open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grønsund

**Grønsund** er eit sund i Danmark mellom øyane Falster på eine sida og Møn og Bogø på den andre. På det djupaste er sundet om lag 20 meter og har ei breidd på mellom 1 og 4 km. Storstrømmen ligg i vest og Stege Bugt ligg i nord mellom Sjælland og Møn. Ei ferje kryssar sundet om sommaren frå Stubbekøbing til Bogø. Grønsund har fleire grunne område, t.d. nær Bogø, i tillegg til kraftig og skiftande straum. Området har ein rik sjøvegetasjon, og sundet er ein viktig yteplass for dyreliv og fisk. Mange fuglar held til nær sundet, som skarv, knoppsvane, grågås, stjertand, skjeand, ærfugl, klyde og fleire vadefuglar, måsar og ternar. I tillegg kan ein finne nise i sundet. 

## Oljesøl
29. mars 2001 kolliderte oljetankaren «Baltic Carrier» med bulkskipet «Tern» i vestlege område av Austersjøen nær sjøgrensa mellom Tyskland og Danmark, og 2&nbsp;700 tonn bunkerolje lak ut frå skipa i ope hav. Oljeflaka dreiv mot den danske kysten, og Grønsund vart det området som vart hardast råka. 

## Kjelder
* Miljørapport om oljeutsleppet frå Baltic Carrier.
* Om hekkande fuglar i området. 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Grønsund|Grønsund]]» frå ,  den 27. mars 2007.*
Guldborgsund

**Guldborgsund** eller **Guldborg Sund** er eit langt og smalt sund i Danmark mellom øyane Lolland og Falster. Det er òg namnet på ein tettstad som ligg ved sundet på Lolland. Guldborgsund Kommune omfattar land på begge sider av sundet.

Fleire bruer krysser sundet. Frederik 9. bru ligg ved Nykøbing Falster og Guldborgsundbrua ved Guldborg i nordenden av sundet. Guldborgsundbrua er ei bogebru bygd i 1934, ho er 180 meter lang og 7 meter brei. Det er òg bygd ein moderne tunnel under sundet, Guldborgstunnelen frå 2007, som E47 til København går gjennom. 

I sundet ligg dei to ubebudde Barholmene.

«Guldborgsund» er òg namnet på ein minesveipar som tenestegjorde i den danske marinen frå 1956 til 1993.

## Kjelder

*
*
Breim

**Breim** var ein tidlegare kommune i indre Nordfjord som omfatta Byrkjelo, Reed, Myklebustdalen, Kandal og Årdal. Han blei skild ut frå Gloppen kommune i 1886. I 1964 blei han slått saman igjen med Gloppen kommune, med unntak av grenda Førde, som gjekk til Jølster kommune.

## Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Breim kommune frå 1886 til 1964:**

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
* Kommunale arkiv Arkiv frå Breim kommune frå Arkivportalen.no
Øresund

**Øresund** eller **Øyresund** er eit sund mellom den danske øya Sjælland og det svenske området Skåne.

Øresund er eit av tre danske sund som går mellom Austersjøen og Kattegat, og er ein av dei travlaste vassvegane i verda. 

Øresundbrua opna 1. juli 2000 av kong Carl XVI Gustaf og dronning Margrethe II. Mellom Helsingborg og Helsingør i den nordlege delen av Øresund går det framleis ferjer. 

## Historie
Politisk kontroll av Øresund har vore ei viktig sak i dansk og svensk historie. Danmark hadde militær kontroll med kystfortet Kronborg i Helsingør på vestsida og (fram til 1658) på austsida ved Kärnan i Helsingborg. Begge festningane ligg i eit område der sundet berre er 4 km breitt. 

## Øresundstollen
I 1429 innførte kong Erik av Pommern Ørsundstollen, der ein tok betalt for å la reisande passere sund, bruar, vegar og andre kryssingspunkt, og dette vart ein viktig del av inntekta til staten. Alle skip som passerte gjennom Øresund måtte leggje til i Helsingør og betale toll til den danske krona. Om eit skip nekta å stoppe, kunne kanonar i både Helsingør og Helsingborg opne eld og søkkje det. I 1567 vart tollen endra til 1-2 % skatt av lasteverdien, og dette gav tre gongar så høge inntekter. For å unngå at skipa rett og slett tok ei anna rute vart det òg innført toll i dei to andre danske sunda, Storebælt og Lillebælt. 

Øresundtollen var den viktigaste inntektskjelda til den danske krona i fleire hundreår, og dei danske kongane var dermed ganske sjølvstendige i forhold til det danske geheimsrådet og aristokratiet. Sverige var fritatt tollavgifta, sidan dei var ein del av Kalmarunionen med Danmark, men dette vart det slutt på etter Den store nordiske krigen i 1720, sjølv om austsida av sundet no vart svensk. 

Københavnkonvensjonen i 1857 gjorde slutt på alle tollavgifter og alle dei danske sunda vart internasjonale farvatn.

## Større øyar
* Amager
* Saltholm
* Hven
* Peberholm - ei kunstig øy

## Kjelder
* Menefee, Samuel Pyeatt, «The Sound Dues and Access to the Baltic Sea» in Renate Platzoder and Philomene Verlaan (eds.), *The Baltic Sea: New Developments in National Policies and International Co-Operation * (1996), pp. 101-32.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oresund|Oresund]]» frå ,  den 14. januar 2017.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Roskildefjorden

**Roskildefjorden**, som på dansk heiter Roskilde Fjord, er ein fjord på Sjælland i Danmark. Fjorden skil halvøya Hornsherred frå  Nordsjælland (det vil seie det nordaustlege Sjælland), og har namn etter byen Roskilde inst i fjorden i søraust. Heilt i nord, nord for Hornsherred, går fjorden vestover langsetter eit nes som skil ho frå havstykket Kattegat, og endar  i Isefjorden, som i nord har innløp frå Kattegat ved Hundested.

Roskildefjorden er 41,4 kilometer lang, målt frå botnen av Lejre Vig til ei line drege mellom Sølager og Kulhuse, og er den lengste fjorden i Danmark. Storparten av fjorden er så grunn at seglingsruta vert monaleg lengre. I fjorden og i området elles er det gjort mange funn frå vikingtida. Mellom anna vart det på botn av fjorden utanfor landsbyen Skuldelev funne leivningar av båtar frå vikingtida som vart berga og no er plassert i  Vikingeskibsmuseet i Roskilde.

Det grunne vatnet i fjorden, og den store mengda av små øyar, gjev gode tilhøve for fugl og fisk. Roskilde Fjord er EF-fuglevernområde og EU-habitatområde, der det er forbode å jakte på fuglar og å uroe dei. 

## Byar
Byane Frederiksværk, Frederikssund, Jægerspris, Jyllinge og Roskilde ligge alle ved kysten av Roskildefjorden.
Ankenes kyrkje

**Ankenes kyrkje** er ei åttekanta kyrkje frå 1842 i Narvik kommune i Nordland fylke. Kyrkja høyrer til Ankenes sokn i Ofoten prosti. Ho er lafta i tømmer og har om lag 290 sitjeplassar.

## Bakgrunnsstoff
* Om Ankenes kyrkje i Kyrkjebyggdatabasen
*
Ballangen kyrkje

**Ballangen kyrkje** er ei langkyrkje frå 1923 som ligg på Storhaugen i sentrum i Narvik kommune i Nordland fylke.

Kyrkja høyrer til Ballangen sokn i Ofoten prosti, og ho vart vigsla 6. juni 1923 av biskopen i Hålogaland, Johan Støren.

Ved kongeleg resolusjon 19.5.1923 vart det tillate å vigsle ei kyrkje oppført på garden Ballangen til bruk for oppsittarane på sørsida av Ofotfjorden i Evenes hovudsokn (gnr 32-72), og frå 1.1.1924 gjekk dette området over til eit eige Ballangen sokn.

## Interiøret

Altertavla og inventaret er teikna av Emanuel Vigeland. Sonen hans, Per Vigeland, var meister for glasmåleriet i koret, som er altertavle i kyrkja.

Døypefonten er av marmor frå Hekkelstrand og laga av Helge Heimstad.

Kyrkja vart restaurert i 1998, og ho vart då tilbakeført til sin opphavlege stil.

## Kjelder
* Ballangen kirke : 1923-1973, Red. av Wilhelm Agersborg.

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Ballangen kirke|Ballangen kirke]]» frå ,  den 27. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Ballangen kyrkje i''Kirchen in Norwegen''
Vesuv

**Vesuv** (italiensk *Monte Vesuvio*, latin *Mons Vesuvius*) er ein vulkan aust for Napoli i Italia. Han er den einaste aktive vulkanen på det europeiske fastlandet, men har ikkje hatt nokon større utbrot sidan 1944. Dei to andre aktive vulkanane i Italia (Etna og Stromboli) ligg på øyar.

Vesuv ligg ved kysten av Napolibukta, om lag 9&nbsp;km aust for Napoli. Han er godt synleg i landskapet rundt bukta. Vulkanen er best kjend for utbrotet sitt i år 79 e.Kr., som dekte byane Pompeii og Herculaneum. Han har hatt mange utbrot sidan den gong og vert i dag rekna som ein av dei farlegaste vulkanane i verda sidan 3 millionar menneske i dag lever nær vulkanen, som oftast har hatt eksplosive utbrot, ein av dei aller farlegaste typane vulkanutbrot. Av den grunn er Vesuv ein av seksten dekadevulkanar i verda, som er vulkanar som vert ekstra nøye overvaka på grunn av tidlegare store utbrot og plasseringa nær folkesette område.

## Form og geologi
Vesuv er ein del av den campianske vulkanbogen, som omfattar ei rekke vulkanar, utdøydde og aktive, i regionen Campania i det sørlege Italia.

Vesuv nasjonalpark måler 10 000 m² og er den minste i Italia. Han vart offisielt opna i 1995 for å verne om den historiske og kulturelle arva i området.

## Utbrot
Vulkanen var truleg ikkje aktiv i perioden 800 fvt. — år 79 evt. og skal ha vore 2&nbsp;000 meter høg. «Fjellet» var i denne perioden dekt med vegetasjon.

I år 79 gjorde eit utbrot at husa og innbyggjarane i dei blomstrande byane Pompeii og Herculaneum vart gravlagt i oske og stein. Ei røyksky skal ha strekt seg 32 kilometer opp i vêret. Utbrotet er skildra av Plinius den yngre i to brev som er datert til år 108 og i nokre vers skrive av poeten Martial i år 88. Valdsame vulkanutbrot blir i dag kalla «plinianske utbrot», etter namn frå historikaren Plinius.

Eit anna utbrot fann stad i 512. Teoderik den store fritok folk i området for skatt etter dette utbrotet. Vulkanen hadde fleire utbrot seinare i mellomalderen.

Eit kraftig utbrot fann òg stad i 1631. I dette utbrotet omkom 3000 menneske.

Seinare utbrot som var særleg kraftige var dei i 1872 og 1906. Deretter følgde ein periode med vulkansk aktivitet innover på 1900-talet. Det siste større utbrotet til no hadde Vesuv 18. mars 1944, som var eit svært uheldig tidspunkt sidan landet var i krig.

Forskarar reknar det på ingen måte for utelukka at eit nytt kraftig utbrot kan finne stad og råke mange busetnadar i området rundt.

## Kultur
I oldtida vart Vesuv sett på som eit fjell som tileigna Hercules.

Vulkanen er òg kjend som bustaden til Magica frå Tryll, ein Disney-figur som er kjend for å jakte på Skrue McDucks lykketiøring.

## Fotnotar
Sharm el-Sheikh

**Sharm el-Sheikh** (شرم الشيخ), ofte omtala som «Sharm», er ein by på sørspissen av Sinaihalvøya i Egypt, på kyststripa mellom Raudehavet og Sinaifjellet. Byen ligg om lag fire timars køyring frå Ismaïlia og tre timars køyring frå den egyptiske byen Taba. 7,5 km aust for Sharm ligg Naama bay, som er «turistbyen» der mange av hotella er lokaliserte.

Ras Mohammed (Mohammeds hovud) på den sørlege spissen av halvøya er ein nasjonalpark for å verne om landskapet og det unike dyrelivet. Korallreva her er spesielt flotte og kan berre samanliknast med korallreva i Tiranstredet, som ligg ved inngangen til Akababukta.

Dei siste åra har det vorte bygd ei rekke luksushotell for turistar i Sharm, særleg langs Raudehavet. Egypt satsar stort på å byggje ut desse turistområda, og ein ser nybygg dei fleste stadene langs kysten. 
 
## Historie

Byen vart grunnlagt i 1967 av Israel etter at dei hadde okkupert området under Seksdagarskrigen. Formålet var å kontrollere kysten mellom Aqaba og Suezkanalen. Turismen har alltid vore viktig for økonomien i området, først for Israel og seinare for Egypt etter at området vart vunne tilbake. Israel trekte seg tilbake frå mesteparten av Sinai i 1982. 

23. juli 2005 vart Sharm og Naama Bay utsett for ein serie bombeeksplosjonar.

## Bakgrunnsstoff
* Turistinformasjon om Sharm el-Sheikh 
* Tour Egypt
* Norsk side om Sharm el-Sheikh
Skjervøy kyrkje

**Skjervøy kyrkje** er ei krosskyrkje frå 1728 i Skjervøy kommune i Troms fylke. Ho tener som soknekyrkje for Skjervøy kyrkjesokn i Nord-Troms prosti.

Byggverket er i tre og har 255 plassar.

## Galleri

URN NBN no-nb digifoto 20210129 00248 NB RA M1 A443 0002 C.jpg|Skjervøy kyrkje
Skjervøy kyrkje.jpeg|Skjervøy kyrkje fotografert kring 1880-1890 av Axel Lindahl.
URN NBN no-nb digifoto 20210129 00249 NB RA M1 A443 0003 C.jpg|Innsida av Skjervøy kyrkje


## Kjelder
* Om Skjervøy kyrkje i Arkitektguide for Nord-Norge og Svalbard på nettstaden til Universitetet i Tromsø

## Bakgrunnsstoff
* Kyrkjesøk
* Skjervøy kyrkjelege fellesråd
*
Aalborg

**Aalborg** eller **Ålborg** er den fjerde største byen i Danmark, etter København, Aarhus og Odense, regionsenter i Region Nordjylland, og har eit folketal på 128&nbsp;644 (2013). Dei tidlegaste busetnadane går heilt tilbake til rundt år 700. Byen ligg ved Limfjorden, opphavleg på sørsida, men femnar no òg om den tidlegare sjølvstendige byen (kjøpstaden) Nørresundby på nordsida av sundet.

Byen var ei viktig hamn i mellomalderen og vart seinare eit industrisenter med mellom anna sementfabrikkar. I dag er byen i ein overgangsfase får å vere ein arbeiderklasse- og industriby, til å verte ein by som baserer seg på meir kunskapsorienterte verksemder. Ei av dei viktigaste drivkreftene for denne overgangen er Aalborg universitet, grunnlagd i 1974.

Byen er i dag kjend for snaps, og De Danske Spritfabrikker vart grunnlagd i 1881 av C. F. Tietgen og C. A. Olesen. 

Aalborg tårn står på ei høgd i byen, og gjev eit flott utsyn over byen med ei høgd på over 100 meter. 

Aalborg er trafikkknutepunkt for europavegane E39 og E45.

## Kjelder
Esbjerg

**Esbjerg** er ein by på vestkysten av Jylland i Danmark. Byen er den femte største byen i landet med eit innbyggjartal på 71&nbsp;921 (2023). Esbjerg ligg i Esbjerg kommune i Region Syddanmark. 

Byen var ein gong den største fiskehamna i Danmark, men dette er lenge sidan no. Hamna er likevel drivkrafta i Esbjerg, særleg når det gjeld offshore-aktivitetar. 

## Historie
Esbjerg oppstod omkring hamna i 1868, då staten bygde opp byen for å erstatte hamna i Altona,  som hadde vore den viktigaste danske hamna i Nordsjøen, men som gjekk tapt i samband med oppløysinga av hertugdøma i 1864. I 1874 fekk Esbjerg jernbanesamband til Fredericia og Varde.

## Utdanning
Esbjerg har to universitet:

* Syddansk Universitet Esbjerg
* Aalborg Universitet Esbjerg

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Randers

**Randers** er ein by på Jylland, sentralt i Danmark, i Randers kommune. Han er den sjette største byen i landet med eit folketal på 55&nbsp;739 (2004). 

Randers er den einaste naturlege elvehamna i Danmark, og ligg ved breidda til elva Gudenå, om lag 10 km frå munningen hennar i Randersfjorden. Plasseringa av byen gjorde han til ein viktig handelsby, og lasteprammar på Gudenå og Nørreå transporterte varer til Randers frå Silkeborg og Viborg for vidare eksport, og i retur kom importerte varer. 

Store jordbruksområde, gode transportvilkår på både land og vatn, hjelpte Randers å danne eit dynamisk senter for handel. Byen er kjend for alle vegane som fører til byen, og på dansk seier dei om byen «*Hvor søvejen møder de 13 landeveje*».

Randers vert òg kalla *Kronjylland*, og innbyggjarane vert kalla *Kronjyde*. Uttrykket Kronjyde vart først brukt av danske diktarar rundt 1750. Både Nicolai F.S. Grundtvig (1783-1872) og Hans Christian Andersen (1805-1875), og særleg Henrik Pontoppidan (1857-1943), som vaks opp i Randers, brukte uttrykket.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

*
Kolding

**Kolding** er ein hamneby og tidlegare kjøpstad i den sørlege delen av Jylland i Danmark. Byen ligg ved Koldingfjorden. Han er òg senteret i Kolding kommune i Region Syddanmark. Byen er eit transport-, handels- og industrisenter, hovudsakleg retta mot skipsbygging. Andre viktig næringar er produksjon av maskineri og tekstilar, i tillegg til buskapseksport.

Med eit folketal på  (2013) innbyggjarar er byen den sjuande største i Danmark.

I Kolding ligg det tidlegare kongelege slottet Koldinghus. Dette vart bygd på 1200-talet, og er i dag eit museum. Visse delar av slottet, som kapellet og spisesalen, vert stundom brukt til statlege seremoniar. Det var den kongelege residensen på Jylland.

St. Nicolai kyrkja av stein er ei av dei eldste kyrkjene i Danmark, bygd på 1200-talet. Andre populære turistattraksjonar er Trapholt kunstmuseum og Geografisk Have. Trapholt inneheld samlingar av dansk kunst frå 1900, og eit mindre utval av utanlandske utstillingar.

## Kjelder
Vejle

**Vejle** er ein by og tidlegare kjøpstad i Vejle kommune i Danmark på søraustsida av Jylland. Vejle er den åttande største byen i Danmark med  innbyggjarar (2013). Byen er administrasjonsenter i kommunen og for Region Syddanmark.

Vejle ligg ved inngangen til Vejlefjorden, og er kjend for forholdsvis høge, til Danmark å vere, skogkledde åsar nord og sør for byen. 

Den gamle, sentrale delen av byen inneheld ei gågate som fører opp til det tidlegare rådhuset, bygd i 1878&ndash;79. Andre landemerke er St. Nikolaikyrkja frå midten av 1200-talet, og ei vindmølle som er bygd i åssida i sør, og som ein kan sjå frå nesten alle stader i byen. Byen er òg eit industrisenter, og har ei stor skipshamn.


Fil:Vejle Rådhus2.JPG| Rådhus
Fil:Søndergade, Vejle 01.jpg| Strøget
Fil:Sc09 Tanska -Vejle Vindmølle C P.jpg|Vejle Vindmølle


## Kjelder
Bardal kyrkje

**Bardal kyrkje** er ei langkyrkje frå 1887 i Leirfjord kommune i Nordland fylke. Kyrkja høyrer til Leirfjord sokn i Nord-Helgeland prosti.
Det er bygd i tre og er bygd med 250 plassar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bardal kapell|Bardal kapell]]» frå , den 21. desember 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
* 
*
Beiarn kyrkje

**Beiarn kyrkje** ligg på Moldjord i Beiarn kommune i Nordland fylke. Ho høyrer til Beiarn sokn i Salten prosti. Kyrkja er ei langkyrkje av tømmer med om lag 320 sitteplassar. Bygginga starta i 1872, men på grunn av ein storm 21. januar 1873, måtte alt rivast. Kyrkjetomta vart flytta litt bortanfor og dei byrja bygginga på nytt. Ho vart vigsla 23. oktober 1873. 27. februar 1874 vart ho endå ein gong stormskadd, men i løpet av 1874 og -75 vart ho reparert og forsterka. 

## Beiarn gamle kyrkje
Beiarn gamle kyrkje vart først bygd som annekskyrkje («finnekapell») i Gildeskål sokn i 1724, etter initiativ frå Thomas von Westen, «Samenes apostel», i 1716 .
Beiarn gamle kyrkje vart truleg bygd som ei laftalangkyrkje, men har fått nokre tilbygg sidan og framstod etter kvart som ei krosskyrkje. Den sørlege vingen vart bygd såpass stor at han vart kalla «nykjerka.» 
Omkring 1860 var kyrkja blitt i så dårleg forfatning at det vinterstid ofte stod 30 cm med vatn over kyrkjegolvet, og vart det kaldt, fraus vatnet til is. Det vart sett i gang eit arbeid for å byggje ei ny kyrkje.
Beiarn heradstyre vedtok 30. september 1875 at kyrkja skulle rivast. Det kyrkjelege inventaret vart plassert på loftet i den nye Beiarn kyrkje. Det som soknepresten ikkje såg mon i, vart auksjonert bort, restane vart brente.

## Kjelder
* Erling Vegusdal Eriksen: *Beiarn soknekalls historie*. Beiarn, 1949.

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Beiarn kyrkje|Beiarn kyrkje]]» frå , den 28. mars 2007.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi av kyrkja på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
*
Bjerkvik kyrkje

**Bjerkvik kyrkje** ligg i Bjerkvik i Narvik kommune i Nordland. Ho høyrer til Bjerkvik sokn i Ofoten prosti.

Kyrkja er ei langkyrkje i betong og tegl med 320 sitjeplasser. Ho vart vigsla den 14. august 1955 av biskop Wollert Krohn-Hansen. Arkitektar for kyrkja var Arnstein Arneberg og Per Solemslie. Altarbildet i kyrkja er måla av Axel Revold.

Den første kyrkja i Bjerkvik vart bygd i 1914, men ho brann då Bjerkvik vart skoten i brann av allierte krigsskip natt til 13. Mai 1940.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bjerkvik kirke|Bjerkvik kirke]]» frå ,  den 29. mars 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Arkitekturguide: Bjerkvik kyrkje
*
Caspar David Friedrich

**Caspar David Friedrich** () var ein tysk målar som var ein leiande figur i tysk kunst på 1800-talet, og som mange reknar for å vere den fremste representanten for romantikken i målarkunsten. Caspar David Friedrich sine romantiske måleri la vekt på fridom for kjensler og fantasi. Friedrich gjorde opprør mot rasjonalismens og  klassisismens reglar.

## Måleri

Fil:Caspar David Friedrich - Frau am Strand von Rügen.jpg|Strand
Fil:Caspar David Friedrich - Zwei Männer in Betrachtung des Mondes (Metropolitan Museum of Art).jpg|Zwei Männer in Betrachtung des Mondes
Fil:CasparDavidFriedrich Der Abend.jpg|Nattemørker
Fil:Caspar David Friedrich - Kreidefelsen auf Rügen (Museum Oskar Reinhart).jpg|«Kreidefelsen auf Rügen»,  måla ca. 1818


## Bakgrunnsstoff
3 rips

***3 Rips*** er ein humoristisk teikneserie skapt av den norsk-russiske teiknaren Natalya Kochergova på initiativ frå Fonna Forlag. Den blir trykt i søndagssideformat, dvs. som ei stripe med to eller tre rader i fargar. Tekstleg assistent for serien er Roald Waktskjold, forlagssjef i Fonna. 

Konseptet og figurane blei første gongen presentert på Raptus Teikneseriefestival 2005, og dei første stripene blei vist fram på arrangementet Vossastreken i 2006. 

Den 28. oktober 2006 år debuterte serien i avisa Hallingdølen.

3 Rips heitte først **3chix**, men namnet blei endra før lanseringa i Hallingdølen, moglegvis grunna namnelikskap med den amerikanske stripeserien **Six Chix**. 

## Figurane

Serien dreier seg rundt tre venninner. Alle andre figurar, anten dei er venner, kjærastar, lærarar eller foreldre, spelar førebels ei
nokså perifer rolle.

* **Sonya**

”Smil meir til verda, og verda smiler igjen!!!”

Raudhåra, freknete Sonya er den streite i gjengen. Ho observerer meir enn ho handlar.

* **Lydia 

”Smil meir, det irriterer alle”

Den høge brunetta Lydia er meir av ein original. Ho er smart, utåtvendt og kreativ. Dessuten er ho amatøroppfinnar, og har mellom anna funne opp ein ekstra sterk tyggis som gjev enorme bobler. 

* **Natasha 

”Ikkje smil for mykje, du kan få rynker!”

Den bleike blondina Natasha er inneslutta, blir lett irritert og seier ikkje så mykje. Også ho blir rekna for å vere sær, men i motsetnad til Lydia verkar det som ho er sær med vilje.
Abruka

**Abruka** er ei øy i Austersjøen utanfor kysten av Estland i kommunen Kaarma i Saare maakond. Øya er om lag 8,78 km² med eit folketal på nesten 40. Vassvegen mellom Abruka og Roomasssare er 6 km.

Dei første nedteikningane etter busetnad på øya kom frå mellomalderen då biskopen i Saare-Lääne oppretta eit landgods for hesteavl her. Fast busetnad på øya vart det først på 1700-talet, og på det meste budde det 150 menneske på Abruka. 

Dei største naboøyane er Vahase, Kassilaid og Linnusitamaa (som bokstavleg tyder «fugleskitland» på estisk)

På neset Limbi ligg det eit fyr. Fyret er 36 meter høgt og vart bygd i 1931. 

Det er eit botanisk og zoologisk reservat på øya med eit areal på 92 ha. I 1878-1880 vart det grunnlagd ein såkalla «hjortepark» på øya, der 13 hjort vart ført her til frå Kuramaa. I dag er det framleis hjort på øya. 

På gravstaden på øya står det ein minneskross for dei som forsvann i «M/S Estonia»-ulukka i 1994. 

Bygningen i det lokale sentrumet på øya vart bygd på 1960-talet, og vert i dag brukt som feriehus. Det er òg ein campingplass med eldstad og leikeplass for ballspel. 

Ein kan kome til Abruka med båt frå hamna i Roomassaare. 

## Kjeldee

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Abruka|Abruka]]» frå ,  den 29. mars 2007.*
Aksi

**Aksi** (òg kalla *Väike-Prangli* eller *Äksi*) er øy i Finskebukta utanfor kysten av Estland med eit areal på 59 hektar. Ho dannar ei øygruppe i lag med dei nærliggande øyane Prangli og Keri. Aksi er ein del av kommunen Viimsi i Harju fylke.

Aksi er òg ein del av det verna naturlandskapet kalla Prangli. Øya har sandgrunn og er dekt med einer og bjørk.

Aksi var busett frå 1790 og fram til 1953. Då vart dei tvungen til å forlate øya av sovjetiske grensevakter. 

Familien som budde på øya heitte Aksberg. Det står eit fyr på øya som vart bygd i 1986.


Aksi loodetipu maastik vaatega lõuna suunas.JPG
Aksi, varemed.JPG
Aksi tulepaak rannalt.JPG
Aksi, väike veekogu.JPG


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aksi|Aksi]]» frå ,  den 29. mars 2007.*
Jens Esmark

**Jens Esmark** () var ein danskfødd professor i mineralogi ved Universitetet i Oslo. Han er kjend for å ha utvikla teoriar kring isbrear og istider. 

Esmark dreiv først medisinske studiar i København, men reiste seinare til Kongsberg for å studere bergvitskap. Seinare gjorde han reiser til mellom anna Sachsen, Böhmen, Ungarn og fleire andre stader. I 1797 vart han overbergamtsassessor på Kongsberg og 1802 lektor ved det bergseminaret der. I 1814 vart han utnemnd til professor i mineralogi ved universitetet i Christiania. I Sør-Noreg reiste Esmark rundt å studerte geologien i landet, og han skreiv fleire avhandlingar og ei reiseskildring, *Reise fra Christiania til Trondhjem* (1829). Han skreiv òg avhandlingar om økonomiske og teknologiske emne. 

Han var gift med Wibecke Thrane Brünnich (1778–1811). Blant barna deira var prest og mineralog Morten Thrane Esmark (1801–82) som i 1828 oppdaga *[[Thorium|thoritt]]*, og zoologiprofessor Laurits Martin Esmark (1806–84). Bror til Jens var Lauritz Esmark (1765–1842), jurist og landmålar som studerte sandflukt på Jylland.

Den engelske presten Richard Carter Smith ville på si reise i Noreg i 1838 vitje «den kjente mineralog», men fekk i stedet helse på sonen til den gamle professoren, Morten - «en intelligent ung mann som er entomolog og orintolog.»

## Fjellklatring
Esmark dreiv mykje med fjellklatring. I 1798 vart Esmark den fyrste til å bestiga Snøhetta. Same året leidde han den fyrste ekspedisjonen til Bitihorn, eit lite fjell sør i Jotunheimen. I 1810 vart han òg den fyrste på Gaustatoppen i Telemark.

## Geologi
I 1798 utvikla Esmark ein teori om at isbreane ein gong hadde vore større og tjukkare og hadde dekt mykje av Noreg samt havbotnen rundt, men han la tida til ein av dei eldste geologiske periodane ein då kjende til. Esmark var også ein viktig figur i historia og kulturarva til mineralogien og fleire nytta bergartsnamn, som sparagmitt og noritt, skriv seg frå Esmark.

## Kjelder

* Fødsels- og dødsdato frå NBL-artikkel om Esmark, skriven av Bjørn Ivar Berg.

## Bakgrunnsstoff
* Forsand 
* Foto av Datolitt
* Thorium: History 
* Fødsels- og dødsdato frå NBL-artikkel om Esmark, skriven av Bjørn Ivar Berg.
Hiiumaa

:*Sjå òg fylket [[Hiiu maakond]].*

**Hiiumaa** eller **Dagö** (estisk: *Hiiumaa*; svensk og eldre tysk: *Dagö*; eldre dansk: *Dagø*; finsk: *Hiidenmaa*) er den nest største øya i Estland med eit areal på 989&nbsp;km². Ho ligg i Austersjøen, nord for øya Saaremaa. Den største tettstaden på øya er Kärdla.

Hiiumaa er den største øya i Hiiu fylke, som vert kalla *Hiiumaa* eller *Hiiu maakond* på estisk.

## Historie
Arkeologiske spor av dei første busetnadene på Hiiumaa går tilbake til 300-talet fvt.. Dei første skrivne kjeldene omtalar øya som *Dageida* i 1228, då øya i lag med resten av Estland vart erobra av tyske krossfararar. I 1254 vart Hiiumaa delt mellom bispedømet Ösel-Wiek og Sverdbroderordenen frå Den tyske riddarordenen (som òg delvis handla på vegner av Hansaen). Øya var ein del av Sverige frå 1563 til 1710. Mesteparten av den svensktalande busetnaden emigrerte, eller vart estiske, under den russiske perioden som varte frå 1710 til den første verdskrigen, då ho var okkupert av tyske styrkar. Etter krigen vart ho ein del av av eit sjølvstendig Estland, men vart annektert av Sovjetunionen i 1940, av tyskarane i 1941, og av Sovjetunionen igjen i 1944. Ho var ein del av Sovjetunionen fram til landet kollapsa i 1991. Sidan då har øya høyrt til Estland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hiiumaa|Hiiumaa]]» frå ,  den 29. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad 
* Side om Hiiumaa 
* Bilete av kystbatteri frå den første og andre verdskrigen
Muhu

**Muhu** (på tysk *Moon* eller *Mohn*; på estisk òg kalla *Muhumaa*), er ei øy i Austersjøen ved kysten av Estland. Med eit areal på 198 km² er ho den tredje største øya i Estland, etter Saaremaa og Hiiumaa.

I lag med dei mindre naboøyane Kesselaid, Viirelaid, Võilaid og Suurlaid dannar ho Muhu kommune i Saare fylke. Kommunen har eit folketal på 1&nbsp;822 (2004) og dekkjer eit område på 206,12 km². Folketettleiken er 8,8 km². Dei største tettstadene på Muhu er Kuivastu, Liiva og Koguva.

Øya ligg like utanfor det estiske fastlandet med sundet Suur Väin i mellom, og mellom Saaremaa og Muhu ligg Väike Väin-sundet. Muhu er knytt til Saarema med vegfylling. Det er eit ferjesamband mellom Kuivastu på Muhu og Virtsu på fastlandet.

Muhu er kjend for å ha den einaste vindmølla som framleis er i drift i heile Estland, og for Slaget i Suur Väin-sundet i september-oktober 1917 mellom Russland og Tyskland.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side
* Turisme på Muhu

## Kjelde
Naissaar

**Naissaar** (svensk: *Nargö*) er ei øy i Estland. Øya ligg i Finskebukta, ca. 10&nbsp;km nord for Tallinn. Øya har eit areal på 18,6 km². Det høgaste punktet er Kunilamägi på 27 moh.

Namnet på øya tyder «Kvinneøya». Naissaar vart først busett på 1400-talet eller tidlegare. Midt på 1700-talet hadde øya vorte nykolonisert av svenske utvandrarar, og i 1858 budde 188 menneske på øya.

Dei største festningsanlegga på Naissaar stammar frå det russiske herredømet over øya før den første verdskrigen. Då vart det òg bygd ei smalspora jernbaneline mellom nord- og sørspissen av øya. Under den første verdskrigen tok russiske matrosar som gjorde mytteri, kontrollen over Naissaar, og oppretta ein kortvarig sovjetrepublikk på øya i desember 1917. Den lilte staten eksisterte til 26. februar 1918, då matrosane flydde frå øya.

Fram til den første verdskrigen var folkesetnaden på Naissaar hovudsakleg svenskspråkleg, men sidan øya ligg nær den estiske hovudstaden minka den svenskspråklege delen i takt med innflytting av estarar. Likevel utgjorde svenskane ein tredel av folkesetnaden på Naissaar i mellomkrigstida, då Estland var sjølvstendig. I 1934 budde 450 menneske på øya. Våren 1940 vart innbyggjarane på øya evakuerte då Sovjetunionen okkuperte øya og resten av Estland.

Etter den andre verdskrigen bygde Sovjetunionen opp den største minefabrikken i Austersjøområdet på Naissaar, og fram til Estland igjen vart uavhengig i 1991 var øya (i likskap med dei fleste andre øyane i Estland) strengt kontrollerte område.

I 1995 vart Naissaar gjort om til naturreservat. Øya er i dag ikkje busett, men tilgjengeleg for turistar. Den lange militære aktiviteten på øya har likevel ført til at store område av øya er ureina av oljeutslepp og tungmetall. Nokre av dei gamle, svenske trehusa på øya har vorte restaurert, og ein del av den gamle jernbanelina har òg vorte sett i stand.

Det første fyret på Naissaar vart bygd i 1788. Dagens fyr på øya er frå 1960 og har ei høgd på 47 meter.

10. august 2005 styrta eit finsk helikopter aust for Naissaar. Helikopteret var på veg frå Tallinn til Helsingfors. Alle dei 14 om bord omkom i ulukka.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Naissaar naturreservat (engelsk og estisk)
* Fyret på Naissaar  (engelsk)
Thoriumkraftverk

**Thoriumkraftverk** er ein type kjernekraftverk der torium vert nytta som brensle i staden for uran. Bruk av torium i kjernekraftverk har vore prøvd ut sidan 50-talet, men har aldri vorte utvikla til kommersiell bruk. Nokre forskarar meiner at atomreaktorar som vert drivne av torium er vesentleg tryggare enn konvensjonelle kjernekraftverk som nyttar uran eller plutonium.

Ein kan nytte torium i tradisjonelle reaktorar, men det er ikkje attraktivt økonomisk. Av dei tradisjonelle reaktorarane som er best eigna til toriumbrensle er dei som er tungtvassmodererte. 
Elles er saltsmeltereaktoren sett på som ein god kandidat til å gå på torium.

Det har òg vore foreslått å bygge såkalla underkritiske reaktorar som blir kritiske ved å tilføre eksterne nøytronar som kjem frå ei såkalla spallasjonskjelde. For å få dette til nyttar ein ein aksellerator til å produsere protonar som bombarderer eit eigna metall. I denne prosessen blir det så frigjort nøytronar som gjer reaktoren kritisk. Bruk av partikkelakselerator skal eliminere risikoen for kritikalitetsulykker, men ikkje for nedsmeltingsulykker.
I lettvassmodererte og -kjølte reaktorar er det fysisk umogleg med kritikalitetsulykker.

Ein toriumreaktor skal òg produsera langt mindre langliva radioaktivt avfall samanlikna med ein tradisjonell reaktor.

Noreg har store førekomster av torium. Fleire har difor kome med framlegg om bygging av eit slikt kraftverk i Noreg. Men det norske toriumet er vanskeleg utvinnbart i høve til det ein finn i andre land og vil neppe danne grunnlaget for energiverk i dette hundreåret.

Det norske selskapet Bergen Energi søkte våren 2006 den norske regjeringa om konsesjon for bygging av eit toriumkraftverk i Noreg. Søknaden fekk avslag etter kort tid. 

I 2007 vart det nedsett eit utval av regjeringa som greidde ut bruken av torium til energiproduksjon. 
 
## Bakgrunnsstoff
* «Norsk grunnstoff kan løse kraftkrisen» på www.apollon.uio.no
* «Utvalg skal se nærmere på bruk av thorium til energiproduksjon» på www.regjeringa.no
* «Thoriumkraft bedre enn CO2-rensing»  på www.tu.no
Kihnu

**Kihnu** er ei øy i Austersjøen, og den sjuande største øya i Estland med eit areal på 16,4 km². Øya er òg den største øya i Rigabukta.

Øya er ein del av Pärnu fylke i Estland. I lag med naboøyane dannar ho Kihnu kommune, den minste kommunen i fylket. Kihnu er ei flat øy og er berre 8,5 moh på det høgaste. 

Kihnu har 639 innbyggjarar (2004) i fire landsbyar: Lemsi, Linaküla, Rootsiküla og Sääre. Ein kan nå Kihnu med ferje frå Pärnu eller med fly. Om vinteren er det jamvel råd å gå til øya på isen.

## Kultur
Vottane frå Kihnu og dei stripete skjørta er kjende i fleire land, hovudsakleg blant handverkarar og forskarar. 

UNESCO utropte kulturområda og tradisjonane på Kihnu til eit Meisterverk av mennesket si muntlege og immaterielle arv den 7. november 2003.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kihnu|Kihnu]]» frå ,  den 29. mars 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Kihnu.ee
* Kihnu på unesco.ee
Osmussaar

**Osmussaar** (svensk: *Odensholm*) er ei øy i Estland. Øya ligg 7,5 km utanfor fastlandet, og høyrer til Noarootsi kommune og Lääne fylke. Osmussaar har eit areal på 4,69 km².

Osmussaar er kalla opp etter den norrøne guden Odin, som etter segna skal liggje gravlagd på øya. Før den andre verdskrigen budde 130 menneske på øya, dei fleste av dei etniske svenskar. Då Sovjetunionen overtok øya og bygde marinebase der i 1940, vart alle innbyggjarane tvangsflytta til Vormsi. Øya var det siste området i Estland som vart overgjeve til tyskarane då dei okkuperte landet under den andre verdskrigen. Under den tyske okkupasjonen flytta svenskene tilbake, men dei måtte igjen dra frå øya då den tyske okkupasjonen tok slutt.

I dag er Osmussaar naturvernområde.


Osmussaar. Lighthouse..jpg
Osmussaare pokud.JPG
Osmussaar. 21..jpg
Osmussaare edelanurk.JPG
Storhamne laht. Osmussaare lõunaküljel.JPG
Osmussaar. 26.jpg
Osmussaare põhjakülg.jpg


## Bakgrunnsstoff
* Reisebrev frå Osmussaar (engelsk)
* Fyret på Osmussaar (engelsk)
* Odensholm en pärla i Östersjön (svensk)
Piirissaar

**Piirissaar** er ei øy i innsjøen Peipus i Estland og Tartu maakond. 

Piirissar er den største øya i Peipus med ein storleik på 7,8 km². Ho ligg om lag 15 km frå munningen til elva Emajõgi, og berre 1-2 meter over havnivå. 

Øya vart ført permanent busett under Den store nordiske krigen av ei gruppe ortodokse gamaltruande, som rømde frå dei religiøse reformene til patriark Nikon i Moskva og innskriving i militæret. Dei fleste av innbyggjarane på øya høyrer framleis til denne truvedkjenninga. Tyske Luftwaffe skapte store øydeleggingar på øya i februar 1944. 

Tre landsbyar ligg på øya, Piiri, Saare og Tooni, og dannar kommunen Piirissaare. Folketalet har falle frå om lag 700 i 1920 til 86 i 2006. Dei som er igjen lever stort sett av fiske og dyrking av lauk. 

Piirissaar har vore eit naturreservat og ein del av Natura 2000-planen sidan 1991.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Piirissaar|Piirissaar]]» frå ,  den 29. mars 2007.*
Tor B. Jørgensen

**Tor Berger Jørgensen** () er ein norsk prest som var biskop i Sør-Hålogaland bispedømme frå januar 2007 til utgangen av 2015. 

Tor Jørgensen studerte teologi ved Misjonshøgskolen i Stavanger og Menighetsfakultetet i Oslo og vart cand.theol. i 1972. Han vart ordinert 21. januar 1973 i Gamle Aker kyrkje. Han gifta seg med Anne Marie Berger frå Frogner i Sørum 4. august 1973.

Han har tidlegare arbeidd som vernepliktig feltprest, før han i 1974 reiste til Japan for misjonsteneste for Det norske Misjonsselskap og Kinki Evangelisk-Lutherske kyrkje. Der gjorde han teneste frå 1974 til 1980 og frå 1983 til 1989, dei siste åra som professor i kyrkjehistorie ved Kobe Lutherske Teologiske Seminar. I perioden 1980-1983 var han stipendiat i kyrkjehistorie.

Frå 1989 arbeidde han ved hovudkvarteret til Det norske Misjonsselskap, frå 1991 til 1999 som generalsekretær. 30. januar 2000 vart han innsett som domprost i Bodø. 28. januar 2007 vart han ordinert som biskop Sør-Hålogaland.

I 2000 endra Jørgensen syn om homofile si stilling i kyrkja og har sidan vore mellom dei mest liberale i dette synet. Jørgensen var òg kandidat som biskop i Oslo bispedømme i 2005, då Ole Christian Kvarme vart vald. Ei knapp veke før han skulle vigslast til biskop 28. januar 2007 sa han til *[[Aftenposten]]* at han gjekk inn for at det skulle innførast eit eige ritual i kyrkja for homofile par som inngjekk partnerskap.

Den 8. januar 2009 prestevigde biskop Jørgensen ein person som var sambuar. Ordinasjonen var historisk ettersom ein aldri tidlegare hadde ordinert nokon som levde ope som sambuar til prest i Den norske kyrkja før. Dette var også i strid med reglane til kyrkja, slåttfast i 1995. Både preses i bispekollegiet, biskop Olav Skjevesland, og leiaren i Kyrkjerådet Nils-Tore Andersen tok avstand frå at biskop Jørgensen sette til side retningslinene.  

5. oktober 2019 vart Tor B. Jørgensen innsett som biskop for Den lutherske kyrkja i Storbritannia; dette er eit ulønna verv.
## Utgjevingar
* *Glede i grått* (1984), frå Japan
* Om Japan i *Det Norske Misjonsselskaps jubileumshistorie* (1992).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Kyrkja si internettside
Saaremaa

:*Sjå òg fylket [[Saare maakond]].*

**Saaremaa** eller **Ösel** (estisk: *Saaremaa*; svensk og eldre tysk: *Ösel*; eldre dansk: *Øsel*) er den største øya i Estland. Øya ligg i Austersjøen, sør for øya Hiiumaa. Saaremaa har eit areal på 2&nbsp;673 km². Administrasjonssentrum på øya er byen Kuressaare med 15&nbsp;000 innbyggjarar. Heile øya har om lag 39&nbsp;000 innbyggjarar.

Saaremaa er hovudøya i Saare maakond. Fylket omfattar òg Muhu, Vilsandi, Abruka, Ruhnu og fleire andre, mindre øyar. Namnet Saarema tyder «Øyland».

## Historie
Arkeologiske funn viser at Saaremaa har vore busett i minst 5000 år. I dei gamle skandinaviske sogene vart øya kalla *Eysysla*, som betyr det same som øyas estiske namn.

I 1645 overtok Sverige øya frå Danmark etter freden i Brömsebro. I 1721 vart Saaremaa saman med resten av det svenske Estland avstått til det russiske imperiet ved Freden i Nystad.

Tyskland okkuperte Saaremaa og dei andre estiske øyane i oktober 1917 og fram til slutten av den første verdskrigen. Etter Oktoberrevolusjonen og då det russiske imperiet fall vart Estland sjølvstendig, men ved Molotov–Ribbentrop-pakta i juni 1940 vart Estland okkupert av Sovjetunionen. I 1941 okkuperte Tyskland igjen dei estiske øyane, og var der til Den raude arméen kasta dei ut i november 1944.

Deportasjon av tyskarar og russarar og utflytting av etniske svensker under den andre verdskrigen gjorde at folketalet på Saaremaa sokk med over 30 %, frå 56&nbsp;000 i 1939 til 38&nbsp;000 i 1945. Folketalet har halde seg relativt stabilt sidan.

20. august 1991 vart Estland igjen sjølvstendig, då Sovjetunionen braut saman.

## Natur

Saaremaa har eit relativt mildt klima og variert jordsmonn, og øya har difor eit rikt planteliv. Om lag 40 % av øya er dekt av skog.

Av dyrelivet på Saaremaa er sel-bestanden viktig. Mange trekkfuglar rastar på øya om våren og hausten. Men Saaremaa og dei andre øyane har eit noko fattigare dyreliv enn fastlandet i Estland.

Ein spesiell attraksjon på øya er Kaali-kratera, ei gruppe på ni meteor-krater som vart til for om lag 4000 år sidan. Det største av kratera er 110 meter i diameter og er fylt med vatn. Vatnet er kjent som Kaalisjøen (Kaali järv).

Saaremaa er ei ganske flat øy, og det høgaste punktet er berre 54 moh.

## Kommunikasjon

Frå Virtsu på fastlandet går det ferje til Kuivastu på øya Muhu, som er knytt saman med Saarema med ei vegfylling. Det går òg ferje mellom Triigi på Saarema og Sõru på øya Hiiumaa.

Det går rutebussar til Saaremaa frå Tallinn, Pärnu og Tartu på fastlandet.

Kuressaare har ein flyplass med flysamband til Tallinn, Ruhnu og Stockholm.

Planar om eit fast vegsamband til Saarema med anten tunnel eller bru er under utarbeiding. Prosjektet vil koste minst 175 millionar euro og tidlegast vere ferdig i 2014.

## Bakgrunnsstoff
* Saaremaa.ee  (engelsk og estisk)
Vilsandi

**Vilsandi** er ei øy i Estland. Øya ligg vest for Saaremaa i Austersjøen. Vilsandi har eit areal på om lag 9 km². Ho er den vestlegaste busette øya i Estland, med eit innbyggjartal på rundt 30. Øya er ein del av kommunen Kihelkonna vald i Saare maakond.

Vilsandi oppstod for berre om lag 350 år sidan, då fleire mindre øyar voks saman på grunn av landhevinga etter siste istid. Visst havet held fram å søkke, vil Vilsandi til slutt òg vekse saman med Saaremaa. Vilsandi vart busett først på 1700-talet, då bønder frå Saaremaa flytta ut på øya. På det meste budde nesten 200 menneske på Vilsandi.

Nordvest på øya finst eit fyr frå 1809. I 1910 vart eit av dei første fuglevernområda i Austersjøen oppretta på og rundt Vilsandi. Verneområdet vart i 1993 gjort om til nasjonalpark. Økosystemet i området er svært sårbart på grunn av at mange trekkfuglar hekkar og raster der. Jakt på fugl er forbode i nasjonalparken. Nasjonalparken er eit populært område for turistar, ikkje berre for estlendarar, men òg for finnar, som vitjar Estland i stadig større mengder.

Vilsandi kan ein nå med båt frå Papisaare på Saaremaa. Det er òg mogleg å køyre med jeep eller vade til øya ved lågvatn.


Vilsandi tuletorn 2005.JPG
Vilsandi merepäästejaama paadikuur 2012.jpg
Old farmhouse on Vilsandi.jpg|
Tolli talu Vilsandi saarel.JPG
Tuulik Vilsandi saarel.JPG 


## Bakgrunnsstoff
* Informasjon om Vilsandi og nasjonalparken på Saaremaa si offisielle side  (engelsk)
* Kart over Vilsandi
* Fyret på Vilsandi  (engelsk)
Vormsi

**Vormsi** (svensk *Ormsö*) er den fjerde største øya i Estland. Øya ligg i Austersjøen, mellom Hiiumaa og halvøya Noarootsi på fastlandet. Vormsi har eit areal på 92 km² og om lag 350 innbyggjarar. Øya utgjer ein kommune i fylket Lääne maakond.

Før den andre verdskrigen var Vormsi eit av dei viktigaste svenskspråklege områda i Estland. Øya har vore busett minst sidan 1200-talet, for det meste av svenskar. Før den siste verdskrigen var folketalet på øya oppe i 3000. Men under den andre verdskrigen vart nesten alle dei etniske svenskane på øya, saman med andre etniske svenskar i Estland, evakuerte til Sverige.

Den svenske språkarven kan ein framleis sjå i mange stadnamn på Vormsi, som Hullo, Sviby, Söderby, Norrby, Diby, Rälby, Borrby, Kärrslätt, Saxby og Busby. Det svenske namnet på øya, Ormsö, skal kome av vikinghovdingen Orm.

Vormsi har ferjesamband til Rohuküla på fastlandet.

## Bakgrunnsstoff
* Vormsi (estisk)
* Den Andra Stranden - om svensk historie i Baltikum
Peipus

**Peipus** (estisk *Peipsi järv*, russisk *Чудское озеро*, *Tsjudskoje ozero*) er ein stor innsjø på grensa mellom Estland og Russland.

Peipus er den fjerde største innsjøen i Europa, med eit areal på 3&nbsp;555 km². Berre Ladoga, Onega og Vänern er større i Europa.

Sjøen har tre delar: Ein større del, kjend under namnet Peipus, ein mindre del, Pihkva/Pskov, og eit sund mellom desse, Lämmi/Tjoploje.

Peipus er ein grunn innsjø, med største djupn på 15 meter og ei middeldjupn på 7 meter. 
Sjøbotnen er for det meste gråfarga mudder, men er sandete i sør.

Fiskelivet i sjøen er rikt, men sjøen er ureina etter utslepp i Sovjet-tida.

Elva Emajõgi munnar ut i Peipus frå Võrtsjärv i vest. I nord renn Narvaelva ut av Peipus og til havet i Finskebukta.

Sjøen er frosen rundt seks månader i året.
I 1242 var den islagde innsjøen åstad for Slaget ved Peipus (kjend i Russland som «slaget på isen») mellom Den tyske riddarordenen og folk frå Novgorod under Aleksandr Nevskij.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* livinglakes.com om Peipus og Võrtsjärv 
* Peipsi Infokeskus Estisk nettside med turistinformasjon
Saadjärv

**Saadjärv** er ein innsjø sentralt og aust i Estland med eit areal på 7,08 km². Innsjøen ligg om lag 53 meter over havnivå.
Ülemistesjøen

**Ülemistesjøen** (estisk *Ülemiste järv*) er den største innsjøen nær Tallinn, hovudstaden i Estland. Ülemistesjøen er vatnet som det meste av byen får drikkevatnet sitt frå. Innsjøen får mest vatn frå elvene Kurna og Pirita (via Vaskjala-Ülemiste -kanalen).

Tallinn flyplass ligg ved austsida av innsjøen, og luftfartøy tar ofte av og landar over vatnet. Flyplassen har nødvendig utstyr for raskt å kunne taue ut fly som styrar i innsjøen.

## Mytologi
I innsjøen ligg det ein stein kalla *Lindakivi*. I estisk mytologi seier ein at steinen var ein av steinane Linda bar til Kalev si grav ved Toompea, men som fall ut av forkledet hennar. Ho sat seg på steinen og gret, og slik vart dermed innsjøen danna.

Ei anna segn er at «Gamle Ülemiste» bur i innsjøen. Dersom nokon møter han, skal han visstnok spørre: «Er Tallinn klar no?». Og om personen då svarer «ja», så vil han flaume over byen. Så det rette svaret vil altså vere «Nei, det er mykje som enno må gjerast».

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Ülemiste|Lake Ülemiste]]» frå ,  den 29. mars 2007.*
Viljandisjøen

**Viljandisjøen** er ein innsjø i Viljandi fylke i Estland. Han ligg ved sida av byen Viljandi. Innsjøen har eit areal på 1,58 km².
Võrtsjärv

**Võrtsjärv** (tysk *Wirzsee*) er ein innsjø sør i Estland med eit areal på 270&nbsp;km². Den grunne sjøen ligg 33,7 moh. Elva Emajõgi renn frå Võrtsjärv til Peipus.

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon i Võrtsjärv
Emajõgi

**Emajõgi** (tysk Embach; latvisk Mētra) er ei elv i Estland, som renn mellom innsjøane Võrtsjärv og Peipus igjennom Tartu fylke og byen Tartu. Ho har ei lengd på 101 km. Namnet Emajõgi tyder «Moder elv» på estisk.

Emajõgi vert stundom kalla **Suur Emajõgi** (Store Emajõgi), for å skilje den frå Väike Emajõgi (Litle Emajõgi), ei anna elv som renn i den sørlege enden av Võrtsjärv.

## Bakgrunnsstoff
* Generell informasjon om Emajõgi
Kasari

**Kasari** (estisk *Kasari jõgi*) er ei elv vest i Estland. Ho har ei lengd på 112 km, og munnar ut i Matsalubukta, som er ein del av Väinameri i Austersjøen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kasari (river)|Kasari (river)]]» frå ,  den 29. mars 2007.*
Narvaelva

**Narva** (estisk *Narva jõgi*) eller **Narova** er ei elv som renn langs grensa mellom Estland og Russland. Ho har sitt utspring frå innsjøen Peipus, og renn gjennom byane Narva/Ivangorod og Narva-Jõesuu, og ut i Narvabukta, som er ein del av Finskebukta i Austersjøen. Narvareservoaret er ein kunstig innsjø (191 km²), som vart oppretta i 1956. Lengda på elva er 77 km, og har ei gjennomsnittleg breidd på 300 meter og ei djupn på 5 meter. Den største sideelva hennar er Pljussa.

Elva har gjeve namn til Narva-kulturen.
Pärnuelva

**Pärnu** (estisk *Pärnu jõgi*) er ei elv i Estland. Ho er den nest lengste elva i Estland med ei lengd på 144&nbsp;km. Ho har sitt utspring sentralt i Estland nær landsbyen Roosna-Alliku. Elva renn frå her vestover mot byen Pärnu, som har gjeve namn til elva, før ho munnar ut i Rigabukta og Austersjøen.

Elva har fleire sideelvar, mellom anna Lintsi, Käru, Vändra og Sauga frå høgre, og Navesti og Reiu frå venstre.
Suur Munamägi

**Suur Munamägi** («Store eggfjell») er den høgaste toppen i Estland og Baltikum med ei høgd på 318 moh. Han ligg ved landsbyen Haanja i Võru fylke i det søraustlege hjørnet av Estland, nær grensa til Latvia og Russland. På toppen er det bygd eit 29 meter høgt observasjonstårn, som ein må betale for å kome til topps i. Tårnet vart bygd i 1939, og påbygd i 1969. 

Det blå/svart/kvite estiske flagget vart heist på Suur Munamägi 1. juli 1987, over 4 år før Estland vart sjølvstendig.
Tassos Papadopoulos

**Tassos Nikolaou Papadopoulos** () er ein kypriotisk politikar frå Levkosía. Papadopoulos var president på Kypros frå 28. februar 2003 til 28. februar 2008.

Papadopoulos leia sentrumspartiet Dimokratiko Komma (*Det demokratiske partiet*). Han vart vald til president 16. februar 2003 med 51,5 % av røystene i første valomgang, framfor den sitjande presidenten Glavkos Kliridis. Papadopoulos oppmoda i 2004 folket til å røysta «nei» i folkerøystinga om SN sin fredsplan for Kypros, og det vart òg eit nei-fleirtal. Ved presidentvalet 17. februar 2008 kom han på tredje plass i første runde med 31,8 % av røystene, og måtte dermed gå av som president.