open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Havindustritilsynet

**Havindustritilsynet** (**Havtil**), tidlegare **Petroleumstilsynet** (**Ptil**), er eit norsk statleg tilsynsorgan underlagt Energidepartementet. Det vart etablert 1. januar 2004. Det har ansvar for tryggleik, beredskap og arbeidsmiljø innan petroleumsverksemd i Noreg. Tilsynet har hovudkontor på Ullandhaug i Stavanger.

## Oppgåver
Etatsansvaret omfattar alle fasar av petroleumsverksemda, som ved planlegging, prosjektering, bygging og bruk av innretningar, og ved seinare fjerning, eventuelt. Regjeringa har lagt følgjande oppgåver til Petroleumstilsynet:

Ved eige tilsyn og i samarbeid med andre styresmakter på HMS-området skal Petroleumstilsynet sikra at petroleumsverksemda og tilknytt verksemd vert følgde opp på ein heilskapleg måte. Petroleumstilsynet skal vidare driva informasjons- og rådgjevingsarbeid overfor dei aktørane som tek del i denne verksemda, få i stand føremålstenelege samarbeidsrelasjonar med andre HMS-styresmakter nasjonalt og internasjonalt og aktivt medverka til kunnskapsoverføring i samfunnet generelt på området helse, miljø og tryggleik. Petroleumstilsynet skal gje fråsegn til overordna departement om saker som er under handsaming i departementet, og assistera departementet på førespurnad i andre saker.

I vidaste forstand er alt arbeid i Petroleumstilsynet innretta mot at petroleumsverksemda skal vera forsvarleg med tanke på helse, miljø og tryggleik. Departementet har gjeve følgjande retningsliner for Petroleumstilsynet sine oppgåver:
Oppfølginga skal vera systemorientert og risikobasert. Oppfølginga skal koma i tillegg til og ikkje som erstatning for den oppfølginga av eiga verksemd som næringa sjølv står for. Rollene Petroleumstilsynet har som høgrisiko-/teknologitilsyn og arbeidstilsyn, skal avvegast mot kvarandre på ein balansert måte. Medverknad og partssamarbeid inngår som viktige føresetnader for og prinsipp i det arbeidet som Petroleumstilsynet utfører.

### Tilsynsområde
I tillegg til verksemda som går føre seg på norsk kontinentalsokkel har Petroleumstilsynet fått ansvar for tilsyn med petroleumsanlegg på land. Ansvaret gjeld petroleumsanlegga og røyrleidningssystema på Kårstø, Kollsnes, Stura, Tjeldbergodden, Mongstad, Melkøya og Slagentangen og eventuelle framtidige, integrerte petroleumsanlegg på land.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Målekolbe

Ein **målekolbe** er ein avrunda kolbe med lang hals, brukt i laboratorium for å måla volum av væsker nøyaktig. Målekolbar finst i storleikar frå 10 ml til 10 l. Eit merke på halsen viser kor væska skal stå når volumet er rett. 

Ofte vert dei brukt for å laga løysningar med kjende volum og konsentrasjonar. Ei kjend mengd av eit stoff vert da løyst i litt av løysemiddelet, ofte vatn, før væske vert fylt i til merke. Kolben, med kork, må så snus nokre gonger for at alt skal blandast.
Ukrainsk

**Ukrainsk** er eit austslavisk språk på den slaviske greina av dei indoeuropeiske språka. Det blir tala som morsmål av om lag 47 millionar menneske, av dei bur om lag 31 millionar i Ukraina, der det er offisielt språk. Resten fordeler seg på 25 andre statar. Ukrainsk blir skrive med det kyrilliske alfabetet, men det ukrainske alfabetet har nokre bokstavar som er annleis enn dei russiske.

Ukrainsk høyrer saman med russisk og kviterussisk til den austslaviske språkgruppa. På 1700-talet utvikla det seg attmed kyrkjeslavisk eit ukrainsk skriftspråk som sprang ut frå folkemålet. På 1800-talet blomstra ukrainsk som litteraturspråk, men i 1876 kom det eit vidtgåande forbod mot ukrainskspråklege publikasjonar og anna bruk av språket, fordi tsaristiske tenestemenn ottast separatisme. Dette vara til 1906. Den mest framståande ukrainske diktaren på 1800-talet, Taras Sjevtsjenko, vart elles send i indre eksil til Kasakhstan for tekstane sine.

Med skipinga av ein sjølvstendig ukrainsk republikk i 1918 vart ukrainsk for første gong statsspråk, det var det òg i Den ukrainske sovjetrepublikken. Likevel dominerte russisk i vitskap, litteratur og media. Derfor har omgangsspråket til folk flest sterk russisk påverknad. Dette ser ein klart når ein samanliknar med ordbruken i det sterke ukrainske miljøet i Canada. Men språket deira verkar eksotisk og forelda for innanlands-ukrainarane. 

Med sjølvstendet i 1991 vart ukrainsk einaste offisielle språket i den nye staten. Det var mykje strid om dette, da 22 prosent av folkesetnaden i Ukraina er russarar, og også mange etniske ukrainarar i den austlege delen av landet berre talar russisk. Det finst òg ei munnleg blandingsform mellom russisk og ukrainsk, kalla *sursjyk*. 

På grunn av denne historiske utviklinga er språkspørsmålet for mange ukrainarar enno eit brennbart politisk tema, som blir heftig diskutert.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Norsk-ukrainsk ordliste
Sokkeldirektoratet

**Sokkeldirektoratet** (**Sodir**), tidlegare **Oljedirektoratet**, er eit norsk statleg forvaltningsorgan med hovudkontor i Stavanger og kontor i Harstad. SODIR har om lag 215 tilsette. Direktoratet er styresmaktene sin reiskap for å regulere petroleumsverksemda i landet, slik at petroleumsressursane blir forvalta best mogleg med minst mogleg konsekvensar for miljøet. Sokkeldirektoratet er underlagd Energidepartementet. Saman fastset dei rammevilkår og regulerer utbreiinga av verksemda i samsvar med stortingsvedta og lovverk.

Sokkeldirektoratet forvaltar data og informasjon om ressursar, aktivitet og avtaleverk.

## Soge
Oljedirektoratet (OD) blei oppretta i 1972, samtidig med Statoil. Fredrik Hagemann var direktør frå starten og fram til 1997. Tidlegare hadde direktoratet ein kombinert rolle som tilretteleggar for ressursforvaltninga og kontrollør i samband med arbeidsmiljø og tryggleik (HMS) på norsk kontinentalsokkel. Frå 2004 blei arbeidsmiljø- og tryggleiksfunksjonane skild ut og Petroleumstilsynet (Ptil) oppretta. Gunnar Berge var oljedirektør frå 1997 til 2007.

Bente Nyland blei konstituert som oljedirektør frå 26. juni 2007. Den 21. desember 2007 blei ho utnemnd til oljedirektør av Kongen i statsråd for ein periode på seks år. 

I januar 2009 fekk OD SSØ-prisen for 2009 frå Senter for statlig økonomistyring for sitt mot i val av organisasjonsform. Frå 1998 til 2009 utvikla Oljedirektoratet ein flat, lagbasert og fleksibel organisasjon – i motsetning til tradisjonelt hierarki.

Direktoratet endra namn til Sokkeldirektoratet 1. januar 2024.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Bulgarsk

**Bulgarsk** er eit språk som høyrer til den sørslaviske gruppa på den slaviske greina av dei indoeuropeiske språka. Det blir tala av om lag 9 millionar menneske, først og fremst i Bulgaria (ca 7,3 millionar), men òg i Hellas, Romania, Nord-Makedonia, Kviterussland og Tyrkia. Attåt bulgararane talar òg folkegruppa *[[pomakar|pomakane]]* bulgarsk. 

Det finst fleire dialektar. Det bulgarske skriftspråket er i stor grad tufta på dialektane i det sentrale Bulgaria rundt byen Veliko Tărnovo.

Bulgarsk skriftspråk brukar det kyrilliske alfabetet, med somme landsspesifikke særtrekk. For småbokstavar blir ofte såkalla *kursivformer* bruka også i opprett skrift. Da desse delvis skil seg sterkt frå dei russiske standardformene som også finst i dei fleste leksika, oppstår det for folk utan særleg kjennskap til dei slaviske språka (turistar osv.) ofte problem når dei skal lese til dømes gateskilt.

Ordforrådet er i hovudsak slaviske arve-ord. Låneord kjem framfor alt frå gresk og tyrkisk språk. Bulgaria var lenge underlagt det tyrkiske Osmanske riket. Sidan 1800-talet har det vore fleire freistnader på å byte ut tyrkiske ord med *slavismar*, som oftast stammar frå russisk. Dette har gitt verknader mest på skriftspråket, det munnlege kvardagsspråket er som før rikt på tyrkiske element. 

Bulgarsk grammatikk skil seg på fleire punkt frå andre slaviske språk. Berre i bulgarsk og makedonsk finst det *artiklar*. Det finst ikkje *kasus* (bortsett frå *pronomena*), i staden brukar ein *preposisjonskonstruksjonar*.

## Det bulgarske alfabetet
 

## Sjå òg
*Det straumlinja systemet for translitterasjon av bulgarsk

## Litteratur

* Göteborgs universitet, Institutionen för slaviska språk - Sammanfattning av bulgariskans grammatik -- Komprimert men nyttig oversyn over bulgarsk grammatikk.
Apache OpenOffice

**Apache OpenOffice** er ein kontorpakke som er basert på StarOffice. Programmet er eit gratis og fritt motstykke til Microsofts Microsoft Office. Apache OpenOffice er tilgjengeleg på mange språk, mellom anna både bokmål og nynorsk. Det finst versjonar for ulike operativsystem som MS Windows, FreeBSD/Unix/Linux og Mac OS X. Han støttar også det ISO-standardiserte OpenDocumentformatet og nyttar det som standard filformat.

Apache OpenOffice kjem opphavleg frå StarDivision, eit tysk selskap som starta opp på 1980-talet. Hovudproduktet deira var programvarepakka StarOffice. I 1999 kjøpte Sun Microsystems opp selskapet. Eitt års tid etterpå opna Sun kjeldekoden og la dermed grunnlaget for Apache OpenOffice. StarOffice blei samtidig vidareført som kommersielt produkt, og dei to programpakkane blir framleis utvikla i tett samarbeid.

27. januar 2010 blei Sun Microsystems kjøpt opp av Oracle, og dei heldt fram utviklinga eit drygt år før dei i april 2011 vedtok å leggje ned satsinga si på OpenOffice og donerte prosjektet til Apache Software Foundation. I mai 2012 gav Apache ut den fyrste Apache-lisensierte versjonen, og bytta samtidig offisielt namn frå OpenOffice.org til Apache OpenOffice. Tidlegare hadde programpakken vore lisensiert under den meir restriktive lisensen LGPL. I samband med oppkjøpet av Sun gjekk mange av utviklarane av OpenOffice.org over til å utvikle kontorpakka LibreOffice, ei forgreining av OpenOffice.org 3.3.

Programpakka inneheld teksthandsamar, rekneark, teikneprogram, presentasjonsprogram og mykje anna. Apache OpenOffice kan både lese og lagre dei filformata som Microsoft Office brukar.

Grunna lisensproblem kjem ikkje Apache OpenOffice med innebygde norske ordbøker, desse må verte lasta ned etterpå separat på eiga hand.

## Påskeegg
* Ved å starte programmet Calc og skrive **=Game("StarWars")** i ei av cellene, dukkar det opp ein versjon av spelet Space Invaders. Om du derimot prøver å starte spelet på ny, kjem meldinga  «oh no, not again». For å kunne spele meir lyt du difor avslutte Openoffice fullstendig.

* Ved å starte Calc og skrive **=Game(A1:C3;"TicTacToe")** til celle A4, dukkar spelet Tic-tac-toe opp.

* Ved å starte Calc og skrive **=StarCalcTeam()** i ei av cellene, dukkar det opp eit bilete av utviklarane og namna deira vert skrivne til cella.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* OpenOffice.org
Villvinslekta

**Villvin** (*Parthenocissus*) er ei planteslekt i vinrankefamilien. Ho inneheld rundt 13 artar som alle er villige klatre- eller slyngplantar. Det vitskaplege namnet kjem frå gresk *parthenos*, «jomfru» og *kissos*, «eføy».

## Skildring
Alle villvinartane er lauvfellende, forveda klatreplantar (lianar). Dei klatrar ved hjelp av slyngtrådar som har 4–12 greiner. Trådane har som regel hefteskiver. Blada er heile eller tre-, fem- eller sjukopla. Dei små, grøne blomane er tvikjønna og femtalige. Dei sit i ein forgreina klase. Frukta er eit blått bær med 1–4 frø. Blada har ein sterk, raud haustfarge.

## Utbreiing
Villvin er utbreidd i tempererte og tropiske delar av Asia og Nord-Amerika. I Asia finst det omtrent ti artar som er utbreidde frå Mandsjuria, Korea og Japan i nord sørover til Indonesia og vestover til India. Det finst tre artar frå austlege og sentrale Nord-Amerika; ein av disse finst også sørover til Mellom-Amerika og Karibia. I miocen og pliocen fanst slekta også i Europa saman med mange andre varmekrevjande planter som seinare forsvann frå verdsdelen. 

Fleire artar av villvin er blitt innført til andre delar av verden og brukt som dekorative klatreplantar. I Noreg er det særleg 3 artar som er planta:
* alminneleg villvin (*Parthenocissus vitacea*) – Slyngande (uten hefteskiver), med 3-5 greiner. Blada er 5-kopla utan skaft. Villvinen er ogfte brukt til å kle husveggar, verandaer o.l. Blada blir raude om hausten. – Det finst ca. 3 underartar (variantar).
* klatrevillvin (*Parthenocissus quinquefolia*) – 5-12 greiner. Rankene hefter seg til flater med hefteskiver. Blada liknar på  dei til *vitacea*, men er mindre, og med eit lite skaft. Fruktene er blå som mogne, men blir sjeldan mogne i Noreg. Blada blir klart raude om hausten. Planten blir brukt til å kle murveggar og fjellvegger, ettersom han fester seg direkte på underlaget. Det finst ca. 5 underartar (variantar).
* rådhusvillvin (*Parthenocissus tricuspidata*) – Mangegreina. Har kraftige, trelappa blad og hefteskiver på rankene. Villvinen er mindre hardfør enn dei andre to artane, og blir av den grunn berre brukt i kystnære strøk. Han dekker husveggar og murveggar som et teppe. Det finst ca. 7 underarter (variantar).

## Artar
### Frå Asia
*Tre blad:
***[[Parthenocissus chinensis]]*
***[[Parthenocissus heterophylla]]*, frå Kina og Taiwan
***[[Parthenocissus semicordata]]*, frå Himalaya
***[[Parthenocissus feddei]]*
*Fem blad:
***[[Parthenocissus henryana]]*, frå Kina
***[[Parthenocissus laetevirens]]*
*Eit eller tre blad:
***[[Parthenocissus dalzielii]]*, frå Aust- og Søraust-Asia
***[[Parthenocissus suberosa]]*
***[[Parthenocissus tricuspidata]]*, rådhusvillvin, frå Aust-Asia
### Frå  Nord-Amerika
*Sju eller fem blad:
***[[Parthenocissus heptaphylla]]*, frå  Texas og Mexico
***[[Parthenocissus vitacea]]*, vanleg villvin, frå vestlege og nordlege Nord-Amerika
***[[Parthenocissus quinquefolia]]*, klatrevillvin, frå austlege Nord-Amerika

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Villvin|Villvin]]» frå ,  den 12. oktober 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* 
* 
* 
* 
*
Serbokroatisk

**Serbo-kroatisk** er eit omstridd omgrep for dei fire sørslaviske språka serbisk, kroatisk, bosnisk og montenegrinsk. Det var rekna som offisielt språk i Jugoslavia,

Dei skriftlege variantane av desse språka stammar alle frå same dialekten (*stokavisk*) og stemmer overeins i stordelen av grammatikken og vokabularet, men er ulike i delar av vokabularet, detaljar i språknorma og i bruk av ulike alfabet (latinsk i kroatisk og bosnisk, for det meste kyrillisk i serbisk, begge i montenegrinsk). Om det dreiar seg om variantar av eitt og same språket eller fire nærskylde men sjølvstendige språk, er omstridd både i lingvistikken og mellom språkbrukarane sjølve.

I første halvdelen av 1800-talet prøvde ein både i Kroatia og Serbia å utvikle eit einskapleg standardspråk bygd på folkemålet. Serbaren Vuk Stefanović Karadžić var sentral i denne samanhengen. Mottoet hans var: *Skriv som du talar*! I 1850–1851 kom det på grunnlag av arbeidet til både Karadžić og kroatiske lingvistar til starten på ei normering av eit felles skriftspråk som på slutten av hundreåret fekk ei sams morfologisk og einskapleg ortografisk norm, trass i bruk av ulike alfabet. I vokabularet oppstod det visse skilnader, men i lingvistikken på den tida meinte ein at det var tale om eitt språk, og det vart kalla *serbokroatisk*. 

Dette vart offisielt språk i det første, monarkistiske Jugoslavia etter første verdskrigen. Somme kroatar meinte at serbisk dominans blant dei styrande i staten gjorde at også vokabularet i det offisielle språket vart serbiskdominert, at kroatiske uttrykk var diskriminierte, og at kroatisk derfor måtte få status som eige språk. 

I det andre, kommunistiske Jugoslavia var serbisk og kroatisk til å begynne med sedde på som to ulike språk, slik at staten først hadde fire offisielle språk, serbisk, kroatisk, slovensk og makedonsk. Men i 1954 vart det fastslått at det var eitt og same språket, tala av kroatar, serbarar, bosniarar og montenegrinar. Serbisk vart sidan kalla «den austlege varianten» og kroatisk «den vestlege varianten» av serbokroatisk. Slovensk og makedonsk fekk halde på statusen som offisielle språk, og same statusen fekk minoritetsspråka ungarsk og albansk i dei regionane dei blei tala. 

I 1974 vart likevel kroatisk gjeninnført som undervisningsfag i skulen i Kroatia, men elles i landet vart nemninga serbokroatisk framleis bruka. 

Sidan Jugoslavia gjekk i oppløysing har bosnisk, montenegrinsk, kroatisk og serbisk vorte offisielt sjølvstendige språk. Særleg i Kroatia blir språklege særtrekk trekte fram att.
Evangelium

Ordet **evangelium** kjem av det greske ordet «evanggelion», som tyder «glad bodskap». I kristendomen har det to tydingar:

# Den glade bodskapen om trua på Jesu Kristi daude og oppstode. Dette er den opphavlege tydinga ein finn i Det nye testamentet; jamfør Markus 1:1 og Romarbrevet 1:1
# Dei fire kanoniske **evangelia** (Matteus, Markus, Lukas og Johannes) og sommetider òg andre skildringar av Jesu liv, daude og oppstode (til dømes Tomasevangeliet).

Paulus nytta ordet «evangelium» før dei boklege evangelia i Det nye testamentet kom til, då han i 1. Korintarbrev 15:1 minte kyrkjelyden i Korint på «det evangelium som eg forkynte dykk, som de òg tok imot, som de òg står støe i».

Somme granskarar i nyare tid har nytta ordet om ei tenkt grein av tidleg kristen litteratur (jamfør Peter Stuhlmacher, red., *Das Evangelium und die Evangelien*, Tübingen 1983).

## Dei fire evangelia

Dei fire fyrste skriftene i Det nye testamentet i Bibelen kallar me dei fire kanoniske evangelia. Etter den kristne tradisjonen er dei nedskrivne av augevitne og apostlar av Jesus frå Nasaret og inspirerte av Gud, men mange bibelgranskarar tidfester evangelia til ættledden etter apostlane.

Den syriske apologeten Tatian (kring 170), freista å setja utdrag av dei fire evangelia skriftene saman til eitt skrift, kalla Diatessarom (= av fire). Dette skriftet vart brukt innan den syriske kyrkja i eit par århundre, men fekk elles lite å seia kyrkjehistorisk.

### [[Evangeliet etter Matteus]]

Dette er det fyrste av skriftene ein finn i Det Nye Testamentet. Det er ei vanleg oppfatning at Matteus hovudsakleg skreiv til jødane når han skreiv, for å vise dei at Jesus var den Messias som var lova gjennom Det gamle testamentet. Dette gjorde han mellom anna med å skriva Jesu ættetavle heile vegen attende til Abraham samt 63 tilvisingar til gamaltestamentlege profetiar.

### [[Evangeliet etter Markus]]

### [[Evangeliet etter Lukas]]

### [[Evangeliet etter Johannes]]

## Apokryfe skrifter

Dei Apokryfe skriftene er namnet på skrifter som gjev seg ut for å fortelja den bibelske historia, men som kyrkja likevel ikkje anerkjenner. Det finst både gamaltestamentlege og nytestamentlege apokryfer.
Tore Hund

**Tore Hund** var ein høvding frå Bjarkøy i Troms. Han vart fødd rundt 990 og døydde rundt 1032. Tore Hund var ein av leiarane for bondehæren som vann slaget på Stiklestad i 1030, og ein av dei som tok livet av Olav Digre Haraldson (seinare Olav den Heilage).

Tore Hund konverterte til kristendomen rett etter slaget på Stiklestad, og reiste på pilegrimsferd til Jerusalem. Sannsynlegvis døydde han der.

Under slaget på Stiklestad seier segna og Snorre at Tore Hund bar ei kufte som stål ikkje beit på. Det er vanleg å tru at denne kofta var ganda av samiske sjamanar. Dette viser òg samspelet mellom nordmenn og samar i nord. Store delar av Tore Hund og Bjarkøyætta si makt og stormannsstatus baserer seg på skattelegging av samane Finnskatten og handel med dei.

## Kjelder
Albert Edelfelt

**Albert Gustaf Aristides Edelfelt** () var ein finlandssvensk biletkunstnar. Han illustrerte mellom anna dikt av Johan Ludvig Runeberg.

Albert Edelfelt var fødd på garden Kiala i Borgå (Porvoo) i Finlnad. Han var son av den svenskfødde arkitekten Carl Albert Edelfelt og Alexandra, fødd Brandt, som var kjøpmansdotter frå Borgå. 

I 1871 blei Edelfelt student i Helsingfors, der han studerte filologi. Han hadde også ambisjonar, og stilte ut sitt første måleri ved Den finske kunstforeninga i 1872, og fekk mykje merksemd. Året etter, som 19-åring, fekk han statsstøtte til å reisa til kunstakademiet i Antwerpen for å studera målarkunst. 
Han fortsette følgjande år måleristudia sine i Paris, der han blei elev av Gérôme ved École des Beaux-Arts. I 1876 vitja han Italia og i 1877 var han ei tid tilbake i Finland.

Tilbake i Paris med eit sterkt ønske om å bli historiemålar laga han eit av sine best kjende måleri, *Drottning Blanka* (1877), som illustrerer Zacharias Topelius si forteljing om dronning Blanka av Noreg og Sverige. I 1878 stilte han ut *Hertig Karl vid Klas Flemings lik* ved Parissalongen og i 1879 *Den brinnande byn*. Edelfelt gjorde det bra i Parissalongen, og fekk i 1880 medalje for måleriet *Ett barns likfärd*, som markerte byrjinga på ei interesse for bondeliv og friluftsmåleri. Dette gjorde han til ein banebrytar i Finland. 

Edelfelt målte også portrett, til dømes *Läsande parisiska* (1880) og portrettet av operasongaren Aino Ackté (1901). For portrettet av Louis Pasteur (1885) vart Edelfelt løna med den franske heiderslegionens kross. Under undertrykkingstida fekk Edelfelts patriotiske verk, mellom andre *Björneborgarnas marsch* (1892) og illustrasjonane av *[[Fänrik Ståls sägner]]* stor spreiing i Finland. I 1896 målte han portrettet til tsar Nikolaj II. Det siste verket til Edelfelt vart *Invigningen av Åbo Akademi 1640* for Helsingfors universitet.

Edelfelt vart vald inn til det svenske (1884), danske (1884) og det russiske  kunstakademiet (1893). I 1895 vart Edelfelt vald til ordførar for den finske kunstnarforreininga.

Edelfelt gifta seg i 1888 med friherrinna Ellan de la Chapelle, og same år vart parets einaste barn, sonen Erik Edelfelt fødd. Familien flytta frå Paris til Helsingfors i 1891.

## Kjelder

* 
* «Albert Edelfelt» henta frå Svensk Wikipedia 9. august 2005.

## Bakgrunnsstoff
Petra Kvisli

**Petra Kvisli** () var ein norsk forfattar.

Kvisli var fødd **Petra Evine Olsen** i Arendal. 

Ho tok eksamen frå lærarinneskulen i Arendal i 1890, og etterpå vart ho tilsett som lærar i Åmli. I denne tida lærde ho seg landsmål. Seinare arbeidde ho som lærar i heimbyen Arendal til ho i 1898 gifta seg med læraren Knut Kvisli frå Vegårshei. I 1900 vart Knut Kvisli tilsett som styrar for amtsskulen i Stor-Elvdal og familien flytta dit. Dei hadde fire barn som voks opp.

Petra Kvisli vart målkvinne og skreiv på landsmål, det seinare nynorsk. Mest kjend er ho nok for songen «Eg elskar dei voggande tonar»:
«Eg elskar dei voggande tonar
og all den brennande hug!
Eg elskar kvar song som ljomar,
og kvart eit barn som log!» 

Petra Kvisli var òg kunstmålar og måla gjerne landskapsbilete.

Kvisli døydde i Stor-Elvdal.

## Nokre verk

* Songen «Sygjenta syng», 1898.
* Boka *Birgit*, 1907.
* Skodespelet *Ikkje vaksen*, 1911.
* Forteljinga «Tora Dal», 1912.
* Skodespelet *Elskhug og skoghandel*, 1914.

## Bakgrunnsstoff
* Aasentunet med tekst av Anton Aure om Petra Kvisli
Slaviske språk

**Slaviske språk** er ei grein av dei indoeuropeiske språka. Det er tre undergrupper av dei slaviske språka. Dei er austslaviske språk, vestslaviske språk og sørslaviske språk. Dei viktigaste austslaviske språka er russisk, kviterussisk og ukrainsk, dei viktigaste vestslaviske er polsk, tsjekkisk, slovakisk og sorbisk, og dei viktigaste sørslaviske er bulgarsk, slovensk, makedonsk, serbisk, kroatisk og bosnisk.

Dei slaviske språka har utvikla seg frå *[[urslavisk]]*, ei av dei austlege greinene av urindoeuropeisk. Dei ulike slaviske språka skil seg ikkje så mykje frå kvarandre, og det eldste dokumenterte slaviske skriftspråket, gammalkyrkjeslavisk (frå 900-talet), skil seg dermed sannsynlegvis relativt lite frå urslavisk. Frå gammalkyrkjeslavisk utvikla det seg på 1000-talet ulike variantar, som ein tradisjonelt kallar *[[kyrkjeslavisk]]*. Ein skil da mellom bulgarsk-kyrkjeslavisk, russisk-kyrkjeslavisk, serbisk-kyrkjeslavisk, kroatisk-kyrkjeslavisk og tsjekkisk-kyrkjeslavisk.
Cadaver

**Cadaver** er eit norsk death metal-band som vart oppløyst sumaren 2004, starta opp igjen i 2010. Bandet vart opphavleg skipa i 1988 av Anders Odden og Ole Bjerkebakke. Gruppa fekk platekontrakt med Earache Records i 1989 og gav ut Noregs fyrste daudmetallplata, *Hallucinating Anxiety*, i 1990. Plata vart seld i meir enn 10&nbsp;000 eksemplar og vart ein undergrunnsklassikar. Den andre plata, *...In Pains*, kom ut i 1992 og vart seld i meir enn 25&nbsp;000 eksemplar. Cadaver-prosjektet vart lagt på is i 1993. Årsakene til oppløysinga var usemjer om kvar bandet skulle gå vidare, initiert av det store oppsvinget som svartmetall fekk på denne tida.

I åra som gjekk involverte Anders Odden seg fyrst og fremst i elektronisk musikk, mellom anna var han aktivt med i Apoptygma Berzerk. Men i 1999 gjekk han saman med andre veteranar frå metallmiljøet og skipa opp att Cadaver under namnet Cadaver, Inc. Mellom anna kom Ole Jørgen Moe frå Aura Noir inn som vokalist. På Internett sette dei opp si eiga heimeside der dei tilbaud seg å rydda opp etter folk som var drepne eller hadde teke livet av seg. Sida laut til slutt takast ned etter at bandet vart sett under politietterforsking.

I 2004 tok Cadaver, Inc. attende det gamle namnet Cadaver. Dei sterkt støytande tekstene på den siste plata *Necrosis* synte at dei gamle metall-veteranane ikkje akkurat hadde mjukna med åra. Etter at *Necrosis* kom ut, valde gruppa å oppløysa seg sjølv.

## Medlemmer
*Anders Odden – gitar, bass & vokal
*Eilert Solstad – bass
*Bjørn Dugstad Rønnow – trommer

## Tidligere medlemmer
*Ole Jørgen Moe – vokal, bass
*Lasse Johansen – gitar, bass
*Carl-Michael Eide – trommer
*Ole Bjerkebakke – trommer, vokal
*René Jansen – bass
*Espen Sollum – gitar
*Dirk Verbeuren – trommer

## Diskografi
### Studioalbum
**[[Hallucinating Anxiety]]* (Necrosis, 1990)
**[[...In Pains]]* (Earache, 1992)
**[[Discipline (Cadaver-album)|Discipline]]* (Earache, 2001)
**[[Necrosis]]* (Candlelight, 2004)

### Konsertalbum
**[[Live Inferno]]* (2002)

### Split album
**[[Dark Recollections / Hallucinating Anxiety]]* (1990)
**[[Cadaver/Voice of Hate]]* (2006)

### Demoer
**[[Into the Outside]]* (1988)
**[[Abnormal Deformity]]* (1989)
**[[Sunset at Dawn]]* (1989)
**[[Demo 2 (Cadaver-demo)|Demo 2]]* (1990)
**[[Primal (Cadaver-demo)|Primal]]* (2001)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* cadaver.no
* Cadaver på Encyclopaedia Metallum
EpiPen

**EpiPen** (og **EpiPen Jr.**, begge er varemerke) er autoinjektorar ferdig fylte med ein viss mengde adrenalin til bruk ved alvorlege anafylaktiske reaksjonar. Personar som har hatt anafylaktiske reaksjonar kan utstyrast med dette hjelpemiddelet slik at dei har det tilgjengeleg ved behov. Desse må kjøpast på apotek, det krevst resept frå lækjar.

## Medisinske bruksområde
Autoinjektorane leverer automatisk ein bestemt dose adrenalin til kroppen, i dette tilfellet 0,3 mg for EpiPen og 0,15 mg for EpiPen Jr. som er tilpassa små born opp til 15 kg.

Adrenalin-injektorar er handhaldne innretningar som blir borne av dei som har alvorlege allergiar; adrenalinet som blir levert av innretninga er ein akuttbehandling for anafylaksi.

Når ein mistenker anafylaksi, bør adrenalinløysinga bli gitt så raskt som mogleg som ein intramuskulær injeksjon, midt på utsida av låret, som svarar til staden til muskelen vastus lateralis. Injeksjonen kan bli gjentatt kvart 5 til 15 minutt om responsen er utilstrekkeleg. Ein andre dose er naudsynt i 16–35&nbsp;% av tilfella, med meir enn to dosar som sjeldan blir naudsynt; i rundt 80&nbsp;% av tilfella der ein andre dose blir administrert, blir det gjort av medisinsk personell. Den intramuskulære vegen blir føretrekt over subkutan administrasjon fordi den siste kan ha forseinka opptak. Mindre biverknader av adrenalin inkluderer skjelvingar, angst, hovudverk og hjartebank.

Adrenalinet i injektorane går ut på dato etter eitt år. Ein studie på kaninar viste at intramuskulær adrenalin har redusert effektivitet etter utløpsdatoen; denne studien tilrådde også at om stoffet i ein utgått innretning ikkje har byrja å utfelle seg (om løysinga ikkje er grumsete og ikkje har partiklar i seg), er det betre å bruke den utgåtte innretninga enn ingen injeksjon i det heile tatt i ein nødsituasjon.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Epinephrine autoinjector|Epinephrine autoinjector]]» frå ,  den 29. april 2024.*
Nils A. Lavik

**Nils Andresson Lavik** () var ein norsk politikar, redaktør, predikant og småbrukar frå Eksingedalen, i noverande Vaksdal kommune. 
Han var Kristeleg Folkeparti sin fyrste representant til Stortinget. Andres Lavik var far hans. 

I perioden 1931 til 1933 var Lavik vararepresentant til Stortinget for Venstre. Før stortingsvalet i 1933 vart han forbigått i nominasjonen til Hordaland Venstre, og dette var ei av dei utløysande årsakene til at det nye partiet Kristeleg Folkeparti vart skipa same år. Lavik vart vald inn frå Hordaland for Kristeleg Folkeparti, og sat på Stortinget til 1953. Han var formann i Kristeleg Folkeparti frå 1938 til 1951.

## Litteratur
* Kristian Helland, *Pietist i kulturkamp: Nils Lavik og framveksten av Kristeleg Folkeparti* (NLA-forlaget, 2003).

## Bakgrunnsstoff
*
Ketil Gjessing

**Ketil Gjessing**, () er ein norsk lyrikar. Han er utanna mag.art. og cand. philol. med litteraturvitskap (hovudfag), engelsk og musikk ifrå Universitetet i Oslo 1965.

## Arbeid
Gjessing jobba som lærar i norsk ved Atlantic College i St. Donat´s South Wales, i England 1965-1966;  Gjessing jobba som programsekretær i NRK Radioteatret frå 1966. Han er no pensjonist.

Organisasjonsmedlemskap: Den norske forfatterforening, Norsk forfattersentrum, Norsk oversetterforening, Språkleg samling, Folkereising mot krig, Norsk tjenestemannslag. Redaksjonsmedlem i Pax og Profil.

## Utgjevne dikt:
* Kransen om et møte - 1962
* Frostjern - 1968
* Private steiner - 1970
* Utgående post - 1975
* Snøen som faller ifjor - 1977
* Bjelle, malm - 1979
* Vinger, røtter - 1982
* Slik pila synger i flukten - 1985
* Nådefrist - 1988

Ein del dikt og artiklar har blitt publiserte i *[[Tidsskrifet Edda|Edda]]*, *Pax*, *Profil*, *[[Samtiden]]*, *[[Vinduet]]* og andre tidsskrift, også i utlandet, og i ein del aviser.

Han har vore representert i fleire antologiar, med novelle i *Norske sengehester* (1966, også på japansk og svensk), og med dikt i *Ti unge*, *Nye navn i norsk kunst*, *I grenselandet*, *Amor Roma*, *La hundre blomster blomstre*, *Moderne norsk lyrikk* og andre, også ein slovakisk antologi over norsk lyrikk. Fleire omsetjingar av høyrespel frå engelsk og spansk, alt i hovudsak frå den tredje verda, mellom anna *Soyinka*, samt høyrespelversjonar av scenedramatikk, dessutan dramatisering for radio av novella «Kjenner du når jeg gjør slik» (Robert Sheckley).

## Prisar og utmerkingar

* Gyldendals legat 1982
* Språklig samlings litteraturpris 1994

## Kjelde
* Leif Gjessing. *Grømstad Gjessingene og dets etterkommere i 300 år*: Ei slektsbok som består av innsendte bidrag frå dei som blir omtala.
Karen Jo Fields

**Karen Jo Fields** () er ein norskamerikansk artist i sjangrane pop- og visemusikk. 

Fields var fødd i Oslo med norsk mor og amerikansk far. Faren var musikar, og Fields voks dermed opp i ein musikalsk heim, i Arizona og Oslo.

I ungdomstida byrja Fields å syngje, spele gitar og piano, samt skrive eigne tekster. I 1995 spelte ho inn ein demo, og da Christer Falck, eigaren av ein platebutikk i Oslo, fekk høyre denne, bestemte han seg for å gi ut plate med henne. Da han i 1999 vann reality-serien Robinsonekspedisjonen brukte han pengepremien nettopp til å produsere Karen Jo Fields' fyrste album.

Albumet *Embrace Me* vart gitt ut på det nystarta plateselskapet Frode Records i november 2000. Det fekk gode kritikkar, og selde til slutt 7500 eksemplar etter ein noko treig start i platebutikkane.

I 2001 medverka Fields på sju av elleve songar på multiartisten John «John-John» Bruseth sitt album *J.L. Seagull*. I denne tida medverka ho òg på album med både Muzzlewhite og Minor Majority.

Andre albumet til Fields, *Chase The Blue*, kom ut i oktober 2003. Albumet fekk særs gode kritikkar, og selde òg bra. Fyrste veka gjekk det rett inn på 12. plass på dei norske salslistene. Både tittelsporet og singelen «Let's Talk About Love», vart store radio-hitar same haust.

Karen Jo Fields var tidlegare gift med franske Sebastien Seynaeve, og har skrivi fleire songar på fransk.

## Bakgrunnsstoff
* www.karenjofields.com
Gunvor Gjessing

**Gunvor Gjessing** () var ein norsk journalist, fødd i Saltdal som **Gunvor Rusånes**. 

Ho var utdanna med mellomfag i engelsk og fransk språk ved Universitetet i Oslo. Frå 1960 var ho tilknytt avisa Aftenposten, der ho arbeidde med kulturstoff, mellom anna som filmkritikar. Ei periode var ho óg styremedlem i Norsk filmkritikerlag. 

Ho gav ut ei bok som tek for seg historia til A/S Rusaanes Snekkerifabrikk, som tilhørde familien hennar. Fabrikken eksisterte frå 1887 til 1972. Føretaket låg ved Rusånes i Saltdal, ein liten stad i Nordland fylke. 

Gunvor Gjessing budde saman med mannen Ketil Gjessing på Sagene i Oslo til ho døydde i 2019. 

## Verk
* 1999 *Møbeleventyret. Historien om en pionerbedrift i Nordland* ISBN 82-7631-030-3
* 2004 *Fra skog og fjell til Akersgata* – artikkel i Pressehistoriske skrifter nr. 3

## Kjelder

* Leif Gjessing: *Grømsted Gjessingene og dets etterkommere i 300 år*.

## Bakgrunnsstoff
* Om huset der ekteparet Gjessing bur
* Om boka "Møbeleventyret"
Oksitansk

**Oksitansk** er eit gallo-romansk språk som blir tala i den sørlege tredelen av Frankrike, pluss Dei oksitanske dalane i Italia og somme grenseområde i Spania. Språket har berre full status som offisielt bruksspråk i Val d'Aran i Catalonia i Spania, medan det i Frankrike berre er fransk som har slik status.

Namnet er avleidd frå det oksitanske ordet for «ja», som er *òc*, og derfor blir det òg kalla *langue d'òc*. Frå det sistnemnde kjem òg namnet på regionen Languedoc, som likevel berre er ein del av det oksitanske språkområdet. 

Oksitansk har talrike dialektar, med hovudgruppene nordoksitansk, søroksitansk (med *provençalsk* i Provence) og det meir ulike gaskogniske (i Gascogne). 

Seinast på 1100-talet begynte språket som hadde danna seg frå folkeleg latin i det området som no er Frankrike å dele seg i to språk. Nord for elva Loire utvikla det seg til forløparen for dagens fransk (*langue d'oïl*), sør for elva til oksitansk. Det oksitanske språket spela ei viktig rolle som litteraturspråk på 1100-talet og 1200-talet, særleg i trubadurlyrikken. Krosstog og krig enda denne blomstringstida. Under einevaldskongen Ludvik 14. begynte den språklege sentraliseringa, og oksitansk vart avskaffa som undervisningsspråk i offentlege skular og trengt tilbake i kvardagsbruken. Under den franske revolusjonen frå 1789 vart posisjonen til språket enda meir svekt, og sentraliseringa styrkt. 

Det er no 2 til 3 millionar menneske som talar oksitansk, om lag ein tidel av folket i «Oksitania». Det held på å bli viktigare att, framfor alt på grunn av turismen, det blir i somme skular lært jamsides med fransk, og gateskilt blir atter laga tospråklege. Såleis heiter byane *[[Toulouse]]* og *[[Carcassonne]]*, til dømes, på oksitansk *Tolosa* og *Carcassona*. 

## Bibliografi
* Quint, N., *Le Languedocien de poche - Occitan central*, Assimil, 2007. 

## Bakgrunnsstoff
* Diccionari general occitan de Cantalausa
* The Occitan ring~L'anèl Occitan
* Planvenguts sus las paginas de Calandreta !
* La Ville Occitane
Arthur Omre

**Arthur Omre** () var ein forfattar som først og fremst skreiv såkalla hardkokte romanar.

## Liv
Arthur Omre var fødd som Ole Arthur Antonisen i i Brunlanes i Larvik, og drog til sjøs då han var femten år gamal. Han gjekk på teknisk skule og arbeidde som konstruktør i USA, etterpå jobba han som ingeniør i Oslo. Etter å ha gått konkurs dreiv Antonisen med kriminell verksemd og fekk fleire dommar, for smugling, vald mot politiet, svindel og tjuveri. I 1933 blei han separert frå kona.

## Verk
I 1935 debuterte han under pseudonymet Arthur Omre med romanen *Smuglere*. To år seinare skifta han namn til Arthur Omre. I 1938 vart han tildelt Gyldendals legat

Omre var ein litterær nyskapar som innførte den såkalla «hardkokte» stilen i Noreg. Samtida samanlikna  han med Ernest Hemingway og James Cain. Hovudpersonane til Omre var menneskje med eit vanskeleg liv som tøffe utfordringar. Omre hadde sjølv vore i fengsel, og det var vel kjennskapen til dei ulike miljøa som han skreiv om, som gjorde han til ein så unik forfattar.

Omre er gravlagd ved Vestkirken i Porsgrunn.

## Verk

**Smuglere*, 1935, roman
**Flukten*, 1936, roman
**Sukkenes bro*, 1937, roman 
**Kristinus Bergman*, 1938, roman 
**Intermesso*, 1939, roman 
**Det onde øie*, 1940, roman 
**Harmoni*, 1941, roman 
**Det hender iblant ...*, 1941, noveller 
**Mysterium i Rovsøy*, 1942, kriminalroman, seinare gjeve ut som *Holmgrensaken*)
**Vertshuset i Syd-Carolina*, 1943, føljetong 
**Linedansere*, 1945, skuespill 
**Det femte bud*, 1947, skuespill 
**Stort sett pent vær*, 1948, noveller 
**Skiftende bris*, 1950, noveller 
**Vagabond i Gosen*, 1953, roman 
**Gullmyntene og andre historier*, 1954, noveller 
**Mikkelfanten*, 1955, roman 
**Svarte-Paal*, 1956, roman 
**Ek & Co.*, 1957, roman
**Hun, den første*, 1957, roman
**Utvalgte noveller*, 1962 
**Frydenlund*, 1965, roman 
**Den røde silkekjolen og andre noveller*, 1966
**Sølvkruset*, 1941, halvbiografisk roman, utgitt 1971
**Den magiske kofferten*, 1994, noveller

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Arthur Omre|Arthur Omre]]» frå ,  den 27. august 2009.*
Iddefjorden

**Iddefjorden** (svensk *Idefjorden*) er ein grensefjord mellom Noreg og Sverige. Fjorden strekkjer seg frå Halden i nord og 16 km sørover til herregarden Berby. Ved Halden går han over i Ringdalsfjorden. 

Ringdalsfjorden og Iddefjorden utgjer eigentleg berre ein enkelt fjord med ei samla lengd på om lag 25 km. Denne fjorden er igjen ein arm til Singlefjorden, som igjen er ein del av Ytre Oslofjord. Fjorden heiter Ringdalsfjorden inn til Halden, der han skifter namn til Iddefjorden. Årsaka til at namnet på fjorden er todelt er truleg at det er haldensarane som har gjeve fjorden namn, og sett frå Halden kan ein snakke om to fjordar, ein utover mot sjøen (Ringdalsfjorden), og ein innover i landet (Iddefjorden). Dette er gjenspegla i til dømes det svenske språket, der heile fjorden heiter Idefjorden.

Elvane Tista og lakseelva Enningdalselva munnar ut i Iddefjorden. I tillegg til ein del mindre holmar og skjer, så finn ein to større øyar i fjorden, Sauøya med Norske Skogs utskipingshamn, og Brattøya som er naturreservat. Lenger opp i fjorden ligg Skriverøya, ei halvøy med kulturminner frå jernalderen, den store nordiske krigen og steinhoggarane sine glansdagar.

Iddefjorden har gjennom mange år vorte sterkt forureina av utslepp frå Saugbrugsforeningen (Norske Skog) i Halden. Fjorden var i 1970-åra biologisk død. Effektive reinsetiltak vart først sett i gang i 1980-åra, og livet har sidan vendt tilbake.

## Bakgrunnsstoff
*Iddefjorden i Store Norske Leksikon
VxWorks

**VxWorks** er et sanntids operativsystem (OS) laga av verksemda Wind River Systems i USA. Det er mest kjent for å vera operaitivsystemet i fleire av romfarkostane til NASA.

Konkurrentar på marknaden er QNX, LynxOS, VRTX, pSOS (som blei kjøpt opp av Wind River på 2000-talet), Nucleus RTOS, OSE og andre.
Sanntidsoperativsystem

Eit **sanntidsoperativsystem** er eit operativsystem som handsamar data i sanntid. Eit sanntidssystem garanterer at resultata av dei ulike operasjonane vert leverte i rett tid, eller innan eit gitt tidsrom, under føresetnad av at det ikkje vert overbelasta (tildelt for mange, eller for arbeidskrevjande, oppgåver).

## Hardheit
Sanntidsystem kan ha ulik grad av «hardheit», der «hardheit» syner til at responsen til systemet avvik lite frå det som vert forventa. At respons kjem i rett til (innan snevre toleransar) vert ofte kalla «hard sanntid». Eit sanntidsoperativsystem som oppfyller krava til «hard sanntid» vert av og til kalla eit «hardsanntidssystem». Når krava til «hard sanntid» ikkje er oppfylte, slik at responsen kan koma litt forsinka og til litt ulike tider (innan ein viss toleranse), talar ein gjerne om «mjuk sanntid». Eit mjuksanntidsoperativsystem misser likevel ikkje data. I nokre høve kan dette føra med seg ei svekking av kvaliteten, til dømes ved lyd- eller videostrauming, men om det er akseptabelt med litt forsinking kan data likevel leverast med faste interval (konstant sampelrate) ved å nytta bufferar for å mellomlagra data. Buffering vert til dømes nytta i samband med lydkort og strauming av lyd og video over internett. I nokre samanhengar kann det føra til katastrofe om responsen er forsinka. Dette gjeld til dømes i kontrollsystem, som vert ustabile om sløyfeforinkinga overstig ein viss verdi. Det finst mange døme på system som er ustabile og må stabiliserast av eit kontrollsystem med mykje snøggare respons enn det som er muleg med manuell styring. Typiske døme er bærerakettar og moderne jagarfly. Om kontrollsystemet som vert nytta ikkje handsamar måledata frå sensorane snøgt nok kan ikkje pådragsorgana aktiverast før det er for seint.

## Pålitelegheit
Mange system, som til dømes kjernekraftverk, set strenge krav til pålitelegheit.

Døme på sanntidsoperativsystem er VxWorks, QNX, OSE, eCos, pSOS, RTLinux og Windows CE.
Hn/Sanntidsoperativsystem

Eit **sanntidsoperativsystem** (Real-Time Operating System, RTOS) er eit operativsystem med dei eigenskapane som trengst til å stydja eit sanntidsystem.

Eit sanntidsystem er eit system som legg avgjerande vekt på at dei logiske resultati frå utreikningane ikkje berre er rette, men jamvel kjem i rett tid. Same kva slags last ein legg på eit sanntidssystem, skal systemet garantera responsar i rett tid.

Sanntidsystem finst i tri utgåvor, hard real time, firm real time og soft real time. I eit soft eller firm real time system kann tapte daudlinor føra med seg ei kvalitetsveikjing (td audiostreaming), i eit hard real time system kann det føra til katastrofe (td kjernekraftverk). 

Døme på sanntidsoperativsystem er VxWorks, QNX, eCos, pSOS og Windows CE.
Hn/Java 2 Micro Edition

**Java 2 Micro Edition (J2ME)** er ei utgåva av Java-teknologien som er skreiarsydd for mobiltelefonar, kalkulatorar og annan forbrukarelektronikk i lummeformat. J2ME vart fyrste gongen presentert under ein Java-konferanse i San Francisco sumaren 2000. Samstundes lagde Motorola fram dei fyrste handsetti som styd plattformi.

Kombinasjonen av WAP (Wireless Application Protocol) og Java-teknologi gjev ei ideell løysing for mobilbrukarar som ynskjer interaktive tenestor. I våre dagar hev trådlause tenestor bygt på Java-teknologi vorte teke i bruk yver heile verdi.

J2ME gjev mellom anna høve til å lasta ned tridjeparts applikasjonar på vanlege mobiltelefonar. Soleides fær forbrukarane høve til å uppdatera terminalane jamleg med nye spel eller innhald. Med J2ME hev gamle arkadespelklassikarar som Asteroids og Frogger fenge nytt liv – ikkje i spelehallen, men på mobilterminalen. 

### Nyttige peikarar
* java.sun.com/j2me
* www.corej2me.com
* www.microjava.com
Java 2 Micro Edition

**Java 2 Micro Edition (J2ME)** er ei utgåve av Java-teknologien som er skreddarsydd for mobiltelefonar, kalkulatorar og annan forbrukarelektronikk i lommeformat. J2ME vart fyrste gong presentert under ein Java-konferanse i San Francisco sommaren 2000. Samtidig la Motorola fram dei fyrste handsetta som støtta plattforma.

Kombinasjonen av WAP (Wireless Application Protocol) og Java-teknologi gjev ei ideell løysing for mobilbrukarar som ynskjer interaktive tenester. I våre dagar har trådlause tenester bygt på Java-teknologi vorte teke i bruk over heile verda.

J2ME gjev mellom anna høve til å laste ned tredjeparts applikasjonar på vanlege mobiltelefonar. Soleis får forbrukarane høve til å oppdatere terminalane jamleg med nye spel eller innhald. Med J2ME har gamle arkadespelklassikarar som Asteroids og Frogger fått nytt liv – ikkje i spelehallen, men på mobilterminalen. 

### Bakgrunnsstoff
* java.sun.com/j2me
* www.corej2me.com
* www.microjava.com 
* J2ME device database and multi-device porting solution
Retoromansk

**Retoromansk** høyrer til dei romanske språka. Det blir i dag tala i somme område av den sveitsiske kantonen Graubünden. Ved folketeljinga i 1990 var det 66&nbsp;356 menneske som sa dei tala retoromansk regelmessig, og 39 632 av desse hadde det som hovudspråk. I 2000 hadde litt færre, 35&nbsp;100, retoromansk som hovudspråk. 

På grunn av at mange stader og dalar i kantonen var svært avstengde før i tida, utvikla det seg ulike dialektar av språket, og det kan delast i fem undergrupper som går frå vest til aust. Gruppene blir kalla *sursilvan*, *sutsilvan*, *surmiran*, *puter* og *vallader*.

Kvar av desse fem idioma har utvikla eigne skriftspråk. Retromansk under eitt er sidan 1938 det fjerde nasjonalspråket i Sveits, men vart lite bruka av det offentlege. I den nye forbundsforfatninga frå 1999 fekk språket rang som landsspråk. Med det har det vorte likeverdig med dei andre språka i landet; tysk, fransk, italiensk og tysksveitsisk teiknspråk. Det har vore fleire freistnader på å lage eitt einskapleg skriftspråk for alle som talar retoromansk, men dei slo lenge feil, fordi ein stor del av brukarane såg ein fare for sitt eige mål i det. 

Det siste forsøket på å lage eit slags standardspråk for alle retoromansktalande kom etter krav frå målrørsla *Lia Rumantscha*. Tiltaket fekk namnet *Rumantsch Grischun*, på norsk graubündenromansk etter namnet på kantonen. Sidan 1982 er dette sams skriftspråket offisielt skriftspråk for kommunikasjonen med den retoromansktalande folkesetnaden. I august 2003 vedtok kantonparlamentet at alle læremiddel for retoromanskspråklege primærskular etter kvart skulle gå over til dette samnemnarmålet. Til da hadde skulebøker vorte gitt ut på alle fem variantane. I tillegg vart standardspråket etter det innført som offisielt skulespråk i Müstairdalen (Val Müstair), i Oberhalbstein (Sursès), i Albuladalen, i dei undre Surselva og i Domat/Ems. 

Dei siste ti åra har retoromansk opplevd ei viss styrking. Det var til dømes viktig at *Microsoft Office* kom i retoromansk utgåve frå hausten 2005.

## Referansar
Rumensk

**Rumensk** er eit språk på den romanske greina av dei indoeuropeiske språka. Der høyrer til det undergruppa *austromanske språk*, som ikkje har fleirtals-s. 

Rumensk blir tala som morsmål av om lag 24 millionar menneske. Dei fleste av desse bur i Romania og Moldova. Det *moldaviske* språket, som er offisielt språk i Moldiva, er svært likt rumensk, og kan sjåast som same språket. I den språkblanda provinsen Vojvodina i Serbia er rumensk offisielt språk saman med mellom andre serbokroatisk, ungarsk og slovakisk. Rumensk er morsmål til om lag 30 000 menneske der. Mindre språk nærskylde med rumensk blir elles tala i fleire land på Balkan. 

Rumensk har tatt opp i seg mange element frå dei ikkje-rumenske grannespråka. Det mest nærskylde av større språk er italiensk. Folk med rumensk som morsmål kan for det meste skjøne enkel italiensk, medan det er sjeldnare andre vegen, da rumensk har tatt opp om lag 10 prosent slaviske ord. Attåt skil rumensk *tale* seg frå italiensk, da rumensk har lydar som opphavleg kjem frå slaviske språk. 

Rumensk rettskriving orienterer seg like sterkt som den italienske etter den faktiske uttalen, ho har nokre særlege teikn for å kjennemerke dei lydane som kjem frå slaviske språk, og desse er ukjende for italiensk. Fram til 1800-talet skreiv dei rumensk med kyrillisk skrift, men i dag blir språket skrive med latinske bokstavar med nokre særlege teikn.
Ayllu

Ein **ayllu** var minste politiske eining i førinkaperioder og i inkatida i dei geografiske områda som inkariket femna om. I det grunnleggjande var dette familiegrupper med frå om lag 50 til mange hundre medlem og dei kunne oppta delar av eller ein heil landsby. 
 
Eininga kunne adoptere nye medlem utanom familien om dei ville arbeide eller delta i *mitaen* for eininga. Når ei kvinne gifta seg inn i ein ny *ayllu* heldt ho fram med medlemskap i eininga kor ho var fødd, medan ho sjølv og barna òg kom inn i *aylluen* åt ektemannen. 

Gruppa kunne tilbe sin eigen *[[huaca]]* og var leidd av ein *curacu*. *Aylluen* var sjølvforsynt på alle måtar med unntak i krisar som i El Niño-år kor sentrale forråd kunne takast i bruk. Han gav sosial tryggleik, rett til territorium for jordbruk og busetnad, men òg pliktar ovanfor sentralmakta.

## Ordforklaring
I engelsk og norsk litteratur om inkariket nyttast nokon framandord direkte utan omsetjing: 
* *curacu* lokal leiar, administrator 
* *[[huaca]]* noko å tilbede, ein hellig relikvie, guddom, ein forfedrar eller eit karaktertrekk 
* *mita* pliktarbeid for sentralmakta, til dømes i militære eller vegbygging

## Bakgrunnsstoff
* Michael Mosley om ayllu (på engelsk)