Tibetansk skrift

**Tibetansk skrift** er ein abugida som høyrer til dei nordindiske skriftsystema. Den tibetanske skrifta blir brukt i Tibet og i Bhutan. Det er denne skrifta dei heilage tekstane til dei tibetanske munkane er skrive i. Som for alle indiske skriftsystem har kvar staving ein inherent vokal «a» (*ka, kha, ga* og så bortetter), som via diakritiske teikn blir endra til andre vokalar (*ki, khi, ghi* osb.).

## Historie

Den tibetanske skrifta vart lånt inn frå indarane og tilpassa tibetansk av Tonmi Sambhoda etter ordre frå den tibetanske kongen Srong btsan sgam po.

Den eldste utforminga (*ductus*) av denne skrifta, *dbu can* (‘med hovud’) frå 600-talet, er den som er i bruk i trykte versjonar av skrifta i dag. Ho liknar ganske mykje på Gupta-inskripsjonane. Utforminga *dbu med* (‘utan hovud’) oppstod først på 1100-talet. Skilnaden mellom dei to er at *dbu can* har ei overline (eit hovud), og denne lina manglar hos den litt meir kursiverte *dbu med*.

Som det går fram av ved å samanlikne skriftteikna, må teikna for *ts* etc. vere danna av *c* etc., og også ein del andre teikn må vere sekundære. På eit seinare tidspunkt vart det danna teikn for retroflekse lydar ved å spegelvende teikna for dentalar, for å vere i stand til å skrive sanskrit.

## Konsonantskjema

Det tibetanske skriftsystemet består av 30 konsonantar, som etter lingvistiske kriteria kan bli ordna på denne måten (dermed er dei også ordna i sorteringsrekkjefølgje, eller «alfabetisk» viss dei blir lese line for line:

Kommentarar til den manglande line 3 står nedanfor under avsnittet om framandord.

## Vokalteikn

Vokalane i tibetansk er *a, i, u, e, o*. Som i andre indiske skriftsystem inneheld kvart konsonantteikn ein inherent a, og dei andre vokalane er uttrykt med diakritiske teikn, slik: ཀ ka, ཀི ki, ཀུ ku, ཀེke, ཀོ ko. Det tibetanske skriftspråket skil ikkje mellom lang og kort vokal, bortsett frå i lånord frå sanskrit, som er transkribert på ein spesiell måte.

## Staving

Grunneininga i den tibetanske ortografien er stavinga, som i skrifta alltid blir avslutta med eit stavingsslutteikn *([[tsheg]])*. Teiknet ser ut som ein liten likesida trekant (med spissen ned) (་), eller som ein T.

I translitterering av tibetansk blir *tsheg* ikkje vist direkte, men som bindestrek eller ordslutt (mellomrom, skiljeteikn).

Inni stavinga (dvs. mellom to *tsheg*-teikn, eller frå tekststart til første *tsheg*) står den skriftlege framstillinga av stavinga, som består av eit konsonantteikn for stavingsframlyden, vokalen (anten eit diakritisk teikn eller inherent *a* for stavingskjerne) og eventuelt eit nytt konsonantteikn for stavingsutlyd. Konsonantar i utlyd har ikkje vokal etter seg (og ikkje inherent vokal), noko som går fram av *tsheg*-teiknet.

## Framlyd

Av dei 30 konsonantane er det mogleg å danne fleire ulike grafem med hjelp av subskripsjon (underskriving), superskripsjon (overskriving) og preskripsjon (framforskriving), og ulike samanskrivingar. Alle dei 5 vokalane kan kome etter desse grafema. For å illustrere blir grunnbokstaven (som får ein sub-, super- eller preskript etter seg) skrive med stor bokstav.

## Subskripsjon

Bokstavane *y*, *r* og *l* kan bli skrive under mange grunnbokstavar i stavingsutlyd, dermed endrar *y* og *r* form. (*l* held på forma si, men blir litt mindre.)
* Dei 7 grafema med subskribiert *y* (dei blir kalla *ya btags*) blir translitterert *ky*, *khy*, *gy*, *py*, *phy*, *by* og *my*.
* Dei 14 grafema med subskribiert *r* (*ra btags*) blir translitterert *kr*, *khr*, *gr*, *tr*, *thr*, *dr*, *nr*, *pr*, *phr*, *br*, *mr* (som del av grafemet *smr*), *shr*, *sr* og *hr*.
* Dei 6 grafema med subskribiert *l* ( *la btags*) blir translitterert *kl*, *gl*, *bl*, *zl*, *rl* og *sl*.
* Grunnbokstavane *c*, *ch*, *j* og *ny* og *ts*, *tsh*, *ds* og *w* kan ikkje få subskript.

## Superskripsjon
Bokstavane *r*, *l* og *s* kan bli skrivne over mange grunnbokstavar i stavingsutlyd, mange av dei kan også få ulike subskrberte konsonantar. Dermed endrar *r* form, *l* og *s* blir litt mindre. Desse superskripta kjem borti hovudlina, og grunnbokstavane blir skrive litt under lina.
* Superskribert *r* (*ra mgo*) dannar grafema *rk*, *rg*, *rng*, *rj*, *rny*, *rt*, *rd*, *rn*, *rb*, *rm*, *rts* og *rds*. Grunnbokstavane *k*, *g* og *m* kan også få ein subskriberte *y*. Hos *rk*, *rg*, *rn* og *rm* held den vertikale delen av heva skrift fram i ein tilsvarande linje av grunnbokstaven. I *rny* blir forma på *r* nesten uendra; overalt elles likner ho på den latinske T.
* Superskribert *l* ( *la mgo*) dannar grafema *lk*, *lg*, *lng*, *lc*, *lj*, *lt*, *ld*, *lp*, *lb* og *lh*. Dei kan ikkje ta subskript.
* Superskribert *s* ( *sa mgo*) dannar grafema *sk*, *sg*, *sng*, *sny*, *st*, *sd*, *sn*, *sp*, *sb*, *sm* og *sts*. Grunnbokstavane *k*, *g*, *p*, *b* og *m* kan ta subskript *y* og *r*. No og då finn vi også *snr*.
* Med unntak av *lh* har grunnbokstavane som kjem etter *w* i sorteringsrekkjefølgja (nemleg *zh*, *z*, *’*, *y*, *r*, *l*, *sh*, *s*, *h* og «konsonantisk *a*») ikkje superskript.

## Preskripsjon

I visse tilfelle kan bokstavane *g*, *d*, *b*, *m* og *’* bli sett før grunnbokstaven i framlyd. Denne grunnbokstaven kan også få ulike super- og subskript. Dei preskriberte bokstavane er uforandra i storleik og form. I translitterasjon blir preskriberte konsonantar sett til venstre for grunnbokstaven:
* Preskribert *g* kan stå før desse grunnbokstavane (som alle kan ha super- og subskript): *c*, *nz*, *t*, *d*, *n*, *ts*, *zh*, *z*, *y*, *sh* og *s*. Dermed må *g* til grunnbokstaven *y* bli translitterert som «g.y» for «gy» utan punktum betyr grunnbokstav *g* med subskribiert *y*.
* Preskribert *d* kan stå før desse grafema: *k*, *g*, *p*, *b* (alle fire kan også ha *y* eller *r* som subskript), *ng*, *m* og *ny*. Det er umogleg å ha grunnbokstav med preskript *d* viss han har superskript.
* Preskribert *b* kan stå før desse grafema: *k (y r l)*, *rk (y)*, *sk (y r)*, *g (y r)*, *rg (y)*, *sg (y r)*, *rng*, *sng*, *c*, *rj*, *rny*, *sny*, *t*, *rt*, *lt*, *st*, *d*, *rd*, *sd*, *rn*, *sn*, *rts*, *sts*, *rds*, *zh*, *z (l)*, *rl*, *sh* og *s (l)*. I parantes står dei subskripta som kan (men ikkje må) stå til grunnbokstaven. For *brl* er *r* grunnbokstav, for berre *b* kan stå som preskript for ein grunnbokstav som har ein super- eller subskript på same tid.
* Preskribert *m* kan stå før *kh*, *g*, *ng*, *ch*, *j*, *nz*, *th*, *d*, *n*, *tsh* og *ds*. *kh* og *g* kan også ta subskript *y* eller *r*.
* *a chung* (*’*) kan stå som preskript før alle grunnbokstavane i spalte 2 og 3 ( *kh*, *g*, *ph* og *b* kan også ha subskript *y* og *r*) og før *thr* og *dr*.

## Tibetansk skrift i Unicode

Tibetansk skrift er representert i Unicode, skriftteikna har desse kodeverdiane (tittelen over kolonnane er siste siffer i talverdien, dei to første teikna på første line har t.d. talverdi F100, F101)

## Sjå også

* Tibetansk
* Wylie-translitterering

### Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:de:Tibetische Schrift|Tibetische Schrift]]» frå , den 25. juni 2006.* 


## Bakgrunnsstoff