2&nbsp;604 innbyggjarar.

## Bakgrunnsstoff
Kuusankoski

**Kuusankoski** er ein by og ein kommune søraust i Finland, i landskapet Kymmenedalen i Södra Finlands län. Den totale flatevidda i kommunen er 129.5 km². Av dette er 114 km² landjord og 14,56 km² vatn. Byen ligg 130 km nordaust for den finske hovudstaden Helsingfors. Kuusankoski er kjend som ein by med mykje industri. I byen går det føre seg papirproduksjon i stor skala, i tre store fabrikkanlegg. Enkelte gonger vert byen kalla papirhovudstaden i Finland.

Kuusankoski vart eigen kommune i 1921, med delar av dei tilgrensande kommunane Iitti og Valkeala. Byen fekk status som *kauppala* (omsett *"ein stad for handel"*, eller kjøpstad) i 1957 og vart by i 1973.

Historia til Kuusankoski er nært knytt til papirindustrien. Fabrikkane vart bygd opp på 1870-talet. Ein fekk vasskraft frå elva Kymijoki (Kymmene älv). Det vart etter kvart bygd vasskraftverk langs elva. Det store papirkonsernet UPM Kymmene har røter i området.
Hundorp

**Hundorp** er ein tettstad i Sør-Fron kommune i Innlandet fylke. Staden er kommunesenter i Sør-Fron og har .

Hundorp ligg i Gudbrandsdalen der han er breiast, og var eit viktig senter for religion og politikk både i jernalder og norrøn tid. Dale-Gudbrand, som blir skildra av Snorre som ein mektig herse, heldt til her. I dag blir han minna gjennom *[[Dale-Gudbrand]]s gard*.

Dale-Gudbrands gard på Hundorp blei peika ut som tusenårsstad for Oppland fylke.

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fototgrafi frå Hundorp på netttaden til Nasjonalbiblioteket
Utsjoki

**Utsjok** (finsk *Utsjoki*, nordsamisk *Ohcejohka*, skoltesamisk *Uccjokk*) er den nordlegaste kommunen i Finland, i området Lappland.
I Utsjok kommune bur det 1362 menneske (2016), flatevidda er 5370,5 km². Nabokommunar er Enare, og i Noreg Karasjok, Tana og Nesseby.

Utsjok er den einaste kommunen i Finland som har samisk fleirtal. Han har tre større busetnader: Administrasjonssenteret Utsjoki by, Karigasniemi og Nuorgam. 
Utsjok er den nordlegaste kommunen  i EU og Nuorgam den nordlegaste tettstaden.
 
Kommunen høyrde til det tidligare Lapplands län. 

## Folk frå Utsjok
*Kirsti Paltto, forfattar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kotka

**Kotka** (finsk, for 'ørn') er ein by og kommune i Finland. Han fekk bystatus i 1878.

Kotka ligg i Södra Finlands län og er ein del av landskapet Kymmenedalen (finsk Kymenlaakso). Regionen er kjend for papirindustri. Byen ligg ut mot Austersjøen, og er ein viktig hamneby. 

## Bakgrunnsstoff
Kroppkaka

**Kroppkaka** er ein svensk matrett som minner om norsk komle. Han består av boller laga av ein deig basert på rå poteter og bygg med flesk og lauk i, og finst i ulike variantar langs Smålandskysten, på Öland og i Blekinge. Ein et vanlegvis kroppkakene med smør og tyttebærsyltetøy.

Kroppkakene frå Blekinge har mykje kokt potet i deigen, og har derfor ein lys farge. Ein annan versjon blir laga utan flesk eller lauk, og kalla «blinning»

Matretten palt frå Norrbotten kan minna om kroppkaka. Ein finn òg retten i fleire variantar langs kysten i dei baltiske landa.
Vågå kyrkje

**Vågå kyrkje** er ei krosskyrkje frå 1600-talet som står på Vågåmo i Vågå kommune i Gudbrandsdalen. Kyrkja blei bygd i 1625–1631, men det er brukt mykje materiale frå ei tidlegare stavkyrkje på same stad. Dei gamle delane meiner ein er frå tidleg på 1100-talet. 

Preikestolen i kyrkja er særskilt fargerik.

## Kjelder
* Redaktør: Alf Henry Rasmussen &ndash; *Våre kirker : norsk kirkeleksikon*. Vanebo Forlag, Kirkenær 1993. ISBN 82-7527-022-7 - «Vågå kyrkje», s. 610

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Om Vågå sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Oppland» på nettstaden til Arkivverket 
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Eldre fotografi av Vågå kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Malangen kommune

**Malangen** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Troms fylke. Opphavleg var Malangen del av Balsfjord formannskapsdistrikt. 1. januar 1871 blei han skild ut som eigen kommune med 1&nbsp;425 innbyggjarar. Samstundes blei ein del av Lenvik med 70 innbyggjarar overført til Malangen.

1. januar 1873 blei ein del av Malangen med 287 innbyggjarar overført til Tromsøysund.
I 1891 blei nokre parsellar på Målsnes i Malangen med 30 innbyggjarar overført til Målselv.

1. januar 1964 blei det meste av Malangen og Balsfjord slått saman til ein kommune som fekk namnet Balsfjord. Malangen hadde ved samanslåinga 1&nbsp;940 innbyggjarar. Naveren og Målsnes i Malangen med 118 innbyggjarar gjekk inn i Målselv kommune. Garden Skogli ved Heia i Balsfjord med 2 innbyggjarar gjekk òg inn i Målselv.

## Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Malangen kommune frå 1900 til 1964:**

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
* 
*
*
*
* «Forskrift om sammenslåing av Malangen, Balsfjord og Storfjord kommuner, Troms.»
Rovaniemi

**Rovaniemi** (nordsamisk *Roavvenjárga*) er ein by som er administrasjonssenter og handelssenter i Lapplands län nord i Finland. Byen ligg nær polarsirkelen, mellom fjella Ounasvaara og Korkalovaara, der elvane Kemijoki og Ounasjoki møtest. 

Byen og den omkringliggjande kommunen, Rovaniemen maalaiskunta, vart slegne saman 1. januar 2006. Den nye kommunen har ei flatevidd på 8&nbsp;016 km² (byen Rovaniemi var 374 km²) og om lag 60&nbsp;000 (mot 35&nbsp;298 i Rovaniemi før samanslåinga). 

Rovaniemi hyser mellom anna Lapplands universitet, Finlands nordlegaste universitet.

## Sjå òg
* Biblioteket i Rovaniemi

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Thomas Rowlandson

**Thomas Rowlandson** () var ein britisk kunstnar, kjend for politiske og samfunnssatiriske karikaturar. Han avbilda maktpersonar i samtida som kong Georg III og sonen hans, Napoleon Bonaparte, William Pitt den yngre og hertuginna av Devonshire, Georgiana Cavendish. Han var samtidig med James Gillray og George Cruikshank, og saman utforma dei den britiske personleggjeringa John Bull. Som Gillray laga Rowlandson også vulgære og erotiske bilde. 

## Bilete

1784, or The Fashions of the Day MET DP871803.jpg|*1784, or The Fashions of the Day* (1784)
Thomas Rowlandson-The Devonshire.jpg|* THE DEVONSHIRE, or Most Approved Method of Securing Votes* (1784)
Vaux Hall, by Thomas Rowlandson-2.jpg|*Vaux Hall* (1785)
A couple looking lovingly and playing with their baby in a h Wellcome V0015085.jpg|Par med spedbarn (1787)
The Q.A. Loaded With The Spoils of India and Britain MET DP871962.jpg|*The Q.A. Loaded With The Spoils of India and Britain* (1788)
Thomas Rowlandson - The Duchess of Devonshire and the Countess of Bessborough - Google Art Project.jpg|*The Duchess of Devonshire and the Countess of Bessborough* (1790)
A Diving Machine on a New Construction MET DP873802.jpg|*A Diving Machine on a New Construction* (1806)
SYNTAX(1813) - 02 - Doctor Syntax, Losing his Way.jpg|*Doctor Syntax, Losing his Way* (1813)
The dance of death; the careless and the careful. Coloured a Wellcome V0042005.jpg|*The dance of death; the careless and the careful* (1816)
Bodleian Libraries, The dunghill cock and game pullet or- Boney beat out of the pitt.jpg|*The dunghill cock and game pullet or- Boney beat out of the pitt* (1818)
Thomas Rowlandson - Studies of George III and Statesmen - Google Art Project.jpg|Skisser av Georg III og ulike statsmenn
Rowlandson Modern Pygmalion.jpg|*The Modern Pygmalion*
Rowlandson - Goodbye.jpg|*Goodbye*


## Bakgrunnsstoff
* Robert R. Wark, *Drawings by Thomas Rowlandson in the Huntington Collection*, San Marino, CA 1975, ISBN 0-87328-065-2
Norrøn tid

**Norrøn tid** er ei nemning på eit tidsrom av nordisk mellomalder. Vikingtida vert i hovudsak rekna til fyrste halvdelen av norrøn tid.

Norrønt språk vert rekna å ha vore bruka om lag frå 700 til 1350. Språkhistorisk vert tidsrommet delt inn i eldre norrøn tid (793–1166) og yngre norrøn tid (1166–1350).  

## Sjå òg
* Norrøn gudelære
* Norrøn kunst
Vossasongen

**«Vossasongen»** er ein bygdelagssong som er tileigna Vosselaget. Teksten er skriven av Lars Eskeland og melodien av Torgeir Raugstad.
Tammerfors

**Tammerfors** (svensk), finsk **Tampere**, er ein by i Finland. Med 204&nbsp;385 innbyggjarar (2006) er han den nest største byen i Finland og den største innlandsbyen i Norden. Tammerfors ligg mellom innsjøane Näsijärvi og Pyhäjärvi. 

## Historie
 
Byen blei grunnlagd av Gustav III av Sverige den 1. oktober 1779 ved fossefalla mellom sjøane Näsijärvi og Pyhäjärvi, der det blei bygd ei demning. Namnet på byen kjem frå dette, *fors* (foss) og *damber* (demning). Den lokale vasskrafta førte til rask utvikling av industri i området, og vidare ein eksplosiv folketalsauke. I laupet av dei tretti åra frå 1820 til 1850 voks innbyggjartalet frå rundt tusen til tre tusen.

## Kjende folk frå Tammerfors
*Minna Canth (1844-1897), forfattar
*Viljo Kajava (1909-1998), lyrikar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Tammerfors|Tammerfors]]» frå ,  den 22. juni 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
* Tampere by
* Svenska Samskolan i Tammerfors 
* Tammerfors universitet
Kultur i 1984

**Kultur i 1984** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1984.

## Hendingar
* 19. april: Australia tok «Advance Australia Fair» som nasjonalsong, og grønt og gull som nasjonale fargar.

### Noreg
* Det erotiske magasinet *[[Cupido]]* blei lansert i Noreg.

### Prisar
* Jan Kjærstad mottok Kritikerprisen for romanen *Homo Falsus eller det perfekte mord*. 

## Litteraturutgjevingar

### Utlandet

### Noreg
* Lars Saabye Christensen: *[[Romanen Beatles|Beatles]]*
* Bergljot Hobæk Haff: *Jeg, Bakunin*
* Tore Hamsun: *Mannen fra havet*
* Arvid Hanssen: *Håpet har sterke hender*
* Hans Herbjørnsrud: *Vannbæreren*
* Jan Kjærstad: *Homo Falsus eller det perfekte mord*
Jo Benkow

**Jo Benkow**, eigentleg **Josef Elias Benkowitz** () var ein  norsk politikar for Høgre og stortingspresident.  Han var stortingsrepresentant for Akershus Høgre i (1965&ndash;93), formann i Høgre (1980&ndash;84), formann i Høgre si stortingsgruppe (1981&ndash;85) og stortingspresident (1985&ndash;93).

## Biografi

Jo Benkow var fødd i Trondheim. Familien flytta i barndommen hans til Bærum, der han voks opp. I 1942 flykta han først til Sverige og deretter til Storbritannia for å sleppa unna nazistane sine jødeforfølgingar.

Etter at han vende attende til Noreg då krigen var slutt, arbeidde han som fotograf, eit yrke også far og bestefar hans hadde. Han heldt ei sterk interesse for fotografi, og vart jamleg invitert til å opna fotoutstillingar og som æresgjest på andre tilstellingar innan fotobransjen.

Han skreiv også nokre bøker, mellom anna *Fra synagogen til Løvebakken* (1985), *Olav - menneske og monark* (1991) og *Hundre år med konge og folk* (1998).

Etter sin siste periode på Stortinget var Benkow ein etterspurd foredragshaldar i mange samanhengar, særskilt i høve til tema som dreier seg om Midt-Austen og antisemittisme.

I 1999 kom han med i styret for *Treffpunkt*, ei nettavis for eldre, som vart etablert av NRK-veteranen Per Øyvind Heradstveit.

Det vekte oppsikt då han gjekk til åtak på tidlegare statsminister og partifelag Kåre Willoch for å vera «den mest partiske person i landet» i samband med Willoch sitt engasjement for palestinarane.

Benkow var president i Den internasjonale Helsingforsføderasjonen, og i Sakharovs Fridomsfond.

## Prisar og utmerkingar

* I 1985 vann han Bokhandlarprisen for *Fra synagogen til Løvebakken*
* I 1998 vart han i tillegg utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden.
Ålfoten

:*For fjorden med same namn sjå [[Ålfotfjorden]]*

 

**Ålfoten** er ei bygd i Bremanger kommune og ligg på sørsida av Nordfjorden. Bygda består av dei fire bygdelaga Førde (Føre), Sigdestad, Myklebust og Vik og har om lag 200 innbyggjarar. 

Bygda har barneskule, barnehage, daglegvarebutikk og kyrkje. I Ålfoten ligg to kraftstasjonar, Åskåra og Yksneelvane. 

I sørvest ligg Ålfotbreen, og aust for denne ligg Gjegnalundsbreen. På sørsida av Ålfotfjorden ligg fjella Høgefjellet, Bukkenibba og Blånibba (Gjegnen). Nord for bygda ligg fjella Nakken, Kårnyken, Kvasshornet og Klakegga. Bygda har tre dalar, Førdsdalen (Førs-), Sigdestaddalen og Myklebustdalen. I Førdsdalen ligg vatna Osvatnet, Vasslidvatnet og Urvatnet. Lengst ute i dalen ligg Store Førdevatnet.

Bygda har veg gjennom Myklebustdalen til kommunesenteret Svelgen, til Ytre Bremanger via den undersjøiske Skatestraumtunnellen under Skatestraumen og til nordsida av Nordfjorden med ferja Isane-Stårheim.

## Bilete

Fil:Høgefjellet.jpg|Høgefjellet
Fil:Høgefjellet_2.jpg|Høgefjellet
Fil:Nakken.jpg|Nakken
Fil:Kårnykjen.jpg|Kårnykjen
Fil:Føre.jpg|Føre
Fil:Føre_2.jpg|Føre
Fil:Føre_3.jpg|Føre
Davik kommune

**Davik** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Sogn og Fjordane fylke som blei oppretta som Davik formannskapsdistrikt i 1837. I 1965 blei norddelen av kommunen del av Vågsøy og Eid kommune og sørdelen del av Bremanger kommune.

Kommunen var identisk med Davik prestegjeld. Prestegjeldet var delt i Davik og Rugsund sokn, i tillegg til Ålfoten kapellsokn. Store delar av prestegjeldet/kommunen låg på nordsida av Nordfjorden, medan kommunesenteret låg på sørsida. Nordsida var mest folkerik, men alle soknekyrkjene låg på sørsida. Davik kyrkje i Davik var hovudkyrkja for kommunen.

## Kommunehistorie
1. januar 1913 blei ein del av Davik, garden Metteneset med 3 innbyggjarar, overført til Gloppen kommune.

1. januar 1964 blei Husevågøy, Grindøy, Gangsøy, Risøy og området nord for Nordfjorden austover til Levdal i kommunen slått saman med Sør- og Nord-Vågsøy kommunar og delar av Selje til den nye Vågsøy kommune. Desse delane av Davik hadde 1&nbsp;216 innbyggjarar.

1. januar 1965 blei området sør for Nordfjorden og øyområda (bortsett frå øyane som året før gjekk inn i Vågsøy), i tillegg til det meste av Bremanger, slått saman til den nye Bremanger kommune. Dei delane av Davik som gjekk inn i Bremanger hadde 1&nbsp;567 innbyggjarar.

Frå same dato gjekk området nord for Nordfjorden austover frå og med Levdal i Davik slått saman med Eid kommune og delar av Hornindal kommune til den nye Eid kommune. Det var 654 innbyggjarar frå Davik som gjekk inn i denne nye kommunen.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Davik kommune frå 1890 til 1964:**

## Fotnotar
Gro Marit Istad Kristiansen

**Gro Marit Istad Kristiansen** () er ein norsk skiskyttar frå Voss. Ho har vore på det norske elitelaget sidan 1998. 

I 1998 vart ho juniorverdsmeister på sprintdistansen, og ho fekk sin første meisterskapssiger som senior under VM i skiskyting 2005 i Hochfilzen, då ho vann 12,5 km jaktstart. 

## Kortfatta merittliste
(pr. 28. februar 2006)
* Verdscup samanlagt:
** Beste plassering 12. plass (1998/99)
* Verdsmeisterskap:
** 2 gull
* Olympiske leikar:
** Beste plassering 40. plass (jaktstart Salt Lake City 2002, sprint og jakstart Torino 2006)
* Verdscuprenn:
** 3 gull, 1 sølv, 2 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Jens Christian Hauge

**Jens Christian Hauge** () var ein norsk jurist og politikar. Han er mest kjend som heimefrontmann, politikar for Arbeidarpartiet, og for å ha hatt ymse verv i tilknyting til industri.
Jens Christian Hauge er ofte omtalt som «*Jens Chr. Hauge*». I tillegg opererte han med ymse dekknamn i si tid som leiar for Milorg. Milorg var ein del av heimefronten i Noreg under andre verdskrig. 

Hauge vart fødd i tidlegare Aker kommune. Kommunen vart seinare ein del av Oslo. 
Hauge vart utdanna jurist i 1937. Han vart domarfullmektig i 1938, og var prispolitifullmektig frå 1940 til 1941. I 1942 vart han  distriktsinspektør for Milorg på Austlandet. Deretter avanserte han til å verta den øvste leiaren for Milorg i tida frå 1943 til 1945. Han var Milorg sin representant i leiinga for heimefronten frå hausten 1944. 

Etter krigen var Hauge sekretær for statsminister Einar Gerhardsen frå juni 1945. Han var forsvarsminister i Einar Gerhardsen si andre regjering frå 5. november 1945 til 6. januar 1952. Frå 1954 var han høgsterettsadvokat. Han var justisminister i Einar Gerhardsen si tredje regjering frå  22. januar 1955 til 1. november 1955.

Som forsvarsminister var Hauge sentral som pådrivar for at Noreg skulle verta med i NATO. Han var òg sentral i oppbygginga av forsvarsindustri og i opprettinga av Forsvarets forskningsinstitutt hausten 1945. Han var òg sentral i høve til Institutt for Atomenergi, oppretta i 1948. 

Som advokat hadde Hauge mange viktige styreverv. Av verv kan nemnast styreverv i Raufoss Ammunisjonsfabrikker, Kongsberg Våpenfabrikk, Marinens Hovedverft, Tandbergs Radiofabrikk, Det Norske Luftfartselskap, SAS, Statoil, Norges Hjemmefrontmuseum og Nathionaltheatret. Hauge var Regjeringa Nordli sin hovudforhandlar med AB Volvo om eit svensk-norsk AB Volvo i 1978. Hauge vart skilsdomar ved International Center for Settlement of International Disputes i 1975.

I 1995 vart Hauge påskjønna med Noregs høgste sivile utmerking, Medaljen for borgardåd.

## Kjelder

*Norsk Krigsleksikon: *Hauge, Jens Christian* Nettversjon
*Alf Ole Ask og Bjørn Westlie: *Maktens ansikt: et portrett av Jens Chr. Hauge*, Oslo 1991. ISBN 82-10-03453-7
* 

## Bakgrunnsstoff
* Forsvaret av Norge i 1940 Foredrag av Jens Chr. Hauge
* Advokat for samfunnskollektivet kronikk av Rune Slagstad på http://www.aftenposten.no
* Jens Christian Hauge er død på http://www.aftenposten.no
*