Bergensk

**Talemålet i [[Bergen]]** (ofte kalla **Bergens bymål**) høyrer til dei sørvestlandske målføra. Målføret i Bergen er ulikt det i områda rundt av historiske grunnar.

På 1500-talet vart målføret i Bergen endra i samband med den tyske hanseat-handelen. Hanseatane snakka nedertysk, men bergensarane lærte seg ikkje tysk. Ein kommuniserte ved å lære å forstå kvarandre, og i denne prosessen skjedde ei forenkling. Det er sannsynleg at dette er opphavet til det bergenske sermerket med berre to genus: samkjønn (felleskjønn) og inkjekjønn.

Eit anna kjent trekk ved bergensk er bruken av skarre-r. Opphavleg vart det nytta rulle-r både i byen og i omlandet, men det er uvisst om skiftet frå rulle-r til skarre-r i Bergen skjedde før eller etter hansatida. I nyare tid har skarre-r-en spreidd seg frå byen til fleire og fleire av kommunane rundt, der det no er vanleg at unge folk skarrar medan eldre folk rullar.

## Formlære
(Denne delen skildrar det systemet som er vanlegast hjå bergensarar, altså såkalla gatebergensk (vulgærspråk, vulgærmål o.l..) Det er vanleg å sjå på penbergensk som ein variant av dette systemet. For ei skildring av dette, sjå under.)

### Verb
#### Svake verb
Her opererer ein med fem grupper:
* *kaste-gruppa*: å kaste, eg kastar, eg kastet, eg har kastet.
* *dømme-gruppa*: å dømme, eg dømmar, eg dømte, eg har dømt.
* *greie-gruppe*: å greie, eg greiar, eg greide, eg har greid (for preteritum og perfektum høvesvis òg -dde og -dd ved nokre verb, som *å spå*).
* *telle-gruppa*: å telle, eg tellar, eg talte, eg har talt (merk vokalendring i preteritum og perfektum).
* *nå-gruppa*: å ha, eg har, eg hadde, eg har hatt (for perfektum finst både -dd og -tt).
#### Sterke verb

### Substantiv
Eit særtrekk med bergensk er mangelen på hokjønn. Alle substantiv som reknast som hokjønn vert erstatta av hankjønnsord.
Døme:
* *jenta* vert til *jenten*
* *avisa* vert til *avisen*

## Ulike målføre
Det er vanleg å dele dei bergenske målføra inn i fire undergrupper:

* Penbergensk
* Moderat penbergensk
* Moderat gatebergensk
* Gatebergensk

Grensene mellom desse er noko uklåre. Hovudtrekka som alle undergruppene har felles, er:

* To tonem, medan målføra ikring Bergen berre har eitt.
* Bergensk er e-mål, medan målføra ikring alle er a-mål (bergensk: *å stupe, å grave, å hente*  målføra ikring: *å stupa, å grava, å henta*).
* Grammatikalsk hann- og hokjønn er slått saman til samkjønn (felleskjønn) med eins artikkel *(en gutt, en jente <-> ein gut, ei jente)* og eins bøying *(gutten, jenten, guttar, jentar, guttene, jentene <-> guten, jenta, gutar, jenter, gutane, jentene)*.

I bergensk kan ein finne mange døme på at dialekten opphavleg likna meir på det ein finn elles på Vestlandet. Medan eigedomspronomen i normert bokmål har same forma av 2. og 3. person fleirtal *(deres)*, skil bergensk, til liks med normert nynorsk, mellom 2. person fleirtal *(dokkas*, nynorsk: *dykkar)* og 3. person fleirtal *(dies*, nynorsk: *deira)*.

Sjølv om bergensk talemål til dels er likare nynorsk enn bokmål, har bergensk &ndash; både den «penbergenske» varianten og «gatebergensk» &ndash; store innslag av lågtyske forstavingar, endingar og lånord, som til dømes *an-, be-, ge-, -het* og *-else*, og ord som *bedotten* og *gehalt*.

### Penbergensk
Det som karakteriserer denne undergruppa er hovudsakleg dei bokmålsnære substantiv- og verbbøyingane, samt pronomen og adverb:

* Personlege pronomen: *jei, mei, dei, hun, henne, han, ham, dere, de, dem*
* Eigedomspronomen: *hans, hennes, vår, deres, deres*
* Spørjepronomen: *vem, va, vilke(n/t)*
* Andre pronomen: *noæ(n), sei, såmm, sell*
* Adverb: *ikke, da, nå, vor, vordan, når*

Døme på penbergensk uttale:
*Jei vet ikke når hun kommer.*

### Gatebergensk
Substantiv- og verbbøyingar, pronomen og adverb ligg nærare nynorsk, men har visse særegne bergenske trekk som vist nedanfor. Det kan òg vera tendens til å «sluke» konsonantar både inni og på slutten av ord, særleg -r i notid av verb og i fleirtal av substantiv.

* Personlege pronomen: *e(g), meg, deg, hon, hon, dokker/-ar*
* Eigedomspronomen: *hannes/-as (hans), honnes/-as, våres/-as (vår), dokkes/-as, dies/-as*
* Spørjepronomen: *kem; ka; ka, ka slags, kasla, kalla, kass; kordan, kossen; korti (hvortid)*
* Andre pronomen: *nokke(n), seg, så, sjøl(l)*
* Adverb: *ikkje (isje), då, no, kor/korhen/hen, kordan, ko(r)ti*'

Døme på gatebergensk uttale:
*«E' vet'sje ko'ti' hon komma'.»*, evt. *«Eg vet ikkje korti' hon kommar.»*.

## Kuriosa
Det har vorte hevda at bergensdialekten tidleg på 1900-talet vart sett på som eit roande språk for barn. Å tilsetja ei bergensk barnejente skal før andre verdskrigen ha vore populært blant overklassen i Kristiania. Éi forklaring er at det vart sett på for danna å ha ein svak skarring; ei anna forklaring er at Kristiania-foreldra såg på at barna deira oppførte seg meir sedat når barnepassaren snakka vest-norsk dialekt. Uansett skal mange barn i datidas Kristiania ha utvikla eit talemål med skarre-r, utan å ha noka tilknyting til Vestlandet utover den vestnorske barnejenta si. Elles har det òg vorte hevda at det hundre år tidlegare, det vil seia på byrjinga av 1800-talet, var populært i Kristiania å henta barnejenter frå *[[Sørlandet]]*, slik at barna kunne tileigna seg blaute konsonantar, men at resultatet i staden vart at barna med dei sørlandske barnejentene utvikla eit talespråk med ei svak skarring.

## Kjelder