Spansk grammatikk

**Spansk** er eit språk med stor grammatikalsk formrikdom. Det har to kjønn og eit verb har om lag femti bøyingsformer i båe modusane, men ingen kasus og ei avgrensa pronomenbøying.

Det kongelege spanske språkakademiet (*La Real Academia Española*) har vanlegvis fastsett reglane for det spanske språket, men sidan 1960-talet har det mista mykje av vørdnaden sin. Denne artikkelen gjer først greie for dei formelle standardreglane i spansk grammatikk, og deretter i detalj avvik frå desse reglane, som ein kan finna i lokale eller kvardagslege variantar av språket.

## Substantiv

### Kjønn
Alle spanske substantiv høyrer til eitt av to grammatiske kjønn: hannkjønn (maskulinum) eller hokjønn (femininum). Dei fleste adjektiva og pronomena, og alle artiklane og partisippa som står til eit substantiv, viser til kjønnet til substantivet.

I setninga «Store bord er finare», må ein i den spanske omsetjinga, *Las mesas grandes son más bonitas*, nytta ord som samsvarar med kjønnet til substantivet. Substantivet, *mesa* («bord»), er hokjønn på spansk. Difor må artikkelen òg vera i hokjønnsforma, *la* istadenfor *el* (som er hannkjønnsforma). Likevel, *mesas* står her i fleirtal (pluralis), så me må nytta forma *las* istaden for *la*. Dei to adjektiva, anten dei står som bestemmingsord (det vil seia, rett før eller etter substantivet) eller om dei står som predikativ (etter verbet), må desse òg bøyast i samsvar med substantivet. *Grande* er eit ord som har lik form i båe kjønna, så til det legg me berre fleirtalsendinga «-s»: *grandes*. *Bonito* er derimot eit ord som ein bøyer både i kjønn og tal, så forma *bonitas* samsvarar med *mesas*.

#### Substantivtypar
Substantiv kan ein gruppera i desse kategoriane:

* Om dei skildrar menneske eller dei fleste husdyra:
** Substantiv som har ulike former i dei ulike kjønna. Hokjønnsforma lagar ein ved å leggja til *a* eller å byta ut den siste vokalen med *a*. Døme: *el profesor/la profesora* (læraren), *el presidente/la presidenta* (presidenten), *el perro/la perra* (hunden/(tispa)).
** Substantiv som har same form i båe kjønna (på spansk, *sustantivos de género común* - «substantiv med sams kjønn»). Hokjønnsforma og hannkjønnsforma er identisk: *el artista/la artista* (artisten), *el testigo/la testigo* (vitnet), *el estudiante/la estudiante* (studenten).
** Substantiv som berre har eitt grammatisk kjønn, uavhengig av kva kjønn dei måtte nemna: *el personaje* (personlegdom, person), *la visita* (gjesten).
* Om de skildrar ville dyr (eller enkelte typar husdyr):
** Substantiv som har to heilt ulike ord til å nemna dyr av ulike kjønn: *el toro/la vaca* (oksen/kua), *el caballo/la yegua* (hingsten/merra).
** Substantiv som skildrar både hannkjønn og hokjønn. Kjønnet syner ein ved å leggja til orda *macho* (hann-) eller *hembra* (ho-). Døme: *la jirafa macho* (hannsjiraffen), *la jirafa hembra* (hosjiraffen), *el rinoceronte macho* (hanneshornet), *el rinoceronte hembra* (honeshornet). 
* Substantiv som skildrar livlause ting:
** Hannkjønn (eller maskulinum): *el pan* (brødet).
** Hokjønn (eller femininum): *la leche* (mjølka).
** Substantiv der somme nyttar hannkjønn, medan andre nyttar hokjønn (kallast *sustantivos ambiguos* på spansk). Båe kjønn er godtekne: *Internet* (internett), *red* (nett), *linde* (grense) og *azúcar* (sukker). *Mar* (hav) er eit særdøme. Det står vanlegvis i hannkjønn, men i poesien og på sjømannsmål er det eit hokjønnsord. *Arte* (kunst) står vanlegvis i hannkjønn i eintal, men er ofte eit hokjønnsord i fleirtal.
** I somme døme har det same ordet ulik tyding etter kva kjønn det står i, som *el capital* (kapitalen) og *la capital* (hovudstaden).

Merk at substantiv som endar på *-e* og som viser til personar nokre gonger kan skifta ending, som *presidente/a* (president), medan andre står uendra, til dømes *estudiante* (student). Som ein tommelfingerregel (med mange unntak) kan ein seia at substantiv som viser til stillingar som tradisjonelt har vore dominert av menn, ofte kan skifta ending.

#### Å slå fast kjønnet etter endingane
Nesten alle substantiv som endar på *-o* er maskuline. Eit av dei få unntaka er ordet *mano* («hand»). Substantiv som sluttar på *-a* er vanlegvis feminine. Substantiv som sluttar på andre vokalar og konsonantar er nokre gonger hannkjønnsord, og andre gonger hokjønnsord. Spesielt mange vanlege endingar er feminine, som *-ción*, *-dad*, *-ez* (som i orda *la nación* (nasjonen), *la soledad* (einsemda), *la vejez* (alderdommen).

Ei lita gruppe av ord som er av gresk opphav og som endar på *-ma* er hannkjønnsord: *problema* (problem), *lema* (lemma, motto), *tema* (tema, emne), *sistema* (system), *telegrama* (telegram) osv. Grunnen til at desse orda som sluttar på *-a* er hannkjønnsord, er at dei også var hannkjønnsord på gresk.

Eit utanlandsk lånord kan:
* Ta kjønnet det hadde i opphavsspråket (slik som i dømet ovanfor), og ein reknar inkjekjønn som hannkjønn. Slik er det òg ofte med ord av engelsk opphav, som jo ikkje har noko kjønn.
* Ta kjønnet det ser ut til å ha (til dømes *la Coca-Cola* av di det endar på *-a*)
* Ta kjønnet til det ordet i det spanske språket som ligg nærast (til dømes *la Guinness* av di det er ei form for *la cerveza* (ølet))

#### Kjønnet til eigennamn

##### Namn på personar
Namn på personar samsvarar med kjønnet til personen, sjølv om namnet ser ut til å vera av det motsette kjønnet:
* *Chema es guapo*
* *Amparo es guapa*

##### Namn på busetnader
Valet av kjønn varierer. En kan velja å sjå det på tre ulike måtar:
* Dei er hokjønnsord om dei endar på *-a*, elles er dei hannkjønnsord:
** ***la''' Barcelona de Gaudí''
** ***el** Londres de Dickens''
* Dei vert bøygde etter eit tenkt ord, ''el pueblo'' (landsbyen, bygda) eller ''la ciudad'' (byen, tettstaden):
** ''Nuev**a** York'' (by)
** ***la*' antigu**a** Cartago* (by)
** *Fraga es pequeñ**o*** (landsby)
* Dei er alltid hannkjønnsord: (denne bruken kan for mange synast feil)
** *Barcelona no es pequeñ**o***
** *Londres no es pequeñ**o***

I døme New York, er *Nueva* ein fast del av namnet og ein kan difor ikkje gjera han maskulin, medan New Mexico vert omsett med *Nuevo México* av di México er eit hannkjønnsord.

===== Elvar =====
Elvar er hannkjønnsord av di ordet som ligg til grunn, *río* (elv) er eit hannkjønnsord, men lokalt kan somme elvar reknast som hokjønnsord. Døme:
* *el [río de la] Plata*
* *el [río] Támesis* (Themsen)
* *el [río] Tajo*
* *el [río] Colorado* (Coloradoelva)
* *el [río] Cinca / la Cinca* (i dei aragonesiske Pyreneane)

=== Diminutiv og suffiks ===
Ein kan laga spanske substantiv ved å leggja til eit omfattande sett av suffiks (endingar) til eksisterande substantiv og adjektiv.

[[Diminutiv]] (minskingsord) er eit døme på ei gruppe av suffiks. Dei uttrykkjer «småleik». Det vanlegaste spanske diminutivet er *-it*. Det føyer ein inn mellom substantivstamma og sluttvokalen:

* *planta* → *plantita* (plante → liten plante)
* *vaso* → *vasito* (glas → lite glas)
* *niño* → *niñito* (gut → smågut)

Når ordet endar på ein *-n*, vert *-it-* til *-cit-*. Deretter følgjer vokalane *-a* (dersom det er eit hokjønnsord) eller *-o* (dersom det er eit hannkjønnsord):

* *botón* → *botoncito*
* *Carmen* → *Carmencita*

Når stammeordet endar på *z*, legg me til ein *e* før *-cit-* (legg merke til at skrivemåten endrar seg): *pez* → *pececito*. Når ordet endar på andre vokalar enn *n* og *z*, er reglane meir uklåre: *azúcar* → *azuquítar* eller *azuquita*.

==== Lokale former ====
Regionale dialektar avgjer ofte valet av diminutivsform, og påverknaden frå andre romanske dialektar kan òg ha mykje å seia. Danna talarar som i formell tale nyttar *-ito* eller ingen diminutiv i det heile, kan ofte nytta lokale diminutivsvariantar for å verka vennlegare, eller for å «krydra» språket sitt litt.

Så istadenfor standarddiminutivet *-ito*, kan du møta på:
* *-illo* i [[Andalucía]] (*’quillo* istadenfor *chico* er vanleg i [[Sevilla]]-området)
* *-ico* i [[Aragón]]
* *-ín* eller *-ino* i [[Asturia]], som i [[asturisk språk|asturisk]]
* *-iño* i [[Galicia]], som i [[galisisk språk|galisisk]]
* *-uco* i [[Cantabria]]
* *-ete* frå [[katalansk språk|katalansk]]

Ein del gammaldagse former finn ein til dømes i: *burro* (esel) → *borrico* (esel - opphavleg tydde ordet «eit lite esel»), *Venecia* (Venezia) → *Venezuela* (Venezuela, eigentleg «lille Venezia»).

== Adjektiv ==

* Nokre av [[adjektiv]]a har to former, ei for hankjønn og ei for hokjønn. 
** Hos dei med to endar [[hokjønnn]]sforma på *'-a**, og [[hankjønn]]sforma på **-o.** Døme: **rojo / roja** ''raud.''
*** Visse nasjonalitetsadjektiv har parallele endingar: Døme: **español / española** ''spansk,'' **alemán / alemana** ''tysk,'' **francés / francesa** ''fransk.''
** Dei fleste adjektiva har likevel berre ei form. Desse endar på **-e** eller konsonant. Døme: **verde** ''grøn,'' **azul** ''blå,'' **feliz** ''lukkeleg,'' **joven** ''ung.''
* Fleirtal blir danna etter same regel som for substantiv: **rojos / rojas, españoles / españolas, alemanes / alemanas, franceses / francesas, verdes, azules, felices, jóvenes.**
* Adjektivet står etter substantivet det modifiserer. Døme: **De pronto vimos una casa roja.** ''Plutseleg såg vi eit raudt hus.''
** Eit adjektiv som blir brukt til å klassifisere står som regel foran substantivet. Døme: **la blanca arena de Cancún** ''Cancúns kvite sand.''
** Visse adjektiv står alltid foran substantivet. Døme: **los altos precios** ''dei høge prisane,'' **una pequeña duda** ''ein liten tvil.''
* I den maskuline formene av **bueno** und **malo** fell **-o:** bort når adjektivet står foran substantivet: **buen hombre** ''god mann,'' **mal día** ''dårleg dag.'' Det same gjeld for (adjektiviske) ordenstal **primero** og **tercero**: **primer tiempo** ''første omgang,'' **tercer gol** ''tredje mål (i fotball).'' 

* Kongruens. Adjektivet kongruerer i [[numerus|tal]] og [[genus]] med substantivet eller pronomenet som det modifiserer. Døme: **unas bicis caras** ''dyre syklar;'' **las bicis eran caras** ''syklane var dyre;'' **„nosotras estábamos muy nerviosas“, dijeron las señoras*' *„vi var svært nervøse“, sa damene.*

== Determinativ ==

== Pronomen ==
[[Pronomen]] blir bøygde etter [[genus|kjønn]] og [[grammatisk tal|tal]]. Personlege pronomen som [[subjekt]] blir som regel utelatne både i munnleg og skriftleg spansk, som difor blir rekna som eit [[pro-drop-språk]].

== Preposisjonar ==

== Anna ==

== Lokale variantar ==

== Bakgrunnsstoff ==
* [http://aperezgirone.web.wesleyan.edu/span/112/errores.html#Adjetivos Lista de Errores]

== Referansar ==
* *A New Reference Grammar of Modern Spanish* — ISBN 0-340-58390-8
* *Diccionario esencial Santillana de la lengua española* — ISBN 84-294-3415-1
* *Manual de dialectología hispánica* — ISBN 84-344-8218-5
* *Cassell's Contemporary Spanish'' — ISBN 0-02-595915-8