open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ion

:*For mannsnamnet Ion sjå [[Jon]]*

Eit **ion** er eit atom eller molekyl som har elektrisk ladning. Dersom eit atom mistar eller tek til seg elektron, 
blir det ionisert – altså at det i staden for å vere elektrisk nøytralt, har det fått ein elektrisk ladning som tiltrekk eller fråstøyter andre ion. Ion med motsette ladningar tiltrekk kvarandre og kan danna ionebindingar. 

Ei samling ion som ikkje er i løysing, eller ein gass med eit visst tal ladde partiklar, blir kalla plasma. Dette blir sett på som den fjerde aggregattilstanden fordi han oppfører seg svært ulikt frå andre gassar, væsker eller faste stoff.

## Typar av ion
I eit nøytralt atom er talet på proton og elektron likt. Dersom eit ion har fleire proton enn elektron har det positiv ladning og er eit kation. Dersom det har fleire elektron enn proton er ladningen negativ og ionet er eit anion. 

Ion kan lagast av eit einskildatom (til dømes klorid, Cl-) eller av fleire saman som samansette ion. For ion danna av eitt atom, er ioneradiusen til anion større enn atomradiusen til grunnstoffet. Ioneradiusen til kation er mindre enn atomradiusen.

## Formlar for ion
I kjemien uttrykker ein ladningen til ion ved hjelp av eit heva pluss- eller minsuteikn etter formelen for ionet, med eit tal framfor dersom ladningen er større enn ein. Det enkle hydrogenionet skriv ein då som
H+, medan sulfat blir skrive SO32-.

## Biologisk tyding
Ion er viktige for alt liv. Til dømes har ion av natrium, kalsium og kalium fleire oppgåver i cellene, særleg i cellemembranen.

Plantar tek opp mineral i ioneform. Ettersom dei må bruka energi for å flytta dei elektrisk lada partiklane inn i rota, har dei ei rekke ionepumper der kation dei treng blir bytta mot positive hydrogenion medan anion blir betalte med negative hydroksidion. Ettersom plantar som regel tek opp fleire kation enn anion, vil jorda rundt rotnettet etter ei tid bli forsura.

## Historie

Michael Faraday var den første som omtalte ion rundt 1830 for å tala om dei delane av molekyl som anten gjekk til ein negativt lada anode eller ein positivt lada katode. Han brukte det greske ordet **ἰόν**, 'ein som går'. *Anion* tyder då 'noko som går opp' medan *kation* tyder 'noko som går ned'.

Det var likevel først i 1884 at mekanismane bak det som skjedde i elektrolysen til Faraday blei forklart av Svante Arrhenius i doktoravhandlinga hans. Då teorien hans til sist blei godteken, blei han tildelt Nobelprisen i kjemi for 1903.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ion|Ion]]» frå , og «[[:da:Ion|Ion]]» frå  den 23. januar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
Aluminium

**Aluminium** er eit metallisk grunnstoff med sølvfarga glans. I kontakt med luft vert eit tynt oksidasjonslag danna på overflata. Dette hindrar vidare korrosjon. Aluminium veg omtrent ein tredel av stål og kopar. I rein form har aluminium liten styrke. For det meste vert derfor aluminiumlegeringar som er smibare og lette å bearbeide nytta i maskiner og ved støyping. Aluminium har utmerkt korrosjonsmotstand og held lenge. Det er ikkje magnetisk.

## Produksjon
Aluminium er det fjerde vanlegaste grunnstoffet på jorda. Det finst i store mengder i jordskorpa. Likevel ante ingen nokonting om eksistensen av dette grunnstoffet før Humphry Davy oppdaga det på 1800-talet. Dette nye, blanke metallet var lenge uhyre verdifullt; t.d. demonstrerte den franske keisarfamilien rikdomen sin gjennom å byta ut sølvtøyet sitt med bestikk av aluminium. Etterkvart som produksjon av aluminium auka i omfang gjekk prisen fort ned.

Aluminiumoksid framstilt frå bauxitt vert brukt til produksjonen. Amerikanaren Charles Hall og franskmannen Paul Héroult kom i 1886, uavhengig av kvarandre, fram til ein elektrolytisk prosess for framstilling av aluminium. Denne vert kalla Hall-Héroult-prosessen og er framleis i bruk. Kryolitt løyser aluminiumoksid ved ein temperatur som gjer industriell produksjon praktisk mogleg. Aluminiumion vert redusert til aluminiummetall ved katoden. 

Prosessen er ikkje problemfri. Særleg utslepp av fluor har vore eit problem. I tillegg kan produksjonen føra til utslepp av svoveldioksid, tjøre, PAH og sot. Nyare teknologi reduserer desse problema. I tillegg er produksjonen energikrevjande. 

I Noreg vert aluminium mellom anna produsert i Høyanger, Sunndalsøra, Karmøy, Husnes og Årdal. 

## Sjå òg
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
Kation

Eit **kation** er eit *positivt* lada ion, det vil seie at det er fleire proton enn elektron i partikkelen. Ionet kan vera eit atom eller eit molekyl med færre elektron enn den nøytrale varianten av stoffet.

Ioneradiusen til eit kation er mindre enn atomradiusen til eit nøytralt atom av det same grunnstoffet.

#### Døme på kation
*H+ = hydrogen-ion (sjå syre)
*NH4+ = ammonium-ion
*K+ = kalium-ion
*Ca++ = kalsium-ion
*Mg++ = magnesium-ion
*Fe++ = toverdig jern-ion 
*Fe+++ = treverdig jern-ion (sjå rust)
*Al+++ = aluminium-ion

Det er vanleg å skriva Fe+++ og Mg++ som Fe3+ og Mg2+

## Sjå og
*anion - det motsette av kation
*ionestyrke
Tyssedal

**Tyssedal** er ein tettstad i Ullensvang kommune, i Hardanger. Tettstaden ligg 6&nbsp;km nord for Odda, ved riksveg 13 mot Brimnes og har . Staden ligg mellom Sørfjorden i Hardanger og Hardangervidda.

Tyssedal er ein typisk einsidig industristad, ilmenittsmelteverket Tinfos Titan & Iron (TTI) ligg i Tyssedal. Industrien kom til Tyssedal og Odda på byrjinga av 1900-talet på grunn av lett tilgjengeleg vasskraft. I 1906 starta arbeidet med å byggja Tysso I kraftstasjon i Tyssedal, for å levera straum til fabrikkane i Odda.

Tidlegare låg det eit aluminiumssmelteverk på industritomta. Dokumentarfilmen «Hvem eier Tyssedal?» frå 1975 handlar om arbeidarane sin kamp mot nedlegging av hjørnesteinsbedrifta. 

## Folketalsutvikling

## Bakgrunnsstoff
* Tyssedal informasjonssider
* Norsk Vasskraft og Industristadmuseum i Tyssedal og Odda
* Tyssefaldene, kraftselskap i Tyssedal
* Tyssedal Hotell
Anion

Eit **anion** er eit *negativt* lada ion, det vil seie at det er fleire elektron enn proton i partikkelen. Sjå også motsetnaden kation.

#### Døme på anion
*Cl- = klor-ion
*NO3- = nitrat-ion
*SO4-- = sulfat-ion
*CO3-- = karbonat-ion
*PO4-- = fosfat-ion
Romanifolk

**Romanifolk** er ei fellesnemning for skandinaviske folkegrupper av delvis indisk opphav som tradisjonelt har hatt ein omreisande livsstil med næringsvegar som musikk, handverk (særleg metallarbeid), kolportasje og småhandel. Romanifolka er offisielt definerte som ein nasjonal minoritet både i Noreg og Sverige. Dei har òg ofte blitt kalla **[[reisande]]** eller **tatrar**.

## Grupper
Norske romanifolk kan delast inn i to hovudgrupper ut frå geografi, språk og kultur – *tavringar* (tatrar, storvandriar) i aust og *småvandriar* (splintar, fantar) i vest.

* *Tavringane*, òg kalla *storvandriar*, *tatrar* og stundom *fantar*, høyrer først og fremst heime på Austlandet, i Trøndelag og i vestlege delar av Sverige. Det tradisjonelle språket åt tavringane er *[[romani rakripa]]*.

**Småvandriar*, òg kalla *splintar* eller *fantar*, høyrer hovudsakleg heime på Sør- og Vestlandet. Språket deira blir kalla *[[rotipa]]* (rodi, rotvelsk) og inneheld mellom anna fleire skandinaviske ord enn romani rakripa. Leveviset åt småvandriane er tradisjonelt mykje knytt til sjøvegen.

## Sjå òg
* Sigøynarar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* http://www.romanifolket.com   RCU - Romani Council Union
* Landsorganisasjonen for Romanifolket 
* Romanifolkets landsforening 
* Romani Posten 
* enemo.net (RCU)
* romaniradet.no
* Barna som forsvant - omtale av utstilling mai 2008
* Bo Hazell: «Resandefolket - från tattare till traveller»  - Referat av föredrag på Gula Villan den 16 september 2002
Tippeligaen 2005

**Tippeligaen 2005** var den 15. sesongen eliteserien i norsk fotball gjekk under namnet Tippeligaen. Før sesongen var det venta at Rosenborg og Vålerenga ville kjempe om seriegullet. Sesongen enda med gull til Vålerenga føre . Desse to laga kvalifiserte seg saman med Lyn og Lillestrøm for spel i Royal League. Bodø/Glimt og Aalesund rykte direkte ned, medan Molde fekk halde plassen etter kvalifiseringskampar mot Moss, som kom på tredje plass i 1. divisjon. Etter å ha vunne 13 seriemeisterskap på rad hadde Rosenborg overraskande store problem denne sesongen, og enda på 7. plass, etter å ha vore så langt nede som 12. plass på tabellen. Den andre store overraskinga var nyopprykte Start, som enda opp med sølv etter å ha lege på 1. og 2. plass gjennom heile sesongen.

## Tabell

Molde slo Moss høvesvis 2–0 heime og 3–2 borte i to kvalifiseringskampar og heldt plassen i Tippeligaen.

## Statistikk

### Tilskodarrekord

Sesongen 2005 vart den best vitja eliteseriesesongen så langt i historia, med 1&nbsp;726&nbsp;145 tilskodarar, dvs. eit gjennomsnitt på 9&nbsp;484 per kamp. Dette utgjorde ein auke på 15% frå 2004-sesongen. Kampen som trekte flest tilskodarar var Vålerenga&ndash;Rosenborg i nest siste serierunde, med 24&nbsp;894 tilskodarar.

### Spelarar som spelte alle kampar

Åtte spelarar fekk med seg samtlege 2&nbsp;340 minutt av årets sesong:

*Jarl André Storbæk, Ham-Kam
*Eddie Gustafsson, Ham-Kam
*Arni Gautur Arason, Vålerenga
*Frode Hansen, Viking
*Ole Martin Årst, Tromsø
*Rune Nilssen, Start
*Steinar Pedersen, Start
*Ragnvald Soma, Brann

Totalt vart 335 spelarar nytta i løpet av sesongen. Fredrikstad var med 30 spelarar det laget som brukte flest.

## Dommarar

Noregs Fotballforbund sette opp desse dommarane for sesongen 2005:

## Toppscorarar

#Ole Martin Årst, Tromsø IL, 16 mål
#Egil Østenstad, Viking FK, 14
#Thorstein Helstad,  Rosenborg, 13
#Arild Sundgot, Lillestrøm SK, 11
#Rob Friend, Molde, 10
#Morten Berre, Vålerenga Fotball, 9
#Bengt Sæternes, SK Brann, 9
#Marius Johnsen, Start, 8
#Robert Koren, Lillestrøm SK, 8
#Espen Olsen, Ham-Kam, 8
#Jo Tessem, Fotballklubben Lyn, 8
#Robbie Winters, SK Brann, 8
#Olivier Occean, Odd Grenland, 8

## Resultat og terminliste













## Resultattabell
* **Tabellen skal lesast slik**: Heimekampar ligg vassrett, medan bortekampar er plassert loddrett. *(Merk at bortemål er plassert til høgre i loddrett kolonne).*

## Sjå òg
*Kvalifisering til Eliteserien i fotball

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tippeligaen 2005|Tippeligaen 2005]]» frå ,  den 6. mai 2013.*
Svínoy

**Svínoy** (IPA: [ˈsvʊinɪ], 'svinøya') er ei av dei 18 øyane som utgjer øygruppa Færøyane. Øya er ei av dei seks færøyske nordøyane. 

Det danske namnet er *Svinø*.

* Høgaste fjell: Havnartindur, 586 m
* Tal fjell: 7
* Postnummer: FO-765
* Kommune: Svínoyar kommuna 

Kyrkja på Svínoy stammar frå 1878. Ein trur at grava til storbonden Svínoyar-Bjarni (Svinøy-Bjarne) ligg ved kyrkja. Svínoyar-Bjarni levde på øya og er omtala i Færingesogene. 

## Bakgrunnsstoff
* Faroeislands.dk: Svínoy (informasjon på engelsk)
Augvald

**Augvald** er namnet på ein legendarisk konge frå folkevandringstida som namnet til den viktige vikinggarden Avaldsnes på Karmøy i Rogaland fylke kjem av. 

Namnet til Augvald på norrønt språk var Ogvaldr. Namnet hans kan tyda «Den som held folk i age» eller rett og slett «Kystvaktaren» (av *ogd*, 'kyststrekning'). Staden han budde fekk namn etter kongen, Augvaldsnes som seinare vart til Avaldsnes.

Kong Augvald kjempa mot kong Ferking på Ferkingstad. I det siste slaget på Stavasletta vart kong Augvald drepen. Døtrene hans, som skal ha vore med og kjempa som skjoldmøyer, hoppa i Stolsåna og drukna. Over kvar av gravene deira vart det reist ein bautastein. Desse vert i dag kalla *Skjoldmøyane*. 

## Bakgrunnsstoff
* Om kong Augvald
* Glemte kongeslekter
Suðuroy

**Suðuroy** (uttalt ['suuri], dansk namn *Suderø*) er ei øy som er ein del av Færøyane. På norsk kunne øya hatt namnet «Sørøya». Namnet kjem av at øya ligg lengst i sør av Færøyane. Øya har ei flatevidd på 163.7 km² og eit folketal på 5041 (2004). Øya er den fjerde største av Færøyane. Nord for Suðuroy ligg fjorden Suðuroyarfjørður og øyane Stóra Dímun og Lítla Dímun. 

## Folk frå Suðuroy
*Jákup Dahl (1878–1944), prost og bibelomsetjar
*Ruth Smith (1913–1958), målar
## Bakgrunnsstoff

* Suðuroy portal 
* Faroestamps.fo - Suðuroy 
* Portal.fo - Webcam i Tvøroyri
Tórshavn

**Tórshavn** er hovudstaden på Færøyane og den største byen. Byen ligg sør på øya Streymoy. Tettstaden voks fram kring tingstaden på halvøya Tinganes. I meir enn 1 000 år har Tórshavn vore det naturlege møtepunktet for folkesetnaden og tilreisande. Likevel fanst det ikkje vitnemål om ei fast busetjing her før etter reformasjonen. Tinganes er framleis sete for det færøyske Lagtinget. I dag har byen om lag 20&nbsp;000 innbyggjarar.

I gamlebyen finst mange hus frå 1500-talet og 1600-talet.

## Namn
Namnet er sett saman av *[[Tor]]*, som er ein norrøn gud, i tillegg til *[[hamn]]*. Tórshavn vert også berre kalla for *Havnin* (Hamna) av den lokale folkesetnaden*.*

## Soge

### Vikingtida (850–1050)
Ifylgje Færøyinganes saga byrja bønder å busetja seg i område kring Tórshavn i ca.850-930. Det var ved halvøya Tinganes tettstaden voks fram. Eit tinghus vart seinare bygd i Tinganes der færøyingane kunne avgjera tvistar mellom seg og ratifisera lover. Det var her det vart vedteke at alle færøyingane skulle kristnast. Som konsekvens av tinghusets plassering voks det fram ein marknad i nærleiken, og Tórshavn vart ein fast handelsstad og sentrum for færøyingane.

### Mellomalderen (1050-1600)
Færøyane var eit norsk skattland fram til 1523 då det vart teke over av danskane. Det voks fram nye verksemder ved hamna, kvar folk lærte seg å salta sild og at turka klippfisk.

### 1800-årene til i dag
Då den nye danske grunnlova vart laga i 1849 vart nye amter og kommunar laga i det danske riket, og den 16. februar 1866 kom lova om *Thorshavns kommunale Forfatning*. Den gjorde at Tórshavn vart ein særskild kommune, som omfatta sjølve byen og områda utanfor, Húsagarður og Álaker. Til å driva kommunen vart det valt fem borgarar til innbyggjarrådet.

Det kongelege handelsmonopolet sto lenge i vegen for Tórshavns utvikling. Då handelsmonopolet vart avskaffa i 1856, utvikla det seg raskt ein eksportorientert kommersiell fiskeindustri på Færøyane. Opprettinga av frihandel var vesentleg for færøyinganes veksande markedsøkonomi og populasjonsvekst.

Hamna vart gjort til ein kjøpstad den 1. januar 1909. 

## Venskapsbyar
*  Asker
*  Birkerød
*  Eslöv
*  Garðabær
*  Jakobstad
*  Mariehamn

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* faroeislands.dk
* Torshavn.fo - Official Homepage (på færøysk og engelsk)
* Smyril-Line.fo - Ferja Danmark-Tórshavn (norsk)
Biologi

**Biologi** er læra om organismar og den levande naturen. Det er ein empirisk naturvitskap som undersøker struktur, funksjon, vekst, opphav, evolusjon og utbreiing av liv i no- og fortid. Ein **biolog** er ein som jobbar med faget biologi.

## Historie

Allereie Aristoteles organiserte kunnskap om dyr, plantar og leveviset deira. Teoriane hans heldt seg ganske uendra i fleire hundre år.

Eit viktig neste steg var å finna ut at biologiske vesen var bygde opp av celler. Desse kunne ein først studera på 1600-talet med oppfinninga av mikroskop, men det var først i 1839 at
Theodor Schwann og Matthias Jakob Schleiden utvikla celleteorien som sa at celler er grunnsteinen til alt biologisk liv.

På 1800-talet utvikla Darwin utviklingslæra, om korleis ulike organismar har utvikla seg frå ein felles stamart tilpassa miljøet dei lever i. 

Oppdaginga av DNA på 1900-talet førte til eit nytt kvantesprang for biologien. Ho gjorde at ein kunne forstå og påverka arv og utvikling mykje betre.

## Kjende biologar
* Charles Darwin
* Carl von Linné

## Mangfaldet av biologi

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


## Bakgrunnsstoff
Dei sameinte nasjonane

**Dei sameinte nasjonane** (avstytta **SN** eller **FN** (etter bokmål *De forente nasjoner*)) er ein internasjonal organisasjon som har som mål å få alle landa i verda til å samarbeida. Det er om lag 193 sjølvstendige anerkjende statar som er medlem av SN. Vatikanstaten og Palestina er ikkje medlem, men er observatørar. I tillegg har organisasjonen ein stor administrasjonsstab som blir leidd av ein generalsekretær. 

Organisasjonen har ei generalforsamling med representantar frå alle medlemslanda. Tryggingsrådet er eit mindre organ med ein handfull land som har moglegheit til å handla raskare. Generalforsamlinga og administrasjonen til SN ligg i New York. SN har òg dotterorganisasjonar med ansvar for ulike felt, som UNICEF (barn), UNESCO (kultur), WHO (helse), UNHCR (flyktningar) og UNHCHR (menneskerettar). Organisasjonen har seks offisielle språk; engelsk, fransk, spansk, russisk, arabisk og kinesisk (mandarin).

SN fekk Nobels fredspris i 2001.

## Historie
SN er ein etterfølgjar av det eldre Folkeforbundet. SN blei til etter Den andre verdskrigen, på ein konferanse i San Francisco der femti statar var med. 24. oktober 1945 hadde dei fleste landa som var med ratifisert avtalen, og dette vert derfor rekna som grunnleggjingsdagen. 

Namnet «United Nations» er likevel eldre. Det blei først foreslått av den amerikanske presidenten Franklin D. Roosevelt og brukt i 1942 om landa som allierte seg mot aksemaktene under andre verdskrigen.

## Galleri

Flag of the United Nations.svg|SN-flagget
United Nations (Member States and Territories).svg|Kart over medlemslanda i SN
UN General Assembly.jpg|Generalforsamlinga til SN
2024-11-18-Headquarters_of_the_United_Nations-0605.jpg|Hovudkvarteret i New York


## Kjelder
SN (fleirtyding)

**SN**, **Sn** eller **sn**, er ei forkorting som kan syne til: 
* Dei sameinte nasjonane
*Samskipnaden Standard Norge
*Det kjemiske symbolet for grunnstoffet tinn
*IATA-koden til flyselskapet Brussels Airlines
*IATA-koden til flyselskapet Sabena
*ISO-landskoden til Senegal
*.sn, toppdomenet til Senegal
*Supernova
Lítla Dímun

**Lítla Dímun** (uttale på færøysk ['luitla 'duimun], dansk **Lille Dimon**) er den minste av dei 18 øyane som utgjer Færøyane. Øya har ikkje fast busetnad.

* Flatevidd: 0,8&nbsp;km²
* Innbyggjarar: 0
* Fjell: *Rávan*, 414 m

Lítla Dímun høyrer historisk og geografisk saman med naboøya Stóra Dímun. *Adminstrativt* høyrer øya til kommunen Hvalba på Suðuroy.

Namnet *Dímun* kjem truleg frå eit keltisk språk. Tydinga var *to [[haug]]ar*, med tanke på dei to Dimun- øyane.

Lítla Dímun har truleg aldri vore fast busett av menneske. På øya finn ein mange lundefuglar og sauar. Sauehaldet er omtala alt i Færingesogene.

## Bakgrunnsstoff
* NGS.fo - Planteliste Lítla Dímun  (færøysk - botanisk)
Plutonium

**Plutonium** er eit radioaktivt grunnstoff med atomsymbol **Pu** og atomnummer 94. I rein form er det eit sølv-kvitt metall. Plutonium høyrer til actinoida og er eit transuran som blir fremstillt med bestråling av 238U i atomreaktorar. Det blir nytta som reaktorbrensel og i atombomber.

Plutonium blir rekna for å vera det farlegaste kjente grunnstoffet. Det er ekstremt giftig kjemisk sett, i tillegg til at det er radioaktivt. Det samlar seg i beinmargen og er svært kreftframkallande. Isotopen 239Pu har ei halveringstid på 24&nbsp;200 år.

Plutonium er kalla opp etter planeten Pluto, ettersom det blei oppdaga like etter stoffet neptunium. Namnet passar særs godt for det dødelege stoffet, ettersom planeten igjen er kalla opp etter den romerske guden Pluto, som herska over dødsriket.

## Sjå og
* Periodesystemet
* Isotoptabell
* Grunnstoffliste
Sogn Avis

***Sogn Avis*** er ei dagsavis som kjem i Leikanger i Sogn og Fjordane. Avisa vart skipa i 1993 då dei to avisene Sogningen/Sogns Avis (S/SA) og Sogn og Fjordane vart slegne saman.

Hovudredaksjonen ligg på Leikanger. Avisa har òg avdelingskontor på Årdalstangen.

Redaktørane i avisa har vore Gerhard Haugland (1993—2000), Jan Inge Fardal (2000–2001, konstituert), Kai Aage Pedersen (2001–2004), Rune Timberlid (2004–2005) og Jan Inge Fardal (2005–2019), Eli Grotle (2020, konstituert) og Arve Uglum (frå 2020). Opplagstala har dei siste åra vore fallande, men var på nytt stigande i 2020 etter at avisa la om til digital publisering som hovudstrategi.

Avisa vert utgjeven av aksjeselskapet Sogningen/Sogns Avis, som sidan 14. oktober 2019 er heileigd av Amedia. Fram til då var eigarskapen i hovudsak lokal, med Husabø-familien som hovudeigar (81,5 prosent), medan A-pressen sat med 10,5 prosent av aksjane etter at utgjevarselskapet kjøpte deira Årdal og Lærdal Avis i 1999.

Sogn Avis er Sogn og Fjordane si nest største avis etter Firda. Avisa vart i 2015 kåra til årets lokalavis av Landslaget for lokalaviser.

## Papiravisa
Frå starten kom Sogn Avis ut med fem utgåver i veka. Fram til 14. oktober 1994 var det måndag som var avisfri dag, men då vart denne flytt til fredag, slik at avisa heretter kom ut måndag-torsdag og laurdag. Sommaren 2019 køyrde avisa mellombels redusert frekvens med tre utgåver i veka (tysdag, torsdag og laurdag), noko som vart gjenteke sommaren 2020. Etter 14. april 2021 vert denne frekvensen gjort permanent.

Sogn Avis vart trykt på Ingvald Husabø Prenteverk på Leikanger fram til hausten 2006, då trykkinga vart flytt til Sogn og Fjordane Avistrykk i Førde, som utgjevarselskapet eig 25 prosent av.

## Nettavisa
Sogn Avis kom på nett i 2001, og lanserte e-avis og utvida nettavisa hausten 2014. Frå 28. januar 2020 har nettavisa vore hovudproduktet til Sogn Avis, etter dei omleggingane som kom i kjølvatnet av Amedia-oppkjøpet.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Økologi

**Økologi** er vitskapleg studie av levande organismar, med hovudvekt på samspelet mellom desse og miljøet rundt dei. Omgrepet vart introdusert av den tyske biologen og filosofen Ernst Haeckel (1834–1919) på midten av 1800-talet og er avleia av dei greske orda *oikos* ('hus, heim, hushald') og *logos* ('ord, lære'). Økologi og biologi har nært slektskap, men det tangerer òg mot andre vitskaplege felt, slik som kjemi, fysikk, geologi, geografi og samfunnsvitskap.

Organismar blir påverka både av andre levande vesen, biotiske faktorar, og faktorar som ikkje er levande, eller abiotiske. Nokre abiotiske faktorar er til dømes temperatur, mengd av vatn og kva stoff som finst i miljøet. Nokre biotiske faktorar kan vera større dyr og plantar, sopp og mikroorganismar. Dei kan vera føde, predatorar, konkurrentar eller symbiotiske hjelparar fro kvarandre.

I daglegtale kan ein ofte bruka «økologi» med andre eller avleia tydingar enn den reint vitskaplege. Omgrepet *økologisk* blir gjerne brukt synonymt med *[[naturleg]]*, *[[miljøvenleg]]*, *[[berekraftig]]*. 

## Sjå òg
*Økosystem
*Økologisk landbruk

## Kjelder
Habitat

**Habitat** (av latin *habitare*, '[det] bur') er den konkrete staden der ei levande organisme (enkeltvis eller i samfunn) lever og utviklar seg. Omgrepet blir ofte brukt delvis synonymt med biotop, som ein i skandinavisk og tysk tradisjon bruker om ei overordna eining som inneheld fleire habitat. Felles for omgrepa er at ein brukar dei om eit konkret leveområde for organismar der levevilkåra er definert gjennom ulike miljøfaktorar.

Habitat kan påverkast av biotiske og abiotiske faktorar. Dei biotiske faktorane kan til dømes vera tilhøvet mellom ulike artar og korleis dette påverkar bestanden deira i habitatet. Viktige abiotiske faktorar er geologi og klima.
Barista

**Barista** er italiensk og tyder eigentleg *[[bartender]]*, men blir nå brukt internasjonalt om ein som står i ein kaffibar eller kafé og lagar kaffidrikkar. 

Ein ekte barista er utdanna i kaffikunnskap og kunsten å lage den perfekte espresso. Det blir kvart år arrangert både NM og VM i baristakunst. 

## Bakgrunnsstoff
* VM i barista-kunst
Natriumklorid

**Natriumklorid** (**NaCl**), **salt**, **bordsalt** eller **koksalt** er det saltet ein vanlegvis bruker som salt i maten. Det blir også brukt som vegsalt.

Natriumklorid finst i store mengder i sjøvatn saman med mange andre mineral. Ein måte å utvinna natriumklorid på, er å fordampa sjøvatn ved hjelp av solenergi. Denne prosessen er ikkje lønsam i dag. Natriumklorid vert for det meste utvunne frå underjordiske avsetningar.
Neptunmånen Proteus

**Proteus** er den nest største av månane til planeten Neptun. Han vart oppdaga av romsonden Voyager 2 i juni 1989. Namnet kjem frå havguden Protevs i gresk mytologi.

Proteus er det største kjende objektet i solsystemet som ikkje er kuleforma. Hadde han hatt berre litt større masse, reknar ein med at gravitasjonskreftene ville ha gjort han like rund som ein planet. Likevel vart han ikkje oppdaga før i 1989. Grunnen til dét, er først og fremst fargen: Månen er svart som sot.

## Kjelder
Kari

**Kari** er eit personnamn som kan brukast av kvinner og menn. I Noreg og fleire andre stader i Norden er namnet mest brukt som eit kvinnenamn, som ei form av namnet Katarina. I Finland er namnet eit mannsnamn, avleia av det greske namnet Makarios. Det finske og det norske *Kari* har ulik uttale, det norske med lang /a:/, og det finske med kort /a/ og kort /r/, slik at namna er homografe snarare enn homonyme.

Namnet har vore mykje brukt på heile 1900-talet, med ein stor topp rundt 1940 då bortimot 3 % av alle jenter blei døypte Kari. Det er blitt eit namn for å snakka om den typiske norske kvinna, som i uttrykket &laquo;Ola og Kari Nordmann&raquo;.

I fylgje Statistisk sentralbyrå vardet ved byrjinga av 2005 61 menn i Noreg som hadde Kari som fyrste førenamn. Samstundes var det  kvinner som hadde Kari som fyrste førenamn.

## Kjende namneberarar
### Som kvinnenamn
* Kari Lerum (1883-1953), saftindustripioner
* Kari Vivelid (1900-1979), norsk biletkunstnar
* Kari Nyquist (f. 1918), norsk keramikar
* Kari Vinje (f. 1931) , norsk barnebokforfattar
* Kari Vogt (f. 1939), norsk forskar
* Kari Werner Øfsti (1940-2011), NRK-journalist
* Kari Gjesteby (f. 1947), norsk politikar
* Kari Nordheim-Larsen (f. 1948), norsk fylkesmann
* Kari Skår Sørheim (f. 1948), lokalpolitikar i Masfjorden
* Kari Bøge (f. 1950), norsk forfattar
* Kari Svendsen (f. 1950), norsk banjospelar
* Kari Foseid Aakre (f. 1952), ordførar i Osterøy
* Kari Henriksen (f. 1955), norsk politikar (Ap)
* Kari Bremnes (f. 1956), norsk songar
* Kari Kjønaas Kjos (f. 1962), norsk politikar (FrP)
* Kari Lena Flåten-Lindbæk (f. 1972), norsk kunstnar
* Kari Rueslåtten (f. 1973), norsk songar
* Kari Traa (f. 1974), norsk skigåar innan fristil
* Kari Jensen (f. 1977), norsk boksar
* Kari Mette Johansen (f. 1979), norsk handballspelar
* Kari Aalvik Grimsbø (f. 1986), norsk handballspelar

### Som mannsnamn
* Kari Suomalainen (1920-1999), finsk avisteiknar
* Kari Hotakainen (f. 1957), finsk forfattar
* Kari Arkivuo (f. 1983), finsk fotballspelar

## Anna
* Kari Trestakk, eventyrheltinne
* Kari Midtigard på Tinn, ein mykje brukt slått frå Telemark

## Bakgrunnsstoff
Mineralvatn

**Mineralvatn** er vatn som inneheld mineral eller andre oppløyste stoff som gir vatnet smak eller helsebringande effekt. 

Alt naturleg vatn inneheld oppløyste salt og mineral, men mineralvatn har gjerne fleire av dei og er gjerne òg tilsett kolsyre. Mineralvatn kan ofte vera brusande. 

Naturleg mineralvatn har sitt opphav i grunnvassreservoar og kjenneteiknast av god mikrobiologisk kvalitet, at det er naturleg i si form og av opphavleg tilstand. Desse eigenskapane er intakte fordi vatnet kjem frå grunnen og såleis er verna mot ureining. 

## Mineralvatn og brus

Heilt sidan antikken har kolsyrehaldig vatn frå
naturlege kjelder vore rekna som sunt og helsebringande. Vatnet i dei gjævaste mineralkjeldene inneheldt det folk meinte var ei livgivande syre, «acidum occultum», ei syre som sidan vart identifisert som kolsyre. Varmt, kolsyrehaldig grunnvatn har særleg stor evne til å løyse salt frå berggrunnen. Folk la merke til at mineralkjeldene var velgjerande ved somme sjukdommar, og sidan folk har hang til å generalisere, meinte dei snart at vatnet måtte vere godt mot all slags sjukdom. 

På 1600-talet byrja òg folk i Skandinavia å drikke mineralvatn som skulle bøte på stort sett alle slags lyter, ei oppfatning som heldt seg i drygt 250 år. 

Etter kvart utvikla dei kolsyrehaldige drikkene seg frå medisin til tørsteslukkarar. Tidleg på 1900-talet kom brus på flasker i
handelen, marknadsført under namnet «mineralvatn». 

Brus og andre kolsyrehaldige leskedrikkar er ikkje mineralvatn, men blir ofte omtala som dette i daglegtale.

Naturleg mineralvatn med
kolsyre har vorte ein trenddrikk gjennom
1990-talet.

## Norske mineralvassmerke
* Farris
* Frisk
* Fyresdal
* Imsdal
* Isbre
* Norwater
* Olden
* Store Sandrib
* Voss Artesian
* XP kaupangkilden

## Kjende utanlandske vassmerke
* Evian
* Vichy Saint-Yorre
* Vittel

## Bakgrunnsstoff
* http://www.mineralwaters.org/ Uavhengig nettstadd om verdas mineralvatn (engelsk)
* Stortinget - dokument 8:81
* Mineralvatten och sockerdrycka
* Vatteninformation av Åsa Wahlström, Örebro Universitet
Drit

**Drit**, **skit** og **møkk** er ord som viser til ekskrement eller noko som liknar, som søle. Orda blir brukt i fleire norske banneuttrykk, men blir gjerne rekna som mildare på norsk enn dei tilsvarande uttrykka på fleire andre språk, som tysk, engelsk og fransk.

## Bruk
Møkk eller møk kan brukast til naturgjødsel. Ofte kan ein kalla slik gjødsel møkk, som i møkkakjellar, møkkaspreiar eller å kjøra møkk. Andre nemningar på dette er **frau** og **hevd**.

## Bruk av orda
*Drit*, *skit* og *møkk* finst i mange uttrykk der det kan ha ulik tyding.

*Noko ein ikkje liker
***Dritunge* eller *skitunge* blir gjerne brukt om ein plagsam liten unge.
***Drittsekk*, *skitstøvel* eller *møkkamann*, brukt om ein svært usympatisk eller irriterande person.

*Forsterkande
***Dritglad*, *skitredd*

*Faste uttrykk
***Å selja som hakka møkk*, noko som sel bra utan nødvendigvis å vera verd så mykje. Uttrykket stammar frå norsk guanohandel.
***Skitt la gå*, 'det gjer ikkje noko'.

## Ordsoge
Alle desse orda har gamle germanske røter og har hatt om lag same tyding i lang tid.

*Skit* stammar frå gammalnorsk *skīta*, som kan sporast tilbake til protogermansk *skit- og vidare til protoindoeuropeisk *skheid-, som tyder 'å dela'. Dette kan visa til at ein delte skiten frå resten av kroppen. 
*Skit* finst på tysk som *Scheisse* og på engelsk som *shit*.

Me finn former av ordet att i fleire indoeuropeiske språk, til dømes gresk, der rotforma *skato-* er blitt teken inn som framandord i ord som skatologi og liknande omgrep.

*Drit* kjem frå oldnordisk *drîta* som har germansk rot **drît-an, drait, dritan-*. Ordet er teke opp på engelsk som *dirt*.

Også *møkk* (norrønt *mykr*) har germanske røter og er blitt rekonstruert som **mukî*. Det har samanheng med *[[måking|å måka]]*.

## Kjelder
Lutt

Ein **lutt** er eit klimpreinstrument med pæreforma resonanskasse og eit varierande tal strenger med eller utan tverrband. Ein kan spora lutten tilbake til Spania på 900-talet, men instrumentet hadde glanstida si i heile Europa på 1500-talet. 

Ein musikar som spelar lutt blir kalla ein luttenist. Ordet 'lutt' kjem truleg frå arabisk *al‘ud*, 'treet', som òg har gjeve opphav til instrumentnamnet oud.

Det finst to hovudgrupper av luttinstrument — dei korthalsa luttane og dei langhalsa luttane.
Auschwitz

**Auschwitz** (tysk: *Konzentrationslager Auschwitz*) var eit tysk nazistisk konsentrasjonsleir-kompleks i det okkuperte Polen under den andre verdskrigen. Det fanst eit heilt system av slike leirar, men Auschwitz var den største og er blitt eit symbol på Holocaust, folkemordet på europeiske jødar og sigøynarar (roma, sinti). 

## Bakgrunn
I 1939 var Polen underlagt «Det tredje riket», som Tyskland då kalla seg. Tyskarane tok til å drøfta ein ny fangeleir, med grunngjevinga at fengselet i Schleisen var overfylt. Den polske byen Oświęcim var eit sentralt jernbaneknutepunkt, og dessutan budde det få folk her. Tyskarane tok over ein liten militærleir som blei gjort om til fangeleir i 1940. Dei brukte det tyske namnet på Oświęcim, Auschwitz, og gav leiren det offisielle namnet KL Auschwitz I. Seinare bygde dei Auschwitz II (Birkenau) på andre sida av byen, og Auschwitz III (Monowitz), ein arbeidsleir.

Planen var at leiren skulle brukast til tortur og drap av polakkar, men staden blei endestopp for jødar, sigøynarar, krigsfangar, homofile, og folk fra mange nasjoner. I 1941 bestemte Heinrich Himmler, leiaren av SS, at Auschwitz skulle bli sentrum for utryddinga av jødar.

## Organisasjon
Da toga med menneske kom til Auschwitz, blei dei skilde i ein prosess kalla *seleksjonen*. Arbeidsføre blei sende til slaveleirane i komplekset, mens eldre, småbarn og mødrene deira blei sende rett i gasskammera i utryddingsleiren. Nokre barn blei oppbevart for å brukast til «medisinske eksperiment». Også i slaveleirane var mishandlinga av menneska så ekstrem at overlevingstida berre var eit par månader i snitt. 

Mellom 1 og 1,5 millionar menneske blei drepne i Auschwitz, dei fleste jødar frå mange land, mellom dei Noreg, men og sigøynarar, politiske fangar frå Polen og andre land, og krigsfangar frå den sovjetiske hæren. 

Om lag 7000 overlevande fangar i Auschwitz blei frigjorde av sovjetiske soldatar frå Den Raude Armeen den 27. januar 1945. Dette er sidan blitt den internasjonale Holocaustdagen.

Konsentrasjonsleiren vart i 1979 teke med på UNESCO si liste over verdsarv.

## Bakgrunnsstoff

* Dagbladet: 60 år etter Auschwitz 
* Auschwitz Concentration Camp på http://whc.unesco.org
Holocaustdagen

Den internasjonale **[[Holocaust]]dagen**, vedteken av FN, er 27. januar. Dette er til minne om den 27. januar i året 1945, da styrkar frå Den Raude Armeen til Sovjetunionen frigjorde dei om lag 7&nbsp;000 attverande og overlevande fangane i Auschwitz i det tyskokkuperte Polen. 

Auschwitz var den største av dei mange nazistiske tyske konsentrasjonsleirane under den andre verdskrigen. Det var eigentleg eit leir-*kompleks*, med tre hovudleirar pluss «utekommandoar». I Auschwitz vart mellom 1 og 1,5 millionar menneske drepne, dei fleste jødar, men òg sigøynarar, polakkar, russarar og andre.

Konsentrasjonsleiren Auschwitz har med si industrielt organiserte utrydding av menneske vorte eit symbol på den nazistiske folkemordspolitikken mot det dei såg som mindreverdige menneskerasar.

Yom HaShoah er ein jødisk minnedag som blir halden den 27. nisán.

Midt i januar 1945 nærma sovjetiske styrkar seg Auschwitz. Da byrja SS å evakuere leiren. Mesta 60 000 fangar vart tvinga til å marsjere vestover. Mange tusen hadde vorte drepne i leiren i dagane før dødsmarsjane byrja. Mange døydde òg under desse marsjane, av utmatting, kulde, svolt eller dei vart skotne om dei ikkje kunne halde fram eller gjekk for seint. Meir enn 15 000 skal ha døydd under desse dødsmarsjane frå Auschwitz. 

Den 27. januar kom da endeleg sovjetiske styrkar fram til leiren og sette fri dei om lag 7 000 fangane som var att der. Mange av dei var sjuke og somme døyande, men dei fleste vart berga. Det var òg nokre overlevande barn der. Dei skulle brukast til medisinske eksperiment.
Taiwan

**Republikken Kina**, kinesisk *Zhōnghuá Mínguó*, i dag oftast omtalt som **Taiwan**, er ein stat som omfattar øya Taiwan i Stillehavet og nokre mindre øyar, blant dei Pescadorerna, Jinmen og Mazu. Republikken Kina gjer også krav på det kinesiske fastlandet, som sidan 1949 har vore kontrollert av Folkerepublikken Kina. Om lag 22 millionar innbyggjarar bur på Taiwan som er kontrollert av Republikken Kina. 

Den provisoriske hovudstaden til Republikken Kina er Taipei, og regjeringa har hatt sete her sidan 1949. Offisielt vert byen Nanjing på fastlandet, som no er ein del av Folkerepublikken Kina, rekna som hovudstaden. 

Republikken Kina vart grunnlagd etter at keisardømet fall i 1911. Nasjonalistregeringa Guomindang kontrollerte det meste av Kina fram til 1949. Etter ein langvarig krig fekk dei kinesiske kommunistane kontrollen over det meste av Kina. Guomindang-regjeringa under leiing av Jiang Jieshi flykta då til øya Taiwan. Republikken Kina gjer krav på å representere heile Kina, og styret der var internasjonalt godkjent som lovleg representant for Kina heilt fram til 1971, då republikken mista Kina sin plass i SN til fordel for Folkerepublikken Kina.

Korkje regimet i Beijing på fastlandet eller Guomindang-partiet på Taiwan godtek at Taiwan er ein eigen stat, og begge gjer krav på å representere heile Kina. Andre taiwanesarar vil heller at Taiwan skal vere eit sjølvstendig Taiwan, men ikkje gjere krav på å representere heile Kina, slik namnet «Republikken Kina» framleis er eit tydeleg signal om.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Theodor Herzl

**Theodor Herzl** () var ein askenasisk jødisk journalist fødd i Ungarn i det dåverande keisarriket Austerrike-Ungarn. Han er rekna som grunnleggjaren av politisk sionisme.

Han vart journalist for ei avis i Wien. Som korrespondent i Paris frå 1891 til 1895 fylgde han den mykje omtala Dreyfus-saka. Alfred Dreyfus var ein fransk-jødisk offiser. Det synte seg at rettssaka mot han var skipa til av antisemittiske krefter. Målet var å setja han i fengsel for eit brotsverk han ikkje hadde skuld i. Herzl vart mykje påverka av det urettvise i saka, i og med at saka var reist berre på grunn av at Dreyfus hadde jødisk bakgrunn.

Etter desse røynslene sette Herzl seg føre å hjelpa det jødiske folket. I 1896 kom boka *[[Jødestaten]]* ut. Boka la fram kvifor jødane måtte skapa sin eigen stat. Palestina såg han som sitt mål, som den stad jødane alltid skulle kunna kalla sin. Jødane trong ein eigen stat for å overleva.

Herzl sette i gang den politiske rørsla som i 1948 nådde målet med å oppretta staten Israel.

## Bakgrunnsstoff
* Jewish Virtual Library - Theodore Herzl
* The Zionist Federation - Theodore Herzl 
* Theodore Herzl and the Dreyfus Trial
Diplomatarium Norvegicum

***Diplomatarium Norvegicum*** er ei kjeldeserie som attgjev innhaldet i dokument som er eldre enn 1570 ordrett og i original språkform. I 1998 var det 150 år sidan det første bandet kom ut. Det er gitt ut 22 band med til saman ca. 22&nbsp;000 dokument.

Diplomatarium Norvegicum er eitt av dei viktigaste verka for alle som arbeider med norsk mellomaldermateriale. Verket finst no òg i internettutgåve frå Dokumentasjonsprosjektet.

## Bakgrunnsstoff

* Band 1-21 i søkbar form frå Dokumentasjonsprosjektet.
Kuomintang

**Guomindang** eller **Kuomintang** (*Nasjonalistpartiet*, kinesisk skrift 中國國民黨, pinyin Zhōnggúo Gúomíndăng, **KMT**) er eit politisk parti i Republikken Kina som var verksamt på det kinesiske fastlandet fram til 1949.

## Historie
Partinamnet betyr noko slikt som «Det nasjonale folkepartiet», og partiet blei skipa i 1911 under revolusjonen mot keisardømmet det året. Xinhairevolusjonen styrta Qing-dynastiet i Kina. Formelt vart partiet skipa den 25. august 1912 i Guangdong provinsen av Sung Chiao-jen og Sun Yat-sen.

Leiaren var Sun Yat-sen, som ønskte sjølvstende, demokrati og modernisering for Kina. Etter å ha samarbeidd med dei kinesiske kommunistane og med Sovjetunionen mot korrupte regionale krigsherrar, vende den nye Guomindang-leiaren Jiang Jieshi seg plutseleg mot kommunistane og massakrerte dei i 1927. Jiang Jieshi er òg kjend som general Chiang Kai-shek.

Dette var starten på ein langvarig borgarkrig mellom Guomindang og kommunistane, som reorganiserte seg på landsbygda i innlandet. Innimellom kriga begge partar også mot krigsherrar og japanske styrkar, som angreip Kina i 1931 og på ny og i større omfang i 1937. Guomindang fekk militært utstyr frå USA, og kommunistane frå Sovjetunionen.

I 1949 slutta borgarkrigen med kommunistisk siger, og restane av Guomindang-regimet, som framleis kalla seg "Republikken Kina" reiste til øya Taiwan og installerte seg der. Guomintang var det einaste partiet i Republikken Kina (Taiwan) fram til 1991, og var i mange år synonymt med republikken.

## Partiet i dag
Guomindang er ikkje lenger einerådande på Taiwan, mange taiwanarar vil heller ha sjølvstende utan krav på å representere fastlandet.
Saman med *Folket sitt fyrste parti* utgjer det ein koalisjon kjend som den *pan-blå koalisjonen*. Dei ynskjer sameining av Kina, i motsetnad til den *pan-grøne koalisjonen*, som ynskjer taiwansk sjølvstende.

## Bakgrunnsstoff
* Kuomintang official web site
Saksofon

**Saksofon** er eit instrument i treblåseinstrument-familien. Instrumentet blir brukt både innan klassisk musikk og moderne musikkformer som jazz og popmusikk. 
## Historie
Til skilnad frå dei fleste andre instrument er saksofonen i hovudsak ikkje eit resultat av ei gradvis historisk utvikling. Instrumentet er eit resultat av éin manns arbeid på midten av 1840-talet, den belgiske musikaren og instrumentbyggaren Adolphe Sax.

## Størrelse og klang
Det vert ofte sagt om saksofonen at det er det mest ekspressive instrumentet, rett etter den menneskelege stemma. Moderne saksofonistar som Jan Garbarek og David Sanborn er gode døme på dette.

Opphavleg bestod saksofonane av to familiar på sju instrument kvar: Orkester-familien med instrument stemt i C og F og band-familien med instrument stemt i Bb og Eb.

Kvar familie bestod av sopraninosaksofon, sopransaksofon, altsaksofon, tenorsaksofon, barytonsaksofon, bass-saksofon, kontrabass-saksofon og subkontrabass-saksofon.

I dag er instrument i orkesterfamilien svært sjeldsynte. Og av band-instrumenta er altsaksofon og tenorsaksofon dei mest vanlege.

## Materiale og konstruksjon
Saksofonen er ein del av treblåseinstrument-familien, sjølv om instrumentet i hovudsak er laga av metall som til dømes messing eller kopar. Det finst òg saksofonar laga av andre materiale som til dømes tre eller plast. Saksofonistar som Charlie Parker og Ornette Coleman er døme på saksofonistar som spela på saksofonar laga av plast.

Fingersystemet til saksofonen er i stor grad arva frå tverrfløyta og klarinetten.

## Munnstykke

Munnstykket blir laga i ei rekkje materiale, som hardplast, tre og ulike metall. Saman med konstruksjonen har materialet stor innverknad på klangen: Noen tror at munnstykke laga av metall gir ein skarpare tone enn den mjuke tonen ein kan få gjennom munnstykke laga av hardplast eller tre, dette er feil. Det er hvordan munnstykket er konstruert som avgjøre om det gir rund eller spiss lyd etc. Et stort kammer/rom inne i munnstykket gir en mørk klang, mens at et lite kammer gir mer fart på lufta og tonen blir spissere og mer gjennomtrengende.

## Røyrblad

Til liks med klarinetten nyttar saksofonen eitt røyrblad (òg kalla flis). Røyrblada er normalt laga av bambus, men det finst òg røyrblad laga av syntetisk materiale. Dei syntetiske utgåvene har lenger levetid, men den klanglege kvaliteten har tradisjonelt vore dårlegare.

Saman med munnstykket er kvaliteten på røyrbladet den viktigaste delen av saksofonen; kombinasjonen og kvaliteten av desse er avgjerande for å få ein god og livskapande klang i instrumentet.

## Slektningar
* Soprillo (i Bb), éin oktav over sopransaksofonen
* Tubax (i Ess, C eller Bb), ein variant av kontrabass-saksofonen

## Sjå òg
* Saksofonistar

## Bakgrunnsstoff
* World Saxophone Congress 2006 Ljubljana, Slovenia, 5-9 July 2006
* Nytt saksofon design  Ei ny utforming av saksofonen, av Jim Schmidt.
Kielland

**Kielland** er eit etternamn, gardsnamn og eit slektsnamn. Slekta Kielland var særleg på 1800-talet mellom dei leiande slektene i Stavanger. 

Bustadplattforma «Alexander L. Kielland» vart oppkalla etter forfattaren Alexander Lange Kielland. Den 27. mars 1980 velta plattforma i Nordsjøen. Ulukka vert omtala som *Kielland-ulukka* eller «Alexander L. Kielland»-ulukka.

Ein gard med namnet Kielland ligg i Rogaland fylke, sør for Hauge i Dalane i Sokndal kommune. Namnet kan knytast til ei jettegryte fylt av vatn. Gryta vert omtala som ei Kjelle eller kjelde. Til saman skal det vera 11 norske gardar som med namnevariantane *Kielland*, *Kjelland* eller *Tjelland*.

## Kjende personar med etternamnet Kielland
* Gabriel Schanche Kielland (1760-1821), norsk konsul og forretningsmann
* Gabriel Kirsebom Kielland 1796-1854, norsk prest. 
* Gustava Kielland 1800-1889, norsk misjonskvinne
* Gustav Blom Kielland, norsk arkitekt (1832-1910). Son av presteparet Gabriel og Gustava Kielland.
* Alexander Lange Kielland, norsk forfattar (1849-1906). Bror til Kitty Kielland.
* Christine Kitty Lange Kielland, norsk kunstmålar (1843—1914). Syster av Alexander Kielland.
* Jens Zetlitz Kielland norsk forfattar 1873-1926. Son av Alexander Kielland. 
* Gabriel Kielland, norsk arkitekt, kunstmålar og formgjevar (1871-1960).
* Eugenia Kielland, norsk lyrikar og forlagskonsulent (1878-1969). Barnebarn av Gabriel og Gustava Kielland.
* Olav Kielland, norsk komponist, dirigent og pianist 1901-1985. Son av arkitekt Gabriel Kielland.
* Else Christie Kielland, norsk kunstmålar og kunsthistorikar (1903-1993). Syster av Jacob C. Kielland.
* Jens Zetlitz Monrad Kielland, norsk arkitekt 1866-1926. Nevø av Kitty og Alexander Kielland.
* Jacob Christie Kielland, norsk arkitekt 1897-1972. Son av J.Z.M. Kielland.
* Axel Kielland (1907–1963), norsk forfattar og journalist. Soneson av Alexander Lange Kielland.
* Hjalmar Kielland, norsk redaktør (f. 1932). Har slektsnamnet frå ein gard i Eigersund.
* Arne Kielland, norsk politikar og redaktør (1939-2003).
* Marianne Beate Kielland, norsk konsertsongar (f. 1975).
* Marianne Røise Kielland, norsk forfattar (f. 1981)

## Bakgrunnsstoff
* Om slekta Kielland
Pålsmesse

**Pålsmesse** er i norsk tradisjon 25. januar. Dagen markerer den seinare apostelen Paulus si omvending til kristendomen.

Omvendinga skal ha funne stad på vegen til Damaskus, der Paulus skulle forfølgja kristne. I staden blei han blinda av eit sterkt lys og tala til av ei himmelsk røyst. Då han kom til Damaskus fekk han synet tilbake og blei døypt som kristen.

Feiringa av 25. jannuar som dagen for denne hendinga byrja truleg i Frankrike på slutten av 500-talet, då nokre relikviar etter Paulus skal ha blitt overført dit (*translatio* på latin). Det finst også ein eldre omtale av ei slik overføring, frå katakombene til kyrkja St. Paulus utanfor murane i Roma. Rundt 600-talet byrja ein leggja vekt på omvendinga (*conversio*) meir enn overføringa. Først på 1000-talet byrja ein markera denne festdagen i Roma.

## Folketru

Mellom anna i Telemark fylke og i Setesdal har merket på primstaven vore ein skyttarboge. Dagen har vorte kalla «Pål med bogjen» eller «Pål skyttar». Andre merke har vore eit sverd eller ein fisk. 

I norsk folketru heitte det at arbeid som vart byrja denne dagen ville mislukkast. Viste sola seg denne dagen, vart det ein god sommar. Uvêr på pålsmesse spådde krig, pest og alle slags ulukker. Midtvinteren var no forbi.

## Internasjonal tyding
Internasjonalt har festen markert slutten på Bønneveka for kristen einskap.

## Kjelder
Maxwells likningar

**Maxwells likningar** er dei fire viktigaste likningane i elektromagnetisme, og skildrar korleis elektriske og magnetiske felt oppfører seg og korleis dei samverkar med stoff. Dei blei sette saman av James Clerk Maxwell og publiserte i 1865. 

Likningane kan skrivast i differensialform og integralform. I differensialform står \nabla\cdot for divergens, og \nabla\times for rotasjon (curl). 



(1)\quad\nabla\cdot\mathbf{D}=\rho
(2)\quad\nabla\cdot\mathbf{B}=0


(3)\quad\nabla\times\mathbf{E}=
-\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t}
(4)\quad\nabla\times\mathbf{H}=\mathbf{J}
+\frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t}



Likningane over er på differensiell form og gjeld for media i ro. Den første likninga uttrykker korleis elektrisk ladning lager eit elektrisk felt (Gauss' lov), den andre at det ikkje finst magnetisk ladning (Gauss' lov om magnetisme). (Ein har ikkje greidd å påvise magnetiske ladningar (monopolar) i noko fysikk-eksperiment). 

Den tredje likninga  viser korleis vekslande magnetiske felt skaper vekslande elektriske felt (Faradays lov om induksjon).
og den fjerde viser korleis straum lager magnetiske felt (Ampères lov),  Maxwell var den første som samla desse fire likningane og såg at lova til Ampère måtte få eit tillegg: Vekslande elektriske felt verker som straum, og skaper òg magnetiske felt; det er siste leden på høgre sida i den fjerde likninga, \frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t}.

## Bakgrunnsstoff
*Wolfgang K. H. Panofsky og Melba Phillips, *Classical Electricity and Magnetism*, Addison-Wesley, 1962.