open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Selen

**Selen** er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Se** og atomnummer 34. I periodesystemet er selen plassert i Gruppe 16.

## Viktige sambindingar
Vanlege oksidasjonstal for selen i sambindingar er 6, 4, 2 og -2. Selen dannar mellom anna fluorid, klorid, bromid, oksid og sulfid. 

## Bruk av selen
Selen vert brukt i rustfritt stål. 

Grunnstoffet kan brukast i glasproduksjon. 

## Biologisk rolle
Selen er eit essensielt sporstoff. Selen finst i den 21. aminosyra, selenocystein, som det finst ein kode for i den utvida genetiske koden. Protein som inneheld selenocystein vert kalla selenoprotein, og frå pattedyr er det kjent 25 slike; alle sterkt konserverte. Dei fleiste gena for selenoprotein vert uttrykte i skjoldkjertelen, og mengda selen er her i stor grad uavhengig av mengda selen innteken gjennom maten. 

Det er eit smalt område mellom for lite og mykje selen i kroppen; i for store mengder er selen giftig.

Kjemiske sambindingar med selen kan vera giftige.

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Kjelder




## Bakgrunnsstoff
* Webelements
Deichman bibliotek

**Deichman bibliotek** (*Deichmanske bibliotek* fram til 2018), med hovudbibliotek i Bjørvika i Oslo, er eit kommunalt folkebibliotek, det største i Noreg. Biblioteket har avdelingar kringom i Oslo.

## Soge
Biblioteket byggjer på ei testamentarisk gåve frå Carl Deichmann, som levde frå 1705 til 1780. Han testamenterte boksamlinga si på  band til byen. Dei første biblioteklokala låg i Rådhusgata, og opna for publikum 12. januar 1785.

I 1898 moderniserte Haakon Nyhuus biblioteket etter eit opphald i USA.

Det tidlegare hovudbiblioteket på Hammersborg opna i 1933. Arkitekt for bygget var Nils Reiersen.

## Fritt biblioteksystem
Deichman bibliotek har sia 2014 nytta det frie biblioteksystemet Koha med utvidinga Library Extended (LS.ext). Denne utvidinga er utvikla av og for Deichman bibliotek, og har vore nytta i produksjon sia oktober 2016.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
*Knut Are Tvedt (red): *[[Oslo byleksikon]]*, Kunnskapsforlaget 2010, ISBN 978-82-573-1760-7
*
Åsne

**Åsne** (òg skrive Aasne) er eit kvinnenamn. Namnet kjem av det norrøne namnet Ásný, i dag stava Åsny, samansett av *[[ås-]]*, gud, og *[[-ny]]*, som tyder ny. Det kan brukast som kortform av førenamn som byrjar med Ås-, som Åshild eller Åsta.

Namnet har særleg vore nytta i Telemark. Det er rundt 500 som heiter Åsne i Noreg, og 100 som heiter Aasne. 

Åsne har namnedag i Noreg den 8. februar.

## Kjende namneberarar

* Åsne Slaattelid (f. 1935), norsk biletkunstnar
* Aasne Linnestå (f. 1963), norsk forfattar og litteraturkritikar
* Åsne Seierstad (f. 1970), norsk journalist og forfattar
* Åsne Valland Nordli (f. 1975), norsk songar
*Åsne Berre Persen, norsk miljøaktivist

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Wales

**Wales** er ei halvøy sørvest på øya Storbritannia. Wales er ein del av det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland. Den britiske tronarvingen er kjend som Prince of Wales, prins av Wales, men han har inga politisk rolle i Wales.

Namnet «Wales» kjem av det germanske ordet for «annleis» (på same måte som Vallonia og Valakia har fått sine namn).

Wales har ikkje vore sjølvstendig sidan 1282, då landet vart erobra av kongen av England. Wales var frå 1707 til 1927 ein del av det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland. Etter den tid har Wales vore ein del av det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland, i norsk språkbruk korta til Storbritannia. Wales vart styrt direkte frå London fram til 1999. Det keltiske særmerket er teke vare på og har frå 1800-talet danna grunnlag for ei nasjonalistisk rørsle, Plaid Cymru. Rørsla fekk i 1974 inn to representantar i det britiske parlamentet. Nasjonalforsamlinga for Wales utgjer i dag styresmakta, men har berre avgrensa mynde delegert frå det britiske parlamentet.

Det walisiske språket, kymrisk (eller walisisk) er eit keltisk språk som er nært i slekt med bretonsk i Bretagne. Det vert tala av om lag 550&nbsp;000, spesielt i det nordlege Wales.

## Walisiske byar og stader

* Newport
* Swansea
* Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

## Geografi og geologi
Wales er fjellrikt, spesielt i nordlege og sentrale regionar. Wales har over 1 200 km med kystline og fleire øyar, og av dei den største Ynys Môn eller Anglesey i nordvest.

Cambrian Mountains («Desert of Wales») er ein serie av fjellkjeder som strekkjer seg frå Brecon Beacons-fjella i Sør-Wales til nordlege Carmarthenshire og Ceredigion og vidare til Snowdonia i Nord-Wales.

Den høgaste toppen i Cambrian Mountains er Pumlumon. Fjella er nedbørsområde for elvane Severn og Wye. Det er typelokalitet for kambriumperioden (542–488 mill. år sidan).

Berggrunnen vart danna ved overgangen frå prekambrium til kambriumtida ved danninga av mikrokontinentet Avalonia. Wales ligg i sentrale delar av dette mikrokontinentet og har gjennomgått fleire foldefasar. I nord finst Snowdonia og dei høgaste fjella. I sør finst ei relativt komplett lagrekkje av bergarter med mange klassiske typelokalitetar.

## Kjelder

* Askheim, Svein. (1. oktober 2012). Wales geologi og landformer. I Store norske leksikon. Henta 10. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Wikinews

**Wikinews** er ein open nyhendeportal der alle kan bidra til – og nytte – informasjonen som vert lagt ut, prosjektet er underlagt Wikimedia Foundation. Målet med *Wikinews* er å skape eit miljø der enkeltmenneske og *«[[grasrotjournalist]]ar»* kan skrive uavhengige rapportar og artiklar om alt som foregår innan deira interessesfære. 

## Historie

I november 2004 vart det etablert ein demonstrasjonswiki for å vise at ein open 
nyhendeportal, der alle kan bidra er mogeleg. Prosjektet vart sparka i gang og støtta av Wikimedia Foundation. I desember 2004 vart ein engelsk og tysk versjon av nyhendeportalen publiserte i dei første betaversjonane. I januar og februar 2005 dukka det opp portalar på nederlandsk, fransk, spansk, bulgarsk, polsk, portugisisk, rumensk og svensk.

## Norsk Wikinews
Den 11. januar 2006 vart Wikinytt oppretta som Wikinews-portalen på norsk. I Wikinytt kan ein leggja inn artiklar på nynorsk eller bokmål. Det vart ei tid òg diskutert om ein skulle oppretta ein felles skandinavisk portal i staden for at kvart språk fekk sin eigen.

## Bakgrunnsstoff
; Wikinewsportalar 
* Wikinews: Fleirspråkleg portal
* Svensk Wikinews
* Engelsk Wikinews
* Spansk Wikinews
* Fransk Wikinews
* Tysk Wikinews
* Nederlandsk Wikinews
Språkrådet

**Språkrådet** er staten sitt fagorgan i spørsmål om norsk språk. Språkrådet har som hovudoppgåve å verna norsk språk, og styrkja statusen til norsk i notid og framtid. Det gjeld både norsk språk generelt og den nynorske målforma spesielt. I tillegg skal Språkrådet ta omsyn til språkstoda som heilskap i landet, dvs. interessene til nordmenn med anna morsmål enn norsk. Språkrådet skal vidare observera og vurdera språkutviklinga i landet, og på det grunnlaget skal ein òg driva språknormering.

## Oppgåver
Språkrådet skal verna norsk språk, og fører tilsyn med språklova for å hindra at språket vert «utvatna». Dei forvaltar rettskrivninga i nynorsk og bokmål, og godkjenner norske ordbøker og ordlistar til bruk i skulen. Vidare gjev dei og gjev råd om stadnamn og andre språklege emne, og arbeidar  for at offentlege og private aktørar i Noreg brukar eit klart språk som er lettfatteleg for målgruppa. Språkrådet fremjar norsk teiknspråk og dei nasjonale minoritetsspråka som kvensk og romani. Språkrådet samarbeidar òg med språkinstitusjonar i andre land, mellom anna for å sikra nabospråkforståing i Norden. 

## Soge
Stortinget slutta seg i 2003 til eit forslag om å omdanna Norsk språkråd til eit nasjonalt kompetansesenter for norsk språk. Språkrådet vart skipa 1. januar 2005, og avløyste då Norsk språkråd. Ved brev frå Kultur- og kyrkjedepartementet 18. mai 2005 vart det fastsett at namnet skulle vera *Språkrådet*. Språkrådet sin første direktør var Sylfest Lomheim. 

## Leiing
Språkrådet har eit sekretariat som vert leidd av ein direktør i åremålsstilling. Sidan 1. januar 2024 har  vore styreleiar. Språkrådet har eit styre som er oppnemnt av Kulturdepartementet.

Medlemene i styret møtet i prinsippet som einskildpersonar, og ikkje som representantar for eit lag eller ein institusjon, slik tilfellet var med representasjonen i det gamle Norsk språkråd.

## Fagråd
Språkrådet har fire fagråd som skal gje fagleg støtte til sekretariatet og styret:

* Fagrådet for fagspråk og språk i samfunn og høgare utdanning
* Fagrådet for skule og offentleg forvaltning
* Fagrådet for normering og språkobservasjon
* Fagrådet for stadnamn

Av desse fagråda er Fagrådet for normering og språkobservasjon det som liknar mest på det som var Fagnemnda i Norsk språkråd, men til liks med dei andre fagråda har det berre ein rådgjevande funksjon.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Skavøypoll Idrettslag

**Skavøypoll Idrettslag** vart skipa i 1978. Idrettslaget har grupper for fotball, handball, klatring, gymnastikk, turn og idrettskule. Skavøypoll stadion ligg på Tennebø og har kunstgrasdekke. Elles nyttar klubben Nordfjordhallen og Skavøypoll skule til treningar. Innbyggjarane i Deknepollen poststad soknar til Skavøypoll IL. 

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til SIL
Allmenning

**Allmenning** eller **ålmenning**, også skrive **almenning**, viser til ein stad det er allmenn rett til å bruka. Det kan til dømes vera snakk om eit beiteområde i skog eller hei, om ei eng i ein landsby eller ein open plass i ein by.

For å få bruksrett på allmenningsrettsleg grunnlag, må ein ha ei viss tilknyting til allmenningen. Allmenningsrettsleg hogstrett i bygdeallmenningar kan gjelda gardbrukarar i bygda allmenningen høyrer til. Allmenningsrettsleg jaktrett i statsallmenningar kan gjelde folk busette i kommunen allmenningen ligg i.

Allmenning er òg eit stadnamn som kan visa til:
* Allmenning i Luster
* Almenning i Vågsøy
* Almenningen i Vågsøy

## Sjå òg
* Allemannsretten
* Green
Allmenningen

**Allmenningen** er ei bygd i Kinn kommune i Vestland fylke. Ho ligg på nordsida av innlaupet av Nordfjorden. Bygda ligg langs Riksveg 15 mot Måløy. Frå Almenningsfjellet kan ein ta av til Selje kommune. 

Bygda er eigen poststad med nummer 6713. I bygda er det eit byggevarefirma som mellom anna produserer vindauge og dører. Den kommunale skulen vart lagd ned i 2002. Bygdefolket fekk ta over bygnaden og har starta privat Montessoriskule. 

Almenning er òg eit etternamn med om lag 201 brukarar.
Psykologi

**Psykologi** kan definerast som vitskapen om åtferd og mentale prosessar. Psykologar forskar på korleis menneskeleg tenking går føre seg, korleis hjernen verkar på åtferd og mentale prosessar. Barn si mentale utvikling vert studert. I tillegg studerer ein korleis menneske fungerer i høve til kvarandre, kva som skil menneske frå kvarandre og psykiske lidingar.

Hovudvekta av psykologisk forsking er naturvitskapleg, men det er òg sterke tradisjonar innan psykologien for å skjøna mennesket ut frå ein humanistisk/eksistensiell synsvinkel. Innan klinisk psykologi held mange seg framleis til tradisjonen etter Sigmund Freud. Ein kan difor seia at psykologi ligg i skjeringspunktet mellom naturvitskap, samfunnsvitskap og humaniora.

Det kanskje mest fundamentale spørsmålet i psykologien har vore om mennesket best kan skjønast ut frå arv eller miljø. I dag vert spørsmålet sett på som gamaldags. I staden undersøkjer ein korleis biologi, indre prosessar og miljø verkar saman.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Psykologi|Psykologi]]» frå ,  den 8. mars 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

* Norsk psykologforening
* American Psychological Association
Almenningen

**Almenningen (6713)** er namnet på ein poststad i Vågsøy kommune i Sogn og Fjordane fylke. Poststaden utgjer bygda Almenning og områda rundt. Det er ikkje lenger eige postkontor i Almenningen, og posttenester må anten gjerast i Deknepollen eller på Bryggja.
Kongeleg resolusjon

Ein **kongeleg resolusjon** er ei avgjerd teken av Kongen i statsråd.

Etter norsk statsskikk skal mange av dei viktigaste avgjerdene formelt gjerast av «Kongen i statsråd». I denne samanhengen er statsråd det formelle møtet der regjeringa, leia av Kongen, er samla på Slottet. Normalt skjer dette kvar fredag klokka 11.00. Avgjerdene som blir gjort av regjeringa samla i statsrådet under leiing av Kongen, blir kalla kongelege resolusjonar.

Når Kronprinsen leier statsrådet blir resolusjonane som blir gjort kalla Kronprinsregentens resolusjonar (etter Grunnloven § 41).

Når unntaksvis verken Kongen eller Kronprinsen deltek i avgjerder som skal takast av «Kongen i statsråd», held ein møtet i statsrådssalen på statsministeren sitt kontor, eller unntaksvis i statsrådssalen på Stortinget. Vedtak som blir gjort på eit slikt møte blir kalla regjeringas resolusjonar.
Ólafur Jóhann Sigurðsson

**Ólafur Jóhann Sigurðsson** () var ein islandsk forfattar.

## Prisar og utmerkingar
* 1976 Nordisk Råds litteraturpris

## Verk
* 1934 *Við Álftavatn* 
* 1935 *Um sumarkvöld* 
* 1936 *Skuggarnir af bænum*, roman
* 1940 *Liggur vegurinn þangað ?*
* 1940 *Kvistir í altarinu* 
* 1944 *Fjallið og draumurinn* 
* 1945 *Teningar í tafli*
* 1947 *Speglar og fiðrildi*
* 1947 *Litbrigði jarðarinnar* 
* 1951 *Vorköld jörð*
* 1952 *Nokkrar vísur um veðrið og fleira* 
* 1955 *Gangvirkið*
* 1955 *Á vegamótum*
* 1959 *Ljósir dagar*
* 1965 *Leynt og ljóst*
* 1965 *Bréf séra Böðvars*
* 1972 *Seint á ferð*
* 1972 *Að laufferjum*
* 1972 *Hreiðrið*
* 1974 *Að brunnum*
* 1976 *Að laufferjum og brunnum*
* 1977 *Seiður og hélog*
* 1978 *Virki og vötn*
* 1979 *Í gestanauð : sögur 1940-1945*
* 1979 *Margs er að gæta : sögur 1945-1962*
* 1983 *Drekar og smáfuglar. Úr fórum blaðamanns*
* 1988 *Að lokum. Kvæði.*
* 1993 *Sagnaúrval 1939-1965* 
* 1995 *Kvæði*

## Kjelder
Holsen

**Holsen** er ei bygd i Sunnfjord i Vestland. Ho ligg ved Holsenvatnet, aust i kommunen, og er gjennomskoren av Fylkesveg 613. Bygda går lokalt i Førde også under namnet *Holsa*.

I bygda ligg Holsen kyrkje, ei trekyrkje frå 1861, og Holsen skule, som i 2003 hadde 25 elevar. 

## Historie
I 1847 gjekk det eit jordras på Holsen der fire menneske omkom.

## Holsen som etternamn

Det er om lag 400 som har Holsen som etternamn i Noreg (2006).

## Bakgrunnsstoff
* Førde kommune om Holsen 
* Holsen kyrkje på nrk.no 
* Skular i Førde på nrk.no (kjelde for elevtal)
Anders Lange

**Anders Sigurd Lange** () var ein norsk politikar og kjend agitator. 

## Bakgrunn
Han vart fødd i Aker i Akershus. Lange vart ferdigutdanna skogteknikar i 1926 og arbeide nokre år som lærar på ein planteskule i Argentina før han vende heim i 1929. 

I mellomkrigstida var Anders Lange aktiv i Fedrelandslaget, eit lag som ynskte å skipa ein borgarleg front mot kommunismen. Om Fedrelandslaget i 1930-åra seier Norgeslexi dette: «I 1930-årene var Fedrelandslaget tydelig inspirert av italiensk fascisme og tysk nasjonalsosialisme, men samtidig ble organisasjonen politisk sett en mer marginal foreteelse i Norge.» Lange var sekretær i Fedrelandslaget frå 1930 til 1938. Under krigen fekk Lange nokre mindre fengselsopphald i Møllergata 19.

## Anders Langes Avis
I 1947 vart Lange sekretær i Norsk Kennelklubb og skipa seinare ein eigen kennel i Oppegård kommune. I 1948 tufta han *[[Hundeavisa]]*. Avisa handla i byrjinga hovudsakleg om hundehald, men vart meir og meir open for politiske ytringar. Utover 60-talet vart den redaksjonelle profilen heilt endra og avisa vart omdøypt til *[[Anders Langes Avis]]*. Avisa hadde ein krass brodd mot det rådande politiske miljøet, og hovudsakleg retta mot skattar og avgifter og alle former for avgrensingar av det frie næringslivet. Lange var sjølv kritisk til å føre utviklingshjelp, og redaksjonelt stod Anders Langes Avis for ei sterk politisk støtte til det Sør-Afrikanske apartheidregimet.

## Anders Langes Parti
Tidleg på 1960-talet stod Lange bak partiet Frihetsvernet, som stilte liste i Oslo ved stortingsvalet i 1965 utan suksess. Tidleg på 1970-talet prøvde han seg igjen. Han tufta det politiske partiet Anders Langes Parti til sterk nedsettelse av skatter, avgifter og offentlige inngrep (ALP) under eit folkemøte i Saga Kino i Oslo den 8. april 1973. Partiet endra seinare namn til Framstegspartiet. I Stortingsvalet 1973 kom Lange inn i Administrasjonskomiteen. Han heldt fram som stortingsrepresentant og formann i partiet fram til han døydde i 1974. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Dagbladet om Anders Lange
* www.liberaleren.no om Anders Lange
Mumle Gåsegg

**Mumle Gåsegg** er ein norsk eventyrfigur med trekk både frå morosame skrytesoger og helteeventyr. 

Mumle var fødd frå eit gåseegg som fem koner hadde ruga på. Han fekk namnet sitt frå dette, og av at han mumla mens han låg i egget. Det guten hadde mumla om, var mat &ndash; han hadde ei ovstor matlyst, men var òg utruleg sterk. Eventyret handlar om korleis det går han i livet, i møte med konge, soldatar og djevelen.

Eventyret finst i mange variantar, også på svensk. Det er klassifisert under eventyrkatalog-nummeret AT 650A, under overskrifta *Strong John*.

Samandrag:

«Ein gut av overnaturleg opphav forlet heimen sin på grunn av den enorm appetitten sin. Han gjer kontraktarbeid for ein bonde og ein konge, og dei gir han harde oppgåver som setter styrken hans på prøve. For di han et så uhorveleg mykje, vil dei kvitte seg med han, og kongen gir han til sist svært farlege oppgåver, som å krige, eller dra til helvete etter skatt frå fanden. Guten får til alt, og vinn kongsdottera.»

## Annan bruk av Mumle Gåsegg
* *Mumle Gåsegg* er ein teikneserie av eventyret laga av Bjørn Ousland
* Mumle Gåsegg  var løyndenamnet til Johan Borgen då han skreiv petitar i Dagbladet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Eventyret om Mumle Gåsegg
Reformpartiet (1974-1975)

**Reformpartiet** var den første utbrytargruppa frå Anders Langes parti (no: Framstegspartiet). Partiet eksisterte mellom 1974 og 1975, då størsteparten av medlemsmassen tok imot eit tilbod om å verte ein del av Frp igjen. Tidlegare formann i Frp, Carl I. Hagen var ein del av Reformpartigruppa.

## Kjelder
Carl I. Hagen

**Carl-Ivar Hagen**, kjend som **Carl I. Hagen**, () er ein norsk politikar. Han var formann i Framstegspartiet frå 1978 til 2006. I dag er han visepresident på Stortinget og han sit også i ulike stortingskomitéar. Den 30. april 2008 vart det kjent at Carl I. Hagen kjem til å trekkje seg frå poltikken, og at han ikkje tek attval til Stortinget for neste periode.

I 1974 var Hagen ein del av Reformpartiet som braut ut av Anders Langes parti, som seinare vart til Framstegspartiet. Då Reformpartiet gjekk inn att i Frp året etter, tok det ikkje lang tid før Hagen tok over styringa av partiet. Carl I. Hagen stod for ein mindre ytterleggåande liberalistisk økonomisk politikk enn Anders Lange sjølv.

Han er gift med Eli Hagen.

## Folkevalde verv
### Stortinget
* 1974–1975: Stortingsrepresentant for Reformpartiet
* 1975–1977: Stortingsrepresentant for Framstegspartiet
* 1981– : Stortingsrepresentant for Framstegspartiet

### Oslo bystyre
* 1979–1982: Medlem av Oslo bystyre for Framstegspartiet
* 1987–1991: Medlem av Oslo Bystyre for Framstegspartiet
* 1995–1999: Medlem av Oslo Bystyre for Framstegspartiet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
*
1ste Mai

**1ste Mai** var ei sosialistisk avis som kom ut i Stavanger, oppkalla etter arbeidardagen første mai.

Avisa var stifta 30. september 1895 som partiorgan for Arbeidarpartiet. Ho kom først ut ein gong i veka, frå 1902 to gonger kvar veka, og frå 1906 som dagsavis. Den seinare skoledirektøren Johan Gjøstein var den første redaktøren og ei viktig drivkraft for avisa. 

1ste Mai blei stoppa under krigen. I 1955 blei ho slått saman med Haugaland Arbeiderblad til Rogalands Avis. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
William Heinesen

**Andreas William Heinesen**, kjend som **William Heinesen** () var ein færøysk forfattar, komponist og biletkunstnar. Heinesen var fødd og døydde i Tórshavn.

Heinesen vert helden for å vere den viktigaste færøyske forfattaren og blant dei viktigaste danskspråklege forfattarane i si tid. Heinesen skreiv på dansk, slik venen og syskenbarnet hans, Jørgen-Franz Jacobsen også gjorde. Forfattardebuten kom med diktsamlinga *Arktiske elegier* i 1921, men det er som romanforfattar han er mest kjend. Romanen *Den sorte Gryde* vart eit gjennombrot for han. Han fekk Nordisk Råds litteraturpris i 1965 for romanen *Det gode håb* frå 1964.

Bøkene hans er omsette til ei rekkje språk.

### Prisar og utmerkingar
* 1951: Selskabet for de skiønne og nyttige Videnskabers Pris for romanen *De fortabte spillemænd*
* 1965: Holberg-Medaillen
* 1965: Nordisk Råds Litteraturpris for romanen *Det gode håb*
* 1968: Emil Aarestrup Medaillen
* 1980: Den danske Kritikarprisen for novellesamlinga *Her skal danses*
* 1984: Gelsted-Kirk-Scherfig-Prisen
* 1984: Karen Blixen Medaljen
* 1987: Svenska Akademiens Nordiska Pris
* 1988: Sonning-prisen

## Bibliografi
### Diktsamlingar
* 1921: *Arktiske Elegier og andre Digte*	
* 1924: *Høbjergningen ved Havet* 	
* 1927: *Sange mod Vaardybet* 	
* 1930: *Stjernerne vaagner* 	
* 1936: *Den dunkle Sol* 	
* 1955: *Digte i udvalg* 	
* 1961: *Hymne og harmsang* 	
* 1972: *Panorama med regnbue* 	
* 1983: *Vinterdrøm. Digte i udvalg 1920-30* 	
* 1984: *Samlede digte* 	
* 1990: *Digte* 	
 	
### Novellesamlingar
* 1957: *Det fortryllede lys* 	
* 1960: *Gamaliels besættelse* 	
* 1967: *Kur mod onde ånder* 	
* 1970: *Don Juan fra Tranhuset* 	
* 1973: *Fortællinger fra Thorshavn* 	
* 1975: *Grylen og andre noveller* 	
* 1980: *Her skal danses* 	
* 1985: *Laterna magica* 	
 	
### Romanar
* 1934: *Blæsende Gry* 	
* 1938: *Noatun* 	
* 1949: *Den sorte gryde* 	
* 1950: *De fortabte spillemænd* 	
* 1952: *Moder Syvstjerne* 	
* 1964: *Det gode håb* 	
* 1976: *Tårnet ved verdens ende*

## Bakgrunnsstoff
* Færøyane kunstmuseum 
* Om biletkunstnaren Heinesen hjå Faroeartstamps.fo 
* Dansk Litteraturhistorisk Bibliografi
Øya Taiwan

**Taiwan** er ei øy som ligg aust for det kinesiske fastlandet i Stillehavet. Ho er òg kjend som **Formosa**, eller **Ilha Formosa**, eit namn gjeve henne av portugisiske oppdagarar som tyder «vakker øy».

Øya vert styrt av den demokratisk valde forsamlinga til Republikken Kina eller Taiwan. Dette var den same politiske eininga som styrte fastlandskina frå 1912 til 1949.

## Geografi
Taiwansundet skil øya frå fastlandet og har ei breidd på rundt 200 km. Elles har Taiwan kyst mot Austkinahavet i nord, Filippinhavet i aust og Sørkinahavet i sørvest. Dei austlege to tredjedelane er stort sett ulendt fjellandskap, med fem parallelle fjellkjeder som går får nord heilt til sørspissen av øya. I vest er landet flatare, og her bur størsteparten av folka.

## Klima
Øya har tropisk til subtropisk monsunklima. Middeltemperaturen for januar varierer frå kring 15&nbsp;°C i nord og 20&nbsp;°C i sør til 28-29&nbsp;°C i juli. I Taipei er den daglege maksimums- og minimumstemperaturen høvesvis 33 og 24&nbsp;°C i juli, og høvesvis 18 og 12&nbsp;°C i februar. Om sommaren bles monsun frå sør og er den våtaste tida av året. Om vinteren bles frålandsmonsunen frå nord og nordaust, med mindre regn, særleg på vestkysten. Årsmiddelnedbøren er 2500 mm, men varierer frå 1300 mm langs vestkysten til over 6000 mm i fjellskråningane i aust. I Taipei er den gjennomsnittlege årsnedbøren 2130 mm, med august som våtaste månad (305 mm) og november som den tørraste (66 mm). I tida kring monsunskiftet (juli-september) er tropiske syklonar (taifunar) hyppige, og skapar ofte store materielle skadar.

## Kultur
Kulturen på øya er ei blanding av kinesiske, japanske og vestlege tradisjonar, medan dei taiwanske urfolka har sin eigen tradisjon. Dei fleste som bur på øya snakkar mandarinspråk, etter at det har vore fremja av regjeringa og brukt som skolespråk i over førti år. Rundt 70 prosent av det taiwanske folket snakkar òg taiwansk, som er ein variant av minnan. Hakkafolket utgjer ein tidel av innbyggjarane på øya og har òg sitt eige språk.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Jan Kjærstad

**Jan Kjærstad** () i Oslo) er ein norsk forfattar.

Kjærstad har teologisk embetseksamen frå Universitetet i Oslo. Han var redaktør i litteraturtidskriftet *[[Vinduet]]* på slutten av 1980-talet.

Forfattardebuten kom med novellesamlinga *Kloden dreier stille rundt* i 1980. I 2001 fekk han Nordisk Råds litteraturpris for *Oppdageren* som er siste boka i romantrilogien *Forføreren*, *Erobreren* og *Oppdageren*. Hovudpersonen i triologien er Jonas Wergeland.

## Verk
* 1980 – *Kloden dreier stille rundt*, novellesaming
* 1982 – *Speil*, roman
* 1984 – *Homo Falsus eller det perfekte mord*, roman
* 1987 – *Det store eventyret*, roman
* 1989 – *Menneskets matrise*, essaysamling
* 1989 – *Jakten på de skjulte vaffelhjertene*, biletbok
* 1990 – *Rand*, roman
* 1993 – *Forføreren*, roman
* 1995 – *Hos Sheherasad, fantasiens dronning*, biletbok
* 1996 – *Erobreren*, roman
* 1997 – *Menneskets felt*, essaysamling
* 1999 – *Oppdageren*, roman
* 2002 – *Tegn til kjærlighet*, roman
* 2004 – *Menneskets nett*, essaysamling
* 2005 – *[[Kongen av Europa]]*, roman
* 2005 – *Jakten på de skjulte vaffelhjertene*, biletbok
* 2008 – *Jeg er brødrene Walker*, roman
* 2011 – *Normans område*, roman
* 2015 – *Slekters gang*, roman
* 2017 – *Berge*, roman

## Prisar og utmerkingar
* 1984 – Mads Wiel Nygaards legat 
* 1984 – Kritikarprisen for *Homo Falsus*
* 1993 – Aschehougprisen 
* 1998 – Henrik Steffens-prisen 
* 2000 – Doblougprisen 
* 2001 – Nordisk Råds Litteraturpris for *Oppdageren* 

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Jan Kjærstad hjå Nasjonalbiblioteket
* Forfattarside hjå Aschehoug
Herbjørg Wassmo

**Herbjørg Margrethe Wassmo**, kjend som **Herbjørg Wassmo** () er ein norsk forfattar. 

Wassom er fødd på Myre i Øksnes kommune i Vesterålen og er utdanna lærar. 

Ho debuterte som forfattar med diktsamlinga *Vingeslag* i 1976. Det litterære gjennombrotet fekk ho med romanen *Huset med den blinde glassveranda* i 1981, boka var første del i triologien om Tora, dei andre bøkene i serien heiter *Det stumme rommet* og *Hudløs himmel*. For *Hudløs himmel* fekk Wassmo Nordisk Råds litteraturpris. Serien om den incestutsette tyskarungen Tora vart ein stor publikumssuksess.
Det vart også serien om Dina, *Dinas bok*, *Lykkens sønn* og *Karnas arv*. *Dinas bok* vart i 2002 filmatisert som *I am Dina* med Maria Bonnevie og Gérard Depardieu i leiande rollar.

Bøkene hennar er vorte omsette til ei rekkje språk.

## Prisar og utmerkingar
* 1981 Kritikarprisen for *Huset med den blinde glassveranda*
* 1983 Bokhandlarprisen for *Det stumme rommet*
* 1986 Nordland fylkes kulturpris 
* 1987 Nordisk Råds litteraturpris for *Hudløs himmel*
* 1991 Gyldendals legat 
* 1997 Amalie Skram-prisen 
* 1998 Prix Jean Monnét
* 2004 Eeva Joenpelto Prisen (Finland)
* 2006 Havmannprisen, for *Et glass melk, takk*
* 2007 Kommandør av St. Olavs Orden 
* 2010 Heidersprisen under utdelinga av Brageprisen

## Verk
* 1976 *Vingeslag*, diktsamling
* 1977 *Flotid*, diktsamling
* 1981 *Huset med den blinde glassveranda*, roman
* 1983 *Det stumme rommet*, roman
* 1983 *Juni-vinter*, skodespel
* 1984 *Veien å gå*, dokumentarroman
* 1985 *Mellomlanding*, skodespel
* 1986 *Hudløs himmel*, roman
* 1989 *Dinas bok*, roman
* 1991 *Lite grønt bilde i stor blå ramme*, diktsamling
* 1992 *Lykkens sønn*, roman
* 1995 *Reiser - fire fortellinger* 
* 1996 *Hemmelig torsdag i treet*, barnebok
* 1997 *Karnas arv*, roman
* 2000 *Det sjuende møte*, roman
* 2003 *Flukten fra Frank*, roman
* 2006 *Et glass melk takk*, roman
* 2013 *Disse øyeblikk*, roman
* 2017 *Den som ser*, roman
* 2021 *Mitt menneske*, roman

## Kjelder
Øystein Lønn

**Øystein Lønn** () var ein norsk forfattar og journalist.

Han debuterte i 1966 med novellesamlinga *Prosesjonen*. 

Tittelnovella frå samlinga *Thranes metode* vart i 1998 filmatisert av Unni Straume med Petronella Barker og Bjørn Sundquist i leiande rollar.

### Prisar og utmerkingar
* 1988 Gyldendals legat
* 1992 Doblougprisen
* 1993 Kritikarprisen for *Thranes Metode og andre noveller*
* 1993 Brageprisen for *Thranes Metode og andre noveller*
* 1996 Nordisk råds litteraturpris for *Hva skal vi gjøre i dag? og andre noveller*

* 2002 Nominert til Sørlandets litteraturpris
* 2004 Nominert til Sørlandets litteraturpris

## Verk
### Novellesamlingar
* 1966 &ndash; *Prosesjonen*
* 1973 &ndash; *Historie* 
* 1979 &ndash; saman med Olav Angell, Johan Fredrik Grøgaard og Arild Nyquist: *Der humlene suser. En i Norge ved fire av dem*
* 1993 &ndash; *Thranes metode og andre noveller* 
* 1995 &ndash; *Hva skal vi gjøre i dag? og andre noveller*
* 2006 &ndash;*Plutselig landligge*

### Romanar
* 1967 &ndash; *Kontinentene* 
* 1971 &ndash; *Arkeologene* 
* 1975 &ndash; *Hirtshals, Hirtshals* 
* 1977  &ndash;*Lu* 
* 1981  &ndash; *Veien til Cordoba* 
* 1984  &ndash; *Bjanders reise* 
* 1988  &ndash; *Tom Rebers siste retrett* 
* 1991  &ndash; *Thomas Ribes femte sak* 
* 1999  &ndash; *Maren Gripes nødvendige ritualer* 
* 2001  &ndash; *Ifølge Sofia* 
* 2003  &ndash; *Simens stormer*
* 2010  &ndash; *Etter Sofia*
* 2016  &ndash; *Fluktens nødvendige blindveier*
* 2018  &ndash; *Berners datter*

### Skodespel
* 1998 &ndash; *Hva skal vi gjøre i dag? : en akt for fire personer*. (Sammen med Gerhard Knoop)
* 2005 &ndash; *Quisling. Undersøkelsen*. (Sammen med Finn Skårderud)

## Kjelder
Folketal

**Folketal**, **innbyggjartal**, **folkemengd**, **folkesetnad** eller **befolkning** blir oftast brukt for å visa til kor mange menneske som held til innanfor eit geografisk område.

Folketalet i verda har auka mykje sidan den industrielle revolusjonen og moderne jordbruk vart innført.

Folketalet passerte:
* 1 milliard om lag i år 1800
* 2 milliardar om lag i år 1930
* 3 milliardar i år 1960
* 4 milliardar i år 1975
* 5 milliardar i år 1987
* 6 milliardar i år 1999
* 7 milliardar 31.&nbsp;oktober 2011

I følgje SN kjem folketalet truleg til å passere: 
* 8 milliardar om lag i år 2028

Det vert fødd 4,1 menneske kvart sekund, medan 1,8 menneske døyr (2006).

Det er særleg i dei mindre utvikla landa folketalet aukar mest, og særleg i Asia. I til dømes Pakistan føder kvar kvinne 4.8 born gjennom livet (*fødselsrate*). I 1950 var folketalet i Pakistan 37 millionar, i 2005 158 millionar, og prognosane til SN seier at det i 2050 vil nå over 300 millionar.

Enkelte utviklingsland, som til dømes Kina, har innført tiltak mot ein ekspansiv folkeauke. Tiltaka har vore omstridde, men det er ting som tyder på at desse landa står sterkare når det gjeld økonomisk framgang og levevilkår for innbyggjarane. I Kina trur SN at folketalet vil halda seg mellom 1,32 og 1,45 milliardar menneske i tida fram mot 2050 og at ein vil nå toppen kring år 2030.

I Afrika har ikkje folkeauken vore så høg til tross for ein særs høg fødselsrate (til dømes 8,0(!) i Niger). Dette har grunnlag i låg levealder og høg dødelegheit på grunn av svakt helsevesen og epidemiar som malaria og AIDS. Også i Afrika er det forventa dobla folkemengd fram mot 2050.

I dei meir utvikla landa har fødselsraten gått markant ned. I Spania og Italia føder kvar kvinne berre 1,3 born. SN trur at folketalet vil gå ned i Italia frå 58 millionar i 2005 til 50 millionar i år 2050. For å halda folketalet oppe reknar ein at fødselsraten må vere om lag 2,1 i land med eit moderne helsevesen. I desse landa ynskjer styresmaktene at fødselsraten skal gå opp for å kunne halda oppe eit stabilt samfunn.

Relativ endring i folketalet mellom folkegrupper kan skyldast folkevandringar, eller ulik fødselsrate, teknologi eller økonomi mellom gruppene. Dette fører ofte til konfliktar og omveltingar. Døme på dette i nyare tid er Libanon, Kosovo og omveltingane i Amerika etter at europearane invaderte dette kontinentet i det 15. og 16. hundreåret.

## Folkemengd i verdsdelane

*Tabellen syner folketal i millionar fordelt på verdsdelane*, *kjelde: SN ESA*.

### Kjelder
* Engelsk wikipedia
* Sameinte nasjonar

## Bakgrunnsstoff
Dei sameinte nasjonars divisjon for folkesetnad (som ligg under UN ESA)
Bjørnsonstipendet

**Bjørsonstipendet** er eit norsk litteraturstipend.

Bjørnsonstipendet vart stifta i 1997 av Den norske Bokhandlerforening i samarbeid med Bjørnsonfestivalen i Molde og Den norske forfatterforening. Stipendet skal gå til ein forfattar ein finn grunn til å knyte store håp til.

Stipendet, eit diplom og 15&nbsp;000 kroner, vert delt ut kvart år under opninga av Bjørnsonfestivalen.

## Mottakarar av Bjørnsonstipendet
*1997: Erlend Aas
*1998: Steinar Løding
*1999: Karl Ove Knausgård
*2000: Annette Mattsson
*2001: Steinar Opstad
*2002: Matias Faldbakken
*2003: Johan Harstad
*2004: Carl Frode Tiller
*2005: Endre Ruset
*2006: Gunnhild Øyehaug
*2007: Mirjam Kristensen
*2008: Vemund Solheim Ådland
*2009: Inger Bråtveit
*2010: Sigmund Løvåsen
*2011: Jan Roar Leikvoll
*2012: Erlend O. Nødtvedt
*2013: Eivind Hofstad Evjemo
*2014: Ida Hegazi Høyer
*2015: Anna Kleiva
*2016: Tiril Broch Aakre
*2017: Marianne Clementine Håheim
*2018: Therese Tungen
*2019: Maria Navarro Skaranger
*2020: Ingvild Schade
*2021: Sandra Lillebø
*2022: Odd Eirik Sætre Færevåg

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Om Bjørnsonstipendet på nettstaden til Bokhandlerforeningen
Halldis Moren Vesaas-prisen

**Halldis Moren Vesaas-prisen** er ein norsk litteraturpris som vert delt ut årleg til ein lyrikar og/eller ein gjendiktar som gjennom fleire verk har markert seg med ei eiga stemme i norsk poesi. Prisen vart stifta av Olaf Norlis Bokhandel i 1995. I juryen sit ein seksjonsleiar frå Norli, ein litterær direktør frå eit forlag og dagleg leiar i Norsk Forfattersentrum.

Prisen har ikkje vorte utdelt sidan 2007.

## Vinnarar av Halldis Moren Vesaas-prisen

## Kjelder

* Bærum bilbliotek: «Halldis Moren Vesaas-prisen» [død lenkje]
Hartvig Kirans minnepris

**Hartvig Kirans minnepris** var ein norsk lyrikkpris. Formålet med prisen var å trekkja nye, lovande og relativt ukjende lyrikarar fram i ljoset.

I 1996 fekk prisen namnet *[[Den norske Lyrikklubbens pris]]*. Prisen vert ikkje delt ut lenger; den aller siste prisutdelinga gjekk føre seg i 2004. 

Sjå også Hartvig Kiran.

### Vinnarane av Hartvig Kirans minnepris
* 1978: Karin Sveen og Jan Erik Rekdal
* 1979: Annie Riis
* 1980: Kurt Narvesen
* 1981: Terje Johanssen
* 1982: Helge Torvund
* 1983: Olav Grødal
* 1984: Frank Stubb Micaelsen
* 1985: Halvard Foynes
* 1986: Torgeir Schjerven
* 1987: Tom Lotherington
* 1988: Arne Hugo Stølan
* 1990: Erik Bystad
* 1991: Rune Tuverud
Den norske leserprisen

**Den norske leserprisen** er ein norsk litteraturpris. Prisen vart innstifta av Bokklubben Nye Bøker i 2001. Det er medlemmene i Bokklubben Nye Bøker som stemmer fram sin favoritt.

### Vinnarane av Den norske leserprisen
* 2001: Lars Saabye Christensen for *Halvbroren*
* 2002: Linn Ullmann for *Nåde*
* 2003: Anne Karin Elstad for *Odel*
* 2004: Ingar Sletten Kolloen for *Hamsun - Erobreren*
* 2005: Anne B. Ragde for *Eremittkrepsene*
* 2006: Anne Karin Elstad, for *Hjem*
* 2007: Jo Nesbø, for *Snømannen*
* 2008: Jo Nesbø, for *Hodejegerne*
Den norske Lyrikklubbens pris

**Den norske Lyrikklubbens pris** var ein norsk lyrikkpris som tidlegare heitte Hartvig Kirans minnepris, og som vart delt ut i åra 1996–2004. Etter 2004 har ikkje prisen vorte utdelt.

Prisen vart delt ut om våren året etter at boka kom ut, og gjekk til ein lyrikar som «på tross av sin utvilsomme litterære kvalitet er lite synlig i det offentlige rom». Det var Den norske Lyrikklubben som delte ut prisen.

## Tildelingar
*1996: Hanne Bramness for *Revolusjonseleiger*
*1997: Tone Hødnebø for *Pendel*
*1998: Torgeir Rebolledo Pedersen for  *Blåveisfra*
*1999: Arne Ruste for *Indre krets*
*2000: Inger Elisabeth Hansen for *Fraværsdokumenter*
*2001: Øyvind Rimbereid for *Trådreiser*
*2002: Steinar Opstad for *Synsverk*
*2003: Espen Stueland for *Å si om seg selv*
*2004: Pedro Carmona-Alvarez for *Prinsens gate*

## Bakgrunnsstoff
*Den norske Lyrikklubben
Oktober-prisen

**Oktober-prisen** var ein norsk litteraturpris. Han vart delt ut årleg av Forlaget Oktober til eit framifrå skjønnlitterært forfattarskap i utvikling. Oktober-prisen vart siste gong delt ut i 2002. Alle prisvinnarane var tilknytte Forlaget Oktober.

### Vinnarane av Oktober-prisen
*2002: Egil Haraldsen
*2001: Morten Øen
*2000: Hanne Ørstavik
*1999: Lars Amund Vaage
*1998: Torgeir Rebolledo Pedersen
*1997: Kjell Askildsen
*1996: Per Petterson
*1995: Tove Nilsen
*1994: Rune Christiansen
*1993: Ola Bauer
*1992: Øyvind Berg
Lyttaranes romanpris

**Lyttaranes romanpris** tidlegare **P2-lytternes romanpris** er ein norsk litteraturpris. Prisen vert delt ut årleg av radiokanalen NRK P2. Ein jury på seks lyttarar diskuterar seg fram til vinnaren, mellom seks romanar utplukka av ein fagjury.

## Vinnarane av Lyttaranes romanpris
*2024 &ndash; Tormod Haugland for *Sirenene*
*2023 &ndash; Dordi Strøm for *Odel*
*2022 &ndash; Leander Djønne for *Oskespiralen*  
*2021 &ndash; Brynjulf Jung Tjønn  for  *Kvar dag skal vi vere så modige*
*2020 &ndash; Olaug Nilssen for *Yt etter evne, få etter behov*
*2019 &ndash; Matias Faldbakken for *Vi er fem*
*2018 &ndash; Kim Leine for *Rød mann / Sort mann*
*2017  &ndash; Ole Robert Sunde, for *Penelope er syk*
* 2016 &ndash; Dag Johan Haugerud for *Enkle atonale stykker for barn*
* 2015 &ndash; Linn Ullmann for *De urolige*
* 2014 &ndash; Brit Bildøen for *Sju dagar i august*
* 2013 &ndash; Agnes Ravatn for *Fugletribunalet*
* 2012 &ndash; Pedro Carmona-Alvarez for *Og været skiftet og det ble sommer og så videre*
* 2011 &ndash; Stig Sæterbakken for *Gjennom natten*
* 2010 &ndash; Carl Frode Tiller for *Innsirkling 2*
* 2009 &ndash; Karl Ove Knausgård for *Min kamp 1*
* 2008 &ndash; Nikolaj Frobenius for *Jeg skal vise dere frykten*
* 2007 &ndash; Beate Grimsrud for *Søvnens lekkasje*
* 2006 &ndash; Kjartan Fløgstad for *Grand Manila*
* 2005 &ndash; Tore Renberg for *Kompani Orheim*
* 2004 &ndash; Karl Ove Knausgård for *En tid for alt*
* 2003 &ndash; Sigmund Løvåsen for *Nyrydddinga*
* 2002 &ndash; Lars Amund Vaage for *Kunsten å gå*
* 2001 &ndash; Carl Frode Tiller for *Skråninga*
* 2000 &ndash; Jonny Halberg for *Flommen*
* 1999 &ndash; Hanne Ørstavik for *Like sant som jeg er virkelig*
* 1998 &ndash; Erik Fosnes Hansen for *Beretninger om beskyttelse*
* 1997 &ndash; Jan Jakob Tønseth for *Et vennskap*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Lytternes romanpris
Haakon Nyhuus

**Haakon Nyhuus** () var ein norsk bibliotekar og kristianiabohem.

Haakon Nyhuus var fødd i Trysil. Han var sjefsbibliotekar ved Deichmanske bibliotek frå 1898. Han reformerte på mange måtar det norske bibliotekvesenet med å innføre moderne tankar frå amerikanske folkebibliotek. Mellom anna tok han i bruk Deweys desimalklassifikasjon og opne hyller.

William Nygaard d.e. utnemnde Nyhuus som sjefredaktør for Illustreret norsk konversationsleksikon. Leksikonet kom ut i seks band frå 1907 til 1913.

## Verk
* «Kristianiabilleder», saman med Hans Jæger, 1888
* «Katalog over bøker skikket for folkeboksamlinger», 1903

## Kjelder

* Utdjupande artikkel om Nyhuus på snl.no, skriven av Olaf Chr. Torp
Deweys desimalklassifikasjon

**Deweys desimalklassifikasjon** (**DDK**, også kalla Deweysystemet) er eit system for biblioteka sin klassifikasjon av bøker og andre informasjonsbærarar. Systemet vart utvikla av den amerikanske bibliotekaren Melvil Dewey (1851–1931) i 1876.

Systemet har i prinsippet internasjonal utbreiing. Det vert brukt i Noreg, i ein tillempa versjon i Danmark, men berre i liten grad i Sverige.

I USA arbeider biblioteka no etter 21. utgåve av DDK. **5. forkortede norske utgave** vart utgjeve i 2002 av *Norsk komité for klassifikasjon og indeksering (NKKI)* http://www.nb.no/nkki/index.html, med 21. amerikanske utgåve som kjelde.

Systemet er delt inn i ti hovudkategoriar:

* 000 Referanse, informasjon og datamaskinar
* 100 Filosofi, psykologi, etikk 
* 200 Religion
* 300 Samfunnsvitskap
* 400 Språk
* 500 Naturvitskap og matematikk
* 600 Teknologi og anvend vitskap
* 700 Kunst og fritidsaktiviteter
* 800 Litteratur
* 900 Historie, biografi og geografi

I Noreg vart DDK innført av Haakon Nyhuus.

## Bakgrunnsstoff
* OCLC: DDC
* Fulltekstversjon av *[http://www.gutenberg.net/etext/12513 A Classification and Subject Index for Cataloguing and Arranging the Books and Pamphlets of a Library (Dewey Decimal Classification)] * (1876) frå Project Gutenberg
* NKKI
Georg Brandes

**Georg Morris Cohen Brandes** () var ein dansk kritikar og litteraturforskar, som verka tungt inn på skandinavisk litteratur frå 1870-åra og fram til byrjinga av 1900-talet. 30 år gammal formulerte Brandes prinsippa for ein ny realisme og naturalisme. Ifølgje Brandes bør litteratur formidle «frihedens store tanker og menneskehedens fremskridt». Teoriane til Brandes vart svært viktige for mellom andre Henrik Ibsen.

## Verkliste
* 1866 - *[[Om Dualismen i vor nyeste Filosofi]]*
* 1868 - *[[Æstetiske Studier]]*
* 1870 - *[[Kritiker og Portraiter]]*
* 1871 - *[[Hovedstrømninger i det 19. Aarhundredes Litteratur]]*
* 1877 - *[[Danske Digtere]]*
* 1883 - *[[Det moderne Gjennembruds Mænd]]*
* 1889 - *[[Essays]]*
* 1877 - *Polen*

## Bakgrunnsstoff
* Samlede værker 
* Georg Brandes Skrivebord 
* Kalliope om Brandes
Erling Indreeide

**Erling Indreeide** () er ein norsk forfattar og psykolog. Han bur på Skedsmokorset i Lillestrøm kommune og er opphavleg frå Eidsdal i Møre og Romsdal.

Indreeide er utdanna psykolog frå Universitetet i Oslo. Han debuterte som forfattar i 1972 med diktsamlinga *Trakter* og har sidan gjeve ut dikt, essay, drama, gjendikting og dikt for barn. Han er tildelt Melsom-prisen.

Han har vore aktiv i organisasjonslivet og har hatt sentrale tillitsverv i Den norske fofattarforening (DnF) og Noregs Mållag. Indreeide har også arbeidd som skulespsykolog i Nittedal og Skedsmo.

## Verk
### Dramatikk
* 1996 *Adam og Eva. Ei kjærleikssoge*

### Prosa
* 1990 *Eplekosmos*, barnebok
* 1993 *Reiser seg og går*, forteljing

### Sakprosa
* 2001 *Tann for auge og andre reiser*
* 2002 *Om det monstrøse*, essay 
* 2003 *Utdrag frå MISTRU DEN SOM IKKJE ER NOSTALGISK! med merknader*, sakbok

### Dikt
* 1972 &ndash; *Trakter*
* 1979 &ndash; *Sant nok*
* 1983 &ndash; *Vegar, vatn og fjell*
* 1987 &ndash; *Vinkel i vind*
* 1992 &ndash; *Bilde og bein*
* 1994 &ndash; *Gud til nytte*
* 1995 &ndash; *Dikt i utval*
* 1988 &ndash; *I magen på gamle tre*
* 2006 &ndash; *Langrenn : dikting 2004-2005 basert på verkelege hendingar : eit forsvarsskrift (teorien, himmelen og jorda)*
* 2012 &ndash; *Vi er presens*
* 2014 &ndash; *Infinitivsmerke. Hjelpebok for fysikkundervisning*

## Gjendikting
* 1993 &ndash; William Blake: *Giftarmålet mellom Himmel og Helvete*, gjendikta saman med Hanne Bramness

## Prisar og utmerkingar
* 2004: Melsom-prisen for *Utdrag frå MISTRU DEN SOM IKKJE ER NOSTALGISK! med merknader*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Digitaliserte bøker av Erling Indreeide hjå Nasjonalbiblioteket
* Utgjevingar av Erling Indreeide i Biblioteksøk
* Utgjevingar av Erling Indreeide i BIBSYS
Bjarne Slapgard

**Bjarne Slapgard** () var ein norsk forfattar og skulemann. Han var også eit ihuga målmenneske og han var formann i Noregs Mållag 1970&ndash;1971.

Han skreiv ei lang rekkje romanar, noveller, dikt, barnebøker og skodespel.

Bjarne Slapgard var styrar på Hardanger Folkehøgskule 1938&ndash;57.

## Prisar og utmerkingar
* 1951 - Melsom-prisen
* 1986 - Nord-Trøndelag fylkeskommunes kulturpris
Jan Bojer Vindheim

**Jan Bojer Vindheim** () er ein norsk skribent og politikar.
Han var sentral i norsk motkultur på 1960- og 70-talet, m.a. som redaksjonsmedlem av *[[Gateavisa]]* og redaktør av tidsskriftet *[[Vannbærereren]]*.

Vindheim var mellom grunnleggjarane av Arbeidskollektivet i Hjelms gate i Oslo. I åra 1972&ndash;78 var han busett i kollektiv på Karlsøy i Troms.

I tidsrommet 1991&ndash;2003 og frå 2007 - til no har han vore bystyrerepresentant for Miljøpartiet Dei Grøne i Trondheim. Han har vore nasjonal talsperson for Dei Grøne i fleire vende.

## Utgjevingar:
### Lyrikk
* *Radio lys* (1970)
* *Fiskene forsvinner* (1972)
* *Rav vind* (1975)
* *Juvéltreet* (1978)
* *Fugl Fønix* (1995) 

### Sakprosa
* *Vestens mysterier* (1990; ny utgåve 2005)
* *Inn i hampen* (2000)
Albert Luthuli

**Albert John Luthuli** () også kjend under zulunamnet sitt, **Mvumbi**, medan etternamnet òg kan stavast **Lutuli**, var ein sørafrikansk lærar og politikar.

Han var president for ANC, som kjempa for rettane til dei svarte afrikanarane i landet mot det kvite mindretalsstyret, i 1950-åra, heilt til han blei sett i husarrest i 1958. Luthuli fekk Nobels fredspris i 1960.

## Livssoge

Luthuli blei fødd i Rhodesia rundt 1898, der foreldra hans var kristne misjonærar. Etter at faren døydde flytta mora og ungane tilbake til Natalprovinsen, der dei kom frå. Luthuli utdanna seg til lærar og blei engasjert i fagforeininga for svarte lærarar, *African Teacher's Association*, som han i 1933 blei president for. Han heldt òg preiker i metodistkyrkjer.

Luthuli hadde hatt mykje å gjera med onkelen sin, Martin Luthuli, som var hovding for dei kristne zuluane. I 1933 blei Luthuli sjølv spurd om å bli hovding for denne gruppa. Etter fleire års tenkepause sa han ja, og blei formelt hovding i 1936. Denne stillinga hadde han til dei sørafrikanske styresmaktene tok henne frå han i 1953.

Apartheidsystemet blei utforma frå 1930- til 1950-åra med stadig større undertrykking av svarte. I 1944 reagerte Luthuli ved å bli med i partiet African National Congress, ANC, som kjempa imot dei nye diskriminerande påboda.

Dei sørafrikanske styresmaktene hevda at å vera hovding og medlem i partiet utgjorde ei interessekonflikt, og bad han gje opp ei av dei. Då han nekta, tok dei frå han hovdingtittelen. Ein månad etter dette blei han vald til president for partiet. Han fekk straks reiseforbod, som varte i til saman fire år.

I 1956 deltok Luthuli på ein ANC-konferanse og blei arrestert for landsforræderi, saman med 155 andre. Etter eitt år i varetekt blei klaga mot han droppa. Han fekk likevel påbod om å halda seg innan 8&nbsp;km omkrins frå heimen sin. I 1961 blei påbodet heva i ti dagar slik at han kunne dra til Oslo og motta Nobels fredspris.
Blixprisen

**Blixprisen**, somme tider skrive **Blix-prisen**, er ein norsk litteraturpris som vert delt ut årleg til ein nordnorsk forfattar som skriv nynorsk. Det skal leggjast vekt på å heidra yngre forfattarar og forfattarar som skriv for ungdom. Prisen kan delast ut for skjønnlitteratur eller faglitteratur. Grunnlaget for prisen er *Emma og [[Elias Blix]]' legat*. Prisvinnaren vert utpeika etter tilråding frå ei nemnd med medlemmer frå Nord-Norsk Kulturråd, Nordnorsk Forfatterlag og Det Norske Samlaget.

Legatet som gjev det økonomiske grunnlaget for prisen, er gjeve av Marie (1873-1920) og Einar Blix (1880-1941) og sett i verk av Ivar Blix til minne om foreldra deira, Emma og Elias Blix, og «*skal ha til oppgåve å fremja arbeidet for nynorsk litteratur*». Legatet vert forvalta av Det Norske Samlaget. 

## Vinnarane av Blixprisen

## Referansar

## Kjelder
* Nettstaden til Bærum bibliotek: «Blixprisen»
Kultur i 1950

**Kultur i 1950** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1950.

## Årets hendingar
* Den norske Kritikarprisen for litteratur vart delt ut for fyrste gong.
* Johan Falkberget var utnemnd til heidersdoktor ved Stockholm Høgskola
* Jack Kerouac fekk den første boka si utgitt.
* Halvor Floden fekk kunstnarløn.

## Fødde
* 5. september - Ernst Brunner, svensk forfattar.
* Håkan Nesser, svensk forfattar.

## Døde
* 21. januar - George Orwell, britisk forfattar.
* 19. mars - Edgar Rice Burroughs, amerikansk forfattar.
* 25. november - Johannes Vilhelm Jensen, dansk forfattar.

## Årets prisar og utmerkingar
* Nobelprisen i litteratur: Bertrand Russell, Storbritannia
* Kritikarprisen: Torborg Nedreaas for *Trylleglasset* 
* Pulitzerprisen for drama: Richard Rodgers, Oscar Hammerstein II, Joshua Logan for *South Pacific*

## Årets bøker
### A - G
* *Across the River and into the Trees* av Ernest Hemingway
* *De fortabte spillemænd* av William Heinesen

### H - N
* *I, Robot* av Isaac Asimov
* *Kon-Tiki* av Thor Heyerdahl kom på engelsk.
* *Korn og klunger* av Jakob Sande
* *The Lion, the Witch, and the Wardrobe* av C. S. Lewis
* *The Martian Chronicles* av Ray Bradbury

### O - U
* *Signalet* av Tarjei Vesaas
* *Så rart*, barnevers av Inger Hagerup illustrert av Paul René Gauguin
* *Trost i taklampa* av Alf Prøysen

### V - Å