open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mormor

**Mormor** er ei nemning på ein person som er mor til eins eiga mor. Eller mor til nokon andre si mor. Ei mormor er også bestemor.

Ordet kjem frå norrønt *móðurmóðir*. På 1700-talet fekk ordet sterk konkurranse frå ordet bestemor, som, i likskap med «godmor», kan tyde både farmor og mormor. Ei undersøking frå 2005 viste at dei spesifikke slektsskapsorda (farmor, mormor) enno vert meir brukte enn dei meir generelle, spesielt i bymål. 

I mange samfunn er mormora ofte den av besteforeldrene ungar har dei næraste banda med. Dette heng saman med at mora gjerne er den som gjev hovudomsorga. Ungane føler seg særs knytte til mora, som igjen er mest knytt til si mor. Barnebarna får dermed mest kontakt og tettast band med mormora.

## Kjende mormødre
* *Mormor* til dei åtte ungane i fleire av bøkene til Anne-Cath. Vestly

## Sjå òg
* Familie

### Referansar
Air Canada

**Air Canada** er eit canadisk flyselskap med hovudkvarter i Montreal i Quebec. Selskapet brukar IATA-koden AC og er medlem av Star Alliance.

## Historie
Air Canada vart danna som eit dotterselskap av Canadian National Railways i september 1937 under namnet Trans-Canada Airlines. Den fyrste flyginga gjekk frå Vancouver til Seattle. Selskapet skifta namn til Air Canada i 1965 og vart eit sjølvstendig, statleg føretak på slutten av 70-talet. I 2000 overtok selskapet Canadian Airlines som på den tida var det nest største flyselskapet i Canada. Selskapet hamna i finansielle problem, og i april 2003 søkte det beskytting mot kreditorane (konkursvern). Vernet vart heva i september 2004 og selskapet tilhøyrer no ACE Aviation Holdings Inc.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Metropol TV

**Metropol TV** var ein lokal fjernsynskanal for Oslo, men kunne sjåast i store delar av landet gjennom diverse kabelfjernsynstilbud. Kanalen vart starta i 1999 og gjekk konkurs i 2002.
Vinter-OL 1976

**Vinter-OL 1976** vart arrangert i Innsbruck i Austerrike. Leikane var fyrst vortne tildelt Denver i Colorado i USA, men uro kring kostnadsauke og miljøproblem fekk innbyggjarane til å røyste mot OL-planane. Dermed bad IOK vertsbyen for Vinter-OL 1964 om å trå til på nytt.
Sovjetunionen vart beste nasjon med heile tretten gullmedaljar. Noreg tok tre gullmedaljar. Sten Stensen og Jan Egil Storholt vann kvar seg 5000 og 1500 meter på skøytebana, og Ivar Formo vann femmila i langrenn.

Norsk flaggberar under opningsseremonien var Pål Tyldum, som deltok i langrenn.

## Idrettsgreiner

## Medaljestatistikk
Wiener-internasjonalen

**Wiener-internasjonalen** var ei internasjonal samanslutning av venstresosialistar som hadde forlate Andre Internasjonalen eller ikkje ville gjenopplive han, og som heller ikkje ville slutte seg til Tredje Internasjonalen. Den blei også kalla «To-og-ein-halv-internasjonalen», men det offisielle namnet var «Den internasjonale samanslutninga av sosialistiske parti». Organisasjonen blei danna i Wien i 1921.

Initiativet til danninga av organisasjonen kom frå Det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland, det britiske Independent Labour Party og sosialdemokratane i Sveits. Blant dei andre medlemspartia kan nemnast det austerrikske sosialdemokratiske partiet SDAP, som med sin austromarxistiske teoretiske styrke og sterke stilling i landet fekk leiarposisjonen i rørsla, Det amerikanske sosialistpartiet, det jødiske Bund og dei russiske mensjevikane.

I 1922 blei det gjort eit forsøk på å sameine alle tre internasjonalane, på eit felles møte i Berlin. Dette mislukkast, men året etter, i 1923, gjekk Wiener-internasjonalen saman med den gjenoppliva Andre Internasjonalen til den *Sosialistiske Arbeidar-Internasjonalen* SAI.

## Kjelder
2012

**2012** (romartal MMXII) var eit skotår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 13. januar: Cruiseskipet «Costa Concordia» forliste ved den italienske øya Giglio.
* mai: Presidentval i Frankrike
** 20. mai: Ringsolformørking
* 27. juli: Opninga av sommar-OL 2012 i London i England.
* 6. november: Presidentval i USA.
* 21. desember: Den siste dagen i den mesoamerikanske kalenderen. I fylgje Mayafolket er dette den siste dagen i denne tidsalderen.

### Noreg

## Fødde

* 24. januar: Prinsesse Athena av Danmark
* 23. februar: Prinsesse Estelle av Sverige

## Døde

* 2. januar: Ambjørg Sælthun, norsk politikar  
* 4. januar: Totti Bergh, norsk musikar 
* 12. januar: Rauf Denktaş, tyrkiskkypriotisk politikar 
* 14. januar: Lasse Kolstad, norsk skodespelar og songar
* 16. januar: Gustav Leonhardt, nederlandsk dirigent 
* 17. januar: Tom Tellefsen, norsk skodespelar
* 19. januar: Are Frode Søholt, diktar 
* 20. januar: Etta James, amerikansk songar
* 20. januar: Jiří Raška, tsjekkisk skihoppar
* 24. januar: Arild Haaland, norsk filosof
* 25. januar: Stig Sæterbakken, norsk forfattar
* 1. februar: Ingolf Mork, norsk skihoppar
* 1. februar: Wisława Szymborska, polsk lyrikar og nobelprisvinnar i litteratur
* 11. februar: Siri Bjerke, norsk tidlegare minster
* 11. februar: Whitney Houston, amerikansk songar
* 16. februar: Reidar T. Larsen, politikar (SV/NKP) 
* 18. februar: Roald Aas, skeiseløpar 
* 20. februar: Knut Torbjørn Eggen, fotballspelar og -trenar )
* 21. februar: Andreas Lunnan, journalist og musikar 
* 29. januar: Oscar Luigi Scalfaro, italiensk politikar, president i Italia 1992-99 
* 21. mars: Kåre Tveter, norsk målar
* 4. april: Anne Karin Elstad, norsk forfattar 
* 16. april: Andreas Lunnan, norsk programleiar
* 18. april: Åge Storhaug, norsk turnar
* 19. april: Levon Helm, amerikansk rockemusikar, tidlegare medlem i The Band
* 28. april: Matilde Camus, spansk forfattar og lyrikar
* 30. april: Alexander Dale Oen, norsk symjar, regjerande verdsmeister på 100 m brystsymjing
* 10. mai: Gunnar «Kjakan» Sønsteby, norsk motstandsmann
* 15. mai: Carlos Fuentes, meksikansk forfattar 
* 17. mai: Donna Summer, amerikansk songar
* 20. mai: Robin Gibb, britisk musikar 
* 20. mai: Svenn Stray, norsk politikar
* 5. juni: Ray Bradbury, amerikansk forfattar
* 25. august: Neil Armstrong, amerikansk astronaut, fyrste mann på månen
* 3. november: Anne-Lise Berntsen, norsk operasongar
* 3. november: Odd Børretzen, norsk forfattar, illustratør og songar 
* 15. november: Frode Thingnæs, norsk jazzmusikar
* 5. desember: Oscar Niemeyer, brasiliansk arkitekt 
* 5. desember: Dave Brubeck, amerikansk jazzpianist og komponist 
* 10. desember: Iajuddin Ahmed, bangladeshisk politikar, president 2002-09 
* 11. desember: Ravi Shankar, indisk musikar
2022

**2022** (romartal MMXXII) er eit normalår som byrjar på ein laurdag i den gregorianske kalenderen.

Året er erklært som internasjonalt år for handverkar-fiskeri og akvakultur og internasjonalt år for glas av SN.

## Hendingar

### Utlandet
* 4.-20. februar: Tilskipinga av vinter-OL 2022, dei 24. olympiske vinterleikane, i Beijing..
* 24. februar: Russland invaderte Ukraina.

## Døde

* 6. januar: Sidney Poitier, bahamansk-amerikansk skodespelar, aktivist og ambassadør
* 9 januar: Toshiki Kaifu, tidlegare statsminister av Japan
* 11. januar: Ernest Shonekan, tidlegare leiar av Nigeria
* 12. januar: Ronnie Spector, amerikansk songar
* 16. januar: Ibrahim Boubacar Keïta, tidlegare president og statsminister av Mali
* 2. februar: Monica Vitti, italiensk skodespelar
*10. februar: Sir Manuel Esquivel, tidlegare statsminister av Belize
* 22. februar: Mark Lanegan, amerikansk musikar og forfattar
* 23. mars: Madeleine Albright, USA-amerikansk politikar
* 8. juli: José Eduardo dos Santos, tidlegare president i Angola
** Shinzo Abe, tidlegare statsminister i Japan (attentat)

## Kjelder
2026

**2026** er eit normalår som byrjar på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Tilskipinga av vinter-OL 2026, dei 25. olympiske vinterleikane.
* Forventa fullføring av Sagrada Familia i Barcelona.

### Noreg
2030

**2030** er eit normalår som byrjar på ein tysdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Tilskipinga av vinter-OL 2030, dei 26. olympiske vinterleikane.
* Bursdagssongen «Happy Birthday To You» blir fri for opphavsrett igjen i følgje amerikansk patentlovgjeving (i 2005).

### Noreg
2016

**2016** (romartal MMXVI) var eit skotår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen.

2016 var utnemnd av SN til internasjonalt år for belgfrukter.

## Hendingar

### Utlandet
* 5.-21. august: Sommar-OL 2016. Dei 31. olympiske sommarleikane blei haldne i Rio de Janeiro i Brasil.
* 7.-18. september: Paralympiske sommarleikar blei skipa til i Rio de Janeiro i Brasil.
* 8. november: Presidentval i USA.
### Noreg
* Sarpsborg fyller 1000 år
* 12.-21. februar - Vinter-OL for ungdom 2016 vart halde på Hamar, Gjøvik, Øyer, Oslo og Lillehammer

## Fødde
* 2. mars: Oscar av Sverige
* 19. april: Alexander av Sverige

## Døde

* 10. januar: David Bowie, engelsk artist
* 10. januar: Bård Breivik, norsk skulptør
* 11. januar: Berge Furre, norsk histrikar og politikar
* 24. januar: Fredrik Barth, norsk sosialantrpolog
* 10. februar: Jakob Aano, norsk politikar 
* 16. februar: Umberto Eco, italiensk forfattar 
* 20. mars: Anker Jørgensen, dansk statsminister
* 24. mars: Johan Cruijff, nederlandsk fotballspelar
* 31. mars: Hans-Dietrich Genscher,  tysk politikar
* 21. april: Prince, USA-amerikansk musikar
* 24. april: Eva Jensen, norsk forfattar
* 2. juli: Elie Wiesel, rumensk-amerikansk forfattar og nobelprisvinnar
* 23. juli: Thorbjörn Fälldin, svensk statsminister
* 22. august: Per Lønning, norsk biskop
* 16. august: João Havelange, brasiliansk fotballeiar 
* 22. august: Toots Thielemans, belgisk jazzmusikar
* 23. august: Berit Mørdre, norsk langrennsløpar
* 24. august: Walter Scheel, tysk forbundspresident 
* 25. august: James Cronin, amerikansk fysikar og nobelprisvinnar 
* 26. august: Harald Grønningen, norsk langrennsløpar 
* 29. august: Gene Wilder, amerikansk skodespelar
* 25. desember: George Michael, britisk musikar
* 25. desember: Vera Rubin, amerikansk astronom
* 27. desember: Carrie Fisher, amerikansk skodespelar

## Kjelder
2020

**2020** var eit skotår som starta på ein onsdag.

## Hendingar

### Utlandet
* 3. november: Planlagd president- og kongressval i USA.

* Tilskipinga av sommar-OL 2020, dei 32. olympiske sommarleikane. Det skal arrangerast i Tokyo.
* Den forbodne byen i Beijing skal vera ferdig restaurert. 
* Etter planen skal alle atomkraftverk i Tyskland vera stengde i løpet av dette året.

### Noreg
* Reform av fylke og kommunar: 119 kommunar blei slåtte saman til 47 nye kommunar, og talet på fylke blei redusert frå 19 til 11. Dei nye fylka som blei oppretta var Agder, Innlandet, Vestfold og Telemark, Vestland, Viken og Troms og Finnmark.

## Fødde

* 19. mars: Jigme Ugyen Wangchuck, bhutansk kongsson
* 10. mai: Prins Charles av Luxembourg (2020), luxembourgsk tronarving
* 26. oktober: Molly Gibson, barn utvikla frå eit 27 år gammalt frose embryo, verdas eldste.

## Døde

* 25. januar: Tor Obrestad, norsk diktar
* 8. mars: Markoosie Patsauq, kanadisk inuittisk forfattar
* 17. april: Astrid Gjertsen, norsk politikar
* 31. august: Pranab Mukherjee, indisk president
* 6. desember: Tabaré Vázquez, uruguayansk president
## Kjelder
2024

**2024** (romartal MMXXIV) var eit skotår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*1. januar:
** I USA gjekk opphavsretten til bøker, filmar og andre verk gjevne ut i 1928 ut, slik at mellom anna dei fyrste teiknefilmane med Mikke Mus og Minnie Mus fall i det fri.
**Bulgaria er venta å ta i bruk euro som valuta.

* 8. april: Total solformørking som ein kan sjå i det sentrale Stillehavet, nord i Mexico, aust og sentralt i USA, søraust i Canada og nord i Atlanterhavet.
* 2. oktober: Solformørking synleg over Stillehavet.

* Tilskipinga av sommar-OL 2024, dei 33. olympiske sommarleikane i Paris i Frankrike.

### Noreg
*1. januar:
**Storfylka Viken, Vestfold og Telemark og  Troms og Finnmark vart oppløyste.

## Kjelder
2028

**2028** er eit skotår som byrjar på ein laurdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 26. oktober: Det er venta at asteroiden (35396) 1997 XF₁₁ skal passera nær jorda.
* Tilskipinga av sommar-OL 2028, dei 34. olympiske sommarleikane.

### Noreg
2032

**2032** er eit skotår som byrjar på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar
* 13. november: Merkurpassasje
* J002E3, ein del av Apollo 12-raketten Saturn V, er venta tilbake i krinsløp rundt Jorda.

### Utlandet
* Skipinga av sommar-OL 2032, dei 35. olympiske sommarleikane.

### Noreg
Liberalistisk Ungdom

**Liberalistisk Ungdom** er ungdomspartiet til Det Liberale Folkepartiet.

## Organisasjon
Organisasjonen vart stifta 19. mai 2004 under namnet Det Liberale Folkepartiets Ungdom, men det konstituerande landsmøtet i januar 2005 vedtok at namnet skulle vere Liberalistisk Ungdom. Øvre aldersgrense er 25 år.

## Tidlegare leiarar
* 2004–2007: Lasse K. Lien
* 2007– : Lei Yang

## Bakgrunnsstoff
*
Epimethevs

**Epimethevs** var ein av titanane i gresk mytologi. Han var son av Iapetos og bror til Prometevs og Atlas; «Epimethevs» (Επιμηθεύς) er gresk for «etterpåklokskap».

Han var ansvarleg for å gi ein positiv eigenskap til alle dyr, men når turen kom til mennesket var det ingenting igjen å gi. Broren Prometevs stal då eld frå Zevs og gav til menneska. Som straff skapte Zevs Pandora til Epimethevs, vel vitande at han ville forelske seg i henne tross åtvaringane frå den smartare broren. Prometevs sa til Epimethevs at han aldri måtte ta imot gåver frå dei olympiske gudane («Prometevs» tyder «forsyn»).

Epimethevs og Pandora var gift. Pandora fekk ei eske frå Hermes og hadde fått beskjed om at ho aldri måtte opne henne. Men, Hermes gav Pandora au *nysgjerrigheita*, og ho opna eska likevel, og dermed slapp ho ut alle problema til menneskeslekta. Ho lokte eska akkurat i tide til å halde ein siste ting igjen, håpet. Så i vonde tider har alltid menneska von.

Dattera til Epimethevs og Pandora var Pyrrha, som gifta seg med Deucalion og var ein av dei to som overlevde flaumen.
Bestemor

**Bestemor** er ei nemning på mor til kvar av nokon sine foreldre, altså både mormor og farmor.

## Ordsoge

Ordet kom inn i norsk frå lågtysk eller nederlandsk på 1700-talet. Det har særleg fortrengt ord som 'godmor'. Ei undersøking frå 2005 viste at dei spesifikke slektsskapsorda (farmor, mormor) enno vert meir brukte enn dei meir generelle, spesielt i bymål.

## Tyding
Bestemødrer kan ha ein viktig rolle i oppseding av barnebarn, anten som støttespelar til foreldra eller som hovudomsorgsgjevar. «Bestemorhypotesen», som blei lagt fram på 1950-talet, føreslo at føremonene med bestemødrer for ei sosial gruppe er så viktig at menopausen, det at kvinner som regel ikkje får barn etter ein viss alder, kunne ha kome fram gjennom evolusjon.

I tillegg til menneske har også kvalar bestemødrer – eldre hokvalar som har nære band med kalvar. Det er også funne døme på bestemoromsorg hjå andre primatar, som japansk makak.

## Bestemødrer i kulturen
Ei bestemor speler ein viktig, men lite aktiv rolle i eventyret om Raudhette og ulven.

I ei rekkje austeuropeiske folkeeventyr finst ein heksefigur med «Baba» ('gammal kone' eller 'bestemor') som del av namnet. Den best kjende forma er russiske Baba Jaga.

Den kjende tsjekkiske boka *Babička* ('Bestemora') av Božena Němcová frå 1855 har ei bestemor i hovudrolla.

I norsk litteratur opptrer fleire bestemødrer i verket til Anne-Cath. Vestly, med særleg «Mormor» til dei åtte ungane som ein tydeleg figur.

## Kjelder

*
*Mor og Far til besteforeldre
* Victoria Gill, Whales and humans linked by 'helpful grandmothers' (2 July 2010) bbc.co.uk
*Matt Walker, Grandmother monkeys care for baby (23 November 2009) Earth News, bbc.co.uk


### Fotnotar

## Anna
*Akkalasamisk språk blir òg kalla *bestemorsamisk*.

## Bakgrunnsstoff
*Besteforeldre.no
*Traditional, Enlightened and Empowered Grandmothers ved Grandmother Connections
Farmor

**Farmor** er ei nemning på ei kvinne som er mor til nokon sin far. Ordet vert òg bruka som tiltaleord når ein vil ha merksemd frå mora til faren sin. 

Ordet har røter i gammalnorsk, men fekk på 1700-talet sterk konkurranse frå ordet «bestemor», som, i likskap med «godmor», kan tyde både farmor og mormor.  Ei undersøking frå 2005 viste at dei spesifikke slektsskapsorda (farmor, mormor) enno vert meir brukte enn dei meir generelle, spesielt i bymål. 

### Kjelder
Parson russellterrier

**Parson russellterrier** er ein hunderase som høyrer til terrierane. Dei har fått namn etter den britiske presten (eng. *parson*) og hundeoppdrettaren Jack Russell.

Hundar av denne rasen er små (32–38&nbsp;cm høge) og kvite, med svarte, *tan* (raudbrune) eller tricolor-markeringar i ansiktet og av og til på bakkroppen. Dei har kraftige kjevar, flatt hovud og livlege, uttrykksfulle augo.

Rasen er avla fram som bruks- og hihund, og for å kunne springa fort og lenge attmed hestar på revejakt. Parson-terrierar er uredde, tøffe små terrierar, dei er vennlege mot folk, men kan vera skarpe mot andre hundar. Dei eignar seg bra som familiehundar, men treng ei fast oppseding og mykje aktivitet for å trivast.

## Bakgrunnsstoff
* parsonrussell.no
* Parson russellterrier ved Norsk Terrier Klubb
Lapplandskrigen

**Lapplandskrigen**, på svensk **Kriget i Lappland** og på finsk **Lapin sota**, er namnet på Finland sin tredje krig under den andre verdskrigen. Krigen vart kjempa mot tyske styrkar i Lappland nord i Finland mellom september 1944 og april 1945.

Den finske generalen Hjalmar Siilasvuo, som sigra i slaget ved Suomussalmi, leia dei finske styrkane mot tyskarane. I oktober og november 1944 lukkast han i å driva dei ut av størstedelen av det nordlege Finland. Dei tyske styrkane under Lothar Rendulic brende store delar av området dei drog seg attende frå. Meir enn ein tredel av bustadene i området vart øydelagd. Provinshovudstaden Rovaniemi vart brend ned til grunnen. Dei materielle tapa vart rekna å tilsvara 300 millionar dollar med valutakurs av 1945. I tillegg vart 100 000 innbyggjarar flyktningar, noko som gjorde at attreisingsarbeidet etter krigen vart vanskeleg.

Dei siste tyske styrkane vart drivne ut av Finland i april 1945. Dei militære tapa under krigen var relativt avgrensa: kring 1 000 døde finske soldatar og kring 2 000 på den tyske sida.

Mange av dei tyske styrkane vart flytta inn i Noreg, der dei etter kvart drog seg attende til sør for Lyngen i Troms fylke. I området dei trekte seg attende frå brende dei ned busetnad og folk vart tvinga til å flykta. Målsetnaden var at dei framrykkande styrkane frå Sovjetunionen skulle finna eit aude landskap.

Rendulic vart etter krigen dømd i Nürnbergdomstolen som krigsforbrytar og fekk 20 års fengsel.

## Sjå òg
* Finske vinterkrigen - den fyrste finske vinterkrigen
* Finske framhaldskrigen- den andre finske vinterkrigen
* Finsk historie
* Tysk historie
* Den andre verdskrigen

## Bakgrunnsstoff
* Finska krigsbilder - kart, bildete, songar og radiotalar.
Leiar

Ein **leiar** er nokon som har makt over andre. Ein leiar kan sjølv ta makt og halda fast på henne, noko ein gjerne kallar ein tyrann eller diktator, eller kan ha fått makta: Anten demokratisk, gjennom arv, eller ved å bli utpeika.

Leiar kan òg syne til leiande materiale som tillet varmeleiing eller elektrisk straumgjennomgang.
Hyenar

**Hyenar** er relativt store kjøtetarar som høyrer heime i Afrika og Asia. Dei er medlemer i familien **Hyaenidae**. Sjølv om hyenane ser ut som store bikkjer høyrer dei til ein separat familie som er nærmast i slekt med snikekattane (Herpestidae).

Tidlegare heldt hyenane seg over store delar av Europa og Asia, men dei er redusert i område og variantar i dag. Berre fire artar er igjen: flekkhyena, den brune hyena og stripehyena (som saman utgjer underfamilien *Hyaeninae*) og jordulven, som er einaste medlem i underfamilien *Protelinae*.

## Bakgrunnsstoff
Varg

**Varg** er eit anna namn på ulv som også kan visa til ein fredlaus.
Det er eit sjeldan norsk og svensk mannsnamn som går tilbake til det norrøne tilnamnet *Vargr*.

*Varg* er ikkje funne brukt i nokre runeinnskrifter frå norrøn tid. Derimot finn ein det sammensette navnet *Varghôss* i to innskrifter. *Varg* er i nyare tid kjend brukt i Noreg i 1912.

## Kjente namneberarar
* Varg-Olle Nygren (f. 1929), svensk motorsportutøvar
* Varg Vikernes (f. 1973), norsk drapsdømd black metal-musikar
* Varg Winge (f. 1980), norsk skodespelar, kunstnar og forfattar

## Annan bruk av namnet
* Varg Veum, hovudpersonen i ein krimserie av Gunnar Staalesen
* Petrojarl Varg, oljeproduksjonsskip
* Jon Varg, tidlegare norsk teikneserie
* Idrettslaget Varg, symjeklubb i Oslo
* Sportsklubben Varg, tidlegare norsk idrettsforeining i Oslo
* Fotballklubben Varg, fotballklubb stifta i 2014 (med namn etter Fotballklubben Varg som ble stiftet på Sortland 1933, namneskifte 1935)

## Sjå òg
* Vargtass

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Gråbein

**Gråbein** har fleire tydingar:
* Det er ei omskriving for ulv.
* Det er tilnamnet til vokalisten Geir Ove Gråbein Nordby
*Det er oppnamnet på byggmeister og gardeigar Ole Olsen i Oslo, kjend for å ha bygd sokalla gråbeingardar.
* Det er kunstnarnamnet til musikar Halvard H. Lunde
Bygdedans

**Bygdedans** er den eldste og mest særmerkte gruppa av norske folkedansar. Bygdedansane var dei mest vanlege dansane i Noreg før runddansen vart populær. Dei eldste bygdedansformene kom til landet kanskje allereie på 1500-talet, og har gjennom tida teke farge av stilideal i ulike tidsepokar og dei ulike lokalmiljøa dei var i, noko som har ført til at det oppstod eit mangfald av danseformer. Dei eldste formene har enkle steg og bygdedanssnu, medan dei nyare er påverka av runddansen og har hurtig eintaktsnu (runddanssnu). Mange bygder har fått si eiga runddansform.

Til bygdedans reknar ein springar, gangar, pols, rull og halling, med ulike lokale namn. Då finst til dømes vestlandsspringar, telespringar, numedalsspringar, hallingspringar, numedalsgangar, telegangar, nordlandspols, drevjepols, rørospols, springleik og finnskogpols. 

Bygdedansane er hovudsakleg pardansar. Dei er ulike frå stad til stad og har også litt ulike namn. Springar er eit vanleg namn på ein dans i 3/4 eller udelt takt som finst sør og vest i Noreg, pols viser til ein liknande dans som også føregår i 3/4 takt og finst i nord og aust. Gangar og halling er namn på pardansar, liknande springaren, men med musikk vanlegvis skriven i 2/4, 6/8 eller 3/8 takt. Hallingen blir også ofte dansa som solodans. Rull er ei enkel, yngre form som var mest brukt på Voss og i Hardanger. Bygdedansane har likskap og samanheng med danseformer i Europa, og tydelegast er nok likskapen mellom springaren og den tysk-austerikske ländleren. Sjølv om pols-namnet peikar på Polen, er samanhengen mellom polske og nordiske dansar meir komplisert.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bygdedans|Bygdedans]]» frå ,  den 10. januar 2011.*
Songleik

**Songleik** er ein leik ein syng til og som det høyrer visse reglar som rørsler, dansetrinn og handlingar til. Dei er ein del av folkedans- og musikk mange stader, og blir mykje leika av og med born.

Dei fleste songleikane er munnleg overleverte, og opphavet deira er berre sjeldan kjent. Dei kan høyra til visse høve, som juletregang.

Rørslene til songleikar kan omfatta alt frå fingerleik (Lille Petter Edderkopp) til ringdans (Bro bro brille).

Døme:
* Bjørnen sover
* Bro bro brille
* Hjulene på bussen
* Eg gjekk meg over sjø og land
* Lille Petter Edderkopp
* Reven rasker over isen
* Skjære, skjære havre
* Så går vi rundt om en enebærbusk
* Ta den ring og la den vandre
* Tornerose var et vakkert barn
* Tyven, tyven

## Bakgrunnsstoff
Gammaldans

**Gammaldans** eller runddans er eit samleomgrep for europeiske danseformer som kom til Noreg frå slutten av 1700-talet og utover. Gammaldanstradisjonen blir ofte forbunden med trekkspel-/toradarbasert musikk, og typiske danseformer er reinlendar, vals, masurka og polka.

Runddanstradisjonen er på ingen måte eintydig, samstundes kan det vel seiast at uttrykket slik vi møter det her i nord er ulike sjatteringar av interessante samanblandingar mellom europeisk og bygdenorsk kultur. På den eine sida kan runddanstradisjonen liggje tett opp mot den tradisjonelle hardingfele-/felebaserte bygdedanstradisjonen. På den andre sida kan gammaldanstradisjonen liggje nær det moderne dansebanduttrykket. Mellom desse ytterpunkta er det stor variasjonsrikdom. 

## Historie
Felespelarar på 1800-talet kunne kalle runddansmusikk for «byslåttar», og fleire av dei spela ein og annan byslått innimellom dei andre slåttane. Så vart det høve for å få svinga seg i ein «bydans» for dei som hadde lært seg litt. Byslått-tradisjonen vart til dels utvikla på den eldre bygdedansen sin premissar, både med tanke på innhald, form, bruk og funksjon. 

Omgrepet «gammaldans» kom frå Sverige, og vart vanleg å bruka om dansen og musikken frå rundt 1960. Det vart skipa gammaldanslag og gammaldansorkester for generasjonen av folk som hadde dansa slike dansar i ungdomen. Etterkvart vart også yngre generasjonar med i rørsla, og kunne ta med seg nyare dansar som tango inn i gammaldansen.

## Instrument
Utpå 1800-talet kom munnspelet, einradaren og toradaren til Noreg. Særleg vart toradaren populær som dansespelinstrument. Han gav frå seg relativt mykje lyd, og den eldre bygdedansen hadde fått konkurranse. 

Så kom trekkspelet, eller accordeonet som det òg blir kalla i meir klassiske samanhengar. Trekkspelet hadde ein haug med tonar, standardbass og melodibass. 

## Sjå òg
* Titanofestivalen 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gammeldans|Gammeldans]]» frå ,  den 10. januar 2011.*
Turdans

**Turdans** er folkedansar oppbygde av turar som følgjer i fast rekkjefølgje og samsvarer med den regelmessige oppbygginga av musikken det vert dansa til.

Det finst ulike grupper av turdansar - rekkjedansar, pardans, tremannsdansar og ringdansar.

Innan norsk folkedans er det framfor andre Klara Semb som har arbeidd med turdansen. I mange tiår reiste ho rundt i landet og skreiv opp halvgløymde dansar og lærde dei frå seg att på kurs.
Elise Ottesen-Jensen

**Elise Ottesen-Jensen** () var ein norsk-svensk seksualopplysar, journalist og sosialistisk agitator som kjempa særleg hardt for kvinnenes rett til å forstå og styra over sin eigen seksualitet. Ho er rekna som ei føregangskvinne innan kvinnekamp og feminisme. 

Ho vart fødd *Elise Ottesen* i Høyland kommune i Rogaland fylke som prestedotter, nummer 17 av ein barneflokk på 18. Høyland kommune gjekk i 1965 inn i Sandnes kommune, slik at mange gonger vert ho rekna å koma frå Sandnes. Elise Ottesen var frå 1915 til 1945 gift med fredsagitatoren Albert Jensen. 

Medan ho voks opp ville ho bli tannlege, men mista fingrar i ei ulukke og enda opp som journalist i staden. Ho fekk oppleva at veslesystera  blei gravid og tvinga til å adoptera bort barnet ho hadde fødd, for sidan å ta livet av seg i lengsel etter barnet. Lagnaden til systera var ei skjelsetjande oppleving og eit grunnlag for den kampen Elise starta for rett til seksualopplysing og abort for kvinner. Den skulle vara i femti år.

Ho var verksam i Sverige frå 1919, og grunnla Riksförbundet för sexuell upplysning (RFSU) i 1933. RFSU er ein ideell organisasjon som driv med informasjon om emne knytt til seksualitet. 

Spreiing av informasjon om emne knytt til seksualitet var lenge nærast tabu, og til dels ulovleg. Ho la vekt på å informera om kontroversielle emne som prevensjon og abort. 

Ottesen-Jensen gjekk under tilnamnet Ottar. Den norske feministiske kvinnegruppa Ottar er oppkalla etter henne. 

## Kjelder
* Dødsdato frå NBL-artikkel om Ottesen-Jensen, skriven av Lill-Ann Jensen.
Nytt på nytt

***Nytt på nytt*** er ein norsk variant av det britiske satireprogrammet *Have I Got News For You*, som vert laga av produksjonsselskapet Hat Trick. Programmet har vore sendt på NRK1 kvar fredagskveld, vår og haust, sidan 9. april 1999. Det er blitt eit av dei mest sette fjernsynsprogramma med over 500 000 sjåarar.

Programmet er ein konkurranse mellom to lag som kvar har to deltakarar, der kvart lag skal løyse flest mogleg oppgåver som har med nyhende frå den siste veka å gjera. Konkurransemomentet er lite – det er humoren som er det viktige i programmet. 

Programleiar for *Nytt på nytt* er Jon Almaas. Faste deltakarar med kvart sitt lag er Knut Nærum og Linn Skåber, som erstatta Anne-Kat. Hærland hausten 2007. I tillegg har kvart lag ein kjendisgjest. Fredag 15. april 2011 var Bård Tufte Johansen programleiar for Jon Almaas.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
2018

**2018** var eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 9.-15. februar: Vinter-OL 2018, dei 23. olympiske vinterleikane, i Pyeongchang i Sør-Korea.
* 9.-18. mars: Dei paralymiske vinterleikane 2018 i Pyeongchang.
* 4.-15. april: Samveldeleikane 2018 i Gold Coast City i Queensland i Australia.
* 8. juni-8. juli: VM i fotball 2018 i Russland.

### Noreg

## Fødde

* 9. mars: Adrienne Josephine Alice Bernadotte, svensk prinsesse og hertuginne av Blekinge (dotter av prinsesse Madeleine og Christopher O'Neill)
*23. april: Louis av Cambridge, britisk prins (son av prins William og Catherine av Cambridge)

## Døde

* 1. januar: Jahn Otto Johansen, norsk journalist og forfattar
* 7. januar: Bjørg Vik, norsk forfattar
* 7. januar:  France Gall, fransk songar
* 9. januar: Odvar Nordli, norsk statsminister
* 27. januar: Ingvar Kamprad, svensk forretningsmann, grunnleggar av IKEA
* 7. februar: Skule Waksvik, norsk bilethoggar
* 14. mars: Stephen Hawking, britisk teoretisk fysiker, kosmolog og forfattar
*12. november: Stan Lee, teikneserieskapar

## Kjelder
Sommar-OL 1912

**Sommar-OL 1912** vart halde i Stockholm i Sverige frå 5. mai til 27. juli med opningsseremoni 6. juli. USA vart beste nasjon. Noreg fekk fire gullmedaljar.

## Medaljestatistikk

## Kjelder
Sommar-OL 1916

**Sommar-OL 1916**, dei 6. olympiske sommarleikar, skulle ha vore i Berlin i Tyskland, men leikane måtte avlysast på grunn av fyrste verdskrig.
Sommar-OL 1920

**Sommar-OL 1920** vart halde i Antwerpen i Belgia frå 23. april til 12. september med opningsseremoni 14. august. USA vart beste nasjon. Noreg fekk tretten gullmedaljar.

OL-flagget vart nytta for første gong under desse leikane. Det vart også første gongen ein deltakar - Victor Boin - sa fram den olympiske eiden.

## Medaljestatistikk

## Kjelder
Sommar-OL 1928

**Sommar-OL 1928** vart halde i Amsterdam i Nederland frå 17. mai til 12. august med opningsseremoni 28. juli. USA vart beste nasjon og Noreg fekk 1 gull, 2 sølv og 1 bronse.

## Medaljestatistikk

Den norske gullmedaljen blei vunne av kronprins Olav i segling i 6-meter-klassen med Johan Anker som rormann. Dei andre ombord var Erik Anker og Haakon Bryhni.

## Kjelder
Naturlovpartiet

**Naturlovpartiet** er eit norsk politisk parti som programfestar at det norske samfunnet ikkje fungerer i pakt med naturen og difor må endrast. Mellom anna har partiet gått ut mot bruk av kjemisk framstilt medisin i staden for naturmedisin, og teke til orde for at ein skal nytte trancendental meditasjon aktivt i samfunnsarbeid for å høgne det kollektive samvitet. På den måten skal ein m.a. senke stressnivået og bruken av sjukeheims- og sjukehusplassar i samfunnet generelt. 

Grunna alt for låg oppsluttnad og «mangel på renhet i landets bevisthet» har partiet vedteke å ikkje drive valkamp, men skal likevel stille lister til lokalval i nokre område og til stortingsval i nokre fylke.

*Naturlovpartiet* vart skipa i 1992 og registrert som politisk parti den 25. mai 1993, og i følgje utsegner frå Naturlovrørsla har det norske Naturlovpartiet systerparti i over 80 land.

## Internasjonalt
Partiet vart oppretta som den norske armen av det transnasjonale Naturlovpartiet som vart skipa av Beatles-medlem George Harrison. Partiet vert rekna som den politiske armen av Maharishi Mahesh Yogi si rørsle for Transcendental Meditasjon. Det britiske Naturlovpartiet vart offisielt oppløyst i april, 2004.

## Bakgrunnsstoff

* Partiets heimeside: http://www.nlp.no/
Klesplagget vest

:*Sjå òg [[vest]], ei av himmelretningane*

**Vest** er ein type klesplagg for overkroppen, som oftast utforma som ei jakke eller ein genser, men utan armar.

Det finst mange typar vestar, og kva for ein type som er vanlegast skil seg frå stad til stad og land til land. I Noreg har vesten i nyare tid vore mest brukt av menn, og då først og fremst for å pynte seg, gjerne med ein tynn vest utanpå finskjorta, gjerne under dressjakka. Slike vestar er eit av dei få klesplagga ein kjenner historia til.

## Finvesten si historie

Kong Karl II av England introduserte vesten som ein del av korrekt dresskode. Samuel Pepys, sekretær og personleg tenar, skreiv i oktober 1666 at «Kongen deklarerte i går under råd ein resolusjon om ein mote for kle som han aldri vil endre. Det vil vere ein vest, men eg veit ikkje heilt korleis.» Denne kongelege kunngjeringa er første gongen ein vest av dette slaget er nemnd. Gjennom 1600-talet og 1700-talet var vestane gjerne svært forseggjorte og fargerike, inntil slutten av 1800-talet då moten dikterte at vestane skulle vere same fargen som resten av dressen.

Vesten var ein naudsynt del av ein mann sitt forretningsantrekk, og òg i fritidsdressen, fram til midten av 1900-talet. Ein del av populariteten kjem på grunn av det ekstra laget med varme som det skapte, men rasjonering av tøy under andre verdskrigen, aukande popularitet for genseren og andre typar toppar, i tillegg til den stendig mindre formelle klesstilen, førte til nedgang i bruken. I dag er den først og fremst brukt under svært formelle omstende og av meir konservative forretningsmenn.

Tidlegare vart det gjerne sagt at ein kunne sjå på ein mann om han var ein ekte herre ved å sjekke om den nedste knappen på vesten ikkje var knappa. Dette var visstnok eit resultat av ein vane som kong Edvard VII av England hadde. Medan han var prinsen av Wales, auka livvidda og han vart nøydd til opne den nedste knappen. Historia seier at undersåttane såg på dette som ein stilindikasjon og byrja å gjere det sjølv. 

## Andre typar vestar

Alt etter samanheng, kan ein nytte vestar i andre material og utformingar. 
* bunadsvesten for både menn og kvinner, er gjerne svært forseggjort
* skinnvesten som har vorte eit symbol for trønderar (ikkje minst for folk som ikkje er frå Trøndelag sjølv)
* selskinnsvesten til Steinar Bastesen har vore offer for mange kommentarar
* strikkavesten som gjerne er laga i ull kan varme utan at armane kjem i vegen
* boblevesten har vore fungert som eit moteprodukt i kortare periodar, særskilt mot slutten av 1900-talet
* skotsikre vestar vert nytta av politi og militære styrkar
* refleksvesten vert ofte nytta av dei som går eller spring mykje langs vegen for å gjere dei betre synlege for bilistane
* ein får kjøpt spesialtilpassa vestar til ymse aktivitetar, gjerne med lommer og andre funksjonar, til dømes sportsfiske, jakt og idrett
* makkotrøya og singleten er armlause klesplagg som som oftast vert nytta som undertøy 

## Bakgrunnsstoff
Sommar-OL 1924

**Sommar-OL 1924** vart halde i Paris i Frankrike frå 4. mai til 27. juli med opningsseremoni 5. juli. USA vart beste nasjon og Noreg fekk fem gullmedaljar.

## Medaljestatistikk

## Kjelder
Forbundet Internasjonalen

**Forbundet Internasjonalen** i Noreg (FIN) er ei gruppe av revolusjonære sosialistar som ønskjer å arbeide for ei samling av revolusjonære sosialistar internasjonalt med utgangspunkt i den Fjerde Internasjonale. Til 2002 gjekk FIN inn for at RV skulle verte eit samlande parti for revolusjonære i Noreg på eit internasjonalistisk, anti-stalinistisk og demokratisk grunnlag. Organisasjonen hadde med andre ord ikkje til siktemål å stille til val. I 2002 likestilte FIN arbeid i RV og SV, etter at fleire FIN-medlemmer gjekk over frå RV til SV. 

Grupperinga vart stifta i 1999. FIN vart splitta i 2003, då ein fraksjon framleis ville likestille arbeid i dei to partia, medan ein annan ville prioritere arbeidet i SV, fordi dei meiner RV ikkje har teke eit skikkeleg oppgjer med stalinismen. Ei mindre gruppe heldt fram i FIN.
Internasjonale Sosialistar

**Internasjonale Sosialistar** *(IS)* var ein revolusjonær sosialistisk protestorganisasjon mot kapitalisme som vart grunnlagt i 1985. Organisasjonen oppstod som ei utbrytargruppe frå Arbeidermaktgruppa, som på si side var grunnlagt av ekskluderte medlem av Sosialistisk Ungdom. 
På årsmøtet sitt i januar 2008 vedtok IS å gå inn i partiet Raudt. I 2025 meldte gruppa seg kollektivt ut av partiet Raudt, i protest mot forsvarspolitikken.

IS gav ut *Internasjonal Sosialisme*.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Sommar-OL 1932

**Sommar-OL 1932** vart halde i Los Angeles i USA frå 30. juli til 14. august. Leikane vart offisielt opna av 
visepresident Charles Curtis og eidseiar var fektaren George Calnan. USA vart beste nasjon.

## Medaljestatistikk

## Kjelder
Marxistisk Forum

**Marxistisk Forum** er ein partipolitisk uavhengig og sjølvstendig organisasjon som arbeider for å auka kunnskapen om marxismen i Noreg. Forumet vil etter evne medverka til å fornya og vidareutvikla marxismen. Det godkjenner ingen dogmer. I arbeidsgrunnlaget heiter det at meiningsskilnader om marxistiske teoriar og metodar er naturlege og må løysast gjennom diskusjon, forsking og røynsle. Dokumentet «Arbeidsgrunnlaget» - som vart vedtatt den 11. mars 1998 - endar slik: *Marxistisk Forum verdsetter dialog med folk som tenker annerledes, og er positiv til samarbeid med andre om oppgaver av felles interesse.*
Medlemmane i *Marxistisk Forum* kan vera med i andre parti, men i dag (2008) er fleirtalet partilause. Forumet arbeider i Noreg saman med *Bevegelsen for Sosialisme* og *Marxist Forlag*. 

* nettstad
Ml-gruppa Revolusjon

**Ml-gruppa Revolusjon** vart tufta i 1987 og reorganisert etter marxist-leninistiske (ml) prinsipp i 1998. Målet med *Revolusjon* er å skape føresetnader for eit ml-arbeidarparti i Noreg og samle organiserte og uorganiserte overtydde kommunistar i ein politisk organisasjon som reindyrkar marxist-leninismen.
Dei var 6 medlemmer frå byrjinga i 1986, dei vart nedlagt i 2013 etter at talet på medlemmer vart 2.

Ml-gruppa Revolusjon gav ut bladet *[[bladet Revolusjon|Revolusjon]]*.

## Kjelder
Fridemokratane

:*For det tyske politiske partiet med liknande namn, sjå [[Freie Demokratische Partei]].*
**Fridemokratane** er ein norsk ideologisk organisasjon tufta på eit ønske om reindyrking av liberalismen.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell Nettstad
Gjendine

**Gjendine** er eit uvanleg norsk kvinnenamn. Det er sett saman av innsjønamnet Gjende og etterstavinga -ine. Namnet er særleg kjend frå folkesongen som blei til eit klaverstykke av Grieg, «Gjendines bådnlåt».

## Opphav til namnet

Ho som gav namn til verket var truleg òg den første som heitte Gjendine. Kaia Gjendine Slaalien var fødd i 1871 i ei steinhytte ved Gjendebu i Jotunheimen. Ho blei døypt den 24. juli i sjøen Gjende av ein prest, Honoratus Halling, som var turist i området. Han var saman med eit følgje som blei fadrar for jenta. Etter presten sitt forslag fekk ho mellomnamnet «Gjendine», noko som etter kvart blei tiltalenamnet hennar. Hytta ho blei fødd i heiter nå «Gjendinebua», og inneheld ei lita utstilling om Gjendine.

## Bakgrunnsstoff
* Bilde av Gjendine og Gjendinebua
Nynorskordboka

**Nynorskordboka** er ei ordbok for nynorsk som i tillegg til rettskriving inneheld ordsoge og kortfatta leksikalske fakta. Ho har funnest som trykt bok sidan 1986, som nettordbok sidan noko før 1995 og som app (Ordbøkene) sidan 2017. 

Arbeidet med ordboka tok til i 1974, og første utgåva kom i 1986, parallelt med *[[Bokmålsordboka]]*. Nye utgåver kom i 1993, 2001 og 2006. Ordboka er gjeven ut på Det Norske Samlaget, men vart tilverka av Seksjon for leksikografi og målføregransking ved Universitetet i Oslo i samarbeid med Språkrådet. 

Nynorskordboka på nett vart utvikla av Universitetet i Oslo i samarbeid med Språkrådet. I september 2016 overtok Universitetet i Bergen som samarbeidspartnar med Språkrådet. 

Redigeringa av førsteutgåva var fordelt slik:

Nettutgåve 2012- 

Oddrun Grønvik, redaktør 2012-14

Terje Svardal, redaktør 2017-

Christian-Emil Ore, UiO: IT-format

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Digitaliserte utgåver av Nynorskordboka hjå Nasjonalbiblioteket
* Presentasjon av Nynorskordboka hjå Samlaget
*
Getto

**Getto** (italiensk *ghetto*) er ei nemning brukt om område, gjerne bydelar, der innbyggjarane har mange fellestrekk, men skil seg frå dei som bur rundt.

## Historie
Nemninga blei først brukt på 1300-talet om jødekvartera i Venezia, der rike kjøpmenn og pengelånarar heldt til, og ikkje-jødar blei stengd ute. Også andre stader i Mellomalder-Europa fanst liknande gettoar der jødar budde avsondra frå andre bybuarar, frivillig eller under tvang.

Ein bulle frå Pave Paul IV i 1555 tvinga jødar i Roma til å bu i ein getto som først blei oppløyst i 1870, som den siste av dei opphavlege gettoane. Pave Pius V oppmuntra andre byar til å oppretta liknande gettoar. Ettersom jødar blei forbodne å kjøpa land utanfor desse områda, kunne gettoane bli svært overfylde, og medan Venezia-gettoen hadde vore prega av rikdom, var mange andre gettoar fattige. 

Nokre land, som Storbritannia, hadde ikkje gettoar, og oppmuntra jødar til å slå seg ned der. Andre land oppheva påbodet etter kvart som likskapstankane frå den franske revolusjonen spreidde seg. Innan den katolske kyrkja var det Pave Pius IX som enda påbodet om gettoar.

## Gettoar i moderne tid
### Tvungne gettoar

Under den andre verdskrigen samla tyske nazistar jødar og andre folkegrupper, som sigøynarar, i gettoar i Aust-Europa, der mange fangar døydde av svolt. Innbyggjarar frå eldre gettoar i Mellom-Europa var nokre av dei første som blei tekne og sende til uttryddingsleirar.

Apartheidstyret i Sør-Afrika gjorde nokre bustadområde «kvite», nokre «farga» og nokre «svarte». Eitt av dei mest kjende av desse er Soweto i Johannesburg, som er kjend for fattigdom og valdskriminalitet.

I USA har det stadig blitt danna gettoar, både naturleg og ved hjelp av loven. Afroamerikanarar kunne berre bu i visse område, noko som framleis viser igjen på busettingsmønsteret i mange amerikanske byar. 

### Frivillige gettoar
Andre amerikanarar som har danna gettoar er nylege innvandrarar, både fordi dei gjerne ville bu blant sine eigne og fordi husvære som regel var billigare der. Som regel er desse gettoane blitt oppløyste ettersom folka der blei meir integrerte i samfunnet. Det finst likevel framleis nabolag i dei store immigrantbyane som er særleg prega av éi folkegruppe.

Ein type getto som finst over heile verda er Chinatown, ein hovudsakleg kinesisk bydel. På grunn av tette kulturelle band kan slike gettoar halda seg samla i fleire århundre.

## Vidare tyding
I dag blir omgrepet *getto* brukt om mange stader der ein viss type menneske samler seg. Ein kan til dømes snakka om studentgettoar i studentbyar eller andre stader hovudsakleg berre studentar oppheld seg, eller om turistgettoar i sterkt turistifiserte område.
Lotteri- og stiftelsestilsynet

**Lotteri- og stiftelsestilsynet** er eit statleg organ med to underliggjande fagtilsyn med felles direktør og administrasjon. Nær 70 personar er tilsett i organisasjonen. Lotteritilsynet blei oppretta 1. januar 2001 og er eit tilsynsorgan for forvaltning og kontroll av private lotteri og statlege pengespel. Bakgrunnen var eit ønske frå Stortinget om å få betre kontroll med den veksande marknaden for spel og lotteri i Noreg.

Frå 1. juni 2014 er Lotteritilsynet delt i to avdelingar – ei avdeling for pengespel og ei for frivilligheit. 

* Lotteritilsynet pengespel har ansvaret for tilsynet med Norsk Tipping og Norsk Rikstoto, forutan speleansvar og kontroll av marknaden, til dømes av ulovleg marknadsføring, ulovlege pengespel og pyramidar.
* Lotteritilsynet frivilligheit jobbar med lotteriløyve og rekneskapskontroll, og skal også godkjenne entreprenørar og kontrollere bingosektoren. I tillegg har denne avdelinga ansvar for fordeling av momskompensasjon, både den alminnelege ordninga og moms på idrettsanlegg. Denne avdelinga  har også ansvaret for tilsyn med Grasrotandelen. 

Stiftelsestilsynet blei oppretta 1. januar 2005 og har no ansvaret for tilsyn med og kontroll av alle stiftelsar i Noreg etter stiftelseslova. Dette ansvaret var tidlegare knytt til Fylkesmannen. Det er om lag 7600 stiftelsar i Noreg.

Administrasjon, kommunikasjon, samt teknisk utvikling og drift støttar fagavdelingane med personalpolitikk, økonomi, kommunikasjon samt teknisk utvikling og drift.

Lotteri- og stiftelsestilsynet ligg i Førde i Sogn og Fjordane , med Kulturdepartementet som overordna fagdepartement. Det er Kulturdepartementet som legg rammene for arbeidet gjennom årlege tildelingsbrev.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Lotteri- og stiftelsestilsynet
* Foto på Flickr
Richard M. Stallman

**Richard Matthew Stallman** () er grunnleggjaren av GNU-prosjektet og Free Software Foundation. Han er kjend som ein dyktig programmerar, spesielt for GNU Emacs, GNU C Compiler og GNU Debugger. Han har også skrive GPL programvarelisensen som er den mest brukte lisensen for fri programvare.
Free Software Foundation

**Free Software Foundation** (FSF) er ein amerikansk ideell organisasjon som vart stifta i 1985 av Richard M. Stallman. FSF held til i Boston og jobbar med lisensiering, vern og å fremje bruken av fri programvare. FSF styrer også 
GNU-prosjektet. 

I 2001 og 2002 vart systerorganiasjonane FSF Europe og FSF India stifta. 

## Bakgrunnsstoff
* www.fsf.org
Den søndmørske Dialekt

***Den søndmørske Dialekt. En grammatisk Oversigt med Fragmenter af en Ordbog*** er ei skildring Ivar Aasen gjorde av sin eigen dialekt, sunnmørsmålet. Han gjorde omfattande studium som først blei delvis prenta i avisa *[[Bergens Stiftstidende]]* den 19. og 22. august 1841 med hjelp frå biskop Jacob Neumann i Bergen.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
*
Penis

**Penis** er største delen av det mannlege kjønnsorganet hos menneske, pattedyr og andre dyr, og blir brukt til å føra sæd inn i hoa. Pattedyr bruker også penisen til å urinera med.

Mange dyr har penisbein (*baculum, os penis*) som stivar han opp, medan mennesket har ein penis sett saman av erigerbart vev som stivnar gjennom å fyllast med blod.

## Ordsoge
Ordet «penis» er rekna som eit klinisk og medisinsk ord på kjønnsorganet. Det er avleidd frå latin der det tyder 'hale'. Organet har også ei rekkje andre norske namn som har ulike konnotasjonar, ofte som tabuord som kan brukast i banning:
* *Kuk* eller *kukk*, frå mellomnorsk *kúkr*, som truleg har samanheng med kjuke.
* *Pikk*, frå norrønt *pikkr*, som tyder pigg.
* *[[Lem på kroppen|Lem]]*, som tyder rørleg kroppsdel
* *Tiss* (også tissefant o.l.) og *piss* kjem av verbet for å lata vatnet, som anten er eit latinsk ord eller eit lydord.
* Andre ord som vert brukte er m.a. *mige*, *pill*, *pip*.
* Ordet «red», frå det norrøne ordet for penis, *(h)reðr*, viser i dag til særs store kjønnsorgan, til dømes på hest.

## Galleri
;Penis

|Menneskepenis i normal tilstand
Fil:Cheval en érection.jpg|Hestepenis i erigert tilstand
Fil:Elephant with non-erect penis.jpg|Elefantpenis i normal tilstand


## Sjå òg
* kjønnshår
* testikkel

## Fotnotar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Penis|Penis]]» frå , og «[[:en:|Penis]]» frå  den 30. juli 2009.* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
Palmer

**Palmer** er eit engelsk mannsnamn og etternamn. Det var opphavleg eit ærefullt tilnamn som viste til ein pilegrim til Jerusalem fordi han ofte bar med seg eit palmeblad på ferda. Etterkvart blei det og teke i bruk som førenamn og stadnamn.

I Noreg er etternamnet Palmer særleg kjend frå teikneserien *[[Fantomet]]*, der kona til Fantomet heiter Sala Palmer, og frå fjernsynsserien *[[Twin Peaks]]*, der Laura Palmer var den myrda hovudpersonen.

## Kjende namneberarar
* Arnold Palmer (1929–2016), golfspelar frå USA
* Carl Palmer (f. 1950), britisk trommeslagar i Emerson, Lake & Palmer (ELP)
* Geoffrey Palmer (f. 1942), newzealandsk statsminister
* John Palmer (f. 1943), kanadisk regissør
* Lilli Palmer (1914-1986), austerriksk skodespelar
* Nathaniel Palmer (1799–1877), sjømann og oppdagar frå USA
* Theodore Sherman Palmer (1868-1955), zoolog frå USA