open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Samojedar

**Samojedar** er urfolk som lever delvis som nomadar på tundraen og taigaen nord i Russland og i det nordvestlege Sibir (frå området rundt Kvitsjøen til Tajmyrhalvøya, særleg ved elvene Ob og Jenisej) og snakkar samojediske språk.

Tidlegare fanst det fleire samojedar òg i Sajan-fjella i Sør-Sibir. Samojedane var opphavleg jegerar, men i dag lever dei stort sett av reindrift og fiske, og dessutan noko pelsdyroppdrett, jakt, jord- og skogbruk. Nganasan-folket var utelukkande jegerar til langt innpå 1900-talet. Den tradisjonelle religionen til samojedane har vore sjamanisme. Samojediske språk vert snakka av kring 30 000 menneske.

## Språk og folkegrupper
Samojediske språk tilhøyrer den uralske språkgruppa og er i slekt med finsk-ugriske språk. Samojedane vert delt inn i folkegrupper etter språkstammane:
* Nenetsarar (tidlegare kalla *jurak-samojedar*, *juraker* og *khasova*)
* Enetsarar (tidlegare kalla *jenisejar*, *jenisejsamojedar*, *karasasamojedar*)
* Nganasanar (tidlegare kalla *tavgisamojedar*)
* Selkupar (tidlegare kalla *ostjaksamojeder*)
* Kamassarar (språket kamassisk, utdøydd i 1989)
* Motorar (språket mator, utdøydd på 1840-talet)

Nemninga *samojedar* (samojed i eintal) har ført til fleire konfliktar, fordi ordet på russisk (*samojedy*) tyder «dei som et maten rå» eller «dei som et seg sjølv», altså kannibalisme.

## Sjå òg
* Samojediske språk
* Samojedhund
* Samar
* Inuittar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Samojeder|Samojeder]]» frå ,  den 2. april 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Om samojediske språk og russiske språkminoritetar (på engelsk) 
* Russiske folkegrupper (på engelsk)
* Sibirske urinnvånere (på engelsk)
* Urbefolkning nord i Europa og Russland (på engelsk) 
* Kort om samojedar i ''Nordisk Familjebok (1800-tals utgåvan)''
* Om samojedane i engelsk leksikon fra 1911
Kristian Erlandsson Listad

**Kristian Erlandsson Listad** () var ein norsk gardbrukar, treskjerar og målar i Sør-Fron.

Listad var klokkar i Sør-Fron og skar krusifiks, preikestolar og anna kyrkjekunst til fleire kyrkjer i Gudbrandsdalen. Han skal ha hatt hjelp av broren Halvor Melgard då Sødorp kyrkje vart utsmykka. Listad skar også ut figurar og former på hus og på gravsteinar, desse har ein «meir personleg svip». Han dreiv i tillegg med dekorasjonmåling og gjekk gjerne under namnet *Blomstermeisteren*.

## Kjelder
*Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957
Cornelius Middelthon

**Cornelius Middelthon** () var ein norsk kjøpmann og Høgre-politikar frå Stavanger. Han var stortingsrepresentant 1919-24 og arbeidsminister i tre regjeringar i 1920-åra.

## Liv og gjerning
Middelthon var son til ein kjøpmann i Stavanger. Han var frå 1886 tilsett i familieverksemda i Stavanger, og tok over eigarskapen i 1890. Forretninga omfatta dampskipsekspedisjon, utreiing av skip samt handel med korn og sild. Middelthon utvida aktiviteten til også å omfatte kolhandel og sal av maskinar til hermetikkindustrien.

Middelthon var formann i Stavanger (Rogaland) Skogselskap 1911–34, formann i Stavanger Handelsforening 1903–09 og styremedlem i Den Norske Handelsstands Fællesforening 1906–09. Han var elles formann i Stavangers Kunstforening i 10 år og hadde styreverv i ei fleire industritiltak.

Frå 1916 til -22 var Middelthon medlem i sentralstyret i Høgre. Perioden 1919-21 representerte han partiet og einmannskrinsen Holmen i Stavanger på Stortinget, i den neste treårsperioden var han vald frå  kjøpstadene i Vest-Agder og Rogaland. På Stortinget var han med i Vegkomitéen, formann i komiteen 1922–23. 

Middelthon var 1920-21 arbeidsminister i Otto B. Halvorsen si første regjering, i 1923 i Otto B. Halvorsen si andre regjering i 1923 og i 1923-24 i Berge-regjeringa 1923–24. Abraham Berge og alle statsrådane i regjeringa han leidde, vart i 1926 stilt for riksrett. Alle vart frifunne i 1927.

## Kjelder
*Stortingsbiografi
Hans Flaten

**Hans Olsson Flaten** () var ein norsk lærar, gardbrukar og bygdehistorikar i Hemsedal.

Flaten var bondeson og odelsgut frå Hemsedal som gjekk Voss lærarskule 1876-78. Deretter var han skulelærar i heimbygda. Han gifta seg i 1887 med ei jente frå bygda og kjøpte så gard i Eikregrenda i 1888. Frå 1902 var han gardbrukar på heiltid.

Flaten hadde stor interesse for bygdesoge og gav i 1906 ut *Hemsedal og Hemsedøler*, saman med Ingvald H. Ulsaker. Boka kom ut i Fargo i Nord-Dakota og retta seg særleg mot norsk-amerikanske utvandrarar. Åtte år seinare gav han ut bygdeboka *Hemsedal 1814-1914*, eit mindre verk som «syner ei sjeldsynt innleving i emnet». Og *Hemsedals slektshistorie 1693-1923* vart prenta i 1925.

## Kjelder
*Lokalhistoriewiki
Aleksander Gierymski

**Ignacy Aleksander Gierymski** (), død mellom 6. og 8. mars 1901 i Roma, var ein polsk målar frå Warszawa. Også den eldre broren Maksymilian Gierymski var ein kjend målar.

## Liv og gjerning

Gierymski studerte tida 1868–72 på kunstakademiet i München. For diplomarbeidet *Kjøpmannen frå Venedig* fekk han ei gullmedalje. Åra 1873–74 budde Gierymski i Italia, hovudsakleg i Roma. Der laga han bileta *Romersk gjestehus* og *Moraspelar*, verk som vekte åtgaum då dei vart utstilt i Warszawa.

Frå 1875 til 1879 arbeidde Gierymski på ny i Roma. Dei lysgjennomtrengde bileta han då måla, kan minne om verk av dei samtidige franske impresjonistane, verk Gierymski ikkje hadde nokon som helst kunnskap om.

I tida 1879–88 heldt Gierymski til i Warszawa, der han måla sine beste verk, slike som *Jødinna med appelsinane*, *Sandgravarar ved [[Wisla]]-barden* og *Nyårsdagsfesten* (Rosj hasjaná). Kunstpublikum i Warszawa viste lita interesse for desse samfunnskritiske bileta.

Trøytt og lei forlet han Warszawa i 1888 og reiste fyrst til Tyskland og seinare til Frankrike. I desse åra laga han fleire nattlege byprospekt.

Frå 1893 til –95 budde han i Krakow, der han underviste ved kunstakademiet i byen. Under ophhaldet i Krakow laga han biletet *Bondelikkista*.

Siste leveåra heldt Gierymski til i Italia. Han døydde på ein mentalinstitusjon i Roma.

### Ymse
Alexander Gierymski sitt meisterverk, *Jødinna med appelsinane*, dukka i november 2010 opp på ein kunstauksjon i Buxtehude. Biletet frå 1880-81, som måler 65 × 54&nbsp;cm og frå 1928 var i eiga til det polske nasjonalmuseet i Warszawa, hadde då vore sporlaust forsvunne sidan andre verdskrigen.

## Utvalde verk


Fil: Aleksander Gierymski, Święto Trąbek I.jpg|Nyårsdagsfesten (1884)
File:Gierymski In the arbour.jpg|Lauvhytta (1882)
Fil: Aleksander Gierymski Louvre at night 1892.jpg|Louvre om natta (1892)
Fil: Aleksander Gierymski, Trumna chłopska.jpg|Bondelikkista (1895)


## Kjelder


----
**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Aleksander Gierymski|Aleksander Gierymski]]» frå ,  den 3. april 2016.*
Fri – foreningen for kjønns- og seksualitetsmangfold

**Fri – foreningen for kjønns- og seksualitetsmangfold** (tidlegare *LLH - Landsforeningen for lesbiske, homofile, bifile og transpersoner*) er ei norsk foreining som jobbar for eit samfunn der alle ope kan leve ut identiteten sin, kjærleiken sin, seksualiteten sin og kjønnsuttrykka sine basert på likeverd og samtykke. Namnebytet fann stad på landsmøtet 3. april 2016. Foreininga har røter i Det norske forbundet av 1948 (forkorta DNF 48).

## Organisering
Fri har lokale lag over heile landet leida av lokale syre. Foreininga har mange aktivitetsgrupper; dei fleste er organisert under Fri Oslo og Akershus. Fri har også ein ungdomsorganiasjon Skeiv ungdom. Fri har eit Landsstyre sett saman av leiarane frå lokallaga, og eit Sentralstyre med styremedlemer som vert valde av det høgaste organet Landsmøtet. Fri har nokre tilsette sentralt; resten jobbar på frivillig basis. Ingvild Endestad vart vald til ny leiar i Fri på Landsmøtet i 2016.

## Historie
20. mai 1950 vart det halde konstitueringsmøte i Oslo for den første norske foreininga for homofile - ein underavdeling av det danske *Forbundet af 1948*. I 1953 skifta organisasjonen namn til *[[Det norske forbundet av 1948]] (DNF 48)*. Homofili var på denne tida straffbart i Noreg (Straffeloven § 213, 1902-1972) og dessutan ein psykiatrisk diagnose (WHO Diagnose 302 II: Seksuelt avvik - mental forstyrrelse). Det tok 15 år frå organisasjonen vart starta til nokon ope representerte han; Kim Friele var frå 1965 open om den seksuelle legninga si, og ho var redaktør for 'OSS', det første tidsskriftet til foreininga. Ho tok over som leidar av DNF i 1968, og vart i 1971 generalsekretær i DNF, ein posisjon ho hadde frem til 1989. I 1976 vart DNF 48 splitta, og ein fraksjon oppretta *[[Fellesrådet for homofile organisasjonar]]*. Desse to organisasjonane vart samla på ny då *LLH* vart oppretta 29. november 1992.   På Landsmøtet i juni 2008 endra organisasjonen namn frå *Landsforeningen for lesbisk og homofil frigjøring* til det som tidlegare hadde vore forkortinga, nemleg *LLH - Landsforeningen for lesbiske, homofile, bifile og transpersoner*. Ein ynskte også å inkludere fleire kategoriar som til dømes interkjønna og aseksuelle. Etter fleire års diskusjon kom ein på Landsmøtet i april 2016 fram til det nye namnet *Fri – foreningen for kjønns- og seksualitetsmangfold*.

### Leiarar i LLH
*1992&ndash;1998 Gro Lindstad
*1998&ndash;2002 Knut Sverre Bjørndalen Røang
*2002&ndash;2004 Tore Holte Follestad
*2004&ndash;2008 Jon Reidar Øyan
*2008&ndash;2011 Karen Pinholt
*2011&ndash;2016 Bård Nylund
*Frå 2016 Ingvild Endestad - den første leiaren etter at foreininga tok namnet *Fri*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Det Norske Forbundet av 1948 hjå Store norske leksikon
* Homobevegelsen i Noreg hjå Store norske leksikon
Mons Løvset

**Mons Arntsson Løvset** () var ein norsk gardbrukar, redaktør og Høgre-politikar fødd i Byneset i Sør-Trøndelag. Han var stortingsmann 1950-61.

### Liv og gjerning
Løvset var son til ein gardbrukar i Børsa. Han gjekk ut frå mellomskulen i 1912 og vart student i 1914. I 1915-16 studerte han teologi for å verte prest, men braut av studiet og gjekk handelsskule 1916-17. Dei neste fem åra var han avdelingssjef i Den Norske Krigsforsikring for Skib. 

Frå 1922 var Løvset gardbrukar på farsgarden Eli i Børsa. Seinare var han i tillegg likningssjef i heradet og bankrevisor, og åra 1933-40 også redaktør av Fosens Blad i Trondheim.

Løvset var i si tid formann i Børsa Idrettslag og i Børsa skogeierlag, samt 1939-57 i Børsa kaiselskap. Han var elles styreformann i Orkla Trekonstruksjon og Impregnering A/S, rådsmedlem i A/S Vinmonopolet, nestformann 1946-55 i represesentantskapen i A/S Adresseavisen og nestformann 1947-56 i representantskapen i A/L Trøndermeieriet. Nokre år var han også formann i Norsk grunneigar- og sjølaksfiskarlag avdeling Trøndelag.

Løvset var sekretær for fylkespartia i Høgre i Sør-Trøndelag og Nord-Trøndelag 1928–58, medlem i Børsa heradsstyre 1948–53, medlem av landsstyret i Høgre 1946–58, og av sentralstyret 1950–58. Åra 1952-57 styrte han Høgre sin opplysningsorganisasjon. Perioden 1950-61 representerte han Sør-Trøndelag og Høgre på Stortinget. I alle dei 12 sesjonane var han medlem i Landbrukskomitéen.

Mons Løvset døydde i Børsa.

## Kjelder
*Stortingsibiografi
Guðríður Símonardóttir

**Guðríður Símonardóttir** () var ei kvinne frå Vestmannaeyjar på Island som var blant dei 242 menneska tekne til fange av barbareskpiratar i 1627, eit av dei såkalla Tyrkarrana.

## Liv
Guðríður var gift med fiskaren Eyjólfur Sólmundarson (død 1636) og hadde ein son, Sölmund. Både ho og sonen blei tekne til fange og førte til Alger, der dei blei selde som slavar.

I 1635 var ho ei av eit lite tal islendingar som blei frikjøpte for pengar samla inn i Danmark, Noreg og på Island. Sölmund måtte vera igjen i Alg er, som fleire andre av ungane til dei bortførte.

Eit trettitals frikjøpte slavar kom til København i 1636. Her fekk dei undervising i lutherdom etter åra i den muslimske verda. Læraren var teologistudenten Hallgrímur Pétursson. Han og Guðríður hadde eit forhold som førte til at ho blei gravid. Som straff for dette utanomekteskapelege forholdet blei begge send til Island. Der kunne dei rekna med dødsstraff for ekteskapsbrot. Då dei kom tilbake til Island viste det seg at mannen hennar var blitt borte på havet ikkje så lenge før. Han hadde også gifta seg opp att og fått fleire barn medan Guðríður var borte, ettersom han rekna med at ho var død.

Sidan det viste seg at Guðríður var enkje kunne ho gifta seg med Hallgrímur, men berre etter ein lengre rettssak. Aldersforskjellen mellom dei to var eit anna problem for omverda - Guðríður var 16-17 år eldre enn Hallgrímur. Paret busette seg på Bolafótur i Ytri-Njarðvík. Hallgrímur fekk endeleg ei prestestilling i 1651. Han var først prest ved Hvalsnes kyrkje og seinare ved Saurbær ved Hvalfjarðarströnd. Paret fekk fleire barn, men to av dei, Guðmundur og Steinunn, døydde unge. Berre eitt av dei, Eyjólfur, levde opp til å bli vaksen. Hallgrímur Pétursson blei etterkvart ein kjend salmediktar.
Hallgrímur døydde den 27. oktober 1674 av spedalskheit. Guðríður overlevde han med åtte år.

## Ettermæle
Guðríður Símonardóttir hadde tilnamnet *Tyrkja-Gudda* fordi ho hadde budd så lenge hjå dei såkalla tyrkarane. Det gjekk rykte om at ho var blitt ein heidning eller kjettar, og ho skulle ha hatt usømmeleg omgang med muslimar.
  
Jakob Jónsson skreiv eit episk skodespel om Tyrkja-Gudda i 1952.

Steinunn Johannesdottir skreiv ein historisk roman om henne, *Reisubók Guðríðar Símonardóttur*, i 2001. Boka blei ein bestseljar på Island og omsett til fleire språk, til norsk som *Bortføringen* (2006).

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Guðríður Símonardóttir|Guðríður Símonardóttir]]» frå , og «[[:en:|Guðríður Símonardóttir]]» frå  den 4. april 2016.*
Vestmannaeyjar lufthamn

**Vestmannaeyjar lufthamn** (islandsk ) er ei lufthamn med to rullebanar på Heimaey i øygruppa Vestmannaeyjar sør for Island. Ho er også kjend som *Vestmannaeyjar Airport* eller *Westman Islands Airport*.

Det viktigaste flyselskapet her var Air Iceland, som hadde fleire daglege flygingar til og frå Reykjavík lufthamn. Usemje om subsidiar førte til at selskapet stoppa alle flygingar i 2010. Hovudselskapet i dag er Flugfélagið Ernir/Eagle Air. 

Det går også private flygingar mellom Vestmannaeyjar lufthamn og Bakki lufthamn på sørkysten av Island. Desse tek rundt sju minutt, avhengig av vêr. Flygingar til Reykjavik tek rundt 25 minutt.

## History
Under vulkanutbrotet til Eldfell i 1973 var Vestmannaeyjar lufthamn eit evakuasjonssenter for eldre og sjukehuspasientar som ikkje kunne evakuerast med båt. Etter at utbrotet hadde enda fann ein at tefraen det hadde produsert var eit passande materiale til å utvida rullebanane med.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vestmannaeyjar Airport|Vestmannaeyjar Airport]]» frå ,  den 4. april 2016.*
Ingólfshöfði

**Ingólfshöfði** () er ein liten odde og eit privat naturreservat på sørkysten av Island. Staden er halden for å vera der Ingólfur Arnarson først gjekk i land på Island i eller rundt år 874, og har derfor namn etter han. Det høgaste punktet på Ingólfshöfði er 76 meter.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ingólfshöfði|Ingólfshöfði]]» frå ,  den 4. april 2016.*
Grindavík

**Grindavík** er ein tettstad og kommune (*sveitarfélag*) i regionen Suðurnes på Island. Han ligg på Reykjaneshalvøya sørvest på Island og hadde 2&nbsp;821 innbyggjarar i 2011. Fiske er den viktigaste næringsvegen. Den blå laguna ligg 5 kilometer unna byen.

I november 2023 blei det erklært unntakstilstand og byen blei evakuert grunna aukande og sterk seismisk aktivitet. 18. desember 2023, rundt klokka 22:00 lokal tid (GMT), hadde Sundhnúkur vulkanutbrot. Utbrotet fann stad nær Hagafell, rundt 3 km nordaust for Grindavík. Vulkanen hadde eit nytt utbrot 8. februar, denne gongen like ved byen, og lavaflaumen øydela nokre bygningar og infrastruktur. Innbyggjarane i Grindavík var framleis evakuerte. 20. februar fekk innbyggjarane løyve til å venda heim, men 2. mars blei Grindavík evakuart att på grunn av ny seismisk aktivitet. 

Grunna dei mange evakueringane og den usikre situasjonen bur det færre folk i Grindavík enn før. Ved eit utbrot i juli 2025 var det folk i rundt 50 hus. Bebuarar held til i byen på eigen risiko.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Grindavík|Grindavík]]» frå ,  den 4. april 2016.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Richard Knoff

**Richard Christoffer Schelderup Knoff** () var ein norsk ingeniør og redaktør. Han var fødd i Ålesund, busett i Balestrand. Knoff arbeidde m.a. som ingeniør i Argentina 1911-1917, var tilsett som avdelingsingeniør ved Sogn og Fjordane fylke sitt vassdragskontor i Balestrand frå 1918-1924 og hadde privatpraksis i Balestrand frå 1914.

Knoff var redaktør i avisa Sogningen frå 1924. Avisa kom ut i Vik, men ho vart flytta til Balestrand i 1925. Knoff kjøpte avisa og var redaktør til 1940, då han overlet redaktørstolen til sonen Richard Knoff jr., som dreiv til 1942. Etter krigen var Knoff sr. redaktør til avisa vart kjøpt av aksjelaget «Sogningen» i 1948. Han var fylkessekretær for Høgre i Sogn og Fjordane frå 1924 til 1946.

## Bibliografi
*

## Kjelder
* Om Richard Knoff i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane 
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978

## Bakgrunnsstoff
* Om Richard Knoff i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Ragnar Kvamme

**Ragnar Kvamme** () var ein norsk jurist og forfattar. Han var frå Vadheim i Høyanger kommune, og busett i Oslo. Kvamme var sjef for juridisk avdeling i Sjømannsforbundet i mange år. Deretter arbeidde han som jurist i Maskinistforbundet og som advokat i Oslo.

Kvamme gav m.a. ut eit par bøker om sjøfartsjus og fleire humorbøker frå Sogn og Fjordane.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

*

## Kjelder
* Om Ragnar Kvamme i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane 
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
Hans Eirik Endal

**Hans Eirik Endal** () var ein norsk gardbrukar og lokalhistorikar frå Endal i Bremanger kommune i Sogn og Fjordane.

Endal samla ei mengd segner frå ytre Nordfjord. Desse vart m.a. publisert i *Årbok for Nordfjord* og *Gamalt frå Davik*. Han har òg skrive lokalhistoriske artiklar i ulike publikasjonar.

## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Gravminner i Norge
* Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 

## Bakgrunnsstoff
*Om Hans Eirik Endal i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Hermund Kvåle

**Hermund Kvåle** () var ein norsk redaktør, kunstmålar og forfattar frå Sogndal. Han arbeidde i avisa Sogns Tidend som faren Jens H. Kvåle hadde flytta frå Lærdal til Sogndal i 1904.

Kvåle var ein habil kunstmålar, og henta dei fleste av motiva sine frå landskap og tun i Sogndalsdalen. Kvåle gav også ut diktsamlinga «Då lo du» i 1948 og forteljinga «Vegen til ei kvinne» i 1949.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Om Hermund Kvåle i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane 
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978

## Bakgrunnsstoff
* Om Hermund Kvåle i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Unserdeutsch

**Unserdeutsch** («vårt  tysk») er eit kreolspråk med opphav frå Rabaul i  Papua Ny-Guinea.  Det er  det einaste kreolspråket med tysk opphav.  Språket oppstod omkring 1897 blant barn som gjekk på ein katolsk misjonsskule i Vunapope, ein  bydel i  Kokopo (som då het Herbertshöhe) i dåvarande Tysk Ny-Guinea. Barna på denne barneheimen var av blanda opphav, mange av dei hadde tysk far. Etter at Papua Ny-Guinea vart sjølvstendig nasjon, valde dei fleste unterdeutschtalande å flytte til Australia. I dag er ikkje språket brukt av meir enn 100 menneske, og dei fleste av desse er tospråklege.

## Eksempel

Substantiv blir ikkje inndelte i grammatsik kjønn. Den bundne artikkelen er alltid «de» – som i *de Mann, de Frau, de Haus*. I unserdeutch blir ordet «alle» brukt for å markere fleirtal:  «Alle Kinder muss ni geht schwimmen» (høgtysk: Die Kinder sollen nicht schwimmen gehen).  Spørjeord står sist i setningane: «Du laufen geht wo?» (Wohin läufst du?).
Mange einskildord er henta frå engelsk, til dømes «aufpicken», av *pick up* i staden for det tyske *abholen*.

## Kjelder
Gudveig Mundal

**Gudveig Mundal** () var ein norsk lærar og forfattar. Ho var fødd på Hafslo i Luster kommune. Ho tok eksamen ved Stord lærarskule i 1920 og var lærar i Sogndal 1920-1922, i Havøysund 1923-1925, i Vegårshei frå 1925-1960. Ho var også organist ved Vegårshei kyrkje.

## Bibliografi
### Bøker
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

### I bøker - eit utval
*

## Kjelder
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
Bjørn Nistad

**Bjørn Ditlef Nistad** () er ein norsk idéhistorikar, samfunnsdebattant og sakprosaforfattar med Russland som sitt interessefelt.

Nistad har doktorgrad frå 2008 i russisk idéhistorie, og har tidlegare vore stipendiat ved Universitetet i Oslo, men er no ikkje knytt til nokon forskingsinstitusjon. I doktorgradavhandlinga, som hadde tittelen *Petr Tkačev og V. I. Lenin – to representanter for en russisk «jakobinsk»-«blanquistisk» politisk tradisjon?*, samanlikna han den politiske tenkinga til desse to russiske bolsjevikane, Petr Tkačev og Vladimir Lenin.

## Bøker
**Russlands redningsmann* : *en politisk biografi om Vladimir Putin*, Oslo 2016, Vidarforlaget. ISBN 978-82-7990-309-3
**Eldre russisk idéhistorie* : *fra middelalderen til opplysningstiden*, Oslo 2015, Vidarforlaget. ISBN 9788279902386
**Russisk politisk idéhistorie fra opplysningstiden til idag*, Oslo 2004, Solum Forlag. ISBN 8256014466 

## Kjelder
Skeiv ungdom

**Skeiv Ungdom** er ein partipolitisk uavhengig ungdomsorganisasjon for homofile, bifile, trans og andre skeive ungdommar under 30 år.
## Historie
Skeiv Ungdom vart stifta den 6. august 2004 på Utøya i Buskerud etter å ha fungert som eit ungdomsutval under Landsforeningen for lesbiske, homofile, bifile og transpersoner (LLH).

## Prosjekt
**Jafnaðr – Queer Youth Festival** er Skeiv Ungdom sin årlege sommarfestival. Jafnaðr vart for første gong arrangert i 2005, men ein forlaupar er sommararrangementet *Homoøya* som Ungdomsutvalget i LLH hadde første gongen i år 2000. Ordet *Jafnaðr* stammar frå norrønt og viser til likeverd.

**Ungdomstelefonen (UT)** er ein landsdekkande telefon-, chat- og meldingsteneste for unge skeive. Ungdomstelefonen er i mange tilfelle den førse kontakten skeive ungdommar får med andre skeive, men telefonen vert også nytta av andre som treng skeive råd slik som til dømes helsesystre. 

**Restart** er eit program brukt mellom anna i skular og for konfirmantar. Ein ser på kva for mekanismar i samfunnet som fører til at nokon vert diskriminert.

## Bakgrunnsstoff
*
* Nttstaden til Jafnaðr 
* Nttstaden til Ungdomstelefon
Ski-NM 1983

**Noregsmeisterskapen på ski 1983** i nordiske greiner fann stad på Lillehammer og i Mo i Rana i tida frå 22. januar til 13. februar 1983.

Meisterskapen omfatta elleve øvingar, sju for menn og fire for kvinner. Alle dei åtte langrennsøvingane vart avvikla på Lillehammer frå 22. til 30. januar. Kombinertøvinga og hopprennet i normalbakken vart arrangert i Mo i Rana 5. og 6. februar, medan hopprennet i storbakken på Lillehammer avslutta noregsmeisterskapen den 13. februar.

## Langrenn menn
### 15 km



Dato: 27. januar 1983
Stad: Lillehammer

### 30 km



Dato: 23. januar 1983
Stad: Lillehammer

### 50 km



Dato: 30. januar 1983
Stad: Lillehammer

### 3 x 10 km stafett



Dato: 25. januar 1983
Stad: Lillehammer

## Langrenn kvinner
### 5 km



Dato: 27. januar 1983
Stad: Lillehammer

### 10 km



Dato: 25. januar 1983
Stad: Lillehammer

### 20 km



Dato: 30. januar 1983
Stad: Lillehammer

### 3 x 5 km stafett



Dato: 22. januar 1983
Stad: Lillehammer

## Kombinert



Dato: 5.-6. februar 1983
Stad: Mo i Rana

## Hopprenn
### Normalbakke



Dato: 6. februar 1983
Stad: Mo i Rana

### Storbakke



Dato: 13. februar 1983
Stad: Lillehammer

## Kjelder
**Sportsboken 83-84*.
Alvdal Idrettslag

**Alvdal Idrettslag** er eit idrettslag i Alvdal i Innlandet, skipa 1902. Idrettslaget driv med fotball, handball, orientering, skiidrett og ei kombinert trim/volleyball-avdeling.

Laget er særleg kjend for sine skiløparar. Embret Mellesmo og Per Samuelshaug var dei fremste før 1940, etter andre verdskrigen stod kombinertrennaren Ottar Gjermundshaug i fremste rekke saman med Erling og Kristian Bjørn. Alvdal IL vart norsk meister i 3 x 10 km stafett både i 1958 og 1959. På 1980-talet heldt Astrid Dæhlie og særleg Torgeir Bjørn høgt nasjonalt nivå i langrennsløypa.

Fotlballaget til Alvdal IL spelte i 2. divisjon i 1985 og 1988, men vart tredje sist og rykte nedatt til 3. divisjon begge gongane. Heimebana er Steimoegga. 

## Kjelder
* snl.no

## Bakgrunnsstoff
*
Pastinakk

**Pastinakk** (*Pastinaca sativa*) er ein plante i pastinakkslekta som blir brukt som rotfrukt. Han er ein toårig vekst som typisk blir dyrka som eittårig. Planten har kraftige blad og gule blomar i skjerm på relativt lange blomestilkar. Dyrka typar varierer frå ville ved at dei har større, fortjukka pålerøter.

Planten stammar frå Eurasia. Han har vore brukt som grønsak sidan oldtida.  Det finst også forvilla variantar som kan veksa i veg- og grøftekantar og jamvel opptre som ugras.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pastinakk|Pastinakk]]» frå , og «[[:sv:Palsternacka|Palsternacka]]» frå  den 5. april 2016.*  

## Bakgrunnsstoff

*Den virtuella floran - Palsternacka
Avskriving i genetikk

**Avskriving** eller **transkripsjon** er prosessen der det vert danna ein komplimentær RNA-tråd til eit stykke DNA-tråd. Dette hender ved hjelp av eit RNA-polymerase-enzym.

DNA er dobbelttråda, og berre éin tråd vert nytta som mal for avskriving. Denne maltråden vert kalla den ikkje-kodande tråden, sidan sekvensen på RNA-tråden vil vera den same (minus uracil i staden for tymin) som sekvensen på tråden som maltråden er para med.

Resultatet av avskrivinga kan til dømes vera eit mRNA-molekyl, som vidare kan setjast om til eit protein i eit ribosom.

## Kjelder
*  Clancy, S. (2008) «DNA transcription». Nature Education 1(1):41
Jens Nederhagen

**Jens Nederhagen** () var ein norsk journalist, redaktør og forfattar frå Sogndal. Han var journalist i Gula Tidend 1916-1920, redaktør av Fjordabladet 1920-1940, i Firda 1942-1943, og arbeidde seinare som frilans journalist.

Nederhagen gav i 1956 ut eit fem-aktars skodespel om Gjest Baardsen, under psevdonymet Jon Geirsnes.

## Bibliografi
*

## Kjelder
* Om Jens Nederhagen i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane 
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
Ole Oppen

**Ole Oppen** () var ein norsk bonde og forfattar. Han var fødd i Bergen, busett i Høyanger kommune, først i Måren 1952-1955, og frå 1955 i Instevik.

## Bibliografi
*

*

## Kjelder
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
Transkripsjon

**Transkripsjon** kan visa til:

* Transkripsjon i lingvistikk
* Transkripsjon i genetikk
* Transkripsjon i musikk
Anders Ringstad

**Anders Ringstad** () var ein norsk bonde og forfattar frå Hyllestad.

## Bibliografi
### Bøker
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Om Anders Ringstad i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
* Om Anders Ringstad i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
* Gravminner i Norge
Herjólfsdalur

**Herjólfsdalur** er ein dal nordvest på Heimaey í Vestmannaeyjar på Island. Den nasjonale festivalen þjóðhátíð blir halden her kvart år den første helga i august (verslunarmannahelgi).

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:is:Herjólfsdalur|Herjólfsdalur]]» frå ,  den 5. april 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Árný E. Sveinbjörnsdóttir 2010, '14C aldursgreiningar og nákvæm tímasetning fornleifa.‘ *Árbók hins íslenzka fornleifafélags 2010*, 5-28.
* Fornminjar í Herjólfsdal 
* Herjólfsbær.
* 
* Kristján Már Unnarsson.
* Margrét Hermanns-Auðardóttir 1989, *Islands tidiga bosättning. Studier med utgångspunkt i merovingertida-vikingatida gårdslämningar i Herjólfsdalur, Vestmannaeyjar, Island*, (Studia archaeologica Universitatis Umensis, I), Umeå.
* Margrét Hermanns-Auðardóttir 1991, ‘The Early Settlement of Iceland: Results based on Excavations of a Merovingian and Viking Farm Site at Herjólfsdalur in the Westman Islands, Iceland.’ *Norwegian Archaeological Review* 24, 1-9.
* Matthías Þórðarson.
* Páll Theódórsson 1997, ‘Aldur landnáms og geislakolsgreiningar.’ *Skírnir* 171, 92-110.
* Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson.
Hjörleifshöfði

**Hjörleifshöfði** er eit 221 m høgt fjell sør på Island. Det er eit inselberg som består av palagonitt. Fjellet ligg ved Mýrdalssandur ca. 15&nbsp;km aust for Vík í Mýrdal.

## Geologi
Fjellet er av vulkansk opphav. Då det blei danna var det dekt av is eller hav, og har dermed eit liknande opphav som det større fjellet Hafursey i nærleiken. Toppen var lenge ei øy, men blei etterkvart forbunde til fastlandet. Då dei norrøne busetjarane på Island heldt til her låg det ein fjord ved fjellet der dei kunne byggja skip.

Jökulhlaup frå Mýrdalsjökull ved vulkanen Katla har tilført området så mykje sand og grus at det no ligg eit stykke frå kysten, og fjorden er fylt att.

## Historie
Namnet til fjellet viser til ein av dei første norrøne busetjarane på Island som er nemnd i *[[Landnámabók]]*.
Hjörleifur Hróðmarsson var fosterbror og ven av den første offisielle busetjaren på Island, Ingólfur Arnarson. Han skal ha slått seg ned ved på 800-talet. Ifølgje soga blei han så drepen av trælane sine. Trælane flykta til Vestmannaeyjar, men Ingólfur følgde etter dei og drap dei som hemn.

Oppe på fjell ligg ein haug kalla *Hjörleifshaugur*. Her skal Hjörleifur vera hauglagt.

Fram til 1936 var det ein gard på fjellet med same namn som det. Garden var relativt velståande på grunn av tilgangen på ville fuglar og egg.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hjörleifshöfði|Hjörleifshöfði]]» frå ,  den 5. april 2016.*
Buskap

**Buskap** eller **bøling** er nemninga for den samlinga av husdyr, særleg storfe, som finst på ein gard.
Bastian Reinhold Larsen

**Bastian Reinhold Larsen** () var ein norsk jordbruksforskar, agronom og direktør ved Noregs Landbrukshøgskole frå Grue. Han er kjend for å ha oppretta frøkontrollen i Noreg og har utvikla plantedyrkjingsmetodar som framleis er nytta. Han vart ridder av 1. klasse i St. Olavs orden og Dannebrogordenen for si innsats for landbrukskunna.

## Utdaning og yrkesliv
Larsen studerte ved latinskulen i Skien, men tok ikkje eksamen. I staden utdana han seg ved Jønsberg landbruksskule i Stange i 1876, og gjekk vidare til den høgre landbruksskulen på Ås, kor han var kandidat i 1882.

Han var so lærar ved Haug landbruksskule i Vardal, til han og Olav Sendstad stifta Kristiania Vinterlandbruksskole i 1886. Her var han til 1889, då han byrja organisert forsking på jordbruk som den fyrste i landet. Denne forskinga held han fram med til han døydde, fyrst under Selskapet for Norges Vel, sidan hjå Noregs Landbrukshøgskole frå 1989, der han vart professor i 1914 og konstituert direktør i 1913.

## Vitskapleg arbeid og oppdagingar
For å sikra at bøndene fekk god kvalitet på frøa sine, skipa Bastian Larsen til frøkontroll i 1884 etter å ha studert liknande skipnadar i Danmark og Sverige. Han dreiv frå 1883 med forsking på kva plantar som var gav betre eller dårlegare avlingar.

Seinare utvikla han betre forsøkoppsett for jordbruksforsøk, slik at resultata i mindre grad synte tilfeldig variasjon, og i større grad resultatet av eksperimentet. Dei viktigaste verka hans i so måte *Om metoder for Markforsøg* og *Om muligheter for å innskrenke de feil som ved markforsøgene betinges av jordens uensartethet*

## Bakgrunnsstoff
*https://www.oslo.kommune.no/OBA/gallerier/akergaarder/vinterlandbruk.asp
*https://nbl.snl.no/Bastian_R_Larsen
*http://www.bioforsk.no/ikbViewer/Content/109909/FOKUS_9-3_Bioforsk-konferansen_2014.pdf  side 28 - 32
Agnes Mowinckel

**Agnes Mowinckel** () var ein norsk skodespelar og teaterinstruktør frå Bergen. Både som skodespelar og seinare instruktør stod ho i aller fremste rekke i norsk teater i den fyrste halvdelen av det 20. hundreåret.

## Liv og gjerning

Mowinckel gjekk Den kongelige tegneskole i Kristiania. I 1899 debuterte ho som skodespelar på Den Nationale Scene i heimbyen. Då ekteparet Ludovica og Dore Lavik starta Sekondteatret i hovedstaden i 1900 fylgde ganske nygifte Mowinckel med. Etter to år på Sekondteatret, var ho dei neste to åra tilsett på Fahlstrøms Teater. Ho vart skild, så åra 1909-10 reiste ho på turnear. Folketeljinga i desember 1910 viser ho var i Harstad, saman med ein teatertropp på 10-11 andre skodespelarar. I 1911 arbeidde Moweinckel på ei scene i Trondheim. Sidan var ho med på gjestespel i Bergen og på Centralteatret i Oslo.

Ho var fast sceneinstruktør ved Det Norske Teatret 1923-25, ved Nationaltheatret 1925-27 og Det Nye Teater 1932-35. Sesongen 1927-28 dreiv ho eksperimentteatret Balkongen i Oslo. På 1930-talet var ho delaktig då teatersjefen Hans Jacob Nilsen introduserte moderne samtidsdramatikk i Noreg.

Mowinckel, som fekk statens kunstnarløn frå 1945, hadde gjennom fleire tiår ein «framskoten plass» i norsk teater. Skodespelaren Mowinckel nådde «lengst i store karakterroller som Fru Inger til Østraat, Fruen fra havet, fru Alving i *Gengangere*, fru Bohn i *Dangardsfolket* og Merete Beyer i *Anne Pedersdotter*». Instruktøren Mowinckel var påverka av russisk og tysk teater, og stod fram som ein radikal fornyar på Det Norske Teatret, der ho «lyfta repertoar og spel opp i eit høgre plan». Ho stod her for gode oppsetjingar av *Jo Gjende*, *Dangardsfolket*, *Myrkemakt*, *Karl og Anna*, *Alle Guds born har vengjer*, *Köpenick-kapteinen*, *Jegor Bulytsjov*, *Kongsemnerne* og *Dødsdansen*. På Nationalteathret iscenesette ho fleire stykke av Henrik Ibsen, og dramatiserte verk av Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander L. Kielland og Amalie Skram og *Nederlaget* av Nordahl Grieg.

Så seint som 1952 instruerte ho *Tante Ulrikke*, skrive av svogeren Gunnar Heiberg, då Folketeatret i Oslo opna dørene.

## Kjelder
*Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958
Gravlund

**Gravlund** eller **gravplass** er eit område som er reservert for jordfesting av avlidne menneske, anten dei vert jordfesta i likkiste, eller i urne etter kremasjon. Gravplass for dei kremerte vert òg kalla urnelund. 

I Noreg og fleire andre land ligg gravlundane ofte ikring kristne kyrkjer, og det er då vanleg å kalle gravplassane for kyrkjegardar og tilsvarande. Nemninga gravfelt er som oftast nytta som eit arkeologisk nøytralt (ikkjereligiøst) omgrep for samlingar av graver frå førhistorisk tid for døde som har vorte jordfesta på seremonielt vis etter si tids sed. Men i europeiske språk kan ord som svarar til det norske ordet gravfelt òg verte nytta som eit generelt nøytralt alternativ til det som i vanleg språkbruk vert kalla kyrkjegardar eller har andre nemningar av religiøs karakter.

## Gravlundar i Noreg
I Noreg er det ein lovfesta hovudregel at gravlegging skal skje på ein offentleg gravplass eller på ein gravplass som eit registrert trussamfunn har opparbeida etter å ha fått løyve i samsvar med lov frå 13. juni 1969 nr 25 om trudomssamfunn og ymist anna. Alle avlidne har rett til gravplass i den kommunen dei budde i då dei døydde, utan omsyn til kva trudoms- eller livssynssamfunn dei høyrde til, eller kva slags livssyn dei hadde. Gravlegging skal alltid gå føre seg med respekt for den religionen eller det livssynet den døde hadde. Gravlundar ikring kyrkjer som høyrer til Den norske kyrkja er såleis ikkje berre for dei som er medlemar av dette kyrkjesamfunnet. Same rett til gravplass i kommunen har dødfødde born når mora eller faren er busett i kommunen.

Ei grav er freda i 20 år, men fredingstida kan lengjast. Når ein gravlund vert lagd ned, skal arealet vere freda i minst 40 år etter siste gravlegging.

## Bakgrunnsstoff

* Lov om gravplasser, kremasjon og gravferd (gravferdsloven).
Raft

**Raft** viste opphavleg til ein kort sperrestump frå nedste takås som går gjennom ytterveggen på lafta tømmerhus og ber takskjegget. Raft kan også brukast om heile takfoten, altså om overgangen mellom nedste del av taket og utvendig vegg.

## Kjelder

*Raft (14. februar 2009). *Store norske leksikon*.
Bolt

**Bolt** er ein maskindel som tener til å forbinda to eller fleire delar. Ein bolt blir gjerne framstilt av rundt stål eller anna metall og er gjerne forsynt med eit hovud (rundt, firkanta eller sekskanta) i den eine enden og med hol for ein splint eller gjenger der ein kan skru på ein mutter i andre enden. I dette tilfellet blir han kalla skrue eller skruebolt.

## Kjelder
*Bolt: teknikk (14. februar 2009). Store norske leksikon.
Steinhelle

**Steinhelle** eller berre **helle** er ein flat, tynn eller ganske tjukk stein som er tillaga eller naturleg forma. Heller kan til dømes brukast som dørhelle, golvhelle, takhelle og mykje meir. Baksteheller var i gamal tid laga av skifrig kleberstein, og nøyaktig tilhogde skiferheller til taktekking er ofte å sjå på hustak i byar og på landsbygda over heile Europa. Steinheller som skal nyttast til byggjemateriale og anna er såleis ofte laga av naturstein med benking, som gjer at dei lettare deler seg i flater.

## Fotnoter
Kristen Vigdal

**Kristen Vigdal** () var ein norsk lærar, distriktssjef og forfattar. Han var fødd i Fortun i Luster kommune. Vigdal tok eksamen ved Volda lærarskule 1900, og han var lærar i Langevåg og i Greåker. Han vart så distriktssjef i livstrygdelag i meir enn 35 år. Vigdal var busett i Tønsberg.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

### I bøker - eit utval
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Gravminner i Norge
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
Morten Andreas Leigh Aabel

**Morten ''Andreas'' Leigh Aabel** () var ein norsk lækjar og forfattar. Han var fødd i Sogndal, vart cand. med. 1856 og var lækjar ymse stader 1856-1864. Aabel var distriktslækjar i Indre Sunnfjord, og budde 1864–1876 på Falkenstein i Førde. Han budde i Valdres 1876-1885 og på Toten 1885-1899.
 
Han var son av presten Peder Pavels Aabel (1795–1869), far til skodespelaren Hauk Aabel (1869–1961) og farfar til skodespelaren Per Aabel (1902–99).

Han er særleg kjend som forfattaren til «Se Norges blomsterdal!».

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

### I bøker - eit utval
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978
* Om Andreas Aabel i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
* Om Andreas Aabel i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Gjørol Munthe-Kaas

**Gjørol Munthe-Kaas** () var ei norsk husmor og forfattar.  Ho vart fødd i Florø, reiste til Stavanger i 1900 og til Kristiania  i 1916, der ho busette seg.  Ho var redaktør for *[[Norsk Ukeblad]]* i perioden 1933-1936.

Munthe-Kaas debuterte i 1926 med novellesamlinga *Blåskjell*. Ho gav også ut bøker under pseudonymet Mon Vinge.
## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
* 
* 
* 

### I bøker - eit utval
* 

## Kjelder
*
Johanna Petrine Bakke-Wiik

**Johanna Petrine Bakke-Wiik** () var ein norsk forfattar. Ho var fødd i Lunde i Sirdal i Vest-Agder, men kom tidleg til Davik i Bremanger kommune i Sogn og Fjordane.  Der budde ho  mesteparten av livet.  Ho gjekk handelsskule og bibelskule.

Bakke-Wiik gav ut forteljingar og dikt på eige forlag.
## Bibliografi
### Bøker
* 

* 

### I bøker - eit utval
* 
### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
## Kjelder
*
* Gravminner i Norge
Metyl

**Metyl** er ei einverdig funksjonell gruppe med kjemisk formel . Ho finst i fleire organiske sambindingar, slike som metanol (), aceton (), eddiksyre () og toluen ().

Alle alkan har metylgrupper på endane av karbonkjedene. Metyl finst òg i fri tilstand som eit ustabilt radikal med eit upara elektron.

## Kjelder
Melhus Idrettslag

**Melhus Idrettslag** er eit idrettslag i Melhus i Sør-Trøndelag, stifta i 1898. Laget har avdelingar som driv med fotball, handball, orientering, skiidrett, styrkeløft og volleyball.

Idrettsanlegget Gruva tilhøyrer Melhus IL. Kring klubbhuset på staden ligg to grasbaner, samt ei stor og ei lita kunstgrasbane.

Melhus IL sitt fotballag spelar på nivå seks i seriefotballen. Laget opptrer i svart-og-kvit-stripete trøyer og svarte bukser.

Handball-gruppa samarbeider med Gimse IL og deltek i tevlingar som Melhus/Gimse.

## Kjelder
Heimeside
Agnete, stjerna fra Nesseby

***Agnete, stjerna fra Nesseby*** er ein norsk dokumentar frå 2016. Den 38 minuttar lange dokumentaren vart sendt på NRK1 2. april 2016, og i reprise på same kanal dagen etter. Han handlar om Agnete Johnsen, som vann *[[Melodi Grand Prix 2016]]* med «Icebreaker», og Malin Elisabeth Olsen, som songen handlar om. Jan Fredrik Karlsen, Mona B. Riise, Emelie Nilsen og Stein Vanebro medverkar òg i dokumentaren. 

## Fotnotar
Pålestikk

**Pålestikk** er ein type knute som dannar løkke på tauenden som ikkje utvidar seg. 

Det enklaste pålestikket lagar vi ved å vri tauet til ein løkke, plassere tampen gjennom denne løkka, rundt langparten, og tilbake gjennom løkka, slik at vi lagar eit flaggstikk der. 

For kvar knute vi nyttar for å skjøte to tau saman, finst det ei tilsvarende løkke. Pålestikk kan seiast å vere ei flagstikkløkke.

Løkka som vert danna av eit pålestikk
* vil ikkje utvide seg, 
* vil som regel ikkje løsne av seg sjølv, 
* vert løsna enkelt sjølv etter at ho har bore mykje vekt, ved å bøye hovedtauet, 
* er ikkje bombesikker i si enklaste form; den lause enden må sikrast mot å arbeide seg bakover under bruk.
Kommuneingeniør

**Kommuneingeniør** er yrkestittelen på ein kommunalt tilsett person som har ansvaret for dei tekniske tenestene som kommunen tek seg av, som til dømes dei kommunale vegane, dei kommunale bygningane, renovasjonen i kommunen, brannstellet og anna slikt. Kommuneingeniøren hadde og har framleis i mange kommunar òg ansvaret for arbeidet med å få utarbeidd reguleringsplanar og førehave byggesaker.

Tidlegare, då det var juridiske skilnader mellom dei såkalla landkommunane og dei såkalla bykommunane, var kommuneingeniør den tittelen som vart nytta i landkommunane, medan den tilsvarande tittelen i bykommunane var byingeniør eller stadsingeniør.
Tredjedelsregelen

**Tredjedelsregelen**, eller **tredelsregelen**, er ein tommelfingerregel eller ei retningslinje for komposisjon av bilete i design, film, måleri og fotografi.
Regelen seier at du bør sjå på eit bilete som delt opp i ni like delar, av to vassrette linjer med lik avstand, og to loddrette linjer med lik avstand, og at du bør ha viktige delar av komposisjonen langs desse linjene eller der linjene kryssar. 

Fotografiet til høgre demonstrerer teknikken. Horisonten er langs den vassrette linja som deler nedre tredjedel av bilete frå dei to øvre. Treet er i snittet av to linjer. Interessante punkt treng ikkje alltid røra ved desse linjene for å tena på tredjedelsregelen; til dømes er den lysaste delen av himmelen nær horisonten ikkje rett på snittet, men likevel ganske nær.

## Bruk

For å følgja regelen bør du ha motivet langs linjene eller nær punktet der dei kryssar, med horisonten langs nedre eller øvre vassrette linje, eller la lineære trekk flyta frå del til del. Ein hovudgrunn til å følgja regelen er for å unngå å få motivet i midten, eller for å unngå å la horisonten dela biletet i to på midten. Michael Ryan og Melissa Lenos skriv i boka *An Introduction to Film Analysis: Technique and Meaning in Narrative Film*  (side 40) at tredjedelsregelen er ein favoritt blant filmskaparar som vil utforma balanserte og einskaplege bilete.

Ved filming eller fotografering av menneske, er det vanleg å ha kroppen langs ei loddrett linje, og augene langs ei vassrett linje. Når motivet flyttar se i ein film, vil hovudbolken av tomrom oftast vera føre personen (i retninga dei rører seg). På same måte er det ofte mest rom *føre* ein fotografert person som ikkje ser rett på kamera, med den loddrette linja gjennom midten av personen.

## Sjå òg
* Det gylne snittet (i estetikk)

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rule of thirds|Rule of thirds]]» frå ,  den 7. april 2016.*
Torjus Loupedalen

**Torjus Knutsson Loupedalen** () var ein norsk lærar og forfattar frå Brunkeberg i Telemark. Knut Loupedalen var far hans.

Torjus Loupedalen gjekk Bladmannaskulen i Bergen i 1920, før han var journalist i Gula Tidend. I 1925 tok han lærarskuleeksamen. Åra 1927-29 var han journalist i Oslo-avisa Den 17de Mai. Frå 1930 til -40 var Loupedalen lærar i Vest-Telemark. Under andre verdskrigen var han ein av dei leiande i det illegale arbeidet i heimbygdene.

Loupedalen var mykje oppteken av bygdesoge. Han samla minne om gammal skitradisjon og gav i 1947 ut *Morgedal, skisportens vogge*. I 1956, etter han var død, kom det fyrste bandet av *Kviteseid bygdesoge*, eit verk skrive av Loupedalen. Han gjorde grundig granskararbeid, og utmerka seg elles med ei skriftnorn prega av «hans målande, stilsikre nynorsk, farga» av målføra i Vest-Telemark, skriv Olav S. Bjåland i Norsk Allkunnebok.

## Kjelder
Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957
Torkel Lillefosse

**Torkel Knutsson Lillefosse** () var ein norsk botanikar frå Strandebarm i Hordaland.

Lillefosse var son til ein plassemann på Litle-Fosse og dreiv sjølv husmannsplassen som nygift i 1900. Han var elles treskjerar. Nokre år seinare busette han seg i kyrkjebygda i Strandebarm og var gartnar, kalla «Kumunegartner» i folketeljinga 1910.

I årevis dreiv han og samla inn plantar i Hordaland og Sogn og Fjordane, plantesamlingar som skal vere dei største og mest allsidige frå desse fylka. Samlingane er i dag fordelt på dei botaniske musea i Bergen og Oslo.

Frå 1921 var Lillefosse statsstipendiat og arbeidde sidan på heiltid med å granske floraen i Vest-Noreg. Han skreiv *Strandebarms flora*, eit arbeid om vegetasjonen i heimbygda som vart prenta i 1940.

## Kjelder
* Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957
* 
* 
* Jens Holmboe. «Torkel Knutsen Lillefosse». *Norsk biografisk leksikon*. Første utgave. Bind 8. 1938
Lars Oskar Hauge

**Lars Oskar Hauge** () er ein norsk sjakkspelar, Stormeister i sjakk.

## Internasjonal Meister i sjakk
Lars Oskar Hauge tok sitt første IM-napp i ei turnering i Sitges, Spania i juli 2013 med 6 poeng på 9 rundar, eit heilt poeng over IM-kravet. Han tok deretter eit IM-napp i eliteklassa i Noregsmeisterskapen i sjakk i Trondheim i juli 2014, med 5 poeng på 9 rundar. Det tredje IM-nappet kom i EM for klubblag i september 2014, men dette var berre på 7 parti, og var dermed ikkje nok. Det siste avgjerande IM-nappet kom deretter i ei turnering på Gibraltar i månadsskiftet januar-februar 2016, med 5 poeng på 10 rundar. Han hadde dermed oppfylt kravet om IM-resultat i turneringar med til saman minst 27 parti. Rating-kravet, kravet til eigen rating over 2400 oppfylte han allereie pr. 1. juli 2015 med 2411. Han vart deretter utnemnd til IM av Verdssjakkforbundet på FIDE Presidental Board i Moskva 28-29. mars 2016.

## Stormeister i sjakk
Lars Oskar Hauge tok sitt tredje og avgjerande napp i stormeister-tittelen i EM i sjakk for landslag i Slovenia i november 2021, med 5,5 poeng på 9 rundar mot sterk motstand. Dei to første nappa i tittelen klarte han også i lagturneringar: Den norske eliteserien 2018-2019 og Allsvenskan 2019-2020. Kravet om eigen rating på over 2500 hadde han både klart tidlegare, og også no som følge av dette sterke resultatet. Lars Oskar Hauge vart utnemnd til Noregs 17. stormeister i sjakk av verdssjakkforbundet FIDE på General Assembly 28. desember 2021.

## Bakgrunnsstoff
* Lars Oskar Hauge si spelarside hos FIDE
* Lars Oskar Hauge sine parti hos NorBase
* Lars Oskar Hauge sine sjakkparti hos Chessgames.com

## Fotnotar