open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alain Resnais

**Alain Resnais**, med fullt namn *Alain Pierre Marie Jean Georges Resnais* (), var ein fransk filminstruktør (regissør).  Han var fødd i  Vannes (Morbihan) og døydde i Paris.

Frå slutten av 1940-talet byrja han å lage dokumentarfilmar og kortfilmar som vart lagt merke til  hjå publikum og kritikarane, som filmane *Van Gogh*, *Guernica* og særleg *Nuit et brouillard* («Natt og skodde»), den fyrste filmen med referanse til konsentrasjonsleirane under den andre verdskrigen.

Deretter laga han mange kjende spelefilmar. Særleg dei tidlege av filmane kan knytast til retninga *Nouvelle Vague*, «Den nye bølgja», som var ei rørsle mellom dei filminstruktørane (iscenesetjarane) i fransk film som lagde sine fyrste filmar frå slutten av 1950-talet. Dei mest namngjetne mellom dei  var François Truffaut, Jean-Luc Godard, Claude Chabrol, Éric Rohmer, Jacques Rivette.

Etter filmane *[[Hiroshima mon amour]]* frå 1959 og *[[L'Année dernière à Marienbad]]* frå 1961 vart Alain Resnais rekna som ein av dei fremste representantane for moderniteten i  europeiske film, saman med Roberto Rossellini, Ingmar Bergman og Michelangelo Antonioni. Han brøyt opp den klassiske lineære framstillinga etter mønster av filmar som desse òg hadde vorte kjende for.

Alain Resnais var aktiv som filminstruktør fram til han døydde i ein alder av 91 år. Den siste filmen hans var *Aimer, boire et chanter* («Elske, drikke og synge»), som hadde premiere i Frankrike 26. mars 2014.

## Utvalde filmar med norsk tittel

* *[[Natt og tåke]]* (dokumentarkortfilm, 1955)
* *[[Hiroshima, min elskede]]* (1959)
* *[[I fjor i Marienbad]]* (1961)
* *Muriel* (1963)
* *Krigen er slutt* (1966)
* *Elsker deg, elsker deg* (1968)
* *[[Stavisky...]]* (1974)
* *[[Providence (film)|Providence]]* (1977)
* *[[Min onkel fra Amerika]]* (1980)
* *[[Livet er en roman]]* (1983)
* *[[Kjærligheten til døden]]* (1984)
**[[Smoking/No Smoking]]* (1993)
**En velkjent melodi* (1997)
**Åpne hjerter* (2006)

## Bakgrunnsstoff
*Alain Resnais  på den danske Filmdatabasen
Christian L. Holm

**Lorentz Christian Langberg Holm** () var ein norsk skogbruksmann og politikar frå Rakkestad. I tida 1950-65 var han stortingsrepresentant for Hordaland og partiet Høgre.

### Liv og gjerning
Holm, som var son til ein prest, tok eksamen ved skogbruksforvaltinga på Norges Landbrukshøgskule i 1917. Dei neste tre åra var han styrar i A/S Skogsdrift, deretter gardbrukar i Gran på Hadeland. Han var så forvaltar og skogfut ved Rosendal gods 1927–61. Styremedlem i Vestlandske Skogeigarsamband frå 1939, i Norges Skogeierforbund frå 1946, og medlem av representantskapen i Det norske Skogselskap frå 1952. Formann i Bergen og Hordaland Skogselskap 1940-50.

Holm var medlem av Kvinnherad formannskap 1934–40 og varaordførar 1945–47. Ved stortingsvalet hausten 1949 fekk han fast plass på hordlandsbenken på Stortinget, der han hadde sete i fire periodar. I den fyrste fireårsperioden på Tinget var han med i Skog-, vassdrags- og industrikomiteen, nestformann i komiteen frå sommaren og ut perioden. Dei tre siste stortingsperiodane var han medlem av Landbrukskomiteen. Dessutan var Holm medlem av Valkomiteen i heile si stortingstid.

I 1952 vart Holm utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden og i 1963 til storriddar av Den islandske falkeorden.

## Kjelder
**[[Norsk Allkunnebok]]*, VI. bandet. 1955
Ivar Nordkild

**Ivar Olaus Nordkild** () er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Vassdalen i Nordland, som vann gull med dei norske stafettlaga under VM i skiskyting 1965 og 1966. Han vart norsk meister på 10 km i 1974. Nordkild er medlem av Bjerkvik Idrettsforening.

### Aktiv
Nordkild fekk plass i den norske troppen til VM i skiskyting 1965 på Elverum, den fyrste verdsmeisterskapen i skiskyting avvikla i Noreg. Etter å ha vorte nummer 14 i den individuelle øvinga fekk han gå andreetappen for Noreg i 4 x 7,5 km stafett. Saman med Ola Wærhaug, Olav Jordet og ankermann Ragnar Tveiten syrgde han for at Noreg fekk sin fyrste stafettriumf i skiskyting. Året etter gjekk han startetappen då Noreg forsvarte VM-tittelen i stafett i Garmisch-Partenkirchen, dei andre på laget var Jordet, Jon Istad og Tveiten.

Nordkild tok bronsemedaljen i NM 1966 og NM 1968, i den mellomliggjande sesongen vart han andremann etter Jon Istad og fekk sølv. Etter nokre sesongar utan representasjonsrenn, tok Nordkild sølvmedaljen i NM 1970 i Trondheim og vart nummer 11 i skiskytings-VM i Östersund. Sesongen etter kom han på 14. plass individuelt i VM i skiskyting 1971 i finske Hämeenlinna, der han så fekk æra av å gå Noreg inn til sølvmedalje på stafetten.

Han deltok utan suksess i Vinter-OL 1972 i Sapporo. Derimot overraska han under NM i skiskyting 1974 på Vingrom, der han under tunge tilhøve vann den fyrste 10-kilometeren i ein noregsmeisterskap. På den ordinære 20 km med normalprogram tok han bronsemedaljen.

Nordkild la opp etter 1975-sesongen.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar.
Esko Saira

**Esko Saira** () er ein finsk tidlegare skiskyttar frå Lemi i Södra Karelen som vann ein individuell bronsemedalje under verdsmeisterskapen 1975, samt sølvmedaljar i OL-stafettane 1972 og 1976.

## Aktiv
Saira markerte seg internasjonalt i 1972 ved å verte nummer seks i den individuelle øvinga under vinterleikane i Sapporo, og fekk deretter gå startetappen for det finske stafettlaget som vann sølvmedaljen i 4 x 7,5 km stafett, bak Sovjetunionen. Dei andre sølvvinnarane var Juhani Suutarinen, Heikki Ikola og Mauri Röppänen.

Under VM i skiskyting 1975 i italienske Antholz tok Saira bronsemedaljen på 20 km, ei tevling der landsmannen Heikki Ikola gjekk heilt topps. Saira fekk likevel ikkje plass på det finske stafettlaget, eit mannskap som vann stafetten. Året etter var han derimot med då Finland tok ein ny sølvmedalje i 4 x 7,5 km stafett under dei olympiske leikane i Innsbruck. Henrik Flöjt, Juhani Suutarinen og Heikki Ikola gjekk dei øvrige etappane for Finland. Tidlegare i leikane kom Saira i mål til sjetteplass på 20 km, og enda såleis opp med nøyaktig dei same plasseringane som i førre vinter-OL. Ei veke før Innsbruck-leikane var han under VM i skiskyting 1976 sjuandemann i 10 km sprint, ei øving som kom på OL-programmet i 1980.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Esko Saira|Esko Saira]]» frå ,  den 5. mars 2016.*  
 
**Sportsboken*, aktuelle årgangar.
Tjodolv frå Kvine

**Tjodolv frå Kvine** eller **Tjodolv den kvinværske** (norrønt:  *Þjóðólfr ór Hvini* eller *Þjóðólfr enn hvinverski*)  var ein norsk skald som levde på slutten av 800-talet og i byrjinga av 900-talet.

Tjodolv er rekna for å vere den eldste kjende fyrsteskalden i Noreg. I Skaldatal er det opplyst at han var skald hos kong Harald Hårfagre, Håkon Grjotgardsson jarl, Strut-Harald og Torleif den spake, men tilknytinga til dei sistnemnde er omdiskutert. Kjeldene gir elles ingen opplysningar om kven Tjodolv var. Tilnamnet hans tyder på at han var frå Agder; «hvine» er det gamle navnet på Fedafjorden i Kvinesdal, der elva Kvina renn ut. I fortalen til Heimskringla nemner Snorre Sturlason han som *Tjodolv den frode* (den kunnskapsrike).

Ved Utsikten i Kvinesdal er det sett opp ei statue av Tjodolv fra Kvine. Ho er laga av bilethoggaren Ståle Kyllingstad og vart avduka av dåverande kronprins Harald i 1975.

## Skaldskap
Mellom forskarane har det vore ei viss usemje om når Tjodolv levde og om diktinga hans, men oftast er han tillagt forfattarskapet av desse dikta:

**[[Ynglingatal]]** eit dikt på versemålet *kviduháttr* som vart gjort til ære for den norske hovdingen Ragnvald Heidumhære i Vestfold. Kvadet reknar opp ætta hans attende til den svenske Ynglingeætta og den norrøne guden Yngve-Frøy. Etter som kong Harald Hårfagre vart rekna som ein slektning av Ragnvald, har kvadet hatt stor innverknad på norsk historieskriving.

**[[Haustlong]]** er eit dikt til *Torleiv Hordakåresson den spake*, og blir kalla eit «skjoldkvad» då det skildrar bilete på eit skjold som skalden fekk av Torleiv. Innhaldet er mytolgisk og fortel om jotnen Tjatse som bortførte Idunn, om Loke og om guden Tor sin kamp mot jotnen Rungne.
To vers av kvadet er teke med i Skaldskaparmål i Snorre Edda. Diktet har kanskje fått namnet Haustlǫng fordi det vart dikta om hausten.

**Dikt om Harald Hårfagre** I diktet blir Harald Hårfagre kalla «herskar over Opplanda» (*Upplanda gramr*) og han er omtala som «Luva» (*Lúfu*).

**Lausaviser** (to vers er kjende)

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Tjodolv fra Kvine Norsk biografisk leksikon
* Den norsk-islandske Skjaldedigtning, Finnur Jónsson, København 1912–15
* Studier i norrøn diktning av Anne Holtsmark (1956) (om Haustlong)
Aliivibrio fischeri

***Aliivibrio fischeri*** er ein bakterie som kan produsera bioluminescens. Blekkspruten Euprymna scolopes frå Hawaii lever i symbiose med *Aliivibrio  fischeri*.

Bakteriane i arten er koordinerte i grupper ved at dei berre produserer bioluminescens når den lokale mengda av bakteriar når over ein viss terskel.

## Kjelder
*
Essenarane

**Essenarane** var ei jødisk religiøs sekt som hadde størst påverknad i perioden frå 150 f.kr. til om lag 70 e.kr. Opphavleg kjende ein berre til sekta frå antikke kjelder som Filon frå Alexandria, Josefus og Plinius den eldre, men oppdaginga av Dødehavsrullane (1947) kasta større ljos over sekta. I dag meiner fleirtalet av forskarar at ein av dei viktigaste busetnadene for essenarane var i Qumran, nordvest for Dødehavet på Vestbreidda, og at Dødehavsrullane er biblioteket deira. Gjennom desse har ein skaffa seg eit godt innblikk i gruppa sitt indre liv og lære.

Ein trur at essenarane drog seg attende frå Jerusalem etter utnemninga av Jonatan Makkabearen til ypparsteprest i 152 f.kr, som dei tykte var urettmessig. Dei drog ut til isolasjonen i audemarka der dei danna eit eige, utopisk og alternativt samfunn. Her levde dei fram til romarane øydelagde samfunnet i år 68 e.kr. Samfunnet deira var organisert etter strenge reglar, og opererte med eit tydeleg skilje mellom prestar og lekfolk. Dagleglivet var styrt av fleire lover og forskrifter. Det var til dømes viktig for dei å halde sabbaten, og dei stod opp tidleg om morgonen for å be til solrenninga.

Vidare var dei opptekne av rituell reinleik, delte pengar og eigedom mellom seg, og levde i sølibat. Dei feira også rituelle måltid og gudstenester, men med ein tydeleg front mot tempelet i Jerusalem, kvar dei ikkje kunne delta i kulten så lenge dei rekna tempelet som vanhelga. Etter ei prøvetid gav medlemane ein lovnad om at dei ikkje fekk røpe sekta si løynde lære til utanforståande, som mellom anna inneheldt  esoteriske element knytt til steinar og røter sine eigenskapar, og dei løynde namna på englane. Essenarane var ei eskatologisk sekt, som trudde at endetida var nær. Nokre av essenarane var pasifistar, jamvel om andre att var selotar. Dei var dessutan motstandarar av slaveri, sidan dette stridde mot synet deira på alle menneske som like overfor Gud.

Tidlegare rekna ein essenarane for å vere ei mindre viktig og perifer sekt, men innan forskinga har ein i nyare tid vore oppteken av moglegheita for at dei representerer ei hovudretning innan jødedomen på line med farisearane og saddukearane. Den britiske teologen Henry Chadwick har peika på at essenarane på nokre vis minna om den tidlege kristne kyrkja: dei levde i samnøyte med kvarandre, livsførselen deira var prega av eit fattigdomsideal og dei delte eit heilagt måltid saman, som ikkje var ope for folk frå utsida, nett som den kristne nattverden. Ein av Dødehavsrullane, den såkalla Krigsrullen, skildrar også ein endeleg kamp i endetida mellom dei ljose og dei mørke kreftene i universet. Chadwick påpeikar samstundes at desse likskapane er nokså fåtallige, og at dei kristne skil seg frå essenarane på fleire område, mellom anna ved eit mindre fokus på rituell praksis og ei meir positiv haldning til tempelet i Jerusalem.

## Kjelder

*Chadwick, H. (1993) *The Early Church* (s.&nbsp;13-15). London: Penguin Books. ISBN 978-0-140-23199-1

## Fotnotar
Rune Brattsveen

**Rune Brattsveen** () er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Nordre Land som vann VM-gull og -sølv med Noreg i høvesvis 2012 og 2008.

### Aktiv
Brattsveen debuterte i verdscupen i skiskyting i desember 2007 i finske Kontiolahti, og imponerte ved å verte nummer ni på sprintdistansen og fem på jaktstarten dagen etter. Femteplassen skulle vise seg å verte hans aller beste individuelle plassering i verdscupen, men i stafett fekk han vere med på triumfar i Ruhpolding i januar 208 og i Hochfilzen i desember 2011.

Under VM i skiskyting 2008 i Östersund gjekk Brattsveen den andre etappen på det norske laget som tok sølv i 4 x 7,5 km stafett og vart nummer 11 i fellesstarten. Fire år seinare fekk han gå den andre etappen i 4 x 7,5 km stafett for Noreg i VM i skiskyting 2012 i Ruhpolding. Saman med Ole Einar Bjørndalen, Tarjei Bø og Emil Hegle Svendsen vart han verdsmeister, eit halv minutt framom Frankrike sitt mannskap. Seinare i 2012 vann Brattsveen fellesstarten og fekk bronsen i 20 km då noregsmeisterskapen 2012 fann stad i Saupstad ved Trondheim, hans einaste individuelle NM-medaljar.

Brattsveen la opp etter 2014-sesongen, etter lengre tids sjukdom.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rune Brattsveen|Rune Brattsveen]]» frå ,  den 6. mars 2016.*
Laura Dahlmeier

**Laura Dahlmeier** () var ein tysk skiskyttar frå Garmisch-Partenkirchen som vann både gull, sølv og bronse i VM 2015 og 2016, i tillegg til seks renn i verdscupen i skiskyting.

## Aktiv
Dahlmeier debuterte i verdscupen i skiskyting i 2013-sesongen og deltok i Vinter-OL 2014 i Sotsji. Ho vann sitt fyrste verdscuprenn då ho sigra i 7,5 km i Nové Město na Moravě 7. februar 2015 og har pr 1. mars 2016 vunne i alt seks tevlingar i verdscupen, tre av dei i jaktstart.

Under VM i skiskyting 2015 i Kontiolahti kom ho på fjerdeplassen i sprinten og tok sølvmedaljen i den etterfylgjande jaktstarten. Sidan vart ho nummer seks i 15 km og gjekk så Tysklad inn til gullmedalje i 4 x 6 km stafett. Året etter tok ho bronsemedaljen i 7,5 km sprint då VM i skiskyting 2016 fann stad i Oslo.

Ho la opp i mai 2019.

## Fjellklatring
Etter at ho la opp som skiskyttar byrja ho med fjellklatring og var ein del av fjellreddingsgruppa i Garmisch-Partenkirchen. Den 28. juli 2025 var ho og klatrepartnaren på tur opp Laila Peak i Karakorum i Pakistan då dei ble ramma av eit steinskred. Partnaren blei redda ut, men Dahlmeier låg slik til at redningshelikopteret ikkje klarte å nå henne. Ved overflyging blei det konstartert at ho var hardt skadd, og det var ikkje teikn på liv. Ho blei antatt omkomen umiddelbart, og 30. juli blei dødsfallet stadfesta. Etter hennar ønsket blei ikkje liket henta ut frå fjellet.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Laura Dahlmeier|Laura Dahlmeier]]» frå ,  den 6. mars 2016.*
Vandans

**Vandans** er ein landkommune i distriktet Bludenz i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 53,8 km² og har 2&nbsp;610 ibuarar i 2016. Landsbyen Vandans ligg i eit trangt dalføre, 648 meter over havet, om lag åtte kilometer søraust for distriktshovudstaden Bludenz. 26% av landvidda er skogdekt, 34% er høgfjell.

Eit firma som lagar utstyr til bilindustrien er største arbeidsplassen i Vandans. Turisme er ei viktig næring, både vinter og sommar. I kommunen er det bygt ut fleire vasskraftverk.

Fjellkjeda Rätikon reiser seg sør i kommunen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Vandans|Vandans]]» frå ,  den 6. mars 2016.*  


## Bakgrunnsstoff

*
St. Gallenkirch

**St. Gallenkirch** er ein landkommune i distriktet Bludenz i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen, som dekker eit areal på 128 km² og har 2&nbsp;189 ibuarar i 2016, ligg i Montafon-dalen og består av landsbyane St. Gallenkirch, 878 meter over havet, Galgenul og Gortipohl, samt grenda Gargellen i ein sidedal til hovuddalføret. 47% av flatevidda er høgfjell, 28% er skogdekt.

Heile kommunen er dominert av turismen.

Skirennaren Erika Netzer var frå St. Gallenkirch.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:St. Gallenkirch|St. Gallenkirch]]» frå ,  den 6. mars 2016.*
Baugthruster

**Baugthrustarer** er ein tverrgåande framdriftsinrettning som er montert i underskipet ved baugen på skip eller båtar.

Under manøvrering blir baugthrusteren brukt til å halda kontroll på baugen til skipet, ved å skuva skipet til babord eller styrbord. Den konvensjonelle baugthruster er ein propell som er innelukka i ein tverrgåande tunnel som styrar propellvatnet. Både hastighet og retning kan styrast anten ved vribar propell (CPP) eller gir med fast propell (FPP). På begge sider av tunnelen er det ristar som skal hindre trosser, trestokkar og andre ting frå å koma inn i tunnelen.
Hordamuseet

**Hordamuseet** er ei avdeling av Bymuseet i Bergen. Museet ligg på Stend i bydelen Fana i Bergen, der det er ein museumbygning og ei friluftsavdeling med tretti bygningar. Dessutan har museet ei samling på ni stølshus plassert ikring i terrenget på Fanafjellet, i nærleiken av det høgste punktet på vegen over fjellet.

Samlingane av tradisjonelle hus, båtar, reiskapar og tekstilar er meint å formidla noko av den særeigne levemåten til folket på bygdene i Hordaland i gamal tid. Rike arkeologiske kulturminne innanfor museumsområdet på Stend, mellom anna ei nausttuft frå jarnalderen, vitnar dessutan om busetjing her i 10&nbsp;000 år. I utstillinga til Norsk vegmuseum på Hordamuseet er det maskiner og utstyr nytta til bygging og vedlikehald av vegane ikring i fylket.

Hordamuseet vart skipa i 1945 som Hordaland Landbruksmuseum på den tidlegare Stend Hovedgårds gamle grunn. Museet fekk namnet Hordamuseet i 1969, og vart frå nyttår 2007 ein part av Bymuseet i Bergen. Initiativtakar og den fyrste museumsstyraren var Johannes Revheim (1907–98).

Museumsbygningen, teikna av arkitekt Einar Vaardal-Lunde, stod ferdig i 1977, og vart utvida i 1998 med eit teaterlokale for Hordaland Teater, kalla Anne Gullestads sal, og ein kafé. Museet og teateret har sams inngang.

## Kjelder
*Bergen byleksikon:Hordamuseet
*Hordamuseet
Henrik L’Abée-Lund

**Henrik L'Abée-Lund** () er ein norsk skiskyttar som i 2013 vart verdsmeister med Noreg i 4 x 7,5 km stafett. Han er medlem av Oslo Skiskytterlag.

### Aktiv
L'Abée-Lund vann sølvmedaljen på 10 km under NM i skiskyting 2010 på Simostranda, hans einaste individuelle NM-medalje pr 2015. Norsk meister vart Emil Hegle Svendsen.

L'Abée-Lund debuterte i verdscupen i skiskyting i 2011-sesongen. Han var med då Noreg vann verdscup-stafetten i Hochfilzen 9. desember 2012. Seinare i 2013-sesongen fekk han sin fyrste individuell pallplass i verdscupen, ein tredjeplass på 10 km i Sotsji. Høgdepunktet i karriere hans kom då han fekk gå den andre etappen for det norske laget som vann gull i 4 x 7,5 km stafett under VM i skiskyting 2013 i Nové Město na Moravě i Tsjekkia. Ole Einar Bjørndalen, Tarjei Bø og Emil Hegle Svendsen var dei andre gullvinnarane. I same meisterskapen kom han på niandeplassen og vart beste nordmann i 20 km normalprogram.

I januar 2014 vart L'Abée-Lund nummer tre i ein jamn jaktstart i Antholz, knapt fem skundar bak vinnaren. Færre sterke prestasjonar etter den tid førte mellom anna til at han ikkje fekk plass i troppa til VM i skiskyting 2016 på hans heimearena i Holmenkollen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Henrik L’Abée-Lund|Henrik L’Abée-Lund]]» frå ,  den 7. mars 2016.*
Iva Karagiosova

**Iva Sjkodreva** (bulgarsk: Ива Шкодрева, ), gift **Iva Karagjozova** (bulgarsk: Ива Карагьозова), er ein bulgarsk tidlegare skiskyttar frå Samokov, vest i Bulgaria. Ho vann eitt VM-sølv og to VM-bronsar i 1990 og 1991.

### Aktiv
Sjkodreva deltok i VM i skiskyting 1988 i Chamonix og vart nummer åtte i 15 km, berre 16 år gammal. I same sesongen vann ho to tevlingar i verdscupen i skiskyting, eitt i Ruhpolding og det andre i Antholz.

To år seinare var Sjkodreva med på Bulgaria sitt lag som fekk bronsemedalje i lagtevlinga under verdsmeisterskapen i Oslo. Dei same fire kvinnene; Marija Manolova, Silvana Blagojeva, Nadesjda Aleksijeva og Sjokdreva, tok eit steg opp på sigerspallen etter at same øvinga var avvikla under VM i skiskyting 1991 i Lahti. I den same meisterskapen vann Sjkodreva bronse i 15 km, bakom tyske Petra Schaaf og Grete Ingeborg Nykkelmo frå Noreg.

I 1993 tok Iva Kargiosova sin tredje og siste verdscupsiger, atter ein gong i 15 km og i Antholz. Ho vart nummer seks i same øvinga under VM i skiskyting 1996 i Ruhpolding. Sidan klarde ho ikkje å hamle opp mot dei beste kvinnelege skiskyttarane. Ho la opp etter 2003-sesongen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Iwa Karagiosowa|Iwa Karagiosowa]]» frå ,  den 7. mars 2016.*
Eva Fett

**Eva Nissen Fett** (), opphavleg namn Eva Nissen Meyer, var den fyrste kvinnelege arkeologen i Noreg, med magistergrad frå Universitetet i Oslo i 1933 med avhandlinga *Relieffspenner i Norden*.  Ho var fødd og døydde i Bergen.

Etter eksamen arbeidde ho ved Bergens Museum i Bergen i tre år med både museumsarbeid og som feltarkeolog på vegner av professor Johannes (Johs.) Bøe, og var elles knytt til dette museet, men hadde aldri fast arkeologisk stilling. Ho gifta seg med arkeologen Per Fett rett før andre verdskrigen, fekk med tida fire born, og gjorde mykje av sitt arkeologiske arbeid «attmed kjøkkenbenken». Forskinga hennar hadde særleg å gjere med busetting i ymse lokalsamfunn over eit tidsspenn frå eldre steinalder til vikingtida, og ho har skrive bidrag til fleire bygdebøker over heile Vestlandet om dette emnet.  Saman med ektemannen som bidragsytar skreiv ho *Sydvestnorske helleristninger: Rogaland og Lista*, som vart utgjeve i 1941.

## Kjelder
*Magarita Díaz-Andreu, Marie Louise Stig Sørensen (redaktørar). (1998) 2011. *Excavating Women* :  *A History of Women in European Archaeology*, Routledge. Side 110.  ISBN 978-0-415-15760-5  ISBN 978-0-415-51893-2

;Fotnotar
Oldtidsbyen Mari

**Mari** var ein viktig oldtidsby i Mesopotamia. Han låg på vestbreidden av Eufrat søraust i noverande Syria, ikkje langt frå Irak. Staden der byen låg er i dag kjend som Tel el Hariri eller Tell Hariri.

Historia til byen kan førast tilbake til 2000-talet f.Kr. Han blømde på 1000-talet f.Kr. under amorittisk styre. Rundt 1759 f.Kr. blei byen erobra og øyddelagd undeer babylonarkongen Hammurabi.

Byen blei gjenoppdaga av arkeologar i 1933. Utgravingar har avdekka over 25&nbsp;000 leirtavler med akkadisk kileskrift. 
Dei var del av eit kongeleg arkiv, og gjev informasjon om samfunn, folk og skikkar i samtida. 

På grunn av den syriske borgarkrigen blei utgravingane stoppa og væpna grupper tok over staden. Ein offisiell rapport fortalde at tjuvar særleg robba «det kongelege slottet, det offentlege badet, Ishtar-tempelet og Dagan-tempelet».

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mari (oldtidsby)|Mari (oldtidsby)]]» frå , og «[[:en:Mari, Syria|Mari, Syria]]» frå  den 6. mars 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Gaschurn

**Gaschurn** er ein landkommune i distriktet Bludenz i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen, som dekker eit areal på 175,4 km² og har 1468 ibuarar i 2016, ligg øvst i Montafon-dalen og lengst sør i Vorarlberg. Gaschurn omfattar landsbyane Gaschurn, 979 meter over havet, og Partenen, 1051 moh.

52% av flatevidda er høgfjell, 13% er skogdekt. Fjelltoppen Piz Buin ligg søraust i kommunen, på landegrensa mellom Austerrike og Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Gaschurn|Gaschurn]]» frå ,  den 6. mars 2016.*
Olve Nuva

**Olve Nuva** (*Ǫlvir hnúfa*) var ein norsk skald som levde på slutten av 800-talet og i byrjinga av 900-talet.

Far hans var Kåre Vemundsson (Berle-Kåre eller Berdlu-Kåre) frå garden Berle ved Hornelen i Bremanger. Bror hans var Øyvind Lambe, lendmann på Sandnes i Alsta som var farfar til skalden Øyvind Skaldespiller. Syster til Olve var Salbjørg som var gift med Kveldulv Bjalvesson og ho var såleis bestemor til skalden Egil Skallagrimsson. Sonen til Salbjørg var Torolv Kveldulvsson.
 
I *[[Skaldatal]]* er Olve nemnt som ein av skaldane hjå Harald Hårfagre og han var samtidig med skaldane Torbjørn Hornklove og Audun Illskælda.  Det meste vi elles veit om Olve, er det vi kan lese om han i soga om Egil Skallagrimsson. Han er så vidt omtala i islendingesoga om Gull-Tore (gull-Þóris saga).

Tilnamnet *hnúfa* skulle tyde på at han hadde fått avhogd nasa i ein eller annan sverdstrid.

Vi kjenner til desse dikta av Olve Nuva: «Lausavise» og «Dikt om Tor».

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Egils soga omsett av Johan Hovstad (1945)
* Gull-Þóris saga eller Þorskfirðinga saga v/Kr. Kålund (1898)
* Den Norsk-Islandske Skjaldedigtning Finnur Jonsson
* Vikinghovdingane frå Berle NRK Sogn og Fjordane
Kristine Bonnevie

**Kristine Bonnevie** () var ein norsk biolog og første kvinnelege professor i Noreg. Forskingsfeltet hennar var cytologi, genetikk og embryologi.

Ho var dotter av Jacob Aall Bonnevie som ein av ni sysken. Familien flytta frå Trondheim til Kristiania i 1886.

Bonnevie starta å studere medisin i 1892, men bytte studium seinare til zoologi. Studia enda med doktoravhandlinga «Undersøgelser over kimcellerne hos *Enteroxenos østergreni»* (1906).

Ho var òg student hos Arnold Lang i Zürich i åra 1898-99, hos Theodor Boveri i Würzburg i 1900-01 og hos E.B. Wilson ved Columbia University i New York frå 1906 til 1907. Ho tok over leiinga av Zootomisk laboratorium etter Johan Hjort i 1900.  

Rundt 1914 starta ho på arbeidet ho er mest kjend for, arvelighetsforskning, og skipa Institutt for arvelighetsforskning, det seinare Genetisk institutt, i 1916.  
Etter å ha vore innstilt som førstevalg ved eit professorat ved Bergens Museum i 1912 vart Bonnevie tilbode eit nyetablert professorat ved Det Kongelege Frederiks Universitet som ho takka ja til. Tiltredelsesforelesinga 28. november 1912 hadde titelen: «Retningar og resultat inden den moderne eksperimentel-biologiske forsking.» Ho hadde dette professoratet fram til 1937.  

Bonnevie vart det første kvinnelege medlemmet i Det Norske Videnskaps-Akademi i 1911. Seinare skipa og leidde ho Norske Kvinnelege Akademikeres Landforbund i åra 1922-1925. Ho skipa «Studiehjem for unge piker» i 1916 og Studenterhus i Schulz' gate i Oslo i 1923. Ho tok over hushaldet hos Vilhelm Bjerknes etter kona hans Honorias døydde (Kristine og Honoria var systrer). Ho sat i bystyret i åra 1908-1919 og var suppleant til Stortinget for Frisindede Venstre i perioden 1916-1918. 

## Utmerkingar
Kristine Bonnevie fekk Kongens fortenestmedalje i gull i 1920, St. Olavs Orden av første klasse i 1946 og Fridtjof Nansens Belønning i 1935. På Blindern ber biologibygningen namnet *Kristine Bonnevies* hus. Både i Oslo og i Stavanger er det ei gate oppkalla etter Bonnevie.

## Litteratur
* Inger Nordal, Dag O. Hessen og Thore Lie: *Kristine Bonnevie: et forskerliv*, 2012, ISBN 978-82-02-34580-8

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kristine Bonnevie|Kristine Bonnevie]]» frå , den 7. mars 2016, [https://no.wikipedia.org/w/index.php?oldid=15446199 revisjon 15446199]* 

## Bakgrunnsstoff
* NRK Museum Reale pioner-damer (radioprogram og artikkel om Bonnevie av Øyvind Arntsen og Knut Reidar Andresen 09.09.2011
* Agnes Hiorth sitt portrett av Kristine Bonnevie av Ulla Uberg
* Nettutstilling frå Arkivverket

__NOTOC__
Anna Stang

**Anna Stang** (fødd **Anna Sophie Margrethe Holmsen**, ) var ei norsk kvinnesakskvinne. Ho var den første kvinna som blei *Formand* i Norsk Kvinnesaksforening, som ho leia frå 1885 til 1886. Ho tok over etter at Hagbart Berner hadde gått av som den første formannen for foreninga.

Ho dreiv privat pikeskole på Kongsvinger i 17 år.

Anna Stang var gift med statsminister Jacob Stang og dei var foreldre til seinare forsvarsminister Georg Stang.

## Kjelder
Tårekarunkel

**Tårekarunkelen** (av latin *caruncula lacrimalis*) er den vesle, raudvorne nodulen i innerkroken av auga, der tårekanalen tek til. Den er samansett av talg- og sveittekjertlar, og er trekt med  hud.

Augeallergi kan føra til betennelse og kløe i tårekarunkelen og konjunktivalfalden, *[[plica semilunaris conjunctivae|plica semilunaris]]*, som er eit rudiment av blinkhinna. Dette skuldast utslepp av histamin i tårefilmen og nærliggande vev.

Når helsepersonell skal setje lækjemiddel i auga, er det vanleg å be pasienten late att auga før dei legg trykk på augekroken, like over karunkelen. Dette gjer dei for å sinke drenasjen av lækjemiddelet ned tårepunktet, *punctum lacrimale*, slik at det ikkje trekker inn i systemkretsløpet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lacrimal caruncle|Lacrimal caruncle]]» frå ,  den 7. mars 2016.*
Al-Hasa

**Al Ahsa**, **El Hasa** eller **Hadjar** (arabisk الأحساء *al-Aḥsāʾ*) er ein tradisjonell oaseregion aust i Saudi-Arabia. Han har gjeve namn til Al-Ahsa guvernement, som dekkjer det meste av Austprovinsen. Oasen ligg kring 60&nbsp;km frå kysten av Persiabukta.

Al-Ahsa er ein del av regionen som historisk vart kalla Al Bahrain i Aust-Arabia, som omfatta austkysten av Den arabiske halvøya ned til grensa til Oman, og øyane Awaløyane (dagens Bahrain). Historisk sett var Al Ahsa var hovudbyen i Al Bahrain-provinsen, der dei fleste innbyggjarane budde. 

## Historie
Al-Ahsa har vore busett sidan førhistorisk tid og har vore rikt på vatn i ein elles så tørr region. Naturleg fersvasskjelder har kome til overflata i oasar i regionen i tusenvis av år, og menneske har slått seg ned og dyrka jorda her (særleg daddelpalmar). I nyar tid har Al-Ahsa-oasen vore nominert til eit av dei sju underverka i verda. 

Den tidlege historia følgjer historia til Aust-Arabia. I 899 evt. kom regionen under kontrollen til qarmatane som var leia av Abu Tahir Al-Jannabi, og vart erklært sjølvstendig frå Abbaside-kalifatet i Bagdad. Hovudstaden var al-Mu'miniya nær dagens Hofuf. Kring 1000 var Al Hasa den niande største regionen i verda med over 100&nbsp;000 innbyggarar. I 1077 vart den qarmatiske staten Al-Ahsa styrta av ujunidane. Al Ahsa hamna så under Bahrain-dynastiet til usfuridane, etterfølgd av slektningane deira , jabridane, som vart ein av dei mektigaste familiane i regionen og tok attende øyane i Bahrain frå fyrstane av Hormuz. Den siste Jabrid-herskaren av Bahrain var Muqrin ibn Zamil.

I 1521 erobra Det portugisiske imperiet Awaløyane (øyane som utgjer dagens Bahrain) frå Jabrid-herskaren Migrin ibn Zamil, som fall i slaget. Jabridane kjempa for å halde posisjonen sin på fastlandet mot osmanarane og deira allierte, Muntafiq. I 1550 kom Al-Ahsa og nærliggande Qatif under Det osmanske riket og sultan Suleiman I.  Al-Ahsa var nominelt Lahsa eyalet i det osmanske administrasjonssystemet, og var vanlegvis ein vasall under porten. Qatif vart seinare tapt til portugisarane. 

Osmanarane vart drivne ut av Al-Ahsa i 1670, og regionen kom under styret til høvdingane av Banu Khalid-stamma.

Al-Ahsa, og Qatif, vart innlemma i den wahhabistiske første saudiarabiske staten i 1795, men kom inn under osmansk kontroll att i 1818 då Muhammed Ali av Egypt gav ordre om invasjon. Banu Khalid vart igjen sett inn som herskarar i regionen, men i 1830, tok Den andre saudiarabiske staten over regionen att.

Direkte osmansk styre vart sett inn att i 1871 og Al-Ahsa vart først plassert under Bagdad vilayet og sidan i eit underdistrikt til Bagdad, Basra vilayet i 1875. I 1913 annekterte Ibn Saud, grunnleggjaren av det moderne Saudi-Arabia, Al-Ahsa og Qatif til kongedømet hans Najd.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Al-Hasa|Al-Hasa]]» frå ,  den 8. mars 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Tor Eigeland, 1970, The Twice-Used Water, *Saudi Aramco World*
* Jon Mandaville, 1974, Al-Hasa: Outpost of Empire, *Saudi Aramco World*
* Al-Ahsa Municipality website
Karmatane

**Karmatane** (arabisk قرامطة, *qarāmita*) var ei synkretistisk religiøs gruppe som kombinerte element av den ismailiske sjiamuslimske greina av islam med persisk mystisisme. Gruppa var sentrert i Al-Hasa (Aust-Arabia), der dei grunnla ein religiøs utopisk republikk i 899. Dei er mest kjende for opprøret sitt mot abbasidane. Mekka vart plyndra av leiaren deira, Abū-Tāhir Al-Jannābī, og skapte raseri i den muslimske verda, særleg då dei stal Den svarte steinen og skjenda av Zamzambrunnen med lik under hajj-høgtida i 930.

Karmatane vart òg kjend som «grønsakshandlarane» (*al-Baqliyyah*) på grunn av den strenge vegetardietten deira.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Qarmatians|Qarmatians]]» frå ,  den 8. mars 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
* Ismaili.net
John Kasich

**John Kasich** () er ein amerikansk politikar for Republikanarane som var medlem av Representanthuset frå 1983 til 2001 og guvernør i Ohio frå 2011 til 2019. Han var kandidat i nominasjonsvalet til det republikanske partiet i 2016, der han var den siste rivalen til Donald Trump som trekte seg.

## Kjelder
Pánormos på Kálymnos

**Pánormos** (gresk Πάνορμος) er ein by på øya Kálymnos i øygruppa Dodekanesane i periferien Dei sørlege egeiske øyane i Hellas. Han høyrer til i kommunen Kálymnos i periferieininga Kálymnos.

## Referansar
Johannes Bøe

**Johannes Bøe** (), vanlegvis kjend som **Johs. Bøe**, var ein norsk arkeolog, professor i Bergen frå 1942 til 1961. Han vart fødd i Ringsaker i Hedmark og døydde i Lillehammer.

Bøe vart cand. philol. i 1921  med avhandlinga *Norske guldfund fra folkevandringstiden*, og tok doktorgraden i 1931 med avhandlinga *Jernalderens keramikk i Norge*. I avhandlinga til doktorgraden gjev han ei velordna og grundig utgreiing og drøfting av kronologi, teknikk og geografiske variantar av dei leirkara (keramikken) frå eldre jarnalder som er funne i Noreg.

Frå 1921 var Johannes Bøe amanuensis, seinare konservator og understyrar ved Bergens Museums historisk-antikvariske avdeling. Frå 1942 var han styrar og professor i nordisk arkeologi ved museet, og frå 1946 professor på det nye Universitetet i Bergen, som museet då vart ein del av. Her var han sitt fakultets fyrste dekanus, og professor fram til han gjekk av med alderspensjon i 1961 og flytta til Lillehammer.

Bøe gjorde ei rekkje studiereiser i utlandet, og var i åra 1932 – 1950 generalsekretær for den internasjonale *Congrès international des sciences préhistoriques et protohistoriques*, som han reorganiserte etter andre verdskrigen. Han var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi og Selskapet til Vitenskapenes Fremme, der han var preses 1941–1942, æresdoktor ved universitetet i Glasgow og  av fleire utanlandske arkeologiske selskap.

Johannes Bøe vart riddar av St. Olavs Orden i 1947, kommandør 1961, og var storriddar av den islandske Falkeordenen. 

## Publikasjonar av Johannes Bøe
**Norske gullfund (markfund) fra folkevandringstiden*,  Bergens museums aarbok 1920-21
**Norsk gravguld fra ældre jernalder*, Bergens museums aarbok 1926:2(Hist.), Bergen 1926
**Jernalderens keramikk i Norge*, Bergens museums skrifter 14, 1931, Bergen 1931
**Den tidlige steinalders kultur i Finnmark : belyst ved senere års undersøkelser og fund*, Nordisk tidskrift för vetenskap, konst och industri, Ny serie 1931 nr 6, side 417-436, Stockholm: Wahlström & Widstrand i distribution
**Felszeichnungen im westlichen Norwegen. Die zeichnungsgebiete in Vingen und Henøya*, Bergens Museum 1932 («Helleristningar i Vest-Noreg. Helleristningsfelta i Vingen og Henøya»)
**Boplassen i Skipshelleren på Straume i Nordhordland*, Bergens museums skrifter  17, 1934, Bergen 1934
*saman med A. Nummedal: *Le Finnmarkien. Les origines de la civilisation dans l'extrême-nord de l'Europe*, Instituttet for sammenlignende kulturforskning, Serie B, Skrifter 32, 1936, Oslo 1936. («Finnmarkskulturen. Opphavet til kulturen i Europas høge nord»)
**Til høgfjellets forhistorie. Boplassen på Sumtangen ved Finsevatn på Hardangervidda*, Bergens museums skrifter Nr. 21, 1942
**Håkonshallen 1261–1961*, Bergen 1961

## Kjelder
*snl.no:Johannes Bøe
*Norsk biografisk leksikon: Johannes Bøe, artikkel av Bergljot Solberg
Khaybar

**Khaybar** (arabisk **خيبر**) er ein oase kring 153&nbsp;km nord for Medina (det gamle Yathrib) i Saudi-Arabia. Før islam kom til området, var dette ein festningsby busett av jødiske folk i tidlegare tider. Han fall til muslimske styrkar i 629 evt. 

## Historie

### Førislamsk Khaybar
I 567 vart Khaybar invadert og busett av jødiske innbyggjarar under den ghassanidske, arabiske kongen Al-Harith ibn Jabalah. Han sette sidan fangane han tok fri då han reiste attende til Levanten. Ei kort skildring av toktet er skriven av Ibn Qutaybah, og stadfesta av Harran-inskripsjonen. See Irfan Shahid's *Byzantium and the Arabs in the Sixth Century* for full details.

### Khaybar på 600-talet

På 600-talet var Khaybar busett av jødar, som var dei første til å dyrke opp oasen. Dei livnærte seg av å dyrke daddelpalmar, i tillegg til handel og handverk, som gav dei stor velstand. Mellom anna vart det funne omleiringsutstyr, som truleg skulle seljast til arabarane. 

Oasen var delt i tre regionar: al-Natat, al-Shikk og al-Katiba. Kvar av desse regionane hadde fleire festningsverk eller reduttar med bustadhus, lagerhus og stallar. Kvar av festningane var busette av forskjellige familiar og omgjeve av åkrar og palmelundar. Festningsverka vart bygd på små høgder.

### I muslimsk tid
Jødane fekk bu i oasen i fleire år, før dei vart drivne bort av kalifen Umar. Jødane som budde her måtte betale skatt til kalifen, og dette vart sidan ei islamsk lov som kravde ein skatt kalla *[[jizya]]* frå *[[dhimmi]]ar*, altså ikkje-muslimar under muslimsk styre. 

I mange hundreår var oasen i Khaybar ein viktig stoppestad for karavanar. Senteret utvikla seg kring fleire eldgamle demningar som vart bygde for å halde på regnvatn. Kring desse dammane voks det daddelpalmar. Khaybar var kjend som eit viktig senter for daddelproduksjon.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Khaybar|Khaybar]]» frå ,  den 8. mars 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
* Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), Khaybar , in *[[Encyclopedia Judaica]]*, via Jewish Virtual Library
Ha'il

**Ha'il** (arabisk حائل, *Ḥā'il*), òg skrive *Hail*, *Ha'yel* eller *Hayil*, er ein by nordvest i Saudi-Arabia. Han er hovudstaden i Ha'il-provinsen. Byen har  356&nbsp;876 innbyggjarar.

Ha'il er stort sett ein jordbruksprovins med store avlingar av korn, dadlar og frukt. Ein stor del av kornproduksjonen i landet kjem frå Ha'il-provinsen. Tidlegare nytte Ha'il godt av kamelkaravanane i samband med hajj. Ha'il er i den arabiske verda kjend som staden der Hatim al-Tai budde. Det er òg heimstaden til Al Rashid-familien, dei historiske rivalane til Al-Saud-familien.

## Historie
Ha'il var sentrum i Ha'il-emiratet, ei Shammar-stamme, frå 1836 til 1921. Den første emiren, Abdullah bin Rashid, tok makta med broren emir Obaid og sønene til Jabbr. Abdullah bin Rashid fortsette bygginga av Barzan-palasset i Ha'il, som vart starta av Mohammad Ibn Ali. Då Abdullah bin Rashid døydde (i 1847 eller 1848) gjorde sonen og etterfølgjaren, Talal (eller Telal), ferdig palasset.

Under Al Rashid-tida vitja mange utlendingar Ha'il og Rashid-emirane, og skildra inntrykka sine i forskjellige artiklar og bøker, mellom andre Georg August Wallin (1854), William Gifford Palgrave (1865), Lady Anne Blunt (1881), Charles Montagu Doughty (1888) og Gertrude Bell (1914).

Al Rashid-emirane var relativt tolerante mot utlendingar, mellom anna kjøpmenn i Ha'il:

Opninga av Hejazbanen mellom Damaskus og Medina, i lag med nye, billige dampskipruter til Jidda, førte til færre tradisjonelle kamelkaravanar og dårlegare økonomi i Ha'il.

Den siste Al Rashid-emiren vart fjerna frå makta av Ibn Saud av Saudi-Arabia i 1921. Ibn Saud gav så ordre om å øydeleggje Barzanpalasset og gav leiarane til Al Rashid og Al Sabhan ordre om å flytte frå Ha'il til Riyadh, og han tildelte ein person frå kvar av desse familiane den midlertidige stilligna som emir «prins Ibraheem bin Salem Al Sabhan» for å sikre lojaliteten til folket i Ha'il og Shammar.

Etter dette hamna Ha'il i rask nedgang. 

## Geografi
* **As Samra-fjellet** eller Samra ligg oppom byen. Det var her Hatim al-Tai tende eld på toppen for å ta i mot gjester. I dag går det ein asfaltert veg opp til toppen, der det naturgass sørgjer for at det alltid brenn ein eld. Det ligg ein park med ein innsjø ved foten av fjellet, og i fjellsida ligg emblemet til Saudi-Arabia, daddelpalmar og kryssa svert laga av elektriske lys som lyser i mørkret. Frå toppen av fjellet har ein utsyn over byen. 

* **Aja** (Jebel Aja) er eit fjell på andre sida av Ha'il frå As-Samra. Her ligg eit stort saudiarabisk flagg laga av elektrisk lys. 

***[[Adayradalen]]** går omtrent frå nord til sør og deler den sentrale delen av Ha'il i to.

### Klima
Hail har eit kontinentalt ørkenklima med varme somrar og kjølige vintrar. Det er noko mildare klima enn i andre saudiarbiske byar på grunn av høgda. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ha&#39;il|Ha&#39;il]]» frå ,  den 8. mars 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*  Universitetet i Ha'il 
* Offisiell nettstad
Ekstase

**Ekstase** er ein sinnstilstand kjenneteikna av medvitsendring, ofte av religiøs karakter. Tilstanden kan førekoma saman med ei intens kjensle av lukke, velvere, høgare innsikt enn andre eller ein idé om å vera særskild utvald. I daglegtale kan «ekstase» også visa til ulike former for vill glede, oppgløding eller oppspiling.

I ekstase kan merksemda til eit individ trekkast tilbake frå omverda, ofte i ein slik grad at den «henrykte» er fullstendig urørleg og uvitande om kva som føregår rundt seg og til og med utan medvit om sitt eige eg, tid og rom. Samstundes kan ekstasen opplevast som ei utviding av medvitet der den ekstatiske kan ha ei kjensle av å vera totalt gjeven til ein idé eller førestilling, eller ei mystisk sameining (*unio mystica*) med ei kjensle av å vera eitt med ein guddom eller verdsaltet.

Ved nokre former for ekstase kan ein oppleva hallusinasjonar frå ulike sanseområde. Dei kan fortona seg som syn eller openberringar, ofte av stor venleik og intensitet.

Ekstatiske tilstandar er kjende frå ei rekkje ulike religiøse tradisjonar. Tilstanden kan framkallast gjennom askese, dans, musikk, sjølvsuggesjon eller visse rusmiddel som narkotika. Han kan også skuldast nevrologiske sjukdommar som epilepsi eller psykiatriske lidingar som dissosiativ liding.

Ordet «ekstase» kjem via gammalfransk *estaise* frå seinlatin *extasis* og opphavleg frå gresk ἔκστασις, *ékstasis*, 'sinnsforvirring, begeistring', 
sett saman av ex-, 'ut av' og stasis, 'stilling'.

## Sjå òg
*eksaltasjon
*transe

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

; Litteratur 
* James, William (1902): ''Varieties of Religious Experience'', Psychology of Religion
* Laski, Marghanita (1961): *Ecstasy. A study of some Secular and Religious Experiences*, London, Cresset Press, omtale 
* Laski, Marghanita (1980): *Everyday Ecstasy*, Thames and Hudson, ISBN 0-500-01234-2.
* Leary, Timothy (1967): *The Politics of Ecstasy*
Tayma

**Tayma** (arabisk تيماء; òg kalla ***Tema***) er ein stor oase som har vore busett i lange tider, nordvest Saudi-Arabia der handelsruta mellom Yathrib (Medina) og Dumah (al-Jawf) byrja å krysse Nefudørkenen. Tayma ligg 264&nbsp;km søraust for byen Tabouk og kring 400&nbsp;km nord for Medina.

## Historie

Nyare arkeologiske funn har avdekt at Tayma har vore busett sidan bronsealderen. I 2010 vart det funne ein stein nær Tayma med ein inskripsjon frå den egyptiske faraoen Ramses III. Dette var den første hieroglyfiske inskripsjonen på saudiarabisk jord. Basert på denne oppdaginga trur ein at Tayma kan ha vore ein del av ei viktig landrute mellom kysten av Raudehavet og Den arabiske halvøya og Nildalen.

Første gongen oasebyen er nemnt som «Tiamat» er i assyriske inskripsjonar datert attende til 700-talet fvt. Oasen utvikla seg til ein velståande by, rik på vatn og flotte bygg. Tiglath-pileser III tok i mot skatt frå Tayma, og Sennacherib kalla ein av portane i Nineveh for Ørkenporten, og dokumenterte at «gåver frå folket i Sumu'an og Teyme kjem gjennom porten.» Han var rik nok på 600-talet fvt. til at Jeremias profeterte mot byen (*Jeremias* 25:23). Han vart då styrt av eit lokalt arabisk dynasti kalla qedarittane. Namnet på to dronningar på 700-talet fvt., Shamsi og Zabibei, er òg nedskrive.

Under deler av regjeringstida si budde den babylonske kongen Nabonidus i Tayma for å tilbe og sjå etter profetiar, og let sonen styre Babylon. Tayma var derfor ein viktig stad på denne tida.

Ein har funne kileskriftinskripsjonar som kan vere frå 500-talet fvt. i Tayma. Han er nemnt fleire gonger i Gamletestamentet, der han vert kalla Tema.

I følgje arabiske segner var Tayma busett av eit jødisk samfunn seint i antikken, men om dette er jødane som vart sende i eksil frå Judea eller arabiske etterkomarar av konvertittar er uklårt. I det første hundreåret evt. skal Tayma ha vore ein hovudsakleg jødisk busetnad. Den jødiske diasporaen på tida då Tempelet vart øydelagd, var i følgje Josefus i Partia (Persia), Babylonia (Irak), Arabia, og somme jødar bortanfor Eufrat og i Adiabene (Kurdistan). I Josefus sine eigne ord hadde han informert «dei mest fjerntliggande arabarane» om øydelegginga. Så i førislamsk arabisk poesi vert Tayma ofte omtalt som ein festningsby som høyrte til jødane. Så seint som på 500-talet var Tayma busett av den velståande jøden Samau’al ibn ‘Ādiyā.

Tayma og nabobyen Khaybar vart vitja av Benjamin frå Tudela kring 1170, som hevda byen vart styrt av ein jødisk fyrste. Benjamin var ein jøde frå Tudela i Spania. Han reiste til Persia og Arabia på 1100-talet.

Sommaren 1181 gjekk Raynald av Châtillon til åtak på ein muslimsk karavane nær Tayma, trass i ein våpenkvile mellom sultan Saladin og kong Balduin IV av Jerusalem, under eit raid i Raudehavsområdet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tayma|Tayma]]» frå ,  den 8. mars 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Deutsches Archäologisches Institut:  Tayma
* Nabatea: Dei 12 stammene til Isjmael: Tema
Saudi Aramco-stranda

**Saudi Aramco-stranda** er ei privat strand eigd og driven av oljeselskapet Saudi Aramco. Stranda ligg aust i Halvmånebukta nær byen Dhahran i Saudi-Arabia.

Stranda har palmetre, piknikbord, grillar, yacht-klubb og dusjar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Saudi Aramco Beach|Saudi Aramco Beach]]» frå ,  den 8. mars 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
*Saudi Aramco Beach, Dhahran City, Wikimapia
*Kitesurfing på Aramco Beach og Halvmånebukta
Selskapet til Vitenskapenes Fremme

**Selskapet til Vitenskapenes Fremme**, skipa 12. desember 1927, er eit tverrfagleg akademisk forum i Bergen med føremål å fremme vitskapeleg liv og interesse,  og å spreie opplysning om vitskapen og kva vitskapen har å seie for for samfunnet. Dette vert i hovudsak gjort ved å halde møte med føredrag og ekskursjonar. Føredraga er opne for alle, men på ekskursjonane har medlemar førerett. 

Føredragshaldarar vert henta frå heile Noreg for å gjere greie for ny kunnskap innan naturvitskap, språk, litteratur, filosofi, historie og samfunnsfag. Dei årlege ekskursjonane går til ymse lutar av Vestlandet, og legg vekta på arkeologi, botanikk, zoologi og kunsthistorie i den aktuelle regionen, og den forskingsbaserte verksemda som går føre seg her.

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell internettside