open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norske Naturfotografer

**Norske Naturfotografer** (NN) er ein samskipnad for heilt eller delvis profesjonelle naturfotografar busette i Noreg. Samskipnaden tel vel 50 medlemmar, og nye medlemmar vert tekne opp etter kvalitetsvurdering på årsmøta til samskipnaden. NN har samarbeidsavtale med biletbyrået Samfoto, og dei fleste av medlemmane er knytte til byrået. 

Mange medlemmar er aktive skribentar og forfattarar med stor produksjon. Det har dei seinaste åra kome mange bøker der NN-medlemmane anten har levert bilete eller stått for heile utgjevingar. 

## Historie
Samskipnaden vart stifta i 1976, etter initiativ frå naturfotografene Dag Kjelsaas og Ole Daniel Enersen. 
Målsettinga var dels å fremje norsk naturfoto og interessene til naturfotografane, dels å skape salshøve for naturfotografi. To år etter stiftinga vart difor Naturfotografenes Bildebyrå danna. 

Leiarar i samskipnaden har blant anna vore Ole Daniel Enersen, Ragnar Frislid, Asle Hjellbrekke, Bård Løken, Jørn Areklett Omre, Magnus Reneflot, Tom Schandy og Rolf Sørensen. 

## Bibliografi
* *Galleri Norge. Norsk naturfotografi gjennom fire årstider* (kollektivt prosjekt i regi av NN), Hilt & Hansteen (1992) ISBN 82-7413-231-9
* *Naturligvis* (Jubileumsbok for NN 1976-1996) (1995) ISBN 82-993531-0-6
* *Øyeblikk. Naturfotografenes beste fototips* (Jubileumsbok for NN) (2001) ISBN 82-7643-233-6 / ISBN 82-993531-0-6
* *Lyspunkt - fotoprosjekt i norsk natur* (kollektivt prosjekt i regi av NN), Naturforlaget (2005) ISBN 82-7643-377-4

## Bakgrunnsstoff
*Norske Naturfotografer 
*Samfoto
Livskraftig

**Livskraftig**, standardforkorting **LC** for engelsk *Least concern*, er eit omgrep brukt innan raudlisting av artar. At ein art er «livskraftig» tyder at han er vurdert og ikkje rekna som truga. Global raudliste frå 2006 hadde 15&nbsp;636 oppføringar under «livskraftig».

Artar som ikkje er rekna som livskraftige kan anten vera truga i ein eller annan grad, eller ein kan mangla data på dei. I nokre høve kan også «livskraftige» artar likevel vera truga, anten innanfor eit mindre område (som Noreg), eller fordi tilstanden deira har endra seg sidan siste vurdering (som i nokre høve kan gå tilbake til 2000) og ikkje blitt oppdatert.

## Nær truga artar
Nokre artar kan ikkje kallast truga, men er heller ikkje heilt livskraftige. Desse blir kalla «nær truga» (NT, Near Threatened). Artar som ligg nær nokre av kriteria for sårbare artar, eller artar som er avhengige av tiltak for ikkje å bli truga, kan reknast som nær truga.

## Sjå òg
:Kategorioversyn over livskraftige artar
:Kategorioversyn over nær truga artar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Least Concern|Least Concern]]» frå , og «[[:en:Least Concern|Least Concern]]» frå  den 15. juli 2010.*  
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Near Threatened|Near Threatened]]» frå ,  den 15. juli 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
*Least Concern species ved iucnredlist.org
DUF-nummer

Eit **DUF-nummer** er eit nummer som vert gjeve til alle som søkjer om opphald i Noreg etter utlendings- og statsborgarlova. Det er søkjaren sitt registreringsnummer i Datasystemet for utlendings- og flyktningsaker. Alle innvandrarar som ikkje kjem frå eit EØS-land, skal i utgangspunktet registrerast i dette registeret når dei kjem til Noreg. DUF-nummeret er eit tolvsifra nummer som vert brukt om lag på same måte som eit fødselsnummer, men inneheld ikkje informasjon om til dømes fødselsdato. Dersom utlendingen får opphald, og skal vera i Noreg i meir enn eit halvt år, vert han registrert med fødselsnummer i Folkeregisteret. Då vert DUF-nummeret òg registrert i Folkeregisteret.

## Sjå òg
* D-nummer

## Kjelder
* Forskrift til Introduksjonslova
Sunnmøringen

**Sunnmøringen** er ei tidlegare norsk avis som kom ut på Stranda i Møre og Romsdal. Ho hadde kommunane Stranda og Stordal som nedslagsfelt. Frå 2021 vart ho slått saman med *[[Sykkylvsbladet]]* til den nye avisa *[[Nyss]]*.

Siste utgåve av *Sunnmøringen* kom ut 17. desember 2020.

Ansvarleg redaktør frå 1994 til 2007 var Helge Søvik. Frå 2018 var Renate Furre Henriksen-Sandvær redaktør og dagleg leiar, og ho vart også den siste som hadde denne stillinga før avisa gjekk inn. 

Avisa var eigd av Sunnmørsposten.

## Opplagstal

## Fotnotar
Asylsøkjar

Ein **asylsøkjar** er ein person som på eiga hand kjem seg inn i eit land og søkjer om vern (asyl) mot farlege humanitære eller politiske forhold i heimlandet. Etter Folkeretten har alle rett til å søkja om asyl i andre land. Dersom asylsøknaden vert godkjend, får utlendingen status som flyktning.

## Noreg
Asylsøkjarar i Noreg må venda seg til politiet når dei kjem inn i landet. Dei vert då teken inn til eit såkalla *asylintervju*. Søknaden vert handsama av Utlendingsdirektoratet (UDI). Handsaminga tek normalt om lag eit år, men det finst ikkje noko maksimaltid. Medan søknaden vert handsama, bur asylsøkjaren på eit asylmottak. 

Dersom asylsøkjaren får opphald i Noreg, vert han overført til den kommunen der han skal bu permanent, anten i eit asylmottak eller i ein privat bustad. Dei fleste asylsøkjarar som får opphald i Noreg, får ikkje innvilga asyl, men får *opphald på humanitært grunnlag*.

Dersom asylsøknaden vert avslått, kan søkjaren anka til Utlendingsnemnda (UNE). Om klagen vert avvist, skal asylsøkjaren verta send til heimlandet att. Nokre asylsøkjarar vel då å halda fram med opphaldet sitt i Noreg, men har då ikkje opphaldsløyve, og oppheld seg dermed ulovleg i landet.

For asylsøkjarar som har fått avslag på søknaden, men som ikkje kan returnerast, til dømes fordi dei ikkje har eit kjent heimland, er det oppretta spesielle ventemottak. Desse mottaka har vorte kritiserte av innvandringsmotstandarar som meiner at asylsøkjarar må sendast ut av landet. På den andre sida har det kome kritikk frå asylsøkjarar som meiner at forholda ved desse mottaka er for dårlege. I juli 2010 braut det ut opptøyer ved Lier ventemottak og Fagerli ventemottak. Mottaket på Fagerli vart stengd etter dette, på grunn av brannskadar.

## Kjelder
*Utlendingsdirektoratet
Eng

Ei **eng** er ei slette der det oftast vert dyrka gras eller andre ikkje-vedplantar, som blomar. Ho kan ofte verte kutta for innsamling av høy til bufe som kyr, sauer og geiter. Ei eng som tidlegare har vore åker vert kalla ei «ekre» eller ei «attlege».

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Truga artar

**Truga artar** er artar (som dyr eller plantar) som er truga av utrydding. Artar kan trugast av ulike grunnar, som habitatendringar eller for sterk predasjon, og har i våre dagar ofte årsak i menneskelege handlingar.

For å hindra at ein art skal utryddast heilt kan ein setja i verk tiltak som freding, forbod eller avgrensingar av jakt, fiske, plukking eller anna forstyrring av truga artar eller tilhaldsstadene deira. Slike tiltak kan vera med på å gjera artane mindre truga, kanskje tilmed livskraftige. For å identifisera truga artar som treng tiltak, driv ein med *raudlisting*, der artane blir klassifiserte etter kor levedyktige dei er. Alle truga artar kjem likevel ikkje med på desse listene,og kan forsvinna utan at ein legg merke til det.

## Raudlisting

Ei internasjonal og fleire nasjonale *raudlister* gjev i dag oversyn over ei rekkje truga artar, og i kva grad dei er truga. Dei truga artane blir delte inn i *sårbar*, *sterkt truga* eller *kritisk truga*. 

### Kritisk truga artar

CR, Critically endangered, viser til artar som har svært høg risiko for å døy ut – 50 prosent sannsyn for å døy ut innan 3 generasjonar, minimum 10 år. 

:Oversyn over kritisk truga artar

### Sterkt truga artar
EN, Endangered, viser til artar som har svært høg risiko for å døy ut – 20 prosent sannsyn for å døy ut innan 5 generasjonar, minimum 20 år. 

:Oversyn over sterkt truga artar

### Sårbare artar

VU, Vulnerable, viser til artar som har høg risiko for å døy ut (10 prosent sannsyn for å døy ut innan 100 år).

:Oversyn over sårbare artar

**[[Nær truga]]** (NT, Near threatened) viser til artar som kan bli truga og dermed ikkje er heilt livskraftige.

## I Noreg
Ifølgje Norsk Raudliste 2006 er 1&nbsp;988 artar truga i Noreg. 258 artar er kritisk truga, og kan bli utrydda i Noreg i løpet av ein tiårsperiode.

## Sjå også
* Verdas naturvernunion

## Kjelder

* Miljøstatus i Norge: Truede arter 
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Endangered species|Endangered species]]» frå ,  den 15. juli 2010.*  


## Bakgrunnsstoff
* Miljøstatus i Norge: Truede arter
Liabygda

**Liabygda** er ei bygd med 260 innbyggjarar i Stranda kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke. Liabygda ligg på nordsida av Storfjorden med vegsamband etter Riksveg 650 til Stordal kommune i vest og til Valldal i Norddal kommune i aust. Liabygda har samband til kommunesenteret Stranda via ferje frå Gravaneset. Liabygda består av grendene Li, Overå, Ringset og Stavseng. 

Her ligg også fleire nedlagde fjellgardar, mellom anna Ansok. Her kom Sakarias Ansok frå. Han skreiv ei rekkje med artiklar og seinare tre bøker (*Eld som slokna*, *Far etter folk* og *Menneske vi møtte*) om livet ved fjellgardane langs Storfjorden.
Novalis

**Novalis**, eigentleg **Friedrich von Hardenberg** (), var ein diktar frå den tidlege bolken av den tyske romantikken.

## Liv og virke
### Tidlege år
Friedrich von Hardenberg var son av Erasmus von Hardenberg, ein tidlegare bergverksmann som og var ein streng metodist. Mora heitte Augusta Bernhardine, fødd von Bölzig. Friedrich var nesteldst av ellve born. Det vart sagt om guten at han var innovervendt, med store draumar, og at faren trudde han var noko tilbakeståande. Om faren var streng, heldt han seg mest til mora. 

Då Friedrich var ni år, vart han alvorleg sjuk, men etter dette tok han seg kraftig opp, og vart ein ihuga lesar. Mora vart sjuk i 1784, og kom seg aldri etter dette. Faren ville at Friedrich skulle studere til prest, men sjølv ville han noko anna. Han fekk omsider stønad i dette, og kom med tida til universitetet i Jena, der han skulle studere juss.

### Studieår
I Jena møtte Hardenberg andre unge diktarar og filosofar, mellom desse Friedrich Schiller. Han var ferdig uteksaminert i 1794. Schiller vart ein god ven resten av livet. Hausten 1794 vart han brått oppteken av Sophie von Kühn, ei pur ung jente på tretten år. Dette møtet vart med tida til eit alvorleg svermeri, men ikkje meir. Ho døydde av ein sjukdom hausten 1795, knapt 15 år gamal. Dette vart eit vendepunkt for Friedrich von Hardenberg, som no tok namnet Novalis, og la seg etter diktinga. 

### Diktaren
Dei neste åra skreiv Novalis ei lang rekkje dikt og songar. Mellom desse er samlinga *Geistliche Lieder* frå 1798, som vart mykje lesen i venekrinsen, sjølv om boka ikkje vart utgjeven etter at Novalis var daud. Han var no mykje i lag med Friedrich Schlegel og Ludwig Tieck. 

### Siste leveåra
Frå 1800 av tok Novalis til å skrante. Han vart gradvis meir og meir sjuk, og døydde i februar 1801. Eit minnesmerke vart sett på grava hans i 1872. 

## Kjelder
Bård Løken

**Bård Løken** () er ein norsk fotograf fødd i Vadsø og busett i Elverum. 

Løken har vore fotograf sidan 1985. Han har teke bilete til fleire bøker og samarbeida med ei rekkje av Noregs mest kjende forfattarar frå starten av 1990-talet. Primært er det natur og landskap som står hjartet til Løken nærast. Han har vore bilderedaktør for dei siste fire utgåvene av NAF Veibok. 

Løken er medlem av samskipnaden Norske Naturfotografer og knytt til biletbyrået Samfoto .

## Bibliografi

* *Oslomarka - Årstidene, naturen, stemningene*, Ernst G. Mortensens forlag (1993) ISBN 82-527-1131-6
* *Markaboka* (med Jørn Areklett Omre), Orion forlag (1995)
* *Jotunheimen, bill.mrk. 2469* (med Erlend Loe), Orion Forlag (2000) ISBN 82-458-0425-8
* *Med kamera i naturen*, Naturforlaget (2001) ISBN 82-7643-183-6
* *Norway: facing the north* (med Trym Ivar Bergsmo), Det statlege kinesiske kulturforlaget, Beijing, Kina (2001) ISBN 7-5039-1981-7
* *Norske omveier - i blues og bilder* (med Lars Saabye Christensen), Orion Forlag (2005) ISBN 82-458-0738-9
* *Inn i naturen* (med Jan Chr Næss), Damm (2007) ISBN 978-82-04-12983-3
* *Naturlig rik* (med Mia Svagård), Tun (2007) ISBN 9788252931396 
* *Industrispor* (med div forfattere), Aschehoug (2008) ISBN 978-82-03-23606-8
* *Hedmark i dikt og bilder* (med Jørn Areklett Omre, redaktør Knut Imerslund), Kom Forlag (2009)
Gnistan

***Gnistan*** eller *M–L-Gnistan* var ei svensk venstreside-avis som kom ut frå 1967 til 1989, i dei fleste åra som vekeavis. Ho vart utgjeven av Kommunistiska förbundet marxist-leninisterna (KFML), ein organisasjon som sidan bytte namn til Sveriges Kommunistiska Parti (SKP) – og endå seinare til Solidaritetspartiet.

Gnistan tente som eit svensk forbilete då den norske avisa *[[Klassekampen]]* vart etablert i 1969.

## Historie
Gnistan vart starta i 1967 blant folk i opposisjon i det *gamle* SKP, seinare kalla Vänsterpartiet Kommunisterna (VPK). Initiativet vart teke av ei gruppe rundt Nils Holmberg. I 1965 hadde Holmberg starta det meir teoretiske tidsskriftet *Marxistisk Forum*. No ville dei lage noko avisprega, eit nytt «regelbundet - helst en gång i veckan - utkommande informations- och propagandaorgan, som kompletterar MF».

Første nummer av *Gnistan* kom i april 1967, og var ein enkel stensilert trykksak i folioformat. Opplaget var 500 eksemplar. Då KFML vart danna midtsommars same år vart *Gnistan* det nye forbundet sitt sentrale organ. Ho vart snart ei offsettrykt avis, og opplaget auka raskt.

I 1970 vart KFML splitta, då ei gruppe med tyngdepunkt i Gøteborg forlét organisasjonen, danna KFML(r) og starta si eiga avis *[[Proletären]]*. Dette ramma Gnistan hardt, sidan trykkeriet og heile apparatet rundt avisa låg i Gøteborg. Splittinga førte òg til eit kort opphald i utgjevinga av Gnistan.

På første delen av 1970-talet voks likevel avisa. Ved årsskiftet 1971-72 flytta ho frå Gøteborg til Stockholm. *Gnistan* vart etter kvart vekeavis i tabloidformat. Avisa la vekt på å mobilisere lesarar og medlemmar i utgjevarorganisasjonen til å skrive, og midt på 70-talet hadde Gnistan lokale korrespondentar på 34 ulike plassar i Sverige, einskilde stader organisert som små lokale redaksjonar. I 1976 nådde *Gnistan* eit opplag på 17&nbsp;000. Avisa hadde meir enn 6000 faste abonnentar, vart selt på gater og torg og distribuert i svenske Pressbyrån (a la norske Narvesen). Då vart ho òg gjeven ut i finskspråkleg versjon, *[[Kipinä]]*, tolv gonger i året. På denne tida hadde SKP ambisjonar om å gjere Gnistan til dagsavis.

Fire år seinare måtte SKP oppsummere splid og motgang for organisasjonen og avisa: I 1980 hadde mengda abonnentar falle til om lag 4000, og laussalet til om lag 3000. Kampanjen for å gjere *Gnistan* til dagsavis vart no karakterisert som ønskjetenking; basert på «ett stort mått av subjektivism». I 1984 var mengda abonnentar falle til 2000. Fallet i laussalet var endå meir dramatisk.

I 1986 skifta SKP namn til Solidaritetspartiet, og vedtok eit partiprogram utan bindingar til nokon kommunistisk tradisjon: «M-L» vart kutta frå namnet til avisa, som vart omdøypt til *Solidaritets-Gnistan*. Dei siste åra ho kom ut vart ho publisert berre kvar tredje veke, og då avisa til slutt vart lagt ned ved utgangen av 1989 vart abonnentane tilbode å få tilbake uteståande pengane sine.

## Redaktørar
* 1967–1971: Nils Holmberg
* 1971–1975: Per Axelson
* 1975–1976: Gunnar Ohrlander
* 1976–1980: Stefan Lindgren
* 1980–1986: Peppe Engberg
* 1986–1989: Sanna Vestin

## Kjelder
Gunnar Ohrlander

**Gunnar Ohrlander** () var ein svensk journalist og forfattar.

Ohrlander var òg kjent under pseudonymet *Doktor Gormander*, med ei satirisk penn som verka i svenske aviser som Gnistan, Aftonbladet og Flamman.

På 1970-talet var han òg aktiv som dramatikar. Han arbeidde med Fria Proteatern, og skreiv mellom anna *NJA-pjäsen*. Ohrlander var redaktør for SKP si avis Gnistan i tida 1975-1976. I 1990 vart han tildelt Svenska Deckarakademins debutant-diplom. Han var gift med Helena Henschen.

## Bibliografi
* *Doktor Gormander slår till*, 1966
* *Skriet från Bagarmossen*, 1967 (under pseudonymet Doktor Gormander)
* *Tages lilla ljusblå* eller *Dr Gormander i maktspelet*, 1968
* *När barnen tog makta*, 1969 (under pseudonymet Doktor Gormander)
* *Blågul atom*, 1970
* *När barnen gick i strejk*, 1971 (under pseudonymet Doktor Gormander)
* *Gormander slår tillbaka*, 1972
* *Ska skyddsombuden få-sparken-böter-fängelse?*, 1973
* *Hoppet sitt här*, 1977
* *Kunskap i skolan*, 1981
* *Katten spelar silverflöjt*, 1985
* *Åsas journal*, 1986
* *Det ska fan vara dörrvakt i himlen*, 1987
* *Såg minns jag framtida*, 1988
* *Downwind*, 1990
* *Exit Prag*, 1991
* *Sagoresor i det nya Tyskland*, 1991
* *Den brinnande staden*, 1992
* *Livet mitt som kund*, 1993
* *Älskade Maria*, 1993
* *Efterlyst*, 1994
* *Hjärtslag i vården*, 1996
* *Allt för dig*, 1998
* *Sjökrogar och krögarrecept*, 1999
* *Bleka oskuld*, 2000
* *Det har jag aldrig sagt*, 2004
* *Sjökrogar*, 2005
* *Den gudarna älskar – om konsten att överleva som lärare*, 2009

## Bakgrunnsstoff
* Stefan Lindgren: Omtale etter Gunnar Ohrlanders død
Avisa Alt for Norge

***Alt for Norge*** var namnet på ei av dei illegale avisene som vart utgjevne under den tyske okkupasjonen av Noreg.

*Alt for Norge* presenterte seg som «organ for den nasjonale fronten» og vart gjeve ut av «sentralkomiteen for det Kommunistiske partiet». Avisa vart utgjeven i 1944 og 1945, av Noregs Kommunistiske Parti, NKP. I 1944 kom ho ut kvar 14. dag, og var ei lita firesiders trykksak i boktrykk. Opplaget svinga mellom 10&nbsp;000 og 30&nbsp;000, og sidan dei illegale avisene sirkulerte innebar dette truleg ein lesarkrets på meir enn hundre tusen.

*Alt for Norge* var eit talerør for den aktive motstandskampen, med slagord som «Organisert utryddelseskrig mot angiverne er folkets krav!» og oppfordringar til konkrete aksjonar: «Patrioter! Slutt lag i grupper på 3 mann, skaff dere håndvåpen, og slutt dere til den organiserte utryddelseskrigen mot Gestapo! Skyt ned angiverne hvor de treffes!»

*Alt for Norge* hadde òg front mot dei britiske styrkane, når desse gjekk til åtak på kommunistleia motstandsrørsle i andre land: «Alarm: Engelskmennene har åpnet ild mot motstandsbevegelsen i Grekenland. Delvis det same i Belgia. Dette er et alarmsignal for oss alle! Protester mot englendernes framferd hvor du kan!»

## Sjå òg
*NKP-pressa

## Kjelder
Primadonna

**Primadonna** (italiensk «førstedame») eller **prima donna**, opphavleg nytta i operaselskap, er den leiande songarinna i operahuset, den personen som dei viktigaste rollene ville vorte gjeven til. Primadonnaen var normalt, men ikkje nødvendigvis ein sopran. Den tilsvarande omgrepet på den mannlege hovudrolla (nesten alltid ein tenor) er «**primo uomo**».

Desse primadonnaene (*prime donne* på italiensk) vart ofte rekna som egoistiske, urimelege og irritable, med ein ganske høg oppfatning av seg sjølv som ikkje vart delt av andre. Om dei verkeleg er meir forfengelege eller meir temperamentsfulle enn andre songarar (eller andre folk i operahus) er ikkje underbygt; omgrepet skildrar ofte ein forfengeleg, motbydeleg og temperamentsfull person som ein trass irritasjon ikkje kan vere for utan.

Kjente primadonnaer har ofte fått operaentusiastar til å dele seg inn i rivaliserande «klubbar» som støtter ein songar over ein annan. Rivaliseringa mellom dei respektive fans av Maria Callas og Renata Tebaldi, til dømes, var ein av dei mest kjende, trass i venskapet mellom dei to songarane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Primadonna|Primadonna]]» frå ,  den 16. juli 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

### Litteratur
* Rupert Christiansen, *Prima Donna: A History*, Viking, 1985. ISBN 0-670-80482-7
Johann David Heinichen

**Johann David Heinichen** () var ein tysk barokkkomponist og musikkteoretikar.

Far til Johann David Heinichen, Michael Heinichen, hadde studert musikk ved den prestisjetunge Thomasschule Leipzig, og var kantor i Pegau og pastor ved landsbykyrkja i Krössuln. Johann David gjekk òg på Thomasschule i Leipzig der han studerte musikk med Johann Schelle og seinare tok orgel- og cembaloleksjonar hos Johann Kuhnau.

Frå 1702 studerte Heinichen jus ved universitet i Leipzig, og vart jurist i 1705-1706. Tidleg på 1700-talet var jus-studiet ein vanleg utdanningsveg for komponistar, òg Kuhnau, Graupner og Georg Philipp Telemann var juristar. Heinichen praktiserte som jurist i Weissenfels til 1709, men var framleis interessert i musikk og komponerte samstundes operaer. I 1710 publiserte han den første utgåva av avhandlinga si om generalbass. Han budde i Italia, stort sett i Venezia, i sju formative år.  

I 1717 vart han kollega med Johann Sebastian Bach ved hoffet til Prins Leopold av Anhalt-Köthen, seinare  kapellmeister ved det saksiske hoffet i Dresden der lutheranaren Heinichen komponerte mykje katolsk kyrkjemusikk. I 1721 gifta Heinichen seg i Weissenfels og det einaste registrerte barnet hans vart fødd i januar 1723.

Heinichen leid av tuberkulose og hadde i sine siste år særs dårleg helse slik at kollegaene hans Jan Dismas Zelenka og Giovatni Alberto Ristori (1692-1755) ofte måtte utføre oppgåvene hans. 

I sine siste år underviste han Johann Georg Pisendel og Johann Joachim Quantz i komposisjon og arbeida på avhandlinga si om generalbass. Dette verket er ein av dei viktigaste kjeldene til musikkteorien på 1700-talet.

Musikken til Heinichen opplever fornya interesse, nokre av messene hans og det siste verket hans, eit Magnificat, er vorte spelt inn på CD. 

## Sjå òg
*Kvintsirkelen vart først publisert av Heinichen i *Der General-Bass in der Composition* (1728).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johann David Heinichen|Johann David Heinichen]]» frå ,  den 16. juli 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Biografi på classical.net
* Deutsche Grammophons katalog over Heinichen CD 
* Urtext av instrumentalmusikk frå Prima la musica!
Trym Ivar Bergsmo

**Trym Ivar Bergsmo** () er ein norsk naturfotograf og biletkunstnar, busett i Harstad.

Han er utdanna ved Brooks Institute i Santa Barbara, California. Bergsmo har gjeve ut fleire bøker, vore involvert i ei rekkje multimedia- og teaterprosjekt og hatt mange fotoutstillingar. Fotografisk er han spesielt kjend for bileta sine frå Lofoten og Nord-Noreg. Filmen *Det du ser er sant, så sant du ser det* er ein dokumentar om Bergsmo (vist på NRK1 og NRK2 i 2001/2002).

Bergsmo sine bilete er blant anna kjøpte inn av Nordnorsk Kunstmuseum i Tromsø, Den kongelege Norske Ambassaden i Moskva og H M Dronning Sonja.

Han er medlem av samskipnaden Norske Naturfotografer, Nordnorske Bildende Kunstnere og knytt til biletbyrået Samfoto.

## Bibliografi
* *Den andre siden av blått*, Cappelen (1996) ISBN 8202159369
* *The other side of blue*, Cappelen (1996) ISBN 8202167442
* *Norway: facing the north* (med Bård Løken), Det statlege kinesiske kulturforlaget, Beijing, Kina (2001)
* *Boazojahki, et år med reindriftssamene*, Pantagruel Forlag (2001) ISBN 8279001263
* *Lofoten*, Pantagruel Forlag (2001) ISBN 9788279001034
* *Kirkemellom*, Forlaget God Strek (2003) ISBN 8291984077
* *Den Arktiske Drømmen*, Cappelen (2007) ISBN 9788202263737
* *The Arctic Dream*, Cappelen (2007) ISBN 9788202273507

## Utstillingar
* 1986 Debutantutstilling, Hadsel Kunstforening.
* 1986 SKINN, Sortland, Leknes, Andenes, Lødingen, Narvik og Mosjøen.
* 1988 Hadsel Kunstforening
* 1989 Vågan Kunstforening
* 1990 Karlsruhe, Tyskland, nordnorske landskap / frigjeringa av Aust-Tyskland
* 1991 Hadsel Kunstforening
* 1993-1994 Reisande utstilling i Tyskland, Nordnorske landskap.
* 1994-1995 Karlsruhe, Tyskland.
* 1997 Festspillene i Nord-Noreg.
* 1997 Hadsel kunstforening
* 2002 Festspillene i Nord-Norge, Harstad juni 2002.
* 2003 Alta Museum
* 2003 Hadsel Kunstforening
* 2003 Nordlysfestivalen (Festivalkunstner) i Tromsø
* 2003 Tromsø Museum
* 2004 Galleri Nord-Norge, Harstad Kunstforening
* 2004 Norsk Folkemuseum
* 2004 Samisk Kunstnersenter, Karasjok
* 2004 Sámi Museum, Inari, Finland

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstadTrym Ivar Bergsmo
Johann Adolf Hasse

**Johann Adolf Hasse** () var ein tysk komponist under barokken.

## Liv og virke
Hasse var fødd i Bergedorf ved Hamburg. Han starta som operasongar, tenor, i Hamburg i 1718 og Braunschweig i 1721, og debuterte i 1721 i operaen *Antiochus*. Frå 1722 studerte han komposisjon hos Nicola Porpora og Alessandro Scarlatti i Napoli. Operaen hans *Sesostrate* hadde premiere i 1726 og vart ein så stor suksess at han vart ein kjend komponist i heile Italia. Året etter, i 1727, vart han kapellmeister ved konservatoriet i Venezia. I 1730 gifta han seg med songarinna Faustina Bordoni, og han skreiv sidan alltid primadonnapartia i operaene sine for ho. 

I 1731 vart paret tilsett ved hoffoperaen i Dresden, han som kapellmeister og ho som songar. Før 1740 var han mest i Italia der han skreiv fleire operaer og dominerte scenen. I 1733 kom han til London for å sette opp operaen sin *Artaserse* og konkurrere med Georg Friedrich Händel, men gav ganske snart opp konkurransen. Av økonomiske årsaker vart han og hustrua avsette frå tenestene deira i Dresden i 1763. Han reiste då først til Wien der han komponerte for hoffoperaen, og til slutt til Venezia, der han levde livet ut.

Hasse skreiv over 70 operaer, 14 oratorium, 5 Te Deum, fleire messer, eit rekviem, diverse misererer, litanier, motettar, salmar, kantatar, klaverkonserter og sonatar, fløytekonserter med meir. Han sette opp nesten alle librettoane til Pietro Metastasio, fleire av dei meir enn ein gong. 

Få komponistar som var så kjende i levetida si har vorte så grundig gløymd som Hasse. Årsaka er nok at han for det meste skriv for smaken som rådde på denne tida, den han kjente og kunne tilfredsstille. Paret Hasse danna ein spydspiss for den italienske operaen både kompositorisk og når det gjaldt utføring. Operakomponisten Christoph Willibald Gluck avviste seinare denne smaksretninga som han meinte bestod av endelause ariar komponert etter same mal for å vise dugleiken til songarinna, med einsformige moduleringar og slett orkestrering, men på den andre sidan òg med elegant flytande melodiar som viste songstemma sine mogelegheiter.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johann Adolf Hasse|Johann Adolf Hasse]]» frå , den 16. juli 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
Pitta

__NOTOC__
***Pitta*** er ei biologisk slekt av fuglar i familien Pittidae som lever i eit belte frå Afrika gjennom India, søraustlege Asia, Ny-Guinea og til Australia. Dette er sky, fargerike fuglar som beitar på skogbotnen. Dei er langbeinte og korthala med avrunda venger. Begge foreldra tar del i reirbygging, ruging og oppseding av ungane. Rugetida er rundt 17 dagar, og ungane er nakne og hjelpelause ved klekking.

Ei gruppe av ca. 50 artar neotropiske fuglar, maurpittaer, liknar pittaer med sin hoppande gangart, åtferd i løynd, med lange bein og korte halar.

## Artslista

Slekta *Pitta* inneheld 14 artar, fordelt frå Afrika til Australia, gjennom sørlege, austlege og søraustlege Asia, Ny-Guinea, og Salomonøyene. Dette var tidlegare den einaste slekta i familien, som då innehelt 31 artar. Men etter ein studie frå 2006 blei to andre slekter, *Erythropitta* og *Hydrornis*, skilde ut, sjølv om alle medlemmer av familien heldt fram å vere kjente som pittaer.

Slekta *Pitta* i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.9 frå august 2014 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*.

* Praktpitta, *Pitta angolensis*, African Pitta, LC, Vieillot, 1816
* Grønbrystpitta, *Pitta reichenowi*, Green-breasted Pitta, LC, Madarász, 1901
* Indiapitta, *Pitta brachyura*, Indian Pitta, LC, Linné, 1766
* Båvengpitta, *Pitta moluccensis*, Blue-winged Pitta, LC, Müller, 1776
* Nymfepitta, *Pitta nympha*, Fairy Pitta, VU, Temminck & Schlegel, 1850
* Hettepitta, *Pitta sordida*, Hooded Pitta, LC, Müller, 1776
* Asurpitta, *Pitta steerii*, Azure-breasted Pitta, VU, Sharpe, 1876
* Palettpitta, *Pitta versicolor*, Noisy Pitta, LC, Swainson, 1825
* Kvitbrystpitta, *Pitta maxima*, Ivory-breasted Pitta, LC, Müller & Schlegel, 1845
* Elegantpitta, *Pitta elegans*, Elegant Pitta, LC, Temminck, 1836
* Salomonpitta, *Pitta anerythra*, Black-faced Pitta, VU, Rothschild, 1901
* Mangrovepitta, *Pitta megarhyncha*, Mangrove Pitta, NT, Schlegel, 1863
* Satengpitta, *Pitta superba*, Superb Pitta, EN, Rothschild & Hartart, 1914
* Irispitta, *Pitta iris*, Rainbow Pitta, LC, Gould, 1842

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pitta|Pitta]]» frå ,  den 20. oktober 2014.*  
  
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
Johann Kuhnau

**Johann Kuhnau** () var ein tysk komponist og organist. Han var forgjengaren til Johann Sebastian Bach som organist og kantor i Thomaskyrkja i Leipzig. 

Kuhnau var son av ein møbelsnekkar i Geisling. Han fekk stipend for å gå på den kjende Kreuzschule i Dresden og studerte deretter både filosofi og jus i Leipzig før han tiltredde ei stilling som kantor i Zittau. Slike studium hadde vore det normale for kantorar heilt sidan reformasjonen. Han vart sett på som universalgeni blant musikarar i samtida si. Johan Adlung skreiv om han: «Eg veit ikkje nokre i ordenen til tonekunstnarane som hadde meir lærdom enn han. Han hadde studert teologi, jus, retorikk, diktarkunst, framande språk, matematikk og musikk.»

I 1682 vendte han tilbake til Leipzig og to år etter fekk han ei stilling som organist i Thomaskyrkja. Frå 1701 etterfølgde han Johann Schelle som Thomaskantor og hadde stillinga til han døydde. Frå same år hadde han òg embetet som universitetsmusikkdirektør. Fleire av elevane hans vart komponistar, mellom andre Johann David Heinichen og Christoph Graupner. 

Kuhnau var særleg kjent for komposisjonane sine for klaverinstrument. Hans «bibelske historier for cembalo» kan reknast som tidlege døme på programmusikk. Hans *Neue Clavierübung* har òg påverka etterfølgjaren hans, Bach. I kyrkjemusikken sin var Kuhnau mindre innovativ, og står meir nær seint 1600-tal enn 1700-talet. Men ved den mangfaldige  og viktige personlegdomen sin må Kuhnau ha gjort eit sterkt inntrykk på sine samtidige.

I seinare  år har det vorte hinta om at Kuhnau kan ha skrive julekantaten som tidlegare var tilskriven Johann Sebastian Bach som BWV 142, noko som har ført til at han ikkje lenger er spelt inn eller framført like ofte som før. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johann Kuhnau|Johann Kuhnau]]» frå , den 17. juli 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff
*  
*
Kantor

Tittelen **kantor** (av latinsk *canere*, «synge») vert innan kristendommen rekna som ein leiar for eit kyrkjekor

## Den norske kyrkja
I Den norske kyrkja har ein kantor det overordna musikalske ansvaret i kyrkjelyden. Tenesteordninga seier at kyrkjemusikktenesta har som føremål å gje kyrkjelyden eit musikalsk uttrykk i gudsteneste og øvrig kyrkjelydsliv. Kantorane til kyrkja er forplikta på dei plan og prioriteringar kyrkjelydsrådet set ned i samråd med kyrkjeleg fellesråd. For å verte kantor i Den norske kyrkje vert det kravd 4 års kyrkjemusikalsk utdanning. Det skjer derimot ofte at søkarar på ei kantorstilling ikkje har kantorutdanning. Då kan det tilsettast andre kvalifiserte søkarar, som får tittelen organist. Ansvarleg for kor og musikk i ei domkyrkje har stillingstittel domkantor.

## Jødedommen
I jødisk samanheng er ein kantor ein vanlegvis profesjonell forsongar eller solist i synagogen (synonym: hazzán).

## Bakgrunnsstoff
* Utdanning.no sin yrkesskildring av kantor

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kantor|Kantor]]» frå ,  den 17. juli 2010.*
Programmusikk

**Programmusikk** er (klassisk) musikk som representerer eit program – det vere seg ein scene, eit dikt, ei hending eller noko anna ikkje-musikalsk. Det motsette av programmusikk er absolutt musikk. Eit typisk døme på programmusikk er tonediktet.

## Omgrepet

I programmusikk snakkar vi om eit program eller ein idé som ligg utanom det musikalske verket – det kan vere ein litterær eller historisk referanse, ein sjeletilstand etc.  Programmusikk har slik sett ein referanse i menneskeleg erfaring som lèt seg skildre verbalt.

Omgrepet er nesten utelukkande nytta om den europeisk klassiske musikken, og særskild innan romantisk musikk. Det vert vanlegvis berre nytta om instrumentalmusikk, ikkje om viser eller opera.

## Døme
Beethovens 6. symfoni, den såkalla Pastoralesymfonien, «fortel» ei historie om livet på landet, og dei ulike pastorale scenene kan kjennast att i formspråket til musikken. Eit døme på norsk programmusikk er dei fem symfoniske dikta av komponisten Hjalmar Borgstrøm der diktet *Hamlet*, skriven for orkester og klaver, vert rekna å vere hovudverket hans.

## Kritikk

Ein annan komposisjon av Beethoven, den såkalla «Måneskinnssonaten», er nytta for å framstille denne måten å oppfatte musikk på som upåliteleg og tilfeldig.  Det vert hevda at Beethoven ikkje tenkte i programmusikalske banar i det heile tatt då han skreiv denne komposisjonen, som i røynda har namnet «Pianosonate nr. 14 i ciss-moll quasi una Fantasia». Tilnamnet *Måneskinnssonaten* stammar frå musikkjournalisten Rellstab etter ein båttur på Vierwaldstätter See, fleire år etter Beethoven døydde. Fantasien gir lyttaren lov til å fantasere og assosiere.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Programmusikk|Programmusikk]]» frå ,  den 17. juli 2010.*
Kyrkjemusikk

**Kyrkjemusikk** er musikk som vert nytta i gudstenesta. I vidare forstand vert omgrepet òg nytta om musikk til alminneleg kyrkjeleg bruk, ikkje berre til gudstenestebruk. Kyrkjemusikken samlar eit andeleg og eit musikalsk siktemål. Kyrkjemusikken tolkar og formidlar kristen tru. Den er kyrkjelyden sitt felles svar på Guds tale til menneska, støttar og gir næring til det andelege livet i kyrkjelyden. 

Kyrkja er ein stad der ein syng og spelar for den treeinige Gud. Kyrkjemusikken kjem til
uttrykk på ulike måtar: i gudstenester og kyrkjelege handlingar, i kor og konsertar, i
heimen og i ulik pedagogisk verksemd.

## To hovudgrupper
Kyrkjemusikk kan delast inn i to hovudgrupper: 

### Kyrkjemusikk knytt til song
Dei viktigaste formene er hymne, kantate, koral, motett, messe, oratorium, pasjon, rekviem og lovsong.

### Kyrkjemusikk som står aleine
Nokre viktige former er bryllupsmarsj, interludium, preludium, postludium, sørgemarsj.

## Tidleg kyrkjemusikk
Her finn vi omgrep som gregoriansk song og kyrkjetoneartar. Inntil renessansen skreiv komponistane nesten berre kyrkjemusikk. I Noreg finst døme på musikk frå mellomalderen i Olavsmusikken. 

## Store komponistar
Johann Sebastian Bach, Dietrich Buxtehude, Georg Friedrich Händel, Girolamo Frescobaldi, og Palestrina er nokre av dei mest kjente komponistane. Men òg dei store komponistane av klassisk musikk skreiv kyrkjemusikk.

## Norske kyrkjemusikarar
Av norske kyrkjemusikarar kan ein nemne Ludvig Mathias Lindeman, Ludvig Nielsen, Arild Sandvold, Knut Nystedt, Egil Hovland, Bjarne Sløgedal og Eilert Hægeland.

## Sjå òg
*Ceciliaprisen
Henry Lawes

**Henry Lawes** () var ein engelsk musikar og komponist.

Han vart fødd i Dinton i Wiltshire, og fekk musikkutdanninga si frå John Cooper, som er betre kjend under det italienske pseudonymet sitt Giovanni Coperario, ein kjend komponist i dei dagar. I 1626 vart Lawes ein av herrane i det kongelege kapellet, og heldt denne stillinga til Det engelske samveldet sette ein stoppar for kyrkjemusikk. Lawes heldt likevel fram som komponist, og den kjende samlinga hans av vokal musikk, *Ayres and Dialogues for One, To and Three Voyces*, vart publisert i 1653 og to bøker til med same tittelen følgde i 1655 og 1658. Under restaurasjonen av monarkiet i 1660, kom Lawes attende til det kongelege kapellet, og komponerte hymnene til kroninga av kong Karl II. Han vart gravlagd i Westminster Abbey.

Lawes er kjend utanom musikalske krinsar på grunn av venskapen sin til John Milton. Lawes skreiv musikk til maskespelet *[[Comus av John Milton|Comus]]* av Milton, som først vart framført i 1634. Diktaren gjengjeldte dette med å udødeleggjere venen i den kjende sonetten, der Milton skildrar dugleiken til Lawes. 

Henry Lawes var bror til William Lawes, som òg var komponist.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå ,  den 17. juli 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene: 
***
 

## Bakgrunnsstoff
*
Jean-Marie Leclair

**Jean-Marie Leclair l'aîné**, òg kjend som Jean-Marie Leclair den eldre, () var ein fiolinist og ein komponist i barokken. Han vert rekna som grunnleggaren av den franske fiolinskulen. Brørne hans Jean-Marie Leclair den yngre (1703–77), Pierre Leclair (1709–84) og Jean-Benoît Leclair (1714-etter 1759) var òg musikarar. 

## Biografi
Leclair forlet heimbyen Lyon og studerte dans og fiolin i Torino. I 1716 gifta han seg med Marie-Rose Casthanie, ei dansarinne, som døydde kring 1728. Leclair reiste attende til Paris i 1723, der han spelte Concert Spirituel, den viktigaste halvoffentlege musikkserien. Av verka hans finn ein mange sonatar for fløyte og generalbass.

I 1730 gifta Leclair seg for andre gong. Den nye kona var gravøren Louise Roussel, som førebudde trykkinga av alle verka hans frå Opus 2 og frametter. Han vart kalla *ordinaire de la musique* av Ludvig XV i 1733, men Leclair sa opp i 1737 etter ein krangel med Guidon over kontrollen over musique du Roy.

Leclair vart så tilsett av prinsessa av Orange – som var ein flink cembalist og tidlegare student under Händel – og frå 1738 og fram til 1743 tente han tre månader årleg i hoffet hennar i den Haag som ein privat *maestro di cappella*. Han reiste attende til Paris i 1743. Den einaste operaen hans, *Scylla et Glaucus*, vart framført for første gong i 1746 og har vorte sett opp i moderne tider. Frå 1740 og fram til han døydde tente han hos hertugen av Gramont.

Leclair var ein kjend fiolinist og komponist. Han tok til seg alle dei nasjonale stilartane i Europa. Mange av suitane, sonatane og konsertane hans, samt operaen hans, har overlevd, medan nokre vokale verk, ballettar og anna scenemusikk er gått tapt. 

## Mord
I 1758, etter at han skilde seg frå den andre kona si, kjøpte Leclair eit lite hus i eit farleg nabolag i Paris, der han vart funnen knivdrepen i 1764. Sjølv om mordet av han er eit mysterium, er det mogeleg at eks-kona hans var involvert for å få pengane hans, men den største mistanken er retta mot nevøen hans, Guillaume-François Vial.

Om det var slektningane hans som ikkje tilgav at han hadde forlate familien, eller andre, så vart han knivstukken i ryggen rundt den 23. oktober 1764. Han var då så isolert frå omverda at han først vart funnen to månader seinare. Han vart funnen på golvet på rommet sitt og heldt den raude Stradivariusen sin inn til brystet. På overflata av fiolinen frå 1721 etterlet han seg ein mørk flekk. 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jean-Marie Leclair|Jean-Marie Leclair]]» frå , den 17. juli 2010.*
Politisk økonomi

**Politisk økonomi** var den opphavlege termen for studiet av produksjon, handlingar som kjøp og sal, samt tilhøvet til lova og til styresmaktene. 

Termen vart brukt allereie på 1700-talet om studiet av økonomien til ein stat. Nokre politiske økonomar støtta arbeidsverditeorien. Blant dei mest kjende tilhengarane av denne teorien finn ein personar som John Locke, Adam Smith og Karl Marx). Deira utgangspunkt var at det var arbeidet som skapte grunnlaget for verdiane i samfunnet. Mange politiske økonomar var også opptekne av utviklinga innan teknologien, ei utvikling som gjekk stadig hurtigare og som fekk ei stadig viktigare rolle innan sosiale og økonomiske forhold. 

Seint på 1800-talet blei termen politisk økonomi erstatta av termen samfunnsøkonomi (på engelsk «economics»), ein term som blei brukt av dei som forsøkte å gje studiet av økonomi eit meir matematisk grunnlag. 

I dag blir termen *politisk økonomi* brukt om fleire ulike, men nærskylde tilnærmingar til studiet av økonomisk og politisk åtferd. Politisk økonomi tek mellom anna for seg samspelet mellom politikk og økonomi nasjonalt og internasjonalt. Modellar og metodar hentast frå både samfunnsøkonomi og statsvitskap. Politisk økonomi arbeider både med «økonomisk» åtferd i den politiske prosessen og med «politisk» åtferd i markedet.
Rick Riordan

**Rick Riordan** () er ein amerikansk forfattar frå San Antonio i Texas. Han er mest kjend for å ha skrive fantasyserien om Percy Jackson, som omfattar fem bøker.

## Kjelder

* Henta inn frå engelsk wikipedia, 17. juli 2010.
Samfunnsøkonom

Ein **samfunnsøkonom** er ein person med eksamen på hovudsfagsnivå i samfunnsøkonomi, grada cand.oecon. Tittelen var tidlegare *sosialøkonom*. Både embetseksamen og hovudfagseksamen i økonomi gav tittelen samfunnsøkonom. Embetseksamen innebar et studieløp i økonomi på 5 år, medan hovudfagseksamen kravde 4 år. For hovudfagseksamen var det i tillegg eit krav om halvtanna års studiar i andre fag i tillegg til økonomistudia.

## Bakgrunnsstoff
* Utdanning.no si yrkesbeskriving av samfunnsøkonom
Matthew Locke

**Matthew Locke** () var ein engelsk barokkomponist og musikkteoretikar.

Som gut fekk Locke lære i koret i Exeterkatedralen, under Edward Gibbons, bror til Orlando Gibbons. 18 år gammal reiste Locke i Nederland, og vart mogelegeins konvertert til katolisismen medan han var der.

I lag med Christopher Gibbons (son til Orlando), komponerte Locke musikken til *[[Cupid and Death]],* eit maskespel frå 1653 av James Shirley. Musikken deira er den einaste musikken for eit dramatisk verk frå Caroline-tida som har overlevd fram til i dag. Locke var ein av fem komponistar som skreiv musikk for *[[The Siege of Rhodes]]* (1656), ein opera av Sir William Davenant. Dei andre fire var Henry Lawes, George Hudson, Henry Cooke og Charles Coleman. Locke skreiv musikk for fleire operaer av Davenant, *The Cruelty of the Spaniards in Peru* (1658) og *The History of Sir Francis Drake* (1659). Han skreiv musikk for prosesjonsmarsjen i samband med kroninga av Karl II.

I 1673 publiserte Locke *Melothesia,* eit musikkteoretisk verk. Framsida skildrar han som «Komponist for Hans Majestet og organist i kapellet til hennar Majestet.», —altså Karl II og Katrine av Braganza. Locke tente òg hos kong Karl som komponist for blåsarar («musikk for kongen sine sackbutar og kornettar») og komponist for fiolinar. Etterfølgjaren hans i denne stillinga var Henry Purcell og Locke har vorte skilra som mentor for Purcell.  I 1675 komponerte han musikk for *Psyche* av Thomas Shadwell.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Matthew Locke (composer)|Matthew Locke (composer)]]» frå ,  den 17. juli 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Baker, Christopher Paul, red. *Absolutism og the Scientific Revolution, 1600–1720: A Biographical Dictionary.* London, Greenwood Press, 2002.
** Caldwell, John. *The Oxford History of Music: From the Beginnings to C. 1715.*  Oxford, Oxford University Press, 1999.
** Harding, Rosamund E. M. *A Thematic Catalogue of the Works of Matthew Locke with a Calendar of the Main Events of his Life.* Oxford, Alden Press, 1971.

; Referansar 

## Bakgrunnsstoff
*
Haute-contre

**Haute-contre** er ei sjeldan form for ei høg tenorstemme, som var dominerande i fransk barokkmusikk og klassisk opera fram til siste halvdel av 1700-talet. Stemma vart hovudsakleg sungen av menn i soloroller, typisk helte- og elskovsroller.
Barytenor

**Barytenor** er eit musikalsk uttrykk som er ei blanding av orda «baryton» og «tenor». Han vert nytta for å skildra både bariton- og tenorrøyster. I ''Webster's Third New International Dictionary'' er røysta definert som ei «barytonrøyst som i røynda har stemmevidda til ein tenor». Uttrykket vart derimot òg definert seint på 1800-talet og tidleg på 1900-talet i musikalske oppslagsverk som «ei låg tenorrøyst, nesten baryton»

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baritenor|Baritenor]]» frå ,  den 17. juli 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Thurner, Dick, *Portmanteau Dictionary: Blend Words in the English Language*, McFarland & Co., 1993. ISBN 0899506879
**Hubbard, William L., ''The American History and Encyclopedia of Music'', originally published in 1910 ISBN 1417902000

### Referansar
Erkelutt

**Erkelutt** er eit samleomgrep for europeiske luttinstrument med det til felles at dei har to skruekassar montert i lengderetninga til halsen. Kasse nummer to tar opp bordunstrengane, det vil si dei som ikkje vert gripe om med venstre hand.

Omgrepet «erkelutt» er misvisande då det omfattar instrument med ulikt tal på strengar, stemming og funksjon: *arciliuto*, *liuto attiorbato*, chitarrone/teorbe, angelica, barokklutt med svanehals.

## Litteratur
* Christian Ahrens [Red.]: *Laute und Theorbe*, Symposium im Rahmen der 31. Tage Alter Musik in Herne: Herne: Stadt Herne, Fachbereich Kultur, 2006 ISBN 3-9807008-7-9
* Ekkard Schulze-Kurz: *Die Laute und ihre Stimmungen in der ersten Hälfte des 17. Jahrhundert*, 1990, ISBN 3-927445-04-5, zugänglich und erhältlich beim Autoren 
* Robert Spencer: *Chitarrone, Theorbo and Archlute* in: Early Music, Vol. 4 No. 4 (Oktober 1976), 408-422, zugänglich bei David van Edwards

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Erkelutt|Erkelutt]]» frå ,  den 17. juli 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Deutsche Lautengesellschaft (tysk)
* Lynda Sayce (engelsk)
* Erkelutt på safon.org
Marin Marais

**Marin Marais** () var ein fransk gambist og komponist.

## Biografi
Marais vart fødd i beskjedne kår som son av skomakaren Vincent Marais. Etter mora døydde i 1666 vart Marin korgut i St. Germain-l'Auxerrois der onkelen hans Louis Marais var kapellan. Orkesteret i denne kyrkja vart leia av François Couperin «le Grand». Kjente medelevar var Michel Richard de Lalande og Jean-Francois Lalouette, og sistnemnde som var noko eldre enn Marin hjelpte han seinare  til å få teneste ved hoffet til Ludvig XIV av Frankrike. Truleg hadde Marais alt lært seg å spele gambe, for då han i 1672 kom i stemmeskiftet og måtte forlate koret fekk han undervisning av dei mest kjente gambistane i si tid, Nicolas Hotman og den løyndomsfulle Monsieur de Sainte-Colombe, og dei tok truleg ikkje nybyrjarar. 

Frå 1676 spelte Marais i Ludvig 14. sitt *petit Choeur* etter at Jean-Baptiste Lully anbefalte han. Oppgåva til det vesle ensemblet var å akkompagnere songarane.

Lully hadde høge tankar om Marais, og han fekk frå no av spele i alle oppføringane av dei store operaene til Lully, mest i basso continuo-gruppa og vikarierte òg for Lully som dirigent. Marais rekna Lully som komposisjonslæraren sin og tileigna det første bind sitt av *Pièces dei viole* (1686) til han i takksemd.

Marais hadde no sikker inntekt og gifta seg 21. september 1676 med Catherine Damicourt, dotter av ein salmakar. Saman fekk dei 19 barn.

1. august 1679 fekk Marais patent som *joueur de viole de la musique de la Chambre*, eigenhendig underskriven av Colbert og kongen. Marais var dermed sologambist i Det Kongelege Kammerorkesteret. Ei av oppgåvene hans var å spille gambe for kongen. I 1685 vart han medlem av orkesteret *Acadèmie Royale de Musique*. På denne tida byrja Marais sitt rykte som dyktig gambist og komponist å bre seg, og i 1686 debuterte Marais som hoffkomponist med stor suksess. Dessverre er musikken forsvunne.

På anbefaling frå kongen vart Marais i 1705 utnemnd som etterfølgjaren til Andre Campra som leiar for orkesteret *Acadèmie Royale de Musique*. Dette gjorde han i stand til å oppføre meisterverket sitt, operaen *Alcyone* den 18. februar 1706. Marais var orkesterleiar fram til 1710.

På side eldre dagar trekte Marais seg stadig meir tilbake, og i 1725 sa han frå seg posten som «Gambiste du chambre du Roi».

Nokre av dei 19 borna til Marais vart musikarar, dei mest kjende var Vincent (ca 1677–1737) som overtok posten til faren i 1725 og Roland (ca 1685-1750) som det finst to bøker med *Pièces dei viole* etter.

## Litteratur og film
Marin Marais er den sentrale figuren i filmen *Tous les matins du monde* (1991) (på norsk *Alle årets dager*) av Alain Corneau, framstilt av Gérard Depardieu og son hans Guillaume etter romanen med same namn av Pascal Quignard.

Stykket *La Sonnière De Geneviève Du Mont de Paris* vart brukt som filmmusikk i filmen *Liquid Sky* (1982).

## Media

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Marin Marais|Marin Marais]]» frå , den 17. juli 2010.* 


## Bakgrunnsstoff

### Notar

*