Lulesamisk

**Lulesamisk**  er eit samisk språk i den uralske språkfamilien. 
Det har ca. 2&nbsp;000 talarar. Dei fleste lulesamane bur i Sverige, og nokre bur i Noreg. Dei fleste av dei på norsk side bur i området rundt Tysfjorden. Frå 1. januar 2020 er Hamarøy kommune i Nordland fylke innlemma samisk språkforvaltingsområde, som den einaste frå lulesamisk område på norsk side.

## Alfabet

Lulesamisk blir skrive med bokstavane i det norske og svenske alfabetet, slik at *æ, ø* blir brukt på norsk side og *ä, ö* på svensk side. I tillegg blir *á* brukt for lang a ([a:]), og *ŋ* for [ŋ]. Den siste lyden vart tidlegare skrive *ń*, i praksis (på grunn av 8-bits datasystem) ofte *ñ*. Sjølv om nord- og lulesamisk er svært lik kvarandre språkleg er det store skilnader i skrivemåten. Denne skilnaden går attende til Rasmus Rask sitt framlegg til nordsamisk rettskriving, lulesamisk heldt fast på den gamle, norsk-svenske skrivemåten, og skriv *sjaddat* og *tjállet* der nordsamisk har *šaddat, čállit* ('bli, skrive').

## Grammatikk

### Morfologi (Formlære)
*'For meir om dette emnet, sjå [[Lulesamisk morfologi]]*

I lulesamisk har alle andre ordklasser enn adverb, interjeksjonar, subjunksjonar og konjunksjonar ei rik bøying.
Lulesamiske substantiv blir bøygd i 9 kasus og 2 tal, og dei kan få lagt til possessivsuffiks (eigarendingar) bøygd i person (1., 2., 3.) og tal (eintal, total, fleirtal).

Lulesamisk skil seg frå nordsamisk ved å ha oppretthalde distinksjonen mellom genitiv og akkusativ.

Nektingsverbet i lulesamisk blir bøygd i tempus, på same måten som i sørsamisk.

### Syntaks (Setningslære)

Lulesamisk setningslære skil seg lite frå den i nordsamisk, men har ein større tendens til SAOV-ordstilling (*subjekt - hjelpeverb - objekt - hovudverb*) enn det nordsamisk har. Lulesamisk har også eit større system av hjelpeverb.

## Historie

Vi delar språkhistoria inn i indre og ytre språkhistorie, der det første er endringar i språket sjølv, og det andre er endringar i den samfunnsmessige stillinga til språket.

### Indre språkhistorie

Dei samiske språka vart skilt frå austersjøfinsk for rundt 2000 år sidan. I løpet av tida fram til dei første skriftlege kjeldene for samisk (frå og med 1600-talet) delte det samiske urspråket seg inn i vestsamisk (frå sørsamisk til og med nordsamisk) og austsamisk. Den vestsamiske gruppa deler seg inn i ei sørleg gruppe (sør- og umesamisk) og ei nordleg gruppe (pite-, lulesamisk og nordsamisk). 

Den sørlege gruppa av vestsamiske språk er kjenneteikna ved omlyd heller enn stadieveksling, og har i større grad halde på trykklette konsonantar og vokalar frå det finsk-samiske urspråket i bøyingsendingane sine. Den nordlege gruppa, inkludert lulesamisk, har forkorta og mista endingane sine, slik at der sørsamisk har *gïelen* og *gïeleste* som genitiv og elativ av *gïele* "språk", har lulesamisk formene *giela* og *gielas*, av grunnforma *giella*. Som det går fram av døma skil lulesamisk (og ume- og pitesamisk og alle samiske språk lenger nord) seg frå sørsamisk ved å ha stadieveksling, i dette tilfellet veksling mellom lang *-ll-* i nominativ og kort *-l-* i visse andre kasus. Lulesamisk skil seg frå nordsamisk framfor alt ved å ha oppretthalde skiljet mellom final *-p, -t, -k*, eit skilje som i nordsamisk har falle saman i *-t*, t.d. lulesamisk *hállat, hállap* ("å snakke, vi snakkar"), i nordsamisk er desse formene identiske (*hállat* = både "å snakke" og "vi snakkar").

Lulesamisk (og pitesamisk) er meir konservativ enn nordsamisk på fleire punkt:

* Lulesamisk har halde på det eldre systemet med å bøye nektingsverbet i tempus, denne distinksjonen er borte i nordsamisk (jf. lulesamisk *iv boade, ittjiv boade* "eg kjem ikkje, eg kom ikkje", der nordsamisk har *in boađe, in boahtán* "eg kjem ikkje, eg kom ikkje"). I lulesamisk ligg tempusskilnaden i nektingsverbet (*iv, ittjiv*), men i nordsamisk er nektingsverbet det same, og skilnaden ligg i hovudverbet, der nektingsverb (*in*) pluss partisippform (*boahtán*) markerer fortid.
* Lulesamisk har halde på skilnaden mellom genitiv og akkusativ (*giela, gielav*), på same måte som sørsamisk (*gïelen, gïelem*), der desse to formene har falle samisk i nordsamisk (genitiv = akkusativ *giela*).

Alle desse skilnaden har oppstått før den første skriftlege kjeldene for dei ulike språka, med unntak av nordsamisk samanfall til final *-t*, som er ei nyare utvikling.

### Ytre språkhistorie

Det lulesamiske skriftspråket vart etablert av Lars Levi Læstadius (1800&ndash;1861) med det religiøse verket *Hålaitattem Ristagasa ja Satte almatja kaskan* ('Samtale mellom ein kristen og ein ikkje-truande', 1837 el. 1839). I 1844 gav han ut *Tåluts suptsasah*, ei bibelhistorie på 259 sider. Det vart gjeve ut ei salmebok på lulesamisk i 1895. I byrjinga av 1900-talet utvikla K.B. Wiklund eit skriftspråk for lulesamisk. Etter 2. verdskrigen kom Bergsland /Ruong ortografien, den første samiske ortografien der ein morsmålstalar hadde vore med og utvikle han. Gjeldande lulesamiske skriftspråk vart utarbeida av lulesamisk språknemnd, og vedtatt i 1983, med Mikal Urheim som ein av dei sentrale arkitektane attom reforma.

Frå 1. januar 2006 vart Tysfjord første lulesamiske kommune under samisk språkforvaltningsområde i Noreg. I sverige er kommunane Gällivare, Arjeplog og Jokkmokk del av det samiske forvaltningsområdet, for lulesamisk (Gällivare også for nordsamisk).

## Referansar

## Litteratur

### Bibliografiar
* Glottolog: Bibliografi over lulesamisk språkforsking

### Ordbøker

* 
* 
* 

### Grammatikkar og artiklar om grammatikk

* Bartens, Raija 1972: *Inarinlapin, merilapin ja [[Lulesamisk|luulajanlapin]] kaasussyntaksi*. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 148. 180 s.
* Heahttá, Sara Ellen Eira: *Lulesamisk skriftspråk*. http://samediggi.no
* Kintel, Anders 1991: *Syntaks og ordavledninger i lulesamisk*. Kautokeino : Samisk utdanningsråd.
* Kuoljok-Angéus, Susanna 1997: *Nominalavledningar på ahka i lulesamiskan*. Uppsala: Studia Uralica Upsaliensia ; 28
* 
* 
* Spiik, Nils Eric 1989: *Lulesamisk grammatik*. Samskolstyrelsen.
* 
* Wiklund, K. B. 1901: *Lärobok i lapska språket*. Uppsala: Lundequistska bokh. 1901.
* Ylikoski, Jussi 2017: Future time reference in Lule Saami, with some remarks on Finnish. Eesti ja soome-ugre keeleteaduse ajakiri 7 (2) s.  209-244.
* Ylikoski, Jussi 2022: Lule Saami. – Marianne Bakró-Nagy, Johanna Laakso & Elena Skribnik (eds), *The Oxford Guide to the Uralic Languages*. Oxford: Oxford University Press.

## Bakgrunnsstoff

### Wikipedia

### Institusjonar
*Árran lulesamisk senter

### Språklæring og grammatikk
* Kurs i lulesamisk: Giellaj hilá "Glöd till språket"
* Kurs i lulesamisk Sámásta ... som tyder «tal samisk»
*Lulesamisk morfologisk analysator
*Lulesamisk stavekontroll

### E-ordbøker
* Norsk-lulesamisk ordbok på nettet
* Lulesamisk-norsk ordbok på nettet
* Svensk <-> lulesamisk ordbok på nettet