open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pachacamac

**Pachacamac** er ein ruinby som ligg berre 40 km sørvest for Lima i Peru. Staden har minst ein pyramide, eit gravområde og fleirfarga freskar av fisk frå tidleg horisont ca år 200&ndash;600 e.Kr. Seinare vart byen konstruert, truleg som eit administrativt senter av warikulturen (ca. år 600&ndash;800). Wari har influert på design som ein finn i tallause døme i keramikk, tekstilar og graver frå denne perioden. Etter at waririket braut saman, heldt veksten fram i Pachacamac som ein bystat til det ende opp som eit større rike. Pachacamac fekk aldri same utbreiing som Wari. Majoriteten av felles arkitektur og tempel vart bygde i den siste perioden ca 800&ndash;1450.

Alt tyder på at Pachacamac som stat kollapsa då inkariket ekspanderte. Då oppstod ein mindre lokal stat kalla Ichma som i første rekke nytta Pachacamac som ein religiøs stad for dyrking av Pacha Kamaq-guddommen. Pachacamac var ein mykje akta religiøs institusjon på slutten av 1400-talet då inkaene kom. Ichma vart assimilert i inkariket snarare enn erobra og byen vart då eit viktig administrativt senter. Inkaen heldt i stand staden som ein relikvie og tillét presteskapet å halde fram utan bindingar til inkapresteskapet. Den religiøse læra i Pachacamac vart assimilert i inkareligionen. Inkaene bygde fem nye bygningar, medrekna soltempelet i senteret og ein bygning for heilage kvinner. 

Pachacamac husa eit orakel som inkaen freista å gjere nytte av. Atahualpa fekk dårleg røynsle med oraklet og presteskapet. Oraklet hadde hevda at om Huayna Cápac vart teken ut i sola ville han kome seg av kopparsjukdomen, oraklet hadde meint at opponenten Huáscar ville slå Atahualpa i borgarkrigen og oraklet hadde råda Atahualpa til å krige mot dei kristne og dei ville då drepe inntrengjarane. Oraklet tok feil på alle punkt.

Då Francisco Pizarro heldt Atahualpa i fangenskap i Cajamarca (1532&ndash;1533), fekk Pizarro høyre om Pachacamac og sende broren Hernando Pizarro ned dit for å rane senteret for gull- og sølvskattar. Han fekk eit skuffande dårleg utbytte, og spanjolane mistenkte presteskapet for å ha plassert skattane på ein løynleg stad som dei ikkje kunne finne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pachacamac|Pachacamac]]» frå ,  den 14. juli 2005.*  

* Hemming, John: *The Conquest of the Incas*. Macmillan, 1970.
* Mcleish, K. (1996) Myths and Legends of the World, The Complete Companion to all Traditions, Blitz, United Kingdom.

## Bakgrunnsstoff
* Pachacamac Museum 
* Bilder frå Pachacamac
PCM

**PCM** (frå engelsk *Pulse Code Modulation*) er ein metode for å representera analoge signal på digital form. Ei analog spenning, som representeret til dømes eit lydsignal, vert fyrst sampla (kvantisert i tid), før amplituden vert kvantisert (i ein AD-omformar) og representert som sin sekvens av binære tal, på toerkomplementform. 

PCM er ei vanleg koding for digitale signal, og er mellom anna nytta innan digital audio. Tidlegare var det vanleg med ei ordlengd på 16 bit, men i dag er det vanleg med 24 bit. Med PCM meiner ein som oftast linear PCM (LPCM), men det finst òg andre former, som differensial PCM (DPCM og adaptiv DPCM (ADPCM).
Blue1

**Blue1** er eit finsk flyselskap som er eigd av SAS-konsernet. Flyselskapet flyg på finske innanriksruter, og ruter til Skandinavia og Europa. Selskapet heitte tidlegare *Air Botnia*, men i 2003 endra SAS Air Botnia sitt namn til Blue1 og byrja påfylgjande år å fly innanriksfly i Finland.

## Destinasjonar
* Amsterdam
* Berlin
* Göteborg
* Hamburg
* Helsingfors
* Kuopio
* Köpenhamn
* Oslo
* Uleåborg
* Rovaniemi
* Tammerfors
* Stockholm
* Åbo
* Vasa

## Flåte
* 2 Avro RJ100, 99 passasjerar
* 7 Avro RJ85, 84 passasjerar
* 5 SAAB 2000, 47 passasjerar

## Bakgrunnsstoff
* Blue1

* Blue1 Passenger Opinions
Titicaca

**Titicaca** (spansk *Lago Titicaca*), òg kalla *Titicacasjøen*, ligg i Andes på grensa mellom Peru og Bolivia. Han er den innsjøen med kommersiell sjøfart i verda som ligg høgst over havet, på heile 3800 moh. Han har eit areal på 8&nbsp;372 km², er derfor største innsjøen i Sør-Amerika når ein ser bort frå Maracaibo-sjøen som har kanal mot Det karibiske havet. Titicacasjøen har ei maksimal djupn på 280&nbsp;m og ein middelverdi på mellom 140 og 180&nbsp;m.

Det finst mange kystbyar ved Titicaca – største byen er Puno. Ikkje langt frå sjøen, i søraust, ligg ruinbyen Tiwanaku frå før inkatida.

## Kjelder
* Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk

## Bakgrunnsstoff
Asturleonesisk

**Asturleonesisk** (asturisk og leonesisk) (*asturianu/llionés*) er eit iberoromansk språk som blir tala i den autonome regionen Asturias og León (Castilla y León) i det nordlege Spania. Det blir tala av ca 550&nbsp;000. 

Asturleonesisk er nærskyldt med portugisisk, galisisk og spansk, og det blir ofte sett på som ein dialekt av det sistnemnte språket.

## Dialektar
* Asturisk
* Leonesisk
* Mirandesisk
Strandanipa

**Strandanipa** er eit fjellplatå i Kinn kommune med høgste punktet på 668 moh. Delar av Strandanipa har store sprekker, og faren for at eit fjellparti skal rase ut har vorte vurdert som stor. Difor vart tre gardar under nipa fråflytta i 1970-åra.

## Bakgrunnsstoff
* Kart
Rockville Centre

**Rockville Centre** er ein «village» (kommune) i Nassau County i staten New York i USA. Byen har eit folketal på 24&nbsp;568 (2000). Setntrum, *Village of Rockville Centre*, ligg i den sørvestlege delen av Town of Hempstead i New York. Byen inneheld Molloy College og er bispesete for det romersk-katolske bispedømmet Rockville Centre. Byen, kjend som «RVC» blant innbyggjarane der, hevdar å ha det høgste talet restaurantar per person i USA.

## Historie
Byen vart busett av europeiske kolonistar på 1600-talet, og vart da kalla «New Rockaway». Byen fekk kommunalt sjølvstyre i 1893.

## Geografi
Rockville Centre ligg på 40°&nbsp;39'&nbsp;48" N 73°&nbsp;38'&nbsp;13"&nbsp;W og har ei flatevidd på 8,7&nbsp;km²; av dette er 8,5&nbsp;km² land og 0,2&nbsp;km² vatn — ein vassflatedel på 2,38 %.

## Folk frå Rockville Centre

* Komikaren Dave Attell vart fødd der.
* Tidlegare NBA-spelar og noverande hovudtrenar for korgballaget ved University of Florida, Billy Donovan, vart fødd der.
* Forfattaren Doris Kearns Goodwin voks op der, og memoarboka hennar om baseball, *Wait Till Next Year: A Memoir* (ISBN 0-684-82489-2), finn stad der.
* Rockestjerna Joan Jett budde der i 1980-åra; i 2003 bruka ho ei Rockville Centre-adresse som heimeadressa si da ho stilte til val som ein New York-delegat for Howard Dean.
* Relief pitcher Billy Koch vart fødd der.
* Radiomannen Howard Stern flytte dit da han var 15 og gjekk på South Side High School i Rockville Centre.
* Segway Human Transporter-oppfinnaren Dean Kamen gjekk på South Side High School.
* Tidlegare Major League Baseball-spelar Sandy Koufax budde i Rockville Centre i tida 1944–1949.
* Broadway-lysdesigneren Don Holder (musicalen Movin’ Out) fullførte highschool ved South Side High School.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rockville Centre|Rockville Centre]]» frå ,  den 15. juli 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
* Rockville Centre Public School District
* Official website of the village's Chamber of Commerce
* Rockville Centre Herald 
* Rockville Centre Police Benevolent Association 
* Parish of Saint Agnes Cathedral
Nebraska

**Nebraska** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Lincoln.

## Kjende personar frå Nebraska
* Gerald Ford, USAs 38. president
Halvmetall

**Halvmetall** er grunnstoff med ei blanding av metalliske og ikkje-metalliske eigenskapar. Dei er alle faste stoff og ligg på ei diffus skrå line mellom metalla og ikkje-metalla i p-blokka i periodesystemet.

Halvmetalla er: Bor, silisium, germanium, arsen, antimon, tellur og polonium.

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
Salamone Rossi

**Salamone Rossi** () var ein italiensk-jødisk fiolinist og komponist i overgangen mellom italiensk seinressanse og barokk. Han er særleg kjend for si rolle i utviklinga av den barokke triosonaten, som ein pioner i bruk av generalbass og som den første kjende komponisten som skreiv polyfon musikk for synagogebruk.

## Liv
Som ung fekk Rossi omdøme som ein gåverik fiolinist, og i 1587 blei han tilsett som hoffmusikar i Mantova.
Her blei han konsertmeister og underheldt hertugfamilien og gjestene deira. Han fekk eit så godt omdøme at han fekk fritak frå å ha på seg det gule merket jødar måtte ha i Mantova på den tida. Syster hans, «Madama Europa», var ein operasongar som også opptredde ved hoffet.

Både Rossi og syster hans forsvann då huset Gonzaga tapte for invaderande austerrikske styrkar, som øydela den jødiske gettoen i Mantova. Etterpå tok ein epidemi livet av fleire innbyggjarar.

## Verk
**Italiensk**

Det første utgjevne verket til Rossi kom ut i 1589 og var ei samling av 19 canzonettaer, korte, danseaktige stykker for ein stemmetrio. Han skreiv også meir alvorlege madrigalar med lyrikk frå samtidige store diktarar som Guarini, Marino, Rinaldi og Celiano. I 1600 gav Rossi ut dei første continuo-madrigalane, ei nyskaping som var med på å definera den barokke epoken innan musikk.

**Hebraisk**

Rossi gav også ut ei samling jødisk liturgisk musikk, השירים אשר לשלמה (*Ha-shirim asher li-Shlomo*, 'Salomos/Salamones songar') i 1623. Stykka var skrivne i barokkstil og hadde lite til felles med jødisk kantormusikk. Dette var svært nytt innan jødisk musikk, ettersom polyfon musikk hadde vore forbode i synagogar sidan det andre tempelet blei øydelagd. Samlinga braut også med samtidig barokkmusikk gjennom å bruka bibeltekstar på hebraisk i musikken sin.

**Instrumental**

Salamone Rossi var også nyskapande innan instrumentalmusikk ved å ta i bruk prinsipp frå monodisong, der ein melodi dominerer over andre stemmer. Dei tidlege triosonatane hans bidrog til utviklinga av virtuos fiolinteknikk, og står mellom den instrumentale canzonaen frå seinrenessansen og triosonaten frå seinare barokk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Salamone Rossi|Salamone Rossi]]» frå , den 26. november 2012.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Birnbaum, Eduard (1978) *Jewish musicians at the court of the Mantuan dukes, 1542-1628,* Tel-Aviv : Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts, School of Jewish Studies, 1978, c1975
*** James Haar, Anthony Newcomb, Glenn Watkins, Nigel Fortune, Joseph Kerman, Jerome Roche: "Madrigal", in *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, ed. Stanley Sadie. 20 vol. London, Macmillan Publishers Ltd., 1980. ISBN 1-56159-174-2
*** Harran, Don (2003). *Salamone Rossi: Jewish Musician in Late Renaissance Mantua.* Oxford University Press. 332 pages. ISBN 0-19-816271-5
*** Nettle, Paul and Theodore Baker (1931). "Some Early Jewish Musicians" in *The Musical Quarterly*, Vol. 17, No. 1. (Jan., 1931), pp.&nbsp;40–46. ISSN 0027-4631 .
*** Rikko, Fritz (1969). "Salamon Rossi, Hashirim Asher L'shlomo (The Songs of Solomon)" in *The Musical Quarterly*, Vol. 55, No. 2 (Apr., 1969), pp.&nbsp;269–275
Tustning

**Tustning** er namnet på den undergruppa av nordmøring som tradisjonelt blir tala i den tidlegare kommunen Tustna &mdash; no den vestlege delen av Aure kommune på Nordmøre. Tustning høyrer, saman med m.a. halsabygge, straumsnessing, tingvollgjelding og stangvikgjelding, med til dei sentralnordmørske målføra. Typiske sentralnordmørske drag i tustning inkluderer hyppig bruk av kort *i* og *y* i ord som *vikkå* (veke), *εi bygd*; endinga *-å* i former som *εi stuå* og *na bøttå*; og den gjennomførte monoftongeringa av *εi*, *öu* og *öy* føre stavingsutlydande konsonant.

## Fonologi

## Morfologi

### Pronomen
Vokalen i dei personlege pronomena i første og andre person eintal er ein trong *e*. Dette er felles med halsabygge, straumsnessing og freiøying, men ulikt *æ*-formene i aurgjelding, smølværing og kristiansunder.

## Syntaks

## Ordtilfang
Dei sju fjella

**Dei sju fjella** er eit fellesnamn på sju fjell som ligg kring Bergen. Det er ikkje full semje om kva for fjell som høyrer til dei sju, men dei er oftast blant følgjande:

* Ulriken, 643 moh.
* Fløyen, 400 moh.
* Rundemanen, 568 moh.
* Blåmanen, 554 moh.
* Sandviksfjellet, 417 moh.
* Løvstakken, 477 moh.
* Damsgårdsfjellet, 317 moh.
* Lyderhorn, 396 moh.
* Askøyfjellet, 231 moh.

Namnet til Bergen er opphavleg sett saman av ord som tyder «fjell» og «eng», og slik sett har tilknytinga til fjella vore markert langt tilbake i tid. På eit segl for byen frå 1239 var det avbilda ei borg på eit tredelt fjell. På eit segl frå 1444 var det derimot avbilda sju fjell, og dette går att i det moderne byvåpenet. Seinare kalla Ludvig Holberg Bergen for «byen mellom de syv fjell», og lista opp «Rundemanden, Flöyen, Oldrik, Solheims Field, Damsfieldet, Ludderhorn, og Askelandsbierg».

## 7-fjellsturen
7-fjellsturen blir arrangert kvart år av Bergen og Hordaland Turlag. Frå oppstarten i 1948 gjekk ein opp på Ulriken, Fløyen, Sandviksfjellet, Askøyfjellet, Lyderhorn, Damsgårdsfjellet og Løvstakken etter kvarandre. Frå 1981 hadde ein kutta ut ferjebruk i løypa og bytta litt på fjell og rekkjefølgje til Lyderhorn, Damsgårdsfjellet, Løvstakken, Ulriken, Fløyen, Rundemanen og Sandviksfjellet.

## Sjå også
* Dei sju høgdene i Roma
* Udsigter fra Ulriken (&laquo;Jeg tok min Nystemte&raquo;)
* Sjufjellsturen

## Kjelder
Blåmanen

**Blåmanen** er eit fjell i Bergen og er 554 meter høgt. Det blir somme gonger rekna blant dei sju fjella og ligg like ved to av dei andre, Fløyen og Rundemanen.
Plácido Domingo

**Plácido Domingo** () er ein spansk operatenor. Domingo har eit breitt repertoar og blir rekna som ein av verdas leiande tenorar. Han utgjorde «dei tre tenorane» saman med Pavarotti og Carreras.

Domingo blei fødd i Madrid men flytta åtte år gammal til Mexico. Familien hans dreiv med zarzuelamusikk, og sjølv valde han òg dette yrket då han tok til å studera pianospel og dirigering ved det nasjonale konservatoriet i Mexico by.

Medan han først fekk arbeid som bakgrunnssongar for *Los Black Jeans*, ei rockegruppe leia av César Costa i 1958, gjorde han den eigentlege debuten sin som tenor på scenen i 1959. då han spelte Alfredo i *[[La Traviata]]* i Monterrey. I 1962 blei han tilsett ved den israelske nasjonaloperaen. Han hadde sin første opptreden ved Metropolitan Opera i New York i 1968. Året etter song han ved La Scala og i 1971 i Covent Garden.

Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Plácido Domingo|Plácido Domingo]]» frå , og «[[:sv:|Plácido Domingo]]» frå  den 16. juli 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Plácido Domingo
Islamisme

**Islamisme** er ein politisk ideologi som baserer seg på ei yttarleggåande tolking av islam. Kjernen i islamismen er at islam blir sett på som eit politisk system der ei streng tolking av sjaria (islamsk religiøs lov) utgjer ryggraden i rettssystemet. Retninga kom til som ein reaksjon mot forsøk på muslimske reformer frå 1800- og 1900-talet, og avviser vestleg tankegods. Muslimar som har utvikla og spreidd islamisme er mellom andre Jamal al-Din al-Afghani, Abul Ala Maududi, Sayyid Qutb og Ayatollah Khomeini.

Omgrepet er diffust, og blir brukt om ei rekke ulike rørsler og grupper som strekkjer seg frå fredelege politiske parti som Rettferds- og utviklingspartiet i Tyrkia og Muslimsk brorskap i Egypt, som prøver å oppnå makt gjennom å delta i val, til grupper som nyttar både politiske og valdelege verkemiddel, som Hizbollah i Libanon, til radikale terroristrørsler som al-Qaida og Egyptisk islamistisk jihad, som støtter åtak på sivile og erklærer andre muslimar som *[[takfir]]*, 'fråfalne'.

## Sjå òg
* Fundamentalistisk kristendom
* Ḥaredisk jødedom
Svolvær kyrkje

**Svolvær kyrkje** er ei kvitmåla betongkyrkje som ligg på ei lita høgd i Svolvær i Vågan kommune i Nordland fylke. Kyrkja blei bygd i 1934 og Harald Sund og August B.C. Nielsen var arkitektar.

## Bakgrunnsstoff
*Arkitekturguide: Svolvær kyrkje
*
Haukåbøra

**Haukåbøra** er ein fjelltopp på 1065 moh. i Kinn kommune i Vestland. Frå Haukåvatnet, ved riksveg 614, går det ein merkt sti oppover mot Børabu. Rett før ein kjem fram til denne hytta, så tar ein av til høgre og held fram oppover mot toppen. Haukåbøra er eit kjent landemerke, og ein kan sjå det frå store delar av distriktet. Toppen er òg kalla Børanipa.
Patologi

**Patologi** (frå gresk *[[pathos]]*, liding' og *[[logos]]*, 'lære') er ei medisinsk vitskapsgrein som tek føre seg tilstanden til levande skapningar under sjukdom eller skade. «Patologisk» er eit adjektiv som gjerne vert nytta som eit meir generelt omgrep på sjukelege tilstandar. Substantivet *patologi* blir ofte òg bruka i tydinga «sjukdomstilstand», men dette vert av mange rekna som mindre god språkbruk.

*Patologisk undersøking* inneber testing av prøver i eit medisinsk laboratorium og diagnostiserer helseproblem frå deira bevis. Eit laboratorium vil granska materialet, t. d. kroppsvesker (blod, spytt, sveitte, sæd, urin) eller lokale prøver (biopsiar) og resultatet kan då visa evt. patologi i tydinga sjukeleg tilstand. Ein heil lekam eller delar av denne kan også undersøkjast av patolog ved obduksjon. Patologar er ekspertar i å tolke testresultata og fysiske bevis.

## Sjå òg
* Patogenese
* Patognomi
Mandelmjølk

**Mandelmjølk** er ei væske laga av oppmolne mandlar blanda med vatn. Mandelmjølka er eit alternativ til mjølk frå kyr og andre dyr. Ho kan drikkast som ho er eller brukast i matlaginga for menneske som har mjølkeallergi, laktoseintoleranse, har eit vegansk kosthald eller av andre grunnar ikkje kan eller ynskjer å drikke vanleg mjølk. «Mjølka» inneheld verken laktose eller kolesterol, men oppfører seg ganske likt mjølk i oppskrifter.

I mellomalderen var mandelmjølk kjend både i den den muslimske verda og mellom kristne. Det at mandelmjølka er eit reint vegetablisk matemne gjorde henne eigne som føde også når ein måtte avstå frå animalske matvarer under faste. Mandelmjølk var òg mykje brukt i matlaginga elles i mellomalderen. Dette fordi vanleg mjølk er svært lite haldbar utan kjøling og oftast vart kinna til smør eller ysta like etter mjølkinga, medan ein kunne lagre mandlar og sjølv lage frisk mandelmjølk når det måtte passe. Oppskrifter på mandelmjølk og rettar der mjølka vert brukt finst med i ulike oppskriftssamlingar frå mellomalderen. Ei av dei eldste oppskriftsamlingane ein kjenner frå Norden har til dømes med med ei oppskrift på ei hønsegryte med mandelmjølk.

Det finst mandelmjølkprodukt på marknaden, desse har ofte tilsette vitaminar og kan ha smak av sjokolade eller vanilje, eller vera nøytrale. Ein kan òg enkelt laga mandelmjølk sjølv.

Bruk to desiliter skålda mandlar og ein liter varmt vatn. Køyr mandlane i hurtigmiksar med litt av vatnet, og tilset resten av vatnet etter kvart.

Mandelmjølka passar bra i til dømes vaflar og pannekaker i staden for kumjølk.

## Kjelder
### Referansar

----
*Mandelmjølkoppskrift frå ''Le Viandier de Taillevent''
*Historia til mandelen
Håsteinen

**Håsteinen** er eit fjellmassiv med to toppar i Kinn kommune, 933 og 965 moh. Vestre toppen skil seg tydeleg ut frå omgjevnadene og er lett å få auge på om ein ser søraustover frå Florø. Vestre Håsteinen vert òg kalla **Høydalsnipa**. Austre toppen (den høgste) som også ber namnet Håsteinen, ligg knappe 2 km søraust for den vestre.
Den desidert mest nytta ruta opp til dei to toppane går frå Øvre Standal. Men også stiane frå Store Høydal og Vassbotten blir mykje nytta.

## Namn på fjellet
Namnet må ha norrønt opphav og tyder rett og slett «Høgesteinen» (Hå=høg). Namnebruken er omdiskutert, og truleg ligg noko av årsaka i dei ulike perspektiv toppane vert sett frå i bygdene omkring.

I bygdelaga Osen, Svardal, Steindal, Vevring, Standal og Øvre Standal nyttar folk oftast namnet Håsteinen berre for den austre toppen. Namnet Høydalsnipa vert nytta for den vestre toppen. Frå alle desse bygdelaga er det lett å sjå begge toppane (frå turstien til fjells).

Folk i Likkje- og Store-Høydal nyttar helst namnet Håsteinen for begge toppane. Her dominerer synet av den vestre toppen, som ragar mektig over Store-Høydalen.

Statens kartverk (Blad 1118 II, Eikefjord, 1994) namnset vestre toppen (933 moh.) for Høydalsnipa og austre toppen (965 moh.) for Håsteinen.
Ny-Ålesund

**Ny-Ålesund** er ein tettstad inst i Kongsfjorden på Svalbard, og den 4. nordlegaste busettinga i verda.

Her held forskingsinstitusjonar frå fleire land til. Ny-Ålesund forskingsstasjon blir driven av Kings Bay AS som er kalla opp etter gruveselskapet Kings Bay som hadde verksemd her frå 1909 til 1963.

Ny-Ålesund flyplass, Hamnerabben og ei sjøhamn på sørsida av Kongsfjorden gjev kommunikasjon med omverda.

## Historie

Kvalfangaren Jonas Poole fortalde alt i 1610 at det fanst kol i området. I 1909 byrja ein så smått å vinna det ut, men det var då Peter S. Brandal kom med i 1917 største utbygginga tok til. Reiaren frå Ålesund trong kol til skipa sine, og fekk ikkje frå Storbritannia fordi han var blitt svartelista for å ha handla med Tyskland medan første verdskrigen var i gang.

Då krigen slutta gjekk kolprisen ned, og drifta blei for kostbar. Den norske staten gav støtte til fortsatt drift, noko som styrkte det norske kravet på Svalbard.

Gruvedrifta heldt fram til 1960-talet, då ei stor ulukke den 5. november 1962 drap 21 arbeidarar. Desse dødsfalla, som kom på toppen av over 60 i all tida gruvene hadde vore i drift, førte til den politisk dramatiske Kings Bay-saka, og at gruvedrifta blei nedlagd.

I 1968 byrja Norsk Polarinstitutt sin forskingsaktivitet på staden, og på 80- og 90-talet følgde institusjonar frå ei rekke andre land etter. I dag har institusjonar frå Noreg, Tyskland, Storbritannia, Italia, Japan, Frankrike, Sør-Korea og Kina alle aktivitet i Ny-Ålesund. Elles har Ny-Ålesund fått ein plass i den norske polarforskingssoga ved å ha vore utgangspunktet for Roald Amundsen og Umberto Nobile si ferd over Nordpolen med luftskipet «Norge» i 1926.

## Vern
Busetting og besøk i Ny-Ålesund er strengt regulert, mellom anna for å verna forskingsprosjekta mot innblanding. Eit mindre tal turistar får vitja byen under cruise, men berre for ein dag. Det er ikkje lov for framande å overnatta her utan å ha vore invitert av ein ny-ålesundar.

For å bu her fast må ein ha arbeid på staden, og ta tryggingskurs for å kunne verna seg mot isbjørn. Norske tilsette i Kings Bay får ikkje arbeida i meir enn fem år.

## Galleri

Fil:NOR-2016-Svalbard-Ny-Ålesund-Old telegraph building.jpg|Den gamle freda telegrafstasjonen i Ny-Ålesund på Svalbard stod ferdig restaurert våren 2014. 
NOR-2016-Svalbard-Ny-Ålesund-North Pole Hotel (Nordpolhotellet) 01.jpg|Nordpolhotellet. 
File:Ny-Ålesund 2013 06 07 3661 (10179016983).jpg|Postkontoret i Ny-Ålesund.
File:NOR-2016-Svalbard-Ny-Ålesund-Museum 01.jpg|Ny-Ålesund museum. 
NOR-2016-Svalbard-Ny-Ålesund-Blue house 03 (with bust of Amundsen).jpg|Byste av Roald Amundsen. 


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side for Ny-Ålesund forskingsstasjon
* Offisiell side for Kings Bay
Sverresborg i Bergen

**Sverresborg** er eit festningsområde i Bergen. Namnet skriv seg attende til kong Sverre Sigurdsson, som i 1181 fekk reist ei borg på knausen aust for kongsgarden på Holmen (no Bergenhus festning). Borga overlevde fleire åtak på 1200-talet, og husa kongens sysselmann i andre halvdel av 1200-talet. 

Midt på 1600-talet vart Sverresborg bygd ut med vollar og skanseverk, og det vart bygd to batteri der. Borga var med i kampane i Bergen i 1665. På 1830-talet vart det laga park på området. Kasernen på Sverresborg vart bygd i 1911 for underoffiserskulen til Bergen Brigade. Under krigen hadde tyskarane to luftvernbatteri på Sverresborg. 

Etter krigen vart Sverresborg nytta som rettarstad i samband med landssvikoppgjeret.

## Sjå òg
* Sverresborg i Trondheim
Bilete av kyrkjer i Noreg

Dette er eit galleriserie med bilete av kyrkjer i Noreg sorterte etter fylke. Kvart fylke har sitt eige galleri; i tillegg finn ein norske kyrkjer på Svalbard og i utlandet.

## Døme på kyrkjer frå kvart fylke


fil:TRS 070317 002.jpg|Heggedal kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Akershus|Akershus]]**
fil:Tvedestrand Holt kirke a.JPG|Holt kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Aust-Agder|Aust-Agder]]**
fil:Haug Kirke Ring tb0305.jpg|Haug kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Buskerud|Buskerud]]**
fil:Honningsvåg church.jpg|Honningsvåg kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Finnmark|Finnmark]]**
fil:Tynset kyrkje01.jpg|Tynset kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Hedmark|Hedmark]]**
fil:Lindås kyrkje.JPG|Lindås kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Hordaland|Hordaland]]**
fil:Holm-kirke-Rauma-1.jpg|Holm kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Møre og Romsdal|Møre og<br>Romsdal]]**
fil:Skatval kirke.jpg|Skatval kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Nord-Trøndelag|Nord-Trøndelag]]**
fil:Alstahaug kirke.jpg|Alstahaug kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Nordland|Nordland]]**
fil:Garmo Stave Church Winter (edited).JPG|Garmo stavkyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Oppland|Oppland]]**
fil:FrognerKirkeOslo.jpg|Frogner kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Oslo|Oslo]]**
fil:Kvitsoy Church.jpg|Kvitsøy kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Rogaland|Rogaland]]**
fil:EgliseBoisDeboutNorvege2.jpg|Hopperstad stavkyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Sogn og Fjordane|Sogn ogFjordane]]**
fil:Vinterdomen2.jpg|Nidarosdomen i **[[Bilete av kyrkjer i Sør-Trøndelag|Sør-Trøndelag]]**
fil:Lisleherad kirke TRS 070603 015.jpg|Lisleherad kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Telemark|Telemark]]**
fil:Elverhøy kirke.JPG|Elverhøy kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Troms|Troms]]**
fil:NMS Eiken 240405 012.jpg|Eiken kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Vest-Agder|Vest-Agder]]**
fil:Svelvik_kirke_TRS.jpg|Svelvik kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Vestfold|Vestfold]]**
fil:Rolvsøy kyrkje02.JPG|Rolvsøy kyrkje i **[[Bilete av kyrkjer i Østfold|Østfold]]**


## Andre norske kyrkjer


fil:Longyearbyen church.JPG|Longyearbyen kyrkje på **[[Bilete av kyrkjer på Svalbard|Svalbard]]**
fil:Grytviken church.jpg|Grytviken kyrkje, ei av fleire **[[Bilete av norske kyrkjer i utlandet|norske kyrkjer utanlands]]**


## Bakgrunnsstoff
Amalgam

**Amalgam** er ei legering som består av 50% kvikksølv, samt sølv, tinn, kopar og sink. Dagens amalgam har vore brukt i tannfyllingar sidan 1895. 

Ettersom amalgam inneheld mykje kvikksølv, er det etter kvart mange som meiner at desse tannplombene kan ha negativ verknad på helsa.

Når tannlegane skal fjerna amalgam frå tennene, må dette handterast som spesialavfall.

Alternativ til amalgam er plomber av plast, porselen eller gull. I Russland er det vanleg å bruke gullplomber.
Siegfried Wolfgang Fehmer

**Siegfried Wolfgang Fehmer** () var ein tysk politimann som var medlem av nazipartiet (NSDAP) frå januar 1930. Frå 1934 var Fehmer tilsett i Gestapo. Han var stasjonert i Noreg frå april 1940 til slutten av krigen i 1945. Etter krigen vart han dødsdømt for krigsbrotsverk.

### Liv
Fehmer, som var utdanna jurist, vart kriminalkommissær i Gestapo i 1936 og arbeidde først i Berlin, seinare i Aust-Pommern 1936-37, i Köslin 1937-39 og i Wiesbaden 1939-40.

Fehmer kom til Oslo 27. april 1940 som leiar av *Spionage Abwehr*. Han arbeidde særleg med spionasjesaker og saker vedkomande Milorg. I februar 1945 vart han avdelingssjef for SD (Sicherheitsdienst) avd. IV i Oslo med yrkestittel kriminalrat og rang av SS-Hauptsturmführer. Etter 7. mai 1945 prøvde han å gøyme seg i ein leir med tyske krigsfangar, men vart attkjend og arrestert.

Fehmer var i samvær med andre ein sjarmerande person. Under forhøyr av fangar kunne han derimot nytte seg av tortur. Han var kjend som ein av dei farlegaste motstandarane til heimefronten.

Høgsterett dømde Fehmer 24. februar 1948 til døden for krigsbrotsverk, dommen vart fyllbyrda tre veker seinare på Akershus festning framfor ein dødspelotong.

## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok. IV. Bandet*. 1952

## Sjå og
* Landssvikoppgjeret
Nils Peter Bernhard Hjelmberg

**Nils Peter Bernhard Hjelmberg** () var ein dansk statsborgar, fødd i København, som arbeidde for tysk politi i Noreg under den andre verdskrigen.

Hjelmberg kom til Noreg i oktober 1942 som kontormann ved det tyske sikkerheitspolitiet i Bergen. I januar 1944 vart han overført til Gestapo, avdeling IV E som tolk og hjelpepolitimann, og han stod i stillinga til kapitulasjonen. Han vart dømd til livsvarig fengsel for krigsbrotsverk i Gulating lagmannsrett 18. mars 1946. Høgsterett dømde han 4. juli 1946 til døden, og han vart avretta på Sverresborg i Bergen 8. august 1946.

## Sjå og
*Landssvikoppgjeret
Willi August Kesting

**Willie August Kesting** () var ein tysk hemmeleg politimann som blei dømd og avretta for krigsbrotsverk i Noreg etter andre verdskrigen.

Kesting var utdanna som møbelsnekkar. Han var med i SA frå mai 1932, og gjekk inn i det tyske hemmelege politiet då Hitler kom til makta i 1933. I 1941 kom han til Noreg som overassistent ved Sicherheitsdienst avdeling IV A i Bergen, og vart kriminalsekretær og leiar for avdeling IV E den 6. oktober 1944. Kestingleia avdelinga til kapitulasjonen, og vart i Gulating lagmannsrett dømd til døden for krigsbrotsverk (mishandling og drap) 18. mars 1946. Etter stadfesting av dommen i Høgsterett 4. juli 1946, vart han avretta på Sverresborg 8. august 1946.

## Sjå og
* Landssvikoppgjeret
Ludwig Runzheimer

**Ludwig Runzheimer** () var ein tysk statsborgar frå Gladenbach i Hessen og kriminalassistent i Gestapo som var verksam i Noreg under andre verdskrigen. 

Runzheimer var utdanna som telegrafist i det tyske luftvåpenet. Han var medlem av NSDAP frå 1934. Han tenestegjorde i det tyske grensepolitiet frå november 1938 til krigsutbrotet i 1939. Då gjekk han inn i det hemmelege feltpolitiet, og tenestegjorde i Nederland, Belgia, Frankrike og Russland før han i september 1944 vart beordra til Bergen, der han arbeidde for Gestapo i avdeling IV E fram til den tyske kapitulasjonen. Han hadde ei sentral stilling på Espeland fangeleir dei siste månadene før kapitulasjonen. 

Ludwig Runzheimer vart dømd til døden for krigsbrotsverk i Gulating lagmannsrett 13. april 1946. Dommen vart ikkje anka, og han vart avretta på Sverresborg festning i Bergen 6. juli 1946.

## Sjå og
*Landssvikoppgjeret
Max Emil Gustav Rook

**Max Emil Gustav Rook** () var ein tysk-norsk tolk og hjelpepolitimann for Gestapo i Noreg under andre verdskrigen. 

Rook var fødd i Berlin-Steglitz i 1888. Han kom til Noreg i 1913, og vart norsk statsborgar i 1928. Rook melde seg til teneste for Sicherheitsdienst i Bergen i juni 1940, og var med på ei rekke aksjonar mot norske motstandsfolk. Han vart i Gulating lagmannsrett 12. februar 1946 dømd til døden for krigsbrotsverk, og vart avretta ved skyting på Sverresborg festning i Bergen 5. juni 1946.
Kuşadası

**Kuşadası** er ein ferieby i ved kysten av Egearhavet i Tyrkia og eit distrikt i provinsen Aydın. Kuşadası ligg 95 km sør for İzmir, og 71 km frå Aydın, og nær øya Sámos. Byen har kring 65 000 innbyggjarar, men dette talet aukar til over ein halv million om sommaren på grunn av det store tilsiget av turistar og arbeidarar. Byen er eit kjent turistmål &mdash; både for dei mange strendene og som anløpsstad for cruiseskip til Efesos. Nabodistrikta er Germencik i nordaust, Söke i søraust, Egearhavet i vest og Selçuk i nord. 

Kuşadası var ei lita hamn som var heilt overskugga av Efesos inntil hamna der vart ubrukande på grunn av avleiringar. Byen vart kalla *Efesos Neopolis* (Ἔφεσος Νεόπολις) under Austromarriket, og sidan Scala Nova eller Scala Nuova då han var under Genova og Venezia. I daglegtalen vert namnet i dag ofte korta ned til berre Ada. 
Namnet kjem av tyrkisk «kuş» (‘fugl’) og «ada» (‘øy’). Rett ved den gamle hamna ligg ei lita øy med ein knaus som ser ut som eit fuglehovud når ein ser det frå sjøen.

Området har vore eit senter for kunst og kultur sidan antikken og vore busett av mange sivilisasjonar sidan han vart grunnlagd av lelegarar kring 3000 fvt. Den 16. juli 2005 vart fem personar drepne og minst 13 skadde i eit eksplosjon om bord på ein minibuss der. Ein mistenkte at dette var eit terroriståtak.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kuşadası|Kuşadası]]» frå , den 26. august 2012.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
Katalansk

**Katalansk** (*Català*) er eit romansk språk som truleg blir forstått av om lag 12 millionar menneske i delar av Spania, Frankrike, Andorra og Italia. Men fleirtalet av dei aktive brukarane av katalansk er i Spania, mellom anna sjølvsagt i Catalonia (Catalunya). 

Katalansk er altså eit romansk språk, meir spesifikt høyrer til det den austiberiske greina av den iberoromanske greina av den galloiberiske greina av den vestlege greina av den italovestlege greina av den romanske greina av den italiske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Katalansk har mange fellestrekk med både spansk (kastiljansk) og fransk, og blir av somme sett som å liggje «mellom» dei iberiske og dei galliske språka når ein samanliknar dei moderne etterkommarane etter latin.

Overslag over talet på dei som talar katalansk varierer frå fire til tolv millionar. Katalansk blir tala i desse delane av Spania: Catalonia, ei stripe av Aragon, Balearane, Andorra og ein del av Valencia, der dei helst kallar språket valensiansk. Vidare i Roussillon i Frankrike, den sardiniske byen Alghero og ein liten region i Murcia kalla el Carxe. Desse områda blir uformelt kalla «katalanske land». 

Katalansk er offisielt einespråk i Andorra, og eitt av dei offisielle språka i dei spanske regionane Catalonia, Balearane og Valencia, pluss i den italienske byen Alghero. Det har ingen offisiell status i Aragon eller andre stader der det blir tala.

Det finst mange dialektar i katalansk som i andre språk. Hovudinndelinga er i to dialektblokker, vest- og austkatalansk.

Spørsmålet om katalansk og valensiansk er to ulike språk eller berre variantar av same språket, har vore omstridd. Det verkar i dette tilfellet vere meir eit spørsmål om kva namn ein vil ha på målet enn reelle skilnader. 

## Historie

Katalansk hadde utvikla seg på 800-talet frå folkeleg latin, på begge sider av den austlege delen av Pyreneeane. I mellomalderen vart katalansk eit viktig språk i Middelhavsområdet. Barcelona var ein svært viktig hamneby i det mektige såkalla aragonesiske imperiet, og språket vart kalla katalansk. Men kring 1500 var det Valencia som dominerte, og nemninga valensiansk vart òg bruka om språket. I løpet av 1500-talet begynte overklassen i Valencia å bruke kastiljansk, men morsmålet overlevde i lågare sosiale lag og på bygdene. 

På 1800-talet, under romantikken, fekk katalansk/valensiansk ein renessanse, også i dei urbane elitane. Effekten av dette ser ein i dag. Under Franco-regimet (1939-1975) var katalansk og andre regionale språk i Spania forbodne. Men etter 1975 har katalansk vorte mykje bruka i politikken, skulen og media i dei områda der han har vorte offisielt språk.

Somme har sett mange likskapspunkt i historia til katalansk og nynorsk. Men ein viktig skilnad som gjer at katalansk foreløpig har lukkast betre, er at den katalanske målreisinga fekk innpass i byar som til dømes Barcelona.

## Bakgrunnsstoff
Coricancha

**Coricancha** (quechua **Qurikancha**, 'gullplassen') var eit tempelkompleks i Cuzco, i dag kalla soltempelet på norsk. Det var hovudsakleg vigd til solguden Inti, og var det viktigaste tempelet i Inkariket.

Her var òg gjenstandar i reint gull, til dømes altar og lamafigurar. Soltempelet var kledd innvendig med 700 plater av gull som kvar vog om lag 2 kg. Den oktogonale fontsteinen er 1,5 meter i diameter og 1,3 meter djup. Han var dekt med 55 kg gull. 

Berre tre europearar skal ha sett soltempelet i all si prakt. Dei demonterte kunstskattane og andre verdisaker og førte dei til Cajamarca som del av løysepengane for Atahualpa. Men mange gjenstandar vart attlatne. Mellom andre «Den gylne sola», som seinare aldri har kome til rettes.

I dag er kyrkja og klostret *Santo Domingo* bygd på Coricancha; steinmurar frå Coricancha er bevart og er kanskje det finaste dømet på murhandverk frå Inkatida.

## Kjelder
* Steinar Anda og Jørgen Blitzner, *Peru, skatter skjult i jungel, gjemt i sand*, Eide forlag (2004), ISBN 82-514-0669-2
* John Hemming, *The Conquest of the Incas*, Macmillan (1970)
* Rob Rachowiecki, *Peru*, 3. opplag, Lonely Planet (1996)

## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå Santo Domingo
* Om Coricancha (Engelsk)
* Koricancha  (Engelsk)
Håvard Thørring

**Håvard Thørring** () er ein norsk musikar og kjemikar. 

Thørring speler gitar og har blant anna spelt i «Syndefloden» og «Henrik Ibsen». Saman med Carl Frode Tiller utgjer han gruppa Kong Ler, som har utgjeve to CD-ar.

Han er busett i Oslo.

## Verk
* *Kong Ler - Smil!* &ndash; CD (1997) 
* *Kong Ler - Sauter, et bakterievorspiel bak beingrinda* &ndash; CD (2000)

## Bakgrunnsstoff
*Håvard Thørring  ved Rockipedia
Romanske språk

**Romanske språk** er ei undergruppe av dei italiske språka, nærmare bestemt etterkomarane av dei latinske dialektane som vart tala av vanlege folk i det som blir kalla *Det latinske Europa*, kjende som *folkeleg latin*, som utvikla seg i ulike område etter Romarriket braut saman. 

Dotterspråka til latin er ulike av ymse årsaker: Historisk isolasjon, innverknad av tidlegare språk i dei områda som kom under romarstyre, invasjonar og kontakt med andre kulturar, for å nemne nokre faktorar. Ordet romansk kjem frå det latinske ordet *romanice*, bruka i uttrykk som *parabolare romanice*, å tale på romersk. 

Dei mest bruka romanske språka er spansk (kastiljansk), portugisisk, fransk, italiensk og rumensk. Det er mykje dialektvariasjon, og det er ikkje noko klårt skilje mellom eit «språk» og ein «dialekt». Somme variantar er privilegerte i dét at dei er hovudspråket i media og utdanning i sine respektive land. Det gjeld nettopp fransk, italiensk, spansk (kastiljansk), portugisisk, rumensk og etter 1975 også katalansk. 

## Språkoversyn
*Dette språktreet er ordna hovudsakleg i retning frå vest mot aust (der det lèt seg gjere).*

* Indoeuropeiske språk
** **Romanske språk**
*** Sudromansk
**** Sardisk
*** Italo-vestromansk
**** Vestromansk
***** Pyreneisk-mozarabisk
***** Gallo-iberisk
****** Ibero-romansk
******* Vestiberisk
******** Portugisisk
******** Galisisk
******** Spansk (kastiljansk)
******** Jødespansk (djudezmo)
******* Austiberisk
******** Katalansk
******* Oc (oksitansk)
******** Provençalsk
****** Gallo-romansk
******* Gallo-retisk
******** Oïl
********* Normannisk
********* Fransk
********* Franco-provençalsk
******** Retisk
********* Rumantsch (retoromansk)
********* Ladinsk
********* Friulsk
******* Gallo-cisalpinsk (gallo-italisk)
******** Piemontesisk
******** Ligurisk
******** Lombardisk
******** Emiliansk-romagnolsk
******** (Venetisk)
**** Italo-dalmatisk
***** Dalmatisk (utdøydd)
***** Italiensk
***** Midt- og søritaliensk
****** Siciliansk
****** Napolitansk-kalabresisk
*** Austromansk
**** Rumensk/moldovsk
Målrørsla

**Målrørsla** er i Noreg den rørsla som arbeider for å reise det nynorske skriftmålet til full vørdnad og fulle rettar, i hovudsak organisasjonane Noregs Mållag og Norsk Målungdom. Også i andre land er det og har det vore målrørsler som strir for reising av underkua nasjonal- og folkemål. Sjå òg art. Målreising.

Den norske målrørsla har i lag med rørsler som fråhaldsrørsla, lekmannsrørsla og folkehøgskulerørsla, vore ein del av den norske motkulturrørsla.
Børabu

**Børabu** er ei ubetjent hytte som ligg ved Børavatn i Kinn kommune og er eigd av Den Norske Turistforening.

Hytta ligg på 520 moh og har 6 liggeplassar.

Frå Børabu er det 1 times gangtid opp på Haukåbøra.

## Bakgrunnsstoff
* DNT om Børabu
Den spesielle relativitetsteorien

**Den spesielle relativitetsteorien** skildrar korleis naturen oppfører seg når objekt fer med særs ulik fart i høve til kvarandre.

Den spesielle relativitetsteorien vart resultatet av eit prosjekt i fysikken på slutten av 1800-talet, som gjekk ut på å sameina Maxwells elektromagnetisme og Newtons mekanikk. I denne prosessen støytte fysikarane på ei mengd teoretiske problem. I 1905 publiserte Albert Einstein ei løysing som skulle få omfattande ringverknader: 
* Albert Einstein, «Zur Elektrodynamik bewegter Körper», Annalen der Physik, Vol. 17, 1905, s. 891.

## Einstein sine postulat

Ifylgje Einstein byggjer teorien på to postulat:
# *Relativitetsprinsippet*, som seier at dei same naturlovene gjeld i alle tråleikssystem, fyrste gongen formulert av Galileo Galilei.
# *Prinsippet om den konstante lysfarten*, som inneber at lysfarten i vakuum er nøyaktig den same for alle observatørar, uavhengig av farten deira.

I artikkelen synte Einstein at dersom ein tek utgangspunkt i desse to prinsippa, er det mogleg å fletta elektromagnetismen saman med resten av fysikken utan å støyta på sjølvmotseiingar.

## Ein vitskapeleg revolusjon

Dersom den spesielle relativitetsteorien skulle verta akseptert, måtte ein forkasta mange vedtekne sanningar frå det nittande hundreåret. Noko av det ein måtte gje slepp på, var førestillingane om absolutt tid og rom og den universelle gildskapen til Newtons mekanikk. Mysteriet med eteren vart òg løyst, for den spesielle relativitetsteorien gjorde det uturvande med noko medium for utbreiing av lysbølgjer, og dermed trongst ingen eter.

Somme konsekvensar av den spesielle relativitetsteorien står i sterk kontrast til den menneskelege intuitive oppfatninga av naturen, til dømes tidsdilatasjon (tvillingparadokset) og lengdekontraksjon. Teorien gav òg ein enkel samanheng mellom masse og energi: *E*&nbsp;=&nbsp;*mc*2).

I dag er den spesielle relativitetsteorien stadfesta eksperimentelt, mellom anna i partikkelakseleratorar.

## Sjå òg
* Tvillingparadokset
* Relativitetsteorien
Duarte Lobo

**Duarte Lobo** () var ein portugisisk komponist i seinrenessansen og den tidlege barokken. Han var den mest vidkjende portugisiske komponisten i si tid. Saman med Felipe de Megalhães, Manuel Cardoso og kong João IV av Portugal er han rekna som ein representant for «gullalderen» i portugisisk polyfoni.

## Liv
Lite er kjent om livet åt Duarte Lobo. Han vart fødd i Alcáçovas kring 1565 og det er kjent at han studerte med Manuel Mendes i Évora. Den første stillinga hans var som *maestro de capilla* i domkyrkja i Évora. I 1594 var han *maestro de capilla* i domkyrkja i Lisboa. Han underviste òg i musikk ved Colégio da Claustra da Sé i Lisboa, og i eldre år var var han rektor for eit seminarium i same byen.

## Verk
Sjølv om Lobo kronologisk sett levde langt inn i barokken, var han som komponist tydeleg forankra i seinrenessansens palestrinastil gjennom heile livet sitt &mdash; som ventande i eit musikalsk konservativt område som var isolert frå dei progressive musikkrørslene i land som Italia og Tyskland. Han gav ut seks bøker med katolsk kyrkjemusikk, inkludert messer, responsorium, antifonar, magnificatar og motettar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Duarte Lobo|Duarte Lobo]]» frå ,  den 17. juli 2005.*
Petroleumsverksemd

**Petroleumsverksemd**, **petroleumsnæringa** eller **oljeindustrien** vert gjerne brukt om alt som har med produksjon av petroleum å gjere, frå utvinning og transport, til foredling og sal, samt forsyningsnæringa (som oftast kalla supplynæringa). Desse vert gjerne delt inn att i offshore (eller utaskjærs) verksemd og landbunde (onshore) verksemd.

Ettersom petroleum er ei av dei viktigaste energikjeldene i verda, er slik verksemd viktig for både lokalsamfunn og land (sjå mellom anna petroleumsverksemda i Noreg). I mange land er petroleumsverksemd ein av dei viktigaste næringsvegane. Petroleumsnæringa treng mykje og dyrt utstyr, og mykje mannskap, noko som fører med seg store positive økonomiske ringverknader. Petroleumsverksemda er i somme land vorte så omfattande at det utgjer mest heile nasjonaløkonomien. Mellom slike land er Kuwait og Saudi-Arabia. Om inntektene til eit land er tufta mest berre på petroleumsverksemd, vert det omtala som Kuwaitøkonomi. 

Petroleumsverksemd vert vanlegvis delt inn i tre hovuddelar. Desse delane er:
* Oppstraums petroleumsverksemd - Leiting etter og utvinning av petroleum
* Midtstraums petroleumsverkstemd - Transport, lagring og sal av store mengder ikkje raffinert petroleum
* Nedstraums petroleumsverksemd - Raffinering og sal av petroleumsprodukt til forbrukarar

## Biletgalleri av petroleumsverksemd frå boring til bensinstasjon


Fil:Erdöl Bohrturm.jpg|**[[Borerigg]]**
Fil:Gulf Offshore Platform.jpg|**[[Oljeplattform]]**
Fil:Pumpe Hemmingstedt.JPG|**[[Oljepumpe]]**
Fil:Tanker offshore terminal.jpg|**[[Tankskip]]**
Fil:ShellMartinez-refi.jpg|**[[Oljeraffineri]]**
Fil:Portugal pipeline.jpg|**[[Røyrleidning]]**
Fil:Delimara Power Station 2009-2.JPG|**[[Oljekraftverk]]**
Fil:Kaarstoe anlegget.jpg|**[[Petrokjemisk gassbehandlingsanlegg]]**
Fil:GasStationHiroshima.jpg|**[[Bensinstasjon]]**
Karl IX

**Karl IX** kan visa til fleire kongar:

* Karl IX av Frankrike (1550-1574) konge av Frankrike frå 1560
* Karl IX av Sverige (1550-1611), konge av Sverige frå 1604
Karl IX av Sverige

**Karl IX**, **Hertug Karl** (), var konge av Sverige frå 1604 til 1611. Han var riksforstandar og *[[de facto]]* regent allereie frå 1599.

Han var son av Gustav Vasa av Sverige, bror av Erik XIV av Sverige og Johan III av Sverige, far til Gustav II Adolf av Sverige, morfar til Karl X Gustav av Sverige, farbror til Sigismund av Sverige.

Karl IX hadde to ekteskap. Han gifta seg i 1579 med Marie av Pfalz (1562-1589), og i 1592 med Kristina av Holstein-Gottorp (1573-1625).

**Barn med [[Marie av Pfalz]]:**
# Margareta Elisabet (1580-1585)
# Elisabet Sabina (1582-1585)
# Ludvig (fødd og død 1583)
# Katarina Vasa (1584-1638) gift med pfalzgrefven Johan Kasimir av Pfalz-Zweibrücken.
# Gustav (fødd og død 1587)
# Maria (1588-1589)

**Barn med [[Kristina av Holstein-Gottorp]]:**
# Gustav II Adolf av Sverige (1594-1632), konge av Sverige 1611-1632.
# Maria Elisabet (1596-1618) gift med Johan, hertug av Östergötland.
# Kristina (1598-1599)
# Karl Filip (1601–1622)

**Barn med elskarinna [[Karin Nilsdotter]]:**
# Carl Carlsson Gyllenhielm (1574-1650).

## Karl IX som regent

Karl IX var den første svenske kongen som tok omsyn til at det i den nordlege delean av riket var undersåttar som snakka samiske språk, han fekk bygd kyrkjer i dei samiske områda. Sonen hans, Gustav II Adolf heldt fram med dette arbeidet og fekk presten i Piteå, Nils Anderson Rhen, til å gje ut den første boka på samisk, *En lijten sångebook, huruledes Messan skal hållas, läsas eller siungas, på Lappeske*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Karl IX|Karl IX]]» frå , den 10. november 2010.*
Fredly folkehøgskole

**Fredly folkehøgskole** er ein kristeleg folkehøgskule som ligg på Børsa i Skaun kommune i Trøndelag fylke, 3&nbsp;km sørvest for Trondheim. Skulen har plass til 114 elevar i året og er eigd av Stiftelsen Fredly folkehøgskole, som også driv Fredly barnehage.

Fredly folkehøgskole er knytt til Informasjonskontor for kristen folkehøgskole. Skulen vart stifta i 1899 i Trondheim, og flytte i 1968 til Børsa der skuletunet er i dag.

#### Linjefag ved skulen i 2015:
* Bistand Øst-Afrika
* Bistand Sør-Amerika
* Brett, Ski og Surf
* Friluftsliv - Beginner
* Friluftsliv - Idrett
* Security
* Treningsinstruktør - PT, Puls og Coaching
* Treningsinstruktør - Dancemix, Step og Styrke

Skulen har også linja *Lederutvikling* for andreårselevar.

## Kjelder

* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
*