Graça Machel

**Graça Machel** (fødd Simbine; ) er ein mosambikisk politikar og humanitær forkjempar. Machel er ein internasjonal talsperson for kvinner og barn sine rettar, og vart i 1997 utnemnd til honorary Dame Commander av Order of the British Empire av dronning Elizabeth II for det humanitære arbeidet sitt. Ho er den einaste kvinna i moderne historie som har vore førstedame i to land: Sør-Afrika og Mosambik. Ho er enkje etter den tidlegare presidenten i Mosambik, Samora Machel (1975–1986), og den tidlegare presidenten i Sør-Afrika, Nelson Mandela (1998–2013).
Graça Machel er medlem av Africa Progress Panel (APP), ei gruppe på ti framståande personar som arbeider på høgaste nivå for rettferdig og berekraftig utvikling i Afrika. Som panelmedlem legg ho til rette for koalisjonsbygging, kunnskapsdeling og samlar avgjerdstakarar for å påverka politikkutforming til varige endringar på kontinentet.
Ho var kanslar ved Universitetet i Cape Town frå 1999 til 2019.
## Tidleg liv og utdanning

Graça Simbine vart fødd 17 dagar etter at faren døydde, som den yngste av seks sysken, i landlege Incadine i Gaza-provinsen i  (dagens Mosambik). Ho gjekk på metodistiske misjonsskular før ho fekk stipend til Universitetet i Lisboa i Portugal, der ho studerte tysk og for første gong engasjerte seg i kampen for sjølvstende.

Machel snakkar òg fransk, spansk, italiensk, portugisisk og engelsk, i tillegg til morsmålet sitt, xitsonga.
## Politisk karriere
Simbine vende tilbake til Portugisisk Aust-Afrika i 1973 og slutta seg til den mosambikiske frigjeringsrørsla FRELIMO, der ho arbeidde som lærar. Etter sjølvstendet i 1975 vart ho 25. juni same år utnemnd til Mosambik sin første undervisnings- og kulturminister.
I løpet av perioden hennar auka talet på elevar i grunn- og vidaregåande skule frå om lag 40 prosent av alle barn i skulealder til over 90 prosent for gutar og 75 prosent for jenter.
### Seinare karriere
Graça Machel mottok Africa Prize i 1992, som årleg vert delt ut til ein person som har bidrege til målet om å utrydda svolt i Afrika. I 1995 fekk ho Nansen-medaljen frå Dei sameinte nasjonane, som anerkjenning for det langvarige humanitære arbeidet hennar, særleg til støtte for flyktningbarn.

I 1997 vart Machel heidra med tittelen Dame Commander of the Order of the British Empire av dronning Elizabeth II for innsatsen sin innan menneskerettar. Same året mottok ho Global Citizen Award frå New England Circle. I 1998 var ho ein av to vinnarar av Nord–Sør-prisen frå Europarådet sitt Nord–Sør-senter.
Machel var kanslar ved Universitetet i Cape Town frå 1999 til 2019. I 2009 vart ho utnemnd til medlem av Eminent Persons Group i Samveldet. I 2012 vart ho president for School of Oriental and African Studies ved Universitetet i London. I 2016 vart ho kanslar ved African Leadership University, eit verv ho framleis har.

I juli 2017 vart Machel vald til æresmedlem av British Academy. I 2018 vart ho heidra av Verdsorganisasjonen for helse for innsatsen sin for helse og livskår for kvinner, barn og ungdom.

Den 17. juli 2018 deltok Machel på den 16. årlege Nelson Mandela-forelesinga på Wanderers Stadium i Johannesburg, saman med Sør-Afrikas president  og tidlegare USA-president Barack Obama. Arrangementet samla nær 15 000 deltakarar og markerte 100-årsdagen for fødselen til Nelson Mandela.

I forkant av COP27 tok Machel til orde for at afrikansk ungdom må få større innverknad i klimapolitikken, og åtvara om at eksisterande utviklingsprogram – til dømes innan utdanning – kan verta kutta og omdirigerte til klimatilpassing.
### Dei sameinte nasjonane
Etter at ho gjekk av som statsråd i Mosambik, vart Machel utnemnd til hovudansvarleg ekspert for den banebrytande SN-rapporten om verknadene av væpna konfliktar på barn. Frå 2008 til 2009 var ho medlem av High-Level Taskforce on Innovative International Financing for Health Systems, leia av Gordon Brown og . Ho var styreleiar for The Partnership for Maternal, Newborn & Child Health (PMNCH) frå 2013 til 2018. I januar 2016 vart ho òg utnemnd av generalsekretæren i SN Ban Ki-moon til High-level Advisory Group for Every Woman Every Child.

Den 17. januar 2016 vart Machel utnemnd til talskvinne for berekraftsmåla i SN, saman med 16 andre.
### The Elders
Den 18. juli 2007 samla Nelson Mandela, Graça Machel og Desmond Tutu gruppa The Elders i Johannesburg. Mandela kunngjorde skipinga i ei tale på 89-årsdagen sin. Gruppa arbeider både tematisk og geografisk, med prioriterte område som den israelsk-palestinske konflikten, Koreahalvøya, Sudan og Sør-Sudan, berekraftig utvikling og likestilling for jenter og kvinner.

Machel har vore særleg engasjert i arbeidet mot barneekteskap, mellom anna gjennom etableringa av Girls Not Brides: The Global Partnership to End Child Marriage.
### Andre verv
#### Næringsliv
* Whatana Investment Group – styreleiar
* PME African Infrastructure Opportunities – seniorrådgjevar (sidan 2014), uavhengig styremedlem (2007–2014)
* Principle Capital Group – styremedlem (sidan 2004)
#### Ikkje-statlege organisasjonar
* Africa Progress Panel (APP) – medlem
* African Child Policy Forum (ACPF) – styreleiar for det internasjonale forvaltarstyret
* ACCORD – styreleiar (sidan 2008)
* AWEPA – leiar for Eminent Advisory Board
* Mo Ibrahim Foundation – styremedlem
* Nelson Mandela Children’s Hospital – styreleiar
* Synergos – styremedlem
* Foundation for Community Development (FDC) – grunnleggjar og president (sidan 1994)
* VillageReach – æresstyreleiar
* International Crisis Group – tidlegare styremedlem
* United Nations Foundation – styremedlem (1998–2007)
* Forum for African Women Educationalists (FAWE) – medgrunnleggjar
## Privatliv

Simbine gifta seg med Samora Machel, den første presidenten i Mosambik, i 1975. Dei fekk to barn: dottera Josina (fødd april 1976) og sonen Malengane (fødd desember 1978). Samora Machel omkom i eit flyulukke medan han sat som president i 1986. Dottera Josina er kvinnerettsaktivist og vart i 2020 kåra til ei av BBCs 100 Women.

Graça Machel gifta seg med Nelson Mandela i Johannesburg 18. juli 1998, på 80-årsdagen hans. Mandela var då president i Sør-Afrika. Ho vart dermed den einaste kvinna som har vore førstedame i to land. Nelson Mandela døydde av lungebetennelse 5. desember 2013.
## Prisar og utmerkingar
### Ordenar
*  Storkross av Isabella den katolskes orden, 1997 (Spania)
*  Honorary Dame Commander of the Order of the British Empire, 1997 (Storbritannia)
* Æresmedlem av British Academy, 2017 (Storbritannia)
### Prisar
* SN sin Nansen-medalje, 1995
* Global Citizen Award, 1997
* InterAction Humanitarian Award, 1997
* Nord–Sør-prisen frå Europarådet, 1998
* Prinsessa av Asturias-prisen (internasjonalt samarbeid), 1998
* World’s Children’s Prize (saman med Nelson Mandela), 2005
* Decade Child Rights Hero, 2010
* Verdshelseorganisasjonen si gullmedalje, 2018
* Hovudpris frå CARE for langvarig innsats for barn
### Æresdoktorat
* University of Massachusetts, 2006 (USA)
* Universitetet i Stellenbosch, 2008 (Sør-Afrika)
* Universitetet i Barcelona, 2008 (Spania)
* Universitetet i Évora, 2008 (Portugal)
* Trinity College Dublin, 2015 (Irland)
* Universitetet i Leiden, 2021 (Nederland)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Graça Machel|Graça Machel]]» frå , den 27. januar 2026.*