open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jacob Christian Petersen

**Jacob Christian Petersen** eller **J.C. Petersen** () var ein norsk teolog og biskop i Stavanger bispedømme frå 1925 til 1940.

Jacob Christian Petersen var fødd i Drammen.

Det tidlegare Kristiansand stift hadde i 1918 skifta namn til Agder bispedømme. I 1925 vart så området tilsvarande Rogaland fylke skilt ut, og det nye Stavanger bispedømme vart oppretta. Petersen vart den første biskopen i det nye Stavanger bispedømme, og den første biskopen med Stavanger som bispesete sidan Jacob Jensen Jersin i 1682.
Nikolaj Bogdanov-Belskij

**Nikolaj Petrovitsj Bogdanov-Belskij** () var ein russisk målar.

## Liv og gjerning
Bogdanov-Belskij vart fødd i landsbyen Sjitikij i Smolensk-guvernementet i 1868. Han studerte kunst på ein kunstskule driven av Semjon Rasjinskij, lærte ikonmåling på klosteret Troitse-Sergijeva Lavra i 1883 og moderne målarkunst på Moskvas skule i måling, bilethogging og arkitektur frå 1884 til -89. Åra 1894-95 studerte han ved St. Petersburgs kunstakademi. Seint på 1890-talet studerte og arbeidde han i eit privat-atelier i Paris.

Bogdanov-Belskij slo seg ned i St. Petersburg og arbeidde der i mange år. Men etter 1921 arbeidde han einast i Riga i Latvia. Han var medlem av fleire leiande kunstgrupperingar, der i mellom i Peredvizjnikij-rørsla frå 1895, og Arkhip Kuindzji-selskapet frå 1909. Det sistnemnde var han ein av grunnleggjarane av, og formann for frå 1913 til 1918.

Bogdanov-Belskij måla for det meste sjangermåleri, mange med undervisning av bondeborn som hovudmotiv. Dessutan måla han portrett, og impresjonistiske landskapsstudiar. Han var lærar ved kunstakademiet frå 1903. Frå 1914 var han ein aktiv medlem av St. Petersburgs kunstakademi.

Realistisk kunst blei aktivt mislikt i Sovjetunionen, og Bogdanov-Belskij blei nøydd til å flytta til Riga i 1921. Etter den sovjetiske okkupasjonen av Baltikum i 1939 flytta han vidare til Berlin. 19. februar 1945 omkom han der som følgje av den allierte bombinga av byen. Han blei gravlagd ved Berlin-Tegel russisk-ortodokse gravlund.

## Utvalde verk

At-school-doors.jpg!PinterestLarge.jpg|'Ved skuledøra'
Too Late Nikolai Bogdanov.jpg|'For seint'
File:Reading a letter (Bogdanov-Bogdanov-Belsky).jpeg|*Les eit brev*, 1892
File:BogdanovBelsky UstnySchet.jpg|*Teljing av hovud*, 1895
File:Voskresnoye_chteniye_v_selskoy_shkole.jpg|*Søndagens tekstlesing i ein landsbyskule*, 1895
File:BogdanovBelsky NikolayYusupov.jpg|*Nikolaj Jusupov*, 1911
Николай Богданов-Бельский - Страна мальчиков (1916).jpg|Landsens gutar (Страна мальчиков, 1916)
Boys fishing.jpg|'Fiskande gutar'


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nikolay Bogdanov-Belsky|Nikolay Bogdanov-Belsky]]» frå ,  den 10. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
Avenida Paulista

**Avenida Paulista** er ein kjend aveny i São Paulo i Brasil.

## Bakgrunnsstoff
* Historie Avenida Paulista  (portugisisk)
Dan

:*Dan kan også visa til [[beltegrader]] i kampsportar.*

**Dan** er eit mannsnamn som kan ha fleire mogleg opphav, hovudsakleg hebraisk og norrønt. Det har namnedag den 11. desember.

## Hebraisk avleiing
I hebraisk samanheng tyder Dan 'han dømde'. Dan er ein av dei tolv sønene til patriarken Jakob, stamfaren til ein av dei tolv israelske stammane, og var namnet på byen i Kanaan der etterkomarane hans slo seg ned. Fram mot vår tid har også Dan vore brukt som eit kortnamn avleidd av Daniel, som tyder 'Herren er min dommar'. Danny er ei engelsk kjæleform avleidd av Dan.

## Norrøn avleiing
Den norrøne tydinga av *Dan* eller *Danr* er truleg 'dansk'. *[[Rigstula]]* fortel om Dan den storlåtne, ein sogekonge som skal ha samla danskane og gjeve namn til landet Danmark. Namnet er også brukt på ulike norrøne runesteinar. Elles er -dan kjend som ledd i namn som Halvdan.

## Namneberarar
*Daniel «Dan» Andersson (1888-1920), svensk forfattar
*Dan Børge Akerø (f. 1951), norsk programleiar
*Dan Castellaneta (f. 1957), amerikansk skodespelar
*Dan Brown (f. 1964), amerikansk forfattar
*Dan Thomassen (f. 1981), dansk fotballspelar

## Kjelder
*

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Dan|Dan]]» frå ,  den 10. desember 2009.*
Vikamål

**Vikamålet**, òg kalla **oslodialekt**, **oslomål**, **folkeleg oslomål** og **austkantmål**, er det tradisjonelle austnorske målføret i Oslo. Vikamålet har vore i tilbakegang frå 1970-talet, men eldre folk frå byen nyttar det framleis. Dialekta høyrer til Vikværmåla, og er nærskyldt dialektane i Vestfold, Østfold, Follo og nedre Buskerud. Namnet skriv seg frå gamle Vika, som var eit arbeidarstrok før Oslo rådhus vart bygd. Dialekta vart nytta i heile Oslo, ikkje berre i Vika.

I Oslo og i andre byar på Austlandet vart frå dansketida òg talemålet dansk-norsk, som seinare vart til danna daglegtale og standard austnorsk, nytta av dei høgare sosiale laga, i Oslo etterkvart særleg på Oslo vest. Frå kring 1970 har standard austnorsk i stor grad fortrengt vikamål, men einskilde trekk frå vikamål overlever i nokre talemål, særleg på Oslo aust. Det mest utbreidde talemålet i Oslo og i andre byar på Austlandet i dag kan seiast å vere eit kontinuum mellom standard austnorsk og ein utvatna versjon av den stadeigne dialekta, ofte avgrensa etter sosiale skilnader.

Før 1800-talet vart Vikamålet nytta av bønder og småkårsfolk i Osloområdet. Som følgje av industrialiseringa på 1800-talet vart Vikamålet ein «arbeidarsosiolekt».

## Kjenneteikn

Dialekta nyttar kløyvd infinitiv og a-ending i ei rekkje verb *(kasta, hoppa)*. Eit særskilt drag ved målføret er bruk av tjukk S i framlyd (*sjterk, sjmell* i staden for sterk, smell). Av pronomen er det merkbart at eldre folk ofte har nytta *dom* (*dei* på nynorsk), medan yngre brukarar nyttar *dem* i alle former *(Nå ser jæ dom komma!)*. Andre pronomen i vanleg bruk er *vårs* (oss). Eigedomspronomena *demses* (deira) og *hanses* er og vanlege. 

Trykket ligg naturleg på første staving, og i ei lang rad framandord.

## Sosial bruk

Vikamålet var og er naturleg knytt til dei gamle arbeidarmiljøa i Oslo. Det var difor ikkje rekna som teikn på danning, og Oslofolk som skulle fram, laut «snakke seg opp» til riksmål. Etter at dei gamle arbeidarstroka vart sanerte, har dialekta vore i tilbakegang. Målføret fekk eit oppsving i høve framvoksteren av AKP (m-l) kring 1970, som eit uttrykk for sjølvproletarisering.

## Revyar, film og parodiering

Målføret var ofte nytta i revyar i hovudstaden, gjerne som eit komisk verkemiddel. Kari Diesen, Arve Opsahl, Aud Schønemann, Leif Juster og Einar Rose var mellom dei som tok vikamålet til scenen og lerretet. Forfattarar som Oskar Braaten og Rudolf Nilsen var òg innom dialekta, og filmar med handling frå gamle Oslo aust har målføret i rik mon (filmar som *[[Den store barnedåpen]]* av Tancred Ibsen og *[[Gategutter]]* av Arne Skouen).

Oslomålet har vorte parodiert i mange samanhengar, t.d. av Harald Eia gjennom figuren «Oslolosen» som snakkar Oslodialekt.

## Døme
Nokre døme på ulike setningar på Vikamål:
Ole Bull Akademiet

**Ole Bull Akademiet** er ein norsk musikkhøgskule på Voss driven for å formidla kunnskap om norsk folkemusikk og folkedans til studentar på høgskule- og universitetsnivå. I dag har akademiet rundt 700 studentar årleg, og over 9000 studentar hadde gått på kurs på akademiet i 2003. Nær utgangen av 2009 var talet 12000. Ein av desse er folkemusikaren Rannveig Djønne.

Idéen om eit akademi kom frå Ole Bull i 1863. Han ynskte seg eit akademi som bygde på norsk folkemusikk, og ein ballett inspirert av norske bygdedansar. Idéen vart gjort til røyndom av Sigbjørn Bernhoft Osa i 1977, fyrst med kurs i slåttespel for studentar ved Norges Musikkhøgskole og Bergen Musikkonservatorium. Ifylgje nettsidene til akademiet, fylgjer undervisninga det gamle prinsippet frå folkemusikken: *"Frå øyra til øyra, streng til streng, frå strupe til strupe".*

Undervisninga er lagt opp i kurs, oftast på ei veke. Eit fast 2-årig studium for utøvarar vart etablert med Griegakademiet frå 1996, og kan leia til bachelor-grad i kombinasjon med einingar frå Universitetet i Bergen. I 2009 starta det eit bachelorstudium i tradisjonsdans saman med Rff-sentret og NTNU. Studie innan pedagogikk vert gjevne ved Høgskolen Stord/Haugesund. Akademiet samarbeider òg med musikkutdanningsinstitusjonar i Danmark, Sverige og Finland. Dessuten vert det gjeve undervisning i etnologi og musikkhistorie, og det vert halde internasjonale engelskspråklege sommarkurs. 

I samarbeid med Voss Spelemannslag forvaltar akademiet Voss Folkemusikksamling. Vidare publiserer dei bøker og plater, og driv musikkverkstad. Det held Osafestivalen kvar haust, og forvaltar fondet og felesamlinga etter Sigbjørn Bernhoft Osa. Vidare eig det og driv studentheimen *«Kringsjå»*. Kringsjå vart utbygd med administrasjonsavdeling, undervisingsrom og konsertsal i 1994, og i 2004 vart det utvida med fleire undervisingsrom, øvingsrom og kontor. Akademiet er i dag finansiert av både Kultur- og kyrkjedepartementet, Kunnskapsdepartementet, Hordaland fylkeskommune og Voss kommune. Rektor i 2009 er Gunnar Stubseid, som leier ein stab på sju fast tilsette.

## Kjelder

* Wikipedia på bokmål om akademiet, 11. desember 2009.
* www.olebull.no. Offisielle heimesider.
* Origo.no om akademiet 
* Kulturnett.no om akademiet
* Snl.no om akademiet
* Folkemusikk.no om akademiet
* NTNU om eit samarbeidsstudie med akademiet
Lappugle

**Lappugle** (*Strix nebulosa*) er ei ugle som er nesten like stor som hubroen. 

## Utsjånad
Lappugla har store oskegrå ringar rundt auga, med konsentriske brune strekar og ein halvmåneforma svart bylgjeforma flekk som er avgrensa av kvitt mellom auga og nebbet. Dette partiet er omgjeve av fjør med gule og svarte striper. Iris er gul. Kroppen er oskegrå på oversida, med svartbrune langsgåande flekkar samt brune og gulaktige tverrbylgjer. Framme på brystet og på framsida av halsen er ugla lyst rustgrå med brune langsgåande flekkar og bylgjeaktige tverrlinjer. Nedre del av brystet og magen er kvite, med brune langsgåande flekkar, men utan bylgjer. Stjerten er lang og gråbrun, med fem til seks breie, gråsprengte tverrband. Vengane er mørkebrune med kvite tverrband isprengt rustgult og svart. Fuglen er 60-70 cm lang og vengespennet 135-160 cm. Hoa er større enn hannen. Hoa manglar den gulaktige fargen på oversida og på undersida er ho kvitaktig med brunaktige langsgåande flekkar. På sidene av brystet er desse flekkane vatra i forma.

## Utbreiing
Lappugla har ei nesten sirkumpolar utbreiing. Ho hekkar i Nord-Amerika, frå Lake Superior til Alaska sin stillehavskyst, og frå Skandinavia austover tvers gjennom heile det nordlege Asia. Lappuglene er standfuglar men flyttar sørover når det er lite mat å finne, men då berre når dei finn mykje smågnagarar lengre sør. Ein liten populasjon på mindre enn 100 individ hekkar i Sierra Nevada i California. Dette er den sørlegaste hekkebestanden av denne arten.

### Førekomst i Noreg
Lappugla er sjeldan i Noreg. På grunn av det nomadiske leveviset finst det ikkje nokon norsk bestand, men heller ein sams bestand for Skandinavia, Finland og Russland. I Noreg hekkar kanskje berre ti par sjølv i gode år. Desse finst helst i Nord-Noreg og då gjerne i aust. Men også i Sør-Noreg er lappugla funna hekkande. I Noreg er det for få lappugler til at det går an å seie noko om endringar i bestanden, men i Sverige har ugla hatt ein ekspansjon. Populasjonen i Noreg er estimert til over 200 individ i gode smågnagarår .

## Hekking og biotop
Lappuglene hekkar i nærleiken av opningar inne i tette barskogar. Dei bygg ikkje reir men hekkar ofte i gamle reir frå andre store fuglar, oftast rovfuglreir. Dei hekkar også i toppen av avbrotne tre eller i holrom i tre. Hoa legg ofte fire egg.

## Føde
Lappugla lever hovudsakleg av små gnagarar.

## Kjelder
*Delar av artikkelen er henta frå svensk wikipedia, som har henta stoff frå den engelske wikipedia.
* Geir A. Sonerud, 1994, *[https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?taxon_id=5760 Artsomtale: Strix nebulosa – lappugle]*, S. 282 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu. Henta 4. desember 2021

## Bakgrunnsstoff
Telys

**Telys** eller **teljos** er låge levande lys som er breie nok til å stå på eiga hand. Telys kan brukast til å varma mat og drikke, som pynt, eller til å skapa ein viss atmosfære.

## Utforming

Telys er laga av brennbar voks som ofte smelter heilt under oppvarming, til dømes stearin, parafin eller vegatabilsk feitt. Dei er dermed ein enkel form for oljelampe. Lysmassen kan vera kvit, farga, eller tilsett godlukt. Lysa er typisk små, sirkulære, breiare enn dei er høge, og dei er oftast billige.

Sjølve lyset sit gjerne oppi ein tettsitjande behaldar, tradisjonelt av aluminium, seinare også plast. Plasten er gjerne gjennomskinneleg, slik at ein ser meir av lyset, og kan vera farga.

Veiken er som regel festa nedst i lyset med ein liten metallhaldar.

## Bruk

Telys kan brukast som te-lys, det vil seia til å halda varm te, anna drikke, varme matretter og særskilde retter som fondy.

Ein kan plassera telys på ei rekkje ulike flater, både i ei rekkje ulike telysestakar, på bakken eller i snølykter. Slik kan ein bruka dei til å gje ulike effektar. Ein bruker mellom anna telys til å skapa hygge heime eller ute, og som kyrkjelys.

## Brannfare
Som med alle andre levande lys bør ein ikkje forlata brennande telys på grunn av brannfare. Brennbare dekorasjonar eller flater lyset står på kan alltid ta fyr. Sidan telys er lette å plassera kvar ein vil, er det òg lett å setja dei på ein utrygg stad, eller å setja for mange saman slik at dei saman skaper overoppheiting. Det finst òg døme på at plasthaldarar til telys har teke fyr.

## Sjå og
*Smørlys

## Kjelder
*
*

## Bakgrunnsstoff
Lars Osa

**Lars Andersen Osa** () var ein kunstmålar frå Ulvik i Hardanger.

## Utdanning
Lars Osa vart fødd i Ulvik, men flytta som femåring til grenda Osa, der faren skaffa seg småbruk. Her voks Lars Osa opp. Han hadde dugande evner til å spela hardingfele, men då han var på reis til Nordfjord som tjueåring i 1880 og møtte målarane Axel Ender og Nils Bergslien, bestemte han seg for at det var målarkunsten han ville satsa på. I 1881 fekk han måleundervisning av Bergslien i Eidfjord, og vart elev på teikneskulen i Kristiania same året. Frå 1882 til 1886 fekk han utdanning både frå Kunstakademiet i København og målarskulen til P.S. Krøyer.

## Arbeid
Frå 1886 budde og jobba han i Kristiania, og måla gjerne motiv av folkemusikk, men var òg inspirert av dei sosiale tendensmåleria frå 1880-talet. Etter to reiser til Paris på 1890-talet, reiste han til Valle i Setesdalen. Her trefte han henne som skulle bli kona hans, barnebokforfattaren Hermine Bernhoft. På grunn av ein strid rundt at Osa hadde fått tildelt Statens reisestipend, flytte Osa frå hovudstaden til Kristiansand, men oppheldt seg i Valle om somrane. Han måla òg mykje frå folkelivet i Setesdal, samt landskapsbilete, interiørbilete og portrett, m.a. av Ivar Aasen og Ola Mosafinn. Vidare utsmykka han kyrkjer, t.d. Haram kyrkje, Granvin kyrkje og Ulvik kyrkje. Han dreiv òg med restaureringsarbeid av fleire mellomalderkyrkjer.

I 1903 flytte Osa vidare til Valle, og i 1917 slo han seg ned på Voss. Med dette meldte han seg ut av kunstlivet i hovudstaden, og måleria hans har stort sett ikkje vorte kjøpt inn av kunstsamlingar i Oslo. Eit unntak er måleriet *Tjenestepiken* som Nasjonalgalleriet eig. I Bergen, Kristiansand og Haugesund derimot har bileta hans vorte kjøpt inn og sett pris på.

Den livlege sjølvbiografien hans, *Med pensel og feleboge*, kom ut i 1954. Ei minnestøtte over han vart avduka i 1967 i Ulvik. 
Lars Osa var far til felespelaren Sigbjørn Bernhoft Osa og journalisten Theodor Bernhoft Osa.

## Eit utval måleri
* *Ola Mosafinn*, 1887, Ungdomshallen, Voss
* *Den vordende spillemann*, (1887?)
* *Faderen*, 1889
* *Tjenestepiken*, 1889, Nasjonalgalleriet
* *Ivar Aasen*, 1895, Bergen offentlige bibliotek
* *Barnebegravelse i Valle*, 1895
* *Et menneske*, ca. 1898
* *Et bryllup i Setesdal*, ca. 1903
* *Oppbyggelse i Valle*, 1904
* *Ein trøyt spelemann*, 1912
* *Barnedåp i Valle*, 1916
* *Nils Lavik*, 1951, Stortinget, Oslo

## Kjelder
* Utdjupande artikkel om Osa på snl.no, skriven av Gunnar Danbolt
* Store Norske Leksikon om Osa.
Monzón

**Monzón ** er ein liten by i den autonome regionen Aragón i Spania. Byen har ei folkemengd på 17&nbsp;115. Han ligg i nordaust der elvane Cinca og Sosa møtast.

Historisk har Monzón vore knytt til Tempelriddarordenen og var brukt som samlingsplass for parlamenta frå dei ulike delane av kongeriket Aragon ettersom han låg midtvegs mellom dei større byane Zaragoza og Barcelona.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monzón|Monzón]]» frå ,  den 20. mai 2010.*
Minister

**Minister** er ein tittel som blir brukt på medlemmer av ei regjering og diplomatar med rang under ambassadør.

## I politikken
Ein minister som er medlem av ei regjering, og har oftast ansvar for eit bestemt saksområde, med eit tilhøyrande ministerium eller departement, og eventuelle underliggande etatar. Ein minister utan eit slikt fastsett ansvarsområde blir kalla minister utan portefølje. I mange land er det berre dei ministrane som rangerer høgast som er medlemmer av kabinettet.

I Noreg har er det berre to av medlemmane i regjeringa som formelt har tittelen *minister*: statsministeren og utanriksministeren. I daglegtale blir tittelen likevel brukt også om dei andre medlemmane av statsrådet. Den offisielle tittelen på desse er statsråd.

## I diplomatiet
Ein minister i diplomatisk teneste har nest høgaste rang, under ambassadør, og opptrer ofte som ambassadøren sin medhjelpar. Tidlegare, til langt inn på 1900-talet) blei ambassadørar berre sendt av mektige statar til andre mektige statar, medan diplomatiske sendemenn til og frå mindre mektige statar hadde tittelen *minister*.

## I andre samanhengar
Ordet *minister* kan også nyttast om prester eller andre som har ein leiarfunksjon i ei menigheit, som f.eks. er vanleg i unitarmenigheiter i USA.

## Sjå også
* Norske regjeringar
Etat

Ein **etat** er ein del av ei offentleg forvalting, eit forvaltingsorgan, med ansvar innan eit avgrensa område. Etatar blir leia av tenestemenn og ikkje politikarar og kan bli kalla direktorat, vesen, verk, tilsyn, styre, forvalting, råd eller teneste.

Stortinget har fire underliggande etatar som ein del av sin overordna kontroll- og tilsynsverksemd: Riksrevisjonen, Ombodsmannen for Forsvaret, Sivilombodsmannen og EOS-utvalet.

## Statlege etatar
Ein slik «ytre» etat er eit utførande og rådgjevande organ som opptrer på vegner av det departementet som det er underlagt. Dette departementet er også ankeorgan for vedtak som er fatta av det underliggande organet. Den ytre etaten er slik sett forvaltinga si spesialisteining. Det overordna departementet skal då sjå til at spesialistane opptrer innanfor gjeldande politiske rammer.  Slik sett blir til sjuande og sist statsråden for det overliggande departementet politisk ansvarleg for det arbeid som blir utført i den ytre etaten.

## Kommunale etater
Også større kommunar og fylkeskommuner blir ofte organisert i etatar, f. eks. etat for friluftsliv eller bygg og vedlikehald.
Direktorat

Eit **direktorat** er eit ein del av den statlege forvaltinga, eit statleg forvaltningsorgan som har heile landet som verkeområde og som ikkje er integrert i eit departement. Det vil vere underlagt eit eller fleire departement. Direktorat forvaltar vanlegvis «faglege» oppgåver, medan departementa forvaltar generelle oppgåver. Som namnet seier, blir eit direktorat leia av ein direktør. 

Fornyings- og administrasjonsdepartementet definerer direktorat slik i Direktoratsboka:

«Et direktorat er et statlig forvaltningsorgan. Det har sentrale administrative (forvaltningsmessige) og som oftest også andre faglige oppgaver, som er tillagt institusjonen i lov, eller i instruks eller fullmakt iht. lov, og dette kan også omfatte myndighetsutøvelse. Det arbeider med hele landet som virkefelt. Det er ikke integrert i noe departement. Det er likevel direkte underlagt et (eller flere) departementers instruksjonsmyndighet.»

## Eksempel på direktorat
* Utlendingsdirektoratet
* Fiskeridirektoratet (Bergen) 
* Oljedirektoratet (Stavanger)
* Direktoratet for naturforvaltning 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* **[http://www.regjeringen.no/nb/dep/fad/dok/Veiledninger_og_brosjyrer/1993/Direktoratsboka/2.html?id=464832 Direktoratsboka]** Utgitt av Administrasjonsdepartementet (no FAD)
Ombodsmannen for forsvaret

**Ombodsmannen for Forsvaret** er Stortinget sin ombodsmann for alt personell som gjer teneste eller har gjort teneste i Forsvaret. Forsvarspersonell som meiner at dei er handsama urett, urettferdig eller urimeleg kan vende seg til Ombodsmannen for forsvaret og be om at saka blir undersøkt for å finne ut om det er begått nokon urett, og i tilfelle få retta på det som er gale. Ombodsmannen leier også Ombodsmannsnemnda for Forsvaret, som er ein del av Stortinget sin kontroll og sitt tilsyn med den militære forvaltinga.

## Bakgrunnsstoff
*
Our Airline

**Our Airline** ('Vårt Flyselskap'), stifta 4 september 2006, er eit naurisk flyselskap.

## Kodar

* ***IATA.***: ON
* ***ICAO.***: RON
* ***Call-sign***: OUR AIRLINE

## Flåte

***Our Airline*** driv og administrerer to *[[Boeing 737]]*.

## Flyruter

* *Brisbane – Honiara – Nauru – Tarawa*
* *Tarawa – Nadi*
* *Brisbane – Norfolk*
* *Newcastle – Norfolk*
* *Sydney – Norfolk*
* *Melbourne – Norfolk*

## Bakgrunnsstoff

* Nettstad for Our Airline
Sigmund Borgan

**Sigmund Borgan** () var ein norsk professor i landbruksøkonomi ved Norges Landbrukshøgskole i Ås.

Sigmund Borgan var fødd i Vikna kommune som son av Amanda Hansen og læraren Jens Kristian Borgan. Han vart gift 1949 med Kathrine Backer. Han tok utdanning ved NLH og mastergrad i USA. Sidan underviste han i landbruksøkonomi ved NLH, dei siste 18 åra som professor. 

Sigmund Borgan var talsmann for eit allsidig arbeidsintensivt landbruk tufta på foredling dei lokale ressursane, og han var kritisk til at det norske landbruket utvikla seg i kapitalintensiv retning.

## Bibliografi
* *Forbruksutviklingen og balansen mellom produksjon og forbruk av jordbruksvarer i Norge i tida fram til 1985, Jordbrukets avsetningskomité av 1956.* Arbeidsdokument nr. 59, Vollebekk 1959 
* *Noen emner fra landbrukspolitikken,* Ås 1974 (2. utg. 1978) 
* *Økopolitikk og populisme,* 1979 
* *Bygdenæring eller industri?* Artiklar i utval, 1981 
* *Landbrukspolitikk. Ressurser og tilpassing,* Ås 1982

## Kjelder

*Norsk biografisk leksikon
Undersjøisk vulkan

Ein **undersjøisk vulkan** er ei undersjøisk sprekk i jordskorpa som det kjem magma ut av. Dei undersjøiske vulkanane utgjer om lag 75 % av det totale årlege magmautsleppet på jorda. Dei fleste av dei ligg nær område med tektonisk platerørsle, kjend som havryggar. Sjølv om dei fleste av dei ligg i havdjupet, finst det òg nokre få i grunnare farvatn, som kan kaste material ut i lufta under eit utbrot. Hydrotermale ventilar, stader med stor biologisk aktivitet, finst ofte nær undersjøiske vulkanar. 

Vatnet rundt vulkanen gjer at desse vulkanutbrota har heilt andre kjenneteikn enn vulkanutbrot på landjorda. Til dømes vil den auka varmeleiingsevna til vatn føre til at magmaen vert mykje raskare avkjølg og størknar mykje raskare enn på land. Dette omformar ofte magmaen til vulkansk glas. På havdjupne under om lag 2243 meter under havoverflata, der trykket er over 218 atmosfærar, det kritiske trykket til vatn, kan ikkje lenger vatnet koke og det vert ei superkritisk væske. Utan lyden av kokande vatn, er djuphavsvulkanar vanskelege å oppdage ved hjelp av hydrofonar. 

Lavaen som vert danna frå undersjøiske vulkanar er ganske forskjellig frå dei på landjorda. Når lavaen kjem i kontakt med vatnet, dannar det seg raskt ei fast skorpe rundt lavaen, og dannar det ein kallar putelava. 

Forskarar har framleis mykje å lære om plasseringa og aktiviteten til undersjøiske vulkanar. Kolumbo-vulkanen i Egearhavet vart oppdaga i 1640 då han steig opp av havet og tok livet av 70 menneske på den nærliggande øya Santoríni. Meir nyleg har NOAA sitt Office of Ocean Exploration gjeve midlar til å utforske undersjøiske vulkanar. I hovudsak er det Mariana-bogen i Stillehavet ved Eldringen ein har utforska. Ved hjelp av ROV-fartøy har forskarane studert undersjøiske utbrot, dammar med smelta svovel, svartrøyksskorsteinar og marint liv som har tilpassa seg det varme vatnet rundt desse vulkanske aktive områda. 

Mange undersjøiske vulkanar finn ein som havfjell. Desse er som regel danna av utdøydde vulkanar som stig brått og som vanlegvis stig opp frå havbotn frå 1000 til 4000 meter djupne. Dei vert skildra av oseanografar som sjølvstendige fjell som stig til minst 1000 meter over resten av havbotn. Toppan er ofte hundre til fleire tusen meter under havoverflata og må derfor reknast som ein del av djuphavet. Ein har estimert at det finst rundt 30&nbsp;000 havfjell rundt om på jorda, og berre få av desse er studerte. Til dømes stig Bowie Seamount i det kanadiske Stillehavet frå ei djupne på om lag 3000 meter til berre 24 meter under havoverflata. 

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon frå Deep Ocean Exploration Institute, Woods Hole Oceanographic Institution
* UND si Volcano World
* Britannica - Submarine Volcanoes
* United States Geological Survey
* Ring of Fire Exploration Mission

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Submarine volcano|Submarine volcano]]» frå ,  den 12. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Bjarne Kristoffersen

**Bjarne Kristoffersen** () var ein norsk teiknar og teikneserieutgjevar. Han fekk offentleggjort dei første teikningane sine i Drammensavisa *[[Fremtiden]]* alt som 11-12 åring. Han fekk stønad frå heimekommunen for å ta teikneutdaning. Dei første teikneoppdraga han hadde var mellom anna i *[[Donald Duck]]*, der han teikna rebusar og andre oppgåver. I 1954 vart han teiknar av *[[Soldat 47]]*, som han gav ut saman med Øyvind Dybvad.

Etter som Jens R. Nilssen reduserte teikneoppdraga sine, overtok Kristoffersen *[[Peik]]* i 1958, *[[Vangsgutane]]* i 1959 og *[[Bamsemann]]* i 1964. Bjarne Kristoffersen var og tilknytt Bladkompaniet som teiknar.

## Kjelder
* Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004
Metronym

**Metronym** eller **metronymikon**, av gresk *meter*, 'mor' og *onyma*, 'namn' er tilnamn, mellomnamn eller etternamn laga av av namnet til mora med eit tillegg som viser slektskapet, i norsk endinga *-son* eller *-dotter*, eventuelt *-sen*, *-søn(n)* eller *-datter*.

## Bruk i norsk tradisjon
Metronym er svært sjeldant bruka i Noreg. I staden vart det bruka patronym, også for barn som var fødde utanfor ekteskap og som voks opp i lag med mora. Dersom farskapet var ukjend, kunne metronym bli bruka i staden.

Blant sjeldne døme på metronym i nordisk tradisjon finst Olav Åsteson i «Draumkvedet» og Gunhildsønene frå sogelitteraturen. I den norske kongerekka finn ein Svein Alfivason som eit synonym til Svein Knutsson. 

I nyare tid vert barn stundom gjeve metronym som mellomnamn i Noreg.

## Metroym som slektsnamn
I engelsk tradisjon kunne barn av ugifte mødrer eller barn fødde etter at faren doydde få metronym som etternamn. Andre grunnar til å bruka metronym kunne vera at faren sitt namn var utanlandsk, vanskeleg å uttala, eller hadde ei uønskt tyding. Ein kunne også bruka metronym for å unngå forveksling med naboar og slektningar, om mora hadde ein særs sterk vilje eller høg status. Det finst døme på at kongeleg brukte metronym for å støtta krava sine på trona - til dømes var den eldste sonen til Matilda eller Maud av England kjend som Henry FitzEmpress (der *-[[fitz]]* tyder 'son av', frå latin *filius*), fordi ho var tysk-romersk keisarinne eller *empress*. Etternamnet Dyson ført tilbake til ei Dionissia som levde rundt 1300.
Andre metronyme slektsnamn er Babbs, Beaton, Custer, Hilliard, Ibbetson, Parnell, Maude, Marriott, Megson og Tiffany.

På Island er bruk av patronym hovudregelen, men det finst døme på bruk av metronym. Fotballspelaren Heiðar Helguson heitte i oppveksten Heiðar Sigurjónsson, men tok sidan etternamn etter mora Helga. 

## Kjelder

* Allkunne.no
* Omgrep i genealogien
Moldjord

**Moldjord** ligg i nedre del av Beiardalen, og er kommunesentret i Beiarn kommune i Nordland. Her ligg kommunehuset med trygdekontor, likningskontor, bank, bibliotek og lensmannskontor. Av andre fasilitetar finn ein både frisørsalong, butikkar, lækjarsenter, sjukestove, tannlækjar, idrettsbane, lokalradio og kyrkjelydskontor her. Kyrkjestaden for Beiarn kyrkje vart lagt hit allereie i 1724 og det noverande kyrkjebygget frå 1872 har interiør frå 1700-talet. 

Det ligg òg ein klokkargard på Moldjord, som vert brukt som kulturhus. Her var komponisten Fridthjov Anderssen fødd.
Dessutan finst ein gjestegard her som tilbyr overnatting og servering.

Moldjord skole vart bygd på 1950-talet og har i dag grunnskule fra 1. - 7. klasse, samt vidaregåande skule VG1 i regi av LOSA og vaksenopplæringstilbod. Gymnastikksalen fungerer òg som samfunnssalen i kommunen med kulturscene, pussa opp i 2004. Barnehagen i Beiarn ligg òg på Moldjord.

Hustufter frå vikingtida vart funne på Arstad ved Moldjord i 1967; dette var det fyrste funnet av sitt slag i Nord-Noreg.

## Kjelder
* Wikipedia på bokmål om Moldjord
* Store Norske Leksikon om Moldjord
* Store Norske Leksikon om Beiarn
* Beiarn Kommune 
* Heimeside om Moldjord 
* Beiarn Gjestegård
Riksrevisjonen

**Riksrevisjonen** er Stortinget sitt revisjons- og kontrollorgan. Riksrevisjonen har som si overordna oppgåve å føre kontroll med at staten sine midlar blir brukt og forvalta på ein økonomisk forsvarleg måte og i samsvar med Stortinget sine vedtak og føresetnader. Riksrevisjonen er uavhengig av regjeringa og forvaltinga og har omtrent 450 tilsette. Dei tilsette er for ein stor del samfunnsvitarar, økonomar og juristar. Noverande riksrevisor er tidlegare arbeidarparti-politikar Karl Eirik Schjøtt-Pedersen.  

Riksrevisjonen gjennomfører:  

* *Rekneskapskontroll*, kontrollerer korleis forvaltninga har brukt staten sine pengar.

* *Selskapskontroll*, kontroll av forvaltinga av statens interesser i statsaksjeselskap og statsforetak.
* *Styringskontroll*, kontroll av effektiviteten til forvaltninga.
* *Ansvarskontroll*, kontroll av feil og manglar ved leiinga, kontroll av statsråden si eigarstyring i dei statleg eigde selskapa, der målet i forvaltinga er fokuset på tenesteproduksjon. Statsråden kan stillast politisk ansvarleg for feil og manglar i hans ansvarsområde.
* *Rådgjeving*, rettleie forvaltinga med rekneskap og økonomi.

## Soge
Riksrevisjonen blei samla under ein organisatorisk eining under Stortinget si leiing i 1918. Frå 1822 til 1918 hadde eit eige Revisjonsdepartement ansvaret for den konsitusjonelle kontrollen.

Riksrevisjonen er forankra i Grunnloven § 75 k., der det står at Stortinget utnemner fem revisorar, Riksrevisorkollegiet, som kvart år skal gå gjennom staten sine rekneskap. Her er vidare ei lov om statens revisionsvæsen, og ein instruks for «Statsrevisionen» frå 1918, med seinare tileggsinstruksar. 

Før spelte rekneskapsrevisjonen ei stor rolle, men i nyare tid har forvaltingsrevisjonen òg kome i fokus, som kontrollerer at forvaltninga si effektivitet, resultat, og er i tråd med staten sine interesser. 

Riksrevisoren er leiaren for Riksrevisorkollegiet, som er Riksrevisjonen sitt øvste organ. Medlemmane i kollegiet blir samla til jamlege møte, og dei siste åra har det vore ca. 10 møte i året. Avgjerdene blir i all hovudsak fatta gjennom konsensus. Riksrevisjonen er partipolitisk samansett og opptrer som ein politisk kvalitetssikrar i forvaltingsrevisjonssaker. Norma om konsensus bidrar til partipolitisk nøytralitet.

## Tidlegare riksrevisorar

*1816–1821 : Marcus S. Lyng
*1821–1827 : Frederik Motzfeldt
*1827–1834 : Lauritz Nicolai Kraft
*1827–1845 : Peter L. Stabel
*1834–1846 : Søren Anton Wilhelm Sørenssen
*1848–1854 : Johan D. Rye
*1854–1881 : Peter Daniel B. W. Kildal
*1882–1883 : Peder Krabbe Gaarder
*1883–1898 : Hagbard Berner
*1898–1923 : Svend Borchmann Hersleb Vogt
*1923–1925 : Tore Embretsen Aaen
*1926–1949 : Hans T. H. Lütken
*1949–1950 : Saamund Bergland
*1950–1978 : Lars Breie
*1978–1980 : Tor Oftedal
*1981–1990 : Petter Furberg
*1990–2005 : Bjarne Mørk Eidem 
*2005–2013 : Jørgen Kosmo
*2014–2022 : Per-Kristian Foss
*2022–         : Karl Eirik Schjøtt-Pedersen

## Bakgrunnsstoff
*Riksrevisjonen

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Riksrevisjonen|Riksrevisjonen]]» frå ,  den 12. desember 2009.*
Kosmopolitt

**Kosmopolitt** kan visa til:
* Ein verdsborgar
* Ein art som har kosmopolitisk utbreiing
* Konsertstaden Cosmopolite i Oslo
* «Kosmopoliet», ein tidleg nederlandsk klipper
* Bladet *[[Cosmopolitan]]*
Sivsongar

**Sivsongar** (*Acrocephalus schoenobaenus*) er ein sporvefugl som høyrer til kjerrsongarfamilien, Acrocephalidae, og som tidlegare vart plassert i songarfamilien. I daglegtalen vert sivsongaren framleis rekna som songar sjølv om vitskapen har vist at sivsongar og gruppa *[[Fugleslekta Sylvia|Sylvia]]*-songarar ikkje har ei sams biologisk avstamming.

## Utsjånad og lyd

Sivsongaren er ein middelsstor songar, 11,5 til 13 cm lang. Vengebreidda er frå 17 til 21 cm og vekta om lag 10-15 gram. Den vaksne fuglen har ein kraftig streka brungrå rygg og lys gulaktig underside. Panna er jamn med eit framtredande kvitaktig augebryn, og issen er brunsvart. Strupa er kvitaktig og nebben er kraftig og spiss. Kjønna er like, slik som hos dei fleste andre songarar. Ungfuglane er flekkete på brystet. Songen er svært omvekslande og består av eit raskt, snerrande *jirra-jirra-jirra* avbrote av typiske kvislelydar og hermelåt.

## Utbreiing
Fuglen hekkar i nesten heile Europa og i det vestlege og sentrale Asia. 

## Biotop, leveområde i Noreg og trekkvanar
Sivsongaren er vanlegast i Nord-Noreg, der han gjerne held til i våtmarker og vierkratt. I Sør-Noreg er han mest knytt til kysten der han vel seg stader med mykje busker, samt takrørsjøane rundt Oslofjorden. Fuglen er ein nykomling i Sør-Noreg, då det fanst lite av han før enn i det 20. hundreåret. Den norske hekkebestanden er rekna å ligge mellom 10 000 og 100 000 par. Sivsongaren er trekkfugl og overvintrar i det tropiske og sørlege Afrika. Dei norske fuglane overvintrar helst vest i dette området. Fuglane dreg sørover i august, nokre allereie i slutten av juli, og nokre utover i september. For å klare den lange flygeturen samlar fuglen feittreservar.

## Hekking
Sivsongaren vert kjønnsmoden etter eit år. Hoa legg 3-6 egg i eit reir nær marka i tett vegetasjon, i blant i ei buske. Foreldra, som oftast hoa, ruger i 12-14 dagar. Ungane vert flygeferdige etter 10-12 dagar. Sivsongaren kan bli opp til sju år gammal.

## Føde
Som dei fleste andre songarar et sivsongaren insekter, men kan også ete anna smått som edderkoppar, sniglar og bær.

## Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sävsångare|Sävsångare]]» frå  og på  «[[:en:Sivsanger|Sivsanger]]» frå 
* Norsk Fugleatlas, 1994.
* [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sedge_Warbler&oldid=19176548 *Sedge Warbler* i engelskspråkiga Wikipedia 10 augusti 2005]
* [http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Schilfrohrs%C3%A4nger&oldid=7820265 *Schilfrohrsänger* i tyskspråkiga Wikipedia 10 augusti 2005]
* *Nordens fåglar'' av Roland Staav och Thord Fransson, andra upplagan, Stockholm 1991 ISBN 91-1-913142-9

## Bakgrunnsstoff
* P2 - Sävsångare
* Dansk ornitologisk forening
Piz Morteratsch

**Piz Morteratsch** er eit 3&nbsp;751 meter høgt fjell i Berninafjella i Sveits. Aust for fjellet ligg Morteratschbreen og sørvest for fjellet ligg Tschiervabreen.

Fjelltoppen er ein av dei toppane i Berninafjella som er lettast å klive. Normalruta fylgjer vegen dei fire fyrstebestigarane, C. Brügger, P. Gensler og fjellførarane Karl Emmermann og Angelo Klaingutti, brukte den 11. september 1858.

Tre av fjellryggane er meir krevjande og vert nytta av skarpklatrarar:
*Sør-søraust-ryggen, klatra fyrste gongen i 1903
*Aust-nordaust-ryggen, heile ryggen klatra fyrste gongen 10. oktober 1908
*Sørvestryggen, klatra fyrste gongen i september 1868

To turisthytter ved fjellet er opne frå midt i mars til midt i oktober, men er stengde i perioden 15. mai-15. juni. Boval-hytta (2&nbsp;495 m) ligg på austsida, medan Tschierva-hytta (2&nbsp;573 m) ligg på sørvestsida.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz Morteratsch|Piz Morteratsch]]» frå , den 13. desember 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Piz Morteratsch på SummitPost
Piz Argient

**Piz Argient** er eit 3&nbsp;945 m høgt fjell i Berninafjella i Alpane. Grensa mellom Sveits og Italia går over fjelltoppen. 

Fjellet er omkransa av isbrear på alle kantar. Nord for fjellet strekker Morteratschbreen seg, i vest Øvre Scerscengletscher, og i sør og aust ligg Fellaria-breen. Topp er skild frå grannetoppane Piz Zupò i aust av skaret *Fuorcla dal Zupò* (3&nbsp;851 m) og frå Crast' Agüzza i nordvest av *Fuorcla da l'Argient* (3&nbsp;705 m).

Toppen vart vitja fyrste gongen i 1869. Eit fylgje på fem beståande av turistane Seiler og von Seldeneck i lag med fjellførarane Christian Grass og J. B. Walther og ein ikkje namngjeven gemsejeger, kleiv opp.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz Argient|Piz Argient]]» frå ,  den 13. desember 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Berninagruppa på SummitPost
Piz Varuna

**Piz Varuna** er eit 3&nbsp;453 meter høgt fjell i Berninafjella på grensa mellom Sveits og Italia. Toppen er den høgste i eit mindre fjellmassiv, dei andre toppane i massivet er Piz Canton (3&nbsp;110 m), Cima Val Fontanà (3&nbsp;070 m) samt Sasso Rosso (3&nbsp;416 m).

Isbreane på Piz Varuna flyt mot nord gjennom *Vadret da Varuna* ned i Palübreen, og mot aust gjennom *Vadret da Canton* og dalen Val Varuna ned i sveitsiske *Valposchiavo*. *Vedretta di Varuna*, som ligg lengst sør, renn på om lag ti år gjennom dalen Val Malenco i retning Italia. Tidlegare strekte eit brearm seg gjennom Val Tempesta i Val d’Ursé i Valposchiavo.

Til straks etter 2. verdskrigen gjekk grensa mellom Italia og Sveits over Piz Varuna langs vasskiljet over Vedretta di Varuna til Cima Val Fontanà. Grunna bortsmeltinga av breane vart grensa omlagt, til gunst for Italia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Piz Varuna|Piz Varuna]]» frå ,  den 13. desember 2009.*
Kosmopolitisk utbreiing

**Kosmopolitisk utbreiing** eller **kosmopolitisk distribusjon** er eit uttrykk i biologien for at ein art eller ein biologisk kategori, til dømes familie, er utbreidd over heile verda. Ein art som har kosmopolitisk utbreiing kan omtalast som **kosmopolitt**. Ordet «kosmopolitt» stammar frå gresk *kosmos* '(verds)orden' og *polites* 'borgar' og blir bruka for å nemne at det som vert omtala gjeld heile verda.

I omgrepet ligg det implisitt ei avgrensing til det naturlege miljøet til arten eller gruppa, til dømes ved at brugde finst i havet i område med temperert klima, både på den sørlege og den nordlege halvkula, men ikkje i tropane og ikkje i ferskvatn. 

Nokre eksempel på kosmopolitiske artar er menneske, mange kvalar, nokre starar, nokre insekt som kvefsen *[[Copidosoma floridanum]]*, tistelsommarfuglen *[[Vanessa cardui]]* og lavarten bristlav *[[Parmelia sulcata]]*. 
Nokre kosmopolitiske grupper er muslingslekta *[[Mytilus]]* (som mellom anna omfattar blåskjel) og gnagargruppa Myomorpha, der ein finn mus, markmus, rotter, ørkenrotter, hamsterar og lemen. 

## Biletdøme
Tistelsommarfuglen (*Vanessa cardui*) frå sommarfuglslekta *[[slekta Vanessa|Vanessa]]* finst i heile verda bortsett frå Arktis og Antarktis.

Vanessa cardui-t.jpg|Tistelsommarfugl i Tønsberg i Noreg.
Painted Lady butterfly (Vanessa cardui) - geograph.org.uk - 1411285.jpg|Tistelsommarfugl i Norfolk i England.
'Vanessa cardui' 1.JPG|Tistelsommarfugl i Frankfurt i Tyskland.
Vanessa cardui, c, Tweeling.jpg|Tistelsommarfugl i Tweeling i Sør-Afrika.
Vanessa cardui Baikonur 11.jpg|Tistelsommarfugl i Baikonur i Kasakhstan.
Vanessa cardui (side) on Erigeron philadelphicus).JPG|Tistelsommarfugl i Aichi i Japan.
Vanessa cardui.JPG|Tistelsommarfugl på Sulawesi i Indonesia.
Butterfly 0072.jpg|Tistelsommarfugl i Ohio i USA.



## Sjå òg
*Endemisk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:es:Distribución cosmopolita|Distribución cosmopolita]]» frå , den 13. desember 2009.* 
* «Kospomolitt» i *Nynorskordboka*, Dokumentasjonsprosjektet
* «Kosmos» i *Store Norske Leksikon*, 13. desember 2009
Huaynaputina

**Huaynaputina** (quechua *Waynaputina*) er ein stratovulkan som ligg i det vulkanske høglandet sør i Peru. Vulkanen kan ikkje identifiserast som eit eige fjell, men har i staden form som eit stort vulkankrater. Han har produsert høg-kaliumhaldig andesitt og dasitt. Den 19. februar 1600 eksploderte vulkanen katastrofalt (vulkaneksplosivitetsindeks eller VEI 6) i det som var den største vulkaneksplosjonen i Sør-Amerika i historisk tid. Utbrotet heldt fram med ei rekkje hendinga fram til mars. Ei skildring av hendinga er fortalt i Fray Antonio Vazquez de Espinosa sin *Compendio y Descripción de las Indias* som vart omsett til engelsk som *Compendium and description of the West Indies* i 1942.

## Effektar i regionen

Då Huaynaputina eksploderte produserte han om lag 30 kubikkilometer med tefra og pyroklastiske straumar raste 13&nbsp;km austover og søraustover, samt at laharar &ndash; vulkanske gjørmestrøymar &ndash; øydela fleire landsbyar og nådde kysten av Stillehavet, 120&nbsp;km unna. Utbrotet starta med ei plinisk røykfane som strekte seg inn i stratosfæren og oskefallet og dei tilhøyrande jordskjelva skapte store øydeleggingar i storbyane Arequipa (70&nbsp;km mot vest) og Moquegua.

Oskefall vart rapportert 250&ndash;500&nbsp;km unna, gjennom heile det sørlege Peru og det som i dag er det nordlege Chile og vestlege Bolivia. Oskelaget dannar i dag eit nyttig stratigrafisk grenselag gjennom heile Peru.

Det tok jordbruksnæringa i regionen 150 år for å kome seg på fote att.

## Globale effektar

### Russland

Eksplosjonen hadde effekt på klimaet på den nordlege halvkula (på den sørlege halvkula har ein få rapportar), der 1601 var det kaldaste året på seks hundreår, noko som førte til hungersnaud i Russland, den russiske hungersnauda 1601-1603.

### Elles i Europa

I Estland, Sveits og Latvia var det særs kalde vintrar i 1600-1602; i 1601 i Frankrike der innhaustinga av vindruer kom seint. I tillegg kollapsa vinproduksjon i Tyskland og i Peru.

### Asia

I Japan fraus Suwasjøen til tidlegare enn han hadde gjort på 500 år. I Kina blømde ferskentrea seint.

### Grønland

På Grønland er det i iskjernene funne svovelsyre innhald som var høgare enn etter Krakatau-utbrotet i 1883.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Huaynaputina|Huaynaputina]]» frå ,  den 13. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*  (på spansk)
* 

## Bakgrunnsstoff
* Science News om den russiske hungersnauda 
* Huaynaputina-utbrotet i 1600 hadde global effekt
Strandsnipe

**Strandsnipa** (*Actitis hypoleucos*) er ein euroasiatisk vadar i familien sniper.

## Utsjånad, låt og feltkjenneteikn
Kragen og øvre delen av sidene på halsen er brungrå, med svarte flekkar og tverrstriper. Ryggen og vengane er gråbrune med ein bronseglans. Eit kvitt band bak på vengane er godt synleg når fuglen flyg. Undersida er kvit, stjerten brungrå. Stjerten når eit stykke bakom dei samanlagde vengespissane når fuglen sit. Lengda på fuglen er 20–22&nbsp;cm og vengespennet 38–41&nbsp;cm.

Fuglen brukar ofte den karakteristiske lokkelæta, ein vemodig pipande låt som gjerne vert uttrykt i fire-fem stavingar. Låten sekk i toneleie for kvar staving og kan skrivast «hi-diii-dii-dii».

Strandsnipa er livleg, forsiktig og sky, og spring omkring på marka med trippande steg, eller sit på steinar som stikk ut i vasskanten. Når ho sit vippar ho ofte opp og ned med stjerten, nesten som ei erle. Ofte flyg ho med nedbøygde, vibrerande vengespissar tett over vassflata, samstundes som ho tek opp att sin drillande låt fleire gongar. Strandsnipa er svært sjeldan å sjå i flokk.

## Utbreiing
Strandsnipa er ein trekkfugl som hekker over store delar av Europa og Asia. Ho overvintrar i Afrika, det sørlege Asia og Australasia. Ein nærståande art, flekksnipe, held til i Amerika.

### Biotop og leveområde i Noreg
Strandsnipa er den vanlegaste vadefuglen i landet, både med omsyn til utbreiing og tal. Truleg hekkar 150 000 par i Noreg. Talet på fuglar minkar både nordom polarsirkelen og ovanfor bjørkebeltet. Fuglen trivst både ved stilleståande sjøar og vatn, og ved sakteflytande eller raskt flytande elvar og bekkar, som gjerne kan vere små. Terrenget rundt spelar lite rolle, men ho krev faste breidder med berg eller sand, eller oppstikkande steinar. Til fjells kan ho også halde til i meir myrlende strok. Aller best liker strandsnipa klare, relativt hurtigstrøymande små elver. Også ved saltvatn er strandsnipa vanleg mange stader.

## Hekking
Strandsnipa legg fire 36&nbsp;mm lange egg i slutten av mai og i juni. Desse er gulkvite med mykje flekkar i brunt og oskegrått. Reiret vert plassert på marka, oftast nær men iblant ganske langt frå vatn. Ungane går frå reiret straks dei er klekte.

## Trekket
Dei norske strandsnipene reiser langt og overvintrar i Afrika. Også i vinterkvartera held dei seg ved rennande vatn. Fuglane flyg sørover i august og kjem attende tidleg i mai.

## Føde
Denne består av makkar, insekt og larvene deira, som ho plukkar på stranda eller fangar i flukta.

## Galleri

Actitis hypoleucos MHNT.jpg|Strandsnipeegg
Foeragerende oeverloper-4961816.webm|Film av strandsnipe


## Kjelder
;Referansar

* Norsk Fugleatlas, 1994.
* Mullarney, K. Svensson, L. Zetterström, D. (1999) *Fågelguiden, Europas och medelhavsområdets fåglar i fält.* Stockholm: Albert Bonniers förlag

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Drillsnäppa|Drillsnäppa]]» frå ,  den 13. desember 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Sveriges Radio: P2-fågeln '''Drillsnäppa''' Läte
Suwasjøen

**Suwa** (japansk 諏訪湖) er ein innsjø i Kisofjella, sentralt i Nagano prefektur i Japan. Han er den 24. største innsjøen i Japan ut frå areal.

Suwa er åstad for *o-miwatari*, eit interessant naturfenomen. Han har ei naturleg varmekjelde under overflata, slik at når vassflata frys til om vinteren, så er dei lågare delane av innsjøen varm og sirkulerar. Dette fører til skrugardar i isen, med høgder på 30&nbsp;cm eller meir. Lokale segner fortel at skrugardane er danna av gudane som kryssar innsjøen, medan dei reiser mellom forskjellige bygningar i Suwa Taisha.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Suwa|Lake Suwa]]» frå ,  den 13. desember 2009.*
Spegjelen

***Spegjelen*** var eit målblad som kom ut i tidsrommet 1911-21 i Trondheim. Bladet kom i byrjinga ut ein gong i veka, før det seinare kom ut to gonger i veka, og i ein periode jamvel tre gonger i veka. Albert Joleik var bladstyrar fram til 1914, då broren Marius Joleik tok over i ein stutt bolk. Seinare tok Peter Benum over som bladstyrar, og endra namnet til *Olsok* i 1915. Bladet gjekk endeleg inn i 1921.

## Kjelder
* Olaf Almenningen et al.: ''Målreising i 75 år : Noregs mållag 1906-1981'', s. 423 - Fonna forlag, Oslo. ISBN 82-513-0070-3.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*
Piz da la Margna

**Piz da la Margna** er eit 3&nbsp;158 meter høgt fjell i Berninafjella i Sveits. Fjellet ligg søraust for *Maloja Pass* ved sørvest-botnen av Engadin-dalen.

Ein kan nå toppen frå Maloja langs med nordryggen, ei litt enklare rute går via Val Fedoz opp austsida. Søraustryggen frå fjellskaret *Fuorcla da la Margna* vart klatra fyrste gongen av Hans Frick, Christian Zippert og Hans Casper den 14. august 1918.

Den fyrste kjende turistklivinga av fjelltoppen fann stad i juni 1857 og var gjort av J. Caviezel, Krättli, Robbi og Zaun.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz da la Margna|Piz da la Margna]]» frå ,  den 13. desember 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Webcam retta mot Piz da la Margna 
*''Nächtliche Winterlandschaft mit Piz da la Margna'' (måleri av Giovanni Giacometti, 1913)
*Piz da la Margna på SummitPost