open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papa Stour

__NOTOC__

**Papa Stour** er ei i Shetlandsøyane i Skottland. Ho ligg sør i St. Magnus Bay, på nordvestsida av Shetland Mainland. I dag bur det om lag 20 personar på øya med hovudvekta i landsbyen Biggins i aust. Frå Biggins går det passasjerbåt til West Burrafirth på Shetland Mainland. Det er òg ei flystripe nær Biggins. Øya har ei dramatisk kystlandskap med staurar, bogar, bruer og sjøholer som har kome til ved erosjon.

På øya finn ein ruinar etter eit hus som skal ha høyrt til Hertug Håkon, seinare Kong Håkon V av Noreg, på 1200-talet.

## Historie
Det har truleg budd folk på øya heilt attende til 3000 f. Kr. Øya er rik på arkeologiske minne.
Namnet kjem av norrønt *Papey Stóra*, som skal tyde 'Store Prestøy'. Papar vert då tolka som nemning på gæliske munkar. Papar er med i mange øynamn i Skottland.

Det eldste dokumentet frå Shetland omhandlar ei hending på Papa Stour og er frå 1299. 

På 1970-talet vart det sett i gang ein aksjon for å få fleire innbyggjarar til øya etter at fråflyttinga hadde gjort folketalet lågt. Det førte til at det kom folk flyttande og folketalet fekk ein oppsving. Dei siste åra har folketalet gått ned etter usemje mellom nokre av innbyggjarane. Det førte til rettssaker, fråflytting og at skulen vart nedlagd. 

## Bakgrunnsstoff

* Barbara E. Crawford: *Papa Stour and 1299: Commemorating the 700th Anniversary of Shetland's First Document *, ISBN 1-898852-83-9

### Nettstader
* «Papa Stour» frå Gazetteer for Scotland
* scottishislands.org.uk 
* ''Shetland in Statistics 2006'' frå shetland.gov.uk 

### Fotnotar


## Andre nettstader
* Omtale av boka om dokumentet frå 1299. 

Denne artikkelen byggjer på «Papa Stour» henta frå Wikipedia på engelsk 29. mai 2007.
Theodorid

**Theodorid** eller **Theoderik** var konge over vestgotarane frå 418 til 451. Han var son eller verson av Alarik.

Theodorid si tid som konge var uvanleg lang. Stundom vart visigotane kalla ut som bandsmenn for romarane, og slost mot andre germanske folk, mellom dei Vandalane i Spania. Men i 422 sytte kong Theodorid for at gotarhæren svikta romarane, og veik unna, slik at vandalane vann, utan at dette førte til noka endring i romersk politikk. Keisar Honorius døydde alt i 423.

Visigotane nytta høvet til nye herjetokt i Gallia, og omlægra Arles, som var hovudstaden i det romerske Gallia, med jamne mellomrom dei følgjande åra. Slik var visigotane i stadige trefningar med romarane som budde i Gallia, førte av Aëtius, som var Magister Militum der i dei åra.

Dette at gotarhæren årvisst drog ut, svekka dei på sikt, og mot slutten av 430-åra vart dei hardt trengde. Det kom til fredstingingar, og det var like før kong Theodorid mista makta i 439.

Trass i alle desse trettene stilte visigotane opp som bandsmenn for romarane att i Slaget på Katalaunarmarka i 451, mot Attila og Hunarane. Attåt visigotane, slost og frankar, britar, sarmatar, burgundar og saksar på romersk side, saman med ein alanarhær, som vart sette mellom dei andre fylkingane av di ingen heilt våga stole på alanane. Visigotane hadde kvia seg noko for å slost under Aëtius, sidan dei så lenge hadde kjempa mot han, men dei gjekk med i slaget etter godt diplomati.

*"[[Jordanes]] skriv: So førte då kong Teodorid ein uteljande her av vesegotar i striden. Heime lét han etter fire søner, Friderik og Evrik, Retemeris og Himnerit; han tok med seg til stridsfelagar berre dei eldste, Torismud og Teodorid. Ein gild her, ein trygg studnad, eit hugnadsamt fylgje å ha *deim* til hjelpesmenn, som ein fjågt gjeng beinast i fårane med! ...*

*Der fann kong Teodorid ein tidleg bane; han reid gjenom heren og eggja mennene, då vart han riven av hesten og vart nedtrødd av sine eigne; men andre segjer at han fall for spjutet åt Andag, ein av Ostrogotane, som då fylgde Attila... Då skilde vesegotane seg frå alanane og sette inn på hunehopen, og hadde so nær felt Attila"*.(Gotesoga, omsett av Sigmund Skard)

Theodorid åtte mange born: Thorismund, Theodorid, Friderik, Eurik, Retemer eller Ricimer, og Himnerit. Dei eldste sønene hans vart kongar i tur og orden etter einannan. Det store talet på søner og ingen klår arverekkje skapte trette mellom dei, noko ein òg såg seinare i frankarriket. Attåt hadde Theodorid ei rekkje døtrer, som han gifte bort til andre germanske hovdingar og fyrstar (og romerske stormenn).

### Theodorid i litteraturen

Skildringa av Theodorids fall er truleg bakgrunnen for skildringa av fallet til kong Théoden i boka Ringdrotten av J.R.R. Tolkien. Somme kjelder fortel òg at sonen Thorismund, den neste kongen, vart lyft på skjold av hærfolka sine, noko som er mint i teikneserien Asterix.

## Kjelder

* Jordanes: *[[Gotesoga]]*
* Herwig Wolfram: *The Goths*
Newtons vogge

**Newtons vogge** er ein pendel oppfinni av Isaac Newton, som synar at både rørsle og energi blir bevart ved elastiske støyt.

Newtons vogge har fem kuler som heng i eit stativ. Dersom ein trekker ut ei kule i eine enden og slepp, vil ho treffe raden med dei andre fire kulene som støyter i kvarandre. Rørsla frå den første kula vil bli overført til den siste, som får same rørslemengde (fart og høgde som ein observerer i forsøket) som den opphavlege. Den siste kula fell så attende og treffer dei andre fire kulene (som er rolege).

I teorien held dette fram uendeleg lenge, men på grunn av friksjonstapet kjem vogga til å stogge til slutt.

## Bakgrunnsstoff
* Eit Java-applet som syner eksperimentet
Operasjon Dagsverk

**Operasjon Dagsverk** (**OD**) er ein elevstyrt haldningskampanje og innsamlingsaksjon arrangert av Elevorganisasjonen. Aksjonen er spesielt retta mot ungdomstrinnet i grunnskolen og den vidaregåande skolen. Folkehøgskolar kan òg delta på Operasjon Dagsverk.

Elevar som deltek i prosjektet gjev ein dag av utdanninga si for å jobba og tena pengar til utdanningsstøtte for ungdom i Asia, Afrika eller Latin-Amerika. Ein kan arbeida hjå firma eller heime, eller samla inn pengar på andre måtar. Dei innsamla midla, som årleg ligg noko under 30 millionar kroner, blir utbetalt litt etter litt over fleire år. Prosjekta som blir støtta blir delvis valde av Elevtinget og delvis i ei uravstemning blant elevane på skolane som er påmelde.

Aksjonsdagen er den siste torsdagen i oktober kvart år (i 2007 den 25. oktober), og han kjem etter ein informasjonskampanje kalla Internasjonal Uke (IU) som vanlegvis går over to veker.

Aksjonen støtta i 2006 prosjekt i Nepal. Tittelen var «Kamp for skuddsikre skolar» og retta seg mot barn som er rammet av borgarkrigen i landet. Samarbeidsorganisasjon for året var Redd Barna. Aksjonen for 2007 er i samarbeid med Utviklingsfondet, og retta mot dei tre mellomamerikanske landa Honduras, Nicaragua og Guatemala. 

## Tidlegare OD-prosjekt

Her følgjer eit oversyn over tidlegare prosjekt

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Apple Macintosh

**Macintosh**, også kjend som **Mac**, er namnet på en samling personlege datamaskinar produsert av dataføretaket Apple Computer.

I 2011 bestod produktlinja av dei berbare maskinane MacBook Air og Pro, kompakt-maskina Mac Mini, alt-i-eit maskina iMac, og Mac Pro meint for profesjonelle brukarar.

Macar bruker Apple sitt eige operativsystem, Mac OS X («OS 10»). Mac OS er ikkje tilgjengeleg på nynorsk, men ein bokmålsvariant er inkludert i systemet. Mac OS 10.7 introduserte også programvare for skjermlesing på bokmål. (Meint som ein hjelpeteneste for synsreduserte.) Mac OS versjon 10.5 og nyare kan utvidast med stavekontroll.

## Historie
Namnet kjem frå ein populær eplesort, *McIntosh*, og eplet er framleis brukt som logo av Macintosh. Den første datamaskina vart lansert i januar 1984 med den kjende Super Bowl-reklamen «1984» – inspirert av George Orwells dystre framtidspådom med same tittel. Det var den første datamaskina som populariserte det grafiske brukergrensesnittet (frå engelsk: *Graphical User Interface*, forkorta GUI) og dette var i sin tid sett på som ein revolusjonerande forandring i IT-verda.

## Galleri

Macintosh 128k transparency.png|Apple Macintosh 128k frå 1984, her oppgradert til 512K «Fat Mac».
IBookG3 Palourde2.png|IBook G3.
Power Mac G5 hero left.jpg|Power Mac G5.
MacBook Pro 16 (M1 Pro, 2021) - Wikipedia.jpg|MacBook Pro 16.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Batumi

**Batumi** (georgisk skrift ბათუმი, tidlegare kalla **Batum** eller **Batoum**) er ein kystby ved Svartehavet og hovudstad i Adsjaria, ein autonom republikk sørvest i Georgia. Han har om lag 152&nbsp;839 innbyggjarar (2014).

Batum er med den store hamna si eit kommersielt senter og siste stopp på den transkaukasiske jernbanen og Baku-Tbilisi-Ceyhan-røyrleidningen. Han ligg 20 km nord for den tyrkiske grensa og har eit subtropisk klima med mange sitrus- og teplantasjar. Av industri i byen finn ein oljeraffineri, skipsverft, næringsmiddelindustri og lett industri.

## Historie
Batumi ligg på same stad som den tidlegare greske kolonien *Batis*. Dei første moderne kjeldene nemner at det vart bygd festningsverk i byen på 1000-talet. Området var då under georgisk kontroll fram til 1500-talet då det vart avstått til Det osmanske riket. I 1878 vart byen avstått til Russland etter San Stefanotraktaten.

Etter at tsaren fall rykte først tyrkiske styrkar inn i byen i april 1918, følgt av britiske styrkar i desember same år. Dei britiske styrkane okkuperte Batumi fram til juli 1920.

## Geografi

### Klima
Klimaet i Batumi er subtropisk, og det veks palmer, sitron- og appelsintre i byen.

Middeltemperaturen i Batumi er 14&nbsp;°C. Januar er den kaldaste månaden med ein middeltemperatur på 6&nbsp;°C. Juli og august er den varmaste tida med ein middeltemperatur på 22&nbsp;°C. Det kaldaste som er målt her er -7&nbsp;°C, og det varmaste er 40&nbsp;°C. Den normale årsnedbøren er om lag 2&nbsp;500 mm, der januar er våtast og mai tørrast.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Reiseguide for Batumi
* Hamna i Batumi 
* [Prokudin-Gorskij sine fargebilete av Batumi frå om lag 1910](http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/S?pp/prok:@field(SUBJ+@od1(Georgia++Republic+--Batumi+)))
* Biletgalleri
Eiterfled

**Eiterfeld** er ein kommune i landkrinsen Fulda i den tyske staten Hessen med 7650 innbyggjarar. Han ligg ved elva Eitra.

## Bakgrunnsstoff

*
* Burg Fürsteneck
Thorismund

**Thorismund** eller **Thorismud** var konge over vestgotarane. Han rådde frå 451 til 453. Han var eldste son av Theodorid.

Thorismund tok kongsmakta over visigotane etter at far hans fall i slaget på Katalaunarmarka i 451. Han var berre konge i to år, mest på grunn av trette mellom brørne hans. I styringstida si hadde han meir enn nok å gjera med alanane som heldt Orléans. Han vann på alanane, men laut trekkje seg snøgt attende til Toulouse av di broren Theodorid samla folk mot han. På same tid hadde frankarane samla seg under Childerik, og Thorismund makta ikkje å vinne på dei. Frankarane vart den store plaga for visigotane i åra etter.

Thorismund vart hoggen ned av ein hirdmann som vart kalla Askalk (etter Jordanes), og etterfylgd av broren Theodorid II.

## Kjelder
* Jordanes: *[[Gotesoga]]*
* Herwig Wolfram: *The Goths*
Tsjiatura

**Tsjiatura** (georgisk: ჭიათურა) er ein by i regionen Imereti vest i Georgia. I 1989 hadde han om lag 30&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i indre område ved elva Qvirila, og sidan 1879 har han vore eit stort senter for produksjon av mangan i Kaukasus. I Tsjitaura finn ein mellom anna nasjonalteateret Tsereteli, ti skular, eit fakultet av Det georgiske tekniske universitetet og domkyrkja Mgvimvi frå 1000- eller 1100-talet.

## Bakgrunnsstoff
Gori

**Gori** (georgisk skrift გორი) er ein industriby i provinsen Sjida Kartli i Georgia. Byen vart grunnlagd av ein av dei største kongane av Georgia, David IV av Georgia (1089–1125). Han har om lag 45&nbsp;000 innbyggjarar, og ligg der elva Liakhvi munnar ut i Mtkvari (Kura). Byen vart nesten heilt øydelagd under eit jordskjelv i 1920.

I 1878 vart den sovjetiske diktatoren Josef Stalin fødd i Gori, og byen inneheld eit Josef Stalin-museum med gjenstandar knytte til livet hans, huset der han vart fødd og den personlege jernbanevogna hans.

Ein av dei siste statuane av Stalin i det tidlegare Sovjetunionen står utanfor rådhuset i byen.

Festninga Goristsikhe frå mellomalderen ligg ovanfor byen.

## Kjende personar frå Gori
* Josef Stalin, leiar av Sovjetunionen

## Bakgrunnsstoff
* Om Gori
* Biletgalleri
Theodorid II

**Theodorid** eller **Theoderik II** var konge over Vestgotarane, og sat frå 453 til 466. Han var son av Theodorid og bror av Thorismund. Han vart etterfylgd av Eurik.

Theodorid heldt fram feida med romarane i styringstida si. I 455 vart den romerske keisaren Valentinian III drepen, og Theodorid freista å nytte høvet til å kåre sin eigen keisar, Avitus. Med hjelp frå Avitus vann visigotane endeleg Arles, som hadde vore på romerske hender til då. Theodorid heldt òg fram med kampar i Spania mot andre germanarfolk, med romersk hjelp. Han freista mellom anna på å gå mot vandalane, som var i nordre Afrika på den tida. Desse hadde nett plyndra Roma. Han streva òg med svebarane, som meinte dei hadde rett på Spania. 

Theodorid vart drepen av broren Eurik i 466. Eurik tok kongsmakta etter han.

## Kjelder
* Jordanes: *[[Gotesoga]]*
* Herwig Wolfram: *The Goths.*
Kutaisi

**Kutaisi** (georgisk ქუთაისი; antikke namn *Aea*/*Aia*, *Kutatisi*, *Kutaïssi*) er den nest største byen i Georgia og hovudstad i regionen Imeretija. Han ligg 221 km vest for Tbilisi.

Kutaisi ligg ved elva Rioni, 125-300 meter over havet. I aust og nordaust ligg foten av Imeretifjella, i nord ligg fjellkjeda Samgurali Range, og i vest og sør Colchissletta.

## Historie

Kutaisi var hovudstad i det historiske kongeriket Colchis. Arkeologiske funn viser at byen eksisterte alt på 1000-talet fvt.. Historikarar meiner at då Apollonius Rhodius skreiv om Jason og argonautane og deira legendariske reise til Colchis var Kutaisi/Aia enden på reisa til argonautane og heimstaden til kongen Aeetes. I 975-1122 var Kutaisi hovudstad i Kongedømet Georgia, og frå 1400-talet til 1810 hovudstad i Kongedømet Imerertija. I 1810 vart Imeretija okkupert av Russland. Før Georgia fekk sjølvstende i 1991 og den nasjonale økonomien kollapsa, var Kutaisi eit stort industrisenter. I dag har mange innbyggjarar i byen reist utanlands for å fø seg sjølv. Handel på liten skala er hovudnæringa til resten av innbyggjarane.

## Attraksjonar
Kutaisi har to attraksjonar som begge står på UNESCO si verdsarvliste. Den eine er ruinane av Bagratikatedralen, bygd av Bagrat III, konge av Georgia, tidleg på 1000-talet. Den andre er Gelatikloseter, og begge ligg eit par kilometer aust for byen. Ei av dei mest kjende kyrkjene i Georgia er Motsametakyrkja. Andre attraksjonar er Satapliagrotta, der ein kan sjå fotspor etter ein dinosaur.

## Kjende personar frå Kutaisi
*Aleksandr Ivanovitsj Otrakovskij, russisk krigshelt
*Katie Melua, britisk songar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kutaisi|Kutaisi]]» frå ,  den 29. mai 2007.* 

## Bakgrunnsstoff
* http://www.kutaisi.com.ge/
* http://www.kutaisi.org/
* http://www.nkta.org/
* Georgian Picture Gallery - Kutaisi Pictures
Poti

**Poti** (georgisk ფოთი, *Poti*) er ein by vest i Georgia i provinsen Samegrelo-Zemo Svaneti. Han ligg ved austkysten av Svartehavet og er ein av tre hamnebyar i Georgia. I nærleiken av byen munnar elva Rioni ut i Svartehavet. Byen har 41&nbsp;465 innbyggjarar (2014).

Poti vart grunnlagd som ein gresk koloni på 600-talet fvt. og kalla opp etter Phasis. Den første jernbanen som vart konstruert i Georgia vart lagd mellom Poti og Sjorapani i 1871. Segna om Det gylne skinnet (argonautane, Jason og Medea) fann stad ved Poti og elva Rioni.

Poti har eit subtropisk klima. Vinteren er mild og varm, og normaltemperaturen i januar er 5,2&nbsp;°C. I juli er normalen 22,9&nbsp;°C. Byen får ein god del nedbør og årsnormalen er på 1&nbsp;960&nbsp;mm.

Hovudnæringane i byen er service- og næringsmiddelindustri.

Marinebasen til Den georgiske marinen ligg i Poti.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Hamna i Poti
* Biletgalleri
Eurik

**Eurik** var konge over vestgotarane frå 466 til 484. Han var siste av sønene til Theodorid som rådde for Toulouse-kongedømet. Han er rekna som det sterkaste av dei visigotiske kongane.

Under Eurik vann visigotane seg mykje land, og riket deira hadde den største utstrekninga på hans tid. Eurik sytte for å kue dei andre germanske folka, og det vestre Romarriket var svakt, og bukka heilt under i 476. 

Eurik la under seg det meste av Gallia, og vann dei fleste byane der før 475. Det året gjorde Eurik ei fredsavtale med romarane, som i røynda ikkje hadde noko val. Etter at Romarriket fall året etter tok krigen til att med herulhovdingen Odovakar, som no rådde for Italia som konge.

Herreveldet i Gallia var no ei årsak til trette mellom visigotar og frankarar. Eurik stogga frankarane og slog dei i eit slag nordpå, i deira eige landområde. Han vann òg sigrar over dei saksiske sjørøvarane som herja kystane i desse åra. 

Etter Eurik finst det ei lovsamling, Codex Euricianus, frå om lag 475. Med dette fastsette han og tømra i hop det visigotiske kongedømet og skipa det betre til. Han gav og bod for den katolske kyrkja, og rydda i tilhøva mellom katolikkar og arianarar. Det er elles kjend at Eurik førte ei anti-katolsk line, og stengde ei rekkje kyrkjer. Dette heldt han opp med etter 475, då romarane gjorde fred med han. 

På Eurik si tid var det at visigotarfolket for alvor tok til å slå seg til i Spania. 

Eurik døydde av alderdom i Toulouse i 484. Han vart etterfylgd av Alarik II.

## Kjelder

* Jordanes: *[[Gotesoga]]*
* Herwig Wolfram: *The Goths*
Rustavi

**Rustavi** (georgisk რუსთავი) er ein by søraust i Georgia i provinsen Kvemo Kartli, 25 km søraust for hovudstaden Tbilisi. Han ligg ved elva Kura og har om lag 125&nbsp;103 innbyggjarar (2014).

Byen vart grunnlagd i 1948 for å huse arbeidarar til eit jernverk i nærleiken. Farbrikken vart bygd mellom 1941 og 1950 for å handsame jernmalm frå Aserbajdsjan. Stalin førte arbeidarar her frå forskjellige område i Georgia, hovudsakleg dei fattigare landsbygdene i vest. Han tok namn etter ein antikk by som vart øydelagd av den monogolske leiaren Tamerlane rundt år 1400. Rustavi vart eit stort industrisenter i Transkaukasus-området. Hovudnæringa er jern og stål og produksjon av metallprodukt og kjemikaliar.

Tyske krigsfangar, som vart fanga under den andre verdskrigen, vart innrullert for å utforme og byggje Gamle Rustavi. Rustavi er eigentleg delt i to delar, *Dzveli Rustavi* (Gamle Rustavi) og *Akhali Rustavi* (Nye Rustavi). Gamle Rustavi vart bygd med ein stalinistisk arkitekturstil, medan Nye Rustavi er dominert av tilsynelatande endelause rekkjer av dystre  blokkleilegheiter frå sovjettida.

Lausrivinga frå Sovjetunionen i 1991 var katastrofal for Rustavi, sidan den sovjetiske økonomien som byen var avhengig av òg kollapsa. I dag er dei fleste fabrikkane lagd ned og 65 % av innbyggjarane er arbeidslause med alle dei sosiale problema, som høg kriminalitet og fattigdom, som det fører med seg. Folketalet gjekk ned frå om lag 160&nbsp;000 på midten av 1990-talet då innbyggjarane reiste andre stader for å få seg jobb.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rustavi|Rustavi]]» frå ,  den 29. mai 2007.*
Tskhinvali

**Tskhinvali** (ossetisk Цхинвал; georgisk ცხინვალი) er hovudstaden i den *[[de facto]]* sjølvstendige republikken Sør-Ossetia, som internasjonalt vert rekna som ein del av Georgia. Ifølgje Georgia si offisielle administrative inndeling høyrer Tskhinvali til regionen Sjida Kartli. Byen ligg ved elva Store Liakhvi, om lag 100 km nordvest for den georgiske hovudstaden Tbilisi.

## Historie
Området rundt byen har vore busett sidan bronsealderen.

Tskhinvali vart først nemnd i georgiske skriftlege kjelder i 1398 som ein landsby i Kartli (Sentral-Georgia), men seinare kjelder gjev den georgiske kongen Asphagur av Iberia frå 200-talet som grunnleggjaren då han bygde ei festning her. Tidleg på 1700-talet var Tskhinvali ein liten «kongeleg by» og var stort sett folkesett av munkar. Tskhinvali vart annektert av Det russiske keisardømet i lag med resten av Aust-Georgia i 1801. Byen låg langs handelsvegen frå Nord-Ossetia til Tbilisi og Gori, og byen utvikla seg gradvis til ein handslby med ei blanding av jødisk, georgisk, armensk og ossetisk folkesetnad.

Då Sovjetunionen tok over landet, etter at Georgia hadde hatt to år med sjølvstende frå 1918 til 1920, vart Tskhinvali hovudstad i den autonome oblasten Sør-Ossetia innanfor Georgisk SSR. Dermed vart byen stort sett ossetisk på grunn av kraftig urbanisering og den sovjetiske politikken med å flytte ossetiske folk frå nærliggande landsbyområde og inne i byen. Byen var i praksis eit industrisenter med sagbruk og fabrikkar. Ifølgje ei folketeljing i 1989 hadde byen 42&nbsp;934, medan det i dag berre er 32&nbsp;906 att (2021).

## Kjelder

* Tsotniahsvili, MM. *History of Tskhinvali*. Tskhinvali, 1986
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tskhinvali|Tskhinvali]]» frå ,  den 29. mai 2007.*
Sukhumi

**Sukhumi** (abkhasisk Аҟəа, *Aqwa*, georgisk სოხუმი, *Sokhumi*, russisk Сухуми, *Sukhumi*) er hovudstaden i Abkhasia, ein *[[de facto]]* sjølvstendig republikk, som internasjonalt vert rekna som ein autonom republikk i Georgia. Byen har ei lang historie, og vart hardt råka under den georgisk-abkhasiske konflikten tidleg i 1990-åra.

Sukhumi ligg i ei vid bukt på austkysten av Svartehavet og er ein hamneby, eit knutepunkt for jernbane og ein ferieby. Han er kjend for strendene, sanatoria, mineralkjeldene og det subtropiske klimaet. Sukhumi har fleire små til mellomstore hotell, som hovudsakleg tar imot russiske turistar. Byen inneheld òg botaniske hagar oppretta i 1840.

I sovjettida vart det avla apekattar her. Frå 1945 til 1954 var elektronfysikk laboratoriet i byen involvert i Sovjetunionen si utvikling av atomvåpen.

## Bakgrunnsstoff
Tqibuli

**Tqibuli** (georgisk ტყიბული) eller **Tkibuli** er ein by vest i sentrale delar av Georgia i regionen Imeretija. Han ligg heilt nord i Imeretija, nær regionen Ratsj'a, ved foten av fjellet Nakerala. Byen er eit senter for kolbryting og ligg mellom to kunstige vassreservoar i eit fjellområde. Ein gong var det ni kolgruver ved byen, men i dag er det berre ein att som er i drift. Tqibuli er òg kjend for teen som vert dyrka her og seld i heile landet.
Tsqaltubo

**Tskaltubo** (georgisk წყალტუბო) er ein by vest i sentrale område av Georgia. Byen er ein kurstad med varmekjelder, som mellom anna skal vere godt for å førebu mot verk i musklar og ledd (revmatisme). I 2014 hadde byen 11&nbsp;281 innbyggjarar.

## Kjelder
Adsjaria

**Adsjaria** (georgisk აჭარა *Atsj'ara*, òg kalla *Adjara, Ajaria, Ajara, Adjaria, Adzharia, Adzhara og Achara*) er ein autonom republikk i Georgia i det sørvestlege hjørnet av landet. Området grensar til Tyrkia i sør og Svartehavet i aust. 

Republikken har om lag 355 000 innbyggjarar og hovudstaden er Batumi. Adsjaria er eit populært turistmål, og med det subtropiske klimaet har området mange sitrus- og teplantasjar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Greifswalder Bodden

**Greifswalder Bodden** (polsk *Zatoka Greifswaldzka*) er ei bukt sørvest i Austersjøen ved kysten av Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern. Bukta har eit areal på 514&nbsp;km².

I vest ligg øya Rügen, i søraust øya Usedom, i aust ligg Pommersche Bucht og i sør det tyske fastlandet. Bukta er forbunde til Austersjøen via Strelasund, eit smalt sund mellom fastlandet og Rügen. Den nordlege enden av bukta vert stundom kalla *Rügischer Bodden*.

Bukta har ei nokså ujamn kystlinje, og har fleire viker og småbukter i bukta. Neset Mönchgut (aust på Rügen) og Zudar (sør på Rügen) – sistnemnde består eigentleg av fleire halvøyar - deler bukta inn i mindre bukter. Den største byen ved bukta er Greifswald.

Greifswalder Bodden er grunn og har eit middeldjup på berre 5,6 meter og eit maksimalt djup på 13,5 meter. Ho består av brakkvatn på grunn av tilførsel på ferskvatn frå elvar, og den komplekse hydrografien i Austersjøen, der ein vanlegvis finn saltare vatn på større djup.

Før gjenforeininga av Tyskland i 1990 var Greifswalder Bodden ein offentleg stad for vassport, i motsetnad til det meste av den austtyske kysten av Austersjøen. Den lokale geografien gjorde at ein lett kunne halde vakt over bukta og dermed hindre dei som prøvde å flykte frå landet. Staden som ligg nærast bukta utanfor Warszawapakta er den danske øya Bornholm, meir enn 100&nbsp;km borte.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bay of Greifswald|Bay of Greifswald]]» frå ,  den 30. mai 2007.*
Lübeckbukta

**Lübecker Bucht** (tysk *Lübecker Bucht*) er ei bukt sørvest i Austersjøen ved kysten av Tyskland og delstatane Mecklenburg-Vorpommern og Schleswig-Holstein. Ho dannar den sørvestlege delen av Mecklenburgbukta.

Den største byen ved bukta er Lübeck med bykommunen Travemünde, som ligg ved munningen til elva Trave. Elbe-Lübeck-kanalen knyter Austersjøen med Elbe.
Eckernfördebukta

**Eckernfördebukta** (tysk *Eckernförder Bucht*; dansk *Egernførde Fjord*) er ei bukt i Schleswig-Holstein i Tyskland. Ho er om lag 16 km lang og snur ved munningen, der den sørlege breidda om lag ligg 10 km frå Kielbukta. Ho grensar til Kielfjorden ved fyret Bülker. Den ein gong skogkledde halvøya mellom Kielfjorden og Eckerenfördebukta danna grensa mellom saksarane og danskane i mellomalderen og vart kalla Jernved. Nord for bukta ligg halvøya Schwansen. Ved enden av bukta ligg byen Eckernförde.

## Bakgrunnsstoff
* Kart
Båtalen

Ei **båtalen** svarar til 21 norske tommar eller 54,92445 cm, i motsetnad til ei vanleg alen som svarar til to norske fot eller 24 tommar. Båtalna er utgangspunktet for tradisjonelle norske båttypar som oselvarar og geitbåtar.
Læhnga tsjoli

**Læhnga tsjoli** (devanagari लहंगा चोली) eller **gagra tsjoli** er eit fargesterkt sørasiatisk antrekk sett saman av ein kort bluse (*tsjoli*) og eit langt, vidt skjørt (*læhnga*). Det er hovudsakleg ugifte jenter i Nord-India som går med desse kleda til dagleg, men forseggjorte typar laga til særskilde høve, som bryllaup, blir også brukte av sørasiatar frå andre område. Ein ber gjerne også eit sjal eller slør, drapert langs kroppen eller over hovudet, saman med læhnga tsjoli.

## Skildring

### Læhnga
Skjørtet er festa i livet og vidar seg ut ned mot okle, der det stopper. Stoffet har ofte kraftig mønster, for finare bruk gjerne broderi i metall og perler.

### Tsjoli
Den tettsitjande blusen er kort og stoppar som regel like under brystet. I moteantrekk kan han òg vera utringa og ha utskoren rygg. Ermene er korte, som regel til midt på overarmen, men moderne utformingar kan også her visa meir hud ved at skuldra er berr. Blusen kan vera enkel og einsfarga eller brodert som skjørtet.

### Sjal
Sjalet, kjend som *odhani* eller *[[dupatta]]*, kan dekka hovudet, i Rajasthan er det vanleg at det også dekker fjeset. Plagget har ofte same stil som skjørtet. Det kan vera av same type klede, eller av lettare stoff, kanskje gjennomsiktig.

## Historie

Læhnga tsjoli stammar frå mogultida, og blei skapt som ei tilpassing av indiske skikkar til muslimske påbod om å dekka seg til. 

## Bruk

Det er særleg i Gujarat og Rajasthan at ein bruker læhnga tsjoli; jentedrakt andre stader er til dømes salvar kamiz og pavadai. 

I Rajasthan er dette det vanlege brureantrekket. Læhnga tsjoli har òg tradisjonelt vore brukt som bruredrakt av muslimar. Denne bruken har også blitt mote i andre delar av India, mellom anna på grunn av bruk i Bollywood-filmar. Ein kan også sjå vidkjende filmstjerner som gifter seg i læhnga tsjoli. 
Drakta er òg utbreidd blant brurejenter, som eit elegant antrekk som står godt til brura sin sari. Som bryllaupsklede er draktene svært ofte raude eller rosa.

Læhnga eller gagra tsjoli blir også ofte brukt i samband med dans i bryllaup og andre samanhengar, til dømes til den gujaratiske dansen garba.

## Liknande klede
Læhnga kan òg brukast saman med lengre toppar, til dømes *[[kurti]]*, medan tsjolien òg kan kombinerast med skjørt som sjarara eller brukast som saribluse.

Sør i India er det vanleg for unge jenter å bera ein todelt drakt som er noko lik, *[[pavadai]]*.

## Kjelder
### Fotnotar
Inuittar

**Inuittar** (inuktitut ᐃᓄᐃᑦ) er ei samlenemning for arktiske urfolk frå Alaska, Grønland, dei kanadiske områda Nordvestterritoria, Nunavut, Quebec og den nordlege Labradorhalvøya
og Den store Diomedeøya i Russland. Inuittar har tradisjonelt hatt ein svært lik kultur over heile dette området, både når det gjeld levevis, klede og språk. Inuittar blir ofte også omtala som «eskimoar», eit omgrep laga av utanforståande som blir mislikt av inuittane sjølv. 

## Kultur

### Språk

Inuittar talar tradisjonelt inuittiske språk, der dei største er inuktitut i Canada og grønlandsk (kalaallisut) på Grønland. Desse to språka ligg nært kvarandre geografiske, og er nærare i slekt med kvarandre enn dei fleste andre inuittspråka. *Inuit* tyder 'folk' på begge språka. Andre inuittspråk har kognatar (liknande ord med same tyding), som *inughuit* på nordgrønlansk (inuktun) og *iivit* på austgrønlandsk (tunumiit oraasiat).

I dag snakkar dei fleste inuittar også majoritetsspråket i det landet dei bur i: Dansk på Grønland, engelsk og eventuelt fransk i Canada og russisk og eventuelt litt engelsk i Russland.

### Levevis

Tradisjonelt har inuittar overlevd ved å utnytta dei naturressursane dei har hatt: Dyr, fisk, stein, noko trevirke, snø/is. Bein og skinn har vore brukt til å laga klede, våpen, båtar, sleder, telt, verktøy, kunst og handverk. Snø blei brukt til å laga igloar, vinterbustader for ein del nordlege inuittar, og elles til å isolera bustader. Stein som kleberstein blei brukt til å laga verktøy og skulpturar.

Inuittar fann opp kajakken (inuktitut *qajaq*), eit lite, lettflytande og svært manøvrerbart fartøy som ein sitjande enkeltperson kan venda rett veg sjølv om han velter. Kajakkar blei typisk brukte til jakt. Ein større type båt, *[[umiak|umiaq]]* ('kvinnebåt') på 6-12 meter, blei brukt til å transportera folk, hundar og varer. Til transport på land brukte ein hundeslede trekt av eit hundekobbel av huskyar. Mange av desse skikkane er framleis i bruk, sjølv om ein også bruker motoriserte fartøy.


Greenland kayak seal hunter 2006.jpg|Bruk av tradisjonell kajakk og harpun.
Greenland, Inuits (js)1.jpg|Inuittar i motorbåtar.
Qamutik 1 1999-04-01.jpg|Tradisjonelle hundeslede (*qamutik*) i Canada.
Seal Hunter 1999-04-03.jpg|Selfangar med snøskuter i Canada.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Inuit|Inuit]]» frå ,  den 23. september 2013.*
Tyskebukta

**Tyskebukta** (tysk: *Deutsche Bucht*, dansk: *Tyske Bugt*, nederlandsk: *Duitse Bocht*, frisisk: *Dútske bocht*, engelsk: *German Bight*) er ei bukt søraust i Nordsjøen mellom Nederland og Tyskland i sør, og Danmark og Tyskland i aust (Jylland). I nord og vest ligg Doggerbank. Bukta består av Dei frisiske øyane og dei danske Vadehavsøyane. Dei frisiske øyane og dei nærliggande kystområda vert kalla Friesland. Den sørlege delen av bukta vert òg kalla Helgolandbukta.

Bukta er grunn og skrånar svakt nordover. Det største djupet er 56 meter, sørvest for Helgoland. Ei rekkje store elvar munnar ut i Tyskebukta; frå nord mot sør: Eider, Elben, Weser og Ems.

Ei av dei mest trafikkerte seglingsleiene i verda går gjennom den sørlege delen av Tyskebukta. Samstundes er mykje av kysten og dei kystnære områda verna gjennom ulike vernetiltak, til dømes fuglereservatet Östliche Deutsche Bucht og Vadehavet, som for ein stor del er nasjonalpark.
Helgolandbukta

**Helgolandbukta** (tysk *Helgoländer Bucht*) er ei bukt i den sørlege delen av Tyskebukta, som igjen er ei bukt i Nordsjøen. Ho ligg der elva Elbe munnar ut i Nordsjøen og er kalla opp etter øya Helgoland. Fleire slag har vorte utkjempa i denne bukta.

## Sjå òg
* Vadehavet
Jadebusen

**Jadebusen**, tidlegare kalla **Jade** eller **Jahde**, er ei bukt i Nordsjøen ved kysten av Tyskland. 

Ho har eit areal på om lag 180 km² og vart stort sett danna av stormflo på 1200- og 1500-talet.

Hamnebyen Wilhelmshaven ligg ved den vestre breidda av bukta. 

## Bakgrunnsstoff
MS «Atløy»

**MS «Atløy»** er eit motorskip som vart bygd ved Bergen Mekaniske Verksted for Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane (FSF), det som no er Fjord1 Fylkesbaatane. Båten vart kontrahert i 1930, og levert Fylkesbaatane den 31. oktober 1931. Båten, som var laga i jern, var eit kombinert laste- og passasjerfartøy og hadde sertifikat for 120 passasjerar. Den gjekk i rute kysten mellom Bergen og Sogn og Fjordane fram til 1960. I 1974 vart båten seld til diverse eigarar under namnet «Latøy».

Etter å ha ligge i opplag i mange år, vart «Latøy» kjøpt opp vinteren 1981 av Solund Mekaniske Verkstad. Dåverande disponent, Jostein Eldøy, kjende godt til båten som no var den siste jernbåten etter FSF. Fram til 1983 prøvde ein på dugnad å gjere i stand båten, men arbeidet viste seg å verte for krevjande. Fylkeskultursjefen fekk båten til Florø, der Ankerløkken Verft fekk sysselsetjingsmidlar øyremerka til oppussinga. Etter eit ferjesal gav FSF frå seg namnet, og MS «Atløy» kunne igjen sigla under gamlenamnet. I tre sesongar vart MS «Atløy» leigd ut til FSF, som nytta den i turistrute, men dette gav ikkje nok inntekter, og båten forfall på ny.

I 1995 tok stiftinga Atløys Venner over drifta av båten, og med støtte frå Riksantikvaren og fylkeskomunen vart båten sett i stand att. Våren 1999 mista Atløys Venner passasjersertifikatet, men fekk det tilbake før Nordsteam 2000.

Det er andelslaget Atløy som eig MS «Atløy», medan Kystmuseet i Sogn og Fjordane representerer eigar i det daglege. Atløys Venner driv båten, i tett samarbeid med Kystmuseet.

## Bakgrunnsstoff
* Atløys Venner
Stettiner Haff

**Stettiner Haff** eller **Oderlagunen** (tysk *Oderhaff*, *Stettiner Haff*; polsk *Zalew Szczeciński*) er ein strandsjø på grensa mellom Tyskland og Polen sørvest i Austersjøen. Han ligg ved munningen av elva Oder nord for byen Szczecin.

Mellom Stettiner Haff og Pommernbukta i Austersjøen ligg øyane Usedom/Uznam og Wolin, og tre sund knyter strandsjøen til resten av havet: Peenestrom, Świna og Dziwna. Han har eit areal på 687&nbsp;km² og eit gjennomsnittleg djup på 4 meter. På det djupaste er han berre 6 meter.

I 1880 opna kanalen Kaiserfahrt på Usedom, og ein vassveg med djup på 10 meter knytte lagunen med Austersjøen, slik at større skip kunne kome inn i strandsjøen og hamna i Stettin.

Kanalen er om lag 12&nbsp;km og 10 meter djup og vart grave ut av Det tyske keisardømet mellom 1874 og 1880 under regjeringstida til Keisar Vilhelm I. Etter 1945 kalla Polen kanalen opp etter deira Piast-dynasti.

## Feriestad
I dag er det mange passasjerbåtar på lagunen, og ein kan drive med mange typar vassport ved mange av strendene i området. I området er det vinranker, ein smalspors jernbane, museum og slott.

## Forureining
Settiner Haff får tilført store mengder forureining via elva Oder og eutrofiering er mellom anna resultatet. Store konsentrasjonar av aluminium og jernsediment er vorte funne i elva, noko som fører til brå algevekst i lagunen. Næringsstoffa i strandsjøen varierer derimot mykje gjennom året, og har minka dei siste åra.

## Kjelder
* http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=15325172&dopt=Abstract

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Szczecin Lagoon|Szczecin Lagoon]]» frå ,  den 30. mai 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Stonehenge

**Stonehenge** er eit forhistorisk monument i Amesbury rundt 13 km nordvest for Salisbury i Wiltshire i England. Det består av ei sirkelforma steinsetting, omgitt av ei ringgrav og ein rund jordvoll. Steinsettinga blei truleg reist mellom 2500 f.Kr. og 2000-talet f.Kr., det vil seia i bronsealderen, medan vollen og grava er frå rundt 3100 f.Kr., altså yngre steinalder.

Stonehenge, Avebury og omgjevnadene blei sette på UNESCO si verdsarvliste i 1986.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
*Hvem var menneskene som ble begravd i Stonehenge? ved forskning.no
Pommernbukta

**Pommernbukta** (polsk: *Zatoka Pomorska*; tysk: *Pommersche Bucht*) er ei bukt sørvest i Austersjøen ved kysten av Polen og Tyskland. 

Sør for bukta ligg Stettiner Haff der elva Oder munnar ut, og mellom desse to sjøområda ligg øyane Usedom/Uznam og Wolin der tre sund knyter Pommerbukta og Stettiner Haff i saman: Dziwna, Świna og Peenestrom. I vest ligg den tyske øya Rügen, og i nord den danske Bornholm.

Det største djupet i bukta er er berre 20 meter og saliniteten er om lag 8‰. Det er laga ein djupare vassveg over Pommernbukta frå hamna i Szczecin via elva Oder, Stettiner Haff og Świna, slik at større skip kan nå hamna i Świnoujście og Szczecin.

Dei viktigaste hamnebyane er: 
* Szczecin
* Świnoujście
* Dziwnów
* Usedom
* Wolgast

## Bakgrunnsstoff
* Turisme i Vest-Pommern
* vorpommern.de
*

## Kjelde
Sjaria

**Sjaria** eller **sharia** er det tradisjonelle islamske rettssystemet. Det bygger på Koranen, hadith og ein århundrelang tradisjon av tolking, debatt og presedens. Sjaria regulerer alle sider ved dagleglivet. Han er utgangspunkt for lovsystemet i fleire muslimske land.
Kapp Arkona

**Kapp Arkona** er eit nes på øya Rügen i Mecklenburg-Vorpommern i Tyskland. Det ligg på tuppen av halvøya Witte, berre eit par kilometer nord for Jasmund nasjonalpark.

Tempelfestninga på Arkona var eit religiøst og politisk senter for det slaviske fyrstedømet Rügen tidleg i mellomalderen. Tempelet var tileigna guden Świętowit, som var biletgjort med fire hovud. Tempelet husa eit orakel, som var ein kvit hingst der oppførselen hans avgjorde fred og krig. I dag står om lag berre ein fjerdedel av festninga att sidan kalkgrunnen som det vart bygd på sakte har erodert bort i Austersjøen. Eit redningsprosjekt er sett i gang for å redde resten av festninga. 

I 1168 vart Arkona øydelagd av danske invasjonsstyrkar. Den hendinga skjedde før den påtvungen kristninga av innbyggjarane i området. 

Det står i dag to gamle fyr på neset. Det eine er bygd i 1827, det andre i 1902. Det eldste av dei er òg det eldste fyret som framleis eksisterer i Austersjøen. Det vart bygd av den vidkjende arkitekten Karl Friedrich Schinkel.

I 1927 gav neset namn til det tyske linjeskipet SS «Cap Arcona».

Før den tyske gjenforeininga var neset det nordlegaste punktet i Aust-Tyskland, kalla *Gellort*.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelde
Kielbukta

**Kielbukta** (tysk *Kieler Bucht*; dansk *Kiel Bugt*) er ei bukt sørvest i Austersjøen utanfor kysten av Schleswig-Holstein i Tyskland og øyane i Danmark. Ho er forbunde til Mecklenburgbukta i aust til Lillebælt i nordvest og Storebælt i nord.

Sjøtrafikk som skal til og frå Austersjøen gjennom dei to danske sunda må òg gjennom bukta. Vidare ut frå bukta på veg til Austersjøen må trafikken gjennom eit nytt sund kalla Fehmarn Bælt og inn i Mecklenburgbukta, som opnar seg ut i Austersjøen. Trafikk ut frå Austersjøen kan anten gå gjennom Storebælt med øya Langeland til babord, eller gå inn i Kielfjorden og gjennom Kielkanalen direkte mot munningen til elva Elbe og Nordsjøen. Inst i Kielfjorden ligg Kiel, hovudstaden i Schleswig-Holstein.

## Geografi
I sørvest av bukta ligg kysten av Schleswig-Holstein. Her ligg òg innløpet Schlei, ein elvemunning med brakkvatn, og inst i denne vika ligg byen som er kalla opp etter ho, Schleswig. Her finn ein òg to mindre bukter, Eckernfördebukta og Flensburgfjorden. I nord ligg dei danske øyane Als, Ærø og Langeland.

### Kielfjorden
Kielfjorden, som går sørover frå bukta, er om lag 17&nbsp;km lang og 1&nbsp;km brei på det smalaste. Grunnleggarane av Holstein såg den strategiske plasseringa, og det var meininga at Kiel skulle byggast til ein storby. Det vart oppretta eit viktig skipsverft her, som var eit av dei viktige bombemåla til dei allierte under den andre verdskrigen. Før Kiel vart grunnlagd i 1242 og bymurane vart bygd, heldt vikingar til i området, men arkeologiske spor etter dei ligg i så fall under byen.

### Eckernfördebukta
Eckernfördebukta er om lag 16&nbsp;km lang, der den sørlege delen om lag utgjer 10&nbsp;km av Kielbukta. Grensa til Kielfjorden går ved fyret Bülker. Den ein gong skogkledde halvøya mellom Kielfjorden og Eckernfördebukta danna grensa mellom saksarane og danskane i mellomalderen. Byen Eckernförde ligg i denne bukta.

### Schlei
Den 42&nbsp;km lange Schlei danna grensa mellom dei historiske områda Angeln og Schwansen.

### Flensburgfjorden
Flensburgfjorden er om lag 50&nbsp;km lang. Han dannar delar av grensa mellom Tyskland og Danmark, og markerer den nordlege grensa til Angeln.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bay of Kiel|Bay of Kiel]]» frå ,  den 30. mai 2007.*
Dagbok

**Dagbok** er ei nemning brukt om nedteikningar der ein person skriv fortløpande om livet sitt, til dømes om personlege opplevingar, hendingar i samfunnet, eller sjelegranskande refleksjonar. Å skriva dagbok kan vera ei personleg og privat handling, men oppføringane kan òg gjerast med tanke på ettertida. Ein kan skriva dagbok gjennom store delar av livet eller berre i eit kortare tidsrom.

Mange kjente personar har skrive dagbok, nokre av dei kjende nettopp som dagbokskribentar. Tysk-jødiske Anne Frank skreiv medan ho låg i skjul for nazistane under andre verdskrigen, medan engelskmannen Samuel Pepys dokumenterte stort og smått om det som skjedde han på 1600-talet.

## Oppdikta dagbøker
Oppdikta verk kan òg ta form som dagbøker for å gje dei ei meir truverdig form. Som litterær sjanger blir desse kalla for dagbokroman. Både Daniel Defoes *[[Robinson Crusoe]]* og Jonathan Swifts *[[Gullivers reiser|Lemuel Gulliver]]* var nedteikna i eit dagbokliknande format. I moderne tid peiker melloma anna *[[Bridget Jones dagbok]]* av Helen Fielding seg ut. 

## Sjå òg
* Memoar
* Brev- og dagbokroman
* Loggbok
Buise

**Buise** var ein av Dei austfriske øyane i Nordsjøen utanfor Tyskland. Ho vart nesten heilt oppslukt av havet på andre halvdel av 1600-talet. Den einaste gjenverande delen er dei austlege områda, som i dag er kjend som øya Norderney. Buise sjølv vart danna av ei større øy som vart delt i to. To mogelege opphav til Buise er nemnd. Den eine er øya Burchana som braut i to av ein flaum i 1219, og den andre er øya Bant som braut sundt i 1170, og som òg danna Juist, Borkum og Memmert.

Buise braut i to delar i 1362. Den austlege delen vart kalla Osterende og seinare «Norder neye Oog» (Nordens Nye Øy), og er i dag øya Norderney. Den vestlege delen forsvann gradvis på grunn av erosjon. Ein veit ikkje nøyaktig kortid ho forsvann, men det kan ha vore i samband med flaumepisodar i 1651 eller 1690).

## Bakgrunnsstoff
* www.ostfrieslandsuche.de
* Dei tyske austfrisiske øyane
Dänholm

**Dänholm** er ei lita øy i Austersjøen utanfor kysten av Tyskland. Ho ligg i Strelasund like aust for Stralsund. Den einaste brua som går frå Rügen til fastlandet går over Dänholm. Øya var åstad for ei hending mellom den svenske og franske hæren i 1807, då ho høyrte til Svensk Pommern. 

## Bakgrunnsstoff

* Dänholmepisoden i Napoleonskrigane
Darß

**Darß** er ei øy sør i Austersjøen i Mecklenburg-Vorpommern i Tyskland, som opphavleg var ein del av ei halvøy.

Det fullenamnet er Fischland-Darß-Zingst, for dette var dei tre områda som utgjorde halvøya. Darß vart opphavleg nytta som namn på ein stor skog som framleis ligg her. I nyare tid har Darß òg vore nytta for heile halvøya. 

Øya ligg i *[[Landkreis]]* Nordvorpommern. Mellom halvøya og fastlandet ligg det ein svært grunn lagune (plattysk: *Bodden*), som er ein del av Vorpommersche Boddenlandschaft nasjonalpark, i lag med heile halvøya. Halvøya er om lag 45 km lang. 

Darß er kjend som stoppestad for titusenvis av trekkfuglar som trane og gås. Turisme har lenge vore hovudnæringa her og har auka etter gjenforeininga av Tyskland, men likevel er ikkje Darß den staden som trekker til seg flest turistar. 

## Bakgrunnsstoff

* Turistside om Darß

## Kjelde
Końskowola

**Końskowola** er ein landsby søraust i Polen mellom Puławy og Lublin, nær Kurów ved elva Kurówka. Byen ligg i Puławy fylke i Lublin Voivodskap, og hadde i 2004 litt over 2&nbsp;000 innbyggjarar.

## Historie
Byen vart sannsynlegvis grunnlagd ein gong på 1200-talet med namnet Witowska Wola, men på 1300-talet vart namnet endra til Konińskawola. Byen fekk byrettar i 1532.

Etter den tredje delinga av Polen i 1795 vart byen annektert av Austerriket. I 1809 vart han ein del av Hertugdømet Warszawa, men alt i 1815 kom han inn under Kongedømet Polen. Etter januaropprøret i 1870 mista byen byrettane sine, og fekk dei aldri igjen. Under den russiske revolusjonen i 1905 vart det organisert mange demonstrasjonar og solidaritetsstreikar her. Sidan 1918 vart byen igjen ein del av Polen.

Under den andre verdskrigen 15. september 1939 vart Końskowola teken av tyske troppar og okkupert. Tyskarane sette opp ein leir for krigsfangar og ein konsentrasjonsleir for slavearbeid i byen. Leiren for krigsfangar vart raskt lagt ned, medan konsentrasjonsleiren var i drift ut 1943. Dei innsatte arbeida for tyskarane på gardar eller med å byggje vegar og jernbanar.

Det vart oppretta ein getto i byen der mange grupper av jødar vart plassert, inkludert mange jødar frå Slovakia. 8. mai 1942 førte nazistane mange av jødane til utryddingsleiren Sobibór. I oktober 1942 var heile folkesetnaden i gettoen avretta då tyske troppar tok 800-1000 jødar, inkludert kvinner og born, til ein skog i nærleiken og drap dei. Resten av innbyggjarane i gettoen vart ført til ein annan leir.

Då Den raude arméen nærma seg sommaren 1944 planla tyskarane å brenne ned byen. 25. juli 1944 måtte dei tyske okkupasjonsstyrkane ut i kamp mot den polske Armia Krajowa og dei polske partisanarane Bataliony Chłopskie. Då Den raude arméen kom til byen vart tyskarane drivne bort.

## Bakgrunnsstoff
* Końskowola under andre verdskrig - bilete  
* Historie om Końskowola

## Kjelde
Amrum

**Amrum** (frisisk *Oomram*) er ei av Dei nordfrisiske øyane i Tyskland. Øya ligg i Nordsjøen og er ein del av distriktet Nordfriesland i delstaten Schleswig-Holstein. Ho har eit areal på 20 km² og om lag 2&nbsp;300 innbyggjarar.

Det er fem landsbyar på austkysten: Wittdün, Nebel, Norddorf, Süddorf og Steenodde. Den vestlege halvdelen av øya består stort sett av store sanddyner. Den høgaste av desse er 32 meter. 

Medan Nebel, Norddorf og Steenodde er svært gamle frisiske bygder, vart Wittdün grunnlagd som ein badeby på 1800-talet. Han har dagleg ferjesamband med Dagebüll på fastlandet og Wyk (på Föhr). Det er lov med bilar på øya. 

Dei tre kommunane på øya, Nebel, Norddorf og Wittdün, høyrer til amtet Föhr-Amrum

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Amrum|Amrum]]» frå ,  den 30. mai 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* 
* Plantelivet på Amrum
Borkum

**Borkum** er ei øy og ein kommune nordvest i Tyskland. Han ligg i landkreis Leer i Niedersachsen og har eit areal på 30,7 km² og eit folketal på om lag 5&nbsp;500 innbyggjarar. I vest dannar sundet Westereems grensa til Nederland, i aust ligg Osteremssundet, i nord Nordsjøen og i sør Vadehavet. Ho er den største og vestlegaste av Dei austfrisiske øyane nord for den nederlandske provinsen Groningen.

Øya vart danna av to tidlegare fråskilde øyar, som framleis var fråskild av grunt vatn i 1863. Fløtsen mellom dei to tidlegare øyane vart kalla *Tüskendör*.

19. og 20. desember 1934 skaut Wernher von Braun opp «Max» og «Moritz», to prototypar på A2-raketten, frå øya. Lager Borkum, ein nazistisk arbeidsleir på Alderney var kalla opp etter Borkum. 

Fleire tidlegare tyske soldatar frå den 216. Marine-Flak-Abeitlung vart stilt for krigsrett under Dachau-prossesen i 1946. Dei vart skulda for å ulovleg ha avretta sju amerikanske soldatar som overlevde ein styrt på øya 8. april 1944. 

Det er delvis forbode med bilar på øya. I lågsesongen kan bilar køyre overalt, medan det til visse tider på året er bilfrie soner. Den einaste byen på øya vert òg kalla Borkum.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Borkum|Borkum]]» frå ,  den 30. mai 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*
Föhr

**Föhr** (frisisk *Feer*, dansk *Før*) er ei av Dei nordfrisiske øyane i Nordsjøen ved kysten av Tyskland. Ho er ein del av *[[landkreis]]* Nordfriesland i Schleswig-Holstein, og har eit areal på 82 km² og eit folketal på 8&nbsp;800. Dermed er dette den største og mest folkerike tyske øya som ein ikkje kan nå med bil eller jernbane. 

Den einaste byen på øya er Wyk på søraustkysten, og er ein populær ferieby. I tillegg er det seksten små grender, tre av dei har svært gamle kyrkjer frå 1100- og 1200-talet. Ein stor del av innbyggjarane vest på øya snakkar ein lokal dialekt av frisisk språk i tillegg til tysk. Særeige for staden er at alle landsbynamna endar på -um, som t.d. *Nieblum*, *Oevenum,*, *Utersum*, *Wrixum*.

Øya har ferjesamband til Dagebüll på fastlandet, og til naboøya Amrum. I høgsesongen går det òg båtsamband til Helgoland, Sylt og Halligen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Föhr|Föhr]]» frå ,  den 30. mai 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Föhr, die grüne Insel