Egeisk kultur

**Egeisk kultur** (synonymt med **gresk bronsealder**) viser til dei tidlegaste sivilisasjonane i gresk historie. Geografisk kan kulturen delast inn i *helladisk kultur* på det greske fastlandet, minoisk kultur på Kreta, seinare mykensk kultur på det greske fastlandet og kykladisk kultur på øyane i Egearhavet ved Anatolia. 

På denne tida brukte ein skriftsystem som språkforskarar kallar linear A og linear B. Det fyrste av desse er eldst, og er ikkje blitt tolka. Det andre skriftsystemet er blitt tolka og er ei arkaisk form for gresk, såkalla *minisk gresk.* Andre tekster er truleg skrivne på etokretisk, eit eige språk som ein veit lite om. 

Desse kulturane har etterlate seg storslåtte kunstverk og interessant arkitektur. Ein visste lite om dei før 1800-talet. Oppdaginga av Knossos var eit stort arkeologisk gjennombrot. Utgravingar i Mykene har også hatt mykje å seia.

## Periodeinndeling

### Fastlandet

* Tidleg helladisk EH 2800-2100 f.Kr.
* Mellom helladisk MH 2100-1500 f.Kr.
* Sein helladisk LH 1500-1100 f.Kr.

### Kreta

* Tidleg minoisk EM 3650-2160 f.Kr.
* Mellomminoisk MM 2160-1600 f.Kr.
* Sein minoisk LM 1600-1170 f.Kr.

### Kykladane

* Tidleg kykladisk EC 3300-2000 f.Kr.
* Kastri (mellomkykladisk MC) = EH II-EH III 2500-2100 f.Kr.
* Sein kykladisk LC (fell saman med MM frå ca. 2000 f.Kr.)

## Kykladisk kultur
Den kykladiske kulturen på Kykladene i Egearhavet i sein neolittisk tid og tidleg bronsealder er best kjend for dei flate kvinneidola sine som var skorne ut av den reine kvite marmoren på øya hundreår før den store midtre bronsealderkulturen («minoisk kultur») dukka opp på Kreta i sør. Desse figurane er blitt plyndra frå gravene for å tilfredsstilla ein blomstrande kykladisk antikvitetsmarknad sidan byrjinga av 1900-talet.

## Minoisk kultur

Den minoiske kulturen (ca. 2700–1450 f.Kr.) på Kreta var den fyrste europeiske høgkulturen og ein utvikla bronsealdersivilisasjon som gjennom handel oppnådde stor politisk, kulturell og økonomisk innverknad i heile den indre middelhavsregionen. 

Blømingstida til den minoiske kulturen var perioden mellom år 2000 f.Kr og 1450 f.Kr, då det blei bygd store palass ei rekkje stader på Kreta. I 1450 f.Kr. blei Kreta ramma av jordskjelv som raserte palassa, og nokre år seinare, ca. 1420 f.Kr., blei øya erobra av greske folkeslag med tilknyting til dei mykenske herskarane.

## Mykene
Mykensk kultur, mellom 1600 og 1100 f.Kr., har namn etter utgravingsstaden Mykene, der arkeologar første gong fann restar etter høgkulturane. Arkeologar går ut frå at byen blei grunnlagd av greske folkegrupper. Likevel er det sannsynleg at namnet Mykene ikkje opphavleg er gresk. Byen blei truleg grunnlagd så tidleg som på 1500-talet f.Kr.

Mykene var ein svært stor by, og byggverka tilseier at området har vore tilhaldsstad for ein godt utvikla palasskultur. Byggjestilen til festningsverket, som blei bygd i sentrum av byen ein gong på 1300-talet f.Kr., blei faktisk kalla *kyklopisk* av dei greske etterkommarane, fordi dei meinte at berre kyklopar kunne byggja slike festningsverk.

Minnet om den mykenske stordomstida er overlevert gjennom dei mørke hundreåra i gresk historie, og ei romantisk framstilling av den mykenske perioden dannar grunnlaget for dei kjende greske episke dikta, Iliaden og Odysseen, av Homer.

Ein går ut frå at greske folkegrupper innvandra til Hellas kring 1600 f.Kr. Inntoget til grekarane markerte ein ny epoke i området, sidan dei utvikla ein omfattande bronsealder-sivilisasjon der, som ikkje gjekk under før i 1200-1100 f.Kr. Denne kulturen kan samanliknast med høgkulturane i Mesopotamia og Egypt, men ein veit svært lite om kulturen fordi skriftspråket endå ikkje er tydd.

Det ein likevel veit, er at det var ein høgt utvikla kultur med eit eige skriftspråk, og ei langt større utbreiing enn berre Mykene. Ein veit også at kongar, og andre adelsmenn blei gravlagde i store sirkulære gravkammer, tholosar, saman med gullmasker, sølv og militærutstyr. Det er også funne døme på mumifisering av dei døde.

På eit tidspunkt rundt 1100 f.Kr. braut den mykenske kulturen saman, og grekarane gjekk inn i perioden som historikarar kallar dei mørke hundreåra i gresk historie. Grunnen til at dei blei kalla dei mørke hundreåra er at det ikkje finst nokon skriftlege kjelder frå perioden, og ein har færre arkeologiske funn frå same periode. Det einaste ein veit sikkert er at folketalet brått gjekk nedover.

Tidlegare har den rådande teorien vore at den mykenske kulturen gjekk under på grunn av invasjonen av eit nytt gresk folkeslag, dorarane, men den teorien er no under stor tvil. Ein ser mellom anna at egyptiske kjelder, frå same tidsperiode, nemner ei lang rekkje med uår, der avlingane svikta, noko som mellom anna førte til krigar og folkevandringar. Den mykenske nedgangen fell også saman med ein brå nedgang av ei rekkje sivilisasjonar i Midtausten og Sør-Europa. Mange historikarar meiner at desse uåra kan setjast i samanheng med klimaendringar etter store vulkanutbrot, og at dei var direkte årsaker til den mykenske undergangen. Denne teorien kan også forklara dei store greske utvandringane til øyane i Egearhavet og kysten av Vesleasia for å dyrka nytt land.

## Handel
Ein viss grad av handel blei praktisert svært tidleg, slik det blir bevist av distribueringa av milisk obsidian over heile egearområdet og av nilotisk innverknad på tidleg minoisk kunst. Kretiske fartøy eksporterte til Mílos, Egypt og det greske fastlandet. Miliske vasar kom til Kreta. Etter 1600 f.Kr. er det svært tett handel med Egypt, og egeeiske varer blei sende til alle kystane av Middelhavet. Ingen spor av valuta har dukka opp, utanom usikre øksehovud som var for små til å vera av praktisk nytte. Ein har funne standardvekter i tillegg til representasjonar av støypeblokker. Dei egeiske skrivne dokumenta er endå ikkje beviste (ved å bli funne utanfor område) til å vera brevkorrespondanse med andre land. Representasjonar av skip er uvanlege, men ein har observert fleire på egeiske edelsteinar, edelsteinssegl og vasar. Dei er opne fartøy  med master. Kjennskap til sjøen er bevist gjennom bruken av marine motiv i dekorasjonar.

## Spor etter egeiske sivilisasjonar
Den mest representative staden som til no er utgraven er Knossos som ikkje berre har gitt dei mest varierte, men dei mest kontinuerlege bevisa frå neolitikum til klassisk sivilisasjon dukka opp. Andre viktige stader er Hissarlik, Mykene, Faistos, Hagia Triada, Tiryns, Fylakope, Palaikastro og Gournia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Egeisk kultur|Egeisk kultur]]» frå ,  den 21. oktober 2024.*