open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaffistova

**Kaffistover** skipa av eit lokal- eller fylkeslag i Noregs Ungdomslag eller Noregs Mållag (seinare kalla rørsla)  er ein serveringsstad som har profilerert seg med nynorsk språk, alkoholfrie lokale og tradisjonell norsk mat. Kaffistovebegrepet har elles også vore brukt på mange privateigde serveringsstader.

## Historie
Den første kaffistova i rørsla opna i Kristiania hausten 1901, og i åra som følgde vart Kaffistova etablert som serveringsstad for landsungdom i alle dei største norske byane. Kaffistova i Bergen vart etablert i 1903, i Trondheim i 1904. Kaffistova i Mosjøen vart etablert i Sjøgata i 1906 under namnet «Bondekaffistova».

Ved å tilby innflyttarar og tilreisande ein heim i byen, der folk kunne kjenne seg trygge, vart kaffistovene ei suksess som trekte til seg landsungdom og  gav inntekter til lokale ungdomslag og mållag. For mange var det viktig at det fanst serveringsstader som ikkje selde alkohol. På det meste fanst det 130 kaffistover på 90 ulike stader i Noreg; berre i Oslo var det minst seks stover.

## Kaffistova i dag
I 2024 var det berre att ei kaffistove, i Oslo. Denne kaffistova er eigd av Bondeungdomslaget i Oslo  (BUL), lokallag i Noregs Ungdomslag og Noregs Mållag. Kaffistovene samarbeidde ei tid gjennom tensteorganisasjonen Norske kulturbygg (avvikla i 2012), mange av dei var knytt til hotell med namnet Bondeheimen - slik som t.d. Hotell Bondeheimen. 

## Kjelder

* Språknytt: «Nynorsk i 1905»
* Klassekampen 28.10.2006: «Bønner i byen»
* Vefsn bygdebok bind III, Kjell Jacobsen 1977: «Fra århundreskiftet til frigjøringsvåren»

## Bakgrunnsstoff
* Boka :«Kaffikoppens kulturelle kraft» 
* Lagsbruk.no, utfyllande historisk oversikt om «Kaffistover» og «Bondeheimar». Nettside under utvikling
Bijlands Kanaal

**Bijlands Kanaal** er ein kanal i Gelderland i Nederland, nær grensa til Tyskland. Det er for tida det klart viktigaste elvestrekket av Rhinen etter at elva renn inn i Nederland. 

Kanalen vart grave ut mellom 1773 og 1776 for å kutte igjennom ein stor sving i elva Waal for slik å betre vassreguleringa. Denne og andre tilsvarande svingar er i dag berre mindre elvar. Desse heiter Oude Waal, De Bijland og Oude Rijn, som er den største. Desse fungerer i dag stort sett berre som buffersoner mellom dei frittflytande Waal og Nederrijn på eine sida og gamle elveleier på den andre som ikkje lenger er direkte tilslutta dei nyare elvafara. I situasjonar med høg vassføring flaumer dei nye elvane over i dei gamle elvefara og både Oude Waal og De Bijland vert frittflytande elvar igjen. 

I dag er kanalen den viktigaste transportåra på Rhinen og den første seksjonen av forgreininga Waal-Rhinen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 9. februar 2008.*
Elva Noord

**Noord** er ei kort tidvasselv i Zuid-Holland i Nederland. Ho startar ved byen Dordrecht der elva Beneden Merwede forgreinar seg i Oude Maas og Noord. Ho renn i saman med Lek ved byane Ridderkerk og Kinderdijk, og desse dannar så elva Nieuwe Maas. Elva er berre om lag 9 km. Retninga vatnet renn i elva er avhengig av tidvatnet. Elva brukte å vere ein del av elva Merwede, men har mista dette namnet i løpet av åra. 

Nord renn mellom øya IJsselmonde og Alblasserwaard på fastlandet i aust. Mellom desse går det ei bru og ein tunnel. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Noord River|Noord River]]» frå , den 9. februar 2008.*
Beneden-Merwede

**Beneden Merwede** er ei elv i Nederland. Ho er ei fortsetjing av elva Boven-Merwede som er ei grein av kanalen Nieuwe Merwede. Ho renn frå Hardinxveld-Giessendam til Dordrecht, der ho delar seg i Noord og Oude Maas. Lengda hennar er 14,9 km. Merwede er ein del av skipsruta mellom Rotterdam og Tyskland.

Det går ei vegbru og ei jernbanebru over elva. 

## Bakgrunnsstoff
* Kart over fiskevandring i området 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Beneden Merwede|Beneden Merwede]]» frå , den 9. februar 2008.*
Sjøgata i Mosjøen

**Sjøgata** er ei gate i Mosjøen i Vefsn kommune. Gata har den lengste samanhengande rekkja med trehus i Nord-Noreg. Trehusa er i hovudsak frå 1800-talet, og dei fleste av dei er tatt godt vare på. 

## Historie
Sjøgata er den eldste delen av byen Mosjøen. Opphavleg følgde gata ei rekkje med naust og bryggjer som Vefsn-gardane hadde på grunnen til garden Mo. Etter kvart vart det bygd hus for handel og gjestgjevar, som flytta verksemda si frå Kulstadsjøen til Mosjøen. Staden fekk ein kraftig vekst på 1860- og 70-talet i samband med hogst av tømmer i Vefsnvassdraget og drifta på sagbruket på Halsøy. Sjøgata fekk då ein meir bymessig byggestil, mange av husa bygd med inspirasjon frå bybebyggelsen i Trondheim. Frå 1875, då Mosjøen fekk bystatus, vart det utarbeidd ein byplan for området aust for Sjøgata, og alle bygningar vart bygd i rektangulære kvartal på ca. 50 x 80 m.

I 1970 var husa i Sjøgata prega av forfall, og kommunen ville rive husa i Sjøgata for å få areal for parkeringsplassar i sentrum. Det mobiliserte folk til engasjement for å sette husa i stand, og til å protestere på rivingsplanane.

Rivingsframlegget vart stoppa, og i dag er sjøgataprosjektet ein suksess som har gitt Mosjøen ein turistattraksjon og eit aktiv historisk bymiljø. I 2004 vart Sjøgata-miljøet tildelt Olavsrosa.

## Litteratur
* Dag Nilsen: Byggeskikken i Mosjøen 1860 1940 i *Vefsn bygdebok særbind IV* ISBN 82-990173-7-8
## Bakgrunnsstoff
* Lydiabrygga - «Lydiabryggas Venner» gav starten til restaurering av bryggene langs Sjøgata på 70-talet. 
* Sjøgata.no 
* Kulturverkstedet i Sjøgata 
* Vefsn museum
Linge

:*For den norske krigshelten og kompaniet hans, sjå [[Martin Linge]] og [[Kompani Linge]]*

**Linge** er den lengste elva som berre renn innanfor grensene til Nederland med ei lengd på om lag 100 km. 

Ho har utspringet sitt nær landsbyen Doornenburg nær grensa til Tyskland og renn til Tiel. Frå her svingar ho seg gjennom Betuwe og munnar til slutt ut i Boven Merwede nær Gorinchem. Fram til Geldermalsen er ho ei heller lita og kanalisert elv. Frå Geldermalsen vert ho større med dike på sidene og små elvesletter. Elva var ein gong ei grein av Rhinen, men vart kutta av for lenge sidan. Elva er framkommeleg for små fartøy og er ei populær elv for fritidsbåtar. 

I eldre tider var elva ei viktig handelsåre, men i dag er denne rolla overteke av Rhinen og Waal. 

Det veks mykje epletre langs Linge og er eit vakkert område om våren når epletrea blømer. Kvart år i april vert det derfor organisert ei turløype kalla *Rode Kruis Bloesemtocht* langs elva.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.lingelandschap.nl/main_menu1/dlng.html 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Linge|Linge]]» frå , den 9. februar 2008.*
Afgedamde Maas

**Afgedamde Maas** er ei av greinene til Maas som startar nær Heusden. Den andre greina er Bergse Maas som går mot venstre. Den nordlege greina renn i saman med Waal nær og formar Boven-Merwede.

Bergse Maas vart danna i 1904 for å leie om vatnet i Maas frå elvefaret som i dag er Afgedamde Maas («Oppdemd Maas»). Afgedamde Maas er framleis tilslutta Maas via Heusden Kanaal. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Afgedamde Maas|Afgedamde Maas]]» frå , den 9. februar 2008.*
Waal

**Waal** er den største bielva til Rhinen og renn gjennom sentrale område av Nederland med ei lengd på 80 km før ho renn i saman med Afgedamde Maas nær Woudrichem og dannar Boven-Merwede. Ho er ei stor elv og den viktigaste transportåra til hamna i Rotterdam og Tyskland. Av byar langs elva finn ein Nijmegen, Tiel, Zaltbommel og Gorinchem. Elva fører 65 % av den totale vassmengda i Rhinen. 

## Historie
Namnet Waal, i romartida kalla Vacalis, Vahalis eller Valis, seinare Vahal, er av germansk opphav og er kalla opp etter dei mange meandera i elva (gammalgermansk *wôh*, «krum»). 

Den noverande elva viser få teikn etter desse store svingane sidan elva har vorte retta opp i løpet av mange prosjekt frå 1700- til 1900-talet for å betre elvefarten på elva. Nokre av svingane som ikkje lenger heng saman med elva er framleis synleg nær elva og i flaumsituasjonar vert dei stundom igjen delar av elva. 

### Waalsvingen i Zuid-Holland
I mellomalderen vart namnet Waal nytta om elva etter ho rann saman med Maas. Denne delen heiter i dag Boven Merwede. Beneden Merwede og den øvre delen av Noord vart òg kalla Waal. Nær Hendrik-Ido-Ambacht heldt hovudleia fram vestover til ho rann saman med elva Oude Maas nær Heerjansdam. Det siste strekket forbi Hendrik-Ido-Ambacht, mellom øyane IJsselmonde og Zwijndrechtse Waard vert framleis kalla Waal. Elva er demd opp i begge ender. 

## Bruer
Jernbanebruer går over øya mellom Nijmegen og Nijmegen Lent, og mellom Zaltbommel og Geldermalsen

## Vasskvalitet
Waal har særs dårleg vasskvalitet på grunn av utslepp av rå kloakk i Frankrike, Tyskland og Belgia. Fleire patogen har oppstått i elva på grunn av desse utsleppa. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Waal (river)|Waal (river)]]» frå ,  den 9. februar 2008.*  
 


### Fotnotar
Grand Canyon

**Grand Canyon** er ei enorm kløft i det nordlege av Arizona i USA. Grand Canyon er omtrent 446 kilometer lang og har ei breidd som varierer mellom 0,5 til 29 kilometer og ei djupn på over 1600 meter. Djupna gjer at ein kan sjå to milliardar år av geologisk historie i dei sedimentære laga. Grand Canyon har blitt skapt som eit resultat av erosjon frå Coloradoelva over fleire millionar år. Den første europearen som oppdaga Grand Canyon var García López de Cárdenas i 1540. Då hadde det allereie budd indinarar i området i over 3000 år. 

Grand Canyon var stortsett uutforska før den amerikanske borgarkrigen. I 1869 drog major John Wesley Powell ut på den første ferda gjennom kløftsystemet. Han gjennomførte reisa med ni menn i fire små trebåtar; men berre seks av mennene gjennomførte ho. Powell refererte til dei sedimentære laga i kløfta som "sider i ei stor historiebok".

## Bakgrunnsstoff

Grand Canyon National Park Service - heimesida til Grand Canyon nasjonalpark
Leidse Rijn

**Leidse Rijn** («Leidens Rhinen») er ei kort elv i provinsen Utrecht i Nederland.

Elva er ei rest av Rhinen og var tidlegare den viktigaste bielva hennar før ho mudra til på 1600-talet. Ho er ei fortsetjing av Kromme Rijn og etter byen Utrecht der begge elvane er ein del av vollgravsystemet rundt byen. Leidse Rijn endar ved Harmelen og frå her vert elva kalla Oude Rijn og munnar ut i Nordsjøen ved Katwijk.

Ved Utrecht kryssar Leidse Rijn Merwedekanaal og Amsterdam-Rijnkanaal. Bortsett frå Utrecht renn elva gjennom kommunen Woerden.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leidse Rijn|Leidse Rijn]]» frå , den 9. februar 2008.*
Kromme Rijn

**Kromme Rijn** («Svingete Rhinen») er ei elv i provinsen Utrecht i Nederland.

I romartida var denne nordlegaste greina i Rhindeltaet hovudleia til denne store elva og ho fungerte som den nordlege grensa til Romarriket. Romarane bygde derfor mange castella langs denne grensa kalla *[[Limes Germanicus]]*.

Sidan mellomalderen har elva vore langt mindre viktig fordi ho mudra til og til slutt vart ho heilt skild frå hovudleia Nederrijn-Lek. Ho heldt likevel på namnet «Rhinen».

Kromme Rijn går ut frå Nederrijn-Lek ved den gamle byen Wijk bij Duurstede (kalla Dorestad før mellomalderen), og etter dette svingar ho seg gjennom provinsen Utrecht, forbi byane Bunnik og Zeist, og endar opp i vollgrava ved byen Utrecht. 

Opphavleg vart Utrecht bygd av romarane ved ein vadestad nær staden der Kromme Rijn forgreinar seg i elvane Vecht (nord) og Leidse Rijn (vest). Det siste strekket innanfor bymurane vart kanalisert og danna kanalen Oudegracht. Leidse Rijn og Vecht renn ut frå byvollgrava og er fortsetjinga av Kromme Rijn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kromme Rijn|Kromme Rijn]]» frå , den 9. februar 2008.*
Amstel

**Amstel** er ei elv i Nederland som renn gjennom byen Amsterdam.

Amstel sitt namn kjem frå *Aeme stelle*, gammalnederlandsk for «området med mykje vatn». Elva byrja opphavleg der to mindre elvar, Drecht og Kromme Mijdrecht, rann i hop, litt sør for Uithoorn. Etter at Amstel-Drecht Kanaal vart bygd byrja elva (og kanalen) nå der Drecht og ein annan kanal, Aarkanaal, renn i hop, nær byen Nieuwveen. Av sideelvar finn ein Kromme Mijdrecht, Bullewijk og Waver.

Elva munna opphavleg ut i IJbukta i Amsterdam. I 1936 vart den siste delen av elva (kalla Rokin) fylt i, så elva endar no ved Spuiplassen. Vatnet renn derimot vidare i undergrunnsrøyr til IJ.

Amsterdam er kalla opp etter elva. Byen utvikla seg ut frå ein liten fiskelandsby kalla Amstelredam, grunnlagd på 1200-talet ved sida av ei demning ved munningen av elva. Byen fekk byrettar rundt 1300. Grensa utvikla seg til den vesle byen Amsteldam, som seinare vart Amsterdam.

Den kjende brua Magere Brug i Amsterdam kryssar elva, og det same gjer Blauwbrug, Hoge Sluis og Berlagebrug. Rådhuset Stopera, operahuset og Carré-teateret ligg alle ved elvebreidda. 

Ein konsert, som vert vist på nederlandsk rikskringkasting, vert kvart år halde på *Bevrijdingsdag* (frigjeringsdagen). Kvart år vert det òg halde ro-tevlingar på elva. 

Området som elva renn gjennom vert kalla Amstelland. Byen og kommunen Amstelveen, kommunen Ouder-Amstel, byane Ouderkerk aan de Amstel og Nes aan de Amstel er òg alle kalla opp etter elva. Amsterdam har ei gate som heiter Amstel (langs elva), ein plass som heiter Amstelveld og ein togstasjon som heiter Amsterdam Amstel.

Ølet Amstel er òg kalla opp etter elva. Amstel bryggjeri låg nær elva og vatn frå elva vart nytta til å avkjøle ølet. 

I dei tidlegare nederlandske koloniane i Nord-Amerika vart ein by erobra frå svenskane i 1655 og omdøypt Nieuw-Amstel. Han heiter i dag New Castle i Delaware.

## Amstel i kunsten
Mange kunstnarar har måla eller teikna Amstel, inkludert: 

* Aert van der Neer (1603-1677)
* Rembrandt (1609-1669)
* Willem Witsen (1860-1923)
* George Hendrik Breitner (1857-1923)
* Piet Mondrian (1872-1944)
* Hendrik Jan Wolter (1873-1952)
* Frans Koppelaar (1943- )

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Amstel|Amstel]]» frå , den 9. februar 2008.*
Nordsjøkanalen

**Nordsjøkanalen** (nederlandsk *Noordzeekanaal*) er ein kanal i Nederland frå Amsterdam til Nordsjøen ved IJmuiden, bygd mellom 1865 og 1876 slik at havgåande skip kunne nå hamna i Amsterdam. Han endar ved Amsterdam i den lukka IJbukta, som igjen er tilslutta Amsterdam-Rhin-kanalen.

Dreneringa av kanalen til Nordsjøen skjer via Spuislusene ved IJmuiden ved hjelp av den største pumpestasjonen i Europa. Systemet er nødvendig for å forvalte grunnvatnet i Vest-Nederland.

## Historie
For å betre sambandet mellom hamna i Amsterdam og Nordsjøen vart Noordhollandsch Kanaal bygd i 1824. Denne lange og smale kanalen fekk raskt for dårleg kapasitet til å handsame all skipstrafikken og eit par tiår seinare valde ein å grave ein ny kanal på det smalaste punktet i Holland og slik få den kortaste ruta til havet. 

Gravinga byrja 8. mars 1865 ved sanddynene i Breesaap og varte til 1876. Sidan ingen nederlandske selskap ville ta på seg oppgåva vart prosjektet utført av ein engelsk entreprenør. 

Nordsjøkanalen vart bygd ved å grave ein kanal gjennom den gamle IJbukta og byggje dike på kvar side, medan dei gjenverande delane av IJbukta vart demd opp og omgjort til polder. Frå denne bukta og til sjøen vart ein ny kanal grave ut gjennom sanddynene ved Velsen. For å få vatn og skipsfart til sideelvane til IJ, som Spaarne, Zaan og Nauernakanalen vart det grave ut ni sidekanalar (kalla sidekanalar A til I).

Eit par sluser (*Zuidersluis*) vart bygd ved munningen i 1876 der den nye byen IJmuiden (IJ-munningen) grunnlagd. I 1896 vart dei midtre slusene bygd (*Middensluis*), og til slutt dei nordlege slusene (*Noordersluis*) i 1929, som på den tida var dei største slusene i Europa. 

I austenden av kanalen, aust for Amsterdam, vart IJbukta open til Zuiderzee fram til 1872 då Dei oransje slusene (*Oranjesluizen*) vart bygd. Då desse slusene stod ferdig var ikkje lenger Nordsjøkanalen og IJbukta lenger open til sjøen og ein kunne oppretthalde eit fast vassnivå. 

Kanalen vart grave ut for hand og arbeidarane levde under forferdelege tilhøve. Dei budde i hytter bygd av kvister, drivved, torv og strå og sjukdom, slåssing og alkoholmisbruk var omfattande. 

1. november 1876 vart Nordsjøkanalen offisielt opna av kong Vilhelm III av Nederland. I løpet av åra etter har kanalen vorte utvida og gjort djupare fleire gonger. 

## Sluser

Det er fire sluser med forskjellig storlei ved munngen ved Nordsjøen:

## Kryssingspunkt

Jernbanetunnelar (med næraste stasjon på kvar side):
* mellom Amsterdam Sloterdijk og Zaandam
* mellom Driehuis og Beverwijk

Vegtunnelar, frå aust til vest: 
* Zeeburgertunnelen og Zeeburgerbrua
* Zuiderzeeweg
* IJtunnelen
* Coentunnelen
* Wijkertunnelen (del av motorvegen A9)
* Velsertunnelen

I tillegg er det fleire ferjesamband over kanalen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:North Sea Canal|North Sea Canal]]» frå , den 9. februar 2008.*
Zaan

**Zaan** er ei lita elv i provinsen Noord-Holland i Nederland. Elva var opphavleg ein sidearm av IJbukta. Ho renn om lag 10 km gjennom kommunen Zaanstad nord for Amsterdam, frå West-Knollendam i nord til Zaandam i sør der ho munnar ut i IJbukta. 

Elva renn forbi Zaanse Schans, ein landsby med historiske vindmøller og hus, og som er ein populær turistattraksjon i Nederland. 

Fleire byar langs Zaan er òg kalla opp etter elva Koog aan de Zaan, Westzaan, Oostzaan, Zaandijk og byen Zaandam.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zaan|Zaan]]» frå , den 9. februar 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
Spaarne

**Spaarne** er ei elv i Noord-Holland i Nederland. Denne delvis kanaliserte elva renn frå Ringvaart til ein sidekanal av Nordsjøkanalen. Ho renn gjennom Heemstede, Haarlem, og Spaarndam.

Dei historiske kanalane i vollgravene rundt Haarlem er tilslutta Spaarne. Ei sluse ved Spaarndam ligg mellom elva og Nordsjøkanalen. 

## Historie
Elva rann tidlegare frå Haarlemmermeer til IJbukta, som strekte seg vidare frå Zuiderzee og heilt til Velsen. På 1200-talet vart det bygd ei demning med sluser ved munningen av Spaarne der landsbyen Spaarndam vart grunnlagd.

Etter eit hundreår med planlegging vart Haarlemmermeer pumpa tørr i løpet av åra 1850-1853 og gjort om til polder. Spaarne vart ei grein av Ringvaart, mista mykje av vatnet og vart grunnare. 

Bygginga av Nordsjøkanalen (ferdig i 1876) reduserte det meste av IJbukta til polder, men ei liten kanalisert del av IJbukta vart igjen ved Spaarndam for å gå mellom Spaarne og den nye kanalen. 

Elva vart gjort djupare for at skip kunne nå industriområda langs breidda. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spaarne|Spaarne]]» frå , den 9. februar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* J.M Sterck-Proot, Tjeenk Willink, *Haarlems oudste tijden: een vroeg-middeleeuwsch stadsbeeld*, Haarlem, 1930.
* Bert Sliggers a.o., *De loop van het Spaarne; de geschiedenis van een rivier*, Haarlem, Schuyt, 1987.
Polder

**Polder** (dansk *kog*; tysk *koog*; nederlandsk *polder*) er ein landskapstype ved Nordsjøen. Polderar er verna med dikerfor å ikkje verte overfløymde. Polderar vart oppfunne som ledd i kystsikring og landvinning, og mange polderar er i dag tett folkesette område med fruktbar jord. Den fruktbare jorda skuldast at ho ofte har vore havbotn, og veldig mange polderar ligg under havnivå. Polderar finst i Danmark, Tyskland og Nederland. Polderlandskap er veldig likt marsklandskap.

Det norske namnet på denne landskapstypen er henta frå nederlandsk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Polder|Polder]]» frå , den 9. februar 2008.*
Regge

**Regge** er ei elv i Overijssel i Nederland og er ei av sideelvane til Vechte. Kjelda hennar ligg nær byen Goor. Ho renn nordover gjennom Rijssen, Nijverdal og Hellendoorn. Regge munnar ut i Vechte nær Ommen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Regge River|Regge River]]» frå , den 9. februar 2008.*
Vecht i Utrecht

**Vecht** er ei grein av Rhinen i provinsen Utrecht i Nederland. Ho vert stundom kalla **Utrechtse Vecht** for ikkje å forveksle ho med elva ved Overijssel.

Vecht spring ut frå byen Utrecht, der Kromme Rijn forgreinar seg i to greiner, Leidse Rijn/Oude Rijn mot vest og Vecht i nord. Vecht snor seg nordover forbi byane Maarssen, Breukelen og Nigtevecht og så inn i provinsen Noord-Holland. Her renn ho gjennom Weesp og munnar ut i Markermeer (tidlegare Zuiderzee). Amsterdam-Rijnkanaal (Amsterdam-Rhin-kanalen) vart grave ut i nedslagsfeltet til Vecht.

På 1600- og 1700-talet vart det bygd mange eigedomar kalla *[[buitenplaats]]* langs breidda av Vecht av rike kjøpmenn og administratorar frå Amsterdam.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vecht (Utrecht)|Vecht (Utrecht)]]» frå , den 9. februar 2008.*
Lauwers

**Lauwers** er ei elv i Nederland. Ho dannar grensa mellom provinsane Friesland og Groningen. Frå 730-åra til Widukind sitt nederlag i 785 danna ho ein del av grensa til Frankarriket.

Den tidlegare Lauwerszee og dagens Lauwersmeer er begge kalla opp etter elva. Ho har utspringet sitt søraust for landsbyen Surhuisterveen. Nær Gerkesklooster/Stroobosch kryssar ho Prinsesmargrietkanaal/van Starkenborghkanaal. 

Lauwers vert først ei større elv etter ho mottar sideelva si, Oude Vaart, nær Schalkendam. Vidare nedover deler Lauwers seg i to greiner, den frisiske Oude Lauwers og Zijldiep i provinsen Groningen. 

Lauwers munnar ut i Vadehavet i ein kanal mellom øyane Schiermonnikoog og Rottumerplaat/Rottumerkoog.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lauwers|Lauwers]]» frå , den 9. februar 2008.*
Oude Rijn i Gelderland

**Oude Rijn** (Gamle Rhinen) er namnet på ein lang tidlegare sving i Rhinen i provinsen Gelderland i Nederland.

Om sommaren vart svingen for grunn for elvefart, så mellom 1701 og 1709 vart det grave ut ein kanal gjennom svingen nær byen Lobith kalla Pannerdens Kanaal. Oude Rijn, som tidlegare danna grensa mellom den nederlandske byen Lobith og den tyske byen Elten vart framleis nytta til å ta imot vatn når Rhinen flauma over fram til 1900-talet. På andre sida for byen Angeren renn Oude Rijn ut i Pannerdens Kanaal og elva held fram vidare nedover mot Nordsjøen som Nederrijn (Nedre Rhinen).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oude Rijn (Gelderland)|Oude Rijn (Gelderland)]]» frå , den 9. februar 2008.*
Merwede

**Merwede** er namnet på fleire stykke av Rhinen-Maas-Schelde-deltaet i Nederland. Maas renn i saman med Waal ved Woudrichem og dannar Boven-Merwede (Øvre Merwede). Eit par kilometer nedanfor deler ho seg i Beneden-Merwede (Nedre Merwede) til høgre og Nieuwe Merwede (Nye Merwede) til venstre. Alle desse er tidvasselvar. Nieuwe Merwede renn i saman med Bergse Maas nær Lage Zwaluwe og dannar estuaret Hollands Diep og skil øya Dordrecht frå Biesbosch nasjonalpark. Beneden Merwede deler seg i Noord og Oude Maas nær Papendrecht.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Merwede|Merwede]]» frå , den 10. februar 2008.*
Drentsche Aa

**Drentsche Aa** er ei elv i provinsen Drenthe i Nederland. Ho munnar ut i Eelder Schipsloot, som renn ut i Noord-Willemskanaal, men opphavleg munna ho ut i Selwerderdiep. Vatnet i elva hamnar omsider i Lauwersmeer og Vadehavet.

I provinsen Groningen og den nordlegaste delen av Drenthe vert elva kalla *Drentsche Aa* (stundom *Aa* i Groningen), men i Drenthe har ho mange lokale namn som *Deurzerdiep*, *Looner Diep*, *Taarlosche Diep*, *Oudemolensche Diep*, *Schipborgsche Diep* og *Westerdiep*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Drentsche Aa|Drentsche Aa]]» frå , den 10. februar 2008.*
Donge

**Donge** er ei elv i provinsen Noord-Brabant i Nederland. Ho har utspringet sitt nær landsbyen Dongen og renn nordover til byen Geertruidenberg der renn saman med Amer og dannar Bergse Maas.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Donge|Donge]]» frå , den 10. februar 2008.*
Saybia

**Saybia** er eit dansk rockeband som vart danna i Nyborg i 1993. Bandet bestod opphavleg av fire medlemmar, men eit av medlemmane forlet gruppa og to nye kom til seinare. Saybia består no av:

* Søren Huss - Vokal og akustisk gitar
* Jeppe Langebek Knudsen - Bass
* Palle Sørensen - Trommer
* Sebastian Sandstrøm - Gitar
* Jess Jensen - Keyboard

## Diskografi
### Album og EP-ar
* *[[Dawn of a New Life]]* (1998)
* *[[Chapter 3]]* (2000)
* *[[Saybia (EP)|Saybia]]* (2001)
* *[[The Second You Sleep]]* (2002)
* *[[The Live EP]]* (2003)
* *[[These Are the Days]]* (2004)
* *[[Eyes on the Highway]]* (2007)

### Singlar
* *The Day After Tomorrow* (2002)
* *Fool's Corner* (2002)
* *In Spite of* (2002)
* *7 Demons* (2002)
* *The Second You Sleep* (2002)
* *Brilliant Sky* (2004)
* *I Surrender* (2004)
* *Bend the Rules* (2004)
* *Guardian Angel* (2005)
* *Angel* (2007)
* *On Her Behalf* (2007)

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Brielse Meer

**Brielse Meer** er ein lang, smal innsjø i Nederland mellom estuarøyane Voorne og Rozenburg i provinsen Zuid-Holland.

Innsjøen har fått namn etter byen Den Briel, som ligg ved breidda. Han var tidlegare ei grein av elva Maas kalla Brielse Maas (Den Briel Maas), som rann frå Botleksundet nær Rotterdam og ut i Nordsjøen. Det første strekket, mellom Botlek og der elva tidlegare rann saman med Scheur var òg kjend som Nieuwe Maas.

Då Brielse Maas mudra til seint på 1800-talet vart skipskanalen Nieuwe Waterweg bygd (1872) og Scheur vart skild frå Brielse Maas av ei demning. Som ein føregjengar til Deltaprosjektet vart Brielse Maas lukka i begge endar i 1950 og vart Brielse Meer.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brielse Meer|Brielse Meer]]» frå , den 10. februar 2008.*
Bergumermeer

**Bergumermeer** er ein innsjø nær byen Burgum i provinsen Friesland i Nederland. Innsjøen vart forma under den siste istida.

Sidan 15. mars 2007 har sjøen hatt det offisielle namnet vore vestfrisiske «Burgumer Mar», og før dette var det nederlandske Bergumermeer det offisielle.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bergumermeer|Bergumermeer]]» frå , den 10. februar 2008.*
122 Gerda

**122 Gerda** er ein ganske stor asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han er ein S-type-asteroide. Han vart oppdaga av C. H. F. Peters den 31. juli 1872 og namnsett etter Gerd, kona til guden Frøy i norrøn mytologi.
Eemmeer

**Eemmeer** er ein innsjø midt i Nederland mellom provinsane Flevoland og Utrecht, Noord-Holland. Han har eit areal på 13,4 km² og har ei øy kalla Dode Hond. Eemmeer er ein av fleire perifere innsjøar som vert nytta til geohydrologisk å fråskille polderane i Flevoland frå det høgare gamle fastlandet. Eemmeer er tilkopla innsjøen Gooimeer i vest ved eit punkt der begge innsjøane vert kryssa av hovudvegen A27 og Nijkerkernauw i aust. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eemmeer|Eemmeer]]» frå , den 10. februar 2008.*
123 Brunhild

**123 Brunhild** er ein ganske typisk steinete S-type-asteroide i hovudbeltet. Han blei oppdaga av C. H. F. Peters den 31. juli 1872 og namnsett etter Brunhild, ei valkyrie i norrøn mytologi.
124 Alkeste

**124 Alkeste** er ein stor hovudbelteasteroide av S-typen. C.H.F. Peters oppdaga asteroiden den 23. august 1872 og namnsette han etter Alkestis, ei kvinne i gresk mytologi. Berre ein stjerneokkultasjon av Alkeste har vore observert. Den 24. juni 2003 passerte han over stjerna Beta Virginis som har ein tilsynelatande storleiksklasse på tre. Passeringa blei observert ifrå Australia og New Zealand.
Sivgrashoppe

**Sivgrashoppa** (*Conocephalus dorsalis*) er ei grashoppe som finst i fuktige område nær saltvatn, særleg havstrender med mykje siv. 

Både nymfene og dei vaksne insekta lever hovudsakleg av plantekost som knoppar, frø og blomar, men det hender òg dei et bladlus, sikadar og ulike insektlarvar.

I Noreg har arten vore rekna som nær truga (etter *[[Norsk Raudliste 2006]]*), på grunn av utbyggingar i strandsona, men er frå 2010 vorten vurdert som livskraftig. Han vart første gong påvist i Noreg ved Hvaler i 1935, og har sidan vorte funnen ved fleire strender frå svenskegrensa og vest til Kristiansand.

## Kjelder
* Hansen, Lars Ove: Rettvinger, kakerlakker og saksedyr i *[http://www.entomologi.no/journals/insektnytt/2007/IN32Rodliste150dpi.pdf Insekt-Nytt 1/2 2007]*
;Referansar
Våraugestikkar

**Våraugestikkar** (*Brachytron pratense*) er ein augestikkar som er oppført på norsk raudliste 2006.

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB
Blåband-vassnymfe

**Blåband-vassnymfe** (*Calopteryx splendens*) er eit flygande rovinsekt som høyrer til augestikkarane. Arten er oppført på norsk raudliste 2006.

## Kjelder

* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Måneblåvassnymfe

**Måneblåvassnymfe** (*Coenagrion lunulatum*) er ein augestikkarart og ein av dei 3800 artane som var oppførte på norsk raudliste 2006. Arten er vanleg nord i Finland, men sjeldsynt elles i Europa.

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Gisle Straume

**Gisle Straume** () var ein norsk skodespelar og teatersjef. Han blei fødd i Holla.

Gisle Straume var knytt til Det Norske Teatret, Den Nationale Scene og Nationaltheatret. Han var sjef for Rogaland Teater i perioden 1955—1958, og for Den Nationale Scene i perioden 1963—1967. Han er mest kjend for publikum i rollene som lektor P.T. Tørrdal i historiene om Stompa i både film og radioteater. Han var ofte nytta som opplesar i NRK. Gisle Straume vart tildelt Teaterkritikerprisen i 1985. 

På 1980-talet var han kjærast med Haldis Moren Vesaas.
Sørmetallvassnymfe

**Sørmetallvassnymfe ** (*Lestes dryas*) er ein art vassnymfe som lever i Nord-Europa. Arten er rekna som sårbar i Noreg i Norsk raudliste 2021 og 2015. I tidlegare oppføringar var han rekna som sterkt truga.

## Galleri

LestesDryas.jpg|Hann i Sachsen
Lestes dryas male (dorsal view) - Kulna.jpg|Hann i Kulna i Estland
Glänzende Binsenjungfer im Altwarmbüchener Moor 01.jpg|Hoe i Altwarmbüchener Moor i Niedersachsen
LestesDryasCopula.jpg|Par som parar seg


## Kjelder

* Norsk Raudliste 2006, 8MB
Gooimeer

**Gooimeer** er ein innsjø i Nederland mellom den søraustlege delen av Noord-Holland og Flevoland.

Det går ei jernbanebru over den smale vestsida av innsjøen, mellom Weesp og Almere Muziekwijk, med ei parallell vegbru langs A27 kalla Stichtse Brug. På sørsida av Gooimeer, som tidlegare var ein del av IJsselmeer før polderen Flevoland vart danna, ligg dei gamle byane Naarden og Huizen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gooimeer|Gooimeer]]» frå , den 10. februar 2008.*
Toflekkaugestikkar

**Toflekkaugestikkaren** (*Epitheca bimaculata*) er eit flygande rovinsekt som lever i ferskvassystem i Noreg. Arten er ein av dei 17 augestikkarartane som er lista på norsk raudliste 2006. 

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Klubbeelvelibelle

**Klubbeelvelibelle ** (*Gomphus vulgatissimus*) er ein augestikkar som lever i vassdrag. Arten er rakna som nær truga i Noreg.

## Kjelder

* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Grå torvlibelle

**Grå torvlibelle** (*Leucorrhinia albifrons*) er ein augestikkar som lever i europeiske vassdrag. På norsk raudliste 2006 er arten oppført som ein sårbar art som kan bli trua i nær framtid. Det er hovudsakleg øydelegging av habitat som trugar han.

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Vassliljetorvlibelle

**Vassliljetorvlibella** (*Leucorrhinia caudalis*) er ein augestikkar som lever i Noreg. Han var lista opp på norsk raudliste 2006, men er no rekna som livskraftig i Noreg.

## Kjelder

* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Sandbanke

Ein **sandbanke** er ein banke er ei samling av sand og eventuelt mudder eller grus i sjø, i ein innsjø eller i ei elv. Sandbankar er ofte lange og smale og oppstår der straumar eller havstraumar legg i frå seg avleiringar som lokalt dannar ei grunne i vatnet. Stundom kan sandbankar etter kvart lage innsjøar, der berre sandbanken ligg mellom innsjøen og havet.

Ein sandbanke kan vere alt frå eit par meter lang i ei lita elv til fleire hundre kilometer langs kystlinjer, då ofte kalla ei *barriereøy*.

For skipsfart utgjer sandbankar den same faren som rev og andre grunner og skip og båtar må derfor unngå dei.

## Barriereøy
Ei **barriereøy** er ei lang og relativt smal øy som ligg parallelt med kysten. Ho er bygd opp av sediment, hovudsakleg sand. Bak barrièreøya, mellom øya og fastlandet, ligg ein lagune eller ei myr der ein ofte finn meir finkorna stoff. Øya fungerer som eit skjold som vernar fastlandet mot erosjon på grunn av til dømes store bølgjer.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Shoal|Shoal]]» frå ,  den 10. februar 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Bascom, W. 1980. *Waves and Beaches*. Anchor Press/Doubleday, Garden City, New York. s. 366
Mary Lou Lord

**Mary Lou Lord** () er ein USA-amerikansk alternativ rock-musikar og gateartist.

## Diskografi
#### Album
* *Real* - Deep Music (1992)
* *TSWL (To Sir With Love)* - EW Productions/Demotape (1993)
* *Mary Lou Lord* - Kill Rock Stars (1995)
* *[[Got No Shadow]]* - The WORK Group (1998)
* *Live City Sounds* - Self-released, (2001)
* *Baby Blue* - Rubric Records (2004)

#### EP-ar og singlar

* *Some Jingle Jangle Morning (When I'm Straight)* 7" vinylsingle - Kill Rock Stars (1993)
* *Martian Saints!* EP - Kill Rock Stars (1997)
* *Mind the Gap* EP - The WORK Group (1997)
* *The Pace of Change* EP - The WORK Group (1998)
* *Lights Are Changing* EP - The WORK Group (1998)
* *She Had You* single - The WORK Group (1998)
* *(Untitled)* EP - Kill Rock Stars (1999)
* *Split EP with Sean Na Na* - Kill Rock Stars (2000)
* *Speeding Motorcycle* EP - Rubric Records (2001)

#### Kompilasjonar og albumbidrag

* *Stars Kill Rock*: "Camden Town Rain" - Kill Rock Stars (1993)
* *A Slice of Lemon*: "Eternal Circle" - Kill Rock Stars/Lookout Records (1996)
* *Working Class Hero - A Tribute To John Lennon*: "Power to the People" (med The Minus 5) - Hollywood Records (1995)
* *[[Saturday Morning]]*: "Sugar, Sugar" - MCA Records (1995)
* *Safe and Sound*: "Polaroids" - Big Rig Records / Mercury Records (1996)
* *Jabberjaw: Pure Sweet Hell*: "Birthday Boy" - Mammoth Records (1996)
* *Yo Yo A Go Go*: "Helsinki (live)" - Yo Yo Recordings (1996)
* *Everybody Wants Some*: "Jump" - CherryDisc (1997)
* *107.1 KGSR / Radio Austin - Broadcasts Volume 6*: "His N.D.World (live)" - KGSR (1998)
* *[[Zero Effect]] Motion Picture Soundtrack*: "Some Jingle Jangle Morning" - Sony Music (1998)
* *SXSW Volume 5*: "I'm Talking To You (live)" - SXSW (1999)
* *Transmission 1: Tea At the Palaz Of Hoon*: "The Outdoor Miner" - Cosmodemonic Telegraph Inc. (2000)
* *Rubric 01*: "From Galway to Graceland" - Rubric Records (2000)
* *Gordon Gano: Hitting The Ground*: "Oh Wonder" - Cooking Vinyl (2002)
* *For a Decade of Sin: 11 Years of Bloodshot Records*: "Cold Company" - Bloodshot Records (2005)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mary Lou Lord|Mary Lou Lord]]» frå , den 10. februar 2008.* 
 
.
Gulflekktorvlibelle

**Gulflekktorvlibelle** (stor torvlibelle, *Leucorrhinia pectoralis*) er ein augestikkarart. Han var ein av 17 norske augestikkarar som var oppført på norsk raudliste 2006. Seinare blei statusen endra til livskraftig.

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
125 Liberatrix

**125 Liberatrix** er ein hovudbelteasteroide. Han har ei relativ lys overflate og eit M-type-spektrum. Liberatrix er eit medlem av asteroidefamilien Libertatrix som ber namnet hans. Asteroiden blei oppdaga av Prosper Henry den 11. september 1872. Asteroiden var hans første. Asteroidenamnet blei sannsynlegvis valt for å markera frigjeringa av Frankrike under kollapsen av Det andre franske keisardømet i 1870. Så langt er to okkultasjonar av Liberatrix blitt observerte. Lyskurva til asteroiden har eit stort utslag som indikerer ei avlang eller uregelmessig form.
Støttevokal

**Støttevokalen** (engelsk: *backing vocalist*, *backup singer*) syng i harmoni med vokalisten, enten for å gje meir trykk, eller for å gje ein fin flyt i vokalen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Støttevokal|Støttevokal]]» frå ,  den 10. februar 2008.*
Brei blålibelle

**Brei blålibelle** (*Libellula depressa*) er ein augestikkar i familien libellar. 

Brei blålibelle lever i norske vassdrag. Arten var lista på norsk raudliste 2006. Frå 2015 og i 2021 var arten rekna som livskraftig.

## Utbreiing
Brei blålibelle er utbreidd i Mellom-Europa og austover i Asia til Kaspihavet. Han finst i Danmark, Søraust-Sverige, Finland og Søraust-Noreg rundt Oslofjorden. Arten  har eit lite utbreingsområde, og talet på eigna levestader (menneskeskapte dammar i tidlege suksesjonsstadiar) er potensielt svært varierande. Arten er kjens for å føreta vandringar, og vil raskt kunne gjenetablera seg i område der han tidlegare har døydd ut. Trass i dette mangla funn i Noreg frå 1896 til 1977. Målretta undersøkingar har vist at arten var betydeleg meir vanleg enn ein tidlegare hadde gått ut frå, og kvalifiserer ikkje lenger for raudlisting etter IUCN-kriteria.

## Kjelder
* Holmen, M. & H. Pedersen. 1995. *Odonata i Danmark, foreløbig status 1995*. Nordisk Odonatologisk forum. Vol 2,  side 4
* Olsvik, Hans. & Dolmen, Dag. 1992. *Distribution, habitat, and conservation status of threatened Odonata in Norway.* Fauna norv. B. 39. Side 1-21.
* Sahlén, Göran. 1996. *Sveriges Trollsländor.* Feltbiogerna. 165 sider. ISBN 91-85094-43-9
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
126 Velleda

**126 Velleda** er ein hovudbelteasteroide. Han er sannsynlegvis ein heller typisk, men stor, S-type-asteroide. Han blei oppdaga av Paul Henry den 5. november 1872 ifrå Paris i Frankrike. Asteroideoppdaginga var hans første.

Asteroiden bruker 5 dagar, 8 timar og 44 minutt på ein rotasjon. For kvar rotasjon varierer lyskurva med 0,22 i magnitude.

## Kjelder
Tangelvelibelle

**Tangelvelibelle** (*Onychogomphus forcipatus*) er ein augestikkar som lever i Noreg. 

I Noreg lever libellen i eit avgrensa område på Sør- og Austlandet, frå Arendal til svenskegrensa, nordover til ca. 60,5 °N.
Arten var ein av dei 17 augestikkarane som var ført opp på norsk raudliste 2006, som nær trug. I Norsk rødliste for arter 2021 er han rekna som livskraftig.

Tangelvelibelle finst i Sverige og Finland, der arten kan vera nokså vanleg i utbreiingsområda sine, men er rekna som utrydda i Danmark.

## Kjelder

* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
127 Johanna

**127 Johanna** er ein stor hovudbelteasteroide. Han har ei veldig mørk overflate og sannsynlegvis ei primitiv og karbonhaldig samansetning. Han blei oppdaga av P. M. Henry den 5. november 1872 og er anteke å vera namnsett etter Jeanne d'Arc.
Storblålibelle

**Storblålibelle** (*Orthetrum cancellatum*) er ein augestikkarart som finst i Noreg. Han er kritisk utryddingstrua, og difor oppført på norsk raudliste 2006.

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Elvevassnymfe

**Elvevassnymfa** (*Platycnemis pennipes*) lever i norske ferskvatnsvassdrag, og er kategorisert som nær trua på norsk raudliste 2006. 

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 
## Bakgrunnsstoff
*
Gulflekka metallaugestikkar

**Gulflekka metallaugestikkar** (*Somatochlora flavomaculata*) er ein augestikkar som lever i Noreg. Arten er sterkt utryddingstrua, og er oppført på norsk raudliste 2006.

## Bakgrunnsstoff
*
Flygande insekt

**Flygande insekt** (*Pterygota*) er ei stor gruppe insekt som anten har vengjer eller som stammar frå forfedrar med vengjer. Det store fleirtalet av insekt me kjenner til i dag reknast til denne gruppa, som tradisjonelt vert delt i gruppene *[[Palaeoptera]]* og *[[Neoptera]]*. Ein reknar derimot i dag med at Palaeoptera er parafyletisk, og nyare inndelingar er under utvikling.
Tundrametallibelle

**Tundrametallibelle** (*Somatochlora sahlbergi*), også kjend som **nordleg metallaugestikkar**, er eit rovinsekt som lever i arktiske våtmarkar og i fjellet. Arten var kategorisert som «sårbar» på norsk raudliste 2006. Ved raudlista 2021 var arten merka med «datamangel».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Blodraud haustlibelle

**Blodraud haustlibelle** (*Sympetrum sanguineum*) er ein augestikkar. Arten lever i norske vassdrag, og er ein av dei 17 augestikkarane som er ført opp på norsk raudliste 2006, der han er skildra som sterkt utryddingstrua.
Sørhaustlibelle

**Sørhaustlibelle** (*Sympetrum vulgatum*) er ein augestikkar som lever i Noreg, og rekna som ein livskraftig art. Han var karakterisert som «sårbar» på norsk raudliste 2006, og var ein av til saman 17 augestikkarartar som var oppførte på denne lista.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Lokk

**Lokk** er ein del av den vokale folkemusikken i Noreg, og er ein blanding av song og rop. Lokken har som funksjon å oppnå kontakt med husdyra over store avstandar, og lokke dei heim til seters eller gards etter ein dag på beite. Lokkane gjekk gjerne i arv frå mor til dotter og har hatt ein funksjon så lenge det har vore beitebruk i Noreg.

Ein hadde kulokk, sauelokk og geitelokk for dei ulike husdyra. Kulokkane var dei mest forseggjorte, og kunne bli lange og melodiøse strofar. Det finst også tradisjon for såkalla huldrelokkar. Desse lokkane er melodiske songar som skal ha vore sunge av ei hulder. Desse har gjerne ein fast tekst, ofte ei rekke fantasifulle namn på dyra til huldra. Slike huldrelokkar er gjerne knytte til segner.

Lokkar bygger gjerne på kvart- og kvintsprang, men kan også bruke dei større toneintervalla septimar og nonar.

## Sjå og
*Budeie
*Kauking
*Alpehorn
*Lur

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lokk|Lokk]]» frå ,  den 9. november 2008.*  
 
*http://student.hive.no/heidihan/folkemusikk.htm
Svanemusling

**Svanemusling** (*Anodonta cygnea*) er eit blautdyr i underfamilien dammuslingar (Anodontinae) i familien Unionidae. 

Svanemusling høyrer ikkje opphavleg til i Noreg. Muslingen er berre registrert i Risa, Transjøen og Hersjøen. Arten lever i ferskvatn, og var ein av dei 3800 artane som var oppført på norsk raudliste 2006, der han var kategorisert som sterkt utryddingstrua (i same kategori som hubro, jerv og brunbjørn). I raudlista frå 2021 er han rekna som sårbar.

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 
*
Flat dammusling

**Flat dammusling** (*Pseudanodonta complanata*) er ein ferskvassmussling som lever i Nord-Europa, men som er såpass sjeldan at han stod på norsk raudliste 2006 over arter som er nær trua. 

## Kjelder
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 

## Bakgrunnsstoff
*
Ĳbukta

**Ĳ** (på gamle kart stundom kalla *Y* eller *Ye*) er ein innsjø, tidlegare ei bukt, i provinsen Noord-Holland i Nederland. Amsterdam ligg ved innsjøen. På nederlandsk består namnet av digrafen Ĳ, som vert rekna som ein enkelt bokstav, slik at namnet på norsk vert skrive *IJ* og ikkje *Ij*.

## Historie

Tidlegare var Ĳ ei lang og smal bukt med brakkvatn som var tilkopla Zuiderzee (ei bukt i Nordsjøen). Ho strekte seg då frå Amsterdam i aust til Velsen i vest. Mellom bukta og sjølve Nordsjøen låg berre ei naturleg sanddyne. Ĳ voks derimot år for år og halvøya Noord-Holland var i ferd med å verte ei øy. Dette eidet vart kalla *Holland op zijn smalst*(«Holland på det smalaste»).

Ĳ gav Amsterdam, som ligg der Amstel munnar ut i innsjøen, fri ferdsel til sjøen via Zuiderzee. På 1600-talet byrja inngangen til bukta å tette seg til med sandbankar samstundes med at skipa byrja å verte større og større. Slik vart det nesten umogeleg for havgåande skip å ta seg forbi munningen. I tillegg til dette voks innsjøen sakte på grunn av erosjon langs breidda slik at han nesten gjekk i hop med innsjøen Haarlemmermeer og slik truga byane Haarlem og Amsterdam.

Det vart sett i verk planar om ta tilbake dei tapte landområde ved å gjere både Haarlemmermeer og Ĳ om til polderar. Haarlemmermeer var først ute og vart tørrlagd i 1852, og den største delen av Ĳ følgde mellom 1865 og 1876. Berre ein liten del av innsjøen vart verande igjen rundt Amsterdam og vart skild frå Zuiderzee av Den oransje slusa. Samstundes vart Nordsjøkanalen bygd og tilslutta restane av Ĳ for å gje Amsterdam ein ny vassveg til Nordsjøen. Kanalen gjekk gjennom eidet til Nordsjøen nær byen Velsen. Den nye hamna IJmuiden vart bygd i vestenden. Ĳ-polderane som vart oppretta nær Amsterdam vart gjeve til industrien og eit nytt stort hamneområde vart bygd.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:IJ (bay)|IJ (bay)]]» frå , den 10. februar 2008.*
IJ

**Ĳ** er ein digraf av bokstavane *i* og *j*. Han vert ofte skildra som ein ligatur, men i dei fleste skrifttypar heng ikkje dei to teikna saman, men er stundom kerna saman. 

I nederlandsk vert det stundom rekna som ein enkelt bokstav, vanlegvis representert med diftongen .
Spissnutefrosk

**Spissnutefrosk** (*Rana arvalis*) er eit amfibium som lever i delar av det sørlege Noreg. Han er om lag 7-8 cm. lang, altså litt mindre enn den vanlege frosken, buttsnutefrosk, og har ein tydeleg spissare snute. I fargen er han ganske lik den vanlege frosken, men den meir einsfarga lyse undersida gjer fargekontrasten til den mørke grå-brune oversida større. I paringstida får hannen ein karakteristisk blå-grå gytedrakt.

Arten er å finna rundt Oslofjorden, frå svenskegrensa til skienområdet, med sporadisk spreiing i Agder. Vanlege habitat er gardsdammar, grøfter og bekkar og elver med svak straum. Han toler surare vatn enn den vanlege frosken, og er meir knytt til skog. Spissnutefrosken er eit av dei fire amfibia som er oppførte på norsk raudliste 2006, der han er kategorisert som nær trua

I april-mai, avhengig av klima, samlar froskane seg til gyting i dei faste vassamlingane sine. Hannen lokkar med ein rask serie klukkande «wo'uk». Hoa legg 400-2000 egg som er klare, faste, geleaktige klumpar. I motsetjing til den vanlege frosken sine egg, søkk spissnutefrosken sine egg til botn. Rumpetrolla går på land i juli-august, og blir kjønnsmodne etter om lag tre år. Dei overvintrar som regel på botn av ein dam, der dei pustar gjennom huda for å få oksygen.

## Kjelder

* Norsk Raudliste 2006 
* IUCN Red list

## Bakgrunnsstoff
Trebukkar

**Trebukkar** (*Cerambycidae*) er ein familie biller som finst over heile verda. Dei er lettast å kjenne att på dei lange antennene, som ofte er mykje lengre enn sjølve kroppen. Stundom kan ein forveksla dei med bladbiller (*Chrysomelidae*), men i motsetnad til desse har trebukkane to taggar i spissen av skinnebeina (tibiae). Artane i familien er planteetarar som hovudsakleg går på vedplantar, bortsett frå nokre få urtelevande artar. 

Mange trebukkar er økonomisk viktige skadedyr. Her i Noreg er det særleg husbukken som gjer alvorleg skade på treverk, men òg andre artar kan finna på ugagn. Det er hovudsakleg larvane som er problemet; desse borar seg i treet og et av veden.

Om lag 35 000 trebukkartar er beskrive. 625 er registrerte i Europa, og 90 er registrerte som naturlege i Noreg. I tillegg er det funne ein del utanlandske artar som har kome med importert trevirke.

## Kjenneteikn
Trebukkane sine viktigaste kjenneteikn er dei lange følehorna og taggane på skinnebeina. I tillegg til dette har dei kraftige kjevar (mandiblar); noko dei treng for å gnaga seg ut av veden dei utviklar seg i. Mange artar har i tillegg lange og ofte tjukke bein òg.

Sett i høve til mange andre insekt er trebukkane særs store. Den største arten i verda er 17 cm lang, heiter *[[Titanus giganteus]]* og lever i Amazonas. I Noreg vert den største arten opp mot 45 mm lang, medan gjennomsnittleg kroppslengd er mellom 1 og 1,5 cm.

Trebukklarvar er òg særeigne. Som regel er dei kvite (eller gulkvite) med brun hovudkapsel og kraftige kjevar. Dei har langstrekte, tydeleg segmenterte kroppar og er viktige i nedbryting av daud ved.

## Systematikk og evolusjon
Trebukkar høyrer saman med mellom andre bladbiller til overfamilien Chrysomeloidea, som saman med Curculionoidea (m.a. borkbiller og snutebiller) utgjer den monofyletiske gruppa *Phytophaga*. Dei har mange trekk til felles, mellom anna er det fjerde tåsegmentet på kvar fot forminska så det ikkje går an å sjå det. Søstergruppa til trebukkane er familien *[[Vesperidae]]*, som somme meiner bør reknast til same familie.

Etter Ehnström og Holmer (2007) delar ein trebukkane inn i seks underfamiliar:
* Prioninae
* Lepturinae
* Necydalinae
* Spondylidinae
* Cerambycinae
* Lamiinae

## Kjelder

* Ehnström, B. & Holmer, M. (2007): *Nationalnyckeln till Sveriges flora och fauna. Skalbaggar: Långhorningar. Coleoptera: Cerambycidae.* ArtDatabanken, SLU, Uppsala.
* Norges biller

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Longhorn beetle|Longhorn beetle]]» frå ,  den 10. februar 2008.*