open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tungurahua

**Tungurahua** (quechua *tunguri*: svelg, *rahua*: brann, eldtunge) er ein aktiv stratovulkan i Ecuador. Han ligg i den midtre *cordillera* i dei ecuadorianske Andes, og reiser seg over regnskogen i Amazonas.

Det siste store utbrotet skjedde i 1944. I august 2002 var det eit utslepp av ei sky av røyk og oske 3 kilometer opp i lufta. 

Han er òg kjent under namnet *den svarte giganten*. Som ein aktiv vulkan med ein stigande magmaundergrunn, skaper han mange tremur i byen Baños like ved. 

## Geografi og geologi

### Kvar han ligg
Tungurahua ligg i dei austre (sentrale) *cordilleras* i Andes 140 kilometer sør for hovudstaden Quito. Ca. 40 km mot vest ligg den høgste vulkanen i landet, Chimborazo (6310, 6267 m) og ca. 25 km mot sør ligg vulkanen El Altar (5319 m). Tungurahua reiser seg over den litle byen Baños (1800 m), kjent for varme kjelder, avstanden til Baños er berre ca. 5 km mot nord. Andre nærliggande byar er Ambato 30 km mot nordvest og Riobamba 30 km mot sørvest. Tungurahua ligg heilt mot nordre grense av, men innanfor Sangay nasjonalpark.

### Evig snø
Høgda på Tungurahua tilseier evig snø der, grensa går på kring 4900 m. Men ein avgrensa isbre som tidlegare låg over på toppen smelta vekk då den vulkanske aktiviteten tok seg opp i 1999.

### Vulkansk verksemd
Dagens vulkanske konstruksjon vert kalla Tungurahua III og ligg innanfor kalderaen åt forløparen (Tungurahua II) som kollapsa for 3000 (±90) år sidan. Den opphavlege konstruksjonen, Tungurahua I, kollapsa mot slutten av sein pleistocen. (IG-EPN n.d.).

#### Historisk
Tungurahua har stromboliansk utbrot, med andre ord relativt veike utbrot. Alle historiske erupsjonar har hatt utløp gjennom toppkrateret og har vore følgt av sterke eksplosjonar, utkast av vulkanske fragment og nokre gongar lavastraumar. I dei siste 1300 åra har vulkanen gått inn i ein aktiv fase kvart 80 til 100 år, kor sterkast aktivitet kom i 1773, 1886 og 1916-1918. (IG-EPN 1999)

#### Aktiviteten som starta i 1999
Etter ein lengre periode med kvile starta ein siste eruptiv fase i oktober 1999 som har halde fram til og med august 2006. I byrjinga på denne fasen blei 25&nbsp;000 innbyggjarar i dei næraste områda mellombels evakuerte, deriblant alle i Baños. Aktiviteten veksla noko fram til 17. mai 2006 då aktiviteten tok til igjen og kulminerte med øydeleggjande utbrot den 14. juli og 16. august. Tilfellet i august var det mest valdelege så langt. Ei 10 km høg oskesky spreidde seg over eit areal på 740 gongar 180 km (IG-EPN 2006, http://www.igepn.edu.ec/vulcanologia/tungurahua/actividad/ijueves.htm ) og utkast av vulkanske fragment drap fem menneske. I tillegg blei det materielle skadar ved at vegar og landsbyar på nordvestsida av Tungurahua vart lagt under oske. 

---------------
Tungurahua er òg ein provins i Ecuador med hovudstaden Ambato. Tungurahuavulkanen ligg i provinsen med same namn.

## Kjelder

* Omsett frå engelsk Wikipedia den 27. november 2005

## Bakgrunnsstoff
* Informasjonsside med bilde. På spansk 
* Tungurahua nettstad
* Gerd Breitenbach: Tungurahua 2003 
* Siebert, L. and T. Simkin (2002-). Volcanoes of the World
Talet 211

Talet **211** (to hundre og elleve) er det 47. primtalet og det einaste primtalet mellom 199 og 223.  Det er òg lik summen av primtala frå 67 til 73. (211&nbsp;=&nbsp;67&nbsp;+&nbsp;71&nbsp;+&nbsp;73)

Ordenstalet som svarar til 211 er **to hundre og ellevte** (**211.**).
Talet 223

Talet **223** (to hundre og tjuetre) er det 48. primtalet og det einaste primtalet mellom 211 og 227.

Ordenstalet som svarar til talet 223, er **to hundre og tjuetredje** (**223.**).
Talet 227

Talet **227** (to hundre og tjuesju) er det 49. primtalet og det einaste primtalet mellom 223 og 229.

Ordenstalet som svarar til talet 227, er **to hundre og tjuesjuande** (**227.**).
Talet 229

Talet **229** (to hundre og tjueni) er det 50. primtalet og det einaste primtalet mellom 227 og 233.

Ordenstalet som svarar til talet 229, er **to hundre og tjueniande** (**229.**).
Iltalehti

**Iltalehti** (namnet tyder *Kveldsbladet*) er ei finsk tabloidavis. Ho vart grunnlagt 1980 som ettermiddagsutgåve for den konservative avisa Uusi Suomi (namnet tyder*Nye Finland*). Iltalehti blir gjeve ut av Alpress (som høyrer til Alma Media -konsernet). Sjefsredaktør er Kari Kivelä.

Iltalehti kjem ut seks dagar i veka, til skilnad frå dei finske abonnementsavisene, som alltid har komme ut sju dagar i veka. Laurdagsavisa er i sal heile helga. 

Samanlikna med hovudkonkurrenten sin, Ilta-Sanomat, er Iltalehti meir sensasjonsorientert. Iltalehti skil seg også frå Ilta-Sanomat ved å vere uavhengig av Helsingin Sanomat sitt konsern Sanoma Osakeyhtiö.

Frå 1919 til 1930 kom det også ut ei avis med namnet *Iltalehti*.

## Kjelde

* Finsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
* Iltalehti si heimeside
* Kontaktinformasjon
Ilta-Sanomat

**Ilta-Sanomat** (namnet tyder *Kvelds-Avisa*) er ei finsk tabloidavis som blir gjeve ut av Sanoma Osakeyhtiö. Ilta-Sanomat er Finlands nest største avis etter Helsingin Sanomat, og den største tabloidavisa i Finland.
Ilta-Sanomat Oy publiserer også tippeavisa IS Veikkaaja. I 2005 kjøpte Ilta-Sanomat nettauksjonsstaden Huuto.net.

Ilta-sanomat vart grunnlagt i 1932. Den dåverande redaktøren i Helsingin Sanomat, Eljas Erkko meinte at det antiparlamentaristiske høgreleidde Mäntsälä-opprøret var ei så stor hending, at det var trong til ei heilt eiga avis for å rapportere om det. Den opphavlege planen bak Ilta-Snomat var med andre ord å fungere som ettermiddagsutgåve for Helsingin Sanomat.

Ilta-Sanomat kjem ut seks dagar i veka, til skilnad frå dei finske abonnementsavisene, som alltid har komme ut sju dagar i veka. Laurdagsavisa er i sal heile helga.

Ilta-Sanomat er rekna som ei meir seriøs nyhendeavis enn den fremste konkurrenten sin, tabloidavisa Iltalehti (*Kvelds-Bladet*).

Gjennomsnittleg opplag for Ilta-Sanomat er 201&nbsp;281. (2004)

## Kjelde

* Finsk wikipedia

## Bakgrunnsstoff

* Ilta-Sanomat
* Keltainen Pörssi
* Huuto.net
Talet 233

Talet **233** (to hundre og trettitre) er det 51. primtalet og det einaste primtalet mellom 229 og 239.

233 er summen av 89 og 144 og er difor eit fibonacci-tal.

Ordenstalet som svarar til talet 233, er **to hundre og trettitredje** (**233.**).
Talet 241

Talet **241** (to hundre og førtiéin) er det 53. primtalet og det einaste primtalet mellom 239 og 251.

Ordenstalet som svarar til talet 241, er **to hundre og førtiførste** (**241.**).
Talet 251

Talet **251** (to hundre og femtiéin) er det 54. primtalet og det einaste primtalet mellom 241 og 257. Det er òg lik summen av primtala frå 23 til 47, eller frå 79 til 89. (251&nbsp;=&nbsp;79&nbsp;+&nbsp;83&nbsp;+&nbsp;89 =&nbsp;23&nbsp;+&nbsp;29&nbsp;+&nbsp;31&nbsp;+&nbsp;37&nbsp;+&nbsp;41&nbsp;+&nbsp;43&nbsp;+&nbsp;47)

Ordenstalet som svarar til talet 251, er **to hundre og femtiførste** (**251.**).
Karius og Baktus

**Karius og Baktus** er ei forteljing av Torbjørn Egner om to små tanntroll som gjer livet surt for ein gut, Jens, fordi dei hakkar og lagar hol i tennene hans. Forteljinga var eit ledd i å forbetre tannhelsa blant barn og unge i etterkrigstida, og gjorde eit varig inntrykk på mange born og unge.

Soga om Karius og Baktus er ein moraliseranede fabel om kva som kan skje om ein ikkje tek vare på tennene sine, men ho skil seg ut ved å vera fortald frå dei ganske likandes skurkane si side.

Forteljinga om Karius og Baktus var først eit høyrespel, men kom ut som illustrert barnebok i 1949. Ivo Caprino gjorde henne seinare om til animasjonsfilm. Ei nynorsk omsetjing av Halldis Moren Vesaas kom i 1978.

Namna på dei to trolla er inspirert av *[[karies]]* og *[[bakterie]]*. Karius har svart hår og Baktus har raudt hår.

## Kjelder
Helsingin Sanomat

***Helsingin Sanomat*** (namnet tyder *Helsingfors si avis*) er Finlands og Nordens største abonnementsavis. I 2003 var kvardagsopplaget på 429&nbsp;244 søndagsopplaget på 500&nbsp;269. I 2004 var kvardagspplaget på 434&nbsp;472. I eit land på 5 millionar innbyggjarar inneber det at avisa har ein posisjon meir dominerande enn det vi finn i dei fleste andre europeiske land.

## Historie
*Helsingin Sanomat* vart grunnlagt under namnet *Päivälehti* (namnet tyder «Dagsavisa») i 1889 som talerør for det politiske partiet Ungfinnane. Blant grunnleggjarane var Eero Erkko, forfattaren Juhani Aho og målaren Arvid Järnefelt. Det første nummeret vart publisert 16. november 1889, regelmessige utgåver seks dagar i veka kom først i 1890.

Päivälehti vart stoppa av styresmaktene i juni 1904 fordi ho omtalte mordet på generalguvernør Bobrikov i positive ordelag. I staden grunnla utgjevarane **Helsingin Sanomat**, det første nummeret kom ut 7. juli 1904. Samtidig vart også utgjevarlutlaget Sanoma Osakeyhtiö, grunnlagt. 

## Posisjon i den finske marknaden
*Helsingin Sanomat* har vorte kritisert for avisa si dominerande posisjon på den finske avismarknaden, særleg etter at den einaste riksdekkjande konkurrenten, Uusi Suomi gjekk inn i 1991. Internett, gratisaviser og tabloidavisene Ilta-Sanomat ogt Iltalehti har likevel svekka monopolet til *Helsingin Sanomat* det siste tiåret.

## Bakgrunnsstoff

*
* *[https://www.hs.fi/english/ Helsingin Sanomat]* på engelsk.
* Digital utgåver av årgangane 1889 og 1890.
Per Oddvar Hildre

**Per Oddvar Hildre** () er ein norsk kordirigent og korpedagog. 

Hildre er utdanna ved Volda pedagogiske høgskole og Bergen lærerhøgskole.

Hildre har grunnlagt kora SKRUK (Sunnmøre Kristelege Ungdomskor, grunnlagt 1973) og Det Norske Kammerkor, som var verksamt frå 1979 til 1992. Han dirigerer framleis SKRUK. Med desse to kora har Hildre gjeve ut 39 musikkalbum, dei fleste på Kirkelig Kulturverksted. Han har hatt oppdrag som redaktør og programleiar i NRK og TV2. Hildre har òg medverka i fleire musikkprosjekt i utlandet, mellom anna har han sete i styregruppa for The International Music Festival of Baku i Aserbajdsjan saman med kulturminister Polad BulBul og rektor ved det nasjonale musikkonservatoriet i Baku, Siyavoush Karimi.
Han vart utnemnd til professor ved The Azerbaijan National Conservatory i 2017.

## Prisar og utmerkingar
* Ole Vig-prisen 1984.
* Det Norske Kammerkor med Hildre som dirigent mottok Spellemannprisen 1986 i open klasse for *Vinjesvingen*.
* Pris frå State of Louisiana ved guvernør Edvin M. Edwards 1987.
* 1. pris for kor på Gøteborg internasjonale Musikkfestival 1988.
* Pris frå State of Lousiana ved guvernør M. J. Foster 1996.
* Pris frå Speaker of the House of Representatives ved Hunt Downer 1996.
* Petter Dass-prisen utdelt av dagsavisa Vårt Land 1998.
* Sunnmørspostens kulturpris 2003.
* Korprisen i 2010.
* Kommandør av Den kongelige norske St. Olavs Orden i 2017.

## Kjelder
Talet 239

Talet **239** (to hundre og trettini) er det 52. primtalet og det einaste primtalet mellom 233 og 241.

Ordenstalet som svarar til talet 239, er **to hundre og trettiniande** (**239.**).
Avisa Metro

***Metro*** er ei internasjonal, politisk uavhengig gratisavis som kjem ut i mange ulike land. Avisa vart grunnlagd i Stockholm i 1995. Hovudkontoret vart flytta til London i 1998.

Metro blir finansiert med hjelp av annonseinntekter.

## Metro i ulike byar

Byar der Metro kjem ut:

* Canada: Montreal, Toronto 
* Chile: Santiago 
* Danmark: København, Århus
* Finland: Helsingfors, Esbo, Vanda, Lahti, Tammerfors, Åbo
* Frankrike: Bordeaux, Lille, Lyon, Paris, Marseille, Toulouse
* Hellas: Aten
* Italia: Firenze, Milano, Roma
* Kina: Hong Kong
* Nederland: Amsterdam
* Polen: Warsawa
* Spania: A Coruña, Alicante, Barcelona, Madrid, Sevilla , Valencia, Zaragoza
* Sverige: Göteborg, Skåne, Stockholm
* Sør-Korea: Seoul
* Tsjekkia: Praha
* Ungarn: Budapest
* USA: Boston, New York, Philadelphia

## Bakgrunnsstoff

*
* Metro-lehti  - Finsk Metro
Nes kyrkjeruinar

**Nes kyrkjeruinar** er restane etter ei mellomalderkyrkje i Nes kommune. Dei står på neset der elvane Glomma og Vorma renn i hop, ved Vormsund. Kyrkjestaden har gjeve namn til kommunen og kyrkja vart vald ut som tusenårsstad for kommunen.

## Historie
Kyrkja på Nes vart bygd over ein tidlegare heidensk offerplass på 1100-talet. Det kan ha stått ei trekyrkje på staden før det rundt år 1100 vart bygd ei steinkyrkje i romansk stil. Frå utgravingane i 1957 veit ein at det opphavleg var ei kyrkje med eit skip i vest, noko smalare kor og ein apsis i aust. Seinare vart dette bygd til langkyrkje i romansk stil ved at koret og apsisen vart rivne. 
Nes kyrkje var hovudkyrkja på denne delen av Romerike og var ei av tre fylkeskyrkjer på Romerike. I 1567, under sjuårskrigen mot Sverige, vart ho stukken i brann. Kyrkja vart bygd opp att og utvida til krosskyrkje i 1697. 

Då lynet slo ned i kyrkja i 1854 brann ho ned att. På grunn av at kyrkja låg slik til at det var fare for at ho kunne rase ut i elva, vart ho ikkje reist igjen, men ny kyrkje vart bygd om lag 1 km lenger nord. Noko av inventaret vart redda og flytta til nye Nes kyrkje. I dag brukar ein kyrkjeruinane til å halda bryllaup, gudstenester og konsertar.

## Galleri
Nes kirkeruin i 2005. 

Fil:nes_kirkeruiner_1.jpg
Fil:nes_kirkeruiner_2.jpg
Fil:nes_kirkeruiner_4.jpg
Fil:nes_kirkeruiner_5.jpg

Nes kirkeruin før restaureringa i 1936.

Fil:Nes kirkeruin, Akershus - Riksantikvaren-T041 01 0039.jpg|Austveggen og nordveggen på nordre tverrskip. Foto: Cato Enger / Riksantikvaren
Fil:Nes kirkeruin, Akershus - Riksantikvaren-T041 01 0040.jpg|Vestre del av skipet.Foto: Cato Enger / Riksantikvaren
Fil:Nes kirkeruin, Akershus - Riksantikvaren-T041 01 0043.jpg|Koret, sett frå nordaust. Foto: Cato Enger / Riksantikvaren
Fil:Nes kirkeruin, Akershus - Riksantikvaren-T041 01 0047.jpg|Skip og kor, sett frå vest. Foto: Cato Enger / Riksantikvaren
Fil:Nes kirkeruin, Akershus - Riksantikvaren-T041 01 0052.jpg|Foto: Johannes Markus Holmsen / Riksantikvaren
Fil:Nes_kirkeruin,_Akershus_-_Riksantikvaren-T041_01_0064.jpg|Foto: Johannes Markus Holmsen / Riksantikvaren


## Kjelder
* :nb:Nes i Akershus
* kulturnett.no

## Bakgrunnsstoff
* Norges Kirker: «Nes nye kirke» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforskning
* Om Nes sokn på nettstaden til Den norske kykjra
*
Kwanzaa

**Kwanzaa** er ei sju dagars afroamerikansk høgtid som varer frå 26. desember til 1. januar, vanlegast feira i USA. Namnet kjem frå swahiliuttrykket «matunda ya kwanza», ‘dei første fruktene’.

Høgtida blei innstifta av den afroamerikanske nasjonalisten Ron «Maulana» Karenga og  feira for første gong i 1966. Høgtida hadde utspring i den amerikanske borgarettsrørsla i 1960-åra og var meint å skulle gjeva afroamerikanarar eit band til den kulturelle og historiske arva si frå Afrika. Samstundes er høgtida, ifølgje Karenga, basert på felles humanistiske grunnprinsipp.
Kultur

**Kultur** (frå latin *cultura* som igjen kjem frå *colere*, som betyr å dyrke, foredle eller kultivere.) er eit omgrep som generelt viser til mønster av menneskeleg aktivitet og dei symbolske strukturane som gjev slik aktivitet meining. Ulike definisjonar av «kultur» viser til ulik teoretisk forståing, eller kriterium for undersøking, av kultur. Omgrepet er i moderne tid vanskeleg å definere fordi det blir brukt i veldig mange samanhengar på veldig ulike måtar. På byrjinga av 1950-talet samla dei amerikanske antropologane Alfred Kroeber og Clyde Kluckhohn over 100 ulike definisjonar av ordet brukt i engelsk litteratur.

Det er no vanleg å definere kultur etter tre ulike retningar:

* **Det kvalitative, verdiorienterte eller [[humanisme|humanistiske]] kulturomgrepet**
: Det har som føresetnad at det finst ein kulturell verdimålestokk. Historisk har kulturomgrepet gjennomgått ei endring frå ei konkret tyding knytt til vekst i naturen i overført meining til å kjenneteikne *det alminnelege åndelege utviklingsnivået i samfunnet som heilskap*. 
* **Det [[samfunnsvitskap]]lege, kulturrelative eller skildrande kulturomgrepet**
: idéar, normer og verdiar i ulike samfunn, må forståast på premissa åt desse samfunna, ikkje ut frå nokon utanforståande kvalitativ målestokk. Ein idealistisk samfunnsvitskapelig fagtradisjon vil bruke denne definisjonen:
:: *Kultur er det fellesskap av idéar, verdiar og normer som eit samfunn, det vil seie ei gruppe menneske, har og som dei freistar å føre vidare til den kommande generasjon*. 
: Ein materialistisk kulturhistorisk fagtradisjon vil bruke definisjonen: 
:: *Med kultur forstår vi dels dei materielle omgjevnadane som menneska har bygd opp kring seg, dels den åndelege arva i form av verbale tradisjonar, trusførestillingar, idéar, kunne, normer med meir, som dei tileigna seg gjennom læring og tilpassing*.
* **Det utvida eller kulturpolitiske kulturomgrepet** 
: Det nye kulturpolitiske kulturomgrepet har blant anna sin bakgrunn i ei samfunnsvitskapelig basert sannkjenning av at den tradisjonelle kulturen først og fremst er kulturen for ein sosial elite. Men etter kvart slo det synet igjennom at ein moderne, demokratisk kulturpolitikk burde famne vidare. Det burde omfatte kulturlivet til folk flest «som det blir devd».

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kultur|Kultur]]» frå ,  den 28. november 2005.*  
 http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Kultur&oldid=317714

## Bakgrunnsstoff
* What is Culture? 
* European Culture Portal
* Kulturmeldingen
* Kulturnett.no

;Litteratur 
* Berggreen, Brit, Da Kulturen kom til Norge, Oslo 1989 ISBN 82-03-16153-7
* Geertz, Clifford, The Interpretation of Cultures, London 1973 ISBN 0-00-686260-8
* Klausen, Arne Martin, Kultur, mønster og kaos, Oslo 1992 ISBN 82-05-20744-5
Storfugl

**Storfugl** (*Tetrao urogallus*) er største arten av skogshøns. Storfuglen vert ogso kalla for **tiur** (hann) og **røy** (ho).

## Kjenneteikn
Tiuren er betydeleg større enn røya. Ein vaksen tiur veg om lag 4–4,5&nbsp;kg og vert om lag 86cm lang, medan ei vaksen røy vert 2–2,5&nbsp;kg og 61&nbsp;cm lang. I sjeldne tilfelle kan tiuren verte over 5 kg.  Ungfuglar har vekt på 1,5–4,0 kg. Tiuren og røya kan vanskeleg forvekslast. Tiurens gråsvarte rygg, grønglinsande bryst og svarte halefjør er karakteristiske. Røya er spraglete og har soleis ein meir typisk vernefarge.

## Forplanting

Forplantinga vert innleidd med tiurleiken, som er i slutten av april og byrjinga av mai. Storfuglen er polygam og tiuren har ingen kontakt med røya etter paringingstida. Røya legg 5-10 egg på bakken i eit enkelt utført reir 2-3 dagar etter paring på spelplassen. Egglegging skjer med ca 1 egg/døgn. Egga vert klekte etter 25-29 dagar med ruging etter at det siste egget er lagt. Når egga har klekt, er kyllingane brune og tilnærma like gamle, begge kjønna. Når det nærmar seg siste halvdel av september og utover blir tiurungane svarte eller "fullfjøra" som ein sier.

## Forvekslingsart
Storfugl kan vanskeleg forvekslast med andre artar. Røya er betydeleg større enn orrhøne, men er lik i fjørdrakta. Røya sin hale skil seg likevel tydeleg med sin avrunda form, mot orrhøna sin splitta hale.

## Utbreiing
Storfuglen finst i bar- og blandingsskog over heile landet. Han er likevel ikkje so vanleg på Vestlandet som i resten av landet. Bær og bærlyng er viktigaste føde i barmarkssessongen, medan han i vinterhalvåret beiter på furuknoppar. Tiuren er spesielt ynda som jaktobjekt og det vert drive med trofejakt på tiur i Noreg.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Kosmos

**Kosmos** er eit gresk ord (*κόσμος*), som betyr verdsalt eller univers. Eigentleg tyder ordet «orden». Det var fordi
ein såg at stjernehimmelen og jorda var ordna etter
eit system, kor ein observerte at stjernene flytta seg heilt jamt og regelmessig over himmelkvelvinga. Likeins såg ein sola og månen som stod opp og gjekk
ned etter helt regelmessige tider, slik at rørsla deira
vart bruka som grunnlag for tidsrekninga og kalenderen.

For grekarane var det motsette av kosmos, kaos, som tydde
«uorden». Kosmos og kaos blei då sett på som dei to store
prinsipp og motsetningar i verdsordninga. Kaos skulle då
i følgje mytologien ha vore det første element i tilværet.
Men så greip gudane inn og ordna mørke og uorden i
kaoset, og slik oppstod kosmos, eller verdsordenen, som
eit velordna system skapt av gudane.

## Kjelder
* Omsett frå Wikipedia-artikkel på bokmål
Jerpe

**Jerpe** (*Bonasa bonasia*) er blant dei minste fuglane av skogshøns. Han er ein standfugl som held til i skogar i Europa.

## Kjenneteikn

Kjønna er temmeleg jamstore. Vaksne fuglar veg 400&nbsp;gram og har ei lengd på 35&nbsp;cm. Fjørdrakta er grå- og brunspralga med eit karakteristisk svart band ytst på halefjøra. Vengene er ganske stutte, og det er derfor vanleg at dei lagar mykje støy når dei fer opp.

## Læte
Jerpa har ein plystrande, rytmisk og høgfrekvent sang.

## Forplanting
Jerpa er utprega monogam. Pardanninga skjer allereie om hausten. Hannen og hoa lokkar kvarandre med kvislande og kvitrande læter. I mai månad legg hoa 7-12 egg i ei djup grop innmed ein stubbe eller tre. Egga er brungule med brune flekkar og strekar. Rugetida er på 24–25 døgn. Hannen held seg innan same revir heile sommaren, men vender først attende til hoa når ungane har vakse litt. Ut på hausten vert så familien splitta framfor ein ny sesong.

## Forvekslingsart
Jerpa kan vanskeleg forvekslast med anna fugl. Ei orrhøna kan i hastig oppflukt minne om jerpe og omvendt, men forskjell i storleik og åtferd gjer at slik forveksling sjeldan skjer.

## Åtferd
Jerpekulla vert oppsplitta allereie tidleg på hausten. Etter det opptrer dei helst parvis og held seg gjerne innanfor same området heile vinteren. Når jerpa lettar, flyr ho sjeldan langt, set seg helst inn i eit tre i nærleiken før ho flyttar seg vidare.

## Utbreiing og habitat
Som leveområde føretrekk jerpa fuktige stader med blandingsskog med mykje kjerr og gjerne også gran, dette finn ho i små bekkedrag og senkingar i terrenget. Jerpa er eit ynda jaktobjekt, både på grunn av det fine kjøttet og fordi ho er lett å ta.

Jerpa er vidt utbreidd med i alt 12 underartar frå nordvestlege Europa, tversover nordlege Eurasia til Okhotskhavet i aust, inkluderer òg øyane Sakhalin og Hokkaido. Ho har fråvære frå Danmark og Island. I Noreg er ho knytt til utbreiinga av granskog, og finst på Austlandet nordover gjennom Trøndelag til Nordland sør for Saltfjellet. 
### Finlandsjerpe
Arten har òg vore registrert i Øvre Pasvik, populasjonen der er av underarten *Bonasa bonasia griseonota* som er utbreidd i Nord-Sverige, Finland og inn i nordlege Russland. Denne underarten er lysare enn nominatforma og er kalla **finlandsjerpe**.

## Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Järpe|Järpe]]» frå , den 16. januar 2022*
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Departementet Artigas

**Artigasdepartmentet** er eit *departamento* i Uruguay. Hovudstaden er Artigas. Nabodepartementa er Salto og Rivera. Departementet har om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar og dekkjer eit areal på 11&nbsp;928 km². Artigas har fått kallenamnet *«Rincón de la Republica»* ('Hjørnet til republikken'). Departementet vart oppretta i 1884.

## Viktige byar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Artigasdepartementet|Artigasdepartementet]]» frå ,  den 12. august 2013.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Stjertand

**Stjertand** (*Anas acuta*) er ei grasand som er utbreidd i den palearktiske regionen. Ho lever vanlegvis som trekkfugl, men nokre populasjonar på den sørlege halvkula trekk ikkje. 

## Utbreiing
Stjertanda er utbreidd i dei fleste landa i Europa og Nord-Amerika. Ho er eit sjeldan syn i Noreg og finst spreidd over heile landet. Det er ikkje lov å jakta på arten, og i 2015 blei arten oppgradert frå *nær truga* til *sårbar* (VU) på den norske raudlista for artar.

## Galleri

Anas acuta.ogg|Læte
Anas acuta MHNT.ZOO.2010.11.20.6.jpg|Stjertandegg
Pijlstaart mannetje en vrouwtje-4961953.webm|Film


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Brunnakke

**Brunnakke** (*Mareca penelope‎*, tidlegare *Anas penelope*) er blant grasendene våre og vert ofte kalla **pipand**. 

## Kjenneteikn

Ein vaksen brunnakke vert 0,4–1,1&nbsp;kg og om lag 46&nbsp;cm. Hovudet er brunt og nebbet kort. Ho har bratt panne, som gjer at hovudet vert rundt. Båe kjønn har grønt vengespegl. På framdelen av vingen har hannen eit kvitt felt, dette er meir flekkete hjå hoa. Under flukt støter anda ut ein fløytande lyd som har gjeve henne namnet pipand.

## Forvekslingsart

## Utbreiing
Brunnakka er mest vanleg langs kysten. Ho er på linje med stokkanda lite knytt til ein særskild biotop, so ho er ogso i innlandet.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Svartbak

**Svartbak** (*Larus marinus*) er ein fugl frå måsefamilien. Han vert ogso kalla for **havmåse**; i Nord-Noreg vert han gjerne kalla *stormåse*, eit namn som òg kan omfatte gråmåsen. 

## Skildring
Svartbaken er den største av måsane med si lengd på 70&nbsp;cm og vekt på om lag 1,5&nbsp;kg. Både hann- og hofuglen er svært like. Dei vaksne fuglane har gråsvart/svart overside, medan resten av kroppen er kvit. Ungfugl har ein meir brunspetta fjørdrakt.

Viktige fluktkjenneteikn er dei kvite vengespissande. I flukt virker dei svarte vengene breiare og ikkje så spisse.

I vinterdrakt har hovud og hals brune strekflekker. Ungfuglane kan likne på gråmåsa, men den kvite undersida er mindre flekkete hjå svartbaken. Den brunspraglete oversida er meir kontrastrik.

### Forvekslingsart
Fuglen liknar mykje på sildemåse, men er mykje større, medan beina er gråaktige og kjøttfarga, ikkje gule. Ungfuglar er vanskelege å sjå forskjell på.

## Hekking

Svartbaken rugar langs det meste av norskekysten. Han rugar i spreidde par eller i koloniar, som regel på små eller store holmar, og har nokså stort reir av strå, tang og mose. Svartbaken legg 3–4 egg i april til mai. Egga er mykje større enn eit vanleg måseegg. Dei er lys gråbrune med svakt grønaktig skjær og med mørkebrune og gråfiolette flekkar.

Ungane er flygedyktige 45–50 dagar gamle, men dei forlet reiret rett etter dei kjem ut av egget. Han er vaksen etter fire år. Stemma er mørk og grov.

## Levevis
Svartbaken er ofte på tokt der han tek både egg og fugleungar.
Dei et og mindre sjødyr, smågnagarar, åtsel og avfall. Mange overvintrar, andre reiser i august til vest-Europa.

Som vaksen har ikkje fuglen noko særleg til fiendar, men ungane kan takast av både rev og rovfugl.

Ein finn han ofte ilag med flokkar av storskarv. Han et ein del av det skarven gulpar opp.

## Utbreiing
Svartbaken held til langs kysten av Nord-Atlanteren, og hekkar frå austkysten av Nord-Amerika over Grønland og Island til dei europeiske kystane frå det nordlege Frankrike i sør til omkring Murmansk i nordaust. Han finst langs heile norskekysten og noko meir sjeldan ved ferskvatn i innlandet. Vanlegast er han frå Vestlandet og nordover. Han har den mest maritime tilknytinga av dei norske måseartane.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Henri Becquerel

**Antoine Henri Becquerel** () var ein fransk fysikar, nobelprisvinnar og ein av oppdagarane av radioaktiviteten.

Becquerel var fødd i Paris i ein familie med stolte tradisjonar innan naturvitskap. Både far og farfar hans var fysikarar som underviste ved det naturhistoriske museet i Paris. Seinare skulle også sonen hans fortsetja på same feltet.

Han studerte naturvitskap ved École Polytechnique frå 1872, og i 1874 tok han fatt på ingeniørstudiet ved Ponts et Chaussées, *[[bru]]er og [[veg]]ar*. I 1877 var han ferdig utdanna, men føretrekte å fortsetta som forskar innan fysikk.

Becquerel hadde gifta seg med Lucie Jamin, dotter til fysikklærar ved École Polytechnique, i 1874. Dei fekk sonen Jean i 1878.

Av dei fleire felta han var innom kom optikken først, der han frå 1875 la vekt på polarisering. Deretter gjekk han over til å forska på det infraraude spekteret til metalliske gassar, og vidare absorpsjon av lys i krystallar. Det var innan dette feltet han skreiv doktoravhandlinga si. Året etter, i 1889 blei Becquerel innvald i det franske vitskapsakademiet, der far og farfar hans hadde sete før han.

Becquerel blei utnemnd til sjefingeniør ved Ponts et Chaussées i 1894.
I 1896 oppdaga han radioaktivitet ved eit tilfelle mens han studerte fosforescens i uranmineral. Då han skulle utføra eit eksperiment med fotografiske plater som hadde lege saman med desse minerala såg han at dei allereie var blitt eksponerte. Noko i materialet sende ut lys utan sjølv å ha blitt utsett for lys. I 1903 fekk han Nobelprisen i fysikk for dette funnet, delt med med Marie og Pierre Curie.

Fysikaren døydde i relativt ung alder i 1908&nbsp;– berre 55 år gammal&nbsp;– men fekk SI-eininga becquerel (Bq) kalla opp etter seg, i tillegg til at det i dag finst krater både på Månen og Mars som ber namnet hans. Sonen Jean Becquerel tok opp arven etter forfedrane og etterfylgde han i stolen på det franske vitskapsakademiet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Henri Becquerel|Henri Becquerel]]» frå , og «[[:fr:|Henri Becquerel]]» frå  den 11. desember 2005.*
Shell

**Shell** er eit varemerke for oljeselskapet Royal Dutch Shell. Logoen til selskapet er eit stilisert havskjel.
Logoen vert nytta på til dømes bensinstasjonar. Shell driv ymse typar petroleumsverksemd, og er representert i dei fleste landa i verda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Hettemåse

**Hettemåse** eller **hettemåke**, *Chroicocephalus ridibundus*, (tidlegare *Larus ridibundus*) er i frå måsefamilien. Hettemåsen vert ogso kalla for **lattermåse**.

## Kjenneteikn
Dei vaksne fuglane har grå overside, medan resten av kroppen er kvit. Beina er raude og med symjeføter. Nebbet er ogso raud og saman med den kvite stripa i framkant av vengja, er det karakteristisk for hettemåsen. Dei har store spisse venger og flyt lett. Kjønna er like. Ungfugl har ein meir brunspetta fjørdrakt. Hettemåsen er 36 cm lang og har vekt på om lag 0,3 kg. I sommardrakta har hettemåsen si karakteristiske svarte hette.

## Utbreiing
Hettemåsen har ein aukande bestand i Nord-Noreg og eksisterer no i kyststrøk heilt nord til Varangerfjorden. Hovuddelen er likevel i Sør-Noreg rundt Oslofjorden, der bestanden i tida 1987-2007 har gått ned og mange koloniar har forsvunne. Bestanden har også gått ned i Danmark, Sverige, Finland, Polen, Tyskland og Nederland. Medan hettemåsen er rekna som livskraftig på verdsbasis, er han rekna som sterkt truga i norsk samanheng.

Hettemåsen hekkar i koloniar ved vatn (både fersk- og saltvatn). 

## Galleri

Larus ridibundus.jpg|Hettemåse med svart hette i Devon i England. 
Skrattmås (Larus ridibundus) -Ystad-2016.jpg|Hettemåse i vinterdrakt i Ystad.
Chroicocephalus ridibundus MHNT.ZOO.2010.11.128.1.jpg|Hettemåseegg


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Varemerke

**Varemerke** er ei nemning på eit kjennemerke som vert nytta av eit firma for å gjera firmaet, produkt og tenester kjend for kundar. Eit mål med eit varemerke er å gje eit særleg merke på produkt eller tenester, slik at dei vert skild frå tilsvarande frå konkurrentar. Eit varemerke er rekna som intellektuell og industriell eigedom.

Et varemerke kan vera eit namn, ord, slagord, logo, symbol, bladbunad, bilete eller ein kombinasjon av eitt eller fleire av desse elementa.

Varemerke kan registrerast hjå Patentstyret, eller tilsvarande organ. Om eit varemerke vert registrert i høve til patentlovgjeving vil varemerket vera verna slik at andre ikkje kan nytta det, som eit registrert varemerke.

## Sjå òg
* Varemerkeord
* Logo
* Patent
* Opphavsrett
Krykkje

**Krykkje** (*Rissa tridactyla*) er ein fugl i måsefamilien. Krykkje vert ogso kalla for **tretåmåse**. Arten er kategorisert som globalt sårbar og sterkt truga i Noreg.

## Kjenneteikn
Dei vaksne fuglane har grå overside, medan resten av kroppen er kvit. Beina er svarte, med symjeføter, men vantar baktå. Dei har svarte vengespissar. Kjønna er like. Ungfugl har ei gråspragla fjørdrakt, men dei karakteristiske svarte vengespissane er der. Krykkja er om lag jamstor med fiskemåsen, 350&nbsp;gram og 40&nbsp;cm lang.

### Utbreiing
Krykkja finst frå Rogaland og nord til grensa mot Russland. Ho er knytt til sjøen og er eit sjeldan syn i innlandet.

### Åtferd
Fuglen hekkar i koloniar i bratte fjellveggar (fuglefjell), ofte saman med alker og anna sjøfugl. Utanfor hekketida held krykkja seg berre til havs, der ho livnærer seg på små marine dyr og fisk.

Sidan år 2010 har krykkje vore ført opp i kategorien *sterkt truga* (EN) på norsk raudliste for artar.

## Galleri

Dreizehenmoewen.jpg|Krykkje på fugleøya Runde
Dreizehenmoewenpaar.jpg|Krykkje på Runde
Rissa tridactyla MHNT.ZOO.2010.11.125.1.jpg |Krykkjeegg i eit museim


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Jan Kåre Aurdal

**Jan Kåre Aurdal** () er ein norsk KrF-politikar. Han var ordførar i Sykkylven kommune frå 1999-2011. Han har òg vore fylkesleiar for Krf i Møre og Romsdal.
Gråmåse

**Gråmåse** eller **blåmåse** (*Larus argentatus*) er ein fugl i måsefamilien. Ein finn gråmåsen i Nord-Europa inludert Noreg, og i Vest-Europa, i kyststrøka frå Portugal  til Kaninhalvøya i nordvestlege Russland.

## Kjenneteikn
Dei vaksne fuglane har gråblå overside, medan resten av kroppen er kvit. Ungfugl er meir brunfarga. Beina er kjøttfarga og med symjeføter. Dei har store spisse venger og flyt lett. Kjønna er like. Gråmåsen er i vaksen alder opptil 56&nbsp;cm og veg om lag 1,1&nbsp;kg.

## Global utbreiing
Arten eller artskomplekset har ei sirkumpolar utbreiing og hekkar i eit belte mellom 30 og 70 grader nord. Arten slik som definert av American Ornithologists' Union og andre, vert delt inn i tre grupper med ei rekke underartar i kvar gruppe. *Argentatus*-gruppa med tre underartar finst i Europa nord for Frankrike og i Amerika. *Cachinnans*-gruppa med seks underartar finst i Europa sør for Frankrike og i Middelhavet. *Armenicus*-gruppa med ein underart hekkar i austre Tyrkia og vestre Iran. Nominatunderarten hekkar i Skandinavia austover til Kvitsjøen.

International Ornithologists' Union, Birdlife International og den norske tilsluttinga av Birdlife International ser på desse som tre artstakson, slik at arten gråmåse, *Larus argentatus*, med to underartar er avgrensa til Nord- og Vest-Europa.

Gråtrut (Larus argentatus) -Ystad-2015.jpg|Vaksen gråmåse i vinterdrakt
Larus argentatus argenteus MHNT.ZOO.2010.11.122.16.jpg|Gråmåseegg

## Utbreiing i Noreg
Gråmåsen finst langs heile norskekysten. Bestanden var i 2014 estimert til 144&nbsp;000 individ. I 2021 blei arten oppgradert til kategorien *sårbar* på den norske raudlista for artar.

Han hekkar fyrst og fremst langs kysten, men også ved Mjøsa og enkelte innlandsvatn i Finnmark.

## Kjelder
* Norsk fugleatlas, 1994.

## Bakgrunnsstoff

*
Arjeplog

**Arjeplog** er ein svensk tettstad som ligg i Norrbottens län, og i landskapet Lappland. Det er administrasjonssenter og einaste tettstad i Arjeplog kommun, og hadde i 2015 1&nbsp;822 innbyggjarar.

Arjeplog ligg mellom innsjøane Hornavan, den djupaste innsjøen i Sverige, og Uddjaure. Like aust for Arjeplog ligg innsjøen Kakel.

Stadnamnet Arjeplog blir nemnt i kjeldene første gongen i 1640 og er av samisk opphav. Riksveg 95 – «Silvervägen» – som går mellom Skellefteå og Bodø passarar gjennom Arjeplog og har sitt namn etter sølvgruvene i Nasa. I 1965 vart Silvermuseet opna, etter initiativ frå den såkalla lappmarksdoktoren Einar Wallquist

Til trass for at Arjeplog ligg nokre mil sør for polarsirkelen, kan ein frå fjellet Galtispouda like utanfor Arjeplog sjå midnattssola 10. juni – 3. juli.

## Testby for bilindustrien
Store delar av Europas bilindustri har valt Arjeplog som sentrum for vintertesting. Det er den viktigaste private næringsvegen i kommunen. Frå desember til mars kjem det til Arjeplog ca. 2 300 ingeniørar og teknikarar som arbeider med å vinterteste bilar. Testindustrien har vorte særs viktig for økonomien i Arjeplog. I kommunen finst ein vidaregåande skule med linje for biltestverksemd, og dessutan universitetsutdanning ved Luleå tekniske universitet

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Arjeplog|Arjeplog]]» frå , den 29. juni 2012.*
Gällivare kommun

**Gällivare** kommun (finsk *Jällivaara*, sørsamisk *Jiellivarre *) er ein kommune som ligg midt i Lappland i Norrbottens län nord i Sverige.
Administrasjonssenter i kommunen er Gällivare. Gällivare kommune grensar mot kommunane Jokkmokk, Boden, Överkalix og Kiruna i Sverige. I nordvest grensar kommunen mot Narvik kommune i Noreg. Med eit areal på 16 950 kvadratkilometer er kommunen dem tredje største etter areal i Sverige.

## Geografi
Gällivare består av høgfjell i nordvest som gradvis blir lågare mot søraust. Lule älv er det største vassdraget i kommunen og dannar saman med innsjøane Akkajaure og Stora Lulevatten øvre delen av sørgrensa mot Jokkmokk. Gällivare har fleire nasjonalparkar og andre verna område, bl.a Stora Sjöfallets nasjonalpark (1909), Muddus nasjonalpark (1942) og Sjaunja naturreservat. Den sørlege delen av kommunen består av store skogs- og myrområde.

E10 og E45 går gjennom kommunen og Gällivarre er knytt til det svenske jernbanenettet gjennom Malmbanan og Inlandsbanan. Gällivare Lapland Airport har daglege flysamband til Stockholm.

## Språk
Samisk, meänkieli og finsk har status som offisielle minoritetsspråk i kommunen, og Gällivare er saman med nabokommunen Kiruna dei to einaste svenske kommunane med tre offisielle minoritetsspråk.

## Næringar
Jordbruk og gruvedrift er tradisjonelt viktige næringar i kommunen. Nedgangen i arbeidsplassar i desse næringane har resultert i auka fråflytting. Kommunen har store vassressurser og ein aukande turisme.

## Tettstader
Gällivare kommune hadde seks tettstader i 2005.
Folketalet i tabellen er frå 31. desember 2005.

## Kuriosa
Den svenske fastfoodkjeden Max Hamburgerrestauranger vart grunnlagt i Gällivare i 1968 av Curt Bergfors.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gällivare kommune|Gällivare kommune]]» frå , den 27. juni 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimesidefor Gällivare kommune
Jokkmokk

**Jokkmokk** (finsk *Jokimukka*, lulesamisk *Jåhkåmåhkke*, nordsamisk *Johkamohkki*, meänkieli *Jokinmukka*) er ein svensk tettstad som ligg i Norrbottens län, og i landskapet Lappland. Han er administrasjonssenteret i Jokkmokks kommun og i år 2005 hadde tettstaden 2 976 innbyggjarar. Namnet er samisk og tyder «elvesving».

Jokkmokk er kjend for det årlege Jokkmokks marknad, som har vorte halde kvart år sidan 1605.

Jokkmokk ligg ved E45 like nord for polarsirkelen. Kommunen er den nest største kommunen etter Kiruna. Kommunen grensar mot Noreg i vest.

Jokkmokk er kjend for «Jokkmokks marknad», som feira 400-års jubileum i 2005, og for rolla si som ein sentral samisk samlingsplass. I Jokkmokk finst mellom anna fjellmuseet Ájtte og fleire kunst- og handverksbutikkar. Det er òg kjend som ein viktig kultursted.

Jokkmokk har eit rikt samskipnadsliv og idrettsaktivitet i forhold til folketalet.

Namnet Jokkmokk er ein forsvenskning av dei samiske ordene for «elv» og «krok». Jokkmokk har ved sidan av svenskar ein stor samisk folkesetnad, men særs lite av dei finsktalende gruppene som finst i Tornedalen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jokkmokk|Jokkmokk]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Svenska försvarsmakten

**Svenska försvarsmakten** er ei svensk myndigheit under riksdagen og den svenske regjeringa med överbefälhavaren (ÖB) som sjef. Försvarsmakten støttast av andre myndigheter i området til det svenske forsvarsdepartementet, til dømes Svenska totalförsvarets forskningsinstitut (FOI), Svenska försvarets materielverk (FMV), Svenska statens räddningsverk (SRV) og Svenska krisberedskapsmyndigheten (KBM).

## Bakgrunnsstoff
* Dei offisielle sidene til Svenska försvarsmakten
Datavirus

**Datavirus** eller **virus** er eit slags program som har som eigenskap at den kan reprodusere seg sjølv frå ei infisert vertsmaskin til ein anna. Eit datavirus kan spreie seg ved å kopiere programkoda inn i andre køyrbare filer, datamaskinas oppstartsektor, eller gjennom dokumentmakroar. Når ei infisert datafil vert kopiert over til ei uinfisert maskin, vil programkoden byrje å kopiere seg sjølv til kvar fil som seinare vert lagra på den infiserte maskina.

## Ormar
Ein variant av virus er ormar, som ikkje treng nokon vert for spreiing. Den har sjølv dei mekanismane som trengst for spreiing, men oppfører seg elles på same måten som virus. 
    
I tillegg til reproduksjon, kan både virus og ormar ha andre funksjonar. Desse funksjonane kan vere harmlause, til å kunne vere svært destruktive ved å slette all data på harddiskar og anna lagringsmedia som seinare nyttast i den infiserte maskina. Nokon virus og ormar er tidsbomber som går av ved eit viss tidspunkt, eller logiske bomber som går av etter ei viss handling. Ofte vert ormar nytta til å avlytte brukarens passord for å skaffe kontroll og ta over maskina. 
    
Det minste kjente dataviruset er på 13 byte. 

## Trojansk hest
Ein annan variant er Trojansk hest. Dette er uønskte programvare som utgjev seg for å vera noko heilt anna, eit produkt som folk gjerne vil ha. Dess meir populært det er, jo større vert risikoen for at programvara vert lasta ned. Trojanske hestar kan og ha funksjonar som gjev brukaren inntrykk av at programvara som er nedlasta er reell, så den skjulte programvara kan operere fritt. Ofte inneheld Trojanske hestar spionprogramvare, men kan og innehalde virus som startar å spreie seg etter at det er lasta inn.
François Mitterrand

**François Mitterrand** () var ein fransk politikar. Han var president i Frankrike frå 1981 til 1995.

## Liv og virke
### Bakgrunn
Mitterrand vart fødd i Jarnac i Charente. Som ung var han sterkt konservativ og ein ivrig katolikk. Han slutta seg til ultranasjonalistane Croix de Feu. Han var innrullert i hæren under den andre verdskrigen, vart teken som krigsfange i 1940 og kom fri året etter. Han slutta seg til Vichy-regimet og vart statssekretær. Han samarbeidde òg med den franske motstandsrørsla, men heldt fram med å arbeida for Vichy-regjeringa. 

### Etter den andre verdskrigen
Etter krigen gjekk han tidleg inn att i politikken, slutta seg til eit sentrum-venstre-parti og vart innvald i parlamentet for departementet Nièvre i 1946. Han hadde forskjellige verv i den fjerde franske republikken, før han trekte seg på grunn av Frankrike sin politikk i Algerie. I 1958 var han ein av dei høvesvis få som var mot at Charles de Gaulle vart vald til president, og mista sitt sete i parlamentet i valet same år. I 1959 unngjekk han såvidt eit drapsforsøk. Drapsforsøket gav han mykje merksemd, og sette fart på den politiske karrièren. Kritikarar hevdar at han sjølv organiserte drapsforsøket. Politiet etterforska saka, men ho vart lagd til sides.

### President
I den femte franske republikken stilte han til val som president i 1965, men tapte mot de Gaulle. Han vart medlem, og frå 1971 leiar av, det franske sosialistpartiet. Han var president for venstrekoalisjonen av sosialistar og liberale frå 1965 til 1968. Han stilte til val som president igjen i 1974 mot Valéry Giscard d'Estaing, men tapte på nytt. I 1981 vart han den fyrste sosialisten som vart president i den femte franske republikken. Ei av hans fyrste avgjerder var å avskaffa dødsstraff i Frankrike. Mitterand vart tildelt storkrossen med kjede av St. Olavs Orden i 1984.

Innanriks vart hans politiske mål hindra av ei rad økonomiske kriser, og av eit parlament med konservativt fleirtal (frå 1986 til 1988, og 1993 til 1995). Trass i dette samarbeidde han godt med den konservative statsministeren Jacques Chirac. Internasjonalt spela Mitterrand ei viktig rolle, særleg når det gjaldt utviklinga av EU. Han støtta utvidinga av unionen med Spania og Portugal, og hadde eit nært tilhøve til den tyske kanslaren Helmut Kohl. Tilhøvet la grunnlaget for forsoning og eit nært samband mellom Frankrike og Tyskland. Mitterrand og Kohl er rekna som hovudpersonane bak Maastricht-traktata.

Presidentperioden tok slutt i mai 1995. Han vart etterfylgd av Jacques Chirac og døydde av kreft seks månader seinare. 

### Familie
Kona, Danielle Mitterrand, er kjend som venstreaktivist. I tillegg til sønene Jean-Christophe og Gilbert Mitterrand, hadde han ei dotter, Mazarine Pingeot med Anne Pingeot. Nevøen Frédéric Mitterrand er journalist.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:François Mitterrand|François Mitterrand]]» frå ,  den 28. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
BASIC

**BASIC** (**B**eginner's **A**ll-purpose **S**ymbolic **I**nstruction **C**ode) er eit programmeringsspråk som vart utvikla i 1963 ved Dartmund College i USA med det målet at ein skulle gjere programmering enklare. BASIC er eit enkelt nybyrjarspråk som nyttar enkle engelskspråklege kommandoar.

Det finst fleire tilpassa dialektar av BASIC enn av nokon anna programmeringsspråk. Med få unntak nytta alle heimedatamaskiner på 1980 talet ein eller annan versjon av Basic som kommandotolk. Microsoft leverte GW-BASIC og seinare QBASIC som ein del av operativsystemet DOS. I 1991 kom VisualBasic som utvikla applikasjonar til å køyre under operativsystemet Windows.

## Døme

Nedanfor er nokre forskjellige døme på programmering som syner utviklinga av BASIC som programmeringsspråk.

### Ustrukturert BASIC

Dei første dialektane

Dømet nedanfor er laga for GW-BASIC, men skal kunne fungere i dei fleste dialektar av BASIC med minimale endringar.


```qbasic
10 INPUT "What is your name: ", U$
20 PRINT "Hello "; U$
30 INPUT "How many stars do you want: ", N
40 S$ = ""
50 FOR I = 1 TO N
60 S$ = S$ + "*"
70 NEXT I
80 PRINT S$
90 INPUT "Do you want more stars? ", A$
100 IF LEN(A$) = 0 THEN 90
110 A$ = LEFT$(A$, 1)
120 IF A$ = "Y" OR A$ = "y" THEN 30
130 PRINT "Goodbye ";U$
140 END
```


### Strukturert BASIC

Andre-generasjon av Basic dialektar introduserte nye kjenneteikn til språket, primært relatert til strukturert og prosedyre-orientert programmering. Linjenummerering vart som regel utelate frå språket og erstatta med hopp-komando samt andre prosedyrar som gav eit enklare og meir fleksibelt språk. Dømet nedanfor er laga for Qbasic:


```qbasic
INPUT "What is your name: ", UserName$
PRINT "Hello "; UserName$
DO
  INPUT "How many stars do you want: ", NumStars
  Stars$ = STRING$(NumStars, "*") 
  PRINT Stars$
  DO
    INPUT "Do you want more stars? ", Answer$
  LOOP UNTIL Answer$ <> ""
  Answer$ = LEFT$(Answer$, 1)
LOOP WHILE UCASE$(Answer$) = "Y"
PRINT "Goodbye "; UserName$
```


### «Moderne» BASIC

Tredje generasjon BASIC dialektar som til dømes Visual Basic og StarOffice Basic introduserte
objekt orientert og event-driven programmering.


```vbnet
Option Explicit Off
Module stars
    Sub Main()
        Console.Write("What is your name: ")
        U$ = Console.ReadLine
        Console.WriteLine("Hello " + U$)
        Console.Write("How many stars do you want: ")
        N = Val(Console.ReadLine)
        S$ = ""
        For I = 1 To N
            S$ = S$ + "*"
        Next I
        Console.WriteLine(S$)
        Console.Write("Do you want more stars? ")
        A$ = Console.ReadLine
        If Len(A$) = 0 Then GoTo 90
        A$ = Left$(A$, 1)
        If A$ = "Y" Or A$ = "y" Then GoTo 30
        Console.Write("Goodbye ")
        For I = 1 To 200
            Console.Write(U$ + " ")
        Next I
        Console.WriteLine()
        End
    End Sub
End Module
```


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Log um sams normaltid fyr kongeriket Norig

**Log um sams normaltid fyr kongeriket Norig** var den fyrste lova i Noreg som vart skriven på landsmål. Ho vart vedteken på Stortinget i 1894, og vart gjord gjeldande frå og med 1. januar 1895. Lova innførde ei sams normaltid for heile Noreg. Inntil då var lokal tid fastsett som soltid, etter korleis sola gjekk. Skilnaden kunne vera 1 time og 47 minutt mellom den austlegaste og vestlegaste lokaltida. Framvekst av snøggare kommunikasjonar, som til dømes telegrafi og jarnvegar kravde ei meir sams tid for at verksemda kunne gå føre seg trygt og effektivt. Ei tid opererte ein med jarnvegstid og telegraftid, som kunne skilja seg frå lokal tid. 

Lova vart oppheva 01.01.2008 og erstatta av LOV 2007-01-26 nr 04: Lov om målenheter, måling og normaltid. 

## Log um sams normaltid fyr kongeriket Norig
§ 1. Fraa den 1ste januar 1895 skal mideltidi fyr den meridianen, som ligg 15 grader austanfyr Greenwich, vera det loglege klokkeslætte i Norig.
Kongen kan fastsetja ei anna sams normaltid for særskilte årstider.

§ 2. Naar normaltid etter denne logi er innførd, og det daa maatte visa seg trong til aa byta um noko klokkeslætte, som er nemnt i eldre loger, skal kongen kunne taka avgjerd um slikt umbyte fyr det heile land elder fyr einskilde landsluter. 

## Bakgrunnsstoff
* Da tiden ble normal. Innføringen av felles tid i Norge på slutten av 1800-tallet
* Lov om målenheter, måling og normaltid.