open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ragnar Kalheim

**Ragnar Toralf Kalheim** () var ein norsk fagforeiningsleiar og sosialist. 

Kalheim vart fødd i Nesbyen. Faren var rallar, og flytte mykje rundt med familien før dei endeleg slo seg ned i Tønsberg rett før krigen starta.

Han deltok i motstandsarbeid under andre verdskrigen, og gjekk inn i Norges Kommunistiske Ungdomsforbund. Kalheim blei ekskludert (utestengd) av NKU som Furubotn-tilhengar i 1949.

Frå same året arbeidde Kalheim som tømmermann ved Akers Mekaniske Verksted i Oslo. Han fekk snart tillitsverv i fagorganisasjonen, i Norsk Jern- og Metallarbeiderforbund (LO). Frå 1957 sat han i forbundsstyret, og i 1973 blei han vald til leiar for Avdeling 1 av Jern og Metall, den største fagforeininga i Noreg da.

Kalheim deltok i folkeaksjonar mot atomvåpen, NATO og norsk medlemskap i EF/EU. Han var nestleiar i «Folkebevegelsen mot EEC*» frå 1970, og bidrog i høg grad til at det blei fleirtal for nei-sida. 

* (EEC=EF=EU).

Partimessig var Kalheim medlem av Det norske Arbeidarpartiet frå 1959 til 1973, da mange av EF/EU-motstandarane, som hadde organisert seg i Arbeidernes Informasjonskomite AIK, gjekk ut av partiet. Da hadde Kalheim alt ei god stund vore tilhengar av samling på venstresida i eitt breitt sosialistisk parti. Etter nei-sigeren i folkerøystinga i 1972, blei dette delvis verkeleggjort i og med opprettinga av Sosialistisk Valforbund i 1973, som blei til Sosialistisk Venstreparti i 1975. Kalheim var ein viktig faktor i denne samlingsprosessen til han brått døydde i 1974.

Kalheim stod for ein sjølvstendig og gradualistisk sosialisme, ein «sosialisme på norsk», som det kom til å heite nokre år seinare. Han ville gjere «den uverdige problemstillinga Moskva, Brüssel eller Washington heimlaus i norsk politisk tenking», og såg for seg ei gradvis utvikling av norsk sosialisme blant anna gjennom utvida arbeidarmakt i bedriftene. 

Kalheim sine synspunkt kunne vere omstridde på venstresida, men han var høgt verdsett, ikkje minst for sin vinnande personlegdom og folkelege radikalisme. 

## Kjelder
* Fødselsdato + heimstad frå NBL-artikkel om Kalheim, skriven av Terje Halvorsen.

## Bakgrunnsstoff
*
Fredrik I av Det tysk-romerske riket

**Fredrik I**, med tilnamnet **Barbarossa**, vart truleg fødd i 1122 i Waiblingen. Han døydde den 10. juni 1190. Namn på tysk språk er **Friedrich I. Barbarossa**.
Han drukna i elva Saleph (seinare Göksu) i Anatolia i Tyrkia. Fredrik var hertug av Schwaben, tysk-romersk konge (Konge av romarane) frå 1152, konge av Burgund frå 1178 og keisar av det tysk-romerske riket frå kroninga 18. juli 1155. Han høyrde til fyrstehuset Hohenstaufen, og var son av hertug Fredrik II, den einøygde, av Schwaben og kona, hertugen av Bayern si dotter Judit.

I 1147 fylgde han med farbroren Konrad III av Tyskland på det andre krosstoget. Konrad valde Fredrik som sin etterfylgjar framför sin eigen son. Fredrik Barbarossa gav seg i veg på det tredje krosstoget, men nådde aldri Jerusalem. Han drukna då han skulle symja over ei elv i noverande Tyrkia.

Tilnamnet «Barbarossa» (raudskjegg) fekk han i Italia på grunn av sitt raude skjegg.

## Sjå òg
* Operation Barbarossa - Hitler-Tyskland sin invasjon av Sovjetunionen under den andre verdskrigen.
Blåsjø

**Blåsjø** er ein regulert innsjø og det største vassmagasinet i Ulla-Førre-anlegget, med eit energipotensial på ca. 7,7&nbsp;TWh. Han ligg i kommunane Hjelmeland og Suldal i Rogaland fylke, samt i Bykle i Agder fylke. Med eit areal på 84,48 km² er han den niande største innsjøen i Noreg. Rundt Blåsjø finn ein fleire av dei største dammane i Noreg: Oddatjørndammen, Storvassdammen og Førrevassdammen. Til saman demmer elleve dammar opp sjøen.

Til Blåsjø blir det overført vatn frå Skorpevadshølen, og Saurdal kraftverk kan både tappa frå og pumpa vatn opp til Blåsjø. Pumpinga skjer frå 600-metersnivået, der Sandsavatnet er det største magasinet. Andre kraftverk i Ulla-Førre-utbygginga er Kvilldal, Stølsdal og Hylen. Blåsjø blir regulert mellom 1055 og 930 moh., og er eit fleirårig magasin.

Målt i energiinnhald er Blåsjø det største kraftmagasinet i Noreg.

## Bilde

Fil:Blåsjø mot Førrevassdammen.JPG|Blåsjø med Førrevassdammen bak til høgre
Fil:Oddatjørndammen 4.JPG|Oddatjørndammen demmer opp Blåsjø mot nordvest
Fil:Blåsjø mot Storvassdammen.JPG|Den søraustre delen av Blåsjø (Storvatnet)
Fil:Storvassdammen.JPG|Storvassdammen


## Kjelder
Mirjam Kristensen

**Mirjam Kristensen** () er ein norsk forfattar frå Lyngdal. Kristensen er utdanna cand.mag. med mellomfag i litteraturvitskap. Ho har i tillegg gått Forfattarskolen på Heimly folkehøgskole. Ho debuterte som forfattar i 2000 med romanen *Dagene er gjennomsiktige*, som ho fekk Tarjei Vesaas' debutantpris for.  I 2007 fekk ho Bjørnsonstipendet.

## Verkliste
* *Dagene er gjennomsiktige* &ndash; roman (2000)
* *De som er ute i regnværet* &ndash; (2001)
* *En ettermiddag om høsten* &ndash; roman (2006)
* *Et rikt liv* &ndash; (2009)
* *Etter freden. Barn av konsentrasjonsleirfanger forteller* &ndash; fagbok, Stiftelsen Arkivet (2009)
* *Jeg har ventet på deg* &ndash; roman (2014)
* *Et plutselig mørke* &ndash; roman (2020)

## Prisar og utmerkingar
* Tarjei Vesaas' debutantpris 2000, for *Dagene er gjennomsiktige*
* Sørlandets litteraturpris 2002, for *De som er ute i regnværet*
* Bjørnsonstipendet 2007
* Amalie Skram-prisen 2010

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Mirjam Kristensen hjå Nasjonalbiblioteket
* Presentasjon av Mirjam Kristensen på nettsidene til Forlaget Oktober
* Mirjam Kristensen i Forfatterkatalogen
Sigmund Løvåsen

**Sigmund Løvåsen** () er ein norsk forfattar. Frå 2012 er han formann i Den norske Forfatterforening.

Løvåsen har gått på forfattarstudiet ved Høgskolen i Telemark - Bø og har deretter studert ved Universitetet i Oslo. Han debuterte i 2003 med romanen *Nyryddinga*, som han mottok fleire prisar for.

## Verkliste
* *Nyryddinga* &ndash; roman (2003)
* *Daga* &ndash; skodespel (2004)
* *Brakk* &ndash; roman (2007)
* *Mamsell Iversen* &ndash; roman (2009)
* *Vid din sida* &ndash; skodespel (2012)

## Prisar
* Tarjei Vesaas' debutantpris 2003, for *Nyryddinga*
* P2-lytternes romanpris 2003, for *Nyryddinga*
* Sigmund Skard-stipendet 2006
* Bjørnsonstipendet 2010

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Sigmund Løvåsen i BIBSYS Ask
Rikard Nordraak

**Rikard Nordraak** () var ein norsk komponist. Han er mest kjend for å ha sett melodi til Bjørnstjerne Bjørnson sitt dikt «Ja, vi elsker dette landet», som vart Noreg sin nasjonalsong i 1864.

## Livssoge

Nordraak vart fødd i Christiania. Han byrja på handelsskule i København då han var femten, men gav opp desse studia for å konsentrera seg om musikken. I 1859, atten år gammal, drog han til Berlin der han studerte under Theodor Kullak og Friedrich Kiel. Han måtte forlata Tyskland etter eit halvt år. Tilbake i heimbyen fekk han undervising i klaverspel og komposisjon av den tyske organisten Rudolph Magnus.

Seinare drog den unge komponisten igjen til Berlin, der han skulle bu resten av det korte livet sitt. Han vart kjend med Ida og Erika Lie, som skal ha inspirert komposisjonen av den norske nasjonalsongen.

## Kunstnar og nasjonalist
Nordraak hadde nære band til fleire av dei store kunstnarane i samtida si. Han var fetter av Bjørnstjerne Bjørnson, og tonesette fleire av verka hans. I tillegg til den framtidige norske nasjonalsongen komponerte Nordraak òg musikken til to skodespel Bjørnson hadde skrive, *[[Sigurd Slembe]]* og *[[Maria Stuart]]*. Andre kjende Bjørnson-dikt han tonesette er «Ingerid Sletten af Sillejord», «Killebukken, Lammet mit», «Olav Trygvason», «Der ligger et land mot den evige sne», og «Løft ditt hode, du raske gutt!».

Edvard Grieg vart kjend med komponisten i København. Han vart smitta av Nordraak sin entusiasme for alt som var norsk, og vart dessutan ein god ven som tileigna fleire av verka sine til han.

## Tidleg død
Nordraak var plaga av tuberkulose, og døydde av denne sjukdommen då han var berre 23 år gammal. Ein kan fortsatt sjå eit fire meter høgt monument på grava hans nord i Berlin. Leivningane til komponisten vart seinare førte til Oslo, der dei fekk ein plass i Æreslunden på Vår Frelsers gravlund i 1925.

## Bakgrunnsstoff

*
Torbjørn Færøvik

**Torbjørn Færøvik** () er ein norsk forfattar og historikar. 

Færøvik er utdanna cand. philol. med hovudfag i historie med ei avhandling om norsk misjon i Kina.

Han har arbeidd som utanriksmedarbeidar i NTB (1977-79), Arbeiderbladet (1979–91) og NRK (1991–99). Han var NRK sin verdsreportar i 1996-97.

Færøvik har skrive fleire bøker om og frå Asia, som *Drømmen om Asia* (1997), *Veien til Xanadu. En reise i Marco Polos fotspor* (2001), *Marco Polo. Reisen til verdens ende* (ungdomsbiografi 2002), *Kina - En reise på Livets elv* (2003) og *Buddhas barn - En reise blant mennesker* (2006).

For bøkene sine om India og Kina vart han tildelt Brageprisen (i 1999, 2003 og 2012). I 2006 fekk han Cappelenprisen for sitt samla forfattarskap.

## Bibliografi
* 1997: *Drømmen om Asia* 
* 1999: *India – Stevnemøte med skjebnen* 
* 2001: *Veien til Xanadu. En reise i Marco Polos fotspor* 
* 2002: *Marco Polo. Reisen til verdens ende* (ungdomsbiografi)
* 2010: *Kina – En reise på Livets elv* 
* 2004: *Gandhi – Elsket og hatet* (ungdomsbiografi)
* 2006: *Buddhas barn – En reise blant mennesker* 
* 2009: *Midtens rike – En vandring i Kinas historie* 
* 2012: *Maos rike:en lidelseshistorie* 
* 2016: *Orientekspressen. En vårreise*
* 2020: *Kina på 200 sider. Fra de første dynastiene til dagens stormakt*

## Referansar
Nyhende

Eit **nyhende**, ei **nyheit** eller noko **nytt** er ei fersk eller ny opplysning om ei ny, pågåande eller gamal sak eller hending. Nyhende får ein tak i i media eller på folkemunne. Sume media, så som aviser, har til hovudføremål å koma med nyhende. Eit nyhende kan vera mynta på heile ålmenta eller det kan vera mynta på mindre interessefelleskapar så som fagfolka innanfor eit fagfelt.

Typiske nyhende kan vera opplysningar om uhell og ulukker, hendingar i samfunnslivet – så som i politikken eller i økonomien eller hendingar som har med livet til einskildspersonar å gjera. Ein talar òg ofte om nyhende i samband med nye tankar, doktrinar, idear, ny kunnskap innanfor vitskapen, nye tekniske løysingar, ny formgjeving, nye motar osb.

Aviser og tidsskrift, radio- og fjernsynsstasjonar er tradisjonelle kanalar for formidling av nyhende til eit større publikum. Internett er ein nyare kanal som gjer det mogleg for fleire å formidla og kommentera det dei meiner er nyhende.
Averøya

**Averøya** er ei øy i Averøy kommune i Møre og Romsdal. Øya har eit areal på 165 km2 og om lag 5000 innbyggjarar i 2024. 

Frå Averøya fører Atlanterhavstunnelen austover, under munningen av Bremsnesfjorden, til Kristiansund sentrum. Frå Kårvåg sørvest på øya startar Atlanterhavsvegen sørvestover til Vevang på fastlandet i Eide kommune. Begge utgjer delar av fylkesveg 64 (Åndalsnes–Molde–Eide–Kristiansund).

#### Folketalsutvikling

## Merknadar

## Kjelder

*
Lied der Deutschen

***Das Lied der Deutschen*** eller delar av han har vore nasjonalsong i Tyskland sidan 1922. I dag er det berre tredje verset som vett brukt offisielt.

Melodien til songen vart komponert av Joseph Haydn i 1797 som ein keisarhyllest. I 1841 skreiv August Heinrich Hoffmann von Fallersleben ny tekst som sette sameininga av Tyskland opp mot hyllinga av ein monark, ein revolusjonær tekst på den tida.

## Melodi

Melodien vart komponert av Joseph Haydn i 1797; han vart først brukt som ei hyllest til Franz II, den siste keisaren av det tysk-romerske riket, «Gott erhalte Franz den Kaiser» ('Gud velsigne keisar Franz'). 

Haydn brukte seinare hymnet som grunnlag for den andre satsen (*Poco adagio cantabile*) til sin strykekvartett nr. 62 i C-dur, som ofte vett kalla *Keisarkvartetten*.


\relative c'
{ \key es \major \time 4/4
\partial 2 \repeat volta 2 { es4. f8 | g4 f as g | f8 (d) es4 c' bes | as g f g8 (es) | bes'2 }
f4 g | f8 (d) bes4 as' g | f8 (d) bes4 bes' as | g4. g8 a4 a8 (bes) | bes2
\repeat volta 2 { es4. d8 | d (c) bes4 c4. bes8 | bes (as) g4 f4. g16 (as) | bes8 [(c)] as [(f)] es4 g8 (f) | es2 } }
\addlyrics {
>
Ei -- nig -- keit und Recht und Frei -- heit
sind des Glü -- ckes Un -- ter -- pfand.
Blüh im Glan -- ze die -- ses Glü -- ckes,
blü -- he, deut -- sches Va -- ter -- land!
}

## Teksten
Den noverande teksten vart skriven av den liberale litteraturprofessoren og diktaren August Heinrich Hoffmann von Fallersleben i 1841 på den då britiske øya Helgoland, no ein del av Schleswig-Holstein.

**1.**
:Deutschland, Deutschland über alles,
:über alles in der Welt,                       
:wenn es stets zu Schutz und Trutze
:brüderlich zusammenhält.
:Von der Maas bis an die Memel,
:von der Etsch bis an den Belt,
:|: Deutschland, Deutschland über alles,
:über alles in der Welt! :|

**2.**
:Deutsche Frauen, deutsche Treue,
:deutscher Wein und deutscher Sang
:sollen in der Welt behalten
:ihren alten schönen Klang,
:uns zu edler Tat begeistern
:unser ganzes Leben lang. -
:|: Deutsche Frauen, deutsche Treue,
:deutscher Wein und deutscher Sang! :|

**3.**
:Einigkeit und Recht und Freiheit
:für das deutsche Vaterland!
:Danach lasst uns alle streben
:brüderlich mit Herz und Hand!
:Einigkeit und Recht und Freiheit
:sind des Glückes Unterpfand;
:|: blüh im Glanze dieses Glückes,
:blühe, deutsches Vaterland. :|

----

I 1921 skreiv Albert Matthai eit tillegsvers som vart brukt i enkelte kretsar fram til 1930-åra. Dette har vorte omtalt som «det fjerde verset», men var aldri ein del av den offisielle nasjonalsongen.

::Deutschland, Deutschland über alles
::Und im Unglück nun erst recht.
::Nur im Unglück kann die Liebe
::Zeigen ob sie stark und echt.
::Und so soll es weiterklingen
::Von Geschlechte zu Geschlecht:
::|: Deutschland, Deutschland über alles
::Und im Unglück nun erst recht. :|
Gustav VI Adolf av Sverige

**Gustav VI Adolf av Sverige** () var konge av Sverige frå 1950 til 1973. Han var eldste son av kong Gustav V og dronning Victoria. Han høyrde til fyrstehuset Bernadotte. Før Gustav Adolf vart konge, hadde han tittelen hertug av Skåne.

## Oppvekst
Arveprinsen blei døypt i Stockholms slott den 25. november, i vatn henta frå Jordan-elva i Palestina. I barndommen var han mange somrar på slottet Mainau i Bodensjøen, der morforeldrene hans heldt til. Farmora, dronning Sofia, inviterte òg gjerne han og brørne til Ulriksdals slott i Stockholms län.

## Utdanning
For vårterminen 1902 blei Gustav Adolf innskriven ved Uppsala universitet, der han studerte statsvitskap, økonomi, historie og arkeologi. Det sistnemnde faget hadde han ei livslang interesse for. Han var med på si første utgraving som sekstenåring, ved Tullgarn slott i Södermanland, og drog seinare på fleire utgravingsekspedisjonar til Italia. Ei anna interesse var kinesisk kunst.

I tillegg til svensk snakka Gustav Adolf engelsk, fransk og tysk flytande, og kunne dessutan lesa italiensk og noko latin.

## Ekteskap

Gustav Adolf trefte den engelske prinsessa Margaret av Storbritannia, sonedotter til dronning Victoria av Storbritannia, under ein bankett i Kairo i januar 1905. Han skulle eigentleg hatt den yngre søstera hennar Patricia til bords, men etter at han møtte Margaret veik han ikkje frå hennar side. Dei to trulova seg etter fire veker saman i Kairo og gifta seg den 15. juni same året. Av Oscar II fekk dei Sofiero slott i bryllaupsgåve. Dei fekk fem barn saman. Kronprinsesse Margaret døydde den 1. mai 1920 etter å ha sjukna til ei tid.

Under ei reise til England i 1923 trefte kronprinsen Louise Mountbatten, som skulle bli den andre kona hans. Dette var i tråd med ønsket og spådommen til far hennar, markien av Milford Haven, som var gått bort i 1921, men før det hadde sagt at «det finst berre eit menneske i heile verda som kunne passa Louise, og det er Gustaf Adolf av Sverige. Og den einaste som kan passa Gustaf Adolf er Louise!» Trulovinga mellom dei to blei erklært den 1. juli, og 3. november 1923 gifta dei seg med kvarandre. Dette ekteskapet gav ingen barn.

## Regjeringstid

Den 29. oktober 1950 etterfylgde Gustav VI Adolf faren som konge av Sverige. Han var den første svenske monarken etter fridomstida som ikkje hadde noko politisk makt. Som konge hadde han likevel ei sterk stilling, og trass sterke krav frå venstresida ved byrjinga av 1970-talet om å avskaffa monarkiet gjekk ikkje gjennom Riksdagen.

I august 1973 blei kongen sjuk med blødande magesår, og ein operasjon mot dette var ikkje vellukka. Han sovna stille inn den 15. september på Helsingborg lasarett. Omverda var mindre stille; fire dagar tidlegare hadde det vore militærkupp i Chile, og dagen etter føregjekk det svenske riksdagsvalet.

Sonesonen Karl XVI Gustav av Sverige etterfylgde Gustav VI Adolf som konge. Sonen, arveprins Gustaf Adolf, hadde omkome i ei flyulukke i 1947.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Louis Vuitton

**Louis Vuitton** er namnet på eit fransk motehus etablert i 1854 i Paris og namngjeve etter grunnleggjaren sin. Huset er i dag eigd av LVMH-gruppa (Louis Vuitton Moet-Hennesy). 

Louis Vuitton var ein handverkar som spesialiserte seg i å lage robuste reiseeffektar. Han laga tidleg det legendariske logomønsteret, inspirert av japansk blomsterflora, sterkt prega av dåtidas motebilete. I dag er dette det fremste kjenneteiknet til merket, og aller mest kjend under namnet *Monogram Canvas*. Mot slutten av 1800-talet skapte også Louis Vuitton rutemønsteret *Damier Canvas*, som også er eit særs populært mønster. Merket vart for alvor kjend utanfor Frankrike etter den andre verdskrigen, gjennom stjerner som Catherine Deneuve og Audrey Hepburn. I dag kastar stjerner som Christina Ricci og Uma Thurman glans over reklamekampanjene.

Louis Vuitton blir i dag rekna for å høyre til luksusvareindustrien, og dei har butikkar over heile verda, òg i Oslo, opna i november 2005. Spesielt for LV er at dei berre sel varene sine i eigne butikkar, det er difor ikkje mogleg å finne LV-varer til sals hjå andre. I tillegg produserer dei berre varer i eigne fabrikkar i Frankrike, Spania og USA. All produksjon er handverksbasert, og LV har ingen form for automatisk produksjon. Louis Vuitton er kjend for sine kvalitetsvarer, og legg mykje av stoltheita si i å produsere funksjonelle reiseartiklar av høg kvalitet. Sidan 1980-talet har LV også teke med sko, smykker, klokker og klede i kolleksjonane sine. Marknaden er tredelt, Louis Vuitton sel mest i Europa, USA og Japan. I dei siste ti åra har heile luksusvareindustrien merka ein enorm pågang frå japanske forbrukarar, og av alle land i verda, finst det flest LV-butikkar i Japan.

Merket slit i dag med kopiering og forfalsking, og det blir kvart år beslaglagt over 10 000 kopiar rundt om i verda. Kopiane blir i hovudsak produserte i Asia, og selskapet samarbeider i dag med tollvesen i fleire land for å få ein slutt på forfalskinga.

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Louis Vuitton
Partiet polske ølvener

**Partiet polske ølvenar** (polsk *Polska Partia Przyjaciół Piwa*, *PPPP*) vart grunnlagt i 1990 av mellom anna satirikaren Janusz Rewiński. Opphavleg var målet med partiet å lyfte fram den kulturelt tufta engelske øl-kulturen for å hindre alkoholisme gjennom storstilt bruk av vodka.

Det humoristiske namnet og rådløysa rundt den brå omforminga av det polske samfunnet tidleg på 1990-talet førte til at fleire polakkar stemde på partiet, og under valet i 1991 fekk PPPP 16 sete i det polske parlamentet (Sejm). 

Etterkvart vart fraksjonane tydelege, og då særs fraksjonane for mørkt og lyst øl. Det hende trass i at Rewiński ved fleire høve slo fast at «øl er korkje lyst eller mørkt. Det er smakfult.» PPPP vart til slutt oppløyst i 1993,
men nokre av medlemmane heldt fram i politikken og gjekk inn i meir seriøse parti før neste val.

## Kjelder
Cecil G. Murgatroyd

**Cecil G. Murgatroyd** (), kjend som berre **Murgatroyd**, var ein opphavleg newzealandsk satirikar med ei lang politisk karriere i dei to landa han hadde statsborgarskap i, Australia og New Zealand. Han stod ofte som direkte motstandar til den til ei kvar tid sitjande statsministeren. Høvesvis stilte han som kandidat for Det imperisk-britiske konservative partiet og Det seriøse partiet McGillicuddy.

Den politiske platformen til *Murgatroyd* var hovudsakleg absurd, men tilbakegang til arkaiske samfunnsformer viste seg som ein raud tråd i agitasjonen has. I debatten om monarkiet i Australia gjekk han til val på å gjenskape det britiske imperiet, og under den australske røystinga om monarkiet kom han med eit framlegg om å sette britiske prinsesse Anne på ei eiga australsk trone. 

Murgatroyd døydde av kreft i Melbourne i 2001. Ein biografi om livet hans vart gjeven ut i 2003.

## Kjelder

* *Engelsk Wikipedia om Murgatroyd, henta inn 22. februar 2012.*
Det imperisk-britiske konservative partiet

**Det imperisk-britiske konservative partiet** var eit lettsindig parti (eller tulleparti), tufta av Ian Brackenbury Channell (Meir kjend under den offisielle tittelen «The Wizard of New Zealand» (Den new zealandske trollmannen). Det vart dedisert til dei store britiske imperialist-tradisjonane for kapitalisme, globalisering og den utprega mangelen på kultur i byen Christchurch på New Zealand.

Partiet var òg aktivt i Australia, då særs under dei store monarki-debattane på 90-talet. Ein av dei dåverande kandidatane, satirikaren Cecil G. Murgatroyd, har ei lang politisk karriere bak seg og har stilt til val i mange australske røystingar.
Det seriøse partiet McGillicuddy

**Det seriøse partiet McGillicuddy** var eit lettsindig parti (eller tulleparti) på New Zealand. Hovudsakane til partiet var:

* «Det store spranget tilbake», å gå tilbake til ein mellomaldersk levestil.
* Etableringa av eit monarki bygd på det som vart omtala som den skotske (Jacobinisme) lina.
* Avskaffing av pengar, eller innføring av sjokoladefiskar som lovleg betalingsmedel.
* Knusing av parlamentsbygninga.
* Heving av aldersgrensa i skulen til 65.
* Full arbeidsløyse
* Øydelegging av Auckland sentrum for å byggje eit enormt solur - Sky Tower skulle nyttast som visar.
Liv

**Liv** kan visa til: 

* biologisk liv 
* namnet Liv, eit jentenamn
* liv på kroppen, ein del av kroppen
* kjoleliv, ein del av ein kjole
Universitetet i Oslo

**Universitetet i Oslo** (**UiO**, latin *Universitas Osloensis*) vart grunnlagt i 1811 som **Det Kgl. Frederiks Universitet** (latin *Universitas Regia Fredericiana*). Universitetet vart kalla opp etter kong Fredrik VI av Danmark-Noreg. Eit viktig førebilete var Humboldt-universitetet i Berlin.

Universitetet, som endra offisielt namn i 1939, er det eldste universitetet i Noreg. Lenge vart institusjonen berre kalla «Universitetet», sidan det var det einaste universitetet i landet. Universitetet i Bergen opna som Noreg sitt andre universitet i 1946.

Universitetet i Oslo held til på Blindern i Oslo, der det frå 1930-talet og frametter har vorte bygd eit nytt universitetssentrum, «campus» i dagens terminologi. No er det berre Det juridiske fakultet som held til i dei opphavlege universitetsbygningane ved Karl Johans gate i sentrum av Oslo. Universitetet har kring 32&nbsp;000 studentar.

## Fakultet
* Det humanistiske fakultet (til 2005: Det historisk-filosofiske fakultet) (HF)
* Det juridiske fakultet (JF)
* Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet (Matnat)
* Det medisinske fakultet (MED)
* Det odontologiske fakultet
* Det samfunnsvitenskapelige fakultet (SV)
* Det teologiske fakultet (TF)
* Det utdanningsvitenskapelige fakultet (UV)

## Nobelprisvinnarar
Fire forskarar ved Universitetet i Oslo har motteke Nobelprisen:
* Ragnar Frisch (1895–1973) fekk i 1969 Nobels minnepris i økonomi.
* Odd Hassel (1897–1981) fekk i 1969 nobelprisen i kjemi.
* Ivar Giæver (fødd 1929) fekk i 1973 nobelprisen i fysikk.
* Trygve Haavelmo (1911–1999) fekk i 1989 Nobels minnepris i økonomi.

## Rektorar
Tidlegare rektorar er mellom anna
*Ole Petter Ottersen

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Universitetet i Tromsø – Noregs arktiske universitet

**Universitetet i Tromsø – Noregs arktiske universitet**, til dagleg **UiT Noregs arktiske universitet** eller berre **UiT** (nordsamisk: *UiT – Norgga árktalaš universitehta*), inntil 1. august 2013 *Universitetet i Tromsø* (*forkorta UiT*; inntil 2006 forkorta UiTø) er det universitetet i verda som ligg lengst nord. Universitetet har campusar i Tromsø, Narvik, Alta, Harstad, Hammerfest, Bardufoss og Kirkenes, og vart vedteke oppretta i 1968. Kong Olav V av Noreg opna universitetet i 1972.  Det er eitt av åtte universitet i Noreg.

*Universitetet i Tromsø* vart fusjonert med Høgskolen i Tromsø 1. januar 2009, med Høgskolen i Finnmark 1. august 2013 og med høgskolane i Narvik og Harstad den 1. januar 2016. Etter fusjonen i 2013 vart namnet endra til *UiT – Noregs arktiske universitet*.

### Fakultet

Fakulteta ved universitetet er:

* Fakultetet for biovitskap, fiskeri og økonomi (med Noregs fiskerihøgskole og Handelshøgskolen i Tromsø)
* Det juridiske fakultetet
* Fakultetet for naturvitskap og teknologi
* Det helsevitskaplege fakultetet
* Fakultetet for humaniora, samfunnsvitskap og lærarutdanning
* Det kunstfaglege fakultetet (ligg administrativt under Noregs Arktiske Universitetsmuseum)
*Fakultetet for ingeniørvitskap og teknologi (med hovudkontor i Narvik)

### Senter og administrative einingar ved universitetet
* Kvinnforsk
* Senter for samiske studier
* Tromsø Museum
* Universitetsbiblioteket
* U-VETT

### Æresdoktorar

*Olav Holt, Noreg (2018)
*Mari Boine, Noreg (2018)
*Richard Horton, Storbritannia (2018)
*Arieh Warshel, USA (2018)
*Laila Stien, Noreg (2015)
*Trond Mohn, Noreg (2015)
*Oran R. Young, USA (2015)
*Jonas Gahr Støre, Noreg (2011)
*Sergej Lavrov, Russland (2011)
*Narve Bjørgo, Noreg (2008)
* Ole Henrik Magga, Noreg (2008)
* Barbara Neis, Canada (2008)
* Steven Pinker, USA (2008)
* Ottar Brox, Noreg (2003)
* Erica I.A. Daes, Hellas (2003)
* Tor Hagfors, Sverige (2003)
* Nawal el-Saadawi, Egypt (2003)
* Dalai Lama, Tibet (2001)
* Mordechai Vanunu, Israel (2000) 
* William Nygaard, Noreg (1998)
* Salman Rushdie, Storbritannia (1998)
* Mikhail Gorbatsjov, Russland (1998)
* Robert Paine, Canada (1998)
* Susanne Romaine, England (1998)
* Rigoberta Menchú Tum, Guatemala (1996)
* Carsten Smith, Noreg (1995)
* Desmond Tutu, Sørafrika (1994)
* Jørn Dyerberg, Danmark (1993)
* Torstein Bertelsen, Noreg (1993)
* Georg Henrik von Wright, Finland (1993)
* Ragnhild Sundby, Noreg (1993)
* Helga Marie Hernes, Noreg (1993)
* Parzival Copes, Canada (1993)
* Amy von Marken, Nederland (1987)
* Kjell Bondevik, Noreg (1982)
* Peter F. Hjort, Noreg (1982)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Æresdoktorar ved UiT Norges arktiske universitet
Hen Wlad fy Nhadau

**«Hen Wlad fy Nhadau»** er av tradisjon den walisiske nasjonalsongen. Tittelen tyder *Mitt gamle fedreland*, men er blitt omsett og kjend på engelsk som *The Land of My Fathers*. Teksten blei skriven av Evan James og tonesett av sonen hans, James James, som begge budde i Pontypridd i Glamorgan i januar 1856.  Den eldste nedteikninga av songen er teken vare på, og er no del av samlinga til det walisiske nasjonalbiblioteket.

Songen var opphavleg kjend som «Glan Rhondda», *[[Rhondda]]-breidda*, og voks i popularitet etter skaldemøtet i Llangollen i 1858. Han var der del av repertoaret til vinnaren, Thomas Llewelyn. Ein dommar bad om lov til å gje ut songen, og gjorde dette i *Gems of Welsh melody* (1860-64) der han gav han den nye tittelen, «Hen Wlad Fy Nhadau». Han blei sungen stadig meir og fekk etter kvart den uoffisielle statusen som nasjonalsong.

Det første opptaket av walisisk skjedde då Madge Breese song «Hen wlad fy nhadau» den 11. mars 1899 for Gramophone Company. Songen er blitt omsett og framført fleire gonger på engelsk, og på det keltiske grannespråket bretonsk.

### Tekst

*Walisisk tekst*

**Hen Wlad Fy Nhadau**

1.
:Mae hen wlad fy nhadau yn annwyl i mi,
:Gwlad beirdd a chantorion, enwogion o fri;
:Ei gwrol ryfelwyr, gwladgarwyr tra mâd,
:Tros ryddid gollasant eu gwaed.

::Gwlad, gwlad, pleidiol wyf i'm gwlad.
::Tra môr yn fur i'r bur hoff bau,
::O bydded i'r hen iaith barhau.
 
 
2.
:Hen Gymru fynyddig, paradwys y bardd,
:Pob dyffryn, pob clogwyn i'm golwg sydd hardd;
:Trwy deimlad gwladgarol, mor swynol yw si
:Ei nentydd, afonydd, i mi.
 
3.
:Os treisiodd y gelyn fy ngwlad tan ei droed,
:Mae hen iaith y Cymry mor fyw ag erioed.
:Ni luddiwyd yr awen gan erchyll law brad,
:Na thelyn berseiniol fy ngwlad.

*Engelsk omsetjing*

**The Old Land Of My Fathers**

1.
:The old land of my fathers is dear to me,
:Land of poets and singers, famous men of renown;
:Her brave warriors, splendid patriots,
:For freedom shed their blood.

::Nation [or country], Nation, I am for my Nation.
::While the sea is a wall to the pure, dear bays,
::O may the old language [*sc.* Cymraeg] endure.
 
 
2.
:Old mountainous Wales, paradise of the bards,
:Every valley, every cliff, to me is beautiful.
:Through patriotic feeling, so charming is the murmur
:Of her brooks, rivers, to me.
  
3.
:If the enemy oppresses my land under his foot, 
:The old language of the Welsh is as alive as ever.
:The muse is not hindered by the hideous hand of treason,
:Nor [is] the melodious harp of my country.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* RealAudio-lydfil med melodien
Hymne til Den russiske føderasjonen

**«Hymne til den russiske føderasjonen»** (russisk «Государственный гимн Российской Федерации», Gosudarstvennyj gimn Rossijskoj federatsii) har vore nasjonalsongen til Russland sidan 30. desember 2000. Melodien er den same som i den gamle sovjetiske nasjonalsongen, «Hymne til Sovjetunionen». 

## Referansar
*Offisiell side med rikssymbola til Den russiske føderasjonen
Dievs, svētī Latviju

**Dievs, svētī Latviju** (*Gud signe Latvia*) er nasjonalsongen til Latvia.

### Latvisk tekst

 1.
 Dievs, svētī Latviju,
 Mūs' dārgo tēviju,
 Svētī jel Latviju,
 Ak, svētī jel to!
 
 2.
 Kur latvju meitas zied,
 Kur latvju dēli dzied,
 Laid mums tur laimē diet,
 Mūs' Latvijā!

Tekst og melodi av Karlis Baumanis (Baumaņu Kārlis) (1834–1904)

## Bakgrunnsstoff
* MIDI-lydfil med melodien
Tore Renberg

**Tore Renberg** () er ein norsk forfattar. 

Renberg har studert litteraturvitskap og filosofi ved Universitetet i Bergen. Han har arbeidd som journalist og vore programleiar for fjernsyns-programmet *Leseforeningen* på NRK. 

Renberg har skrive romanar, barnebøker og filmmanus. Han debuterte som forfattar i 1995 med *Sovende floke*, som han fekk Tarjei Vesaas' debutantpris for.
  
## Verkliste
* *Sovende floke* – tekstar (1995)
* *Matriarkat* – roman (1996)
* *Sinus i Sinus* – barnebok, (1996) saman med Per Dybvig 
* *Mamma, Pappa, Barn* – tekstar (1997)
* *Sinus i Blinde* – barnebok, (1997) saman med Per Dybvig
* *Renselse* – roman (1998)
* *Hando. Kjendo. Søndag.* – barnebok (1999) saman med Kim Hiorthøy 
* *En god tid – roman (2000)
* *Hando. Kjendo. Torsdag.* – barnebok (2000) saman med Kim Hiorthøy 
* *Trillefolket. Hva hendte med Kjartan?* – barnebok (2002) saman med Per Dybvig
* *Varmelager fem* – tekstar (2001)
* *Mannen som elsket Yngve* – roman (2003)
* *Kompani Orheim* – roman (2005)
* *Charlotte Isabel Hansen* – roman (2008)
* *Pixley Mapogo* – roman (2009)
* *Gi gass, Ine* – barnebok (2010) saman med Øyvind Torseter
* *Videogutten* – (2010)
* *He he, Hasse* – barnebok (2011) saman med Øyvind Torseter
* *Dette er mine gamle dager* – roman (2011)
* *På fest hos litteraturen* – roman (2012)
* *Vi ses i morgen* – roman (2013)
* *Tollak til Ingeborg* – roman (2020)
* *Lungeflyteprøven. Forsvar for en ung kvinne som var mistenkt for spedbarnsdrap* – roman (2023)
* *Aktivisten. Et essay om Christian Thomasius og hans tid* – essay (2024)
* *Lorden* – roman (2024)

== Filmmanus ==
* *Alt for Egil* (2004)

== Prisar ==
* [[Tarjei Vesaas' debutantpris]] 1995, for *Sovende floke*
* [[Tiden-prisen]] 1996
* [[P2-lytternes romanpris]] 2005 for *Kompani Orheim*
* [[Bokhandlarprisen]] 2008 for *Charlotte Isabel Hansen*
* [[Bokhandlarprisen]] 2020 for *Tollak til Ingeborg*
* [[Nynorsk litteraturpris]] 2020 for *Tollak til Ingeborg''

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Tore Renberg
* Bøker av Tore Renberg digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* Presentasjon av Tore Renberg på nettstaden til Forlaget Oktober
Munnleg overlevering

**Munnleg overlevering** er ein måte å hugsa ting på i samfunn som legg lita eller inga vekt på skriftleg overlevering. Denne metoden kan formidla **[[munnleg litteratur|litteratur]]**, **[[munnleg historie|historie]]** og **[[munnleg lov|lovar]]** over generasjonar.

Gamle samfunn, frå det norrøne til det opphavlege australske, har brukt munnleg overlevering til å hugsa det dei såg på som viktig. I dag er slik overlevering mindre viktig, men ho er likevel i framleis bruk i dagens norske samfunn, til dømes i form av vandrehistorier.

Mytiske overleveringar kan ha form som lange dikt eller historier. Dei er meint å formidla visdom, moral og ritual frå ein generasjon til den neste. Andre tradisjonar kan vera meinte til å underhalda, og er korte og lausare i forma - vitsar og mange eventyr er døme på dette. Songar er òg ein viktig del av den munnlege tradisjonen, og mange viktige verk kan bli framførte ved hjelp av musikk.

## Er det truverdig?

Mange historikarar ser på munnleg overlevering som ei lite påliteleg kjelde når dei skal rekonstruera kva som faktisk skjedde. I skriftsamfunn er ein då òg kjend med «fjøra som blei til fem høns», korleis ei munnleg historie lett kan endra seg frå ei forteljing til den neste, og til slutt bli heilt ulik det som eigentleg hende.

Men i kulturar utan skriftspråk er reglane for den munnlege overleveringa mykje strengare. Den som skal bera historia vidare blir vald ut i ung alder og trent opp til å hugsa. Også merksame tilhøyrarar spelar ei rolle. Under ei framføring vil lydarane raskt merka om noko er endra frå sist gong, og retta feilen. Same trekket kan me òg sjå i små ungar som stadig vil høyre den same historia om att, heilt utan endringar.

Dei hinduiske vedaene, som allereie er fleire tusen år gamle, blir framleis lærte munnleg av visse hinduiske trussamfunn, som meiner det er gale å skriva dei ned. Den munnlege lærdommen har ikkje endra seg nemneverdig frå versjonane som blei skrivne ned for over to tusen år sidan.

## Med nye øyre

Etter kvart som skriftkulturen vann fram i Europa, godt hjelpt av boktrykkarkunsten til Gutenberg og ein streng vitskapleg metode, fekk den munnlege tradisjonen mindre og mindre verdi. Forteljing av soger og legender blei sett på som noko dei fattige og uutdanna dreiv med.

Då denne delen av samfunnet endeleg byrja å få litt respekt, i samband med romantikken og tankane om eit reint, naturleg samfunn, fekk òg den munnlege tradisjonen ein liten dytt oppover på rangstigen. Eventyrsamlarar la i veg først, for å grava opp den kulturskatten som hadde lege gøymd i «folkedjupet». Etter kvar kom antropologar og folkloristar til som prøvde å forstå folk gjennom historiene dei fortalde.

Til sist har ei ny grein vakse fram innan historiefaget. Munnleg historie samlar det vanlege folk hugsar frå tidlegare tider. Medan munnleg overlevering tidlegare var den einaste måten ein kunne hugsa verda på, er munnleg historie i dag ein av mange måtar for å dokumentera fortida.
Prosjekt Gutenberg

**Prosjekt Gutenberg** (eller **Project Gutenberg**) er eit internasjonalt idealistisk initiativ for å skapa frie elektroniske utgåver av eldre litteratur. Litteraturen er så gamal at opphavsretten ikkje lenger er strengt gjeldande. Prosjektet er oppkalla etter boktrykkaren Johann Gutenberg.

Prosjekt Gutenberg vart grunnlagt Michael Hart i 1971.

## Norske bøker på Prosjekt Gutenberg

På grunn av at grensa for opphavsrett (i USA) er verk publisert før 1923, er det ikkje mykje litteratur på norsk som kan publiserast der. Av verk publisert i Noreg er berre to forfattarar representert, og begge på dansk, Henrik Wergeland og Henrik Ibsen.

## Sjå òg
*Prosjekt Runeberg
*Prosjekt Gutenberg Australia‎

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
*PGDP.net
Deşteaptă-te, române!

**Deşteaptă-te, române!** (rumensk for *Vakn opp, rumenar*) er nasjonalsongen til Romania. Teksten er eit dikt skrive av Andrei Muresan (1816–1863), ein rumensk diktar, journalist og omsetjar. Teksten er ei hyllest frå tida rundt revolusjonen i 1848. Musikken er komponert av Anton Pann (1796–1854), diktar og etnograf, ein stor kulturpersonlegdom, songar, og forfattar av musikkbøker. Diktet vart nasjonalsong i 1990 og slo an med ein gong på grunn av det energiske og mobiliserande bodskapen sin.

## Teksten
Kjell Arild Pollestad

**Kjell Arild Pollestad**, () er ein norsk forfattar og tidlegare pater (prest) i den katolske kyrkja.

Pollestad fekk Cappelenprisen i 1990.

## Bakgrunn
Pollestad studerte russisk og teologi ved Universitetet i Oslo og blei cand.theol. i 1977. Han tok deretter lisensiatgrad i katolsk teologi ved Institut Catholique de Toulouse i Frankrike i 1979. Frå 1979 til 1981 studerte han gammalorientalske språk (syrisk og koptisk) ved Pontificium Institutum Biblicum i Roma. 

I 1975 konverterte han til katolisismen og slutta seg til Dominikanarordenen. Pollestad blei prestevigd i Oslo i 1980. Frå 1981 til 1988 var han leiar for den katolske informasjonstenesta i Noreg og frå 1988 til 1996 var han sokneprest i Den katolske menighet i Tønsberg. Han var knytt til St. Dominikus-klosteret i Oslo frå 2000 til 2005 og til dominikanarklosteret St. Jacques i Paris frå 2005.
I 2010 søktehan om dispensasjon frå preste- og ordensløfta sine (laisering). Avskjedssøknaden blei innvilga av Vatikanet i 2015.

## Verkliste

* *Lofottorsk på nonnebord*, essays (1984)
* *Min Islandsferd* (1986)
* *Skål for Norge* (1987)
* *17. mai i Samarkand* (1988)
* *Paven i Rom* (1989)
* *Veien til Rom - hvordan jeg ble katolikk* (1990)
* *Maten er halve føda* (1991)
* *Humørpiller. Muntre epistler i utvalg* (1992)
* *Pater Hilarion *(1993)
* *Parabol* (1996)
* *Therese* (1997)
* *Veier overalt* (1998)
* *Livet er bedre enn sitt rykte* (1999)
* *Middagshøyde: Dagbok 1998-2000* (2000) 
* *Kirkeliv i nord før Svartedauden* (2001)
* *Gleden er gratis* (2002)
* *Mestermøte, Mat mellom himmel og hav* (2003) 
* *Samtaler med Horats - Dagbok 2000-2004* (2004)
* *Bernadette. Piken som så Jomfru Maria.* (2005) 
* *Kielland privat. Et brevportrett tegnet av ham selv.* (2006) 
* *Peters svar : kristendom for dannede hedninger og lunkne kristne* (2007)
* *På feil klode? Dagbok 2004-2008* (2008)
* *Anklaget: Dagbok 2008-2011* (2011)
* *Jærsk kokebok. Mat frå fire generasjonar* (2013)
* *Eneboerliv – dagbok 2011–2014* (2014)

## Omsetjingar og gjendiktingar
* Johannes Paul II: *Gå ut og forkynn det glade budskap. Pavens taler og prekener under Norgesbesøket* (1989) 
* Jean-Yves Leloup: *Ord fra Athos* (1994) 
* Konstantinos P. Kavafis: *Siden jeg ikke kan tale om min kjærlighet* (2002)
* * Kirkeliv i nord før Svartedauden: Biskop Laurentius' saga* (2001) 
* Fioretti di S. Francesco: *En blomsterkrans om Frans av Assisi og hans første brødre.* (2005)

## Referansar
Kings Bay-saka

**Kings Bay-saka** er nemninga på ei ulykke der 21 menneske mista livet i Kongsfjord-gruvene på Svalbard den 5. november 1962. Årsaka til ulukka er framleis uklår, men det vert spekulert i at kombinasjonen mellom ein høg konsentrasjon av metangass og ei gruve som var i dårleg stand var den utløysande faktoren.

Sommaren 1963 vart Tønseth-rapporten om *Kings Bay* presentert. Den viste til grove brot på tryggingsforskriftene, og leia den borgarlege opposisjonen i Stortinget til å fremje eit mistillitsframlegg mot den sitjande regjeringa. Framlegget vart vedteke med 76 mot 74 stemmer, og Gerhardsen gjekk av. Han vart følgd av ei regjering som var samansett av fire borgarlege parti, med John Lyng som statsminister. Den nye regjeringa fekk ikkje sitje lenger enn i fire veker, då regjeringserklæringa ikkje fekk positiv tilslutning frå Stortinget, og Gerhadsen vart ny statsminister igjen. 

I begge avstemmingane var dei to røystene Sosialistisk Folkeparti hadde i Stortinget avgjerande.
Kde domov můj

***Kde domov můj*** , *Kvar er heimen min?*, er nasjonalsongen til Tsjekkia. Han har vore offisiell sidan landet blei til i 1993, men var tidlegare første delen av den tsjekkoslovakiske nasjonalsongen, medan den slovakiske nasjonalsongen var andre delen.

Songen blei skriven av komponisten František Škroup og dramatikaren Josef Kajetán Tyl som ein del av komedien *Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka* (*Fidlovačka, eller null sinne og null bråk*). Han blei framført første gongen i Praha 21. desember 1834. Songen hadde opphavleg fleire vers, men berre det første er blitt nasjonalsong medan resten er gløymd.
Sand

**Sand** er ei samling små partiklar av finmalen stein og bergartar. Sand finn ein gjerne der vatn eller vind tærer på grunnfjellet, samstundes med at mykje rørsle i landskapet hindrar danning av eit jordsmonn. Strender og ørkenar er stader der ein gjerne finn sand. 

Ein definisjon på sandkorn seier at dei har ein diameter på mellom 0,002 og 2 mm. Større partiklar gjev grus medan mindre gjev silt.

## Eigenskapar
Sand blir lett flytta av vind og vatn, og kan slik danna vandrande sanddyner og bølgeformer i terrenget. Når materialet er avleira av vatn (strandsand, elvesand) eller vind (sanddyner) er det gjerne rein sand, medan sand avleira av is (sandmorene, bakkesand) gjerne er blanda.

Slitne sandpartiklar bind seg dårleg til kvarandre og er lause å gå i. Desse kan lett løftast av vinden og skapa ein sandstorm. Nyare sandpartiklar har skarpare kantar som gjer at dei kan pakkast saman til fastare material. Samanpressa sand dannar sandstein.

## Bruk
Ein kan nytte sand smelta i svært høg varme, som råstoff når ein lagar glas.
I naturleg tilstand kan ein bruka sand til å laga skulpturar av alle typar, især sandslott.

## Galleri

Fil:Dunes of Algeria.jpg|Sanddyner i Algerie. Foto: Florence Nibart-Devouard.
Fil:Sandstorm_in_Al_Asad,_Iraq.jpg|Sandstorm i Irak. Foto: Alicia M. Garcia, U.S. Marine Corps.
Fil:Sand Art Festival Tossens.jpg|Skulptur i sand. Foto: Gregor Helms.



## Bakgrunnsstoff
16

År **16** (romartal XVI) var eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Taurus og Libo var konsular, eller sjeldnare, som år 769 ab urbe condita.

## Hendingar
* Germanarkrigane: Ein romersk hær leidd av Germanicus vann ein stor siger ved Idistaviso, ein ukjend stad ved elva Weser. Dei nedkjempa germanarhøvdingen Arminius, tok kona hans Thusnelda til fange, og vann tilbake to ørnestandardar tapt av Varus. 

## Fødde
* 16. september: Julia Drusilla, dotter av Germanicus og Agrippina den eldre
* Agrippina den yngre, romersk keisarinne

## Døde
* 13. september 13: Marcus Scribonius Libo, romersk senator (tvinga til sjølvmord)
* Slaven Clemens, romersk slave som prøvde å framstilla seg sjølv som Agrippa Postumus, barnebarnet til Augustus (avretta av Tiberius) 

## Kjelder
18

**18** (romartal XVIII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Augustus og Caesar var konsular, eller sjeldnare år 771 ab urbe condita. 
## Hendingar

### Utlandet
* Strabon skreiv *Geographia* (eller år 7).
* Tiberius og Germanicus blei romerske konsular.
* Kaiafas blei øvsteprest i Jerusalem.
* Den germanske høvdingen Arminius kryssa markomannarriket.
* Indo-partarar herska no over Taxila i India.

## Døde
* 20 mars: Ovid (Ovidius), romersk diktar (eller 17).
* Yang Xiong, kinesisk forfattar
Pave Hadrian IV

**Hadrian IV** (), fødd **Nicholas Breakspear** eller **Nikolaus Breakspear**, var pave frå 1154 til han døydde i 1159.

Hadrian IV er den einaste briten som har vore pave.  Truleg vart han fødd i Abbots Langley i Hertfordshire. Han skal ha fått si fyrste utdannning på klosterskulen St Albans (no St Albans School).

Frå 1152 til 1154 var Nicholas i Skandinavia som paveleg utsending, og organiserte opprettinga av det norske erkebispesetet i Nidaros. 

Nicholas vart vald til pave den 4. desember 1154. Han tok namnet Hadrian som pave. 

Hadrian krona Fredrik Barbarossa til keisar Fredrik I av det tysk-romerske riket i Peterskyrkja i Roma den 18. juni 1155.
17

**17** (romartal XVII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

* Sardis blei øydelagd av jordskjelv.
* Tiberius avsette Antiochus III av Kommagane og utnemnse Gnaeus Calpurnius Piso til guvernør av Syria.
* Kappadokia blei innlemma i det romerske riket.
* Arminius sigra over markomannarfyrsten Marbod.

## Fødde
*

## Døde
* 20. mars: Ovid, romersk diktar (eller år 18)
* Titus Livius, romersk historikar
* Gaius Julius Hyginus, romersk forfattar
21

**21** (romartal XXI) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Tiberius blei romersk konsul for fjerde gong.
* Tacfarinas leia eit opprør mot romarane i Nord-Afrika.

## Fødde
*

## Døde
* Arminius, germansk høvding, nedkjempa av romarane
* Kong Daeso av Dongbuyeo i Korea
* Publius Sulpicius Quirinius, romersk statthaldar i Syria og Judea
22

**22** (romartal XXII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Agrippa og Galba var konsular, eller sjeldnare år 775 ab urbe condita.

## Hendingar
* Romarretten erstatta tradisjonelle keltiske lovar i Gallia.
* Dei kinesiske prinsane Liu Yan og Liu Xiu gjekk saman om eit opprør mot vanstyret til tronrøvaren Wang Mang.

## Fødde
* Valeria Messalina, romersk keisarinne gift med Claudius

## Døde
* Wang Mang, kinesisk keisar
23

**23** var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjend som året då Pollio og Vetus var konsular (eller sjeldnare, 776 ab urbe condita).

## Hendingar

### Utlandet
* Liu Xuan frå Han-dynastiet erklærte seg keisar mot tronrøvaren Wang Mang og gjorde opprør mot Xin-dynastiet. Han blei seinare omtalt som keisar Gengshi av Han.
* Juli: Etter å ha vore omleira i månader makta Liu Xiu med rundt 19&nbsp;000 opprørarar å sigra over Wang Mang sine 450&nbsp;000 mann ved Kunyang i juli. Wang Mang fall og Liu Xiu vann tilbake trona for Han-dynastiet. Han blei seinare keisar som Guangwu av Han.

* Den greske geografen Strabon gav ut *Geografika*, eit verk som dekte den kjende verda for romarar og grekarar under keisar Augustus. Det er den einaste boka av sitt slag frå antikken som har overlevd til moderne tid.

## Fødde
*Plinius den eldre, romersk naturforskar og filosof

## Døde
* 14. september: Julius Caesar Drusus, Drusus d.y., romersk tronfølgjar, son av keisar Tiberius (forgifta)
* 6. oktober: Wang Mang, kinesisk tronranar i Han-dynasiet og keisar i Xin-dynastiet

* Keisarinne Xiaoping (Wang) av Han, dotter av Wang Mang
* Kong Juba II av Numidia
* Liu Xin, kinesisk astronom
24

**24** var eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Cethegus og Varro var konsular (eller sjeldnare, år 777 ab urbe condita).

## Hendingar
* Krigen romarane førte mot Numidia og Mauretania ende med at dei blei annektert av Romarriket.
* Tacfarinas sitt opprør mot romarane i Nord-Afrika blei slått ned.
* Filon frå Alexandria erklærte den hebraiske Bibelen som Guds evige ord.

## Døde
* Strabon, gresk geograf (omtrentleg år)
* Kong Namhae av Silla (i Korea)
26

**26** (romartal XXVI) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Lentulus og Sabinus var konsular, eller sjeldnare år 779  ab urbe condita.

## Hendingar
* Keisar Tiberius av Romarriket trekte seg tilbake til Capri. Pretoriarprefekten Sejanus fekk hovudansvaret for både Roma og riket. 
* Pontius Pilatus blei utnmend til romersk prefekt av Judea.

## Fødde
* Silius Italicus (eller 25), romersk diktar

## Døde
* Sun Deng, kinesisk keisar i namnet
20

**20** (romartal XX) var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Marcus Valerius Messalla Barbatus og Cotta var konsular, eller sjeldnare, 773 ab urbe condita. 

## Hendingar

### Utlandet
* Keisar Tiberius blei tvinga til å gje ordre om ei etterforsking og offentleg rettssak Det romerske senatet for drepet på Germanicus. I frykt for å bli funnen skuldig tok Gnaeus Calpurnius Piso livet sitt.

* Filon frå Alexandria definerte filosofi som tenar for teologi

## Døde
* Hillél den eldre, jødisk lærd
*  Amanitore, nubisk regjerande dronning av det kusjittiske kongedømet Meroë

## Kjelder