open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fagopposisjonen

**Fagopposisjonen** ålment viser til opposisjon innan fagrørsla. 
I norsk historie er det rekna med to fagopposisjonar:

* Fagopposisjonen av 1911
* Fagopposisjonen av 1940
Gunnar Torvund

**Gunnar Torvund** () var ein norsk skulptør og biletkunstnar. Han voks opp i Hå kommune på Jæren og utdanna seg ved kunstakademiet i København og Statens kunstakademi i Oslo. 

Formspråket hans var mykje inspirert av afrikansk og egyptisk kunst, veldig stilisert. Han henta mykje symbolikk frå religionen. Eit av temå hans vr reise/livsferd, og mange av arbeida hans har eit veldig lyrisk drag. Ikkje so underleg at han samarbeidde med lyrikarar som Paal-Helge Haugen og bror sin Helge Torvund. Men meir kjend er han kanskje for utskmykkingar han har laga til kyrkjebygg. Her må nemnast kapellet på Nordkapp, altertavla i Eidsvåg kyrkje utanfor Bergen, eit arbeid som skapte mykje kontrovers i 1982, og Mortensrud kyrkje. Han har også vorte kjend for det han kalla hustavler: Figurar med eit kanskje religøst tilsnitt og som ikkje er tenkte i kyrkjerom. Ofte er det treplater med eit hovud, ei maske eller eit relieff midt i. Dei har eit meditativt preg. Materiala hans har vore til dels utradisjonelle. Ein kan finna bladgull, elfenbein, finer, fjør, lêr, rav, pleksiglas i tillegg til dei meir vanlege som stein og tre.

Torvund mottok fleire stipend, mellom anna Statens arbeidsstipen 1977 til 1980, og garantiinntekt frå 1999. I desember 2007 mottok han Ingeborg og Per Palle Storms ærespris (saman med bilethoggaren Nina Sundbye).

## Bakgrunnsstoff
* kulturnett.no: Gunnar Torvund 
* kkv.no: kunsten i Mortensrud kirke 
* Stavanger Aftenblad: utstillingsomtale 
* kik.no: cv og verkprøver 
* norges-bank.no: Skulpturen ''Spelet'' på banktaket 
* kunstsamlingen.uio.no: ''kapellet på Blindern''
Apple Inc.

**Apple Inc.** er eit amerikansk fleirnasjonalt selskap basert i Cupertino, California. Selskapet er ein produsent av forbrukarelektronikk, programvare og personlege datamaskiner. Det vart grunnlagt i 1976 av Steve Jobs og Steve Wozniak. Apple er særleg kjent for Mac-linja av datamaskiner, iPod (musikkspelar), iPhone (smarttelefon) og iPad (nettbrett), og har utvikla operativsystema OS X (for Mac) og iOS (for iPhone/iPod Touch/iPad/Apple TV). Selskapet er også utviklar av programvare som iTunes (multimedia), Aperture (bilderedigering) og Final Cut Studio (film- og lydproduksjon).

Apple er eit av dei største børsnoterte selskapa i verda. Selskapet hadde ei omsetjing på 108 milliardar amerikanske dollar og over 60 000 tilsette i 2011. Apple har ei butikkjede med 364 butikkar i 13 land (i tillegg til nettbutikk). Tim Cook vart utnemnd til CEO (administrerande direktør) i 2011. Selskapet er utnemnt av Fortune Magazine som det mest vørda selskapet i verda 2008-12. Selskapet har teke imot kritikk for den forretningsmessige praksisen sin, deriblant for arbeidskåra til arbeidarane ved Foxconn-fabrikkane i Taiwan, der mange av produkta frå Apple blir produserte.

## Historie

Den fyrste maskina, Apple I, var konstruert av Steve Wozniak. Maskina var handlaga av Wozniak og var klar for sal i juli 1976 til ein pris av US$ 666.66. Det vart produsert rundt 200 maskinar av denne typen. Året etter følgde den innebygde Apple II med tastatur og fargeskjerm, som vart ein stor suksess, og Apple vart i 1980 omdanna til aksjeselskap med raskt stigande aksjekursar. Apple III frå 1980 og Apple Lisa frå 1983, den siste med mus og grafisk brukargrensesnitt, vart ingen stor suksess, men i 1984 kom Apple Macintosh, også med mus og grafisk brukargrensesnitt. Denne bruksmåten vart ikkje vanleg blant såkalla industristandard-PCar (med prosessor frå Intel og operativsystem frå Microsoft) før tidleg i 1990-åra. Etter indre konfliktar og skuffande omsetjing forlét både Wozniak og Jobs selskapet i 1985.

«Mac»-en vart gradvis forbetra og vann etter kvart eit solid fotfeste innan grafisk bransje og høgre utdanning. I midten av 1990-åra var Apple eit av dei tre største merka av personlege datamaskiner, med IBM og Compaq som vesentlege konkurrentar. Likevel tapte selskapet pengar, og fleire tusen tilsette miste jobben. 1997 kom Jobs tilbake til Apple som konsulent, og han overtok etter kvart leiinga i selskapet og gav det eit heilt nytt image. I 1998 vart modellen iMac lansert, med ny og innovativ design. Den berbare versjonen iBook kom i 1999, og operativsystemet Mac OS X i 2000.

## Produksjon
Mykje av produksjonen av produkta til Apple vert utført av andre føretak, som Foxconn, Inventec og Pegatron, der dei tilsette arbeider under svært dårlege tilhøve.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Grand Prix

**Grand Prix** (fransk: Stor pris) er nemninga på fleire konkurransar:
* Melodi Grand Prix 
* Formel 1
* Filmen Grand Prix
* Andre ulike sportsarrangement
Steining

**Steining** er ein avrettingsmetode der det vert kasta stein på den dømde til han døyr. Steining er føreskriven i Bibelen og er òg ein tradisjonell avrettingsmåte i mange muslimske land. Iran er det einaste landet i verda der metoden blir brukt som offisiell avstraffing, men steining blir òg nytta i samband med sjølvjustis i andre land. 

Normalt skjer steining ved at ei folkemengd kastar stein på den dømde. Steinane skal vera store nok til å gjera skade, men ikkje så store at dei fører til tap av medvitet eller død med eitt treff. Avrettingsmåten kan derfor ta lang tid og er svært smertefull. I nokre tilfelle skjer døden ved kveling fordi den dømde er dekt med stein og så svekka at pusteorgana ikkje er sterke nok til å trekka inn luft.

## Bakgrunnsstoff
Allé

Ein **allé** eller **alle** (av fransk , ‘gå’) er ei gate eller veg med ei rekkje av tre på båe sider, eller ei slik rekkje av tre langs ein veg. Vanlegvis har alleen ei rekkje tre på kvar side, men han kan også ha to rekkjer på begge sider.

Døme på ein allé kan vere Bygdøy allé i Oslo eller Unter den Linden («under lindetrea») i Berlin i Tyskland.

Opphavleg vart alléane planta for å gi skydd og skugge til dei som ferdast på vegen. I dag er ein allé først og fremst eit vakkert innslag i landskaps- eller bybildet. Men langs sterkt trafikkerte vegar kan trea føre til trafikkfare ved å hindre sikta i inn- og utkøyringar.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
Norsk Bergverksmuseum

**Norsk Bergverksmuseum** er nasjonalmuseum i Noreg for bergverksdrift. Museet ligg i Kongsberg sentrum , og har hovudkontor i Kongsberg Sølvverk si gamle smeltehytte frå 1844. Museet formidlar gjennom forskjellige utstillingar den 330 år gamle historia til gruvedrifta ved bergstaden Kongsberg. 

## Avdelingar
Til Museet høyrer òg andre avdelingar. Både Den Kongelige Mynt sitt museum, Kongsberg industrimuseum (Kongsberg Våpenfabrikk sitt museum), og Kongsberg skimuseum held til i dei same lokala. I tillegg høyrer òg Sølvgruvene i Saggrenda, Sakkerhusa og Gruvelandskapet på Knutefjell til. Museet tilbyr òg spesielle gruvevandringar og byvandringar.

## Den Kongelige Mynts museum
Den Kongelige Mynt er ei av dei aller eldste bedriftene i Noreg som framleis er i drift. «Mynta» vart grunnlagd av Christian V i 1686 og var ein viktig og naturleg del av Kongsberg Sølvverk fram til nedlegginga i 1958. Museet rommer eksemplar på dei fleste myntar frå Christian IVs tid og heilt fram til våre dagar.

## Kongsberg Skimuseum
Ein av dei store pådrivarane for skimuseet på Kongsberg har vore Birger Ruud. Museet viser ski- og skisportshistorie gjennom ulike tider og spesielt Kongsbergs stordomstid innanfor skiidrett frå midten av 1920-talet og fram til 1950-talet.

## Kongsberg Våpenfabrikk sitt museum
Siste tilskot på museumsfronten i Kongsberg er Kongsberg Våpenfabrikk sitt museum. Museet er relativt lite, men svært rikhaldig og med ei rekkje forseggjorde utstillingar om utviklinga innanfor forsvarsindustrien, heilt fram til våre eigne dagar.

## Sakkerhusa
Sakkerhusa er ei samling av bygningar som vart reiste for vekependlande gruvearbeidarar. Husa blir i dag stort sett bruka til ulike tilstellingar og som kafeteria for Sølvgruvene som ligg rett attmed. Nokre rom i somme av bygningane er sette i stand slik dei var då det framleis var drift her.

## Sølvgruvene
Den kanskje viktigaste delen av museet er Sølvgruvene (Kongsberg Sølvverk) som ligg i Saggrenda, ca 8 km vest for Kongsberg. I sommarsesongen kan du ta eit minitog inn Christian VIIs stoll til Kongens Gruve, som var den største i Sølvverket. Det er ca 2 300 meter frå lyset og inn til endestasjonen for turistane. Då er du ca 342 meter under jordoverflata. Eitt av høgdepunkta inne i gruva er demonstrasjon av eit gammaldags heissystem, kalla «fahrkunst», som tok dei gamle gruvearbeidarane hundrevis av meter lenger ned i mørkret.

Utanfor gruvene og ved Sakkerhusa får ein i sommarhalvåret ta del i andre aktivitetar, som for eksempel gammaldags fyrsetjing.

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Bergverksmuseum sin nettstad
* om Norsk Bergverksmuseum på kulturnett.no

## Kjelder
* Bokmålswikipediaen http://no.wikipedia.org/wiki/Norsk_Bergverksmuseum
* Norsk Bergverksmuseum sin nettstad 
* Bjørn Ivar Berg: Gruveteknikk ved Kongsberg Sølvverk 1623-1914, Trondheim 1998.
Nadir

**Nadir** er det usynlege punktet i verdsrommet, der ei linje blir trekt frå ein observatør, gjennom planeten sitt sentrum og vidare ut i verdsrommet der den treffer himmelkvelvinga på den andre sida av planeten. Punktet er difor plassert 180° i høve retninga til senit.
Harry Söderman

**Harry Söderman** () var ein svensk politimann og politisjef. 
Kallnamnet hans var «Revolver-Harry». Han var sjef for Statens Kriminaltekniska Anstalt (SKA) i Sverige frå 1939 til 1953.
Han tok del i oppbygginga av norske politistyrkar i Sverige under den andre verdskrigen. 
Mot slutten av krigen, i mai 1945, tok han seg inn i Noreg. Den 7. mai kom han seg inn i Grini fangeleir, ved å fortelja at han hadde fullmakt til å gje fangane fri. Sjølv om dette var dagen før Nazi-Tyskland kapitulerte, lukkast han i å fortelja fangane at Tyskland hadde kapitulert. 
Han forsøkte òg å kome inn på Slottet, men vart avvist, då han ikkje kunne legitimere seg.
## Litteratur
* Anders Johansson: *Den Glömda Armén - Norge-Sverige 1939-1945*

## Bakgrunnsstoff
* Harry Söderman på http://www.polisen.se
* Revolver-Harry och Kalle Blomqvist En kriminalteknikers äventyrliga liv på http://www.polisen.se
Canadian Airlines

**Canadian Airlines** var frå 1987 til 2000 det andre største flyselskapet i Canada, etter Air Canada. På det meste, i 1996, frakta dei over 11,9 millionar passasjerar til over 160 reisemål i 17 land. Selskapet blei kjøpt av Air Canada i 2000.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Lofotposten

**Lofotposten** er ei dagsavis som kjem ut i Svolvær. Avisa har ein redaksjon på Leknes og dekkjer i dag i hovudsak Lofoten. Marianne Steffensen Kielland er redaktør for avisa.

Avisa vart grunnlagt i 1896 av Joh. E. Paulsen og overtatt av a-pressa i 1995. Avisa fekk innsett ein NS-redaktør under krigen og kom ut gjennom heile krigstida. Avisa hadde stordomstida si på 50-talet med eit opplag på over 50 000 og dekte heile Nord-Noreg. Avisa spreidde seg over heile landsdelen mellom anna fordi fiskarane som var på lofotfiske hadde med seg avisa heim. I nyare tid har avisa fått konkurranse i heimemarknaden sin frå *[[Lofot Tidende]]* på Leknes og har tapt marknadsdelar i Vesterålen til *[[Bladet Vesterålen]]* og *[[Vesterålens Avis]]*.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Grasrotrørsle

**Grasrotrørsle** er innan politikk og organisasjonsliv ei nemning på ei folkerørsle eller folkeaksjon som er organisert frå «folkedjupet». På engelsk er nemninga *grassroots movement*. Ordet er inspirert av det tyske «Graswurzel». Om det vert organisert ei kunstig grasrotrørsle ovanfrå og ned, vert det på engelsk kalla astroturfing, noko som kan omsetjast med *kunstgrasrørsle*. Astroturfing er henta frå kunstgras- merket Astroturf. Døme på falske grasrotrørsler er rørsler som vert organiserte av eit føretak eller ei styresmakt. For å organisera ei kunstig grasrotrørsle kan ein til dømes hyra inn eit informasjonsbyrå. Grunnen til at ein kan ynskja å organisera ei slik «kunstig» rørsle er at ei grasrotrørsle ofte har høgt truverde. Ei grasrotrørsle vert sedd på som ei spontan organisering av idealistiske menneske, grunna på dugnad.

## Bakgrunn
Ei grasrotrørsle kan gjerne arbeida for å løysa lokale problem. Ofte viser det seg at andre lokalsamfunn har same problemet. Innan miljørørsla er slagordet *handla lokalt, tenkja globalt* nytta (frå *Think Globally, Act Locally*). Av dette kjem nemninga glokalisering, som spelar på globalisering.

Grasrotrørsler blir organiserte av eit nettverk av innbyggjarar. Idéen er politisk engasjement for saker, same om det er krav om endring eller å forsvara noko som det er, gjennom krav frå veljarar og samfunnsmedlemmer «nedanfrå», heller enn at eksisterande politiske leiarar styrer prosessen «ovanfrå og ned». Slike aktivitetar forekjem over heile det politiske spekteret.

Teknikkar for grasrotorganisering og lobbyverksemd omfattar dør-til-dør-agitasjon, via telefon, selskap i heimane, møte, plakatar, stands på gata, innsamling av underskrifter, å setja opp informasjonstavler, samla inn pengar frå mange små gjevarar til annonser eller kampanjar, organisera store demonstrasjonar, å få enkeltpersonar til å senda inn meiningsytringar til media og styresmakter, og mobiliseringsaktivitetar som å minna folk på å stemma eller køyra dei til stemmelokala.

I USA meiner dei at den første gongen ordet «grassroots» vart bruka, var då senator Albert J. Beveridge frå Indiana i 1912 sa om det Progressive Partiet, at "dette partiet har komme frå grasrøtene. Det har vakse fram frå jordsmonnet til vanlege folk sine harde naudsyn." http://www.politicalquotes.org/quotedisplay.aspx?DocID=12869 

## Døme

* Mahatma Gandhi, organiserte grasrotrørsler i India
* Den europeiske kampen mot «software»-patent.

## Sjå òg
* Grønt Gras
* Ad-hoc rørsle
* Grasrotdemokrati
* Mikrokreditt
* Politisk parti

## Bakgrunnsstoff
* Grasrot i Pax leksikon
* The Citizen's Handbook (rettleiar til grasrotorganisering i eit lokalsamfunn)
* Kjøp din egen folkeaksjon  på http://www.propaganda-as.no
Else Breen

**Else Breen** () var ein norsk  forfattar. Ho gav ut verk både innan skjønnlitteratur og faglitteratur, men er best kjend for barne- og ungdomsbøker.

Breen var fødd i Molde og seinare busett på Tjøme. Ho hadde utdanning som magister i litteraturvitskap med forsking på Jens Zetlitz og lyrikk på 1700-talet. Else Breen underviste på forskjellige skoletrinn og på høgskolenivå.

Ho debuterte som forfattar i 1948 med *Unger med futt og vilje*.
Forfattarskapet omfattar barnebøker, høyrespel for barn (NRK), romanar, noveller og faglitteratur, mellom anna litteraturverket «slik skrev de» (1998) og (1995) og *Jens Zetlitz - et tohundreårsminne* (1990), omsett til 12 språk.

## Prisar og utmerkingar
Prisar for ungdomsbøker: Departementet sin pris 1970, Österreichischer Kinderbuchpreis 1978, Katholischer Kinderbuchpreis 1979.

## Utgjevingar
* 1948: *Unger med futt og vilje* (barnebok), Misjonsselskapets forlag – utgitt under jentenamnet *Else Myrstad*
* 1952: *Hurra for Inger!* (barnebok), Misjonsselskapets forlag – utgitt under namnet *Else Myrstad Breen*
* 1956: *Skolepike med avis* (ungpikebok), Misjonsselskapets forlag
* 1958: *Fjortenåring til overs* (ungpikebok), NOMI forlag
* 1959: *Far kjøper dukke-hus* (barnebok), NOMI forlag
* 1961: *Putte på Bloksberg* (barnebok), NOMI forlag
* 1966: *Lillebror og bamsekameraten* (barnebok), NOMI forlag
* 1970: *Mias kråke. Fra en femtenårings dagbok* (ungdomsbok), Aschehoug – utgitt på nytt under tittelen *Du kan aldri vite* i 1975
* 1973: *Annerledes* (barnebok) – også på nynorsk under tittelen *Annleis*
* 1975: * I stripete genser* (barnebok), Aschehoug – på tysk som *Warte nicht auf einen Engel*
* 1977: *Gutten bak hekken* (barnebok)
* 1978: *Stopp karusellen!* (noveller)
* 1981: *Hva skal vi gjøre med Oberon?* (barnebok)
* 1983: *Min mors paraply* (barndomserindringer)
* 1984: *Den røde skammelen* (billedbok) – med tegnspråkillustrasjoner av ordene i fortellingen av Tore Hansen; øvrige illustrasjoner av Tor Morisse
* 1985: *Morten Minus og Pauline Plus* (billedbok) – illustrert av Vivian Zahl Olsen
* 1987: *Hundreårshuset* (roman)
* 1988: *Slik skrev de – Verdi og virkelighet i barnebøker 1968-1983* (sakprosa) – revidert i 1995
* 1990: *Jens Zetlitz – et tohundreårsminne* (sakprosa) – om presten og poeten Jens Zetlitz
* 1991: *Merker i barken* (noveller)
* 1992: *Sommeren i fjor. Jon forteller* (barnebok)
* 1994: *Nattfrekvens* (roman)
* 1997: *I Blankenby. Dikt og regler fra engelskspråklig tradisjon* – gjendikting; illustrert av Malgorzata Piotrowska

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Else Breen på http://www.kulturnett.no
* Else Breen, Norsk Forfattersentrum
Skypumpe

Ei **skypumpe** er ei kraftig roterande luftsøyle som oppstår over hav og innsjøar. Dei liknar tornadoar og ofte så er dei nettopp det. Skypumper oppstår i samband med cumilforme skyer, og vanlegvis ikkje i samband med superceller som tornadoar oftast gjer. 

## Forskjellige typar

Skypumper som blir danna utanom superceller vert kalla «ikkje-tornadiske skypumper», medan dei som oppstår i samband med mesosyklonar i superceller vert kalla «tornadiske skypumper». Dei tornadiske skypumpene er generelt kraftigare enn dei ikkje-tornadiske, og er i praksis berre tornadoar over vatn. Tornadiske skypumper oppstår på same måte som vanlege tornadoar. 

Dei ikkje-tornadiske skypumpene oppstår vanlegvis i kystområde i samband med konvektive skyer i utvikling. Dei er vanlegvis av F0 styrke på Fujitaskalaen med vind mindre enn 30 m/s og kan ofte samanliknast med tromber på land. Skypumper oppstår oftast i område med tropisk klima, men kan òg oppstå i meir tempererte område av verda. Her til lands er dei å sjå kvar sommar langs Norskekysten. 

For å få danna ikkje-tornadiske skypumper treng ein ustabile atmosfæreforhold som skapar stigande luftrørsler. I tillegg må ein ha forskjellig vindretning i to forskjellige luftlag, slik at lufta får ein rotasjon. Skypumper kan oppstå langt inne i fjordar, sannsynlegvis på grunn av at vinden blir tvinga inn eller ut fjorden nær overflata, medan det i høgda over fjorden og fjella er ei anna vindretning. I Hardangerfjorden oppstår det årleg skypumper i august-september, og då kan det gjerne stå fleire på rekke og rad. 

Mange trur at skypumper trekk vatn opp frå sjøen og inn i skya, men i røynda er det lite vatn i trakta. Ofte kan det derimot kvervlast opp vatn i dei nedste delane av skypumpa. Den synlege delen av skypumpa oppstår derimot av vassdamp som kondenserer til små skydropar på grunn av svært lågt trykk i skypumpa. 

Når ei skypumpe er i ferd med å oppstå er ofte det først teiknet ein skugge i form av krusningar på vassoverflata. Når ei skypumpe er fullt utvikla flyttar den seg som regel sakte langs ein krum bane, og varar sjeldan meir enn eit kvarter før kjøligare luft blir pumpa opp i kvervelen og den løyser seg opp. 

## Referansar
* Frank W. Lane, *The Elements Rage, Vol. 2: Fire and Water*, (London: Sphere Books Ltd., 1968) pp. 17–24.

## Bakgrunnsstoff

* A Bilete av skypumpe frå Australia
* StormWiki 
* Heimevideo av skypumpe frå september 2006
Eurosong

**Eurosong** kan visa til:

* Eurosong, belgisk musikktevling
* Eurosong, irsk musikktevling
* Eurosong, slovakisk musikktevling
* Eurosong, tsjekkisk musikktevling
* EUROSONG - a MAD show, gresk musikktevling
Francisco Pizarro

**Francisco Pizarro y González** () var ein spansk oppdagar og conquistador. Han vart fødd i Trujillo i Spania, og døydde i Lima. Han reiste fleire gonger over til Amerika. I Amerika bygde han opp ein slagkraftig hær, og fekk vita om store rikdomar i Sør-Amerika. Pizarro er kjend for å ha øydelagd Inkariket. Slaget i Cajamarca kom etter eit bakhaldsåtak på regjerande inka Atahualpa og dei som var i følgjet hans, sett i scene av Francisco Pizarro. Hendinga skjedde seint på ettermiddagen den 16. november 1532 på den store offentlege plassen i Cajamarca. Byen hadde den gongen ein folkesetnad på ca 2000 menneske. Slaget varte ikkje meir enn to timar, det tok livet av tusenar og Pizarro oppnådde målet med å fange Atahualpa. I røynda var dette timane då inkariket fall og kongen av Spania tok over makta i territoriet. 

## Etter invasjonen
I 1535 låg heile Peru under spanjolane sin kontroll. Pizzaro grunnla byen Ciudad de los Reyes (seinare Lima) og fekk makta over den nordlege delen av det erobra landet. Almagro, hans tidlegare kompanjong, herska over den sørlege delen. Det kom snart til open krig mellom dei to. Pizzaro lukkast til slutt med å fanga Almagro etter slaget ved Las Salinas i 1538 og avretta han. Dei indre stridane heldt fram, og den spanska kongen måtte senda sin eigen representant for å styra over kolonien.

Pizzaro fekk stilling som guvernør. Det synte seg at Pizarro hadde betre evner som krigar enn som administrator. Han visste korleis ein heldt seg med ein hær med disiplin, men ikkje så mykje meir. Tilhengjarane til Almagro (mellom anna sonen), organiserte ei samansverjing mot Pizarro. Dei lukkast i å ta livet av Pizarro i palasset hans i Lima den 26. juni 1541.
Johann F. Meckel

**Johann Friedrich Meckel von Helmsbach** (), kalla **Meckel den yngre**, var ein tysk anatom og ein av grunnleggarane av teratologien (læra om misdanningar). Han var son av anatomen og obstetrikaren Philipp F. T. Meckel og soneson av anatomen Johann F. Meckel den eldre. Han var den av dei tre som gjorde mest arbeide med den Meckelske samlinga, ei samling av anatomiske preparat ved universitetet i Halle.

Meckel studerte medisin og språk ved universitet i Göttingen. I 1802 tok han graden dr. med. på ein avhandling om misdanningar på hjartet (*De cordis conditionibus abnormibus*).

Han var saman med Étienne Geoffroy Saint-Hilaire grunnleggar av teratologien og har mellom anna gjeve namn til misdanningane Meckels divertikkel, Meckels syndrom og til Meckels brusk.

Han utga fleire bøker, mellom anna *Handbuch der pathologischen Anatomie* (handbok i patologisk anatomi) i fire bind 1812–1820; og *System der vergleichenden Anatomie* (System for samanliknande anatomi) i seks bind 1821–1831.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Johann Friedrich Meckel der Jüngere|Johann Friedrich Meckel der Jüngere]]» frå ,  den 18. mai 2006.*
Isabella av Castilla

**Isabella I** (), kjend som **Isabella den katolske**, var regjerande dronning av eit sameint Spania frå 1479 til 1504. Ho var fødd i Madrigal, og døydde i Medina al Campo.

## Familie
Ho var dotter av Johan II av Castilla (1405–1454) og Isabella av Portugal. Isabella I gifta seg med syskenbarnet Ferdinand II av Aragonia den 19. oktober 1469, noko som la grunnen for ei spansk riksdanning. Ho etterfylgde broren Henrik IV av Castilla på Castilla si trone i 1474 men var tvinga til å forsvara arveretten sin mot brordottera Juana la Beltraneja. 

## Skipinga av Spania
I 1479 kom Ferdinand på trona i Aragón. Ekteskapet deira skapte ein personalunion mellom dei to rika deira, og same året tok Isabella og Ferdinand tittelen «konge og dronning av Spania». Paven tildelte dei tilnamnet «dei katolske».  

Under Isabella og Ferdinand blei den kristne gjenerobringa (*[[Reconquista]]*) av den iberiske halvøya fullført.
Den spanske inkvisisjonen vart etablert i 1478. I sin kamp mot kjetteri erobra dei spanske styrkane i 1492 det siste muslimske fotfestet på den iberiske halvøya, kongeriket Granada. Same året vart alle jødar utvist frå landet, eller tvinga til å konvertera til katolisismen.

Kongeparet er også kjend for å ha gjeve Christoffer Columbus støtte i forsøket hans på å finna ein sjøveg i vest til India. I staden oppdaga han Amerika, noko som danna grunnlag for det spanske imperiet. 

## Barn
* Isabella (1470–1498; gift med 1) arveprins Alfonso av Portugal, 2) Manuel I av Portugal
* Juan (1478–1498)
* Johanna den galne (1479–1555)
* Maria (1482–1517; gift med Manuel I av Portugal
* Katarina av Aragonia (1485–1536; gift med 1) Arthur, prins av Wales, 2) broren Henrik VIII av England

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Isabella I i Catholic Encyclopedia 
* Medieval Sourcebook: Columbus sitt brev til kongen og dronninga av Spania i 1494
* Musikk ved Isabella sitt hoff 
* University of Hull: slektsinformasjon om Isabella I
Lærdalsøyri

**Lærdalsøyri** er einaste tettstad og administrasjonssenter i Lærdal kommune i Vestland, og huser drygt halvparten av kommunens innbyggjarar. Den største arbeidsplassen er Lærdal sjukehus, lokalsjukehus for Indre Sogn, med om lag 150 tilsette. Elles er fleire mellomstore byggentreprenørar lokalisert til Lærdalsøyri, og dessutan noko treindustri.

Sentralt på Lærdalsøyri ligg Gamle Lærdalsøyri, eit prislønt og verna trehusmiljø frå 17- og 1800-talet med 161 bygningar i blant anna sveitserstil, som minner om tida då Lærdal var ein sentral administrasjons- og handelsstad. Kvar sommar arrangerast Lærdalsmarknaden her, ein historisk vestlandsk handelsmarknad som har blitt halden sidan 1500-talet. 

## Historie
Lærdalsøyri er ein gammal strandstad som under 1800-talet var den folkerikaste tettstaden i Sogn. Etter hundreårsskiftet blei den utkonkurrert av Sogndalsfjøra som sentralstad i Sogn. 

I 1838 blei det foreslått å gje Lærdalsøyri status som by (ladestad). I 1841 hadde byteiknarane planane klare for ein kvadratur som gjekk frå Lærdalsfjorden til omtrent der Hauge kyrkje står i dag. I 1842 vedtok Regjeringa å gje Lærdal bystatus, saman med Haugesund og Namsos, men alle tre stadene blei avvist alt i Odelstinget.

### Folketalsutvikling


Fil:Øyri4.jpg|Naustrekka ved Lærdalsfjorden.
Fil:Laerdalsoyri01.jpg|Øyragata.
Fil:Laerdalsoyri03.jpg|Øyragata.
Fil:Laerdalsoyri02.jpg|Sanden Pensjonat på Gamle Lærdalsøyri.
Fil:Laerdalsoyri04.jpg|Den gamle banken, seinare kulturbank, er no turistinformasjon.
Fil:2012-05 Hauge kirke02.jpg|Hauge kyrkje ligg på Lærdalsøyri.
Fil:Synneva Eris hus, Husfred, Sogn og Fjordane - Riksantikvaren-T286 01 0889.jpg|Synneva Eris hus, bilete teke omkring 1920. Dette var eit av tre verna hus som brann ned under storbrannen i 2014, og det einaste av dei tre som var freda.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Lærdalsøyri NRK fylkesleksikon for Sogn og Fjordane
Juan Carlos I av Spania

**Kong Juan Carlos I av Spania** (), fullt namn Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias, var konge av Spania frå 1975 til 2014, då han abdiserte til fordel for sonen Felipe.

Juan Carlos var son av Don Juan, greve av Barcelona, og barnebarn av kong Alfonso XIII av Spania. Han blei peikt ut som arving til trona av den spanske diktatoren Francisco Franco i 1960. Dette blei endeleg bekrefta i 1969, då den spanske nasjonalforsamlinga vedtok ein ny tronfølgjelov. Han blei teken i eid som konge då Franco døydde i 1975, og opna deretter for demokrati i landet.

Juan Carlos vart tildelt storkrossen med kjede av St. Olavs Orden i 1982.

## Titlar
Hans Majestet Kong Juan Carlos I av Spania, konge av Castilla, konge av León, konge av Aragón, konge av Dei to Sicilia (Napoli og Sicilia), konge av Jerusalem, konge av Navarra, konge av Granada, konge av Toledo, konge av Valencia, konge av Galicia, konge av Mallorca, konge av Sevilla, konge av Sardinia, konge av Córdoba, konge av Korsika, konge av Murcia, konge av Menorca, konge av Jaén, konge av Algarve, konge av Algeciras, konge av Kanariøyane, konge av Aust- og Vestindia (no Dei austindiske øyane og Karibia), Erkehertug av Austerrike, hertug av Bourgogne, hertug av Brabant, hertug av Milano, hertug av Athen, hertug av Neopatria, greve av Habsburg, greve av Flandern, greve av Tirol, greve av Roussillon, greve av Barcelona, herre til Bizkaia og herre til Molina

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Knut O. Aarethun

**Knut O. Aarethun** () er ein norsk politikar frå Lærdalsøyri. Aarethun er økonomisjef og rådgjevar ved fylkessjukehuset i Lærdal og Arbeidarparti-politikar. Han har vore tilsett ved sjukehuset sidan 1964.

Aarethun har vore medlem av kommunestyre og formannskap i Lærdal i fleire periodar frå 1967, og medlem av fylkestinget sidan 1981. Han har vore medlem av fylkesutvalet det meste av tida sidan og leiar for Arbeidarparti-gruppa. Dessutan var han fylkesvaraordførar i perioden 1991–1995 og fylkesordførar i perioden 1995–1999. I 2003–2007 var han òg ordførar i Lærdal kommune.

Mellom anna har Aarethun også vore tillitsvald i Norsk Kommuneforbund, idrettsleiar, leiar for Kommunenes Sentralforbund i Sogn og Fjordane, styremedlem i Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane.

## Kjelder
* «Knut O. Aarethun» på Wikipedia på bokmål og riksmål.
Nordag

**Nordag** var eit føretak under andre verdskrig, som hadde til føremål å byggja ut aluminiumsindustri i område kontrollert av Tyskland. Det tyske selskapet Nordische Aluminium Aktiengesellschaft (Nordisk aluminium aksjeselskap), kalla Nordag, vart oppretta mot slutten av 1940 i Berlin. Kapital til opprettinga kom for det meste frå Luftfahrtsministerium.
Det tyske flyvåpenet Luftwaffe trong aluminium til produksjon av fly. Nordag sette i gang prosjekt ymse stader i Noreg, der det var rik tilgjenge på vasskraft. Det vart sett i gang bygging av ymse vasskraftverk, for å få elektrisk kraft til smelteverka. 
Industriprosjekt vart sett i gang i Årdal, Sauda, Glomfjord, Odda og på Herøya.  Prosjekta vart i liten grad ferdige før krigen slutta. 

## Bakgrunnsstoff
* A/S Nordag 1941-1945  på http://www.riksarkivet.no
* Nordag i Norsk krigsleksikon
Nynorskens skog

***Nynorskens skog*** er eit musikkalbum av Oddvar Torsheim, som vart gjeve ut i 1992. Albumet er det fyrste frå Torsheim som soloartist og var eit prosjekt der han laga nynorske versjonar av songar av musikkgruppa The Beatles.

Tittelkuttet er inspirert av Beatles-songen «Norwegian Wood (This Bird Has Flown)». I samband med utgjevinga av CD-en laga Torsheim litografien *Nynorskens skog*. 

Eit lite skogholt i nærleiken av Torsheim-statuen i Førde sentrum har fått namn etter songen.
__NOTOC__
## Innhald

## Bakgrunnsstoff
*Heimesida til Oddvar Torsheim
Den Meckelske samlinga

**Den Meckelske samlinga** (tysk *Meckelsche Sammlungen*, eigentleg *Anatomischen Sammlungen zu Halle*) er ei stor samling anatomiske preparat ved universitetet i Halle. Ho starta med privatsamlinga til dei tre anatomane Meckel: Johann F. Meckel den eldre, sonen Philipp F. T. Meckel og sonesonen Johann F. Meckel den yngre.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Historie og oversikt over samlinga  ved lau-verlag.de
Suite

**Suite** (fransk 'rekkje', også **Partita**) er ei samanstilling av musikkstykke med og utan dansekarakter. Suiten er den tidlegaste typen musikkstykke med fleire satsar i europeisk instrumentalmusikk, og hadde ei stordomstid hjå Johann Sebastian Bach.

Suiten er ei form som særleg vart brukt i barokken. Normalt er alle satsane i same toneart. Dei er sånn sett saman at dei dannar kontraster - først ein langsam, så ein hurtig dans og så bortetter. Vanlege kombinasjonar er allemande (langsam) - courante (hurtig) - sarabande (langsam) - gigue (hurtig). Mellom desse satsane kan stykke av ulik karakter vere plassert.

Seinare blei «suite» brukt om fleire syklusar sett saman av mindre stykke, til dømes av scenemusikk sett saman for konsertoppførring. Særleg i romantikken blei utdrag av scenemusikk skrivne til eit skuespel kalla suite.

### Døme
Camille Saint-Saëns:
* Suite op. 49 (suite i barokkstil)
* *Suite algérienne* op. 60 (folkloristisk suite)
Edvard Grieg:
* *[[Peer Gynt]] Suite* (skodespelmusikk)
* *Fra [[Ludvig Holberg|Holbergs]] tid* (barokk og folkloristisk)
Gabriel Fauré:
* *Pelléas et Mélisande* (skodspelmusikk)
Nikolaj Rimskij-Korsakov:
* *Scheherazade* (illustrerer ei forteljing)

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Suite (musikk)|Suite (musikk)]]» frå , den 26. august 2012.* 
 
* suite – musikk (09.05.2012) i Store norske leksikon.
Philipp F. T. Meckel

**Philipp Friedrich Theodor Meckel von Helmsbach** () var ein tysk anatom og obstetrikar frå Halle. Han var son av anatomen Johann F. Meckel den eldre og far til anatomen Johann F. Meckel den yngre. Han var i samtida kjent som ein framståande fødselshjelpar og blei tilboden stilling som leiar av helsestellet i Russland av den russiske herskaren Katharina II.

Meckel bidrog til den Meckelske samlinga, ei samling av anatomiske preparat ved universitetet i Halle, med preparat knytt til obstetrikken.

## Kjelder
*
Johann F. Meckel den eldre

**Johann Friedrich Meckel von Helmsbach** (), kalla **Meckel den eldre**, var ein tysk lege og anatom. Han var far til anatomen og obstetrikaren Philipp F. T. Meckel og farfar til anatomen Johann F. Meckel den yngre. Han la grunnlaget til den Meckelske samlinga, ei samling av anatomiske preparat ved universitetet i Halle.

Meckels særlege interesse var anatomien til nervesystemet. Han testamenterte skjelettet sitt til si eiga samling og det er framleis ein del av utstillinga.

## Kjelder
*
Napalm

**Napalm** (naftenisk palmittisk syre) er ei lettantenneleg, seintflytand væske som brenn heftig. Stoffet blei funne opp av USA i 1942 til våpenbruk.

Det geléliknande stoffet klistrar seg til hud og er umogleg å slokka, slik at det skapar svært alvorlege brannsår. Likevel er ikkje napalm forbode innanfor folkeretten, og det har vore brukt så seint som under Vietnamkrigen. Napalmliknande bomber har òg vore brukte under Irakkrigen.

Ein SN-konvensjon frå 1980 forbaud bruk av napalm mot sivile, men denne er ikkje ratifisert av senatet i USA.
Sonate

**Sonate** er eit musikkstykke for eit eller fleire instrument, som har tre eller fire satsar etter eit spesielt mønster. Denne forma oppstod i den wienerklassiske perioden. 

Tradisjonelt kjem dei fire satsane i denne rekkefølgja:

* 1.sats; hurtig, i sonatesatsform
* 2.sats; langsom, ABA-form
* 3.sats; ein dansesats, t.d. menuett eller scherzo
* 4.sats; hurtig, kunne vere ein variasjonssats eller ein rondo

I byrjinga var sonaten oftast tre satsar lang, i mønsteret hurtig-langsam-hurtig, noko som var ei arv etter den italienske overtyra. Men etterkvart vart menuetten introdusert som tredjesats, og dette igjen var ei arv frå den barokke dansesuiten.
Trondheim katedralskole

**Trondheim katedralskole** er ein vidaregåande skole som ligg mellom Torget og Nidarosdomen i Trondheim sentrum. Skolen er den eldste i Noreg. I dag tilbyr han undervisning i fire utdanningsprogram: studiespesialisering, International Baccalaureate, musikk/dans/drama og media og kommunikasjon.

Skolen er første gongen nemnd i Soga om Håkon Håkonson då kongen var vald til konge på Øretinget i april 1217. Skolen feira derfor eit 700-års jubileum 26. april 1917. Skolen feira eit 800-årsjubileum i 1952 i høve 800-jubileet for erkebispesetet i Nidaros sidan ein rekna med at det på dette tidspunkt var organisert undervisning i regi av bispesetet.

## Tidligare rektorar

*1340 er Meistari Sira Serkver Sigurdsson nemnd
*1522 er Mester magister Andreas nemnd som *Nidrosiensis scholae rector*
*1559 mester Kjeld Hanssøn Gås (1525–1578)
*1580 Peder Olufsønn Soop (Petrus Olai, død 1612) 
*1597 Anfinn Olufsønn Soop (Amphion Olai, død ca. 1603)
*1603 Peder Anderssønn, sat eit halvt år
*1604 Mogens Pederssønn, avsett 1605 
*1605 Elias Olufssøn Soop (–1642)
*1610 Nils Svendssønn Vandrup
*1614 Jon Olufssøn (Jonas Olai), kort vikariat før han flykta
*1614 Mikel Mogenssønn (Michael Magni Hasselius, 1590–1654) 
*1618 Hans Søfrenssønn (Johannes Severini, –1660)
*1627 Anders Klaussønn (Andreas Claudius Holbeccensis, –1652)
*1652 Søfren Hanssønn (1623–1679)
*1658 Nils Skytte (1630–1667)
*1667 Simon Hof (1634–1708)
*1693 Anders Borch (1664–1709)
*1710 Nils Krog (1683–1738)
*1729 Hans Skanke (1679–1739)
*1734 Benjamin Dass (1706–1775)
*1751 Gerhard Schøning (1722–1780)

*1765 Søren Peter Kleist (1732–1781)
*1781 Laurits Smith (1754–1794)
*1785 Peder Lofft (1741–1804)
*1789 Søren Seerup Monrad (1744–1798)
*1798 Johan Frederik Holst (1745–1813)
*1806 Engelbreth Boye (1754–1839)
*1833 Otto Thott Fritzner (1797–1860)
*1834 Frederik Moltke Bugge (1806–1853)
*1851 Carl Arnoldus Müller (1818–1893)
*1874 Hans Henrik Petersen (1827–1906)
*1902 Knut Henrik Holtermann Lossius (1847–1915)
*1915 Hans Jenssen Johanssen (1857–1939)
*1925 Axel Sommerfelt (1860–1938)
*1931 Johan Bjørge (1883–1971)
*1938-1966 Asbjørn Øverås (1896–1966)
*1942-1945 Hans Henie (1887–1950), kort tid
*1966 Torbjørn Baustad (1914–1999)
*1981 Kristofer Grendahl (1924–2008)
*1991 Gunnar Paulsen
*1991 Anne Lise Drege 
*2012 Hilde Hov

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida åt Trondheim Katedralskole.
Rune Lange

**Rune Lange** () er ein norsk fotballspelar. Han er ein storvokst spiss, som spelar for Hartlepool i engelsk League One. Lange har spelt éin A-landskamp for Noreg.

Lange byrja karrieren i Tromsdalen. I 1997 vart han signert av Tromsø, der han raskt etablerte seg på førstelaget. I 1999 vart han toppskårar i Eliteserien, med 23 mål &ndash; og han er til dags dato den siste spelaren som har skåra over 20 mål på ein sesong i den norske toppserien.

Rosenborg var ved fleire høve interessert i å kjøpe Lange, men Lange gjorde det klart at han heller ville til utlandet. Hausten 1999 var han aktuell for den engelske klubben Coventry, men overgangen stranda. Sumaren 2000 vart Lange kjøpt av tyrkiske Trabzonspor. 

Tida i Trabzonspor vart kort. Lange sleit med å tilpasse seg livet i Tyrkia, og da løninga let vente på seg, braut Lange kontrakten med Trabzonspor i januar 2001, og signerte for Club Brugge, som då hadde Trond Sollied som trenar. I den belgiske klubben har Lange skåra mange mål, men også vore plaga av skader. I 2006 gjekk han til Vålerenga, men tida her blei òg prega av lite speletid og mykje skader. Etter kvart blei han leigd ut til Tromsø Idrettslag, før kontrakten blei avslutta før tida i januar 2009. Etter det fekk han kontrakt med Hartlepool.

## Kjelder
Tempel Ridder Ordenen

**Tempel Ridder Ordenen** er ein fråhaldslosje med røter attende til fråhaldsrørsla i USA. Mot slutten av 1700-talet og utover vart vertshusa meir og meir samlingsstaden for fattige arbeidarar, og dei sosiale og økonomiske tilhøva var elendige og prega av forfall. Benjamin Rush, professor og lækjar, var ein av dei som skulla koma til å spela ei avgjerande rolle for å snu denne utvikla, og i 1840 vart Washington-rørsla danna. Rørsla kom i stand ved at seks menn frå Baltimore drog åt Washington for å avgje eit løfte om totalt fråhald. 

I 1842 vart Sons of Temperance stifta i New York. Desse skulle arbeide med ritual, seremoniar, passord og regaliar. Som symbol tok dei eit likesida triangel med ei seksodda stjerne inni til minne om dei seks Washington-mennene. Ordenen skulle utvikla seg vidare med eit gradssystem, og i 1845 vart Tempel of Honor stifta med medlemmer frå Sons of Temperance. Med overføringa åt Sverige, vart denne ordenen til «Tempel Riddare Orden». I Noreg fekk han namnet «Tempel Ridder Orden».

Tempelriddarordenen vart innførd i Noreg den 10. desember 1922 då tempelet «NOREG» i Arendal vart innstifta. Stortemplet for Noreg og Island vart innstifta den 1. november 1947 i Oslo. I dag finst det 56 Tempel og Utpostar i Noreg med om lag 1350 medlemer.

## Bakgrunnsstoff
* Tempel Riddare Orden
* Tempelriddarordenen i Noreg
* vtskiringssal.no
Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon

**Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon** er eit amerikansk kampfly opphavleg produsert av General Dynamics. F-16 er i bruk i mange land over heile verda, blant anna i Noreg, Danmark, Nederland, USA og Belgia.

Flyet et basert på det såkalla «fly by wire»–konseptet, der alle kommandoane frå piloten vert styrte elektronisk via straumkablar. Første prototyp, YF-16, flaug i 1974, og F-16 gjekk inn i teneste den 17. august 1978. Jagarflyet vart bestemt kjøpt inn til det norske luftforsvaret i 1975. Det første flyet kom til Noreg i 1981.

Totalt er det produsert ca. 3&nbsp;000 fly.

## Variantar

* F-16A/B – de originale variantane, B-varianten er ein tosetar.
* F-16C/D – generell oppdatering, moderinisering av elektronikk, motor etc.
* F-16E/F – basert på C/D-varianten, med blant anna ein betre radar, berre seld til Dei sameinte arabiske emirata.
* F-16ADF – oppgradert A/B-variant, var i bruk i USAs National Guard.
* F-16I – variant laga for det israelske luftforsvaret.
* F-16XL – variant med deltaving til eksperimentelt bruk i NASA.
* F-2A/B(FS-X) – variant produsert for det japanske forsvaret.
* RF-16C/F-16R – variant for bruk til oppklaring.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* MILAVIA om F-16
IOGT

**International Organisation of Good Templars** (**IOGT**) er ei internasjonal rørsle som arbeider for edruskap, brorskap og fred. Opphavleg var IOGT ein orden, men det er no ein organisasjon.

IOGT hadde sitt utspring i 1877 og er dermed ein av landets eldste rørsler på deira felt.

Frå 1909 og fram til 1992 hadde IOGT i Noreg si eiga ungdomsrørsle, Noregs Godttemplar Ungdomsforbund (NGU). NGU og Det Norske Totalavholdsselskaps Ungdomsforbund (DNTU) vart i 1992 slådd saman til ein felles ungdomsorganisasjon, Juvente.

## Bakgrunnsstoff

* IOGT i Noreg
*
Landslaget for språklig samling

**Landslaget for språklig samling** er ein organisasjon som arbeider for at det skal verta eit sams skriftspråk i Noreg. Ei nemning på dette skriftspråket er samnorsk, ein mellomting mellom nynorsk og bokmål. Organisasjonen vart stifta i 1959. Laget gjev ut bladet Språklig samling fire gonger for året.
Laget har hatt medverknad i statleg språkplanlegging, mellom anna i kraft av to representantar i Norsk Språkråd, ein i bokmålsseksjonen og ein i nynorskseksjonen. 
Leiar er Ingunn Indrebø Ims (2011).

## Sjå òg
* Språklig samlings litteraturpris
* Noregs Mållag
* Riksmålsforbundet

## Bakgrunnsstoff
* Landslaget for språklig samling - offisiell side (samnorsk.no)
Tilskodar

**Tilskodar** eller **publikum** (av latin *publicus*, ‘offentleg’) er ein person som ser på ei hending utan å ta del i ho sjølv, bortsett frå visse avgrensa måtar. Omgrepet blir brukt i konkret tyding om dei som sit i salen under eit teaterstykke, ei kinoframsyning og folk som ser på opptog, idrettstilskipingar og liknande. I overført tyding uttrykkjer ordet for eksempel folk som ser på alvorlege hendingar, som brann, mobbing eller overfall, utan å (kunna) gjera noko for å hjelpe til.

Framføringar der publikum er fysisk til stades kan vera konsertar, drama, idrettsarrangement, talar eller innspeling av tv- eller radioprogram. Ein kan også vera publikum ved å nytt  massemedium som radio, TV og aviser, vitja museum eller lesa bøker.

Publikum kan delta aktivt i framsyninga, til dømes ved hjelp av latter, utrop, buing og applaus, eller vera meir passive tilhøyarar eller sjåarar.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:no:Publikum|Publikum]]» frå ,  den 2. desember 2023.*
Nordøya på New Zealand

**Nordøya** er ei av dei to hovudøyene på New Zealand, den andre er Sørøya. 
	
Der er fleire viktige byar på Nordøya; den største byen på New Zealand, Auckland, ligg i nord, hovudstaden Wellington ligg ved den sørlege enden av øya. Kring 76 % av innbyggjarane på New Zealand bur på Nordøya.

Maorimytologi fortel at Nord- og Sørøyene på New Zealand vart skapte på halvguden Māui si tid.

Segna seier at Māui og brørne hans var ute i kanoen sin og fiska då han fekk ein svær fisk på kroken og drog han opp or sjøen. Men medan han ikkje passa på ein augneblink, slost brørne hans om fisken og hakka han opp.

Denne store fisken vart til Nordøya, slik kjem det seg at māoriane sitt namn på øya er *Te Ika a Māui* (Māui sin fisk). Fjella og dalane skal ha vorte danna av at brørne til Māui hakka opp fisken.

Nordøya har ei flatevidd på 113,729 km2, dette gjer henne til den 14. største øya på jorda.

### Historie
På somme kart frå 1800-talet er Nordøya kalla *New Munster*.

## Regionar på Nordøya

Ni lokale administrative regionar omfattar Nordøya med alle tilstøytande øyer og territoriale farvatn:

* Northland
* Regionen Auckland
* Bay of Plenty
* Gisborne
* Waikato
* Taranaki
* Manawatu-Wanganui
* Hawke's Bay
* Regionen Wellington

## Større og mindre byar på Nordøya
(Mindre tettstader er utelatne.)

* Auckland
* Cambridge
* Coromandel
* Foxton
* Gisborne
* Hamilton
* Hastings
* Huntly
* Kerikeri
* Matamata
* Masterton
* Napier
* New Plymouth
* Pahiatua
* Palmerston North
* Raglan
* Rotorua
* Stratford
* Taupo
* Tauranga
* Wellington

## Kjende geografiske område
* Cape Reinga
* Cooksundet (Cook Strait)
* Lake Taupo (Tauposjøen)
* Tongariro nasjonalpark
* Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu
* Waikato River (Waikatoelva)
* Waipoua Forest
* Waitomo Caves (Waitomogrottene)

## Kjelder

* Statistics New Zealand
Vits

Ein **vits** er ei stutt og fyndig historie som handlar om ein humoristisk situasjon. Vitsar kan òg vera morosame jamvel om dei tilsynelatande er utan poeng. Vitsen er ein utprega munnleg sjanger, og skil seg frå skrøna ved at han ofte er stuttare, og sjeldan knytt til regionale eller lokale tilhøve. Vitsar oppstår i tillegg hyppigare, og blir ofte brukt til å kommentere, eller gjera narr av, kjentfolk eller dagsaktuelle hendingar. I dag blir vitsar ofte skapt av såkalla stand-up-komikarar.

## Bakgrunnsstoff
* Morosamt - vitsar for alle
Stare

**Stare** eller **star** (*Sturnus vulgaris*) er ein sporvefugl i starefamilien (*Sturnidae*).

## Kjenneteikn
Staren er om lag 22 cm lang, og kan kjennast att på den metallglinsande svarte fjørdrakta, og den sterkt karakteristiske vårsongen som inneheld hermelydar. Om hausten skiftar han fjørdrakta si til vinterdrakt som har små, kvite flekkar. 

## Utbreiing
Staren finst over heile landet, og i Finnmark kan vert han oftast sett i område nær kysten. Han oppheld seg ikkje i tette skogområde og ein finn han heller ikkje i alpine skogområde, i motsetnad til på jordbruksmark. Utbreiinga har variert ganske mykje gjennom det siste hundreåret, og på 1970- og 80-talet, blei ein kraftig tilbakegang registrert pga. forgiftingar og vinteren. Det hekkar om lag 200 og 500 tusen par i Noreg.

## Forplanting
Staren kan hekke i mange og ulike holrom, og para kan gjerne etablere seg inntil kvarande. Han nyttar fuglekassene dersom at det ikkje er holrom. Dei same fuglane kan kome tilbake fleire år på rad. Eldste norskmerka staren ein veit om var 23 år. Det er mykje fleire hannar enn hoer, så hannen forsvarar reiret sitt mot inntrengjarar. Likevel er han ikkje så godt beskytta for predatorar. Dei legg ofte eitt egg samstundes som dei tek eitt frå vertsparet. Egga er lyseblå og hoa legg 5 – 6 egg som blir ruga i tolv dagar, og det er frå siste egg er lagt. Ungane forlet kassa (reiret) etter 20 dagar. Det er då det er størst predasjonstrykk frå kråke og kattar.

## Næring
Han har ein vegetabilsk næring som er: korn, frø, frukt, meitemark, sniglar, edderkoppar og meir.

## Tilpassing
Han kjem som ein av dei tidlegaste av trekkfuglane, som vanlegvis er tilbake i mars - i fyrste eller andre veke. Då er dei to månadar tidlegare før eggelegginga, noko som er uvanleg for ein trekkfugl. Dei vaksne, og ein god del ungfuglar kan framleis finnast i betydelege mengder ute ved kysten langt ut i oktober. Han kan også overvintre ein god del her.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

*
Sandven Hotel

**Sandven Hotel** er eit hotell som ligg i Norheimsund i Kvam herad i Vestland fylke og vart etablert i 1857. 
Det har 33 rom. 

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Sandven Hotel
* Eldre fotografi av hotellet på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Bjørn havregryn

**Bjørn havregryn** er eit varemerke for havregryn som vert selt i Noreg. Gryna er produserte av AXA, som er eigd av Lantmännen Cerealia og som i sin tur er eit firma innan matvarekonsernet Lantmännen.

Gryna blir produserte i Moss. I dag heiter mølla Lantmännen Cerealia.  AS Bjørn Tøsse Mølle blei etablert i 1866 på Osterøy utanfor Bergen. Orkla kjøpte i 1993 merkenamnet AS BJØRN, og flytta produksjonen frå Tøsse Mølle på Osterøy til Moss. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Axa.no
Flø IL

**Flø IL** er eit norsk idrettslag som vart skipa 4. januar 1975. Året etter vart klubben innmeld i NFF, og kom inn under Sunnmøre Fotballkrets. Fotballklubben kan seiast å ha hatt 2 ulike periodar, den første frå 1976 til 1983, og den andre i frå 1996 og vidare. 

I 1983 vart laget trekt frå kretsen grunna spelarmangel og misnøye med kampoppsett, og året etter vart klubben offisielt utmeldt frå NFF. 

Flø IL er næraste naboklubb til Hødd, Hasundgot og Haddal IL

Sesongane:

* 1976: 0 poeng og sisteplass
* 1977: 2 poeng og sisteplass
* 1978: 6 poeng og nest sisteplass
* 1979: 12 poeng og sjuandeplass
* 1980: 14 poeng og sjuandeplass
* 1981: 24 poeng og tredjeplass
* 1982: 16 poeng og -