Hallingmål

**Hallingmålet** er ein norsk dialekt, som er tala i Hallingdal. Målet høyrer til fjellbygdmåla, sameleis som målføra i Gudbrandsdalen, Valdres, Numedal og Telemark. Målet har mykje sams med Valdresmålet og Kryllingmålet.

## Kjenneteikn

### Pronomen

I "klassisk" halling er pronomena *E* (første person eintal) og *dikka*/*dikko* (første person fleirtal) dei mest attkjennelege. Genitivsfleirtal blir ofte *dikkas*. 

Subjekt: *E - du, han, ho - hona*

Objekt: *me - de, hono/o, hænna*.

Genitiv: *Min, mi, mitt, din, di, ditt, hass, hænna, åt di* (Låtten hass Tor, fasyst henna mor). Dativ: Mino, dino, sino.

Fleirtal: *me, dai, dai, uss, dikka, dikka* (Gol: Dikkon), *de, vår, dikka, dæiræ*.

Ho og han kan stundom nyttast om ting: *denne steidn, han ligg i vegjin, me lyt ta han*.

I tillegg har forma hin vore nytta:

*Hin, hitt, hinæ, hino* (På hi sida åne, på hin foten, Kor æ hin).

Ubunde pronomen:

Ængorn, ain, nokon, ingæn, ingjin, mangain, mangt aitt, an, kor, all (nyttast som på engelsk: *all dagen* "all day"), dæ, ain, aitt, noko, nøkklæ.

Pronomen i dativ er ikkje mykje nytta i dei yngre årsklassene, men der vart det skild mellom *han* (nominativ), *hass* (genitiv) og *hono* (dativ) i hankjønn, og *ho*/*henne* (nominativ), *henna* (genitiv) og *hona* (dativ).

### substantiv

Substantiva er bøygde slik (døme):

Hankjønn: 

*Ain bil, bilæn, bila, biladn* (dativ: bile - bilo)

Arm - armæn - arma - armadn (arme - armo)

Båt - båt`n - båta - båtadn (båte - båto

mann - mann - mænna - mænnadn (manne - mænno)

Sån - sån - syni, synidn (såne - syno)

Ven - ven - veni - venidn (vene - veno)

Bonde - bonden - bønda - bøndadn (bonda - bøndo)

Hokjønn: 

Bok - bokji - bøka - bøkadn (bokæn - bøko)

Jæntæ - jænta - jæntu - jæntudn (jæntun - jænto)

*Ei ku, kue, kyr, kydn,* 

*Ei høne, høna, hønu, hønudn* (linne hokjønnsord). 

Inkjekjønn: 

Æplæ - æple - æplu - æpludn (æple - æplo)

døme - døme - dømu - dømudn (dømu - dømo)

### adjektiv

Ain liten gut, ai liten jente, ait lite hus.

*gradbøying*:

* Rik - rikar - rikast

* Stor - størræ - støst.

### adverb

Bøyast etter regelen ikkje.

Dai voro rik, me æra stor.

### Preposisjonar

Ette, før, fyry, fyryåt, frå, hjå, i, igjøno, imyljo, mot, or, på, te, um, unde, upp, ut, uppivi, utta, tå, åv, ovær, åt. 

I, or og åt høyrer i hop:

E bur i Kvislen, e kom or kvamen, E ska åt kvamen.

På, te og tå, høyrer i hop:

E bur på Geilo, E ska te Geilo, e kom tå Geilo.

### Kasus

Både personlege pronomen, eigedomspronomen og substantiv følgjer regelen om oblikt kasus i alle kjønn.

Hankjønn vert "åt bile", hokjønn "åt kuen", og inkjekjønn "åt husè" med vekt på siste stavinga. Pronomena vart bøygde sameleis:

"Han tala åt gute sino". "E ska te hono far". 

### Verb

I "klassisk" halling vart verba bøygde i eintal og fleirtal. Dette draget finst i dag mest hjå gamle folk:

"Me era tå gode folk". "Dei voro tå ustedale". "Me gingo åt kyrkjun".

Elles er eit sentralt målmerke her Kløyvd infinitiv.

**[[sterke verb]] (døme):**

Fyrste klasse:

* Finne - finn - fann - funne - me funno

* Bræste - bræst - brast - brøste - brosto

* Søkkji - søkk - søkk - søkkji - sokko

* Dætte - dætt - datt - døtte - døtto

Andre klasse:

* Læsa - læs - les - lese - leso

* Bæra - bær - bar - børe - boro

* Vera - æ - va - vøre - me æra/voro

Tredje klasse:

* Bita - bit - bait - biti - bito

Fjerde klasse: 

* Brøta - bryt - braut - brøte - brøto

Femte klasse:

Fara - fær - for - fare - foro

Sjette klasse:

Gråta - græt - gret - grete - greto

**Linne verb**: 

Fyrste klasse:

* Vænja - væn - vandæ - vant

* Krævja - kræv - kravdæ - kraft

* Vælja - væl - valdæ - valt

Andre klasse:

* Tømæ - tøme - tømdæ - tømt

* Trivast - trivist -trivdæst - trifst

Tredje klasse:

* Øpnæ - øpna - øpna - øpna

* Baka - baka - baka - baka

So og *bala, baskæ, braka, laga, og sala*.

**Partisipp**:

Eit partisipp kan seiast på tre vis: Springjan, springjande, springjandes.

### Tonefall

Diftongen ei er ofte djupare enn vanleg på austlandet, slik at det gjerne let som "ai". "Ai ven gjente". "Dai sko fara åt Lærdale". Stutt *O* er gjerne brigda til *Ø*, "følk". Dette særdraget finst dei fleste stader i dalen, med Ål som einaste unnatak. Endinga -dn i slutten av fleirtalsord har smitta over på andre endingar frå gamalt, slik at namnet *Svein* til dømes kunne låte som *Svaidn*.

### Særskilde ord og vendingar

* Bæmbil - navle

* Bændil - kornband

* Bet - kor kvass ljåeggen er (koss æ bete?)

* Bekar - ein sauebukk

* bøføtt - berrføtt

* drått - krampe

* ænder og då - stundom

* feshøl - endetarmsopning

* feslunka - mellomvarm

* fjampen - unett

* flag - bratt bergvegg

* Holkjaka - skrinn

* kløpp - lita bru

* træk - gravid

* skroyvæ - ta opp plass

(æ-lyden i hallingmål er heller trong).

## Lokale skilnader

Di lenger ned i dalen ein kjem, di trongare vert vokalane, slik at vokalen Y er mest borte lengst nede i dalen mot Krødsherad. "Dei bigde ei bru". Delet mellom *E* og *Je* finst naturleg om lag ein tredjedels veg opp i Flå, slik at folk i sørbygda i Flå seier *je*, medan folk midt i bygda seier *E*.