open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lomi kraftverk

**Lomi kraftverk** er eit vasskraftverk ved Sulitjelma i Fauske kommune i Nordland. 
Kraftverket nyttar fallet på 580 meter frå reguleringsmagasinet Låmivatnet som er regulert mellom 604 og 580 moh. 

Magasinet vert tilført vatn frå Storelvvatnan som er regulert mellom 798 og 793 moh samt frå nokre bekkeinntak. Delar av nedslagsfeltet til kraftverket er avrenning frå Sulitjelmaisen.

Det er installert 2 turbinar kvar på 60 MW og middels årsproduksjon er på 362 GWh. Samla nedslagsfelt er på 145 km2
 
Kraftverket er eigd av Salten kraftsamband og starta produksjonen i 1979. 

Vatnet vert seinare nytta i Sjønstå kraftverk.

## Kjelder
* NVE
* Salten Kraftsamband
Langvatn kraftverk

**Langvatn kraftverk** er eit vasskraftverk ved Mo i Rana i Rana kommune i Nordland fylke.

Langvatnet er magasin for kraftverket. Vatnet er regulert mellom 41 og 44 moh. Reinforsen kraftverk nyttar òg Langvatnet som magasin. Ranelven vert i periodar overført til Langvatnet ved at elva er oppdemt ved Reinforsen.

Det er installert to vertikale Francisturbinar på totalt 90 MW. Middels årsproduksjon er på 242 GWh.

Eigar er Statkraft.

## Kjelder
* Statkraft
* NVE
Monte Toc

**Monte Toc** er eit fjell nord i Italia som er mest kjend for Vajontdemninga, som vart bygd ved foten av fjellet i 1960. I 1963 raste 350 millionar kubikkmeter med stein ned frå fjellsida av Monte Toc og ut i reservoaret som Vajontedemninga hadde danna. Dette skapte ein 250 meter høg megatsunami som kom over demninga og øydela byen Longarone og tok livet av nesten 2000 menneske (nokre kjelder seier 1450 andre 1909 menneske). 

## Bakgrunnsstoff
* Utdrag frå ''Silenced Rivers: The Ecology and Politics of Large Dams'' av Patrick McCully

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monte Toc|Monte Toc]]» frå ,  den 14. november 2007.*
Neverdalsåga kraftverk

**Neverdalsåga kraftverk** er eit vasskraftverk ved Glomfjord i Meløy kommune i Nordland fylke. Kraftverket nyttar eit fall på 195 meter mellom Øvre Glomvatnet og Hydrodammen. Øvre Glomvatnet er magasin for verket og det er regulert mellom 495 og 473 moh.

Det er installert ein Peltonturbin på 5 MW. Middels årsproduksjon er på 11 GWh. 

Kraftverket vart bygd for å sikre energi til Norsk Hydro sin ammoniakkfabrikk i Glomfjord. Denne fabrikken vart nedlagt i 1993.

Eigar er Norsk Hydro.

## Kjelder
* Norsk Hydro
* NVE
Norddalen kraftverk

**Norddalen kraftverk** er eit vasskraftverk i Norddalen i Narvik kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar fallet frå magasinet Lossivatnet som er regulert mellom 732 og 700 moh.

Det vert òg teke inn vatn frå to bekkeinntak og frå elva Sealggjohka.

Det er installert ein turbin på 8 MW. Middels årsproduksjon er på 32 GWh. 

Vatnet frå kraftverket vert òg nytta i Skjomen kraftverk.

Eigar er Statkraft.

## Kjelder
* Statkraft
* NVE
Nygård kraftverk

**Nygård kraftverk (Narvik) kraftverk** er eit vasskraftverk i Storelva i Narvik kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar fallet på 250 meter frå Trollvatn og havnivå i Rombaken.

Det er installert 3 vertikale Francisturbinar på totalt 25 MW. Middels årsproduksjon er på 115 GWh. 

Kraftverket regulerer 9 magasin med 18 dammar. De viktigaste reguleringane er:

Øvre og Nedre Jernvatnet er oppdemde av Jernvassdammen og regulerte mellom 299 og 265 moh. Fiskelausvatnet er oppdemt og regulert mellom 346 og 325 moh.
Trollvatnet er regulert mellom 259 og 250 moh. Nygårdsvatnet er regulert mellom 259-250 moh.

Kraftverket er eigd av Narvik Energi og vart pussa opp i 1997.

## Kjelder
* NVE
* Narvik Energi
Nygårdsfjellet vindpark

**Nygårdsfjellet vindpark** er eit vindkraftverk i Narvik kommune i Nordland. 

Kraftverket består av 3 vindturbiner kvar på 2,3 MW effekt . Middels årsproduksjon er på 26 GWh. Vindmøllene står på om lag 400 moh.

Produksjonen starta i 2006.

Anlegget er eigd av Nordkraft vind, som er eigd av Narvik energi og Energi E2.

Eigar har fått konsesjon til å utvide vindparken.

## Kjelder
* Narvik energi
Oldereid kraftverk

**Oldereid kraftverk** er eit vasskraftverk i Misvær i Bodø kommune i Nordland. 

Kraftverket nyttar fallet på 321 meter frå reguleringsmagasinet Børnupen. Vatnet er regulert mellom 320 og 308 moh. Det vert òg overført vatn frå Gjømmervatn og Mangevatn. Gjømmervatn er regulert mellom 398 og 389 moh. Mangevatn er regulert mellom 472 og 465 moh.

Samla effekt er 12 MW og middels årsproduksjon er på 53 GWh. Samla nedslagsfelt er på 50 km2
 
Kraftverket er eigd av Salten kraftsamband og starta produksjonen i 1953.

Eigar har fått konsesjon til ytterlegare utbygging og vatna Tindvatn og Lurfjellskavlen vil blir overført til kraftverket. Det skal òg byggast ein kraftstasjon ved Svartevatn som vil bruke eksisterande overføringstunnel som vasskjelde. Utbygginga er forventa å gje 14 GWh i auka årsproduksjon.

Kraftverket vart bygd for å gje straum til Bodø, og bygginga gjorde òg at folk i nærområdet fekk straum. Kraftverket erstatta 6 mindre elvekraftverk i området.

## Kjelder
* NVE
* Salten Kraftsamband
Rana kraftverk

**Rana kraftverk** er eit vasskraftverk ved Mo i Rana i Rana kommune i Nordland fylke. 

Kraftveket nyttar fallet frå inntaksmagasinet Storakersvatnet til Ranelva. Storakersvatnet er regulert mellom 523 til 480 moh.

Det vert overført vatn frå magasina Kallvatnet (reguleringshøgde 564-521 moh), Grasvatnet (595-592) og Kjennsvatnan (527-520 moh). I tillegg hentes det vatn frå tre bekkeinntak i fjellet ved Okstindbreen.

Randalsjølva, Andfjellbekken, Daudmannsjølva, Blerekelva, Virvassjølva vert òg overførte til kraftverket gjennom lange tunnelar.

Vatnet i Tverrvatnet vert pumpa opp til Akersvatnet i Tverrvatnet pumpestasjon.

Kraftverket starta produksjonen i 1968 og er utvida ved fleire seinare høve. 

Det er installert fire Francisturbinar på totalt 500 MW. Middels årsproduksjon er på 1975 GWh og kraftverket er det største i Nord-Noreg målt i produksjon.

Eigar har fått konsesjon til å byggje kraftverk i tilknyting til overføringstunnelen mellom Grasvatnet og Kjensvatnet. 

Eigar er Statkraft. 65 % av produksjonen er utleigd på ein 15 års avtale til det finske selskapet Etalä-Pohjanmaan Voima Oy og Kymppivoima Tuatanto Oy.[1]

## Kjelder
* 1Rana blad 
* Statkraft
* NVE
Reinforsen kraftverk

**Reinforsen kraftverk** er eit vasskraftverk ved Skonseng i Rana kommune i Nordland fylke. Kraftverket er bygd i tilknyting til ei demning på Reinforsen. Demninga vart bygd i 1950 og utvida i samband med bygginga av Langvatn kraftverk.

Langvatnet er magasin for kraftverket. Vatnet er regulert mellom 41 og 44 moh. Langvatn kraftverk nyttar òg Langvatnet som magasin.

Kraftverket vart bygd i 1925 av Dunderland Iron Ore Co Ltd som dreiv Rana gruver. I 1950 vart kraftverket overtatt av NVE og leverte då kraft til Jernverket i Mo i Rana.

Det er installert to vertikale francisturbinar på 3 MW. Middels årsproduksjon er på 28 GWh. 

Eigar er Statkraft.

## Filgalleri

Fil:Reinforsen A.JPG
Fil:Reinforsen B.JPG
Fil:Reinforsen C.JPG
Fil:Reinforsen D.JPG
Fil:Reinforsen E.JPG
Fil:Reinforsen F.JPG
Fil:Reinforsen G.JPG
Fil:Reinforsen H.JPG
Fil:Reinforsen information.JPG


## Kjelder
* Statkraft
* NVE
Rekvatn kraftverk

**Rekvatn kraftverk** er eit vasskraftverk i Sagelvvassdraget i Hamarøy kommune i Nordland fylke.

Kraftverket nyttar eit fall på 200 meter frå reguleringsmagasinet Rekvatnet til Fjerdvatnet. Rekvatnet er oppdemt og er regulert mellom 284 og 272 moh. Falkelva er delvis tørrlagt som følgje av reguleringa.

Til Rekvatnet vert vatn ført frå Slunkajavrre kraftverk.

Nedslagsfeltet er på 114 millionar km² og magasinvolumet på 162 millionar m³.

Installert effekt er 25 MW på 3 Francisturbinar og middels årsproduksjon er på 86 GWh.

Kraftverket er eigd av Nord-Salten Kraftlag
## Kjelder
* NVE
Reppa kraftverk

**Reppa kraftverk** er eit vasskraftverk i Reppavassdraget i Rødøy kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar eit fall på 560 meter frå Reppavatnet til havnivå ved Tjongsfjorden. Reppavatnet er regulert mellom 590 og 560 moh. Det vert òg overført vatn frå Memorvatnet som er regulert mellom 640 og 614.

Magasina legg ved kanten av Svartisen og er avsmeltinga frå breen er viktig for produksjonen i kraftverket.

Verket vart modifisert i 1986.

Installert effekt er 11 MW på ein Peltonturbin og middels årsproduksjon er på 74 GWh.

Kraftverket er eigd av Rødøy-Lurøy Kraftverk AS .
## Kjelder
* NVE
* Rødøy-Lurøy Kraftverk AS
Røyrvatn kraftverk

**Røyrvatn kraftverk** er eit vasskraftverk aust for Straumen i Sørfold kommune i Nordland. 
Kraftverket nyttar fallet på 110 meter frå reguleringsmagasinet Røyrvatn til Straumvatnet. 
Røyrvatnet er regulert mellom 115 og 111 moh.

Kraftverket vart bygd av tyskarane under den andre verdskrigen, og overtatt av NSB etter freden. Verket vart overtatt av dagens Eigar i 1966. I 2006 stod ein ny kraftstasjon og røyrgate ferdig og produksjonen i anlegget vart då dobla.

Det er installert ein Francis turbin med yting 2,7 MW og middels årsproduksjon er på 13,5 GWh.
 
Kraftverket er eigd av Sørfold kraftlag.

Krafta vert seld i hovudsak lokalt.

## Kjelder
* NVE
Tre Cime di Lavaredo

**Tre Cime di Lavaredo** (italiensk for «dei tre Lavaredo-toppane», på tysk kalla *Drei Zinnen*) er tre karakteristiske fjelltindar i Dolomittane i Italia og ei av dei mest kjende fjellgruppene i Alpane. Nordsida av fjellet er ein av dei seks store nordsidene i Alpane. 

Fram til 1919 danna toppane ein del av grensa mellom Italia og Austerrike. I dag ligg dei innanfor den italienske grensa i provinsane Bolzano og Belluno. Den største av dei tre toppane er 2&nbsp;999 meter over havet. Han står mellom den minste toppen (2&nbsp;857 moh) og den vestlegaste (2&nbsp;973 moh). 

## Førsteklatring
Den første klatringa av den store toppen vart utført 21. august 1869 av Paul Grohmann med guidane Franz Innerkofler og Peter Salcher. Den vestlegaste toppen vart klatra på dagen ti år seinare av Michel Innerkofler med G. Ploner. Den minste toppen av den siste av dei tre til å verte klatra. Det skjedde 25. juli 1881 av Michel og Hans Innerkofler. Den minste av dei tre toppane vert rekna som den vanskelegaste av dei tre. 

Emilio Comici var den første som klatra nordsida av den store toppen i 1933. Denne delvis utskytande nordveggen vert framleis rekna som ein av dei seks store nordsidene i Alpane av fjellklatrarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tre Cime di Lavaredo|Tre Cime di Lavaredo]]» frå ,  den 14. november 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* 
* 
*
Pizzo Tre Signori

**Pizzo Tre Signori** er eit fjell i Dei bergamaskiske Alpane i Italia med ei høgd på 2&nbsp;554 meter over havet. 

Namnet som tyder «Tre herrar-toppen» kjem frå den tidlegare delinga av området mellom Hertugdømet Milano, Republikken Venezia og kantonen Graubünden i Sveits.

Geografisk ligg fjellet mellom Valtellina, Val Brembana og Valsassina.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pizzo Tre Signori|Pizzo Tre Signori]]» frå ,  den 14. november 2007.*
Orinocodeltaet

**Orinocodeltaet** (spansk *Delta del Orinoco*) er elvedeltaet åt Orinoco i det austre Venezuela kor floda munnar ut i Atlanterhavet. Det meste av delstaten Delta Amacuro samt nokre kvadratkilometer av delstaten Monagas inngår i deltaet. Totalt areal er ca. 40&nbsp;000&nbsp;km&sup2;, av det 22&nbsp;000&nbsp;km&sup2; våtmark og sump.

## Form

Orinocodeltaet har omriss som ei vifte slik det er forma av Orinoco der ho forgreinar seg i talrike elvefar, *caños*, som buktar seg gjennom eit flatt landskap siste stykket på veg mot havet. Orinocofloda har ei breidd på ca. 20 km der forgreininga startar. Det finst totalt ca. 70 store *caños* og talrike mindre. Den største cañoen, eller hovudlaupet, har namnet Río Grande. Dette laupet tømmer seg gjennom den søraustlege delen av deltaet, medan det nest største elvefaret, Caño Manamo, renn nordover mot den vestre delen av deltaet. Kystlinja av deltaet er 360 km lang. 

Orinocodeltaet har liknande karakteristikkar som deltaet åt elva Niger, det er påverka av havet og det manglar lagune. Ein kan dele deltaet inn i to soner: 
* Det øvre Orinocodeltaet er hovuddelen mellom Caño Manamo og Caño Araguao; han er relativt tørr og her finn ein majoriteten av busettingar, mellom desse òg hovudstaden i Delta Amacuro, Tucupita; 
* Det nedre Orinocodeltaet er ein langt mindre, sekundær del sør om hovuddelen mellom Caño Araguao og Río Grande.

## Miljø

### Klima
Det er eit vått og heitt tropisk klima i deltaet. Gjennomsnittleg årstemperatur er ca. 26 °C. Årleg nedbør varierer frå 1500 mm til 2600 mm med mest nedbør nærast havet og mot sør. Flaumtid er august og september, medan det er tørr sesong frå desember til april. 

### Økologi
I deltaet finn ein store område med permanent tropisk våtmark, grunne permanente vassøkosystem så vel som skog og kjerr som er sesongmessig overflauma av ferskvatn. Elvekantane i delar av deltaet er overgrodd av mangroveskog. Tidvatnet tar dagleg opp sjøvatn gjennom *caños* og skaper ei tidvassbølgje kjend som *macareo* eller *[[pororoca]]*. Dette gjev skiftande straumretningar i cañosane, spesielt i overflata. 

## Folk
I delstaten Delta Amacuro bur det 157&nbsp;000 menneske og Orinocodeltaet har tilsvarande folketal. Av desse er om lag 30&nbsp;000 waraoar.

## Kjelder
* Artikkelen «Orinoco Delta» på engelsk Wikipedia per 14. november 2007
* White, W.A. et al, ''Geo-Environments of the Northwest Orinoco Delta, Venezuela'', Intercienca, oktober 2002
* ''Inventory of geo-environmental characteristics of the Orinoco Delta'', Bureau of Economic Geology, The University of Texas at Austin, 1998 

## Bakgrunnsstoff
* Encyclopedia of Earth: Orinoco Delta swamp forests (engelsk)
* Orinoco wetlands (WWF)
* Orinoco Delta swamp forests (WWF)
* Guianian mangroves (WWF)
Sagfossen kraftverk

**Sagfossen kraftverk** er eit vasskraftverk i Sagelvvassdraget i Hamarøy kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar eit fall på 40 meter  frå Sandvatnan til havnivå i Hopen. Sandvatnan er oppdemt og er regulert mellom 45 og 46 moh..
Verket nyttar det same vatnet som Rekvatn og Slunkajavrre kraftverk høgare oppe i vassdraget.

Nedslagsfeltet er på 268 km² og magasinvolumet på 166 milionar m3.

Installert effekt er 11.3 MW og middels årsproduksjon er på 43 GWh. 

Kraftverket har Nord-Salten Kraftlags om eigar.

## Kjelder




* NVE
Sildvik kraftverk

**Sildvik kraftverk** er eit vasskraftverk ved Sildvik i Narvik kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar fallet på 620 meter frå magasinet Indre Sildvikvatnet ned til havnivå i Rombaken. Magasinet er oppdemt av ein 550 meter lang og 365 meter høg steinfyllingsdam og er regulert mellom 680 og 620 moh. I tillegg er det henta inn vatn frå Kjubbvatnet og mange små bekkeinntak. Nedslagsfeltet er på 100 km2.

Det er installert ein peltonturbin på 63 MW. Middels årsproduksjon er på 220 GWh.

Eigar er Nordkraft som igjen er eigd av Narvik Energi. 

## Kjelder

* NVE
* Narvik Energi
Siso kraftverk

**Siso kraftverk** er eit vasskraftverk ved Straumsvatnet i Sørfold kommune i Nordland. 
Kraftverket nyttar eit fall på 610 meter mellom reguleringsmagasinet Sisovatnet og Straumfjorden. Sisovatnet er regulert mellom 671 og 615 moh.

Til Sisovatnet vert det overført vatn frå Løytavatnet, som er regulert mellom 671 og 615 moh, dessutan frå ei rad bekkeinntak.

Det er installert peltonturbinar på 175 MW og middels årsproduksjon er på 912 GWh. 
 
Kraftverket er eigd av Elkem og verket heimfell til staten i 2026. 

Verket har forsynt Elkem sin smelteverkproduksjon i Straumen, Elkem Salten, med elektrisk straum.

Blåmannsisen har ved to tilfelle hatt eit såkalla jøkulhlaup, som er ei naturleg tapping av eit bredemt vatn. Hausten 2005 flaut 40 milliardar liter vatn inn i Sisovatnet etter ei bredemning brast. Dette vatnet ville elles ha runne inn i Sverige.
 
## Kjelder
* NVE
* Møller Energi 
* Elkem
Sjøfossen kraftverk

**Sjøfossen kraftverk** er eit vasskraftverk ved Sundsfjorden i Gildeskål kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar eit fall på 60 meter i Sundfjorddalsjølva. Storvatnet er magasin for verket og det er regulert mellom 188 og 184 moh.

Det er installert ein turbin på 3,6 MW. Middels årsproduksjon er på 17 GWh. 

Eigar er Sjøfossen Energi AS som er eit offentleg eigd aksjeselskap med Beiarn og Gildeskål kommune som majoritetseigare.

Reinskar kraftverk nyttar òg vatnet frå Storvatnet. 

## Kjelder
* Statkraft
* NVE
Sjønstå kraftverk

**Sjønstå kraftverk** er eit vasskraftverk i Fauske kommune i Nordland. 
Kraftverket nyttar eit fall på 126 meter i Sjønståelva mellom Langvatnet og Øvrevatnet. Kraftverket er eit elvekraftverk utan eige reguleringsmagasin. 

Det vert òg henta inn vatn frå Tverrelva i eit bekkeinntak.

Det er installert 2 turbinar kvar på 35 MW og middels årsproduksjon er på 282 GWh. 
 
Kraftverket er eigd av Salten kraftsamband og starta produksjonen i 1983. 

Vatnet som vert nytta har tidlegare vore brukt i Lomi og Fagerli kraftverk.

## Kjelder
* NVE
* Salten Kraftsamband
Skjomen kraftverk

**Skjomen kraftverk** er eit vasskraftverk ved Sør-Skjomen i Narvik kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket hentar vatn frå eit omfattande tunnelsystem i grensestroka mot Sverige. 

Kjårdavatnet er regulert melllom 616 og 590 moh. Til Kjårdavatnet vert det overført vatn frå Middagsvatnet, Langvatnet som er regulert mellom 678 og 674 moh og Sidasjarvi som er regulert mellom 614 og 604 moh. Delar av overføringa skjer via Sverige. 

Iptojarvi er regulert mellom 615 og 589 moh. Til dette magasinet vert det overført vatn frå Båtsvatn og Norddalen kraftverk og frå fleire bekkeinntak.
 
Kraftverket vart sett i drift i 1973 og utvida fram til 1980. 

Det er installert tre Peltonturbinar på totalt 313 MW. Middels årsproduksjon er på 1257 GWh. 

Eigar er Statkraft.

## Kjelder
* Statkraft
* NVE
Slunkajavrre kraftverk

**Slunkajavrre kraftverk** er eit vasskraftverk i Sagelvvassdraget i Hamarøy kommune i Nordland fylke.

Kraftverket nyttar eit fall på 276 meter.

Magasin for kraftverket er Slunkajavrri, som er regulert mellom 531 og 516, og Vuolit/Bajit, som er regulert mellom 543 og 540 moh.

Installert effekt er på 26 MW og middels årsproduksjon er 76 GWh. Magasinkapasiteten er på 85 millionar m3 og nedbørsfeltet på 75&nbsp;km².

Kraftverket er eigd av Nord-Salten Kraftlag.

## Kjelder
* NVE
Storglomvassdammen

**Storglomvassdammen** er ein steinfyllingsdam i Meløy kommune i Nordland fylke. Dammen vart bygd i perioden 1993 til 1998 av Statkraft i samband med kraftutbygginga ved Svartisen.

Dammen er ca 820 meter lang, 126 meter høg og 365 meter tjukk ved foten og har eit volum på 5,3 millionar kubikkmeter stein og grus. Dammen har ein kjerne av asfalt. Det var Kolo Veidekke som la asfaltkjernen på prosjektet. Breidda på asfaltkjernen er 0,95-0,50 m. På begge sider av asfaltkjernen er det lagt filtermasse og brukt ein 0-60 mm morenemasse.

Storglomvatnet som dammen demmer opp er Noregs 52. største innsjø og har ei overflate på 28,59 kvadratkilometer. Han demmer opp eit magasin på 3,5 milliardar m3.

## Bakgrunnsstoff
* Statkraft SF
* Storglomvatn prosjektet på veidekke.no
Strielva kraftverk

**Strielva kraftverk** er eit vasskraftverk ved Djupfjorden i Sortland kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar eit fall på 103 meter frå Strielvvatnan til Storvatnet. Strielvvatnan er regulert mellom 320 og 315 moh. 

Produksjonen starta i 1984.
Det er installert ein turbin på 1,5 MW. Middels årsproduksjon er på 5 GWh. 

Kraftverket er eigd av Vesterålskraft produksjon.

## Kjelder
* NVE
* Vesterålskraft produksjon
Svabo kraftverk

**Svabo kraftverk** er eit vasskraftverk ved Mo i Rana i Rana kommune i Nordland fylke. 

Kraftveket nyttar fallet frå inntaksmagasinet Andfiskvatnet til Ranelva. Andfiskvatnet er oppdemt og er regulert mellom 241 til 231 moh. Elva Andfiskåga er delvis tørrlagt som følgje av reguleringa.

Det er installert turbin på 3,2 MW. Middels årsproduksjon er på 20 GWh. Kraftverket er bygd i tilknyting til eit vassverk.

Eigar er Mo Industripark AS. 

## Kjelder
* NVE
Sjona kraftverk

**Sjona kraftverk** er bygd i fjell i 1973 og nyttar fallet på 275 meter frå Holmvatn i Holmvassdraget i Rana kommune.

Magasinet som er ei samandemming av Holmvatnet og Nedre Fagervollvatnet er på 149 mill m³. Dette vart gjort ved bygging av ein 30 m høg kvelvdam som inntil Altautbygginga var Noregs høgste.

Øverdelane av Trolldalsåga og Helgåga er overførte til Holmvatnet.

Kraftverket har ein installert effekt på 55 MW og ein middels årsproduksjon på 224 GWh.
Anlegget er eigd av Helgelandskraft.
Svartisen kraftverk

**Svartisen kraftverk** er eit vasskraftverk inst i Holandsfjorden i Meløy kommune i Nordland fylke. Eigar er Statkraft med 70% og Nordland Fylkeskommune med 30%.

Kraftverket vart sett i drift i 1993. Storglomvatnet var ferdig oppdemt i 1998, og er magasin for kraftverket. Vatnet er regulert mellom 585 og 460 moh. Magasinkapasiteten er på 3,5 milliardar kubikkmeter vatn. Kraftverket får òg delar av vatnet som tidlegare vart ført mot Glomfjord kraftverk, som deretter fekk redusert produksjon. I tillegg vert det henta vatn inn frå eit stort «takrennesystem» ikring fjellområdet. Kraftverket ligg ved Svartisen, og smeltevatn frå breen er viktig for drifta av kraftverket.

Kraftverket har ein francisturbin på 350 MW frå då verket vart sett i gang, og eit nytt aggregat på 250 MW vart installert i 2012. Svartisen kraftverk vart då det største kraftverket nordafjells. Årsproduksjonen er på 2200 GWh.

## Kjelder
* 
* NVE
Sørfjord I kraftverk

**Sørfjord I kraftverk** er eit vasskraftverk i Botnvassdraget i Hamarøy kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar fallet på 515 meter frå Brynvatnet og havnivå ved Sørfjorden.
Brynvatn er oppdemt av ein 185 meter lang og 31 meter høg steinfyllingsdam. Magasinkapasitet er 72 millionar m3. Vatnet er regulert mellom 515 og 435 moh. Til magasinet vert det overført vatn frå ei rekke bekkeinntak og frå Gammeloftvatnet, som er regulert mellom 712 og 670 moh. Det vert òg overført vatn frå Sørfjord II kraftverk.

Brynelva er regulert som følgje av kraftverket. 

Kraftverket starta produksjonen i 1983 og vart utvida i 2003.

Det er installert ein Francisturbin på 67 MW. Middels årsproduksjon er på 260 GWh. 

Nedbørsfeltet er på totalt 108 km2. 

Kraftverket er eigd av Narvik Energi.

## Kjelder
* NVE
* Narvik Energi
Sørfjord II kraftverk

**Sørfjord II kraftverk** er eit vasskraftverk i Botnvassdraget i Hamarøy kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket nyttar fallet på 62 meter mellom Kjerringvatnet og Brynvatn. Brynvatn er inntaksmagasin for Sørfjord I kraftverk.

Kraftverket starta produksjonen i 1983.

Det er installert ein Francisturbin på 4 MW. Middels årsproduksjon er på 10 GWh. 

Kraftverket er eigd av Nordkraft som er eigd av Narvik Energi.

## Kjelder
* NVE
* Narvik Energi
Taraldsvik kraftverk

**Taraldsvik kraftverk** er eit vasskraftverk ovanfor Narvik sentrum i Narvik kommune i Nordland fylke. 

Kraftverket vart bygd i samband med at Narvik fekk ny vassforsyning. Kraftstasjonen ligg 200 moh. Forsnesvatnet og Isvatnet blir nytta som magasin. Vatna er regulert mellom høvesvis 646 til 647 m.o.h. og 820 til 790 m.o.h.

Det er installert ein peltonturbin på 1,4 MW. Middels årsproduksjon er på 10 GWh. 

Kraftverket er eigd av Nordkraft og vart sett i drift i 1985.

## Kjelder
* NVE
* Narvik Energi
Øvre Røssåga kraftverk

**Øvre Røssåga kraftverk** er eit vasskraftverk ved Korgen i Hemnes kommune i Nordland fylke. Delar av nedbørsfeltet ligg i Grane og Hattfjelldal kommunar.

Kraftverket nyttar fallet på 135 meter frå magasinet Røssvatn til Stormyrbassenget Røssvatn er oppdemt og er regulert mellom 384 til 375 moh. Røssåga er regulert som følgje av verket.

Produksjonen starta i 1961 og verket vart ferdigstilt i 1962.

Til Røssvatn vert vatn ført frå Bleikvatnet, som er regulert mellom 408 og 387 moh. samt fleire bekkeinntak. Røssvatnet har eit magasinvolum på 2,35 milliardar m3 og er etter oppdemminga Noregs nest største innsjø.

Det er installert tre francisturbinar på totalt 187 MW. Middels årsproduksjon er på 907 GWh. 

Eigar er Statkraft 

## Kjelder
* NVE
Utdøydd vulkan

Ein **utdøydd vulkan** er ein vulkan som ikkje lenger har utbrot og som truleg ikkje vil få fleire utbrot i framtida. 

Det kan vere vanskeleg å skilje ein utdøydd vulkan frå ein sovande vulkan fordi ein vulkan vert rekna for å vere utdøydd om det ikkje er skriftlege kjelder om aktivitet i vulkanen. Vulkanar kan derimot vere sovande i lang tid og det er ikkje uvanleg at «utdøydde» vulkanar får utbrot igjen. Vesuv vart rekna som utdøydd fram til det kjende utbrotet i år 79 e.Kr., som øydela byane Herculaneum og Pompeii. I nyare tid trudde ein at Soufrière Hills-vulkanen på øya Montserrat var utdøydd fram til det kraftige utbrotet i 1995. Eit enno nyare døme er Fourpeaked Volcano i Alaska, som fram til september 2006 ikkje hadde hatt utbrot sidan 7994 f.Kr. 

Regionen Auvergne i Frankrike har 50 utdøydde vulkanar som ikkje har hatt utbrot på meir enn 6000 år og som har erodert bort og etterlate pluggar med hard magma, som ser ut som avrunda åstoppar. 

## Sjå òg
* Aktiv vulkan
* Sovande vulkan
* Guyot

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Extinct volcano|Extinct volcano]]» frå ,  den 14. november 2007.*
Monte Vulture

**Monte Vulture** er ein utdøydd vulkan 56 km nord for byen Potenza i regionen Basilicata i Italia. Som eit framtredane landemerke gav det namn til Vultureområdet, det viktigaste vinområdet i Basilicata der vinen Aglianico del Vulture vert produsert.

Med ei høgd på 1&nbsp;326 meter over havet er han unik blant dei italienske vulkanane sidan han ligg aust for Appenninane. Ved toppen ligg ein kaldera kalla Valle dei Grigi.

Dei tidlegaste utbrota til vulkanen oppstod for rundt ein million år sidan med eksplosiv aktivitet som produserte ignimbritt. Den eksplosive utbrotsfasen tok slutt for rundt 830&nbsp;000 år sidan då lava velta ut og bygde opp fjellet fram til rundt 500&nbsp;000 år sidan. 

I nyare tid er det spor etter freatisk utbrot fram til rundt 40&nbsp;000 år sidan, som produserte maarar og små pyroklastiske straumar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monte Vulture|Monte Vulture]]» frå ,  den 14. november 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Monte Zoncolan

**Monte Zoncolan** er eit fjell i Dei karniske Alpane i Friuli-Venezia Giulia i Italia med ei høgd på 1&nbsp;750 meter over havet. Fjellet er ein del av ein av dei mest utfordrande klatreetappane i sykling og har stundom vore ein del av Giro d'Italia. Gilberto Simoni vann etappane med målgang på fjellet i 2003 og 2007. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monte Zoncolan|Monte Zoncolan]]» frå ,  den 14. november 2007.*
Potetgull

**Potetgull**, **potetlauv** eller **chips** er ei utbreidd form for kose- og søppelmat laga av potetskiver eller liknande grønsaker som er blitt steikte sprø i olje. Ordet chips kjem frå engelsk «potato chips» – «chips» tyder ganske enkelt 'tynne skiver'.

## Potetgull i Noreg
Maarud AS starta produksjonen av potetskiver steikte i olje i 1936, og frå 1938 vart produktet kalla potetgull.  Produksjonen låg nede under krigen og i åra som følgde, men vart tatt opp att på 1950-talet. På 1960-talet hadde Maarud AS 75 % av marknaden, mens dei i 2015 har om lag 55 % og ein produksjon på mellom 2500 og 3000 tonn potetgull for året. 

Ordmerket POTETGULL vart registrert som varemerke i mars 2010, ei varemerkeregstrering som vart kjent ugyldig ved dom i Oslo tingrett 30. september 2015.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Maar

Ein **maar** er eit breitt og lågt vulkankrater skapt av eit freatisk utbroteller eksplosjon av grunnvatn i kontakt med varm lava eller magma. Ein maar vert vanlegvis fylt med vatn i form av ein relativt grunn kratersjø. Namnet kjem frå ein lokal tysk dialekt frå Daun, som igjen kjem frå det latinske *mare* (sjø). Maar er mellom 60 til 200 meter på tvers og frå 100 til 200 meter djupe og er som regel fylt med vatn som dannar naturlege innsjøar. Dei fleste maarane har ein låg kant som består av lause fragment av vulkansk stein. 

Ein finn maarar mellom anna i Eifel-området i Tyskland, der dei først vart skildra og i andre geologisk unge vulkanområde i verda. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Maar|Maar]]» frå ,  den 14. november 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Liste over maarar
Zumsteinspitze

**Zumsteinspitze** (italiensk *Punta Zumstein*) er eit fjell i Monte Rosa-massivet i Wallis-Alpane i Italia og Sveits med ei høgd på 4&nbsp;563 meter over havet. Det ligg mellom Dufourspitze (forbunde via Grenzsattel i mellom) og Signalkuppe (forbunde via Colle Gnifetti).

Fjellet er kalla opp etter Joseph Zumstein, ein skoginspektør frå Valsesia, som var første til å klatre fjellet i lag med eit stort lag 1. august 1820. Dette vart første fjelltoppen i Monte Rosa som vart klatra. Første gong fjellet vart klatra om vinteren var 30. mars 1902 av E. Allegra.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zumsteinspitze|Zumsteinspitze]]» frå ,  den 14. november 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Dumler, Helmut and Willi P. Burkhardt, *The High Mountains of the Alps*, London: Diadem, 1994
* Collomb, Robin G., (ed.), *Pennine Alps Central*, London: Alpine Club, 1975


## Bakgrunnsstoff
* Zumsteinspitze på SummitPost
Sirkelvann kraftverk

**Sirkelvann kraftverk** er eit vasskraftverk på Nygårdsfjellet i Narvik kommune i Nordland fylke. Kraftstasjonen ligg rett ved sida av E10.

Kraftverket nyttar fallet mellom Sirkevatnet og Nygårdsvatnet. Vatnet renn her i ein tappetunnel bygd i samband med Nygård kraftverk.

Det er installert ein Kaplan turbin på 0,7 MW. Middels årsproduksjon er på 4,2 GWh. 

Kraftverket er eigd av Nordkraft og vart sett i drift i 1999.

## Kjelder
* NVE
*
Monte Vettore

**Monte Vettore** er eit fjell på grensa mellom Umbria og Marche sentralt i Italia. Det er ein del av Sibillinifjella og nasjonalparken Parco Nazionale dei Monti Sibillini. 

Ei segn fortel at Pontius Pilatus vart gravlagd i eit vatn i ein lukka dal nedanfor fjelltoppen i ei høgd på 1&nbsp;940 meter over havet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monte Vettore|Monte Vettore]]» frå ,  den 14. november 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* ''Cartographica Neerlandica''
* Parco Nazionale dei Monti Sibillini
Karl Ludvig Reichelt (1933-2016)

**Karl Ludvig Reichelt** (), også kjend som **Kalle Reichelt**, var ein norsk lege og dr.med. Han er mest kjend for forskinga si på dei opiode peptidane i gluten og kasein som han meiner viser seg ved proteinintoleranse (hyperpeptiduri). Han har òg forska på chalonar og kreft.

Reichelt avla den medisinske doktorgraden, PhD, ved UiO i 1972 med avhandlinga *An investigation into the nature and function of anionic acids, peptides, and acid-soluble proteins from brain tissue*.

Etter teorien til Reichelt er det når dei opioide peptidane går gjennom tarmbarrieren og inn i blodbana at det er et problem om ein har mangelfull aktivitet i enkelte enzym. Dette kan medføre at ein person mellom anna får ADHD, autisme, schizofreni, asperger syndrom eller depresjon. Reichelt har forska fram ein urinpeptid-prøve som ein kan ta for å påvise om ein har proteinintoleranse. På bakgrunn av denne testen og eventuell blodprøve, kan ein så forsøksvis gå fram med å prøve ut gluten og kaseinfri diett. Det er ikkje brei semje om teorien.

Mykje av forskinga var gjort i samarbeid med Madlavoll skule i Stavanger og professor Ann-Mari Knivsberg på Lesesenteret ved Universitetet i Stavanger. 

Pasientforeininga Mat og Atferd (før 2018 Norsk Proteinintoleranseforening) er oppretta på bakgrunn av Reichelt si forsking. 

Reichelt arbeidd frå 1978 ved Pediatrisk forskningsinstitutt på Rikshospitalet. Til midten av 2012 var han seniorforskar og rådgjevar.

Karl Ludvig Reichelt fekk Kongens fortenestmedalje i gull i 2004.

## Kjelder

*Reichelt, K. L. (1972). *[https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71498512450002201 An investigation into the nature and function of anionic acids, peptides, and acid-soluble proteins from brain tissue]*.

## Bakgrunnsstoff
* Collected Net Articles of Kalle Reichelt, M.D
* Nytt kosthold mot atferdsvansker - Lesesenteret Universitetet i Stavanger 
* Problematiske proteiner - Mat og Helse, april 2005
* Når mat kan fremkalle psykoser - Apollon Forskningsmagasin 01.01.1997 
*Foreininga Mat og Atferd
Sophia Bush

**Sophia Bush** () er ein skodespelar frå Pasadena i California i USA. Ho er kjend for rolla som «Brooke Davis» i fjernsynsserien *[[Fjernsynsserien One Tree Hill|One Tree Hill]]*.
Nesasjøhuset

**Nesasjøhuset** er ei avdeling under Ryfylkemuseet. Nesasjøhuset ligg i Nordenden på strandstaden Sand, og er hovudsetet til museet.

Sjøhuset blei bygt kring 1850. Det var Sven Rasmussen som fekk det sett opp i dei gode sildeåra. Her blei nøter og båtar lagra og silda salta. Derfor var det også lager for tønner som Rasmussen tok inn frå bøkkerane på staden. Sild blei eksportert på eigne fartøy til Austersjøen.

Seinare har huset vore brukt som bøkkarverkstad, mekanisk verkstad, radiofabrikk, støyperi, slaktehus og fryseri og til ulike lagerformål. Ryfylkemuseet kjøpte huset i 1986 og flytta inn fem år seinare, i 1991. I bygget er det museumsbutikk og kafe, kontor, bibliotek og rom for faste og skiftande utstillingar.

Jekta «Brødrene af Sand» ligg utanfor museet i sommarsesongen dersom ho ikkje er på tur.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesider til museet
* Heimesider til Venneforeininga for «Brøderene af Sand»
Saturnmånen Paaliaq

**Paaliaq** er ein retrograd og irregulært forma satellitt av Saturn. Han vart oppdaga av Brett J. Gladman, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit, Hans Scholl, Matthew J. Holman, Brian G. Marsden, Philip D. Nicholson og Joseph A. Burns tidleg i oktober 2002 og gitt mellombelsnamnet S/2000 S2. I august 2003 vart månen namngjeven etter ein fiktiv sjaman i boka *The Curse of The Shaman* skriven av Michael Kusugak, som supplerte Kavelaars med kjempenamn frå inuitt-mytologi òg brukte for andre saturnmånar.

Paaliaq er tenkt å vera omtrent 22 kilometer i diameter, går i bane rundt Saturn med ei omløpstid på 687 dagar og med ein snittavstand på 15,2 millionar kilometer frå Saturn. Den er ein del av inuittgruppa av irregulært forma saturnmånar.

Likt som Kiviuq og Siarnaq, er Paaliaq lyseraud og har like infraraude spektrum. Dette støttar opp om hypotesen om at oppdelinga av ein større lekam er felles opphav til inuittgruppa.
«Brødrene af Sand»

**«Brødrene af Sand»** er ei Ryfylke-jekt som er bygt på Dokkskar i Yrkjesfjorden 1866 og som seinare gjekk på fart frå Østhusvik og Sand i Ryfylke. Ryfylkemuseet overtok jekta i 1997, fekk ho restaurert ved Hardanger Fartøyvernsenter, og har frå 1999 brukt ho på ulike tokt i Boknafjord-bassenget. Dette er ei av dei aller siste Ryfylke-jektene som framleis flyt.

Nemninga «jekt» er ei lokal nemning på denne fartøytypen. I litterær og nasjonal språkbruk vil fartøyet bli kalla ei «jakt».

Jekta er ca. 15 meter lang og litt over 5 meter brei. Masta er 19 meter høg og ho fører tre forsegl, storsegl, breifokk og toppsegl. Rommet er innreidd med køyer og bysse.

Det er venneforeninga for «Brødrene af Sand» som har tatt hovudansvaret for vedlikehald og drift av jekta. Venneforeninga stiller med frivillig skipper og mannskap på turar. Det er plass til 20 personar om bord utanom mannskapet. 
«Brødrene af Sand» kan leigast for turar.

## Bakgrunnsstoff
* Om «Brødrene af Sand» på nettsidene til Ryfylkemuseet
* Heimesider til Venneforeininga for «Brøderene af Sand»
Røynevarden

**Røynevarden** er ein husmannsplass som ligg opp frå Suldalsvatnet langs riksveg 13 på veg mot Nesflaten i Suldal. Røynevarden er i dag ei avdeling under Ryfylkemuseet. Her kan det ha vore husmannsplass sidan 1834. Det er i alt seks hus på Røynevarden, to stovehus, løe, sauhus, geithus og eldhus. 

Røynevarden var plass under garden Overskeid på Nesflaten, og blei rydda av Jakob Gabrielson. Han hadde truleg stova med seg frå Svones, den første plassen han budde på. I så fall er den eldste stova frå 1820-åra. Dette er ei røykstove, eller rotastove, som dei seier i Suldal. I denne stova budde dei i like til 1893, og dei som ikkje fekk plass inne sov på sauhuslemmen. 

Nystova blei kjøpt på auksjon i Litlevik, eit plass lenger nede langs Suldalsvatnet, etter ein husmann som reiste til Amerika med huslyden sin. I nystova blei det mura grue med skorstein. Seinare kom det kokomn ved sida av grua. 

Alt kan synest smått på Røynevarden, men plassen var mellom dei beste i Suldal. På det jamne fødde dei to kyr, fem geiter og nokre sauer. Elles avla dei poteter til husbruk og dei sådde korn på dei mange åkerlappane. Høy slo og samla dei alle stader oppetter fjellskortene. Ved sida av høyet nytta dei mykje lauv. 

Dei siste som budde på Røynevarden var Halvor Halvorsen Røynevarden (1864-1950) og systera hans, Randi (1866-1951). Dei flytte frå plassen like etter krigen og selde da husa til museet.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Ryfylkemuseet
Jelsa skulemuseum

**Jelsa skulemuseum** er ei avdeling under Ryfylkemuseet som ligg på Jelsa i Suldal kommune. Skulehuset, den Riibergske skule, blei bygd i 1774 for midlar frå ein stiftelse oppretta av Marcille Riiberg i 1755.

Marcille Riiberg var brordotter til jelsapresten Mentz Blix. Ho budde ei tid hos farbror sin på Jelsa. Marcille må har vore ei rik dame. I 1751 kjøpte ho Jelsa og Sand kyrkjer. 

Planen for skulen var at det skulle vera ein barneskule for strandsittarbarna på Jelsa, men i tillegg skulle to ungdommar ha gratis opplæring ved skulen i to år, slik at dei seinare kunne gå ut i bygdene som dugande lærarar i omgangsskulen. I over 40 år sendte Den Riibergske Skule ut lærarar i Ryfylke, men i 1820 blei skulen nedlagt av økonomiske grunnar. Barneskulen heldt fram i huset til først på 1900-talet. 

Etter initiativ frå personalet ved Jelsa skule blei skulehuset restaurert og gjort til museum i perioden 1974-1983.

## Bakgrunnsstoff
* Om Jelsa skulemuseum på nettsidene til Ryfylkemuseet
Kvednahola på Ritland

**Kvednahola** er eit lite stryk i elva rett attmed riksveg 13 mellom Vasshus og Ritland i Suldal kommune. Her hadde gardane Ritland, Vasshus og Førland kvernene sine. Til kvernene høyrte turker, eller korntørker, som dei trong for å tørke kornet før det blei male. I tillegg låg her to sager og ei vadmålstampe og enda nokre småhus. 

Ryfylkemuseet har ansvaret for dei husa som står att i Kvednahola. Staden er lett å besøke for folk som fer forbi på vegen, men husa er til vanleg ikkje opne.

## Bakgrunnsstoff
* Om Kvednahola på nettsidene til Ryfylkemuseet
Chips

**Chips** kan visa til:

*Sprøe, frityrsteikte skiver eller strimlar av grønsaker og liknande, til dømes:
** potetchips/potetgull
** bananchips
** gulrotchips
** maischips
** rekechips
* franske poteteter/pommes frites

* musikkgruppa Chips

## Sjå og
*Chip/datachip
Øystad kvernhusanlegg

**Øystad kvernhusanlegg** er ei avdeling under Ryfylkemuseet. Det ligg på Kvernhusbakken (Brubakken) ved Øystad i Suldal kommune.

I kvernhuset er det ikkje mindre enn tre kverner som har tilhøyrt gardane Øystad, Sukka og Steinbru. Ved sida av står eit tørkehus. For å føre vatn til alle kvernkallane er det opparbeidd ein kanal, og frå denne har det vore eit sinnrikt rennesystem som nå er borte. 
Kvernhusanlegget er lett tilgjengeleg attmed vegen ved Øystad i Kvilldal.

## Bakgrunnsstoff
* Om Øystad kvernhusanlegg på nettsidene til Ryfylkemuseet
Stampa på Kvæstad

**Vadmålstampa på Kvæstad** i Suldal kommune er ei av dei siste stampene som er bevart i Noreg. Det er ein smålåten, enkel bygning som ligg nedanfor garden på Kvæstad og som sist var i bruk da det blei laga ein film om stamping av vadmål i 1970. Stampa blei da sett i stand, og det er truleg ein viktig grunn til at ho ennå står. 

Ryfylkemuseet eig stampa og arrangerer av og til demonstrasjonar ved stampa. Ho er elles ikkje allment tilgjengeleg.

## Bakgrunnsstoff
* Om Vadmålsstampa på Kvæstad på nettstaden til Ryfylkemuseet
Hustveit

**Hustveit** er ein gard som ligg opp frå riksveg 520 om lag midtvegs mellom Ropeid og Sauda. Ryfylkemuseet eig husa på Jonegarden, det eine av dei to gardsbruka på Hustveit. Marka kring bruket er verna som naturreservat og blir forvalta av Fylkesmannen i Rogaland. Friluftsrådet Vest legg til rette for friluftsliv i området.

Bygningane på Jonegarden er sette i stand slik dei stod på slutten av 1800-talet. Løa er flytta frå Tysseland, men står på murane til den opphavlege løa på garden. Ved Kvednafossen ein liten spasertur langs den gamle ferdselsvegen mellom Ilstad og Honganvik er eit fint anlegg av kvernhus, korntørke, sag og buhus som i seinare tid blei brukt til verkstad. 

Inventar i hovudbygningen er det opphavlege. Bygningen har såleis stor grad av autentisitet.

Området er særleg godt eigna til friluftsliv og turar. Stølen som ligg eit par timar gange frå garden er restaurert, har eit par sengeplassar og er ope for publikum.

## Bakgrunnsstoff
* Om Hustveit på nettstaden til Ryfylkemuseet
Hålandstunet

**Hålandstunet** er ei avdeling under Ryfylkemuseet. Håland er ein gammal storgard som ligg ein liten avstikkar frå riksveg 13 i Erfjord. Anlegget er restaurert, og består av stovehuset, Målarstova og Håmannsbua. 

Historia om Håland som museumsgard starta i 1960. Da fekk Rogaland Folkemuseum Målastova og Røykstova med Håmanns-bua som gåve frå Hadle Haaland. Føresetnaden var at museet, i samarbeid med ei museumsnemnd nedsett av Erfjord bygdeungdomslag, skulle setta bygningane i stand og bruke dei som bygdemuseum. 

Målastova var kjent som eit viktig kulturminne alt lenge før denne tida. Dekorasjonsmålinga i stova er truleg frå 1640-talet. Dette er meir enn 100 år før det blei vanleg å dekorere gjestebuene på gardane i Ryfylke med rosemåling. Målastova er derfor sjeldan og ho har stor aldersverdi. Ho er og eit minne frå ei tid da den direkte handelen med utlandet førte kapital, idear og menneske til Ryfylke frå landa kring Nordsjøen

Målastova var ikkje i god stand da museet overtok ho. Ho hadde vore brukt som vedbu ei tid, og det meste av målinga på veggane var slite av. Men taket var godt bevart, og etter ei restaurering kring 1980, reknar vi med at dette er sikra. 

Håmannsbua har truleg vore brukt til oppbevaring av tekstilar, som gjestebu og til møte når det blei halde ting på Håland. I tida før museet overtok bygningane hadde røykstova vore brukt til eldhus, mjølkebu, jordkjellar og verkstad.

Hovudbygningen på Håland blei overtatt av museet i 1996. Huset vart restaurert til slik det såg ut kring 1890. 

Møblane og inventaret er delvis frå Barkeland og frå samlingane til Erfjord bygdemuseum. Ein sjeldan gjenstand i samlingane frå Håland er Kong Christian den IIIs bibel frå 1550. Det er spesielt at eit eksemplar av denne første danske bibelomsettinga kom til Håland, og at ein har lukkast med å ta vare på han. I dag kjenner vi til berre 36 eksemplar av denne bibelen i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
* Om Hålandstundet på nettstaden til Ryfylkemuseet
Vigatunet

**Vigatunet** er ein gard som ligg i Hjelmeland kommune, og er ei avdeling under Ryfylkemuseet. Heilt tilbake til 1500-talet kan vi følgje garden i skriftlege kjelder. Det er dessutan fleire gravhaugar på garden og det er gjort funn frå vikingtida.

Slik det gamle tunet står nå vart det sjåande ut i 1821. Da var det utskifting på garden og tunet vart flytt. Det eldste huset er røykstova i hovudbygningen. Denne meiner ein å kunne tidfeste til 1600-åra. Den nye stova vart bygt i samband med flyttinga i 1821. Tømmeret i eldhuset fortel og om høg alder. I Vigatunet finn ein elles uthus med fjøs og løe, stabbur og den såkalla Sissela-stova som skal vera flytt til Vika frå Fevoll, og som i si tid gjorde teneste som skulestove og som gjestestove på garden. Det høyrer og kvernhus og turke til garden, og nede ved sjøen står eit naust.
 
Viga var eit av dei største gardsbruka i Hjelmeland, og dei hadde fleire tenestefolk. Tunet blei fråflytt i 1955 og overtatt som museumstun i 1970. Den tidlegare eigaren let ein vesentleg del av inventaret stå att i husa, slik at dei framstår i ei svært autentisk form.

I 1990 blei det opna ein frukthistorisk hage innanfor dei gamle hagemurane i Viga, og seinare er hagearealet utvida. Her er planta ut over 100 tre, som representerer tradisjonelle eple-, pære- og plommesortar frå Ryfylke. Frukt- og bærdyrking har gjennom 200 år vore ein viktig del av landbruket i Hjelmeland, og er det ennå. 

## Bakgrunnsstoff
* Om Vigatunet på nettstaden til Ryfylkemuseet
Sauda museum

**Sauda museum** er ei lokal museumseining som held hus i eit tidlegare butikklokale attmed rådhuset i Sauda sentrum. Grunnstammen i den samlinga som er stilt ut er ei samling som ei tidlegare kulturminnenemnd administrerte. Eigedomsretten til denne samlinga blei overført til Ryfylkemuseet gjennom vedtak i Sauda kommunestyre i 1984. Samlinga er seinare tilført nye gjenstandar. Det er Sauda kommune som betalar for drifta av museet.

Samtidig med at museumssamlinga var overført til Ryfylkemuseet vart også ei lita stølsbu i Slettedalen overdregen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Ryfylkemuseet
Industriarbeidarmuseet i Sauda

**Industriarbeidarmuseet i [[Sauda]]** ligg i Åbø-byen og er ei avdeling under Ryfylkemuseet. Åbø-byen er eit bustadområde for arbeidarar og funksjonærar ved Sauda Smelteverk. Området blei bygt ut i åra frå 1916 og frametter, og det står i dag om lag 120 hus i området. Byanlegget, eller Amerikanar-byen, som det og er kalla, er eit av dei best bevarte bustadområda for arbeidarar og funksjonærar vi har frå utbygginga av den kraftkrevjande industrien her i landet. 

Museumshuset, Haakonsgt. 51-53, er eit fire-famile hus bygd i 1917, og er ein av dei eldste arbeidarbustadene i anlegget.

I den vestre enden av huset er det ei fotoutstilling i 1. høgda, og kontor, møterom og kjøkken i andre høgda.

I andre enden er det i 1. høgda innreidd eit husvære slik det såg ut da huset var om lag nytt, altså frå 1920-talet, og i 2. høgda eit husvære frå 1960-talet. 

Industriarbeidarmuseet har faste opningstider om sommaren.

## Bakgrunnsstoff
* Om Industriarbeidarmuseet på nettstaden til Ryfylkemuseet
Bibmus

**Bibmus** er bibliotek, arkiv og museum for lokalsamfunnet i tidlegare Rennesøy kommune. Utstillinga og nettsidene er laga i eit samarbeid mellom Rennesøy kommune og Ryfylkemuseet.

Målsettinga med prosjektet har vore å integrere bibliotek, museum og arkiv til ein formidlingsinstitusjon. Institusjonen skal kunne gje ei brei og god kulturformidling til lokalsamfunnet. BibMus held til i kulturhuset Meieriet i Vikevåg.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesider til Bibmus
* Nettstaden til Ryfylkemuseet
Digital kompetanse

**Digital kompetanse** er dugleikar, kunnskap og haldningar som ein treng for å kunna bruka digitale medium i samfunnet. Slike dugleikar kan nyttast til læring, kommunikasjon og arbeid.

Stortingsmeldinga *Kultur for læring* definerer digital kompetanse som beståande av to element: 

*1. Enkle [[IKT]]-ferdigheter: bruk av programvare (f.eks. lese, skrive, regne) og søk, lokalisering, omforming og kontroll av informasjon fra ulike digitale kilder *

*2. Mer avanserte ferdigheter som sikrer en kreativ og kritisk bruk av digitale verktøy og medier.*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Digital kompetanse|Digital kompetanse]]» frå ,  den 29. januar 2023.*  

## Litteratur
* Erstad, O. (2005) *Digital kompetanse i skolen: en innføring*. Oslo: Universitetsforl. ISBN 978-82-15-00196-8
Tuffring

Ei **tuffkjegle** eller ein **tuffring** er restane etter eit vulkankrater i form av oppsamla vulkansk stein rundt ein vulkanventil i ein innsjø, ei kystsone, eit myrområde eller eit område med mykje grunnvatn. Ei tuffkjegle vert rekna som ei høgare utgåve av ein tuffring og begge vert danna i samband med brønnutbrot. Tuff er ein magmatisk bergart som er danna av vulkansk oske eller pimpstein som fell til bakken. 

## Sjå òg
*Maar

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tuff ring|Tuff ring]]» frå ,  den 15. november 2007.*  
 
## Fotnotar