Symfoni

Ein **symfoni** er ein musikalsk komposisjon for orkester i fleire satsar. Ordet stammar frå gresk *syn* (saman) og *fon* (lyd). Symfoniar blir framførte av symfoniorkester.

## Historie
Symfonien, slik me kjenner han i dag, stammar frå byrjinga av det 1700-talet. Ein trur at opphavet var den italienske ouverturen (i motsetnad til den franske overtyren).

Tidlege symfoniar inneheldt tre satsar med tempoane snøgg-langsam-snøgg. Dei viktigaste komponistane av den **førklassiske** symfonien er italienaren Giovanni Battista Sammartini, Johann Stamitz (Mannheimskulen) og Georg Christoph Wagenseil (Wien). Mannheim og Wien var dei to store sentera for symfoniar. På 1700-talet vart symfoniforma utvida ved at ein menuett kom inn som ny sats før finalesatsen.

Den **klassiske** symfonien frå midten av 1800-talet og seinare blir framfor alt assosiert med komponistane Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart og Ludwig van Beethoven

På 1800-talet vart symfonien ført vidare i den romantiske perioden, til dømes av Franz Schubert, Felix Mendelssohn-Bartholdy, Carl Maria von Weber, Robert Schumann, Hector Berlioz og Franz Liszt.

Johannes Brahms fortsette der Beethoven, Schumann og Mendelssohn slapp. Symfoniane voks tidsmessig og vart den sentrale musikkforma i mange orkester. Andre viktige komponistar på slutten av 1800-talet er Anton Bruckner, Antonín Dvořák, Pjotr Illitsj Tsjajkovskij og Camille Saint-Saëns.

På 1900-talet overtok komponistar som Sergej Rachmaninov og Carl Nielsen, som fortsette med den tradisjonelle firesats-symfonien. Andre komponistar prøver nye vegar som Gustav Mahler, som i sin 2. symfoni nytta fem satsar og i andre brukte kor og solo. Jean Sibelius' 7. symfoni har berre 1 sats.

## Komponistar
Eit utval av komponistar som har skrive symfoniar (her kronologisk etter fødselsår):

* Giuseppe Torelli, italiensk komponist av *Sinfonia à 4*, den første ekte symfonien.
* Giovanni Battista Sammartini (rundt 1701-1775), italiensk komponist
* Carl Philipp Emanuel Bach (1714-1788), son av Johann Sebastian Bach, komponerte rundt 20 symfoniar.
* Georg Christoph Wagenseil (1715-1777)
* Johann Stamitz (1717-1757) var den fyrste komponisten som regelmessig nytta ein menuett som 3. sats.
* Joseph Haydn (1732-1809) var ein av dei mest kjente klassiske komponistane og skreiv 106 symfoniar.
* Andrea Luchesi (1741-1801), italiensk komponist.
* Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), skal ha skrive 41 symfoniar. Det er vanskeleg å gje talet nøyaktig, da nokre av dei offisielle symfoniane eigentleg ikkje blei skrivne av Mozart, medan ein seinare har oppdaga andre symfoniske verk som autentisk er komponerte av Mozart.
* Ludwig van Beethoven (1770-1827), skreiv 9 kjende symfoniar.
* Franz Schubert (1797-1828), berømt for sin symfoni nr. 9 - den ufullenda.
* Hector Berlioz (1803-1869), kjent for *[[Symphonie Fantastique]]*.
* Felix Mendelssohn (1809-1847), skreiv 5 symfoniar.
* Robert Schumann (1810-1856), 4 symfoniar
* Franz Liszt (1811-1886), 2 symfoniar
* Anton Bruckner (1824-1896), 9 symfoniar
* Johannes Brahms (1833-1897), skreiv fire symfoniar.
* Camille Saint-Saëns (1835-1921)
* Pjotr Illitsj Tsjajkovskij (1840-1893), 6 symfoniar
* Antonín Dvořák (1841-1904), den meste kjente er den 9. symfonien: *Fra den nye verden*
* Gustav Mahler (1860-1911), skreiv ni store symfoniar og ein tiande ufullenda.
* Carl Nielsen (1865-1931), 6 symfoniar
* Jean Sibelius (1865-1957), 7 symfoniar
* Sergej Rakhmaninov (1873-1943), 3 symfoniar i seinromantisk stil
* Igor Stravinskij (1882-1971), 3 symfoniar
* Sergej Prokofiev (1891-1953), 7 symfoniar
* Vagn Holmboe (1909-1996), 13 symfoniar
* Leonard Bernstein (1918-1990), 3 symfoniar
* Philip Glass (fødd 1937), hadde i 2005 komponert 7 symfoniar.

## Bakgrunnsstoff