open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Talet 13

**Talet tretten** (**13**) er det sjette primtalet og det einaste primtalet mellom 11 og 17. I heiltalsrekkja kjem det etter talet tolv og før talet 14.

Ordenstalet som svarar til talet tretten, er **trettande** (**13.**).

I mange kulturar seier ein at 13 tyder ulukke. Irrasjonell angst for talet 13 er ein sjukdom som heiter triskaidekafobi. Av di mange fryktar dette talet, har vestlege fly ikkje nokon seterad mellom rad tolv og rad 14, og mange høghus har ingen etasje mellom den tolvte og den som heiter 14.

Talet 13 er brukt i visse faste uttrykk, som tretten på dusinet.
Talet 4

**4** (**fire**) er eit kvadrattal og dermed eit samansett tal: 4&nbsp;=&nbsp;2·2. I heiltalsrekkja kjem det etter talet tre og før talet fem.

Talet fire kan indikerast med prefikset *tetra-* (frå gresk) eller *kvad-* (frå latin).

Ordenstalet som svarar til talet fire, er **fjerde** (**4.**).
Talet 6

**6** (**seks**) er eit samansett tal: 6&nbsp;=&nbsp;2·3. I heiltalsrekkja kjem det etter talet fem og før talet sju.

Talet seks kan indikerast med prefikset *heksa-* (frå gresk) eller *seks-* (frå latin).

Ordenstalet som svarar til talet seks, er **sjette** (**6.**).

6 er eit perfekt tal: 1·2·3&nbsp;=&nbsp;1+2+3&nbsp;=&nbsp;6

6 = \sqrt{ 1^3 + 2^3 + 3^3}

6 er det 2. faktoriserbare naturlege talet og det fyrste som har to distinkte faktorar.
ABC-våpen

**ABC-våpen** (eller **CBRNE-våpen** eller  **CBRNe-** eller masseøydeleggingsvåpen eller **ARBC-våpen**) er eit samleomgrep for kjernefysiske, biologiske og kjemiske våpen, frå engelsk *Atom*, *Biological* og *Chemical*. R, som kan stå for *Radiological* og viser til våpen som inneheld radioaktive stoff, er nokre gonger teke med i omgrepet. A(R)BC er eit eige militært fagfelt. I Noreg rettar faget seg berre mot tiltak ein set i verk når ein vert angripen med desse stridsmidla. 

Felles for desse våpna er at dei er blitt utvikla i moderne tid og kan føra til store øydeleggingar og lidingar. Dei kan ofte råka sivile, men kan òg rettast mot infrastruktur og landbruk. Kjende døme på bruk av ABC-våpen er bruk av fosgen og sennepsgass under første verdskrigen, japansk utvikling og bruk av biologiske våpen av eining 731 mot sivile i Kina under den sino-japanske krigen og andre verdskrigen, og atomvåpen mot Hiroshima og Nagasaki ved slutten av andre verdskrigen. 

På engelsk og i NATO har uttrykket **NBC**, der *N* står for *Nuclear*, i stor grad teke over for ABC. Sidan om lag 2000 er også omgrepet masseøydeleggingsvåpen (engelsk *Weapons of Mass Destruction*, *WMD*) blitt vanlegare å bruka om slike våpenslag. 

## Kjelder
Tias Eckhoff

**Mathias Gerhard «Tias» Eckhoff** () var ein norsk formgjevar fødd i Vestre Slidre.

## Utdanning
Eckhoff tok keramikklinja ved Statens håndverks og kunstindustriskole. Han var i praksis som keramikar hjå Saxbo i Danmark, og gjorde mange studiereiser i inn- og utland. Han hadde også praksis ved Bjørre Norsk Keramikk i Asker, saman med Eystein Sandnes, ein annan kjent norsk designar.

## Arbeid
Han arbeidde for Porsgrunds Porselænsfabrik frå 1949, som kunstarleg leiar frå 1953 til 1960, og seinare som konsulent. Dei mest kjende servisa han formgav for Porsgrund var *Det Riflete* (1952) og *Glohane* (1955), men han formgav også modellar som *Regent*, *Hankø*, *Nektar* og *Meny*. Han formgav også fleire restaurantservise og sanitære modellar som handvaskar.

Frå 1957 fekk Eckhoff seg eige teiknekontor i Oslo. Han formgav fleire bestikkseriar for Georg Jensen, sylvbestikket *Cypress*, Lundtofte, stålbestikka *Eckhoff*, *Opus* og *Fuga*, og Norsk Stålpress, stålbestikka *Maya*, *Una*, *Tiki* og *Chaco*. På 1970- og 80-talet formgav han fleire stablestolar, *Ana* og *Tomi* i plast. I 1995 kom ein stol og eit bord i frompressa finer, *Bella*.

Han har også formgjeve andre ting som nøklar for Trio Ving og kunstglas for Hadeland glassverk.

## Prisar og utmerkingar
(utval)
* 1953: Lunningprisen
* 1954: Gullmedalje ved Triennalen i Milano
* 1957: Gullmedalje ved Triennalen i Milano
* 1970: Gullmedalje ved Triennalen i Milano
* 1961: Gullmedalje Deutsche Handwerksmesse i München
* 1974: Jacob-prisen
* 11. juni 2006 vart Eckhoff  utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden for innsats for norsk industridesign.

## Representert i desse samlingane
* Kunstindustirmueet i Oslo
* Nordenfjeldske kunstindustrimuseum, Trondheim
* Vestlandske kunstindustrimuseum, Bergen
* Kunstindustrimuseet i København
* Røhsska konstsjöjdmusset, Göteborg
* Nationalmuseet i Stockholm
* Victoria and Albert Museum, London
* Museum of Applied Art, Seattle
* Cooper-Hewitt, New York
* Design Center, Singapore
* Philadelphia Museum of Art
* Deutsches Klingenmuseum, Solingen
* Kunstgewerbe Museum, Köln
* Das Landes Gewerbe Museum, Stuttgart

## Bakgrunnsstoff
* Høyskolen i Oslo 
* Kunstweb 
* Alf Bøe og Inger Helene Stemshaug: *Tias Eckhoff : en pionér i norsk industridesign* ISBN 82-7143-039-4
Abc

:*Sjå òg forkortinga [[ABC]]*

**Abc** er dei tre første bokstavane i det latinske alfabetet og blir brukt om ei heilt grunnleggjande lærebok, opphavleg i det å læra å lesa og gjerne også skriva alfabetet. Omgrepet abc kan også brukast generelt om alle slags grunnleggjande lærebøker eller om viktig grunnleggjande kunnskap innan eit fagområde, til dømes *abc for førarprøva* eller *liknings-abc frå Skatteetaten*.

Sidan dei første trykte bøkene kom på 1500-talet, er det blitt gjeve ut ei rekkje abcar på dei fleste språk. Fleire kjende forfattarar har skrive abcar på rim, til dømes H. C. Andersen, André Bjerke og Dr. Seuss. I nyare tid er ABC-bøker, der ein også har gått vekk frå innlæring av bokstavar i alfabetisk rekkjefølge, helst kjende som lesebøker.

## Bakgrunnsstoff
Pizza

**Pizza** er ein matrett som består av ein brødleiv, hovudsakleg laga av kveite, med ulikt fyll på, som tomat, ost eller kjøt. Retten kjem opphavleg frå Italia, men er utvikla vidare i USA og har spreidd seg derifrå til store delar av verda som ei form for snøggmat.

Pizzaer er som regel runde og har fyllet oppå, men det finst òg variasjonar, til dømes ved at leivane er firkanta eller ved at leiven er lukka rundt fyllet. Dette siste blir kalla *[[calzone]]*.

## Den italienske pizzaen

Tradisjonell italiensk pizza har ein tynn brødleiv, og retten blir steikt i kort tid (om lag 2 minutt) ved høg varme (450–450&nbsp;°C), noko som gjev ei sprø skorpe. Tradisjonelt brukte ein det ein hadde i huset til å ha oppå pizzaen, til dømes ein tomat, nokre oliven og litt ost. Namnet *pizza* tyder eigentleg «rot». 

Visse kombinasjonar blei fastsette typar og har fått namn, til dømes napoletana, margherita og quattro stagioni. I dag får ein helst pizza på eit pizzeria som har spesialisert seg på retten. Pizzabakarar handterer deigen på elegant vis, ved å svinga han i lufta for å raskt laga ein tynn pizza, og dei beste deltek i konkurransar.

## Den amerikanske pizzaen

Det var italienarar som var flytta til USA som innførte retten der, men dei gjorde òg nokre endringar. Pizzaleiven blei tjukkare og mjukare, og ein hadde på meir fyll med fleire ingrediensar. I staden for å ha osten under resten av fyllet blei det vanleg å ha eit tjukt lag ost oppå.

Medan den italienske pizzaen må etast fersk, kan ein frysa ned amerikanske pizzaer og varma dei opp i ein steikeomn seinare. Den flate forma gjer dei òg lette å frakta, kalde som varme. Dermed er pizza blitt ein enkel og populær type snøggmat, som ein kan nyta både heime og ute, leverte med bud eller laga sjølv. Pizza er sunnare enn mange andre typar snøggmat ettersom han inneheld fleire ulike matsortar som kan gjev ulike næringsstoff. Som annan snøggmat er han likevel temmeleg feitthaldig og er ikkje bra for kroppen i store mengder.

## Bakgrunnsstoff
Partido Socialista de Chile

**Det chilenske [[sosialist]]partiet PS** blei danna i 1933. Det var frå starten eit ganske samansett parti, både sosialt og politisk. Hovudskilnaden i høve til kommunistane var at PS insisterte på å vere heilt uavhengig av Sovjetunionen. Partiet sitt symbol er ei kvit indianarøks på ein raud profil av Latin-Amerika i ein kvit sirkel med raud rand. På kvar si side av det søramerikanske kontinentet står bokstavane P og S i raudt.

I 1970 blei Salvador Allende frå PS vald som president i Chile i brodden for ein venstreallianse med namnet Unidad Popular (UP), Folke-Einskapen. Viktige reformer blei gjennomførte, mellom anna nasjonal kontroll med koparindustrien, landet sin viktigaste eksportindustri, som hadde vore på US-amerikanske hender. 

Den 11. september 1973 blei UP-regjeringa styrta i eit militærkupp støtta av USA, og president Allende døydde same dag under åtaket på presidentpalasset. Medlemmene av PS og andre venstreparti blei utsette for sterk forfølging, mange blei drepne, torturerte, eller måtte flykte frå landet. 

PS delte seg i denne tida i ulike fraksjonar som hadde ulike syn på korleis diktaturet best kunne bekjempast, og kva linje partiet skulle stå for. Ei gruppe som stod for ein moderat sosialdemokratisk kurs blei etter kvart dominerande. Frå denne tendensen kjem både noverande president Ricardo Lagos og noverande partileiar Ricardo Nunez. 

I 1988 danna folk frå PS eit nytt Parti for Demokrati PPD med Ricardo Lagos i brodden, for å få med fleire i opposisjonen mot Pinochet-styret, som var på hell. PPD var vellykka som eit «utvida PS» i vala på 1990-talet etter at sivilt styre var gjenoppretta, men PS måtte velje, anten å satse på PPD eller gjenreise PS. Det enda med at PS sameinte dei viktigaste fraksjonane sine og heldt fram som PS. Men PPD heldt også fram som sjølvstendig parti med sosialdemokratisk profil. Desse to partia arbeider saman, men det er også eit visst konkurranseforhold. 

PS, danna i 1933, forbode 1973-1990, er eit av dei viktigaste partia i chilensk politikk, ein del av den sentrum-venstre-koalisjonen som dominerer politikken i landet. Salvador Allende er framleis partiet sitt fremste person-symbol, og minnet om den falne presidenten blir halde høgt i ære. Den nye stjerna i PS i førstninga av det 21. hundreåret, er ei kvinne, Michelle Bachelet. Ho er frå mars 2006 president i Chile. Ho kjem truleg til å spele ei viktig rolle i chilensk politikk i åra som kjem.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Fast stoff

**Fast stoff** er ein aggregattilstand som både har fast form og fast volum. I eit fast stoff er molekyla pakka tett saman og har faste plassar i høve til kvarandre. Stoffet blir hardt og lite bøyeleg.

Innan kjemien og fysikken brukar ein å skriva (s), kort for *solid*, for å visa at eit stoff er i fast form. H2O(s) viser til dømes til vatn i fast form, det vil seia is.

## Form

Stoff i fast tilstand kan ha ulike strukturar, til dømes krystallform. 

Ofte vil den ordna strukturen innehalda tomrom som gjer at det faste stoffet har lågare massetettleik enn væskeforma av stoffet. Dette gjeld til dømes snø og is. Det lettaste faste stoffet skapt av menneske er aerogel. Dette har tettleiken 1,9 mg per cm&sup3;, eller 526,3 gonger mindre enn vatn.

## Kjelder
Røntgenium

**Røntgenium** er eit kunstig grunnstoff i gruppe 11 i periodesystemet. Tidlegare hadde grunnstoffet det midlertidige namnet **unununium** og symbol **Uuu**. Lite er kjend om eigenskapane til røntgenium.

**Fakta**:
* Kjemisk symbol: **Rg**
* Atomnummer: 111
* Atommasse: [272]

## Historie

Røntgenium vart først framstilt hos Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI) i Darmstadt i Tyskland den 8. desember 1994.

31. oktober 2004 fekk grunnstoffet namnet Røntgenium (Rg) etter den tyske fysikaren Wilhelm Conrad Röntgen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Periodesystemet.no *Universitetet i Oslo*
* Webelements (engelsk)
* frå IUPAC
Latin-Amerika

**Latin-Amerika** er dei landa i verdsdelen Amerika der fleirtalet av menneske talar anten spansk (kastiljansk) eller portugisisk, begge romanske språk som er etterkommarar etter latin. 

Latin-Amerika omfattar heile Sør-Amerika unntatt tre små land rett nord om Brasil («dei tre Guianaane»), heile Sentral- eller Mellom-Amerika, den sørlegaste delen av Nord-Amerika (Mexico) og nokre av øyane i Mexico-bukta/Karibia. 

## Land

I alle desse landa talar folk flest spansk, unntatt i det største og folkerikaste, Brasil, der dei talar portugisisk.
Gösta Adrian-Nilsson

**Gösta Adrian-Nilsson**, òg kalla **GAN**, () var ein svensk målar og forfattar. Adrian-Nilsson signerte arbeida sine *GAN*. Han vert rekna for å vere ein pioner for abstrakt og  modernistisk kunst i Sverige. Han skreiv også dikt, noveller og barnebøker.

GAN er bland anna representert på Nationalmuseum og Moderna museet i Stockholm, Göteborgs konstmuseum, Kalmar konstmuseum, Malmö konstmuseum, Prins Eugens Waldemarsudde og Kulturen i Lund. På det sistnemnde museet dannar verka til GAN, i lag med dei til sølvsmeden Wiven Nilsson, grunnstammen i ei permanent utstilling om modernismen. Dei etterlatne papirar hans er ved  Universitetsbiblioteket i Lund.

## Liv

Gösta Adrian Nilsson var fødd i Lund i Skåne. Han voks opp i Lund i ein del av byen som er blitt Nya stan, eller Nöden på folkemunne.

Han utdanna seg ved Teknisk Selskabs Skole i København og Zahrtmanns Skole på Kunstnernes Studieskole ved Akademiet København. Han gjorde også mange studie- og arbeidsreiser i utlandet, mellom anna til Berlin og Köln 1912-1914, der han vart påverka av arbeida til Vasilij Kandinskij og Franz Marc. Han utvikla si eiga form for ekspressiv kubisme der fascinasjonen hans for moderne teknologi og maskulin styrke fekk uttrykk.
Mannlege idrettsutøvarar og sjømenn var hyppige motiv. Det var også skip, hamner og jarnbane. Uttrykket fekk drag av futurisme og konstruktivisme.

Mellom 1920 og 1925 budde og arbeidde han i Paris og der kom han i kontakt med Fernand Léger. På 1930-talet vart måleria hans  surrealistiske, og på 1940-talet vart kunsten hans heilt abstrakt. 

I ei dagbok han etterlét seg kalla GAN seg sjølv for ein outsider. Dette er blitt tolka av kunsthistorikarar som ei tilvising til at han fekk til dels mykje kritikk av svensk presse for sin modernistiske kunst, men også at han var homofil i ei tid då dette var tabubelagt og direkte forbode i Sverige. Han valde å skapa ein slags protestkunst der valet av motiv, som maskuline sjømenn, idrettsfolk og militære kan tolkast som eit uttrykk for den seksuelle legninga hans. Dette blir bekrefta i dagbøkene hans, der GAN sjølv fortel at særleg sjømennsmåeria stamma frå erotiske opplevingar.

## Representert ved mellom anna desse samlingane
* Göteborgs konstmuseum
* Kulturhistoriska museet i Lund
* Moderna Museet i Stockholm
* Malmö Museum
* Malmö Konstmuseum
* Nationalmuseum Stockholm
* Waldemarsudde, Prins Eugens kunstmuseum i Stockholm

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Gösta Adrian-Nilsson|Gösta Adrian-Nilsson]]» frå ,  den 26. juni 2019.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*Lunds Domkyrka, Norrköpings Konsmuseum
*Hästtämjaren, Norrköpings Konsmuseum
*Arkivet etter GAN

;Litteratur

* Jan Torsten Ahlstrand: *GAN : Gösta Adrian-Nilsson : perioden 1914&ndash;1932*
* Jan Torsten Ahlstrand: *GAN : 1884-1920 : Gösta Adrian-Nilsson : Modernistpionjären från Lund.* ISBN 91-85330-71-X
Applikasjonslaget

**Applikasjonslaget** er lag sju i OSI-modellen. Protokollar for å oppnå ein spesiell teneste som filutveksling, e-post, eller nettradio høyrer til på dette laget. Eit velkjent eksempel er HTTP-protokollen som brukast av ein nettlesar for å utveksle data med ein tenar.
Talet 8

**8** (**åtte**) er eit samansett tal: 8&nbsp;=&nbsp;2·2·2. I heiltalsrekkja kjem det etter talet sju og før talet ni.

Talet åtte kan indikerast med prefikset *okta-* (frå gresk) eller *okt(o)-* (frå latin).

Ordenstalet som svarar til talet åtte, er **åttande** (**8.**).
Talet 9

**9** (**ni**) er eit kvadrattal og dermed eit samansett tal: 9&nbsp;=&nbsp;3·3. I&nbsp;heiltalsrekkja kjem det etter talet åtte og før talet ti.

Ordenstalet som svarar til talet ni, er **niande** (**9.**).
Skjemteeventyr

**Skjemteeventyr** er ein type eventyr som har humor, skjemt og spott som viktige verkemiddel. Desse eventyra har få eller ingen overnaturlege innslag, men har hatt som hovudfunksjon å underhalda og vekka latter hjå tilhøyrarane. Skjemteeventyr har nummer 1200-1999 i Aarne-Thompson-katalogen.

Gruppa er svært samansett, og kan til dømes handla om dummingar, friarar, ektepar, osb. Ofte er det personar i den øvre klassa i lokalsamfunnet, slik som prest og lensmann, som vert utsette for skjemt og spott. Det vert via eventyra retta politisk skyts mot styresmaktene. 

Fleire slike eventyr driv gjøn med ei enkeltgruppe som skal vera dummare enn andre. I dansk samanheng er desse ofte molbohistorier, fortalde om folk frå Mols på Jylland. Frå Hordaland i Noreg finst det døme på  slike forteljingar om folk frå Voss.

Ei undergruppe av sjangeren er eventyr om ektepar der ein skjemtar den dumme ektemannen eller kona. «Mannen som skulle stelle hjemme» (AT 1408) og «Kjerringa mot strømmen» (AT 1365AB) er døme på slike eventyr.
I AT-katalogen er skjemteeventyra vidare delt inn i eventyr om kvinner (AT 1440-1524), eventyr om menn (AT 1525-1724) og eventyr om prestar (AT 1725-1874).

Lygesoger eller lygeeventyr er ei form for skjemteeventyr med utrulege overdrivingar som gjer det klart at dei ikkje er sanne.

Ramseeventyr eller remseeventyr er ei anna undergruppe av skjemteeventyr. Slike eventyr er kjenneteikna av at nye element i handlinga blir lagde til tidlegare element, slik at forteljinga dannar ei lang oppattande ramse. Nokre døme på slike eventyr er «Pannekaka» (AT 2025), «Kjetta som var så fæl til å ete» (AT 2027) og «Hanen som falt i bryggekaret» (AT 2025).

I kategorien skjemteeventyr finst også erotiske eventyr, eventyr med seksuelt og humoristisk innhald.

Skjemteeventyr ser ut til å ha vore utbreidde over heile landet, og nokre av dei lever framleis i munnleg tradisjon som vitsar eller grovisar &mdash; ofte utan at forteljarane veit historia har gamle eventyrrøter.

## Kjelder
Sigurjón Birgir Sigurðsson

**Sigurjón Birgir Sigurðsson**, også kalla **Sjón**, () i Reykjavik) er ein islandsk forfattar.

Den fyrste diktsamlinga si, *Sýnir: yrkingar*, gav han sjølv ut som 15-åring i 1978. Han har fått gitt ut mange diktsamlingar og 5 romanar. I tillegg har han mellom anna skrive barnebøker og songtekstar for Björk. Han skreiv til dømes teksten til *Oceania* som Björk framførte under opningssermonien til Dei olympiske leikane i Aten 2004. I 2001 vart han nominert til Oscar for beste originalsong saman med Björk og Lars von Trier for *I've Seen It All* frå Dancer in the dark.

Han fekk Nordisk Råds litteraturpris i 2005 for romanen *Skugga-Baldur*.

## Bibliografi
* 1978 Sýnir: yrkingar
* 1979 Madonna 
* 1979 Birgitta (hleruð samtöl) 
* 1981 Hvernig elskar maður hendur
* 1982 Reiðhjól blinda mannsins
* 1983 Sjónhverfingabókin
* 1985 Oh!: (isn't it wild) 
* 1986 Leikfangakastalar sagði hún það er ekkert til sem heitir leikfangakastalar 
* 1987 Stálnótt (Mál og menning, Reykjavik)
* 1989 Engill, pípuhattur og jarðarber (Mál og menning, Reykjavik)
* 1991 Ég man ekki eitthvað um skýin (Mál og menning, Reykjavik) ISBN 9979-3-0252-6
* 1994 Augu þín sáu mig (Mál og menning, Reykjavik) ISBN 9979-3-1954-2,
::på norsk:
::2001 Dine øyne så meg : en kjærlighetshistorie (Tiden, Oslo) ISBN 82-10-04528-8
* 1995 Sagan af húfunni fínu
* 1998 Myrkar fígúrur
* 2000 Númi og höfuðin sjö 
* 2001 Með titrandi tár (Mál og menning, Reykjavik) ISBN 9979-3-2242-X
* 2002 Sagan af furðufugli (Mál og menning, Reykjavik) ISBN 9979-3-2342-6
* 2003 Skugga-Baldur (Bjartur, Reykjavik) ISBN 9979-774-43-6
::på norsk:
::2005 *[[Skugga-Baldur]]* (Tiden, Oslo)
* 2005 *Argóarflísin*, roman
::på norsk:
::2007 *Flisen fra Argo* (Tiden, Oslo)

## Prisar og utmerkingar
* 1995 Avisa DV sin kulturpris
* 1998 Rithöfundasjóður Ríkisútvarpsins
* 2002 Avisa DV sin kulturpris
* 2005 Nordisk råds litteraturpris for romanen *Skugga-Baldur*

## Kjelder

* Bokmenntir

## Bakgrunnsstoff
* Nordisk Råd 
* Skolavefurinn
Georg II av Storbritannia

**Georg II** Augustus () var konge av Storbritannia og Irland frå 1727 til 1760. I tillegg var han hertug av Braunschweig-Lüneburg (Hannover) og tysk kurfyrste. Han var den andre britiske monarken av det tyske fyrstehuset Hannover, og den siste britiske monarken som personleg leidde styrkar i krig. Ulikt føregangaren Georg I snakka han flytande engelsk, i tillegg til fleire andre språk.

Georg II var son av arveprinsen av Braunschweig-Lüneburg, den seinare kong Georg I av Storbritannia, og kona Sophie av Celle. Då faren vart hertug av Braunschweig-Lüneburg vart Georg sjølv arveprins. Georg II gifta seg med prinsesse Caroline av Brandenburg-Ansbach i 1705.

Georg grunnla mellom anna Georg-August-Universität i Göttingen.

Etterfølgjar som konge og fyrste var sonesonen Georg III av Storbritannia.

## Bakgrunnsstoff
Musikkinstrument

**Musikkinstrument** er gjenstandar laga til for å skapa musikk. Det går ei flytande grense mellom gjenstandar frå dagleglivet som blir brukte til å laga lyd i eit musikkstykke (t.d. vaskebrett) og instrument som er blitt særskild laga for å spelast på av musikarar. Det akademiske studiet av musikkinstrument blir kalla organologi.

Det er funne musikkinstrument som stammer frå steinalderen. Det eldste moglege instrumentet kan vera opptil 67&nbsp;000 år gammalt, oldsaker som dei fleste godtek som tidlege fløyter er opptil 37&nbsp;000 år gamle. Kvart samfunn har utvikla sine instrument, og samtidig teke til seg nye instrumenttypar utanfrå. I mellomalderen kunne ein til dømes finna instrument som stamma frå Mesopotamia i Indonesia-øyane, medan ein i Europa brukte instrument som opphavleg kom frå Nord-Afrika.

Ein deler instrument inn på ulike måtar, til dømes gjennom korleis dei lager lyd. Eit gammalt system som kan sporast tilbake til første hundreåret f.Kr. delte instrumenta inn i fire hovudgrupper: Instrument som laga lyd gjennom vibrerande strengar, instrument som laga lyd gjennom vibrerande luft, perkusjonsinstrument laga av tre eller metall, og perkusjonsinstrument med skinntrekk, trommer.

Seinare er stemmen blitt kalla eit eige instrument, og nyare oppfinningar som ikkje passar inn i systemet er komne til, som tangentinstrument og elektroniske instrument. Det er laga fleire nye system for klassifisering av musikkinstrument, til dømes kan ein dela dei inn etter kva toneområde dei dekker: Sopran, alt, tenor, baryton eller bass.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Musical instrument|Musical instrument]]» frå , den 30. mai 2009.* 

## Bakgrunnsstoff
Krydder

**Krydder** (fleirtal av **krydde** *(f.)* el. **krydder** *(n.)*) eller **krydd** er smaksstoff som ein tilset mat og drikke for å gje ønskt smak og aroma, og for å bevara maten. Krydder kan òg brukast som medisin, i religiøse ritual, og i kosmetikk og parfyme.

Krydder inneheld ofte eteriske oljer som fordampar ved relativt låg temperatur. Difor er det viktig å oppbevare dei i tett emballasje på ein kjølig stad. 

## Krydder i maten

Anten det er mykje eller lite ein treng, er krydderet som står i oppskrifta heilt nødvendig for at ein rett skal smaka som venta. Smaken av mange krydder kan somme tider oppfattast som smerte av kroppen, noko som gjer at han slepp ut endorfinar som igjen gjer ei god kjensle. Capsaicin, som finst i chili, stimulerer òg spyttutskiljing i munnen, som gjer fordøyinga enklare, og rørsle i ryggsøylen, slik at all maten går betre gjennom tarmane. 

I tillegg til å heve det estetiske ved maten og hjelpe fordøyinga, kan krydder hindre vekst av sopp og bakteriar, og har dermed ein nyttefunksjon, særleg når det gjeld kjøtrettar i varme land. Nokre krydder, som lauk, kvitlauk, oregano og allehande, drep alle bakteriar som prøver å laga koloniar på maten dei er i. Andre krydder drep berre ein del, men dersom ein blander fleire vil maten halda seg uskjemt lengre.

## Produksjon og handel

Krydder kan lagast av ulike delar av dyrka og viltveksande planter slik som rot, stengel, blad, blome eller frø. Etter at krydderdelen av planten er sanka inn, vert han som regel tørka og deretter ofte malen til pulver.
Det ferdige krydderet kan så lagrast åleine, eller saman med andre typar i ei krydderblanding.

Det veks mest krydder i tropiske område, noko som òg er ei forklaring på kvifor krydder blir nytta mest her. Der ein ikkje sjølv kan dyrka det, har etterspurnaden etter krydder alltid vore stor. Ikkje berre safran, men vanlege krydder som pepar og kanel hadde høge prisar. Ein av dei viktigaste grunnane til at Vasco da Gama utførte reisa si frå Portugal til India, var ønsket om å få betre tilgang på krydder. Også Christoffer Columbus var raskt ute med å fortelja at landet han tilfeldigvis hadde oppdaga – Amerika – kunne tilby ei rekkje nye krydder.

Kolonisering og seinare globalisering har ført til at ein har tilgang på rimeleg krydder over heile verda, og har hjelpt til med å spreia eksotiske matrettar til nye land.

## Nokre kryddertypar etter kategori

## Bakgrunnsstoff

* sciencedaily.com: Om dei bakteriedrepande eigenskapane til krydder (en)
Banjul

**Banjul** er hovudstaden i Gambia og ligg på øya St. Mary's Island der Gambiaelva renn ut i Atlanterhavet. Byen er ein av dei minste hovudstadene i Afrika, og blir ofte kalla ein diger landsby. I 2014 hadde han eit estimert folketal på . Den største byen og det økonomiske senteret i landet er Serekunda.

St. Mary's Island ligg mindre enn 1 meter over havet. Delar av byen er dermed utsette for flaum og havstiging.

## Historie

Britane grunnla byen i 1816 som ein handelsstasjon og eit utgangspunkt for å nedkjempa slavehandelen. Dei gav han namnet «Bathurst» etter Henry Bathurst, som var britisk minister for koloniane. Namnet blei endra til Banjul i 1973.

## Kommunikasjon

Banjul er den einaste hamnebyen i landet. Saman med peanøttprodukt, som er hovudeksportvara til Gambia, blir òg andre varer som bivoks, palmeolje, palmetrevyrke og dyreskinn frakta ut frå byen. Banjul har òg ein internasjonal flyplass i Yundum, 30 km sørvest for byen.

Byen har samband med det indre av landet og med Senegal via ei ferje som kryssar Gambiaelva til Barra, og av motorvegen Banjul-Serekunda Highway. Det går også ferje til Basse Santa Su opp Gambiaelva.

## Monument

Arch 22, Tjuetobogen, er porten til Banjul og bygd til minne om militærkuppet som skjedde den 22. juli 1994. Den boga porten er 35 meter høg og står midt på ein open plass som òg er ein del av monumentet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Kart som viser Banjul og kringliggjande byar
* Banjul hamn  (engelsk)
Herøy

**Herøy** eller **Herøya** er namnet på fleire stader i Noreg.
__NOTOC__
### Kommunar
* Herøy kommune i Møre og Romsdal
* Herøy kommune i Nordland

### Tettstader
* Herøya i Porsgrunn er ein tettstad og eit industriområde i Telemark fylke

### Øyar
* Herøy i Bergen er ein holme i Vestland
* Herøya i Finnøy er ei øy i Rogaland
* Herøya i Grimstad er ei øy i Agder
* Herøya i Herøy er ei øy i Møre og Romsdal
* Herøya på Hitra er ei øy og ein gard i Trøndelag
* Herøya i Hole er ei øy i Buskerud
* Herøya i Kristiansand er ei øy i Agder
* Herøy i Kvinnherad er ei øy i Vestland
* Herøyna er ei øy i Masfjorden kommune i Vestland
* Herøya i Steigen er ei øy i Nordland
* Herøya i Søgne er ei øy med ei fyrlykt i Agder
* Herøya i Ølen er ei halvøy i Rogaland
* Herøyna i Vindafjord er ei øy i Rogaland

#### Halvøyar
* Herøya i Holtålen er ei halvøy i Trøndelag
* Herøya i Tysfjord er ei halvøy i Nordland
Midtre Gauldal kommune

**Midtre Gauldal** er ein kommune i Trøndelag fylke. Han grensar mot kommunane  Melhus og Selbu i nord, mot Holtålen i aust, mot Os og Tynset i sør, og mot Rennebu og Orkland i vest.

Talet på innbyggjarar var 5950 per 1. januar 2009. Kommunesenteret er Støren. Midtre Gauldal ligg langs E6 fem mil sør for Trondheim. 

## Historie
### Kommunehistorie
Midtre Gauldal kommune vart oppretta i 1964 etter at kommunane Støren, Soknedal, Singsås og Budal slo seg saman.

## Samfunn
Kommuneadministrasjonen ligg på Støren, cirka 50 km sør for Trondheim. På Støren finn ein eit utdanningssenter med barne- og ungdomsskole samt ein vidaregåande skole med ei mengde linjer. Gjennom kommunen renn fleire vassdrag, dei største er Gaula, Sokna og Bua i Sørtrøndelag som alle er gode lakseelvar.

Kommunen består i hovudsak av fylgjande område: Budal, Singsås, Støren og Soknedal.

## Næringsliv
Kyllingindustri er ei stor næring i kommunen, særleg representert ved storbedriften Norsk Kylling. Andre store bedrifter i kommunen er Støren Trelast og Støren Treindustri

## Geografi

Forollhogna nasjonalpark ligg delvis i kommunen.

### Elvar, fjell og vatn
*Gaula
*Burusjøen
*Holsjøen

## Kultur

### Tusenårsstad
Kommunens tusenårsstad er Buosen (eller Buaneset), ein friluftsscene like ved elva Gaula. Staden er omtala i Snorres kongesoger. 

Buosen ligg på Rognes cirka ei mil søraust for Støren i retning Røros.

### Idrettslag
*Støren Sportsklubb
*Sokna Idrettslag
*Rognes Idrettslag
*Budal Idrettslag
*Singsås Idrettslag

### Korps
*Støren Skolekorps
*Støren Musikkorps
*Soknedal Skolekorps
*Budal Skolekorps
*Singsås Skolekorps

## Kjende personar frå Midtre Gauldal kommune
*Marit Bjørgen, verdsmeister i langrenn, kjem frå Rognes
*Svein Tore Samdal, trenar for damelandslaget i langrenn
*Magnar Solberg, olympisk meister i skiskyting
*Henrik O. Anshushaug, skyttarkonge.
*Tor Lian, president i Det europeiske håndballforbundet
*Ole Reitan, kjøpmann (Soknedal)

## Bakgrunnsstoff
* Midtre Gauldal
Talet 14

**Talet fjorten** (**14**) er eit samansett tal: 14&nbsp;=&nbsp;2·7. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 13 og før talet 15.

Ordenstalet som svarar til talet fjorten, er **fjortande** (**14.**).
Atommodell

Ein **atommodell** er ein måte å sjå for seg korleis atoma er bygde opp. Det er hovudsakleg to atommodellar: *Skalmodellen* og *skymodellen*.

I **skalmodellen** tenkjer ein seg at elektrona krinsar rundt atomkjernen i avgrensa skal.

Skala heiter K, L, M, N eller 1, 2, 3, 4 osb. Kvart skal har eitt eller fleire energinivå; i det første skalet er det eitt energinivå, i det andre skalet to, i det tredje skalet tre nivå osb. I det lågaste energinivået i kvart skal er det plass til 2 elektron, i det neste 6, i tredje nivå 10 osb. Det aukar altså med 4 elektron for kvart nytt energinivå. I skal nummer `n` er det såleis plass til `2&times;n&sup2;` elektron. Til dømes i skal nr 3 kan det vera `2&times;3&sup2;=18` elektron. Dette gjeld ikkje for det ytste skalet, der det aldri er plass til meir enn 12 elektron fordi nivå 3 har høgare energi enn det lågaste i neste skal.

I den nyare **skymodellen** tenkjer ein seg elektrona som bølgjer heller enn punkt i rommet, men også i denne handlar det om energinivå og orbitalar.

Felles for desse atommodellane er at elektron som tek opp energi i form av foton utanfrå, eller frå kjernen, blir eksitert og går over i eit høgare energinivå eller eit høgare skal, eller forlet atomet som i så fall blir ionisert. Jo sterkare energi som blir teke opp, jo lenger hoppar elektronet ut frå kjernen. Elektron som absorberer gammastråling frå atomkjernen vil oftast forlata atomet som såkalla Auger-elektron. Eksiterte elektron som framleis krinsar om atomet, kan seinare gå tilbake til lågare energinivå i ein eller fleire omgangar, og sender ut foton som svarar til energiforskjellen mellom desse nivåa. Forholdsvis små sprang kan gje stråling i det synlege spekteret, medan større sprang kan gje røntgenstråling.
Talet 15

**Talet femten** (**15**) er eit samansett tal: 15&nbsp;=&nbsp;3·5. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 14 og før talet 16.

Ordenstalet som svarar til talet femten, er **femtande** (**15.**).
Talet 16

**Talet seksten** (**16**) er eit samansett tal: 16&nbsp;=&nbsp;2·2·2·2. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 15 og før talet 17.

Ordenstalet som svarar til talet seksten, er **sekstande** (**16.**).
Talet 17

**Talet sytten** (**17**) er det sjuande primtalet og det einaste primtalet mellom 13 og 19. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 16 og før talet 18. 
Ordenstalet som svarar til talet sytten, er **syttande** (**17.**).

17 er det 2. fermattalet.

Perioden til 1/17 har maksimum lengd, 16: 1/17 = 0.0588235294117647.

17 er den fyrste summen av to distinkte 4'er potensar: 17 = 14 + 24.

Når *p* = 17genererer polynômet n^2 + n + p\, primtal, for n  .
Intramolekylær binding

**Intramolekylære bindingar** er kjemiske bindingar som verkar mellom atom i ei kjemisk sambinding. Dersom slike bindingar vert brotne, og andre vert danna med dei same atoma, vert ein ny isomer danna. Ei ny sambinding vert danna når bindingar vert brotne og danna slik at atom vert fjerna, skifta ut eller lagt til. 

Intramolekylære bindingar er ofte **sterke bindingar**, men i store molekyl kan ein ha intramolekylære hydrogenbindingar. Dei ulike typane sterk binding er metallbinding, ionebinding og kovalent binding (elektronparbinding).

## Sjå òg
* Intermolekylær binding
Talet 12

**Tolv** (**12**) er eit samansett tal: 12&nbsp;=&nbsp;2·2·3. I&nbsp;heiltalsrekkja kjem det etter talet 11 og før talet 13.

Talet tolv kan indikerast med prefikset *dodeka-* (frå gresk) eller *duode(sim)-* (frå latin).

Ordenstalet som svarar til talet tolv, er *tolvte* (12.).

Ei mengd på eksakt tolv objekt av same type vert ofte kalla eit *dusin* eller ei tylft.
Ei mengd på tolv tylfter (*12·12 = 144*) vert kalla eit gross.
Rolf Sagen

**Rolf Sagen** () var ein norsk forfattar. Han har gitt ut romanar, noveller, dikt og barnebøker. Han var også grunnleggjaren av Skrivekunstakademiet i Bergen.

## Bakgrunn og karriere
Sagen blei fødd i Vadheim i Høyanger kommune men voks opp i Sykkylven. Han utdanna seg til  psykolog, hovudoppgåva hans frå Universitetet i Oslo i 1971 heiter *Psykologiske konsekvensar av sosialt system : ein studie av ungdomsskuleelevars forhold til heimstaden i drabantby-, småby-, og bygdemiljø*.

Forfattardebuten hans kom i 1968 med diktsamlinga *Dørklinker*, som han fekk Tarjei Vesaas' debutantpris for. Sagen markerte seg som ein sentral norsk forfattar på 1970-talet.

## Prisar og utmerkingar

* I 1968 fekk han Tarjei Vesaas' debutantpris for *Dørklinker*.
* I 1976 fekk han Kritikarprisen for romanen *Mørkets gjerninger*.
* I 2003 fekk han Samlagsprisen.

## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### I bøker - eit utval
* 
* 

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Plater
*2008 *Filleflabben syng*, musikk-CD, saman med Rolf Stensland under artistnamnet Rolf men Rolf (NORCD, Oslo)

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Rolf Sagen i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
*Presentasjon av Rolf Sagen på Samlaget
*Presentasjon av Filleflabben syng på Musikkonline
Bjørg Vik

**Bjørg Vik** () var ein norsk forfattar og dramatikar fødd i Oslo. Ho var utdanna ved Journalistakademiet, og var tilsett i Porsgrunns Dagblad. Ho debuterte som forfattar i 1963 med novellesamlinga *Søndag eftermiddag*, og er vorte særleg kjend for novellekunsten sin. Ho var styremedlem i Norsk Forfattersentrum og Pressens Faglige Utvalg. Særleg på seksti- og syttitalet viste forfatterskapet til Vik eit sterkt feministisk engasjement, og i 1973 var ho med på å starte det banebrytande kvinnetidsskriftet *[[Sirene (magasin)|Sirene]]*.

Vik er omsett til over 30 språk, og har tre gonger vorte innstilt til Nordisk Råds Litteraturpris.

## Bibliografi
* 1963 *Søndag ettermiddag* (noveller)
* 1966 *Nødrop fra en myk sofa* (noveller) 
* 1967 *Ferie* (høyrespel)
* 1968 *Det grådige hjerte* (noveller) 
* 1979 *Gråt, elskede mann* (roman)
* 1972 *Kvinneakvariet* (noveller)
* 1974 *To akter for fem kvinner* (skodespel)
* 1974 *Hurra, det ble en pike* (skodespel) 
* 1975 *Fortellinger om frihet* (noveller) 
* 1976 *Gutten som sådde tiøringer* (barnebok) 
* 1978 *Sorgenfri: fem bilder om kjærlighet* (skodespel) 
* 1979 *En håndfull lengsel* (noveller) 
* 1981 *Det trassige håp* (høyrespel)
* 1982 *Snart er det høst* (noveller) 
* 1984 *Fribillett til Soria Moria* (skodespel) 
* 1985 *En gjenglemt petunia* (noveller) 
* 1987 *Jørgen Bombasta* (barnebok) 
* 1988 *Små nøkler, store rom* (roman) 
* 1990 *Vinterhagen* (skodespel) 
* 1991 *Poplene på St. Hanshaugen* (roman) 
* 1992 *Reisen til Venezia* (skodespel) 
* 1993 *Den lange veien til et annet menneske* (noveller) 
* 1994 *Elsi Lund* (roman) 
* 1996 *Gatenes magi* (fortellingar) 
* 1998 *Roser i et sprukket krus* (roman) 
* 1999 *Alt kvinner tilgir* (skodespel) 
* 2001 *Salong Saratustra* (skodespel) 
* 2002 *Forholdene tatt i betraktning* (noveller) 
* 2003 *Søndag ettermiddag* (skodespel)
*  2005 *Sensommer*  (noveller i utvalg)

## Prisar
* 1972: Riksmålsforbundets litteraturpris 
* 1974: Aschehougprisen 
* 1979: Kritikerprisen for En håndfull lengsel
* 1982: Cappelenprisen 
* 1988: Bokhandlerprisen for Store nøkler, små rom
* 1992: Ibsen-prisen for Reisen til Venezia
* 1996: Amalie Skram-prisen
Kjell Askildsen

**Kjell Askildsen** (, død 23. september 2021) var ein norsk forfattar frå Mandal.

Askildsen var ein av Noregs mest respekterte novelleforfattarar. Han har gitt ut nokre romanar også, men det er i fyrste hand novellene han er kjend for. Kjell Askildsen har også omsett utanlandsk litteratur til norsk, til dømes Eugene O'Neill, George Tabori og Samuel Beckett.

## Bibliografi
* 1953 - *Heretter følger jeg deg helt hjem* - Noveller
* 1955 - *Herr Leonhard Leonhard* - Roman
* 1957 - *Davids bror* - Roman
* 1966 - *Kulisser* - Noveller
* 1969 - *Omgivelser* - Roman
* 1974 - *Kjære, kjære Oluf* - Roman
* 1976 - *Hverdag* - Roman
* 1982 - *Ingenting for ingenting* - Noveller
* 1983 - *Thomas F´s siste nedtegnelser til almenheten* - Noveller
* 1987 - *En plutselig frigjørende tanke* - Noveller
* 1991 - *Et stort øde landskap* - Noveller
* 1996 - *Hundene i Tessaloniki* - Noveller
* 1999 - *Samlede noveller* - Noveller
* 2005 &ndash; *Alt som før* &ndash; Noveller i utvalg (34 noveller)
* 2015 &ndash; *Vennskapets pris* &ndash; Noveller

## Omsett til andre språk
Bøkene til Kjell Askildsen har vorte omsette til mellom anna tysk, fransk, spansk, engelsk, islandsk, svensk, dansk, finsk, estisk, tsjekkisk, rumensk og russisk.

## Prisar
* 1969 - Mads Wiel Nygaards legat 
* 1983 - Kritikerprisen 
* 1987 - Riksmålsforbundets litteraturpris 
* 1991 - Aschehougprisen 
* 1991 - Kritikerprisen 
* 1992 - Nominert til Nordisk Råds litteraturpris for *Et stort øde landskap*
* 1995 - Doblougprisen 
* 1996 - Brages hederspris 
* 1997 - Oktober-prisen
* 2004 - Det Norske Akademis Pris til minne om Thorleif Dahl

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Kjell Askildsen hjå Nasjonalbiblioteket
* 
* Kjell Askildsen i Biblioteksøk
Astrid Tollefsen

**Astrid Tollefsen** (), fødd i Horten, var ein norsk lyrikar.

Ho debuterte med diktsamlinga *Portrett i speil* i 1947, same året hadde ho vorte sambuar med Gunvor Hofmo. Dei budde i lag i fleire år, fyrst på Tøyen i Oslo, seinare på Sørlandet. 

## Bibliografi
* 1947 *Portrett i speil*, dikt (Gyldendal norsk forlag, Oslo) 	
* 1948 *Reisenetter*, dikt (Gyldendal) 		 	
* 1949 *Før brevet lukkes*, dikt (Gyldendal) 		 
* 1952 *Sang ved veikrysset*, dikt (Gyldendal) 	 	 
* 1955 *Ukjent gjest*, dikt (Gyldendal) 	 	 	
* 1956 *Høstkveld på stamkafeen*, dikt (Gyldendal) 
* 1958 *Et nytt vindu*, dikt (Gyldendal) 	 	 
* 1960 *Før det var for sent*, dikt (Gyldendal) 	 	 	
* 1963 *Fugl Blå*, dikt (Gyldendal) 		 	
* 1966 *På nattens terskel*, dikt (Gyldendal) 	 	 	
* 1967 *Hendelser*, dikt (Gyldendal) 	 	 	
* 1968 *Under ordre*, dikt (Gyldendal) 		 			
* 1969 *Mot et hemmelig mål*, dikt (Gyldendal) 	 	 	
* 1973 *Hver dag er hos oss*, dikt i utval (Den norske bokklubben, Stabekk)

## Prisar og utmerkingar
* 1958 Gyldendals legat
* 1967 Kritikarprisen for *Hendelser*
* 1970 Nominert til Nordisk Råds litteraturpris for diktsamlinga *Mot et hemmelig mål*

## Kjelder

* NBL-artikkel om Tollefsen, skriven av Øystein Rottem.
Etan

**Etan** (C2H6) er eit av dei enkle alkana. Ved normalt trykk og temperatur er etan ein fargelaus, luktfri og brennbar gass som er litt tyngre enn luft. I kombinasjon med luft kan etan danne eksplosiv blanding. Etan sjølvantenner ved 515&nbsp;°C. Ved oksidering av etan dannast eddiksyre (CH3COOH). 

Etan finst i naturgass og hentas opp frå olje- og gassfelta i Nordsjøen. På grunn av trykk og temperatur i olje- og gassreservoara er etan ein våtgass, men går over frå væskeform til gassform ved opphenting til overflata. 

## Bruk av etan
Etan er eit viktig råstoff i industrien ved omdanning til etylen eller som innsatsfaktor i den petrokjemiske industrien til produksjon av polyetylenplast og andre produkt. Etan brukast i produksjonen av etanol.

## Sjå òg
* Hydrokarbon

## Bakgrunnsstoff
Eva Ström

**Eva Ström** () er ein svensk forfattar frå  Lidingö.

Ho er utdanna lækjar og arbeidde som det frå 1977 til 1988. Deretter vart ho forfattar og litteraturkritikar på heiltid. Ho har skrive lyrikk, romanar og dramatikk. Forfattardebuten kom i 1977 med diktsamlinga *Den brinnande zeppelinaren*.

## Bibliografi
* 1977 *Den brinnande zeppelinaren*, lyrikk (Alba, Stockholm)
* 1979 *Steinkind* (Alba, Stockholm)
* 1982 *Det mörka alfabetet* (Alba, Stockholm)
* 1983 *Akra* (Alba, Stockholm)
* 1986 *Samtal med en daimon* (Alba, Stockholm)
* 1989 *Kärleken till matematiken*, dikt (Alba, Stockholm)
* 1991 *Mats Ulfson*, roman (Alba, Stockholm)
* 1993 *Brandenburg*, dikt (Alba, Stockholm)
* 1994 *Edith Södergran*, biografi (Natur och Kultur, Stockholm)
* 1997 *Berättelser* dikt (Alba, Stockholm)
* 1997 *Poesi & musik*, CD + hefte (Alice Musik Produktion, Stockholm)
* 1999 *Bröd*, roman (Bonnier, Stockholm)
* 2002 *Revbensstäderna*, dikt (Bonnier, Stockholm)
* 2004 *Rött vill till rött*, dikt (Bonnier, Stockholm)

## Prisar og utmerkingar
* 1993: De Nios vinterpris
* 2003: Nordisk Råds litteraturpris for diktsamlinga *Revbensstäderna*

## Bakgrunnsstoff
* Nordisk Råd 
* Nordic Literature
Kari Hotakainen

**Kari Hotakainen** () er ein finsk forfattar. Han er fødd i Björneborg, men blei utdanna ved Helsingfors universitet og har sidan 1986 budd fast i byen.

Kari Hotakainen har arbeidd som journalist og reklamemann og debuterte som lyrikar i 1982. I 1996 tok han til å skriva på heiltid. Hotakainen har skrive fleire diktsamlingar og romanar, men også barnebøker og radio- og fjernsynsdramatikk. I tillegg er nokre av bøkene hans vorte filmatiserte.

Romanane til Hotakainen skildrar gjerne middelaldrande, middelmådig menn med ein lidenskap, som i 
*Juoksuhaudantie* (2002, norsk *På hjemmefronten* 2004), der Matti Virtanen, ein mann med det vanlegaste føre- og etternamnet i Finland, gjer alt for å få tak i ein einebustad.
  	
## Bibliografi

* 1982 *Harmittavat takaiskut*, diktsamling
* 1985 *Kuka pelkää mustaa miestä*, diktsamling ISBN 951-0-13233-0
* 1987 *Hot*, diktsamling ISBN 951-0-14419-3
* 1988 *Runokirja*, diktsamling ISBN 951-0-15320-6
* 1990 *Lastenkirja*, barnebok
* 1991 *Buster Keaton: elämä ja teot*, roman ISBN 951-0-17446-7
* 1993 *Bronks*, roman ISBN 951-0-18924-3
* 1995 *Syntisäkki*, roman ISBN 951-0-20495-1
* 1997 *Pariskunta, pukki ja pieni mies*, roman
* 1997 *Klassikko*, roman ISBN 951-0-22223-2
* 1997 *Ritva*, barnebok ISBN 951-0-21638-0
* 1999 *Sydänkohtauksia, eli kuinka tehtiin Kummisetä*, roman ISBN 951-0-23878-3
* 2000 *Kalikkakasa*, samla dikt ISBN 951-0-24924-6
* 2000 *Näytän hyvältä ilman paitaa*, barnebok
* 2002 *Juoksuhaudantie*, roman ISBN 951-0-27315-5
:På norsk: 2004 *På hjemmefronten*, omsett av Tor Tveite (Cappelen, Oslo) ISBN 82-02-23219-8
* 2004 *Iisakin kirkko*, roman ISBN 951-0-29643-0
:På norsk: 2006 *Isakskatedralen*, omsett av Tor Tveite (Cappelen, Oslo) ISBN 82-02-24858-2
* 2006 *Huolimattomat*, roman ISBN 951-0-32302-0
:På norsk: 2009 *De skjødesløse*, omsett av Tor Tveite (Cappelen Damm, Oslo) ISBN 978-82-02-27400-9

## Filmar som byggjer på Kari Hotakainens romanar
* 2001 Klassiko, regi: Kari Väänänen IMDB
* 2004 Juoksuhaudantie, regi: Veikko Aaltonen IMDB

## Prisar og utmerkingar
* 1989: Kalevi Jäntti-prisen
* 1993: Savoniaprisen
* 1993: Finland-prisen frå det finske utdanningsdepartementet
* 1998: «Takk for boka»-prisen
* 2000: Topeliusprisen for beste barnebok
* 2002: Finlandiaprisen for *Juoksuhaudantie*
* 2003: Varjo-Finlandia prisen
* 2004 Nordisk Råds litteraturpris for *Juoksuhaudantie*

## Bakgrunnsstoff
* Nordisk Råd
Laboratorieutstyr

**Laboratorieutstyr** er utstyr som vert brukt i eit laboratorium. Utstyret kan vera spesiallaga for laboratoriebruk, eller det kan vera utstyr som òg vert nytta i andre samanhengar.

## Eksempel på laboratorieutstyr
*Analysevekt for å vega inn små mengder stoff. Mange analysevekter har nøyaktigheit på ±0,0001 g.
*Avtrekkskap
*Begerglas
*Bunsenbrennar - ein type gassbrennar.
*Byrette - vert brukt til titrering.
*Erlenmeyerkolbe
*Kalorimeter - instrument for å måla varme og varmekapasitet
*Kyvette - målecelle brukt i til dømes UV/VIS-spektrometer. Sjå UV/VIS-spektroskopi.
*Magnetrørar med magnet kan gjera det lettare å løysa stoff
*Mikroskop
*Målekolbe
*Målesylinder
*Petriskål
*pH-meter til å måla pH.
*Pipette
*Reagensrøyr
*Rotavapor
*Sentrifuge
*Sentrifugerøyr
*Skiljetrekt
*Spatel
*Sprøyte
*Termometer
*Urglas
*Vegeskip - liten behaldar av glas eller plast til å vega inn stoff i.

## Bakgrunnsstoff
Etter Rubicon

***Etter Rubicon*** er ein norsk spelefilm frå 1987. Filmen hadde premiere på norsk kino 10. september 1987. Han er klassifisert som thriller/drama, har ei speletid på 93 minutt, og tilrådd aldersgrense 15 år.

## Handling
Under ei militærøving utanfor kysten av Nordland og Troms blir to gutar på fisketur funne sjuke og med uforklarlege symptom. Kort tid etter innlegging på sjukehus døyr dei. Doktor Hoff (Sverre Anker Ousdal) og lensmann Berntsen (Toralv Maurstad) blir på same tid sende ut til tankbåten Rubicon som har meldt om ein eller annan naudsituasjon, men dei finn skipet tomt for folk. Politiet konfiskerar lika til dei to gutane og heile saka er omgitt med hemmeleghald, noko som får doktor Hoff til å starte undersøkingar på eiga hand. Med dette blir han dregen inn i eit politisk spel som syner seg å vera livsfarleg.

### Produksjon
Filmen blei spela inn i Lofoten og Vesterålen og ved Norsk film AS sine studio på Jar. Arthur Johansen og Leidulv Risan skreiv manus medan Leidulv Risan regisserte. Geir Bøhren og Bent Åserud stod for musikken.

* Foto: Harald Gunnar Paalgard
* Produksjonsleiar: Aage Aaberge
* Produsent: Dag Alveberg, Petter Borgli (ass.)
* Produksjon: Filmeffekt AS, Norsk Film AS

### Medverkande skodespelarar
* Sverre Anker Ousdal &ndash; Jon Hoff, lege
* Ewa Carlsson &ndash; Mona Axen, lege
* Ellen Horn &ndash; Maria Hamarøy, mor til Martin og Tom 
* Toralv Maurstad &ndash; Carl Berntsen, lensmann 
* Jack Fjeldstad &ndash; Thorvald Hoff, fiskar 
* Alf Malland &ndash; Arne Michelsen 
* Bjørn Sundquist &ndash; Elvenes, journalist 
* Christian Sampson &ndash; Martin Hamarøy 
* Stein Erik Skattum &ndash; Tom Hamarøy
* Jon Ausland &ndash; Amerikansk offiser

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Kyvette

**Kyvette** eller **kuvette** (av fransk *cuvette*) er eit lite kar til bruk i laboratorium. Det blir brukt til å ha væske i innan ulike kjemiske forsøk og prosessar, til dømes fotografi, elektroporering og spektroskopi. Karet er gjerne kubeforma, men kan også vera laga av ein sylinder. Det blir brukt ulike harde materiale, som glas, plast, porselen, kvarts eller andre mineral til å laga kyvettar. Sidene kan vera gjennomsiktige eller nokre av dei kan vera matte eller ugjennomsiktige. Kara kan nyttast opne eller dei kan vera stengbare med lok, skrukork eller propp.

## Bruk
Innan spektroskopi er kyvettar viktige behaldarar med standardiserte mål som gjer at ein kan samanlikna eigenskapar i ulike væsker.
Ein bruker mellom anna kyvettar i spektrofotometer. Her kan ein setja inn ein eller fleire kyvettar med prøveløysing i, slik at væska kan gjennomstrålast.

I fotografi bruker ein lange, smale kyvettar til fotografiske bad. Dei inneheld ei løysing med sølvnitrat og andre stoff som fotografiske plater kan dyppast i.

## Materiale
Dei vanlegaste materiala for kyvettar er plast, glas og kvarts. Pris og bruk bestemmer kva stoff ein føretrekk. Plastkyvettar er billige og knuser ikkje om ein mister dei, men er ugjennomsiktige i ultrafiolett lys. Kvarts er sprøare, men er til motsats frå plast og glas gjennomskinleg for ultrafiolett lys.

## Sjå òg
* Laboratorieutstyr

## Kjelder

*
* «cuvette» i *Century Dictionary and Cyclopedia* (ved wordnik.com)