Andros i Bahamas

**Andros** er ei øygruppe i Bahamas med tre hovudøyar som ligg tett saman. Politisk sett blir dei rekna som éi øy, og er då den største øya i Bahamas med ein større flatevidd enn alle dei 700 øyane i Bahamas til saman. Andros omfattar hundretals småøyar og cayar som er bundne saman av mangroveestuar og tidvassumpar. Dei tre hovudøyane er North Andros, Mangrove Cay og South Andros. Tre buktaktige havdelar skil dei tre øyane i ein aust-vestleg retning. Andros er  lang og  vid på det vidaste.

## Namn
Spanjolar som kom til øygruppa gav henne namnet «Espiritu Santu». Under seinare britisk styre blei ho kalla «Andrews Island».
Dagens namn skal vera til ære for sir Edmund Andros, som var kommandør for dei britiske styrkane på Barbados i 1672 og seinare guvernør for New York, Massachusetts og New England.

## Geografi

Andros grensar mot den 2 000 meter djupe havdjupna Tongue of the Ocean i aust. Andros barriererev er det sjette lengste i verda. Det har ei lengd på  , og ligg i gjennomsnitt  unna kysten av Andros. Dei utstrekte bankane Great Bahama Bank ligg i vest, nordvest og sør for Andros. Øya har verdas største tal av blå hol.

North Andros er den sjette største øya i Karibia, med ein flatevidd på rundt , ei lengd på  long og ein breidde på  på det breiaste. Om ein reknar med alle tre hovudøyane er Andros den femte største øya i Karibia, etter Cuba, Hispaniola, Jamaica og Puerto Rico. Sjølv om totalarealet kan samanlikna med det til den amerikanske delstaten Rhode Island (3140&nbsp;km2, 1,05 mill. innbyggjarr) og Long Island i New York (3600&nbsp;km2, 7,5 millionar innbyggjarar), har Andros berre eit folketal på rundt 8000. Dei fleste bur langs ei tynn stripe nær Queen Elizabeth Highway som går langs austkysten av øya.

Andros ligg  vest frå den bahamanske hovudstaden Nassau på New Providence Island, over Tongue of the Ocean. Nordtippen ligg  under Fort Lauderdale i Florida. Geologisk og geografisk ligg ikkje Bahamas, medrekna Andros, i Det karibiske havet, som er avgrensa i nord av Windward Passage, men i staden i Atlanterhavet.

## Historie
### Førkolumbisk og spansk tid
Lucayanarar, ei undergruppe av taínoane, var urfolk på Bahamas då europearar fyrst kom til staden. Det er gjort arkeologiske funn av gjenstandar og leivningar både i Morgan's Cave på Nord-Andros og i Stargate Blue Hole på Sør-Andros. Ein reknar med at det budde omtrent 40 000 lucayanarar her då spanjolane kom til området.

Spania gjorde krav på Bahamas etter at Columbus oppdaga øyane. Dei fyrste landfalla hans på den vestlege halvkula kan ha vore på den bahamanske øya San Salvador. Den italienske oppdagaren Amerigo Vespucci, som Amerika er oppkalla etter, kom hit med spansk løyve og brukte fire månader på å utforska Bahamas i 1499–1500. Han kartla ein del av den austlege kysten av Andros-øya.

Ein spansk ekspedisjon i 1520 fann berre 11 folk på Bahamas; lucayanarane var effektivt blitt utrydda frå øyane. Etter dette skal det ikkje ha vore nokon permanent busetnad på Bahamas, eller Andros, i rundt 130 år. Herredømet over Bahamas gjekk fram og tilbake mellom spanjolane og britane back i 150 år. Britane fekk kontroll gjennom ein traktat i 1783 etter den amerikanske sjølvstendekrigen, då dei bytta Aust-Florida med Spania og fekk Bahamas.

### Britisk tid
Seint på 1600-talet og på 1700-talet drog ulike sjørøvarar og kaprarar til Andros. I 1713 blei Bahamas utropt til Piratrepublikken. Morgan's Bluff og Morgan's Cave på North Andros er kalla opp etter den kjende kapraren Henry Morgan, som også har gjeve namn til Captain Morgan's Spiced Rum. 

Lojalistar frå USA flykta hit under og etter den amerikanske sjølvstendekrigen og slo seg ned på ulike øyar i Bahamas, mellom anna Andros. Dei tok slavane sine med seg.  I tillegg var Andros eit mål for familiar som blei tvinga ut av tømmerindustrien i Belize etter omplasseringa av busetjarar ved Mosquitokysten  til Britisk Honduras i 1787. I 1788 var folketalet på Bahamas rapportert som 3 000 kvite og 8 000 svarte. Folketeljinga for Andros frå 1788 hadde 22 kvite familieoverhovud og totalt 132 slavar; dei dyrka  jord.

Etter at USA overtok Florida frå Spania i 1821 flykta nokre seminolefolk og svarte amerikanske slavar derfrå og segla til vestkysten av Andros, der dei grunnstøtte sluppen «Steerwater» og skipa busetnaden Red Bays. I 1823 kryssa hundrevis av afro-seminolar og slavar i kanoar og 27 sluppa Golfstraumen og slo seg saman med dei, og fleire kom til i åra som følgde. Etterkomarane av desse folka blir av og til kalla «Black Indians», men reknar seg sjølv som bahamanarar med historiske band til USA.

I 1807 hadde Det britiske imperiet lagt ned forbod mot internasjonal slavehandel i koloniane sine gjennom Slave Trade Act. 
Av og til forliste amerikanske skip i den innanlandske slavehandelen på øyene eller skjera til Bahamas. Sjølv før 1834, då Storbritannia avskaffa slaveriet i koloniane sine, frigjorde kolonistyresmaktene i Karibia slavane frå slike amerikanske skip som «Comet» og «Encomium», og seinare «Hermosa».

I tillegg raida bahamanske sjøfolk forbipasserande ulovlege slaveskip og frigjorde afrikanarar. Slike frigjorde afrikanarar gjekk inn i eit system med læretid eller kontraktsteneste på Bahamas. Seinare migrerte mange av desse frigjorde afrikanarane og etterkomarane deira til dei ytre øyane, som Andros, noko som førte til ein lokal kultur som er nærare den i Vest-Afrika enn dei fleste andre svarte kulturar på den vestlege halvkula.

På 1800- og byrjinga av 1900-talet (1841–1938) immigrerte greske spongere til Andros for det rike svampefisket på Great Bahama Bank utanfor vestkysten av Andros. I ei årrekkje var svampefisket ved Andros den største industrien på Bahamas. På 1930-talet blei svampane utsletta av eit algeåtak, såkalla raudt tidvatn. Svampeindustrien døydde, og svampefiskarane forlét øya og drog i staden til Key West og Tarpon Springs i Florida. Tusenvis av arbeidslause bahamanarar flytta til landsbyen Coconut Grove nær Miami.

Frå 1950- til 1970-talet blei furuskogane på North Andros i stor grad nedhogde av det amerikansk-eigde selskapet Owens Lumber. Som eit resultat av dårleg planlegging for berekraftig hausting har øya i dag mange skogar som er overfylte med hovudsakleg unge tre.

På 1960- og 1970-talet forhandla Bahamas, leia av sir Lynden Pindling som var parlamentsmedlem for Kemps Bay på Sør-Andros, fram sjølvstende frå britane. Øygruppa fekk sjølvstyre i 1964, og fullstendig sjølvstende 10. juli 1973. Ein av dei siste handlingane til den britiske krona på Bahamas var å gje det amerikanske marineføretaket AUTEC ein langsiktig leigekontrakt for land på Andros, ei liknande ordning som den amerikanske leigeavtalen for Guantanamo Bay Navy Base på Cuba.

Sir Lynden var den første statsministeren på Bahamas. Han tenestegjorde til 1992, då partiet hans mista kontrollen over parlamentet. Han heldt på setet som parlamentsrepresentant for South Andros.

## Galleri

File:Andros_island2978.jpg|South Andros Island ved Tiamo.
File:SaddlebackCay.JPG|Utsyn frå Saddleback Cay
File:AndrosSunset.JPG|Solnedgang frå Blanket Sound
File:SHBNorthBeach.jpg| North Beach ved Small Hope Bay Lodge
File:Barrier Reef Andros Island A 1999.jpg|Luftfoto av barriererev langs austkysten av Nord-Andros (1999)
File:Coereba flaveola -Andros, Bahamas-8 (1).jpg|Banansmett (*Coereba flaveola*) på Andros


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Andros, Bahamas|Andros, Bahamas]]» frå ,  den 28. mars 2022.*