open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fut

**Fut** (bokmål *fogd*) var historisk nemninga på ein embetsmann med myndigheit som politi og oppkrevjar av skatt og bøter i eit landdistrikt. I dag blir ordet nytta om nokre offentlege tenestmenn som har til arbeid å driva inn pengar, til dømes *[[skatt]]efut*.

Futen kunne vera ein frykta og mislikt makthavar, noko ein ser i folkeeventyr som «Fanden og futen».
## Ordsoge
Bokmålsordet *fogd* og nynorskordet *fut* har same opphavet. *Fogd* kjem gjennom dansk *foged* og mellomlågtysk *voget* frå latin (ad)vocatus, '(til)kalla (som juridisk rådgjevar [ordett; tilsnakker])'. Ordet *fut* med målføreforma *faut* kjem frå dei norrøne formene *foguti*, *fogutr*, *fugutr*, *fouti* eller *fuviti*, som òg er lån frå mellomlågtysk.

## Sjå òg
* Futedømme (bm. *fogderi*)

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fogd|Fogd]]» frå ,  den 31. desember 2005.*
Ytre Sogn Avis

***Ytre Sogn*** er ei avis som vert utgjeven av Avisforetaket Ytre Sogn i Høyanger i Vestland fylke og, som namnet viser til, har folk som bur i Ytre Sogn som målgruppe. Avisa kom ut første gong i 1997. *Ytre Sogn* kjem ut to gonger i veka, på tysdagar og fredagar.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Norra Savolax

**Norra Savolax** (finsk *Pohjois-Savo*) er eit landskap i Finland.

## Kommunar
Pohjois-Savo er delt inn i 18 kommunar.


* Iisalmi
* Kaavi
* Keitele
* Kiuruvesi
* Kuopio
* Lapinlax

* Leppävirta
* Pielavesi
* Rautalampi
* Rautavaara
* Siilinjärvi
* Sonkajärvi
* Suonenjoki

* Tervo
* Tuusniemi
* Varkaus
* Vesanto
* Vieremä


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Nyland

**Nyland** (finsk *Uusimaa*) er eit landskap i Finland som høyrer til Södra Finlands län og ligg ved kysten langs Finskebukta.  Det historiske Nyland frå tida då Finland var ein del av Sverige omfatta eit større område som i dag er delt mellom Nyland, Östra Nyland og Kymmenedalen (Kymenlaakso).

Nyland, særleg kysten, har tradisjonelt vore svenskspråkleg område, men etter at Helsingfors vart hovudstad i Finland har finsk vorte majoritetsspråk i Helsingfors og byane rundt.

Nyland er det landskapet i Finland med høgast folketal, og det flytter om lag  100&nbsp;000–200&nbsp;000 menneske dit frå andre delar av Finland i året. Omtrent kvar fjerde finne bur i Nyland.

Bruttonasjonalprodukt i Nyland var i 2003 til saman 43&nbsp;747 millionar euro. Næringslivet er dominert av tenesteytande næringar. Industrien er konsentrert langs Ring III, ein av ringvegane rundt Helsingfors, langs jarnvegen nordover og langs kysten vestover er områda med mest industri. Nyland har også mykje jordbruk. 

## Kommunar
Sidan 1. januar 2013 har Nyland omfatta 26 kommuner, halvparten av dei har bystatus. Bynamna er skrivne med halvfeite typar.
15 kommunar er offisielt tospråklege. Resten er einspråkleg finske.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Nylands förbund / Uudenmaan liitto
Gran

**Gran** (*Picea abies*) er eit tre i granslekta som er svært vanleg i Norden. Dette bartreet blir ofte kalla **norsk gran**, **skogsgran** eller **vanleg gran** for å skilja det frå andre grantypar.

Grantre blir brukt som planke- og møbelmateriale, som råstoff til å laga tremasse, cellulose, papir og kartong. Det er òg brukt til dekorasjon, særleg som juletre.

## Skildring
Grantre er tette bartre med mange kvasse nåler på 12–24 mm. Treet er tvikjønna og blømer i mai–juni. Dei om lag 4 cm lange, raude eller lysegrøne hoblomane står ytst på dei øvre greinene medan dei mindre hannblomane veks lenger nede og nær krona. Konglane er dei lengste i granslekta og blir 9–17 cm lange.

Rotsystemet spreier seg utover, slik at trea ikkje har feste djupt i jorda. Dei kan derfor lett blåsa overende i sterk vind, særleg om jorda er grunn eller oppbløytt. I Noreg kan treet bli opptil 50 meter høgt med ein stammediameter på opptil 1,5 meter.

Grantrea kan ha ulike former ut frå kvar dei veks. Trea er ofte kjegleforma, gjerne med rette greiner som står vassrett ut frå stammen. I område med mykje snøfall kan greinene vera korte og peika nedover for å minska vekta dei må bera om vinteren. Andre veksttypar av gran er *kamgran*, som har tynne greiner hengande som hår, og *slangegran*, eit tre med svært få sidegreiner. Krypande tre som slår rot frå greinene kan ein finna i verharde område, på fjellet og langs kysten.

Gran kan bli 200–300 år gammalt. Ho veks best på fuktig, næringsrik jord, men kan godt tola skugge. For å trivast treng treet stabilt vinterklima.

## Utbreiing

Det veks gran over heile Nordausteuropa, austover frå Noreg og Polen, og i fjella i Sentral-Europa. Uralfjella utgjer eit skilje der underarten *[[Picea obovata]]* tek over på austsida.

Treet kom først til Noreg for om lag tre tusen år sidan, men er no eitt av dei vanlegaste i landet, og framleis under utbreiing. Det veks naturleg dei fleste stader, bortsett frå på Vestlandet og i Nord-Noreg. Det finst likevel enkelte spreidde bestandar så langt nord som i Karasjok og Sør-Varanger.

## Kjelder
* http://www.trefokus.no/dt_singlearticleplain.aspx?m=40&amid=2841 
* http://www.steinkjer-kommune.net/eggevandring/byahalla/index.php?art_id=109
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Gran|Gran]]» frå , og «[[:en:Norway Spruce|Norway Spruce]]» frå  den 31. desember 2005.*  
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Vjatsjeslav Molotov

**Vjatsjeslav Mikhajlovitsj Molotov** () var ein sovjetisk politikar og diplomat. Han var den einaste av dei framståande bolsjevikane som overlevde Josef Stalin sine utreinskingar på 1930-talet. Han var utanriksminister for Sovjetunionen frå 1939 til 1949 og frå 1953 til 1956.

Molotov vart i 1957 fråteken verva sine, og send som ambassadør til Mongolia. Nikita Khrusjtsjov hadde vorte ny leiar for Sovjetunionen, og ein trudde at Molotov ynskte å eit meir stalinistisk styresett.

Molotov-Ribbentrop-pakta og molotovcocktail har namn etter Molotov. Byen Perm bar namnet Molotov frå andre verdskrigen fram til 1957.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Osp

**Osp** (*Populus tremula*) er eit lauvtre i poppelslekta som er kjend for å skjelva mykje og høglytt med lauvet. Treet veks i Nord-Europa og Asia. I Noreg finst den nordlegaste førekomsten av osp i Gamvikneset i Finnmark. Dette er den nordlegaste  naturlege førekomsten i verda.

Osp er tradisjonelt blitt brukt til å laga matilåt av, fordi treet ikkje set smak på maten, og held seg lyst og vakkert også når det blir gammalt. Det blir brukt til å laga sikre fyrstikker med liten etterglød, og til å laga cellulose og sponplater.

## Sjå òg
* ospeminermøll

## Kjelder
*http://fuv.hivolda.no/prosjekt/dagfinnengen/osp.htm 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aspen|Aspen]]» frå ,  den 31. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
SGML

**SGML** (Standard Generalized Markup Language) er ein ISO-standard frå 1986 (ISO 8879) og er som XML eit metaspråk. Det vil seie at språket vert nytta for å definere markup-språk. XML er ein W3C-standard frå 1998 og er eit subset av SGML. SGML er meir komplekst og meir komplisert å implementere enn XML, men språket er meir fleksibelt. I motsetnad til XML så held SGML seg alltid til ein DTD (Document Type Definition). 

## Sjå også

Skilnadar og samanlikning mellom SGML og XML: http://www.w3.org/TR/NOTE-sgml-xml.html
Meter over havet

**Meter over havet** (forkorta *moh.*) vert brukt for å definere høgda til eit punkt i høve til havnivået, målt i meter. Nemninga meter under havet vert på liknande vis nytta om stader som ligg lågare enn havnivået. I somme land er det vanleg å oppgi måla i fot istaden for meter. 

På kart er høgda over havet gjerne markert med fargar eller kotar. Høgda til innsjøar, fjell, åsar, søkk i terrenget og andre topografisk interessante punkt kan òg bli markerte med tal.

Høgda vert rekna frå middelvasstanden langs kysten på eit fastsett tidspunkt, ein normalnull, som for det nasjonale høgdemålingssystemet i Noreg er året 1954 og knytt til eit fastmerke som finst ved Tregde vasstandsmålar i nærleiken av Mandal. Den høgda dette fastmerket er plassert i, er fastsett i 1954 på grunnlag av ei utjamning av utrekningar av middelvasstanden for vasstandsmålingar gjort frå 18 til 53 år i Oslo, Nevlunghavn, Tregde, Stavanger, Bergen, Kjølsdal og Heimsjø.

Hypsografi er skildringa av høgdeforholda på jorda. Ei hypsografisk kurve er ei grafisk framstilling av korleis arealet på jordoverflata i middel er fordelt på dei ulike høgdenivåa.

## Kjelder
Fjellkjede

**Fjellkjede**, **fjellrekk(j)e** eller **fjellgard** er eit større område med samanhengande fjellformasjonar. Døme på fjellkjeder er Alpane og Pyreneane i Europa, Uralfjella og Kaukasus mellom Europa og Asia, Atlasfjella i Afrika, Himalaya i Asia, Rocky Mountains i Nord-Amerika og Andesfjella i Sør-Amerika. 

Norske fjellkjeder er Romsdalsalpane, Sunnmørsalpane, Jotunheimen, Lyngsalpane og Vestnesfjella.

## Bakgrunnsstoff
Førsteklatring

**Førsteklatring** eller **førstebestiging** er eit omgrep eller ei utmerking som fortel kven som først klatra opp på eit fjell, eller klatra ei gitt rute. Førsteklatringar er viktige og respekterte fordi dei står for sjølve utforskinga av fjellet, og risikoen er høgare for den første klatraren/ane enn dei som kjem seinare. 

Dei fleste førsteklatringane opp på mindre fjell gjorde før 1850 vart stort sett utført på grunn av yrke, slik som jordbruk, kartlegging eller oppmåling. Etterkvart vart klatring meir ein sport så mindre tilgjengelege fjell vart klatra. Sidan dei fleste toppar no er klatra, vil framtidige førstebestigningar dreie seg om å vere første person eller gruppe som klatrar ei ny rute opp eit fjell. 

## Kjende førsteklatringar
Granslekta

**Granslekta** (*Picea*) er ei planteslekt av eviggrøne bartre i furufamilien. Dei er høge tre med greiner feste i regelmessige kransar. Nålene er stikkande, firkanta i tverrsnitt og festa på tappforma forhøgningar. Trea ber hengande konglar som fell av når dei er mogne. 

Vanleg gran er det vanlegaste treet av denne slekta i Noreg, medan andre typar helst må vera utplanta. Edelgran høyrer ikkje til granslekta.

## Artar
* **1: Picea** – Konglar med tjukke skjel, nåler kvadratiske i tverrsnitt
** **1a** – Konglar med stort sett spisse skjel, nåler sløve eller halvvegs kvasse
*** Gran (*Picea abies*)
*** *[[Picea asperata]]*, vestre Kina
*** *[[Picea meyeri]]*, nordre Kina
*** *[[Picea koraiensis]]*, Korea, nordaustre Kina
*** *[[Picea koyamae]]*, Japan (fjell)
** **1b** – Konglar med jamnt avrunda skjel; nåler sløve eller halvvegs kvasse
*** Orientgran (*Picea orientalis*), Kaukasus, nordaustre Tyrkia
*** *[[Picea morrisonicola]]*, Taiwan (høgfjell)
*** *[[Picea wilsonii]]*, vestre Kina
*** *[[Picea obovata]]*, nord i Norden, Sibir
*** *[[Picea schrenkiana]]*, Sentral-Asia, fjell
*** *[[Picea smithiana]]*, vestre Himlaya
*** *[[Picea alpestris]]*, Alpane i Europa
** **1c** – Konglar med jamnt avrunda skjel, kvasse nåler
*** *[[Picea maximowiczii]]*, Japan (fjell)
*** *[[Picea torano]]*, Japan.
*** *[[Picea neoveitchii]]*, nordvestre Kina (truga)
*** *[[Picea martinezii]]*, nordaustre Mexico (truga)
*** *[[Picea chihuahuana]]*, nordvestre Mexico 
* **2: Omorika** – Konglar med tjukke, bølgande skje, nåler svært flate
** **2a** – Konglar med stort sett avrunda skjel, nåler flate, kvite på undersida
*** *Picea breweriana*, Klamathfjella i Nord-Amerika
*** *Picea brachytyla*, sørvestre Kina 
*** *Picea farreri*, nordaustre Burma, sørvestre Kina (fjell)
*** Serbargran (*Picea omorika*), Serbia, dyrkingsområde
** **2b** – Konglar med hovudsakleg bølga skjel; nåler noko flate, ofte lysare på undersida.
*** Svartgran (*Picea mariana*), nordre Nord-Amerika
*** *[[Picea rubens]]*, nordaustre Nord-Amerika
*** *[[Picea glehnii]]*, nordre Japan
*** *[[Picea alcockiana]]*, fjellområde i Japan
*** Purpurgran (*Picea purpurea*), vestre Kina
*** *[[Picea balfouriana]]*, vestre Kina
*** *[[Picea likiangensis]]*, sørvestre Kina
*** *[[Picea spinulosa]]*, austre Himalaya
* **3: Casicta** – Konglar med svært tynne, bølgande skjel
*** Kvitgran (*Picea glauca*), nordre Nord-Amerika
*** Engelmannsgran (*Picea engelmannii*), fjella i vestre Nord-Amerika
*** Sitkagran (*Picea sitchensis*), stillehavskysten av Nord-Amerika
*** *[[Picea jezoensis]]*, Nordaustasia, Kamsjatka sør til Japan. 
*** Blågran (*Picea pungens*), Rocky Mountains i Nord-Amerika

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Gran-slægten|Gran-slægten]]» frå , og «[[:en:Spruce|Spruce]]» frå  den 31. desember 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Ulike artar og kultivarar av grantre
Kontreadmiral

**Kontreadmiral** er ein militær offisersgrad mellom flaggkommandør og viseadmiral i krigsflåtar, m.a. i den norske Marinen. Kontreadmiral svarar til generalmajor i hæren.

Sjølve ordet **kontreadmiral** kjem frå fransk og skal uttalast med trykk på o-en, ikkje på e-en. (Sjølv om mange i Sjøforsvaret uttaler det med trykk på andre staving, er dette ifølgje Norsk språkråd ukorrekt.)

Schoutbynacht (nederlandsk schout-bij-nacht) er den tilsvarande militærgraden til sjøs på 1700-talet. Mellom dei meste kjende schoutbynachtar i den norske historia er Peter Wessel også kjend som Tordenskjold. Han vart utnemnd av Frederik IV i desember 1718. Schoutbynacht vart i 1771 erstatta med kontreadmiral.
Klatrerute

Ei **klatrerute** er ruta (vegen) ein klatrar nyttar for å komme seg til toppen av eit fjell, ein stein eller ein isvegg. Klatrerutene kan ha svært ulike graderingar, også for same fjellet. For ein klatrar undervegs mot toppen vil det vere svært vanskeleg å skifte rute midtvegs, så ruteval og planlegging er viktig. For kjende fjell og fjellveggar vert det ofte gjeve ut sokalla klatreførarar som skisserar ei klatrerute i detalj, gjerne med teikningar og kart, informasjon om vanskelege parti, standplassar og så vidare.
Tsjita oblast

**Tsjita oblast** var ein provins (*oblast*) i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Det sjølvstyrte området Aga Burjatia var ein del av provinsen. Hovudstaden var Tsjita, arealet er 431 500 km² og innbyggjartalet er 1 155 000 (2002). Den 1. mars 2008 vart Tsjita oblast og Aga Burjatia slått saman og danna det nye territoriet Zabajkalskij kraj.

## Geografi
Tsjita oblast låg sør i Sibir, og grensar til Mongolia og Kina i sør. Området består hovudsakleg av mellom-høge fjell, (600–700 moh.), men fjellkjeda *Kodar* i nord når opp til 3000 meter over havet. Om lag halvparten av territoriet er skogkledd, og her er mange innsjøar. Klimaet er kontinentalt, mellomtemperaturen i januar er –30 grader celsius, i juli +20 grader celsius. Område i nord har permafrost. Naturressursane omfattar førekomstar av gull, molybden, tinn, bly, sink og kol. Matproduksjon i området er hovudsakleg saueal. I liten skala vert det dyrka poteter, grønsaker, kveite, havre, bygg og bokkveite. Den transsibirske jernbanen går gjennom området.

Befolkninga er hovudsakleg russarar, men her bur òg mellom anna mange burjatar, særskilt i Aga Burjatia. 

## Soge
Den første befolkninga ein kjenner i området var burjatar og mongolar. På 1200-talet vart det del av det mongolske riket. Dei første russarane som kom hit var kosakkar i 1653. Allereie i løpet av 1600-talet oppstod dei første permanente russiske støttepunkta. I 1689 vart grensa til Kina regulert ved *Nertsjinsk-traktaten*. Etter den russiske revolusjonen var Tsjita i hendene på kontrarevolusjonære styrkar, *kvitegardistar*, mellom 1918 og 1920. Frå 1920 til 1922 var Tsjita hovudstad for den sovjetisk-kontrollerte *Fjernaustlege republikken*, som i 1922 vart slått saman med den russiske sovjetrepublikken. Tsjita oblast vart oppretta i 1937. Etter oppløysinga av Sovjetunionen vart Tsjita oblast eit føderasjonssubjekt i den russiske føderasjonen. Ved det siste valet til lovgjevande forsamlinga i Tsjita oblast, 17. oktober 2004, vart Sameint Russland det klart største partiet, med 35,6 % av røystene.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
World Wide Web Consortium

**World Wide Web Consortium** (**W3C**) er ein organisasjon som blei danna i oktober 1994. Han har som siktemål å utvikle protokollar og standardar for verdsveven. W3C arbeider også med utdanning og utvikling av programvare, og med validering av nettsider. Organisasjonen er leia av Tim Berners-Lee, som var den som danna verdsveven.

## Sjå òg
* Stilark, CSS
* DOM
* Device Independence
* RDF
* SMIL
* SVG
* WAI
* XHTML
* XML
* XML Information Set
* XPath

## Bakgrunnsstoff

* 
* About the World Wide Web Consortium
* W3C HTML homepage
* W3C Technical Reports and Publications
* W3C Process Document
* W3C Quality Assurance Specifications Guidelines
* The Web Standards Project
Massey Ferguson

**Massey Ferguson** vart til ved at den kanadiske landbruksmaskin- og traktor-produsenten Massey-Harris og det britiske føretaket Ferguson i 1953 slo seg saman til «Massey Harris Ferguson», som i 1958 vart forenkla til «Massey Ferguson». 

Massey Ferguson utvikla seg til ein av dei største produsentane av landbrukstraktorar i verda. På trass av den kanadisk avstamminga forgjekk det meste av den nordamerikanske produksjonen i USA. I Europa har/hadde Massey Ferguson store fabrikkar i Storbritannia og Frankrike. Traktorane vart òg produserte på lisens mange stader i verda: Jugoslavia, India, Iran, Pakistan, Polen, Tyrkia, Venezuela, osb. 

På 1970-talet fekk Massey Ferguson økonomiske problem og kom under kontroll av Conrad Black, for så i 1981 å verta reorganisert som Varity Coorperation. I 1994 kjøpte AGCO Massey Ferguson og nyttar no «Massey Ferguson» som eit varemerke. Norsk importør er Eikmaskin.

## Galleri

Fil:Massey-Ferguson-135.jpg|Massey-Ferguson 135. 
Fil:Massey Ferguson 3660.jpg|Massey-Ferguson 3660.


## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Massey-Ferguson Tractors
* Harry Ferguson Story
Reuven Zaslani

**Reuven Zaslani** var leiar for Jewish Agency si etterretningsavdeling i Jerusalem då staten Israel vart oppretta. Seinare var han Mossad sin første leiar.
Anatoliske språk

**Anatoliske språk** er ei gruppe av språk som vart snakka i Anatolia. Dei utgjer ein underfamilie av dei indoeuropeiske språka. Det mest kjende anatoliske språket er hetittisk, andre språk er luvisk, palaisk, lydisk og lykisk.
Tokariske språk

**Tokariske språk** er to utdøydde indoeuropeiske språk som var i nær slekt med kvarandre, **tokarisk A** og **tokarisk B**. Dei vart snakka i Sentralasia. Språket er kjent frå tekstar skrivne ca 500–700 e.Kr. Tekstane vart funne i byrjinga av 1900-talet i den kinesiske provinsen Xinjiang. Tekstane er omsetjingar frå sanskrit av buddhistiske tekstar.

## Døme på tokarisk

## Bakgrunnsstoff
* Tocharian alphabet.
* Tocharian alphabet
* Modern studies are developing a Tocharian dictionary.
* Mark Dickens, 'Everything you always wanted to know about Tocharian'.
Dei fem søylene i islam

**Dei fem søylene i [[islam]]** er namnet på dei mest grunnleggjande rituala i sunni-islam. Omgrepet vert ikkje nytta i sjia-islam, men rituala er å finna att i **Usūl al-Dīn** (religionen sine røter) og *Furū al-Dīn* (religionen sine greiner). 

## Dei fem søylene i islam
* **Trusvedkjenninga** (Sjahada) - erklæringa av at ingen er verd å dyrka unnateke Gud og at Muhammed er Gud sin bodbringar. 
* **Bøn** (Salát) - dei fem daglege bønene
* **Almissar** (Zakat) - som generelt er 2.5 % av oppsparte midlar for den rike i handel og industri og 10% til 20 % av årleg produksjon for jordbrukarar. Desse pengane, eller produkta, vert distribuert blant fattige.
* **Faste** (Sawm) - å lata vera å eta, drikka og ha seksuell omgang mellom soloppgang og solnedgang i fastemånaden ramadan, den niande månaden i den islamske kalenderen. 
* **Pilegrimferda til [[Mekka]]** (Hadj) - pilegrimsferda vert gjort i månaden Zul Hijjah, og alle muslimar som er i stand til å utføra ho skal reisa i pilegrimsferd minst ein gong i løpet av livet. 

## Andre søyler?
Hjå khawaridjittane, ei tidleg muslimsk sekt, samt hjå enkelte moderne djihadistar, vert djihad (bokstaveleg tala *strev*, men gjerne tolka som *heilag strid*) rekna for å vera ei sjette søyle i islam. Ismailiane, ei retning av sjia-islam har sju søyler: 

* *walaiah*, kjærleik til Gud, profetane, imamen og dai-en.
* *tahara*, reinleik
* *salah*, bøna
* *zakah*, almissar
* *sawm*, faste
* *hadj*, pilegrimferda
* *djihad*, strev for Guds sak.

Drusarane, ei omstridd muslimsk gruppe har også sju søyler, dei fem vanlege, i tillegg til truskap mot imamen og strev for Gud sak.
XSL

**XSL**, eigentleg **the eXtensible Stylesheet Language**, er eit sett av programmeringsspråk som blir brukt til å overføre XML-filer til andre format, vanlegvis til HTML, men i prinsippet til kva slags tekstbasert format som helst. Det er tre språk i XSL-settet:

* XSL Transformations (XSLT): eit XML-språk for å skrive om XML-dokument
* XSL Formatting Objects (XSL-FO): eit XML-språk for å skildre den visuelle formateringa til eit XML-dokument
* the XML Path Language (XPath): eit språk som ikkje er skrive etterXML, men som blir brult av XSLT for å plukke ut visse delar av eit XML-dokument.

Desse språka er definerte som W3C-tilrådingar.

## Bakgrunnsstoff
* XSL language definition
* Extensible Stylesheet Language
* What is XSL-FO?
* XML Focus Topics : CSS, XSL, XSL-FO
* XSL formatter
* Apache FOP
* IBM XSL Formatting Objects Composer
* W3Cschools XSL Tutorial 
* &lt;oXygen/&gt; XSL editor and debugger
Mordor

**Mordor** er eit oppdikta område i fleire verk av forfattaren J.R.R. Tolkien. Mellom anna er Mordor kjend frå romanverket Ringdrotten. Mordor er eit område i den oppdikta verdsdelen Midgard. 
Mordor er landet der den vonde herskaren Sauron held til. Det er òg dit ein må dra for å øydeleggja den farlege ringen hans.
Skardhøgd

**Skardhøgd** (òg *primærfaktor*, *prominens*) er den minste vertikale avstanden (høgdeskilnaden) ein må gå ned frå ein topp for å starte oppstiginga til det næraste høgare punktet. Skardhøgda er er dermed eit mål på kor mykje ein fjelltopp hevar seg i høve til terrenget omkring.

Ein topp kan definerast som eit punkt der ikkje kan gå oppover, berre anten rett bortover eller nedover. Eit praktisk problem med dette er at kvar stein då kan bli eit toppunkt. Difor er det vanleg å definere fjelltoppar som toppunkt med ei skardhøgd på minst 50 meter, av og til 30 eller ti meter. Til dømes er Keilhaus topp med sine 2355 moh. eit av dei høgaste punkta i Noreg, men likevel sjeldan å sjå på lister over Noregs høgaste fjell ettersom skardhøgda mot Galdhøpiggen berre er ca. 20 meter. 

På engelsk nyttar ein omgrepet *Parent Peak* (om lag «forelder-topp») for det fjellet som definerer skardhøgda. *Parent Peak* for Keilhaus topp er Galdhøpiggen, medan det for Galdhøpiggen er Tatrafjella i Polen. 

Det lågaste punktet mellom toppen og *Parent Peak* når ein heile tida følgjer høgste åskam vert kalla salpunkt (engelsk: *Saddle*). For Galdhøpiggen ligg salpunktet aust for Austersjøen på Kvitesjø-kanalen, 97 meter over havet. For Vesle Galdhøpiggen er sjølve Galdhøpiggen *Parent Peak*, og *Porten* er salpunktet mellom dei, 150 meter nedanfor Veslepiggen.

I Noreg går det sport i å samle på 2000-meterar; altså å gå flest mogeleg toppar med høgde 2000 meter eller meir. Det er 194 toppar med ei skardhøgd på minst femti meter, 230 på minst tretti meter og over 300 på minst ti meter. 

## Sjå òg
*Dominans
*Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Skardhøgd|Skardhøgd]]» frå ,  den 1. januar 2006.*  
 
*Mountain info om Galdhøpiggen.
Noreg 1:50000

**Noreg 1:50 000** er den topografiske hovudkartserien for Noreg i målestokk 1:50 000. Den sivile nemninga er **Noreg 1:50 000** og den militære nemninga er **M711**.

Den militære serien omfattar 727 kart. Arbeidet med kartserien blei starta i 1952, og kartlegginga vart fullført for heile landet i 1988. Det ajourførast nå omkring 60 kartblad i året.

Frå 2012 blir den sivile serien trykt på plastpapir, på begge sider av arket og i eit større format slik at kvart kartblad nå tilsvarer 4 kartblad i den militære serien. Den sivile serien omfattar 212 kartblad.

Geodetisk datum for serien er EUREF89, som er tilnærma lik WGS84.

Statens kartverk (Kartverket) har ansvaret for oppdateringa og vedlikehaldet av kartserien. Karta kan kjøpast hos dei fleste bokhandlarane, eller kan bestillast frå ein av Kartverkets forhandlarar.

## Bakgrunnsstoff
*Kartverket
*Kartverkets side om Noreg 1:50 000
Topografisk kart

Eit **topografisk kart** er eit kart som viser topografien i området kartet dekker. Topografiske kart har numerisk høgdeopplysingar for somme punkt, og den generelle terrenghøgda vert vist med kotar. Fargar og skravering vert brukt for å angi snaufjell, vegetasjon, myr, elvar, vatn med meir. I tillegg brukar ein fleire symbol for å angi busetnad og anna.
Kart

Eit **kart** er ein representasjon av eit fysisk rom, objekta i det og relasjonane mellom dei. Dei fleste kart er ein todimensjonal representasjon av et tredimensjonalt rom. Faget som omhandler kart vert kalla kartografi.

## Sjå også
* Statens kartverk
* Forsvarets Militærgeografiske Tjeneste
Kartografi

**Kartografi** (frå gresk *chartis* = kart og *graphein* = skrive) er læra om kartet som informasjonsberar og medium.

Det eldste kjente kartet vart funne i Irak, og er frå ca. 3800 år f.Kr. Navigasjonskart vart utvikla som fylgje av dei store oppdagingsreisene på 1500-talet

## Sjå også
* GIS

## Bakgrunnsstoff
* Statens Kartverk
Statens kartverk

**Statens kartverk** eller **Kartverket** er ei norsk forvaltingsbedrift. Frå mars 2012 blir kortforma Kartverket nytta i det meste av den eksterne kommunikasjonen. Hovudkontoret ligg på Hvervenmoen ved Hønefoss i Ringerike kommune. Forvaltingsmessig er Kartverket lagt under Kommunal- og distriktsdepartementet.

Kartverket si oppgåve er å ivareta behovet i Noreg for kartinformasjon, som kartseriar og eigedomsinformasjon. Dette gjeld både fastlandet, havområda og kystområda rundt Noreg, Svalbard og Jan Mayen.

## Sjå òg
* Forsvarets militærgeografiske tjeneste

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Kartverket
* Geonorge
* Norgeskart - Søk på adresser og stadnamn
* Norge i bilder - ortofoto i Norge
* Visveg - Nasjonal vegdatabank

### Dei andre nordiske kartverka
* Lantmäteriet, Sverige.
* Geodatastyrelsen, Danmark.
* Maanmittauslaitos, Finland.
* Landmælingar Íslands, Island.
Orrevatnet

**Orrevatnet** er ein innsjø i Klepp kommune i Rogaland fylke. Orrevatnet er ein del av området Orre. Orrevatnet er kjend for eit rikt fugleliv.

Kring vatnet vert det drive stort innan landbruk.

## Bakgrunnsstoff
* Landskapet på Orre
Nyttårsforsett

Eit **nyttårsforsett** eller eit **nyårsforsett** er ein lovnad ein gjer til seg sjølv ved nyttår som går ut på å byrja eit nytt og betre liv. 

Det kan vera å slutta med ein uvane, leggja seg til ein god vane, eller ta til med eit nytt prosjekt. Å slutta å røyka, gå ned i vekt eller byrja å trena er typiske slike lovnader. Andre lovnader kan gå ut på å leva meir miljøvennleg eller å gje pengar til gode føremål.

Nyttårsforsett blir typisk laga før nyttårsaftan og trer i kraft ved midnatt 1. januar. Som regel er planen at ein skal halda dei på ubestemt tid framover. Svært ofte vil dei gode forsetta visna etter kvart.

Å laga til og halda nyttårsforsett kan minna om kristen oppførsel under fastetida, der mange truande gjev opp eit gode i perioden tida varar. Skilnaden er at fastetida er fastsett til førti dagar, og at målet med denne tida er å ofra noko til Gud, ikkje nødvendigvis å prøva å forbetra seg sjølve.
Forsvarets militærgeografiske tjeneste

**Forsvarets militærgeografiske tjeneste** (FMGT) er ei fagavdeling i Forsvaret som forvaltar kart og geografisk informasjon. Oppgåva til FMGT er å skaffe til rette oppdatert geografisk informasjon til støtte for forsvaret av Noreg og til norske avdelingar i internasjonal teneste.

FMGT er ein sjølvstendig administrert avdeling, direkte underlagt forsvarssjefen, men rapporterer til sjefen for Etterretningstenesta.  Dei hadde i 2003 29 faste og to mellombelse stillingar.

## Sjå også
*Statens kartverk

## Bakgrunnsstoff
* Forsvarets militærgeografiske tjeneste

### Tilsvarande utanlandske tenester
* Defence Imagery and Geospatial Organisation (Australia)
* Defence Geographic and Imagery Intelligence Agency  (Storbritannia)
* National Geospatial-Intelligence Agency (USA)
* Geografiska informationssektionen  (Sverige)
GIS

**GIS**, eller **geografiske informasjonssystem** er datamaskinbaserte system som vert brukt for å registrere, modellere, lagre, hente, manipulere, analysere og presentere geografisk refererte data. 

Den underliggande teknologien i kvart GIS er ein database som organiserer data i eit brukbart format.

## Sjå også
* Statens Kartverk
* Forsvarets Militærgeografiske Tjeneste

## Bakgrunnsstoff
;Døme på sider på veven som nyttar seg av GIS
* Statens Vegvesen si VisVeg-teneste 
* Skrednett
* Norge i bilder. Ortofoto (målestokk-korrigerte vertikale flybilete) frå heile Noreg
Topografi

**Topografi** er detaljert skildring av ein stad, som terrengforhold, til dømes høgd, vegetasjon, hav, innsjøar, elvar og menneskeskapte forhold, som bygningar, vegar, stadnamn og administrative grenser. Termen *topografi* kjem av gresk *τόπος* (*topos*), «stad» og *γραφή* (*grafi*), «skrift»/«skildring». 

Eit topografisk kart gjev informasjon om topografien i området kartet dekker. Skildring av tilsvarende tilhøve under vatn vert kalla batymetri.

## Sjå òg
*Landmåling

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Snaufjell

**Snaufjell** er fjellområde som ligg over tregrensa.

Snaufjellet har ein eigen fauna som er tilpassa det harde klimaet og skrinne jordsmonnet. Snaufjellet har, som namnet fortel, ingen høg vegetasjon. Vegetasjonen er avgrensa til mose, lyng, dvergbjørk, gras og andre kortvaksne, vêrharde planter og organismar, som lav. Pattedyr som er tilpassa klimaet inkluderer moskus, rein, fjellrev og smågnagarar som mus og lemen. Fuglefaunaen inneheld mellom anna  snøsporv, snøugle og fjellrype.

## Sjå også
*Høgfjell
Høgfjell

**Høgfjell** er den delen av fjellet der det ikkje finst samanhengjande vegetasjon. Stein og ur dominerer, men det kan finnast noko spreidd vegetasjon.

Høgfjellet kan delast inn i ulike soner: Den lågalpine sona, den mellomalpine sona, den høgalpine sona og den nivale sona.

## Sjå også
* Snaufjell

## Kjelder
Kitty Kielland

**Christine Lange Kielland** (), kjend som **Kitty Kielland**, var ein norsk kunstmålar. Mange av måleria hennar syner landskapet på Jæren. Saman med mellom anna Nicolai Ulfsten er ho rekna som ein av dei typiske jærmalarane. Ho mottok Kongens fortenestmedalje i gull i 1908.

Kitty Kielland var søster til forfattaren Alexander Lange Kielland. Slekta Kielland var særleg på 1800-talet mellom dei leiande slektene i Stavanger.

## Bakgrunnsstoff

* Bergen Kunstmuseum om Kitty Kielland
Øre (fleirtyding)

**Øre** kan visa til:

*Mynteininga øre, ein hundredel av ei norsk krone, dansk krone eller svensk krone

## Geografiske namn
*Øre i Gjemnes, ei bygd og ein tidlegare kommune i Møre og Romsdal
*Øre i Agder, ein innsjø
Lufthamn

Ei **lufthamn** er eit kvart område spesielt tilpassa landing, avgang og andre rørsler for luftfartøy, med tilhøyrande anlegg som kan vere nødvendige av omsyn til lufttrafikken og service for luftfartøy, i tillegg til anlegg som er nødvendige for å tene ervervsmessig flytrafikk.

Det vert stilt større krav til utstyr og anlegg på ei lufthamn enn på ein flyplass.

## Sjå òg
* Internasjonal lufthamn
Republikken Kypros

**Republikken Kypros** (gresk **Κυπριακή Δημοκρατία Kypriakí Dimokratía**, tyrkisk **Kıbrıs Cumhuriyeti**) er ein øystat aust i Middelhavet, 113&nbsp;km sør for Tyrkia og rundt 12 mil vest for kysten til Syria. Sidan ein tyrkisk invasjon i 1974 har øya Kypros de facto vore delt i ein gresk og ein tyrkisk del, Republikken Kypros og Den tyrkiske republikken Nord-Kypros. Nord-Kypros er ikkje internasjonalt anerkjent av andre land enn Tyrkia. Kypros har vore medlem av EU sidan 2004.

## Geografi

Republikken Kypros utgjer dei sørlege to tredjedelane av øya Kypros. Landskapet i republikken består hovudsakleg av to område: Tróodosfjella i vest og sletta Mesaoría i aust. I Troodos ligg fjellet Ólymbos, som er det høgaste fjellet på øya med ei høgd på 1&nbsp;952 meter. Den delte hovudstaden Levkosía ligg om lag midt på Mesaoríasletta.
Ruotsi

**Ruotsi** er på finsk språk namnet på Sverige. Det ordet finsk lånte frå svensk, *rōþs-* ei form av verbet for å ro. Namnet vart lånt inn i finsk og andre austersøfinske språk av dei svenske vikingane (væringane), som rodde på elver i det seinare Russland. Då festningane til desse vikingane seinare vart russifisert, gjekk namnet over til å tyde *russar*. Ordet for russar, russisk og Russland er altså lånt inn i russisk (og til resten av verda) frå svensk via austersjøfinsk.

Bøyingsstammen er *Ruotsi-*, dvs. i-en til slutt vekslar ikkje med -e, genitiv er *Ruotsin*.

## Kjelde

* Häkkinen, Kaisa 2004: *Nykysuomen etymologinen sanakirja*. Juva: WSOY
Olav Rusti

**Olav Georg Martinius Rusti**  () var ein norsk kunstmålar. 

Olav Rusti voks opp med etternamnet *Rusten*, men endra det seinare til *Rusti* av di dette høydest meir norsk ut. Rusti var aktiv i Vestmannalaget, og var oppteken av målsaka og bygdekultur. Han gifta seg i 1892 med tyskfødde Frida Hoeck Rusti (1861-1963), som òg var kunstnar. Frå 1895 budde dei i huset Urdi i Bergen. Huset heitte då *Uren*, men Rusti endra namnet til Urdi. Rusti har fått gata Olav Rustis gate på Gyldenpris kalla opp etter seg.

## Bakgrunnsstoff

* Norsk kunstnerleksikon, b. 3 : N-So, side 397-399, digital utgåve
* Biografi om Frida og Olav Rusti
* Skildring av Olav Rusti frå 1921
Bergslien

**Bergslien** er eit etternamn og eit slektsnamn. 

## Nokre personar med etternamnet Bergslien
* Brynjulf Bergslien, (1830-1898) bilethoggar
* Knut Bergslien (Knud Larsen Bergslien), (1827-1908) kunstmålar
* Nils Bergslien, (1853-1924)kunstmålar
* Solveig Bergslien, (1919-1943, motstandskvinne under andre verdskrig
Promille

**Promille**, representert ved teiknet ‰, tyder tusendel eller per tusen. Ein promille er dermed ein tusendel av ei bestemt mengd. Til dømes vil ein promille av 1 000 vera 1, ein promille av 10 000 vera 10 osb. Me kan bruka ‰ på same viset som sifra 0,1,2,3,4,5,6,7,8 og 9; ‰ = 1/1000. 
## Sjå òg
Prosent
Kule

Ei **kule**, eller ein **ball**, er eit tredimensjonal geometrisk lekam der alle punkt på overflata er i same avstanden (har same radiusen) frå sentrumet. Kuleoverflata blir kalla ein **sfære**. Om ein roterer ein todimensjonal sirkel 360° rundt diameteren, får ein same forma.

Kvart punkt (*x*, *y*, *z*) på overflata til ei kule med sentrum i (*x*0, *y*0, *z*0) stettar likninga 

:\, (x - x_0 )^2 + (y - y_0 )^2 + ( z - z_0 )^2 = r^2.

## Geometri for kuler
Overflatearealet til ei kule er gitt ved formelen:

:A = 4 \pi r^2 \,

Volumet til ei kule er gitt ved formelen:

:V = \frac{4 \pi r^3}{3}
Jærmålarar

**Jærmålarar** er ei nemning på kunstmålarar som har lete seg inspirera av landskapet Jæren. Jarnvegen Jærbanen vart opna i 1878, og gjorde Jæren meir tilgjengeleg for reisande utanfrå. I denne tida var fleire kunstmålarar aktive på Jæren. Dei budde gjerne fast andre stader, men var på Jæren om somrane. Jærmålarar som Kitty Kielland og Nicolai Ulfsten var mykje på Jæren, og måla landskapsbilete. Ting som går att i bileta er jærstrendene med sanddyner, jærhus og torvtaking.

## Bakgrunnsstoff
* Kunst i Rogaland 
* Bergen kunstmuseum 

## Litteratur
* Hild Sørby: *Jærmaleriet, fra landskap til visjon*, Oslo 1983.
Nicolai Ulfsten

**Nicolai Ulfsten** (òg stava Nikolai), () var ein norsk kunstmålar, fødd i Bergen. Han var mykje på Lista og Jæren. 
Saman med mellom anna Kitty Kielland vert han rekna som ein av jærmalarane.

## Bakgrunnsstoff

* Lista museum, bilete av Mathias Skeibrok og Nikolai Ulfsten 
* Bergen Kunstmuseum om Ulfsten 

## Litteratur
* Hild Sørby: *Nicolai Ulfsten*, Oslo 1997. ISBN 82-7631-040-0
* NBL-artikkel om Ulfsten, skriven av Ann Fahalat
Metanol

**Metanol**

Synonym:Metylalkohol, Tresprit
Kjemisk formel:CH3OH
**Fysiske eigenskapar**
Molekylvekt32,04186 g/mol
Tettleik:791&nbsp;mg/cm3 (20&nbsp;°C)
Smeltepunkt:-97&nbsp;°C (101,325 kPa)
Kokepunkt:64,7&nbsp;°C (101,325 kPa)
Brytingsindeks:1,329 
**Identitetsnummer**
CAS-nummer:67-56-1


**Metanol** (*metylalkohol*, også stava **methanol**, og ofte kalla **tresprit**) er det enklaste medlemet i alkoholgruppa. Ved romtemperatur og under atmosfærisk trykk er stoffet ei fargelaus, flyktig væske. I motsetnad til etanol, som er det stoffet ein vanlegvis tenkjer på som *alkohol*, er metanol svært giftig!
Stoffet kan brenna i surstoffhaldig, atmosfærisk luft under danning av karbondioksyd og vatn (2CH3OH + 3 O2 → 2CO2 + 4H2O
).

Metanol brenn med ein nesten usynleg flamme.

## Teknisk bruk
Metanol vert brukt til:

drivstoff i racemotorer

* Frostvæske
* Drivstoff, m.a. i radiostyrte modellfly
* Løysingsingsmiddel
* Råstoff i produksjonen av andre kjemikalia, t.d formaldehyd

## Helse og sjukdom
Metanol kan drikkast i den tru at det er etanol, eller stoffet kan koma inn i kroppen ved innanding. I alvorlege tilfelle kan metanolforgifting føra til blindheit og død.

## Sjå òg
* Metanolforgifting
* Etanol
* Drivstoff
300-talet fvt.

< **300-talet f.Kr.** > markerte eit høgdepunkt for klassisk gresk sivilisasjon, både i utstrekking og kultur. Medan ei rekkje sjølvstendige greske koloniar hadde spreidd seg i dei austre middelhavslanda, utførte Aleksander den store store erobringar som spreidde gresk kultur langt austover. Etter Aleksander blei riket delt mellom generalane hans, som grunnla kongerike utan det demokratiet ein hadde funne i mange tidlegare greske statar. Denne tida blir kalla hellenismen.

I Kina var heile hundreåret prega av dei krigande statane, der sju ulike statar kriga med kvarandre.

## Viktige hendingar

* 393 fvt:
** Muthis blei konge av Egypt etter far sin, men blei avsett av Psammuthis.
** Amyntas III blei konge av Makedonia 
* 342 fvt: Den bulgarske byen Plovdiv, som då heitte *Eumolpia* vart erobra av Filip II av Makedonia og omdøypt til *Filippopolis*.
* 356 fvt: Aleksander den store blei fødd. 
* 332 fvt.:
** Makedonarkongen Aleksander den store avslo forslag om fred og vennskap frå Darius III av Persarriket, og gjekk inn i Mesopotamia.
** Aleksander den store okkuperte Damaskus og erobra Tyr etter ei beleiring på sju månader. Den motstridige byen blei jamna med jorda og kvinner og barn derfrå selde som slavar.
** Den makedonske generalen Parmenion blei igjen i Syria medan Aleksander marsjerte sørover. I Gaza møtte han sterk motstand og fekk ein alvorleg skulderskade.
** Aleksander den store erobra Egypt frå persarane utan problem, og framstod som ein ny farao. Han grunnla byen Alexandria ved kysten av Middelhavet.
** Aten blei utestengd frå dei olympiske leikane etter at ein atlet, Callippos, blei funnen skyldig i juks. Då atleten ikkje kunne og byen ikkje ville betala boten for dette, blei Aten utestengd.
* Makedonarane, leia av Aleksander den store, overvann Persarriket.
* 326 f.Kr: Aleksander den store nådde Bjas-elva i Panjab og grunnla indo-gresk kultur.
* 316 f.Kr: Den kinesiske Qin-staten erobra Shu-staten i dagens Sichuan, mykje takka vere strategien til Zhang Yi.
* 312 f.Kr: Seleucus I Nicator etablerte seleucidedynastiet i Babylon.
* Keltarar kom til Irland
* Gallarane vann slaget ved Allia og plyndra deretter Roma
* Romarane erobra Abruzzi og nedgangen for etruskarane tok til.

## Kultur

* Romarane bygde sin første akvedukt.
* Kinesarane tok i bruk blåsebelgar.
* Tollundmanden blei drepen og senka i ei myr i Danmark.

## Viktige personar
* Platon, gresk tenkjar (*ca.*427–347 f.Kr.)
* Aristoteles, gresk tenkjar og vitskapsmann (384–322 f. Kr.)
* Filip II av Makedonia (382–336 f.Kr.)
* Darius III av Persarriket (-380–330 f.Kr.)
* Mencius, kinesisk tenkjar og vismann (371–289 f.Kr.)
* Ptolemaios I Soter, grunnleggjaren av ptolemeardynastiet (*ca.*367–283).
* Shang Yang, statsminister og reformator for Qin (verka 361–338).
* Seleucus I Nicator, grunnla seleucidedynastiet (*ca.*358–281 f.Kr.).
* Aleksander den store, konge av Makedonia, erobra store delar av Asia fram til India (356–323 f. Kr. ).

### Fødde
* 384 fvt: Aristoteles
* 372 fvt: Mencius

### Døde
* 399 fvt: Sokrates (drakk gift)
* 393 fvt: Nepherites I av Egypt
* 322 fvt: Aristoteles
Ladejarlane

**Ladejarlane** var ei norsk stormannsætt i tidleg mellomalder. Ætta har namn etter den gamle storgarden Lade i Trondheim. Opphavleg må ladejarlane stamma frå ei ætt som budde oppe ved grensa for den norske
vikingtidsbusettinga i Malangen. Mange meiner og at ætta stammer frå Andøya og det gamle riket Omd. Ætta vert difor òg kalla Håløygætta. Mange av jarlane fekk ein heller uroleg daude. Riket deira tykkjest ha vore ein heller laust samanhengande «stormannsrepublikk», ein konføderasjon med dei sjølve på toppen. Dei første ladejarlane forsvarte heidendomen mot dei nye kristenkongane. I jarlane sitt kjerneland er gardsnamn på Hov vanlege, same samfunnsstruktur som i det gamalnorske jarleriket på Orknøyane. I enkelte soger vert Ladejarlane sagt å stamma frå sjølvaste Odin.

Dei mest kjende av jarlane var Håkon jarl Sigurdsson, som etter Snorre si skildring vart drepen av trælen sin Kark på Rimol i Gauldalen
i 995, og sønene Eirik Håkonsson jarl og Svein Håkonsson jarl. I deira tid var dynastiet på Lade eit internasjonalt fyrstehus, nær knytt til den danske kongsætta. Etter dansk tradisjon, attgjeve av Adam av Bremen, var Håkon jarl den fyrste som tok kongsnamn i Noreg.
Fyre det var han danekongens jarl, og drog i leidang saman mot keisar Otto I av Det tysk-romerske riket.
Kring 974 sa Håkon seg laus frå danskane, og sigra over Jomsvikingane i slaget ved Hjørungavåg.
Sonen Eirik, som leia slaget, hemna ved Svolder i år 1000 far sin og følgde seinare danskekongen Knut den mektige til England, der Eirik vart jarl av Northumberland. Einast når
jarlane var utanlands, kunne Heilag-Olav freista vera konge i Noreg. I norsk sogeskriving er ladejarlane fortrengde av den kristne tradisjonen frå Snorre Sturlason av. Snorre teikna likevel i stuttmål eit både skarpt og levande bilete av jarlane. Truleg er Snorre si skildring tufta både på munnleg tradisjon frå sin ven hertug Skule, siste representant for jarletradisjonen i rikspolitikken, og på den no tapte soga om dei. Halvdan Koht hevda at dei fleste norske stormennene i mellomalderen som
kjempa mot kongsmakta, var ætta frå ladejarlane.

## Litteratur
* Artiklar om emnet av Halvdan Koht og Oscar Albert Johnson
* Sir Francis Stanton: *Anglo-Saxon England*

## Sjå òg
* Ynglingeætta
* Hårfagreætta
* Slaget ved Stiklestad
* Slaget i Hjørungavåg
Valletta

**Valletta** (maltesisk *Il-Belt Valletta*, ofte kalla *Il-Belt*, «Byen») er hovudstaden på Malta. Byen hadde 6&nbsp;315 innbyggjarar i 2005, noko som gjer han til den 27. største i landet. Valletta ligg aust i sentrale delar av øya Malta.

Valletta har ein barokk karakter, men òg element av manierisme, nyklassisisme og hint av moderne arkitektur. Valletta vart hardt råka under den andre verdskrigen, men har likevel klart å halde på den gamle karakteren sin. I 1980 vart Valletta innskrive på UNESCO si verdsarvliste.

Han vart grunnlagd 28. mars 1556 av Jean de Vallette, stormeister i Maltesarordenen.

## Namn
Det offisielle namnet på byen som Maltesarordenen gav han var *Humilissima Civitas Valletta* — «Den mest ærbødige byen Valletta». Etter kvart som det vart bygd bastionar, sperringar og skansar, i tillegg til dei vakre barokke bygningane langs gatene, fekk han tilnamnet *Superbissima* — «den stolaste».

## Historie

Grunnsteinen til Valletta vart lagt av Stormeisteren av Maltesarordenen, Jean Parisot de la Valette, den 28. mars 1566. Ordenen, som lenge styrte over byen og øya, valde å grunnleggje ein ny by på Xiberrashalvøya like etter at omleiringa av Malta i 1565 var over for å kunna verne betre om ordenen sin posisjon på Malta. Byen vart utforma av Francesco Laparelli, medan mange av dei viktigaste byggverka vart teikna av Gerolamo Cassar. Dei fleste byggverka i Valletta vart derfor bygd av Maltesarordenen.

Den 28. mars 1566 vart byen innvigd. La Valette la sjølv ned den første steinen, der kyrkja Vår Frue av Sigrane ligg i dag. Byplanen var ulik dei andre byane på Malta, som hadde svingete gater og alléar. Valletta hadde rektangulære former utan *[[Collacchio]]*, område som er avgrensa for viktige bygningar. Gatene var vide og rette og gata i midten starta frå byporten og endra opp ved Fort St. Elmo i andre enden.

La Valette fekk aldri sjå byen sin ferdig sidan han døydde 21. august 1568 i ein alder av 74 år. Han vart gravlagd i kyrkja Vår Frue av Sigrane, men etter St. Johannes fellesdomkyrkje vart reist vart leivningane hans ført dit. Grava hans er no omgjeven av gravene til andre stormeistrar.

Etter at riddarane si regjeringstid enda då Napoleon kasta dei ut, vart det britane som tok over. Dei bygde vidare portar, reiv ned gamle bygningar og bygde nye, utvida hus og bygde fleire bustader. Heile byen og infrastrukturen var derimot øydelagd av flyåtak under den andre verdskrigen, mellom anna operahuset frå 1800-talet.

## Demografi
Folketalet i Valletta har falle dei siste åra og er i dag redusert til ein tredjedel av det det ein gong var. Byen er likevel framleis det administrative og kommersielle senteret på Malta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Valletta|Valletta]]» frå , den 3. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Rev

**Revar** (*[[Vulpini]]*) er altetande landlevande rovdyr i hundefamilien. Revane er inga systematisk gruppe, men er sett saman av fleire liknande hundedyr. 

Det finst ulike reveartar i nær alle verdsdelane. Den best kjende reven i Noreg er raudrev, men det finst òg ei mindre gruppe fjellrev i landet.

## Skildring
Revar er mindre enn dei fleste andre hundedyra, med ein storleik typisk lik den til ein huskatt. Dei lever som regel åleine innanfor strengt oppdelte territorie, og held til i revehi. Dei kan bli 10&ndash;12 år, men dette er uvanleg i naturen. 

## Kultur
Revar blir gjerne rekna som slu og smarte dyr. Han er kjend som den lure vennen til den dumme bjørnen i norsk folkedikting, og som lurefiguren Reynard i fleire europeiske tradisjonar.

Eit stjernebilde på den nordlege himmelhalvkula er kalla reven.

## Slekter
*Vulpes
*Alopex
*Fennecus
*Urocyon
*Lycalopex
*Pseudalopex
*Dusicyon
*Cerdocyon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fox|Fox]]» frå , og «[[:da:Ræv|Ræv]]» frå  den 2. januar 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Francis Sejersted

**Francis Sejersted** () var ein norsk historikar. Sejersted var professor i økononmisk og sosial historie ved Universitetet i Oslo frå 1973, og var leiar i Den norske Nobelkomiteen 1991&ndash;99.

Francis Sejersted var dosent i historie ved Universitetet i Oslo frå 1971 til 1973 og deretter professor i sosial og økonomisk historie same stad. Han har forska mykje på teknologihistorie og politisk historie. Frå 1988 til 1998 var han direktør for Senter for teknologi og kultur ved Universitetet i Oslo og er frå 1999 knytt til Institutt for samfunnsforskning.

Han har skrive mykje om mellomkrigstida, mellom anna om Norges Banks paripolitikk på 1920-talet, og om korleis ein kom ut av den økonomiske krisa på 1930-talet. Han har òg skrive eit band i historieverket om partiet Høgre.

Sejersted er medlem av Høgre og var i 1962 formann i Det Norske Studentersamfund. Han vert rekna som ein av dei fremste representantane for den verdikonservative delen av Høgre.

Frå 1971 til 1975 redigerte han *[[Historisk Tidsskrift]]* og i 1984 vart han medredaktør i *[[Nytt Norsk Tidsskrift]]*.

Sejersted er medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi (frå 1976), Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur (frå 1985), Academia Europae (frå 1989), Det Kongelige Danske Videnskabers Selskab (frå 1993), Norges Tekniske Videnskapsakademi (frå 1995), Kungliga Vetenskapsakademin (frå 1997) og Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab (frå 2001).

Frå 1996 til 1999 var han formann i den regjeringsoppnemnde Ytringsfridomskommisjonen og er frå 2000 styreformann i stiftinga Institusjonen Fritt Ord.

Sejersted vart utnemnd til kommandør av St. Olavs orden. I 2008 fekk han Ossietzky-prisen.

## Bibliografi, utval
* *Historisk introduksjon til økonomien*. 1974 og 1985.
* *Fra Linnerud til Eidsvold Værk* , 1972 og 1978.
* *Den vanskelige frihet*, 1978.
* *Demokrati og rettsstat*, 1984.
* *Opposisjon og posisjon*, 1984. Band 3 i Høyres historie
* *Demokratisk kapitalisme*, 1993.

## Kjelder
* Institutt for samfunnsforskning om Sejersted 
* Nobelprize.org om Sejersted
* Francis Sejersted - en historiker mellom frontene Aftenposten