David Brown Ltd

**Oppretter David Brown Ltd** var eit britisk føretak som produserte tannhjul, girkassar og traktorar. Fabrikkane låg i Huddersfield i Yorkshire. I Noreg er føretaket best kjent for traktorane sine.   

## Tidlege år

Føretaket vart stifta som eit familieføretak i 1860, og produserte tannhjul for tekstilindustrien. Til å byrja med vart tannhjula laga av hardt tre, men etter kvart gjekk dei over til å produsera tannhjul av metall, fyrst og fremst av stål. Etter ei tid byrja dei å produsera verktøymaskinar for tannhjulsproduksjon. Det vart produsert lager, akslingar og komplette girkassar, som dei selde til fleire ulike kundar. Det vart òg produsert transmisjonar for ymse våpen og for krigsskip. I perioden 1908 til 1915 produserte føretaket ein bil med totaktsmotor, kalla «Valveless». I 1913 stifta David Brown og Timken i USA eit fellesføretak for å produsera snekkedrev. Ved utgangen av 1. verdskrigen hadde føretaket 1000 tilsette. I 1934 stifta David Brown enda eit fellesføretak saman med Richardson Gears i Australia. Eit anna David Brown-produkt var ein transmisjon for stridsvogner.

## Samarbeid med Ferguson

Om lag midt på 1930-talet for David Brown (sonesonen til grunnleggaren) på ei forretningsreise til Nord-Amerika og let seg imponera av kor utbreidd bruken av traktor hadde vorte. Han la òg merke til at mange av traktorane som vart selde i Storbritannia var importerte frå Nord-Amerika, og han tok til å grubla på om produksjon av traktorar i England ville vera fornuftig. Mykje av teknologien som trongst hadde føretaket erfaring med frå før og dei hadde produsert mange av komponentane i transmisjonen til prototypen The Black Tractor som Harry Ferguson hadde utvikla. Så då Ferguson spurte om David Brown var interessert i å produsera traktoren var David Brown positive til det.

I 1936 innleidde så David Brown og Harry Ferguson eit samarbeid for å produsera traktoren som Ferguson hadde utvikla. David Brown var ansvarleg for produksjonen og Ferguson stod for marknadsføringa av Ferguson-Brown Type A. Traktoren vart produsert i Meltham, ca. 8 km sør-vest for Huddersfield. Han hade ein 4-sylindra bensinmotor på 20 hk, og motorane til dei 350 fyrste traktorane vart produserte av Standard Motor Company i Coventry. Mot slutten av 1939 var Standard oppteken med store statlege ordrar og fann det ikkje lønsamt å halda fram med å produsera så små seriar av motorane. Det vart då til at David Brown kjøpte støypeformene til Climax-motorane og tok over produksjonen. 

Sjølv om traktoren var revolusjonerande, på det viset at han hadde eit  hydraulisk trepunktsoppheng med automatisk djupnekontroll av reiskapen, hadde han òg mange svakheiter. Ei av desse var at huset til girkassen var laga av aluminium, som ikkje var sterkt nok, og fleire av traktorane knakk i to. Eit anna problem var at hydraulikkpumpa til trepunktsopphenget berre fungerte når traktoren var i rørsle, så om reiskapen køyrde seg fast kunne han ikkje løftast. Salet av Type A gjekk treigt, noko som truleg delvis kom av desse problema. Men at kjøparane laut investera i nye reiskapar for å dra fordelar av trepunktsopphenget var truleg ein medverkande grunn. 

David Brown ivra for å forbetra traktoren, men Harry Ferguson meinte at traktoren var bra slik han var når det fekk utvikla betre legeringar med auka haldfastheit. Dette førte til gnissingar mellom dei, så David Brown tok til å utvikla sin eigen traktor, utan at han informerte Ferguson om det. Det er ikkje kjend om Ferguson hadde fått nyss om dette, men i 1939 inngjekk han eit samarbeid med Henry Ford, som resulterte i produksjon av Ford-Ferguson 9N. Den siste Ferguson Brown-traktoren var produsert i 1939. Til saman vart det produsert berre 1350 einingar av Type A frå 1936 til 1939.

## David Brown sine traktorar fram til midt på 1950-talet

### VAK1 (1939-1945)

Den fyrste traktoren som David Brown konstruerte på eiga hand vart kalla VAK1, som stod for «Vehicle Agricultural Kerosene». Han vart produsert i Meltham, der produksjonen av Ferguson-Brown hadde føregått. 
VAK1 var ein kraftigare traktor enn Ferguson-Brown Type A. Motoren var ein 4-sylindra bensin- eller parafin/TVO-motor med våte sylinderforingar og ei effekt på 35 hk ved 2000 o/min. Girkassen hadde fire hastigneiter framover pluss revers. VAK1 var utstyrt med trepunktsoppheng, men på grunn av patenta til Ferguson var det meir primitivt enn på Ferguson-Brown Type A. Trekkstengene var parallelle, så reiskapen var ikkje sjølvsentrerande. Han hadde heller ikke automatisk djupnkontroll, og effektuttak var ekstrautstyr. VAK1 hadde ein skjerm framom føraren som tok av for vêret. 

VAK1 vart synt fram på Smithfield-utstillinga i London i desember 1939, og dei fekk rundt 3000 bestillingar. Men på grunn av 2. verdskrig laut David Brown, som andre fabrikkar, produsera krigsutstyr. Det tok difor fleire år før dei bestilte traktorane vart leverte. Det vart produsert 5300 VAK1 i perioden 1939-1945.

### VAK 1A (1945-1947)
Då krigen var over vart ein forbetra versjon av VAK1, kalla VAK 1A, sett i produksjon. Medan VAK1 hadde rund framaksel kan VAK 1A kjennast att på at framakselen er firkanta. Motoren vart òg oppdatert, med betre smøring og ein betre hastigheitsregulator, og parafin/TVO-versjonen fekk forbetra forvarming av innsugingslufta. Det vart produsert 3500 VAK 1A i perioden 1045-1947. 

### Cropmaster VAK 1C (1947-1953)

VAK 1C var ein noko oppdatert og betre utstyrt versjon av VAK 1A. Han kan kjennast att på at skjermane over bakhjula er litt større. Motoren og girkassen var plasser litt til venstre, for at venstre bakhjul som gjekk på upløyd mark, skulle få betre grep ved pløying. Han var opphavleg tilgjengeleg med bensin- og Parafin/TVO-motor, men i 1949 vart han òg tilgjengeleg med dieselmotor. Utstyr som tidlegare hadde vore ekstrautstyr vart standard, slik som effektuttak, hydraulikk og reimskive. I starten hadde ikkje alle versjonane lykter, eller berre ei lykt, med etter kvart vart ljos standard. Diesel-versjonen var noko betre utstyrt enn traktorar utstyrte med forgassarmotorar. Han hadde òg 12 volts elektrisk anlegg, medan dei andre versjonane hadde 6 V anlegg. Ein kunne velja mellom to girkassar, ein med fire og den andre med seks hastigheiter framover. Dieselmotorane vart godt mottekne og mange bygde om traktorane sine frå forgassar- til dieselmotor.

Frå 1950 til 1953 vart det produsert ein versjon kalla Super Cropmaster, med litt kraftigare motor og større hjul. Det vart produsert 5000 av desse. Mellom 1947 og 1952 vart det òg produsert ein smalare versjon, kalla Vineyard Cropmaster, mynta på vindyrkiarar. I 1951 vart det inført ein versjon kalla Prairi Cropmaster, mynta på den Nord-Amerikanske marknaden. Han hadde sidepanel på begge sider av motoren. Det vart produsert 59800 VAK 1C i perioden 1947-1853. 

### 25C, 25D, 30C, 30D og 50D (1953-1959)

I starten på 1950-talet fekk David Brown hard konkuranse frå billigare traktorar. For å verta i stand til å senka prisane innførte dei enklare versjonar av Cropmaster. 25C hadde forgassarmotor med ei effekt på 31 hk og 25D hadde dieselmotor med same effekt. Dette var dei same motorane som i VAK 1C, med redusert effekt. 30D hadde forgassarmotorar på 37,5 hk og 30D hadde dieselmotorar på 34 hk. Patenta til Fergus var enda ikkje utgått, så David Brown hadde ikkje automatisk djupnekontroll. Men i 1954 innførte dei variabel  løftekraft på trepunkteopphenget , som dei kalla Traction Control Unit. Reiskapar som plog laut framleis ha djupnehjul, men ved å justera løftekrafta kunne føraren auka marktrykket og slik hindra at drivhjula spann. Det var ikkje like effektivt som djupnekontrollen til Ferguson, men likevel nyttig. Det vart produsert 24742 25C og 25D, og 16073 30C og 30D i perioden 1953-1959.

50D hadde ein 6-sylindra dieselmotor på 50 hk. Han vart rekna for å vera for stor for britiske tilhøve og dei fleste vart eksportet Sør-Amerika, Sør-Afrika og Australia. 50D var tenkt nytta som stordragar og han hadde ikke noko slags hydraulisk system. Det vart produsert 1260 av denne modellen i perioden 1953-1959. 

### Reiskapsbæraren 2D (1956-1961)

I siste halvdelen av 1950-talet produserte David Brown ein reiskapsberar, kalla 2D. Han hadde ein 2-sylindra dieselmotor på 14 hk, plassert attom drivhjula. Reiskapsberaren av denne typen var ikkje like populære i Storbritannia som i Tyskland, men David Brown meinte tydelegvis at det var ein marknad for dei. Dei høvde godt for lettare arbeid som radreinsking, på grunna av at føraren hadde særs god oversikt over reiskapen. At dei var lette var òg ein føremon, etter som dei ikkje trykte saman jorda like mykje som ein større traktor. Ein kuriositet ved 2D var at reiskapen vart lyfta med trykkluft i staden for hydraulikk. I motsetnad til olje vert luft komprimerast under trykk og fungerer som da som ei fjør, noko som resulterer i unøyaktig kontroll av reiskapen. Det vart produsert ei rad meg ulike reiskapar for maskina. Men etter som all reiskapen var tilpassa 2D hadde han den ulempa at han ikkje kunne nyttast saman med andre traktorar eller reiskapsbærarar. 2D vart produsert i 1350 eksemplar i perioden 1956-1961.      

## Nye modellar på 1950- og 1960-talet

Midst på 1950-talet tok David Brown til å oppdatera traktorane sine. Den fyrste var modell 900, som kom i  1956, og som kunne leverast med bensin-, parafin/TVA- eller dieselmotor på rundt 40 hk. Girkassen hadde 6 hastigheier framover og 2 attover. Han var utstyrt med effektuttak, og som andre traktorar på denne tida hadde han trommelbremser. På denne tida byrja nokre av patenta til Ferguson å gå ut og David Brown 900 hadde trepunktsoppheng med triangular geometri, slik at reiskapen var sjølvsentrerande. Han skilde seg visuelt frå tidlegare modellar ved at felgane og grillen var blå. Han vart produsert frå 1956 til 1958, i 13779 eksemplar.

I 1959 vart han erstatta med 950 Implematic, som var ein oppdatert versjon som hadde automatisk djupnkontroll. Han vart produsert til 1962 i 18125 eksemplar. I 1960 kom modell 850 Implematic, som hadde litt mindre motor (35 hk). Han var i produksjon fram til 1965, i 14242 eksemplar. Model 850 Implematic var ein 800 med litt kraftigare motor (42 hk). Han vart produsert i 19207 eksemplar i perioden 1961-1965. Model 990 Implematic var ein litt større og kraftigare bygd traktor på 52 hk. Han vart produsert frå 1961 til 1965. 

I 1965 kom 770 Selematic, som var ein litt mindre traktor med 33 hk. Selematic slulle indikera at hydraulikken hadde ein vendebrytar med tre stillingar: djupneregulering, posisjonskontroll eller eksternt uttak, som kunne nyttast til tippsylinderen på ein tilhengar, til ein frontlastar, etc. Dette systemet vart frå då av innført på alle modellane. I 1965 bytta David Brown farger på traktorane sine slik at motoren, girkassen og bakakselen vart brune og felgane og panseret vart kvite. Samstundes var motoreffekta til 880 og 990 auka til 46 respektivt 55 hk. Girkassane vart tilgjengelege med 12 hastigheiter framover og 4 attover. 

## Oppgraderingar på 1970-talet

Frå 1970 kunne 990 leverast med firehjulsdrift, og det kom etter kvart større traktorar. Modell 1200 Selematic på på 72 hk vart produsert i perioden 1967-1971 i 18990 eksemplar. Modell 1212 som vart produsert frå 1971 til 1976 var ein oppdatert versjon med snøggir, kalla Hydrashift, som kunne skiftast i fart med full belastning utan å bruka koplingapedalen, mellom høg, mid, låg og revers. Det var motorbrema på alle hastigheiten, noko ikkje alle konkurrentane hadde då dei innførte snøggir. I 1971 vart dei andre modellane oppdaterte og fekk synkroniserte girkassar. Dei vart kalla 885, 995, 996 0g 1210 og fekk Synchromesh etter modellnummeret. Modell 1410, som vart produsert frå 1974 til 1979 hadde turboladar, så motoreffekta var på rundt 90 hk. Modell 1412 var lik med 1410, men hadde Hydrashift girkasse, som kunne girast i fart. 

I 1972 vart traktorfabrikken til David Brown seld til Tenneco, Inc., som òg eigde Case. I dei fyrste åra etter at Tenneco tok over vart traktorane framleis marknadsførete som David Brown på den Europeiske marknaden, men utsjånaden vart harmonisert med Case og brunfarga vart bytta ut med raud.  
I 1979 vart det innført ein ny serie kalla 90-serien, med storleikar frå 46 til over 100 hk. På slutten av 1970-talet vart traktorane utstyrte med støydempa førarhytter, produserte av det danske føretaket Sekura. Det var om lag eit tiår etter at dei nordiske traktorprodusentane Valmet og BM Volvo innførte vibrasjons- og støydempa førarhytter. Fleire modellar vart tilgjengelege med firehjulsdrift. 

Frå 1983 vart traktorane marknadsførte som Case. I 1984 kom 94-serien, med traktorar frå 48 til 108 hk. I 1988 vart traktorfabrikken til David Brown i Meltham lagt ned og i 1998 vart resten av føretaket seld til Textron.

## Industritraktorar

### VKT og VIG1/100 (1941-1944)

Då krigen braut ut i 1939 vart det bruk for å konstruera militære flyplassar og David Brows var spurt om å produsera beltetraktorar som høvde for dette, og som så kunne nyttast for å slepa skadde jagarfly frå flystripene til hangarane når dei landa. Oppgåva vart løyst ved å bygga ei solid ramme som beltevangane og motoren og transmisjonen frå VAK1 vart plasset i. Beltetraktoren fekk typebetegnelsen VTK (Vehicle Tracked Kerosone). Men det synte seg at beltetraktorane gjekk for seint til å henta flya når dei naudlanda, så dei vart ombygde til hjultraktorar, utstyrte med hjul av støypejarn. Men den kraftige ramma vart framleis nytta, for at traktorane skulle vera tunge nok til at hjula ikkje spann på asfalten. Med ramma og støypejarnhjula vart massen på 3,5 tonn, men dei kunne utstyrast med vekter som auka massen til 7 tonn. Dei ombygde maskinane fekk typebetegnelsen VIG 1/100 (Vehicule Industrial Gasoline I). VIG 1/100 fungerte fint, men koplingane, som var dimensjonert for landbrukstraktoren VAK1, vart fort utslitne. Problemet vart løyst med å bytta til ei hydrodynamisk kopling.

### Taskmaster VID 1C (1948-1058)
Taskmaster VID 1C var ein oppgraderte versjon av VIG1/100. Han hadde same motor som Cropmaster 1C, hydrodynamisk kopling og same kraftige ramme og hul som VIG1/100. Det vart produsert 330 av desse.

## Beltetraktorar
### DB4 (1942-1949)
Beltetraktoren VKT var eit hastverksarbeid, så det vart inngått ein lisensavtale med Caterpillar, som resulterte i ein beltetraktor med typebetegnelsen DB4. Dette var i røynda var ein Caterpillar D4, men han var utstyrt med ein Dorman dieselmotor på 38,5 hk. Girkassen hadde 5 hastigheiter framover og han hadde kopling/bremse-styring, som var vanleg på beltetraktorar. Når dei vart utstyrte med kraftige frontskjer vart dei til bulldosarar. DB4 fungerte mykje betre som bulldosar enn VTK, og vart mellom anna nytta under Invasjonen i Normandie.

### Trackmaster (1950-1965)

Trackmaster var ein serie med beltetraktorar mynta på landbruk, basert på Cropmaster hjultraktorar. Trackmaster 30T, 30TD og 30ITD hadde same motor som Cropmaster, men kraftigare transmisjon og differensialstyring. 30ITD var ein industriversjon av dieselversjonen 30TD. Trackmaster 50TD og 50ITD hadde dieselmotorar på 50 hk. Samstundes som det vart slutt på å kalla hjultraktorane Cropmaster i 1953 slutta dei òg å nytta Trackmaster i typebetegnelsane til beltetraktorane. Det vart produsert 3080 av den minste versjonen i perioden 1950-1960 og 1667 av den største i perioden 1952-1965.
40D hadde same dieselmotor på 50 hk som i Trackmaster 50D. Transmisjonen var den same som i 50TD. 

## David Brown i Noreg
Då 2. verdskrig tok slutt vart Johan Norlie importør av David Brown. Han var òg eigar av Eik & Hausken, som importerte Fordson, og i 1957 kravde Ford at han slutta å importera andre traktormerke enn Fordson. Maskin A/S Expedit i Bergen vart ny importør. Dei oppretta eit samarbeid med Motordrift A/S Bil og Maskin i Hønefoss. I 1967 tok Motordrift over som importør. 

## Galleri

Fil:David_Brown_m_jarnhjul.jpg|Ein tidleg David Brow med jarnhjul i Noreg.
Fil:Douglas DC-3 - Lübeck - D 044287 Berlin Airlift (cropped).jpg|Ein VIG1/100 slepar ut eit Douglas Dakota-fly frå ein hangar i Lübeck i samband med luftbrua under berlinblokaden i 1948-1949.
Fil:David_Brown_Cropmaster_med_tre_høyvogner.jpg|David Brown Cropmaster med tre høyvogner i Noreg.
Fil:David_Brown-traktor_med_frontmontert_skjær.jpg|Vegarbeid med ein David Brown med frontskjer i skogen til Treschow Fritzøe i 1964.
Fil:David_Brown_25_2.jpg|David Brown 25,
Fil:David_Brown_885_(2021).jpg|David Brown 885 med typisk tysk førarhus i Schleswig-Holstein
Fil:David_Brown_995_on_Bryher.jpg|David Brown 995 med frontlastar på Sicilia.
Fil:DB 995, le plein de décibels.jpg|DB 995-Case i Frankrike.
Fil:Case_David_Brown_p1.JPG|David Brown 1490.
Fil:David_Brown_50_ITD.jpg|David Brown 50 ITD.


## Referansar