open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2008

**2008** (romartal MMVIII) var eit skotår som byrja på ein tirsdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Liverpool (England) er europeisk kulturhovudstad
* 17. februar: Kosova erklærte seg som ein sjølvstendig stat uavhengig av Serbia
* Sommar-OL 2008 - dei 29. olympiske sommarleikar, vart skipa i Beijing i Kina frå 8. august til 24. august.
* Fotball-EM 2008 sommaren 2008

### Noreg
* Det er 100 år sidan Olav H. Hauge og Geirr Tveitt blei fødde.
* Stavanger vert europeisk kulturhovudstad
* 1. januar - Frei kommune vert slegen saman med Kristiansund kommune
* 23. februar - Eiksundsambandet vart opna
* 26. februar - Det globale frølageret på Svalbard vart offisielt opna, og Wangari Maathai og Jens Stoltenberg la det fyrste innskuddet i banken; ein boks ris frå Nigeria

## Fødde

* 29. september: Emma Tallulah Behn, dotter av prinsesse Märtha Louise og Ari Behn.

## Døde

* 14. januar: Edmund Hillary, nyzealandsk fjellklatrar
* 17. januar: Bobby Fischer, amerikansk sjakkspelar
* 23. februar: Janez Drnovšek, slovensk politikar og tidlegare president i Slovenia
* 26. juni: Asbjørn Haugstvedt, norsk politikar 
* 2. september: Andreas Cappelen, norsk politikar og jurist
* 6. september: Aril Edvardsen, norsk predikant og evangelist
* 12. september: Nils Johan Ringdal, norsk historikar og forfattar
* 5. desember: Aleksej II, den femtande Patriark av Moskva og heile Russland og primas i Den russisk-ortodokse kyrkja
* 15. desember: Anne-Cath. Vestly, norsk barnebokforfattar og skodespelar

## Bakgrunnsstoff
Sør-Aurdal kommune

**Sør-Aurdal kommune** er ein kommune i Innlandet fylke, lengst sør i Valdres. Kommunen grensar i nord mot Nord-Aurdal og Etnedal, i nordaust mot Nordre Land, i aust mot Søndre Land, i sør mot Ringerike og Flå, og i vest mot Nes og Gol. Administrasjonssenteret i Sør-Aurdal er Bagn.

## Geografi

Det meste av Sør-Aurdal kommune er kupert skogsterreng med mange små vatn. Halve arealet ligg 600–900 moh. Den høgste toppen i kommunen er Ørneflag (1243 moh.) lengst sør på grensa til Flå i Buskerud. Langs Begna fell terrenget frå 300 moh. til 160 moh. i kommunen. I Sør-Aurdal ligg delar av landskapsvernområda Vassfaret, Vidalen og Indre Vassfaret og dertil fleire naturreservat (barskog).
Busetnaden er spreitt i store delar av kommunen, langs Begna og i fleire av sidedalane. Ved E 16, lengst nord i Begnadalen ligg tettstaden og administrasjonssenteret Bagn.

Folketalet har minka sidan 2. verdskrigen, da kommunen hadde nesten 4 200 innbyggjarar. Sør-Aurdal er fordelt på fire sokn: Bagn (1 534 inb.), Reinli (433 innb.), Begnadalen (525 innb.) og Hedalen (751 innb.). Folk frå desse bygdene blir kalla høvesvis *begningar*, *reinlingar*, *begnadølar* og *hedølar* eller *hedølingar*. Den einaste tettstaden i Sør-Aurdal er administrasjonssenteret Bagn (609 innb.).

## Næringsliv
Sør-Aurdal er ein typisk jord- og skogbrukskommune, med noko industri- og serviceverksemd. Jordbruket er prega av små bruk med vekt på storfehald, og også ein del hald av sau. Begna Bruk er den største private bedrifta i kommunen med kring 50 tilsette. I Begna er kraftverka Bagn og Eid bygd ut med maksimal yting på høvesvis 61 og 9,6 MW. Elles er flere av vassdraga i kommunen verna mot kraftutbygging. Fjellområda er grunnlag for ein del turisttrafikk og kommunen har mykje hytteturisme, særleg i fjelltraktene mellom Hedalen og Reinli.

## Samferdsel
E 16, stamveg mellom Oslo og Bergen, følgjer Begna gjennom kommunen. Fylkesveg 243 går frå E 16 i Nes i Ådal til Hedalen kyrkje; frå denne fører fylkesveg tilbake til E 16 i Begnadalen. Det er eit vidstrekt nett av offentlege og private vegar i dalføra og fjellområda med heilårs samband til Nesbyen og Gol i Hallingdal.

## Historikk
Sør-Aurdal vart oppretta i 1805, då Aurdal prestegjeld vart delt i Nord- og Sør-Aurdal. Då Noreg i 1837 vart delt inn i kommunar, vart grensene for prestegjeld og kommune som regel identiske, og slik gjekk det også for dei to gjelda i Aurdal i Valdres. 

I 1894 vart Etnedal oppretta som prestegjeld og kommune ved frådeling av Bruflat sokn frå Sør-Aurdal og Nord-Etnedal sokn frå Nord-Aurdal. Grensene har vore uendra sidan då.

## Språk
Frå gammalt av går det ei tydeleg språkgrense mellom dei nordlege og sørlege bygdene i Sør-Aurdal: I Bagn og Reinli talar ein valdresmål, og i kyrkja og skulen er målforma nynorsk. I Hedalen og Begnadalen, derimot, snakkar ein ringeriksmål, og der blir bokmål brukt i kyrkja og skulen.

## Kjende folk frå Sør-Aurdal
* Mikkjel Fønhus
* Hans Jacob Stabel

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Sør-Aurdal kommune
* Kultur i Sør-Aurdal på kart frå Kulturnett.no
* Om bygda Hedalen
2006

**2006** var eit år i 2000-åra.

Det var vald av SN som internasjonalt år for ørkenområde og forørkning.

## Hendingar

### Utlandet

* Den 25. Januar 2006 var det val i Det palestinske området.
* Vinter-OL 2006: Dei 20. olympiske vinterleikane vart skipa til i Torino i Italia.
* 30. desember: Saddam Hussein blei hengd i Irak.

### Noreg
* 1. januar: Ølen kommune vart slegen saman med Vindafjord kommune. Namnet på den nye kommunen er Vindafjord.
* 1. januar: Tustna og Aure kommune vart samanslegne under namnet Aure.

## Fødde

* 6. september: Prins Hisahito av Akishino, japansk kongeleg

## Døde

* 4. januar: Maktoum bin Rashid Al Maktoum, emiratarabisk politikar og statsminister
* 15. januar: Jaber Al Ahmad Al Jaber Al Sabah, emir av Kuwait
* 21. januar: Ibrahim Rugova, kosovoalbansk politikar
* 28. februar: Jan Brøgger, norsk psykolog og sosialantropolog 
* 11. mars: Slobodan Milošević, jugoslavisk-serbisk politikar
* 29. april: Bjørn Aamodt, norsk lyrikar
* 22. mai: Lee Jong-wook, generalsekretær i Verdsorganisasjonen for helse
* 1. juni: Kristian Ottosen, norsk forfattar
* 4. juli: Lars Korvald, norsk politikar
* 21. august: Jon Lilletun, norsk politkar
* 30. august: Naguib Mahfouz, egyptisk nobelprisvinnande forfattar
* 3. september: Lasse Myrvold, norsk musikar
* 4. september: Steve Irwin, australsk fjernsynspersonlegdom og naturvitskapsmann
* 29. september: Jan Werner Danielsen, norsk songar
* 24. desember: Kenneth Sivertsen, norsk musikar
* 25. desember: James Brown, amerikansk musikar
* 26. desember: Ivar Formo, norsk langrennsløpar
* 26. desember: Gerald Ford, tidlegare amerikansk president
* 30. desember: Saddam Hussein, tidlegare irakisk president
2009

**2009** (romartal MMIX) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
* 20. januar: Barack Obama blei teken i eid som ny president i USA.

### Noreg
* 14. september: Stortingsval og Sametingsval

## Fødde

* 4. mair: Prins Henrik til Danmark
## Døde

* 12. januar: Arne Næss, norsk filosof
* 29. januar: John Martyn, britisk visesongar og gitarist
* 2. februar: Fredrik Kayser, norsk offiser i Kompani Linge under andre verdskrigen
* 23. februar: Sverre Fehn, norsk arkitekt
* 3. april: Alf Blyverket, norsk musikar
* 4. april: Triztán Vindtorn, norsk artist
* 1. mai: Torstein Grythe, norsk dirigent
* 12. mai: Thomas Nordseth-Tiller, norsk manusforfattar
* 25. mai: Haakon Lie, norsk politikar
* 25. juni: Michael Jackson, USA-amerikansk popsongar og dansar
* 18. august: Kim Dae-jung, Sørkoreansk politikar
* 11. november: Helge Reiss, norsk skodespelar
* 28. november: Bjartmar Gjerde, kringkastingssjef og politikar
Kongens fortenestemedalje i gull

**Kongens fortenstmedalje i gull** kan i særlege fall delast ut som løn for ein livsinnsats av landsomfattande viktigheit og for pionérinnsats på eitt eller fleire område av nytte for landet. Han vert òg delt ut for innsats for kunst, kultur, vitskap og sosialt og humanitært arbeid av samfunnsmessig verdi og av landsomfattande viktigheit og som har gått føre seg over lengre tid. 

Kongens fortenstmedalje vart stifta av kong Haakon VII i 1908 «til belønning for fortjenster av kunst, vitenskap og næringsliv, og for utmerket forhold i offentlig tjeneste». Medaljen vert delt ut i gull og sølv. Adversen har den regjerande kongen sitt portrett med namn og valspråk. Reversen har ein krans med omskrifta «Kongens fortjenstmedalje». Namnet til mottakaren er gravert inn innanfor kransen. Medaljen skal berast på venstre sida av brystet i eit band i fargane til riksbanneret, raudt med ei gul stripe i midten.

## Tildelingar
Personar som har fått Kongens fortenestmedalje i gull og som har biografi på Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
* Frå kongehuset, liste over mottakarar
* Om Kongens fortenstemedalje
Kongens fortenestemedalje i sølv

**Kongens fortenstemedalje** vert delt ut som løn for særleg fortenesteleg innsats over lengre tid i samfunnslivet i offentleg stilling eller verv, ved innsats i frivillige organisasjonar eller ved anna personleg verksemd av stor samfunnsnytte. Han vert òg delt ut for særleg fortenestefullt arbeid gjennom lang tid i privat eller offentleg teneste, der innsatsen er betydeleg over det normale og der vedkommande òg har vist aktiv innsats innanfor eller utanfor arbeidsplassen sin. Ein må normalt ha ei tenestetid på over 40 år. Medaljen kan òg delast ut til ein samfunnsborgar med ein innsats gjennom livet som kan stå til føredøme for andre.

Til vanleg blir medaljen utdelt i sølv. I særskilte tilfelle kan Kongens fortenstemedalje delalst ut i gull.
  
## Tildelingar
* Personar som har fått Kongens fortenestmedalje i sølv

## Sjå òg
* Kongens fortenestemedalje i gull

## Bakgrunnsstoff
* Frå kongehuset, liste over mottakarar
* Slottets informasjon om medaljane
Haakon VII Fridomskross

**Haakon VII Fridomskross** vart innstifta 18. mai 1945. Medaljen vert utdelt til norske eller utanlandske militære eller sivile for framifrå militær eller sivil verksemd under krig, òg på det administrative planet. Medaljen utgjer ein maltesarkross. Midt i krossen på adversen er det eit sirkulert felt med monogrammet til Kong Haakon VII over bokstaven V (victory=siger) i gylt sølv på raud botn. På reversen står det "Alt for Norge 7 juni 1945", som er datoen Kong Haakon VII reiste frå Noreg i 1940 og kom attende i 1945. Medaljen skal berast på venstre side av brystet i eit blått band med ei kvit vertikal stripe langs kvar kant.
Krigsmedaljen

**Krigsmedaljen** vart stifta 23. mai 1941. Den kan delast ut til norske og utanlandske militære og sivile som på ein fortenesteleg måte har delteke i krigen for Noreg. Medaljen er i bronse. På adversen har medaljen Kong Haakon VII sitt bilete, namn og valspråk. På reversen er det ein krans med omskrifta "Krigsmedalje" og kongen sitt monogram på kvar side. Bandet er i fargane til riksbannaret: raudt og gult. Dersom ein mottakar gjer seg fortent til medaljen fleire gongar, vert det sett på opp til tre stjerner på bandet.
Haakon VII Fridomsmedalje

**Frihetsmedaljen, Fridomsmedaljen** vart stifta 18. mai 1945. Han kan delast ut til norske eller utanlandske militære og sivile som på ein fortenestefull måte har ytt Noreg tenester under krig. Mottakaren treng ikkje ha vore i direkte kamp. Medaljen er i bronse og har monogrammet til kong Haakon VII over bokstaven V (for *victory*, ‘siger’) med omskrifta «Alt for Norge 1940-1945». Medaljen skal berast på venstre side av brystet i eit blått band.
Ionebinding

**Ionebinding** er ei kjemisk binding mellom to grunnstoff med ulik elektronegativitet. Denne typen binding skjer mellom metall og ikkje-metall. Atoma må få eller mista elektron slik at dei vert ion før bindinga skjer. Ion med motsett ladning tiltrekk kvarandre. Metallionet er positivt. Det andre ionet er negativt. 

Stoff som er danna ved ionebinding er krystallinske, har høge smeltepunkt og vert kalla salt. Natriumklorid (NaCl) er eit eksempel der begge iona har like stor ladning. I kalsiumklorid (CaCl2) er ladningen til kalsiumionet dobbelt så stor som ladningen til klorionet. 

Bindinga har kovalent karakter i større eller mindre grad.
Deltakarmedaljen 9. april 1940-8. mai 1945

**Deltagermedaljen, Deltakarmedaljen** vart stifta 19. september 1945. Den vart delt ut til alle som tok del i kamp og/eller vart såra. I tillegg til: 

* Norsk og alliert militært personell som tok del i krigen i Noreg i 1940 i minst fem dagar.
** Sivilt personell som arbeidde i nær tilknyting til dei militære styrkane i minst fem dagar.
* Personell som gjorde teneste i dei væpna norske styrkane eller i handelsflåten utanfor Noreg i minst fire månadar.
* Personell som vart sett opp i Noreg vinteren 1944-45 og tok del i felttoget i Finnmark i minst ein månad.
* Alliert personell som tok del i frigjeringa av Noreg i minst ein månad.
* Personell i Heimestyrkane som hadde gjort teneste i minst fire månadar før 8. mai 1945.

Medaljen er i bronse. På adversen er riksvåpenet med omskrifta «9 APRIL 1940 - 8 MAI 1945». På reversen er kongeflagget, statsflagget og handelsflagget med ein smal sirkel over med skrifta «Deltaker i kampen». Bandet er i fargane til det norske flagget og kan utstyrast med ein rosett dersom mottakaren har utmerkt seg fleire gonger.

Det skal framleis vere fleire krigsveteranar som ikkje har motteke denne medaljen.
Haakon VIIs 70 års medalje

**Haakon VII's 70 års Medalje** er rekna som ein av dei norske krigsmedaljane. Han vart stifta av Kong Haakon VII den 27. oktober 1942, og vart delt ut til militært personell som gjorde teneste i dei norske væpna styrkane i Storbritannia på bursdagen til Kongen 3. august 1942. Medaljen har eit bilete av Kong Haakon VII med omskrifta «Haakon VII Norges Konge». Han er forsynt med ei kongekrone og skal berast i eit raudt og gult band på venstre side av brystet.
Forsvarets Medalje for Edel Dåd

**Forsvarets Medalje for Edel Dåd** vart stifta i 1982 for heroiske handlingar utført i aktiv teneste for Forsvaret. På adversen har medaljen riksløva med ein krans rundt. På reversen har han omskrifta «FORSVARET FOR EDEL DÅD». Han skal berast på venstre side av brystet i eit raudt band med tre gule striper.
Forsvarets Vernedugleiksmedalje

**Vernedugleiksmedaljen, Vernedyktighetsmedaljen** er eigentleg ikkje éin medalje, men éin for kvar av våpengreinene i Forsvaret og for Heimevernet. Desse har alle forskjellig utsjånad, men vert delt ut til personell som har fullført godkjent fyrstegongsteneste innanfor den aktuelle våpengreina eller Heimevernet. Han kan og delast ut til verva og befal som har fullført utdanning av tilsvarande lengd. Medaljen finst i båe målformene.
Fransk franc

**Franske franc** var tidlegare mynteining i Frankrike til han blei avløyst av euroen i 1999. Franc hadde då vore i bruk i landet sidan 1360, med avbrot.

Symbolet for den franske francen var ein F med ei vassrett linje gjennom: ₣.
Italiensk lire

**Italiensk lire** (eintal *[[lira]]*) var den offisielle mynteininga i Italia fram til 1. januar 1999, då den vart bytta ut med euro (euromyntar og setlar vart ikkje introdusert før i 2002).

## Vatikanstaten

**Vatikansk lira** var den offisielle myntenheininga i Vatikanstaten. Vatikanske lire var verd det same som den italienske lira på etter avtale mellom Italia og Vatikanstaten. Italienske myntar og setlar var gangbar valuta i Vatikanstaten. Spesielle vatikanske myntar vart laga i Roma. Desse var òg gangbare i Italia og San Marino.

Vatikanstaten skifta til euro samstundes med Italia. Som med vatikanske lire, har Vatikanstaten sine eigne euro-myntar.

## San Marino

**San Marino-lire** var den offisielle mynteininga i San Marino. Sanmarinoliren var verd det same som italienske lire etter avtale mellom Italia og San Marino. Italienske myntar og setlar var gangbar valuta i San Marino, så vel som vatikanske lire. Òg spesielle San Marino-mynter vart laga i Roma. Desse var òg gangbare i Italia og Vatikanstaten.

San Marino skifta òg til euro slik som Italia og Vatikanstaten gjorde i 1999. Og som med vatikanske lire har San Marino eigne euro-myntar.

## Bakgrunnsstoff
Peseta

**Peseta** (fleirtal pesetas) var mynteininga i Spania (og Andorra, saman med franske franc) fram til 31. desember 1998. Då vart den bytta ut med euro. Sidan 1. mars 2002 har ikkje pesetas vore gangbart som betaling i Spania og Andorra

Pesetaen blei delt inn i 100 *céntimos* heilt til inflasjonen gjorde det av med den mindre eininga. Folk brukte òg å dela ein peseta inn i fire *reales*.

Namnet peseta stammar frå det katalanske ordet *peceta*, som tyder 'ein liten bit'.
KNBLO-medaljen

**Nijemegenmedaljen** er ein medalje for deltaking i den fire dagar lange marsjen i byen Nijemegen i Nederland. Dette er det einaste utanlandske dugleiksmerket som er godkjent for bruk på norsk uniform. Dette er òg det einaste av dugleiksmerka der ein får ein medalje ved fyrste gongs deltaking. Den fyrste marsjen vart halden i 1909. Den vert arrangert årleg av De Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (KNBLO) (Det kongelege nederlandske sambandet for lekamleg oppføding). Dagleg marsjlengd er mellom 30 og 50 kilometer alt etter alder og kjønn på deltakaren.

## Bakgrunnsstoff
PLANELM-medaljen

**PLANELM-medaljen** vert delt ut til personell som er knytt til staben ved SHIR-brigaden (Planning Element, Multinational United Nations Stand by Forces High Readiness Brigade) i Danmark.
Lewis-struktur

I kjemien er ein **Lewis-struktur** ein todimensjonal representasjon av eit molekyl. I første rekke blir dette brukt for å syne den omtrentlege og relative posisjonen til kvart atom i høve til dei andre atoma i molekylet, topologien til dei kovalente bindingane som koplar dei saman og plasseringa av elektron.

Ein kan så bruke ulike regler, som oftast basert på oktettregelen, for å rekne ut fordelinga av ladningar i strukturen. Dette gir ikkje støtt eit korrekt resultat, men fungerer såpass ofte at Lewis-strukturar er eit nyttig verktøy innan kjemien. 

Strukturen vart utarbeida av og gitt namn etter G. N. Lewis, som først brukte han i artikkelen «The molecule and the atom» frå 1916.

Det finst ulike forenkla versjonar av Lewisstrukturen. I organisk kjemi bruker ein for å spare tid, berre enkle linjer i staden for kvart enkelt atomsymbol. Ein reknar det da som implisitt at kvar knekk på linja er eit hydrokarbon (CH2) og at enden av kvar linje er eit hydrokarbon (CH3). Til dømes vil propan, som er ei enkel kjede med tre karbonatom, bli teikna som ei sikksakk-linje med to linjelengder. Sykloheksan, som er karbonatom i ein heksagonal ring, blir ganske enkelt teikna som eit heksagon.
Høgsterett

**Høgsterett** er nemninga på den høgste rettsinstansen i ein del politiske einingar, som til dømes statar, delstatar eller land. Døme på land med Høgsterett er USA og Noreg.

## Noreg
Eksistensen av og avgjerdsmakta til høgsterett er heimla i Grunnlova § 88 som seier at «Høiesteret dømmer i sidste Instans», eller i moderne nynorsk språkdrakt «Høgsterett dømmer i siste instans».

Prosessreglar og samansetjing er gjevne i Grl. kap. D, og elles i domstollova og straffeprosesslova.

Høgsterett har etter konstitusjonell sedvanerett rett til å prøve om lovvedtak strir mot den norske grunnlova. Denne sedvaneretten er dels inspirert av tilsvarande prøvingsrett i USA.

## Sjå òg
*  Noregs Høgsterett

## Kjelder
Østre Toten kommune

**Østre Toten** er ein kommune i Oppland i Innlandet fylke. Kommunen grensar til Vestre Toten, Gjøvik og Hurdal og Eidsvoll.

## Folkesetnad
Busettinga er temmeleg spreidd, men folk flest bur i tettstadane Skreia, Kapp, Kolbu og Lena.

## Næringsvegar
Østre Toten er ein av dei største jordbrukskommunane i Oppland. Dette gjev bakgrunnen for kommunevåpenet, som er ein potetplante. Østre Toten er ein av  Noregs største produsentar av potet og lauk. Kims fabrikkar, som lagar potetchips, ligg på Skreia.

## Utdanning
*12 barneskular
*2 ungdomsskular
*2 vidaregåande skular
*1 folkehøgskule

## Militære
Tidlegare låg eitt av hærens kløvkompani, i tillegg til hærens vetrinærteneste på Starum leir. Denne vart nedlagd på starten av 1980-talet.
FLO-Sanitet (Sanitetsmagasin Sør-Norge) ligg framleis på Starum, men er planlagd nedlagt. På dette området ligg i dag Norsk Hestesenter

Delar av Steinsjøen skytefelt ligg i Østre Toten kommune.

## Kjende personar frå Østre Toten
*Peder Balke (1804—1887), kunstmålar
*Johan Solberg (død 2020, 98 år), motstandsmann, siste norske Stutthof-fange (Kolbu)
*Margit Sandemo, forfattar
*Inger Lise Rypdal (f. 1949), songar, musikar, skodespelar
*Ingrid Moe Wold (f. 1990), fotballspelar
*May-Britt Anderssen, musikar
*Nils Faarlund, vegleiar i friluftsliv

## Bilete

Fil:Mjøsa ved Balke.JPG|Frå Totenvika mot Balke
Fil:Slagsvold gård på Østre Toten.JPG|Slagsvold, ein av storgardane sentralt i bygda
Fil:Jernbanestasjon på Skreia.JPG|Skreia stasjon sett frå stasjonsområdet, tidlegare endestasjon for Skreiabanen


## Bakgrunnsstoff
* Østre Toten kommune
Vestre Slidre kommune

**Vestre Slidre kommune** er ein kommune i Valdres i Oppland i Innlandet fylke. Kommunen vart oppretta i 1849 då dåverande Slidre kommune vart delt inn i kommunane Øystre og Vestre Slidre.

Han grensar til Vang kommune i nordvest, Øystre Slidre kommune i nordaust, Nord-Aurdal kommune i aust, og Hemsedal kommune i Buskerud fylke i sørvest.

## Geografi

Vestre Slidre kommune ligg i det vestre hovuddalføret av Benavassdraget nord for Fagernes, i tillegg til fjellområda på begge sidene. I sørvest omfattar kommunen øvre delen av Tisleivassdraget, der han grensar til Hemsedal kommune. I hovuddalføret ligg den smale, lange Slidrefjorden, og ved nordenden av denne grensar kommunen til Vang kommune.

Kommunen er ein av dei seks kommunane i dalføret Valdres i Oppland. I dei austlege traktene i kommunen stig terrenget opp mot dei høgste barskogkledde områda i Noreg. I vest går dalsidene over i slake og vide fjellvidder med store samanhengande stølsområde der det framleis er drive aktiv stølsdrift. Lengst mot vest nær grensa til Hemsedal finn ein fjelltoppar på over 1600 meter.

Kommunen har  innbyggjarar fordelt på 463 kvadratkilometer. Dei aller fleste er busette langsmed vassdraget og E 16 som går gjennom kommunen. Kommunen har tre tettstader; kommunesentret Slidre, handelssentret Røn/Fosheim og bygdesentret Lomen. Kommunen har også eit satsingsområde for reiseliv på Vaset.

## Kultur

Det er mange historiske ting verdt å sjå i Vestre Slidre som minner om ei tidleg busetting, mellom anna Gardbergfeltet med over 900 fornminnefunn, om lag 660 gravrøyser, vardar og bygdeborger. I Gardbergfeltet, kring 250 meter over Slidrefjorden, står Einangsteinen med innskrift i eldre runar og urnordisk språk. Lomen stavkyrkje, ved nordenden av Slidrefjorden, er bygd omkring 1200. Slidredomen (Valdres hovudkyrkje), bygd 1150–1200 i romansk stil, er rikt dekorert. Alterkalk i sølv med edelsteinar frå kring 1335. 

Like sør for Slidredomen ligg Tingsteinen som er knytt til kristningsferda Heilag-Olav hadde gjennom Valdres. På Vaset turistområde finst leirskule, fjellstover og hyttegrend.

## Folk frå Vestre Slidre
*Knut Hauge (1911–—1999), gardbrukar og forfattar (Lomen)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vestre Slidre|Vestre Slidre]]» frå ,  den 26. august 2012.*  
*

## Bakgrunnsstoff
* Vestre Slidre kommune
* Vestre Slidre fjellstyre
* Vestre Slidre kulturskule 
* Lokale historier frå Vestre Slidre
Vågå kommune

**Vågå kommune** er ein kommune i Ottadalen i Oppland i Innlandet fylke. Han grensar til Lesja i nord, Dovre og Sel i aust, Nord-Fron i søraust, Vang i sør og til Lom i vest.

Kommunen ligg omkring det nedre dalføret av Ottaelva, mellom kommunane Sel og Lom. I sør høyrer den øvre delen av Sjodalen som ikkje er busett til Vågå. Dei fleste innbyggjarane bur i Vågåmo, Lalm og Tessand. Av andre bygder i kommunen kan nemnast Nordherad, Skogbygda og Skårvangen.
__NOTOC__
## Geografi

Vågå omfattar store delar av Jotunheimen, med mellom anna Besseggen, Gjendevatnet og Knutsholstindane som ligg innanfor kommunegrensene. Meir enn tre firedelar av arealet i kommunen ligg høgre enn 900 moh. På nordsida av Otta går fjella opp i 1500–1600 moh. på grensa mot Dovre og Lesja, og i Jotunheimen er fleire toppar over 2000 moh. Høgst av dei er Store Knutsholstinden (2341 moh.) og Tjørnholstind (2331 moh.) på sørsida av Gjende, nær grensa mot Vang. Den austlege delen av Jotunheimen nasjonalpark ligg i den sørlege delen av kommunen.

## Samferdsel

Riksveg 15 (Otta–Måløy) følgjer hovuddalen og går på sørsida av Vågåvatnet. Frå denne tar fylkesveg 51 av ved Tessand sørover til Fagernes gjennom Sjodalen og over Valdresflye. I fjellet er det fleire vegar. Det går mellom anna veg opp til Televerkets sendar på Blåhø (1617 moh.) nordaust for Vågåmo og frå Randsverk opp Veodalen til Glitterheim turisthytte.

## Verdt å vitja
*Vågå kyrkje
*Jutulheimen

## Kjende vagværar
* Edvard Storm (1749–1794), diktar
* Erland Lien (1798-1862), klokkemakar
* Ivar Kleiven (1854-1934), forfattar
* Ragnvald Skrede (1904–1983), forfattar og kritikar
* Haakon Blankenborg (f. 1955), politikar

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff

*
Øyer kommune

**Øyer** er ein kommune i Innlandet fylke. Han grensar til Ringebu i nord, Stor-Elvdal i aust, Ringsaker og Lillehammer i sør, og Gausdal i vest. Kommunen omfattar to sokn, Øyer og Tretten, og administrasjonssenteret ligg på Tingberg. Totalarealet er ca. 640 km² av dette er rundt 20 km² vatn.

## Namn og symbol
Namnet *Øyer* er ei skriftform av 'øy' i tydinga 'låglende ved vatn'. Vatnet det er snakk om må då vera Gudbrandsdalslågen.
Kommunevåpenet viser «På grønn bunn en sølv hærder», det vil seia ein trering som tidlegare blei brukt til å setja fast tau rundt lass eller bører.

## Geografi

Øyer har tradisjonelt vore ein jord- og skogbrukskommune. Jordbruksarealet er på rundt 32&nbsp;000 daa, produktivt skogareal på rundt 163&nbsp;000 daa og utmarksarealet rundt 360 000 daa. Det er om lag 180 gardsbruk i drift i kommunen som til saman har 1 200 mjølkekyr, 350 ammekyr og om lag 8&nbsp;000 sauer og lam på beite om sommaren. Øyer har òg ein viss svineproduksjon, og kommunen har nav i ein purkering og i ein teststasjon for storfe.

I Øyer har fjellet lenge vore viktig, også som jordbruksområde. På 1960-talet dyrka ein opp store område på fjellet, og i dag ligg ein tredjedel av all dyrka mark her. Store delar av området er statsallmenning, det vil seie at staten er grunneigar medan bruken blir administrert av fjellstyret.

Gudbrandsdalslågen er rekna som ei god fiskeelv. Lågen og tilførande elvar kan medføra flaumfare, og ein storflaum i 1995 skapte store øydeleggingar i Tretten. I mai 2013 truga ein ny flaum, men kommunen kom frå han utan større skader.

## Reiseliv og fritid

Førebuingane til OL på Lillehammer i 1994 førte til kraftig utbygging fjellet for reiselivsutbygginga. Ved Hafjell Alpinsenter finst hotell, leilegheiter, storhytter og mange nye private hytter. Nord for alpinsenteret ligg golfbanen Hafjell Golf med ni hol. Det finst likevel også mange urørte fjellområde i kommunen.

Det finst idrettsanlegg både i Øyer og på Tretten og ein idrettshall på Tretten, og fleire lysløyper her: Ved Tretten idrettshall, i Musdal som også er skiskyttarløype, på Granrudmoen og på Lisetra.

## Verdt å sjå i Øyer
* Lilleputthammer
* Moksa kunstpark
* Hafjell Alpinsenter
* Tretten kyrkje
* Øyer kyrkje

## Folk frå Øyer
*Johannes Skar (1837–1914), folklorist, lærar

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad
Øystre Slidre kommune

**Øystre Slidre kommune** ligg i Innlandet fylke og grensar i nord til kommunane Vågå og Nord-Fron, i nordaust til Sør-Fron og Gausdal, i søraust til Nord-Aurdal, i sørvest til Vestre Slidre, og i vest til Vang. Øystre Slidre vart eigen kommune i 1849, då kommunen Slidre vart kløyvd i Vestre og Øystre Slidre.

Kommunen ligg i dalføret Valdres, mellom Hallingdal og Gudbrandsdalen.

Sør i kommunen er det rike førekomstar av fyllittskifer som har vore utvunne i meir enn 200 år. I ein periode var skiferbrotet ein av dei største industriarbeidsplassane i Valdres. Skiferen er også avbilda på kommunevåpenet. 

I tillegg til landbruk er turistnæringa viktig i kommunen, med den populære skistaden Beitostølen som største aktør.

## Geografi

Dei fleste innbyggjarane bur i kommunesenteret Heggenes, Rogne, Skammestein, Volbu, Beito og på Beitostølen.

Folk frå Øystre Slidre er kalla øystreslidringar, medan folk frå Beito, Heggenes, Volbu og Rogne blir kalla høvesvis beitinga, heggebygdinga, vølbuinga og røgninga.

Fjellområdet Jotunheimen strekkjer seg inn i dei nordre delane av kommunen. Øystre Slidre måler 45.1 km på nord-sør aksen og 39.8 km på aust-vest aksen.

Det høgste punktet i kommunen er Øystre Rasletind med ei høgd på 2010 meter over havet. Ein annan kjent fjelltopp er Bitihorn. Om lag 73% av arealet i kommunen ligg over 900 meter over havet. Det lægste punket i kommunen er 410 meter over havet.

Vatn dekkjer 60 km² av kommunen, dei største innsjøane er Vinstri, Yddin, Vangsjøen, Javnin og Olevatn.

Kommunen ligg delvis i Jotunheimen og fjellvegen over Valdresflye til Gudbrandsdalen er eit velkjent verhardt parti. Denne vegen er ein del av den indre ruta for trafikk på aksen Bergen - Trondheim.

## Næringsliv
Landbruk har tradisjonelt vore den viktigaste næringa i Øystre Slidre, for det meste med hald av husdyr og produksjon av gras. Dei seinare åra har det vore satsa meir på turistnæring i form av nye anlegg, særleg på Beitostølen der det er bygd ei rekkje hytter og hotell.

## Verdt å sjå i Øystre Slidre

* Hegge stavkyrkje

## Bakgrunnsstoff
*Øystre Slidre kommune
Lov

**Lov** (frå norrønt *lǫg*, frå *lag*, 'det som er lagt, fastsett') er ein rettsregel som fastset rettar og plikter. Ein *formell lov* er ein skriven rettsregel laga av den lovgjevande makta i eit land.

I moderne tid er lovar som oftast nedskrivne, slik at sedvanerett ikkje er rekna som del av lovane. Tradisjonelt har ein ofte brukt munnleg lovoverføring, der lovane ikkje er skrivne ned, men likevel ligg fast.

## Noreg

I Noreg er ei lov definert som ein generell rettsregel gjeven av Stortinget etter reglar heimla i den norske grunnlova.

Lovar vedtekne til og med 1968 vert identifiserte med sanksjonsdato, og eit tal dersom det vart vedtekne fleire lovar same dag. Lovar vedtekne frå og med 1969 vert identifiserte med årstal og eit stigande nummer gjennom kalenderåret.

### Saksgangen fram mot lovvedtak

*Regjeringa si førebuing
# I større og særleg viktige lovsaker oppnemner Regjeringa eit utval. Utvalet greier ut om faktiske tilhøve og rettslege problemstillingar. Utgreiinga og eit utkast til lov vert levert i form av ein NOU eller ein rapport til det departementet sakstypen normalt sorterer under.
# Departementet sender lovutkastet til andre relevante departement og organisasjonar til høyring.
# I saker der ein har ein NOU og høyringsuttalar frå organisasjonar vert NOUen samanfatta med uttalane og departementet sine eigne kommentarar i ein odelstingsproposisjon (Ot.prp.) I mindre lovsaker utarbeider departementet direkte eit lovframlegg i form av ein odelstingsproposisjon (Ot.prp.). 
# Kongen i statsråd (Regjeringa) vedtek proposisjonen og sender han vidare til Stortinget for handsaming.

*Stortinget si handsaming 
# Den relevante fagkomiteen vurderer proposisjonen og gjev eventuelt kommentarar med innstillinga til Odelstinget (Innst.O.).
# Odelstinget vurderer lovsaka og fattar vedtak. (Forh.O.)
# Lagtinget vurderer lovsaka og fattar i utgangspunktet endeleg vedtak. (Forh.Lt.) Dersom Lagtinget ikkje sluttar seg til Odelstinget sitt vedtak legg det ved «Lagtinget sine merknader» og sender saka attende til Odelstinget. Dersom det er usemje mellom Lag- og Odelsting to gonger må lovsaka opp til plenumsvotering i Stortinget, og krev 2/3 fleirtal for å verte vedteke.

*Kongen i statsråd (Regjeringa) sin sanksjon
# Kongen signerer og statsministeren kontrasignerar vedtaket.

*Kunngjering
# Lovvedtaket vert kunngjort gjennom Norsk Lovtidend og registrert i Lovdata-systemet. Lova gjeld *i utgangspunktet* frå ein månad «etter den dag da det nummer av Norsk Lovtidend ble utgitt som inneholder kunngjøringen av loven» jf. LOV-1969-06-19-53 (Lov om Norsk Lovtidend)

## Kjelder

*«lov – jus» (02.04.2012) i *Store norske leksikon*
*
Maudheimmedaljen

**Maudheimmedaljen** vart stifta av Kong Haakon VII den 14. november 1951 til minne om «Den norsk-britisk-svenske vitenskaplige ekspedisjon til Antarktis 1949-1952». Medaljen er den same som Kongens Fortjenstmedalje, men han har ei sølvspenne over bandet som er merka «MAUDHEIM 1949-1952». Medaljen vart delt ut til deltakarane på denne ekspedisjonen.
Heidersteiknet til Noregs Lottesamband

**Norges Lotteforbunds hederstegn, Heiderteiknet til Noregs Lottesamband** skal delast ut til personar som har lagt ned eit særleg viktig arbeid for Norges Lotteforbund til fremjing av formålet deira. Tildeling skjer etter einstemmig vedtak av landsstyret til Norges Lotteforbund. Medaljen er NLF sitt merke i eit lilla band med to gullstriper på midten.
Norsk Militært Tidsskrifts medalje for svar på prisoppgåve

** [[Norsk Militært Tidsskrift]]s medalje for svar på prisoppgåve** vart stifta av Kristiania militære samfund den 20. juli 1860 til fremjing av militær vitskap.

Det skal kvart år settast opp fire oppgåver. Dei godkjende svara skal lønast med ein medalje i gull eller sølv etter kvaliteten på svaret. Opphavleg var det òg ein pengepremie knytt til prisen, men denne gjekk vekk 1. januar 1878. Medaljen vert delt ut på stiftingsdagen til samfunnet, 1. mars. På aversen har medaljen ei framstilling av Palas Athene i lag med ei løve og ei ugle. På reversen er det ein eike- og laurbærkrans som slynger seg om orda «MILITAIRE TIDSSKRIFTS PRISMEDAILLE». Mottakaren sitt namn og årstalet for tildelinga er gravert inn på randa. Han skal berast i eit band med dei norske fargane i like store striper i rekkjefølgja raudt, kvitt, blått, kvitt og raudt.
Gerhard Armauer Hansen

**Gerhard Henrik Armauer Hansen** () var ein norsk lege og patolog. Han forska på sjukdomen lepra, som òg er kjend som *spedalskheit*. Leprabasillen observerte Armauer Hansen for fyrste gong i mikroskop den 28. februar 1873. Sjukdomen vert framleis kalla *Hansen's Disease* i mange land. 

Armauer Hansen vart fødd i Bergen i 1841 og studerte medisin ved Det Kongelige Fredriks Universitet (no Universitetet i Oslo) til 1866. Han jobba i korte periodar ved nasjonalsjukehuset i Kristiania og i Lofoten, før han flytta attende til Bergen i 1868 for å jobba med lepra saman med Daniel Cornelius Danielssen. Han døydde i Florø i 1912.

## Bakgrunnsstoff
* Lepramuseet i Bergen om Armauer Hansen 
* Bergen bibliotek Nettutstilling om Armauer Hansen 
* Digitalarkivet si nettutstilling om Lepraarkiva
* Armauer Hansen Research Institute
Osøyro

**Osøyro** eller **Osøyri** er ein tettstad og administrasjonssenteret i Bjørnafjorden kommune i Vestland. Tettstaden har  og ligg på søraustsida av Bergenshalvøya ved Fusafjorden, med sentrum ved munningen av Oselvo. Han strekker seg langs fjorden sørover til Haljem og femner frå 2013 også den tidlegare sjølvstendige tettstaden Hagavik, som låg omkring Skeisosen i vest.

Osøyro har verkstad- og trevareindustri, fylkeskommunal vidaregåande skule og fjordhotell. I Hagavik ligg Kysthospitalet i Hagevik (KiH), eit spesialsjukehus for ortopedisk kirurgi.

Europaveg 39 og fylkesveg 552 går gjennom Osøyro. Frå 1894 til 1935 gjekk det eit 26 kilometer langt, privat og smalspora jarnbanesamband (750 mm) frå Osøyro til Nesttun stasjon på Vossebanen (Nesttun-Osbanen), i korrespondanse med lokaltog til Bergen og Voss.

Namnet Osøyro kjem av namnet på garden Os, og av dét at garden Osøyro ligg på ei slette ved utlaupet (osen) av Oselvo.

## Bilete frå Osøyro

Os kommune.jpg|Os rådhus
House Os Hordaland 2009 3.JPG|Frå hamna i Osøyro
Os Kyrkjestad..JPG|Os kyrkje
Old Osbanen station at Osøyro.jpg|Os stasjon på nedlagde Nesttun-Osbanen


## Kjelder
Transportlaget

**Transportlaget** er lag fire i OSI-modellen og tek imot data frå sesjonslaget som blir delt opp i mindre bitar om nødvendig og sendt ned til nettverkslaget. Transportlaget kan avhengig av bruksområde implementere ein pålitleg ende-til-ende-kanal som beheld same rekkefølgja på meldingar eller data som da dei vart sende. Vanlegvis blir det oppretta eit uavhengig nettverkssamband for kvart samband sesjonslaget krev.
Tysk mark

**Tyske mark** eller **tyske merker** (DM, DDM, DEM) var den offisielle mynteininga i Tyskland frå 1948 til ho vart etterfylgd av euroen i 1999. Myntar og setlar vart trekte attende i 2002. 

Tyske mark vart innførte då det gjekk inflasjon i riksmarka på slutten av 1940-talet. Då landet blei delt i Vest-Tyskland og Aust-Tyskland fortsette kvart av landa å trykke mark, som rett nok hadde noko ulike verdiar.

## Bakgrunnsstoff
Verdsvaluta

**Verdsvaluta** er tanken om éin valuta som vert brukt over hele verda. Det å handle globalt krev store ressursar frå banker og styresmakter. E-handel aukar i bruk og ifølgje forkjemparane for éin verdsvaluta ønskjer millionar av konsumentar ei forenkling av dei globale betalingssystema som finst i dag. Eit universelt system for mynt og valuta vil kunne forenkle og lette samkvemmet mellom ulike nasjonar og folkegrupper.

Ein ser ein tydeleg trend mot monetære valutaunionar i verda.

## Bakgrunnsstoff
* International Monetary Fund 
* World Business Counsil for Sustainable Development 
* Tomorrows Company 
* World Business Academy 
* Transparency International 
* Triple Bottom Line  
* Utopies  
* Artikel i Forskning & Framsteg  
* PayPal

Sjå òg: valuta, dollar, euro, EMU, valutakurs, betalingssystem
Austerriksk schilling

**Schilling** var valutaen i Austerrike fram til han vart erstatta av euroen i 1999.

Valutaen vart først gjeven ut på byrjinga av 1920-talet, men avskaffa då Austerrike vart ein del av Det tredje riket (Tyskland) i 1938. Då Austerrike vart sjølvstendig etter andre verdskrigen vart schillingen teken i bruk att.

30. november 1945 var vekslingskursen mot Reichsmark 1:1, avgrensa til 150 schilling per person. Med den andre schilling-lova i november 1947 vart nye setlar gjevne ut. Der kunne ein òg veksle til seg visse summar i byte mot dei gamle. Først i 1950 stabiliserte schillingen seg.
Euro

**Euro** (**€**) er ei felleseuropeisk mynteining som vert brukt i 21&nbsp;EU-land (kjent som *Eurosona*) i tillegg til Andorra, Monaco, San Marino, Montenegro, Kosovo, Vatikanstaten og Zimbabwe.

1 euro svarer til 100&nbsp;cent, eller eurocent.

## Historie

Opphavet til euroen kan sporast attende til den 13. mars 1979, då Det europeiske økonomiske fellesskapet etablerte ECU. Dette var ei kunstig rekne- og valutaeining som var bestod av ei korg med ulike vekter av valutaene til medlemsstatane. Då euroen vart innført, erstatta han ECU i høvet&nbsp;1:1.

I 1990 innleidde Den økonomiske og monetære unionen (ØMU) førebuinga til overgangen til éin felles valuta i tre etappar, der den siste var overgangen til euro. Euroen kom etter ECU i 2001 for alle dei landa som var med på den tredje fasen i ØMU. Av dei tidlegare 15&nbsp;medlemslanda i EU er det i dag berre Danmark, England og Sverige som ikkje har innført euroen. Av dei nye medlemslanda gjekk Slovenia over til euroen den 1. januar 2007, Slovakia 1. januar 2009, og Kypros har òg gått over. Dei andre vil venteleg på eit tidspunkt gå over til euroen, men det kan ta fleire år før dei stettar krava som er sette.

## Eurosona
Euro er primært valuta i eurosona som består av 21&nbsp;EU-land.

Euro er òg offisiell valuta i seks statar og eitt område utanfor EU. Tre av desse pregar euromyntar, men ikkje euro-setlar, sidan dei ikkje offisielt er ein del av eurosona. Euro blir òg nytta i eit område tilhøyrande eit EU-land som elles ikkje nyttar euro.

### Danmark, Storbritannia og Sverige
Då Maastricht-traktaten tredde i kraft den  vart Danmark og Storbritannia førebels ståande utanfor eurosona. Sverige forplikta seg i Maastricht-traktaten å innføre euro, men ved folkeavstemming i 2003 vart det eit fleirtal (56 %) mot å innføre euro i Sverige.

Danmark vart medlem av ERM-2 (og dermed ØMU) den , men har ingen offisiell tidsplan om innføring av euro. Det er fleirtal for innføring av euro i opinionsundersøkingar i Danmark. Det vart blant anna snakka om blant politikarane om å halde folkeavstemming i Danmark i 2010, og å innføre euro i 2013. Men dette vart ikkje gjort.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Euro - Pengesetlar og Historie (engelsk/tysk)
Liberal

**Liberal** (av latin *liberalis*, 'som har med ein fri mann å gjera', og *liber*, 'fri'), er ei nemning brukt på ulike måtar innan politikk og filosofi.

Ein skil vanlegvis i moderne norsk språkbruk mellom det å vere liberal og det å vere *liberalistisk*. Det å vere liberal på eit område betyr da noko slikt som å vere open, romsleg, tolerant. Det å vere liberalist betyr at ein er tilhengar av økonomisk liberalisme. Ein kan altså vere liberal utan å vere liberalist, og omvendt.

Som generell *politisk* merkelapp blir nemninga liberal som regel bruka av det borgarlege venstre, i Noreg partiet Venstre. Dei som kallar seg eller blir kalla liberalistar er vanlegvis lenger ute på høgresida, men grensa er flytande. Både dei liberale og liberalistane er tilhengarar av kapitalisme. 

I USA, derimot, er tydinga av ordet *liberal* ei heilt anna. Her er det nærmast eit skjellsord brukt om folk ein meiner er for venstreorienterte.
Adam Smith

**Adam Smith** () var ein skotsk filosof og samfunnsøkonom (sosialøkonom), og blir rekna som grunnleggjaren av økonomisk liberalisme. Adam Smith var fødd i Kirkacaldy i Fife i Skottland. Den eksakte fødselsdatoen hans er ukjend, men han vart døypt 5. juni 1723. Smith vart namngjeten som grunnleggjar av samfunnsøkonomien på grunn av boka *[[Wealth of Nations]]* (på norsk 'Velstanden til nasjonane') skriven i 1776.

## Biografi

I 1751 vart Smith utnemnd som professor i logikk ved Glasgow universitet, og året etter vart han professor i moralfilosofi. Som professor underviste han i felta etikk, retorikk, juss og politisk økonomi. I 1759 gav han ut boka *The Theory of Moral Sentiments* (på norsk 'Moralske kjensler'), som gjorde Smith vidgjeten som filosof både i Storbritannia og på kontinentet, og som kom i heile seks opplag berre i Smith si levetid. Denne boka tok opp kva som styrer kjenslene og handlingane våre, og korleis menneske fungerer i høve til kvarandre i samfunnet. 

Smith flytta til London i 1776, der han utgav boka som har den fulle tittelen «An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations», som omhandlar det forfattaren meiner er dei positive konsekvensane av økonomisk liberalisme. Ho dekte tema som eigeninteresse, korleis marknaden fungerer og kor viktig frihandel og internasjonal spesialisering etter forfattaren sitt syn er.

Hans *marknadsliberalisme* går ut på at det beste for samfunnet er om politiske styresmakter ikkje får blande seg borti den frie utfaldinga av marknadskreftene og marknadsmekanismen, «lova» om tilbod og etterspurnad. Økonomisk liberalisme har som føresetnad ein kapitalistisk økonomi, med privat eige av dei viktigaste produksjonsmidla. Det er altså eit program for mest mogleg uregulert kapitalisme. 

”Wealth of nations” etablerte økonomien som eit eige fag med den frie marknaden som utgangspunkt.

## Litteratur

### Adam Smith i norsk omsetjing (bokmål)

* Smith, Adam: *Verker* i fire bind. Omsatt av Åshild Sonstad. Sonstad Forlag. Trondheim, 2007-8.
* Smith, Adam: *Moralske følelser* Bind 1. Omsatt av Åshild Sonstad. Sonstad Forlag. Trondheim, 2006.

### Adam Smith i engelsk originalutgåve

* The Glasgow Edition of the Works and Correspondence of Adam Smith in 7 volumes. Oxford University Press. Oxford, 1976.
* Theory of Moral Sentiments (1759). 
* An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776) 
* Essays on Philosophical Subjects (publisert posthumt 1795) 
* Lectures on Jurisprudence (publisert posthumt 1904 / 1976)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Adam Smith på norsk - www.adamsmith.no 
* biografi frå «Concise Encyclopedia of Economics»
* Smith sine verk 
* Brad deLong si Adam Smith-side 
* The Adam Smith Institute (Adam Smith-instituttet)
* The Wealth of Nations frå The Library of Economics and Liberty 
* The Wealth of Nations fråMondo Politico Library 
* The Wealth of Nations  

;Sekundærlitteratur om Adam Smith
* Buchan, James: The Authentic Adam Smith: *His Life and Ideas* (Norton, 2006)
* Haakonssen, Knud: *Adam Smith*. (Ashgate Publishing, 1998)
* *The Cambridge Companion to Adam Smith* (Cambridge University Press. Cambridge, 2006)
København

**København** (på norsk òg *Kjøpenhamn*, norrønt *Kaupmannahǫfn*) er hovudstaden og den største byen i Danmark, og har rundt ein halv million innbyggjarar. I København finn ein det danske folketinget og regjeringa, og her bur òg kongen. København har alltid vore ein viktig by i dansk historie, sjølv om han ikkje alltid har vore hovudstad. Han er i dag også hovudbyen i Storkøbenhavn, med 1,3 millionar innbyggarar (2016).

København ligg ved Øresund på austkysten av Sjælland, og ein kan sjå over sundet til Skåne i Sverige. Sidan 2000 har han hatt bil- og togsamband med Malmö over Øresundbrua.

## Namn
Byen blei først berre kalla **Havn**, *Hafnia* på latin. Grunnstoffet hafnium er kalla opp etter byen. Namnet Københamn kjem frå Købmandshavn, og det engelske *Copenhagen* kjem frå *Kopenhagen*, den plattyske forma av det nye namnet. På norsk har namnet òg vorte skrive Kjøpenhavn, Køpenhamn, Kjøpenhamn og Køpenhavn.

## Historie
København skal ha vore grunnlagd rundt år 1000 av Svend Tveskæg eller Knud den Store, og var opphavleg eit fiskevær. I 1167 fekk biskop Absalon ansvaret for byen, og bygde si «Borg ved Havn». København låg midt i det danske riket heilt til Danmark tapte Skåne, Halland og Blekinge til Sverige.

### Åtak
København er blitt utsett for åtak og kringsetjing fleire gonger. Hanseatane prøvde fleire gonger å ta byen. Karl X av Sverige kringsette han i 1658–1659, men måtte til slutt gje opp. Den britiske og danske marinen hadde eit sjøslag i byhamna i 1801, og i 1807 bomba britane byen for å hindra at den danske flåten skulle hjelpa Napoleon; fleire hundre menneske vart drepne og bygningar vart øydelagde. Under den andre verdskrigen var byen okkupert av tyske styrkar.

## Kultur
### Bygningar og institusjonar

* Amalienborg slott
* Fristaden Christiania
* Københavns Havn
* Københavns Zoo
* Det danske nationalmuseet
* Ny Carlsberg Glyptotek
* Rundetårn
* Tivoli i København
* Tycho Brahes planetarium

## Styresmakter
Borgarmeister er Frank Jensen (2018).

## Kjende personar frå København
* Kong Fredrik VIII av Danmark
* Dronning Margrethe II av Danmark
* Dronning Anne-Marie av Hellas
* Kronprins Frederik av Danmark
* Hans Christian Andersen
* Karen Blixen, forfattar
* Niels Bohr, vitskapsmann
* Aage Bohr
* Tycho Brahe, vitskapsmann
* Nikolai Grundtvig
* Ludvig Holberg, forfattar
* Iben Hjejle
* J.C. Jacobsen, grunnla bryggeriet Carlsberg
* Søren Kierkegaard, filosof
* Jakob Nielsen
* Ole Rømer
* Jørn Utzon, arkitekt
* Hans Christian Ørsted

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Medaljen for edel dåd

**Medaljen for Edel Dåd** vart stifta ved kongeleg resolusjon 19. august 1885. Denne blir delt ut for heiderlege handlingar i samband med berging av liv eller likeverdig handling. Han er delt i gradane gull og sølv. I gull blir han delt ut for usedvanleg framifrå bergingsdåd der redninga har vore til fare for livet til den som utførte berginga. Begge medaljane er utstyrte med krone. På adversen er Kong Harald V sitt portrett med omskrifta «Harald V, Norges Konge». På reversen er det ein eikekrans som slyngar seg om orda «For edel dåd». Medaljen skal berast i band med dei norske nasjonalfargane. 

## Sjå òg
* Tildelingar av Medaljen for edel dåd

## Sjå òg
* Medaljen for Edel Dåd i gull
* Liste over tildelingar av Medaljen for edel dåd.
Politiets heiderskross

**Politiet sin heiderskross, Politiets hederskors** er ein norsk medalje som vart delt ut av Politidirektøren. Medaljen vart innstifta 1. mars 2002, og avvikla i 2012. Medaljen kunne delast ut til norsk politipersonell som i politimessig samanheng har bidrege til å hindre tap av menneskeliv eller å avverje skader på materiell og eigedom med å vise seg som rådsnar under farlege tilhøve. Den kan òg delast ut til politipersonell som har vist personleg dugleik og mot utover det ein kan krevje under farlege tilhøve. Medaljen blir delt ut post mortem til alle som har mista livet under utføringa av farefulle politimessige tenesteoppdrag. Medaljen er forma som ein kross i gylt metall og kvit emalje. Adversen har kvite krossarmar. I sentrum av krossen er emblemet til Politietaten i raud emalje. Bak krossvengene er det prega gylt eikelauv. På reversen står det «HONOR ET MERITUM» (ære og innsats). Medaljen har eit oppheng som er forma som eikelauv med eikenøtt og ein gjennomgåande ring. Bandet er i svart og med to 2 mm breie, gule, vertikale striper ytst på kvar side.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete og statuttar frå Politiet sitt regelverk