open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geopotensial

**Geopotensial** er det same som tyngdepotensial i tilhøve til havoverflata. Geopotensialet er dermed lik det arbeidet som må utførast mot tyngda for å løfte ein masseeining frå overflata til havet opp til det ønskte punktet. Høgda til dette punktet over havet vert kalla geopotensiell høgd. 

Ofte vert geopotensialet definert som *minus* potensiell energi per masseeining, slik at gravitasjonsvektoren vert ein gradient av dette potensialet, utan minuset. 

Innan geofysikk vert tyngda skild frå gravitasjon. Tyngda vert definert som resultanten gravitasjon og sentrifugalkrafta skapt av jordrotasjonen. Havnivå er nær ei av dei ekvipotensielle flatene til tyngda. Denne ekvipotensielle flata, eller flata med konstant geopotensial, vert kalla geoiden.

For banemekanikk for satellittar vert geopotensialet typisk skildra av ei rekkje utvidingar av sfæirske harmoniske bølgjer (spektral representasjon). I denne samanhengen vert geopotensialet rekna som potensialet til gravitasjonsfeltet til jorda, som vil sei at ein ikkje ta med det sentrifugale potensialet. 

Løyser ein geopotensialet (Φ) får ein:
:\Phi(h) = \int_0^h g\,dz\ 
:\Phi = \int_0^z \left[ \frac{Gm}{(a+z)^2} \right] dz

Integrerer og får
:\Phi = Gm \left[\frac{1}{a} - \frac{1}{a+z} \right]

der:
:G=6.673x10-11 Nm2/kg2 er gravitasjonskonstanten,
:m=5.975x1024 kg er massen til jorda,
:a=6.378x106 m er den gjennomsnittlege radiusen til jorda,
:z er høgda i meter
:Φ er geopotensialet ved høgda z, som er i einingar [m2/s2] eller [J/kg].

## Sjå òg
* Geoide
* Fysisk geodesi
* Geopotensiell høgd

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Geopotential|Geopotential]]» frå ,  den 2. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sunniva Schultze-Florey

**Sunniva Schultze-Florey** () er ein norsk jurist, homoaktivist og ein av initiativtakarane bak det feministiske politiske partiet Feministisk initiativ. Ho har erfaring frå partipolitikk og er tidlegare Raudt-politikar frå Bergen.

## Utdanning og virke
Schultze-Florey tok vidaregåande utdanning ved Bergen yrkesskule og studerte juss ved Universitetet i Bergen. Ved studentrådsvalet 2007 vart ho vald inn i studentrådet i Bergen, for Rødt Universitets- og Høyskolelag. Ho har òg vore medlem av Norsk Studentunion sitt landsstyre og har sete i styret til Kvinnegruppa Ottar i Bergen.

Schultze-Florey har bakgrunn frå Raud Ungdom, Norsk Målungdom og Ungdom mot Narkotika, og har arbeidd mykje med antirasisme.
Sunniva Schultze-Florey var regionsansvarleg for Vestlandet Raud Ungdom frå 2002 til 2004. Ho sat i fylkesstyret i Hordaland Raud Valallianse (RV) frå 2002.

Schultze-Florey vart vald inn for RV i fylkestinget som 18-åring ved fylkestingsvalet i 2003 og attvald i 2007. Ho var partiet sin gruppeleiar, sat i utval for opplæring og helse og markerte seg mellom anna som motstandar av samanslåing av vidaregåande skular og nedlegging av spesialskular. I desember 2007 fekk ho vedteke ein plan mot diskriminering av homofile i den vidaregåande skulen i Hordaland.

I januar 2008 vart ho kåra til «Årets homopolitikar» 2007 og «Årets Homofryd» av Bergen Gay Galla. Ho trekte seg frå fylkestinget i 2009.

Schultze-Florey har arbeidd i Utdanningsdirektoratet og i Hordaland fylkeskommune. Ho vart personvernombod i Diskrimineringsnemnda i mars 2018.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sunniva Schultze-Florey|Sunniva Schultze-Florey]]» frå ,  den 28. november 2025.*
Kognitiv utvikling

**Kognitiv utvikling** viser til korleis menneske utviklar intelligens og forståing av korleis verda verkar. 

Ein viktig teori for korleis denne prosessen gjekk føre seg blei sett fram av psykologen Jean Piaget (1896-1980). Teorien er kalla Piegets utviklingsteori, og delte utviklinga inn i fire hovudfasar:

*Sensomotorisk fase (0&ndash;2 år)
*Preoperasjonell fase (2&ndash;7 år)
*Konkret operasjonell fase (7&ndash;11 år)
*Formell operasjonell fase (11 år&ndash;vaksen)
Ferrelcelle

Ei **ferrelcelle** er ei atmosfærisk sirkulasjonscelle ein finn mellom hadleycella og polarcella på midlare breidder. Ho er kalla opp etter William Ferrel, som skildra vestavindsbeltet på mildare breidder. I Nord-Atlanteren er vestavindsbeltet den nordlege delen av den generelle luftsirkulasjonen rundt høgtrykk i subtropiske strøk. Ferrelcella er termisk indirekte, noko som betyr at kinetisk energi blir omforma til indre eller potensiell energi. Den verkelege atmosfæriske sirkulasjonen er derimot meir kompleks en det forenkla sonale straummønsteret ein kunne venta seg. Ein kan òg argumentere for at ferrelcella ikkje eksisterer i det heile tatt, og ho er mykje mindre markant enn hadley- og polarcella.

## Jetstraumar
I vestavindsbeltet blir varmluft ved overflata driven nordover av trykksystem og tvungen til å stige over kald luft som blir driven sørover. Corioliseffekten får den nordlege luftstraumen, som blir tvinga oppover i høgda av kald- og varmfrontar, til å bøye av til høgre og danne vestlege jetstraumar i høgda. Straumen i høgda blir ikkje påverka av trykksystem som tvingar han tilbake mot subtropene. Men når friksjon får straumen til å sakke av, kan lufta over polarfronten flytte seg nordover og søkke ned i polarområda. Lufta strøymer så bort frå polområda langs bakken i samband med den polare austavinden.

## Sjå òg
* Atmosfærisk sirkulasjon

## Referansar
* Laing, David (1991). *The Earth System: An Introduction to Earth Science* Wm. C. Brown ISBN 0-697-07952-X
Tvillingparadokset

**Tvillingparadokset** er eit tankeeksperiment i teorien for den spesielle relativitetsteorien. I fylgje relativitetsteorien til Einstein går ikkje tida med same fart for alle observatørar. Tankeeksperimentet prøver å illustrere *[[gravitasjonell tidsforlenging|tidsdilatasjonen]]* eller tidsforlenginga:

Eit einegga tvillingpar veks opp. Dei er sjølvsagt like gamle. Ein av dei vel å verta astronaut. Ho vert med på den fyrste menneskelege reisa til Alfa Centauri (den næraste stjerna med unnatak av Sola).  Fartøyet fer med ein fart nær lysfarten. Romfararane når målet og returnerer til jorda. Kor lang tid er gått sidan ekspedisjonen starta?  

Relativitetsteorien seier oss at me må presisera nærare *kva for* tid me snakkar om.  For tvillingen som vart med på reisa har det kanskje gått 10 år mellom avreise og heimkomst. På jorda har tida faktisk gått raskare og det har kanskje gått 40 år mellom dei to hendingane.  Neste gong tvillingane har fødselsdag, må dei feira kombinert 30- og 60-årsdag!  Merk at ingen av dei to har *gått glipp av* nokon år, dei har ganske enkelt opplevd at tida ikkje er absolutt. Grunnen til at tida går seinare for ho som reiser tur/retur Alfa Centauri, er den farten ho utset seg for. Den spesielle relativitetsteorien skildrar korleis høg fart (særleg ein fart nær lysfarten) fører til at tida går seinare.

Det verkelege paradokset kjem likevel fyrst fram når me snur på det. Relativitetsteorien seier at det ikkje finst absolutt rørsle, og difor kan kvart tregleikssystem hevdast å vera i ro.  Men kva då viss me seier at astronauten har halde seg i ro?  Sett frå det perspektivet er det tvillingen på jordkloten som har reist med høg fart og astronauten skulle kunna hevda at ho var den eldste! Kven av dei har rett? Forklåringa er at astronauten *skiftar* tregleikssystem i det ho snur for å venda attende til jorda, medan tvillingen på jorda heile tida er i same tregleikssystem. Det er altså ikkje sjølve akselerasjonen som medfører tidsforlenginga. Difor er det den jordfaste tvillingen som reknar rett.

Tidsdilatasjonen er for øvrig eksperimentelt stadfesta, til dømes gjennom Hafele–Keating-eksperimentet.

## Sjå òg
*Gravitasjonell tidsdilatasjon
*Relativitetsteorien
*Lysfarten
*Albert Einstein

## Kjelder
Sunnhordlandsdialekt

**Sunnhordlandsdialekten** er dialekten som vert tala i Sunnhordland, særleg kommunane Stord, Bømlo, Fitjar, Kvinnherad og Tysnes. Kommunane lenger sør (Sveio, Etne, Ølen) har dei siste tiåra nærma seg haugalandsdialekten, medan ein i Austevoll snakkar ein blanding mellom strilamål og sunnhordlandsdialekt.

## Kjenneteikn ved sunnhordlandsdialekten
* tidlegare rulle-r /r~ɾ/ er i stor grad erstatta med ein «mjuk» skarre-r /ʁ~ɐ/, mindre markert enn i bergensk og strilamål /ʀ/
* artikkelen «det» heiter «da», «da va ein løyen skjeggvekst»
* o-endingar i bunden form eintal av hokjønnsord. «Jento va fin(e) på håre»
* o-ending i bunden form fleirtal av inkjekjønnsord. «Sekunno gjekk sakte»
*kj-lyden /ç/ vert uttald som ein tsj-lyd /tʃ/, men ikkje som ein sj-lyd /ʃ/; *Tsjetil* /tʃeːtʰɪlː/, ikkje *Kjetil* /çeːtʰɪlː/ eller *Sjetil* /ʃeːtʰɪlː/
* kort y vert ofte uttalt som ü eller u, *tuggja*, *sukkel*
* *òg* vert på Stord, Fitjar og Bømlo ofte uttalt med lang o, ikkje med lang å som i resten av Sunnhordland.
* a-infinitiv
* a-ending på hokjønnsord i ubunden form: *ei jenta*, *ei stjerna*
* æ-ar i skriftspråket vert som oftast uttalte som e-ar, til dømes *militere*, *lerar*, *eren(d)* i staden for *militæret*, *lærar* og *ærend*

### Grammatikk

### Ordtilfang
Bangkwang

**Bangkwang sentralfengsel** er eit hovudfengsel i Nonthaburi, like nord for Bangkok i Thailand, som var ferdigbygd i 1931. Fengselet blei bygd med rom for rundt 4&nbsp;000 fangar, men hadde i 2018 rundt 6&nbsp;000.

Bangkwang huser menn dømde til fengselsstraffer på 25 år og høgare, dømde som har anka dommen sin, og fangar som venter på å bli avretta. Fengselet har hatt fleire utanlandske fangar, og er blitt skildra i *The Damage Done* av den australske smuglaren Warren Fellows.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «Bang Kwang Central Prison»  Kort skildring av fengselet ved dei thailandske styresmaktene] (engelsk)
* «Bangkwang Prison»  Om fengselstilhøve og utanlandske fangar på phaseloop.com
Fjernsynskanal

Ein **TV-** eller **[[fjernsyn]]skanal** er ein radiokanal som vert nytta for å senda videosignal (fjernsyn). Omgrepet *kanal* synte opphavleg til eit avgrensa frekvensområder som var avsett for eit bestemt radiosignal, som i samband med fjernsyn er signalet som overfører eit fjernsynsprogram. 

Kvar einskild sending er tildelt eit slikt frekvensområdet av myndigheitene og kringkastarane er ansvarleg for å avgrensa signalet som vert overført til det tildelte frekvensområdet, slik at dei ikkje forstyrrar radiosignala som overfører andre kanalar. På grunn av at radiolyttarane of fjernsynssjåarane vende seg til at dei ulike kringkarane alltid sendte i same frekvensområder (kanal) tok ein etter kvart òg til å nytta omgrepet *kanal* om dei ulike kringkastarane. Då same kringkastar etter kvart vart tildelte fleire kanalar vart omgrepet forbunde med ein bestemt programprofil, som òg vert kalla programpakke. 

## Sjå òg
* Radiokanal
Varg Veum

:*Sjå òg uttrykket [[varg veum]]*

**Varg Veum** er namnet på ein oppdikta privatetterforskar frå Bergen, hovudpersonen i ei rekke forteljingar av Gunnar Staalesen. Veum blir framstilt som ein skakkjørt mann, som ikkje gjer anna enn å løyse kriminalsaker i kappløp med politiet. Varg Veum er blitt samanlikna med figurar i bøkene til Raymond Chandler.

Veum opptrer i 15 bøker og fleire noveller og mindre historier. Krimsakane hans er blitt dramatiserte i Radioteatret og på Det norske teatret, og filmselskapet Miso Film laga i 2006 fleire filmar for kino og fjernsyn med Trond Espen Seim i rolla som Varg Veum.

## Verk om Varg Veum
### Filmane

* 2007 Varg Veum – Bitre blomster – Regissert av Ulrik Imtiaz Rolfsen (kino)
* 2008 Varg Veum – Tornerose – Regissert av Erik Richter Strand
* 2008 Varg Veum – Din til døden – Regissert av Erik Richter Strand
* 2008 Varg Veum – Falne engler – Regissert av Morten Tyldum (kino)
* 2008 Varg Veum – Kvinnen i kjøleskapet – Regissert av Alexander Eik
* 2008 Varg Veum – Begravde hunder – Regissert av Alexander Eik
* 2010 Varg Veum – Skriften på veggen – Regissert av Stefan Faldbakken (kino)
* 2011 Varg Veum – Svarte får – Regissert av Stephan Apelgren (kino)
* 2011 Varg Veum – Dødens drabanter – Regissert av Stephan Apelgren (kino)
* 2011 Varg Veum – I mørket er alle ulver grå – Regissert av Alexander Eik (kino)
* 2012 Varg Veum – De døde har det godt – Regissert av Erik Richter Strand (kino)
* 2012 Varg Veum – Kalde hjerter – Regissert av Trond Espen Seim (kino)

## Kjelder
* vg.no
* dns.no 
* nrk.no

## Bakgrunnsstoff
* http://www.vargveum.no/
Økern alders- og sykehjem

**Økern alders- og sykehjem** er ein svært stor sjuke- og aldersheim på Økern i Oslo. Han er for tida (2006) under ombygging, hadde i 2005:
* 2 skjerma einingar med 12 bebuarar i kvar 
* 1 forsterka skjerma eining med 8 bebuarar.
* 1 sjukeheimsavdeling med 30 bebuarar.
* 1 sjukeheimsavdeling med 17 bebuarar og 1 skjerma eining med 8 bebuarar.
* 1 dagsenter for demente med 10 plassar pr. dag.
* 1 vanleg dagsenter med 30 plassar pr. dag.

Sjukeheimen er teikna av arkitektane Sverre Fehn og Geir Grung og fekk Houens fonds diplom i 1961.

## Kjelder
* Bjerke bydel
* Oslo Byleksikon
LSD

**LSD** (forkorting for **lysergsyredietylamid**), også kalla **syre**, er eit kraftig, semisyntetisk, psykedelisk narkotikum. Ei vanleg dose var i 1960-åra på mellom 100 og 200 mikrogram, i dag ligg ei vanleg brukardose på 50-100 mikrogram. Stoffet står på **narkotikalista**

Effekten av LSD kan variera kraftig avhengig av faktorar som tidlegare erfaring, innstilling, og miljø i tillegg til dosestyrken. LSD gjev oftast ei kjensle av forsterking og endring av kjensler, sansar, minne og medvit for mellom åtte og fjorten timar. I tillegg kan LSD gje synsbedrag som geometriske mønster i rørsle, spor etter gjenstandar i rørsle, og skarpe fargar. LSD fører strengt teke ikkje til hallusinasjonar, men heller illusjonar og livaktige dagdraumliknande fantasiar der ordinære gjenstandar og erfaringar får ei heilt ny framtoning eller meining. Større dosar kan føra til synestesi. Bruk av stoffet kan føra til ei varig endring av personlegdom og livsoppfatning.

LSD vert syntetisk framstilt av lysergsyre frå mjølaukesopp, ein sopp som veks på korn. LSD er vart for oksygen, ultrafiolett stråling og klor, særleg i blanding. Stoffet kan halda på verknaden i fleire år om det vert halde vekke frå lys og fukt og ved låg temperatur. I rein form er LSD farge- og smaklaust med ein svakt bitter smak. LSD vert oftast teke oralt (gjennom munnen). Stoffet er vanlegvis teke opp i ein papirlapp, sukkerbit eller gelatin.

Bruken av LSD har gått kraftig ned dei siste åra.

## Historie
LSD vart fyrst framstilt i 1938 av det sveitsiske lækjemiddelfirmaet Sandoz. Dei psykedeliske eigenskapane vart oppdaga ved eit uhell fem år seinare. Stoffet var nytta som eit terapeutisk hjelpemiddel. 

Under den kalde krigen var ulike etteretningsorganisasjonar særs interesserte i om det var mogleg å nytta LSD i samband med avhøyr og til tankekontroll på både individnivå og samfunnsnivå. CIA utførte omfattande forsking på LSD. 

Frå tidleg på 60-talet byrja miljø med tilgang på stoffet å ta det i bruk til «rekreasjon». Bruken spreidde seg i fleire miljø, og rusen vart til tider knytt til spirituelle opplevingar.

Den utsvevande bruken av LSD utanfor dei medisinske krinsane, spesielt mellom hippiane på 60- og 70-talet, vart som ein politisk brannfakkel, og førte til at vestlege styresmakter la ned forbod mot stoffet, også til medisinsk bruk.

## Bruk
LSD er relativt lite brukt. Statistikk frå **SIRUS - Statens institutt for rusmiddelforskning** frå 1986 til i dag, tyder på at bruken var på topp i år 2000 då 1,8 prosent av ungdom i alderen 15-20 år oppgav at dei nokon gong hadde brukt LSD. I 2005 var talet 1,1 prosent. 
Kjelde: SIRUS

## Referansar

## Kjelder
* «LSD» på Bokmålswikipedia
* «LSD» på Engelsk Wikipedia
* narkoman.net

## Sjå òg
* Psykoaktivt stoff
* Hallusinogen
A Beautiful Mind

***A Beautiful Mind*** er ein film inspirert av erfaringane til den nobelprisvinnande økonomen John Nash med schizofreni. Filmen var regissert av Ron Howard og kom ut i 2001. Han vann fire Oscarprisar, for beste film, beste regissør, beste kvinnelege birolle og beste tilverka manus, og var også nominert i fire andre kategoriar. Hovudrolla vart spela av Russell Crowe.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Alvdis

**Alvdis** er eit norrønt kvinnenamn sett saman av *[[Alv]]*, som viser til 'alv' i den norrøne tydinga av ordet, og *[[-dis]]*, som kan tyda 'gudinne' eller ei 'kvinne'.

Det er 20 norske kvinner som har Alvdis som første førenamn.

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder
* Spørjekassa om namn  ved uio.no
Tyngdebølgje

]

**Tyngdebølgjer** er i væskedynamikk ei bølgje i ei væske eller i grenseflata mellom to medium (t.d. atmosfæren og havet) der tyngdekraft eller oppdrift er den gjenopprettande krafta.

Når ein væskepakke blir forskyvd på ei grenseflate eller internt i område med forskjellig tettleik, vil tyngdekrafta trekke pakken tilbake til likevekt, noko som fører til ei svinging om likvektspunktet. Tyngdebølgjer mellom luft-sjø grenseflata blir kalla **overflate tyngdebølgjer** eller overflatebølgjer, medan interne tyngdebølgjer vert kalla interne bølgjer. 
Havbølgjer eller tsunamiar er døme på tyngdebølgjer. 



## Atmosfærisk dynamikk

Sidan ei væske er eit kontinuerleg medium vil ei forstyrring forflytte seg i væska. I jordatmosfæren blir momentum flytta frå troposfæren til mesosfæren ved hjelp av tyngdebølgjer. Tyngdebølgjer oppstår i troposfæren i samband med frontsystem eller når luft strøymer over fjell. I starten vil bølgjene forplante seg gjennom atmosfæren utan at den midla farten blir endra. Men når bølgjene kjem opp i tynnare luft i høgda aukar amplituden deira og ikkje-lineære effektar får bølgjene til å bryte, noko som overfører momentum til den midla luftstraumen. Denne prosessen spelar ei viktig rolle for dei dynamiske prosessane i midlare område av atmosfæren. 
 

## Referansar
* Dr. Steven Koch, Hugh D. Cobb, III and Neil A. Stuart, «*[http://www.erh.noaa.gov/er/akq/GWave.htm Notes on Gravity Waves - Operational Forecasting and Detection of Gravity Waves Weather and Forecasting]*». NOAA, Eastern Region Site Server.
* Gill, A. E., «*[http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=gravity-wave1 Gravity wave]*». Atmosphere Ocean Dynamics, Academic Press, 1982.

## Bakgrunnsstoff
* Galleri av bølgjeskyer over Iowa.
Houens fonds diplom

**Houens fonds diplom** er den eldste arkitekturprisen i Noreg, oppretta i 1893 (stadfesta 1904). Fullt namn er *Anton Christian Houenfond til ferdige bygningar eller bygningsgrupper i Norge oppført etter 1. januar 1904, eller til ikkje oppførte bygningsprosjekter*.

Houens fonds diplom er ei ærespris som det ikkje fylgjer penger med, men det aktuelle byggverket blir pryda med ein plakett av bronse.

## Prismottakarar

## Kjelder

* Store norske leksikon
* Norske Arkitekters Landsforbund Liste over tildelingar
* 




## Bakgrunnsstoff
Instrument

Eit **instrument** (frå latin *instrumentum*) er eit konkret eller abstrakt verktøy ein brukar for å utføra ikkje-mekaniske oppgåver.

Ordet instrument kan verta brukt om mange ting på norsk:
* **[[Musikkinstrument]]** er reiskapar som vert brukte til å laga musikk på.
* **[[Måleinstrument]]** vert brukte til å måla verdiar med. Døme er termometer, voltmeter og speedometer
* **[[Instrumentering]]** i industrien går ut på automatisering av prosess-, regulerings- og kontrollsystem
* **Torturinstrument** er verktøy som vert brukte til å påføra andre smerte ved tortur
* **Kirurgiske instrument** er verktøy som ein brukar i kirurgien
* Abstrakte tydingar som t.d. *lovgjeving er eit godt *'instrument*' for å få bukt med kriminalitet*
Enzym

**Enzym** er enkle eller samansette protein som fortnar kjemiske prosessar, særleg i levande vesen, utan sjølv å bli påverka. Enzym speler ei avgjerande rolle i livsprosessane. Nesten alle celleprosessane treng enzym for å kunna gå føre seg i det omfanget som trengst.

Namnet enzym tyder eigentleg «i gjær», men blir i dag brukt om biologiske katalysatorar i alle slags organismar. 

Ofte kan ein lavmolekylær del, koenzymet, skiljast frå ein proteindel, apoenzymet, og desse utgjer saman i laus sambinding det aktive enzymet. Ein skil mellom tre hovudgrupper av enzym:

* Spaltande, som spaltar under medverknad av vatn og fosforsyre. 
* Transporterande, som overfører oksygen, hydrogen eller elektron 
* Isomerasar, som omdannar ein isomer til ein annan.

## Sjå òg
* Katalysator
Romanen Jonas

***Jonas*** er ein roman skriven av Jens Bjørneboe som vart gjeven ut i 1955, på Aschehoug forlag. På den tida boka vart skriven, var Bjørneboe i starten av trettiåra og arbeidde på Steinerskolen i Oslo. *Jonas* er delt opp i to delar kalla «I Villniset» og «Under Hjulet». Boka har 12 kapittel, fem i første del og sju i andre del. Mot slutten kjem eit eige kapittel med overskrifta «Jungmannens Historie».

## Handling

Boka handlar om den vesle guten Jonas som veks opp på 50-talet, og vanskane han møter når han skal byrje på skulen. Jonas kan nemleg ikkje lese. I byrjinga av første klasse er det sjølvsagt normalt, men tida går og Jonas kan framleis ikkje lese eit ord i 2. klasse. Lærarinna meiner han berre treng litt press, noko som fører til at Jonas blir utsett for mobbing og plaging frå både lærar og medelevar. Etter nesten to år på denne måten, blir foreldra kalla inn til møte og fortalt at sonen deira held resten av klassen tilbake og øydelegg for dei. Dei blir pressa til å overføre Jonas til hjelpeskulen, kalla «Iddioten» av barna. Jonas har det vanskeleg på skulen, men nektar likevel å bli overført til skulen for psykisk utviklingshemma der leiinga meiner han høyrer heime. Han klamrar seg til senga, blir sjuk, og rømer snart heimanfrå.

Når han dukkar opp att er det gøymd i livbåten på eit skip utanfor Bergen. Mannskapet tar seg av han, og spesielt jungmannen, ein tidlegare lærar, blir knytt til han. Han overtalar Jonas til å reise tilbake til foreldra i Oslo. I mellomtida har onkelen til Jonas fått høyre om ein spesiell skule i byen frå nokon kundar. Der skal dei visstnok ha andre metodar, og sjølv om skulen manglar pengar og eigentleg ikkje har plass til fleire elevar, får Jonas byrje i 2.klasse der. Bjørneboe gir ikkje skulen noko namn, men den har svært store likskapar med Steinerskolen. Her er spelar undervisninga på kreativitet og fantasi, og Jonas kan delta på lik linje med alle andre. Han får i tillegg ekstratimar saman med andre elevar med lese- og skrivevanskar, der dei lærer alfabetet ved å høyre historier og teikne kvar bokstav. Og etter kvart betrar tilværet seg for Jonas.
Bernouilli-prinsippet

**Bernouilli sitt prinsipp** slår fast at når gjennomstrøyminga av eit medium aukar, vil trykket minka, altså at ei luft- eller væskemasse rører seg, vil trykket verta mindre enn om mediet står i ro. Dette er ei forenkling av *Bernouillis likning*, som slår fast at summen av energi i ei gjeven masse vil vera konstant. Prinsippet er kalla opp etter den sveitsiske vitskapsmannen Daniel Bernouilli

Prinsippet er mest kjend som det som får fly til å letta. På grunn av utforminga på vengene, har lufta ein lengre veg å gå på oversida enn på undersida. Dette fører til høgare fart på lufta oppå venga i høve til lufta under. Då vert trykket mindre over venga, og venga får oppdrift.

Prinsippet vert òg brukt i måling av gjennomstrøyming. Røyret vert strupa (slik at gjennomstrøyminga vert lågare framføre strupinga enn bak) ved hjelp av ei måleblende, som er ei innsnevring i røyret. Då oppstår det eit trykkfall, som ein kan måla ved å samanlikna trykket før og etter måleblenda. Ut frå dette kan ein rekna ut kor stor gjennomstrøyminga er. Eit liknande måleprinsipp er måling med venturi-røyr.

## Bruk innanfor kardiologi
Omvendt kan ein nytta ei fartsmåling over ei forsnevring til å rekna seg fram til trykkgradienten over forsnevringa. Dette er vanleg t.d. innan kardiologi kor ein med ekkokardiografi kan måla farten på blodstraumen og rekna seg fram til trykkskilnader.

Ein nyttar då i prinsippet denne likninga: \Delta P= \textstyle \frac{1}{2} \rho (V_2^2-V_1^2)+ \rho \int_1^2 \frac{d \vec V}{dt} d \vec s +R( \vec V)
kor \Delta P er trykkskilnaden over forsnevringa (skilnaden i trykk før og etter),  \rho er tettleiken på blod (1,06 x 103 kg/m3), V2 farten etter forsnevringa, V1 farten før forsnevringa, integral-leddet gjev den lokale akselerasjonen og R er ein konstant for motstanden gitt denne væska og denne opninga.

For praktisk bruk blir likninga forenkla. Den siste delen kan fjernast av di den viskøse motstanden i hjartet er liten. Integral-leddet med akselerasjonen er berre viktig for å sjå på tidsforseinkinga mellom auke i fart og fall i trykk. Er ein ute etter *kor stort* trykkfallet er og ikkje når i hjartesykelen det skjer kan dette leddet fjernast. Er farten før holet, V1, mindre enn eller lik ein blir òg V12 liten. Til dømes er kvadratet av 0,8 lik 0,64. Ein kan difor ta vekk V1, samtidig endrar me då nemninga for V2 til V. Ettersom  \rho for blod er om lag 8 kan me forenkla likninga til  \Delta P= 4V^2.

Dersom ein til dømes måler ein fart på 4,3 m/s gjennom aortaklaffen ut av venstre hjartekammer, kan ein rekna ut at trykket i venstre hjartekammer i systolen er 4x4,32 = 74 mmHg høgare enn i armen.

Denne bruken av Bernouillis prinsipp blei først demonstrert av nordmennene Jarle Holen, Liv Hatle og Bjørn Angelsen på 1970-talet.

## Kjelder
* Hatle, L. og B. Angelsen: *Doppler ultrasound in cardiology. Physical priciples and clinical applications*, Philadelphia, 1982. Første omfattande framstilling av emnet, med grunnleggande drøftingar.
* Otto, CM.: *Textbook of clinical echocardiography.* Philadelphia, 2000.
Venturi-effekten

Venturi-effekten byggjer på Bernoulli-prinsippet, og dreiar seg om dette prinsippet brukt til å måla gjennomstrøyming i eit røyr. Ved å strupa ein bit av røyret, oppnår ein endringar i trykk og gjennomstrøyming, som gjer at ein kan finna ut kor stor gjennomstrøyminga er, ved å måla trykkdifferansen med ein differansetrykkmålar. Omgrepet er kalla opp etter den italienske fysikaren Giovanni Battista Venturi.

## Sjå òg
* Måleblende

## Kjelde
* Venturi-effekten på engelsk wikipedia
Randi

**Randi** er eit norsk kvinnenamn som oppstod på 1400-talet, som ei kortform av Ragnfrid. Dette namnet er sett saman av dei norrøne namnedelane *[[Ragn-]]*, som tyder 'gud' eller 'råd', og *[[-frid]]*, 'vakker' eller 'elskeleg'.

Randi har namnedag den 12. februar.

## Kjende namneberarar
* Randi Blehr (1851&ndash;1928), norsk forkjempar for fred, kvinnesak og målsak
* Randi Flesland (f. 1955), norsk næringslivskvinne
* Randi Hansen (f. 1958), norsk songar
* Randi Hobøl (f. 1957), norsk kunstnar
* Randi Karlstrøm (f. 1960), norsk politikar
* Randi Kolstad (1925&ndash;1999), norsk skodespelar
* Randi Monsen (1910&ndash;1997), norsk kunstnar
* Randi Stene (f. 1963), norsk songar

## Bakgrunnsstoff

### Sjå òg
* Randy

### Kjelder
* Spørjekassa om namn  ved uio.no
Gjennomstrøyming

**Gjennomstrøyming** (engelsk *flow*) er eit mål på kor mykje av eit medium som strøymer gjennom eit røyr per tidseining. Målet vert oftast oppgjeve i kubikkmeter per sekund (m3/s). Måleinstrument for å måla gjennomstrøyming med kallar ein flowmeter.
Varg veum

:*Sjå òg den oppdikta personen [[Varg Veum]]*

**Varg veum** eller **varg i veum** (norr. *vargr í véum*) er eit norrønt uttrykk som direkte omsett tyder *[[ulv]] i [[tempel]]* eller *ulv i heilagdomane*. Det vart brukt om personar som vart lyst fredlause etter å ha gjort eit brotsverk på ein heilag stad eller på ein rettsstad.
Aud Schønemann

**Aud Schønemann**, eigentleg **Aud Pande-Rolfsen**, () var ein populær norsk skodespelar. 

Foreldra hennar var skodespelarane August Schønemann (1891–1925) og Dagmar Kristensen (1901–1987). Ho var gift med no avlidne Jan Pande-Rolfsen. 

Schønemann debuterte tidleg i norsk sceneliv, men er mest kjend for rollene som Valborg i filmane om Olsenbanden og som «Modern» til Fleksnes. I seinare år spelte ho mellom anna i Fredrikssons fabrikk, saman med mellom andre Elsa Lystad og Anne Marie Ottersen. 

Schønemann vann Amandaprisen sin heiderspris i 1997.  Ein statue av Schønemann i ei av sine roller, laga av skulptøren Nina Sundbye, står framfor hovudinngangen til Oslo Nye Teater, avduka av ordføraren i Oslo, Fabian Stang, 21. oktober 2010.

## Filmografi

* 1999 &ndash;	*Olsenbandens siste stikk* &ndash; Valborg
* 1998 &ndash;	*Nr. 13* &ndash; Fru Skau
* 1994 &ndash;	Fredrikssons fabrikk &ndash; The Movie - Margit
* 1984 &ndash;	*...men Olsenbanden var ikke død!* &ndash; Valborg
* 1982 &ndash;	*Olsenbandens aller siste kupp* &ndash; Valborg
* 1981 &ndash; *Olsenbanden gir seg aldri!* &ndash; Valborg
* 1979 &ndash; *Olsenbanden og Dynamitt-Harry mot nye høyder* &ndash; Valborg
* 1979 &ndash;	*Olsenbanden + Data Harry sprenger verdensbanken* &ndash; Valborg
* 1978 &ndash;	*Olsenbanden & Dynamitt-Harry på sporet* &ndash; Valborg
* 1976 &ndash;	*Olsenbanden for full musikk* &ndash; Valborg
* 1976 &ndash;	*Bør Børson II* &ndash; Sorenskriverfruen
* 1975 &ndash;	*Olsenbandens siste bedrifter* &ndash; Valborg
* 1975 &ndash;	*Olsenbanden møter Kongen & Knekten* &ndash; Valborg
* 1974 &ndash;	*Den siste Fleksnes* &ndash; Modern
* 1973 &ndash;	*Olsenbanden og Dynamitt-Harry går amokkkkkk* &ndash; Valborg
* 1972 &ndash;	*Fleksnes Fataliteter* &ndash; Modern
* 1972 &ndash;	*Olsenbanden tar gull* &ndash; Valborg
* 1971 &ndash;	*Norske byggeklosser* &ndash; Bankopplysningsdame
* 1970 &ndash;	*Olsenbanden og Dynamitt-Harry* &ndash; Valborg
* 1970 &ndash;	*Skulle det dukke opp flere lik er det bare å ringe...* &ndash; Lilly Hansen
* 1969 &ndash;	*Olsenbanden* &ndash; Valborg
* 1966 &ndash;	*Hurra for Andersens* &ndash; Hildur Sofie f. Evensen
* 1963 &ndash;	*Elskere*
* 1961 &ndash;	*Sønner av Norge* &ndash; Drabantbyborger
Prosesskontroll

**Prosesskontroll** er ein underkategori av kybernetikk/reguleringsteknikk. Omgrepet prosesskontroll vert ofte nytta om regulering/kontroll innan kjemisk og petrokjemisk industri, men òg innan relatert industri som til dømes treforedlingsindustri. 

## Sjå òg
*Kybernetikk
*Reguleringsteknikk
Regulering

Ordet **regulering** kan ha fleire tydingar:
* Regulering av *automatiserte prosessystem*, sjå **[[Reguleringsteknikk]]**
* **[[Tannregulering]]**
* **Marknadsregulering**, sjå føreskrift
Skjold leir

**Skjold leir** er ein militærleir i Øverbygd i Målselv kommune i Troms, der ein finn 2. bataljon og Ingeniørbataljonen. Mauken skytefelt høyrer til under Skjold leir.
Prosessinstrumentering

**Prosessinstrumentering** er instrumentering innan prosessindustrien og femnar om utvikling, prosjektering, montering, testing og igangkøyring av instrumenteringsutstyr i industrielle anlegg. Utvikling og prosjektering vert utført av ingeniørar, medan montering og drift vert utført av instrumentteknikarar, automatikkmekanikarar, instrumentrøyrleggjarar og liknande.

## Instrumentering i prosessanlegg

Instrumenta kan vera måleinstrument, -element, -omformarar og grensebrytarar (limit switch), ulike typar pådragsorgan og andre instrument som skal styra desse. Dei kan verta kopla opp med instrumentrøyr som fører ulike målemedium eller instrumentluft, og instrument-kablar.

### Reguleringsventil
Ein reguleringsventil er eit pådragsorgan for å regulera gjennomstrøyming direkte, eller andre storleikar som t.d. trykk, temperatur eller nivå indirekte gjennom gjennomstrøyminga. Ventilen kan ha ein målar for å gje attendemelding til regulatoren om posisjonen. Denne målaren skal ha instrumentkabel. Ventilen har òg ein *ventilstillar* (*positioner*) som skal ha tilførsel av styrestraum og kabel eller instrumentrøyr for tilførsel av energi til å stilla ventilen med. Oppkoplinga mellom ein pneumatisk eller ein elektropneumatisk ventilstillar og aktuatoren på ein reguleringsventil, skjer med instrumentrøyr.

### Oppkopling
* **Instrumentluft** har eit trykk på mellom 5 og 10 barG, og vert brukt til å driva pådragsorgan. Instrumentluft er nesten det same som arbeidsluft, men har større krav til reinsemd. Instrumentrøyr er vanlegvis tynnvegga røyr av plast eller rustfritt stål som vert brukte til å føra fram instrumentluft. Dei vert som oftast skrudde saman med koplingar, ikkje sveiste.
* **Instrumentkabel:** Dei fleste instrument brukar svært lite straum og spenning, det vanlegaste er 24 volt likespenning. Likevel har dei avanserte kablar. Kablane har ein støyskjerm, som vert kopla til jord i den eine enden, og fangar opp elektromagnetisk støy frå utsida for å hindra denne strålinga i å påverka grannsemda i måle- og styresignal. Tidlegare var spenningar under 50 volt ein eigen klasse, no er dei tekne inn i definisjonen lågspenning.

### Signal
Instrument brukar ulike typar signal til å kommunisera med einannan. Tidlegare brukte ein ofte trykk som signalgjevar mellom måleomformarar, regulatorar og pådragsorgan. Då hadde ein luft med eit variabelt trykk som låg mellom 0,2 og 1 bar. Spenning 1-5 volt har òg vorte brukt. I dag er straum nærast einerådande som signalgjevar. Styrestraumen varierer mellom 4 og 20 milliampere. Måleinstrument som brukar denne standarden, er oftast HART-kompatible, det vil seia at dei samsvarar med ein standard som gjer dei lette å kalibrera og kontrollera. Det finst òg andre standardar som vert brukte.

## Sjå òg
* Instrumentering
* Reguleringsteknikk
* Kybernetikk
Gjennomstrøymingsmålar

Ein **gjennomstrøymingsmålar** (engelsk: *flowmeter*) er eit instrument for å måla gjennomstrøyming med. Det er ikkje lett å måla gjennomstrøyminga direkte, så ofte vert det brukt andre typar måleinstrument, som gjev ein verdi som gjennomstrøyminga kan reknast ut frå.

## Målemetodar
Det finst ulike måleprinsipp og typar av flowmeter:
* Måling av gjennomstrøyming i røyr
** Måling ved hjelp av Bernoulli-prinsippet:
*** *[[Måleblende]]r* brukar struping for å måla gjennomstrøyminga. Ein får då eit trykkfall som vert større når gjennomstrøyminga aukar. Måleblenda er ei plata som vert montert inni røyret.
*** *[[Venturi-røyr]]* er ei innsnevring i røyret, måleprinsippet er det same som for måleblenda.
*** *[[Pitotrøyr]]*
** Måling basert på kjent volum:
*** *[[Ovalhjulsmålar]]en* har to ovale tannhjul som verkar som ei omvendt pumpa. Ved å telja omdreiingane på det eine tannhjulet kan ein finna gjennomstrøyminga
*** *[[Stempeldoseringspumpe]]r*
** Måling av fart:
*** *[[Turbinmålar]]en* måler farten på mediet gjennom ein turbin.
*** *[[Anemometer]]* vert brukte til å måla gjennomstrøyming av gassar. Eit varmeelement vert sett inn i røyret. Anten vert straumstyrken halden konstant, og temperaturen målt, eller temperaturen vert halden konstant og straumen målt. Lågare temperatur eller høgare straum indikerer auka gjennomstrøyming.
** Andre måleprinsipp:
*** *[[Rotameter]]* er eit loddrett, konisk røyr med ein flytar inni. Mediet går oppover i røyret, og flytaren får meir oppdrift når gjennomstrøyminga er større.
*** Ein *[[induktiv gjennomstrøymingsmålar]]* vert berre brukt på væsker. Målaren induserer ei spenning gjennom mediet på tvers av røyret. Denne spenninga vert større når farten på mediet aukar.
*** *[[Vortex gjennomstrøymingsmålar]]* er basert på *[[Vortexteorien|Karman sin vortex-teori]]*. Denne målaren lagar ein *kvervel*. Frekvensen til kvervelen er proporsjonal med gjennomstrøyminga.
*** *[[Massestrøymingsmålar]]en* måler gjennomstrøyminga ved hjelp av corioliskrafta.
*** Ein *[[ultralydmålar]]* er ein gjennomstrøymingsmålar basert på ultralyd, denne nyttar dopplereffekten.
* Måling av gjennomstrøyming i opne renner:
** *Venturikanalen* går ut på det same prinsippet som venturi-røyret.

## Strøymingsvakt
Ei *strøymingsvakt* (*flow switch*) er eit instrument som gjev eit signal når gjennomstrøyminga går over eller under fastsette grenser. 

Eit enkelt prinsipp for ei strøymingsvakt er ei plata som står i eit strøymande medium. Når mediet treffer plata, vil det verka ei kraft på plata. Denne krafta vert motverka av ei fjør. Når krafta frå straumen vert større enn krafta til fjøra, vil plata flytta seg, og ein brytar vert aktivert.

Ein måleomformar eller eit flowmeter kan ha strøymingsvakta integrert elektronisk.

## Kjelder
* Bjørnar Larsen. *Industriell måleteknikk for automatikarfaget.* Noreg 1996: Vett & Viten AS.
Venstresosialistisk gruppe i Nordisk Råd

Den venstresosialistiske grøne gruppa i Nordisk Råd består av dei nordiske venstresidepartia SV, Vänsterpartiet (Sverige), Socialistisk Folkeparti og Enhedslisten (Danmark), Inuit Ataqatigiit (Grønland), Venstrepartiet dei grøne (Island), Venstreforbundet (Finland) og Tjódveldisflokkurin (Færøyane). 

Rolf Reikvam frå SV vart hausten 2006 vald som gruppeleiar for den venstre-grøne gruppa i Nordisk Råd. Han vil som gruppeleiar prioritere arbeidet med kultur, utdanning og forsking, uttalar han til SV sin nettstad, der det òg heiter at Reikvam "no får ei aktiv rolle i partigruppene sitt arbeid for ein fellesnordisk innsats for utvikling av den nordiske velferdsmodellen" http://www.sv.no/akershus/personer/rolf/kronikker/dbaFile117005.html .
Måleblende

Ei **måleblenda** (**flow orifice**) er eit måleelement for måling av gjennomstrøyming ved hjelp av Bernoulli-prinsippet. Måleblenda er ei plata med eit hòl i. Når mediet strøymer gjennom måleblenda, oppstår det eit *trykkfall*. Storleiken på trykkfallet er avhengig av gjennomstrøyminga. Trykkfallet vert målt med ein differansetrykkmålar, som då vert del av eit flowmeter.

Gjennomstrøyminga er ikkje proporsjonal med trykkfallet over måleblenda, men med kvadratrota av trykkfallet. For å rekna trykkskilnaden om til eit tal for gjennomstrøyming, trengst det eit *[[rotutrekk]]*. Rotuttrekket er vanlegvis lagt inn i måleomformaren eller i regulatoren. Dersom det er indikator på måleomformaren, må det vera rotuttrekk i han, om ikkje indikatoren er analog med ulineær skala.

## Matematisk utleiing
Det totale trykket i eit strøymingsrøyr er sett i hop av to komponentar. Fyrst kjem det statiske trykket som er sjølvstendig frå strøymingsrata og gjeve som:

: P_\mathrm{stat} = Po + \rho g h.

der Po er det ytre trykket, ρ er tettleiken åt mediet, g er tyngdeakselerasjonen og h er høgdi som mediet har over nivået der Pstat vert rekna ut.

Det andre tilskotet til totaltrykket er det dynamiske trykket, som berre er ein funksjon av strøymingsrørslemengdi og dimed av strøymingsrata. Dette er gjeve som:

: P_\mathrm{dyn} = \rho * (v^2)/2.

der v er strøymingsfarten.

Energikonserveringi for strøyming i røyr er gjeve ved Bernoulli-likningi:

:Ptot = Pstat + Pdyn = konstant.

som gjev trykkbalansen i måleblenda:

: P_\mathrm{1} + (1/2) \rho * (v_\mathrm{1}^2) + \rho * g * h_\mathrm{1} = P_\mathrm{2} + (1/2) \rho * (v_\mathrm{2}^2) + \rho * g * h_\mathrm{2}.

der P1, ro1 og P2, ro2 er uttrykk for ytre trykk og tettleik på kvar si sida av måleblenda.

Går ein ut frå at væska er ikkje-kompressibel, slik at ro1 = ro2 = ro, og at strøymingi er horisontal, slik at h1 = h2 =0, kan ein setja opp:

:P1 - P2 = (1/2)*(v2^2-v1^2)

Sidan væska er ikkje-kompressibel, må volumstrøymingi før og etter måleblenda vera den same:

: q = A1*v1 = A2*v2

der A1, v1 og A2, v2 er strøymingsareal og strøymingsfart like etter måleblenda. Innsett i likninga for energikonservering gjev dette

:P1 - P2 = (1/2)*ro*v1^2*((A1/A2)^2 - 1)

og sidan q = A1*v1 gjev dette

:q = (A2 / sqrt(1 - (A2/A1)^2) )* sqrt(2*(P1-P2)/ro)

der strøymingsrata vert ein funksjon av trykkfallet i blenda.
Tjóðveldisflokkurin

**Tjódveldisflokkurin** er det republikanske sjølvstendepartiet på Færøyane. Partiet ligg til venstre for sentrum i det politiske landskapet, og strir for færøyisk sjølvstende frå Danmark. Det vart skipa i 1948 som reaksjon på at Færøyane ikkje vart utropa som sjølvstendig stat etter at ei avrøysting om saka viste fleirtal for det i 1946. Partileiar har etter 1998 vore Høgni Hoydal. Partiet høyrer til Venstresosialistisk gruppe i Nordisk Råd. 

## Kjelder
Polarkvervel

**Polarkvervelen** er ein vedvarande, storskala syklon som ein finn nær polane i den midtre og øvre troposfæren og i stratosfæren. Kvervelen er kraftigast på vinterhalvkula når temperaturgradienten er størst, og blir liten eller kan forsvinne om sommaren. Polarkvervelen over Antarktis er meir tydeleg og vedvarande enn den over Arktis. Dette kjem av at fordelinga av landmassar på høge breiddegrader på nordlege halvkule fører til rossbybølgjer som medverker til å bryte ned kvervelen. På sørlege halvkule er kvervelen meir eller mindre uforstyrra. Kvervelen over Arktis er òg meir langstrakt og har to senter, eitt om lag over Baffin Island i Canada og det andre over det nordaustlege Sibir. 

Kjemiske prosessar i den antarktiske polarkvervelen har ført til kraftig nedbryting av ozon. Salpetersyre i perlemorskyer reagerer med KFK-gassar og dannar klor, som er ein katalysator for fotokjemisk nedbryting av ozon. Klormengda bygger seg opp om vinteren, og ozonnedbrytinga blir dermed størst når sollyset kjem tilbake om våren (september/oktober). Desse skyene kan berre dannast i temperaturar rundt -80 °C, så sidan Arktis er varmare, er det ikkje ozonhol her. 

Andre planetar og månar i solsystemet er òg kjend for å ha polarkvervlar, inkludert Venus, Mars, Jupiter og Saturnmånen Titan.
Klorat

**Klorat** er eit ion ClO3−. Her er klor i oksidasjonstilstand +5

**Klorat** vert òg nytta som fellesnamn på sambindingar som inneheld denne gruppa.

## Bakgrunnsstoff
Overbuljongterningpakkmesterassistent

***Overbuljongterningpakkmesterassistent*** er ei langspelplate utgjeven av Øystein Sunde i 1986. Opningssporet på plata har same namnet. Jonas Fjeld Band stod for mykje av kompet på plata.

## Innhald
# «Overbuljongterningpakkmesterassistent»
# «Den aller største gjedda noen noensinne hadde sett»
# «Gåsemor»
# «Nattoget»
# «En liten beta blues»
# «Da er rådyra gode»
# «Kaptein Snutebil»
# «Asfaltsjømann»
# «Hummerteiner og krabbefelt»
# «Ikke no' spesielt sted å dra»
# «Sjåfør (skynd deg hjem før det snør)»
# «Nå har'u fått meg»

### Bakgrunnsstoff
* Om plata hjå Spinner
* «Øystein Sunde» i MICLEX/Norsk rock- og popleksikon
Langobardisk

**Langobardisk** er eit utdøydd vestgermansk språk. Det vart snakka av langobardane, dei tysktalande nybyggjarane i Italia på 500-talet. Frå 600-talet vart språket brukt mindre og mindre, men mykje tydar på at det kan ha vore i bruk heilt fram til rundt år 1000.

Språket er berre bevart i fragment, hovudsakleg som sitat av enkeltord i latinske tekstar. Ein del finst i latiniserte runeinnskrifter og i transkripsjonar påverka av gammalhøgtysk ortografi. Dette «langobardiske alfabetet» inneheld desse grafema:

:*a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q(u), r, s, ʒ, t, [[þ]], u, w, z*

der *qu* svarar til ein [kw]-lyd, *ʒ* er [s], *z* er [ts] og *h* er [h] i starten av ord og [x] andre stader.

## Primærkjelder
Nokre av dei langobardiske primærkjeldene er:

* Ei amuletteske av bronse frå grava til ei rik kvinne frå rundt år 600.
: På lokket:      
Transkripsjon: *arogisd*. Arogisd/Arogist/Arogast var eit namn, truleg det til runeskrivaren.

: På undersida:            :      
Transkripsjon: *alaguþleuba : dedun*. "Alaguth (og) Leuba laga (den)", Alaguth og Leuba er to jentenamn, *dedun*, 'dei laga' som gammalhøgtysk *tuon*.

* To sølvhårspenner frå ei kvinnegrav frå Pallersdorf i Ungarn, datert til rundt midten av 500-talet:

:Spenne A:       :   
Transkripsjon: *godahid unj[a]* = "(Til) Godahi(l)d (med) glede(?)"

:Spenne B:         :     
Transkripsjon: *(k?)arsiboda segun* = " Arsibodas signing(?)".

* Sverdet frå Pernik, eit sverd funne i det vestlege Bulgaria som kan ha den eldste kjende teksten på langobardisk.
: HININIhVILPIDHINIhVILPN (= "IH INI NI HUIL PID -- (I)H INI HUIL PN").
I 2005 offentleggjorde ei gruppe bulgarske forskarar si tolking av teksten: «Eg venter ikkje på æva, eg er æva»/«Eg ventar ikkje på tida, eg er Tida».

* Det finst også ei rekkje latinske tekstar som inneheld langobardiske namn og lovomgrep. Dette er mellom anna:
** Origo gentis Langobardorum
** Paulus Diaconus, Historia gentis Langobardorum
** Historia Langobardorum codicis Gothani
** Edictum Rothari

## Bakgrunnsstoff
*Sources of Lombard history  (engelsk) ved oeaw.ac.at

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Langobardisk (sprog)|Langobardisk (sprog)]]» frå ,  den 5. juli 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene: 
* Adolf Bach, *Geschichte der deutschen Sprache*, 8th edn, (Heidelberg 1961)
* Claus Jürgen Hutterer, *Die Germanischen Sprachen*, Wiesbaden (1999), 336–341.
* J.M. Wallace-Hadrill, *The Barbarian West 400-1100*, 3rd edn (London 1969), Ch. 3, "Italy and the Lombards"
* Nicoletta Francovich Onesti, *Vestigia longobarde in Italia (468-774). Lessico e antroponimia*, 2nd edn (Roma 2000, Artemide ed.)*
Det italienske riksvåpenet

**Det [[Italia|italienske]] riksvåpenet** har vore brukt for å symbolisere republikken Italia sidan 5. mai 1948. Teknisk sett er det ikkje eit riksvåpen, men eigentleg eit emblem, sidan det ikkje fylgjer dei heraldiske reglane.
Magnetventil

Ein **magnetventil** eller ein **solenoidventil** er ein hydraulisk eller pneumatisk retningsventil som er styrt av ein elektromagnet. Når magneten får tilført spenning, skiftar magnetventilen stilling.

## Verkemåte
Retningsventilen heng saman med ein stålsylinder, ved sida av ein spole (magnetventilen). Når spolen får straum, vil sylinderen verta påverka av magnetfeltet, og flytta seg mot spolen. Då tek han retningsventilen med seg, slik at ventilen skiftar stilling. Når magneten ikkje lenger er aktivert, vil ei fjør stilla retningsventilen attende.

## Portar
Ein magnetventil har minst to portar. Ein 2-ports magnetventil kan berre anten lukka eller opna for det mediet som flyt gjennom han. Har han tre portar, er to av dei utgongsportar. Ventilen vil då skifta mellom dei to. 

2-ports magnetventilar er vanlege å bruka i sentralvarmeanlegg. Elektromagneten reagerer då på det elektriske signalet frå ein termostat.

3-ports magnetventilar vert gjerne brukt i pilotventilar, som styrer større ventilar i eit prosessanlegg. Eit styresignal, til dømes frå eit PLS-system eller eit anna automatisert system aktiverar magneten, og magnetventilen skiftar stilling. Då slepp han igjennom luft til prosessventilen, som skiftar stilling. Når magneten ikkje lenger har signal, vil han stengja tilførselen og sleppa ut trykket til prosessventilen, slik at denne skiftar stilling att.

## Sjå òg
* Elektromekanikk
* Pneumatikk
* Ventil
Bårdsson

**Bårdsson** (òg stava Baardsson, Bårdson eller Baardsen) er eit patronymikon (farsnamn), som opphavleg tyder son av Bård. Namnet Bårdsson vert òg nytta som etternamn og slektsnamn. 

## Bårdsson som etternamn eller farsnamn
* Bentein Baardson
* Inge Bårdsson, kong Inge II av Noreg
* Skule Bårdsson (Hertug Skule)
* Gjest Baardsen (òg stava Gjert Bårdsson)
Relé

Eit relé (av fransk *relais*) er ein elektrisk brytar. Releet har ein eller fleire kontaktar og er styrt av ein elektromagnet.

Kontaktane i eit relé kan vera *[[normalt lukka]]*, *[[normalt open|normalt opne]]* eller dobbeltverkande. Når elektromagneten vert aktivert vil han trekkja til seg ein jernbit som påverkar brytaren mekanisk. Kontaktane som er normalt lukka vil då verta opne, og dei som er normalt opne vil verta lukka.

Ein kontaktor er eit stort relé, som vert brukt til m.a. motorstyringar.

## Sjå òg
* Reléstasjon
Måleomformar

Ein **måleomformar** er ein komponent som konverterer frå ein storleik til ein annan. Det kan til dømes vera at eit akselerometer gjev ut ei spenning som er proporsjonal med aksellerasjonen, men at ein ynskjer å overføra dette signalet via ei 4 - 20 mA straumsløyfe. I dette tilfelle vil måleomformaren si oppgåve vera å konvertera frå spenning til straum. På grunn av at måleomformarar sender ut eit signal vert òg omgrepet **transmitter** (sendar) nytta. 

Innan moderne instrumentering vert måleverdiane som oftast omforma til digital form. Det analoge signalet frå sensoren vil då verta sampla (tasta) og kvantisert av ein innebygd AD-omformar, slik at ein endar opp med ein sekvens av binære ord, som så vert overført til mottakaren. Den binære sekvensen vert pakka etter ein eller annan protokoll og overført (på bit-seriell form) til mottakaren, som til dømes kan vera ein dataloggar eller eit reguleringssystem. Tidlegare var det vanleg å nytta RS-232, RS-485, o.l., men nyare instrumentering nyttar som oftast ei eller anna form for pakkesvitsja nett. 

Om mottakaren er ein regulator som inngår i ei lukka reguleringssløyfe er det viktig at signalet ikkje vert unødig forsinka, ettersom reguleringssløyfa vert ustabil om forseinkinga er for stor i høve til den dominerande tidskonstanten i «prosessen» som vert regulert. 

= Sjå og =
* Instrumentering
* PLS
Heklenål

Ei **heklenål** er ein reiskap nytta til hekling og gimping. Heklenåla har ein krok i den eine enden. Denne vert nytta til å dra tråden gjennom maskene. Ein brukar berre ei heklenål om gongen. 

Heklenåler kan lagast av tre, plast eller metall, og finst i mange storleikar. Det er fleire system for å gi heklenåler nummer. Det vanlegaste i noreg er å bruka tjukkleiken i millimeter.