open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vintereik

**Vintereik** *(Quercus petraea)*  er eit tre i eikeslekta. Det er ein av to  artar av eik som veks vilt i Noreg. 

## Skildring
I Noreg veks artane sommareik og vintereik vilt. Vintereika har det meste av visne lauvet hengande på over vinteren, til forskjell frå sommereika, som feller det meste av lauvet om hausten.  Sommareika har svært kort bladstilk, men lang nøttestilk. Vintereik er motsett med lang bladstilk, men kort nøttestilk.

Treet dannar ofte hybridar med sommereik og får då latinsk nemning «*Quercus × rosacea*». Utsjånaden blir ein mellomting mellom dei to artane. 

### Blad
Blada er 7–14 cm lange og 4–8 cm breie. Dei er avlangt pæreforma med 5–6 flikar på kvar side. Oversida er blank mørkegrøn og lêraktig, undersida er mattere og ljosare.

### Nøtter
Nøttene er ovale med ei lengd på 2–3 cm og ei breidd på 1–2 cm Dei er først grøne, men mognast til brune etter ca 6 mnd. 

## Utbreiing
Vintereik er utbreidd over det meste av Europa, frå atlanterhavskysten til europeiske Russland og frå Middelhavet til det sørlege Noreg. Treet er nasjonaltre i Wales. 

### Utbreiing i Noreg
Vintereika veks i tørr skog, i Noreg mest nær kysten lengst sør i landet, frå Halden kommune til Sula kommune, i innlandet nord til  i Notodden kommune. 

## Bruk
Trevirket (alen) er hardt og varig, og er ettertrakta for bruk i møbel og til tønner. Tidlegare var det svært ettertrakta som skipstømmer. Det har òg høg brennverdi. 

## Galleri

Quercus petraea port.jpg|Vintereik, lang stamme
Quercus petraea 02.jpg|Lang bladstilk og kort nøttestilk
Egeved.JPG|Eikeved, ingen forskjell på vintereik og sommareik som materiale. Margstrålar er svært tydeleg. Årringane med store porar viser at eik er eit ringpora treslag.


## Kjelder

* Johannes Lid og Dagny Tande Lid: *Norsk flora* Det Norske Samlaget 2005 ISBN 82-521-6029-9

## Bakgrunnsstoff
Emmelin Vals

**Emmelin Vals** er ein figur i den litterære verda som av den britiske forfattaren J.K. Rowling har skapt om Harry Potter og  skulegangen på Galtvort. Emmelin Vals er ei heks med prektig utsjånad, og ein av vaktane som fylgjer Harry Potter og hjelper han å rømma frå familien Dumbling til *Grimold Plass 12*. Ho har på seg eit smaragdgrønt sjal. Ho vart drepen av dødsetarar sumaren 1996 etter at Severus Slur gav dødsetarane informasjon om kvar ho heldt til. I fylgje Magiminister Kornelius Bloeuf i ein samtale med gompane sin statsminister, var mordet på henne vemmeleg.

Ho blir spelt i filmen Harry Potter og Føniksordenen av Brigitte Millar.
Dedalus Dølg

**Dedalus Dølg** er ein figur i den litterære verda som av den britiske forfattaren J.K. Rowling har skapt om Harry Potter og  skulegangen på Galtvort. 

Dedalus Dølg er trollmann, medlem av Føniksordenen, og ein av vaktane som hjelpte Harry Potter å rømme frå heimen til familien Dumling. Harry hugsar òg Dølg som ein som bukka til han utenfor ein butikk ein gong. Harry møtte Dølg i *Den lekke heksekjel* i Harry Potter og De vises stein, og han kan verta sett i den scenen i filmen, spelt av David Brett. Dølg vert av Minerva McSnurp skildra slik: «der har det alltid skorta på vettet», etter at han, natt til 1. november 1981 feira Voldemorts fall ved å skyte stjerneskot over Kent. Dølg nyttar ein fiolett dress med matchande flosshatt, og hatten har ein liten blome i bremmen.
Kjerneinitial

Ein frase i lingvistikk er **kjerneinitial** dersom kjernen (også kalla *hovudet*) kjem føre attributtane. Denne frasetypen blir òg kalla *venstreforgreinande*.

## Eit språk med kjerneinitiale frasar
Det vestafrikanske språket fulfulde har så å seie berre kjerneinitiale frasar. Eit døme er nomenfrasen:

* **na'i daneeji ɗiɗi** 'to kvite kyr'

Her er substantivet **na'i**' 'kyr' ein kjerne (eller eit hovud) som er følgd av to attributtar, adjektivet **daneeji** 'kvite' og talordet **ɗiɗi** 'to'.

Preposisjonsfrasen er òg kjerneinitial i fulfulde:

* **bannge maayo** 'nær elva'

Her er preposisjonen **bannge** 'nær' ein kjerne (eller eit hovud) som er følgd av ein attributt, ein nomenfrase som inneheld substantivet **maayo** 'elv'.

Eit verbal pluss eit objekt kan analyserast som ein verbfrase der verbalet er kjerne, og atter har fulfulde døme på ein kjerneinitial frase:

* **tawii [na'i daneeji ɗiɗi]** 'fann to kvite kyr'

Her er verbalet **tawii** 'fann' ein kjerne som er følgd av ein attributt, objektet **na'i daneeji ɗiɗi** 'to kvite kyr', som er ein nomenfrase.

Motsetnaden til ein kjerneinitial frase er ein kjernefinal frase.
Palatal

Ein **palatal** språklyd har ein artikulasjonsstad der den øvre eller passive artikulatoren er palatum. Mellom IPA-symbola for palatale språklydar finn vi desse:

* [c] – ustemd palatal plosiv
* [ɟ] – stemd palatal plosiv
* [ʄ] – stemd palatal implosiv
* [ɲ] – palatal nasal
* [ç] – ustemd palatal frikativ
* [ʝ] – stemd palatal frikativ
* [j] – palatal halvvokal
Audun Grønvold

**Audun Grønvold** () var ein norsk skirennar frå Hamar som var aktiv i både alpine greiner og i fristil. Han vann bronsemedaljen i skicross under Vinter-OL 2010.

Grønvold deltok i alpine greiner fram til 2004, og vart norsk meister i utforrenn både i 2003 og 2004. 

Grønvold byrja med freestyle i 2005-sesongen og fekk VM-bronse i 2007. Same året vann han òg eit renn i verdscupen. Under Vinter-OL 2010 i Vancouver tok Grønvold bronsen i fristilgreina skicross. Ved sesongslutt la han opp som skirennar og vart trenar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Byen Chihuahua

**Chihuahua** er hovudstaden i delstaten Chihuahua. Byen ligg den sentrale delen av delstaten og har eit folketal på 825&nbsp;327. Chihuahua vart grunnlagd i 1709.
Byen ligg rundt 1500 moh. der dei to elvane Chuviscar og Sacramento  renn saman. Han ligg vest for Chihuahua-ørkenen, og har eit steppeklima.

Namnet «Chihuahua» er eldre enn den spanske erobringa av Mexico. Det skal koma frå tarahumaraspråket og kan tyda 'mellom to vatn'  eller 'tørr sandete stad'. Byen blei grunnlagd 12. oktober 1709 av dei spanske oppdagarane Blas Cano de los Rios og Antonio Deza y Ulloa som «El Real de Minas de San Francisco el Cuéllar» midtvegs mellom Río Bravo del Norte (elva Rio Grande) og gruvebyen Hidalgo del Parral. Han fekk bystatus i 1718 som «San Felipe el Real de Chihuahua», og namnet blei korta ned til «Chihuahua» i 1823. 

Chihuahua blei teken av amerikanske styrkar i 1846, under den meksikansk-amerikanske krigen. Under den franske invasjonen blei byen gjort til hovudstad av president Benito Juárez frå 1864 til 1867. Under presidentskapet til Porfirio Díaz voks byen kraftig og blei til ein av dei viktigaste i Mexico. Viktige bankar og rike familiar heldt til her. Under den meksikanske revolusjonen (1910–1917) var byen fleire gonger base for opprørsleiaren Pancho Villa. 

Byen voks i løpet av 1900-talet, og drog nytte av plasseringa si nær grensa til USA. Hovudnæringa var hovudsakleg storfe og landbruksprodukt fram til utanlandske firma bygde fabrikkar her på 1970-talet. På 1990-talet hadde Chihuahua kraftig økonomisk vekst og blei den tredje rikaste kommunen (per innbyggjar), etter Benito Juárez i Mexico by og San Pedro Garza García i Nuevo León.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chihuahua, Chihuahua|Chihuahua, Chihuahua]]» frå ,  den 26. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* www.municipiochihuahua.gob.mx
Dumbo

***Dumbo*** er ein amerikansk teiknefilm frå 1941. Filmen er produsert av The Walt Disney Company og vart synt for fyrste gong 23. oktober 1941. Filmen er den fjerde i rekkja av Disney sine klassiske teiknefilmar, og handlar om ein elefant som kan fly med øyrene. Filmen er tufta på ei barnebok av Helen Aberson og Harold Pearl, illustrert av Helen Durney. Boka var særs kort og inneheldt berre nokre teikningar med litt tekst.
## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Teletubbies

***Teletubbiene*** (originaltittel: *Teletubbies*) er ein britisk barne-tv-serie produsert for BBC av Ragdoll Productions. Hovudpersonane er «Teletubbiar», ei slags blanding av smårollingar og romvesen, som bur i eit graslandskap med blå himmel og ei sol med talande andlet over. Serien blei først send i Storbritannia påska 1997. Han er sidan blitt send i 120 land og omsett til 45 språk.

## Personar
«Teletubbiane» er fire godslege figurar med barneaktige fjes, einsfarga kroppar, antennar på hovuda og skjermar på magane: Tinky Winky (lilla), Dipsy (grøn), Laa-Laa (gul), og Po (raud).

Sola har ein sentral del i historiene, som ei slags kommentar til det som skjer ved at babyandletet i sola blir overraska, skvett, ler og så vidare. 

I tillegg til teletubbiane finst det kaninar, snakkande blomar og vindmøller og periskopaktige høgttalarar som stikk opp av bakken. Maskinar som støvsugaren Noo-noo er og del av miljøet.

## Handling
Ein typisk episode startar med at eit oversyn over Tubbieland, og at baby-sola står opp. Så kjem dei fire tubbiane opp av eit hòl i bakken og teljar etterkvart som dei kjem opp. Når den siste tubbien er oppe og har sagt «fire!», lauper dei mot tubbiehuset samstundes som høgttalarar kjem opp av bakken og kunngjer at det er «tid for teletubbiane». Etter ein aktivitet som hopping, dansing eller eting signaliserer vindmølla at det er tid for film. Då lauper alle fire opp til vindmølla og ser på mageskjermane sine der ein av dei har dagens film. Filmen er som regel eit besøk hos born som leiker, teiknar eller høyrer på ei forteljing. Etter dette gjer teletubbiane noko anna før dagen er over, sola går ned og tubbiane lauper for å gøyme seg. Før episoden er ferdig blir det sagt «hadet» fleire gonger, før dei ein og ein hoppar tilbake i hòlet dei kom opp frå. 

## Pedagogikk
Serien om teletubbiane blei utvikla med tanke på småbarn. Den kognitive psykologen
Andrew Davenport hjelpte til med ei utforming av rekvisittar og episodar som ville appellera til småbarn.
Teletubbiane har mellom anna liknande kroppsform, åtferd og språk som dei. Serien har mykje repetisjon og tydeleg uttrykking av kjensler.

Serien blei svært populær blant barn, men fekk også kritikk. Mange meinte at det enkle barnespråket teletubbiane brukte ville gjera at barna som såg på dei ville læra seg liknande dårleg språk. Det blei også hevda, til dømes av den amerikanske tv-predikanten Jerry Falwell, at Tinky Winky var eit skjult symbol på homofili fordi han bar «homofile symbol» – han var lilla og hadde ein lilla trekant på hovudet. BBC avviste påstanden, og Ken Viselman frå Itsy-Bitsy Entertainment, distributørane av tv-serien i USA, sa: «Han er ikkje homofil. Han er ikkje heterofil. Han er berre ein figur i ein barneserie.»

## Kjelder

*The Ragdoll Story  ved ragdoll.co.uk
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Teletubbies|Teletubbies]]» frå , den 16. juni 2010.*


## Bakgrunnsstoff
*
Ragdoll Productions

**Ragdoll Productions Ltd.** er eit britisk produksjonsselskap av barne-tv-seriar. Selskapet vart grunnlagt av Anne Wood i 1984, og har sidan produsert ei rekkje tv-seriar for born. Den mest suksessrike serien, *[[Teletubbies]]*, er vist i 111 land og omsett til 41 språk. 

## Produksjonar
Nokre av produksjonane til Ragdoll er: 

**Pob's Programme*, først send i 1985 i Storbritannia. Den første offisielle produksjonen til selskapet handla om Pob, ein slags trollunge med store øyre og ein ullgenser. Ragdoll laga seriar om Pob fram til 1988.

* *Playbox*, først send i 1988, undervisingsprogram for førskulen.

**Rosie and Jim*, først send i 1990. Barnekomedie om to rampete filledokker som bur i ein kanalbåt og magisk blir levande når eigaren deira er borte. 

**Brum*, først sendt i 1991. Handlar om ein liten bil som blir levande og reiser rundt i og rundt Birmingham. Serien vart ein suksess i Japan. 

**Open a Door*, først send i 1992. Eit internasjonalt prosjekt som produserte femminuttersfilmar om born frå ulike land i heimemiljøet deira.

**Tots TV*, først send i 1993. Serien handlar om dokkene Tilly, Tom og Tiny. Tilly snakka fransk, og introduserte dermed eit andrespråk for britiske born. Serien vann to BAFTA-prisar. 

**[[Teletubbies]]*, først send i 1997. Serien handlar om fire fargerike «teletubbies», Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa, og Po. Serien blei ein fenomenal suksess og blei seld til 120 land.

**BadJelly the Witch*, først send i 2000, ver ein teiknefilm basert på ei bok av Spike Milligan. Komikaren hadde tidlegare vore med i laginga av *Pob*.

**Boohbah*, først send i 2003. Eit trimprogram retta mot tre- til åtteåringar. 

**[[Drømmehagen]]* (*In The Night Garden*), først send i 2007. Eit barneprogram meint for born mellom to og fire år. 

## Kjelder

*The Ragdoll Story  ved ragdoll.co.uk

## Bakgrunnsstoff
*
NTBs språkpris

**NTBs språkpris** (NTBs pris for godt mediespråk) vert kvart år delt ut til ein journalist eller annan aktør som har markert seg med godt skriftleg språk i media.

Prisen vart delt ut første gong i 2007. 

## Prisvinnarar
*2007: Kjetil S. Østli, Aftenposten   
*2008: Kjersti Mjør, Bergens Tidende 
*2009: Hallgeir Opedal, Dagbladet  
*2010: Hege Ulstein, Dagsavisen 
*2011: Kjetil B. Alstadheim, Dagens Næringsliv 
*2012: Iver Gjelstenli, Romsdals Budstikke
*2013: Trude Lorentzen, *[[Dagbladet]]*
*2014: Truls Dæhli, *[[VG]]*
*2015: Redaksjonen i *[[Aftenposten Junior]]*
*2016: Håkon Gundersen, *[[Morgenbladet]]*
*2017: Eirin Eikefjord, *[[Bergens Tidende]]*

## Referansar
Bøur

**Bøur** (utt. , dansk *Bø*) er ei bygd på Vágar, ei av Færøyane. Bøur ligg ved Sørvágsfjørður, like nordvest for sjølve Sørvágur. Ein reknar bygda for å ha blitt grunnlagt i landnåmstida (vikingtida). 

Bøur var sentrum i Bíggjar kommune fram til 2005, då denne blei innlemma i Sørvág kommune. 1. januar 2009 hadde Bøur 68 innbyggjarar, mot 61 i 1985.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bøur|Bøur]]» frå ,  den 22. februar 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*Bøur på *faroeislands.dk*
Agglomerat

**Agglomerat** (frå latinsk 'agglomerare' som tyder «å forme til ein ball») er ein type bergart som består av kantete istykkersprengde steinar, som saman med oske og splintra småkorn er slynga ut av ein vulkan under eit utbrot. Steinane og småkorna er blanda inn i oska, som så har vorte ein bergart. 

Monomikt agglomerat har éin type steinar og polymikt agglomerat har ulike typar steinar eller bergartsbitar. Agglomerat som oppstår gjennom forflytting av steinbitar frå vulkanutbrot med slamstraumar eller vassflaumar vert kalla vulkanske konglomerat. Dei vert kjenneteikna av at bitane ofte er vorte avrunda gjennom erosjon under forflyttinga. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Agglomerat|Agglomerat]]» frå ,  den 22. februar 2010.*
Anatekse

**Anatekse** (via latinsk frå gresk som tyder 'å smelte om') er ein geologisk prosess der ein bergart vert  heilt eller delvis smelta, særleg i forminga av metamorfe bergartar som migmatitt.

Dette skjer djupt i jordskorpa eller øvst i mantelen, der det er høgt trykk og temperatur. Den smelta steinen kan samle seg i større mengder og trenge opp gjennom jordskorpa og størkne til djup-, gang- eller dagbergartar. 

Ein kjenner best anaktese frå granittiske bergartar, mellom anna fordi granitt er vanleg i djupt i jordskorpa. 

Ein *anateksitt* er ein bergart der ein framleis kan sjå spor etter danning ved smelitng av eldre berggrunn i strukturen. 

## Sjå òg
* Granitt
* Migmatitt

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Anatexis|Anatexis]]» frå ,  den 22. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Antiklinal

Ein **antiklinal** er namnet på den oppbøygde delen av ein fold der dei eldste laga er inst. Uttrykket må ikkje forvekslast med *antiform*, som er eit skildrande uttrykk for alle oppbøygde foldar. Om ein ikkje veit alderen på laga i folden (om det ytste eller inste laget er eldst), så skal ein nytta antiform. 

PÅ geologiske kart kan ein ofte sjå antiklinalar som rekkjer av berglag som vert gradvis eldre mot midten av folden fordi toppen av kjernen i folden fortrinnsvis har erodert til eit djupare berglag i forhold til dei lågareliggande sidene av folden. Laget heller bort frå senteret, eller «bølgjetoppen» av folden. 

Om ein antiklinal stupar (skråner i forhold til jordoverflata) vil overflatelaget danna *V*-ar som peiker i retninga til hellinga. 

På kvar side av ein antiklinal finn ein ofte synklinalar, men foldinga kan stundom vere slik at dei kan vere vanskeleg å skilje frå kvarandre. Folder oppstår som regel under formendring av jordskorpa på grunn av kompresjon i samband med fjelldanning. 

## Sjå òg
* Homoklinal
* Makhtesh
* Monoklinal
* Synklinal

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anticline|Anticline]]» frå , den 22. februar 2010.*
Aulakogen

Ein **aulakogen** eller **aulacogen** er ein arm av eit trippelpunkt i eit platetektonisk riftsystem som har søkkt saman. Eit trippelpunkt under ei kontinentalplate fører til at kontinentalplata vert delt opp i tre delar. Etter kvart som oppdelinga utviklar seg sviktar vanlegvis ein av dei tre spreiingsryggane eller stoppar å spreie seg. Rifta eller grøfta som oppstår vert kalla ein aulakogen og vert ein fylt graben på kontinentet. 

Ordet kjem frå greske *aulax* (fure) og vart namngjeven av den sovjetiske geologen Nikolas Sjatski i 1946.

Jordskorpa i aulakogen-område er svekka på grunn av tidlegare riftskapande aktivitet og seismisk, og stundom vulkansk, aktivitet oppstår der frå tid til annan. Sidan aulakogenar er svekka område kan dei under visse tilhøve verte aktive igjen og verte aktive riftdalar. Dette skjedde med Ottawa-Bonnechere Graben i Ontario og Quebec i Canada, ein gammal aulakogen som vart reaktivert då Pangea delte seg.

Mississippibukta og den tilknytte New Madrid seismiske sone er eit døme på ein gammal aulakogen som går tilbake til då det gamle kontinentet Rodinia delte seg. Denne gamle riftdalen var åstad for eit særs kraftig jordskjelv tidleg på 1800-talet i det som i dag er sentrale område av USA. I randområde utanfor Portugal ligg ein annan aulakogen, som utvikla seg samstundes med aulakogenen i Grand Banks-området i Canada. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aulacogen|Aulacogen]]» frå ,  den 22. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Laterittjord

**Laterittjord** er eit tynt, hard lag på eller nær overflata av eit jordsmonn. Vanlegvis er det frå eit par millimeter til eit par centimeter tjukt. Det vert som regel danna i eit område med mykje nedbør og råhumus i overflata. Jordsmonntypen som oppstår her er podsol.

Nedbøren renn gjennom råhumuslaget og vaskar ut forskjellige mineral i dei øvste laga av jord. Denne utvaska jorda vert kalla bleikjord. Minerala vert så avsett djupare ned og pressar jorda saman til Lateritt. Lateritt kan òg oppstå ved at vatn sildrar gjennom jordsmonnet både oppover, nedover og sidevegs. Mineral ein ofte finn i Lateritt er silikat, jern, kalsium og aluminium og fosfor. Ein har funne Lateritt på Mars, og dette kan hjelpe til med å vise at planeten ein gong hadde meir vatn enn i dag.

Lateritt stenger vass- og stofftransporten i jroda og er slik sett teikn på uheldige jordbotnsforhold. Lyngheiene i Danmark er eit område der Lateritt typisk oppstår. Her vert fenomentet kalla al.

## Bakgrunnsstoff
*Skildring
*NASA: Sanden på Mars 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Duricrust|Duricrust]]» frå ,  den 22. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

*
Grann

Eit **grann**, av norrønt *grand*,  truleg opphavleg 'noko knust', jamfør engelsk *to grind*, 'å knuse', er ei uttrykk for ei svært lita mengd.  Ordet var i eldre tid den minste masseeininga.  Eit grann (i eldre rettskriving *gran*) tilsvarte i Noreg  3,8 milligram.

*16 grann var 1 æs
*16 æs var 1 ort
*16 ort var 1 lodd
*16 lodd var 1 mark, eller nær 1/4 kg

Som pengevekt var utgangspunktet noko lettare, slik at grannet berre vog om lag 3,6 milligram, medan apotekarane brukte medisinalvekt og opererte med såkalla nürenberggran, som vog 62 milligram (0,062 g).

## Kjelder

* Språkrådet: «Åtte potter rømme, fire merker smør &ndash; Om gammalt mål og gammal vekt», I: *Språknytt*. Nr 4, 2006. 
* Nynorskordboka
*Kristian IVs norske lov av 1604 
*Norsk Forlishistorisk ForeningGamle danske måleenheter
Det baltiske skjoldet

**Det baltiske skjoldet**, stundom kalla **Det fennoskandiske skjoldet**, er eit flatt grunnfjellsområde i Fennoskandia (Noreg, Sverige og Finland), det nordvestlege Russland og under Austersjøen. Det baltiske skjoldet består av frambrot av den nordvestlege delen av den austeuropeiske kratonen frå prekambrium. Det består hovudsakleg av gneis og grønstein frå arkeikum og proterozoikum, som er kraftig derformert på grunn av tektonisk aktivitet. Det baltiske skjoldet består av dei eldste bergartane i Europa og den litosfæriske tjukkleiken er om lag 50 km. I epoken pleistocen dekte store kontinentale iskalottar området og skurte og flata ut overflata på skjoldet, med eit tynt lag med glasialt avfall og mange innsjøar og elvar. Landhevinga av det baltiske skjoldet etter den siste istida pågår framleis. 

## Bakgrunnsstoff
*Den prekambriske danninga av det baltiske skjoldet (archive.org)
*Geologi i Fennoskandia 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baltic Shield|Baltic Shield]]» frå ,  den 22. februar 2010.*
Regionen Maasina

**Maasina** (også skrive *Macina* og *Massina*) er det om lag 40&nbsp;000 km² store flaumlåglandet med innlandsdeltaet til elva Niger i Mali. Her finst det tre større byar: 
* Djenné, ved Bani, ei sideelv til Niger.
* Mopti, som ligg der elvane Bani og Niger flyt i hop.
* Timbuktu, ved Niger, lengst nordaust i Maasina.

Debo-sjøen er den største innsjøen i Maasina.

Mellom ca. 1820 og 1862 var staden Hamdullahi setet for fulani-herskarar som kalla seg *Amīr al-Mu'minīn* (arabisk أمير المؤمنين ‘leiar for dei truande').
Debo-sjøen

**Debo-sjøen** (*Lac Débo* på fransk) er ein innsjø i Maasina i Mali. Han blir danna når elva Niger fløymer over breiddene sine mellom april og august, og er sterkt redusert frå september til mars.

## Storleik
Når Debo-sjøen er på det største, ligg han kring 80 km frå Mopti oppover Niger og 240 km frå Timbuktu nedover Niger. Det er den største innsjøen i Mali.

## Bruk
Innsjøen er størst i regntida, når elvane Bani og Niger har størst vassføring. Då driv fiskarar frå bozo-folket, som bur ved breidda av sjøen, eit intensivt fiske. I tørketida, medan sjøen er minst, lèt fulaniane krøterflokkane sine beite på dei store grasslettene som då er frie for vatn.

## Økologi
Sjøen er ein viktig kvilestad for trekkfulglar, og UNESCO har klassifisert han som ein RAMSAR-sone (*The Convention on Wetlands of International Importance, especially as Waterfowl Habitat*, *zone humide reconnue d’un intérêt international pour la migration des oiseaux d’eau*).
Volof

**Volof** (også skrive wolof) er eit nigerkongospråk som er fyrstespråket til om lag 3,9 millionar menneske, volof-folk, i Senegal, 185 000 i Gambia og 12 000 i Mauritania. Det er også brukt som handels- og hjelpespråk mellom fleire folkegrupper i Vest-Afrika.
I lag med fulfulde og serer utgjer volof undergruppa senegalspråk i den atlantiske greina av nigerkongospråkfamilien.

## Kjelder
Mandinka

**Mandinka** eller **mandingo** er eit mandespråk som blir tala av mandinkafolk i store delar av Vest-Afrika. Mandinka er fyrstespråket til litt over 1,3 millionar menneske – om lag 670&nbsp;000 i Senegal, 510&nbsp;000 i Gambia og 167&nbsp;000 i Guinea-Bissau. Det er eitt av hovudspråka i Gambia. Språket høyrer til manding-greina av mandespråka, og liknar ganske mykje på bambara og maninka (malinke).

## Ortografi
Mandinka kan skrivast med latinsk, arabisk skrift eller N'Ko. Latinsk er offisiell skrift, men arabisk er meir utbredt. I tillegg brukes N'Ko-alfabetet fra 1949 en del.

Med latinsk skrift representerer c lyden , ŋ , og ñ . Bokstavane v, x, z, og q vert ikkje brukt. Vokalar er som i spansk, og blir dobla for å visa lengde eller skilja ord som elles er homofone.

Det arabiske skriftsystemet bruker ingen ekstra teikn (bortsett frå eit ekstra vokalmerke for «e»  i sjeldne tilfelle), men nokre av bokstavane har ulik uttale i høva til arabisk.

Tilhøvet mellom latinske og arabiske konsonanter er som følgjer:

Bokstavane i kursiv er ikkje i vanleg bruk i mandinka.  ه (h) kan også brukast for å indikera ein avsluttande glottal plosiv, som ikkje blir notert med den latinske skrifta. Bokstaven ŋ i den latinske skrifta er ofte indikert  med vokalteikn i arabisk skrift.

Vokalane samsvarer som følgjer:

I tillegg kan ein liten arabisk 2 (۲) brukast for å visa reduplikasjon, og *hamza*en kan brukes som i arabisk for å visa glottale plosivar meir presist.

## Bakgrunnsstoff
*Språkressurser for Wolof og Mandinka 

## Kjelder

*R. T. Addis, *A Study on the Writing of Mandinka in Arabic script*, 1963. Oppgjeve av Wikipedia på bokmål.


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mandinka|Mandinka]]» frå ,  den 14. oktober 2013.*
Kanuri

**Kanuri** er eit dialektkontinuum av språk tala av om lag 4 millionar menneske av kanuri-folket, som bur kring Tsjadsjøen, i Kamerun, Niger, Nigeria, og Tsjad. Språket høyrer til dei sahariske språka, som det er vanleg å rekne som ei grein av ein større nilosaharisk språkfamilie. Kanuri er eit viktig lingua franca i områda kring Tsjadsjøen. I delstaten Borno er det undervisningsspråk i grunnskulen, og det blir nytta i massemedia og i parlamentet.

Hovuddialektane er:
* Yerwa
* Suwurti
* Kanembu

Standardspråket byggjer på yerwa-dialekten.
Perfektiv

**Perfektiv** er eit grammatisk trekk i den grammatiske kategorien aspekt. Aspekt er til vanleg uttrykt morfologisk i verbet eller gjennom ein grammatisk partikkel nær knytt til verbet. Perfektiv uttrykkjer at den situasjonen som verbet refererer til, er avslutta.

Perfektiv er særleg vanleg i slaviske språk.

## Sjå òg
*Imperfektiv
*Perfektum

## Kjelder

*«Perfektiv: grammatikk» (14. februar 2009). *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 15. august 2015.
Imperfektiv

**Imperfektiv** er eit grammatisk trekk i den grammatiske kategorien aspekt. Aspekt er til vanleg uttrykt morfologisk i verbet eller gjennom ein grammatisk partikkel nær knytt til verbet. Imperfektiv uttrykkjer at den situasjonen som verbet refererer til, er uavslutta. To vanlege typar av imperfektiv er habituell, som uttrykkjer er situasjone plar skje i eit gjeve tidsrom, og progressiv, som uttrykkjer ein situasjon som skjer på eit gjeve tidspunkt.

Skilnaden mellom imperfektive og perfektive verbalformer er særleg utbygd i dei slaviske språka. 

## Sjå òg
*Perfektiv

## Kjelder
Passiv

**Passiv** er eit grammatisk trekk i kategorien diatese. Det er ei form av verbet som typisk  tillèt tilordning av den semantiske rolla patiens til subjektet i setninga.
Implosiv

Ein **implosiv** er ein språklyd som blir uttala på følgjande vis:
* Det er ein fullstendig lukke i munnhola.
* Velum (ganeseglet) er heva, så luft ikkje slepp ut eller inn gjennom nasen.
* Det er ein glottalisk ingressiv luftstraum.
Implosiven kan òg karakteriserast som ein glottalisk ingressiv oral lukkelyd.

I IPA-lydskrifta finst det fem symbol for stemde implosivar:
* [ɓ] – bilabial implosiv
* [ɗ] – dental/alveolar implosiv
* [ʄ] – palatal implosiv
* [ɠ] – velar implosiv
* [ʛ] – uvular implosiv

Det finst òg ustemde implosivar, som vi skriv med ein liten ring under eller over, til dømes [ɓ̥ ɗ̥] og [ɠ̊]. Symbola [ƥ ƭ ƈ ƙ ʠ] kan òg nyttast, men dei er ikkje godkjende av IPA.

Implosivar er vanlege i mange språk over heile verda. Mellom språk som har implosivar, kan nemnast nguni, fulfulde og vietnamesisk.
Wiay i Indre Hebridane

**Wiay** (gælisk *Bhuia* eller *Fuidheigh*) er ei folketom øy i Loch Bracadale i Indre Hebridane i Skottland.

Wiay ligg vest for Isle of Skye, 1,4 km utanfor Skye, nær landsbyen Ullinish. Ho er den største øya i Loch Bracadale med eit areal på 1,48 km². Det meste av kysten består av bratte klipper og sørskrenten av øya er utskytande. 

Øya har vore utan busetnad sidan seint på 1800-talet. 

Det er to store gråmåsekoloniar på øya.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wiay, Skye|Wiay, Skye]]» frå ,  den 23. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Bac Beag

**Bac Beag** er ei øy i Treshnish Isles i Indre Hebridane i Skottland. Namnet er skotsk-gælisk og har fleire tolkingar. *Beag* tyder «stor», medan *Bac* kan tyde «breidde» eller ei «hindring».

Øya ligg sør for Lunga og naboøya Bac Mor, og dei dannar den sørvestlege delen av øygruppa. I motsetnad til Bac Mòr er Bac Beag låg og relativt flat. Øya har vulkansk opphav. 

Som andre øyar i Treshnish Isles er Bac Beag utan busetnad og eigd av The Hebridean Trust. Treshnish Isles har status som *[[Site of Special Scientific Interest]]* (stad av særskild vitskapleg interesse) og *[[Special Protection Area]]* (særskild verneområde) på grunn av sjøfuglane som hekkar her. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bac Beag|Bac Beag]]» frå ,  den 23. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Post meridiem

**Post meridiem** er eit uttrykk frå latin som tyder 'etter middag', etter kl. 12.00.

**Post meridiem** eller **PM** blir brukt i somme land for å seie at eit klokkeslett høyrer til den andre halvdelen av døgnet, frå middag til midnatt.

6 PM betyr klokka seks på kvelden. Sjå *[[ante meridiem]]*, *AM*, 'før middag'. 

Vanleg standard tidsrekning tar midnatt som utgangspunkt, klokka 00.00. Klokka 6 PM blir då klokka 18. Tidlegare vart forkortinga e.m. (etter middag) nytta i norsk. 

## Sjå også
*Ante meridiem
Lispund

**Lispund**, av livlandsk pund, er ei gammal måleining for masse, tilsvarande om lag 8 kg.

I ulike delar av landet, og til ulike tider, har det vore rekna ulike verdiar for lispundet.

* Ei gammal austnorsk skippundvekt gir 1 lispund lik 1/20 skippund, tilsvarande 9,26 kg.
* Ei gammal vestnorsk skippundvekt gir 1 lispund lik 1/24 skippund, tilsvarande 6,17 kg. Somme stader er denne masseeininga kalla spann.
* Etter forordning 1. mai 1683 skulle 1 lispund lik 1/20 skippund vere lik 32 merker à 249,875 g = 7,996 kg.
* Etter at meterkonvensjonen vart innført i 1875, skulle lispund brukt i gjeldande avtalar reknast likt 8 kg. 

## Referansar
Ex tunc

**Ex tunc** er eit latinsk juridisk omgrep. Det betyr ‘frå den gong, frå først av’. Alternativet vil ofte vere ex nunc, som betyr ‘frå no’.

I kontraktsrett kan ein avtale vere ugyldig. Viss avtalen er ugyldig *ex tunc*, så legg ein til grunn at avtalen var ugyldig allereie i utgangspunktet, han var aldri gyldig, og har ingen rettsverknader. Avtalen blir i eit slikt tilfelle handsama som om han aldri hadde eksistert.

## Sjå også
*Ex nunc

## Kjelder

* Egil Gulbrandsen: *Juridisk leksikon*, Kunnskapsforlaget, Oslo, 1984, ISBN 82-573-0241-4
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ex tunc|Ex tunc]]» frå , den 23. februar 2010.*
Skippund

Eit **skippund** er ei gammal måleeining for masse, tilsvarande om lag 160 kg.

Eit vestnorsk skippund var på  8 våger eller 576 merker, mens det ved veging av landskyldkorn på sør- og austlandet har blitt brukt skippund på 720 merker.

I Kristian IVs norske lov vart skippundet fastsett til 8 våger.

Ei forordning av 1. mai 1683 sette skippundet til 640 merker, eller til  20 lispund à 16 skålpund. Med ei markvekt varierande frå 249,056 g til 257,18 g gir det skippundvekter varierande frå 159,4 til 164,6 kg.

Da meterkonvensjonen vart innført i Noreg i 1875, vart det bestemt at eit skippund i eldre avtalar skulle reknast likt 160 kg. 

## Referansar
Ex nunc

**Ex nunc** er eit latinsk juridisk omgrep. Det betyr ‘frå no’. Alternativet vil ofte vere ex tunc, som betyr ‘frå den gong, frå først av’.

I kontraktsrett kan ein avtale vere ugyldig. Viss avtalen er ugyldig *ex nunc*, så er avtalen ugyldig først når dette blir slått fast, til dømes i ein dom. Avtalen vil såleis ha rettsverknad fram til det blir slått fast at han er ugyldig. 

## Sjå også
*Ex tunc

## Kjelder

* Egil Gulbrandsen: *Juridisk leksikon*, Kunnskapsforlaget, Oslo, 1984, ISBN 82-573-0241-4
* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ex tunc|Ex tunc]]» frå , den 23. februar 2010.*
Eggjasteinen

**Eggjasteinen** er ein runestein som vart funnen i 1917 på garden Eggja i Sogndal i Sogn. Han vart tidlegare også kalla «Eggjumsteinen». Steinen er 160 × 70 × 10 cm stor, og var takhelle over eit lite gravkammer på flat mark. Gravgodset var ein liten jarnkniv, eit eldstål og ei flintflekke. Grava har truleg aldri innehalde noko lik og kan vera eit minnesmerke for folk som har døydd ein annan stad.

Innskrifta er på rundt 200 runer og den lengste vi har i den eldre runerekkja. Språket er frå synkopetida. I tillegg til runene er det rista ein hestefigur på steinen. Grava er arkeologisk datert til andre halvdelen av 600-talet.

## Tolking
Granskarar tolkar steinen ulikt. Ottar Grønvik (1985) gjev denne tolkinga:

I klammer i innskrifta står gjettingar der delar av teksten er borte.

Dette gjev i protonordisk (igjen av Grønvik, 2002):

Omsetjing på bokmål:

Delane A og B handlar om eit skipsforlis i uver. Masta vart svekka i holet gjennom mastetoppen (honbora), der vantet var festa. Havguden Æge får skulda for forliset.

Tidlegare tolkning sa at del A2, A3 og B handlar om den seinare lagnaden for dei omkomne. A2 skulle spørja: Korleis kom de til landet etter daude? A3 skulle då svara: Det er ein sjeleførar i form av ein fisk som hjelper dei og fører dei til ei lykkeleg øy ute i havet. Del B skulle vera ei religiøs bøn om at dei omkomne skal få denne hjelpa. I dag trur Grønvik at desse fylgjer del A1 i skildringa si.

Del C1 og C2 fortel korleis ein skal te seg mot grava og dei døde. C1 fortel at ein kan oppsøkja grava for å få dei døde i tale, men det skal ikkje skje i dagslys eller væpna. C2 er ei våbøn (forbanning) mot dei som prøver å vekkja opp dei daude med trolldom (for å tvinga dei daude til å tala og få kunnskap på den måten). Sinnsjuke skal ikkje koma til grava heller.

## Andre tolkingar
Magnus Olsen meinte i 1921 og 1924 at innskrifta byrja med C-delen. C1 fortalde at runeinnskrifta ikkje var laga i dagslys, og at det ikkje var brukt jernreiskapar. A-delen skildra ei rituell handling ved ei heiden gravferd.

Lis Jacobsen meinte i 1931 at A-delen skildra korleis ein høvding som var blitt drepen, vart ført i båt til Sogndal, og deretter med hestar til gravstaden.

## Kjelder


; Litteratur 
* Staffan Fridell: Till Eggjaristningens tolkning. I: *Fornvännen* 2024:2. S. 103-112.
* Ottar Grønvik: *Runene på Eggjasteinen*. Oslo 1985. ISBN 82-00-07426-9.
* Gerd Høst: *Runer. Våre eldste norske runeinnskrifter*. Oslo 1976. ISBN 82-03-08068-5 og ISBN 82-03-08069-3.
* Magnus Olsen: *Norges Indskrifter med de ældre Runer*. 1891-1924. – (Eggjasteinen er omtala i bind III s. 77-197 (1921) og 268-279 (1924)).
* Lis Jacobsen: *Eggjumstenen*. København 1931.
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Eggjasteinen|Eggjasteinen]]» frå , den 23. februar 2010.* 


## Bakgrunnsstoff
* Arild Hauge sine runesider med alternative tolkingar
Bac Mòr

**Bac Mòr** er ei øy i Treshnish Isles i Indre Hebridane i Skottland. Ho vert stundom kalla **The Dutchman's Hat** eller **Cap** på engelsk, på grunn av forma på øya. 

Det gæliske namnet har fleire mogelege tydingar. *Mòr* tyder stod, medan *Bac* kan tyde «breidde» eller ei «hindring». 

Bac Mòr har vulkansk opphav og toppen i midtne er ei tidlegare vulkankjegle. Den lågtliggande sletta rundt toppen er ei glasaktig lavaslette. Trass i at det ikkje finst trygge landgangsplassar på øya, er det restar av sommarfjøs her. 

Treshnish Isles er ikkje busette og er eigde av The Hebridean Trust. Dei har status som *[[Site of Special Scientific Interest]]* (stad av særskild vitskapleg interesse) og *[[Special Protection Area]]* (særskild verneområde) på grunn av sjøfuglane som hekkar her. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bac Mòr|Bac Mòr]]» frå ,  den 23. februar 2010.*
Fladda i Treshnish Isles

**Fladda** er den nordlegaste av Treshnish Isles i dei Indre Hebridane i Skottland. Ho er ikkje folkesett. Namnet kjem frå det norrøne *Flatey* som tyder 'flat øy'.

Arkeologien på Fladda er kartlagd av Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland, som nemnenr ein bygning og haugar som kan vera restar etter eit tidleg kristent kapell og ein kyrkjegard. Det er gjort liknande funn på Colonsay.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fladda, Treshnish Isles|Fladda, Treshnish Isles]]» frå ,  den 23. februar 2010.*
Cairn na Burgh Beag

**Cairn na Burgh Beag** er ei av Treshnish Isles i Indre Hebridane i Skottland.

Cairn na Burgh Beag er den minste av dei to «Carnburgs» (som er kallenamnet deira) nordaust i Treshnish Isles. Den andre er Cairn na Burgh Mòr. Den større av dei to ligg ved innløpet til Loch Tuath på vestsida av Mull. Desse graskledde øyane er begge restar av gamle lavastraumar og har ein særeigen profil: Flat på toppen med klipper rundt. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cairn na Burgh Beag|Cairn na Burgh Beag]]» frå ,  den 23. februar 2010.*
Frederik Motzfeldt

**Frederik Motzfeldt** () var ein norsk politikar og jurist
som representerte Molde på riksforsamlinga i 1814. Han var utdanna jurist frå Universitetet i København (1801) og vart utnemnd til byfut i Molde 1802, ei stilling han hadde i om lag eitt år. I 1805 reiste han til København og søkte fåfengd etter embete i over eitt år før han vart konstituert til byfogd i Molde og sorenskrivar i Romsdal.

Under riksforsamlinga i 1814 deltok han ikkje aktivt i diskusjonane, men fylgde passivt Sjølvstendepartiet. Seinare gjorde han heller ikkje politisk karriere, og tente berre som stortingsvara i 1827 og stortingsrepresentant i 1830 for Kristiania. Hausten 1814 vart han derimot utnemnd til høgsterettsassessor, som den yngste nokosinne. Han vart sitjande i denne stillinga lenger enn nokon andre, og viste gjennom avrøystingane sine i fleire politiske rettssaker ei demokratisk grunnhaldning. 

## Kjelder
* «Frederik Motzfeldt» i* Biographiske Efterretninger om Eidsvolds-Repræsentanter og Storthingsmænd i Tidsrummet 1814-1845*.
* 
*
Achel

**Achel** er eit trappistøl frå bryggeriet til trappistklosteret De Achelse Kluis i Hamont-Achel i Flandern i Belgia. Klosterbryggeriet Achel er det minste av dei sju godkjende trappistbryggeria. 

## Historie
Det vesle klosteret i Hamont-Achel vart oppretta i 1851. I 1859 vart det produsert øl, ost og brød i klosteret. Under den første verdskrigen måtte munkane forlata klosteret under den tyske okkupasjonen, og i 1917 vart koparet frå bryggjekjelane, om lag 700 kg, konfiskert og smelta om til ammunisjon. 

Då det nederlandske trappistbryggeriet La Trappe på slutten av 1990-talet mista retten til å kalla ølet sitt trappistøl, såg den internasjonale samanslutninga av trappistbryggeri dystert på situasjonen, då det berre var fem andre kloster igjen som brygga trappistøl. Munkane i Westmalle bidrog med midlar til munkane i Achel for å få bygd eit nytt bryggeri der, og i 1998 vart det igjen starta brygging i Achel.

## Produkt
I 1998 såg Achel 5° dagens lys. Dette er eit blond øl med relativt låg alkoholstyrke, berre 5 %. Det var berekna på gjestar på dagsbesøk i klosteret, då turgjengarar og syklistar ikkje trong eit sterkare øl. Achel 5 var meir eit øl for å sløkkja tørsten enn eit gourmetøl. Kritikarar, som ikkje forventa noko dårlegare enn eit øl av verdsklasse frå eit trappistbryggeri, var lunkne til dette ølet.

Eit år seinare kom den tyngre Achel 7°. Også denne fekk ei middels mottaking. Med ein mellomting mellom desse to, Achel 6°, fekk klosterbryggeriet dei første forsiktig positive reaksjonane, og då den blonde Achel 8° vart lansert i 2001, etablerte bryggeriet seg for fullt som eit fullverdig trappistbryggeri. Årsproduksjonen er om lag 4500 hektoliter.

Det vert brygga fem trappistøl:

* Achel Blond 5°, 5% alkoholstyrke 
* Achel Bruin 5°, 5% 
* Achel Blond 8°, 8% 
* Achel Bruin 8°, 8% 
* Achel Extra Bruin, 9.5% ABV (berre 75cl)

Blond 5° og Bruin 5° er berre tilgjengelege i klosteret, mens dei andre blir marknadsførte verda rundt. Éit Achel-øl, Achel Blond 8°, er tilgjengeleg i Noreg gjennom Vinmonopolet, per februar 2010.

Som hjå dei andre trappistbryggeria, går inntektene frå salet til drift av klosteret og veldedige føremål.

## Kjelder

**Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå [[:nl:Achel (bier)|nederlandsk]] og [[:en:Achel Brewery|engelsk]] wikipedia, 25. februar 2010.*

## Bakgrunnsstoff
* Klosteret si nettside på nederlandsk, fransk, engelsk og tysk.
Breheimen nasjonalpark

**Breheimen nasjonalpark ** er ein norsk nasjonalpark som ligg i eit fjell- og breområde i Innlandet fylke og Vestland fylke; i området kjent som Breheimen. Parken vart oppretta 7. august 2009, for å «ta vare på eit stort, samanhengande og villmarksprega naturområde som inneheld særeigne, representative økosystem og landskap som er utan tyngre inngrep.» og han dekkjer eit område på 1671&nbsp;km².

Nasjonalparken ligg i kommunane Skjåk, Lom og Luster; og han grensar opp til fem landskapsvernområde og eitt naturreservat som vart oppretta samtidig, slik at det samla verneområdet utgjer 1794&nbsp;km²: Strynefjellet landskapsvernområde, Mysubytta landskapsvernområde, Høydalen landskapsvernområde, Mørkridsdalen landskapsvernområde og Vigdalen landskapsvernområde, og Høyrokampen naturreservat. I og med desse områda inngår den nye nasjonalparken i eit samanhengande verneområde som òg omfattar Jostedalsbreen nasjonalpark.

## Geografi, landskap, geologi
Landskapet er prega av brear, fossar, frodige dalar, høgfjellsområde og kulturlandskap prega av seterbruk.

## Flora og fauna
Søre del av Ottadalen villreinområde inngår i nasjonalparken.

## Kulturminne
Området inneheld spor etter 6000 års bruk: fangstanlegg, jaktbuer, setrer og vegar.

## Forvalting og bruk av området
28 % av arealet i nasjonalparken er statsallmenning, medan 54 % tilhøyrer Skjåk bygdeallmenning.

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Breheimen nasjonalpark|Breheimen nasjonalpark]]» frå ,  den 23. februar 2010.*
Ex officio

**Ex officio** kan omsettast til norsk *i embets medfør* eller *på vegner av tenesta*. Det betyr at nokon, til dømes ei styresmakt skal utføre noko av eige tiltak, eige initiativ, og altså utan at nokon utanforståande fremmer krav om at dette skal gjerast.

Eit eksempel kan vere at ein domstol avviser ei sak av eige tiltak, fordi ein part ikkje er prosessdyktig.

Ex officio blir også brukt om det at ein gjennom eit embete automatisk blir tildelt andre postar eller ansvarsområde. Eit eksempel er Visepresidenten i USA som gjennom sitt embete automatisk er president i Senatet i USA.

## Kjelder
Ytre Hvaler nasjonalpark

**Ytre Hvaler nasjonalpark ** er ein norsk nasjonalpark som ligg i kyst- og skjergardslandskapet i Østfold fylke. Parken vart oppretta 26. juni 2009, for å «*bevare et egenartet, stort og relativt urørt naturområde ved kysten i sørøst-Norge,  bevare et undersjøisk landskap med variert bunntopografi, og bevare økosystemer på land og i sjø med naturlig forekommende arter og bestander, kystlandskap med sjøoverflate og havbunn med korallrev, hard- og bløtbunn.*» og han dekker eit område på 354 km² land og sjø.

Nasjonalparken ligg i kommunane Fredrikstad og Hvaler; og han erstattar dei fire tidlegare sjøfuglreservata Akerøya, Heia, Møren og Søre Syster. Parken grensar opp til den svenske Kosterhavet nationalpark som vart oppretta samtidig. 

## Geografi, landskap, geologi
Nasjonalparken har store verneverdiar knytt til flora og fauna, strand- og kysttypar, kystbarskog, lyngheier og det intakte storslagne kystlandskapet. Områdd har spesielle marine eigenskapar pga utløpet til Glomma og ein særs variert undersjøisk topografi og botntilhøva. Dette gjer at Ytre Hvaler inneheld eit stort mangfald av marine naturtypar både på grunt og djupt vatn. Det er fleire korallrev i området. 

## Kulturminne
Områdd er prega av lang tids nytte av kysten og havet: rekefiske, hytter, fritidsbåtar og annan fritidsaktivitet. 

## Referansar


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ytre Hvaler nasjonalpark|Ytre Hvaler nasjonalpark]]» frå ,  den 23. februar 2010.*
Bygdeby

Ein **bygdeby** er eit omgrep som gjerne blir nytta om ein tettstad, gjerne eit administrasjonssenter for ein kommune, som ikkje har formell by-status, men som likevel har dei fleste funksjonane til ein liten by.

I tidlegare tider hadde det ei viss tyding å ha bystatus, antan som kjøpstad eller ladestad. Dette då det følgde ein del fordelar med denne statusen. Men det viktigaste, handelsprivilegiet, forsvann i realiteten allereie i 1862.

Kommunelova av 1992 oppheva det tidlegare formelle skiljet mellom bykommune og landkommune. 
Kommunane stod deretter fritt til å vedta bystatus, for heile kommunen eller ein eller fleire tettstadar i kommunen. Kommunelova § 3, 5.ledd: *Kommuner med over 5000 innbyggere kan ta i bruk benevnelsen by, dersom kommunen har bymessig tettsted med handels- og servicefunksjoner og konsentrert bebyggelse.*

I nyare tid er det vanlegvis ingen fordelar ved å vere by (tilfellet Fosnavåg er eit lite unntak). Nokre kommunar vedtok såleis bystatus, som to av dei tidlegare bygdebyane i Oppland, Otta og Fagernes. Andre har latt vere, som Raufoss i same fylke, som dermed framleis kan kallast ein bygdeby i staden. 

Ein del av desse attverande bygdebyane er til dels klart større tettstadar enn dei tettstadane som har fått status som by. Til dømes er i Møre og Romsdal bygdebyane og tettstadane Ørsta (6.495 innbyggjarar 1.1.2009) og Volda (5.739 innbyggjarar 1.1.2009) større enn dei tre nye byane i Møre og Romsdal: Ulsteinvik (5.251 innbyggjarar), Fosnavåg (ca 3.521) og Åndalsnes (2.207).

Somme bygdebyar har også klare byfunksjonar, som Volda, som har både sjukehus og Høgskulen i Volda.

Bardu kommune vedtok bystatus, men fekk ikkje dette godkjent på grunn av for lågt innbyggjartal i kommunen. Dei marknadsfører no Setermoen som bygdebyen i indre Troms. Sunndalsøra var ein stor nok tettstad i ein stor nok kommune, og var foreslått som by, men ei folkeavstemming enda med fleirtal mot.

Eksempel på andre tettstadar som blir nemnde som bygdebyar er mange, til dømes Orkanger, Vinstra, Voss, Sogndal, Svelgen osv.
Lunga i Treshnish Isles

**Lunga** er den største øya i Treshnish Isles i Indre Hebridane i Skottland. 

Ho har vulkansk opphav og er skildra som «ein grøn juvel i ein påfuglgrøn sjø». Ho var folkesett fram til 1800-talet og ein kan framleis sjå restar etter svarte hus. Nordaust på øya ligg ruinane av ein landsby, som vart fråreist i 1857.

## Dyreliv

Lunga har status som *[[Site of Special Scientific Interest]]* (stad av særskild vitskapleg interesse) på grunn av det rike plantelivet. Her finst mange sjeldne og utryddingstrua planter, som kusymrer, tiriltunge, orkidéar, strandsmelle, strandnellikar, sverdliljer, tepperot og hagegeiteskjegg. Det finst gråsel i farvatnet rundt øya, og av fuglar finn ein havsvale, krykkje og havlire. Teist, lundefugl og alke hekkar på Lunga og på Harp Rock, ein staur som står like ved øya.Kvitkinngås dukkar opp på øya kvar vinter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lunga, Treshnish Isles|Lunga, Treshnish Isles]]» frå ,  den 24. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Summer Isles

**Summer Isles** (skotsk-gælisk *Na h-Eileanan Samhraidh*) er ei øygruppe ved innløpet til Loch Broom i Highland i Skottland. 

Den einaste busette øya er Tanera Mòr, som òg er den største. I øyane ligg eit lakseoppdrettsanleg, feriehytter, ein kafé og eit postkontor, som har hatt sine eigne frimerke sidan 1970. Øyane har ingen vegar. Det går båt til øyane frå Achiltibuie og Ullapool.

### Mindre øyar
* Bottle Island
* Eilean Dubh
* Glas-leac Beag
* Glas-leac Mòr
* Horse Island
* Isle Martin
* Priest Island (Eilean a' Chlèirich)
* Isle Ristol
* Eilean Mullagrach
* Tanera Beag
* Càrn nan Sgeir

Øyane er ein del av National Scenic Area.

## Bakgrunnsstoff
*Panoramabilete av Summer Isles  (krev QuickTime)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Summer Isles|Summer Isles]]» frå ,  den 24. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Horse Island i Summer Isles

**Horse Island** er ei folketom øy i Summer Isles nordvest for Skottland. 

Ho var ein gong busett, men i dag er det berre ein flokk villgeiter som held til her.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Horse Island, Summer Isles|Horse Island, Summer Isles]]» frå ,  den 24. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*