open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland

**Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland**, på engelsk **United Kingdom of Great Britain and Ireland** vart skipa den 1. januar 1801. Kongeriket kom til som ei samanslåing av **[[Kongeriket Storbritannia]]** og **[[Kongeriket Irland]]**. Kongeriket Storbritannia var i si tid ei samanslåing av kongedøma Skottland og England i 1707. Det irske Parlamentet gjorde i august 1800 vedtak om å leggja seg sjølv ned. Lov av 1801 om union mellom Storbritannia og Irland, den såkalla "Act of Union" vart då vedteken. Den irske fristaten fekk sjølvstende i 1922. Kongeriket "Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland" hadde sitt gamle namn fram til 1927 då det vart vedteke å skifta namn til Det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland). Ei eiga lov vart vedteke om namneskiftet. 

Irland skulle verta representert av kring 100 medlemer i det sameinte parlamentet. I tillegg vart det lova trusfridom for dei irske katolikkane. Katolsk trusfridom vart stogga av kong Georg III. Han meinte at å gje trusfridom til tilhengjarar av den romersk-katolske kyrkja ville føra med seg at han braut kroningseiden sin. 

Fleire generasjonar av irske leiarar argumenterte for sjølvstyre i Irland. Daniel O'Connell klarde å få den britiske regjeringa til å innvilga trusfridom for dei irske katolikkane i 1829. Freistnaden på å få ein slutt på unionen fall i fisk. Seinare leiarar, som Charles Stewart Parnell, argumenterte for eit heimestyre innanfor unionen. 

I 1919 etablerte dei irske medlemene i det britiske parlamentet eit eige irsk parlament, Dáil Éireann. Eamon de Valera vart vald til president av Dáil Éireann. Ein krig, kalla den irske sjølvstendekrigen, mellom irske og britiske styrkar vart utkjempa mellom 1919 og 1921. I desember 1922 gjekk 26 av fylka i Irland ut av unionen og etablerte ein eigen irsk fristat. Seks fylke, kalla Nord-Irland, vart verande i unionen. 

## Flagget til det sameinte kongeriket

Flagget frå 1801 er framleis flagget til det noverande sameinte kongeriket. Flagget er kjend som "Union Jack". Flagget kombinerte dei dåverande flagga til England og Skottland med det irske St. Patrick flagget. 

## Sjå òg
* Irsk historie
Øya Irland

**Irland** er den vestlegaste øya i Dei britiske øyane.

## Historie

Befolkninga har i hovudsak keltisk opphav, og keltarane har budd i Irland så lenge ein veit. I vikingtida var norske vikingar mykje i Irland, og etter perioden med ran og vald busette truleg ein god del norske seg der og blanda seg med keltarane. Det var norske vikingar som grunnla byen Dublin, som er hovudstaden i Republikken Irland, eller Eire, som den sjølvstendige delen av Irland også heiter.

Seinare kom Irland under engelsk styre, og fekk mykje innvandring av engelskmenn og skottar. Engelsk språk tok etter kvart nesten over frå irsk, men irane heldt elles på mykje av den eldre kulturen sin, og den katolske religionen sin.

Frå 1800-talet tok irane til å gjera krav på sjølvstende, men først i 1921 vart Den irske fristaten, seinare Republikken Irland, grunnlagd etter fleire blodige opprør og vanskelege forhandlingar. Dei seks nordlege fylka, Ulster eller Nord-Irland, heldt fram med å høyra til Storbritannia.
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** () var ein filosof og matematikar fødd i Wien i Austerrike. Wittgenstein var professor i Cambridge frå 1939 til 1947. Han kom frå ein familie med mykje pengerikdom, far hans var industrileiaren Karl Wittgenstein. Det meste Ludwig Wittgenstein arva gav han vekk og levde eit liv i nøysemd.

Han byrja med ingeniørutdanning og gjekk vidare til studiar innan matematikk. Utforsking av grunndraga i matematikken leia over til logikkstudiar. Ei tid studerte han logikk med mellom anna Gottlob Frege og Bertrand Russell som føredøme og til dels lærarar.

Wittgenstein er rekna for å vera ein av dei viktigaste filosofane på 1900-talet. Ei ny retning innan filosofi kom til på grunnlag av verka til Wittgenstein. Namnet på denne filosofiske retninga er (språk)analytisk filosofi. 

## Wittgenstein og Noreg
Wittgenstein hadde frå 1913 ei hytte i Skjolden i Luster kommune i Sogn og Fjordane fylke. Har sat han og skreiv på verket *Tractatus Logico-philosophicus*, som vart gjeve ut i 1922. Ved Eidsvatnet i Skjolden er det sett opp eit Wittgenstein-minnesmerke.

## Bakgrunnsstoff

* Wittgenstein- arkivet  ved Universitetet i Bergen.
* Wittgensteinian materiale
* Wittgenstein- huset i Kundmanngasse 19 i Wien 

## Litteratur
* Knut Olav Åmås og Rolf Larsen: *Det stille alvoret. Ludwig Wittgenstein i Norge 1913-1950*, Oslo 1994. ISBN 82-521-4377-6
* Kjell S. Johannessen, Rolf Larsen og Knut Olav Åmås (red.): *Wittgenstein and Norway*, Oslo 1994. ISBN 82-560-0936-5
Tarjei Vesaas' debutantpris

**Tarjei Vesaas debutantpris** er ein litteraturpris for norske skjønnlitterære debutantar. Han blei stifta av Tarjei Vesaas i 1964 med prispengane han fekk av Nordisk Råd då han fekk Nordisk råds litteraturpris for *Is-slottet* same året. Prisen blir gjeven til ein debutant innan skjønnlitteratur etter ei innstilling frå Den norske Forfatterforening.

## Vinnarar

## Referansar
Obrestad

**Obrestad** er eit norsk etternamn og stadnamn. 
Obrestad er ein gard i Hå kommune på Jæren. Garden ligg ut mot Nordsjøen. 
Stormannen Eirik Bjodaskalle, som levde i åra kring 950, skal ha hatt hovudbølet sitt på Obrestad. Eirik Bjodaskalle var far til Astrid, mor til kong Olav Tryggvason. Snorre Sturlason skriv om dette i soga om Olav Tryggvason i Heimskringla. 

## Personar med etternamnet Obrestad
* Tor Obrestad, norsk forfattar. 

## Sjå òg
* Obrestad fyr, stod ferdig i 1873.
* Obrestad hamn, bygd frå 1874. Eit freda hamneanlegg.
Irland

**Republikken Irland** utgjer fem seksdelar av øya Irland og er ein sjølvstendig republikk. Staten vert offisielt kalla «Éire» på irsk og «Ireland» på engelsk. Som på norsk nyttar ein på begge språka nemningane Poblacht na hÉireann og The Republic of Ireland for å skilja mellom stat og øy.

## Historie
Før 1921 var heile øya Irland ein del av Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland. Nord-Irland er framleis ein del av Det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland.

## Fylke
Irland har tradisjonelt hatt 26 fylke (*counties*), som framleis vert brukt kulturelt, historisk og i idrett. Etter omorganisering har Dublin vorte splitta opp i 4 fylke og Tipperary har vorte to fylke. Totalt har republikken Irland 30 fylke.

* County Carlow
* County Cavan
* County Clare
* County Cork
* County Donegal
* County Dublin
** Dublin City
** Fingal
** Dun Laoghaire-Rathdown
** South County Dublin (*Tallaght*)
* County Galway
* County Kerry
* County Kildare
* County Kilkenny
* County Laois
* County Leitrim
* County Limerick
* County Longford
* County Louth
* County Mayo
* County Meath
* County Monaghan
* County Offaly
* County Roscommon
* County Sligo
* County Tipperary
** Tipperary North Riding
** Tipperary South Riding
* County Waterford
* County Westmeath
* County Wexford
* County Wicklow

## Klima

Irland har eit maritimt klima, og er kraftig påverka av Atlanterhavet og Golfstraumen i vest. Klimaet er ikkje så ulikt Storbritannia sitt, men har mindre temperaturvariasjonar og over 50 % meir nedbør. Kulda frå nord eller aust har som regel dempa seg på veg over sjøen til Irland, og det kaldaste som nokon gong er målt er berre -19&nbsp;°C. Om vinteren er det i snitt berre om lag ei veke med snø totalt, men litt fleire dagar i høgareliggande strøk som Wicklowfjella. Atlanterhavskysten har derimot så godt som ingen dagar med snø. Sumaren er etter måten kjølig med om lag same temperaturar som i Skottland, og i dei nordlegaste områda går ikkje temperauren ofte over 20&nbsp;°C om sumaren. 

Nedbøren spreier seg jamt over heile øya, men dei vestlege områda får likevel dei største mengdene. I tillegg er områda på vestkysten, i lag med dei nordlege områda, utsett for kraftig vind når vinterstormane frå vest fer forbi. Den turraste tida på året er seint på våren og tidleg om sumaren, særleg i nordlege og austleg strøk. Dublin ligg i det turraste området av Irland og har ein årleg nedbørsnormal på 762&nbsp;mm, medan vestkysten av Irland har kring 1400–1500&nbsp;mm. Det er sjeldan torevêr på Irland. Dei nordvestlege områda har om lag ti tilfelle av torevêr gjennom året, og då som oftast om vinteren.

## Bakgrunnsstoff
* Irske styresmakter si offisielle side 
* Uachtarán na hÉireann (Irland sin president) 
* Oireachtas (Irland sitt parlament)
* Taoiseach (Irland sin statsminister)
* Rapportar om arkeologiske granskingar og utgravingar i Irland.
Duma

**Duma** (russisk skrift дума) er eit russisk namn på ei representativ forsamling. Ordet er blitt brukt om fyrsteleg rådgjevande, statlege og kommunale forsamlingar. Ordet «duma» kjem frå verbet думать (*dumat’*), som tyder 'å tenkje' eller 'å vurdere'. 

Nemninga blei brukt under keisartida før den russiske revolusjonen, som Statsdumaen i Det russiske keisardømet, og i Russland etter at Sovjetunionen fall. Statsdumaen har sidan 1993 vore nemning for underhuset i den russiske nasjonalforsamlinga. Omgrepet var derimot ikkje i bruk under sovjettida.

## Kjelder
*
Sverdrup

**Sverdrup** eller **Sverderup** er ei eit etternamn nytta mellom anna i Noreg og Danmark. Slekta Sverdrup stammar frå ein landsby i Sønderjylland i Danmark. Slekta kom til Noreg med futen Peder Michelsen på starten av 1600-talet. 

## Nokre personar med etternamnet Sverdrup
* Georg Sverdrup (1770—1850), norsk vitskapsmann og politikar. Eidsvollsmann.  
* Harald Ulrik Sverdrup (1888—1957), norsk havforskar (oseanograf) og meteorolog
* Harald Sverdrup (1923—1992), norsk forfattar
* Jakob Sverdrup (1845—1899), norsk politikar
* Jacob Sverdrup (1919—1997),  norsk journalist og historikar
* Johan Sverdrup (1816—1892), norsk statsminister og sakførar
* Otto Sverdrup (1854—1930), norsk polarforskar og oppdagar

## Sjå òg
* KNM Otto Sverdrup, ein norsk fregatt
* Sverdrupøyane, ei øygruppe i Canada. Øygruppa vart oppdaga av Otto Sverdrup
* sverdrup i oseanografi, ei eining for væskestrøyming
Prosjekt Runeberg

**Prosjekt Runeberg** vart starta i desember 1992 av Lars Aronsson. Prosjektet er eit ope og idealistisk initiativ for å skapa og samla frie, elektroniske utgåver av klassisk nordisk litteratur og kunst. Prosjektet har fått namnet sitt etter Finland sin nasjonaldiktar, Johan Ludvig Runeberg. Eit tilsvarande amerikansk prosjekt, Prosjekt Gutenberg, vart oppkalla etter Johann Gutenberg.

Åndsverkslova har ei grense på 70 år etter at opphavsmannen døydde. Etter dei 70 åra kan kven som ynskjer det utgje verket.

Opphavleg gjorde Prosjekt Runeberg verka tilgjengelege som som e-tekst over internett via kommunikasjonsprotokollane Gopher og FTP. Etter få år vart dataformatet HTML overført via protokollen http.

Frå 1998 produserte ein digitale faksimile-utgåver. Fotografiske bilete av heile boksider vart gjort tilgjengeleg via verdsveven i tillegg til den OCR-tolka og søkbare teksten. Neste steg i utviklinga kom i 2003, då den OCR-tolka teksten kunne korrekturlesast direkte via nettlaseren i eit system som liknar på wiki. Når ei bok er fullt korrekturlest, vert ho gjort tilgjengeleg som ein e-tekst.

Dei fleste av verka i Prosjekt Runeberg er svenske. Prosjektleiinga har hatt utgangspunkt i Linköpings universitet i Sverige.

Oppslagsverk som svenske Nordisk familjebok og det danske Salmonsens konversationsleksikon er lagt ut. Fleire forfattarar sine samla verk er gjort tilgjengelege. 

## Sjå og
* Prosjekt Gutenberg
* Prosjekt Gutenberg Australia 

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside, https://runeberg.org/
* Åndsverkslova, http://www.lovdata.no/all/nl-19610512-002.html

## Digitale faksimile-utgåver på norsk
* *[[Arkiv for nordisk filologi]]*, https://runeberg.org/anf/
* Bjørnstjerne Bjørnson, *Fortællinger*, https://runeberg.org/bjorfort/
* Fredrik Bætzmann, *Norge. Uddrag af ældre og nyere Forfatteres Skrifter*, 1880, https://runeberg.org/norge80/
* Henrik Ibsen, *Samlede Værker*, 10 band, 1898-1902 (folkeutgåva), https://runeberg.org/ibsen/
* Henrik Jæger, *[https://runeberg.org/ilnolihi/ Illustreret norsk literaturhistorie]*, 3 band, 1896
* Haakon Nyhuus, *[https://runeberg.org/ink/ Illustreret norsk konversationsleksikon]*, 6 band, 1907–1913
* Carl Nærup, *[https://runeberg.org/ilnolih2/ Illustreret norsk Litteraturhistorie. Siste Tidsrum 1890-1904]*, 1905
* *[[Teknisk Ukeblad]]*, https://runeberg.org/tekuke/
Lars Aronsson

**Lars Aronsson** () er ein svensk dataprogrammerar. 
Aronsson har starta opp Susning.nu og Prosjekt Runeberg. Han bur i Linköping og driv føretaket Aronsson Datateknik.

## Bakgrunnsstoff
* Aronsson Datateknik
* «Operation of a Large Scale, General Purpose Wiki Website », november 2002, artikel om wikiteknikk
Suomi

**Suomi** er det finske namnet på Finland. Det er også eit finsk etternamn som tidvis også har vore brukt som førenamn, både av menn og kvinner.

## Ordsoge
Det finske språket er eit av dei finsk-ugriske (uralske) språka, i slekt med samisk, estisk og ungarsk. Det er ikkje eit indo-europeisk språk. Fleitalet av folket i Finland har finsk til morsmål, mens eit mindretal har svensk, og eit enda mindre mindretal har samisk til morsmål.

Ordet *suomi* er lånt frå urbaltisk **žeme* ’land’ (jf. russisk *zemlja*, som i *Novaja Zemlja*, ’Nyland’) til urfinsk-samisk **šämä* ’landet i nord’, dvs den delen av Finland baltarane hadde kontakt med. Dette ordet gjennomgjekk lydendringa *š → h* i finsk, så vi fekk *Häme*, namnet på området Tavastland (der Lahtis ligg). I samisk gjekk ordet gjennom lydendringa *š → s*, og i sterkt stadium også *m → pm*, slik at vi fekk *Sápmi*, Sameland. Det same ordet **sämä* lånte baltarane så attende frå finnane som namn på Finland, i forma **šāma*. Denne forma dukka så opp i seint urfinsk-samisk som **šāma*. Lang *ā* vart til lang *ō* i sein urfinsk, vi fekk **sōme*, som framleis er den estiske namnet på Finland (*Soome*), og deretter diftongering av lange midtvokalar og *e → i* i slutten av ord i overgangen til moderne finsk, slik at sluttresultatet er *Suomi*. Dei som budde i ”Det egentliga Finland” (Åboland), tavastlendingane og samane, dvs. suomalaiset, hämäläiset og sápmelaččat har altså alle etnonym som går attende til same lånord, ordet for ’land’ i urbaltisk.

## Bruk som personnamn
I 2009 hadde 1&nbsp;908 personar i Finland etternamnet Suomi. Som førenamn er Suomi sjeldnare. I Finland var det på denne tida blitt registrert gjeve som mannsnamn 42 gonger, alle før 1979 og dei fleste før 1940. Det var blitt gjeve som kvinnenamn 16 gonger, også her hovudsakleg før 1940.

## Kjende namneberarar
* Heidi Suomi (f. 1975), finsk atlet og sportsjournalist
* Juhani Suomi (f. 1943), finsk historikar
* Oili Suomi (f. 1927), finsk politikar
* Risto Suomi, finsk kunstnar
* Verner Suomi (1915-1995), finsk-amerikansk meteorolog

## Sjå òg
* Suominen
* Suomalainen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Finland|Finland]]» frå , den 18. august 2011.* 
 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:fi:Suomi (nimi)|Suomi (nimi)]]» frå , den 18. august 2011.*
Aphel

**Aphel(ium)**, **solfjerre** eller **solfjerne** er det punktet i ein bane der eit lekam i solsystemet, som ein planet, komet eller romsonde, er lengst frå sola. Det motsette av aphel er perihel. Jorda passerer sitt aphel i byrjinga av juli. 

## Kjelder

*Aphelium. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 21. mars 2015.
Perihel

**Perihel(ium)** eller **solnære** er det punktet i ein bane der eit lekam i solsystemet er nærast sola. Det motsette av perihel er aphel.

Jorda passerer perihelium omkring 3. januar.

## Kjelder

*
Bane

I fysikk er ein **bane** stien som ein lekam lagar rundt ein annan lekam, under påverknad av ei sentripetalkraft, t.d. gravitasjon.
Banar har form av eit kjeglesnitt. Krinsløp er ein ellipseforma eller sirkelforma bane. Andre moglege baneformar er parabel og hyperbel.

## Sirkelbane

Sirkelforma banar har ein eksentrisitet på 0.

I ein sirkelforma bane er fart gjeve ved:
:v=\sqrt{\mu\over{r}}
Der µ er massen til det sentrale objektet og r er radius.

## Ellipsebane

Elliptiske har ein eksentrisitet på mellom 0 og 1.

I ein elliptisk bane er farta
:v=\sqrt{\mu\left({2\over{r}}-{1\over{a}}\right)}
Der a er store halvakse.

Alternativt kan dette skrivast
:v=\sqrt{\mu\left({2\over{r}}-{2\over{P+A}}\right)}
Der P og A er kortaste og lengste avstand til brennpunktet.

## Parabelbane

Parabelbanar har ein eksentrisitet på akkurat 1

I ein parabellbane har objektet akkurat unnsleppingshastigheit.
Avstanden vil gå mot uendeleg og farta mot null.

## Hyperbelbane

Hyperbelbanar har ein eksentrisitet større enn 1.

Objekt i ein hyperbelbane vil når avstanden går mot uendeleg ha ei viss fart
:v_{inf}^2=v_P^2-v_e^2
Der v_P er fart i periapsen og v_e er unnsleppingshastigheita.
Banefart

**Banefarten** til ein lekam, vanlegvis ein planet, ein naturleg satellitt, ein kunstig satellitt eller ei dobbeltstjerne, er farten han går i bane rundt massesenteret i systemet. Som oftast er dette massesenteret ein massiv lekam. Banefart kan referere til snittfart i bane, snittfarten han gjer eit omløp på eller farten ved eit gitt punkt i banen.

Banefarten på ein tilfeldig stad i banen kan bli rekna ut ved hjelp av avstanden til det sentrale lekamen i den posisjonen og den spesifikke baneenergien, som er uavhengig av posisjon: den kinetiske energien er den totale energien, minus den potensielle energien.

Dermed, under astrodynamiske standardføresetnader, er banefarten (v\,):

*generelt: v=
\sqrt{2\left({\mu\over{r}}+{\epsilon}\right)}

**ellipsebane: v=
\sqrt{\mu\left({2\over{r}}-{1\over{a}}\right)}

**parabolsk bane: v=\sqrt{\mu\left({2\over{r}}\right)}
**hyperbolsk bane: v=\sqrt{\mu\left({2\over{r}}+{1\over{a}}\right)}
der:
*\mu\, er den standarde gravitasjonsparameteren
*r\, avstanden mellom det banegående lekamet og det sentrale lekamet
*\epsilon\, er den spesifikke baneenergien 
*a\,\! er store halvakse
NB:
*Farten er ikkje berre avhengig av eksentrisiteten, men er òg bestemt av lengda av den store halvaksen (a\,\!)
Banehelling

**Banehelling** eller **inklinasjon** er ein av dei seks baneparameterane som viser forma og orienteringa til ei rotasjonsbane (keplerbane), og er vinkelavstanden til baneplanet frå referanseplanet (ofte ekvator til planeten eller ekliptikken) gitt i grader.

Det å inklinere tyder å bøye seg eller helle og danna ein spiss vinkel mot eit horisontalt plan.

Døme på inklinasjonsvinklar mellom ein satellitt og jorda: 

* ein inklinasjon på 0 grader betyr at ein satellitt går i bane rundt ein ekvatorplanet til jorda, med same fartsretning som rotasjonsretninga til jorda.  
* ein inklinasjon på 90 grader vil seie at satellitten går i polar bane, satellitten går altså rett over nord- og sørpolen til jorda.
* ein inklinasjon på 180 grader vil seie at satellitten går i bane rundt ekvatorplanet til jorda, men i motsett retning av jordrotasjonen. 

## Inklinasjon i magnetisme
Innan magnetisme er inklinasjonen vinkelen mellom den jordmagnetiske feltvektoren og horisontalplanet. 

## Kjelder
Snøggmat

**Snøggmat** eller **snarmat** er omsetjingar av det engelske omgrepet *fast food*, og vert brukt om ferdig tillaga varm mat som ein kan bli servert i enkle kaféar, buer eller liknande. Maten har fleire fordelar; han er billig, godt likt av mange, både rask å få tak i og rask å eta, men får òg mange klager, som at han er usunn eller øydeleggjande for tradisjonell matkultur.

Mattypen har utvikla seg i samband med det moderne samfunnet, der folk går meir ut for å jobba eller hygga seg, og samstundes bruker mindre tid i heimen. I tillegg til å lagast fort kan han òg etast fort, noko som passer til ein travel kvardag. Mykje av snøggmaten kan òg etast utan bestikk, noko mange opplever som enklare. Så enkelt er det at det er blitt sett fram klager om at ungar som et mykje snøgmat, ikkje lærer å bruka bestikk i det heile.

## Utsalsstader

Det finst mange sjølvstendige utsal som sel snøggmat, som kioskar og bodar, men verdsmarknaden er prega av store, gjerne multinasjonale kjedar som serverer heilt lik mat overalt. Dette konseptet vart funne på av McDonald's, som er den klart største slike kjeda. 

I tillegg til å eta slik mat ute, er det òg blitt populært å ta han med seg frå ein «take-away» eller få han levert heim til seg, slik at ein ikkje eingong treng gå ut av huset for å eta snøggmat.

## Helse og miljø

Grunnen til at snøggmat vert rekna som usunn er at han ofte inneheld svært mykje feitt og salt, og lite av viktige næringsstoff. Ein kropp som hovudsaklege lever på snøggmat, vil etter kvart forfalla, noko som mellom anna blei illustrert i dokumentarfilmen «Super Size Me», om ein mann som berre levde på mat frå McDonald's i ein månad. 

Produksjon og kjøp av snøggmat fører òg ofte til press mot miljøet. Utstrekt bruk av emballasje, tallerkar, glas og bestikk som berre kan brukast éin gong sløser med råvarer og energi, og fører til forsøpling. Store krav om ein viss type råvare, så billig som mogleg, kan leia til umenneskelege tilhøve og slaktemåtar for dyra som skal bli snøggmat. 

Som ein reaksjon mot snøggmat har ein fått ei rørsle for sein mat, *[[Slow Food]]*, som legg vekt på tradisjonell, økologisk mat som tek lang tid å laga og nyta.

## Bakgrunnsstoff
Rektasensjon

**Rektascensjon** eller **rektasensjon** er ein koordinat på himmelkula, vinkelavstand parallell på himmelekvator, det vil seie lengdegrader på himmelen. Rektasensjon blir rekna i timar, minutt og sekund. Nullpunket er vårjamdøgnpunktet (der sola kryssar ekvator på veg nordover kvart år) og blir oppgjeve langs ekvator i retning frå vest mot aust (mot urvisaren). Rektascensjon til ei stjerne i tidsmål gjev derfor i stjernetid kor mykje seinare stjerna kulminerer enn vårjamndøgnspunktet. Tilsvarande breiddegrader på himmelen heiter deklinasjon.

## Kjelder

*
Unnsleppingsfart

**Unnsleppingsfart** er i fysikk minimumsfarta ein lekam utan framdriftsmekanismar må ha for å sleppe unna gravitasjonsfeltet til ei kjelde ved ein gjeven posisjon. Om unnsleppingsfarta ikkje er stor nok vil lekamen falle attende eller gå inn i bane rundt kjeldelekamen.

Russarane kalla unnsleppingsfarten «andre kosmiske snøggleik».

## Å rekne ut unnsleppingsfarta frå ein einskild lekam

I det enklaste tilfellet er unnsleppingsfart frå ein enkel lekam:

: \begin{matrix}\frac12\end{matrix} mv_e^2=\frac{GMm}{r}

:v_e = \sqrt{\frac{2GM}{r}} = \sqrt{\frac{2\mu}{r}}

der v_e er unnsleppingsfarta, *G* er gravitasjonskonstanten, *M* er  massen av lekamen reist frå, *m* er massen av det unnsleppande objektet (kan strykast mot seg sjølv), og *r* er avstanden mellom lekamssenteret og punktet unnsleppingspunktet blir rekna ut, og &mu; er den standard tyngdeparameteren.

Denne formelen tek ikkje omsyn til eventuell atmosfærisk (luft)motstand.

Retninga på utskytinga spelar inga rolle for unnsleppingsfarta, så lenge det er fri bane og lekamen ikkje kolliderer med noko.

### Døme

Unnsleppingsfarta på overflata av nokre kjende himmellekamar:
* Månen: 2,4&nbsp;km/s
* Jorda: 11,2&nbsp;km/s
* Jupiter: 59,5&nbsp;km/s
* Sola: 617,5&nbsp;km/s
Fosfin

**Fosfin** er ei sambinding med kjemisk formel PH3. Stoffet blir også kalla **hydrogenfosfid**. 

Fosfin er ein fargelaus, brennbar og giftig gass med eit kokepunkt på −87,7&nbsp;°C ved standard trykk. Rein fosfin er luktfri.

## Helse
Gassen er svært giftig og kan drepa i små konsentrasjonar. Han er i tillegg luktfri, fargelaus og brannfarleg. Kontakt med gassen kan føre til synstap, ved lengre kontakt òg hovudverk, ørske, magesjau og koordinasjonstap. Kroniske effektar på menneske inkluderer bronkitt og alvorlege skadar på skjelettet. 

## Bruk
Gassen blir brukt som eit meire miljøvennleg alternativ til å bli kvitt insekt i kornsiloar. Fosfin blir danna når vatn blir tilsett FeSi (ferro-silisium).

## Bakgrunnsstoff

* Faktaark om helseproblem relatert til fosfin (PDF)
Deklinasjon

**Deklinasjon** er ein av koordinatane for himmelobjekt, gjeve som vinkelavstanden frå himmelekvator og forkorta til DEC (symbol ***δ***). Deklinasjonen vert vanlegvis gjeven i grader, minutt og sekund. I dette systemet er det nordlege polpunktet på +90°, himmelekvator på 0° og himmelens sørpol -90°. Deklinasjonen kan kombinerast med rektasensjon for å definere posisjonar på himmelkvelvingen

## Sjå òg
* Himmelkoordinatar
* Ekliptikk
* Ekvatorialt koordinatsystem
* Geografisk koordinatsystem
* Rektasensjon

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
* MEASURING THE SKY - A Quick Guide to the Celestial Sphere
Sør-Amerika

**Sør-Amerika** er det sørlege av dei to kontinenta som utgjer den amerikanske verdsdelen. Området strekker seg rundt 7&nbsp;600 km, frå rundt 12° nord for ekvator til over 55° sør for han, like ved Antarktis. Kysten møter Stillehavet på vestsida og Atlanterhavet på austsida. Landskapet er prega av dei ruvande Andesfjella i vest og Amazonaselva, fruktbart land og tropisk regnskog i aust. Geologisk er Sør-Amerika eit eige kontinent, i og med at det berre trefte Nord-Amerika ganske nyleg. Mange nord-amerikanarar reknar det òg som ein eigen verdsdel.

Urfolket i Sør-Amerika kom nordfrå, etter først å ha gått over landbrua i Beringstredet og vandra sørover. Dei kan òg ha møtt stillehavsfolk som hadde reist over havet. Området vart invadert av europearar frå 1530-åra, først spanjolar og sidan portugisarar. Det vart delt inn i koloniar, som fekk sjølvstende på 1800-talet.

### Sjølvstendige land

* Argentina
* Bolivia
* Brasil, det største og folkerikaste landet i Sør-Amerika.
* Chile
* Colombia
* Ecuador
* Guyana
* Paraguay
* Peru
* Surinam
* Uruguay
* Venezuela

### Biland

* Fransk Guyana (Frankrike)
* Falklandsøyane (Storbritannia)

## Sjå òg
* Latin-Amerika
* Klima i Sør-Amerika

## Bakgrunnsstoff
Wegner

**Wegner** er eit tysk etternamn og ei norsk slekt. Namnet tyder 'vogmakar', og er ein nord- og sentraltysk variasjon av Wagner.

Wegner er ei slekt i Noreg med bakgrunn i Preussen. Slekta kom til Noreg i 1823 med generalkonsul og godseigar Jacob Benjamin Wegner. J. B. Wegner busette seg i Noreg som deleigar og nyutnemnd generaldirektør for Blaafarveværket. J. B. Wegner var gift med Henriette Seyler, dotter av senatoren Heinrich Seyler frå Hamburg. Desse hadde sønene byfogd Johann Ludwig Wegner, gift med Blanca Bretteville, dotter av statsråd Christian Zetlitz Bretteville, grosserar Heinrich Benjamin Wegner, gift med Henriette Vibe, og høgsterettsadvokat George Mygind Wegner. Frå Heinrich Benjamin Wegner stammar den nålevande slekta. 

## Personar med etternamn Wegner
* Jacob Benjamin Wegner (1795-1864). Fødd i Königsberg i Preussen. Industrimann, diplomat og godseigar. Stamfar for Wegner- slekta i Noreg. 
* Rolf Benjamin Wegner, sorenskrivar.
* Rolf Benjamin Wegner 1942 (1942-) Son av sorenskrivar Wegner. Tidlegare politimeister i Bergen. 
* Hans J. Wegner (f. 1914 i Tønder, Danmark. Ein dansk møbelsnekkar, møbelarkitekt og formgjevar.

## Litteratur
* Wegner, Rolf B.: *Familien Wegner*, Oslo 1967.

## Kjelder
* *Dictionary of American Family Names*, Oxford University Press, ISBN 0-19-508137-4 ved ancestry.co.uk
Gardarike

**Gardarike** (norrønt **Garðaríki**) er eit namn som vart nytta på området til aust-slavarane av vikingane frå Norden. Namnet tyder «riket med borgane», og oppstod som *Garðar*. På reisene gjennom Aust-Europa, til mellom anna Miklagard og Jorsalaland, støytte vikingane på talrike slaviske byar med namn som enda med *gorod* - 'gard, borg' eller 'by'. «Gardariket» er kjent frå norrøn sogelitteratur, medan forma «Garðar» går att i skaldedikt og runeinnskrifter frå 900- og 1000-talet. 

Ettersom vikingane særleg handla med dei nordre russiske områda, skildrar sogene Holmsgard (Hólmgarður, dagens Novgorod) som hovudstaden i Gardarike. Andre byar som blir nemnde er Aldeigjuborg (gamle Ladoga), Kǿnugarðr (Kiev), Pallteskja (Polotsk), Smaleskia (Smolensk), Surdalar (Suzdal), Moramar (Murom) og Rostofa (Rostov).

Gardariket blei truleg grunnlagt som eit rike på midten av 800-talet. Då la vikingar frå noverande Sverige området sør for Ladoga under seg. På 880-talet utvida dei herredømet til å også femna om Kiev-området.

## Vidare utvikling
Etter kvart blei Gardariket til den fyrste russiske statsdanninga. Handelsfolka og busetjarane frå noverande Sverige vart kalla rusar. Dei gjekk etterkvart inn i den slaviske kulturen, men banda mellom Gardarike og Norden heldt seg ved lag i lang tid. Det fanst mellom anna fleire familiesamband mellom Gardarike og dei norske og svenske kongeslektene, til dømes hjå Harald Hardråde, Olov Skötkonung og dei russiske storfyrstane i Kiev, som Jaroslav I.

Den fyrste russiske staten vart kalla Kiev Rus. Etter kvart utvikla det seg til Novgorodriket. På 1300-talet byrja Novgorod eller Gardarike å ekspandera nordover, fyrst kring innsjøane Ladoga og Onega, så langs Kvitehavskysten, og på 1500-talet langs kysten av Kola.

I Skandinavia og på Island kalla ein dei russiske landa for Gardarike heilt fram til 1200-talet. Eit anna namn var «Store-Svitjod», som mellom anna vart nytta av Snorri Sturluson i Ynglingesoga. Svitjod var eit namn på eit rike i Sverige.

## Kjelder
Ringane til Saturn

**Ringane til Saturn** er ei rekkje planetringar, sett saman av hovudsakleg is og støv, som omkransar planeten Saturn.

Den første kjende observasjonen av ringane blei gjort av Galileo Galilei i 1610, men det svake teleskopet han brukte gjorde at han såvidt kunne sjå dei, og trudde dei var to månar på kvar side av planeten. Christiaan Huygens var i 1655 den første som meinte at det kunne gå ein ring rundt Saturn.

## Liste
Dette er ei liste over dei namnsette ringane til Saturn, og mellomromma mellom dei.

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Ane Hansdatter Kismul

**Ane Hansdatter Kismul** () i Mosjøen) er ein norsk politikar i Senterpartiet. Ho var leiar av miljøvernorganisasjonen Natur og Ungdom frå 2003 til 2005. Kismul var med i NU frå ho som femtenåring då ho var med på å setja i gang eit lokallag i Mosjøen, til ho nådde den øvre aldersgrensa for medlemskap på tjuefem.

Saman med andre miljøvernarar blei Kismul arrestert i november 2004 då dei demonstrerte mot boreriggen «Eirik Raude».

Frå 28. september 2012 til regjeringsskiftet etter stortingsvalet 2013 var Kismul statssekretær i Olje- og energidepartementet i Regjeringa Stoltenberg II. Ho kom frå ei stilling som politisk rådgjevar i Landbruksdepartementet.

## Kjelder

* Om arrestasjon av Kismul og andre i Stavanger Aftenblad

## Bakgrunnsstoff
* Nettintervju i VG då Kismul blei vald som NU-leiar
Eksentrisitet

**Eksentrisiteten** definerer kor nær ein ideell sirkel ein bane er.

Eksentrisiteten (e\,\!) er strengt definert for alle sirkulære, elliptiske, parabolske og hyperbolske banar og kan ha følgjande verdiar:

*for sirkulære banar: e=0\,\!
*for elliptiske banar: 0
*for parabolske banar: e=1\,\!
*for hyperbolske banar: e>1\,\!

## Døme
Til dømes er eksentrisiteten til jorda sin bane rundt sola på 0,0167 i dag. Gjennom tida vil denne variere mellom nær 0 til nesten 0,05 på grunn av gravitasjonell påverknad mellom planetane (sjå graf: http://www.museum.state.il.us/exhibits/ice_ages/eccentricity_graph.html ).

Andre verdiar: Pluto 0,2488 (størst blant planetane i solsystemet), Merkur 0,2056, Månen 0,0554.

## Bakgrunnsstoff
For verdiane til alle planetane i ein tabell, gå til :de:Planet (Tabelle).
Omkrins

**Omkrins**, **periferi** eller **perimeter** er avstanden rundt ei lukka kurve på eitt plan. Omkrins er au ei slags grense.

I geometrien reknar ein ut omkrinsen av enkle former, som sirklar og ellipsar, ved hjelp av matematiske formlar. I studiar av verda rundt oss, som geografi og astronomi, kan ein bruka meir avanserte måtar til å finna omkrinsen på område som ikkje er fullt så skjematiske.

I daglegtale syner periferi ofte til utkantstrok eller emne som ligg utanfor det som er interessant og som (derfor) er av underordna tyding.

### Sirkel

Omkrinsen O til ein sirkel kan reknast ut frå diameteren med denne formelen:

O = \pi \cdot d

Eller, ved å bytte ut diameteren med radiusen:

O = 2 \cdot \pi \cdot r

der *r* er radiusen, *d* er diameteren til sirkelen og π (den greske bokstaven pi) er konstanten 3,1415926...

### Ellipse

Omkrinsen til ein ellipse er meir problematisk da den eksakte løysinga blir ei rekke. Ramanujan har ei forenkling:

O \approx \pi (3(a+b) - \sqrt{(3a+b)(a+3b)})

der a og b er store- og lille halvakse til ellipsen. Dei to er avhengige av eksentrisiteten til ellipsen på følgjande måte:

b = a \sqrt{1-e^2}

Dette tyder at omkrinsen au kan bli skrive som:

O \approx \pi a (3(1+\sqrt{1-e^2}) - \sqrt{(3+ \sqrt{1-e^2})(1+3 \sqrt{1-e^2})}) 

 = \pi a (3(1+\sqrt{1-e^2}) - \sqrt{3(2-e^2)+10 \sqrt{1-e^2}})

## Bakgrunnsstoff
* Numericana - Circumference of an ellipse
Harald Eia

**Harald Eia** () er ein norsk komikar, tekstforfattar og skodespelar. Han er kjent for ei rekkje humorprogram på NRK, i samarbeid med mellom andre Bård Tufte Johansen og Atle Antonsen.

Eia gjekk på Valler VGS og jobba som avisbod i nokre år før han begynte ved Universitetet i Oslo. Han har filosofi mellomfag, matematikk og data grunnfag. Han leverte hovudoppgåva *Lidende ledere og kompetente kalkulatører – næringslivsfolks symbolske kamper* i sosiologi i 1992. Teatersportgruppa hans vart nordiske meistrar i 1994. 

Hausten 2007 vart det kjent at Eia og kona hans, skodespelaren Anne Ryg, skulle skiljast.

## TV-frammøte
* 1987 *Diskuteket* (Eia snakkar om å syngje på norsk) 
* 1991 *U* (først som sosiolog, seinare som tekstforfattar og programleiar) 
* 1994 *Egentlig* (tekstforfattar)
* 1994 *U:natt* 
* 1995 *Lillelørdag* (med Bård Tufte Johansen og Marit Åslein)
* 1997 *Sommeråpent* (medverkande)
* 1998–99 og 2000–01 *Åpen post* (med Bård Tufte Johansen)
* 1999 *Minner fra Lillelørdag*
* 2000 *Copacabana* (innslagsregi)
* 2003 *[[Uti vår hage]]* (med Bård Tufte Johansen og Atle Antonsen)
* 2004 *[[Team Antonsen]]* (med Atle Antonsen, Bård Tufte Johansen og Kristopher Schau)
* 2005 *[[Tre brødre som ikke er brødre]]* (med Bård Tufte Johansen og Atle Antonsen)
* 2007 *Videobloggeren Rubenmann*
* 2008 *[[Uti vår hage 2]]* (med Bård Tufte Johansen og Atle Antonsen)
* 2010 *[[Hjernevask]]*. Debatten som følgde av programmet gjorde at Eia vart tildelt Fritt Ords honnør.
* 2010 *[[Storbynatt]]* (med Bård Tufte Johansen)
*2012-2019: *Brille* (med Bård Tufte Johansen)
*2015: *Årsrevyen* (med Bård Tufte Johansen)
*2020: *Sånn er Norge*
*2022: *Kongen befaler*

## Anna

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Harald Eia|Harald Eia]]» frå , den 2. november 2010.*
** * oppgav desse kjeldene: *
Rashnu

**Rashnu** er namnet til guddomen for rettferd i parsismen. Namnet tydde ein gong berre ‘dommar’, og viste ei av Ahura Mazda sine roller, men blei personleggjort i seinare tider.

Saman med Mithra, som er guddomen for sanning, og Sraosha, som er ikjøtinga av Mazda sitt ord, er Rashnu ein av dei tre dommarane som dømmer over sjelene til menneske. Han står på ei bru med ei skålvekt i gull, der han veg opp gjerningane til alle sjelene som kjem til han.

Den 18. dagen av kvar månad i dei parsiske kalendrane er vigsla til Rashnu.

## Kjelder
Sraosha

I parsismen er **Sraosha** namnet til eit viktig guddomleg vesen. Mange parsarar, særleg indiske parsarar, reknar vesenet for persongjeringa av eit religiøst omgrep.

## Sraosha-omgrepet i [[gatha]]ene

Ordet «sraosha» tyder «det å høyra» på gammalt avestisk. Ordet meinte å stå i samband med Ahura Mazda, som Gud blir kalla i parsisme, og å lyda etter og ta imot orda hans. Sraosha lever i kvart menneske og hjelper oss å høyra på Mazda si røyst. Det vernar oss imot den vonde ånda, og styrar oss til å forstå grunnsetningane som allheimen er basert på. Sraosha meiner også at Mazda alltid høyrer våre røyster og leier oss til det rette valet.

## Sraosha-vesenet i seinare parsisme

Sidan Sraosha var rekna som sambandsvegen mellom menneske og Ahura Mazda, var det lett å persongjera han. Sraosha blei Ahura Mazda sin bodberar, og ikjøtinga av ordet hans. Det er Sraosha som vernar menneske imot demonar kvar natt. Han kjem ned til jorda tre gongar om natta for å kriga imot dei, og knuser skallane deira med klubba si. Når verda endar skal han øydeleggja alt som er vondt i allheimen.

Sraosha blei også rekna som ein av dei tre dommarane som dømmer over sjelene til menneske. Han leiar dei rettvise sjelene til himmelen. Han går også i forbøn for menneske si tilgjeving. 

Sraosha er tenkt på som ein sterk og heilage ung mann som bur i eit hus som har tusen suler, og rid på ei stridsvogn dregen av fire kvite hestar.
Mikhail Gorbatsjov

**Mikhail Sergejevitsj Gorbatsjov** () blei fødd i Privolnoje i Stavropol kraj, i Nord-Kaukasus sør i Russland. Han blei generalsekretær i det sovjetiske kommunistpartiet i 1985, og var den første og einaste sovjetiske presidenten frå 1988 til 1991. Gorbatsjov er mest kjend for å endre både stil og innhald i sovjetisk politikk. Den politiske endringa fekk namna *[[glasnost]]* ('openheit') og *[[perestrojka]]* ('omdanning'). I 1990 fekk han Nobels fredspris for nedrustingspolitikken sin. 

## Oppløysinga av Sovjetunionen
Gorbatsjov ønskte å demokratisere det sovjetiske samfunnet, og oppheva blant anna maktmonopolet til kommunistpartiet. 

Gorbatsjov sin politikk med gradvis reformering av systemet utan å «slå barnet ut med badevatnet» møtte motstand både blant konservative kommunistar som ikkje ønskte endring og blant dei som ville avskaffe heile systemet. Konservative kommunistar prøvde å gjere statskupp i 1991, og bortførte Gorbatsjov. Men store motdemonstrasjonar og manglande støtte frå hæren gjorde at kuppmakarane gav opp. Gorbatsjov kom tilbake til hovudstaden, blei gjeninnsett som sovjetisk president, men måtte snart sjå at Sovjetunionen blei oppløyst, og han dermed ikkje hadde nokon stat å vere president for. Det var særleg presidenten for den russiske delstaten, Boris Jeltsin, som stod bak dette. Den 25. desember 1991 trakk Gorbatsjov seg formelt tilbake frå stillinga som president for ein stat som nokre veker tidlegare var blitt oppløyst.

## Tida etter oppløysinga av Sovjetunionen
I 1996 stilte Gorbatsjov til val som president i Russland, men fekk berre 0,5 prosent av røystene. Han heldt likevel fram med å vere aktiv i det offentlege liv, som føredragshaldar og som russisk sosialdemokratisk politikar. I 2006 blei han saman med den russiske milliardæren og tidlegare lovgjevaren Aleksandr Lebedev for å kjøpe nesten halvparten av den uavhengige avisa Novaja Gazeta, kjend for å utfordre Kreml sin politikk. Den 30. september 2008 sa Gorbatsjov og Lebedev at dei skulle gå saman og lage eit politisk parti kalla *Russland demokratiske parti*, sjølv om det aldri blei noko av. Sjølv om Gorbatsjov til tider var kritisk til den russiske leiaren Vladimir Putin, støtta han Russland si annektering av Krim i 2014. 

## Kjelder
Styresmakt

Ei **styresmakt** eller **myndigheit** er ein organisasjon som har avgjersmakt til å vedta og handheva lovar for eit område eller territorium. Ei styresmakt er ofte inndelt i lovgjevande, utøvande og dømande styresmakter (maktfordelingsprinsippet). Det finst styresmakter på statlege og lokale nivå. Ei styresmakt kan organiserast med forskjellige styresett.
Nord-Amerika

**Nord-Amerika** er den nordlege delen av den amerikanske verdsdelen: Grønland, Canada, USA, Mexico, Karibia og Mellom-Amerika. Snevert definert, noko som er vanleg på norsk, omfattar området berre Canada, USA og Mexico.

Bortsett frå ei tynn landgrense i sør mot Sør-Amerika er området omgitt av hav: Stillehavet i vest, Atlanterhavet i aust, Det karibiske havet i sør og Nordishavet i nord.

## Klima
Kontinentet har store klimatiske motsetnader og raskt vekslande vêr. Dette skuldast mellom anna nærleiken til det isdekte Polhavet i nord og mangel på fjell som stenger luftutvekslinga nord-sør og påverknaden frå det varme Karibiske havet i sør. Nær Newfoundland er det brå temperaturovergangar i havet, noko som favoriserer danninga av lågtrykk. Den samanhengande nord–sørgåande fjellkjeda frå Alaska til Mellom-Amerika pregar nedbørfordelinga og fører til ein storstilt forstyrring i vestavindsbeltet, noko som òg er viktig for klimaet i Nordvest-Europa. Beringsundet mellom Nord-Amerika og Asia er grunt og smalt med fjell på begge sider. Her vert det utveksla lite havvatn og luft mellom Stillehavet og Polhavet. Kystområda i vest får ikkje dei store og raske vêromslaga som dei vidstrekte, uskjerma områda i aust får. 

Langs kysten i nord er det ei brei stripe med tundraklima, medan ein lenger sør har kontinentalklima, som dominerer over dei største områda. Det er snødekke kvart år heilt sør til 40 ºN. Sør og aust i USA har ein temperert regnklima, men òg her kan ein få såkalla «Northers» med kulde og snø som kan gjer stor skade. Den subtropiske delen av vestkysten har middelhavsklima med tørre, solrike somrar, men òg ofte tåke over det kalde kystvatnet. Passatvinden trekkjer overflatevatnet mot vest slik at djupvatn strøymer opp ved kysten. I dei sørlege sentrale områda av USA og i ein stor del av Mexico har ein steppeklima og til dels ørkenklima, men det omfattar berre ein liten del av kontinentet. Mellom-Amerika har hovudsakleg tropeklima med mykje nedbør. 

Den høge havoverflatetemperaturen i Det karibiske havet og dei kringliggande havområda i Atlanterhavet gjer at det lett kan oppstå tropiske orkanar som særleg råkar kystområda og øyar i Karibia. Orkansesongen er på det høgaste i tida frå august og ut oktober. Dei fuktige varme luftstraumane frå sør kjem i konflikt med kalde luftstraumar frå nordvest og gjev ofte tornadoar, som fullstendig kan rasere områda som vert råka. Mississippidalen er mest utsett. Sterk vind som virvlar opp støv og sand skjer i dei tørre områda, særleg i Mexico og Texas. Kombinasjonen sterk vind, kulde og snødrev gjev dei frykta «blizzards» som ofte vert etterfølgd av kuldebølgjer som kan råke store område, stundom heilt til Mexicogolfen.

## Statar og territorium

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Vietnamesisk

**Vietnamesisk** er det offisielle språket i Vietnam. Det er morsmålet til om lag 87 % av innbyggjarane i landet, i tillegg til rundt to millionar vietnamesarar som har flytta frå landet. I tillegg snakkar minoritetsfolka i Vietnam det som andrespråk.

Vietnamerisk er eit tonespråk og vert rekna som det største språket i den austroasiatiske språkfamilien. Det har mange lånord frå kinesisk og vart tidlegare òg skrive med kinesisk skrift, men gjekk over til å bruka ei omarbeidd utgåve av det latinske alfabetet på 1900-talet.
Den store fedrelandskrigen

**Den store fedrelandskrigen** eller **Den store patriotiske krigen** er nemningar som har vore mykje bruka i Sovjetunionen, og i Russland etter Sovjetunionen blei oppløyst, om det som vedgjekk Sovjetunionen og austfronten i den andre verdskrigen. På russisk er nemninga **Великая Отечественная война**, *Velikaja Otetsjestvennaja vojna*. Namnet viser attende til den russiske patriotiske krigen i 1812, mot den invaderande Napoleon Bonaparte.

Sovjetunionen blei angripen av Hitler-Tyskland den 22. juni 1941, og mesteparten av den europeiske delen av andre verdskrigen gjekk føre seg på «austfronten». Det var der den nazistiske tyske krigsmakta blei knekt.

Den nazistiske krigs- og okkupasjonspolitikken i aust var ekstremt rasistisk og brutal, og gjekk ut på medviten desimering av den slaviske folkesetnaden, attåt utrydding av alle jødar og kommunistar.

Det avgjerande vendepunktet i krigen i aust var slaget ved Stalingrad (Volgograd) frå hausten 1942 til først på vinteren 1943. Etter den tid var Den raude armeen stort sett på offensiven fram til dei tok Berlin i april-mai 1945.

Mellom 20 og 27 millionar sovjetiske statsborgarar mista livet under krigen.

## Sjå òg
* Operasjon Barbarossa - det tyske kodenamnet på invasjonen av Sovjetunionen
* Adolf Hitler
* Josef Stalin
* Kringsetjinga av Leningrad
* Slaget ved Stalingrad
* Slaget ved Kursk
* Operation Bagration - Kodenamn for sovjetisk storoffensiv sommaren 1944
* Slaget om Berlin
* SS
* NKVD
Volum

**Volum** eller **rommål** er eit mål på romleg utstrekking. SI-eininga for volum er **m<sup>3</sup>**.

## Volumformlar
Vanlege formlar for volum:

:Ein terning:s^3 = s \cdot s \cdot s (der s er sidelengda)
:&nbsp;

:Eit rektangulært prisme:l \cdot b \cdot h (**l**engd, **b**reidd, **h**øgd)
:&nbsp;

:Ein rett sylinder:\pi \cdot r^2 \cdot h (r = radiusen til den runde flata, h = avstanden mellom dei runde flatane)

:Ein sfære:\frac{4}{3} \pi \cdot r^3 (r = radiusen til sfæren)

:Ein ellipsoide:\frac{4}{3} \pi \cdot a \cdot b \cdot c (a, b, c = halvaksane til ellipsoiden)

:Ein pyramide:\frac{1}{3} A \cdot h (A = arealet til botnflata, h = høgda frå botnflata til apeks)

:Ei kjegle (sirkelbasert pyramide):\frac{1}{3} \pi \cdot r^2 \cdot h (r = radiusen til den runde botnflata, h = avstanden frå botnflata til toppen)

:Ein tilfeldig prisme som har konstant tverrsnittareal langs høgda:A \cdot h (A = arealet til botnflata, h = høgda)

:Ein vilkårleg figur (krev integralrekning):\int A(h) dh der h er tilfeldig dimensjon i figuren, og A(h) er arealet av ei flate vinkelrett på avstanden h beskrive som ein funksjon av posisjonen langs h. Dette vil virke for alle figurar (uansett om prisma er skeiv eller tversnittsarealet forandrar fasong).

## Volummål: Andre SI-einingar
Ei vanleg SI-eining for volum er liter, tusen liter er volumet til ein kubikkmeter (m3). Ein kubikkdesimeter (dm3) er ein liter og kubikkcentimeter (cm3) er det same som ein milliliter.

## Sjå au
Måleiningar for volum

## Bakgrunnsstoff
* Konvertering mellom britiske, amerikanske og metriske volum- og innhaldseiningar (engelsk)
* Konvertering av volum, innhald, kubikkmetrar, kilogram, vassvekt og milliliter til liter (engelsk)
* Konverteringsreknemaskin for volumeiningar for mange einingar, grannsemd opp til ni siffer (engelsk)
Spelet om Heilag Olav

**Spelet om Heilag Olav** er ei utandørs teaterframsyning som vert spela kvar sommar. Dette historiske spelet vert sett opp nokre dagar i slutten av juli i samband med Olsok-dagane på Stiklestad Nasjonale Kultursenter i Verdal. 

«Spelet» vart fyrste gong sett opp den 29. juli 1954. Lensmann Jon M. Suul gjorde opptak til framsyninga. Det er skrive av Olav Gullvåg, medan musikken er komponert av Paul Okkenhaug. Spelstykket er ei blanding av fri dikting og historiske hendingar som omtala i Snorre Sturlason sine kongesoger, eller Heimskringla.

Stykket handlar om då Olav Digre, den seinare Heilag-Olav, kom til garden Sul i Verdal. Han kom til garden berre nokre få dagar før han vart drepen i slaget ved Stiklestad den 29. juli 1030. Mykje av handlinga spelar på brytingstida ved den fyrste innføringa av kristendomen. I stykket er det med både historiske personar i tillegg til oppdikta. 

**Historiske personar i spelet:**
* Olav den Heilage
* Tormod Kolbrunarskald
* Bisp Grimkjel
* Arnljot Geline
* Finn Arneson
* Ragnvald Brusesson
* Tord Foleson
* Torgeir Hallesson

## Bakgrunnsstoff
* Stiklestad Nasjonale Kultursenter
* Norsk hærmannsforbund

## Litteratur
* Yngve Kvistad (red.): *Stiklestadspelet*, Oslo 2002. ISBN 82-516-2012-0
Tettleik

**Tettleik** eller **densitet** (symbol: ρ (gresk bokstav rho)) er eit mål for masse per volum. Om eit objekt har høgare tettleik, har det større masse per volumeining, og vil kjennast tungt ut. Har det låg tettleik vil objektet kjennast lett ut, sjølv om det er stort eller mykje av det. Eit objekt med stor tettleik (som jern) vil ha mindre volum for lik masse samanlikna med noko som har mindre tettleik (som vatn).

SI-eininga for tettleik er kilogram pr. kubikkmeter (kg/m&sup3;)

## Formel for tettleik

Gjennomsnittstettleiken for eit objekt er lik den totale massen delt på det totale volumet:

: \rho = \frac{m}{V}

der 

ρ er tettleiken til objektet (målt i kilogram pr. kubikkmeter).

*m* er den totale massen til objektet (målt i kilogram).

*V* er det totale volumet til objektet (målt i kubikkmeter). 

## Andre einingar

Somme nyttar enno dei gamle einingane g/cm&sup3; (gram pr. kubikkcentimeter), g/ml (gram pr. milliliter), kg/dm&sup3; (kilogram pr. kubikkdesimeter), eller kg/l (kilogram pr. liter) til å måle tettleik.

1 g/cm&sup3; = 1 g/ml = 1 kg/dm&sup3; = 1 kg/l

1 g/cm&sup3; = 1000 kg/m&sup3;

0,001 g/cm&sup3; = 1 kg/m&sup3;

## Tettleik av stoff

Den kanskje høgaste kjende tettleiken er den i materien til ei nøytronstjerne (sjå nøytronium). Den gravitasjonelle singulariteten i senteret til eit svart hol har i følgje den generelle relativitetsteorien ikkje volum, så tettleiken er udefinert.

Det naturlege stoffet med høgast tettleik på Jorda er iridium, 22&nbsp;650 kg/m&sup3;

Tettleikar til diverse stoff:

Merk den låge tettleiken til aluminium samanlikna med andre metall. Difor er fly laga av aluminium. Sjå au at luft har ein tettleik som er liten, men ikkje null. Aerogel er verdas lettaste faste stoff.

## Sjå òg
* Tyngde
* Viskositet