Amu-Darja

**Amu-Darja** er den lengste elva i Sentral-Asia. Ho blir danna ved samløpet av elvane Vakhsj og Pjandzj i Tadsjikistan, og renn mot nordvest over Turanbekkenet gjennom Afghanistan, Turkmenistan og Usbekistan, til ho munnar ut i Aralsjøen i Usbekistan, eller i ørkenen før ho når sjøen. Amu-Darja er 1415&nbsp;km lang, rekna frå samløpet med Vakhsj, og 2540&nbsp;km rekna frå utspringet i Pamir. Ho har eit nedbørsfelt på 534&nbsp;739&nbsp;km².

## Namn og historie

I antikken var elva kjend under det greske namnet *Oxos*, som er etymologisk i slekt med *Vakhsj*, den største sideelva til Amu-Darja. Begge namna er truleg avleidde av eit tidlegare namn på heile elva. Ptolemaios kalla henne *Oxiana palus*. Elva spelte ei viktig rolle i persisk historie, og under felttoga til Aleksander den store.

I dei hinduiske skriftene *[[Vayu Purana]]* og *[[Matsya Purana]]* blir Oxus nemnd som *Chakshu*, som renn gjennom landa til stammane tushara (rishika?), lampaka, pahlava, paradas, shaka og så bortetter. Elva er også nemnd i den parsiske heilage boka *[[Avesta]]*.

I arabiske kjelder frå mellomalderen var elva kjend som *Jaihun* eller *Gihun*, avleiinga av *[[Gihon]]*, det bibelske namnet på ei av de fire elvene i Edens hage. *Jaihun* var truleg påverka av *Dgihun*, som er det tradisjonelle namnet elva blei gjeven av folkeslaga som budde i regionen. Elva blir av enkelte lokale folk framleis kalla ved namn som er etymologisk i slekt med *Jaihun*.

Det noverande namnet «Darja» kjem frå gammalpersisk «Darajah», via mellompersisk/pahlavi «Drayak» som betyr sjø eller særs stor elv, medan «Amu» er frå byen Āmul, no kjend som Turkmenabat.

## Geografi

Amu-Darja spring ut i Pamirfjella i Tadsjikistan, der både Pamir-elva og Wakhan er blitt rekna som kjelda. Pamir-elva byrjar i innsjøen Zor Kul på grensa mellom Tadsjikistan og Afghanistan, medan Wakhan tek til frå ein isbre øvst i Waghjirdalen, der grensene til Afghanistan, Pakistan og Kina møter kvarandre. 

Rundt 50&nbsp;km nedanfor kjeldeområda sine renn Pamir- og Wakhanelvene saman og dannar elva Pjandzj. Pjandzj renn først mot sørvest, før ho ved byen Eshkashem snur mot nord gjennom Hindukush. Elva renn mellom høge fjell i ein djup, kløftliknande dal. Etter rundt 200&nbsp;km bøyar Pjandzj gradvis først mot nordvest, før ho seinare igjen renn i sørvestleg retning. Deretter renn ho saman med si største sideelv, Vakhsj. Samløpet markerer staden der ein byrjar kalla elva Amu-Darja, og overgangen frå den tronge Pjandzjdalen til det breie og opne dalføret ho seinare renn gjennom/

Elva dannar grensa mellom Afghanistan og Tadsjikistan heilt frå Zor Kul-sjøen i Pamir til ho renn inn i Usbekistan rundt 70&nbsp;km nedstrøms frå samløpet med Vakhsj. Herfrå dannar ho grensa mellom Afghanistan og Usbekistan over ca. 200&nbsp;km, og passerer Termiz og Den afghansk-usbekiske vennskapsbrua. Elva dannar deretter grensa mellom Afghanistan og Turkmenistan i 100&nbsp;km til, før ho forlèt grensa ved Mukri og renn inn i ørkenen i Turkmenistan. Her ligg også starten på Karakumkanalen, som leiar vatn fra Amu-Darja til Mary og Ashgabat i dei sentrale delane av Turkmenistan lengre vest. Like etter, ved Kerki, tek Karsjikanalen av til høgre, og leier vatn til Talimardsjan-reservoaret og jordbruksområda sør i Usbekistan.

Amu-Darja renn deretter mot nordvest gjennom ørkenen i Turkmenistan. Ho dannar eit skilje mellom Karakum-ørkenen i sør og Kysylkum i nord. Elva passerer Turkmenabat, og blir igjen grenseelv over to korte strekningar, denne gongen mellom Turkmenistan og Usbekistan. Amu-Darja renn så inn i Usbekistan, der ho før 1970-åra delte seg opp i mange vassvegar som utgjorde eit delta ved munningen i Aralsjøen. I dag forsvinn ho som regel i ørkenen etter at ho har passert Urgentsj, Daşoguz og Nukuz, og rekk sjeldan frem til Aralsjøen lenger.

Historiske nedteikningar viser at elva i ulike perioder har runne både til Aralsjøen (frå sør) og til Kaspihavet (frå aust). Opp til rundt 500&nbsp;f.kr. rann elva mot vest frå Khorezm-oasen til Sarykamysjsjøen, og vidare til Kaspihavet. Enkelte kjelder tyder også på at vanssøringa frå dei store breane i Pamir på 1200- og 1300-talet var stor nok til at Aralsjøen rann over, med avløp mot Kaspihavet. Frå 1600-talet har elva berre munna ut i Aral, bortsett frå ved flaumar store nok til at vatn rann over til Sarykamysjsjøen.

Amu-Darja var tidlegare siglbar i over 1450&nbsp;km, frå Aralsjøen til Termiz, men dei nedste strekningane (nedstrøms frå Turkmenabat) er no ikkje lenger siglbare på grunn av minka vassføring. Sjølv før dette var båttrafikken på Amu-Darja beskjeden, på grunn av det skiftande og ustabile elveløpet.

## Sideelver
* Qondūz
* Vakhsj
* Kofarnihon (Kafirnigan)
* Surkhan 
* Zeravsjan

## Byar langs elva
* Termiz
* Kerki
* Türkmenabat (Tsjardzjov)
* Urgentsj
* Nukus 

## Sjå også
* Syr-Darja
* Transoxiana

## Bakgrunnsstoff

**Litteratur**
* Curzon, George Nathaniel: *The Pamirs and the Source of the Oxus*. Royal Geographical Society, London, 1896. Gjenopptrykk: Elibron Classics Series, Adamant Media Corporation, 2005. ISBN 1-4021-5983-8 (paperback); ISBN 1-4021-3090-2 (innb).
* Gordon, T. E: *The Roof of the World: Being the Narrative of a Journey over the high plateau of Tibet to the Russian Frontier and the Oxus sources on Pamir*. Edinburgh,  1876. Edmonston and Douglas. Gjenopptrykk av Ch'eng Wen Publishing Company. Taipei, 1971.
* Toynbee, Arnold J: *Between Oxus and Jumna*. London,  1961. Oxford University Press.
* Wood, John: *A Journey to the Source of the River Oxus*. With an essay on the Geography of the Valley of the Oxus by Colonel Henry Yule. London, 1872. John Murray.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Amu-Darja|Amu-Darja]]» frå ,  den 19. mai 2013.*