open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elizabeth Fry

**Elizabeth Fry** () var ein britisk kvekar, fengselsreformator og velgjerar.

Ho var fødd som Elizabeth Gurney i ein velståande kvekarfamilie i Norwich.
I 1800 gifta ho seg med bankmannen Joseph Fry, også ein kvekar, som ho fekk elleve barn med.
Etter giftarmålet budde Fry i London. 

I 1811 blei ho predikant i kvekarsamfunnet, og fekk eit ry som ein framifrå talar.

I 1813 vitja Fry Newgate Prison i London, der meir enn 300 kvinner og barna deira var fengsla i skitne og overfylte kår. Etter dette engasjerte ho seg for å forbetra tilhøva i fengsla i landet. Ho skipa organisasjonar for fangane og for forbetring av kåra deira. Ho la vekt på å hjelpa dei med å utvikla evner dei kunne forsørga seg sjølv med utanfor fengselet, som å sy. Samstundes overtalte ho autoritetsfigurar til å gjera kåra til kvinner som var fengsla eller dømde til å transporterast til Australia betre.
I 1818 talte ho om fengelstilhøva for ein parlamentskomité, og blei dermed den første kvinna til å presentera prov i det britiske parlamentet.
Arbeidet hennar vekte merksemd i utlandet, og Newgate blei mellom anna vitja av Fredrik Vilhelm IV av Preussen.

Fry arbeidde også for heimlause og helseven. Etter å ha sett den livlause kroppen til ein gut vinteren 1819/20 skipa ho nattherberge for heimlause i London.
I 1840 opna ho ein sjukepleieskule. Denne inspirerte Florence Nightingale, som tok ei gruppe sjukepleiarar frå denne skulen for å hjelpa såra soldatar under Krimkrigen. Fry arbeidde også for å betra pleia for mental sjukdom. Saman med andre kvekarar var Fry også aktivt med på å prøva å avvikla slaveriet.

## Verk
(Utval)
* 1827: *Observations on the visiting, superintendence and government, of female prisoners*
* 1831: *Texts for every day in the year, principally practical & devotional*
* 1841: *An address of Christian counsel and caution to emigrants to newly-settled colonies*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Elizabeth Fry|Elizabeth Fry]]» frå , og «[[:sv:|Elizabeth Fry]]» frå  den 18. januar 2018.*
Den første Tsjetsjenia-krigen

**Den første Tsjetsjenia-krigen** (russisk Пе́рвая чече́нская война́, *Pervaja tsjetsjenskaja vojna*; tsjetsjensk: Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом, *Duuxẋara noxçi-örsii thom*; den første tsjetsjensk-russiske krigen), òg kjend som **krigen i Tsjetsjenia**, var ein konflikt mellom Den russiske føderasjonen og den tsjetsjenske republikken Itsjkeria som vart utkjempa mellom 11. desember 1994 og 31. august 1996.

Itsjkeria freista å lausriva seg frå føderasjonen og erklærte seg i 1991 uavhengig etter Sovjetunionens fall, men vart ikkje anerkjent av det internasjonale samfunnet, og vart truga med invasjon frå den nye russiske staten, som ikkje ville godkjenna tsjetsjenarane sitt sjølvstende.

Etter eit innleiande felttog i 1994 og 1995, som hadde sitt høgdepunkt i det øydeleggjande slaget om Groznyj, freista russiske føderale styrkar å skaffa seg kontroll over dei tsjetsjenske fjellområda, men vart pressa attende av tsjetsjenernes geriljakrig som angreip på lavlandet, til trass for Russlands klåre overlegne bakkestyrkar, våpen og luftstøtte. Dette førte til ein omfattande demoralisering mellom dei føderale styrkane, og dessutan nesten universell motstand mot krigen blant folkesetnaden i Russland, som igjen førte til at president Boris Jeltsin erklærte våpenkvile i 1996 og året etter underteikna ei fredsavtale, Khasavjurt-avtala.

To år etter denne avtala, braut tilhøvet mellom Russland og det tsjetsjenske Itsjkeria saman då ei radikal tsjetsjensk gruppe, den internasjonale muslimske brigaden, leia av Sjamil Basajev og Ibn al-Khattab, invaderte naborepublikken Dagestan sommaren 1999. Dette førte til at Russland igjen invaderte Tsjetsjenia og slik starta Den andre Tsjetsjenia-krigen. Denne enda sjølvstendet til Itsjkeria, som igjen vart Tsjetsjenia under russisk kontroll. Motstanden mot dei føderale styrkane veikna, men eit opprør mot russisk styre pågår framleis i Nord-Kaukasus.

Det offisielle russiske talet på falne føderale soldatar er omtrent 5500, og dei fleste anslag ligg mellom 3500 og 7500, medan enkelte hevdar opp mot 14.000 falne. Det finst ikkje noko noggrant anslag på kor mange itsjkeriske soldatar som vart drepne i krigen, og ulike anslag hevdar både omtrent 3000 og over 15.000 drepne. Ulike estimat hevdar at mengda sivile dødsfall i krigen var mellom 30.000 og 100.000, i tillegg til moglegvis over 200.000 såra, medan meir enn ein halv million vart gjort til flyktningar, som førte til at byar og landsbyar i republikken vart lagt i ruinar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den første Tsjetsjenia-krigen|Den første Tsjetsjenia-krigen]]» frå ,  den 18. januar 2018.*
24. SPETSNAZ-brigade

**24. SPETSNAZ-brigade** (russisk 24-я отдельная бригада специального назначения, forkorta 24-я обрспн, 24. brspn) er ein brigade i det russiske forsvaret. Han vart etablert i Sovjetunionen i 1963 og var i 2017 ein SPETSNAZ-brigade i dei væpna styrkane i Sentrale militærdistrikt i Russland.

## Samansetjing
Frå 2010 var brigaden samansett med desse elementa:
* Brigadestab i Novosibirsk
:* spesialsambandsgruppe i  Novosibirsk
:* materialteknisk forsyningskompani i Novosibirsk
* 281. SPETSNAZ-gruppe i Novosibirsk-området
* 197. SPETSNAZ-gruppe i Novosibirsk-området
* 641. SPETSNAZ-gruppe i Novosibirsk-området

## Stridserfaring

### Borgarkrigane i Tsjetsjenia
Under dei to borgarkrigane i Tsjetsjenia støtta brigaden dei russiske avdelingane i Tsjetsjenia.

## Referansar
Riksveg 354

**Riksveg 354** (**Fv354**) er ein veg i Telemark i Noreg som går mellom Kjørholt i Porsgrunn og Rugtvedt i Bamble.

Vegen gjekk opphavleg mellom Moflata i Skien og Skjelsvik, traséen mellom Skjelsvik og Rugtvedt var opphavleg del av europaveg 18.

Etter at regionsreforma trødde i kraft 1. januar 2010 fekk vegen statusen som fylkesveg. Den 1. februar 2010 vart traseen mellom Moflata i Skien og Skjelsvik i Porsgrunn overført til riksveg 36. Strekninga mellom Heistad og Rugtvedt vart seinare klassifisert til riksveg igjen, samstundes som Heistaddalen vart overført frå europaveg 18, og Tangenvegen til Grenlandsterminalen vart del av riksvegen.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

*   frå Kjørholt via  Skjelsvik mot  Undrumsdal i Re, og mot Rugtvedt
*   Breviksvegen frå Heistad til   Skjelsvik

*  Ørvik bru (over Brevikbanen, 13 m)
* Arm Tangenvegen til Grenlandsterminalen (0,4 km)
*  Norcem bru (viadukt over industriområde, 105 m)
*  Brevikstunnelen (212 m)
*  Trosvikvegen bru (viadukt, 132 m)
* Kommunal veg Torskebergvegen mot Brevik sentrum
** Kommunal  ferja frå Langbrygga til Sandauga, Bjørkøya og Siktesøya
*  Breviksbrua (over Frierfjorden, 676 m)

*   Sundbyveien frå Stathelle mot Langesund
*  Høgenheitunnelen (624 m)
*  Rugtvedt bru (over E18, 69 m)
*  Herreveien frå Rugtvedtmyra mot   

## Referansar

* Vegvesenets vegkart

## Bakgrunnsstoff
22. SPETSNAZ-brigade

**22. SPETSNAZ-brigade** (russisk 22-я отдельная бригада специального назначения, forkorta 22-я обрспн, 22. brspn) er ein brigade i det russiske forsvaret. Han vart etablert i Sovjetunionen i 1969 og var i 2017 ein SPETSNAZ-brigade i dei væpna styrkane i Søre militærdistrikt i Russland.

## Samansetjing
Frå 2010 var brigaden samansett med desse elementa:
* Brigadestab i Stepnoj i Aksaisk rajon i Rostov oblast
:* spesialsambandsgruppe 
:* materialteknisk forsyningskompani 
* 108. SPETSNAZ-gruppe 
* 173. SPETSNAZ-gruppe  
* 305. SPETSNAZ-gruppe 
* 411. SPETSNAZ-gruppe 

## Stridserfaring

### Borgarkrigane i Tsjetsjenia
Under dei to borgarkrigane støtta brigaden dei russiske avdelingane i Tsjetsjenia.

## Referansar
Saturninus

**Saturninus** (*Saint Saturnin*, fødd på 100-talet og daud cirka 257) er ein fransk katolsk helgen og martyr som var den første biskopen av Toulouse. Helgendagen hans er 29. november.

Relikviane etter Saturnius finst framleis i basilikaen Saint-Sernin i Toulouse. I følgje soga blei han slept til døde av ein tyr, derfor blir han avbilda med ein tyr.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Saturninus|Saturninus]]» frå ,  den 18. januar 2018.* 
*** oppgav desse kjeldene: *
*** Frithiof Dahlby: Helgondagar, 1958
Stepnoj i Aksaisk rajon

**Stepnoj** er ein landsby i Aksaisk kommune i Rostov oblast i Russland. 22. SPETSNAZ-brigade var i 2017 forlagt til denne landsbyen.
Sune

**Sune** er eit mannsnamn av nordisk opphav, opphavleg danna av gammalsvensk *sun* med tydinga 'son'. Namnet finst i forma *Suni* på ei runeinnskrift frå 1000-talet, og har i sin tur gjeve opphav til namneformer som *Sone* og *Såne*. 

Sune har svensk namnedag den 29. november (sidan 1901) og finsk namnedag den 28. mars.

Namnet blei innført som svensk namnedag i almanakken i 1901, mykje på grunn av det norrøne opphavet. Det var mest populært i Sverige frå 1930-talet til byrjinga av 1950-talet. På 1960-talet blei namnet Sune brukt som eit kallenamn for raggare, som Doris var for «raggarbrudar». 

31. desember 2014 var det totalt 13 662 personar i Sverige med namnet Sune, der 5 672 hadde det som tiltalenamn. I 2014 fekk 19 gutar namnet som tiltalenamn.

## Kjende namneberarar
* Sune Andersson, svensk fotballsspelar
* Sune Bergman, svensk ishockeytrenar
* Sune Bergström, svensk nobelprisvinnar i fysiologi eller medisin
* Sune Envall, svensk kunstnar
* Sune Eriksson, ålandsk politikar
* Sune Fogde, svensk konstnar
* Sune Holmqvist, svensk musikar og skodespelar
* Sune Jonsson Bååt, svensk riksråd og lagmann i Tiohärad
* Sune Larsson, svensk vinnar i Vasaloppet
* Sune Lundquist, pseudonym for Vic Suneson
* Sune Mangs, svensk skodespelar og komikar
* Sune Skjalmsen, norsk stormann
* Sune Waldimir, svensk filmmusikkomponist
* Sune Ödling, svensk ishockeyspelar

## Fiktive figurar med namnet Sune
* Sune Andersson, hovudperson i ein serie barnebøker skrivne av Anders Jacobsson og Sören Olsson.

## Referenser


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Sune|Sune]]» frå ,  den 18. januar 2018.*
Hallstein Bronskimlet d.a.y.

**Halltein Bronskimlet d.a.y.** («den aller yngste») var den første av Flåklypa-figurane Kjell Aukrust introduserte i *[[Mannskapavisa]]* si avisspalte «Våre Duster», og som seinare vart overført til den fiktive avisa *[[Flåklypa Tidende]]*. 

Bronskimlet er frå Volda og skal ha vore fødd «i solveggen» i 1918. Han vert presentert som fritenkjar og forfattar med titlar som *Eg baska meg trøyt*.

*Halltein Bronskimlet d.a.y. – en av de fire store* (Cappelen, 1997) er ei humorbok av Kjell Aukrust som samlar tidlegare tekstar frå *Flåklypa Tidende*.

## Referansar


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hallstein Bronskimlet d.a.y.|Hallstein Bronskimlet d.a.y.]]» frå ,  den 19. januar 2018.*  
 

## Litteratur
* Kjell Aukrust (1997). *Hallstein Bronskimlet d.a.y : en av de fire store*. Oslo: Cappelen. ISBN 8202176255 nb.no
Sindre Piltingsrud

**Sindre Piltingsrud** er ein fiktiv figur skapt av Kjell Aukrust. Han opptrer ofte i den fiktive avisa *[[Flåklypa Tidende]]*.

Sindre Piltingsrud bur på Krokryggen Gamlehjem i Flåklypa.

## Referansar
Gudleik Knotten

**Gudleik Knotten** er ein i oppdikta person i Kjell Aukrust sine forteljingar. 
Han skal vera fødd i tolvte vers av «Tomten går i ring» på ein juletrefest. Knotten er ein «notorisk fotgjengar» som er fargeblind og nesten alltid går på raudt lys når han er i byen. Han har vorte overkøyrd ei rekkje gonger, og har skrive boka *Volvo'n slik jeg traff den* med sterke sjølvbiografiske trekk.

## Kjelder
Høydal

**Høydal** er ei bygd i Volda kommune som ligg på sørsida av Austefjorden. Fylkesveg 651 går gjennom bygda, som er ei blanding av fritidshus og busetnad for vanlege fastbuande.

## Historie
På 1900-talet var det noko småindustri i bygda, til dømes et par-tre trevarefabrikkar, eit par båtbyggeri og ein betongfabrikk. Grunnen til den relativt store industriverksemnda, var etableringa av Høydal elektrisitetsverk i 1917 som eit lutlag med 17 eigarar. Dette kraftverket vart avvikla på 80-talet, men på slutten av 90-talet vart to nye kraftverk etablerte. Høydalen var veglaus fram til 1966 då bygda vart knytt saman med Håvik og vidare til Fyrde. I 1973 vart det veg til Bjørneset og Straumshamn vestover. På grunn av desse vegsambanda, var det venta vekst i Høydalen, men resultatet vart motsett. I 2017 var det berre ein møbelfabrikk att i Høydal, som heiter Høydal Møbelfabrikk AS. Det var 60 personar med røysterett i bygda ved kommunevalet i 2007.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Høydal|Høydal]]» frå ,  den 19. januar 2018.*
Atje Keulen-Deelstra

**Atje Keulen-Deelstra** () var ein nederlandsk skeiseløpar frå Grouw i Friesland. som vart verdsmeister i firkamp fire gongar i tida 1970-74 og europameister tre år på rad, 1972-74 .

Keulen-Deelstra slo gjennom i 1970-sesongen, 31 år gammal. Etter å ha vorte nederlandsk meister vann ho firkamp-VM i West Allis framom landskvinna Stien Kaiser, og det utan å ha vore betre enn nummer tre i nokon av enkeltdistansane. I den fyrste sprintverdsmeisterskapen enda ho på tredjeplass. Den 14. mars runda ho av 1970-sesongen med å setje verdsrekord på 1500 meter med tida 2.17,2. Under den fyrste europameisterskapen for kvinner, avvikla i Leningrad i 1971, måtte ho sjå seg slått av tre sovjetiske utøvarar og vart nummer fire. Både i firkamp-VM og sprint-VM 1971 hamna ho langt nede på resultatlistene.

OL-sesongen 1972 gjekk Keulen-Deelstra inn til laurbærkrans i både den nasjonale meisterskapen, i EM og i VM, dei to sistnemnde meisterskapane etter tett strid mot høvesvis Nina Statkevitsj og Stien Kaiser. Under dei olympiske vinterleikane 1972 i Sapporo kneip ho sølvmedaljen på 1000 meter, eitt hundredels sekund framom Anne Henning, og tok bronsemedaljane på 1500 m og 3000 m. År 1973 var Keulen-Deelstra verdas klart beste skeiseløpar på kvinnesida. Ho vann europameisterskapen på Brandbu med over tre tidspoeng til andreplasserte Trinjie Rep, og VM 1973 i svenske Strömsund med langt over to tidspoeng til Tatjana Rastopsjina frå Sovjetunionen. I sprint-VM 1973 i Oslo tok Keulen-Deelstra andreplassen, der Sheila Young frå USA var i ei eiga klasse. Gjennom 1974-sesongen kopierte ho plasseringane frå året føreåt. Ho vart både europameister og verdsmeister i firkamp, med god avstand til sovjetiske Nina Statkevitsj. I sprint-VM 1974 vann ho sølvpokalen, Leah Poulos frå USA sikra seg VM-tittelen.

Sidan deltok ikkje Keulen-Deelstra internasjonalt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Atje Keulen-Deelstra|Atje Keulen-Deelstra]]» frå ,  den 19. januar 2018.*
10. SPETSNAZ-brigade

**10. SPETSNAZ-brigade** (russisk 10-я отдельная бригада специального назначения, forkorta 10-я обрспн, 10. brspn) er ein brigade i det russiske forsvaret. Han vart etablert i Sovjetunionen i 1962 og var i 2017 ein SPETSNAZ-brigade i dei væpna styrkane i Søre militærdistrikt i Russland.
Brigaden er forlagt til Molkino.

## Referansar
Molkino

**Molkino** er ein landsby i Klepiov rajon i Rjazan oblast, som er ein del av Krasnodar kraj i Nord-Kaukasus.

## Kjelder
* Молькино Публичная кадастровая карта.
Tresfjordbrua

**Tresfjordbrua** er ei 1&nbsp;290 meter lang vegbru i Europaveg 136 over Tresfjorden mellom Remmem og Vikebukt i Vestnes kommune i Møre og Romsdal, opna 24. oktober 2015. 

Brua korta inn Europavei 136 med om lag 12 kilometer i høve til den tidlegare strekninga ikring fjorden. Brua går i ei slak horisontale kurve på ein fjordterskel av hard morene med stor stein og stadvis fast fjell, og er fundamentert på 198 pålar sett i 13 grupper, slege ned i morenemassene, og har elles fem støypte fundament. To av desse fundamenta er senkekasser sett ned på 20 og 39 meters djupne. 

Til saman har brua 19 spenn, det lengste på 160 meter, dei andre på 90 og 60 meter. Seglingsløpet under hovudspennet har ei høgd på 32 meter og ei breidd på 60 meter. Brua er knytt til ei 700 meter lang steinfylling på ei grunne i sjøen i nærleiken av Vike kyrkje. Steinmassane er teke frå bygginga av Vågstrandtunnelen på den same europavegstrekninga.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
25. SPETSNAZ-regiment

**25. SPETSNAZ-regiment**  er eit regiment i det russiske forsvaret. Det vart etablert i Sovjetunionen i 1951 og var i 2017 eit SPETSNAZ-regiment i dei væpna styrkane i Søre militærdistrikt i Russland.
Regimentet er forlagt til Stavropol, og støttar til vanleg 49. kombinerte armé.

## Referansar


## Kjelder
*http://spec-naz.org/index.php?/topic/2889/&page=2
*https://informnapalm.org/92-25-j-polk-spetsnaznachenyya-gru-rf-separat/
Ted Danson

**Edward Bridge Danson III** () er ein amerikansk skodespelar, forfattar og produsent, kjend som **Ted Danson**.
Emese Hunyady

**Emese Hunyady** () er ein ungarsk-austerriksk skeiseløpar frå Budapest som representerte Austerrike frå 1985. Ho vart europameister 1993, verdsmeister i firkamp 1994 og olympisk meister på 1500 meter i Lillehammer-OL 1994.

Hunyady slo seg opp i verdseliten på skeiser i OL-sesongen 1992. Ho kom då på andreplassen både i EM og i firkamp-VM, begge meisterskapane avvikla i Heerenveen. Ved Vinter-OL 1992 i Albertville sikra ho seg bronsemedaljen på 3&nbsp;000 meter. 
I 1993 vann Hunyady i Heerenveen europmeisterskapen, medan ho vart nummer to i firkamp-VM i Berlin. Vinteren 1994 enda ho på tredjeplass under EM på Hamar, før ho ein månad seinare steig heilt til topps på sigerspallen etter firkamp-VM i Butte i USA. Eit par veker etter verdsmeisterskapen var ho tilbake på OL-isen i Hamar, der ho fyrst tok sølvmedaljen på 3&nbsp;000 meter for så å vinne OL-gullet på 1500-meteren. I 1999 kneip ho gullmedaljen på 1500 meter under VM i enkeltdistansar.

Hunyady la opp etter 2003-sesongen. Saman med sin andre ektemann, den finske skeiseløparen Timo Järvinen, busette ho seg i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Emese Hunyady|Emese Hunyady]]» frå ,  den 20. januar 2018.*  
 
*
Claudia Pechstein

**Claudia Pechstein** () er ein tysk skeiseløpar fødd i Aust-Berlin. I tida 1994-2009 vann ho fire OL-gull i individuelle tevlingar og eitt OL-gull i lagtempo, ho vart europameister tre gongar og verdsmeister i firkamp 2000. Langdistansespesialisten sanka elles fem gullmedaljar i distanse-VM. Pechstein var i to år, 2009-11, utestengd frå idretten grunna mistanke om bloddoping.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Claudia Pechstein|Claudia Pechstein]]» frå ,  den 20. januar 2018.*  
 
*
Anni Friesinger

**Anna Christine Friesinger-Postma**, kjend som **Anni Friesinger**, () er ein tysk tidlegare skeiseløpar frå Bad Reichenhall i Oberbayern. Perioden 2000-10 vart ho verdsmeister tre gongar i firkamp og ein gong i sprint, ho vann eitt individuelt OL-gull og to i lagtempo, og vart europameister fem gongar. Frå 1998 til 2009 sikra ho seg 11 individuelle triumfar i ulike distanse-VM, samt ein siger i lagtempo. Friesinger sanka seks medaljar i firkamp-VM, tre i sprint-VM, fem i olympiske leikar, seks i europameisterskap og 22 i distanse-VM, i alt 42 internasjonale medaljar. 

Ho er sidan 2009 gift med nederlendaren Ids Postma.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Anni Friesinger-Postma|Anni Friesinger-Postma]]» frå ,  den 20. januar 2018.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Tagondaing

**Tagondaing** er ein stor landsby i Kayin-staten i Myanmar (Burma) med om lag 4&nbsp;994 innbyggjarar (2014).

## Kjelder
Raketten Electron

**Electron** er ein 17 meter høg og 1,2 meter i diameter tostegsrakett utvikla av Rocket Lab. Han er meint å setja småsatellittar med ein masse på opp til 150 kilogram inn i solsynkron bane kring jorda. Han har ni Rutherford-motorar i fyrstesteget og éin i andresteget.

Den fyrste heilt vellukka oppskytinga av ein Electron-rakett hende 21. januar 2018 norsk tid frå Mahia-halvøya og sette tre kubesatellittar inn i jordbane.

## Kjelder
Ireen Wüst

**Irene Karlijn Wüst**, kjend som **Ireen Wüst**, () er ein nederlandsk skeiseløpar frå Goirle. Perioden 2006-17 vart ho både femfaldig verdsmeister og europameister og har vunne fire OL-gull, samt triumfert 12 gongar i distanse-VM. Til saman har ho sanka 56 medaljar i internasjonale meisterskap.

I 2013 vart ho tildelt Oscarstatuetten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ireen Wüst|Ireen Wüst]]» frå ,  den 21. januar 2018.*
Sasanidane

**Sasanidane** var det siste innfødde dynastiet i Persarriket (Iran) før den arabisk-muslimske invasjonen på 600-talet. Sasanidetida byrja i 226, då dynastiet erobra Parti, og enda på midten av 600-talet, då riket blei erobra av arabarar.

Namnet på dynastiet kjem frå Sasan, ein stamfar av den første sasanideherskaren Ardasjir I (224-240). 
Ktesifon var hovudstad i riket. Hovudstaden fall for arabarane allereie i 636.

## Religion
Statsreligionen i riket var parsisme (zoroastrisme). Retningen zervanisme var den viktigaste retningen innan parsismen i sasanideriket. Profeten Mani (216-277), som hadde utvikla ein ny skriftreligion, var verksam i denne perioden. I 250 fekk Mani kong Sjapur I til å konvertera til manikeismen, og under hans styretid hadde manikeismen stor framgang. Etter at kongen døydde blei Mani og tilhengjarane hans forfølgde. Mani blei teken, fengsla og dødsdømd, men døydde i fengselet før dommen blei fullført.

## Biblioteket i Ktesifon
Under sasanidane huste Ktesifon eit av dei største biblioteka i antikken. I samband med den arabiske invasjonen blei biblioteket plyndra, og alle bøkene blei brende eller kasta i Eufrat. Ifølgje historikaren al-Tabari skreiv befalshavaren Sa'd ibn Abi Waqqas til kalif Umar ibn al-Khattab og spurd kva han skulle gjera med boksamlinga i palassa i den sasanidiske hovudstaden. Umar skreiv tilbake at om bøkene var i strid med Koranen var dei blasfemiske, men om dei stemde med han var det ingen fare. Skriftene enda med å bli øydelagde, og dermed blei ein stor del av dei persiske litteraturskattane tapte for ettertida.

## Kjelder
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Sasaniderna|Sasaniderna]]» frå ,  den 21. januar 2018.*  
 
## Bakkrunnsstoff
* Sasanika
Sofa

**Sofa** er ein lang benk til å liggja eller sitja på. Han har ryggstø og armlener og er stoppa i setet og i ryggen.
Ordet «sofa» kom i bruk i Vest-Europa på 1600-talet. Det kjem frå tyrkisk, og er avleidd frå arabisk *suffa*, 'ull'. 

Det er uklare grenser mellom kanapeen og sofaen både når det gjeld namn og utforming. Ein sofa kan ha to eller fleire sete som er plasserte lange ei linje eller over ein vinkel (hjørnesofa). Han har ei ramme som kan vera av tre, metall, plast eller laminat. Stoppinga kan vera skum, dun, stoff eller fjører. Ytst kan sofaen vera dekta av ulike tekstil, mjukt lêr eller kunststoff.

Sofaen, som definert over, kom først i bruk i Noreg på 1600-talet, utforma i barokk stil. Sofaen blei særlig fint utforma på 1800-talet i empire- og biedermeierstil. Han blei meir makeleg i forma og fekk seinare i hundreåret ein avansert setestopp med spiralfjører på same måte som samtidige stolar.

## Sjå også
* Benk
* Divan
* Hammock (gynge-, hage- eller verandasofa)
* Kanape
* Kåsøs (sladresofa)
* Løibenk
* Ottoman
* Sjeselong
* Sovesofa
* Stol

## Kjelder
Sjeselong

**Sjeselong** (frå fransk *chaise*, 'stol' og *longue*, 'lang') er ein slags sofa utan ryggstø, men med eitt eller to armlene. Han er ofte opphøgd i ein ende.

Møbelet var i bruk på tida til Ludvig XIV av Frankrike, og blei utbreidd  i rokokkotida. Dei tidlegaste typane hadde form som ein taburett mellom to lenestolar. Seinare blei dei tre delane festa saman til eit enkeltmøbel.

## Kjelder
*
-stan

**-''stan*** () er eit [[persisk]] [[suffiks]] som tyder 'stad, staden til' eller 'land'.
Det er ein del av [[namn]]et til mange område, særleg i [[Sentral-Asia|Sentral-]] og [[Sør-Asia]], men også i [[Kaukasus]] og [[Russland]]. Dette er område som historisk er blitt påverka av [[persisk kultur]]. Moderne land med -stan i namnet er [[Afghanistan]], [[Kasakhstan]], [[Kirgisistan]], [[Pakistan]], [[Tadsjikistan]], [[Turkmenistan]] og [[Usbekistan]]. Eit lokalt namn på [[Armenia]] er «Hayastan», medan «Hindustan» er eit namn på [[India]] på urdu og persisk.

Orddelen kan også brukast meir generelt på persisk og på [[urdu]] i ord som *rigestân* () 'sand-stad, ørken'; [[Pakistan]], 'reinleikslandet'; *Hindustan*, '[[Indus]]-landet'; *golestân* () 'blomestad, hage' og [[bengali]] *koborstan* () 'gravlund, gravstad'.

I norsk samanheng er endinga blitt brukt humoristisk i namn som «Langtvekkistan».

==Kjelder==
<div class="references-small">
**Denne artikkelen bygger på «-stan» frå ,  den 21. januar 2018.* 
*** oppgav desse kjeldene: &nbsp;''
Møbelet kanape

**Kanapé** eller **kanape** er eit sittemøbel for fleire personar. 
Han kan minna om ein sofa, og det er uklare grenser mellom dei to møbela både når det gjeld namn og utforming. På fransk er *canapé* framleis eit vanleg namn på sofa. Namnet kjem frå gresk *konopeion*, som tyder 'myggnett (kring ei seng)'.

I Noreg blei ei særskild engelsk utforming av kanapeen moderne på byrjinga av 1700-talet. Denne var konstruert slik at møbelet fekk form som to eller fleire stolar stilt ved sida av kvarandre i ei rekkje. Konstruksjonen var bygd opp som vanlege stolpekonstruerte stolar, men kanapeen hadde ein felles sarg fremst, og ryggstavane var smelta saman i overgangen frå ein «stol» til ein annan. 

Det er bevart mange kanapear i Noreg som er utforma i stilartane régence og seinare rokokko. På slutten av 1800- og byrjigna av 1900-talet blei rokokko-kanapeen mykje kopiert, og snikkararbeidet er ofte så fint at det er vanskeleg å skilja mellom møblar frå 1700- og 1900-talet. 

## Kjelder
Mariano Rajoy

**Mariano Rajoy Brey** () er ein spansk politikar, og statsminister i Spania fra 21. desember 2011. Han representerer dei spanske konservative, Partido Popular.

## Bakgrunnsstoff
Kanape

**Kanapé** eller **kanape** er ein type festmat av små, munnfullstore smørbrød eller liknande som kan serverast som fingermat.

Namnet kanape kjem frå møbelet kanape, ein slags sofa. Det skal koma av at smørbrødet med alt pålegget oppå minner om ein person som sit på ein slik sofa.
Ordet kanape er fransk, og retten oppstod innan fransk mattradisjon,
men den eldste kjende bruken av det som heilt sikkert viser til matretten kjem frå engelsk rundt 1750.
Ordet kan også visa til sjølve brødstykket som ein lager retten med, eller i vidare tyding om liknande delikate fingerrettar, også utan brød.

Kanapear blir ofte servert i ståande selskap
eller som forrett før ein et eit større måltid.

Brødet ein bruker til kanapear kan vera tilskorne brødskiver utan skorpe. Ein kan også bruka kjeks eller butterdeig som grunnlag. Brødet kan formast med ein kniv eller ein utstikkar i ulike fasongar, som rektangel, trekant, runding, stripe eller ring. Dei blir så ofte rista eller steikt.

Som pålegg kan ein bruka ulike mjuke produkt som postei, smaksett smør eller smøreost, ein hovudingrediens som ein kjøtbit eller sjømat, og garnityr som urter, bær eller finhakka grønsaker.


Petit canapé à l'ivoiriene.JPG|Kanapear i Elfenbeinskysten.
0598 Brötchen mit ... Sanok.JPG|Kanapear i Polen.
Canapés de salmón y sucedáneo de caviar.jpg|Kanapear med laks og kaviar i Spania.
Форшмак по-одесски.jpg|Kanapear i Ukraina.
Wild salmon canape by Chef Kevin Doherty.jpg|Kanape på rugbrød med laks frå USA.


## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Canapé|Canapé]]» frå ,  den 23. januar 2018.*
Karakum

**Karakum** er ein sandørken sørvest i Sentral-Asia som dekker store delar av Turkmenistan. Ørkenen ligg mellom Kopet Dagh-fjella og elva Amu-Darja, aust for Kaspihavet og sør for Aralsjøen. Ørkenen Kyzylkum ligg i nordaust.

*Karakum* tyder 'svart sand' på tyrkiske språk. Namnet blir skrive *Garagum* på turkmensk og Каракумы på russisk.

Ørkenen dekkjer rundt 350&nbsp;000 km², som utgjer rundt 70 % av arealet til Turkmenistan. Han har ei nedbørsmengd på mellom 70 og 150 mm per år. Han er tynt folkesett, med gjennomsnittleg ein person per 6,5 km².

Elvene Morghab og Tedzjen (Harirud) spring ut frå fjellkjeda Hindu Kush i sør og renn ut i ørkenen, der dei blir brukt til vatning. Ørkenen blir kryssa av den største vatningskanalen i verda, Karakumkanalen, som ein byrja å bygga i 1954. Han er 1375 kilometer lang og transporterar 13-20 km³ vatn i året. 

Oasane Mary og Tedzjen er kjende for bomullstilverking. 

Den transkaspiske jernbanen går gjennom Karakum.

## Kjelder



**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:Karakum|Karakum]]» frå ,  den 23. januar 2018.*
Villris

**Villris** kan visa til fleire artar i grasfamilien som gjev risliknande korn, men ikkje er blitt domestisert og dyrka slik som til dømes vanleg ris (*Oryza sativa*) eller afrikansk ris (*Oryza glaberrima*).

Med villris meiner ein vanlegvis plantar frå *Zizania*-slekta. *[[Zizania aquatica]]* er ein nordamerikansk villrisart som opphavleg blei brukt av ojibwa-folk. Frå 1950-åra auka interessa for denne arten som matplante. Denne planten har korn som er over dobbelt så langt som hjå vanleg ris. Han har eit næringsinnhald tilsvarande kveite, havre og mais, med litt høgare proteininnhald.

Villris kan også visa til ville artar i risslekta (*Oryza*), som *[[Oryza rufipogon]]*.
*[[Leersia oryzoides]]* er ein eurasiatisk risaktig art som blir brukt til fôr.


White, Brown, Red & Wild rice.jpg|Villris (svart) med vanlege ristypar.
Wildricecooked.jpg|Kokt villris (*[[Zizania aquatica]]*)
Leersia oryzoides.jpg|*[[Leersia oryzoides]]*


## Kjelder
*
Tagundaing

**Tagundaing** (burmesisk skrift ) er ei ornamentert søyle eller flaggstong som er vanleg ved buddhistiske tempel og kloster i Burma (Myanmar). Søylene er typisk 18-24 meter høge. 

Skikken med å reisa religiøse søyler er vanleg elles i Sør-Asia, med Asjoka-søylene som eit kjent døme. Tagundaing-søylene skal vera minne om underkastinga til dei lokale animistiske andene (*nat*) for den buddhistiske doktrinen dhamma eller dharma.

Ofte er ein mytisk fugl kjend som *[[Hamsafugl|hintha]]* eller ein himmelsk dansar (*[[kinnara]]*) plassert på toppen av søyla. Ved boten kan ein finna jordgudinna Vasudhara eller nat-herskaren Thagyamin.

## Bilete


Thagyamin, Kyauktan Yay-Le Pagoda.JPG|Foten av ein *tagundaing* ved Ye Le-pagoden i Kyauktan.
Mahamyatmuni Paya, Hsipaw, Myanmar (169498071).jpg|*Hintha* på toppen av søyla ved Mahamyatmuni-pagoden i Hsipaw.
Inle Lake - Phaung Daw U Paya, Myanmar (169496788).jpg
Inle Lake (16158076445).jpg


## Sjå òg
*Lak Mueang

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
Øya Nøtterøy

:: *Denne artikkelen handlar om øya Nøtterøy. For den tidlegare kommunen, sjå [[Nøtterøy kommune]].*

**Nøtterøy** er ei øy i Færder kommune i Vestfold. Den nordlege delen av øya, i hovudsak Kaldnes, tilhøyrer Tønsberg kommune. Øya har eit areal på 44,07 km².

## Kjelder
Emma Bunton

**Emma Lee Bunton** () er ein engelsk songar, låtskrivar, skodespelar og programleiar på radio og fjernsyn. Ho er best kjent som ein av dei fem medlemmane i bandet Spice Girls, der ho hadde kallenamnet «Baby Spice».

Debutalbumet til Bunton, *[[A Girl Like Me av Emma Bunton|A Girl Like Me]]*, vart gjeve ut i Storbritannia den 16. april 2001 av Virgin Records. Albumet debuterte og nådde fjerdeplassen på UK Albums Chart, og vart sertifisert gull av British Phonographic Industry for sal på over 100&nbsp;000 eksemplar. Albumet inneheldt singelen «What Took You So Long?», som nådde førsteplassen i Storbritannia i New Zealand, og òg singlar «What I Am», «Take My Breath Away» og «We're Not Gonna Sleep Tonight».

Det andre albumet til Bunton, *[[Free Me av Emma Bunton|Free Me]]*, vart gjeve ut i 2004 av 19 Entertainment og Universal Records. Det vart gjeve ut fire singlar frå albumet: «Free Me», «Maybe», «I'll Be There» og «Crickets Sing for Anamaria».

Etter utgjevinga av det tredje albumet sitt, *[[Life in Mono]]*, gjekk Bunton saman med  Spice Girls i 2007 for ein internasjonal turné og eit samlealbum. Frå 2003 til 2013 hadde Bunton ei gjentakande rolle i komedieserien *Absolutely Fabulous*. Ho opptredde ved avslutningsseremonien til Sommar-OL 2012 den 12. august 2012 med Spice Girls. Dette var siste gong at bandet opptredde alle fem. I 2016 gjekk Bunton saman med Geri Halliwell og Melanie Brown som Spice Girls.

## Diskografi
**[[A Girl Like Me av Emma Bunton|A Girl Like Me]]* (2001)
**[[Free Me av Emma Bunton|Free Me]]* (2004)
**[[Life in Mono]]* (2006)
**[[My Happy Place]]* (2019)

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Emma Bunton|Emma Bunton]]» frå , den 1. november 2019.*

## Bakgrunnsstoff

*Den offisielle nettsida til Emma Bunton
*
Ringkøbing Fjord

**Ringkøbingfjorden** er ein grunn fjord på Vestjylland i Danmark. Han er skild frå Vesterhavet (Nordsjøen) av Holmsland Klit, men har ein smal tilkomst til havet ved Hvide Sande.

Ringkøbingfjorden er rundt 30&nbsp;km lang og 2-5 meter djup. I det sørvestlege hjørnet av fjorden ligg fuglereservatet Tipperne, medan byen Ringkøbing ligg nordaust for fjorden.

Skjern Å renn ut i fjorden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ringkøbing Fjord|Ringkøbing Fjord]]» frå ,  den 25. januar 2018.*
Borgheim

**Borgheim** er ein busetnad og administrasjonssenter i Færder kommune i Vestfold fylke.Staden ligg på øya Nøtterøy, og var fram til 2018 administrajonssenter i daverande Nøtterøy kommune.

## Kjelder
Skeise-VM 1968 for menn

**Verdsmeisterskapen på skeiser 1968 for menn** fann stad på Nya Ullevi i Göteborg i Sverige helga 24. og 25. februar 1968. 35 utøvarar frå 13 land deltok i meisterskapen, av dei fem frå Noreg.

Totalt 59&nbsp;690 tilskodarar, 28&nbsp;198 om laurdagen og 31&nbsp;492 om søndagen, såg norske Fred Anton Maier vart verdensmeister, med landsmannen Magne Thomassen på andreplassen. Keiichi Suzuki frå Japan vann 500 meter, medan Magne Thomassen sigra på 1500 meter og Fred Anton Maier fekk bestetid både på 5 og 10&nbsp;000 meter.

## Skeise-VM 1968




Dato: 24./25. februar 1968

### 500 meter




### 5000 meter




### 1500 meter




### 10&nbsp;000 meter




## Kjelder
* *Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
*Arbeiderbladet 26. februar 1968
Skeise-VM 1968 for kvinner

**Verdsmeisterskapen på skeiser 1968 for kvinner** fann stad i Helsinki i Finland dagane 27. og 28. januar 1968. 32 utøvarar frå 12 land deltok i stemnet, av dei to frå Noreg. Meisterskapen i firkamp bestod av dei fire øvingane 500 m, 1000 m, 1500 m og 3000 meter. Stien Kaiser frå Nederland vart verdsmeister framom to landskvinner. Ljudmila J. Titova frå Sovjetunionen fekk bestetid på begge dei kortaste distansane, medan Stien Kaiser toppa sigerspallen etter 1500 m og landskvinna Ans Schut etter 3000 meter.

## Skeise-VM 1968



Dato: 27./28. januar


### 500 m





### 1500 m





### 1000 m





### 3&nbsp;000 m





## Kjelder
**Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
*Arbeiderbladet 29. januar 1968
Ljudmila J. Titova

**Ljudmila Jevgenjevna Titova** () er ein russisk tidlegare skeiseløpar frå Tsjita i Sibir som representerte Sovjetunionen. Ho vart olympisk meister på 500 meter i 1968 og sprint-verdsmeister i 1970.

Titova kom på andreplassen i sovjet-meisterskapen 1966 i Sverdlovsk. OL-sesongen 1968 vart ho sovjetisk meister i firkamp Alma-Ata, før ho under OL 1968 i Grenoble tok gullmedaljen på 500 og fekk sølv på 1000 meter. Under den aller fyrste verdsmeisterskapen i sprint, halden i West Allis i 1970, gjekk ho heilt til topps. 1971-sesongen vart ho nummer to både i sovjetmeisterskapen i Sverdlovsk og i europameisterskapen i Leningrad, medan ho hamna på bronseplassen då firkamp-VM fann stad i Helsinki. Vinteren 1972 tok ho bronsemedaljen på 500 meter under vinterleikane i Sapporo og ho kom også på bronseplassen ved sprint-VM i Eskilstuna. I 1975 vart ho for tredje gong nummer to i den sovjetiske meisterskapen. Under Vinter-OL 1976 i Innsbruck avslutta Titova si internasjonale skeisekarriere med ein sjuandeplass på 1000 meter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ljudmila Jewgenjewna Titowa|Ljudmila Jewgenjewna Titowa]]» frå ,  den 25. januar 2018.*
Europameisterskapen på skeiser 1968

**Europameisterskapen på skeiser 1968** fann stad på Bislett stadion i Oslo helga 27. og 28. januar 1968. 28 utøvarar frå 10 land deltok i meisterskapen, av dei fire frå arrangørlandet Noreg. Dei norske utøvarane var Per Willy Guttormsen, Fred Anton Maier, Sten Stensen, Svein Erik Stiansen og Magne Thomassen. Deltakarane elles kom frå Finland, Frankrike, Nederland, Polen, Sovjetunionen, Storbritannia, Sverige, Ungarn, Vest-Tyskland.

Norske Fred Anton Maier vart europameister, landsmannen Magne Thomassen kom på tredjeplassen. Vesttyske Gerhard Zimmermann vann 500 meter, medan sovjetiske Eduard Matusevitsj sigra på 1500 meter. Fred Anton Maier vart bestemann på 5&nbsp;000 m og sette verdsrekord på 10&nbsp;000 meter med tida 15.20,3.

## Skeise-EM 1968



Dato: 27./28. januar 1968

### 500 meter




### 5000 meter




### 1500 meter




### 10000 meter




## Ymse
*Ingen Skeise-EM for kvinner før 1970

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Europees kampioenschap schaatsen 1968|Europees kampioenschap schaatsen 1968]]» frå ,  den 29. desember 2020.*
Frydenlund

**Frydenlund** er eit ord med fleire tydingar:

* Frydenlund i Eidsberg kommune
* Frydenlund i Lier kommune 
* Frydenlund bryggeri
* Knut Frydenlund
* Olaf Frydenlund
Aleksandr Lebed

**Aleksandr Ivanovitsj Lebed** () var ein russisk general og politikar. 

Under presidentvalet i 1996 kom han på 3 -plass med 14,5 % av røystane i første valomgangen. Han vart to dagar etter valet utnemnd til sjef for det russiske tryggingsrådet og dessutan tryggleiksrådgjevar til den sitjande presidenten Boris Jeltsin. 

Lebed vart seinare guvernør i Krasnojarsk kraj i Sibir. Han omkom i nærleiken av Abakan i Krasnojarsk kraj iei helikopterulukke med eit MIL-helikopter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aleksandr Lebed|Aleksandr Lebed]]» frå ,  den 26. januar 2018.*
Donkosakkar

**Donkosakker** (russisk донские казаки, *Donskije Kazaki*) er kosakkar som busette seg langs det midtre og nedre laupet til elva Don. Donkosakkene er utan tvil den største og mest legendariske kosakkgruppa, og truleg òg den mektigaste, mykje takka vera innsatsar i krig og korleis dei er vorte omtalte i litteraturen.

Donkosakkene oppstod som gruppe tidleg på 1500-talet i landområda ved Don, der dei enno i dag har sitt tyngdepunkt i millionbyen Rostov-na-Donu og sin eigen hovudstad Novotsjerkassk (nye Tsjerkassk). Den opphavlege hovudstaden deira var Starotsjerkassk (gamle Tsjerkassk), der mykje av den gamle donkosakkiske kulturen framleis eksisterer, så som fine kyrkjer og museum.

Omkring år 1800 stilte dei med 70&nbsp;000 mann til den keisarlege kampen i den russiske hæren sin kamp mot Napoleon.

Donkosakkene sin motstand mot den bolsjevistiske maktovertakinga i 1917 (oktoberrevolusjonen) førte til bitre kampar under den russiske borgarkrigen. Kosakkane kjempa på sida til dei kvite styrkane. Etter deira nederlag skreiv Jakov Mikhailovitsj Sverdlov ut eit dekret den 24. januar 1919 som førte til masseavrettingar og deportasjonar av kosakkane (òg av kvinner, barn og gamle) til arbeidsleirar (Gulag). Tiltaka kosta rundt 700.000 kosakkar livet. 

Det skal no (2014) finnast omlag 156&nbsp;000 donkosakker.

## Kjende donkosakker
* Mikhail Sjolokhov – nobelprisvinnar i litteratur
* Aleksandr Solzjenitsyn – vinnar av Nobels litteraturpris
* Aleksandr Lebed - general, sjef for 14. armé og politikar
* Stenka Rasin – leiar for kosakkopprøret 1670-71
* Jermak Timofejevitsj – utforskar av Sibir
* Jemeljan Pugatsjov – leiar for kosakkopprøret 1773-74

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Donkosakker|Donkosakker]]» frå ,  den 26. januar 2018.*  
 

## Litteratur
* V.L. Genis: «Raskazacwanie w Sowjetskoi Rossii», i: *Voprosy Istorii* 1994/1.
* Dimitri Wolkogonow: *Lenin. Utopie und Terror*. Econ 1996, ISBN 3-430-19828-3.

## Bakgrunnsstoff
* Donkosakk-museet i Novotsjerkassk
Terek-kosakkar

**Terek-kosakkar** er ei undergruppe kosakkar som er busette i nordre Kaukasus, langs elva Terek, der namnet kjem frå. Dei vert trudd å ha vore ei utbrytargruppe frå donkosakkane, som ein gong på 1400-1500-tala byrja busetta seg ved Terek.

Terekkosakkene er altså ei russisk etnografisk undergruppe, men har òg teke opp i seg andre folkeelement som til dømes ossetarar, tsjerkessarar, vajnakher (tsjetsjenarar, ingusjarar) og georgiarar i si gruppe. Terek-kosakkene var òg i stor grad innblanda i dei seinare konfliktane i Tsjetsjenia på båe sider.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Terekkosakker|Terekkosakker]]» frå ,  den 26. januar 2018.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Terek-kosakkhæren, terkv.ru
Krimkrisa i 2014

**Krimkrisa i 2014**, òg kjend som **Krim-konflikten i 2014**, er ein konflikt om den nasjonale statusen til Krimhalvøya som eskalerte i slutten av februar 2014, då den russiskvennlege presidenten av Ukraina, Viktor Janukovytsj, vart avsett etter demonstrasjonar og blodige opprør i den ukrainske hovudstaden
Kiev. Etter at Viktor Janukovitsj vart avsett som president, sette Vladimir Putin i verk ei militærøving i det vestlege Russland for å testa beredskapen.

Det russisktalande folkesetnadsfleirtalet på Krim, som i stor grad hadde vore lojale til den avsette president Viktor Janukovitsj, gjorde deretter politisk opprør og fekk ifølgje vestlege kjelder militær hjelp frå Russland, som på si side tilbakeviste å ha gjeve slik støtte.

## Sjå òg
* Krimhalvøya
* Russisk historie
* Ukrainsk historie
* Krim-tatarar

## Referansar


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Krimkrisen 2014|Krimkrisen 2014]]» frå ,  den 26. januar 2018.*
Hebrearar

**Hebrearar** (hebraisk eintal *ivri*, fleirtal *ivrim* *ibrim*) er ei nemning brukt i Det gamle testamentet/Tanákh om dei gamle israelittane.

I Bibelen er patriarken Abraham omtalt ein enkelt gong som *ivri*. Omgrepet «hebrear» opptrer i den hebraiske Bibelen (*[[Tanákh]]*) både som namnet gjeve til Israelsfolka av andre folk, og som det dei nytta på seg sjølv. Guden deira omtalar seg sjølv som «Gud for hebrearane» når han taler til Moses. 

I gresk og romersk tid kunne det greske ordet *hebraios* visa til jødar.

## Kjelder




**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hebreere|Hebreere]]» frå ,  den 26. januar 2018.*
Kosakk-registeret i Russland

**Kosakk-registeret i Russland** (russisk Государственный реестр казачьих обществ) er sidan 1995 tillate friviljuge organisasjonar med kosakktradisjonar som har teke på seg å utføre ymse tenester for allmugen, men likevel ikkje kan setje opp militære eller paramilitære forband.

## Kosakk-registeret
Gjennom ei føderal lov av 2005 vert ein kosakk definert som ein russisk innbyggar som er medlem i eit godkjent kosakksamfunn. Ein kosakk som reknar seg sjølv som kosakk, men som ikkje er registrert i Kosakk-registeret, har ikkje rett til å utføre tenester for allmugen med den statusen og rettane som dette fører med seg.

## Verksemd
Kosakk-samfunna si verksemd er i høve lova definerte slik:
# Organisera militærpatriotisk utdanning av komande vernepliktige som høyrer til i kosakk-samfunna, førebu dei for den ålmenne verneplikta og vidareutdanna dei til militærreserven. 
# Delta i verksemder for å førebygga og eliminere verknaden frå ulukker og naturkatastrofar som del av sivilforsvaret, territorialforsvaret og miljøvernet.
# Medverka ved oppretthalding av ålmenn orden, tilsyn av miljø- og brandtryggleik, vern av statsgrensa og delta i kampen mot terrorismen.
# Utføre andre oppgåver etter avtale med sivile eller militære mynder på sentralt, regionalt og kommunalt nivå.

## Organisasjon
Den høgste leiaren for kosakkane si verksemd er presidenten av Russland. Forvaltningsmynde er «Kosakkådet under presidenten i Den russiske føderasjonen».

Kosakk-samfunna er organiserte med desse elementa:
* Lokale samfunn i byar, stanitser og landsbyar.
* Kosakk-samfunn på kommunalt (rajon) nivå.
* Kosakk-samfunn på kretsnivå.
* 11 registrerte kosakk-samfunn på arménivå.

Kosakk-samfunn er oppbyggde etter prinsippet om demokratisk sentralisme.

## Uniformer og utrustning
Registrerte kosakker har visse særrettar, som å verte tildelte tenestegrader og å bera gradsmerke, utmerkjestegn, kosakkuniformer og nagajkar (pisk), sablar og dolkar og i visse sammanhengar skytevåpen.

## Kosakkane sine tenestegrader

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kosacksamfälligheter i Ryska federationen|Kosacksamfälligheter i Ryska federationen]]» frå ,  den 26. januar 2018.*
Presidentar i Russland

**Presidentar i Russland** er ei liste over presidentar (russisk Президент России) og statsleiarar med liknande posisjonar i Russland sidan 1917. Presidenten har stor personleg makt i Russland, og har direkte utøvande makt gjennom Presidentadministrasjonen i Russland.

Etter den russiske revolusjonen i 1917 vart Sovjetunionens kommunistiske parti tildelt ein «leiande rolle» som styrande organ i Sovjetunionen. Politbyrået var den øvste leiinga til kommunistpartiet, og hadde den utøvande makta. Generalsekretæren til kommunistpartiet vart difor i Europa og USA omtalt som «Sovjetunionens leiar». Kommunistpartiet si «leiande rolle» som styrande organ vart oppheva av Mikhail Gorbatsjov den 13. mars 1990.

Formannen av det øvste sovjetet i Sovjetunionen vart utnemnd av Politbyrået, med varierande titlar. Tittelen «Sovjetunionens president» vart teken i bruk av Mikhail Gorbatsjov den 15. mars 1990. Av denne grunnen tilsvara formannen av det øvste sovjetet av den Den russiske sosialistiske føderative sovjetrepublikken (Russiske SFSR) embetet president. Den siste formannen av det øvste sovjetet, Boris Jeltsin, vart òg den første presidenten av Den russiske føderasjonen etter oppløysinga av Sovjetunionen.

## Formenn av Kommunistpartiet i Den russiske SFSR (1956-1991)
Kommunistpartiet i Den russiske SFSR hadde ei «leiande rolle» som styrande organ, og formannen av partiet var difor leiar av den Den russiske sosialistiske føderative sovjetrepublikken.

## Formenn av Den russiske SFSR (1917-1991)

I perioden 25. oktober-9. november 1917 brukte  kommunistane vekselvis to ulike namn på det som etterkvart vart heitande «det øvste sovjetet»:
* «Den militære revolusjonskomiteen av Petrograd-konsilet for arbeidarane  og representantar for  soldatane» (russisk Военно-революционный комитет Петроградского Совета рабочих и солдатских депутатов og Всероссийский съезд Советов рабочих, Voenno-revolyutsionnyj komitet Petrogradskogo Soveta rabochikh i soldatskikh deputatov og Vserossijskij s'ezd Sovetov rabochikh)
* «Den all-russiske kongressen for arbeidarar, soldatar og representantar for bøndene» (russisk Всероссийский съезд Советов рабочих, солдатских и крестьянских депутатов, Vserossijskij s'ezd Sovetov rabochikh, soldatskikh i krest'yanskikh deputatov)

## Presidentar av [[Russland|Den russiske føderasjonen]] (1991–)

Russisk: Президент Российской Федерации (Prezident Rossijskoj Federatsii)

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Liste over Russlands presidenter|Liste over Russlands presidenter]]» frå ,  den 26. januar 2018.*
Knivhaldar

**Knivhaldar** er ein type utstyr der ein kan setja eller leggja frå seg ein kniv når han ikkje er ei bruk.

Det finst mange former for knivhaldarar. 
Dei kan vera del av utstyret til ein handverkar som nytter knivar, som ei kjuke nytta av ein treskjerar i Hallingdal.
Ulike knivhaldarar er også vanlege på kjøken, til dømes som magnetar eller blokker ein kan henga eller setja knivar i.
Knivhaldarar kan også vera del av dekketøy, til dømes i form av stativ der knivar kan hengjast mellom bruk, eller der ein kan leggja kniven frå seg på ein haldar for å ikkje søla til bordet eller duken.

Det finst også liknande haldarar for skeier, sleiver og etepinnar.

## Dekketøy
Knivhaldarar til bordbruk kan ha utvikla seg frå trestykke som ein la frå seg kniven på. Frå 1700-talet blei det laga sett av like knivhaldarar som ein kunne dekkja bord med. På 1800-talet blei slike haldarar laga i ei rekkje ulike materiale og uformingar. Dei kunne til dømes vera av horn, elfenbein, glas, perlemor eller keramikk, eller av ulike metall inkludert gull og sylv.

Det var vanleg å utforma knivhaldarar med ei stong som blei halden oppe av dekorative endar, men ein kunne også utforma dei som dyr. I Sverige blei det til dømes vanleg med ein *smörhund*, ein knivhaldar utforma som ein hund til å ha smørkniven på.

Knivhaldarar gjekk generelt ut av bruk ved midten av 1900-talet.


Russain Romanov Brass Knife rest.jpg|Russisk knivhaldar av messing.
Smörhund med kniv.jpg|Smørhund med smørkniv på.
Porte-couteaux de table (3).JPG|Antilopeforma knivhaldar.


## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

*Knivholder ved museernepaakanten.dk