open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Freatisk utbrot

**Freatisk utbrot**, òg kalla **ultravulkanske utbrot**, er eit vulkanutbrot som oppstår når stigande magma kjem i kontakt med grunnvatn eller overflatevatn. Den ekstreme temperaturen til magmaen (frå 600&nbsp;°C til 1170&nbsp;°C) skapar ein nesten momentan fordamping av vatnet som fører til ein eksplosjon av vassdamp, vatn, vulkansk oske, stein og vulkanske bomber. Ved Mount St. Helens hadde ein hundrevis av dampeksplosjonar før det pliniske utbrotet til vulkanen i 1980. Mindre intense geotermiske tilfelle kan skape ein slamvulkan. 

Freatiske utbrot inneheld vanlegvis damp og steinfragment og lava er ikkje vanleg. Temperaturen til desse fragmenta kan vere alt frå kalde til glødande. Om smelta stoff er inkludert vert uttrykket **freatomagamatisk** stundom nytta. Freatiske utbrot dannar stundom breie og låge vulkankrater kalla *[[maar]]*. Stundom kan utbrota innehelde gassar med karbondioksid eller hydrogensulfid. Sistnemnde kan føre til kveling og i 1979 førte eit slikt freatisk utbrot til at 149 menneske på øya Java mista livet på grunn av giftige gassar. 

Ein meiner at utbrotet til Krakatoa i 1883, som utsletta det meste av vulkanøya og som skapte den høgaste lyden som er registrert, var eit freatisk utbrot. Kilauea på Hawaii har hatt freatiske utbrot gjennom lange tider. Eit freatisk utbrot i 1924 kasta stein opp til åtte tonn opp til ein kilometer bort frå krateret. Andre døme på freatiske utbrot er Surtsey i 1963, Taal i 1965 og Tarumae i 1982.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Phreatic eruption|Phreatic eruption]]» frå ,  den 15. november 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* volcanoes.usgs.gov
Den eldste Noregshistoria

**Den eldste Noregshistoria**, eller *Historia Norvegiæ*, er eit tidleg kjeldeskrift til norsk soge. Handskriftet vart funne av Peter Andreas Munch medan han var i Skottland i 1840-åra, og vert ofte kalla "den skotske".

Skriftet har vore mykje drøfta av forskarar, og det var lenge usemje om alderen på det. Halvdan Koht valde å følgje dateringa til Gustav Storm, som meinte boka var skriven om lag 1170. Han meiner òg at sogemannen var norsk, av di teksta syner stor kjennskap til rekkefølgja på kongane og norske tilhøve elles. 

Boka er todelt: Første delen tek føre seg geografien og landet, med tilhøyrande skattland (Island medrekna), og etter dette følgjer ei utgreiing om kongane frå dei tidlege kongane av Ynglingeætta like ned til Olav den heilage.

Boka finst berre i brot. Det er tapt nokre avsnitt i midten av ho.

Teksta vart omsett av Halvdan Koht i 1921 og utgjeven i serien Norrøne Bokverk på Det norske samlaget. Koht har lagt ved ei rik mengd merknader, som legg meir lys over teksta.

Ei omsetjing til engelsk er publisert av Viking Society for Northern Research.

### Referansar
Kvitsøy hummermuseum

**Kvitsøy hummermuseum** ligg i eit sjøhus på Grøningen i Ydstebøhavn på Kvitsøy. Museet er ei avdeling av Ryfylkemuseet. I huset er det utstillingar i tre høgder og dessutan lokale for møteverksemd.

Sommaren 2006 opna ny utstilling kalla «Hummeren - frå teine til sølvfat». Utstillinga fortel om biologien til hummaren og om fangst og handel med hummar. I akvarium kan ein sjå hummaren i ulike stadium av utvikling.

I juni 2007 opna andre delen av hummarmuseet med utstillinga «Året rundt på fiske». Dette er eit utstilling som set dei ulike fiska som gjekk føre seg frå Kvitsøy inn i ein samanheng og der vi også viser samanhengen med bruken av jorda på øyane.

I underetasjen blei det sommaren 2009 opna ei utstillinga kalla ”Båten og motoren”. Utstillinga viser båtar, motorar og anna utstyr som har vore i bruk i fiskeflåten.

I mai 2011 oppstod det brann i hummarmuseet, og både bygningen og utstillingane fekk store skadar. Men nå er museet på veg opp att. Målet er å gjenopna museet i løpet av hausten 2012. 

## Bakgrunnsstoff
* Om Hummermuseum Kvitsøy på nettstaden til Ryfylkemuseet
Folkemusikkarkivet for Rogaland

**Folkemusikkarkivet for Rogaland** er organisert som ei avdeling ved Ryfylkemuseet, men har heile Rogaland som arbeidsfelt. Folkemusikkarkivet skal ta vare på og vidareformidle folkemusikk- og folkedanstradisjonane i fylket, og vere eit fagleg kompetansesenter. Arkivet arbeider med å dokumentere ulike sider ved folkemusikk- og folkedanstradisjonane i fylket, utifrå ein vid definisjon av folkemusikkomgrepet. Kvart år arrangerer Folkemusikkarkivet Folkemusikkhelga på Mo Laksegard i Suldal kommune.

## Folkemusikkarkivet sine samlingar
Arkivet har innspelingar med utøvarar frå dei fleste kommunane i fylket, dels materiale som er samla av arkivet sjølv, dels materiale frå private samlingar og kopiar frå andre arkiv. I tillegg finst ei lita videosamling, ein del notemateriale, tekstar og eit skriftarkiv med ulike typar bakgrunnsstoff. Her er og eit bibliotek med faglitteratur og ei lita cd-samling. 

#### Lydopptak

Spoleband, dat-kassettar og mc-kassettar. Song, intervju, spel på hardingfele, fele, durspel, kromatisk trekkspel, munnspel, mandolin med meir. Lydopptaka er av varierande kvalitet, avhengig av alder, opptakssituasjon, opptaksutstyr og alder/helsetilstand på utøvar. Størsteparten av lydopptaka er digitaliserte og er lagra som digitale lydfiler.

### Videoopptak

Opptak av dans, opptak av konsertar og andre formidlingssituasjonar, opptak frå lokale kappleikar og andre lokale arrangement. 

### Biletsamling

Bilete av informantar, av musikkinstrument og bilete frå ulike formidlingsprosjekt. 

### Notesamling

Notar nedteikna direkte etter informantar, notar nedteikna etter band, kopi av eldre notesamlingar, private og frå andre arkiv. 

### Tekstsamling

Handskrivne visebøker, tekstar nedteikna av eller etter informantar, tekstar nedteikna etter band. 

### Bibliotek

Fagbøker og avhandlingar om folkemusikk, visebøker, slåttesamlingar, undervisnings-materiell, tidsskrift og ei lita cd-samling med folkemusikk frå ulike kantar av landet. Biblioteket har også mange årgangar av *[[Spelemannsbladet]]*. Brukarar kan ikkje låne med seg bøker og anna heim.

### Anna

Avisutklypp, artiklar om folkemusikk, brev, notat frå feltarbeid, notat og skjema i samband med instrumentregistrering.

## Folkemusikkarkivet sine tenester
Folkemusikkarkivet for Rogaland er eit offentleg arkiv. Utøvarar, studentar, skuleelevar, lærarar, forskarar og andre interesserte er velkomne. Brukarar kan sitte på arkivet og lytte til gamle opptak. Dersom informanten har gitt løyve, kan brukaren få ut ein kopi av opptaket. Dette skal berre brukast til eiga opplæring. Brukarar kan og få kopi av noter eller tekstar og studere anna bakgrunnsmateriale.

## Bakgrunnsstoff
* Om Folkemusikkarkivet for Rogaland på nettstaden til Ryfylkemuseet
* Om samlingane til Folkemusikkarkivet på nettstaden til Ryfylkemuseet
Albanarfjella

**Albanarfjella** (italiensk *Colli Albani*) er ei vulkansk fjellkjede i Italia, om lag 20 km søraust for Roma og om lag 24 km nord for Anzio. Det høgaste fjellet er Monte Cavo på 950 meter over havet. Det er to små kalderaer som inneheld innsjøane Albanosjøen og Nemisjøen. Bergarten i åsane vert kalla peperino (lapis albanus), som er ein spesiell type tuff, ein kombinasjon av oske og småstein som er nytt for bygging og som gjev eit mineralrikt substrat for vindruer. 

Romarane kalla fjella Albanus Mons. På toppen låg ein heilagdom for Jupiter. Tempelet finst ikkje lenger i lag, men vegen Via Triumphalis opp til tempelet er framleis synleg.

Av byar og landsbyar i Albanarfjella finn ein: 
* Albano Laziale
* Ariccia
* Castel Gandolfo
* Colonna
* Frascati
* Genzano di Roma
* Grottaferrata
* Lanuvio
* Lariano
* Marino
* Monte Porzio Catone
* Monte Compatri 
* Nemi
* Rocca Priora
* Rocca di Papa
* Velletri

## Vulkansk aktivitet
Dei to siste utbrota frå Albanarfjella var for rundt 37&nbsp;000 til 41&nbsp;000 år sidan.
Området er ofte utsett for små jordskjelv, brady-seismikk og utslepp av karbondioksid og hydrogensulfid i atmosfæren. Dette ser forskarar på som teikn på at eit magmakammer 5-6 km under overflata sakte byggjer seg opp og enkelte meiner at dette kan føre til nye utbrot. Om så skulle skje vil Roma, som berre ligg 25-30 km unna, ligge i faresonen. 

Det er skriftlege kjelder om eit utbrot i 114 f.Kr., men det finst ingen geologiske spor som stadfestar noko slikt og ein meiner at det i staden må ha vore ein stor skogbrann.

Vulkanen slepp ut store mengder karbondioksid. Dette kan potensielt vere dødeleg om ein skulle få store konsentrasjonar i søkk i terrenget ved vindstille vêr. I september 1999 vart 29 kyr kvelte på grunn av store gasskonsentrasjonar på nordvestsida av fjellet. Åtte sauer døydde i ei liknande hending i oktober 2001.

## Panorama

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alban Hills|Alban Hills]]» frå ,  den 15. november 2007.*  

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Italiensk forskingsprogramm på Albanarfjella
* Geokronologi og stratigrafi om Alabanarfjella
Bjørke kyrkje i Volda

**Bjørke kyrkje** ligg på Bjørke i Storfjorden i Volda kommune på Sunnmøre.
Ho vart bygd av Sivert og Edvard Gjerdsdal i 1919 - 1920. Måling og dekorasjon vart utført av Johan Haddal. Altertavla vart laga av Arne Kinsarvik og Karl Straume i 1919.

Kyrkja vart vigsla 16. september 1920 av biskop Peter Hognestad.

I 1929 vart Storfjord sokn skilt frå Hjørundfjord sokn.

### Andre kyrkjer i Volda
*Austefjord kyrkje
*Dalsfjord kyrkje
*Hornindal kyrkje
*Kilsfjord kyrkje
*Volda kyrkje

## Kjelder
* Aklestad, Sivert: *Minneskrift. Hjørundfjord kommune 1837 - 1937*. Ålesund 1937

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Caldera

**Caldera** er eit spansk ord som tyder 'gryte'. Det kan visa til

* ei vulkansk landform, på norsk skrive **[[kaldera]]**
* eit etternamn
* byen **[[Caldera i Chile]]**
* ein Linux-distribusjon, **[[Caldera Linux]]**
Algidus Mons

**Algidus Mons** er den austlegaste delen av Albanarfjella, som er eit stort sovande vulkanområde, om lag 20 km søraust for Roma i Italia. Ryggen vert kryssa av smale ravinar kalla la Cava d'Aglio.

*[[Via Latina]]* var ein romarveg som var strategisk viktig for det romerske militæret og som passerte gjennom Algidus Mons. Dionysius av Halicarnassus skreiv at det vart grunnlagd ein by på fjellet (Dion. Halic. x. 21, xi. 3), men dette er ikkje vorte stadfesta i nyare tid. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Algidus Mons|Algidus Mons]]» frå ,  den 15. november 2007.*
Florø barneskole

**Florø barneskole**, fram til 1980-åra kjend som *Flora folkeskole*, er ein barneskule i Florø sentrum i Kinn kommune i Sunnfjord. Skulen var med sine 507 elevar *(skuleåret 2007/2008)* den største barneskulen i dåverande Sogn og Fjordane fylke. Den opphavlege skulebygningen brann i 1918, og etter fleire år i ymse innleigde lokale vart den noverande bygningen teken i bruk i 1934. Skulen vart påbygd i 1950-åra til den forma han har i dag.

## Bakgrunnsstoff
* Barneskolen.no
Australia Grand Prix

**Australia Grand Prix** er eit Formel 1-løp. I perioden 1985-1995 vart løpet halde på Adelaide Street Circuit, men frå 1996 og fram til i dag har løpet vorte arrangert på Melbourne Grand Prix Circuit.

## Vinnarar av Australias Grand Prix:
Den campanianske vulkanbogen

**Den campanianske vulkanbogen** er ein vulkanboge med fleire aktive, sovande og utdøydde vulkanar i Campania i Italia. Den campanianske vulkanbogen dannar ein sirkel rundt Napolibukta:
* Vesuv: ein aktiv vulkan som sist hadde utbrot i 1944.
* Campi Flegrei: Ein stor, gamal kaldera som dekkjer dei vestlege delane av Napoli. Området er ei samling av fleire utdøydde krater frå tidlegare utbrot. I området ligg òg Solfatara, eit grunt vulkankrater som framleis spyr ut svovelgassar og er derfor framleis aktiv. 
* Epomeo: 20 kilometer vest for Napoli på øya Ischia. Siste utbrot var i 1302.
* Palinuro, Vavilev, Marsili og Magnaghi: Undersjøiske vulkanar som anten er sovande eller utdøydde sør for Vesuv. Dei siste tre vart oppdaga i 1950-åra og er kalla opp etter geologane som oppdaga dei. Nyleg har ein vorte noko uroa over kor «sovande» Marsili verkeleg er. Marsili er eit 3&nbsp;000 meter høgt undersjøisk fjell med ein topp 500 meter under havoverflata. Nyleg har ein oppdaga forholdsvis nye sekundære kjegler på Marsili. 

Vulkanbogen som den campanianske vulkanbogen er ein del av strekkjer seg sørover til til dei aktive vulkanøyane Ustica, Stromboli og Vulcano utanfor nordkysten av Sicilia og den største aktive vulkanen i Europa, Etna, på sjølve Sicilia. 

## Sjå òg
* Vulkanar i Italia

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Campanian volcanic arc|Campanian volcanic arc]]» frå ,  den 15. november 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* Milia A., et al . (2006) *Volcanism in the Campania Plain, Vesuvius, Campi Flegrei and Ignimbrites*. De Vivo: Napoli.
Vulkanboge

Ein **vulkanboge** er ei rekkje vulkanske øyar eller fjell danna av platetektonikk der ei havplate forsvinn under ei anna jordskorpeplate og dannar magma. Det er to typar vulkanbogar. Havbogar (ofte kalla øybogar, ein type øygruppe) og kontinentalbogar. For havbogar forsvinn ei havplate under ei anna havplate. Enkelte stader kan ein finne begge typar vulkanbogar langs same subduksjonssone om ei plate forsvinn under ei plate som både er dekt av land og hav. 

To klassiske døme på havbogar er Marianaøyane vest i Stillehavet og Dei små Antillane vest i Atlanterhavet. Kaskadevulkanane vest i Nord-Amerika og Andesfjella langs vestsida av Sør-Amerika er døme på kontinentale vulkanbogar. Det beste dømet på vulkanbogar som strekkjer seg både til havs og over land er vulkanbogen som utgjer Aleutane og Dei aleutiske fjella på Alaskahalvøya og Kuril-Kamtsjatka-bogen som består av Kuriløyane og den sørlege Kamtsjatkahalvøya.

## Petrologi
I subduksjonssoner fører tapet av flyktige bestanddelar i plata som vert pressa nedover til delvis smelting i mantelen og dette skaper kalkalkalisk magma med låg tettleik som stig og trenger seg opp i litosfæren til plata over. 

På sida av ein øyboge der plata vert pressa under den andre får ein ei djup og smal djuphavsgrop, som er er grenseflata mellom dei to platene. Denne gropa vert danna ved at den subduserande plata dreg med seg ytterkanten av den overliggande plata nedover. Det oppstår ofte jordskjelv langs desse subduksjonssonene med seismisk hyposenter djupt under øybogane. Desse skjelva definerer  Wadati-Benioff-soner.

## Døme
#### Kontinentale bogar
* Kaskadevulkanane
* Alaskahalvøya og Dei aleutiske fjella
* Kamtsjatka 
* Andesfjella

#### Øybogar
* Aleutane
* Kuriløyane
* Japan og Ryukyuøyane
* Izuøyane og Boninøyane
* Filippinane
* Marianaøyane
* Tonga og Kermadecøyane
* Ogasawaraøyane
* Kreta og Dodekanesane
* Andaman- og Nicobarøyane
* Mentawaiøyane
* Sundabogen
* Dei små Sundaøyane
* Tanimbar og Kaiøyane
* Salomonøyane
* Dei små Antillane, inkludert Leewardøyane
* Sør-Sandwichøyane

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Volcanic arc|Volcanic arc]]» frå ,  den 15. november 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* Subduction Zone Volcanism 
* Tectonics and Volcanoes of Japan 
* USGS: Island-Arc, Oceanic, and Continental Volcanoes
Malaysia Grand Prix

**Malaysia Grand Prix** er eit Formel 1 løp som har blitt arrangert på Sepang International Circuit sidan 1999. Tyske Michael Schumacher har vunne her tre gonger, medan spanjolen Fernando Alonso har to sigrar på denne bana.

## Vinnarar av Malaysias Grand Prix:
Vulkanen Empedokles

**Empedokles** er ein stor undersjøisk vulkan 40 km sør for Sicilia som er kalla opp etter den greske filosofen Empedokles som meinte at alle ting på Jorda er laga av dei fire elementa.

Vulkanstrukturen er om lag 500 meter høg med ein base som er 30 km lang og 25 km brei og ligg i Campi Flegrei del Mar di Sicilia (Det flegraiske feltet i Siciliasundet). Empedokles består truleg av fleire vulkansenter, inkludert Ferdinandea.

Vulkanen har ikkje vist teikn til nye utbrot. Toppen av vulkanen er i dag 7 meter under vassoverflata men stakk ein gong opp av havet. I 1831 braut Empedokles havoverflata og skapte nesten ei internasjonal krise då fleire land prøvde å påberope seg eigarskap over øya, som fekk namnet Ferdinandea. Ho forsvann derimot igjen etter berre fem månadar på grunn av erosjon.

## Fotnotar
Sveriges Grand Prix

**Sveriges Grand Prix** var eit Formel 1-løp som vart arrangert på bana  Scandinavian Raceway i Anderstorp frå 1973 til 1978.

## Vinnarar
Larderello

**Larderello** er eit geologisk aktivt område sør i Toscana i Italia, som er kjend for dei geotermisk kjeldene som vert utnytta til kraftproduksjon her. Regionen har sidan antikken vore kjend for den vulkanske aktiviteten og for sine svært varme kjelder. I antikken brukte romarane å bade i svovelkjeldene. 

Området vart kalla *Montecerboli* fram til 1800-talet og vart ein av dei første stadane i verda den geotermisk energi vart utnytta til industrielle føremål. I 1827 klarte franskmannen François de Larderel å komme fram til ein måte å utvinne borsyre frå den vulkanske gjørma ved å nytta damp til å varme opp kjelar for å skilje dei to komponentane. Storhertug Leopold II av Toscana var svært entusiastisk over desse resultata og gjorde eit tiår seinare Larderel til Hertug av Montecerbolli. Ein by, som vart grunnlagd for å huse arbeidarar til borsyrefabrikken, fekk namnet Larderello til ære for Laradarel sitt arbeid.

Regionen var òg leiande i å produsere energi frå geotermiske kjelder i 1904, då fem lyspærer lyste opp med elektrisitet produsert frå damp som strøymde opp av ventilar i bakken. I 1911 vart det første geotermiske kraftverket i verda bygd i Valle del Diavolo («Djeveldalen»), kalla opp etter det kokande vatnet som finst her. Det var det einaste geotermiske kraftverket i verda fram til 1958, då det vart bygd eit slikt kraftverk på New Zealand. I USA og byen Boise vart det derimot nytta geotermisk energi for å gje varmt vatn til byen i 1890 og 1891.

Lardarello står i dag for 10 % av den totale geotermiske elektrisiteten som vert produsert på verdsbasis med 4,8 TWh kvart år, som gjev straum til millionar av italienske heimar. Geologien her er unik med varm granitt nær overflata som produserer vassdamp så varm som 220&nbsp;°C. Dei siste åra har derimot damptrykket minka med 30 % frå det høgaste nivået i 1950-åra. 

Området har stundom opplevd freatiske vulkanutbrot med eksplosive utbrot av vassdamp som er fanga under overflata. Det finst fleire eksplosjonskrater med diameter på 30 til 250 meter i diameter i området. Det største er Lago Vecchienna-krateret, som i dag er ein innsjø, som hadde utbrot rundt 1282.

## Fotnotar
Tor Fuglevik

**Tor Aslak Fuglevik** () er ein norsk journalist og medieleiar.

## Bakgrunn
Fuglevik tok eksamen frå Norsk journalistskule i 1971, og Samfunnsvitskapeleg embetseksamen frå Universitetet i Oslo i 1975.

Fuglevik starta i NRK Radio i 1971 som nyhendereporter i Dagsnytt som 21-åring. I 1976-1977 var han informasjonssjef i Justisdepartementet, og 28 år gamal vart Fuglevik i 1978 sjef for NRK Sørlandet. Han var så sjef for NRK Austlandssendinga (1984-1986), assisterande radiodirektør i NRK P1 (1986-1988) og radiodirektør i NRK (1989-2000). Fuglevik var vara-kringkastingssjef og direktør for NRK Futurum 2000-2001.

Som radiodirektør var Fuglevik mellom anna ansvarleg for innføringa av eit nytt, nasjonalt trekanaltilbod med kanalane P1, P2 og Petre i 1993, for verdas første heildigitale radiokanal NRK Alltid Klassisk i 1995 og for etableringa av Noregs første nyhendekanal, NRK Alltid Nyheter, i 1997.

Etter 30 år i NRK slutta han i 2001 som vara-kringkastingssjef i NRK for å bli administrerande direktør i Norges televisjon (NTV). Her leia Fuglevik den faglege og politiske prosessen fram til Stortinget si endelege avgjerd i 2004 om bygging av det landsdekkjande, digitale tv-nettet som NRK og RiksTV i dag nyttar.

Fuglevik slutta i NTV i 2006 etter endt årmål, og vart same år tilsett som direktør i MTG.

## Anna verksemd

Bokmålsmannen Fuglevik har jamvel som mangeårig radiodirektør i NRK og som medlem av styret i Språkrådet engasjert seg for nynorsken si stilling i Noreg. I 2009 tok han til orde for at dei store landsdekkjande Oslo-avisene burde bli fråtekne den store, indirekte statsstøtta i form av såkalla nullmoms dersom dei held fram med å undertrykke nynorskjournalistikken. Det vart det i ettertid mykje bråk av.

Fuglevik har gjeve ut fleire bøker om kringkasting. Han har hatt leiande verv i den europeiske kringkastingsunionen EBU, og har vore medlem av styra i mellom anna Språkrådet og Det Norske Samlaget. Fuglevik fekk i 2008 Prix Radio sin heiderspris for å ha hatt «ansvaret for mye av moderniseringen av radiomediet i Norge».

## Kjelder

----
*http://www.ordtak.com/forfatter.php?fn=Tor&ln=Fuglevik Ordtak.com]

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel i Store norske leksikon
* En "tyv" med hjerte for klassisk musikk  (Artikkel i tidsskriftet Ballade)
* Intervju med Tor Fuglevik i Aftenposten 24.1.2009
*Omvising i Radiohuset med dåverande radiodirektør Tor Fuglevik, og fotobok om huset av Morten Krogvold. Innslag i fjernsynsprogrammet Absolutt 13.11.1996, programleiar Fredrik Skavlan.
* NRK Frokost-TV. Tor Fuglevik i samtale med Finn Ersfjord i Frokost-tv frå Tromsø lørdag 2. oktober 1993 om trekanalsåpninga. Samtale med Svanhild Mundheim om hennar arbeid i NRK, og med Erik Bye som fortel hva slags program han helst lyttar til.(Sjå frå 29 min. og 25 sek. og til 41 min. og 34 sek.)
Sabatini

**Sabatini** er eit geologisk område i provinsen Lazio i Italia og restane etter eit intenst vulkansk område som starta for om lag 600&nbsp;000 år sidan, hovudsakleg pyroklastiske og freatiske utbrot som har danna former som maarar fram til om lag 100&nbsp;000 år sidan. Dette inkluderer Braccianosjøen, den største strukturen i Sabatinikomplekset. Andre komponentar i Sabatinikomplekset er Monte Rocca Romana, Monti della Tolfa, Monte Soratte og lenger sør Monti Cornicolani. 

## Bakgrunnsstoff
* Vulkankomplekset Sabatini på boris.vulcanoetna.com 
* Sabatini i Italia på volcano.und.nodak.edu 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sabatini, Italy|Sabatini, Italy]]» frå ,  den 15. november 2007.*
Mohammed Abdellaoue

**Mohammed «Moa» Abdellaoue** () er ein norsk fotballspelar. Han spelar i angrep for Hannover 96. Abdellaoue kom frå Fotballklubben Skeid hausten 2007, og hadde tidlegare spela i Hasle/Løren. Også bror hans, Mostafa Abdellaoue, har spelt for Vålerenga.

Abdellaoue var toppskårar for Skeid i 2004 og 2007, og for Vålerenga i 2008. Han skåra to av fire mål då Vålerenga vann cup-finalen i 2008. I 2010 gjekk han til Hannover i tysk Bundesliga.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Goblins Comic

**Goblins** er ein teikneserie som er fritt tilgjengeleg på nettet, skapt og illustrert av Ellipsis Hana Stephens (tidlegare kjend som  Tarol «Thunt» Stephens). Serien er sett i eit stereotypisk rollespelande *[[fantasy]]*-miljø og følgjer eit lag med goblinar (troll). I utgangspunktet var dei tilfeldige monster som eventyrarar kunne drepe. Dette forandra seg då dei erklærte seg sjølve for å vere eventyrarar, noko dei har hatt forholdsvis god suksess med.

I august 2006 gjekk Goblins i samarbeid med Keenspot. Goblins vert finansiert ved ein kombinasjon av reklame, nettbutikk, sal av bokversjonar, paypal-donering og ei uvanleg form for oppfordring for donasjonar. Goblinen med indianarnamnet «Fristar Skjebnen» (*Tempts Fate*) må igjennom ein ny spissrotgang kvar veke, i ei separat historie. Kjem ikkje nok pengar inn på kontoen til Stephens vil Fristar Skjebnen døy. I oktober 2007 fekk Stephens ei inntekt på 3,858 dollar, berre på dette påhittet.

I september 2006 fekk Stephens Dragon Con sin pris for «Mest framståande nye teikneserieskapar på nettet». 15. november 2007 var serien nummer 3 hos buzzcomix og nummer 5 hos topwebcomics.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*
* ''Keenspot sin portal''
* http://www.buzzcomix.net/
* http://topwebcomics.com/
Gratis netteikneseriar

**Gratis nettteikneseriar** er teikneseriar som er lagde gratis ut på nettet. Desse har som oftast inntekt gjennom reklameplass på sida, donasjonar, sal av varer igjennom nettbutikk og eigne papirutgåver av serien. 

## Bakgrunnsstoff
* nettserier.no, norske nettteikneseriar
Manaia

**Manaia** er ein åstopp på New Zealand eit dominerande landemerke om lag 30 kilometer søraust for Whangarei på halvøya Whangarei Heads.

Toppen reiser seg til 420 moh., og gir framifrå utsyn over oljeraffineriet Marsden Point Oil Refinery, Bream Bay og Haurakigolfen i sør, Whangarei Harbour i vest og Poor Knights Islands og kysten til Northland i nord.

Manaia er — saman med Mount Lion, Bream Head og øygruppa Hen and Chicken — spreidde restar av ein stor vulkan med ein diameter på 50 kilometer som hadde eit kraftig utbrot for 20 millionar år sidan, i den tidlege miocenperioden. Den taggete utsjånaden til toppen er lik nabofjella og andre restar etter vulkanutbrot i Northland frå same tid.

I dag er dei taggete tindane og bratte sidene til fjellet tilgrodde med skog og kratt, og fjellet er eit naturreservat under tilsyn av Miljøverndepartementet (Department of Conservation), som byr på ein godt vedlikehalden tursti for ein 1½ times fottur til toppen.

## Referansar
1. Geological Society of New Zealand Årskonferanse, 2.-5. desember 2002 

2. Te Ara Encyclopedia of New Zealand

3. Northland Naturally, Vevside om Mount Manaia  

## Fotogalleri

Fil:Mt Manaia from camp.JPG|Mount Manaia sett frå Manaia Baptist Camp ved Taurikura
Fil:Manaia sign.JPG|Manaia Ridge Scenic Reserve
Fil:Mount Lion, Whangarei.jpg|Mt Lion og Taurikura sett frå Mount Manaia
Fil:Whangarei Harbour.JPG|Whangarei Harbour sett frå fjelltoppen
Fil:Marsden_Point.JPG|Utsyn mot Marsden Point Oil Refinery over Whangarei Harbour
Fil:Mt Lion.JPG|Bream Head og øyene Bream Islands sett frå fjelltoppen
Fil:Bream Islands.JPG|Øyene Bream Islands med Great Barrier Island bakerst sett frå Mount Manaia


## Bakgrunnsstoff
* Whangarei turistråd 
* Department of Conservation - Turstien til Mount Manaia
Capo di Milazzo

**Capo di Milazzo** er ei smal halvøy nordaust på Sicilia i Italia. Halvøya strekkjer seg ut i Tyrrenhavet mot Dei eoliske øyane. Byen Milazzo ligg midt på halvøya.
Salento

**Salento** er den søraustlegaste delen av regionen Apulia i Italia og halvøya som utgjer «hælen» på Den italienske halvøya. Ho består av provinsane Brindisi, Lecce og Taranto. Halvøya vert òg kalla Terra d'Otranto og vart i antikken kalla både Messapia, Calabria og Salentina.

Salento består av kalkstein og deler Adriahavet frå Det joniske havet.

## Kommunar på Salento

* I provinsen Lecce:

Acquarica del Capo, Alessano, Alezio, Alliste, Andrano, Aradeo, Arnesano, Bagnolo del Salento, Botrugno, Calimera, Campi Salentina, Cannole, Caprarica di Lecce, Carmiano, Carpignano Salentino, Casarano, Castri di Lecce, Castrignano de' Greci, Castrignano del Capo, Castro, Cavallino, Collepasso, Copertino, Corigliano d'Otranto, Corsano, Cursi, Cutrofiano, Diso, Gagliano del Capo, Galatina, Galatone, Gallipoli, Giuggianello, Giurdignano, Guagnano, Lecce, Lequile, Leverano, Lizzanello, Maglie, Martano, Martignano, Matino, Melendugno, Melissano, Melpignano, Miggiano, Minervino di Lecce, Monteroni di Lecce, Montesano Salentino, Morciano di Leuca, Muro Leccese, Nardò, Neviano, Nociglia, Novoli, Ortelle, Otranto, Palmariggi, Parabita, Patù, Poggiardo, Porto Cesareo, Presicce, Racale, Ruffano, Salice Salentino, Salve, San Cassiano, San Cesario di Lecce, San Donato di Lecce, San Pietro in Lama, Sanarica, Sannicola, Santa Cesarea Terme, Scorrano, Seclì, Sogliano Cavour, Soleto, Specchia, Spongano, Squinzano, Sternatia, Supersano, Surano, Surbo, Taurisano, Taviano, Tiggiano, Trepuzzi, Tricase, Tuglie, Ugento, Uggiano la Chiesa, Veglie, Vernole, Zollino.

* I provinsen Brindisi:

Brindisi, Carovigno, Cellino San Marco, Ceglie Messapica, Erchie, Francavilla Fontana, Latiano, Mesagne, Oria, Ostuni, San Donaci, San Michele Salentino, San Pancrazio Salentino, San Pietro Vernotico, San Vito dei Normanni, Torchiarolo, Torre Santa Susanna, Villa Castelli.

* I provinsen Taranto:

Avetrana, Carosino, Faggiano, Fragagnano, Grottaglie, Leporano, Lizzano, Manduria, Maruggio, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Pulsano, Roccaforzata, San Giorgio Ionico, San Marzano di San Giuseppe, Sava, Taranto, Torricella.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Salento|Salento]]» frå ,  den 16. november 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* salentotime.it
* nelsalento.com
* Guide del Salento 
* Turistguide
Sorrentinahalvøya

**Sorrentinahalvøya** er ei halvøy sør i Italia mellom Napolibukta i nord og Salernobukta i sør. Halvøya er kalla opp etter byen Sorrento, som ligg på nordkysten. Amalfikysten er ein del av sørsida. Øya Capri ligg like vest for tuppen av halvøya i Tyrrenhavet. Heile området er ein viktig turistdestinasjon. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sorrentine Peninsula|Sorrentine Peninsula]]» frå ,  den 16. november 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Turistguide
Torre Astura

**Torre Astura** er ei halvøya utanfor kysten av Latium i Italia. I antikken var ho ei øy kalla *Astura*. Halvøya ligg 11 km søraust for Antium, heilt søraust i Antiumbukta på vegen til Circeii. Namnet vert òg nytta om ei elv som har utspringet sitt ved den sørlege forten til Albanarfjella og som renn 33 km før ho renn ut i sjøen søraust for halvøya. 

## Kjelde
Campidano

**Campidano** er ei slette sørvest på Sardinia i Italia som strekker seg om lag 100 km mellom Cagliari og Oristano. Jordbruket i området er godt på grunn av oppdemming av dei store sardiske elvane som gjev næring til artisjokk og kveite, typiske produkt frå dette området. 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Campidano|Campidano]]» frå ,  den 16. november 2007.*
Tavoliere delle Puglie

**Tavoliere delle Puglie** er ei slette nord i Apulia sør i Italia som dekkjer nesten halvparten av den historiske regionen Capitanata. Ho dekkjer eit areal på 3&nbsp;000 km² og utgjorde ein gong ein havbotn. Ho grensar til foten av Appenninane i vest, Gargano og Adriahavet i aust og til elvane Fortore og Ofanto i sør. Ho er den største sletta i Italia etter Posletta. 

Namnet «Tavoliere» kjem frå det latinske uttrykket *Tabulae censuariae*, flater som romarane klassifiserte som område gode for saueoppdrett eller jordbruk. 

Om vinteren vert sletta stundom råka av flaum frå elvane Ofanto og Fortore, medan tørke ofte oppstår på sommaren. 

Dei største byane i området, frå nord til sør, er San Severo, Lucera, Foggia og Cerignola.

## Kommunar
Kommunane på Tavoliere delle Puglie er:

Ascoli Satriano, Apricena Biccari; Bovino, Candela, Carapelle, Casalvecchio di Puglia, Castelluccio dei Sauri, Castelnuovo della Daunia, Cerignola, Chieuti, Deliceto, Foggia, Lucera, Margherita di Savoia, Ordona, Orta Nova, Poggio Imperiale, San Ferdinando di Puglia, San Paolo di Civitate, San Severo, Serracapriola, Stornara, Stornarella, Torremaggiore, Trinitapoli, Troia, Volturino, Zapponeta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tavoliere delle Puglie|Tavoliere delle Puglie]]» frå ,  den 16. november 2007.*
19P/Borrelly

**Kometen Borrelly** (alternativt 19P/Borrelly) er ein periodisk komet, som har blitt vitja av romsonden Deep Space 1. Kometen er 8 x 4 km i diameter.

## Oppdaginga

Kometen vart oppdaga av Alphonse Louis Nicolas Borrelly under eit rutinesøk for kometar ved Marseilles Frankrike den 28. desember 1904.

## Deep Space 1-passeringa
Den 21. september 2001 flaug romsonden Deep Space 1 forbi Borrelly mens den testa ut ny teknologi i rommet. Sonden vart styrt mot kometen under den utvida delen av ferda og var ein uforventa bonus for forskarane i prosjektet. Til tross for at systemet som hjelpte til med å halda kontroll over fartøyets orientering svikta, klarte Deep Space 1 å senda data tilbake til Jorda som på sendetidspunktet var dei beste bileta og andre vitskapelege data frå ein komet.
Orbetello

**Orbetello** er ein kommune i provinsen Grosseto i Toscana i Italia. Han ligg om lag 35 km sør for Grosseto, i ein lagune med same namn. 

## Historie
Orbetello var ein etruskisk busetnad, som i 280 f.Kr. komm inn under romarane, som hadde grunnlagd kolonien Cosa (nær den moderne Ansedonia) i nærleiken.

I mellomalderen kom han inn under Aldobrandeschi-familien, som hadde han fram til 1300-talet, då han vart ein del av byen Orvieto. Etter fleire kampar mellom Orsini av Pitigliano og Orvieto vart Orbetello dei neste hundreåra ein del Republikken Siena. På midten av 1500-talet kom han inn under den spanske vasallstaten Presides og vart hovudstaden her. Seinare kom han inn under storhertugdømet Toscana fram til midten av 1800-talet då Italia vart samla. 

I 1927-1933 starta Italo Balbo luftreisene sine frå lagunen i Orbetello.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orbetello|Orbetello]]» frå , den 16. november 2007.* 

## Bakgrunnsstoff
Far etter fedrane

***Far etter fedrane*** er tittelen på to bøker utgjevne av lokalhistorikaren Reidar Svare.

* Den første boka vart utgjeven i Mosjøen av Vefsn historielag i 1950 og inneheld folkeminne innsamla i Vefsn. Boka har eit føreord skrive av Knut Liestøl.

* Den andre boka vart utgjeven same staden i 1967, med tittelen *Sett og sagt : Far etter fedrane, II*. Denne boka inneheldt og folkeminnestoff, og hadde føreord skrive av professor Svale Solheim.

*Far etter fedrane* er namnet på årboka Vefsn museum (frå 2009: Vefsn museumslag) gjev ut. Museet valde namnet for å heidre Reidar Svare for innsatsen han gjorde som folkeminnesamlar. Årboka er kommen ut kvart år sidan 1987-boka. Bøkene har blitt nummererte slik at 2008-boka kom ut hausten 2007, men frå og med *Far etter fedrane 2009B* som kom ut hausten 2009, er nummereringa endra til å følgje utgjevingsåret. 

## Bakgrunnsstoff
*Artikkeloversyn 
*Forfattarregister 
*Emneregister
Acquacheta

**Acquacheta** er ei lita elv i provinsen Forlì-Cesena i Romagna, nord i Italia og ei av sideelvane til Montone. Ho er mest kjend for å vere nemnd i Dante Alighieri sin Den guddommelege komedie (*Inferno*, XVI, 94-102).

I dag er ho ein del av nasjonalparken Foreste Casentinesi, Monte Falterona e Campigna National Park.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Acquacheta|Acquacheta]]» frå ,  den 16. november 2007.*
Acquafraggia

**Acquafraggia** er ei kort og stundom bratt elv i provinsen Sondrio i Lombardia, nord i Italia.

Elva har utspringet sitt i Pizzo del Lago i ei høgd på 3&nbsp;050 meter over havet på nordsida av Val Bregaglia nær grensa til Sveits, som markerer grensa til nedslagsfeltet til elva Po. Frå her renn ho sørvestover gjennom kommunen Piuro før ho munnar ut i Mera ved Borgonuovo, litt oppfor Chiavenna og enden av Val Bregaglia.

Lenger oppe renn elva gjennom innsjøen Acqua Fraggia i ei høgd på 2&nbsp;043 meter over havet og ho renn så gjennom to hengedalar og dannar fossefall ut begge desse. Desse fossane vart nemnd av Leonardo da Vinci i *Codice Atlantico*. Området har vore verna sidan 1983. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Acquafraggia|Acquafraggia]]» frå ,  den 16. november 2007 kl..*  
 
* Monumento Naturale Cascate dell'Acquafraggia
Adda

**Adda** (latin *Abdua* eller *Addua*) er ei elv nord i Italia og ei av sideelvane til Po frå venstre. Ho har utspring i Alpane nær grensa til Sveits og renn ut i Comosjøen. Adda munnar ut i Po nokre kilometer oppfor Cremona. Ho er 313 km lang. 

Av byar langs Adda finn ein Bormio, Sondrio, Bellagio og Lecco (begge ved Comosjøen) og Lodi.

Kjelda til Adda er nokre små vatn øvst i Fragiledalen, men volumet i elva aukar først nær byen Bormio. Ho renn så sørvestover, så vestover gjennom frodige Valtellina, forbi Tirano, der Poschiavinofossen er på høgresida, og Sondrio, der ho møter Mallero frå høgre. Ho renn så ut i Comosjøen i nordenden. Ho renn vidare ut frå den søraustlege armen til Comosjøen, kalla Leccoarmen, og kryssar sletta i Lombardia der ho mottar elva Serio frå venstre. Til slutt munnar ho ut i Po, 13 km oppfor Cremona.

Dei nedre delane av Adda danna tidlegare grensa mellom Republikken Venezia og Hertugdømet Milano etter Loditraktaten i 1454. Fleire viktig slag er utkjempa ved breidda av elva, mest kjend er slaget ved Lodi, der Napoleon slo austerrikarane i 1796. Fleire slag har òg funne stad ved bruhovudet i Cassano d'Adda.

## Galleri

Fil:Trezzo Centrale Taccani.JPG|Taccani vasskraftverk i Trezzo sull'Adda
Fil:Castello di Trezzo1.JPG|Adda og Castello visconteo i Trezzo sull'Adda
Fil:Adda at Canonica d’Adda (Ian Spackman 2007-007-19).jpg|Elva skil Vaprio d’Adda (til venstre) frå Canonica d’Adda (til høgre)


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Adda River|Adda River]]» frå ,  den 16. november 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Adige

**Adige** (venetiansk *Àdexe*; trentinsk *Ades*; friulisk *Adis*; tysk *Etsch*; ladinsk *Adesc* eller *Adiç*; latin *Athesis*) er ei elv i Alperegionen Trentino-Alto Adige i Italia, nær grensa til Austerrike og Sveits. Med ei lengd på 410 km, 220 av dei i Sør-Tyrol, er ho den nest lengste elva i Italia etter Po med 652 km.

Elva renn frå den kunstige alpesjøen Rechensee, ved Resiapasset (1&nbsp;504 moh) nær grensa til Austerrike og Sveits ovanfor Inndalen. Innsjøen er kjend for kyrkjetårnet som står ute i vatnet der den tidlegare landsbyen Curon Antica (Alt Graun) låg før han lagt under vatn i 1953 då demninga stod ferdig. Nær Glurns mottar Adige elva Rom frå den sveitsiske dalen Val Müstair.

Adige renn austover gjennom Vinschgau (Venostadalen) til Merano der ho møter Passirio frå nord. Sør for Bolzano renn ho saman med Isarco og så sørover gjennom ein dal som alltid har vore ein av hovudfartsårene gjennom Alpane og som fører til og frå Resia- og Brennerpasset. Med ei høgd på 1&nbsp;370 moh. vert dette rekna som den enklaste av dei store fjellovergangane i Alpane. 

Salurner Klause/Chiusa di Salorno smalnar inn ved Salorno og markerer den sørlege grensa til det tysktalande området i Italia. Derfor vert Adige nemnd i «Das Lied der Deutschen» frå 1841 som den sørlege grensa for ubtreiinga av det tyske språket. Songen vart nasjonalsongen til Tyskland i 1922 etter at Italia tok kontroll over Adige. 

Nær Trento mottar Adige Avisio, Noce og Fersina. Adige kryssa så Trentino og seinare Veneto, og renn gjennom byane Verona, Rovereto og Adria, Lagarinadalen og over den nordaustlege delen av Posletta og ut i Adriahavet. Både Adige og Po renn parallelt i elvedeltaet utan at dei møtes. 

Som ei fjellelv vert det stundom brå flaumar i elva. Ho er òg forbunde til kunstige undergrunnskanalar til Gardasjøen for å hindre flaum. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Adige|Adige]]» frå ,  den 16. november 2007.*
Agogna

**Agogna** (piemontesisk *Agògna*) er ei smal, men 140 km lang elv som renn gjennom regionane Piemonte og Lombardia i Italia og er ein av sideelvane til Po frå venstre. 

Elva har utspring i området mellom Ortasjøen og Lago Maggiore. Ho renn så inn i provinsen Novara, provinsen Pavia, Lomellina (i kommunane Castello d'Agogna og Lomello), og mottar Erbognone frå venstre. Ho munnar ut i Po ved Balossa Bigli, ein del av kommunen Mezzana Bigli.

Under Napoleonskrigane gav Agogna namnet til eit departement i Det napoleonske kongedømet Italia med Novara som hovudstad.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Agogna|Agogna]]» frå ,  den 16. november 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Le Oasi della Federazione Nazionale Pro Natura 
* Centro di Formazione Ambientale Monferrato
Agri

**Agri** er ei 136 km lang elv sør i Italia. Elva har utspring ved Serra di Calvello i Appenninane i ei høgd på 1&nbsp;567 moh. Ho renn gjennom regionen Basilicata og munnar ut i Det joniske havet nær Policoro. I antikken vart elva kalla *Aciris*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Agri|Agri]]» frå ,  den 17. november 2007.*
Albano

**Albano** er ei elv i Lombardia, nord i Italia som renn gjennom provinsen Como. Elva har utspring ved Bocchetta di Sommafiume i kommunen Germasino og renn austover gjennom Albanodalen og munnar ut i Comosjøen ved Dongo. Mellom kommunane Germasino and Dongo renn Albano gjennom Garzeno. 

Den vanlegaste fisken i elva er aure (både *Salmo trutta* morpha *fario* og *S. trutta* morpha *lacustris*), regnbogeaure og årbuk. Anna dyreliv som er forbunde til elva er amfibiar som eldsalamander og insekt som vårfloge.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Albano (stream)|Albano (stream)]]» frå ,  den 17. november 2007.*  
 
## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Parco della Valle Albano
Allia

**Allia** er ei elv i Italia og sideelv til Tiber om lag 17 km frå Roma og åstad for slaget ved Allia der romararne vart slått av gallarane under Brennus i 387 f.Kr. (enkelte daterer det til 364 eller 390).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Allia|Allia]]» frå ,  den 17. november 2007.*
Anapo

**Anapo** er ei elv på Sicilia i Italia med ei lengd på 40 km. Namnet, som på gresk tyder «usynleg», kjem av at ho fleire stader renn under bakken. Elva har sitt utspring på Monte Lauro og munnar ut i Det joniske havet.

## Galleri

Fil:Centrale Anapo.JPG|Vasskraftverket i Anapo nær Solarino.
Fil:Ponte Diddino.jpg|Diddinobrua


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anapo|Anapo]]» frå ,  den 17. november 2007.*
Casomorfin

**Casomorfin** er ein peptidsekvens som finst i mjølkeproteinet kasein, og som kan verke avhengeskapande på menneske og gi opiateffekt.

Alle protein er kjeder av aminosyre. I mennesket sitt fordøyingssystem bli desse proteina delt opp i små sekvensar av aminosyrer (peptid). Når kasein blir brote ned på denne måten, er casomorfin noko av desse sekvensane som blir til. Peptida har evna til å passere gjennom blodet til hjernen, der dei kan binde seg til reseptorar i hjernen. Effekten kan samanliknast med endorfin og liknande peptid.

Den finst fleire forskjellige casomorfin, som alle er opioide peptid. Dei blir danna når kasein frå kumjølk blir melta. Dei blir vanlegvis brotne ned til aminosyrer av meltingsenzym, men i nokre individ blir dei verande. Dei blir samla opp i kroppen over tid og kan føre til peptidforgifting. Dette er særleg ofte rapportert hos pasientar med ADHD, autisme, schizofreni og depresjon. 

Det er ganske vanleg med abstinens når pasienten sluttar med mjølkeprodukt, og i større grad enn tilfellet er med gluten-peptid (gluteneksorfin og gliadorfin).
Taurikura

**Taurikura** er ein liten, landleg busetnad i Whangarei District, om lag 30 kilometer søraust for Whangarei city i regionen Northland på New Zealand.

Byen ligg ved stranda i havbukta *Calliope Bay* ved foten av det 420 meter høge fjellet Mount Manaia som — saman med Bream Head og øyene Hen and Chicken Islands — er restar etter ein svært gammal vulkan.

I Taurikura ligg mellom anna ein baptisteigd leirstad og ein landhandel. Den lokale skulen er *Whangarei Heads School* (frå 1858), som gjer krav på å vera den nest eldste skulen på New Zealand som ennå held til på den opphavlege staden.

Byen byr på fleire gode utsiktspunkt over mot oljeraffineriet Marsden Point Oil Refinery som ligg på motsett side av Whangarei Harbour. 

Berre eit kort stykke unna byen ligg fleire framifrå havstrender.

## Referansar
1. Geological Society of New Zealand Årskonferanse, 2.-5. desember 2002 

2. Vevsida til Whangarei Heads School 

3. Northland Naturally, Vevside til Mount Manaia  

## Bakgrunnsstoff
Whangarei Heads turistinformasjon
Skjonghelleren

**Skjonghelleren** er ein heller på vestsida av Valderøya i Giske på Sunnmøre. Inngangen til hola ligg i dag 57 meter over havet. Opninga er om lag 38 meter høg. Hola går om lag 140 meter innover i fjellet. På dei inste 70 meterane er botnen forholdsvis flat. Seismiske målingar syner at her er om lag 20 meter laust avsetjingsmateriale over berggrunnen.

Det har vore arkeologiske utgravingar i Skjonghelleren. 

I 1873 og 1878 fann ein materiale som tyder på busetnad. Dette materiallaget er frå tidsrommet 500 f.Kr―600 e.kr. Det har vorte diskutert om Skjonghelleren har vore heilårsbustad, eller berre brukt under fiske og jakt.

I 1983 grov ein heilt ned til seks meter. Det vart funne bein av fugl, fisk og pattedyr som er opp til 30 000 år gamle. Av pattedyr er det særleg oter og fjellrev som dominerer. Då desse funna vart gjorde var dei eldste funn av spor etter liv i Noreg  år gamle.

## Kjelder
* Lokalhistorie for øyane i Giske 
* S. Indrelid og S. Ugelvik Larsen (red.)*-fra de første fotefar. Sunnmøres forhistorie.*1984 ISBN 82-990937-3-2

## Bakgrunnsstoff
*
Guayana

**Guayana** kan vise til:
* Regionen Guayana i Venezuela som femnar om delstatane Bolívar, Amazonas i Venezuela og Delta Amacuro
* Byen Guayana, Ciudad Guayana, ein industriby ved Orinoco i delstaten Bolívar.
* Guayanaskjoldet, òg skrive Guayana, Guaiana og Guaianahøglandet, eit prekambrisk grunnfjellsskjold i nordaustre Sør-Amerika som strekkjer seg over det meste av statane Guyana, Surinam, Fransk Guyana, ein stor del Venezuela og litt av Colombia og Brasil.

:*Sjå òg [[Guyana (fleirtyding)]]*
Fossa

**Fossa** *(Cryptoprocta ferox*) er eit rovpattedyr som lever endemisk på Madagaskar-øyane. Den jaktar på mellomstore dyr, frå fisk til fugl, men har tilpassa seg spesielt på lemurjakt.

## Bakgrunnsstoff
*
Aniene

**Aniene** (latin *Anio*, tidlegare kalla Teverone) er ei elv i Lazio i Italia. Ho renn frå fjella ved Trevi nel Lazio og vestover forbi Subiaco, Vicovaro og Tivoli før ho munnar ut i Tiber. I antikken hadde romerske akvedukter sine kjelder anten frå Aniene eller frå sideelvane hennar. 

## Galleri

Fil:99 04 aniene a subiaco.jpg|Aniene i Subiaco
Fil:cascata 9907_1.jpg|Fallene ved Tivoli
Fil:TivoliVillaGregoriana-Cascata.JPG |Fallene ved Tivioli
Fil:cascata_da_villa_gregoriana.jpg|Tivolifallene frå Villa Gregoriana


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aniene|Aniene]]» frå ,  den 17. november 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* http://www.humnet.ucla.edu/humnet/horaces-villa/glossary/Anio.gloss.html
* Historia til Simbruina Stagnaand og kunst i Subiaco
Llanos

Los **Llanos** i tydinga slettelandet er ei vid tropisk grasslette som ligg i nordvestre Sør-Amerika (Colombia og Venezuela). Opphavleg var *llano* det spanske ordet for *slette*, men utvikla seg til å bli den latinamerikanske termen for det som svarar til det nordamerikanske steppelandet prærien. World Wildlife Fund har definert Llanos som ein av 200 prioriterte økoregionar for vern.

## Geografi
Utbreiinga av dette savanneøkosystemet er ikkje klart definert, men somme skildrar det som ein økoregion avgrensa av vasskilet Amazonas i sør, Andes i vest, Guayanahøgslettene i aust og sør, kystfjellområda nord i Venezuela og Orinocodeltaet i nordaust. I lengderetning er dette om lag 1200 til 1300 kilometer. Arealet tilsvarar då kring 550&nbsp;000 kvadratkilometer. Llanos i Venezuela dekkjer meir enn ein fjerdepart av landarealet, ca 240&nbsp;000&nbsp;km². I Venezuela inngår store delar av delstatane Apure, Guárico, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Anzoátegui og Monagas i regionen, medan desse departementa i Colombia inngår: Arauca, Casanare og Meta aust om Andes og Vichada. Den administrative regionen Llanos i Venezuela femnar om delstatane Apure og Guárico. Sidan hovudelvesystemet i Llanos er Orinoco er regionen òg kalla *Llanos del Orinoco*.

Landskapet senker seg gradvis frå dei høgare område i omkrinsane, men høgda på Llanos er typisk under 100 moh. i Venezuela og mellom 200 og 600 moh. i Colombia.

## Anna
Llaneroar som svarar til gauchoar på pampasan har gjett store mengder storfe her.

## Kjelder
* Encyclopedia of Earth: Llanos
### Referansar