open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Longford

**Longford** (irsk *An Longfort*) er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Longford og ligg sentralt på Irland. Byen har om lag 8&nbsp;000 innbyggjarar, men med landsbygda rundt kjem folketalet opp i over 30&nbsp;000. 

Det opphavlege namnet var **Longphort Uí Fhearghail** (*O'Farrell sin festning*) og byen voks opp rundt slottet til O'Farrell-klanen, som var høvdingslekta i eit område kalla *Anghaile*. Slekta fekk grunnlagd eit dominikanarkloster i byen i 1400.

Dei viktigaste næringsvegane er produksjon av matvarer, stål og medisinsk utstyr. Byen er òg eit handelssenter for området. 

Domkyrkja til Ardagh og Clonmacnoise bispedøme ligg i Longford.

Byen ligg ved hovudvegen N5 mellom Dublin og Westport. N5 tar av frå N4 mellom Dublin og Sligo ved Longford. Medan N4 er lagt utanom byen, går N5 rett gjennom, noko som til tider fører til store trafikkproblem i sentrum. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Longford|Longford]]» frå ,  den 27. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Cavan

**Cavan** (irsk *An Cabán*, tyder «Botnen») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Cavan og ligg nordaust i landet, ikkje langt frå grensa til Nord-Irland.

Mot slutten av 1800-talet vart byen eit jernbaneknutepunkt. I dag er stasjonen nedlagd, men byen har klart å halde på mykje av industrien. Cavan har òg nytt godt av fleire investeringsprogram som har trekt ny industri til byen.

## Historie

O'Reilly-familien reiste eit slott i byen mot slutten av 1200-talet. Omtrent på same tid vart det oppretta eit fransiskanarkloster i området. På 1400-talet oppretta så Owen O'Reilly eit marked på staden, som trekte kjøpmenn frå Dublin og Drogheda. Byen fekk byrettar av Jakob I av England i 1610.

På byrjinga av 1800-talet kontrollerte Farnham-familien store delar av byen, og la ei ny, brei hovudgate som framleis har namn etter familien. Farnham House nordvest for byen er eit av dei største privathusa i grevskapet. Det vart truleg bygd i 1810, og vart teikna av Francis Johnston frå Dublin. I seinare tid er huset vorte ombygd til luksushotell. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cavan|Cavan]]» frå ,  den 27. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Monaghan

**Monaghan** (irsk *Muineachán*) er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Monaghan og har nesten 8&nbsp;000 innbyggjarar inkludert landsbygda rundt. 

## Historie

Slaget ved Clontibret mellom styrkane til Hugh O'Neill og den engelske krona vart utkjempa nord i Monaghan i mai 1595. 

Den 17. mai 1974 omkom sju menneske i ei terroristhandling i byen då ei bilbombe eksploderte i ettermiddagsrushet. Dette var ein av få hendingar i Republikken under The Troubles i Nord-Irland. Tre andre bomber eksploderte same dag i Dublin. Den paramilitære protestantgruppa Ulster Volunteer Force (UVF) tok skulda for åtaket i 1993.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monaghan|Monaghan]]» frå ,  den 27. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mullingar

**Mullingar** (irsk *An Muileann gCearr*, tyder «venstrehandsmølla») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Westmeath og ligg sentralt på Irland. 

Mullingar er kjend for innsjøane som ligg i nærleiken, Lough Owel og Lough Ennell, som trekkjer til seg mange fiskarar, i tillegg til Lough Derravaragh. Lough Lene ligg òg i nærleiken. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mullingar|Mullingar]]» frå ,  den 27. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Portlaoise

**Portlaoise** (irsk *Port Laoise*, tidlegare staving *Port Laoighise*, tidlegare namn *Maryborough*) er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Laois og ligg sentralt på Irland. 

Han vart grunnlagd som *Fortet Maryborough* av dronning Maria I av England og Irland i 1556. 

Over heile byen finst det spor etter tida som garnisonsby. Det gamle fengselet har vorte omgjort til eit kultursenter. 

I nærleiken av byen ligg Dunamaseklippen, eit keltisk festningsverk som Ptolemaios noterte seg på 100-talet. I 845 vart den dåverande festninga plyndra av vikingar. Det ligg òg tre herregardar i nærleiken: Emo Court, frå 1700-talet og teikna av James Gandon, Ballyfin House, som no er ein privatskule, og Mountmellick.

Portlaoise fengsel er eit høgtryggleiksfengsel som særleg har vorte brukt til terroristar frå Nord-Irland. Etter at amnestiet som vart nedfelt i Belfastavtalen tredde i kraft har det vore færre fangar innan denne kategorien.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Portlaoise|Portlaoise]]» frå ,  den 27. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Bekkeniauga

**Bekkeniauga** er ein kjevelaus fisk i niaugefamilien. Det er den einaste reine ferskvassarten niauga i norske farvatn, og er elles utbreidd i mesteparten av vest-Europa frå den franske middelhavskysten i sør til Finland i nord.

## Kjenneteikn
Bekkeniauga er som vaksen rundt 20 cm lang og har kontakt mellom dei to ryggfinnane. Det er blågrønt på ryggen med gule sider og kvit buk, og skil seg frå elveniauga med å mangla mørke prikkar på buken. Bakerst på sugeskiva har det 7-10 spisse tenner.

## Levesett
Bekkeniauga lever heile livet i ferskvatn, og føretek få eller ingen vandringar. Larvane driv stundom noko med straumen før dei botnslår og lever filtrerande av mikroalgar og detritus. Dei lever nedgravne i elvebotnen i 3-7 år, før dei vert kjønnsmogne. 

Dei vaksne individa kjem opp or botnen og sym oppstrøms til gyteplassen om natta seint på våren. Gytegropa vert graven på sand- eller grusbotn på grunt vatn i rennande vatn (0,2-3 m vassføring i sekundet), og dei gyt i grupper på 2-30 individ. Som oftast vert egga til ei ho befrukta av 2-3 hannar. Alle døyr etter gytinga. Egga klekker etter ei knapp veke.

## Kjelder
* Jonsson, Bror: «Niøyer» i *Norges dyr - fiskene 1* Cappelen 1992
* FishBase

## Bakgrunnsstoff
Arktisk niauga

**Arktisk niauga** er ein arktisk niaugeart som lever anadromt langs kysten av Nordishavet frå Kolahalvøya til Japan. I Noreg er arten truleg registrert i Pasvikelva, utan at det finst sikre data. Artkis niauga er rekna som ein sårbart art i Noreg.

## Kjenneteikn
Arktisk niauga er brungrått med mørk marmorering og flekkar på oversida. Han er 18-63 cm lang, med dei største individa i austlege bestandar. Unge individ har to ryggfinnar, men desse veks saman når fisken vert eldre.

## Levesett
Arktisk niauga finst både i ferskvasstasjonære og anadrome bestandar. Dei vaksne lever helst nær elveos på grunt vatn ned til 50 m. Dei er ektoparasittar på dei fleste fiskane av nokolunde storleik, mellom anna laksefisk, flyndre, torsk og sild. Larvane lever av detritus og planteplankton.

Gytinga skjer på seinsommaren på grusbotn i sakteflytande (0,6-0,8 m vassføring i sekundet) elvar på grunt vatn ned til 20 cm. Frå 2 til 8 individ gyt i lag, og begge kjønn er med på å grava gytegropa. Hoene gyt med fleire hannar kvar, på ulike tidspunkt. Båe kjønn vaktar egga i dagevis, til dei døyr. Larvane ligg nedgravne i om lag 4 år.

## Kjelder

* Jonsson, Bror: «Niøyer» i *Norges dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
* FishBase

## Bakgrunnsstoff
Vegueros

**Vegueros** er eit cubansk sigarmerke, utvikla i 1996. Heile sigaren vert produsert i Vuelta Abajo.

## Bakgrunnsstoff
* Habanos S.A.
Cephalaspidomorphi

**Cephalaspidomorphi** er ei gruppe kjevelause fisk med enkle naseopningar. Dei fleste kjende medlemmane av gruppa var pansra fisk som levde i devon- og silurtida for om lag 400 millionar år sidan, men mange meiner at òg niaugene som lever i dag høyrer med i gruppa.

Slektskapen til dei ulike fossile fiskane innanfor gruppa er uklårt, og somme meiner ho kanskje kan vera parafyletisk: Sidan somme av dei fossile artane har para finnar, trur ein del forskarar at dei virveldyra som har kjevar stammar frå ho. Namnet vert likevel brukt jamleg, i dag særleg i samband med niauger.

## Delgrupper
* *[[Osteostraci]]*
* *[[Galeaspida]]*
* *[[Pituriaspida]]*
* *[[Anaspida]]*
* *[[Hyperoartia]]* - niauge og dei fossile slektningane deira
Kilkenny

**Kilkenny** (irsk *Cill Chainnigh*, tyder «St. Canice-kyrkja») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Kilkenny og ligg søraust på Irland. Sjølve byen har kring 8&nbsp;000 innbyggjarar, men med omland kjem innbyggjartalet opp i 22&nbsp;000. Byen har status som *city* i Republikken Irland (i motsetnad til *town*), og er den minste av desse byane i landet, både i areal og innbyggjartal. Kilkenny ligg ved elva Nore og er kjend for historia si og nattelivet. 

Kilkenny fekk kongeleg privilegium i 1609 av Kong Jakob I.

Kilkenny er den einaste byen i Republikken Irland med status som *city* som ikkje har teknisk høgskule eller universitet. Han er òg den einaste av desse byane som ikkje ligg ved kysten, eller der vatnet i elva ikkje vert påverka av tidvatn.

Byen er kjend for bryggeriet sitt, som i dag er eigd av Guinness. Ølet Smithwicks vert produsert her, men utgjer berre ein brøkdel av produksjonen. Ølet Kilkenny vart produsert med tanke på eksport til Europa, sidan Smithwicks vart rekna som vanskeleg å uttale for ikkje-engelskspråklege. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kilkenny|Kilkenny]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Rigmor

**Rigmor** er eit kvinnenamn av dansk opphav, truleg ei omlaging av tysk *Richmute*, samansett av ord for 'rik, mektig' og 'hugrørsle, mot'. «Mot» blei endra til «mor» i eldre dansk.

Namnet var mykje bruka i mellomkrigstida.

Rigmor har i Noreg namnedag 7. februar, i Sverige 27. september.

## Bruken av namnet i Noreg
* I folketeljinga i 1801 var ingen manntalsførte med dette namnet.
* I teljinga frå 1900 var det om lag 50 som heitte Rigmor.
* I 2007 var det om lag 4250 som hadde Rigmor til første fornamn.

## I kulturen
Rigmor er namnet på heltinna i romanen *Valdemar Sejr* (1826) av B.S. Ingemann.

## Kjende namneberarar
* Rigmor Nicolowna Wiers-Jenssen (1874–1934), norsk forfattar
* Rigmor Holter (1906–2004),  norsk målar
* Rigmor Frimannslund Holmsen (1911–2006), norsk folkelivsgranskar
* Elsa Rigmor Skjerven (1919–2005), norsk lærar og politikar 
* Rigmor Andresen (f. 1923), norsk idrettseldsjel
* Rigmor Lange (f. 1926), norsk skodespelar og dansar 
* Rigmor Grönjord (f. 1938), svensk tekstilkunstnar og målar
* Rigmor Stenmark (f. 1940), svensk politikar
* Rigmor Robèrt (f. 1948), svensk lege og psykolog
* Rigmor Andersen (f. 1954), norsk politikar
* Rigmor Aasrud (f. 1960), norsk politikar
* Rigmor Gustafsson (f. 1966), svensk jazzsongar 
* Rigmor Galtung (f. 1969), norsk komikar
* Rigmor Dam (f. 1971), færøysk lærar og politikar
* Rigmor Austgulen, norsk medisinprofessor

## Kjelder

* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991) ISBN 82-521-3604-4

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Elveniauga

**Elveniauga** er ein niaugeart som finst i elvar langsmed den europeiske atlanterhavskysten frå Middelhavet i sør og nord til Bergen. Arten er òg utbreidd i Austersjøen. Han høyrer til dei meir økonomisk viktige artane av kjevelause fiskar, og vert rekna som ein delikatesse mange stader i vest-Europa.

## Kjenneteikn
Elveniauga er bronsebrunt eller grønaktig til grått på ryggen, lysare med tonar av grønt på sidene og kvitaktig med mørke prikkar på buken. Ein kan skilja det frå bekkeniauga på at det har klart definerte mellomrom mellom ryggfinnane.

Storleiken varierer frå 20&nbsp;cm opp mot ein halv meter, med registrert maksimalvekt på 150 g.

## Levesett
Elveniauga lever stort sett anadromt, men finst òg i reine ferskvassbestandar mellom anna i Mjøsa. Dei vaksne fiskane lever stort sett i brakkvatn, i elvemunningar eller i havet, men ikkje så langt frå land som havniauga. Til skilnad frå mange andre niaugo lever dei ikkje parasittisk; dei berre bit små stykke av byttefisken sin for så å symja med ein gong. Larvene et mikroalgar, detritus, små makk og planktonkreps.

Gytetida er i april-juni. Fisken grev gytegrop på sand- eller grusbotn i rennande vatn med vassføring på 1–2&nbsp;m/s. Dei gyt i grupper; gytegroper med opp til 50 individ er registrert. Etter fullført gyting døyr dei vaksne i løpet av to veker.

Larvane klekker ut or egga etter 10-14 døger, og ligg nedgravne i 3-6 år før dei vert vaksne.

## Kjelder
*Jonsson, Bror: «Niøyer» i *Norges dyr - fiskene 1* Cappelen 1992
*FishBase

## Bakgrunnsstoff
Tralee

**Tralee** (irsk *Trá Lí*, «breidda av Lee») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Kerry og ligg sørvest på Irland. Byen ligg på nordsida av Dinglehalvøya og er den største byen i grevskapet med om lag 23&nbsp;000 innbyggjarar med forstader. 

Byen vart grunnlagd på 1200-talet og var hovudsete for jarlane av Desmond. Namnet Tralee kjem frå det irske *Trá Lí*, eller *Trá Laoi*, som tyder «breidda av Lee» Byen ligg ved eidet til Dinglehalvøya og har mange fasilitetar.

Grevskapet Kerry er populært som turistmål. Den vakre kysten med mange bukter og halvøyar og frodig vegetasjon trekkjer til seg mange av turistane som vitjar Irland. Tralee er eit godt utgangspunkt for turar til Dinglehalvøya og til den populære turistvegen «Ring of Kerry».

Byen er kjend frå den irske folkesongen «The Rose of Tralee» og den årlege internasjonale festivalen med same namn, der det blir halden ei venleikstevling for irske kvinner og utanlandske kvinner av irsk avstamming.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tralee|Tralee]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Nenagh

**Nenagh** (irsk *An tAonach*) er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret og største by i North Tipperary i County Tipperary og ligg sentralt på Irland. Byen har litt over 7&nbsp;000 innbyggjarar og ligg ved elva Nenagh, som munnar ut i Lough Derg ved Dromineer, 9 km mot nordvest. 

Fjella Silvermines ligg sør for byen og den høgaste toppen her er Keeper Hill med ei høgd på 694 moh. Silvermines har hatt sølvgruver og utgraving av andre grunnmetall i over sjuhundre år. Nenagh var opphavleg ein kjøpstad og det irske namnet *An tAonach* tyder «Ormondemarknaden». Nenagh er i dag eit travelt handelssenter. 

Av dei største attraksjonane i byen finn ein Neagh Castle, som vart bygd av Fitzwalter-familien på 1200-talet, og er eit av dei flottaste av sitt slag i Irland. Andre attraksjonar er fransiskanarklosteret, som vart bygd i 1212 under regjeringstida til Henrik III og som var eit av dei rikaste religiøse husa på Irland. Det var i bruk i seks hundre år. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nenagh|Nenagh]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Clonmel

**Clonmel** (irsk *Cluain Meala*) er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i og den største byen i South Tipperary i County Tipperary, sjølv om delar av byen ligg på andre sida av elva Suir, som er i County Waterford. Byen ligg i ein dal omgjeve av fjell og åsar. Comeraghfjella ligg i sør, medan ein aust for byen finn Slievenamon. 

Byen klarte å stå imot styrkane til Oliver Cromwell i 1650, som plyndra både Drogheda og Wexford.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Clonmel|Clonmel]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Ennis

**Ennis** (irsk *Inis*, som tyder «øy») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Clare og ligg vest på Irland ved elva Fergus. Ennis ligg mellom byane Limerick i sør og Galway i nord. Namnet er ei nedkorta utgåve av det opphavlege *Inis Cluain Ramh Fhada*. Byen har om lag 25&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ennis|Ennis]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Castlebar

**Castlebar** (irsk *Caisleán an Bharraigh*, som tyder «slottet til Barry-familien») er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Mayo og ligg nordvest på Irland. 

Byen har jernbanesamband til Dublin og dei nærliggande byane Westport og Ballina.

Den moderne byen voks oopp rundt slottet til Barry-familien på 1000-talet og vart seinare ein engelsk garnisonsby. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Castlebar|Castlebar]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Roscommon

**Roscommon** (irsk *Ros Comáin*) er ein by i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Roscommon og ligg vest på Irland. 

Namnet Roscommon kjem frå St. Coman, som bygde eit kloster her på 400-talet. Skogen nær klosteret vart kjend som St. Coman-skogen, eller *Ros Comáin* på irsk. Dette vart seinare anglisisert til Roscommon. 

Roscommon Castle vart bygd i 1269 av anglo-normannarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Roscommon|Roscommon]]» frå ,  den 28. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Ole-Anton Teigen

**Ole-Anton Teigen** () er ein norsk småbrukar frå Svensby i Lyngen som var leiar i Norsk Bonde og småbrukarlag frå 2007 til 2011. 

Teigen vann ei kamprøysting på landsmøtet til Norsk Bonde og småbrukarlag med 48 mot 44 røyster. I 2010 vart han kasta etter benkeforslag. 

Teigen var lenge aktiv i SV. Han har i ei årrekke vore i kommunestyret i Lyngen, fylkestingsrepresentant i Troms i perioden 2003 til 2007 og første vara til Stortinget frå 2001 til 2009. 
I kommunepolitikken har han sidan vore innom Arbeidarpartiet, men gjekk så over til Senterpartiet.

## Kjelder
Last.fm

**Last.fm** er eit nettsamfunn og ein nettradio som samlar inn informasjon om kva brukarane høyrer på, og lagar statistikk og tilpassa spelelister ut frå dette. 

Kvar enkelt brukar får si eiga liste, der det står kva artistar og songar brukaren høyrer mest på. Artistane får eigne lister der det står kva for songar som har blitt spelt mest den siste veka, og dei siste seks månadene. Dessutan er det ei liste som generelt viser kva for band og songar som er mest populære. Last.fms største svakheit er at ein ikkje klarer å skilje mellom ulike artistar med same namn.

Dagens Last.fm består av tidlegare Audioscrobbler og Last.fm som blei slått saman i 2005.

Brukarane installerar eit tilleggsprogram på sitt føretrekte musikkavspelingsprogram på PC-en, og denne sender informasjonen vidare til Last.fm, som genererer lister kvar sundag.

## Bakgrunnsstoff

*
Vasspest

**Vasspest** (*Elodea canadensis*) er ein fleirårig vassplante i froskebitfamilien. Han er opphavleg utbreidd i mesteparten av Nord-Amerika, men har òg vorte særs vanleg i Europa. Den norske Framandartslista 2023 reknar han som ein framand art med svært høg risiko (SE) for økologiske skadeverknader.

## Kjenneteikn
Vasspesten veks under vatn og står oppreist. Blada er om lag 1 cm lange og 2 mm breie, er mørkt grøne på farge og sit motsett eller i tretalskransar langsetter den lange og slakke stengelen. Ho-blomen har raude begerblad og kvite kronblad, og er om lag 4 mm brei. Han vert pollinert av vatnet, men det er ikkje kjend seksuell reproduksjon frå Norden. Vegetativ spreiing – avleggarar og liknande – er derimot eit stort problem; små plantedelar spreiar seg via vatn, båtar, fugl, fiskeutstyr og utslepp frå akvarium.

## Vasspest i Noreg
Vasspesten vart først funnen i Europa i 1817, då han vart innført til Irland. I Noreg vart han innført i 1925 i Østensjøvannet i Oslo. Sidan då har han spreidd seg langs kysten til Rogaland og nordover til mjøsområdet.

Ein finn vasspesten helst i næringsrike vatn og dammar. Han er ein god konkurrent om ressursane, og utkonkurrerar lett mange andre vassplantar. Det er registrert store kortsiktige skadeverknadar på det biologiske mangfaldet i økosystema han har trengd seg inn i. Forskarar trur likevel at økosystema vil stabilisera seg til slutt

Det er forbod mot import, omsetjing, hald og utsetjing av vasspest i Noreg. Forbodet gjeld òg den skylde arten smal vasspest.

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Hovudtelefon

**Hovudtelefonar** eller **øyretelefonar** er små høgtalarar som enten er plasserte rett utanpå det ytre øyret, eller sette eit lite stykkje inn i øyregangen. Når ein brukar øyretelefonar kan ein høyra på til dømes musikk, nyhende, osb., utan å forstyrra andre. Dei vert òg nytta for å høyra på musikk medan ein går, spring eller syklar, eller medan ein nyttar offetnlege transportmiddel som tog, buss og fly.

## Utanpåliggjande hovudtelefonar
Hovudtelefonar av den utanpåliggjande typen delast inn i tre klassar: Lukka, halvopen og open.

### Opne øyretelefonar

Den heilopne typen er open både mot øyret og utover. Høgtalarelementa heng da litt utanfor øyret. Ny teknikk har løyst det tidlegare problemet med nivåfall i bassen på opne hovudtelefonar. Desse heilt opne løysningane kan gje ein meir naturleg lyd. Den opne typen slepp gjennom lyt frå/til utsida, og høver best i støyfrie omgjevnadar og/eller når det ikkje er andre til stades. Den typen vert som oftast rekna for å gje noko beter lydkvalitet, og vert ofte nytta av av lydteknikarar, som miksar lyd i samband med til dømes kringkasting, men òg av andre som set pris på god lydkvalitet. Det finst òg ein mellomting, i form av sokalla halvopne øyretelefonar.

### Lukka øyretelefonar
Den lukka typen har den fordelen at dei isolerer lyd bra. Dei hindrar lyd i å trenga inn og forstyrre lyttaropplevinga, og dei hindrar samstundes lyden i å lekka ut og forstyrre dei rundt. Ein annan føremon med den lukka konstruksjonen er den gode attgjevinga av bass den kan gje. Ulempa er at lyden ofte blir mindre open.

### Halvopne øyretelefonar

Den halvopne typen har ein pute som sluttar tett rundt eller mot det ytre øyret, med ein kappe som er open utover. Denne typen har blitt veldig vanleg i seinare tider. Puta er med på å gje god attgjevinga av bassområdet, samtidig som den opne konstruksjonen bidreg til ein open og luftig lyd.
 
## Øyreproppar

Små øyretelefonar plasserte i øyrekanalen vert gjerne kalla «øyreproppar». Denne typen vert ofte nytta av dei som lyttar på musikk medan dei går, syklar eller reiser med offentleg transport, som tog og buss. Det finst eit utal med forskjellige variantar, brå billige versjonar med hus av plastikk, til profesjonale versjonar, laga av ulike materialar. På grunn av at øyrekanalen vert stengd av frå omverda dempar dei støy, men samstundes kan det vera eit problem at brukarane ikkje får med seg sirener og andre varsellydar. Etter som dei stenger av øyregangen er dei i stand til å gje att kraftig bass. Lydtrykket kar bli svært stort og mange har fått nedsett hørsel etter å ha spela for høg musikk.

## Arbeidsprinsipp
Det finst fleire typar hovudtelefonar til ulike høve. Dynamiske element er vanlegast, medan dyrare elektrostatiske hovudtelefonar er sjeldnare.

## Bakgrunnsstoff
Truls Graff

**Truls Johannesen Wiel Graff** () var ein norsk embetsmann som verka som amtmann i Hedmark og Finnmark.

Graff var fødd 16. april 1851 på garden Øhr i Idd i Østfold. Han blei gift med Benta T.M.C. Baastad i 1882. Dei fekk sju ungar.

I 1890 var Graff konstituert amtmann i Hedmark ei tid, etter at Ludvig Kyhn døydde i stillinga. Seinare var han amtmann i Finnmark frå 1896 til 1906.

## Fotnotar
Augestikkarar

**Augestikkarar** eller **augnestingarar** (*Odonata*) er ei gruppe flygande rovinsekt som finst i samband med ferskvassystem over heile verda. Det er beskrive 5000 nolevande artar i tillegg til ei lang fossilrekkje som går attende til karbontida. 45 artar er registrerte i Noreg.

Me reknar med to viktige undergrupper av augestikkarane; libellar og vassnymfer. Desse skil seg frå kvarandre ut frå korleis dei ber vengjene når dei sit.
## Namn
Det norske namnet tilsvarar det tyske «augenstecher» og viser til folketrua om at augestikkarar kan stikke ut augo på mennesker.  Også andre namn viser til ulike oppfattingaromat augestikkarar skal vera farlege for menneske. I tilegg til å kunna flyga etter augo for å stikke, skulle dei kunna leggja egg i øyro. I Nordland blei augestikkarar nokre stader kalla «ørsnik», «ørsnegl», «ørsnell» eller «ørsnil». Frå Rogaland kjenner ein namnet «helvedesnaver». Denne trua spegler ikkje røyndommen - ikkje berre er augestikkarar heilt harmlause for menneske, dei kan ikkje ein gong stikka.

## Kjenneteikn
Vaksne augestikkarar har store fasettaugo og lange, trådforma antenner. Munndelane har kraftige mandiblar og er av tyggje-typen. Labium (underleppa) er modifisert til eit klyngjeorgan som grip tak i maten.

Vengjene til augestikkarane er avlange og fest direkte til vengjemuskulaturen. Det er alltid fire av dei, og samspelet mellom dei hjelpar dyret å manøvrera. Den spesielle oppbygnaden deira gjer at dei mellom anna kan stå stille i lufta.

Bakkroppen til ein augestikkar er tynn og avlang, og består av ti segment. Hannen har kjønnsdelar på andre og tredje *sternitt*. Hjå dei vasslevande nymfane sit det traké-gjeller på dei siste kroppssegmenta eller i rektum.

## Levesett
Augestikkarar er, både som nymfer og som vaksne, aggressive rovdyr. I nymfestadiet et dei ymse botnlevande virvellause dyr, i særskilde høve òg fiskeyngel og rumpetroll, medan dei vaksne fangar flygande insekt i lufta. Dei er såleis særs nyttige dyr sett frå ein menneskeleg ståstad; sidan dei et så store tal på skadedyr (til dømes mygg). 

Hannane hevdar revir. Paring skjer i lufta.

## Freda artar i Norge
Nokre av dei norske artane av augenstikkar er freda: 

* Grå torvlibelle,  *Leucorrhinia albifrons* (Burmeister, 1849)
* Vassliljetorvlibelle, *Leucorrhinia caudalis* (Carpentier, 1840) 
* Stor torvlibelle, *Leucorrhinia pectoralis* (Carpentier, 1825)

## Galleri

Emperor-Dragonfly-(5).jpg|*Anax imperator*
Gomphus vulgatissimus with a prey 002.jpg|*Gomphus vulgatissimus*.
Eight-spotted Skimmer (Libellula forensis).jpg|*Libellula forensis*
Blodröd ängstrollslända (Sympetrum sanguineum) Ystad-2015.jpg|*Sympetrum sanguineum*


## Kjelder

* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer Associates 2003
* Norsk entomologisk forening om tal på augestikkarartar i Noreg
* Greve, Lita. 1995. *Insekter og kulturhistorie – noen smakebiter fra et «mangeslungent» område.*  Insekt-Nytt 20 (1/2) side 52-56.
Romsonden Dawn

**Dawn** er ein romsonde som har gått i bane kring protoplaneten og asteroiden Vesta, og som no går i bane kring dvergplaneten Ceres. Han vart skoten opp 27. september 2007 og er den fyrste romsonden som har gått i bane rundt ein himmellekam for deretter å reisa vidare og gå i bane rundt ein annan.

Dawn drog frå Vesta i september 2012 og nådde Ceres 6. mars 2015. Dawn vart då den fyrste romsonden til å gå i bane kring ein dvergplanet.

## Vitskaplege mål

Målet med Dawn er å få greie på forholda og prosessane som fann stad i byrjinga på solsystemet ved å studera to av dei største protoplanetane som framleis er intakte etter danninga. Ceres og Vesta har motståande karakteristikkar som truleg skriv seg frå at dei vart danna to ulike plassar i solsystemet. Ein trur at Ceres inneheld ein god del is, medan Vesta skal vera sett saman mest av stein og har kan henda hatt vulkansk aktivitet på overflata.

Dawn har med seg kamera for observasjon og navigasjon, visuell- og infraraudspektrometer i tillegg til eit gamma- og nøytronspektrometer. Ved å studera radiosignala sende frå Dawn vil ein òg kunna nytta seg av hovudantenna som eit vitskapleg instrument.

Fem prosent av alle meteorittane funne på jorda, sokalla HED-meteorittar, går ein ut frå at ættar frå Vesta. Dawn vil vera i stand til å stadfesta dette, og dessutan om nokon meteorittar skulle stamma frå Ceres.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad for Dawn hjå JPL.
Kvås

**Kvås** er ein tidlegare kommune i Vest-Agder. I 1909 vart Kvås og Austad skilt ut frå Lyngdal som eigne kommunar.

Frå 1837 var Kvås, Austad og Å ein del av Lyngdal formannskapsdistrikt. Frå 1. januar 1963 gjekk Austad og Kvås inn i Lyngdal igjen. 

I Kvås ligg Kvås videregående skole, som er ein kristen internatskole som vart oppretta i 2005. Kvås Folkehøgskole låg òg i bygda i meir enn 80 år, men vart nedlagt i 2006. Kvås kyrkje ligg òg her.

Elva Lygna renn gjennom Kvås, og dannar Kvåsfossen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* SSB: Folketal i Kvås 1951-1962
Ordførarar i Drevja

**Ordførarar i Drevja** var tida 1927-1962, då Drevja var eigen kommune atskilt frå Vefsn:

## Kjelder
* Drevja.com
* Møteprotokollar Drevja Formannskap
Ordførarar i Mosjøen

**Ordførarar i Mosjøen** var i 1875-1962, den tida byen Mosjøen var eigen kommune, atskilt frå Vefsn:

## Referansar

## Kjelder
* Drevja.com
Dawn

:*Sjå [[romsonden Dawn]] for romsonden med same namn.*

**Dawn** er engelsk for 'morgongry'. Det er eit engelsk slektsnamn, og blei teke i bruk som kvinnenamn i engelsktalande delar av verda på 1900-talet.

## Namneberarar
* Dawn Evelyeen Paris (1918–1993), kjend som Dawn O'Day og Anne Shirley, amerikansk skodespelar
* Dawn Black (f. 1943), kanadisk parlamentsmedlem
* Dawn Butler (f. 1969), britisk parlamentsmedlem
* Dawn French (f. 1957), britisk skodespelar
* Dawn Penn (f. 1952), jamaikansk songar
* Dawn Primarolo (f. 1954), britisk parlamentsmedlem

### Slektsnamn
* Marpessa Dawn (f. 1934), amerikansk skodespelar

## Annan bruk
* ''Dawn'', ei pakistansk riksavis
* Asteroiden Dawn
* Romsonden Dawn

## Sjå òg
* Namn med liknande tyding: Alba, Gry

## Bakgrunnsstoff
Muslingar

**Muslingar** er ei klasse blautdyr med todelte, symmetriske skal som er hengsla ved ryggen. Gruppa omfattar over 20 000 artar som finst både i ferskt, brakt og salt vatn. I Noreg kjenner me litt over 220 artar.

Muslingar skil seg frå andre blautdyr mellom anna gjennom at hovudet er sterkt redusert og manglar augo og raspetunge. Dei lever av plankton og detritus dei filtrerer or vatnet med gjellene sine, og fører det til munnen med ein rad flimmerhår. Muslingar som ligg på botnen tek vatnet inn gjennom skalopningane sine, medan gravande muslingar pumpar det gjennom gjellene med to frie eller samanvaksne *siphonar* («sugesnablar»).

Evolusjonshistoria til muslingane er særs uklar, og har vore gjenstand for debatt i over 50 år. I dag brukar ulike kjelder ulike klassifiseringssystem å dela gruppa inn etter. Nokre brukar fysiske karakterar i skjelet som basis for klassifisering, andre meiner indre organ eller økologi er dei viktigaste trekka ein bør setja opp systematikken etter.

Muslingar er vanlegvis særkjønna, det vil seia at det finst ulike hann- og hoindivid.

## Kjelder
* Moen, Frank Emil & Svensen, Erling: *Dyreliv i havet - Nordeuropeisk marin fauna* Kom forlag 2003
* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer associates 2003
Néstor Kirchner

**Néstor Carlos Kirchner** () var ein argentinsk politikar, som var president i Argentina frå 25. mai 2003 til 10. desember 2007.

Kirchner vart fødd i Río Gallegos i Santa Cruz-provinsen sør i Argentina. Han avslutta jus-studiar ved Universidad Nacional de La Plata i 1976. Han var tidleg aktiv i peronist-partiet Partido Justicialista. Frå 1991 til 2003 var han guvernør i Santa Cruz-provinsen. Han stilte til val som president ved valet den 27. april 2003, som kandidat for Frente para la Victoria (*Fronten for siger*), som formelt var ein fraksjon av Partido Justicialista. Dette var det første presidentvalet etter den økonomiske krisa som ramma Argentina i 2001. I første valrunde kom han på andreplass med 22,2 % av røystene, litt over 2 prosentpoeng bak den tidlegare presidenten Carlos Menem. Men Menem valde å trekkja seg frå andre valrunde grunna den relativt låge oppslutninga han fekk i første valrunde, og Kirchner vart dermed automatisk president.

Kirchner vart rekna som moderat venstreorientert. Landet har opplevd kraftig økonomisk vekst i presidentperioden hans, riktignok frå eit svært lågt utgangspunkt etter krisa i 2001.

Néstor Kirchner valde å ikkje stilla til val for ein ny presidentperiode ved valet den 29. oktober 2007. I staden støtta han kandidaturet til kona si, Cristina Fernández, som vann.
Tabaré Vázquez

**Tabaré Ramón Vázquez Rosas** () var ein uruguayansk politikar og var president i Uruguay frå 1. mars 2005 til 1. mars 2010.

Tabaré Vázquez vart fødd i Montevideo. Han fullførte medisinsk utdanning som onkolog i 1972.

Frå 1990 til 1995 var han ordførar i Montevideo, for den breie sentrum-venstre-koalisjonen Frente Amplio (*Breid front*). Han stilte til val som Frente Amplio sin kandidat ved presidentvalet i 1994 og 1999. I 1999 vann han første valomgang, men vart slått i andre runde. Ved presidentvalet den 31. oktober 2004 var han igjen Frente Amplio sin kandidat. Denne gongen vann han valet i første valomgang med 50,45 % av røystene. Han vart dermed den første presidenten i Uruguay frå venstresida, og gjorde slutt på topartisystemet til Partido Nacional og Partido Colorado, som hadde dominert uruguayansk politikk sidan 1830. Valet av Vázquez som president vart sett som del av den større venstrebølga i Latin-Amerika, der Vázquez vert sett som ein av dei moderat venstreorienterte leiarane.

I 2008 la Vazquez ned veto mot ei lov som ville avkriminalisera abort under visse omstende dei første 12 vekene av svangerskapet. I desember same året melde han seg ut av Sosialistpartiet, som er ein del av koalisjonen Frente Amplio, grunna motstanden i partiet mot det restriktive abortsynet hans.

Tabaré Vázquez var gift og hadde fire born, ein av dei adoptert. Presidentperioden hans gjekk ut i 2010, og han stilte ikkje til val igjen.

## Referansar
Ordførarar i Elsfjord

**Ordførarar i Elsfjord** var, frå Elsfjord vart utskilt frå Hemnes som sjølvstendig kommune i 1929 til han vart innlemma i Vefsn i 1962:

## Kjelder
* Drevja.com
Elvemusling

**Elvemusling** eller **elveperlemusling** (*Margaritafera margaritafera*) er ein ferskvasslevande musling som finst i temperert, rennande vatn på den nordlege halvkula. Arten er truga av utrydjing, hovudsakleg på grunn av forsuring av vassdrag. I tidlegare tider var han òg ein viktig ressurs som produsent av perler.

Elvemuslingen heldt til i låglandet i elvar med stille til middels straum. Dei finst på dei fleste typar substrat, og lever av mikroorganismar dei filtrerer or vatnet med gjellene sine. Larvane lever parasittisk i gjellene til laks eller aure.

Bestanden i Noreg er mellom dei sterkare i verda, men han er likevel rekna som sårbar av norsk raudliste. Særleg sør for Dovre er bestanden på veg ned; mykje fordi det ikkje skjer formeiring i nokon særleg grad. Dette kan ha fleire årsaker, mellom anna endringar i vertsdyrbestandane eller at dei individa som finst er over formeiringsdyktig alder.

## Raudlistevurdering
Muslingane flyttar seg i lita grad etter at dei har etablert seg på elvebotnen. Spreiing innover i vassdrag og mellom vassdrag skjer derfor medan muslinglarvane er festa til vertsfisken. Dyra blir normalt 150–200 år gamle i Noreg, men det er funne dyr i Sverige som er rundt 280 år gamle. I raudlistesammenheng blir likevel nytta ei antatt generasjonstid på 33 år. Tidlegare var perlefiske ei viktig årsak til tilbakegang, men dette har no opphøyrt, sjølv om det framleis slår noko ulovleg plukking. No er faktorar som eutrofiering, erosjon frå lands- og skogbruksområde, forsuring, utrydding av vertsfisk, vassdragsregulering, kanalisering, bekkelukking, drenering av myrar og anna utmark, snauhogst og giftutslepp m.m. viktigare.

Vassdragsreguleringar påverkar i stor grad den naturlege vassføringa i elvar og bekker og vil derfor kunna endra habitatet til muslingane ved at variablar som flaum, vassfart, vanndekt areal og substratkvalitet blir påverka. På grunn av elvemuslingens strenge habitatkrav kan vasskraftreguleringar derfor potensielt føra til betydelege forstyrringar.

**Konklusjon:** Trass i at nokre bestandar synest å ta seg sakte opp, blir det forventa framleis bestandsnedgang på grunn av diverse truslar mot leveområda til arten, og arten vart sett på raudlista i 2021 som Sårbar (VU) grunna ein forventa nedgang i førekomstarealet til arten og/eller redusert kvalitet på levestadane. Noreg har eit betydeleg ansvar for å ta vare på elvemuslingen i Europa.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Verdt å vite om elvemuslingar
* Handlingsplan for elvemusling
Krøkle

**Krøkle** er ein fisk i loddefamilien. Han finst både i anadrome og ferskvasstasjonære bestandar i Europa frå Biscaya til Russland. I Noreg finn me arten utelukkande som ferskvassfisk frå Mjøsa og sørover på Austlandet til Skiensvassdraget.

Krøkla er for lita til å bety noko særleg som matressurs for menneske i Noreg, men ho er særs viktig som byttedyr for aure og annan rovfisk.

## Kjenneteikn

Krøkla er lita og sølvblank med mørk rygg og lys buk. Kroppen er særs slank, med rygg- og bukfinnar plassert om lag midt mellom hovud og hale. Mellom rygg- og halefinnen har ho ei lita feittfinne utan strålar. Snuta er spiss med svakt underbitt gap. Gjellegitteret er særs tett, noko som er typisk for planktonetarar, men ho har òg kraftige tenner. I gytesesongen har dei små vortar som gjer at huda kjennest ru ut, særleg hjå hannar.

Norsk krøkle er vanlegvis opp til 15 cm lang, sjeldan meir enn 20 cm. Anadrome variantar kan bli så mykje som 45 cm.

Krøklekjøt luktar ikkje så ulikt agurk.

## Levesett
Krøkla er ein altetar som ofte lever pelagisk. Mellom anna i Mjøsa og Tyrifjorden lever dei òg som botnfisk. I levesett er dei særs mangfaldige gjennom livet, og har fleire ulike stadium.

Nyklekt krøkle på om lag 6 mm tek med ein gong til å eta planteplankton. Ho tek snart til å innlemma planktondyr som hjuldyr og ung hoppekreps i kosthaldet, før ho gradvis går heilt over på ymse planktonkreps. I vatn kor desse dyra finst tek ho til å beita på større krepsdyr som *[[Mysis relicta]]* og *[[Pallasea quadrispinosa]]* ved ei lengd på om lag 6 cm. Frå ho er 9 cm lang et ho òg mykje fiskeyngel, gjerne artsfrendar.

Krøkle gyter om våren i elveos eller i strandsona. Egga er særs små og klistrar seg fast på botnen. Kvar ho produserer særs mykje rogn; ofte heile 22-25 % av kroppsvekta hennar. Dette tyder i praksis 2500-30 000 egg per ho. Det tek om lag 3 veker før larvane klekker, dei er då 6 mm lange og tek til å ta til seg føde med ein gong. Yngelen lever pelagisk i stim, og vert vanlegvis kjønnsmogne i sitt tredje leveår.

Krøkla er ein utprega stimfisk om dagen for å beskytta seg mot rovfisk. Stimane kan bli særs store, men løyser seg vanlegvis opp når det vert mørkt om kvelden.

## Kjelder
* Sandlund, Odd Terje & Næsje, Tor F.: «Komplekse, laksefisk-dominerte fiskesamfunn på Østlandet» i Borgstrøm, Reidar & Hansen, Lars Petter (red): *Fisk i ferskvann - et samspill mellom bestander, miljø og forvaltning* Landbruksforlaget 2000
* Næsje, Tor Fredrik: «Krøkle» i *Norges dyr - fiskene 1*
* FishBase
;Referansar
Ural

**Ural** kan vise til:
* Uralfjella, ei fjellkjede i Russland og Kasakhstan
* Elva Ural, ei elv i Russland og Kasakhstan
* Latebilmerket Ural
Sik

**Sik** (*Coregonus lavaretus*) er ein ferskvassfisk i laksefamilien. Han finst i innsjøar og store elvar over nesten heile den nordlege halvkula frå Sentral-Europa og nordover. I Noreg finst arten på Austlandet, langs sørlandskysten, på Jæren og i Nord-Noreg.

## Kjenneteikn
Siken er slank med sølvblanke sider, mørk rygg og kvit buk. Halefinnen er djupt kløfta, og skjela ganske store. Munnen sit ytst på snuta, og er svakt overbitt. Hannen har vorter på hovudet og ryggen i gytetida.

Vanlegvis har siken færre enn 40 gjellestavar. Han kan bli opp til 70 cm lang og 8-10 kg tung, men vert sjeldan meir enn 1 kg. Dei ulike bestandane varierer sterkt i storleik, ofte kan òg ulike variantar opptre innanfor same bestand.

## Levesett
Sik lever i innsjøar og store elvar, somme av dei kan òg gjennomføra næringsvandringar ut i brakkvatn. I store innsjøar er det ofte fleire gytebestandar av sik som har liten eller ingen omgang med kvarandre. Dei lever på ulike måtar; såkalla *siksild* sym til dømes i dei frie vassmassane og beitar på krepsdyrplankton medan *botnsik* er botnlevande og et ymse bentiske virvellause dyr. Stor sik tek òg fiskeyngel.

Gytetida er om hausten og vinteren, over fast botn. Dei kan gyta både i elvar og innsjøar, frå strandsona og ned til nærare 50 m. Yngelen klekker om våren og er då om lag 15 mm lang. Korleis livet går vidare varierer frå bestand til bestand, men vanleg storleik ved kjønnsmodning er mellom 15 og 40 cm. Når dei er så store er dei 2-10 år gamle.

## Kjelder
* Sandlund, Odd Terje: «Sik» i *Norges dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
* Sandlund, Odd Terje & Næsje, Tor F.: «Komplekse, laksefisk-dominerte fiskesamfunn på Østlandet» i Borgstrøm, Reidar & Hansen, Lars Petter (red): *Fisk i ferskvann - et samspill mellom bestander, miljø og forvaltning* Landbruksforlaget 2000
* FishBase

## Bakgrunnsstoff
*
Stikling

**Stikling** (frå tysk *Steckling*, av *stecken*, 'putte, stikke') er ein plantedel som kan danna ein ny plante etter å ha blitt lausriven frå morplanten. Ulike plantedelar kan danna stiklingar, til dømes kvistar, blad eller røter. Den nye planten kan etablera seg i jord eller i vatn.

I hagebruk er stiklingr ein vanleg metode til å utføra vegetativ formeiring av plantar.
Formeiringsmåten er ei form for kloning, slik at ein får ein ny plante med same arvestoff som morplanten. For nokre plantetypar kan dette vera den einaste måten å formeira dei på, fordi kjønna formeiring vil gje noko ulike eigenskapar til avkommet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Tangstikling

**Tangstikling** (*Spinachia spinachia*) er ein stiklingfisk som finst i salt- og brakkvatn frå Biscaya til Nord-Noreg, i tillegg til sørkysten av Island og i Austersjøen. Han er sjeldan nord for Lofoten.

## Kjenneteikn
Tangstiklingen er ein relativt avlang fisk med slank kroppsbygnad. Både snuta og halen er lang. Langsetter kroppssida har han lengdekjølar som består av 40-50 beinplater. Framfor ryggfinnen har han 14-17 frittståande piggar som peikar vekselvis til høgre og venstre. Gattfinnen og ryggfinnen er heilt symmetriske og dannar ei «vifte».

Hannen og hoa skil seg på at brystfinnane til førstnemnde når heilt bak til dei særs reduserte bukfinnane.

Tangstiklingen er som regel 8–14&nbsp;cm lang, men kan i sørlege delar av utbreiingsområdet bli så lang som 20&nbsp;cm.

## Levesett
Tangstiklingen lever, som namnet tilseier, mellom tang og ålegras ned til om lag 10 m djup. Han er godt kamuflert når han står stille i vatnet. Arten er ein rovfisk som et små virvellause dyr, egg og fiskeyngel.

Som andre stiklingar har tangstiklingen ein avansert gytebiologi. Hannen byggar eit reir i ei tangkvase av algetråder han syr saman med eit klebrig limstoff han skil ut or nyrene. Gytesesongen er frå april til juni, og fiskane er monogame. Etter ein spesiell paringsdans lokkar hannen hoa inn i reiret, kor ho legg 150-200 egg. Kort tid etter døyr ho. Hannen heldt vakt over egga til dei vert klekte etter eit par vekers tid, og vert ofte verande og halda vakt over yngelen vidare. Hannane døyr som regel etter 4-5 veker med total vakttid. Dette fell ganske godt saman med tida yngelen har brukt opp plommesekken sin.

## «Vêrfisken»
I gamle dagar nytta ein gjerne tangstiklingen til å spå vêret. Ein tørka fisken og hang han i vassrett stilling etter ei tynn snor.

Sidan fisken trekte til seg fukt i fuktig luft og vice versa, endra han tyngd ut frå luftfukta. Tyngdendringane førte til at snora vart dreidd i ulike retningar, noko som igjen førte til at sjølve fisken endra retning. Ein brukte himmelretninga fisken peikte mot til å avgjera om ein kunne venta regn eller ikkje.

## Kjelder
*Moen, Frank Emil & Svensen, Erling: *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna* KOM forlag 2003
*Dolmen, Dag: «Tangstikling» i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
*
Cseszneky

**Cseszneky** (på ungarsk: *cseszneki és milványi gróf Cseszneky*) er ei ungarsk adelsslekt. Ætta er ungarsk ur-adel som stamma frå klanen Bána av Petsjeneg-ætta.

### Kjende ætlingar

* Jakab Cseszneky
* György Cseszneky http://en.wikipedia.org/wiki/Gy%C3%B6rgy_Cseszneky
* Mihály Cseszneky http://en.wikipedia.org/wiki/Mih%C3%A1ly_Cseszneky
* Benedek Cseszneky http://en.wikipedia.org/wiki/Benedek_Cseszneky
* Erzsébet Cseszneky http://en.wikipedia.org/wiki/Erzs%C3%A9bet_Cseszneky
* Gyula Cseszneky
Esterházy

**Esterházy** (tysk, på ungarsk **Eszterházy**, slovakisk **Esterházi**) er ei ungarsk adelsslekt. Esterházy var ein gong mellom dei største landeigarane i Ungarn.

Opphavleg var familien små landeigarar frå den litle staden Esteráza, som ikkje finst lenger. Esterháza låg i nærleiken av Dunajská Streda og ville no ha vore ein del av det sørvestlege Slovakia, men som då låg i Ungarn. Frå 1421 hadde dei ein eigedom i Galanta. Grev Nikolaus Esterhàzy (1583–1645) og sonen hans, fyrst Paul Esterházy (1635–1712) gjorde slekta betydningsfull. Familien vart delt i fire linjer:

* den eldre Forchenstein-lina, grunnlagd av Nikolaus Esterházy, med sete i Eisenstadt (ungarsk Kismarton)
* den yngre Forchtenstein-lina
* Zvolen-lina, grunnlagd av Paul Esterházy (død 1641)
* Csesznek-lina, grunnlagd av Dániel Esterházy

I 1626 vart Esterházy-familien teke opp i grevestanden, og 1712 vart Forchtenstein-lina teke opp i fyrstestanden av dei austerrikske habsburgarane.

Suksessen familien hadde, bygde på erobring av land, og lojalitet mot den katolske kyrkja og særleg den austerrikske herskaren. På byrjinga av 1900-talet, var dei mellom dei største landeigarane i Habsburg-imperiet. Brorparten av eigedomane deira låg i det som no er Slovakia.

Eit anna viktig sete for familien var i Eisenstadt, der dei hadde eit slott frå 1300-talet, som vart gjenoppbygd 1663-72. Eisenstadt ligg i dag i den austlege delen av Austerrike, men fram til 1920 var det innanfor kongeriket Ungarn.

Slekta hadde elles bustadar i hele kongeriket og i Transilvania, og mange av familielemene budde i Wien. På 1770-talet reiste fyrst Nikolaus Esterházy, som mislikte Wien, eit imponerande slott ved Eszterháza. Mange meiner slottet er den finaste av esterházyboligane, og det vert ofte kalla «det ungarske Versailles».

Hovudlina til familien (den gamle Forchstein-lina) var stort sett tospråkleg—ungarsk som etniske ungarar og tysk som aristokratar. Dei familielemen som budde i andre område av Ungarn, med andre (hovudsakleg slaviske) hovudspråk, meistra òg desse. Det var vanleg å nytta både dei tyske og dei ungarske versjonane av namna deira, i høve til kvar dei var.

Slekta er kanskje best kjend i samband med Joseph Haydn, som var kapellmeisteren deira. Han vart tilsett av fyrst Paul Anton i 1761.

Det noverande overhovudet for hovudlinar til familien, er fyrst Anton Rudolv Maria Georg Cristoph Hubertus Johannes Aglaë Esterházy von Galanta (fødd 1936). Sonen og arvingen hans, prins Paul-Anton Nikolaus Maximilian, vart fødde i München i 1986.

Forfattaren Péter Estrházy er òg medlem av familien.

## Bakgrunnsstoff
Romssa Arena

**Romssa Arena**, tidlegare kjend som **Alfheim stadion**, er eit fotballstadion i Tromsø og heimebana til fotballaget Tromsø IL. Arenaen ligg på sjølve Tromsøya.

Fotballbana måler 110 x 70 meter, og var rekna som den største grasbana i Noreg. Det var òg innsydd kunstgras i sjølve grasmatta for å forsterke underlaget. I midten av 2006 blei det lagt kunstgras på heile Alfheim stadion.

På austsida av arenaen er det oppført eit nytt forretningsbygg som blant anna inneheld klubbhus, møterom og kurs- og konferanselokale. Publikumsrekorden er 10 225 frå ein kamp mot Rosenborg i 1990. Det er vurdert å bygge ut kortsidene på Romssa, ettersom dei for augneblinken ligg under standarden i tilhøve til resten av anlegget.

Arenaen hadde til 29. mars 2023 namnet Alfheim Stadion før namnet blei endra til Romssa Arena. Romssa er nordsamisk for Tromsø.

## Kjelder