open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lycksele

**Lycksele** (sørsamisk *Liksjoe*, umesamisk *Liksjuo*) er ein by i Lappland i Sverige og administrasjonssenteret i Lycksele kommun i Västerbottens län. Lycksele ligg ved jarnvegen mellom Hällnäs og Storuman og samstundes ved Europaväg 12, og var den første staden i landskapet som fekk bystatus.

## Historikk

Fram til 1600-talet var det ingen store tettstader sør i Lappland. Området vart bruka som reinbeiteområde av skogssamar, men hadde ingen fastbuande. I takt med at den svenske statsmakta ville styrkje stillinga si, oppstod behovet for faste møteplassar. Her bygde dei kyrkjer og marknadsplassar, der samar, handelsmenn og nybyggjarar kunne møtast. Her vart òg skatten kravd inn. Detta skjedde på ein odde i Umeälva, oppstrøms frå dagens bykjerne, den såkalla «Gammplatsen». Lycksele vart år 1607 utsedd til offisiell kyrkje- og marknadsplass i Lappland av Karl IX.

Lycksele fekk bystatus 1946, som den første i Lappland. To år seinare fekk òg Kiruna bystatus; etter dette vart det ikkje fleire byar i området. 

Etter at jarnvegen kom til staden, utvikla Lycksele seg til ein typisk småby med småindustri og viktige offentlege institusjonar som sjukehus, gymnas og tingrett.

Etter ein befolkningstopp på 1970-talet, har innbyggartalet sokke. År 2000 budde det 8 692 personar i Lycksele. Fem år seinare hadde talet sokke til 8 597 personar.

## Næringsliv og offentleg verksemd
Lycksele fekk sjukehus på 1960-talet. Det er lite, men utrusta for å ta imot pasientar innanfor ein stor radius i innlandsdistriktet av Västerbottens län. I kommunen arbeider rundt 30 % innan pleie og omsorg, dette er meir enn landgjennomsnittet. 

Andre store næringar som gjev sysselsetjing er handel, kommunikasjon, vareproduksjon og utvinning. Den store låsprodusenten Assa har produksjon i Lycksele.

## Geografi
Lycksele har bydelane Lugnet, Palmsunda, Södermalm, Jonsta, Forsdala, Villaryd, Nydala, Norrmalm, Norräng og Furuvik. Staden har mange skolar, mellom dei ei avdeling av Umeå universitet. 

I Lycksele ligg ein flyplass med avgangar sju dagar i veka. Flytida til Stockholm er omkring 85 minutt. Bussar går langs Blå vegen till blant anna Umeå og Mo i Rana i Noreg og til alle kringliggande kommunar. Før var jarnvegen den viktigaste transportåra. No har den ingen persontrafikk. 

## Attraksjonar
* Trollringen (gokart)
* Lycksele Motorstadion 
* Hotell Lappland
* Skogsmuséet
* Ansia Badpark
* Bocksliden (skistadion)
* Lycksele Djurpark

## Kjende personar frå Lycksele
Nokre kjende personar med tilknyting til Lycksele er:

* Svante Grundberg
* Lotta Engberg
* Kent Larsen
* Johan Norberg (musikar)
* Per «Ruskträsk» Johansson
* Sandra Dahlberg
* Per Elofsson
* Sara Nordenstam

## Vennskapsbyar
* Mosjøen i Noreg

## Bakgrunnsstoff
* Lycksele kommun
* Lycksele turism
* Lycksele400 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Lycksele|Lycksele]]» frå , den 15. august 2008.*
Protoplanetarisk tåke

**Protoplanetariske tåker** er refleksjonståker som er førestadium til planetariske tåker. Fasen som ei protoplanetarisk tåka er kortvarig og sluttar når sentralstjerna blir varmare og sender ut ultrafiolett stråling som får sjølve tåka til å gløda, i staden for at ho berre reflekterer lyset frå moderstjerna. Dette er samstundes sluttfasen til stjerna som dannar den planetariske tåka. Ei slik stjerne, med masse omtrent som sola, utviklar seg etter omtrent 10 milliarder år til ei raud kjempestjerne, blir ustabil og sender ut store mengder gass. Den inste delen av stjerna blir etter kvart ei kvit dvergstjerne med særs høg overflatetemperatur. Ho sender ut energirik stråling. Når strålinga treff gassen som vart send ut tidlegare, blir gassen lysande. Gassen strøymer vanlegvis ut i jetstraumar, og til å byrje med vert det observert ein uregelmessig fasong på den lysande gasskya. Den observerte gassen vert no kalla ei protoplanetarisk tåke. Vanlegvis roterer systemet, og etter kvart får gassen ein aksesymmetrisk fordeling med den kvite dvergstjerna i sentrum. Når gassen vert observert på dette stadiet, vert han ei planetarisk tåke.

## Sjå òg

* Liste over protoplanetariske tåker

## Kjelder

*
Eggtåka

**Eggtåka** (òg kjend som **CRL 2688**) er ei protoplanetarisk tåka som ligg rundt 3000 lysår unna jorda i stjernebiletet Svana. Tåka består av laukliknande ringar av støv, og tvers igjennom ho går det eit støvband som stengjer ute lyset frå sentralstjerna.

## Kjelder
Bless the Weather

***Bless the Weather*** er det femte studioalbumet til John Martyn, gjeve ut i november 1971. Etter å ha gjeve ut to album med kona si Beverley Martyn er dette det første albumet han gjorde solo igjen.

Då det kom ut fekk albumet den beste kritikken han hadde fått til då og er i dag eit av favorittalbuma til fansen hans hans med songar som «Head and Heart» og tittelsporet. Albumet er hovudsakleg akustisk, men den inneheld den første verkelege echoplex-songen til Martyn med sporet «Glistening Glyndebourne». Gitareffekten nytta han på den akustiske gitaren sin. Martyn flytta til Hastings like før han han spelte inn albumet. I Hastings var fiske og turisme hovudnæringane og dette inspirerte til tittelsporet på plata, som tyder «velsigne vêret».

Enkelte av songane var skrive i studio same dag som dei vart spelt inn og oppfylte ønsket til Martyn om vere spontan. Danny Thompson spelte bass, medan Richard Thompson, Tony Reeves, Ian Whiteman og Roger Powell alle medverka på albumet. Heile albumet vart spelt inn på berre tre dagar.

*Bless the Weather* fekk gode meldinga i musikkpressa då det kom ut. Martyn spelte på BBC Radio-programmet Live In Concert den 30. desember 1971. Han framførte «Head and Heart», «Singin’ in the Rain», «Bless the Weather» og ein tidleg versjon av «Outside In», som kom ut på albumet *[[Inside Out]]* i 1973.

Musikkmagasinet Q valde *Bless The Weather* til eit av dei tolv essensielle folkemusikkalbuma gjennom tidene i 1999. I november 2007 vart *Bless the Weather* inkludert på lista til avisa The Guardian kalla  '1000 Albums to Hear Before You Die'.

## Innhald

## Medverkande
* John Martyn – vokal, gitar, munnspel, tangentinstrument
* Richard Thompson - gitar
* Smiley DeJonnes - perkusjon
* Beverley Martyn - gitar, vokal
* Tony Reeves - bass
* Ian Whiteman - tangentinstrument
* Danny Thompson - bass
* Roger Powell - trommer

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside for John Martyn

## Kjelder
Tsar-bomba

**Tsar-bomba** (russisk: Царь-бомба) var ei sovjetisk prøvesprenging av ei hydrogenbombe. Ho vart detonert på Novaja Zemlja i Sovjetunionen 30. oktober 1961. Bomba har vorte estimert til rundt 50 megatonn
 og er den desidert største sprengladinga som nokon gong er vorte detonert. 

Bomba vart detonert i ei høgd på 4&nbsp;000 meter og gav eit lysglimt som var synleg i ein omkrins på 2&nbsp;000 kilometer. Eldkula utvikla seg til å verte 4,6 kilometer brei i løpet av få sekund og resulterte i at menneske i ein omkrins på 100 kilometer på bakkenivå fekk 3. grads forbrenning. I ein omkrins på 1&nbsp;000 kilometer gjorde trykkbølgja skadar på vegetasjon og bygningar. Atomsoppen steig 64 km til vers før han forsvann.

Sjølve bomba vog 27 tonn og var 8 meter lang og 2 meter brei. Modellen var eigentleg ei atombombe på 100 megatonn etter visjon frå den sovjetiske presidenten Nikita Khrusjtsjov. Denne vart aldri detonert og i staden redusert til 50 megatonn før ho vart detonert.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tsar Bomba|Tsar Bomba]]» frå , den 15. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Styret i NRK

**Styret i NRK** er styret i Norsk rikskringkasting AS. Selskapet er eigd av staten, og styret blir dermed utpeika av regjeringa.

## Styreleiarar

* Hallvard Bakke (2006-2008)
* Eldbjørg Løwer (2004-2006)
* Anne Carine Tanum (2001-2004)
* Torger Reve (2000-2001)
* Kåre Willoch (1998-2000)
* Trygve Ramberg (1990–1998)
* Halvor Stenstadvold (1986-1990)
Trine Hattestad

**Elsa Katrine Solberg Hattestad** () er ein norsk tidlegare friiidrettsutøvar kjend som **Trine Hattestad**. Ho vann to VM-gull i spydkast og vart olympiameister i 2000. Ho var medlem av klubben Ski IL fram til 1985, frå 1986 medlem av Minerva. Ho spela handball på 2. nivå for Oppegård IL. Ho bur i Oppegård i Akershus.

### Sesongane 1981-90
15 år gammal tok Hattestad sølv i spydkast i noregsmeisterskapen, bak den dåverande noregseinaren Hilde Bratvold. Same resultat vart det året etter, men i 1983 var rollene bytt om. Trine Solberg vann då sitt første av tretten norske meisterskap med eit kast på 61,18 m. Under dei olympiske sommarleikane i 1984 kom ho på ein fin 5. plass. Dei påfylgjande sesongane kom og gjekk utan særleg framgang. Ho framstod som ein hellar tevlingssvak utøvar, presterte ikkje toppresultat i store og tette tevlingar.

I august 1989 testa ho positivt på ei A-prøve i ein dopingstest. Etter ei negativ B-prøve vart prøva avvist i januar 1990.

### Sesongane 1991-2000
Den store framgangen kom i 1991-sesongen, då Trine Hattestad for aller fyrste gong slengde spydet forbi 70-metersbandet. Men i dei store meisterskapa lykkast ho ikkje, korkje i 1991 eller 1992. Fyrst ved verdsmeisterskapen i 1993 vart det fullklaff. Ho kasta då 69,18 m og vann gullet. Året etter vart ho europameister. Ho forsvarte VM-tittelen ved meisterskapen i Athen 1997. I hennar siste sesong, 2000, var ho klar favoritt ved dei olympiske leikane i Sydney. Ho opna i finalen med eit kjempekast  på 68,78 m. Ingen andre kastarar klarte å overgå denne prestasjonen. Fem døgn etter ho hadde sikra seg OL-gullet, deltok ho i si siste tevling. I Grand-Prix-finalen i Doha vart Hattestad nummer to i spydtevlinga med eit kast på 65,86 m. Hattestad vann medaljar ved alle store internasjonale meisterskap, unnateike eitt, i perioden 1993-2000.

I etterkant av sommar-OL i 2000 vart Trine Hattestad tildelt både Fearnleys olympiske ærespris og Aftenpostens Gullmedalje.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
* Sommar-OL 1984 i Los Angeles: 5. plass, 64,52 m
* EM 1986 i Stuttgart: 9. plass, 59,52 m
* VM 1987 i Roma: Utslått i kvalifiseringa (55,30 m)
* Sommar-OL 1988 i Seoul: Utslått i kvalifiseringa (58,82 m)
* VM 1991 i Tokyo: 5. plass, 63,36 m
* Sommar-OL 1992 i Barcelona: 5. plass, 63,54 m
* VM 1993 i Stuttgart: Gullmedalje - 69,18 m, framom Karen Forkel (65,80 m)
* EM 1994 i Helsingfors: Gullmedalje - 68,00 m, framom Karen Forkel (66,10 m)
* Sommar-OL 1996 i Atlanta: Bronsemedalje - 64,98 m
* VM 1997 i Athen: Gullmedalje - 68,78 m, framom Joanna Stone (68,64 m)
* EM 1998 i Budapest: 4. plass - 63,16 m
* VM 1999 Sevilla: Bronsemedalje - 66,06 m (med den nye spydtypen)
* Sommar-OL 2000 i Sydney: Gullmedalje - 68,91 m, framom Mirela Manjani (67,51 m)

### Medaljar i norske meisterskap
* Gull: 1983-86, 1988-89, 1991-94, 1996, 1998-2000
* Sølv: 1981-82
Hennar beste kast i noko noregsmeisterskap kom i 1991. Ho kasta då 71,44 m og vann med over 20 meters margin.

28. juni 2000 sette Hattestad ny verdsrekord i Bergen med eit kast på 69,48 m.

## Kjelder
*Tysk wikipedia og bokmålswikipedia
*Friidrett.no
Jacqueline Smith

**Jacqueline Smith** () er ein norsk organisasjonsleiar. Ho er fødd i Wyoming i USA og vart i 2006 vald av landsmøtet i Norsk Sjømannsforbund som første kvinnelege leiar av forbundet, og den yngste leiaren i forbundshistoria.

Smith blei fødd i Wyoming i USA med vietnamesisk-amerikansk mor og norsk far. Familien flytta til Stavanger då ho var ni, og nokre år seinare til Asker. Etter å ha tatt ex.phil og 1. avdeling jus gjekk ho til sjøs.

Etter åtte år til sjøs som croupier på passasjerskip i Color Line, dei fleste som tillitsvald for casinopersonalet om bord, vart Jacqueline Smith i 1998 vald som varamedlem til landsstyret i Norsk Sjømannsforbund. Kort tid etter vart ho tilboden stilling som assistent for kontorleiaren ved spesialkontoret for cruisebransjen som forbundet har i Miami. Ved neste landsmøte, i 2002, vart Jacqueline Smith vald til forbundssekretær, éin av fem i den valde leiinga ved hovudkontor til Norsk Sjømannsforbund, før ho i 2006 vart vald til forbundsleiar.

Smith tok ikkje attval i 2014, men heldt fram sitt fagforeiningsarbeid internasjonalt gjennom at ho overtok stillinga som maritim koordinator i Den Internasjonale Transportarbeidarføderasjonen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Sjømannsforbund
* Dagbladet. Smith o'hoi
Abrau

**Abrau** (russisk Абрау; frå det abkhasisk for «slukhol») er ein karstsjø i Russland og den største i Krasnodar kraj. Han ligg 84 meter over havet, ved foten til Nord-Kaukasus, om lag 14&nbsp;km frå hamnebyen Novorossijsk ved Svartehavet. Innsøjen er om lag 2,6&nbsp;km lang og 600 meter brei.

Tidleg på 1900-talet vart innsjøen rapportert å vere 35 meter djup, men i dag er det djupaste punktet berre 10 meter. Abrau har ikkje noko utsig via elvar. Tilsigsområdet rundt innsjøen er eit stort vinområde med mange vingardar ved landsbyen Abrau-Djurso.

## Bakgrunnsstoff
* Opphavet til innsjøen
* kuban-tourism.ru 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Abrau|Lake Abrau]]» frå , den 15. august 2008.*
Jacqui Smith

**Jacqui Jill Smith** () er ein britisk politikar, medlem av Labour. Perioden 28. juni 2007 til 5. juni 2009 var ho innanriksminister i Storbritannia, som den aller fyrste kvinna.

Smith var parlamentsmedlem for valkrinsen Redditch frå 1997 til 2010. Ho var den tredje kvinna som styrte eit av dei sentrale departementa i Storbritannia. Tidlegare hadde Margaret Thatcher vore statsminister og Margaret Beckett utanriksminister. Smith tapte kampen om attval i 2010, då den konservative kandidaten Karen Lumley vann Redditch-mandatet.
Baskuntsjak

**Baskuntsjak** (russisk Баскунчак) er ein saltsjø på 115&nbsp;km² i Astrakhan oblast i Russland, om lag 270&nbsp;km nord for Kaspihavet, og 53&nbsp;km aust for Volga. Sidan 1997 har området vorte strengt verna som eit naturreservat.

Overflata på innsjøen ligg 21 meter under havnivå. Han får vatn frå elvar som dekkjer eit område på . Saliniteten i innsjøen er 300 gram/liter. Sidan 700-talet har det vorte vunne ut salt frå området som er sendt langd silkevegen. I dag dekkjer det særs reine saltet frå innsjøen (99,8 % natriumklorid) 80 % av saltproduksjonen i Russland. Mellom 1,5 og 5 millionar tonn salt vert vunne ut vart år.

Sør for innsjøen ligg fjellet Bojsjoje Bogdo på 150 meter over havet og dannar det høgaste punktet i Den kaspiske senkinga. Åsen veks med om lag 1&nbsp;mm i året av ein saltdom. Slukhol og karstgrotter med lengder på opp til 1,5&nbsp;km går gjennom åsen. Det er òg det einaste området i Europa med lagerstätteoverflata frå trias. For det lokale kalmykfolket er åsen heilag.

## Sjå òg
* Elton

## Bakgrunnsstoff
* Bogdinsko-Baskuntsjakskij naturreservat

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Baskunchak|Lake Baskunchak]]» frå , den 16. august 2008.*
Belojesjøen i Nizjegorod oblast

**Belojesjøen** (russisk Белое) er ein stor ferskvassinnsjø i Nizjegorod oblast i Russland. Han ligg om lag 300 meter frå landsbyen Bolotnikovo. I mai 2005 forsvann innsjøen overnatta av ukjende årsaker. Det vart spekulert i om innsjøen drenerte ut i ei undergrunnselv eller eit grottesystem på grunn av subsidens. Sytti år tidlegare hadde fleire hus rast saman under liknande tilhøve.

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel frå BBC
* Artikkel i Pravda.ru i 2005
* Artikkel i Pravda.ru frå 2006
Belojesjøen i Vologda oblast

:*Sjå òg [[Belojesjøen i Nizjegorod oblast]]* 

**Belojesjøen** (russisk Белое) er ein innsjø i Vologda oblast i Russland. Han er nesten sirkelforma og har ein diameter på om lag 46&nbsp;km. Den største djupna er 33 meter. Dei største elvane som renn ut i innsjøen er Kovzja, Kema og Megra. Vatnet i innsjøen renn ut i Rybinskreservoaret i [Volga] via Sjeksna. Innsjøen er ein del av Volga-Austersjø-kanalen. Ein av dei eldste byane i Russland, Belozersk, ligg ved breidda av innsjøen.
Bolon

**Bolon** (russisk Болонь) er ein stor innsjø i Khabarovsk kraj i Russland. Han har eit areal på 338&nbsp;km², er 70&nbsp;km lang og 20&nbsp;km brei. På det djupaste er han derimot berre 3 meter. Han er knytt til elva Amur via ei rekkje kanalar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Bolon|Lake Bolon]]» frå , den 16. august 2008.*
Brosno

**Brosno** er ein innsjø i den europeiske delen av Russland i regionen Tver nær byen Andreapol. Det er her Brosnodraken visstnok skal bu i følgje ein myte. Innsjøen er 43 meter på det djupaste og i vest ligg ei kyrkje under vatn. Innsjøen er fersk og inneheld lake og åbor.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Brosno|Lake Brosno]]» frå , den 16. august 2008.*
Kryptozoologi

**Kryptozoologi** er jakta på, og «vitskapen» om, mytologiske dyr, ukjende dyr og/eller utdøydde dyr som ein meiner eksisterer sjølv om det ikkje finst bevis på at dei eksisterer. 

Dyr i kryptozoologien vert delt inn i tre grupper: 
* Velkjende dyr på merkelege stader
* Offisielt utdøydde dyr
* Fantasivesen, sjømonster, sjøslangar og avskyelege snømenn og liknande

Kryptozoologar interesserer seg hovudsakleg for store ukjende dyr. Desse kan katalogiserast, anten som ukjente for vitskapen, dyr ein meiner er utdøydde men som framleis er i live, eller store dyr som finst i område dei ikkje burde vere. Det som går mykje igjen innan kryptozoologi er sjøormar, avskyelege snømenn/yeti, levande dinosaurar og store kattar i usannsynlege område som til dømes England.

Kryptozoologi kan såleis på den eine sida verte sette på som jakta på nye dyrearter – alt frå nye rundormar, mus, biller eller tigrar.

På den andre sida kan ein sjå på krytpozoologi som dyrkinga av fabeldyr, og uansett kor lite truleg det er å finne sjøorm i Loch Ness, ein Bigfoot i Rocky Mountains, eller ein dinosaur i Afrika, så finst det alltid nokon som ikkje gjer opp trua på dei. 

Ein kryptozoolog er ein ekspert på mystiske dyr. Kryptozoologi er ikkje eit eige yrke, men ein hobby. Mange kryptozoologar er zoologar, biologar eller har andre liknande yrke. I mellomalderlitteratur vart der skrive bestiariar som skildra fiktive dyr. 

## Bakgrunnsstoff
* Kryptozoologi - artikkelportal hos ''Forskning.no'' 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kryptozoologi|Kryptozoologi]]» frå , den 16. august 2008.*
Apotek

**Apotek** er utsal for legemiddel og anna medisinsk og tilstøytande utstyr. Det er også vanleg å verka til medisinar og gje enkle helseråd ved apotek.

I Noreg har apoteka monopol på sal av reseptpliktige legemiddel.

## Bakgrunnsstoff
Bustakh

**Bustakh** (russisk Бустах) er ein stor innsjø i Sakha i Russland. Han har eit areal på 249&nbsp;km² og ligg nær Laptevhavet. Innsjøen frys til seint i september og er islagd til juni. Bustakh er rik på fisk.
Tsjany

**Tsjany** (russisk озеро Чаны) er ein av dei største innsjøane i Russland. Han er ein grunn ferskvassjø med varierande vassnivå, som kan endre seg frå årstid til årstid og frå år til år. Då bilete vart teke var vassnivået forholdsvis lågt. Det finst mange økosystem rundt innsjøen, mellom anna ei blanding av våtmarker, marskland og ei blanding av bjørk- og ospeskog. Tsjany er særleg viktig for mange trekkfuglar i Sibir.

Innsjøen er ein Ramsarstad. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Chany|Lake Chany]]» frå , den 16. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* NASA
Tsjebarkulsjøen

**Tsjebarkulsjøen** (russisk озеро Чебаркуль; *Ozero Tsjebarkul*) er ein innsjø i Tsjeljabinsk oblast i Russland. Han har eit areal på 19,8&nbsp;km² og er frys til i november og er islagd fram til mai. Byen Tsjebarkul ligg ved breidda av innsjøen.

## Meteorittnedslaget i 2013

15. februar 2013 fann lokale fiskarar eit hol i sen der ein stor del av Tsjeljabinsk-meteoritten truleg trefte den islagte innsjøen. Holer var sirkelforma og seks meter i diameter.

I dagane etter nedslaget vart det funne svart steinfragment kring holet, som forskarar frå Ural universitet mistenkte kom frå meteoritten. Bitane bestod av kring 10 % jern. Månader seinare fann dykkarar ein stor bit av meteoritten på botnen av innsjøen, og denne vart henta til overflata 16. oktober 2013. Biten vog kring 570&nbsp;kg.

## Kategori

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chebarkul Lake|Chebarkul Lake]]» frå , den 16. august 2008.*
Siouxspråk

**Siouxspråk** er ei språkgruppe i Nord-Amerika med totalt 18 språk. Dei viktigaste språka er dakotagruppa, med dei fire dialektane lakota, teton, yankton-yanktonai og santee-sisseton, og enkeltspråka assiniboine og stoney. Folkegrupper som tradisjonelt har tala siouxspråk blir kalla siouxfolk.

## Språk

Inndeling av siouxspråka.

I. Missouri River Siouan (eller Crow–Hidatsa)
: 1. **[[Crow]]** (eller Absaroka, Apsaroka, Apsaalooke, Upsaroka)
: 2. **[[Hidatsa]]** (eller Gros Ventre, Minitari, Minnetaree)
II. Mandan-siouxspråk
: 3. **[[Mandan]]**
:: a. Nuptare
:: b. Neutare
III. Mississippi Valley Siouan (eller Central Siouan)
: ? Michigamea *(†)*
: A. Dakotisk (eller Sioux–Assiniboine–Stoney)
:: 4. **[[Sioux]]**
::: a. Santee–sisseton (eller Santee, Eastern Sioux, Eastern Dakota)
:::: i. Santee
:::: ii. Sisseton
::: b. Yankton–Yanktonai (eller Yankton, Central Sioux, Eastern Dakota)
:::: i. Yankton
:::: ii. Yanktonai
::: c. Lakota (eller Lakhota, Teton, Western Sioux)
:::: i. Northern Lakota
:::: ii. Southern Lakota
:: 5. **[[Assiniboine]]** (eller Assiniboin, Nakhóta, Nakhóda, Nakhóna)
:: 6. **[[Stoney language|Stoney]]** (eller Alberta Assiniboine, Nakhóda)
: B. Chiwere–Winnebago (eller Chiwere)
:: 7. **[[Chiwere]]** (eller Ioway–Otoe–Missouria, Ioway–Otoe)
::: a. Iowa (eller Ioway)
::: b. Otoe (eller Oto, Jiwere)
::: c. Missouria (eller Missouri)
:: 8. **[[Winnebago]]** (eller Hocák, Hochunk, Hochank, Hocangara, Hotcangara, Hochangara)
: C. Dhegiha
:: 9. **[[Omaha–ponca]]**
::: a. Omaha
::: b. Ponca (eller Ponka)
:: 10. **[[Kansa language|Kansa]]–[[Osage language|Osage]]**
::: a. Kansa (eller Kanza, Kaw) *(†)*
::: b. Osage
:: 11. **[[Quapaw]]** (eller Kwapa, Kwapaw, Arkansas) *(†)*
IV. Ohio Valley-siouxspråk (eller Southeastern Siouan) *(†)*
: A. Virginia-siouxspråk (eller Tutelo) *(†)*
:: 12. **[[Tutelo|Tutelo-Saponi]]**, Monacan *(†)*
:: 13. **[[Moneton]]** *(†)*
: B. Mississippi-siouxspråk (eller Ofo–Biloxi) *(†)*
:: 14. **[[Biloxi]]** *(†)*
:: 15. **[[Ofo]]** (eller Ofogoula) *(†)*

*(†)* – Utdøydd språk
Tsjeko

**Tsjeko** er ein liten innsjø i Sibir, nær elva Podkamennaja Tunguska. Han er 708 meter lang, 364 meter brei og om lag 50 meter djup.

Forskarar har spekulert i om Tsjeko vart danna under Tunguskahendinga, ein eksplosjon 30. juni 1908 som øydela meir enn  sibirsk taiga. Ei undersøking i 1961 viste at innsjøen var minst 5000 år gammal, basert på metertjukke avleiringar på botn av innsjøen,, men nyare forsking har tyda på at berre ein meter med sediment på botn av ein innsjø med «normal innsjøsedimentering» indikerer ein mykje yngre innsjø på om lag 100 år. Lodding av innsjøbotn har støtta denne hyoptesen og viste ei konisk form på innsjøbotn, som ein ofte ser for nedslagskrater. Innsjøen strekker seg òg mot episenteret av Tunguskaeksplosjonen, om lag 7&nbsp;km lenger borte. 
Magnetiske målingar indikerer òg ein mogeleg meterstor steinblokk på botn av det djupaste punktet i innsjøen, som kan vere ein bit av kollisjonslekamen. Forskarar ved Universitetet i Bologna skal utforske lekamen, 10 meter under innsjøbotn, i 2009.

Gareth Collins og Phil Bland frå Imperial College i London viser derimot til at fleire av trea rundt innsjøen er eldre enn 100 år og tyder på at innsjøen derfor ikkje kan ha vorte danna av eit nedslag i 1908.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Cheko|Lake Cheko]]» frå , den 16. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Tsjuktsjagirskojesjøen

**Tsjuktsjagirskojesjøen** (russisk Чукчагирское озеро; *Tsjuktsjagirskoje ozero*) er ein stor innsjø i Khabarovsk kraj i Russland. Han har eit areal på 366&nbsp;km² og er 6 meter på det djupaste. To øyar deler nesten innsjøen i tre.
Tsjukhlomasjøen

**Tsjukhlomasjøen** (russisk Чухломское озеро; *Tsjukhloskoje ozero*) er ein innsjø i Kostroma oblast i Russland. Han har eit areal på 48,7&nbsp;km², og eit gjennomsnittleg djup på 4,5&nbsp;meter.

Innsjøen er nesten sirkelforma og har ein diameter på 6–7&nbsp;km. Breidda av innsjøen er flat og myrlendt. Innsjøen er tilfryst frå seint i oktober til seint i april. Fleire mindre øyar munnar ut i i Tsjukhlomasjøen og han har utsig mot nordvest i Kostromaelva.

På søraustsida av innsjøen ligg byen Tsjukhloma. I nord ligg landsbyen Nozhkino og Avraamijevo-Gorodetskij kloster, som vart grunnlagd av Avraamyj av Galitsj på 1400-talet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Chukhloma|Lake Chukhloma]]» frå , den 16. august 2008.*
Ekitykisjøen

**Ekitykisjøen** (russisk *Ozero Ekityki*) er ein innsjø i Tsjukotka aust i Sibir i Russland. Ekitykielva renn gjennom innsjøen. 

Ekitykisjøen er lang og smal med ei lengd på 22 km og ei breidde på 2 km i snitt. Som alle innsjøar i tundraen er han isdekt det meste av året. 

Ekitykisjøen er den einaste staden i heile Eurasia der det finst dvergkvitfisk.

Innsjøen og heile nedslagfeltet til Ekitykielva høyrer til Tsjukotka autonome okrug.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ekityki Lake|Ekityki Lake]]» frå , den 16. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Kart
* Turisme og miljø
Elgygytgynsjøen

**Elgygytgynsjøen** (russisk Эльгыгытгын) er ein innsjø på Tsjuktsjihalvøya nordaust i Sibir i Russland. Han har ein diameter på om lag 15&nbsp;km og er 175 meter på det djupaste. Innsjøen ligg i eit nedslagskrater etter ein meteoritt og kraterkanten har ein diameter på 18&nbsp;km. Krateret vart danna for 3,6 millionar år sidan (pliocen).

Innsjøen er interessant for forskarar fordi han ikkje har vore dekt av isbrear. Dermed har 400 meter med sediment bygd seg opp i botn av innsjøen og lagra informasjon om førhistoriske klimaendringar.

## Dyreliv
Tilhøva i Elgygytgynsjøen er harde for fiskelivet. Derfor finst det berre tre permanente fiskeartar i innsjøen, tre typar av aure, Salvelinus boganidae, S. elgyticus og Salvethymus svetovidovi (langfinna aure). Dei to siste artane er endemiske for Elgygytgynsjøen. Røye har vorte sett ut i innsjøen i nyare tid.

## Bakgrunnsstoff
* Dr. Matt Nolan ved University of Alaska Fairbanks
* Polekspdisjonar til sibirsk innsjøar PhysOrg.com.
* [Aure](http://links.jstor.org/sici?sici=0014-3820(200103)55%3A3%3C573%3AHPOAC(%3E2.0.CO%3B2-V)
* Arctic char introduction: Utsetting av røye
Giurtelecu Şimleului

**Giurtelecu Șimleului** (ungarsk *Somlyógyőrtelek*, tysk *Wüst Görgen*) er ein landsby i Transilvania i Romania med om lag 1000 innbyggjarar. Han ligg i kommunen Măeriște i Sălaj fylke.
Akademija Nauk

**Akademija Nauk** er ein vulkan sør på Kamtsjatkahalvøya. 
Han er kalla opp etter det russiske vitskapsakademiet.

Vulkanen har fleire kalderaer fylt med vatn. Den mest kjende av desse er Karymskijsjøen, som er kalla opp etter karymane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Akademia Nauk|Akademia Nauk]]» frå , den 15. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
Meiser

**Meiser** (arabisk ميسر, hebraisk skrift מֵיסִר) (òg skrive Shaykh Maysar, Shaykh Maysir, Khirbat Maysar) er ein israelsk-arabisk landsby 500 meter vest for Den grøne linja nord for byen Baqa-Jatt i Wadi Ara-regionen. Han er ein av tre arabiske landsbyar i Menashe regionale kommune og utgjer ein del av Triangelet. I følgje Israelsk statistisk sentralbyrå hadde landsbyen eit folketal på 1&nbsp;500 i 2005.

## Sjå òg
* Arabiske stader i Israel
* Wadi Ara

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Meiser|Meiser]]» frå ,  den 11. april 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Conder, Claude Reignier and  H.H. Kitchener  (1881): *[http://www.archive.org/details/surveyofwesternp02conduoft The Survey of Western Palestine: memoirs of the topography, orography, hydrography, and archeology].* London: Committee of the Palestine Exploration Fund. **vol 1****vol 2**   s. 68, map VIII
*Palmer, E. H. (1881): *[http://www.archive.org/details/surveyofwesternp00conduoft The survey of Western Palestine: Arab and English name lists collected during the survey by Lieutenants Conder and Kitchener, R. E. Translitterert og forklart av E.H. Palmer.]*  s.152, 
*Petersen, Andrew (2002): *[http://www.amazon.com/dp/0197270115 A Gazetteer of Buildings in Moslem Palestine: Volume I (British Academy Monographs in Archeology)]* s. 283
* http://www.cbs.gov.il/population/new_2007/table3.pdf
Tore Brovold

**Tore Brovold** () er ein norsk leirdueskyttar frå Stange kommune.Brovold tok sølv i skeet under Sommar-OL 2008.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Tore Brovold sin offisielle nettstad
* Utøvarprofil på olympiatoppen.no
Bunad- og folkedraktrådet

**Bunad- og folkedraktrådet** er ein nasjonal institusjon som arbeider for å fremje kunnskap om folkedrakt og bunad som kulturuttrykk, og bruk og tilverking av desse drakttypane.

Institusjonen omfattar eit fagråd oppnemnt av Kultur og kyrkjedepartementet og seksjonen Bunad- og folkedraktrådet ved Valdresmusea AS. Fagrådet er eit fagleg rådgjevande organ for seksjonen. 

Bunad og Folkedraktrådet sine oppgåver er: 
– Bygge opp og forvalte arkiv med draktregistreringar og anna dokumentasjon knytt til folkedrakt og bunad.
– Formidle informasjon og stille innsamla materiale til rådvelde for dei som arbeider med draktspørsmål.
– Gje råd ved rekonstruksjon eller revisjon av bunader

Bunad- og folkedraktrådet held til på Fagernes, i same bygg som Valdres Folkemuseum.

## Historikk

Forgjengaren til Bunad- og folkedraktrådet kom i 1947 då Statens Bunadsnemnd vart oppretta. Med ei omorganisering i 1955, vart namnet endra til Landsnemnda for Bunadsspørsmål. I 1967 vart nemnda heilt omorganisert, fekk eige sekretariat og nye statuttar. Det vart bestemt at nemnda skulle settast saman av fagpersonar med vitskapeleg kompetanse, og at dei berre skulle uttale seg om bunader som var bygd på folkedrakter. I 1986 var namnet omgjort frå Landsnemnda for Bunadsspørsmål til Bunad- og folkedraktrådet.

01.01.2008 blei Bunad- og folkedraktrådet avvikla som statleg institusjon og sekretariatet lagt til Valdresmusea som ein integrert del av drifta ved museet. Administrasjonen blei innlemma i museumsadministrasjonen og det vart oppretta ei ny fagstilling som seksjonsleiar som skal leie det faglege arbeidet. Dei landsomfattande oppgåvene og ordninga med eit fagråd oppnemnd av Kultur- og kyrkjedepartementet vidareførast.

## Bakgrunnsstoff

* Bunad- og folkedraktrådet
Vishing

**Vishing** (frå engelsk *voice phishing*) er ein ganske vanleg form for nettfiske som utnytjar VoIP-teknologien til å freista å lura sensitiv informasjon frå godtruande folk. Dette føregår ofte ved at eit e-brev som utgjev seg for å vera frå ein kjend institusjon (t.d.&nbsp;banken din), oppgjev eit telefonnummer og seier at det er viktig at du tek kontakt. På dét telefonnummeret møter offera ei automatisk telefonteneste som bed dei tasta inn kredittkortnummer, PIN-kode eller annan informasjon.

Medan dei fleste internett-brukarar har fått med seg at dei ikkje skal senda sensitive data i e-post berre fordi dei blir kontakta på nettet av einkvan som utgjev seg for å vera ein påliteleg bedrift *(sjå [[phishing]])*, har mange kundar framleis større tiltru til *telefontenestene* til finansinstitusjonar.

*(Sjå òg [[pharming]].)*
Gartnar

**Gartnar** er eit yrke som går ut på å dyrka og stella plantar.

Det finst ulike gartnartypar.

*Frilandsgartnarar dyrkar særleg grønsaker, korn, poteter, frukt og bær.
*Veksthusgartnarar dyrkar blomar og grønsaker i regulert klima.
*Hagegartnarar planlegg og vedlikeheld grøntanlegg og privathagar.
*Anleggsgartnarar steller med anlegg og vedlikehald av uterom.

Ved å formidla råd om plantehald gjennom media kan ein gartnar også bli ein kjendis.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gartner|Gartner]]» frå ,  den 17. august 2008.*  
 

## Sjå òg
* Hage
* Hagebruk

## Bakgrunnsstoff
Eoarkeikum

**Eoarkeikum** er ei geologisk æra som svarer til perioden som starta for 4,0 milliardar år sidan og varte til 3,6 milliardar år sidan. 

Æraen hadde ikkje tidlegare eit offisielt namn og vart ofte berre kalla *tidleg arkeikum*, som òg omfatta den seinare æraen paleoarkeikum. Han er den første perioden av eonet arkeikum og kjem etter det «uoffislle» eonet hadeikum då Jorda stort sett hadde flytande overflate. Etter eoarkeikum kjem æraen paleoarkeikum.

International Commission on Stratigraphy har enno ikkje fastsett den nedre grensa for æraen, men dei har mellombels plassert den nedre grensa på 4000 millionar år sidan. Dei har heller ikkje offisielt godkjend hadeikum som offisielt eon. 

Namnet kjem av dei to greske orda: *eos* (grying) og *arkhios* (gammal). Det første superkontinentet Vaalbara oppstår rundt slutten av denne perioden, for rundt 3600 millionar år sidan. 

Dei eldste bergartformasjonane på jorda, Isua-grønsteinen, er òg frå denne æraen, for om lag 3,8 milliardar år sidan. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eoarchean|Eoarchean]]» frå , den 17. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Saga

**Saga** eller **soge** (norrønt *saga*) er ein litterær sjanger frå norrøn tid som særleg er kjende frå Island. Ein eller ei saga er ei prosaforteljing om eit historisk eller mytologisk emne, og handlar typisk om ætter og heltar. Islendingesogene og kongesogene er kjende undertypar av sagaene. Sagalitteraturen bygger i stor grad på munnleg overleverte forteljingar, og blei skriven ned mellom 1120 og 1400-talet.

Ættesagaer er forteljingar om slekter. Av dei mest kjende islandske ættesagaene finn ein *[[Egilssoga]]* (frå 1220) og *[[Njålssoga]]* (frå 1280). I Noreg er *[[Heimskringla]]* av Snorre Sturlasson, ei samling kongesoger, best kjend. Medan Snorre og Sturla Tordarson er kjende sagaforfattarar, er dei fleste sagaane skrivne av ukjende. 

Handlinga i dei fleste sagaene hovudsakleg går føre seg i Noreg eller på Island, men *[[Grǿnlendinga saga]]* og *[[Eiríks saga rauða]]*  fortel om norrønt liv på Grønland og i Nord-Amerika, medan *[[Hervors saga]]* og *[[Gutasagaen]]* har handling frå Sverige.

## Kjelder

*«saga» i *Store Norske Leksikon*
*
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sagalitteratur|Sagalitteratur]]» frå , den 17. august 2008.*
Skaftunge

**Skaftunge** eller **raftsperre** er ei om lag meterlang lekt som ber det langsgåande takutstikket på eit åstak. Skaftungane er gjerne telgja slik at dei smalnar av oppover. Tjukkenden stikk eit par bordbreidder utfor veggen, tynnenden går opp til første takåsen.

På torvtak kan torvhaldet vere festa til skaftunga, i spesielle høve er det bruka formvokse emne som gjev torvhald og skaftunge i eitt.

## Referansar
Vindskie

**Vindskie**, av norrønt *vindskeið*, er eit bord som er festa på høgkant langs taket over ein gavl, for å hindre vinden i å få tak mellom taktroet og taktekkinga.

Ofte ligg det fleire vindskier utanpå kvarandre, og ofte er det spikra på eit vassbord som overlappar taktekkinga.
Eon

**Eon** er eit tidsuttrykk som vert mykje nytta i geologi. Eit eon i geologi er den største tidsperioden som historia til jorda vert delt inni. Eonet fanerozoikum, som er om lag 550 millionar år langt, dekker heile perioden frå den gong det var overflod av dyr med hardt skall som det vart fossil av. 

Eonotemet er eit tilsvarande system for klassifisering i stratigrafi, som er eit fag innan geologi. Faget omfattar klassifisering av berglag som er lagt ned i ein periode som tilsvarar eit spesifikt eon. Eon og eonotem har vanlegvis dei same namn og er oppretta av International Commission on Stratigraphy (ICS), så ratifisert av den moderorganisasjonen International Union of Geological Sciences (IUGS).

Eit eon er vidare delt inn i fleire geologiske æraer, som igjen er delt inn i geologiske periodar, som så består av fleire geologiske epokar. Den minste inndelinga i systemet er geologiske stadia, som ekspertar nyttar til å gje dei mest nøyaktige dateringsestimata.

## Ordsoga
*Eon* er eit internasjonalt vitskapsord lånt frå gresk αἰών *aiōn*, som er same ordet som vårt *æve*: jf. førklassisk gresk *aiwōn* og urgermansk **aiwīn*, opphavet til gamalnorsk *ævi*.
Littkrit

**Littkritt** er eit litteraturprosjekt på nettet, starta opp av Aurland kommune. Kommunen har hyrt inn 11 ungdomar som skriv bokmeldingar. Prosjektet brukar ein wiki for å vise desse. 

Wikiprosjektet har besøkjande forfattarar. I 2007 var det besøk med Finn Tokvam, Ingelin Røssland, Ingunn Stokstad, Ketil Kolstad og Stig Elvis Furset. Det ligg ute videointervju med Tokvam og Røssland. 

Littkrit meldar mest nynorsk skjønnlitteratur. 

## Bakgrunnsstoff

* www.littkrit.no
Øystein Rudi

**Øystein Ovrum Rudi** () er ein norsk spelemann frå Sør-Fron i Gudbrandsdalen.

## Biografi

Han starta å spele fele i Sør-Fron Spellemannslag i 1977. Dette skjedde først saman med Anton Amundgard og Arne Vangen. I 1981 vart Øystein med i Karlsrud og Nermoens Gåmmåldansorkester. Etter at gruppa vann Titanofestivalen i 1984 spela det omkring i heile Noreg. Med Nye Ringnesin fortsette Rudi med dansespeling frå 1986 og utover 1990-talet. Denne gruppa utvikla også etterkvart eit konsertrepertoar, og fekk dermed breiare oppdrag. Frå 1997 har gruppa KVARTS vore Rudi sitt musikalske hovedanker. Med denne gruppa har han hatt konsert, undervisning og dansemusikk som tema. Gruppa har gjeve ut tre CDar, der den første fekk Spellemannsprisen, og den andre vart nominert. Gruppa har hatt mange oppdrag i Noreg og i utlandet, og har brukt folkemusikken på mange scener der denne sjeldan er presentert. KVARTS har også lagd fleire bestillingsverk, og gruppa har Norsk kulturråds ensemblestøtte.

Øystein har vunne landskappleiken to gonger og har tre spellemannsprisar i klassa for folkemusikk. Ole Bull-akademiet har vore fast oppdragsgjevar i fleire år, og Øystein har der undervisning om feletradisjonen i Gudbrandsdalen. I 2009 vann han Storegutprisen saman med kona Nina for å ha vore vertskap på Rudi Gard i Gudbrandsdalen.

## Diskografi

## Bakgrunnsstoff

* Heimesida til KVARTS
Byrte

**Byrte** er ei grend i Tokke kommune i Telemark fylke. Staden ligg der Byrteåi munnar ut i Byrtevatn. 

I grenda ligg Byrte grendehus og ei avdeling av Dalen og Høydalsmo barnehage.

Byrte ligg langsetter Byrtevatn. Byrtenøsi er eit fjell som ligg sentralt og overordna i heile bygda.

Ved Byrtevatn ligg Byrte kraftverk.

Ifrå Hovden er det mogleg å ta seg over fjellet og over til Byrtedalen.

Byrte er dela inn i to, Øvre Byrte og Ytre Byrte.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Byrte ved lokalhistoriewiki.no
Paleoarkeikum

**Paleoarkeikum** er ein geologisk æra i eonet arkeikum. Han strekkjer seg frå tida 3600 millionar år sidan til 3200 millionar år sida. Denne perioden er definert kronometrisk og referer ikkje til eit spesifikt berglag eller paleontologisk hending som mange nyare geologiske periodar gjer. Dei eldste sikre spora etter livsformer ein kjenner til er frå denne perioden med godt bevarte fossil av bakteriar eldre enn 3,46 milliardar år funne i Vest-Australia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paleoarchean|Paleoarchean]]» frå , den 18. august 2008.*
Kvanndal

**Kvanndal** er ein stad som ligg i Hardanger på nordsida av Hardangerfjorden mellom Ålvik og Folkedal i Voss herad. Her er det mellom anna ferjekai med samband til Kinsarvik og Utne. Kvanndal var del av Kinsarvik kommune fram til 1. januar 1964, då det vart overført til Granvin.

Stadnamnet er også eit slektsnamn.

## Sjå òg
* Kinsarvik-Utne-Kvanndal
Mesoarkeikum

**Mesoarkeikum** er ein geologisk æra i eonet arkeikum som strekkjer seg frå tida 3200 millionar år sida til 2800 millionar år sidan. Denne perioden er definert kronometrisk og refererer ikkje til eit spesifikt berglag på Jorda eller ei paleontologisk hending, slik som mange nyare geologiske periodar er. Fossil frå Australia viser at stromatolittar har eksistert på jorda sidan mesoarkeikum. Det første superkontinentet Vaalbara braut saman i denne perioden for rundt 2,8 milliardar år sidan. 

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mesoarchean|Mesoarchean]]» frå , den 18. august 2008.*
Neoarkeikum

**Neoarkeikum** er ein geologisk æra i eonet arkeikum. Det strekkjer seg frå perioden for 2800 millionar år sidan til 2500 millionar år sidan. Perioden er definert kronometrisk og ikkje etter visse berglag eller paleontologiske hendingar på jorda. Fotosyntesen og danninga av oksygen skal ha oppstått i denne æraen, som seinare førte til oksygenkatastrofen i paleoproterozoikum. Oksygenproduserande fotoautotrofe organismar, som utvikla seg tidlegare i neoarkeikum, skapte eit giftig høgt nivå av oksygen i atmosfæren. 

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neoarchean|Neoarchean]]» frå , den 18. august 2008.*
Gammel Dansk

**Gammel Dansk** er ein kryddersnaps frå Danmark, eit brennevin med ein kraftig og lang bitter smak. Gammel Dansk blir laga av De Danske Spritfabrikker. Opp mot 20 ulike urter, mellom dei rogn, blir brukte til å laga drikken.

I Danmark blir han særleg drukken som «morgenbitter».

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Gammel Dansk|Gammel Dansk]]» frå , den 18. august 2008.*
Bumerangtåka

**Bumerangtåka** (teknisk nemning **ESO 172- 7**) er ei protoplanetarisk tåka som ligg rundt 5000 lysår unna jorda i stjernebiletet Kentauren. Tåka er kjend for å vera den kaldaste plassen i universet ein kjenner til (per 2003) med ein temperatur på -272°C. Til samanlikning er bakgrunnsstrålinga i universet på -270°C. Tåka var per 2003 det einaste objektet ein kjende til som var kaldare en denne. Ei hurtig utviding har gjort det mogleg for tåka å bli so kald som ho er.

Tåka blir danna av ein kraftig stjernevind som blæs ut frå sentralstjerna med ein fart på rundt 500 000 km/t Gjennom denne har ho missa so mykje som 1/1000 solmasse per år for 1500 år, noko som er 10-100 gonger meir enn i liknande objekt.

Namnet kjem frå astronomane Keith Taylor og Mike Scarrott som observerte tåka gjennom eit større bakkebasert teleskop i Australia. Dei kunne ikkje sjå den same detaljrikdomen som Hubble-teleskopet seinare kunne, og for dei kunne tåka likna på ein bumerang.

## Kjelder
Paleoproterozoikum

**Paleoproterozoikum** er den første av tre æraer i proterozoikum og varte frå 2500 millionar år sidan til 1600 millionar år sidan. Dette er perioden då dei første stabile kontinenta oppstår. Dei første cyanobakteriane dukkar òg opp. Dei er ein type bakteriar som nyttar den biokjemiske prosessen fotosyntese til å produsere energi og oksygen.

Før den kraftige auken av oksygen i atmosfæren var nesten alt liv som eksisterte anaerobe, altså er stoffskiftet til livsforma avhengig celleanding som ikkje krev oksygen. Fritt oksygen i store mengder er giftig for dei fleste anaerobe bakteriar, og på denne tida forsvann det meste av livet på jorda. Dei einaste livsformene som vart att var dei som anten var resistente mot oksidering og dei giftige effektane oksygenet hadde, eller dei som eksisterte i eit oksygenfritt miljø. Denne hendinga vert kalla oksygenkatastrofen. 

Dei første fossila av grypania og eukariotar dukkar opp i denne perioden. 

Dei eldste fjellformasjonane som i dag eksisterer er frå denne perioden, Wopmay forkastingssone i Canada (vest for Hudson Bay, 2100-1800 millionar år sidan).

## Bakgrunnsstoff
* GeoWhen database
Rhyacium

**Rhyacium** (gresk Ρυαξ (*rhyax*), tyder «lavastraum») er den andre geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 2300 millionar år sidan og enda for 2050 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Bushveldkomplekset og andre liknande intrusjonar oppstod i denne perioden.

Huron-istida enda seint i rhyacium for 2100 millionar år sidan.

Dei første kjende eukariotane oppstod i rhyacium.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rhyacian|Rhyacian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Orosirium

**Orosirium** (gresk ὀροσειρά (*oroseira*), tyder «fjellkjede») er den tredje geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 2050 millionar år sidan og enda for 1800 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Siste halvdel av perioden var ein periode med omfattande orogense (fjelldanning) på nesten alle kontinent.

Jordatmosfæren utvikla seg truleg til ein oksygenrik atmosfære i denne perioden på grunn av fotosyntesen til cyanobakteriar.

To av dei største kjende nedslagshendingane på jorda skjedde under orosirium. Heilt i byrjinga av perioden, for 2023 millionar år sidan, kolliderte ein stor asteroide og danna Vredefortkrateret. Hendinga som danna Sudburybekkenet skjedde mot slutten av perioden, for 1850 år sidan. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orosirian|Orosirian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Oksygenkatastrofen

**Oksygenkatastrofen** var ei massiv miljøendring som ein meiner skjedde i den geologiske perioden siderium i byrjinga av den geologiske æraen paleoproterozoikum i prekambrium for om lag 2,4 milliardar år sidan. Hendinga vert òg kalla *oksygenkrisa*, *oksygenrevolusjonen* eller *den store oksidasjonen*.

Då livsformene på jorda utvikla fotosyntese for om lag 2,7 milliardar år sidan vart det produsert store mengder molekylært oksygen. Oksygenet skapte etter kvart ei økologisk krise for det biologiske mangfaldet på denne tida, sidan oksygen var giftig for dei mikroskopiske anaerobe organismane som dominerte då. 

Denne endringa førte òg til nye høve for biologisk diversifisering, samt andre enorme endringar i den kjemiske vekselverknaden mellom stein, sand, leire og andre geologiske substrat og lufta i jorda, i havet og andre vassflater. Trass i naturleg resirkulering av organisk stoff hadde livet vore energisk avgrensa fram til oksygenet dukka opp. Dette gjennombrotet for utviklinga til stoffskiftet auka den tilgjengelege energien for levande organismar og hadde ein enorm miljømessig innverknad på jorda. 

## Tidsforskyving
Det var ei forskyving på om lag 300 millionar år mellom dei første fotosyntetiske organismane startar å produsere oksygen til oksygenkatastrofen slo til. 

Eit fenomen som forklarer denne skilnaden er at oksygenet ikkje starta å auke før ein hadde hatt tektonisk drivne endringar i oppbygginga av jorda, inkludert grunnbrott der organisk karbon kunne nå sedimenta og verte gravlagd. Det første oksygenet som vart tilgjengeleg vart òg først teke opp av forskjellige kjemiske reaksjonar i havet, hovudsakleg sambindingar med jern. Spor av dette fenomenet finst i eldre berglag som inneheld massive lagdelte jernrike bergartar som vart lagt ned i denne perioden då jern og oksygen først inngjekk i kjemiske sambindingar. Det meste av jernmalmen på jorda finst i desse laga. Desse kjemiske fenomena ser ikkje ut til å stå for heile tidsforskyvinga. 

Fotosyntetiske organismar var òg ei kjelde for metan, som fanga opp mykje molekylært oksygen, fordi metan og oksygen lett dannar karbondioksid (CO2) når det finst ultrafiolettstråling. I 2006 vart det utført eit modelleksperiment som kan forklare noko av tidsforskyvinga. Etter kvart som det kom til nok oksygen i atmosfæren oppstod etter kvart ozonlaget som dempa UV-strålinga, og dermed minka danninga av karbondioksid.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oxygen Catastrophe|Oxygen Catastrophe]]» frå , den 18. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Siderium

**Siderium** (gresk *sideros*, tyder «jern») er den første geologiske perioden i æraen paleoproterozoikum. Han varte frå tida 2500 millionar år sidan til 2300 millionar år sidan. I staden for å vere basert på stratigrafi er tidsperioden definert kronometrisk. 

Det vart danna mykje lagdelte jernrike bergartar (BIF) tidleg i denne perioden. Desse berglaga vart danna av anaerobe algar som produserte oksygen som inngjekk i kjemisk sambinding med jern og dannar magnetitt (Fe3O4, eit jernoksid). Denne prosessen fjerna jern frå hava, som ein meiner på grunn av jernet til då hadde har ein grønaktig farge. Utan oksygensluket i havet, byrja prosessen å danne den oksygenrike atmosfæren ein har i dag. Denne hendinga vert kalla oksygenkatastrofen.

Huron-istida byrja i siderium for 2400 millionar år sida nog enda seint i rhyacium for 2100 millionar år sidan. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Siderian|Siderian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* 
*