open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kyrkjedepartementet

**Kyrkjedepartementet** er det sentrale administrative oranet i Den norske kyrkja. Kyrkjedepartementet er for tida (2008) ein del av Kultur- og kyrkjedepartementet, som har ein eigen kyrkjeavdeling som tar seg av kyrkjesaker.

Etter den norske kyrkjeordninga er Kongen den øvste forvaltningsstyresmakt i Den norske kyrkja. Kyrkjedepartementet har som oppgåve å førebu alle forvaltingsoppgåver Kongen avgjer, og å førebu kyrkjelege lovsaker for Stortinget. 

Kyrkjedepartementet utarbeider òg framlegg til statsbudsjett for kyrkja, med formuleringar av mål, prioriteringar og utfordringar for kyrkja.

## Bakgrunnsstoff
* Grunnlova § 16
* Kultur- og kyrkjedepartementet

## Kjelder
* *Handbok for sokneråd og kyrkjelge fellesråd* 1997 utg. av Kyrkjerådet i samarbeid med Kirkens arbeidsgiverorganisasjon
Ilek

**Ilek** (russisk Илек) er ei av sideelvane til Uralelva og renn gjennom Orenburg oblast i Russland og Kasakhstan. Ho har ei lengd på 623 km og ei middelvassføring på nesten 40 kubikkmeter per sekund. 

Dei to største byane som elva renn gjennom er Alga og Aqtöbe. Ilek er den mest forureina elva i Ural-kaspiske bekkenet. Dei store mengdene med bor og krom kjem avgangsdammane til tidlegare kjemiske fabrikkar via grunnvatnet. Kvaliteten til vatnet i Ilek varierer frå 4 (forureina vatn) til 6 (særs forureina vatn). Ei av sideelvane til Ilek er Bolsaja Tsjobda. Elva er òg arkeologisk viktig fordi det er funne fleire kurgangraver ved breidda.

## Referansar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ilek River|Ilek River]]» frå , den 13. januar 2008.*
Ili

**Ili** (russisk Или; kinesisk 伊犁河, *Yili He*) er ei elv nordvest i Kina og søraust i Kasakhstan. 

Ho er 1&nbsp;439 km lang der 815 km av ho ligg i Kasakhstan. Elva har kjelda si aust i Tian Shan-fjella der elvane Tekes og Kunges renn saman. Ili drenerer nedslagsfeltet mellom Tian Shan og Borohorofjella i nord.

Ho munnar ut i Balkhasjsjøen og dannar her eit omfattande elvedelta med store våtmarksområde med innsjøar, myrer og jungelliknande vegetasjon. 

## Ili i Kina
Byen Yining (Kulja) ligg på nordsida av elva, om lag 100 km før ho kryssar grensa. På sørsida, enno nærare grensa, ligg det autonome området Qapqal Xibe, der mange av xibe-folket i Kina held til. 

## Ili i Kasakhstan
Området som i Kasakhstan som vert drenert av Ili og sideelvane hennar vert på kasakhisk kalla Zjetysu («Sju elvar») eller på russisk Semiretsjije (med same tydinga).

Vasskraftverket Kaptsjagaj vart bygd frå 1965 til 1980 midt i Ili og Kaptsjagajreservoaret vart danna. Tamgaly ligg 20&nbsp;km nedanfor med helleristingar. Namnet «Tamgaly» tyder «måla» eller «merka stad» på kasakhisk.


Fil:river-ili-1.jpg|Ili
Fil:buddhas at ili.jpg|Buddhistiske helleristingar ved Ili
Fil:river-ili-3.jpg|Ili


## Sideelvar
* Kasj
* Tsjaryn, kjend for Tsjarynravinen. 

## Historie

Ili gav namn til Ilitraktaten i 638, som formaliserte ei inndeling av Det tyrkiske kagnatet (552-638) i Det vestlege og Det austlege tyrkiske kagnatet, og grensa mellom dei to gjekk langs Ili.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ili River|Ili River]]» frå , den 13. januar 2008.* 
 


### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Или, река Семиречинской области
Irtysj

**Irtysj** (russisk Иртыш; kasakhisk: *Ertis/Эртiс* ; tatarisk: *İrteş/Иртеш*; kinesisk: *Erqisi/额尔齐斯河*) er ei elv i Sibir. Ho er den største sideelva til Ob, som ho faktisk er lengre enn med ei lengd på 4&nbsp;248 km. Namnet tyder «Den kvite elva». Den største sideelva til Irtysj er Tobol. Nedslagsfeltet til Ob og Irtysj er eit av dei største i Asia og utgjer det meste av det vestlege Sibir og Altajfjella.

Frå kjelda som *Kara-Irtysj* («Svarte Irtysj») i Altajfjella i Mongolia og Xinjiang i Kina, renn Irtysj nordover gjennom Zajsansjøen i Kasakhstan fram til ho munnar ut i Ob nær Khanty-Mansijsk vest i Sibir i Russland. 

Passasjer-, frakte- og tankskip seglar opp og ned det meste av elva mellom april og oktober då ho ikkje er fryst til. Omsk er hovudkvartert til det statseigde Irtysj elverederi, og den største elvehamna i Vest-Sibir. Store vasskraftverk ved Ust-Kamenogorsk og Bakhtarminsk (1959) nyttar Irtysj nær grensa mellom Kasakhstan og Kina. Vatningskanalen Irtysj-Karaganda gjev vatn til den tørre kasakhstanske steppa. 

Elvebreidda var busett av Han-kinesarar, kalmykar og mongolar fram til russarane kom hit seint på 1500-talet. Russarane erobra først heile Irtysj-området tidleg på 1800-talet. 

Dei største byane ved Irtysj er, frå kjelda til munningen: 
* i Kasakhstan: Öskemen/Ust-Kamenogorsk, Semej/Semipalatinsk, Pavlodar.
* i Russland: Omsk, Tara, Tobolsk, Khanty-Mansijsk. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Irtysh River|Irtysh River]]» frå , den 13. januar 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Parasittoidisme

**Parasittoidisme** er ein særskild form for parasittisme kor parasitten som regel drep verten sin til slutt. Det kan kort forklarast som at ein parasittoid organisme lever på ein vertsorganisme, og tek til seg næring og ressursar frå næringsopptaket til denne heilt til han døyr.

Døme på parasittoide organismar er m.a. snyltekvefsar, snyltebiller og taglmarklarver.
Hella

**Hella** er ein busetnad og ferjestad i Eitorngrendi i Sogndal kommune, på nordsida av Sognefjorden i Vestland.

Ferjekaia er betent av trekantsambandet Hella-Vangsnes-Dragsvik:
* Ferja til Dragsvik krysser Fjærlandsfjorden (ca 5 min). Her kan ein anten halda fram på Fylkesveg 55 vestover langs Sognefjorden eller nordover på Fylkesveg 613 over Gaularfjellet (vinterstengt).
* Ferja til Vangsnes krysser Sognefjorden (ca 15 min). Her kan ein anten halda fram på Riksveg 13 over Vikafjellet eller Fylkesveg 5602 til Feios og Fresvik. 

## Liste over samband med stopp på Hella ferjekai:
***1956-1985**: Vangsnes-Hella-Dragsvik-Balestrand
***1985-**: Hella-Vangsnes-Dragsvik
***1974-1994**: Balestrand-Hella-Fjærland

## Kjelder
*
*

## Bakgrunnsstoff
* Kristin Ese: «Leikanger-Hella og Vetlefjord-Dragsvik» på nettstaden til Fylkesarkivet i Vestland
81 Terpsichore

**81 Terpsichore** er ein stor og veldig mørk hovudbelteasteroide. Han har mest sannsynleg ein veldig primitiv og karbonrik samansetning. Asteroiden vart oppdaga av den dyktige kometoppdagaren Ernst Tempel den 30. september 1864, og er namnsett etter Terpsikhore, musen for dans i gresk mytologi.

## Kjelder
Emba

**Emba** (kasakhisk *Zjem*) er ei elv vest i Kasakhstan med ei lengd på 712 km. Ho har utspringet sitt i Mugodzjarfjella og renn sørvestover og ut i Kaspihavet. Ho renn nord for Ust-Urt-platået og når Kaspihavet gjennom ei rekkje grunne lagunar, som var farbare på 1700-talet. Dei nedre delane av elva renn gjennom saltdomar og dei petroleumsrike Embafelta. Somme reknar elva som grensa mellom Asia og Europa, eit forslag som først vart lagt fram av Philip Johan von Strahlenberg.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Emba River|Emba River]]» frå , og «[[:ru:Эмба (река)|Эмба (река)]]» frå  den 13. januar 2008.*
Berlingske Media

**Berlingske Media**, (tidl. **Det Berlingske Officin**) er eit dansk medieselskap som heilt eller delvis eig fleire danske aviser, lokalradiostasjonar og nettstader. Selskapet er eigd av norske Amedia. Tidligare var selskapet eigd av Mecom Group plc, som er børsnotert i London. Tidlegare var selskapet eigd av Orkla Media og før det igjen var selskapet eigd av fleire danske aksjonærar med A.P. Møller og Danske Bank var dei viktigaste.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Akkerhaugen

**Akkerhaugen**, eller **Akkerhaug**, er ei bygd  og tidlegare tettstad i Midt-Telemark kommune i Telemark. Staden er administrasjonssenter for kommunen og ligg ved Norsjø, ved utlaupet til Sauheradelva. Staden har histore som anlaupsstad for båtane på Telemarkskanalen. Sørlandsbanen går gjennom bygda, men Akkerhaugen stasjon er nedlagd og næraste jarnbanestasjon er på Nordagutu.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad om Akkerhaugen
Marit Elisebet Totland

**Marit Elisebet Høines Totland** () er ein norsk Krf-politikar og forfattar frå Skudenes. Ho var ordførar i Bømlo kommune frå 1995 til 1997, då ho fekk ny jobb som statssekretær i Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet i den første Bondevik-regjeringa. Ho var direktør ved Valen sjukehus frå 2001 til 2003, og var medlem av kommunestyret i Kvinnherad frå 2007 til 2015.

I 2004 gav Totland ut boka *Blåstrømpe*, ein historisk roman frå Skudenes på 1870-talet. Ho har òg skrive lokalhistoriske hefte frå Skudenes, lærebøker i kristendomskunnskap for grunnskulen og undervisningsmateriale for jubileet *Kyrkja i Noreg tusen år*. I 2014 kom *Garborg og Skou - forskjell på folk?*, ei bok om Arne Garborg og barndomsvennen Martin Johan Skou, taterguten som var modell for Carolus Magnus i romanen Fred.

I 2016 kom Totland ut med den historiske romanen *Alt vel*, som er ein frittståande oppfølgjar til *Blåstrømpe*.

Marit Elisebet Totland er mor til forfattar og journalist Anders Totland.

## Bibliografi
* 2016: *Alt vel* (Kapabel forlag)
* 2014: *Garborg og Skou - forskjell på folk?*  (Commentum forlag)
* 2008: Husker du? (Nauthydlaren forlag)

* 2004: Blåstrømpe (Nauthydlaren forlag)
* 2001: Med handemakt og hestekraft. Rolf Høines forteller (Nauthydlaren forlag)
* 2000: Svunne tider og og forsvunne hus. Rolf Høines forteller (Nauthydlaren forlag)
* 2000: Mikkel rev, bamse brakar og Ole M.Totland. (Nauthydlaren forlag, i samarbeid med Ole Jakob Totland)
* 1997: Spøk og alvor fra krig til fred. Rolf Høines forteller (Nauthydlaren forlag)
* 1995: Pedagogisk materiell til alle landets førskular, barneskular, ungdomsskular og vidaregåande skular i samband med kyrkja sitt 1000-årsjubileum (Moster forlag)
* 1991-1994: Kristendomsboka, 1-3, med lærerveiledning og arbeidsbok, saman med Toril Hansen, (Cappelen forlag)
Karagije

**Karagije** er det lågaste punktet i Kasakhstan og ligg om lag 132 meter under havnivå. Dette var òg det lågaste punktet i Sovjetunionen. Staden vert òg kalla* Karagije-senkinga*. 

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Karagiye|Karagiye]]» frå , den 14. januar 2008.*
Oslofjord Convention Center

**Oslofjord Convention Center**, tidlegare kjent som **Brunstad Conference Center**, er eit konferansesenter i Melsomvik i Sandefjord kommune i Vestfold. Senteret er ått  av Den Kristelige Menighet og drive av organisasjonen Oslofjord.    Brunstad Conference Center blei stifta i februar 2003, og stod ferdig sommaren 2004. Den 1. oktober 2004 hadde senteret offisiell opning og 1. april 2011 vart namnet endra, som ein del av den internasjonale satsinga.

Konferansesalen på Brunstad Conference Center kan romme 6&nbsp;800 sittande og 700 ståande, Oslofjord fremstår i dag som eit særegent og unikt konferansesenter med stor kapasitet, avanserte medie- og kommunikasjonsløsninger, og ein miljøvennlig profil.

Oslofjord kan huse dei største arrangementa og har bla. huset  Arctic Equestrian Games, Noregs største hesteshow.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Den Kristelige Menighets nettsider 
* Brunstad Conference Centers nettsider
Isjim

:*For byen i sør Russland med same namn, sjå [[byen Isjim]]*

**Isjim** (russisk Ишим; kasakhisk Есил, *Esil*) er ei elv som renn gjennom Kasakhstan og Russland med ei lengd på 2&nbsp;450 km. Ho spring ut frå det nordvestlege hjørnet av Det kasakhstanske høglandet og er ei av sideelvane til Irtysj frå venstre. Isjim er delvis framkommeleg og renn gjennom Astana, hovudstaden i Kasakhstan. 

Vidare frå Astana renn elva til Atbasar og ved Derzjavinsk renn ho nordover. Seinare renn ho gjennom Esil, som er kalla opp etter elva, samt Petropavl i nord ved grensa til Russland. Ho held fram inn i sørlege område av Russland og renn her gjennom byen Isjim, som òg er kalla opp etter elva. 

I følgje presidenten av Kasakhstan, Nursultan Nazarbajev, vart Astana vald til hovudstad sidan han låg nær elva. Byen er delt inn i to delar. På den høgre sida ligg gamlebyen, medan den nyare bydelen med det nye regjeringskvartalet ligg på venstre sida. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ishim River|Ishim River]]» frå , den 14. januar 2008.*
Bestand

Ein **bestand** eller ein **populasjon** er ei av dei viktigaste einingane innanfor økologien. Ein kan definera omgrepet som ei gruppe individ av same biologiske art innanfor nokolunde det same geografiske området. Bestandane vert kjenneteikna av at det er meir genflyt og større grad av samhandling innanfor dei ulike bestandane enn mellom dei. I naturen er det likevel vanskeleg, ofte umogleg, å setja klare, distinkte grenser for dei ulike populasjonane.

Kunnskap om korleis ulike bestandar utviklar seg og påverkar kvarandre høyrer til kjerneverksemda til biologisk forsking.

## Skogbestand
I skogbruket brukast **eit bestand** om ei nokolunde einsarta skogteig som er stor nok til å verte handsama som ei driftseining. Eit bestand bør vere einsarta med tanke på bonitet og hogstklasse, ofte òg med tanke på alder, tettleik, treslagssamansetjing og driftstilhøve. I bestandsskogbruket er to dekar rekna som minimumsstorleik for eit bestand; bestand på eit titals dekar er det vanlegaste.
Syr-Darja

**Syr-Darja** (kasakhisk Сырдария, *Syrdarija*; tadsjikisk Сирдарёm, Sirdarjom; usbekisk *Sirdaryo*;
farsi سيردريا, *Syrdarja* eller *Sirdarjo*) er ei elv i Sentral-Asia, stundom kalla *Jaxartes* frå det gamle greske namnet ὁ Ιαξάρτης.

## Geografi
Elva startar der dei to elvane Naryn og Kara-Darja renn saman i Tian Shan-fjella (i antikken Imeonfjella) Namangan i Ferganadalen aust i Usbekistan. Ho renn så 2&nbsp;212&nbsp;km, først inn i Tadsjikistan og så inn i vestlege og nordvestlege område av Usbekistan og det sørlege Kasakhstan til restane av Aralsjøen. Området mellom Syr-Darja og den parallelle elva Amu-Darja i sør, vert kalla Transoksania.

Nedslagsfeltet til Syr-Darja er på over 800&nbsp;000&nbsp;km², men i dette tørre området er det berre eit 200&nbsp;000&nbsp;km² stort område som gjev vatn til elva. Syr-Darja gjev vatn til dei rikaste bomullsområda i heile Sentral-Asia, i tillegg til byane Kokand, Khujand, Kyzylorda og Turkestan.

## Namn
Det greske namnet kjem frå gamalfarsi, Yakhsha Arta («Store perleklar»), ein referanse til fargen på vatnet til elva. I islamske kjelder frå mellomalderen vert elva kalla Sayhoun (سيحون), etter ei av fire elvar i paradis. Elva markerte den nordlegaste grensa til Aleksander den store sine erobringar og greske historikarar hevdar at han her grunnla byen Aleksandria Eskhate i 329 f.Kr.. Byen heiter i dag Khujand. I røynda hadde han berre gjeve eit nytt namn til byen Kyropolis som vart grunnlagd av kong Kyros den store av Persia, meir enn to hundreår tidlegare.

## Økologisk katastrofe
Eit omfattande nettverk av kanalar vart bygd på 1700-talet av den usbekiske khanaten av Kokand i heile området som elva renn gjennom . Desse vatningskanalane vart kraftig utbygd i sovjetperioden for å gje vatn til bomullsmarkene. Dette gjekk særs hardt ut over dei økologiske forholda i området og elva tørka opp lenge før ho nådde Aralsjøen. Som følgje av dette har Aralsjøen krympa inn til ein fjerdedel av storleiken han ein gong hadde. Med millionar av menneske som i dag bur i nær bomullsmarkene og livnærer seg av denne industrien er det vanskeleg å sjå korleis situasjonen kan rettast opp att.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Syr Darya|Syr Darya]]» frå , og «[[:sv:Syr-Darja|Syr-Darja]]» frå  den 14. januar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Store sovjetiske leksikon
* Britannica.com
Karatal

**Karatal** (russisk Каратал) er ei elv i Dzjungarisk Alatau i Kasakhstan, nær grensa til Kina. Elva renn hovudsakleg nordvestover og snur nordover i Sarjesik-Atyrau, ein stor sandørken sør for Balkhasjsjøen, som elva etter kvart munnar ut i. Karatal frys til i desember og vert først isfri igjen i mars. 

## Kjelde


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Karatal River|Karatal River]]» frå , den 14. januar 2008.*
Brunstad

**Brunstad** kan ha ulike tydingar:
* Brunstad Conference Center
* Møbelprodusenten Brunstad
* Brunstad i Velledalen, matrikkelgard i Sykkylven
Næringskjede

Ei **næringskjede** er ei skjematisk framstilling av ruta energien og dei ulike næringsstoffa går i eit økosystem. Ho tek som regel til mellom fotosyntetiserande organismar som plantar, som samlar opp store mengder organisk karbon og ymse næringsstoff i vevet sitt. Vidare går ho gjennom planteetarar, som igjen vert etne av kjøt-etarar. Daudt materiale vert brote ned til uorganisk karbon og næringsstoff att av detrivorar eller nedbrytarar.

Fleire næringskjeder kan setjast saman til **næringsnett**. Desse viser fleire ulike måtar energien kan gå i eitt og same økosystem, og er meir generelle enn næringskjeder.

Biomassen i eit system er så godt som alltid størst nedst i næringskjeda. Teiknar me biomasse inn i næringskjedene våre, får me ein pyramideforma figur som speglar kjensgjerninga at om lag 90 % av energien går tapt i form av varme og metabolisme mellom dei ulike ledda i han.

## Døme
Figuren til høgre syner ei av fleire moglege næringskjeder i ei svensk innsjø. På botnen finn me planteplankton (ikkje vist på teikninga), som fikserar uorganisk karbon frå lufta og vatnet ved hjelp av solenergi. Amfipodekrepsdyret marflo (*Gammarus sp*) et planktonet og vinn ut energi frå det. Desse små planktondyra vert etne av karpefisken laue, som sjølv vert eten av åbor som igjen vert eten av gjedde. På toppen av næringskjeda finn me ei fiskeørn.

For å gjera denne figuren om til eit næringsnett heller enn berre ei næringskjede må me først og fremst teikna inn fleire pilar. Gjedda kan eta både åbor og laue, og fiskeørna er gjerne like nøgd når ho får ein stor åbor som når ho får gjedde.

## Ordsoge
Charles Elton var ein av dei første til å nytta næringskjede og næringsnett-omgrepa i økologisk samanheng. I 1923 publiserte han saman med Victor Summerhayes det eldste kjende næringsnettet, som viste samhandlingar mellom dyr, plantar og bakteriar på Bjørnøya. I økologilæreboka hans frå 1927 viste han òg korleis næringskjeder sjeldan famnar meir enn fire eller fem trofiske nivå og korleis dette heng i hop med energitap.

## Kjelder
* Krebs, Charles J (2001): *Ecology - The Experimental Analysis of Distribution and Abundance* Cummington, San Fransisco
82 Alkmene

**82 Alkmene** er ein hovudbelteasteroide. Alkmene vart oppdaga av R. Luther den 27. november 1864 og namnsett etter Alkmene, mora til Herakles i gresk mytologi. Ein satellitt har blitt føreslege basert på lyskurvedata. 

## Kjelder
Tobol

**Tobol** (kasakhisk Тобыл, *Tobyl*; russisk Тобол, *Tobol*) er ei elv i Kasakhstan og Kurgan og Tjumen oblast i Russland. Ho renn frå Uralfjella og munnar ut i Irtysj som ei av sideelvane frå venstre. Tobol er 1&nbsp;591&nbsp;km lang og har eit nedslagsfelt på 426&nbsp;000&nbsp;km². Dei nedre delane av elva frys til seint i oktober eller november og tinar opp att i april eller tidleg i mai. Tobol er farbar frå elvemunningen og 437&nbsp;km oppover.

## Historie
Tobol var ein av fire viktige elvar i Det sibirske khanatet. I 1428 vart khanen drepen i eit slag mot styrkane til Abu'l-Khayr Khan.

## Byar ved Tobol
*Tobolsk
*Lisakovsk
*Rudni
*Kostanaj
*Kurgan
*Jalutorovsk

## Størst sideelvar
* Uj
* Iset
* Tura
* Tavda
* Ubagan

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tobol River|Tobol River]]» frå ,  den 14. januar 2008.*  

### Fotnotar
Turgaj

**Turgaj** (russisk Тургай) er ei elv i Kasakhstan med ei lengd på 825&nbsp;km og eit nedslagsfelt på 157&nbsp;000&nbsp;km². Ho har utspringet sitt der elvane Zjaldama og Kara-Turgaj renn saman og renn så gjennom Turgajdalen. Turgaj forsvinn i slukhol ved Sjalkartenits.

Middelvassføringa til Turgaj er 9 m³/s. Ho frys til i byrjinga av november og isen ligg til april.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Turgai River|Turgai River]]» frå ,  den 14. januar 2008.*
Uralelva

**Ural** (russisk Урал, kasakhisk: Жайық, *Zjajyk* eller *Jayıq*), kalla *Jaik* før 1775, er ei elv som renn gjennom Russland og Kasakhstan. Ho spring ut frå dei sørlege Uralfjella og endar opp i Kaspihavet etter ei lengd på 2&nbsp;428 km. Grensa mellom Europa og Asia vert ofte rekna for å gå langs elva. 

Elva renn frå austsida av Uralfjella og sørover gjennom Magnitogorsk, og rundt sørenden av Uralfjella, gjennom Orsk der ho snur vestover i 300 km. Ho kjem så til Orenburg der ho mottar Sakmara. Frå Orenburg held ho fram vestover og inn i Kasakhstan. Ved Oral snur ho sørover igjen og svingar seg gjennom ei vid, flat slette før ho munnar ut i Kaspihavet ved Atyrau.

Av sideelvar finn ein: 
* Tsjagan
* Irtek
* Utva
* Ilek
** Bolsaja Tsjobda
* Kindela
* Sakmara
** Salmys
* Or
* Suunduk
AB Aerotransport

**AB Aerotransport** (**ABA**) var eit statleg svensk flyselskap som i dag er ein del av Scandinavian Airlines System (SAS).

Selskapet vart danna i 1924 under namnet *Aktiebolaget Aerotransport*. I 1948 vart ABA slege saman med SILA. SILA var den svenske delen av SAS, som den gongen berre var eit samarbeidsorgan mellom dei skandinaviske flyselskapa DDL, DNL og SILA. I 1950 overtok SAS flytrafikken. ABA vart då berre eit eigarselskap, som fram til 1996 eigde 3/7 av SAS. I 1996 opphøyrde ABA som eige selskap.

## Bakgrunnsstoff
Sary su

**Sary su** (òg kalla *Sary-Sû* og *Sarsa*) er ei elv sentralt i Kasakhstan. Ho spring ut frå Atasu og renn stort sett vestover til Kzyl-Dzjar der ho snur sørvestover forbi Birlestik og Zjanabas, og så meir rett sørover der ho endar opp i ei rekkje små innsjøar kalla Ozera Segiz eller Segizsjøane. Desse er ofte uttørka. Tidlegare var ho ei sideelv til Syr-Darja, noko ho kanskje framleis er via undergrunnselvar. Vatnet forsvinn derimot frå overflata meir enn 100 km frå Syr-Darja. Namnet Sary su tyder «gult vatn» på tatarsk.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sary su River|Sary su River]]» frå , den 14. januar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Allen, W. E. D. (1956) "The Sources for G. Delisle's «Carte des Pays Voisins de la Mer Caspiene» of 1723" *Imago Mundi* 13: s. 137-150
Trofisk nivå

Eit **trofisk nivå** er plasseringa ein organisme har i ei næringskjede, målt i tal. Primærprodusentane, eller dei grøne fotosyntetiserande organismane ligg på nivå 1, medan dei ulike konsumentane vert tildelt tal etter kor mange ledd dei er frå planta som fotosyntetiserar.

## Kjelder
Talas

**Talas** er ei elv som renn gjennom Kirgisistan og Kasakhstan. Ho oppstår der elvane Karakol og Utsjkosja renn saman. Begge desse kjem frå Kirgisryggen og Talas-Alatau. Ho renn gjennom byen Taraz i Zjambyl-regionen i Kasakhstan og forsvinn før ho når Ajdynsjøen. 

Under slaget ved Talas i 751 slo ein hærstyrke av arabarar, kirgisarar og nepalarar hæren til Tang-dynastiet frå Kina og hindra dei i å utvide områda sine vidare vestover. Samstundes klarte dei å få tak i den kinesiske løyndomen om korleis ein laga papir. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Talas River|Talas River]]» frå , den 14. januar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* http://www.talaschu.org/
Abakaliki

**Abakaliki** er ein by sør-aust i Nigeria. Byen har om lag 128&nbsp;000 innbyggjarar og er hovudstad i delstaten Ebonyi.

I Abakaliki starta Kirkens Nødhjelp det første langsiktige u-hjelpsprosjektet sitt.

## Kjelder
* Britannica Online Encyclopedia

### Fotnotar
Magdalena Abakanowicz

**Marta Magdalena Abakanowicz-Kosmowska** () var ein polsk bilethoggar og fiberkunstnar, ein av dei leiande i Europa innan tekstilkunst. Ho har laga enorme tekstilskulpturar som har gjort henne verdskjend.

Ho var professor ved Kunstakademiet i Poznań i Polen frå 1965 til 1990 og var vitjande professor ved University of California, Los Angeles i 1984.

## Kjelder

* Britannica Online Encyclopedia
* Magdalena Abakanowicz
Grunge

**Grunge-rock** er ein musikksjanger som først og fremst blir sett i samband med ei rørsle frå Seattle på 1990-talet. Sjangeren blir også kalla **Seattle-rock**.

Stilen skulle i utgangspunktet vere ei vidareføring av heavy metal (sjå Alice in Chains), men etterkvart som musikkstilen til dei forskjellige grungebanda (sjå nedanfor) utvikla seg så forskjellig, vart sjangeren berre ei fellesnemning på «musikk frå Seattle». Felles for denne musikken var tunge, djupe toner med mørk stil og ofte angstfylte tekstar om sosial framandgjering, apati og eit ønske om fridom.

Mange reknar Neil Young som «gudfaren» til grungebanda. Han inspirerte både Pearl Jam, Nirvana og Sonic Youth.

Band som Pearl Jam, Alice in Chains, Nirvana, Puddle of Mudd og Soundgarden førte fram rørsla som ofte gav seg ut for å vere venstreorienterte og samfunnskritiske. Musikken tok også med seg «grungemoten», oftast lause klede, som til dømes flanellskjorter og dongeribukser og liknande.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Grunge rock|Grunge rock]]» frå , den 14. januar 2008.*
Abakus

**Abakus** er innan arkitekturen den øvre, plateforma delen av kapitelet på ei søyle i ein gresk søyleorden. Vassrette bjelkar kan kvila oppå abakusen.
Gus Van Sant

**Gus Van Sant** () er ein amerikanske regissør, fotograf, musikar og forfattar. Han bur i Portland i Oregon.

Han byrja karrieren med å regissere ulike fjernsynsreklamar. Han er homofil, og filmane hans handlar ofte om homoseksualitet og andre minoritetsgrupper utan å alltid setje dei i eit positivt lys.

Filmografien hans som manusforfattar og regissør omfattar ein adapsjon av Tom Robbins sin roman *[[Even Cowgirls Get the Blues]]*, som har eit mangfaldig skodespelarutval (Keanu Reeves, Roseanne Barr, Uma Thurman og cameoer av forfattaren William S. Burroughs og skodespelaren Heather Graham med fleire); og *[[I drift mot Idaho]]*, som også hadde Reeves på rollelista, pluss den no avlidne River Phoenix (Van Sant planla også å regissere ein biografifilm om kunstnaren Andy Warhol med Phoenix i hovudrolla, men kansellerte prosjektet da Phoenix døydde). Han er kanskje mest kjend for å ha regissert *[[Good Will Hunting]]*.

Gus Van Sant vann Gullpalmen under Cannes filmfestival i 2003 for filmen *[[Elephant (2003)|Elephant]]*, som er inspirert av Columbine-massakren.

Som skodespelar har Van Sant opptredd som cameo i Kevin Smiths komediefilm *[[Jay and Silent Bob Strike Back]]*, der han spelte seg sjølv. I filmen teljar han pengar han har fått i inntekt frå *Good Will Hunting*-filmen.

Han har skrive filmmanus til dei fleste filmane han har regissert. Han har også skrive bøkene *Pink* og *108 Portraits*, kor den siste inneheld fotografi som han har tatt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gus Van Sant|Gus Van Sant]]» frå , den 14. januar 2008.*
Kongen i statsråd

**Kongen i statsråd** er i Noreg den høgste utøvande styresmakta. 

Med kongen i statsråd meiner vi regjeringa samla i møte leia av Kongen. Etter skikken vil alle saker som skal opp i statsråd vere diskutert på førehand ved ein regjeringskonferanse eller førebuande statsråd, som Kongen ikkje deltek i. 

Når det i norske lover er vist til at Kongen kan avgjere ei sak, blir det til vanleg meint *Kongen i statsråd*. Men det hender òg at lova viser til Kongen personleg. Til dømes var det Kongen personleg som i 1968 gav kronprins Harald lov til å gifte seg med Sonja Haraldsen, jf. Grl. § 36, rett nok etter konsultasjonar med regjeringsmedlemane og leiande politikarar. 

Saker som gjeld *[[Den norske kyrkja]]* (som er namnet på statskyrkja i Noreg) vert avgjorde i *[[kyrkjeleg statsråd]]*. Her møter berre dei statsrådane som er medlem av Den norske kyrkja.

Grunnlova har reglar om statsråd i §§ 27 - 31. Dersom Kongen er utanlands eller sjuk, er det kronprinsen som leier statsrådet (§ 41), er han elles forhindra frå å møte, kan statsministeren leie statsrådet, som gjer vedtak i Kongens namn (§ 13 og § 32).

Vedtak fatta i statsråd vert kalla kongeleg resolusjon. Dersom kronprinsen leier møtet, brukar ein nemninga *kronprinsregentens resolusjon*.

## Kjelder
* *Knophs oversikt over Norges rett*, 8. utg. Universitetsforlaget 1981 ISBN 82-00-05531-0
Aralsk Karakum

**Aralsk Karakum** er ein ørken som ligg nordaust for Aralsjøen i Kasakhstan og grensar til Syr-Darja i sør. Han har eit areal på 40&nbsp;000 km².

Området er relativt flatt og har ei høgd som varierer frå 55 til 118 meter over havet. sanddynene kan verte opp til 25 meter høge. 

I heile området finn ein gryter og i mange av desse er jordsmonnet salt. Området er tørt og dei uttørka elvefara får som regel berre vatn under snøsmeltinga om våren. I løpet av eit år fell det om lag 120 mm nedbør. 

Vinteren varer frå midten av november til midten av mars med varierande skydekke og ofte tåke. Middeltemperaturen om ettermiddagen er frå 5 til 10 minusgrader, og om natta ned mot -25&nbsp;°C. Den lågaste temperaturen som er målt er -42&nbsp;°C. Når som helst på vinteren kan ein likevel få periodar med mildvêr. Nedbøren kjem stort sett i form av snø om vinteren og snødekke varer vanlegvis frå midten av desember til slutten av mars. Tjukkleiken på snølaget vert vanlegvis ikkje større enn 15 cm, men i snørike vintrar kan det verte opp mot 30 cm. 

Sommaren varer frå mai til midten av september og er varm og ofte overskya. Temperaturen på ettermiddagen ligg normalt rundt 30-35&nbsp;°C, men temperaturar opp til 43&nbsp;°C er registrert. Om natta fell temperaturen til 15-18&nbsp;°C. Om sommaren får ein ofte tørre vindar med støvstormar som lyfter sand og støv opp i lufta. 

Området har noko vegetasjon, hovudsakleg i form av gras, som vert nytta til sauedrift. 

## Kjelde


* *Denne artikkelen bygger på «[[:ru:Приаральские Каракумы|Приаральские Каракумы]]» frå , den 14. januar 2008.*
Moosach

:*Sjå òg [[elva Moosach]]*

**Moosach** er ein kommune (tysk *Gemeinde*) som ligg langt sør i Tyskland, i Landkreis Ebersberg i Oberbayern. Kommunen har om lag 1&nbsp;400 innbyggjarar (2006).

Namnet «Moosach» tyder noko slikt som 'mose-bekk' på bayersk. Det viser til ein bekk som renn ut frå sju kjelder ved foten av eit fjell her, der det er bygd eit kloster til Jomfru Maria.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moosach|Moosach]]» frå , den 15. januar 2008.* 
 


## Bakgrunnsstoff
* Nettstad
Alden

**Alden** er ei øy i Askvoll kommune i Vestland. Ho ligg utom Vilnesfjorden, mellom Atløy/Tvibyrge og Værlandet. Fjellet Norskehesten, også kalla Den norske hest, gjer øya lett kjenneleg frå lang lei.

**Folketalsutvikling:**

## Bakgrunnsstoff

* Stadnamnsøk på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
Dørhelle

Ei **dørhelle** er ei tjukk steinhelle som ligg framfor inngangsdøra til eit hus. I ein del bygder har det vore status å ha store og staselege dørheller. Ofte kunne slike heller verte henta langt heimanfrå. 

Sidan dørhella markerer overgangen mellom ute og inne, har det vorte knytt ulike magiske tankar til ho. I mange dørheller finn ein innrissa skålgroper, runde skålforma holer som er nokre centimeter breie. Ein finn dei helst i hjørna som vender bort frå huset. Skålgroper er vanleg i helleristningar og i samband med graver frå jarnalderen. Dei har ymse symbolske eigenskapar.

Det har og vorte rissa runer i dørheller.
## Kjelder
* Arkeologi i nord: Gropene på dørhella
Ossietzky-prisen

**Ossietzky-prisen** er ein ytringsfridomspris som vert delt ut av Norsk P.E.N.. Prisen vert delt ut årleg på Fengslede Forfatteres Dag, 15. november. 

Prisen har namn etter den tyske forfattaren og nobelprisvinnaren Carl von Ossietzky, som døydde i tysk fangenskap under nazisttida.

## Prisvinnarar

* Axel Jensen (1994) 
* Johanna Schwartz (1995) 
* Koigi wa Wamwere (1996)
* Håkon Børde (1997)
* Ketil Lund (1998) 
* Wera Sæther (1999) 
* Britt Karin Larsen (2000) 
* Sigmund Strømme (2001)
* Elisabeth Eide (2002)
* Stavanger kommune (2003)
* Aage Storm Borchgrevink (2004)
* Fakhra Salimi (2005)
* Ebba Haslund (2006)
* Democratic Voice of Burma (2007) 
* Francis Sejersted og Chungdak Koren (2008)
* Mohammed Omer (2009)
* Mansour Koushan (2010)
* Mohammad Mostafaei (2011)
* Deeyah (2012)
* Sidsel Mørck (2013)
* Sidsel Wold (2014)
* Ulrik Imtiaz Rolfsen (2015)
* Edward Snowden (2016)
* Tormod Heier (2017)
* Ahmedur Rashid Chowdhury (2018)
* Afshin Ismaeli (2019)
* Norske satireteiknarar (2020)
* Frie ytrarar frå Afghanistan (2021)
* Shabana Rehman (2022)

## Kjelder

* Norsk P.E.N. om Ossietzky-prisen med prisvinnarar 2001-2012. Vitja 14.01.14  

; Fotnotar
Norsk PEN

**Norsk PEN** (eller *Norsk P.E.N.*) er ei avdeling av *[[International PEN]]*. Den internasjonale organisasjonen vart stifta i 1921, og den norske avdelinga vart stifta i 1922 av Johan Bojer. Foreininga er ei litterær foreining og ei kampforeining for forfattarar og andre skribentar si rett til ytringsfridom, slik han er nedfelt i Menneskerettsfråsegna § 19, i den norske grunnloven § 100 og i Den internasjonale konvensjonen om sivile og politiske rettar, som Noreg er tilslutta. 

Foreininga delar ut Ossietzky-prisen og koordinerer arbeidet med fribyforfattarane.

## Leiarar
* 1985–1988: Per Egil Hegge
* 1992–1997: Toril Brekke
* 1997–2007: Kjell Olaf Jensen
* 2007–2013: Anders Heger
* 2013–2019: William Nygaard d.y.
* 2019– : Kjersti Løken Stavrum

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Lohri

**Lohri** er ei nordindisk innhaustingshøgtid som blir feira av både hinduar og sikhar, særleg i Panjab. Høgtida finn stad i midten av januar, som regel den 13. og nokre gonger den 14. Dagen markerer slutten på vinteren; hausten ein feirar er vinteravlinga.

Om dagen kan ungar gå frå hus til hus og synga songar om tjuven Dulha Bhatti, ein folkehelt som hjelper og slost for fattige. Som takk får ungane søtsaker, matbitar og nokre gonger pengar. Dei innsamla lohri-sakene blir delte ut om kvelden.

Kvelden er høgdepunktet for feiringa, då ein tenner bål som ein kastar mat, som jordnøtter eller popcorn, inn i som eit offer til eldguden Agni.

Andre stader i India feirar ein dei liknande høgtidene pongal og sankranti på om lag same tid.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lohri|Lohri]]» frå , den 15. januar 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
* http://www.lohrifestival.org/
* http://hinduism.about.com/library/weekly/aa011203a.htm
Elva Moosach

**Moosach** er ei elv i Bayern, ei sidelv til Isar, som ho munnar ut i mellom Freising og Moosburg. Moosach kan også reknast som ei bielv til Amper, ettersom om lag 30 % av vatnet ho fører med seg renn inn i denne.

Den opphavlege kjelda til Moosach finn ein i bydelen Moosach i München.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Moosach (Fluss)|Moosach (Fluss)]]» frå , den 14. januar 2008.*
Altevatnet

**Altevatnet** (samisk: *Álttesjávri*) er ein innsjø i Bardu kommune i Troms. Altevatnet er den tiande største innsjøen i Noreg.

Innset, Straumsmo og Bardufoss kraftverk nyttar alle den magasinkapasiteten som ligg i Altevatnet. Magasinkapasitet er på 1027 millionar m3. Vatnet er oppdemd og kan regulerast mellom 489 og 472 moh.

Namnet Altevatnet er ei fornorsking av det samiske namnet *Álddesjávri*. Ordet *jávri* tyder innsjø, medan den fyrste delen av namnet truleg kjem av *álda* og har tydinga offerplass.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til NVE: «Dei største innsjøane i Noreg»
* Nettstaden til NVE: «Tabell: De største reguleringsmagasinene i Norge pr. 31.12.2004»

## Kjelder



*Denne artikkelen byggjer på Altevatnet henta frå Wikipedia på bokmål 14. januar 2008.
Sankranti

**Sankranti**, **sankranthi** eller **makara sankranth** er ei indisk høgtid som markerer byrjinga av innhaustinga for bønder i Andhra Pradesh, Karnataka og Maharashtra. Høgtida blir feira i midten av januar, den dagen sola går inn i Steinbukken og dermed går mot nord, noko som viser til sommaren sitt kome. Som regel skjer dette den 14. januar.

Denne dagen tek ein på seg nye klede og vitjar tempel for å feira hausten.

I Andhra Pradesh feirar ein høgtida over fire dagar. Dagen før sjølve *makara sankranthi* kallar ein der *bhogi*, og samlar då saman gamle, unyttige ting i huset og kastar dei på eit bål. Den tredje dagen av høgtida heiter *kanuma*. Denne dagen heidrer bønder kyrne sine, som er eit symbol på rikdom.
Den fjerde dagen blir kalla *mukkanuma*. Denne dagen utfører bøndene bøner til element som jord, regn og eld og til landsbygudinner for hausten. I kystområde et ikkje folk kjøt dei tre første dagane av høgtida, men kan gjera det på denne dagen.

I Gujarat er sankranti kjend som *uttarayan*, og går over to dagar. Høgtida blir feira med drakekamp, der ein held lette drakar i lufta og prøver å kappa av lina til dei andre flyg. Vanlege matretter til denne høgtida er *undhiyu*, krydra vintergrønsaker og søtsakene *chikki* av sesamfrø, peanøtter og jaggery.

Liknande høgtider blir feira som lohri av panjabiar og som pongal av tamilar.

## Sjå òg
* Songkran

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Sankranthi|Sankranthi]]» frå , den 15. januar 2008.* 


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Sankranti|Sankranti]]» frå ,  den 9. september 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Rosenberg Verft

**Rosenberg Verft** er eit skipsverft på Buøy i Stavanger kommune. Verftet har hatt fleire namneendringar, og er i frå 2007 ein del av Bergen Yards. Frå bygging av skip er verksemda vorte lagt om med fokus på leveransar til petroleumsverksemd.

## Historikk
**Rosenberg Mekaniske Verksted** vart stifta i 1896 av mellom anna Sigval Bergesen d.e. og Knud Zimmer. Aksjekapitalen ved oppstart var på 54 000 kroner. Det var 13 tilsette den første tida. Verftet vart i 1942 kjøpt av Sigval Bergesen d.y.. Rosenberg vart vidare seld til Kværner i 1970. Etter at Kværner vart slått saman med Aker i 2002 ønskte føretaksleiinga å selje seg ut av Rosenberg, samstundes som dei ønskte unngå å skape ein ny konkurrent innan offshore-oppdrag. Dette då det etter deira syn var ein overkapasitet av verft i marknaden. Etter ei tid med forhandlingar vart verftet så seld til ei lokal investorgruppe med IKM og gründar Ståle Kyllingstad i spissen. I salsavtala var det ein konkurranse-klausul som hindra Rosenberg frå å ta visse oppdrag 3 år fram i tid. Investorane selde verftet vidare til noverande eigar Bergen Group for 700 millionar kroner i 2007. 

## Bakgrunnsstoff
* www.rosenbergverft.com 
* Rosenberg solgt til Bergen Yards på http://www.aftenbladet.no
* Bergen Group Rosenberg
Omaha

**Omaha** er den største byen i Nebraska, ein delstat i Midtvesten i USA. Byen hadde 414 521 innbyggjarar i 2005. Omaha har fått namnet sitt etter omahafolket, ei urfolksgruppe som levde der før.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Omaha|Omaha]]» frå ,  den 15. januar 2008.*  
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Omaha|Omaha]]» frå ,  den 15. januar 2008.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Kyzylkum

**Kyzyl Kum** (usbekisk *Qizilqum*, kasakhisk Қызылқұм, *Kyzylkum*) er den ellevte største ørkenen i verda. Namnet tyder 'raud sand' på både usbekisk og kasakhisk. Han ligg i Sentral-Asia i området mellom elvane Amu-Darja og Syr-Darja i Kasakhstan, Usbekistan og Turkmenistan. Han dekkjer eit areal på om lag 298&nbsp;000&nbsp;km².

## Geografi

Området består hovudsakleg av ei omfattande slette i ei høgd opp til 300 meter over havet, med fleire senkingar og høgland (Sultanuizdag, Bukantau). Det meste av området er dekt av sanddyner. I nordvest er store område dekte av takirar (hol dekte av leire utan vatn, og det er òg nokre oasar). Langs elvane og i oasane ligg det busetnader som baserer seg på jordbruk.

## Dyreliv
Av dyreliv i ørkenen finn ein mellom anna den særs sjeldne saigaantilopen (*Saiga tatarica*) og ei stor øgle (varan *Varanus griseus*) som kan verte 1,6 meter lange. I 1971 vart Kyzyl Kum naturreservat oppretta i provinsen Bukhara som dekkjer eit område på 101&nbsp;000&nbsp;km² og som ligg på flodsletta (tugai) som vert drenert av Amu-Darja nær busetnaden Dargan Ata. Av andre dyr finn ein batrikahjort, villsvin (*Sus scrofa*), fasan (*Phasianus colchicus*) og kongeørn (*[[Aquila chrysaetus]]*).

Eit anna reservat (eller økosenter) er Djejran, som ligg 40&nbsp;km sør for Bukhara. Det totale arealet til dette reservatet er 51&nbsp;450&nbsp;km². Her held sjeldne dyr som strumagaseller, przewalski-hest (*Equus przewalskii*), villesel (*Equus hemionus*) og stortrappe (*Otis tarda*). Reservatet vart oppretta i 1977.

## Økonomi

Dei lokale innbyggjarane nyttar hovudsakleg dei enorme områda i Kyzyl Kum som beitemarker for buskapen sin (hovudsakleg sau, baktriakamel og dromedar).

Kyzyl Kum er òg kjend for førekomst av gull, uran, kopar, aluminium, sølv, naturgass og olje. Utviklinga av det kjende gullfeltet ved Muruntau byrja tidleg i 1960-åra. Sentera for gruvedrifta og smelteindustrien er i Navoi, Zarafsjan og Utsjkuduk. Dei største industrielle selskapa er НГМК (Navoi gruve og smeltekompleks) og Zarafsjan-Newmont, eit samarbeid mellom Usbekistan og USA. Sentera for gassproduksjonsindustrien er Gazli og Mubarek.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kyzyl Kum|Kyzyl Kum]]» frå ,  den 15. januar 2008.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå Usbekistan 
* Naturen 
* Miljø
* Bilete frå Kyzyl Kum
Steinar Supphellen

**Steinar Supphellen** () er ein norsk professor og var i fleire år instituttleiar ved Institutt for historie og klassiske fag ved NTNU, Trondheim, med forskingsinteresser innan norsk og europeisk historie, perioden 1500–1800 innan politisk og administrativ historie, sosial- og skulehistorie, byhistorie og kyrkjehistorie.

I 2004 vart Supphellen sjenka Sintef sin pris for framifrå pedagogisk virke.
Ryn

**Ryn** eller **Ryn-Peski** (russisk Рын-пески, *Ryn-peski*) er ein ørken vest i Kasakhstan og søraust i den russiske republikken Kalmykia, nord for Kaspihavet og søraust for Volga-høglandet. Grensene til ørkenen er berre omtrentlege. Nokre kart viser ørkenen som heile den kaspiske senkinga og strekkjer seg nesten heilt til Kaspihavet, medan andre viser at han ligg nord for senkinga. Ryn ligg vest for Uralelva mellom 46° og 49° nord og 47° til 52° aust. 

Mange små byar ligg spreidd rundt i Ryn. Ryn ligg i ein halvtørr klimasone og får særs lite nedbør. 

Sterke vindar sveipar stundom over ørkenen og i 2001 dalte sand frå Ryn nedover Austersjøen. Ein studie av støvtransport over lange avstander i Austersjøområdet ved å analysere støvforureining i Skandinavia viste at aerosolkonsentrasjonen var meir påverka av Ryn eller Sahara. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ryn Desert|Ryn Desert]]» frå , den 15. januar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* International Journal of Environment and Pollution 2004 - Vol. 22, No.1/2 pp. 72 - 86
* World Atlas, Millennium Edition, pgs. xxv, xxix, 258
Saryjesik-Atyrau

**Saryesik-Atyrau** er ein ørken som strekkjer seg om lag 400 km sørover frå Balkhasjsjøen aust i Kasakhstan. Det er ein sandørken som er forholdsvis godt økologisk bevart med lite erosjon. Det er fleire små vatn og innsjøar i ørkenen, i tillegg til små grassletter som opprettheld eit variert fugle- og dyreliv. 

## Kjelde


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Saryesik-Atyrau Desert|Saryesik-Atyrau Desert]]» frå , den 15. januar 2008.*
Skuld

:*For norna Skuld, sjå [[dei tre nornene]]*
**Skuld** (avleiing av verbet **skulle**, i konjunktiv *Skyldi*), er eit ord med fleire tydingar. Oftast er det knytt til tilhøva mellom menneske, og med skulda meinast helst eit slag godtgjersle for skadeverk, fysisk eller på anna måte. Eit nærliggande omgrep er gjeld. Økonomiske oppgjer handlar ofte om det ein skuldar, i form av lån eller på anna vis.

Omgrepet *skuld* i strafferettsleg meining har ein annan valør ved at det vert kravd ein kvalifisert grad av klanderverdig framferd for at vedkomande kan straffast, i motsett høve er vedkomande skuldfri. Ved forsettleg lovbrot må vedkomande ha vore medviten om at lovbrotet er ei fylgje av det han gjer, og ved overlagde lovbrot må det ligge ei gjennomtenkt vilje og plan bak lovbrotet. Spesifikke former for aktløyse, altså markerte avvik frå det som er akseptabel framferd i det aktuelle høvet, er òg straffbart etter mange lovreglar.

I religiøs språkbruk er skuld oftast knytt til omgrepet synd. Men medan synd er nytta om sambandet med gud, er skuld oftast nytta om samband med andre menneske. Soleis i fadervår:

:*Tilgjev oss vår skuld, slik vi og tilgjev våre skuldmenn.*

## Bakgrunnsstoff
Den kasakhstanske steppa

**Den kasakhstanske steppa** eller **Den kirgiskske steppa** er eit vidstrekt område med opne grassletter nord i Kasakhstan og i delar av Russland. Ho strekkjer seg vest til Den pontisk-kaspiske steppa og aust til Emindalen og dannar ein del av Den eurasiatiske steppa. 

## Geografi
Steppa strekkjer seg meir enn 2&nbsp;200 km frå området aust for Den kaspiske senkinga og nord for Aralsjøen, heilt til Altajfjella. Ho er den største tørre steppa på jorda og dekkjer om lag 804&nbsp;500 km². Den kasakhstanske steppa ligg sør for Uralfjella, som ofte vert rekna som grensa mellom Europa og Asia. Mykje av steppa vert rekna som anten halvørken eller ørken. Det turanske låglandet ligg i den sørvestlege delen av steppa, men høgda aukar generelt austover og nordover på steppa, med eit par unntak. 

Den pontisk-kaspiske steppa ligg vest i vest og nordvest. I nord og nordaust ligg Den kasakhstanske skogssteppa, ein økoregion med treklynger av furu på grasslettene som dannar ein overgang mellom Den kasakhstanske steppa og skogane i Sibir. I sør ligg økoregionane Den kasakhstanske halvørkenen og Det kaskhstanske høglandet. Koktsjetav-massivet nord i sentrale delar av Kasakhstan ligg som eit isolert området i Det kasakhstanske høglandet og stikk seg opp frå den omliggande steppa. 

### Klima
Regionen får om lag 200 til 400 mm regn i løpet av eit år med mest nedbør i dei nordlege områda av steppa. Middeltemperaturen i juli varierer frå 20&nbsp;°C til 26&nbsp;°C og i januar frå -12&nbsp;°C til -18&nbsp;°C. Klimaet kan samanliknast med den kanadiske prærien. Stundom kan særs kraftige vind feie over slettene. 

## Plante- og dyreliv
På grunn av lite nedbør er det særs få tre på steppa, som hovudsakleg består av grassletter og store sanddekte område. 

Av dyr som ein kan finne på steppa er saigaantilope, sibirsk rådyr, ulv, rev og grevling. 

## Folk
Dei vestlege områda av Den kasakhstanske steppa er særs tynt folkesett med mellom to og tre menneske per kvadratkilometer. Lenger aust på steppa aukar folketettleiken til mellom fire og sju menneske per kvadratkilometer. Kasakstanarane utgjer majoriteten av innbyggjarane i området. Russland leiger om lag 7&nbsp;360 km² av sletta i dei sørlege områda av steppa for den eldste romhamna i verda, Kosmodrom Bajkonur. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kazakh Steppe|Kazakh Steppe]]» frå , den 15. januar 2008.* 
 


## Sjå òg
* Den vestsibiriske sletta

## Bakgrunnsstoff
* Den kasakhstanske steppa på National Geographic
* worldwildlife.org
* saudiaramcoworld.com
* surfbirds.com
* Kart over Den kasakhstanske sletta