open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estonian Air

**Estonian Air** var det nasjonale flyselskapet i Estland. Selskapet hadde base i Tallinn. Flyselskapet dreiv rutetrafikk og chartertrafikk mellom Tallinn og mange byar i Europa.

Flyselskapet vart etablert av den estiske staten 1. desember 1991, kort tid etter at Estland vart sjølvstendig. Selskapet vart starta på restane av den estiske avdelinga av Aeroflot. I 1996 vart selskapet delvis privatisert. Selskapet var eigd av SAS (49 %), den estiske staten (34 %) og Cresco (17 %). I januar 2005 hadde selskapet 302 tilsette.

Estonian Air baserte seg i byrjinga på russiske fly som Aeroflot hadde brukt. I 1995 leigde selskapet inn to Boeing 737-fly, og i 1996 to Fokker 50-fly. Seinare brukte selskapet berre vestlegbygde fly. I mars 2006 hadde Estonian Air ein flåte på 5 Boeing 737-500-fly.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
* Detaljar om flya
Den estiske songfestivalen

**Den estiske songfestivalen** (estisk *üldlaulupidu*) er ein festival som vert arrangert i Tallinn, hovudstaden i Estland, i juli kvart femte år. Den siste vart arrangert i 2014, den neste er planlagt til 2019. Festivalane vert no haldne på songarfeltet i Tallinn.

I 2003 blei songfestivalen teken med på UNESCO si liste over viktig immateriell verdsarv som del av Dei baltiske songfestivalane.

## Historie
Tradisjonen med songfestivalar kom i stand som ein del av den estiske nasjonsbygginga på 1800-talet. Den første vart arrangert i Tartu sommaren 1869. Ein av initiativtakarane var Johann Voldemar Jannsen. I den første festivalen deltok 822 mannssongararar og 56 instrumentalister. Frå og med den fjerde festivalen deltok òg blanda kor og i 1896 flytta arrangementet til Tallinn.

Songfestivalen spelte gjennom den syngande revolusjonen ein sentral rolle i den estiske frigjeringskampen, og etter frigjeringa har festivalen vore bruke til å mobilisere ein nasjonal identitet innan den estiske majoriteten i Estland.

Dei siste åra er arrangementet profilert som ein song- og dansefestival. Festivalen samlar titusenar av deltakarar og hundretusenar av tilhøyrarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Engelsk nettside
* Estisk sangfestival i samklang og disharmoni
Fårö

**Fårö** er ei særprega øy nordaust for Gotland, skild frå Gotland av Fårösund. Arealet til Fårö er 113 km². Øya er ei moreneøy med mange små innsjøar. I dei austlege delane av øya finn ein det særeigne flygesandområdet Ulla Hau. 

I sommarmånadene er øya godt besøkt av turistar, inkludert ein og annan profilert politikar; den faste folkesetnaden er mindre, men inkluderte tidlegare Ingmar Bergman. På Fårö finn ein også Kutens bensin. Det austlegaste punktet er Fårö fyrplats med det 30 meter høge fyret Holmudden.

Heilt inn på 1990-talet var det forbode for utlendingar å reise til nordre Gotland og Fårö. Store skilt ved vegkanten på fleire språk informerte besøkjande om dette, og dette vart handheva strengt. Etter at Sverige vart medlem av EU, kunne den svenske regjeringa ikkje lenger halde fram denne praksisen.

## Galleri

Fil:Gotland-Fårö Raukar-Gamlehamn.jpg|Rauken i naturreservatet Gamlehamn.
Fil:Gotland Fårö-Raukar Langhammars.jpg|Rauken i naturreservatet Langhammars.
Fil:Gotland Fårö-Avaeken.jpg|Avaeken, eit av dei største og eldste eiketrea på Gotland.
Fil:Gotland Fårö-Fyr.jpg|Fårö fyr frå 1847.


## Sjå òg
* Fårö kyrka

## Bakgrunnsstoff

* Alt om Fårö. Folkesetnad, restaurantar og informasjon om Fårö, samt oversiktskart
* Fårö Web-Fårös egen hjemmeside. Folkesetnad, reiser, hendingar
Aivar Anniste

**Aivar Anniste** () er ein estisk fotballspelar. Han spelar i 2009 for Meistriliiga-klubben FC Flora Tallinn og har tidlegare spela i mellom andre Hønefoss Ballklubb og Ullensaker/Kisa IL.
Stamnes kyrkje

:*Sjå òg [[Sandnessjøen kyrkje]], som tidlegare het Stamnes kyrkje*

**Stamnes kyrkje** står på Stamnes på nordsida ytst i Vikafjorden i Vaksdal kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje frå 1861.

Kyrkja er teikna av Peter Høier Holtermann og er bygd i tre.

## Tidlegare kyrkjer på Stamnes
Stamnes har vore kyrkjestad sidan mellomalderen. 
Det tidlegaste ein finn Stamnes-kyrkja nemnd i kjeldene er frå 1328. 
Mellomalderkyrkja var mest truleg ei stavkyrkje, og ho vart avløyst av ei tømmerkyrkje tidleg på 1600-talet. 
Tømmerkyrkja stod til ho vart avløyst av den noverande kyrkja i 1861. 
Grunnen til at dei bygde ny kyrkje i 1861 var at 1600-talskyrkja var vorte for lita.

## Stamnes sokn
Stamnes kyrkje er soknekyrkje i Stamnes sokn i Hardanger og Voss prosti. Stamnes sokn høyrde fram til og med 1868 til Haus prestegjeld i Nordhordland prosti. I 1869 vart Stamnes og Bruvik sokn skilde ut som Bruvik prestegjeld, som òg høyrde til Nordhordland prosti. I 1968 vart Vaksdal prestegjeld, som høyrde til Hardanger og Voss prosti, oppretta med sokna Stamnes, Dale, Eksingedalen og Vaksdal. Prestegjelda vart fasa ut frå Den norske kyrkja frå 2004.

## Kjelder
* Norges Kirker: «Stamnes kyrkje» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforsking

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Stamnes sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Hordaland» på nettstaden til Arkivverket 
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Vaksdal kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Peter Blake

**Sir Peter James Blake** () var ein newzealandsk profesjonell seglar som vann America's Cup i 1995 og igjen i året 2000. Blake vann òg 1989/90-utgåva av Whitbread Round the World Race med båten *Steinlager 2*. I 1995 vart Peter blake unemnd til Knight Commander. Han fekk også eit æresdoktorat ved Auckland University of Technology i år 2000.

Under ein ekspedisjon for FN utanfor Brasil i 2001, vart Blake skoten og drepen av piratar som borda skipet *Seamaster*. To av mannskapet i båten vart såra. Brasiliansk rett dømde dei brasilske piratane til mellom 20 og 30 år i fengsel.

Den 23. oktober 2002 vart Blake tildelt Den olympiske orden posthumt av den internasjonale olympiske komité. 

## Referansar
Vaksdal kyrkje

**Vaksdal kyrkje** står i tettstaden Vaksdal i Vaksdal kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje frå 1933.

Kyrkja er bygd i stein etter teikningar laga av arkitekt Ole Landmark. 
Inventaret i kyrkja er frå byggeåra eller seinare. 
Altertavla har form av eit alterskåp og har dekor i fleire felt med framstillingar av Getsemane, Golgata og påskemorgonen. 
Tavla er laga av Sigurd Lunde frå Bergen.

Vaksdal kyrkje er soknekyrkje i Vaksdal sokn i Hardanger og Voss prosti. Vaksdal har ikkje vore kyrkjestad før dagens kyrkje vart reist. Før dei fekk henne sokna folk i området til Bruvik kyrkje på Osterøy. Vaksdal sokn vart oppretta i 1933 ved at området vart skilt ut frå Bruvik sokn. Fram til 1968 høyrde Vaksdal sokn til Bruvik prestegjeld, då vart Vaksdal prestegjeld oppretta med sokna Vaksdal, Dale, Eksingedalen og Stamnes. Prestegjelda vart fasa ut frå Den norske kyrkja frå 2004.

## Kjelder
* Norges Kirker: «Vaksdal kyrkje» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforsking

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Vaksdal sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Hordaland» på nettstaden til Arkivverket 
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Vaksdal kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Aivar Rehemaa

**Aivar Rehemaa** () er ein estisk langrennsløpar. 

Rehemaa kjem frå ein langrennsfamilie. Tanta Rutt Rehemaa er ein tidlegare langrennsløpar, og mor til den internasjonale stjerna Kristina Šmigun-Vähi og den tidlegare juniorverdsmeisteren Katrin Šmigun. Rehemaa vert trena av onkelen sin, den dobbelte juniorverdsmeisteren frå 1972, Anatolij Šmigun. 

Under junior-VM 2002 i Schonach, stod Rehemaa for ei stor overrasking. På 30 km klassisk fellesstart greidde han å lausrive seg frå konkurrentane fleire kilometer før mål, og vann med over 20 sekunds forsprang. Det var den fyrste juniortittelen ein estisk herreløpar hadde vunne. Han deltok også på 10 km fristil, der han vart nummer 27.

Rehemaa fekk debuten sin i verdscupen i februar 2001 i Otepää, der han vart nr. 61 av 65 deltakarar. Frå sesongen 2002/03 var han regelmessig med i verdscuprenn, og i januar 2003 tok dei fyrste poenga sine ved å verte nr. 27 på 30 km klassisk fellesstart i Otepää. To veker seinare vart han nr. 24, igjen i klassisk fellesstart. Desse resultata gjorde at han vart teken ut til VM i 2003 i Val di Fiemme. Der vart han nr. 19 på den klassiske tremila, som vart arrangert med fellesstart. På sprintdistansen, som vart arrangert i fristil, vart han nr. 41, og på jaktstarten vart han nr. 42. Han gjekk også for det estiske stafettlaget, som vart nummer 8. 

I dei påfølgjande åra stagnerte utviklinga til Rehemaa, og berre sjeldan greidde han å ta eitt og anna verdscuppoeng. Han vart likevel teken ut til OL i 2006 i Torino. Der vart det beste resultatet hans ein 32. plass i jaktstarten. Den same plasseringa fekk han under VM i 2007 i Sapporo på 50 km klassisk. 

Fyrst i sesongen 2007/08 stabiliserte han prestasjonane på eit høgare nivå, og plukka jamleg verdscuppoeng. Det beste resultatet hans i eit verdscuprenn til no er fjerdeplassen i prologen på Tour de Ski 2008/09, der han var tre tidels sekund for seint ute til å ta tredjeplassen (som gjekk til Petter Northug).

## Bakgrunnsstoff
* Resultatoversikt hjå FIS  (på engelsk)
Aleksander Tammert

**Aleksander Tammert** () er ein estisk diskoskastar. Sidan byrjinga av 2000-talet har han høyrt til verdstoppen i diskoskast med tredjeplass i EM såvel som OL. Tammert deltek også i sommar-OL 2012, der han også var flaggberar for Estland.

## Medaljar
* Bronse i diskos under Sommar-OL 2004 i Aten
* Bronse i diskos under EM i friidrett 2006 i Göteborg

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* IAAF-profil for Aleksander Tammert
Estoniaforliset

**Estoniaforliset** i 1994 var den største skipsulukka i Europa etter andre verdskrigen. Den estisk-svenske passasjerferja MS «Estonia» kantra natt til 28. september 1994 utanfor munningen til Finskebukta og sokk etter kort tid. Ferja var på veg frå Tallinn til Stockholm og hadde 989 menneske ombord. 852 personar omkom. Seks nordmenn var blant dei omkomne, men flesteparten av dei omkomne var svenskar. 137 vart redda og overlevde. Forliset er framleis uoppklart.

## Ulukkesforløpet

Natta då forliset skjedde skulle MS «Estonia» nå hamna i Stockholm kl. 08.30, og låg noko bak skjema. Klokka 23.55 vart det høyrt ein høglydt smell av metall mot metall. Havarikommisjonen meiner at lydane kom frå baugporten, som svikta under dei høge bølgjene. Tjue minutt seinare høyrdest to nye høge smellar, og straks etterpå fekk skipet ei kraftig slagside på om lag 40 grader. Kommisjonen meiner at lydane kom av at baugporten då brekte laus frå båten og drog med seg rampa som dekte for opninga til bildekket. Dimed vart bildekket snøgt fylt opp av havvatn. 

På grunn av den kraftige hellinga, kunne ingen livbåtar sjøsetjast, men det vart sett ut tjue redningsflåtar. Mange vart fanga inni kabinane sine, men berre dei om lag 300 som greidde å koma seg ut på dekk i tide, fekk sjansen til å overleva. Dei fyrste naudsignala frå MS «Estonia» vart plukka opp av eit anna skip kl. 00.24. Mannskapet bad om hjelp, men dei fekk ikkje gjeve posisjonen sin før fem minutt seinare, grunna straumbrot. MS «Estonia» sokk kl. 00.53. Det fyrste skipet som kom til ulukkesstaden var MS «Mariella». Då oppfatta ikkje ekkoloddet nokon teikn til sjølve skipet nokon stad, men det vart observert flytande gjenstandar i vatnet.

Innan redningshelikoptera kom, hadde ein tredel av dei overlevande i vatnet allereie omkome av nedkjøling eller drukning. Til slutt var det mindre enn halvparten av dei som kom seg ut, som vart redda, og mange av dei er unge, sterke menn.

## Ettermæle

MS «Estonia» vart aldri heva. Staden der skipet sokk, er i dag erklært som gravstad, og det er forbode å dykka der. 758 av dei omkomne er difor framleis sakna. 

Den internasjonale havarikommisjonen konkluderte med at skipet forliste som følgje av ein teknisk feil på baugporten. Andre hevdar at tragedien ikkje var ei ulukke.

## Kjelder

* Aftenposten, 20. september 2014: Lørdag, del 1: "Mayday. Mayday. Det ser virkelig ille ut nå." Om Estoniaforliset. Journalistar: Robert Veiåker Johansen, Nina Selbo Torset og Sofie Gran Aspunvik.

## Bakgrunnsstoff
*Estonia-forliset fortsatt uoppklart ved NRK.no
Aleksandr Dmitrijev

**Aleksandr Dmitrijev** () er ein estisk fotballspelar som i dag spelar for Hønefoss Ballklubb i Adeccoligaen. Han har tidlegare spela i Tallinn JK og Levadia Tallinn. Han har 43 A-landskampar for Det estiske herrelandslaget i fotball (per 10. april 2009). 

## Bakgrunnsstoff
* Spelarpresentasjon på nettsidene til Hønefoss BK
Blåråke

**Blåråke** (*Coracias garrulus*) er ein fargerik fugl og ein stor medlem av råkefamilien. Han hekkar i sørlege og austlege Europa, Nordvest-Afrika, Midt-Austen og Sentral-Asia. Alle blåråkar er trekkfuglar og overvintrar vanlegvis i Afrika sør for Sahara.

## Taksonomi
Råkar kan minne om sporvefuglane kråker i storleik og kroppsbygging. Men råkar er medlem av ordenen råkefuglar der dei deler tendensen til fargerik utsjånaden med mellom anna isfuglar, bietarar og motmotar, alle med blått, rosa eller kanelbrunt som dominerande fargar.

Det er skildra to underartar som er separerte geografisk, nominatforma finst i det meste av hekkeområdet, medan *C.g. semenowi* hekkar i søraustlegste delen av området: Irak og sørlege Iran aust gjennom Kashmir og sørlege Kasakhstan til Xinjiang i det vestlege Kina.
	
## Skildring
Blåråke er ein tettvaksen fugl, på storleik med ei kaie på ca. 31-32 centimeter i kroppslengd og masse på ca. 130 til 150 gram. Han manglar lange stjertspyd som mange andre råkar har, hovudet er relativt stort med eit svart, kraftig nebb. Fjørdrakta i dominert av lyseblått, men ryggen er brun.

Denne arten føretrekker varmt klima og lever i opne landskap med spreidde trevekstar av til dømes eik og furu. I Afrika lever han på tørre busk- eller skogkledd sletteland. Dei sit ofte på ei litt høg grein og inspiserer bakken for byttedyr, men kan òg fange insekt i lufta. Føda er generelt virvellause dyr, dei tar gjerne insekt med harde skal slik som biller. 

Lætet er harde, kråkeliknande lydar. Det gjev håse skrik om dei blir uroa.

Den globale populasjonen er estimert til 100&nbsp;000 til 0,5 mill individ og er trudd å vere stabil. I dag er han klassifiset som livskraftig, tidlegare nær truga.

## Kjelder
* Fry, H., Boesman, P., Kirwan, G.M. & Sharpe, C.J. (2016) *[http://www.hbw.com/node/55859  European Roller (Coracias garrulus)]* I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 4. desember 2016
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Ivan Kuratov

**Ivan Alekseevitsj Kuratov** () var ein russisk poet og lingvist frå folkegruppa komi. Han er mest kjend for innsatsen sin for litteratur på komi. Kuratov er rekna for å vere komiane sin nasjonalskald.

Kuratov var fødd i Kibra (i dag Kuratovo i Komi som son av ein diakon. 1850-1860 studerte han til prest i Jarensk og Vologda. Mellom 1861 og 1865 arbeidde han som lærar i Ust-Sysolsk, og det var i denne perioden han skreiv dei fleste dikta sine. I 1866 gjekk han på krigsskole i Kazan, og resten av livet arbeidde han i administrasjonen i Kasakhstan.
Han døydde i Vernyj (i dag Almaty.

Som diktar skildra Kuratov komiane sitt liv og tradisjonar. Han sette om russisk og vesteuropeisk poesi til komi, og skreiv også ein grammatikk over komi. Kuratov vart berømt først på 1920-talet, då dikta hans vart publiserte i antalogien *Komi gižyśjas*. Til hundreårsfesten for Kuratov vart den samla produksjonen hans publisert i to band.

## Kjelder

* Bolsjaja sovetskaja entsiklopedija om Kuratov

* Finsk wikipedia om Kuratov

## Bibliografi

* *«Сочинения»*: Художественные произведения, т. 1, Сыктывкар, 1939; Лингвистические работы, т. 2, Сыктывкар, 1939. («Sotsjinenija: Khudodsjestvennye proizvedenija» band 1, Syktyvkar 1939; Lingvistitsjeskie raboty, band 2, Syktyvkar, 1939.)

## Litteratur

* Laakso, Johanna (toim.): Komin kansan ensimmäinen runoilija: 150 vuotta I. A. Kuratovin syntymästä. *Castrenianumin toimitteita*, 36. Helsinki: Helsingin yliopisto, 1990. ISBN 951-45-5238-5.
Ants Antson

**Ants Antson** () var ein estisk skøyteløpar som konkurrerte for Sovjetunionen. 

Han vann gull på 1500 meter under Vinter-OL 1964 i Innsbruck, der han slo Kees Verkerk med tre tidels sekund. Same året vart han europameister, og han sette ny verdsrekord på 3&nbsp;000 meter. For desse prestasjonane vart han tildelt Oscarstatuetten. 

## Bakgrunnsstoff
* Om Ants Antson på Speedskatingnews
*
Alfred Neuland

**Alfred Neuland** () var ein estisk vektløftar som deltok i dei olympiske leikane i 1920 i Antwerpen og i 1924 i Paris.
 
Neuland vart olympisk meister i vektløfting under OL 1920 i Antwerpen. Han vann den nest lettaste klassen, lettvekt opp til 67,5 kg. Det var fyrste gongen i OL at løftarane vart delte inn i ulike vektklassar. Det var totalt fem vektklassar under OL i 1920. Han løfta samanlagt 257,5 kilo, 17,5 kg meir enn sølvvinnaren. I vektløftkonkurransen var det tre løft, rykk og støyt med éi hand og støyt med begge hendene. Det var 12 utøvarar frå 10 land i lettvektklassen som vart avvikla 29. august 1920. Fire år seinare, under OL i 1924 i Paris, kom Neuland på andreplass i vektløfting i mellomvekt.

## OL-medaljar
* 1920  Antwerpen -  **Gull** i vektløfting, lettvekt
* 1924  Paris -  Sølv i vektløfting, mellomvekt
Alfred Schmidt

**Alfred Schmidt** () var ein estisk vektløftar som deltok under OL i 1920 i Antwerpen.
 
Schmidt vann ein olympisk sølvmedalje i vektløfting under OL i 1920 i Antwerpen. Han kom på andre plass i den lettaste klassen, fjærvekt opp til 60 kg. Det var fyrste gongen i OL at løftarane vart delte inn i ulike vektklassar. Det var totalt fem vektklassar under OL i 1920. Han løfta samanlagt 210,0 kilo, ti mindre enn gullvinnaren François de Haes frå Belgia. Vektløftkonkurransen inneheldt tre løft, rykk og støty med éi hand og støyt med begge hendene. Det var 14 utøvarar frå 11 land i fjærvektklassen.

## OL-medaljar
* 1920  Antwerpen -  Sølv i vektløfting, fjærvekt
Kalevipoeg

***Kalevipoeg*** ('Kalevs son') er Estlands nasjonalepos, forfatta i tjue songar i tida 1857-61 av Friedrich R. Kreutzwald med det finske eposet Kalevala som førebilete. Eposet byggjer på estiske segner og eventyr.

## Dikting
Ved universitetet i Tartu leidde Friedrich Robert Faehlmann (1798-1850) ei gruppe som arbeidde med å samle inn estisk folkedikting og segner. Ein drøymde, i nasjonalromantikkens ånd, om å finne eit nasjonalt heltedikt. I 1839 gjorde Fählmann framlegg om å lage eit slikt dikt rundt dei estiske Kalevipoeg-legendene. Då Fählmann døydde, fekk F.R. Kreutzwald i oppdrag å utarbeide eit estisk nasjonalepos med utgangspunkt i viser og segner samla i Estland, Livland og Pskov oblast. Førebiletet både for Kreutzwald og Fählmann var innsamlingsarbeidet Elias Lönnrot hadde gjort, og som hadde resultert i nasjonaleposet Kalevala.

Den første versjonen av eposet hadde 13 817 strofer og kom i 1853. Sensuren nekta trykking av diktet. Den endelege versjonen av diktet hadde 20 songar og omfatta i alt 19&nbsp;043 liner. Det vart då utgjeve som eit vitskapleg arbeid, og trykt i *Verhandlungen der gelehrten estnischen gesellschaft*, Dorpat 1857-61. Diktet var skrive på estisk, og det vart følgd av ei tysk omsetjing. Tre år seinare kunne ei folkeutgåve av Kalevipoeg trykkast i Kuopio i Finland, der sensuren var mildare. Det skulle likevel dryge eit titals år før eposet vart den folkelesnad som Kreutzwald og dei estiske lærde hadde håpa på.

Ein hevda at verket bygde på restar av gamle, oppløyste songar. Eposet er skrive i versemålet til dei gamle runesongane. I den endelege utgåva kan om lag ein åttedel av versa vere autentiske, resten er dikting som etterliknar gamle vers.

## Innhald
Segnkongen Kalev, som òg har gjeve namn til diktet Kalevala, er var etter eposet den første kongen i Estland. Han var gift med Linda. og med henne hadde han tre søner. Den yngste av dei, Kalevipoeg, er helten i soga. Han utfører mirakuløse bragder med sin overmenneskjelege styrke. Han er på same tid konge, bonde og krigsmann som forsvarar landet sitt mot inntrengjarar. Romantisk kjærleik møter vi ikkje i Kalevipoeg, men heltane er omsynsfulle med stoisk respekt for kvarandre.

Ein gong sønene er fråverande, vert Linda røva av eit troll frå Finland og omskapt til ein klippe. Kalvevipoeg byrjar leitinga etter mora, og han legg ut på ei eventyrleg reise i nordisk landskap og mytologi. Til slutt fell han for sitt eige sverd, han får føtene kutta av og druknar.

Denne estiske soga har mange fellestrekk med det finske Kalevala, Kalevipoeg sjølv synest vere identisk med Kalevalas Kullervo. Menge einskildepisoder minner om skandinavisk eller germansk påverknad, andre kan vere henta frå kristne segner eller vidareføre bibelske motiv. Eposet vart bruka aktivt i den estiske nasjonsbygginga, og slik har det spela ei viktig rolle for estarane si samling til eitt folk. 

Nasjonalsongen til Den estiske sosialistiske sovjetrepublikken opnar med å titulere estarane som Kalevs-søner.

## Kjelder

* Nordisk familjebok (1876-1926)

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kalevipoeg|Kalevipoeg]]» frå ,  den 13. april 2009.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Kalevipoeg
Windows XP

**Windows XP** (kodenamn **Whistler**, òg kjend som **Windows NT 5.1** (nokre utgåver òg **NT 5.2**)) er eit operativsystem frå Microsoft. Operativsystemet vart offisielt utgjeve 25. oktober 2001. Dei to bokstavane «X» og «P», kjem av det engelske ordet eXPerience (røynsle). Frå Windows XP har Microsoft Windows fått ny flagg-logo. Windows XP finst på nynorsk. Brukarar med gyldig lisens kan laste ned språkgrensesnittpakkene gratis frå Microsoft sine nettsider.

## Utgåver
* Windows XP Home
* Windows XP Professional - Inkludert mellom anna IIS for å kunne setja opp maskinen som nett-tenar
* Windows XP Starter - For bruk i utviklingsland
* Windows XP Media Center - For spesielle multimeda-datamaskinar, òg kalla "stove-PC-ar"
* Windows XP Tablet PC - For handheldte maskinar
* Windows XP Embedded - For bruk i forbrukarelektronikk. Til dømes minibankar, billettautomatar, elektroniske informasjonstavler o.s.b.
* Windows XP Professional x64 - For bruk med 64-bits prosessorerar, inkluderer stønad for mykje mer internminne enn 32-bitsutgåvene
* Windows XP Home N - Har ikkje Windows Media Player installert
* Windows XP Professional N - Har ikkje Windows Media Player installert

Til XP er det utgjeve tre oppdateringspakker, såkalla "Service Packs". Om ein hadde oppdatert frå Internet Explorer 6 til Internet Explorer 7 eller 8 før installasjonen av Service Pack 3, så kan ein ikkje nedgradera til Internet Explorer 6 igjen.

## Kjelder
Friedrich Reinhold Kreutzwald

**Friedrich Reinhold Kreutzwald** () var ein estisk folkeminnesamlar og diktar. 

Freidrich R. Kreutzwald var fødd i Jõepere. Alt som student byrja han å skrive ned estiske viser og andre tradisjonar. På 1830 - 1850-talet publiserte han avhandlingar om estisk historie og tradisjoner og fekk etter at Friedrich Robert Faehlmann døydde i oppdrag av Estnische Gelehrte Gesellschaft (*Õpetatud Eesti Selts*) å samle inn og offentleggjere tradisjonane om Kalevipoeg. Verket hans vart utgjeve som vitskaplege avhandlingar mellom 1857 og 1861 med tekster på estisk og med tysk omsetjing. Han følgde Elias Lönnrots eksempel ved samanstillinga av Kalevala, slik at han prøvde å setje saman ein heilskap av dei fragmenta dei hadde samla inn. Slik at han kunne gjengi i verseform tradisjonar ein berre hadde i prosaform som segner. Arbeidet hans har liten vitskapleg verdi, men det har hatt stor nasjonal verdi for estarane. 

Han gav også ut ei samling estiske folkeeventyr og segner, *Eesti rahwa ennemuistesed juttud* (1866).

Andre halvdelen av 1800-talet var den tida da det nasjonale estiske skriftspråket tok form. Takka vere Kreutzwalds arbeid vart det gjennomført eit nytt rettskrivingssystem tilrådd av av E. Ahrens og finnen A.I. Arwidsson. 

## Bakgrunnsstoff
* Kreutzwald i Nordisk Familjebok/ Ugglan
Kalev

**Kalev** er ein helt i det estiske nasjonaleposet Kalevipoeg.

Kalev var gift med Linda, og dei var foreldre til den mytiske kong Kalevipoeg. Kalev skal etter tradisjonen vere gravlagd i Toompea, som i dag er ein del av Tallinn. Det er likevel tvilsamt om han har eksistert som historisk person.
Kvitstjerneordenen

**Kvitstjerneordenen** (estisk: *Valgetähe teenetemärk*) er ein estisk orden. Han vart innstifta 7. oktober 1936 til minne om fridomskampen til det estiske folket. Ordenen vert tildelt estiske statsborgarar for innsats i statleg eller kommunal teneste og til utlendingar for fortenester av Estland. *Kvitstjerneordenen* er rangert som nummer fire av ordenane i Estland, etter *[[Terra Mariana-ordenen]]*, men før *[[Ørnekrossordenen]]*. Ordenen vart ikkje tildelt nokon i åra då Estland var innlemma i Sovjetunionen. Tildelinga vart gjenoppteken i 1995, etter at Estland på nytt hadde vorte sjølvstendig. Ordenen vart sist revidert ved lov i 2007. Presidenten er stormeister for *Kvitstjerneordenen*.

## Inndeling
*Kvitstjerneordenen* har ein øvste klasse og fem ordinære klassar, desse er kjede og 1.-5. klasse. *[[Riksvåpenordenen]]* har same struktur. Til *Kvitsjerneordenen* høyrer det også ein medalje. 

## Insignium

Ordensteiknet for *Kvitstjerneordenen* er ei kvitemaljert sekstagga stjerne av gull. Mellom krossarmane er det plassert enkle strålar i gull. I midten av stjerna er det ei sekstagga stjerne i kvit emalje på gull. Baksida har innskrifta «7. X 1936». Ordensteikna for dei ulike klassane er identiske i alt unntatt storleiken. Ordensstjerna er i gull eller sølv, har seks taggar og det er ei sekstagga stjerne på. I midten har ordensstjerna det estiske riksvåpenet. Ordensbandet er raudt. 

## Tildeling
Tildeling av ordenen skjer ved presidenten. Kjedet av *Kvitstjerneordenen* er i perioden 1995 til 2008 tildelt 8 personar. 1. klasse er i den same perioden tildelt 81 personar, 2. klasse 110, 3. klasse 335, 4. klasse 923 og 5. klasse 926 personar. Overrekkingar av ordenen skjer vanlegvis på den estiske sjølvstendedagen 24. februar, men kan i særskilde tilfelle også gjerast på andre datoar.

## Bakgrunnsstoff
### Nettsider
* Order of the White Star, Estlands president.
* Decorations Act, Passed 19 December 2007, Estlands president.
* Statistika teenetemärkide andmisest Eestis, Riigikantselei. 

### Litteratur
* «Estonia» i Guy Stair Sainty og Rafal Heydel-Mankoo: *World Orders of Knighthood and Merit*, andre bind, Buckingham: Burke's Peerage, 2006, s. 1102–1106.
Friedrich Robert Faehlmann

**Friedrich Robert Faehlmann** eller *F. R. Fählmann*, () var ein estisk forfattar, språkforskar, folkeminnesamlar og lækjar som arbeidde  som lektor ved universitetet i Dorpat. Faehlmann publiserte forsking om estisk rettskriving og grammatikk, og han samla estisk folkedikting. 

På Faehlmanns initiativ vart «Gelehrte Estnische Gesellschaft» (*Õpetatud Eesti Selts*) grunnlagt i 1838. I nasjonalromantikkens ånd føddest her tanken om å skape eit nasjonalt heltedikt. Dette vart grunnlaget for det estiske nasjonaleposet *[[Kalevipoeg]]*, som Friedrich Reinhold Kreutzwald ferdigstilte i åra  1857-61. 

Faehlmanns samla verk vart utgjevne i 1915/1921.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Friedrich Robert Faehlmann|Friedrich Robert Faehlmann]]» frå ,  den 13. april 2009.*
San Jose i California

**San Jose** er ein by i delstaten California i USA. Han er òg hovudsete for fylket Santa Clara. San Jose er ein av dei største byane i delstaten. Med eit folketal over 900 000 han er den tredje største byen i California og den tiande største i USA.

Byen ligg i San Francisco Bay-regionen, omtrent 63 km søraust for San Francisco.

San Jose er spanske for den heilage Josef.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Annelinn

:*sjå òg kvinnenamnet [[Annelin]].*

**Annelinn** er ein forstad til byen Tartu i Estland og ligg ved elva Emajõgi. Annelinn har rundt 30&nbsp;000 innbyggjarar (2002). Forstaden har også eit kasino med namn Monte Carlo Casino.

## Skular i Annelinn
* Tartu Descartes'i Lütseum
* Tartu Annelinna Gümnaasium
* Tartu Kivilinna Gümnaasium
* Tartu Kommertsgümnaasium
* Tartu Vene Lütseum

## Galleri



Panoramabilete teke i Annelinn i 2007
Allar Levandi

**Allar Levandi** () er ein tidlegare estisk kombinertløpar som fyrst representerte Sovjetunionen og seinare Estland. Han oppnådde dei fremste resultata sine på slutten av 1980-åra og byrjinga av 1990-åra, medan han framleis representerte Sovjetunionen. 

Han deltok tre gonger i OL, i 1988 for Sovjetunionen, og deretter for Estland i 1992 og 1994. Under OL i 1988 i Calgary tok han bronse individuelt, og dette var høgdepunktet i karrieren hans. 

Året før hadde han saman med Sergej Tsjervjakov og Andrej Dundukov teke bronse i lagkonkurransen for Sovjetunionen under VM i 1987 i Oberstdorf. Han gjekk for det estiske laget som enda på fjerdeplass under OL på Lillehammer i 1994.

I verdscupen vart Levandi nummer to samanlagt i sesongen 1989/90. 

Allar Levandi er gift med den tidlegare sovjetiske kunstløparen Anna Kondrasjova.

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
*
Alo Bärengrub

**Alo Bärengrub** () er ein estisk fotballspelar. Bärengrub spelar per april 2009 midtstoppar for det norske tippeligalaget Bodø/Glimt. Han har fleire landskampar for Det estiske herrelandslaget i fotball.

Den 29. januar 2008 skreiv Alo Bärengrub under ei 4-årskontrakt med Bodø/Glimt etter prøveopphald. Den fyrste kampen hans i norsk Tippeliga var 30. mars 2008, og han har spela åtte Europacup-kampar for Flora Tallinn.
Andreas Faehlmann

**Andreas Faehlmann** () var ein estisk seglar som var med i dei olympiske leikane i 1928 i Amsterdam. 

Faehlmann vann ein olympisk bronsemedalje i segling under sommar-OL 1928 i Amsterdam. Han var med på den estiske båten «Tutti V» som kom på tredje plass i 6 meter-klassen, bak den norske båten «Norna» og «Hi-Hi» frå Danmark. Mannskapet på «Tutti V» var Nikolai Vekšin, William von Wirén, Eberhard Vogdt, Georg Faehlmann og Andreas Faehlmann. Seglasane vart gjennomførte på Zuiderzee i perioden 2. til 9. august 1928. 

## OL-medaljar
* 1928  Amsterdam –  Bronse i segling, 6 meter-klassen (Estland)
Artur Kotenko

**Artur Kotenko** () er ein estisk fotballspelar som spelar for Viking FK i den norske Tippeligaen. Han er målvakt, og har nesten 20 landskampar for Estland. Keeperen som spela for Sandnes Ulf i fyrstedivisjon i 2007 signerte den 17. februar 2009 ei avtale som gjer han til Viking-spelar ut 2010-sesongen. Kotenko har tidlegare vore på prøvespel i den engelske klubben Nottingham Forest.

## Tidlegare klubbar
* FC Lantana Tallinn
* Karhu Kauhajoki
* FC Levadia Maardu
* FC Levadia Tallinn
* Sandnes Ulf

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Levadia FC-profil 
* Sandnes Ulf-profil
Arvo Pärt

**Arvo Pärt** () er ein estisk komponist, ofte identifisert med minimalismen, meir spesifikt mystisk minimalisme eller heilag minimalisme. Pärt vert sett på som ein pioner innan denne musikkretninga, på linje med samtidige som Henryk Górecki og John Tavener. Arvo Pärt er best kjend for korverka sine.

## Bakgrunnsstoff

* Henrik Marstal: *Arvo Pärt – Længslen efter de hvide tangenter* (dansk biografi)
Estcoy

**Estcoy** var eit estisk kompani som mellombels tok over kompani B i Norbatt i perioden desember 1996 til mai 1997. Årsaka var personellmangel i den norske FN-styrken i Libanon.

## Bakgrunn
Noreg hadde frå starten i 1994 vore med i det såkalla Baltbat-prosjektet (*Baltic Peacekeeping Battalion*). Dette var eit samarbeid mellom fleire vestlege land og dei tre baltiske statane om etableringa av ein fellesbaltisk fredstryggjande bataljon. Noreg hadde hatt eit særleg ansvar for opplæringa av det estiske kompaniet, Estcoy, og for sanitetsfunksjonen generelt. Hausten 1996 trena Estcoy i Noreg. 

## Baltbat
I tillegg hadde støttelanda, saman med dei baltiske landa, avgjort at Baltbat skulle oppgraderast til ein infanteribataljon med fredsopprettande kapasitet. Denne oppgraderinga skulle gå inn som ein del av verksemda i 1998. Dette innebar at bataljonen måtte få meir opplæring, trening og materiell. Noreg ville i denne fasen, saman med Danmark, mellom anna bidra med opplæring knytt til bombekastareininga i bataljonen. Noreg gav også ti bombekastarar, samt anna relevant utstyr til denne eininga. Noreg hadde tidlegare bidrege med eit større tal nærpanservernvåpen, M72, i samband med etableringa av Baltbat som fredstryggjande bataljon. Sidan 1995 hadde Noreg bidrege med totalt 44,2 millionar NOK til Baltbat, inkludert verdien av materielldonasjonar.

## Bakgrunnsstoff
* Avtale mellom Noreg og Estland om Estcoy (på estisk)
Andrus Kivirähk

**Andrus Kivirähk** () er ein estisk forfattar som i tillegg til å skrive romanar, også har skrive skodespel og manuskript for film. Han har utdanning som journalist frå Universitetet i Tartu 1988–1993 og er journalist i ei estisk avis. Sidan 1996 har han vore medlem av Den estiske forfattarforeininga. Han er gift med journalisten Ilona Martson og paret har to born. 

## Prisar
* 1995: Oskar Luts-prisen
* 1995: Den estiske kulturkapitalen sin årspris
* 2000: Den estiske kulturkapitalen sin årspris
* 2001: Virumaa sin litteraturpris
* 2004: Anton Hansen Tammsaare-litteraturprisen

## Bibliografi
Kivirähk er ein produktiv forfattar og har gjeve ut tre romanar, tre bind med forteljingar, seks bind med humoreskar, fire barnebøker og 20 skodespel samla i tre bind. Berre eitt av verka er til no omsette til norsk:

* *Rehepapp ehk november* 2000, omsett av Turid Farbregd: *Trollskap i november* 2004

## Bakgrunnsstoff

* Om ''Trollskap i november''
* Om animasjonsfiguren Lotte 
* Nøste Kendzior si melding av ''Trollskap i november'' i Dag og Tid
Andrus Värnik

**Andrus Värnik** () er ein estisk friidrettsutøvar. 

Han vann gull i spydkast under VM i 2005 i Helsingfors, og tok dermed den fyrste estiske gullmedaljen i ein verdsmeisterskap i friidrett. Han vann før den norske olympiameisteren Andreas Thorkildsen og tittelforsvararen, Sergej A. Makarov frå Russland.

Under VM 2003 tok han sølv bak Makarov og framfor tyske Boris Henry.

## VM-medaljar
* VM 2005  Helsingfors – **Gull** i spydkast
* VM 2003  Paris – Sølv i spydkast

## Bakgrunnsstoff
* IAAF-profil for Andrus Värnik
Vass-Per

**Peder Pedersen Dagsgardsødegård** ()), ogso kjend som «**Vass-Per**», var ein oppfinnsam norsk bonde frå Skjåk, som var ein ekspert i å finne dei beste plassane for vassvegane i distriktet. 

Sidan Skjåk har svært låg nedbørsmengd, gjerne so lite som 300 mm i året, er kunstige vatningssystem heilt nødvendig for å kunne drive jordbruk i bygda. I Skjåk aleine er det registrert om lag 300 km med kunstige vassvegar for å forsyne gardane med vatn. Vassvegen går heilt opp til brekanten der smeltevatnet samlast i ein «tepping» (dam), sidan bekkane som fraktar smeltevatn ned til gardane raskt tørkar opp. 

Ein slik vassveg, Bordvassvegen i Lom, vart bygd av Dagsgardsødegård og sonen hans. Kontrakten vart signert 1. april 1833, og lova Dagsgardsødegård 200 speciedalar om han klarte å skaffe vatn. Bordvassvegen er eit spesielt imponerande arbeid, for han startar 1450 meter over havet og endar ved 450 meter over havet, den har altso eit fall på 1000 meter. Dagsgardsødegård måtte ogso forsikre at nok vatn kom fram, men ogso at det ikkje kom *for mykje* vatn, som ville føre til for mykje vatn i åkrane. Bordvassvegen vart sist gong brukt i 1986, og i dag blir stigen langs vassvegen anbefalt som turstig.

Vass-Per døydde på Dagsgardsødegård i Skjåk i 1846. I ettertid har han fått æra for mange vassvegar som han ikkje har laga. Noko han faktisk gjorde var å finne opp eit niveleringsverkty (vatervåg) for å finne ut kva for ein kant neste bakke hella. Han er ogso ein av fleire som har fått êra for å ha utvikla eller vidareutvikla den lomske såmaskina.

Då Øyberget kraftverk vart opna i 2005, handla eit av innslaga under opningsarrangementet om Dagsgardsødegård og nivelering.

Tilsvarande nivelleringsresultat kan ein finne på den portugisiske øya Madeira, der nedbøren vert leia langs fjellsidane i sokalte llevadas. Desse er gjerne kombinerte med ein gangveg, og består av vassveiter (renner) med eit fall på ein meter for kvar kilometer. Llevadaane er fleire hundre år gamle, og vert haldne vedlike ogso i dag, forutan at enkelte vegar utgjer populære turløyper.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vass-Per|Vass-Per]]» frå , den 14. april 2009.* 


## Referansar
Bordvassvegen i Lom

**Bordvassvegen i Lom** er eit kanalsystem for vatning av jord, hovudsakleg til korndyrking. Slike system med kanalar og vassveiter var vanleg i Ottadalen på 1700- og 1800-talet, og var ein føresetnad for gode kornavlingar. Årsnedbøren er mange stadar berre 300 mm. «Gje vår Herre sol, ska oss sjølve skaffe væte», sa folk i Ottadalen. 

Vassvegane vart bygde frå kanten av isbreane i fjellet, og heilt fram til jorda. Det kunne ogso byggjast småe demningar framfor brekanten. Det var stor variasjon i lengda til vessveitene. Den kortaste er berre 300 meter medan den lengste er på heile 20 kilometer. 

68 anlegg av denne typen er registrert i Lom.

Vassveiter, hogd ut av tømmerstokkar, var det tekniske grunnlaget for dei fyrste vassvegane av denne typen. 

Bordvassvegen er eitt av desse anlegga, og ein av dei som var lengst i bruk. Den skulle skaffe vatn til ni gardar ved Bøvra, frå Aukrust til Andvord. Det er bevart ein kontrakt med Peder Pedersen Dagsgardsødegård, ogso kalla Vass-Per, frå 1833 som fortel om byggeplanane. Bordvassvegen byrjar 1450 meter over havet og endar på Andvord, 450 meter over havet.

Bordvassvegen var i bruk heilt fram til 1986. I dag blir vassvegen anbefalt som turstig.

## Referansar

## Litteratur
* Elling Alsvik: *Vatning i Lom og Skjåk. Magistergradsavhandling i etnologi ved Universitetet i Oslo.* 

## Bakgrunnsstoff
* ''Bordvassvegen i Lom : Vandring langs ein vassveg'' hjå visitlom.com
Sylvester Sivertson

**Sylvester Sivertson** () var ein norsk diktar og redaktør frå Skjåk.

## Liv

Han var son av bonden Sivert Sivertson og Anne Olsdotter. Faren var ein streng haugianar, og sonen kom ogso til å gjeva ut eit verk om haugianismens historie (1833). Den fyrste utdanninga fekk han av stortingsmannen og kyrkjesongar Lars Jensen frå Hedmark. Omkring 1828 kom han til Trondheim, der han byrja i handelslære hjå kjøpmann Ole H. Dahl, men han fann fort ut at dette yrket ikkje passa han, og hjå stortingsmannen Michel Grendahl fekk han pengar til å studere. So fekk han undervising hjå sokneprest N. B. Flood i Kvikne og hjå adjunkt A. H. Kaurin i Trondheim, og kunne i 1835 ta artium med haud.

Same år byrja han å publisere dikt i avisene og å ta del i offentlege diskusjonar, blant anna med eit anonymt innlegg i «Demringsfeiden». Frå no av til sin død livde han av sin penn. I Kristiania vart han formann i Studentersamfundet, og medarbeidar i «Statsborgaren». Seinare var han redaktør for «Lillehammer Tilskuer (1841&ndash;42) og «Drammens Adresseefterretninger» (1845&ndash;47).

## Diktargjerningar

Som diktar gjorde Syvertson ei omsetjing av Tegnérs *Svea* (1835), og offentleggjorde ei rekkje dikt under pseudonymet «Urdsongis». Etter hans død lét broren Ole Sivertson i 1848 trykke eit utval av dikta saman med ein biografi om diktaren. Han vert kanskje best hugsa for sine dikt om Polens sak: «Polonia», «Grevinde Platers Kampsang» og «Grevinde Platers Kampbøn».

## Trivia
Sylvester Sivertson har fått «Sylvester Sivertsons gate» i Trondheim oppkalla etter seg.

## Verk
* *Haugianismen, dens Historie og Væsen* (1833)
* *Udvalgte Digte af Silvester Syvertson* (1848)

### Omsetjingar
* Esaias Tegnér: *Svea* (1835)
* Johan Johansson: *Om et nyt Foreningsfordrag imellem Sverige og Norge* (1837)

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel  i Adresseavisa.
Martin i Slovakia

**Martin** er ein by nord i Slovakia ved elva Turiec nedanfor fjella Vesle Fatra og nær byen Žilina. Han har om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar og er den åttande største byen i landet.

## Historie
Frå andre halvdel av 900-talet til 1918 var Martin ein del av Kongedømet Ungarn. Den første skriftlege kjelda som nemner Martin er frå 1264, då byen vart omtalt som *Zenthmarton*. Busetnaden vekk status som fri kongeleg by i 1340.

På det urolege 1400-talet vart Martin råka av fleire katastrofar. Husittar gjekk til åtak på byen i 1433 og brende han ned. Berre ti år etter vart han øydelagd igjen av eit jordskjelv, og Martin vart nedgradert frå fri kongeleg by og vart så direkte styrt av familien Révay.

Sidan 1700-talet vart Martin senter i Turóc fylke.

Byen vart det fremste slovakiske kultursenteret på 1800-talet. Fleire kulturinstitusjonar (som Matica slovenská og Det slovakiske nasjonalmuseet) vart grunnlagd her. Dei fleste politiske aktivitetane til den slovakiske nasjonale frigjeringa på 1800-talet og tidleg på 1900-talet, vart organisert frå Martin. Byen vart òg industrialisert i denne perioden. Det første trykkeriet vart bygd her i 1869, og i 1890 kom møbelfabrikken *Tatra nábytok*.

Byen vart mindre viktig etter at Pressburg (dagens Bratislava) vart hovudstad i Slovakia i 1919. I dag ligg Det slovakiske nasjonalbiblioteket og Matica slovenská her.

Det slovakiske nasjonalrådet erklærte Martin senteret for nasjonalkulturen til slovakane den 24. august 1994.

## Innbyggjarar

## Merknader

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Martin, Slovakia|Martin, Slovakia]]» frå , den 14. april 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Poprad

**Poprad** (tysk *Deutschendorf*) er ein by nord i Slovakia ved foten av Høge Tatrafjella. Han er den største byen i regionen Spiš og den tiande største i heile Slovakia. Han har om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. 

Byen har eit historisk sentrum og ved byen ligg den internasjonale Poprad-Tatry lufthamn. Byen er òg første stasjon på Tatranská elektrická železnica-jernbanen. 

## Historie
Historisk var området opphavleg busett av slavarar, men tyskarar koloniserte området på 1200-talet, og Poprad vart i hovudsak ein tysk by. Frå 1412 til 1770 vart byen og Szepes fylke pantelånt til Polen, og Polen var delvis ansvarleg for utviklinga der. 

Poprad vart første gong nemnd i skriftlege kjelder frå 1256, og i 690 år, fram til 1946 var han berre ein av fleire nabobyar som i dag utgjer den moderne byen. Dei andre delane av byen er *Matejovce*, *Spišská Sobota*, *Veľká* og *Stráže pod Tatrami*. 

I 1999 søkte Poprad om å vere vertskap til Vinter-OL 2006, men tapte for Torino i Italia.

## Innbyggjarar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Poprad|Poprad]]» frå , den 14. april 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Prievidza

**Prievidza** (ungarsk *Privigye*, tysk *Priwitz*) er ein by sentralt i det vestlege Slovakia. Han har om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar og er ein av dei største byane i Trenčín kraj.

## Historie
Byen vart nemnd første gongen i 1113 som «Preuigan». Han fekk status som fri kongeleg by i 1383. Sidan 1500-talet utvikla handverkaryrket seg i Prievidza. Frå 1500-talet til første del av 1600-talet kontrollerte familen Thurzo byen. Det osmanske riket kom til byen frå sør og brende han ned i 1599, i lag med andre byar i den øvre Nitradalen. Under Kuruc-opprøret i 1673 vart Prievidza sett i brann igjen, og brannen tok delar av byarkiva. I 1870 hadde han 2719 innyggjarar.

Frå slutten av 1800-talet og byrjinga på 1900-talet har industrien vokse i byen etter at jernbanen først kom hit. I den andre verdskrigen var byen eit av sentera til den slovakiske motstandsrørsla. Etter slutten av krigen voks folketalet kraftig i lag med industrien frå 5000 til rundt 53&nbsp;000. Prievidza vart bustad for mange gruvearbeidarar som fann arbeid i nærliggande kolgruver, kraftstasjonar og ein kjemisk fabrikk nær byen Nováky.

## Innbyggjarar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Prievidza|Prievidza]]» frå , den 14. april 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Kristjan Jaak Peterson

**Kristjan Jaak Peterson** () var ein estisk poet. Han er rekna som ein viktig person i den estiske nasjonallitteraturen og grunnleggjaren av moderne estisk poesi. Den litterære karrieren hans var kort, grunna at han døydde av tuberkulose då han var 21 år. Fødselsdagen hans, 14. mars vert i Estland feira som «morsmålsdagen».

Etter at Universitetet i Tartu vart gjenopna i 1802, men berre med førelesingar på tysk, vart Kristjan Jaak Peterson den fyrste universitetsstudenten som vedkjende seg det estiske opphavet sitt og bidrog på den måten til den estiske oppvakninga.

Kristjan Jaak Peterson samla dei estiske dikta sine i to små bøker, men fekk aldri sjå dei utgjevne, sidan dette skjedde hundre år etter at han var død. Tre dikt på tysk vart utgjevne posthumt i 1823. Men eitt av prosjekta til Peterson vart fullført medan han levde, den tyske versjonen av *Mythologia Fennica* av Kristfrid Ganander, ei ordbok over finske mytologiske ord. Den svenske versjonen kom ut i 1789. Peterson si omsetjing av ordboka til Ganander fekk mange lesarar, både i Estland og andre land, og vart ei viktig kjelde til nasjonal ideologi og ei inspirasjonskjelde for tidleg estisk litteratur. Denne innflytnaden heldt fram til utpå 1900-talet.

Han hadde også talent innanfor lingvistikk og fekk kjennskap til fleire språk, både gamle og moderne. I tillegg skreiv han filologiske avhandlingar og prøvde å få laga ein svensk grammatikk. Dei seinare åra har dei lingvistiske manuskripta til Peterson, saman med originalversjonane av dikta og dagboka hans, vorte utgjevne i ein estisk-tysk tospråkleg versjon. Dette vart utgjeve i 2001, og nokre nye omsetjingar var med.

## Fotnotar
Hundreår

Eit **hundreår** eller  **sekel** er ein periode på hundre år. 

I den julianske og den gregorianske kalenderen vert hundreåra rekna etter Kristi fødsel, slik at til dømes det fjortande hundreåret byrjar i år 1301 og sluttar med år 1400, nesten synonymt med 1300-talet. Det gjeldande hundreåret er det tjueførste hundreåret etter Kristi fødsel.

Framandordet *centennium*, lite nytta på norsk, er latin og samansett av *centum*, som tyder 'hundre', og *annus*, som tyder 'år'. Sekel kjem frå latin *sæculum* og tyder 'tidsalder'. Ordet kunne i antikken ha tydingar som viste til regjeringstida for ein fyrste eller ei ein manns levetid, men no vert ordet nytta synonymt med ordet 'hundreår'.

## Liste over hundreåra e.Kr.:

* 1. hundreåret 
* 100-talet 
* 200-talet 
* 300-talet
* 400-talet 
* 500-talet 
* 600-talet 
* 700-talet 
* 800-talet
* 900-talet
* 1000-talet
* 1100-talet
* 1200-talet
* 1300-talet
* 1400-talet
* 1500-talet
* 1600-talet
* 1700-talet
* 1800-talet
* 1900-talet
* 2000-talet

## Dei 20 siste hundreåra f.Kr.:

* 1. hundreåret f. Kr. 
* 100-talet f.Kr. 
* 200-talet f.Kr. 
* 300-talet f.Kr.
* 400-talet f.Kr. 
* 500-talet f.Kr. 
* 600-talet f.Kr. 
* 700-talet f.Kr. 
* 800-talet f.Kr.
* 900-talet f.Kr.
* 1000-talet f.Kr.
* 1100-talet f.Kr. 
* 1200-talet f.Kr. 
* 1300-talet f.Kr.
* 1400-talet f.Kr. 
* 1500-talet f.Kr. 
* 1600-talet f.Kr. 
* 1700-talet f.Kr. 
* 1800-talet f.Kr.
* 1900-talet f.Kr.

## Sjå òg
* Fin de siècle
* År
Monument

Med **monument** forstår ein til vanleg eit minnesmerke over ein person eller ei hending. Innan kunsthistoria blir det gjerne brukt ein breidare definisjon, der kvar ein menneskeskapt gjenstand over ein gitt storleik blir kalla eit monument. Innan arkeologi blir omgrepet brukt enda breiare, om kvar ein menneskeskapt gjenstand som er av arkeologisk interesse, frå myntar til store byggverk.

Dei viktigaste monumenta kan bli ein del av Verdsarva.