open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haltdalen nye stavkyrkje

**Haltdalen nye stavkyrkje** står i Haltdalen i Holtålen kommune i Trøndelag fylke og er ei einskipa langkyrkje frå 2004. 

Ho er ein kopi av Haltdalen stavkyrkje frå siste halvdelen av 1100-talet. Kyrkja er eigd av stiftinga Haltdalen stavkirke og Gammelgården.

Gamlekyrkja vart riven og flytt til museum i Trondheim etter at Haltdalen kyrkje stod ferdig i 1881. 
Originalen står no på Trøndelag Folkemuseum på Sverresborg i Trondheim.
Haltdalen Historielag bad i 1986 om at Haltdalen stavkyrkje skulle flyttast attende til Haltdalen, men Trøndelag Folkemusem sette seg mot. 
Fylkeskonservator Jonas Gill Haanshuus foreslo i staden at det skulle byggjast ein kopi av stavkyrkja i Haltdalen, og i 1997 la han fram teikningar til ei slik kyrkje. 
På teikningane var det teke med svalgangar slik den gamle kyrkja opphavleg hadde. 
Stiftinga Haltdalen stavkirke og Gammelgården vart skipa med det mål å verkeleggjere planane. 
Vyrke til bygget vart henta i statsalmenningane i Haltdalen. 
Som i mellomalderen var det malmfuru som vart vald ut, og dei eldste trea som vart tekne ut var over 300 år gamle. 
Verksemda Ålen Laft bygde kyrkja og Arne Bergan leidde arbeidet. 
Det vart lagd vinn på at bygginga skulle skje likast råd slik gamlekyrkja var bygd; reiskapar og teknikkar skulle vere som dei hadde vore på 1100-talet. 

Kyrkja vart vigsla av Nidaros-bispen 29. august 2004.

Også stavkyrkja som vart gjeven i gåve frå Noreg til Island ved det islandske tusenårsjubileet for kristninga i 2000 er ein kopi av Haltdalen stavkyrkje. 
Ho står på Heimaey på Island.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Haltdalen kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
Bygdebok

Ei **bygdebok** er ei bok eller eit bokverk som omtalar den historiske utviklinga til eit bygdelag, som regel utgjeve av eller i samarbeid med ein eller fleire kommunar. I Noreg er det sidan midten av nittenhundretalet gjeve ut slike lokalhistoriske bøker for store delar av landet. Dei vert gjerne delte i to grupper:

* Allmenn bygde- og kulturhistorie 

* Gards- og slektshistorie, med oversyn over innbyggjarar i arkivhistorisk tid (frå 15-/1600-talet) &ndash; vanlegvis ordna etter bustad (matrikkelgard). Det er vanleg å gje opplysningar om fødselsår, vigselsår og dødsår, kortfatta opplysningar om einskildpersonar og når dei har kjøpt eller bygsla eigendomen. Om matrikkelgardane vert tyding av namn, alder og driftsformer drøfta.

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliliserte bygdebøker på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Haltdalen kyrkje

: *For mellomalderstavkyrkja med liknande namn, sjå [[Haltdalen stavkyrkje]]*
: *For den nye stavkyrkja med liknande namn, sjå [[Haltdalen nye stavkyrkje]]*
----

**Haltdalen kyrkje** står i Haltdalen i Holtålen kommune i Trøndelag fylke og er ei langkyrkje frå 1881. Kyrkja er bygd i tre. Arkitektar for kyrkja var Jacob Digre og Gustav Olsen. Inventaret er frå byggeåret eller seinare.

Kyrkja erstatta Haltdalen stavkyrkje frå kring 1170 som soknekyrkje. Stavkyrkja var riven og flytt til Trondheim der ho i dag står på Trøndelag Folkemuseum. 

Ved kyrkja står det sidan 2004 ein kopi av den gamle stavkyrkja, kalla Haltdalen nye stavkyrkje. 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Haltdalen kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
* Kyrkjesøk
*
Ålen kyrkje

**Ålen kyrkje** står i Ålen i Holtålen kommune i Trøndelag fylke og er ei langkyrkje frå 1881. 

Ho er bygd i tre i nygotisk stil.
Arkitekt for kyrkja var Jacob Digre.
Kyrkja er orientert aust-vest med koret i aust og har hovudinngang gjennom tårnfoten i vest. 
Nord og nordvest for kyrkja er det gravplass.

Kyrkja ligg på nordsida av Fylkesveg 30.

Ålen kyrkje er soknekyrkje i Ålen kyrkjesokn i Gauldal prosti i Den norske kyrkja.

## Inventar
### Altertavle
Altertavla er måla av Carl Fridtjof Smith. Ho er frå innviingsåret og er ein kopi etter Rubens. Motivet er krossfestinga.

### Preikestol
Preikestolen er laga av arkitekten for kyrkja, Jacob Digre, og er i tre.

### Døypefont
Døypefonten er frå 1650 og er i messing. Kyrkja har to døypefontbekken frå 1789. Dei er også i messing.

### Kyrkjeklokker
Det er to kyrkjeklokker i kyrkja. Den eldste er frå 1736, den andre er frå 1907. Klokka frå 1907 er laga ved Bakklandets støperi og har innskrifta «Land, land høre Herrens ord».

## Tidlegare kyrkjer i Ålen

Den noverande kyrkja erstatta ei stavkyrkje frå mellomalderen. Delar av stavkyrkja vart nytta då nabokyrkja Haltdalen stavkyrkje skulle setjast oppatt på museum i Trondheim på slutten av 1880-åra. Vestportalen, dørbladet og vestveggen i Haltdalen stavkyrkje stammar frå Ålen stavkyrkje.
Portalen har halvsøyler og vassliljekapitél.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Arkivverket: Prestegjeld og sogn i Sør-Trøndelag
*
Kongebøkene

**Kongebøkene** (hebraisk *Sefer Melachim*, ספר מלכים) er del av den jødiske Tanakh og den kristne Bibelen sitt gamle testamente. Bøkene var opphavleg skrivne på hebraisk som ein tekst, men i den kristne tradisjonen har dei vorte delt i første og andre Kongebok. Desse er ellevte og tolvte bok i Bibelen i den forma han har i dag. Oppdelinga oppstod ved omsetjinga av den hebraiske teksten til gresk i Septuaginta. Der vart denne boka og den hebraiske samuelsbokenboka (Sefer Melachim, ספר מלכים ) saman organisert som fire "kongedømebøker", noko som vart vidareført i Vulgata som 1.-4. kongebok. Frå King James version vart Vulgata si første og andre kongebok kjend som første og andre Samuelsbok, medan Vulgata si tredje og fjerde kongebok vart første og andre kongebok.

## Bakgrunnsstoff
* Fyrste Kongebok på bibel.no
* Andre Kongebok på bibel.no
* מלכים א ''Melachim Aleph'' - Kings A (Første Kongebok på hebraisk-engelsk frå Mechon-Mamre.org)
* מלכים ב ''Melachim Bet'' - Kings B (Andre Kongebok på hebraisk-engelsk frå Mechon-Mamre.org)
Kolbrandstad stavkyrkje

**Kolbrandstad stavkyrkje** står på Kolbrandstad i Hølonda i Melhus kommune i Trøndelag fylke, og er ei stavkyrkje frå 2000. Kyrkja er bygd som ein kopi av Haltdalen stavkyrkje som står på Trøndelag Folkemuseum på Sverresborg i Trondheim. Ho vart bygd på dugnad og er eigd av Kolbrandstad stavkyrkjelag. 

Haltdalstavkyrkja stod opphavleg i Haltdalen i Holtålen kommune, og er frå siste halvdel av 1100-talet. 
Kolbrandstad stavkyrkje står på den gamle kyrkjestaden på Kolbrandstad, der det var kyrkje frå mellomalderen fram til midten av 1600-talet. 
Ved kyrkja er det ein freda kyrkjegard frå mellomalderen. 

Bygget er vigsla til bruk for Den norske kyrkja og det vert halde to gudstenester i henne årleg. Det plar verte halde påskemesse i kyrkja kvar påskeafta og i august vert det halde ottesong i samband med starten på pilegrimsvandringa til Skaun kyrkje. 
Det vert også halde gjennomsnittleg to bryllaup i henne i året. 
I tillegg arrangerer Den katolske kyrkja i Noreg vesper i kyrkja fyrste sundagen i september.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Hølonda kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
* Bilete av kyrkja på nettstaden holanda.no
Vokalar i ulike skriftsystem

**Vokalar i ulike skriftsystem**
Det varierer ein god del mellom ulike skriftsystem korleis *[[vokal]]ar* blir attgjevne.
## Semittiske alfabet

På både hebraisk og arabisk var det lenge vanleg å utelata vokalane, ettersom ein alltid kunne vita korleis orda skulle uttalast likevel. Etter som det munnlege språket utvikla seg vart det vanskelegare å vita kva som var den rette vokalen, og ein byrja derfor å markera vokalen med ulike teikn over eller under konsonanten.
### Gamle alfabet i Midtausten
### Det hebraiske alfabetet
### Det arabiske alfabetet

### Det arameiske alfabetet
### Tifinagh

## Europeiske alfabet
### Det greske alfabetet
### Det etruskiske alfabetet
### Det latinske alfabetet
Dei mest typiske vokalane i det latinske alfabetet er A, E, I, O og U. Y er ein vokal i mange språk, til dømes norsk, men vert brukt som ein j-lyd i andre. W vert òg brukt for ein runda vokallyd i mange språk. Æ/Ä, Ø/Ö og Å vert særleg brukte i skandinaviske språk for å uttrykkja særlege lydar der, medan andre språk bruker andre vokalar eller vokalkombinasjonar for å uttrykkja desse lydane. Norsk Å-lyd vert til dømes skrive med O i dei fleste romanske språka og med AU eller EAU på fransk.
### Det kyrilliske alfabetet
### Runene

## Indisk skrift
I dei ulike indiske alfabeta er vokalane òg sett på sidelinja i høve til konsonantane. Dei kan skrivast over eller under konsonanten, eller smelta saman med han til ein kombinasjonsbokstav.
## Skriftsystem i Søraust-Asia
### Burmesisk skrift
### Thai-skrift

## Etiopisk skrift
## Koreansk skrift
## Mongolsk og mandsjuisk skrift
### Mongolsk skrift

### Mandsjuisk skrift

## Stavingsskrift
### Japansk hiragana og katakana
### Nordamerikansk stavingsskrift
#### Cree
#### Cherokee
Tungerygg

**Tungeryggen** eller **dorsum** er den fonetiske nemninga på den delen av oversida av tunga som ligg mellom tungebladet (eller lamina) og tungerota (eller radix) - jamfør teikninga til venstre, der tungeryggen ligg ved tala 14 og 15. Ein skil til dels mellom ein bakre del av tungeryggen, posterodorsum (ved talet 14) og ein fremre del, praedorsum (ved talet 15), og til dels ein del mellom desse to, mediodorsum.

I norsk nyttar ein tungeryggen mellom anna under artikulasjonen av fonema /k/, /g/, /ŋ/ og /ç/. Tungeryggen spelar òg ei viktig rolle i beskrivinga av vokalar, jamfør vokalfirkanten.
Ladestad

**Ladestad** (bm. *ladested*) er ei eldre nemning for byar med avgrensa privilegium samanlikna med kjøpstadene. I norsk lovgjeving var det viktigaste praktiske skiljet at ladestadene valde stortingsrepresentantar i lag med dei omkringliggjande landkommunane (herada), medan kjøpstadene valde stortingsrepresentantar for seg. Dette skiljet vart oppheva ved grunnlovsendring i 1952.

Historisk var omgrepet ladestad bruka frå 1500-talet om  hamner eller strender der kjøpstadborgarar dreiv regelmessig eksport av trelast. Etter formannskapslovene av 1837 fekk ladestadene høve til å opprette kommunestyre (bystyre), og omgrepet vart etter kvart nytta om byar som stort sett hadde same handelsrettar som kjøpstadene, men som likevel hadde lågare status og prestisje enn ein kjøpstad. I tillegg til kretsinndelinga ved stortingsval låg skilnaden i at ladestadene hadde færre offentlege tenester enn kjøpstadene, og dermed lågare administrasjonsutgifter. 

Mot slutten av 1950-åra var det 20 ladestader med eige kommunestyre i Noreg. 

## Kjelder
*Torgrim Barding: *By* i *[[Norsk Allkunnebok]]* (1950)
*Historisk Leksikon: Ladested
*Steinkjerleksikonet – Ladested
Namnet Tone

**Tone** er eit personnamn og slektsnamn. Førenamnet er brukt som kvinnenamn i norsk samanheng og som mannsnamn i nokre andre. Tone har namnedag i Noreg den 13. juni.

Kvinnenamnet er avleidd av det norrøne namnet *Þorný* (Torny som er danna av *Þórr* (Tor) og *nýr*, 'ny'. Mannsnamnet kan vera ei kortform av Anton og Anthony på språk som slovensk og engelsk.

Namnet er kjend som Tone i Noreg frå 1400-talet, og tidlegare som *Þonny*, *Þonne* eller *Þone*. Det var blant dei mest brukte namna for nyfødde jenter i frå rundt 1955 til rundt 1975.

## Namneberarar
### Kvinner
* Tone Danielsen (f. 1946), norsk skodespelar
* Tone Kjærnli (f. 1954), norsk forfattar
* Tone Jensen (f. 1955), norsk redaktør
* Tone Hulbækmo (f. 1957), norsk artist
* Tone Tvedt Nybø (f. 1957), ordførar i Randaberg
* Tone Sønsterud (f. 1959), norsk politikar (Ap)
* Tone Hødnebø (f. 1962), norsk forfattar
* Tone Nyhagen (f. 1963), norsk verdsmeister i dansing
* Tone Finnesen (f. 1973), norsk sametingspolitikar
* Tone Damli Aaberge (f. 1988), norsk songar

### Menn
* Tone Loc (f. 1966), opphavleg Anthony Terrell Smith, USA-amerikansk hiphopartist

### Slektsnamn
* Wolfe Tone (1763–1798), irsk nasjonalist
* Franchot Tone (1905–1968), USA-amerikansk skodespelar

## Liknande namn
* Tove
* Tonje
* Tonny
* Tony

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tone (navn)|Tone (navn)]]» frå , den 10. juni 2009.*
Tonje

**Tone** er eit kvinnenamn med fleire ulike opphav. Det kan vera avleidd av det norrøne Torny eller vera ei kortform av Antonie/a, som opphavleg kjem frå latin. Tonje har namnedag i Noreg den 13. juni.

Tonje var mykje brukt som namn på norske jentebarn på 1980- og 1990-talet.

## Namneberarar
* Tonje Sagstuen (f. 1971), norsk handballspelar og journalist
* Tonje Larsen (f. 1975), norsk handballspelar
* Tonje Unstad (f. 1981), norsk musikar og songar
* Tonje Nøstvold (f. 1985), norsk handballspelar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tonje|Tonje]]» frå , den 10. juni 2009.*
Tanja

**Tanja**, **Tania** og **Tanya** er kvinnenamn som har oppstått som russiske kjælenamn for Tatjana. Tanja har norsk namnedag den  13. juni.

Namnet Tatjana kjem frå det latinske Tatianus som er danna av det romerske familienamnet Tatius. Den opphavlege tydinga er ukjend. Heilage Tatjana er ein gresk-ortodoks helgen som døydde som martyr i år 225.

Tanja har vore brukt i Noreg sidan 1906.

## Namneberarar
*Tanya Tucker (f. 1958), USA-amerikansk songar
*Tania Kjeldset (f. 1960), norsk forfattar
*Tanja Thorjussen (f. 1970), norsk biletkunstnar
*Tanja Hansen (f. 1973), norsk forretningskvinne og pornoskodespelar
*Tanya Stephens (f. 1973), jamaciansk reggae-artist
*Tanja Poutiainen (f. 1980), finsk slalåmkøyrar

## Kjelder
* 

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Tanja|Tanja]]» frå , og «[[:nb:|Tanja]]» frå  den 10. juni 2009.*
Bled

**Bled** (tysk *Veldes*) er ein by og ein kommune i den statistiske regionen Gorenjska i Slovenia. I 2006 blei Gorje skild ut frå Bled og oppretta som eigen kommune.

Bled er ein turistby ved Bledsjøen (på tysk *Veldeser See*, slovensk *Blejsko jezero*) i den nordvestlege delen av Slovenia, nokre få kilometer sør for grensa til Austerrike, og om lag 50 kilometer nordvest for hovudstaden Ljubljana.

Turismen starta for alvor med dei første badeanlegga i 1895.

## Mariakyrkja
Mariakyrkja ligg på ei lita øy ute i Bledsjøen. 

## Bledborga
Bledborga røyser seg 139 m over Bledsjøen på den nordlege sida av sjøen. Borga skriv seg frå mellomalderen, og har blitt ombygd etter jordskjelv i 1511 og 1690. Den vart restaurert mellom 1951 og 1961. Her er no museum og restaurant.

## Folketal
Folketalet i dei største busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:


Bled-CastleAndChurch01.JPG|Borga og kyrkja i Bled
Blejski grad kulturni spomenik 01092008 00.jpg|Bledborga
Bled island with church01.JPG|Øya i Bledsjøen med Mariakyrkja



## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad for Bled, vitja 11. juni 2009

## Merknader

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger dels på «[[:de:Bled|Bled]]» frå , den 10. juni 2009.* 
 

### Referansar
Skaun kyrkje

**Skaun kyrkje**, også kalla *Ven kyrkje* og *Venn kyrkje*, står på Venn i Skaun kommune i Trøndelag fylke, og er ei steinkyrkje frå kring 1180. Kyrkja er godt bevard og murane og opningane har ikkje vore gjennom store ombyggingar eller endringar. Det viktigaste inventarstykket er Skaun-antemensalet frå kring 1250.

Kyrkja er soknekyrkje i Skaun kyrkjesokn i Orkdal prosti i Den norske kyrkja.

## Bygget

Dei utvendige måla for kyrkjeskipet er 16,5 x 13,1 m. og for koret 7,35 x 9,2 m. 
Kyrkja har fire portalar; mot vest, nord og sør i skipet, og mot sør i koret. Dei mest forseggjorte er vest- og sørportalen i skipet. Inni kyrkja er bogen mellom skipet og koret ein enkel spissboge med utstikkande vederlagssteinar.
Steinhoggararbeidet er av høg kvalitet og på portalane er det steinhoggarmerke (personlege signaturar steinhoggarane sette på arbeida sine) som også har vortne funne på Nidaorosdom-oktagonen. Anten har det vore steinhoggarar frå Nidarosdomen i Skaun, eller så er portalsteinen hoggen til i Trondheim og frakta til Skaun.

I skipet er det to vindaugsopningar på kvar av langsidene (nord- og sørsida) og i koret er det vindauge mot nord, aust og sør.

## Inventar

### Alterfrontal
Skaun-antemensale er i unggotikk frå kring 1250 og er ein av svært få altarfrontalar som er bevard i kyrkja si. Det har Maria møy med Jesubarnet som motiv.

### Altertavle
Altertavla er i frå 1773 og er ibarokkstil. Ho har nattverden og krossfestinga som motiv.

### Preikestol
Preikestolen er skoren av Ole Biltsnider i 1665. Årstalet 1665 står på baldakinen over preikestolen.

### Døypefont
Døypefonten er frå 1980 og er i tre.

## Orgel
Kyrkja har eit mekanisk pipeorgel frå 1981. Det har 16 stemmer og er laga av Bruno Christensen og Sønner.

## Kyrkjeklokke
Det er ei klokke i kyrkja, ho er frå 1754. På henne står det å lese: «Gid denne klokke saa for kirkens folk maa lyde, at de af Guds ord maa forbedringsfrugter yde.»

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Skaun kyrkjelege fellesråd
* 
* Arkivverket: Prestegjeld og sogn i Sør-Trøndelag
Portorož

**Portorož** (italiensk *Portorose*) er ein busetnad i kommunen Piran i den statistiske regionen Obalno-kraška i Slovenia. Portorož har vel 3&nbsp;000 innbyggarar på eit areal på 3,0 kvadratkilometer.

Portorož er ein badeby med ei 7 kilometer lang strand. Portorož ligg 127 kilometer frå Ljubljana, og nær statsgrensa til Italia og Kroatia.

## Folketal
Folketalet i busetnaden ved dei siste folketeljingane var:

## Merknader

## Referansar
24-timarsløpet i Le Mans

**24-timarsløpet i Le Mans** er eit motorsportløp som vert halde årleg i byen Le Mans i Frankrike, heilt sidan 1923. Løpet vert organisert av Automobile Club de l'Ouest og varar i 24 timar i strekk. Ein konkurrerer i 4 klassar: Le Mans Prototypes 1 og 2, som er særbygde sportsvognprototypar og 2 GT-klassar for produksjonsbaserte sportsbilar.

Den mestvinnande føraren i 24-timarsløpet er dansken Tom Kristensen, som har vunne løpet 8 gongar.

## Bana
Løpet er særleg kjend av di størstedelen av den ca 13 km lange bana til dagleg er offentleg veg. 

Mest kjend er "Hunaudieres" langstrekket på baksida av bana – ofte omtalt som "Mulsanne-raka" (Mulsanne-strait") – ettersom dette er vegen mellom Le Mans by og landsbyen Mulsanne. Fartsrekorden på Hunaudieres er på over 400 km/t. I dag går det noko saktare på denne langsida som har fått to sjikaner som skal senke farten.

## Le Mans på film
24-timarsløpet i Le Mans har vore «hovudpersonen» i filmar to gonger: 

I 1971 kom filmen **Le Mans** som vart laga av Steve McQueen. Filmen har lite handling utanom bilkøyringa, men den er til gjengjeld spektakulær. Filmen vart laga delvis under løpet i 1970, og delvis under løpet året etter.

I 2003 kom **Michel Valliant**, ei filmatisering av teikneserien med same namn. I Noreg gjekk filmen rett på DVD. Filminga er gjort under løpet i 2002, der produsentane fekk lov til å filme om dei utvida pitlane. Frå 2002 er det difor 50 plassar i løpet og ikkje berre 48 som tidlegare. Dessutan måtte sjåførane som skulle vere med å filme under løpet, kvalifisere seg på vanleg måte. Bilane som vert køyrd av hovudpersonane er Courage C60 (Valliant), og Panoz LM (Leader).

## Vinnarar

## Merknadar

## Bakgrunnsstoff
* 24 Heures du Mans, offisiell nettstad
Tonen A

**Tonen A**, italiensk namn *La*, er den sjette tonen i C-durskalaen, som er den vanlege grunnskalaen i vestleg musikk. A er grunntonen i A-dur, med 3 # for f, c og g, og a-moll. A er òg grunntonen i den eoliske kyrkjetonearten. A var djupaste tonen i dei mellomalderske bokstavnoteskriftene. 

Einstroken a har til vanleg 440 svingningar per sekund, i samsvar med vedtak på ein konferanse i London 1939, eller 435 svingningar per sekund, i samsvar med eit kongressvedtak frå Wien 1885. 

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Aiss

**Aiss** er namn på tonen A heva eit kromatisk halvtonetrinn. I engelsk vert tonen kalla *A sharp*, på italiensk *La diesis*.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Aississ

**Aississ** eller **A♯♯** er namn på tonen A heva to kromatiske halvtonetrinn. I engelsk vert tonen kalla *A double sharp*, på italiensk *La doppio diesis*. Aississ er einharmonisk med tonane H og Cess; det vil seie at han ligg svært nærme eller er identisk med desse tonane, samtidig som tonen har ein annan modal eller tonal funksjon enn desse andre to.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Nina Elisabeth Grøntvedt

**Nina Elisabeth Grøntvedt** () er ein norsk illustratør og forfattar. Ho debuterte som biletbokforfattar og -illustratør med *Den lille helten* i 2006. 

Grøntvedt er frå Trondheim. Ho har illustrasjonsutdanning frå England, og har gått på Norsk barnebokinstitutt si forfattarutdanning. 

Nina Grøntvedt er brordotter av senterpartipolitikaren Hallgeir Grøntvedt. 

## Bakgrunnsstoff
* Omnipax: Forfattarportrett 
* Utgjevingar av Nina Elisabeth Grøntvedt i BIBSYS Ask
Nikolaj Trubetskoj

Fyrst **Nikolaj Sergejevitsj Trubetskoj** (), fødd i Moskva; død i Wien, var ein russisk lingvist og etnolog, og ein av grunnleggjarane av Lingvistkrinsen i Praha i 1929. 

## Biografi
Trubetskoj høyrde til ein gamal russisk adelsfamilie. Far hans, fyrst Sergej Nikolajevitsj Trubetskoj (1862-1905) var professor i filosofi ved Universitetet i Moskva og rektor same stad. Han byrja tidleg å arbeide med lingvistikk og etnologi. Den fyrste artikkelen hans blei utgjeven i 1905. Frå 1908 til 1913 studerte han ved Universitetet i Moskva og tok doktorgraden i 1913 med avhandlinga *Om uttrykk for futurum i dei viktigaste indoeuropeiske språka*. I 1916 habiliterte han seg i samanliknande språkvitskap og sanskrit. I 1917 reiste han til Kaukasus, der han blei overraska av oktoberrevolusjonen. I 1918 blei han professor i Rostov-ved-Don, og i 1920 emigrerte han, av politiske grunnar, til Bulgaria, der han blei dosent i slavisk filologi ved Universitetet i Sofia. I 1922 blei han kalla til professor i slavisk filologi ved Universitetet i Wien. Han døydde i 1938, kort tid etter at Gestapo hadde forhøyrt han og teke frå han arkivet hans.

## Vitskapleg tyding
Trubetskoj sitt hovudbidrag til lingvistikken høyrer til fonologien, særleg i analysen av fonologiske system i einskildspråk og i arbeidet for å finne generelle og allmenne fonologiske lover. Hovudverket hans var *[[Grundzüge der Phonologie]]*, som kom ut posthumt i 1939. I *Grundzüge* utvikla Trubetskoj den mest avanserte og fullstendige strukturalistiske fonologiske teorien gjennom tidene. Det er ikkje alltid som lett å skilje synspunkta til Trubetskoj frå dei til venen hans, Roman Jakobson, som gjorde fonologien Lingvistkrinsen i Praha vidare kjend etter Trubetskojs for tidlege død.

## Fotnotar
Grundzüge der Phonologie

**Grundzüge der Phonologie** er hovudverket til den russisk lingvisten Nikolaj S. Trubetzkoy (russisk Николáй Сергéевич Трубецкóй *Nikoláj Sergéevič Trubeckój*, 1890–1938). Verket blei utgjeve posthumt i 1939.
I "Grundzüge" utvikla Trubetzkoy den mest avanserte og fullstendige strukturalistiske fonologiske teorien gjennom tidene. Her er nokre hovudpunkt i teorien:
* 1. Fonemet blei definert som eit sett med distinktive trekk, det minimale settet med trekk som var sams for alle allofonane til eit gjeve fonem og som skilde dette fonemet frå andre fonem i språket. Det norske fonemet /p/ har allofonar som [p], [pʰ], [pˑ], [pʷ], [pʰʷ], [pʷˑ], som deler trekka [labial], [ustemd], [plosiv], som også må vere dei distinktive trekka. [labial] er det einaste som skil /p/ frå /t/, /ʈ/ og /k/; [ustemd] er det einaste som skil /p/ frå /b/; [plosiv] er det einaste som skil /p/ frå /f/.
* 2. Når talet på fonem som førekjem i to ulike kontekstar ikkje er det same, finn vi ofte nøytralisering i den konteksten der det er færrast fonem. Det tyder at opposisjon mellom to eller fleire fonem manglar, og at vi staden finn vi eit arkifonem. Dei distrinktive trekka til arkifonemet er dei trekka som er sams for settet med nøytraliserte fonem. Fremst i norske ord (dvs. i konteksten #_) er det ein distinktiv opposisjon mellom /p/ og /b/, (jamfør det minimale paret /²pine/ *pinne* vs. /²bine/ *binne*) men etter /s/ (i konteksten /s/_) er opposisjonen nøytralisert, og vi finn eit arkifonem /P/ med dei distinktive trekka [labial] og [plosiv], til dømes i /²sPine/ *spinne*).
* 3. Opposisjonar mellom fonem kan delast i *[[privativ]]e*, *[[graduell]]e* og *[[ekvipollent]]e* på grunnlag av eigenskapar ved dei distinktive trekka:
** a. Ein opposisjon mellom fonem A og B er *privativ* dersom A har ein eigenskap som B manglar, som når A er *stemt* eller *runda* og B er *ustemt* (= ikkje *stemt*) eller *urunda* (= ikkje *runda*). Fonemet som har eigenskapen, er *merkt* (tysk *merkmaltragen*) og fonemet som manglar eigenskapen, er *umerkt* (tysk *merkmallos*).
** b. Ein opposisjon mellom fonem A og B er *graduell* dersom A og B har same eigenskapen, men i ulike grad, som når A og B er to vokalfonem med ulik opningsgrad, som /u/ og /o/ eller /o/ og /ɔ/.
** c. Ein opposisjon mellom fonem A og B er *ekvipollent* dersom A har ein eigenskap som B manglar, som når A og B har to likeverdige eigenskapar, til dømes to ulike artikulasjonsstader, som når det som skil /p/ og /t/ er at den eine er *[[labial]]* den andre *[[koronal]]*.
* 4. Trubetzkoy innførte ein eigen terminologi – attåt teorien om distinktive trekk – for å konkretisere kva det ligg i at fonema i eit språk utgjer eit system. I eit fonemsystem går mange av dei same distinktive opposisjonane att fleire stader og skaper ein symmetri. Dette kan illustrerast med konsonantfonemsystemet i søraustnorsk:

## Fotnotar
Filmen Land og fridom

**Land og fridom** (**Land and Freedom**, **Tierra y libertad**) er ein britisk/spansk samproduksjon frå 1995, regissert av den namngjetne britiske regissøren Ken Loach, og med *screenplay* av Jim Allen.

Filmen byggjer delvis på George Orwell si dokumentarbok frå den spanske borgarkrigen, *[[Homage to Catalonia]]* (*Hyllest til Catalonia*), som òg er utgjeven på norsk.

Filmen byrjar med at karakteren David Carr, spelt av Ian Hart, døyr som gamal mann. Barnebarnet hans finn blant dei etterlatne tinga hans avisutklipp, brev og fotografi frå da David var med som frivillig på den anti-fascistiske sida i den spanske borgarkrigen. Ho finn òg eit raudt halstørkle med ein neve jord i. Mesteparten av handlinga i filmen er da det ho les ut av desse kjeldene.

Vi følgjer den unge kommunisten David frå arbeidsløysa i Liverpool til POUM-militsen i Catalonia, der han ved eit tilfelle hamnar. Kommunistane, det venstresosialistiske POUM og anarkistane er allierte i kampen mot Franco, men etter kvart dominerer kommunistane meir og meir på grunn av at berre Sovjetunionen gir den spanske regjeringa våpen til å forsvare seg med. Vestmaktene driv med «ikkje-innblanding», samtidig som Hitler og Mussolini støttar Franco.

Stalin vil ikkje at den spanske revolusjonen skal utvikle seg, og brukar innverknaden sin til å undertrykkje POUM. David tenkte å slutte seg til den kommunistleidde Folkehæren, men går tilbake til POUM etter kampane i Barcelona mellom kommunistar og politi på den eine sida, og anarkistar og POUM på den andre.

Filmen er ein sterk kritikk av rolla til kommunistane under borgarkrigen, og inneheld òg ei kjærleikssoge mellom David og den spanske milits-kvinna Blanca, spelt av Rosana Pastor. Filmen sluttar med at gamle David blir gravlagd, medan dotterdotter hans les nokre liner frå eit dikt av William Morris. Poenget er at kampen for fridom og sosialisme ikkje er fånyttes, og skal halde fram.

Filmen vart «Film of the Year» under European Film Awards i 1995, og fekk under filmfestivalen i Cannes prisane «International Critics' Prize» og «Ecumenical Prize».

## Kjelder

*Omslaget til DVD-versjonen av filmen.
Vigdis

**Vigdis** er eit kvinnenamn av norrønt opphav. Det norrøne *Vígdís* var sett saman av *[[namnedelen vig|víg]]*, 'strid, kamp', og *[[dise|dís]]*, 'gudinne, kvinne'. Vigdis har namnedag den 15. juni.

## Namneberarar

* Vigdís Finnbogadóttir (f. 1930), islandsk politikar, president på Island 1980–1996
* Vigdis Sigmundsdóttir (f. 1934), færøysk kunstnar
* Vigdis Stokkelien (1934-2005), norsk journalist og forfattar
* Vigdis Ystad (f. 1942), norsk litteraturforskar
* Vigdis Moe Skarstein (f. 1946), norsk bibliotekar
* Vigdis Giltun (f. 1952), norsk stortingspolitikar
* Vigdís Grímsdóttir (f. 1953), islandsk forfattar
* Vigdis Hjorth (f. 1959), norsk forfattar

## Annan bruk
* 1053 Vigdis, ein asteroide
* Vigdisfeltet, eit petroleumsfelt i Nordsjøen

## Kjelder
* 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vigdis|Vigdis]]» frå , den 12. juni 2009.*
Det fonologiske hierarkiet

**Det fonologiske hierarkiet.** Dei fem einingane i lista nedanfor utgjer eit *[[fonologi]]sk hierarki*. Når eining X står rett over eining Y, tyder det at X er bygt opp av éi eller fleire einingar av type Y. Eit *ytring* er bygt opp av eitt eller fleire *fonologiske ord*, eit *fonologisk ord* er bygt opp av éi eller fleire *stavingar*, ei *staving* er bygt opp av eitt eller fleire segment, og så bortetter. Lista under er ikkje uttømande.

* **[[Ytring]]**
* **[[Fonologisk ord]]**
* **[[Staving]]**
* **[[Fonologisk segment|Segment]]**
* **[[Fonologisk trekk|Trekk]]**

## Ytring
Ei ytring er ei fullstendig språkleg eining i talespråket. Ho er typisk avgrensa av togn eller stille før og etter. Døme er alt frå *Hei!* og *Ja!* til *No må du sjå å kome deg opp!*, *Kva heiter hovudstaden i Butan?* og *Dette er den beste grauten eg har ete på lenge.*

## Fonologisk ord
Eit *[[fonologisk ord]]* er ei språkleg eining som kan utgjere ei ytring aleine, og som ikkje kan delast opp i fleire einingar som kvar kan utgjere ei ytring aleine. Døme er ikkje berre slikt som *hest*, *ku*, *hestane*, *kyrkjebryllaup* og *dumskap*, men også slikt som *slo'n* (for *slo han*) eller *slo'n'a* (for *slo han ho*), der vi i dei siste to døma er fonologiske ord som inneheld *[[klitikon]]*. I ein fonemisk transkripsjon kan dei same orda skrivast til dømes som /¹hest/, /¹kʉː/, /²hestane/, /²çyrçeˌbrylæʉp/, /ˈdumˌskaːp/, /¹ʃɭuːn/ og /¹ʃɭuːna/, på grunnlag av mellom anna søraustlandsk uttale.
#### Staving
Eit fonologisk ord er bygt opp av éi eller fleire *[[staving]]ar*, delar av talen som kan seiast på eitt slag. Til dømes er ordet *ball* /¹bal/ bygt opp av éi staving, medan *kyrkje* /²çyrçe/ er sett saman av to og *ballane* /²balane/ og *kyrkjene* /²çyrçene/ av tre, og der vokalane utgjer *[[stavingskjerne|kjernane]]* i stavingane.

## Segment
Eit *[[fonologisk segment|segment]]* er ein einskildlyd, dei einskilde *[[vokal]]ane* og *[[konsonant]]ane*. *[[bokstav|Bokstavane]]* i alfabetisk skrift svarar i hovudsak til segment i talen. Døme er dei fem konsonantane og dei to vokalane i ordet *skrifta* /¹skrifta/.

## Trekk
*[[segment|Segmenta]]* kan beskrivast ved hjelp av *[[trekk]]*, som er dei eigenskapane som karakteriserer segmenta. Segmenta [p] og [b] skil seg frå kvarandre ved at [p] har trekket *[[ustemd]]* og [b] trekket *[[stemd]]*. Segmenta [p] og [k] skil seg frå kvarandre ved at [p] er *[[bilabial]]* og [k] *[[velar]]*. Segmenta [p] og [ɸ] skil seg frå kvarandre ved at [p] har trekket *[[plosiv]]* og *[[ɸ]]* trekket *[[frikativ]]*. Segmenta [p] og [pː] skil seg frå kvarandre ved at [p] er *[[kort]]* og [pː] trekket *[[lang]]*. Ulike fonologiske teoriar har ulike oppfatningar om kva for trekk som trengst i fonologien, og mange nyttar ikkje dei trekka som er nytta i dette avsnittet.

## Eit meir detaljert hierarki

# Ytring
# Intonasjonsfrase (I-frase)
# Fonologisk frase (P-frase)
# Prosodisk listeeining (LU)
# Klitisk gruppe
# Fonologisk ord (P-ord, ω)
# Fot (F)
# Staving (σ)
# Mora
# Segment
# Trekk
Botolv

**Botolv**, **Bottolf** og **Botulf** er mannsnamn av norrønt opphav. Det norrøne namnet *Bótolfr* eller *Bótulfr* er sett saman av *bót*, 'bot, hjelp', og dyrenamnet ulv. Botolv har namnedag den 17. juni, som var datoen for botolvsmesse til minne om den heilage Botolv.

## Namneberarar
* Heilage Botolv eller Botulf (d. ca. 680), angelsaksisk abbed
* Botolv Begla, islandsk skald på 1100-talet
* Botulf Botulfsson (d. 1130), svensk bonde drapsdømd for kjetteri
* Botolv Bråtalien (1892–1969), norsk stortingspolitikar
* Botolv Hov (f. 1922), norsk næringsdrivar
* Botolv Helleland (f. 1940), norsk namneforskar.

## Kjelder
*
Eldre innsikter om fonologi

**Eldre innsikter om fonologi.** Trass i at fonologien som sjølvstendig lingvistisk disiplin knapt kan sporast lenger attende enn til 1870-talet og Lingvistskulen i Kazan', har fleire grunnleggjande idear i fonologien vore kjende og diskuterte langt attende i historia, i fleire delar av verda. 

## Pāṇini
Stor innverknad på moderne fonologi har den indiske grammatikaren *[[Pāṇini]]* (devanāgarī: पाणिनि, IPA: [pɑːɳɪn̻ɪ]) (4. eller 5. hundreåret f. Kr.) hatt, gjennom verket *[[Aṣṭādhyāyī]]* (devanāgari अष्टाध्यायी) 'Dei åtte kapitla'. Her finst ein analyse av morfologien, morfofonologien og fonologien i sanskrit gjennom eit sett med maksimalt økonomisk formulerte og ordna reglar. Indiske grammatikarar hadde alt på denne tida dessutan avanserte kunnskapar i fonetikk.

## Den fyrste grammatiske avhandlinga
Eit viktig verk er *[[Den fyrste grammatiske avhandlinga]]* (islandsk: *Fyrsta málfræðiritgerðin*), eit islandsk verk frå midten av 1100-talet. Forfattaren nyttar ein påfallande «moderne» fonologisk tankegang for å etablere ei «fonemisk» basert rettskriving for islandsk.

## Fotnotar
Kazan'-skulen

**Kazan'-skulen** innan fonologi var ei viktig gruppe språkforskarar i Kazan.

Fonologien som disiplin kan sporast attende iallfall til 1870-talet, då den polske lingvisten Jan Baudouin de Courtenay (1845-1929) skipa Lingvistskulen i Kazan’ (russisk Казанская лингвистическая школа *Kazanskaja lingvističeskaja škola*). I lag med to av studentane sine, den polske lingvisten Mikołaj Kruszewski (1851–1887) og den russiske lingvisten Lev Ščerba (kyrillisk skrift Лев Щерба, 1880-1944), utarbeidde han ein moderne bruksmåte av termen *[[fonem]]*, som hadde blitt laga i 1873 av den franske lingvisten A. Dufriche-Desgenettes. Det var Jan Baudouin de Courtenay som innførte skiljet mellom *[[morfofonologisk veksling|morfofonologiske vekslingar]]* og *[[allofonisk veksling|allofoniske vekslingar]]* - eller høvesvis *fysiofonetiske vekslingar* og *psykofonetiske vekslingar*, som de Courtenay kalla dei.

## Kjelder
Strukturalistisk fonologi

**Strukturalistisk fonologi** er fonologi som byggjer på den retninga innanfor moderne lingvistikk som heiter *[[strukturalistisk lingvistikk]]*, eller berre *[[strukturalisme]]*. Strukturalismen blei grunnlagd av den sveitsiske lingvisten Ferdinand de Saussure (1857-1913), og er presentert i det posthume verket *[[Cours de linguistique générale]]* (1916).

## Langue og parole
Ein grunnleggjande idé i strukturalistisk lingvistikk i det heile er at språket (*[[langue]]* hos Saussure) er eit system av teikn, og at dette språksystemet er studieobjektet til lingvistikken, ikkje språkbruken (*[[parole]]* hos Saussure). Eit språksystem eksisterer på eit særskild tidspunkt i historia, og ein må skilje studiet av dette synkrone systemet frå det diakrone studiet, som er ei jamføring av system på ulike historiske stadium.
## Syntagmatiske og paradigmatiske relasjonar
I språket står teikna i to relasjonar til kvarandre, ein syntagmatisk relasjon (relasjonen mellom teikn som fylgjer etter kvarandre i tid) og ein paradigmatisk relasjon (relasjonen mellom teikn som kan bytast ut med kvarandre på eitt einskilt punkt langs den syntagmatiske aksen). Båe desse relasjonane er viktige for fonologien, jamvel om den paradigmatiske har spela ei meir sentral rolle. Termen *system* kan innanfor strukturalistisk lingvistikk definerast som eit sett av einingar som står i ein paradigmatisk relasjon til kvarandre.

## Teiknet. Signifiant og signifié
Teiknet har som tidlegare nemnt eit *[[uttrykk]]* og ei *[[tyding]]* (høvesvis *[[signifiant]]* og *[[signifié]]* hos Saussure), og syntagmatiske og paradigmatiske relasjonar eksisterer mellom språklege einingar på både uttrykks- og tydingssida.

## Opposisjon. Valeur
Strukturalistisk fonologi er primært studiet av lydsystem, sett med lydar som står i ein *[[opposisjon]]* (= paradigmatisk relasjon) til kvarandre, og ei eining som inngår i systemet er definert ut frå relasjonen til dei andre einingane i systemet – eininga har ein *[[relativ]]* eller *[[relasjonell]]* *[[verdi]]* (*[[valeur]]* hos Saussure) som er styrt av heilskapen. Fonemet /p/ i norsk er ei anna eining enn fonemet /p/ i cree, fordi dei to fonem inngår i ulike system. Norsk /p/ står mellom anna i opposisjon til fire andre labiale fonem (/b/, /m/, /f/ og /v/), medan /p/ i cree berre står i opposisjon til to andre labiale fonem (/m/ og /w/).

## Sjå òg
*Lingvistkrinsen i Praha
*Britisk strukturalistisk fonologi
*Nordamerikansk strukturalistisk fonologi
*Roman Jakobson

## Fotnotar
Skiljet mellom fonologi og andre disiplinar

**Skiljet mellom fonologi og andre lingvistiske disiplinar.** Fonologien grensar i fyrste rekkje mot fonetikk og morfofonologi, og grenseoppgangen er vanskeleg og omdiskutert.

## Skiljet mellom fonetikk og fonologi
Skiljet mellom fonologi og fonetikk er problematisk og omdiskutert, både frå ein teoretisk og praktisk synsstad. Fonologisk forsking byggjer på kunnskap frå fonetikken, og fonetisk forsking byggjer på kunnskap frå fonologien. Fonologien, studiet av lydsystemet i eit språk, er umogeleg utan inngåande kunnskap om korleis lydane i systemet blir produserte og persiperte. Fonetikk handlar primært om utforsking av lydar som er ein del av lydsystemet i eitt eller fleire språk. To av dei fremste fonetikarane i verda, *[[Peter Ladefoged]]* og *[[Ian Maddieson]]*, gav i 1996 ut boka *The Sounds of the World's Languages*, der dei med metodar frå artikulatorisk fonetikk og akustisk fonetikk lagar eit oversyn over alle lydar som er ein del av det fonologiske systemet i eitt eller fleire språk i verda. Boka drøfter fenomen som ligg i skjeringspunktet mellom fonetikken og fonologien. Den amerikanske lingvisten John J. Ohala er mellom dei som har uttrykt seg mest skeptisk om kor fruktbart det er å halde ved lag skiljet mellom fonetikk og fonologi.

### Opphavet til skiljet
Ideen om at det vitskaplege studiet av språklydar skal delast mellom to disiplinar, fonologi og fonetikk, har røter i strukturalistisk lingvistikk, som byggjer på den førestillinga at språksystemet er *[[form]]*, ikkje *[[substans]]*.Substansen er i utgangspunktet ein «amorf masse» som språket gjev form. Ein meinte fonologi handla om såkalla *[[form]]*, medan fonetikken handla om *[[substans]]*. I dette perspektivet er ikkje fonetikken i det heile ein lingvistisk disiplin, fordi han presumptivt har substansen som studieobjekt. Mellom anna ved fleire norske universitet blir det halde kurs med namn som «fonetikk og språkvitskap», som opphavleg reflekterer denne tankegangen. Mellom forskarane som har framheva substansens tyding i fonologien, er den nederlandske lingvisten Nicolaas van Wijk (1880-1941) og dei som arbeider med *[[bruksbasert fonologi]]*.

## Skiljet mellom fonologi og morfofonologi
Jamfører ein ulike fonologiske teoriar, oppdagar ein ei grunnleggjande usemje om tilhøvet mellom fonologi og *[[morfofonologi]]*. Morfofonologi kan kort definerast som studiet av fonemisk variasjon i forma på morfem. I strukturalistisk fonologi blir morfofonologien sett på som ein eigen disiplin mellom fonologien og morfologien, medan generativ fonologi primært skil seg frå strukturalistisk fonologi ved at skiljet mellom fonologi og morfofonologi er oppheva.

## Fotnotar
Nordamerikansk strukturalistisk fonologi

Dei fremste namna i **nordamerikansk [[strukturalisme|strukturalistisk]] [[fonologi]]** er Edward Sapir (1884–1939), Leonard Bloomfield (1887–1949), W. Freeman Twaddell (1906–1982), Zellig S. Harris (1909–1992) og Charles F. Hockett (1916–2000). Jamt over kan det seiast at nordamerikansk strukturalistisk fonologi er prega av meir praktiske problemstillingar enn til dømes Praha-fonologien. Sapir, Bloomfield og Hockett og mange andre nordamerikanske lingvistar nytta mykje tid på å beskrive innfødde amerikanske språk (indianarspråk), og tilnærminga deira til fonologien er prega av dette. Sapir og Hockett var både lingvistar og antropologar.

## Edward Sapir
Edward Sapir publiserte i 1925 artikkelen «Sound patterns in language». Dette er eit tidleg bidrag til fonologien, der Sapir demonstrerer skilnaden mellom fonetikk og fonologi. I prinsippet kan to språk ha meir eller mindre dei same fonane, men likevel kan fonane i dei to språka danne heilt ulike fonologiske «mønster» av fonem, og to språk med meir eller mindre dei same fonema kan veldig ulike fonar, ved at fonema er realisert forskjellig.

## Leonard Bloomfield

## W. Freeman Twaddell
W. Freeman Twaddell publiserte i 1935 den teoretisk interessante artikkelen «On Defining the Phoneme». Talet på ulike distinktive segment varierer ofte sterkt mellom ulike fonologiske omgjevnader. Twaddell postulerte difor eit fonemsystem for kvar omgjevnad, system av det han kalla *[[mikrofonem]]*. På grunnlag av fleire system av mikrofonem kunne ein så ta steget vidare og postulere eit system av *[[makrofonem]]*, som ei generalisering over alle systema med mikrofonem, men dette steget kan ofte vere problematisk. Trubetzkoy løyste det same problemet ved å hevde at når visse omgjevnader hadde færre fonem enn andre, var det snakk om nøytralisering av visse opposisjonar. Meir praktisk orienterte nordamerikanske fonologar valde ei tredje løysing, styrt av prinsippet *ein gong eit fonem, alltid eit fonem*: språket har berre eitt system av fonem, og dei nemnde skilnadene mellom ulike omgjevnader handla berre om at ulike fonem har ulike distribusjon.

## Zellig S. Harris
Zellig S. Harris publiserte i 1951 boka *Methods in Structural Linguistics*, der han presenterer objektive kriterium for å nå fram til ein lingvistisk analyse, såkalla *[[oppdagingsprosedyre|oppdagingsprosedyrar]]* (engelsk *discovery procedures*). Teoretisk interessant er mellom anna det han kallar lange komponentar i fonologien (engelsk *long components*), som svarar til det den britiske lingvisten John Rupert Firth kalla *[[prosodi]]ar*.

## Charles F. Hockett
Charles F. Hockett publiserte i 1955 boka *A Manual of Phonology.*, som byggjer på den fonologiske teorien til Lingvistkrinsen i Praha, men vi finn nytt stoff om stavinga og lange komponentar.

## Kenneth Lee Pike
Nemnast bør òg lingvisten og antropologen Kenneth Lee Pike (1912–2000), som mellom mykje anna gav grunleggjande bidrag til studiet av tonespråk, og innførte skiljet mellom konturtonar og registertonar.

## Fotnotar
Britisk strukturalistisk fonologi

Dei to fremste representantane for **britisk strukturalistisk [[fonologi]]** var Daniel Jones (1881–1967), som arbeidde ved University College London, og John Rupert Firth (1890–1960), som arbeidde ved University College London før han flytte over til School of Oriental and African Studies.

## Daniel Jones
Daniel Jones, som elles er særleg kjend for det grunnleggjande arbeidet sitt i fonetikken, som «far» til *[[kardinalvokal]]ane*, innførte termen *[[fonem]]* i britisk lingvistikk. Han definerte fonemet som *eit sett med allofonar*, slik at til dømes det engelsk fonemet /t/ kan identifiserast med allofonane [t], [tʰ], [ʔ͡t], [tʷ], [tʰʷ] og [ʔ͡tʷ]. Allofonane til eit fonem var ikkje alle like viktige, og han skilde mellom *[[hovudallofon]]* og *[[biallofonar]]*. Teorien har i dag interesse for fonologisk teori innanfor rammene av kognitiv lingvistikk, der ein postulerer fonemet som ein prototypisk kategori. Hovudallofonen kan i stor grad identifiserast som ein prototypisk medlem av fonemet.

## John Rupert Firth
John Rupert Firth sitt hovudbidrag til fonologien var *[[prosodisk analyse]]* (engelsk *Prosodic Analysis*). Han skilde mellom fonologiske einingar på to nivå — det paradigmatiske og det syntagmatiske. Dei fyrste var dei fonemiske einingane (segment) (engelsk *phonematic units*) og dei andre var *[[prosodi]]ane* (engelsk *prosodies*), som *[[nasalisering]]*, *[[runding]]* og *[[velarisering]]*, som i mange språk strekkjer seg over fleire segment eller heile ord. Eit døme er vokalharmoni. Prosodisk analyse er ein klår forlaupar for autosegmental fonologi.
Roman Jakobson

**Roman Jakobson** (russisk Роман Осипович Якобсон *Roman Osipovič Jakobson*; () var ein russisk-jødiske lingvisten som var med og skipa Lingvistkrinsen i Praha i 1926. Han fekk meir å seie for utviklinga av lingvistikken på 1900-talet enn dei fleste, og fonologien stod sentralt i arbeidet hans.

## Biografi
Han flykta frå Tsjekkoslovakia i 1939, før den tyske innmarsjen, og drog til Norden, fyrst til Danmark og Noreg, der han hadde nær kontakt med den norske lingvisten Alf Sommerfelt, og så vidare til Sverige då tyskarane kom. I 1941 drog han til USA; i 1943 fekk han eit professorat ved Columbia University; i 1949 blei han kalla til Harvard University; frå 1957 underviste han òg ved granneinstitusjonen Massachusetts Institute of Technology (MIT). Mellom dei fremste elevane til Roman Jakobson er den latvisk-amerikanske jødiske lingvisten Morris Halle (1923–), som byrja å studere ved Columbia University etter at han hadde teke mastergraden i lingvistikk ved University of Chicago i 1946, og som i 1951 blei professor ved MIT.

## Vitskapleg arbeid
I 1952 gav Roman Jakobson og Morris Halle ut boka *[[Preliminaries to speech analysis : the distinctive features and their correlates]]* i lag med den svenske fonetikaren Gunnar Fant (1919–1909). Her presenterer dei eit sett med *[[distinktivt trekk|distinktive trekk]]* som var meint å uttrykkje alle distinktive opposisjonar i alle språk i verda.

## Fotnotar
Generativ fonologi

**Generativ fonologi**
## Klassisk generativ fonologi
Det sentrale verket innanfor tidlege versjonar av generativ grammatikk var *The Sound Pattern of English*, av Noam Chomsky og Morris Halle frå 1968. I staden for å sjå på fonema som fonologiske primitivar ser dei på den fonologiske strukturen som ein streng av segment med fonologiske trekk. Desse trekka er artikulatorisk bestemde (dvs. avhengig av korleis lydane blir uttalt). Fonologiske reglar bestemmer deretter korleis ordet skal uttalast.

## Autosegmental fonologi
*Hovudartikkel: [[Autosegmental fonologi]]*
Utover 1970-talet vart det klårt at mange fonologiske fenomen gjekk att for meir enn eitt segment. Dette førte til ei utvikling av ein fonologisk teori basert på fenomen som går over fleire segment, såkalla suprasegmental fonologi, også kalla *autosegmental fonologi*, etter ein term introdusert av John Goldsmith i ei avhandling fra 1976. Her introduserte han konseptet om parallelle bindeledd («tiers») mellom segment som tillèt fonologiske prosessar som til dømes prosodi. Eksempel er tonem, setningsmelodi og vokalharmoni. Desse segmenta er parallelle med dei individuelle segmenta (vokalar og konsonantar), samstundes som dei har uavhengige eigenskapar. Goldsmith brukte teorien i ein detaljert fonologisk analyse av igbospråket i Nigeria.

## Metrisk fonologi

## Optimalitetsteori
*Hovudartikkel: [[Optimalitetsteori]]*
Den dominerande retninga innanfor fonologisk teori frå og med 1990-talet har vore optimalitetsteori. Optimalitetsteorien går bort frå absolutte reglar, og sett i staden opp eit sett av (språkuavhengige) *vilkår* (*constraints*). For kvar ordform er det ein komponent ("Generer fritt") som genererer ulike kandidatar. Alle kandidatane bryt fleire eller færre av vilkåra, og den forma som bryt færrest vilkår vinn konkurransen. Skilnaden språk imellom kjem av at desse vilkåra er ordna seg imellom på ulike måtar i ulike språk. Ein grunn til at optimalitetsteorien har vore så populær er sannsynlegvis at han er i stand til å løyse eit av dei sentrale problema med klassisk generativ fonologi, nemleg problemet med arbitrære reglar. Sentrale namn her er Paul Smolensky, John McCarthy og Alan Prince.

## Styringsfonologi
Ei anna grein av fonologien er styringsfonologi (*government phonology*), ein teori som går attende til byrjinga av 1980-talet. Styringsfonologien tek utgangspunkt i akustisk definerte primitivar heller enn i artikulatorisk definerte, og går utifrå at desse primitivane kan kombinerast etter eit lite sett av prinsipp, og val av ulike binære parameter. Etter denne teorien er den fonologiske strukturen til alle språk grunnleggjande den same, og den variasjonen vi kan sjå kjem av ulike val for desse parametra. Sentrale namn her er Jonathan Kaye, Jean Lowenstamm, Jean-Roger Vergnaud, Monik Charette og John Harris.

## Naturleg generativ fonologi
*Hovudartikkel: [[Naturleg generativ fonologi]]*