open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Utdanning

**Utdanning** er det å lære ei spesifikk kunne, og kan også visa til å oppnå kunnskap, god dømmekraft og visdom.

Utdanninga startar det augeblikket eit barn blir født og fortsett heile livet. For somme er kampane og triumfane i det daglege livet mykje meir lærerike enn ein formell skolegang (eller som Mark Twain seier: *«Eg lèt aldri skolen komme i vegen utdanninga mi»*). Familiemedlemer har ein stor utdannande påverknad - ofte meir enn dei sjølv innser – sjølv om familiens utdannande påverknad er svært uformell.

Ei formell utdanning inntreff når samfunnet forpliktar seg til å utdanne folk, som regel dei unge. Ei formell utdanning har fordelen av å vera rimeleg systematisk og grundig. Men kritikarar har alltid framheva at dei som sørgjer for utdanninga, om det er kyrkja, staten eller ei anna gruppe, nesten alltid vil prøve å forme dei studerande etter sine eigne ideal.

I dei seinare åra har ei livslang utdanning (livslang læring) blitt meir vanleg, og mange vaksne ser ikkje skolen til å vera ein stad berre for born.
Dei seinaste åras teknologiske utvikling innanfor berbare apparat har au gjort at ein ikkje fysisk må sitje på skolebenken for å delta i undervising. I staden kan utdanninga skje som fjernundervising - eller i ein kombinasjon mellom fjernundervising og tradisjonell undervising.

## Kategoriar
:Klassisk utdanning - Lesing - Matematikk - Språk - Vitskap - Etikk - Fysisk utdanning - Religiøs utdanning

## Formell utdanning
:Grunnskole - Friskole - Vidaregåande skole - Høgskole - Teknisk fagskole - Universitet

## Utdanningspolitikk
:Analfabet - Standardisert test - Utdanningsreform - Skoleval - Skolestyre

## Uformell utdanning
:Tidleg instruksjon - Heimeskole

## Teori og metodar
:Utdanningsfilosofi - Utdanningsmetodar - Læremetodar

## Sjå også
* Utdanningsinstitusjon, kveldsskole, akademi, handelsskole, elev, lektor, professor, dekan, adjunkt, rektor, institutt, fakultet, lektorat, adjunktur, doktorat, doktor, doktorgrad, doktoravhandling, Ph.D., forskingslegat, legat, seminar, læreanstalt, intelligens, intelligent
Teater

**Teater** er ei kunstform der ein eller fleire skodespelarar opptrer, gjerne sminka og utkledde, for eller saman med eit publikum. Som oftast er ei framsyning nøye fastlagt og innøvd, men skodespelarane kan au improvisere.

## Røter

Den best kjende forma for teater er truleg den der tilskodarane i ein sal ser inn på ein scene der eit dramatikarskrive skodespel blir framført gjennom handling og dialog. 

Denne forma har utvikla seg frå gresk teater, som blei framført i amfiteater. Denne mykje elska kunstforma stamma opphavleg frå rituelle framføringar av myter gjennom musikk, ord og handling, ei form for teater ein kan finna i dei fleste kulturar.

Grekarane delte teateret inn i tre sjangrar, komedie, satyrspel og tragedie. Denne læra prega europeisk teaterkunst i lang tid framover, og dei som skreiv skodespel prøvde gjerne å skriva det ein eller det andre.

## Utvikling

Teater er blitt brukt til underhalding og samfunnskritikk. I vår tid er likevel det reine teateret blitt mindre viktig. Det finst mange nye konkurrentar, både for publikum og dei som ønskjer å ytra seg, til dømes
film, fjernsyn og andre media.

## Greiner

Teateret har ei rekke greiner, frå miming der ein ordlaus skodespelar opptrer for tilskodarane, gjerne utan eller med minimalistisk scenografi, til opera og musikalar som kan vera eit fyrverkeri av musikk, dans, scenografi, lys og tekst. 

## Former og tradisjonar
* Commedia dell'Arte
* No-drama
* Opera
* Operette
* Teatersport
* Terukuttu

## Teater
* Nationaltheatret 
* Det Norske Teatret

## Sjå au
* Aktør
* Ballett
* Dramatikar
* Dramaturg
* Improkunst
* Musikal
* Orkestergrav
* Skodespelar
* Stuntmann
* Laiv

**Utøvarar som har sett spor**
* Antonin Artaud
* Eugenio Barba
* Bertolt Brecht
* Peter Brook
* Etienne Decroux
* Dario Fo
* Jerzy Grotowski
* Keith Johnstone
* Ingemar Lindh
* Konstantin Stanislavskij
Arkitektur

**Arkitektur** er ei nemning for den ytre og indre utforminga av byggverk, bygningar, bruer og andre konstruksjonar, innbu i hus, og planmessig tilforming av terreng i samband med inngrep og utbygging.

Faget er rekna både som ein kunst og ein vitskap, ettersom det krev både kunnskap om byggjemateriale og teknikk på den eine sida, og om formgjeving og forståing av bruk og oppleving av byggverket på den andre. Fagfeltet er også knytt til tradisjonar knytt til byggestil frå visse område, tidsrom eller stilperiodar. Ein som har arkitektonisk utforming som yrke, blir kalla arkitekt. Men også byggmeistrar, byggherrar og kvar ein som reiser bygg eller utformar landskap kan seiast å driva med arkitektur, jamvel om ikkje all arkitektur kan karakteriserast som god arkitektur.

## Sjå au
* Bygningsfysikk
* Byplanlegging
* Verdas sju underverk

## Kjelder

* 
*

## Bakgrunnsstoff
Helse

**Helse** er eit uttrykk for graden av *opplevd [[velvære]] eller [[liding]]* og korleis det står til med *kroppslege og mentale funksjonar* hjå eit individ eller ei gruppe. Ein kan definera god helse negativt, som fråvær av sjukdom og andre plager, eller positivt, som ein tilstand der ein føler seg vel og opplagt.

Skade- og sjukdomsførebygging er viktig for eit godt liv og ei god helse. Omgrepet helse er ikkje avgrensa til menneske, men i praktisk språkbruk refererer ordet «helse» gjerne til folkehelse, mens ein gjerne brukar spesialomgrepet «husdyrhelse» i samband med veterinærmedisin.

Verdshelseorganisasjonen har definert helse som «ein tilstand av fullkommen lekamleg, sjeleleg og sosialt velvære og ikkje berre fråvær av sjukdom eller lyter». Innvendingar mot denne definisjonen er at han har for statisk preg, at han er for passiviserande, og at han har gjort sjukdomsomgrepet vanskeleg å avgrense.

## Sjå au
* Livsstil
** Kosthald og ernæring
* Medisin
** Lækjar
** Alternativ medisin
** Terapi
** Mental helse
** Sjukdom
** Vaksinasjon
* Helserett
* Husdyrhelse

## Bakgrunnsstoff

* fhi.no - Nasjonalt folkehelseinstitutt
* National Institute of Health, USA (engelsk)
* Centers for Disease Control and Prevention, USA (engelsk)
* Verdas helseorganisasjon (engelsk)
Politikk

**Politikk** (frå gresk; *politikos*, det som vedkjem byen eller staten) handlar om fordelinga av gode og byrder i eit samfunn. Vanlegvis meiner ein den fordelinga av gode og byrder som det offentlege står for, men ordet politikk kan au brukast om korleis gode og byrder fordelast i mindre samfunn. 

Det politiske systemet i Noreg er eit parlamentarisk demokrati. Eit tal politiske parti følgjer meir eller mindre nokre grunnleggande ideologiar.

## Sjå au

* Diktatur
* Politiske parti
* Policy 
* Ideologi 
* Parti 
* Regjering 
* Stortinget 
* Styresett
* Offentleg rett
* Styresmakt 
* Kommune 
* Fylke
* Demokrati
* Utanomparlamentarisme 
* Symbolpolitikk
* Språkpolitikk 
* Makt 
* Fridom

----
Fosnavåg

**Fosnavåg** er administrasjonssenteret i Herøy kommune i Møre og Romsdal. Det som tradisjonelt har blitt rekna som Fosnavåg ligg mellom Ytre Herøy kyrkje og Igesund, medan ein i folkemengda for byen Fosnavåg reknar med heile Bergsøya. Det er vanleg å rekne grunnkrinsane Fosnavåg sentrum, Øvre Fosnavåg og Nørvåg som delar av Fosnavåg, deriblant halve Huldal, Kleiva og Vågsholm.

## Etymologi
Stadsnamnet kjem frå det gamle norrøne namnet på Bergsøya *Fólgsn*, tydar "gøymestad", med rot i norrøne *fela* (gøyme eller skjule), og sannsynlegvis siktar dette til den gode plasseringa av hamna på staden.

## Hamna

Fosnavåg er ei naturleg hamn, den største i Noreg, og har difor vore ein naturleg samlingsstad for båtar som har operert i nærleiken. 

## Bystatus og hamnestatus

Kommunestyret i Herøy vedtok 7. juni 2002 at Fosnavåg er ein by, noko som igjen bana veg for at Fosnavåg kunne få hamnestatus. Større skip som tidlegare måtte registrerast i Ålesund, kan no ha «Fosnavåg» i hekken. Det nye kystvaktskipet KV «Harstad», døypt 28. januar 2005, er blant dei fyrste med denne stadstilknytinga. «Bystatusen» førte også til ei større satsing frå handelsstanden og fleire butikkar har i dei seinare åra etterpå vorte samla under same tak.

## Tettstad
Tettstaden Fosnavåg hadde 

## Næringsliv
Reiarlag som Havila Shipping ASA, Olympic Shipping AS, Rem Offshore, Solstad Offshore, Bourbon Offshore Norway AS, Remøy Shipping AS og Remøy Management AS har kontor i Fosnavåg. Desse reiarlaga utgjer ein stor del av den *maritime klyngen* på Sunnmøre.

Fosnavåg vart i desember 2008 og 2010 kåra til Norges Næringsby av tidsskrifta Kapital og konsulentselskapet Dun & Bradstreet.

## Fosnavåg som slektsnamn
Fosnavåg er eitt av dei sjeldnaste slektsnamna i Noreg, då det per mars 2005 berre var 6 personar som hadde det.

## Sjå òg
*Tettstader i Møre og Romsdal

## Kjelder
Dorrit Willumsen

**Dorrit Willumsen** () er ein dansk forfattar. Ho debuterte i 1965 med novellesamlinga *Knagen* og har sidan fått utgjeve ei rekkje romanar, dikt- og novellesamlingar. 

Det eigentlege gjennombrotet fekk Willumsen med romanen *Marie* frå 1984. Romanen handla om livet til Madame Tussaud og dei kostnadane kunstnarvirket kan ha for kjærleikslivet.

I 1986 utkom ei sjølvbiografisk erindringsbok kalla *Suk hjerte*. 

Romanen *Klædt i purpur*, som kom ut i 1990, vart seinare omarbeidd for teater. Høyrespela *Ud af billedet* og *Så længe smerten er usynlig* kom ut i 1992.

I 1997 vart ho tildelt Nordisk Råds litteraturpris for *Bang: en roman om Herman Bang*. Sidan 1980 har ho fått kunstnarløn frå den danske staten..

Willumsen har sidan 1963 vore gift med lyrikaren Jess Ørnsbo. Saman har dei sonen Tore Ørnsbo som også er lyrikar. 

## Prisar og utmerkingar
* 1981 &ndash; Det Danske Akademis Store Pris
* 1983 &ndash; Den danske Kritiker-prisen
* 1984 &ndash; De Gyldne laurbær
* 1991 &ndash; Dansk LO's kulturpris
* 1993 &ndash; Dansk Blindesamfunds Radiospilpris
* 1995 &ndash; Søren Gyldendal-Prisen
* 1996 &ndash; Dansk Litteraturpris for Kvinder
* 1997 &ndash; Nordisk Råds litteraturpris for *Bang : en roman om Herman Bang*

## Bibliografi

* 1965 &ndash; *Knagen*, novellesamling
* 1967 &ndash; *Stranden*, roman
* 1968 &ndash; *Da*, roman 
* 1970 &ndash; *The, krydderi, acryl, salær, græshopper*, roman 
* 1973 &ndash; *Modellen Coppelia*, noveller og dikt 
* 1974 &ndash; *En værtindes smil* 
* 1976 &ndash; *Kontakter*, dikt 
* 1976 &ndash; *Neonhaven*, roman 
* 1978 &ndash; *Hvis det virkelig var en film*, noveller 
* 1980 &ndash; *Danske fortællinger*, noveller 
* 1980 &ndash; *Manden som påskud* 
* 1982 &ndash; *Programmeret til kærlighed* 
* 1983 &ndash; *Umage par*, dikt 
* 1984 &ndash; *Marie: en roman om Marie Tussauds liv* 
* 1985 &ndash; *Caroline*, skodespel 
* 1988 &ndash; *Suk hjerte*, roman 
::: på norsk:
::: 1986 &ndash; *Sukk hjerte* omsett av Annie Riis 
* 1989 &ndash; *Glemslens forår*, noveller. 
* 1995 &ndash; *Klædt i purpur*, historisk roman 
* 1997 &ndash; *Bang : en roman om Herman Bang* 
::: på norsk:
::: 1997 &ndash; *Bang : en roman om Herman Bang* omsett av Knut Johansen 
* 1997 &ndash; *De kattens feriedage*, munter forteljing 
* 2000 &ndash; *Koras stemme*, roman 
* 2001 &ndash; *Tøs : et hundeliv* 
* 2003 &ndash; *Bruden fra Gent*, roman 
* 2005 &ndash; *Den dag jeg blev Honey Hotwing*, novellesamling 
* 2008 &ndash; *Dage med slave*, roman

## Bakgrunnsstoff
* Om Dorrit Willumsen i Dansk Kvindebiografisk Leksikon
* Om Prisar og legat på litteratursiden.dk
* Bibliografi på bibliografi.dk 
* Om Dorrit Willumsen hjå litteratursiden.dk 


* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Dorrit Willumsen|Dorrit Willumsen]]» frå , den 11. april 2010.*
Antropologi

**Antropologi** er læra om menneska; korleis dei lever og lager samfunn og kulturar. I norsk samanheng bruker ein vanlegvis omgrepet om kvalitative og holistiske studie av samfunn og kultur, men i nokre høve kan det òg nyttast om meir biologisk retta studie av menneska. Antropologar studerer mellom anna emne som religion, musikk, feiringar, kroppsspråk, lidenskap, sex, forelsking og kjærleik i eit samfunn. 

Det finst ulike tradisjonar innan antropologien, dei viktigaste er amerikanske kulturantropologi, britiske sosialantropologi og til ei viss grad kontinentaleuropeisk etnografi.

Ved hjelp av antropologisk forsking, ofte utført gjennom feltarbeid, kan ein antropolog samanlikna ulike samfunn som eksisterer på same tid, eller undersøka samfunnsutviklinga i eit tidsrom. Den første forskingsretningen er særleg oppteken av strukturelle fellestrekk ved menneskelege samfunn, medan den sistnemnde gjerne legg vekt på «framande» kulturar i eit historisk eller samtidsperspektiv.

Medan antropologi først tok for seg «primitive» folk, til dømes urfolk i fjerne strok eller i noko grad lokal tradisjonell folkekultur, utvikla vitskapen seg i andre halvdel av 1900-talet til også å ta for seg vestleg kultur, både av vestlege og ikkje-vestlege antropologar.

Viktige namn innan antropologi er mellom anna Émile Durkheim, Claude Lévi-Strauss, Edward Burnett Tylor, Bronisław Malinowski, Franz Boas, Margaret Mead, Paul Broca og Pierre Bourdieu.

## Sjå òg
* genealogi sosiologi, etnologi, psykologi, filosofi, biologi, arkeologi

## Bakgrunnsstoff
* Norsk antropologisk forening
* antropologi.info - antropologisk nettmagasin på norsk
* Anthrobase.com - Collection of anthropological texts (engelsk)
Fríða Á. Sigurðardóttir

**Fríða Áslaug Sigurðardóttir** () er ein islandsk forfattar.

Fríða Sigurðardóttir vart fødd på Hesteyri i Sléttuhreppi. Ho er syster til forfattaren Jakobína Sigurðardóttir.

Ho er utdanna Cand. mag. i islandsk. Forfattardebuten kom i 1980 med novellesamlinga * Þetta er ekkert alvarlegt*. I 1992 fekk ho Nordisk Råds litteraturpris for *Meðan nóttin líður* (på norsk: * I nattens løp*).

### Omsetjingar
Bøkene hennar er omsette til norsk, svensk, dansk, tysk, engelsk og tsjekkisk. Sjølv har ho omsett litteratur av mellom andre Doris Lessing og Jean M. Auel til islandsk.

### Prisar og utmerkingar

* 1982 Viðurkenning Rithöfundarsjóðs Íslands
* 1988 Rithöfundasjóður litteraturpris
* 1990 Den islandske litteraturprisen for *Meðan nóttin líður*
* 1991 Kulturprisen frå avisa DV for *Meðan nóttin líður*
* 1992 Nordisk Råds litteraturpris for *Meðan nóttin líður*

## Bibliografi
* 1980 *Þetta er ekkert alvarlegt*, noveller (Skuggsjá, Hafnarfirði) 
* 1981 *Sólin og skugginn*, roman (Skuggsjá, Hafnarfirði) 
* 1984 *Við gluggann*, noveller (Skuggsjá, Hafnarfirði) 
* 1986 *Eins og hafið*, roman (Vaka-Helgafell, Reykjavík) 
* 1990 *Meðan nóttin líður*, roman (Forlagið, Reykjavík) 
::: På norsk:
::: 1992 *I nattens løp* omsett av Jon Gunnar Jørgensen (Emilia Press, Oslo)
* 1994 *Í luktum heimi*, roman (Forlagið, Reykjavík)
* 1998 *Maríuglugginn* , roman (Forlagið, Reykjavík)
* 2000 *Sumarblús*, noveller (JPV forlag, Reykjavík)
* 2006 *Í húsi Júlíu*, roman (JPV forlag, Reykjavík)

## Bakgrunnsstoff
* Borgarbókasafn Reykjavíkur
Nils-Aslak Valkeapää

**Nils-Aslak Valkeapää** () var ein samisk kunstnar, musikar og forfattar med finsk og seinare norsk statsborgarskap. Han budde i Käsivarsi i Finland og i Skibotn i Noreg.

## Liv og virke
Nils-Aslak Valkeapää var fødd i ein reindriftsfamilie i Enontekiö. Han var utdanna lærar, men verka aldri i yrket. Ifølgje han sjølv dreiv han ikkje med rein fordi han ikkje kunne drepa. Han nekta også å ta del i forfinskinga drive av skuleverket som lærar.

Utgangspunktet for kunsten hans var ofte joik, og det var også som joikar han starta det mangesidige kunstnarlivet sitt. I 1968 gav han ut *Joikuja*, ei plate med joik med og utan akkompagnement.
I 1971 gav han ut *Terveisiä Lapista* (*Helsing frå Sameland*), ein pamflett som kan oppfattast som «et opprørsskrift mot kolonisering og overgrep, men også som en veiviser til samisk kreativitet.»

Han var òg biletkunstnar og han komponerte musikk, mellom anna musikken til filmen *[[Ofelaš]]* (norsk tittel *[[Veiviseren]]*), der Nils-Aslak Valkeapää òg hadde ei rolle. Han stod bak det samiske kunstnarinnslaget under vinter-OL 1994 på Lillehammer.

I 1991 fekk han Nordisk Råds litteraturpris for diktsamlinga *[[Beaivi, Áhčážan]]* (på norsk *Solen, min far*). I samband med prisutdelinga retta han flengjande kritikk mot medlemmene av rådet for manglande samisk representasjon i Nordisk Råd, og han gav eit samisk flagg som gåve til rådet.

Valkeapää fekk norsk statsborgarskap i 2001 og blei gravlagd på den norske staten sin kostnad i Birtavarre i Kåfjord.

Nils-Aslak Valkeapää var gudfar til musikaren og politikaren Niko Valkeapää.

## Verk
* 1971 - *Terveisiä Lapista* (Norsk omsetjing av Liv Hatle: *Helsing frå Sameland*, 1979)

### Diktsamlingar
* 1985: *Ruoktu váimmus* (Norsk tittel: *Vindens veier*)
* 1988: *Beaivi, Áhčážan* (Norsk tittel: *Solen, min far*)
* 1994: *Nu guhkkin dat mii lahka* (Norsk tittel: *Så fjernt det nære*)
* 1996: *Jus gazzebiehtár bohkosivččii* 
* 1999: *Girddán, seivvodan*

### CD-ar
* *Beaivi, Áhčážan*
* *Sápmi, lottážan*
* med fleire

### Filmmusikk
* 1987: *Ofelaš* (norsk tittel: *[[Veiviseren]]*)

## Priser og utmerkingar
* Nordisk råds litteraturpris (1991), for *Beaivi áhčážan* (norsk tittel *Solen, min far*). 
* Tidningen VIs litteraturpris (1987)
* Nordisk sameråds ærespris (1985)

Áillohaš musikkpris blei innstifta på 50-årsdagen til Valkeapää, og har namn etter han.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «Nils-Aslak Valkeapää» &ndash; ein presentasjon på nettstaden rovaniemi.fi (engelsk)
Tomas Tranströmer

**Tomas Tranströmer** () var ein svensk lyrikar og psykolog. Han fekk Nobelprisen i litteratur i 2011.

Tranströmer debuterte som forfattar med diktsamlinga *17 dikter* i 1954. Han vart raskt ein av dei leiande svenske lyrikarane. Dikta hans er omsette til over femti språk, og han er truleg den best kjende nordiske lyrikaren i den engelsktalande delen av verda. Diktsamlinga *Sorgegondolen* frå 1996 gjekk ut i eit opplag av 30&nbsp;000, eit nær utruleg tal for ei lyrikkbok i Sverige. I 1990 fekk han hjerneblødning som førte til at han vart lamma på høgre side av kroppen og mista taleevna, i *Sorgegondolen* skriv han mellom anna om vanskane med å utrykkja seg:

:«Det enda jag vill säga
:glimmar utom räckhåll 
:som silvret 
:hos pantlånaren.»

I 1990 fekk han Nordisk Råds litteraturpris for diktsamlinga *För levande och döda*. På norsk er han gjendikta av Jan Erik Vold i *Samlede dikt* som kom på Gyldendal Norsk Forlag i 1996.

## Bibliografi
* 1954 *17 dikter* (Bonnier, Stockholm)
* 1958 *Hemligheter på vägen* (Bonnier, Stockholm)
* 1962 *Den halvfärdiga himlen* (Bonnier, Stockholm)
* 1966 *Klanger och spår* (Bonnier, Stockholm)
* 1970 *Mörkerseende* (Författarförlaget, Göteborg)
* 1974 *Östersjöar* (Bonnier, Stockholm)
* 1978 *Sanningsbarriären* (Bonnier, Stockholm)
* 1983 *Det vilda torget* (Bonnier, Stockholm)
* 1989 *För levande och döda* (Bonnier, Stockholm)
* 1993 *Minnena ser mig*, erindringsbok (Bonnier, Stockholm)
* 1996 *Sorgegondolen* (Bonnier, Stockholm)
* 2001 *Fängelse : nio haikudikter från Hällby ungdomsfängelse (1959)* (Ed. Edda, Uppsala)
* 2004 *Den stora gåtan* (Bonnier, Stockholm)

## Prisar og utmerkingar
* 1966 Bellmanpriset 
* 1975 Övralidspriset 
* 1979 De Nios pris (delt) 
* 1981 Kellgrenpriset 
* 1981 Petrarcapriset 
* 1982 Litteraturfrämjandets store pris 
* 1985 Aniara-priset 
* 1988 Pilotpriset 
* 1990 Nordisk Råds litteraturpris for diktsamlinga *För levande och döda*
* 1991 Svenska Akademiens nordiska pris 
* 1996 Augustpriset 
* 1997 
* 1998 Jan Smrekprisen 
* 2011 Nobelprisen i litteratur

## Fotnote
Talet 10

**10** (**ti**) er eit naturleg tal som følgjer talet ni og blir etterfølgd av 11. 

Det er eit triangulært tal sidan 1 + 2 + 3 + 4 = 10.

Det desimale talsystemet, eller titalssystemet, byggjer på titalet, og er det folk flest bruker i daglegdags rekning. Alle heiltal i dette systemet kan bli ganga med ti ved å leggja til ein null. Ein reknar med at dette talsystemet er blitt så utbreitt av di menneske har ti fingrar.

I SI-systemet tyder prefikset deka- (frå gresk) ti, medan desi- (frå latin) tyder *tidels*.
Kithara

**Kithara** er namnet på eit klimpreinstrument som var brukt i det gamle Hellas, der det var eit av dei viktikaste instrumenta, og Romarriket. 

Kitharaen var ei lyre med sju strengar og ein djup resonnanskasse i tre. Instrumentet blei hovudsakleg brukt av profesjonelle musikarar, ettersom det var meir komplisert enn den vanlege lyra.

Fleire moderne instrument kan seiast å stamma frå kitharaen, både når det gjeld namn og spelemåte. Dette gjeld til dømes gitar og siter.
Arion

**Arion** av Methymna var ein legendarisk gresk diktar frå øya Lésvos som levde rundt år 625 f.Kr. Han var særskild dyktig, og har fått æra for å ha utvikla diktforma *[[dithyrambos]]*. Instrumentet hans var ein kithara, ei form for lyre.

Diktaren heldt til ved hoffet til kong Periander av Korint, men ifølgje legenda fekk han ein dag høyra om ein viktig musikkonkurranse på Sicilia som han gjerne ville vera med på. Å vinna den ville gje han både pengar og ære. Arion la i veg, og tok dommarane med storm. Han vann førsteprisen.

Arion seglde heim med pengepremien og fleire gåver frå imponerte sicilianarar. Undervegs blei sjømennene på skipet misunnelege, og dei blei einige om å drepa diktaren og ta rikdommen hans. Dei overmanna han og gav han eit val: Han kunne anten ta livet sitt, slik at han ville bli gravlagd på land, eller hoppa over bord og få havet som grav.

I staden for å ta dette umoglege valet, bad Arion om å få synga ein siste gong, og sjørøvarane, som gjerne ville høyra den vidgjetne songen, gav han lov. Songen hans trollbatt sjømennene, men tiltrekte òg fleire delfinar som byrja å leika rundt båten. Arion song eit siste vers til gudane og kasta seg i sjøen.

Sjømennene var godt nøgde; dei trudde han hadde drukna og reiste tilbake til Korint. Men Arion var blitt redda av ein delfin, som tok diktaren på ryggen og bar han inn til land. Arion kom heim før sjømennene, og fortalde kong Periander kva som hadde skjedd. Kongen trudde ikkje heilt på historia om delfinen, og sette Arion i husarrest. Då sjømennene kom til byen, bad han dei koma til hoffet og spurde kor det var blitt av diktaren. Dei hevda at han var blitt igjen i Tarentum på Sicilia, ettersom folket der sette slik pris på dei. Då tro Arion fram for dei, og sjørøvarane måtte innrømma kva som verkeleg hadde skjedd.

Ei legende om stjernebiletet Delfinen seier at det vart plassert på himmelen av Apollon, som var gud for musikk, til ære for Arion og delfinen.
Langeleik

**Langeleik** er eit klimpreinstrument frå norsk folkemusikk. Det har ein lang, tynn resonanskasse, med eller utan botn, og eit varierande tal strengar. Opphavleg blei leiken kalla **langspel**. 

I nyare instrument er det vanleg å ha éin melodistreng og sju eller åtte akkompagnementstrengar. Tidlegare hadde ein færre, vanlegvis fire slike strengar.

Den eldste langeleiken me kjenner til er frå Vardalsåsen ved Gjøvik, og er inskribert med årstalet 1524. Instrumentet og bruken av det var spreidd over heile landet, heilt nord til Finnmark. Men den levande ubrotne bruken av instrumentet er berre å finne i Valdres. 

Lankeleiken er og var spelt mest på av kvinner, og instrumentet er gjerne kjend for å spela lydarslått, sjølvsagt spelar ein òg andre ting på instrumentet, men det lagar ikkje så mykje lyd som t.d hardingfela eller trekkspelet. Så difor er instrumentet tradisjonelt lite nytta til å spela opp til dans. 

Langeleiken er i slekt med ei rekkje andre siterinstrument som ein finn over nesten heile verda, som monokord, hummel, siter og appalachian dulcimer.
Siter

**Siter** er eit klimpreinstrument som er bygd opp av ein resonanskasse utan hals og fleire strenger. Nokre av strengene gjev melodien medan andre akkompagnerer han.

Instrumentet er kjent frå mange land i ulike former, og blir særleg brukt innan folkemusikk. I Noreg finn me han både i form av den sentraleuropeiske zitheren, oftast kalla siter eller harpeleik og i som det norske dulcimerinstrumentet langeleik.

Namnet siter kjem frå det greske instrumentet *[[kithara]]*, som vart brukt av klassiske greske diktarar og seinare i Romarriket.

Namnet siter (med trykk på første stavinga) er av eit anna opphav enn namnet sitar (med trykk på siste stavinga). Det sistnemnde kjem av farsi *si-tar* eller *se-tar* som tyder 3-streng.

## Ulike siterinstrument frå heile verda
* langeleik (Noreg)
* langspil (Island)
* hummel (Sverige)
* kantele (Finland)
* kanklės (Litauen)
* kannel (Estland)
* kokle (Latvia)
* Hackbrett eller Scheitholt (Tyskland)
* épinette (Frankrike)
* kacapi (Sudan)
* santur (Iran)
* kamanjeh (Iran)
* rabab (Iran)
* dan tranh eller dan thap luc (Vietnam)
* guqin (Kina)
* guzheng (Kina)
* chaozhou zheng (Kina)
* yãngqín (Kina)
* gayageum (Korea)
* geomungo (Korea)
* koto (Japan)
* Appalachian dulcimer (USA)
Thor Vilhjálmsson

**Thor Vilhjálmsson** ()  var ein islandsk forfattar.

Forfattardebuten hans kom i 1950 med Maðurinn er alltaf einn, ei samling kortprosa. I 1988 fekk han Nordisk Råds litteraturpris for romanen *Grámosinn glóir* (på norsk: *Gråmosen gløder*) som har handlinga si lagt til 1800-talet på Island og er bygd rundt ei kriminalsak.

## Omsetjingar
Bøkene hans er omsette til norsk, svensk, dansk, italiensk og engelsk. Sjølv har han omsett litteratur av mellom andre Paulo Coelho, Susanna Tamaro, Marguerite Yourcenar, Isabel Allende, Umberto Eco, Eugene O´Neill, André Malraux, Francoise Sagan og John Osborn til islandsk.

## Bibliografi
ikkje uttømande
* 1950 *Maðurinn er alltaf einn*, noveller (Ísafold, Reykjavik)
* 1954 *Dagar mannsins*, noveller (Helgafell, Reykjavik)
* 1957 *Andlit í spegli dropans*, noveller (Heimskringla, Reykjavik)
* 1968 *Fljótt, fljótt sagði fuglinn*, roman (Helgafell, Reykjavik)
::: på norsk:
::: 1983 *Fort fort, sa fuglen* omsett av Knut Ødegård (Det Norske Samlaget, Oslo)
* 1970 *Óp bjöllunnar*, roman (Helgafell, Reykjavik)
* 1972 *Folda : þrjár skýrslur*, roman (Ísafold, Reykjavik)
* 1975 *Fuglaskottís*, roman (Ísafold, Reykjavik)
* 1976 *Mánasigð*, roman (Ísafold, Reykjavik)
* 1977 *Skuggar af skýjum*, noveller 
* 1979 *Turnleikhúsið*, roman (Ísafold, Reykjavik)
* 1986 *Grámosinn glóir*, roman (Svart á hvítu, Reykjavik)
::: på norsk:
::: 1988 *Gråmosen gløder* omsett av Ivar Eskeland (Gyldendal norsk forlag)
* 1989 *Náttvíg*, roman (Mál og menning, Reykjavik)
* 1994 *Tvílýsi : myndir á sýningu*, roman (Mál og menning, Reykjavik)
* 1998 *Morgunþula í stráum*, roman (Mál og menning, Reykjavik)
* 2002 *Sveigur*, roman (Mál og menning, Reykjavik)

## Prisar og utmerkingar

* 1984 - Kulturprisen frå avisa DV for omsetjinga av André Malraux - *La Condition humaine* til islandsk
* 1987 - Kulturprisen frå avisa DV for *Grámosinn glóir*
* 1988 - Nordisk Råds litteraturpris for romanen *Grámosinn glóir*
* 1989 - Grande Ufficiale del Ordo Merito de la Republica d'Italia
* 1992 - Svenska Akademiens nordiske pris
* 1998 - Den Islandske litteraturprisen for *Morgunþula í stráum*

## Bakgrunnsstoff
* Boksafn
* Borgarbókasafn Reykjavíkur
Rói Patursson

**Rói Reynagarð Patursson** () i Torshavn) er ein færøysk forfattar.

Han er utdanna mag. art. i filosofi frå Københavns Universitet. Frå 1970 til 1985 budde han i København, så flytta han heimatt til Torshavn på Færøyane. I 1987 - 1988 underviste han på Skrivekunstakademiet i Bergen. Etter det har han arbeidd på Den færøyske folkehøgskulen i Torshavn. Han fekk Nordisk Råds litteraturpris i 1986 for diktsamlinga *Líkasum*.

## Verk
* 1969 *Yrkingar*, diktsamling 
* 1976 *Á alfaravegi*, diktsamling 
* 1983 *Spor í sjónum*, plate 
* 1985 *Líkasum*, diktsamling
::: på norsk:
::: 1986 *Som om* omsett av Jón Sveinbjørn Jónsson (Oktober forlag, Oslo)

På norsk finst han også representert i *Færøysk lyrikk : gjendiktingar av færøysk notidslyrikk*, gjendikta av Knut Ødegård på Aschehoug forlag frå 1974.

## Prisar og utmerkingar
* 1969 Den færøyske litteraturprisen (M.A. Jacobsens Heiðursløn) for diktsamlinga *Yrkingar*
* 1986 Nordisk Råds litteraturpris for diktsamlinga *Líkasum*
* 1988 Den færøyske litteraturprisen (M.A. Jacobsens Heiðursløn)

## Kjelder
Antti Tuuri

**Annti Tuuri** () er ein finsk forfattar fødd i Kauhava.

Han har skrive mange romanar, noveller og skodespel. Han har også skrive høyrespel og for fjernsynsteater. Fleire av bøkene hans har vorte filmatiserte. I 1985 fekk han Nordisk Råds litteraturpris for romanen *Pohjanmaa* (på norsk: *Skjebnedag i Österbotten*). 

## Bakgrunnsstoff
* http://web.seinajoki.fi/kirjasto/kirjailijat/tuuri.htm 
* IMDB
Ole Asbjørn Ness

**Ole Asbjørn Ness** () er ein norsk forfattar. Han debuterte i 2004 med romanen *Det er natt*, som han mottok Tarjei Vesaas' debutantpris for.

Ness er utdanna siviløkonom, og har i tillegg studert filosofi. Han har òg gått på forfattarstudiet ved Høgskolen i Telemark - Bø. Han har yrkeserfaring som stuer, journalist, redaksjonssjef, IT-gründer og kraftanalytikar. 

## Verkliste
* *Det er natt* &ndash; roman (2004)

## Prisar
* Tarjei Vesaas' debutantpris 2004, for *Det er natt*

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Ole Asbjørn Ness i BIBSYS Ask
Trude Marstein

**Trude Marstein** () er ein norsk forfattar, diktar og kritikar.

Marstein er fødd i Lørenskog og oppvaksen på Nøtterøy. Ho debuterte i 1998 med tekstsamlinga *Sterk sult, plutselig kvalme* som ho mottok Tarjei Vesaas' debutantpris for. Ho har seinare markert seg både som romanforfattar og som ein sterk og tydeleg kritikar.

### Utdanning
Ho har teke på forfattarstudiet i Bø ved Høgskolen i Telemark. I tillegg har ho grunnfag i pedagogikk, psykologi og litteraturvitskap frå Universitetet i Oslo.

## Verk
### Romanar
* 2000 *Plutselig høre noen åpne en dør* 
* 2002 *Elin og Hans* 
* 2006 *Gjøre godt* 
* 2009 *Ingenting å angre på* 
* 2012 *Hjem til meg* 

### Barnebøker
* 2002 *Happy Birthday*, illustrert av Eldbjørg Ribe 

### Andre bøker
* 1998 *Sterk sult, plutselig kvalme*, tekstsamling 
* 2004 *Konstruksjon og inderlighet*, essaysamling 

### Omsetjingar
* 2001 Kirsten Hammann: *Bannister* 
* 2001 Helle Helle: *Hus og hjem* 
* 2002 Helle Helle: *Biler og dyr* 
* 2003 Helle Helle: *Forestillingen om et ukomplisert liv med en mann* 
* 2004 Peter Adolphsen: *Brummstein* 

## Prisar og utmerkingar
* 1998 - Tarjei Vesaas' debutantpris for *Sterk sult, plutselig kvalme*
* 2002 - Sult-prisen
* 2002 - Vestfolds litteraturpris
* 2004 - Doblougprisen
* 2006 - Kritikarprisen (delt med Kjartan Fløgstad)

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Trude Marstein hjå Nasjonalbiblioteket
* Presentasjon av Trude Marstein på nettstaden til Gyldendal Norsk Forlag
* Forfattarside hjå Vestfoldportalen 
* Utgjevingar av Trude Marstein i BIBSYS
Bertrand Besigye

**Bertrand Besigye** () er ein norsk diktar fødd i Uganda. Han debuterte i 1993 med diktsamlinga *Og du dør så langsomt at du tror du lever* som han mottok Tarjei Vesaas' debutantpris for. Den leikne og vitale samlinga representerte noko nytt i norsk poesi. Boka vart også ein bestseljar, noko som er særs sjeldan for diktsamlingar.

## Bibliografi

* *Og du dør så langsomt at du tror du lever* (Diktsamling, 1993)
* *Krystallisert sollys* (Diktsamling, 2003)
* *Svastikastjernen* (Roman, 2004)
* *Og solen tilber ingen andre guder enn sin egen styrke* (Diktsamling, 2010)

## Bakgrunnsstoff
* Bøker av Bertrand Besigye digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* Bertrand Besigye i NRK Forfatter
* Utgjevingar av Bertrand Besigye i BIBSYS Ask
Magnetresonanstomografi

**Magnetresonanstomografi**, eller **MR**, (engelsk **Magnetic Resonance Imaging**, **MRI**) er ein medisinsk teknologi for avbilding av indre organ, basert på at ulike kroppsvev i forskjellig grad lèt seg magnetisera i eit sterkt magnetfelt, og sender ut forskjellig stråling når dei blir påverka av radiobølgjer i eit slikt magnetfelt. Ei MR-maskin inneheld i hovudsak ein svær, ringforma magnet, fleire radiosendarar og radiomottakarar, og datautstyr for tolking av dei mottekne signala i høve til dei utsende signala.

Undersøking med MR kan gje nøyaktige, tredimensjonale bilde av dei indre organa og blodflyten i kroppen, og kan visa om organa har normal eller unormal form og funksjon. Dette kan vera til stor hjelp når ein lege skal stilla ein diagnose, og stadig fleire pasientar blir undersøkte med MR for påvising av brester i bein og bindevev, diagnose av kreft, undersøking av blodåre- og hjartefunksjon, med meir.

MR vert ofte utført med ei MR-maskin åleine, utan hjelp av noko legemiddel. Sidan byrjinga på 1990-talet har ein tatt i bruk ulike kontrastmiddel for å framheva bestemte organ eller vev i magnetresonanstomografi. Desse midla inneheld paramagnetiske metall som gadolinium eller mangan, som påverkar magnetiseringsevna til kroppsvevet og dermed radiostrålinga i MR-maskina. Slike kontrastmiddel følgjer i hovudsak blodet gjennom kroppen slik at organ med unormal blodflyt lett kan identifiserast. Dette kan til dømes vera svulstar som oftast har annleis sirkulasjon enn vevet rundt seg, det kan vera hjerneskader som gjer at blod frå hjartet slepp rett inn i hjernen i staden for å filtrerast gjennom blod-hjernebarrieren, eller innsnevra blodårer som gjer at blodforsyninga er for dårleg i t.d. hjartet ved hjartesjukdom.

Av nyare utvikling er *cine-MR*, vising av data som levande film. Tidsoppløysinga er framleis låg.

## Sjå òg
* NMR – nukleærmagnetresonans
* Magnetisme
* Koarktasjon
Kystvaktskvadron Sør

**Kystvaktskvadron Sør, KV Sør** var ein av dei to hovudinndelingane av Kystvakta. Administrasjonen og servicefunksjonar for flåten var lokalisert på Haakonsvern Orlogsstasjon. Skvadronen nedlagt 01.01.12.

## Fartøy i Kystvaktskvadron Sør

Fartøy i Ytre Kystvakt 

* KV Andenes - Nordkapp-klasse 
* KV Ålesund 
* KV Eigun 
* KV Lafjord
 
Fartøy i Indre Kystvakt

* KV Garsøy 
* KV Titran 
* KV Agder 

## Kjelder
* Forsvarsnett
Kystvaktskvadron Nord

**Kystvaktskvadron Nord, KV Nord** er ein av dei to hovudeiningane i Kystvakta. Skvadronen har ein eigen base på Sortland i Vesterålen i Nordland fylke. Basen vart offisielt opna av Kong Olav V, 5. september 1984. Basen er svert kompakt, liten og tilpassa behova til Kystvakta. Basen husar staben til KV Nord og servicefunksjonar for fartøy og helikopter. 

## Fartøy i Kystvaktskvadron Nord

Fartøy i Ytre Kystvakt

* KV Harstad 
* KV Svalbard
* KV Nordkapp - Nordkapp-klasse
* KV Senja - Nordkapp-klasse
* KV Andenes - Nordkapp-klasse
* KV Barentshav - Barentshavklasse 
* KV Sortland - Barentshavklasse 

Fartøy i Indre Kystvakt

* KV Farm 
* KV Heimdal

## Kjelder
* Forsvarsnett
Bruksvakt

**Bruksvakta** eller **Bruksvakttenesta** er heilt sivildreven, men er styrt av skvadronsjefane i Kystvakta. Bruksvakta har som hovudoppgåve å kontrollere at reglane vert fylgde på fiskefelta nær kysten. Dei skal spesielt hindre at det vert konfliktar mellom trålarar og fartøy som fiskar med tradisjonelle reiskapar som garn, line og snurrevad. Skipa er i tillegg ein generell kapasitet innan søk, redning, overvaking og rapportering. Dei patruljerer for det meste frå Lofoten til grensa mot Russland.

## Fartøy i Bruksvakttjeneste

* KV Nysleppen 
* KV Thorsteinson 
* KV Kongsøy

## Kjelder
* Forsvarsnett
Indre Kystvakt

**Indre Kystvakt** er nemning på nye oppgåver som Kystvakta blei tilført ved lov av 13 juni 1997 om Kystvakta. I tillegg til fiskerioppsyn er dei viktigaste oppgåvene kystoppsyn, overvaking, kontroll og støtte til Politiet og Tollvesenet. 6 av fartøya i Kystvakta opererer i dei 7 IKV-sonene som er oppretta. 

## Fartøy i Indre Kystvakt

* KV Nornen 
* KV Tor 
* KV Njord 
* KV Heimdal
* KV Farm 
* KV Magnus Lagabøte - innleigd frå Remøy Shipping A/S 

## Kjelder
* Forsvarsnett
Peter Seeberg

**Peter Ejnar Lauritzen Seeberg** () var ein dansk forfattar frå Skrydstrup.

Seeberg debuterte som forfattar i 1956. Han skreiv ei rekkje romanar, noveller og barnebøker, i tillegg skreiv han dramatikk for scene og fjernsyn. Hovudtemaet i forfattarskapet hans var erkjenninga av verklegheita og problematikken rundt realisme, både som utfordring i litteraturen og som filosofisk tema. 

Bøkene hans har vorte omsett til engelsk, estisk, finsk, fransk, italiensk, litauisk, norsk, spansk, svensk og tysk. 

## Bibliografi
(ikkje uttømande)
* 1956 *Bipersonerne*, roman (Gyldendal forlag, København) 
* 1957 *Fugls Føde*, roman (Gyldendal forlag, København)
:::På norsk:
:::1957 *Fugls føde*, (Gyldendal Norsk Forlag, Oslo)
* 1962 *Eftersøgningen*, noveller (Arena forlag) 
* 1970 *Ferai*, skodespel (Arena forlag)
* 1974 *Dinosaurusens sene eftermiddag*, noveller (Arena forlag) 	
* 1976 *Argumenter for benåding*, noveller (Arkiv for ny Litteratur)
* 1977 *På selve dagen*, skodespel (Forlaget Drama)
* 1978 *Ved havet*, roman (Arena forlag)
:::På norsk:
:::1979: *Ved havet*, omsett av Ole Jacob Bull (Kolon Forlag, Oslo)
* 1979 *Hyrder*, roman (Arena forlag)	
* 1981 *Om fjorten dage*, noveller (Arena forlag)
:::På norsk:
:::1983 *Om fjorten dager* omsett av Ole Jacob Bull (Gyldendal Norsk Forlag, Oslo)
* 1985 *Uden et navn*, roman (Gyldendal forlag, København) 	
* 1986 *Værkfører Thomsens endelige hengivelse*, noveller (Brøndum forlag)	
* 1987 *Roland kommer til verden*, roman (Gyldendal forlag, København) 	
* 1989 *Den sovende dreng*, roman (Gyldendal forlag, København)	
* 1989 *Frosten hjælper*, roman, (Gyldendal forlag, København)	
* 1990 *Rejsen til Ribe*, noveller (Samlerens Forlag)	
* 1994 *Udvalgte noveller*, noveller (Samlerens Forlag) 	
* 1997 *Halvdelen af natten*, noveller (Gyldendal forlag, København) 
* 2001 *En enkelt afbrydelse*, noveller (Gyldendal forlag, København)

## Prisar og utmerkingar
* 1963 Louisiana-Prisen
* 1970 Den danske kritikarprisen for romanen *Hyrder*
* 1977 Det Danske Akademis Store Pris
* 1981 Läkerols Kulturpris
* 1983 Blicherprisen
* 1983 Nordisk Råds litteraturpris for novellesamlinga *Om fjorten dage*
* 1990 Weekendavisens Litteraturpris for romanen *Reijsen til Ribe*
* 1991 De Gyldne Laurbær
* 1991 Limfjordsegnens Litteraturpris: Johannes Buchholtz-prisen
* 1991 Den Austerrikske barnebokprisen
* 1992 Henrich Steffens-prisen
* 1997 Lis Jacobsen-Prisen

## Bakgrunnsstoff
*
Ytre Kystvakt

**Ytre Kystvakt** har ansvar for området som ligg utanfor fire nautiske mil frå kysten av fastlandet i tillegg til dei arktiske områda. Det er her ein finn dei store, spesialiserte, havgåande skipa; nokre med helikopterkapasitet. Desse er særs viktige for å oppretthalde norsk kontroll i dei store havområda under norsk jurisdiksjon. Dei er òg viktige for vernebuinga innanfor søk, berging og oljevern. Nokre av fartøya er heileigde kystvakta, medan andre er eigde av private reiarlag og har noko sivilt mannskap. Alle skipa er uansett drivne av Kystvakta og under total operativ kontroll av skvadronsjefane.

## Fartøy i Ytre Kystvakt

## KV Nord

* KV Harstad - òg med i slepebåtberedskapen
* KV Svalbard
* KV Nordkapp - Nordkapp-klasse
* KV Senja - Nordkapp-klasse
* KV Andenes - Nordkapp-klasse 
* KV Tromsø 
* KV Malene Østervold 
* KV Nordsjøbas 

## KV Sør

* KV Ålesund 
* KV Eigun 
* KV Lafjord

## Kjelder
* Forsvarsnett
De Gyldne Laurbær

**Boghandlernes gyldne Laurbær** eller berre **De Gyldne Laurbær** er ein dansk litterær pris. Prisen vert utdelt av Den danske boghandlerklubben.

## Vinnarar
* 1949 - Martin A. Hansen
* 1950 - H.C. Branner
* 1951 - Jacob Paludan
* 1952 - Karen Blixen
* 1953 - Aage Dons
* 1954 - Tom Kristensen
* 1955 - Tove Ditlevsen
* 1956 - Karl Bjarnhof
* 1957 - Halfdan Rasmussen
* 1958 - Frank Jæger
* 1959 - Willy-August Linnemann
* 1960 - Palle Lauring
* 1961 - Marcus Lauesen
* 1962 - Poul Ørum
* 1963 - Jakob Bech Nygaard
* 1964 - Erik Aalbæk Jensen
* 1965 - Thorkild Hansen
* 1966 - Klaus Rifbjerg
* 1967 - Jens Kruuse
* 1968 - Anders Bodelsen 
* 1969 - Inger Christensen for *Det (digte)*
* 1970 - Leif Panduro
* 1971 - Henrik Stangerup for *Løgn over løgn*
* 1972 - Christian Kampmann
* 1973 - Anna Ladegaard
* 1974 - Benny Andersen
* 1975 - Bo Bramsen
* 1976 - Dea Trier Mørch
* 1977 - Ebbe Kløvedal Reich
* 1978 - Vita Andersen for *Hold kæft og vær smuk*
* 1979 - Johannes Møllehave
* 1980 - Tage Skou-Hansen
* 1981 - Suzanne Brøgger for *Tone*
* 1982 - Kirsten Thorup
* 1983 - Dorrit Willumsen
* 1984 - Cecil Bødker for *Marias Barn. Drengen* og *Marias Barn. Manden*
* 1985 - Helle Stangerup for *Christine*
* 1986 - Paul Hammerich for *Lysmageren*
* 1987 - Martha Christensen for *Dansen med Regitze*
* 1988 - Bjarne Reuter
* 1989 - Ib Michael for *Kilroy, Kilroy*
* 1990 - Peter Seeberg
* 1991 - Leif Davidsen for *Den sidste spion*
* 1992 - Lise Nørgaard
* 1993 - Peter Høeg
* 1994 - Jørn Riel
* 1995 - Henrik Nordbrandt for *Ormene ved himlens port*
* 1996 - Carsten Jensen for *Jeg har set verden begynde*
* 1997 - Jane Aamund for *Colorado drømme*
* 1998 - Jens Christian Grøndahl for *Lucca*
* 1999 - Svend Åge Madsen for *Genspejlet*
* 2000 - Anne Marie Løn for *Kærlighedens rum*
* 2001 - Hans Edvard Nørregård-Nielsen for *Riber Ret*
* 2002 - Jakob Ejersbo for *Nordkraft*
* 2003 - Jette A. Kaarsbøl for *Den lukkede bog*
* 2004 - Christian Jungersen for *Undtagelsen*
* 2005 - Morten Ramsland for *Hundehoved*
* 2006 - Knud Romer Jørgensen for *Den som blinker er bange for døden*
* 2007 - Jens Smærup Sørensen for *Mærkedage*
* 2008 - Hanne-Vibeke Holst for *Dronningeofret*
* 2009 - Ida Jessen for romanen *Børnene*
* 2010 - Jussi Adler-Olsen for romanen *Journal 64*
* 2011 - Helle Helle for romanen *Dette burde skrives i nutid*
* 2012 - Kim Leine for romanen *Profeterne i Evighedsfjorden*
* 2013 – Anne-Cathrine Riebnitzsky for *Forbandede yngel*
* 2014 - Sara Blædel for *Kvinden de meldte savnet*
* 2015 - Jesper Stein for *Aisha*
* 2016 – Merete Pryds Helle for *Folkets skønhed*
* 2017 – Jesper Wung-Sung for *En anden gren*
* 2018 – Leonora Christina Skov for *Den, der lever stille*
* 2019 – Sara Omar for *Skyggedanseren*
* 2020 – Stine Pilgaard for *Meter i sekundet*
* 2021 – Thomas Korsgaard for *Man skulle nok have været der*
* 2022 – Maren Uthaug for *11%*
* 2023 – Kim Blæsbjerg for *De bedste familier*
* 2024 – Benjamin Koppel for *Sommerfuglens stemme*

## Bakgrunnsstoff
* Mottakarar av De Gyldne Laurbær
KV «Svalbard»

**KV «Svalbard»** er det største fartøyet i Kystvakta og Sjøforsvaret. Ho har eit mannskap på 40 befal og 42 vernepliktige fordelt på to besetningar. Fartøyet er ein havgåande isbrytar med kapasitet til å ta skip opp til 100 000 tonn på slep. Fartøyet er utstyrt med ABC-vernekapasitet og kan «stenge ned» ventilasjonen for å operere over lengre tid i område som er ureina av kjernefysisk våpenbruk. Hovudoperasjonsområdet til fartøyet er det nordlege Barentshavet, og det høyrer til Ytre Kystvakt ved Kystvaktskvadron Nord.

## Fakta
* Besetning fartøy: 20 befal og 28 vernepliktige (avvik frå tala over kan skuldast andre turnusordningar for meinige)
* Besetning helikopter: 4 stk 
* Totallengd: 103,7 m
* Største breidd: 19,1 m 
* Deplasement: 6500 t 
* Største djuptgåande: 6,5 m 
* Maks fart: 17 knop 
* Marsjfart: 12 knop

## Historie
Det var ein lang prosess å få bygd KV «Svalbard», og fartøyet byggjer på lang erfaring og mykje utvikling innanfor Kystvakta.

* Åra 1989–1993: Forstudie. 
* 1. august 1993: Starta formelt som eige prosjekt i Sjøforsvarets Forsyningskommando (SFK). 
* 28. september 1994: Namnet KV «Svalbard» bestemt. 
* 15. desember 1999: Inngåing av kontrakt. 
* 5. mai 2000: Brennestart av stålplater. 
* 9. august 2000: Start av kjølstrekkjing. 
* 17. februar 2001: Skroget vart sjøsett. 
* 20. februar 2001: Skroget kom til Langsten, sør av Molde. 
* 15. desember 2001: Overtaking og dåp.

## Helikopter
KV «Svalbard» har hangar til to helikopter og helikopterdekk. Helikopteret er av typen Lynx og høyrer til 337-skvadronen stasjonert på Bardufoss. Helikopterparken vil bli bytt ut med nye NH90 i perioden 2009–2012.

## Bakgrunnsstoff
Forsvarsnett om KV «Svalbard» 

## Kjelder
* Forsvarsnett
Jette A. Kaarsbøl

**Jette Anne Kaarsbøl** ()  er ein dansk forfattar. Ho debuterte i 2003 med romanen *Den lukkede bog*, som ho fekk litteraturprisen De Gyldne Laurbær for.

## Bibliografi
* 2003 *Den lukkede bog*, roman (Gyldendal forlag, København)
:::På norsk:
:::2004 *Den lukkede bok*, omsett av Erik Johannes Krogstad (J.W. Cappelens Forlag, Oslo)
* 2009 *Din næstes hus*, roman (Gyldendal forlag, København)

## Prisar og utmerkingar
* 2004 De Gyldne Laurbær for romanen *Den lukkede bog*
* 2004 Den danske Læsernes Bogpris for romanen *Den lukkede bog*

## Bakgrunnsstoff
*Litteratursiden.dk 
*Jette Kaarsbøl frå litteraturpriser.dk
Kjernemagnetisk resonans

**Kjernemagnetisk resonans** eller **NMR** (forkorting for *nuclear magnetic resonance*) er det at partiklar (atom, atomkjernar, elektron) med magnetisk moment som varierer periodisk, kan absorbere energi ved bestemde resonansfrekvensar når dei finn seg i eit oscillerande magnetisk felt.

I kjemien er NMR-spektroskopi ein mykje brukt metode for å måla eigenskapar til molekyl.

## Verkemåte

Som i andre spektroskopiske metodar vert stoff påverka av elektromagnetiske bølgjer. I NMR er det atomkjernar som vert påverka av radiobølgjer. Atomkjernane må i tillegg vera utsette for eit sterkt magnetfelt. Slik kan ein studera kjernespinn.

Mange atomkjernar har spinn. Både elektron, nøytron og proton har spinn på &;1/2. Ein atomkjerne med upara nukleon vil derfor ha spinn. Desse vil vera magnetiske og vil, dersom dei vert plassert i eit sterkt magnetfelt, orientera seg med eller mot dette. Visse frekvensar av elektromagnetisk stråling vil få spinn til å skifta retning. Energi vert absorbert.

Når to atom av same grunnstoff er i ulike kjemiske miljø, vil dei oppleva litt ulikt magnetfelt. Dette fører til at dei gjev ulike signal. Slik kan ein til dømes skilja hydrogenatom i eit alkan og hydrogenatom i ei aromatisk gruppe. Dette gjev kjemisk skift.

## Bruk

Det same prinsippet vert brukt i medisinen, men som MR eller MRI (*magnetic resonance imaging*).

Innan kjemien vert NMR mellom anna brukt for å finna struktur og samansetning av eit molekyl. For å få gode spekter er eit sterkt og stabilt magnetfelt nødvendig. Systemet vert som regel kjølt med flytande helium.

## Sjå òg
*MR
KV «Andenes»

**KV «Andenes»** er eit norsk kystvaktskip av Nordkapp-klassen. Det høyrer til i Ytre Kystvakt Nord. «Andenes» gjorde teneste i  Persiabukta under Golfkrigen frå september 1990. Fartøyet tok del i blokkadeoperasjonar mot Irak. Ho skulle ikkje ta del i, og tok heller ikkje del i, kamphandlingar. Deltakinga skapte likevel mykje politisk debatt i Noreg.
KV «Andenes» har òg hatt to tokt til Antarktis
Venstrepartiet dei grøne

**Venstrepartiet dei grøne** (Vinstrihreyfingin – grænt framboð) er det sosialistiske partiet på Island. Partiet, med forkortinga VG, blei skipa 6. februar 1999 som ein freistnad på å sameine venstresosialistar og miljøaktivistar framfor valet det året. 

Da hadde det ei tid vore gjort freistnader på ei brei sameining av folk frå Alþýðubandalagið (Folkealliansen), Alþýðuflokkurinn (Sosialdemokratane), Kvennalistin (Kvinnelista) og Þjóðvaki (ei utbrytargruppe frå sosialdemokratane) i eitt samla parti, men det lukkast ikkje. 

Endskapen på drøftingane om ulike alternativ for samling av venstrekreftene blei å skipe ei ny politisk rørsle, bygd på strid for sosial rettferd, sjølvstendig utanrikspolitikk og miljøvern. Partiet fekk 9,1 prosent av røystene og 6 medlemer av Alltinget. Ved valet i 2003 gjekk det litt tilbake, fekk 8,8 prosent av røystene og 5 medlemer av Alltinget. Ved valet i 2007 gjekk VG derimot mykje fram, fekk mesta 15 % av røystene og 9 medlemer innvalde i Alltinget. Valet i 2009 gav ny framgang, med 21,7 % av røystene og 14 alltingsmandat. Resultatet var likevel svakare enn dei fleste meiningsmålingane før valet, som gav partiet opp under 30 % oppslutnad. Venstrepartiet vart det tredje største partiet på det nye Alltinget.

Partiet er med i det nordiske venstrepartisamarbeidet Nordic Green Left Alliance, ilag med mellom andre norske SV.

## Valresultat

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida åt partiet (Mest stoff på islandsk, men noko på dansk og engelsk au.)