open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nick Cave

**Nick Cave** () er ein australsk musikar og forfattar. Cave er fødd og oppvaksen i delstaten Victoria.

Storparten av karrieren har han spelt (og spelar framleis) saman med bandet *[[The Bad Seeds]]* (1996), og plateugjevingane deira er nesten alltid titulerte med *Nick Cave and The Bad Seeds*. 
Cave har gjeve ut ei lang rekke plater, der *[[Murder Ballads]]* truleg kan reknast som ei av dei største. 

## Musikaren
Cave har hatt ei lang karriere, men vart verkeleg kommersielt kjend då han spelte inn duetten «Where the wild roses grow» med Kylie Minogue i 1995. *Where the wild roses grow* overraska både fans og musikkinteresserte, då dei musikalske stilartane Cave og Minouge nyttar skil dei sterkt frå kvarandre.

Nick Cave er kjend for å ha ein særs mørk og dyster stil. Mange av songtekstane hans handlar om død og elende. Songstilen vert definert som rock.

## Forfattaren
I 1989 kom boka *[[And the Ass saw the Angel]]* ut første gongen. Boka har seinare vorte omsett til eit utal språk, mellom anna norsk første gongen i 1994 og seinare nytt opplag i AlfaOmega-serien på H. Aschehoug & Co i 2002. På norsk heiter boka *Eselet så Herrens engel*.

*Eselet så Herrens engel* er ein gripande roman som tek for seg ekstremt religiøs pietisme i eit oppdikta sørstatssamfunn i USA. I boka let Cave hovudpersonen vere forteljaren, som er ein gut i tenåra og den einaste attlevande av ein innavla og særs valdeleg familie. Gjennom heile boka les ein kva den ustabile guten tenkjer om det han sjølv gjer og det som hender rundt han.

## Utgjevingar
### Album
* *From Her to Eternity* (1984)
* *The Firstborn Is Dead* (1985)
* *Kicking Against the Pricks* (1986)
* *Your Funeral, My Trial* (1986)
* *Tender Prey* (1988)
* *The Good Son (album)|The Good Son* (1990)
* *Henry's Dream* (1992)
* *Live Seeds* (1993)
* *Let Love In* (1994)
* *Murder Ballads* (1996)
* *The Boatman's Call* (1997)
* *The Best of Nick Cave and the Bad Seeds* (1998)
* *No More Shall We Part* (2001)
* *Nocturama* (2003)
* *Abattoir Blues/The Lyre of Orpheus* (2004)
* *B-Sides & Rarities* (2005)
* *Grinderman* (2007) (under bandnamnet Grinderman)
* *Dig, Lazarus, Dig!!!* (2008)
* *Grinderman 2* (2010) (under bandnamnet Grinderman)
* *Push the Sky Away* (2013)
* *Skeleton Tree* (2016)
* *Ghosteen* (2019)
* *Wild God* (2024)

### Bøker
* *[[And the Ass saw the Angel]]* (1989), omsett til norsk av Herbert Svenkerud: *Eselet så Herrens engel* ISBN 978-82-03-20635-1
* *The death of Bunny Munro* (2009), omsett til norsk av Sverre Knudsen: *Bunny Munros død* ISBN 978-82-03-21226-0

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Nick Cave and the Bad Seeds
* Et dypdykk i Caves diskografi  (Norske meldingar av 15 Nick Cave-album frå 1984 til 2004)
Marineinfanteri

**Marineinfanteri** er ei våpengrein eller våpenart innan infanteri i ein militær organisasjon som er spesialisert på strid om bord i skip og/eller i amfibisk krigføring. Marineinfanteriet er ofte ein del av marina i ein stat (f.eks Nederlandse Korps Mariniers), men kan òg vere ei eiga forsvarsgrein (t.d. U.S. Marine Corps).

I Noreg er Kystjegerkommandoen det neraste ein kjem eit marineinfanteri.
433 Eros

**433 Eros** er ein Amor-asteroide. Romsonden NEAR Shoemaker gjekk mellom 2000 og 2001 i bane kring han og landa til sist på yta hans.
Murder Ballads

**Murder Ballads** er ei CD-plate av *[[Nick Cave]] and [[the Bad Seeds]]*. Plata kom ut i 1996. Ho er ei temaplate der alle songane handlar om eitt emne: Mord.
Gendarmeri

**Gendarmeri** eller **paramilitærpoliti** er politi som er organisert som ei militær eining. Organisasjonen kan anten vere ein militær styrke med politioppgåver eller eit korps av sivile med militær trening og struktur.

## Døme på gendarmeri
* Royal Canadian Mounted Police – ein etat i det canadiske tryggings- og bereiskapsdepartementet.
* Arma dei Carabinieri – ei forsvarsgrein i det italienske forsvarsdepartementet.
* ''Guarda Nacional Republicana'' i Portugal.
* ''Österreichische Bundesgendarmerie''  i Austerrike.
* ''Gendarmerie nationale'' – ein etat i det franske forsvarsdepartementet.
* ''Koninklijke Marechaussee'' – ei forsvarsgrein i det nederlandske forsvarsdepartementet.
Royal Navy

**Royal Navy**, forkorta til **RN** (norsk: *Den kongelege marinen*) er Storbritannias marine, og den eldste forsvarsgreina i landet. Han opererer eit stort tal fartøy og mellom desse er hangarskip, jagarar og fregattar, 15 atomubåtar i tillegg til luftfartøy og Storbritannias amfibiske infanteri, Royal Marines. RN er den største marinen i Vest-Europa.

## Organisasjon
RN ligg under det britiske forsvarsministeriet og vert administrert av Admiralitetsnemnda (*Admiralty Board*), som består av toppleinga i RN og forsvarsministeriet.

RN vert forvalta internt av Marinestyret (*Navy Board*) som består av dei øvste offiserane i marinen. Den øvste offiseren i teneste vert kalla *First Sea Lord* og er ein firestjerners admiral.

RN har fire operative greiner:
* Fleet Air Arm (Marinens flyteneste)
* Royal Marines (Marineinfanteriet)
* Surface Fleet (Overflateflåten)
* Submarine Service (Ubåttenesta)

## Bakgrunnsstoff
* Royal Navy
Sacco og Vanzetti

**Nicola Sacco** (1891–23. august 1927) og **Bartolomeo Vanzetti** (1888–23. august 1927) var to italienske anarkistar som blei avretta i elektrisk stol for påstått væpna ran og drap i Massachusetts i USA. Mange både i USA og andre land meinte dei to arbeidarane var uskuldige og offer for politisk forfølging. Da dei blei arresterte i 1920 var det ein sterk frykt for «kommunisme» i USA («*The Red Scare*»). Verken Sacco eller Vanzetti var kommunistar, men dei var kjende for styresmaktene som anarkistar, fagforeiningsforkjemparar og krigsmotstandarar. Og i tillegg var dei innvandrarar.

Vanzetti sa det slik i sin siste tale under rettssaka

: «*I would not wish to a dog or a snake, to the most low and misfortunate creature of the earth — I would not wish to any of them what I have had to suffer for things that I am not guilty of. But my conviction is that I have suffered for things that I am guilty of. I am suffering because I am a radical, and indeed I am a radical; I have suffered because I was an Italian, and indeed I am an Italian.*..»

Det var ein stor internasjonal kampanje for å få sett dei fri, med mange kjende namn, men utan resultat. Etter sju år i fengsel blei dei to avretta med elektrisitet. Det er sidan blitt påstått at Sacco kan ha vore skuldig, men Vanzetti uskuldig. Rettssaka heldt likevel ikkje mål, da begge blei dømde etter dei same påståtte bevisa. Den 23. august 1977, akkurat 50 år etter avrettinga, erklærte guvernør Michael Dukakis i Massachusetts dommen oppheva.

I 1971 blei saka filmatisert under leiing av den italienske regissøren Giuliano Montaldo, i ein film med tittelen *Sacco e Vanzetti*.

## Referansar
1241

**1241** (romartal MCCXLI)

## Hendingar

### Utlandet
*28. mars: Kongen av Danmark, Valdemar Siger, døydde i Vordingborg. Sonen Erik Plogpenning vart ny konge
*23. september: Den islandske hovdingen Snorre Sturlason vart drepen på Reykholt av Gissur Thorvaldsson og hans menn

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
Strontium

**Strontium** er eit metallisk grunnstoff med atomnummer 38 og kjemisk symbol **Sr**. På grunn av høg reaktivitet finst ikkje stoffet i fri form i naturen. Dette har det felles med andre jordalkalimetall. Sr-90 er ein radioaktiv isotop. 

Kroppen tek opp strontium på same måte som kalsium. Grunnstoffet vert lagra i skjelettet. 

Strontium har fått namnet sitt frå den skotske landsbyen Strontian (*Sròn an t-Sìthein*), der grunnstoffet vart oppdaga i malm.

## Bruk

Strontiumnitrat vert brukt for å gje fyrverkeri raud farge. 

Isotopanalyse av strontium vert brukt i arkeologi.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - strontium
1247

**1247** (romartal MCCXLVII)

## Hendingar

### Utlandet
* Pave Innocens IV sende misjonærar for å konvertera mongolar til kristendommen.
* Egypt tok makta i Jerusalem frå Khwarezm.
* Afonso III blei konge i Portugal etter Sancho II.

### Noreg
*

## Fødde
* Dronning Isabella of Aragon, gift med Filip III av Frankrike
* Rashid al-Din, persisk forfattar og historikar
* Zhang Sanfeng, kinesisk taoistprest

## Døde
*
1248

**1248** (romartal MCCXLVIII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* Cecilia Håkonsdotter, frilledotter av kong Håkon Håkonsson
1256

**1256** (romartal MCCLVI)

## Hendingar

### Utlandet
* oktober: Mongolane, leia av Baiju og under Hulagu Khan, vinn over styrkane til sultan Kay Ka'us II av Rüm og tek Anatolia
* 15. desember: Hulagu Khan erobrarar og øydelegg Alamutfestninga til hasjhasjinane i dagens Iran
* Grunnlegginga av byen Lviv, som i dag ligg i Ukraina

### Noreg
*

## Fødde
* 

## Døde
* 1. september: Kujo Yoritsune, shogun av Japan
1257

**1257** (romartal MCCLVII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* Håkon Håkonsson Unge (f. 1232), son og medkonge til kong Håkon Håkonsson,
Kvadratmeter

**Kvadratmeter** er ei SI-avleia eining for måling av areal. Eininga bygger på meter, og symbolet for kvadratmeter er **m&sup2;**.

Kvadratmeter er ei mykje nytta eining.
Den vanlegaste bruken er for å gje opp arealet av ein bygning,
til dømes bruttoareal, buareal, m.m.

1 m&sup2; er lik:
* arealet av eit kvadrat der kvar side er ein meter lang
* 1 000 000 mm&sup2;
* 10 000 cm&sup2;
* 0,01 ar
* 0,001 daa
* 0,000 1 ha
* 0,000 001 km&sup2;

Og motsett:
* 1 mm&sup2; = 0,000 001 m&sup2;
* 1 cm&sup2; = 0,000 1 m&sup2;
* 1 ar = 100 m&sup2;
* 1 daa = 1000 m&sup2;
* 1 ha = 10 000 m&sup2;
* 1 km&sup2; = 1 000 000 m&sup2;
1258

**1258** (romartal MCCLVIII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
#### Global
* Januar: Eit av dei største vulkanutbrota i holocen fann stad, truleg frå ein stad i tropane som Rinjanifjellet i Indonesia, El Chichón i Mexico eller Quilotoa i Ecuador. Utbrotet hadde følgjer fleire stader i verda: Europa opplevde ein hard vinter, ein hadde hungersnød i England, Vest-Tyskland, Frankrike og Nord-Italia, og pestutbrot i London, delar av Frankrike, Austerrike, Syria, Søraust-Tyrkia og Irak.

* 10. februar: Abbasidekalifatet fall då mongolar under leiing av Hülegü khan erobra Bagdad etter ei omleiring. Byen blei plyndra og øydelagd og mellom 10&nbsp;000 og 1 million innbyggjarar blei drepne.
* Korea overgav seg til mongolane.
* Llywelyn den siste utropte seg til prins av Wales. Han var den siste herskaren av Wales før det blei erobra av England.

### Noreg
*
* Kristina Håkonsdotter, dotter til kong Håkon Håkonsson, gifta seg med Felipe, bror til kong Alfonso X av Castilla i Castilla

## Fødde

* Agnes av Brandenburg, dansk dronning, gift med Erik Klipping.
* Osman I, grunnleggjaren av Det osmanske riket
* Tran Nhan Tong, keisar av Vietnam

## Døde

* 5. april: Juliana av Liège, belgisk abbedisse

**Utan dato**
* Abu Yahya ibn Abd al-Haqq, sultan av Marokko som tilhøyrde Marinidane
* Al-Musta'sim, den siste abbasidekalifen av Bagdad
* Grzymislawa av Luck, storhertuginne av Polen.
* Theodor II Lascaris, keisar av Nikea, eksilkeisar av Bysants 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
1253

**1253** (romartal MCCLIII) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

* 6. juli: Kong Mindaugas blei krona i Litauen

* Universitetet i Paris, Sorbonne, vart skipa.

## Fødde
*

## Døde
*

## Kjelder
1254

**1254** (romartal MCCLIV) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Marco Polo, italiensk oppdagar

## Døde
* Sigurd Håkonsson, frilleson av kong Håkon Håkonsson
1265

**1265** (romartal MCCLXV) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
*
* 5. februar: Gui Faucoi blei vald til pave med namnet Klemens IV etter at pave Urban IV hadde døydd året før.

* 4. august: Slaget ved Evesham under Den andre baronkrigen i England førte til at Simon de Montfort, og dei opprørske baronane som følgde han blei nedkjempa. Prins Edvard, seinare kong Edvard I av England, sigra på vegner av far sin, Henrik III. 

* Reconquista på Den iberiske halvøya: Kong Alfonso X av Castilla erobra Alicante frå maurarane.
### Noreg
*

## Fødde

* Januar: Kunigunde av Böhmen, bøhmisk kongsdotter, hertuginne og abbedisse
* 10. mai: Keisar Fushimi av Japan
* 13. mai: Dante Alighieri, italiensk forfattar
* Kong Alfonso III av Aragon
* Maria de Molina, dronning og regent av Castilla og Leon

## Døde

* 8. februar: Hülegü khan, mongolsk hærførar og herskar
* Al-Abhari, persisk filosof og matematikar
* Fujiwara Nobuzane, japansk biletkunstnar

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
1268

**1268** (romartal MCCLXVIII) var eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Kong Eirik II Magnusson av Noreg.

## Døde
*
1269

**1269** (romartal MCCLXIX)

## Hendingar

### Utlandet
* Magnus Lagabøte inngjekk Winchester-traktaten.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
1270

**1270** (romartal MCCLXX)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Kong Håkon V Magnusson av Noreg

## Døde
*
1266

**1266** (romartal MCCLXVI)

## Hendingar

### Utlandet
* Hebridane kom under skotsk styre.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
Yttrium

**Yttrium** er eit transisjonsmetall med kjemisk symbol **Y** og atomnummer 39. Grunnstoffet har fått namnet etter staden det først vart oppdaga. 

## Historie

Grunnstoffet vart oppdaga i eit mineral frå Ytterby i Sverige. 

## Sambindingar

Yttriumoksid er den viktigaste sambindinga til yttrium. 

## Bruk av yttrium

Yttrium vert brukt i legeringar med andre metall. 

Stoffet vert brukt som katalysator.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - yttrium
1274

**1274** (romartal MCCLXXIV)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Magnus Lagabøte gav Noreg eit riksdekkande lovverk, Magnus Lagabøtes landslov

## Fødde
* 11. juli: Robert I av Skottland, konge av Skottland 1306-1329 (d. 1329)

## Døde
* 7. mars: Thomas Aquinas, katolsk filosof og teolog
1276

**1276** (romartal MCCLXXVI)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*
Magnus Lagabøtes Bylov trer i kraft.

## Fødde
*

## Døde
*
1277

**1277** (romartal MCCLXXVII) var eit år på 1200-talet. 

## Hendingar
### Utlandet
*
* Engelske troppar besette dei siste delane av Wales. Den walisiske leiaren Llewellyn den siste blei tvungen til å skriva under på Aberconwyavtalen som anerkjende engelsk styre. Med dette gav keltiske Wales opp sin siste sjølstenderest.

### Noreg
* Sættargjerda i Tunsberg, eit forlik som klarla tilhøvet mellom kyrkja og kongemakta.
* Dei to høgaste gradane i kongshirda, lendmann og skutilsvein, blei erstatta av dei felleseuropeiske titlane baron og riddar.
* Magnus Lagabøte testamenterte Alrekstad kongsgard til Nonnesæter kloster. 

## Fødde
* Sempad av Armenia (d. ca. 1310)
* Omtrentleg dato: Isabella av Mar, første kona til Robert Bruce (d. 1296)

## Døde
* 1. mai: Stephen Uroš I av Serbia
* 20. mai: Pave Johannes XXI
1280

**1280** (romartal MCCLXXX)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*
* Magnus VI Håkonsson (Magnus Lagabøte) døyr og vert etterfylgd av den 12 år gamle son sin, Eirik II Magnusson, som Noregs konge.

## Fødde
*

## Døde
* 9. mai Kong Magnus Lagabøte (f. 1238)
1281

**1281** (romartal MCCLXXXI)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Baron Audun Hugleikson gav store landeigedomar til Kyrkja og redda seg frå å verte bannlyst av paven året etter, saman dei fleste andre som sat i kongsrådet med han.

## Fødde
*

## Døde
*
1282

**1282** (romartal MCCLXXXII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

*30. mars: Den sicilianske aftansongen, ein massakre på franskmenn i Palermo, markerte byrjinga på eit siciliansk opprør  mot styret til Angevin-kongen Karl I av Napoli.

## Fødde
*
* Erik Magnusson, son av Magnus Ladulås, svensk hertug
* Pave Innocens VI, fødd *Étienne Aubert*, pave 1352–1362
* Margaret av Frankrike, dronning av England 1299–1307 (gift med Edvard I), fødd rundt dette året eller i 1279.

## Døde
*
*13. oktober: Nichiren, japansk buddhistmunk, grunnleggjar av Nichiren-buddhismen.
*1. desember: Margareta Sambiria av Pommerellen, dronning av Danmark 1252–1259, gift med Kristofer I.
*11. desember: Llywelyn den siste, prins av Wales sidan 1258.
Norges speiderforbund

**Norges speiderforbund**, forkorta **NSF**, er den største sameininga for norske speidarar. NSF vart stifta i 1978, då Norsk Speidergutt-forbund (NSF, stifta 1911) og Norsk Speiderpikeforbund (NSPF, stifta 1921) gjekk saman. Forbundet har 30 krinsar og 6 korps. Det er 20 000 medlemmar i NSF, fordelt på 590 grupper.

## Leirar
Kvart fjerde år (forslag om 3 års intervall vart nedstemt ved Speidertinget 2006) blir ein  ein vekelang landsleir arrangert for alle NSF sine medlemmar, og vanlegvis også deltakarar frå andre nasjonar. Mellom landsleirane er det vanlegvis krinsleir kvart fjerde år, og gruppeleirar kvart andre år. Fylgjande landsleirar er avhaldne hittil:

Norsk Speidergutt-Forbund (NSF):

*1914 Christiania (Oslo) 
*1916 Bergen 
*1920 Trondheim 
*1924 Hamar 
*1928 Romsdal 
*1932 Mandal 
*1936 Jeløya 
*1948 Mandal 
*1952 Verdal 
*1956 Voss 
*1960 Brunlanes 
*1964 Bodø 
*1968 Lillehammer 
*1972 Røros 
*1976 Åndalsnes

Norsk Speiderpikeforbund (NSPF):

*1923 Brandbu 
*1925 Stabekk 
*1929 Steinkjersannan 
*1933 Jørstadmoen 
*1937 Mandal 
*1948 Borre 
*1953 Olberg 
*1957 Rømoen 
*1961 Ringerike 
*1965 Følling 
*1969 Kongsted (i Fredrikstad) 
*1973 Alvdal 
*1978 Ulven i Oslo

Norges Speiderforbund (NSF):

*1981 Åsnes 
*1985 Notodden 
*1989 Skaugum 
*1993 Eidskog (Ingelsrud) 
*1997 Austrått (med Austråttborgen) 
* 2001 Urban 2001 (Fredrikstad) 
* 2005 Fri:05 (Ingelsrud/Eidskog) 
* 2009 Åndalsnes

### Speidarsjefar
Fylgjande har vore speidarsjef - øvste valde leiar - i Norsk Speidergutt-Forbund før fusjonen i 1978:

* Christian Dons (1911-1920) 
* Hans Møller Gasmann (1920-1945) 
* Birger L. D. Brekke (1945-1956) 
*Bernhard Mûller (1956-1968) 
*Knut Enger (1968-1976) 
*Kjell Melhus (1976-1978)

Fylgjande har vore speidarsjef - øvste valde leiar - i Norsk Speiderpikeforbund før fusjonen i 1978:

*Brit Taraldset (1921-1922) 
*Marcella Bøe (1922-1925) 
*Hildur Ulleberg (1925-1927) 
* Kari Aas (1927-1935) 
*Dagmar Maalstad (1935-1948) 
*Gunvor Lykken 1948-1953) 
*Signe Christie (1953-1965) 
*Aud Mork Knutsen (1965-1978)

Fylgjande har vore speidarsjef - øvste valde leiar - i Norges Speiderforbund etter fusjonen i 1978:

*Kjell Melhus (1978-1982) 
* Gisle Johnson (1982-1986) 
*Torunn Reinertsen (1986-1988) 
*Alf Runar Bakke (1988-1992) 
* Stein Løvold (1992-1996) 
*Eli Gullichsen (1996-2002) 
*Carsten Henrik Pihl (2002-2006) 
*Lars Atle Andersen (2006-)

## Sjå òg
*Norges KFUK-KFUM-speidere
*Speiderne i Norge

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Kubikkdesimeter

**Kubikkdesimeter** er ei SI-avleia eining for måling av volum.
Symbolet for kubikkdesimeter er **dm³**.
Ein kubikkdesimeter er volumet av en terning der kvar side er ein desimeter (10&nbsp;centimeter) lang.

I Noreg vert den tilsvarande nemlinga liter som oftast nytta i staden.

1 dm³ er lik:
* 1 000 000 mm&sup3;
* 1 000 cm&sup3;
* 0,001 m&sup3;

Og motsett:
* 1&nbsp;mm³ = 0,000 001 dm³
* 1&nbsp;cm³ = 0,001 dm³
* 1 m³ = 1 000 dm³

1 dm³ er, i høve til SI-eininga liter, lik:
* 1 liter
* 10 desiliter
* 100 centiliter
* 1 000 milliliter

Og motsett:
* 1 milliliter = 0,001 dm³
* 1 centiliter = 0,01 dm³
* 1 desiliter = 0,1 dm³
* 1 liter = 1 dm³

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Kubikkdesimeter|Kubikkdesimeter]]» frå ,  den 6. april 2005.*
911

**911** (romartal CMXI)

## Hendingar

### Utlandet
* Saint-Clair-sur-Epte-traktaten: Normmannarhøvdingen Rollo fekk herredøme over eit landområde i Nord-Frankrike.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
1293

**1293** (romartal MCCXCIII)

## Hendingar

### Utlandet
* 26. mai: Eit jordskjelv i Kamakura på Kanagawa i Japan drap om lag 30&nbsp;000.
* Desember: Mamelukksultanen Khalil av Egypt blei drepen av regenten sin, tyrkaren Baydara, som blei leiar for sultanatet ei kort tid før han sjølv blei drepen av tsjerkessarar.

* Torkel Knutsson leia Sverige i eit krosstog mot det ukristna finske Karelen.
* Majapahitriket blei grunnlagd i Indonesia av hinduherskaren Kertaradjasa etter at han hadde nedkjempa Singhasaririket.
* Einintida avløyste shōōtida i Japan.

### Noreg
*

## Fødde
* Erling Vidkunsson, ein riddar av bjarkøyætta
* Filip V av Frankrike (Philippe V le Long)
* Filip VI av Frankrike (Philippe VI de Valois)

## Døde
* 2. mai: Meir av Rothenburg, tysk rabbinar og diktar
* Kong David VI Narin av Georgia
* Khalil av Egypt (drepen)
917

**917** (romartal CMXVII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* Håkon Grjotgardsson Ladejarl
919

**919** (romartal CMXIX)

## Hendingar

### Utlandet
* Vikingar plyndra og la under seg Jorvik (York) i Nord-England.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
Hegge stavkyrkje

**Hegge stavkyrkje** er ei stavkyrkje som ligg i Øystre Slidre i Valdres. Kyrkja har vore datert til første halvdel av 1200-talet basert på vurdering av portalskurden, men nyare årringsundersøkingar tilseier at ho kan vere noko eldre, frå slutten av 1100-talet. I fylgje tradisjonen skal ho vere bygd kring 1665 av material frå to eldre kyrkjer, men det finst ikkje noko i kyrkja som tyder på dette. Byggematerialet er grovt tømmer, i tårnet ligg nokre golvbord frå 1200-talet som er 50cm breie og 10cm tjukke. 

## Kjelder
* Norges Kirker: «Hegge kirke» på nettstaden til Norsk Institutt for kulturminneforskning
* Om Hegge stavkyrkje på nettstaden stavkirke.org 
* Faktaark om Hegge stavkyrkje frå Riksantikvaren

## Bakgrunnsstoff
* Om Hegge sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Oppland» på nettstaden til Arkivverket 
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* 
*
922

**922** (romartal CMXXII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Liutprand, lombardisk historikar

## Døde
* 26. mars: Mansur Al-Hallaj, persisk sufiforfattar
* Kong Galindo II Aznárez av Aragon
921

**921** (romartal CMXXI) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 15. september: Ludmila av Böhmen blei drepen i Tetin etter ordre frå svigerdotter si, Drahomíra.
* 7. november: Karl III av Vest-Frankia (Frankrike) og Henrik I av Aust-Frankia (Tyskland) skreiv under på Bonn-traktaten, ein vennskapsavtale, ombord på eit skip i Rhinen.

* Idrisidedynastiet blei nedkjempa av fatimidane, som tok Tlemcen og Fès.
* Fatimidane laga ein ny hovudstad i Ifriqiya i Mahdiya.
* Den arabiske reiseskildraren Ibn Fadlan blei send frå Bagdad til Volga, der han mellom anna møtte vikingar.
* Mahdia blei grunnlagd av kalifen Ubayd Allah al-Mahdi Billah.

## Fødde
* 21. februar: Abe no Seimei, japansk kosmolog
* Keisar Shizong av Det yngre Zhou-dynastiet
* Edmund I, konge av England (omtrentleg årstal)

## Døde
* 13. februar: Vratislaus I, hertug av Böhmen
* 15. september: Heilage Ludmila av Böhmen
* Ragnvald av Ivarætten, norsk-irsk høvding

## Kjelder
935

**935** (romartal CMXXXV)

## Hendingar

### Utlandet
* Fatimidane tek over kalifatet i Egypt.

### Noreg
*

## Fødde
* Håkon Sigurdsson Jarl

## Døde
*
937

**937** (romartal CMXXXVII)

## Hendingar
* 24. mars: Ungararane, som Otto I hadde drive ut av Sachsen, for gjennom Lorraine og Champagne og kom til Sens

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
986

**986** (romartal CMLXXXVI)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Slaget i Hjørungavåg (eksakt år er usikkert)

## Fødde
*

## Døde
*
987

**987** (romartal CMLXXXVII)

## Hendingar

### Utlandet
* Grev Hugo Capet av Paris blir vald og krona til fransk konge
* Kukulcan tek Chichen Itza, og den maya-toltekiske tida tek til i Mexico
* Al-Mansur vinn over og øydelegg Santiago de Compostela, og utvidar moskéen i Cordoba

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* 21. mai: Kong Ludvig 5. av Frankrike
991

**991** (romartal CMXCI)

## Hendingar

### Utlandet
* Olav Tryggvason herja i England med vikingheren sin.
* Danegeld ("danegull") truleg betalt for første gong
### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
988

**988** (romartal CMLXXXVIII)

## Hendingar

### Utlandet
* Eirik Raude fekk med seg folk frå Island og starta det norrøne landnåmet på Grønland.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
989

**989** (romartal CMLXXXIX) var eit tal på 900-talet.

## Hendingar

### Utlandet
* 5. september: Halleys komet var på sitt mest solnære.
* Cuttack, ein by i Orissa i India, blei grunnlagd.
* Sankore Masjid, universitetet i Timbuktu, blei grunnlagd.

## Fødde
* 11. november (el. 990): Gisela av Schwaben, tysk keisarinne
* Fan Zhongyan, kinesisk forfattar og statsmann under Song-dynastiet

## Døde
* 6. september (el. 988): Sharaf al-Daula, emir av Kerman, Fars og Irak
* Pan, kinesisk prinsesse og kona til den seinare keisaren Zhenzong
973

**973** (romartal CMLXXIII) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

* 19. januar: Benedikt VI blei vald til pave etter Johannes XIII.
* Fatimidane flytta hovudstaden sin til Kairo.

## Døde
* 7. mai: Otto den store, tysk konge sidan 936 og tysk–romersk keisar sidan 962.

## Kjelder
969

**969** (romartal CMLXIX)

## Hendingar
* Fatimidane under al-Mu‘izz erobra Egypt. 8. august grunnla dei ein ny hovudstad nord for Fustat og kalde han al-Qahira, 'sigerherren', seinare kjend som Kairo.
* 11. desember: Johannes I Tzimiskes blei keisar av Austromarriket.
* Boris II av Bulgaria blei keisar.
* En’yū av Japan blei keisar.

## Fødde
*

## Døde
*
982

**982** (romartal CMLXXXII)

## Hendingar

### Utlandet
*
* Eirik Raude kom til Vest-Grønland.

### Noreg

## Fødde
*

## Døde
*
977

**977** (romartal CMLXXVII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

* Den opphavlege Imam Ali-moskéen blei bygd i Najaf av den persiske herskaren Fannakhosraw Azod ad Dowleh over grava til Ali.
* Sebük Tigin grunnla ghaznaviddynastiet i dagens Afghanistan.

## Fødde
*Adelheid I av Quedlinburg, regjerande fyrsteleg abbedisse av Quedlinburg og Gandersheim
* Fujiwara no Teishi, japansk keisarinne

## Døde
* Hunain ibn Ishaq, egyptisk medisinar
* Dubrawka av Bøhmen
960

**960** (romartal CMLX) var eit skotår som byrja på ein sundag etter den julianske kalenderen.

## Hendingar
*Song-dynastiet byrja si regjeringstid over Kina.
*Hertug Rikard I av Normandie gifta seg med Emma av Paris.

## Fødde
*Konstantin VIII av Austromarriket
*Svein Tjugeskjegg, dansk konge (omtrentleg år)

## Døde
*15. juni: Edburga av Winchester, angelsaksisk prinsesse og helgen
Koriander

**Koriander** (*Coriandrum satívum*) er ei urt i skjermplantefamilien. Både blad og frø kan brukast som matvarer, frøa tørka som krydder, blada gjerne friske. I europeisk mat er frøa mest brukt, medan både frø og blad er mykje nytta i asiatisk mat. 

## Bakgrunnsstoff
* Koriander
963

**963** (romartal CMLXIII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*Hærføraren Nikeforos Fokas blei utropt til austromersk keisar av styrkane sine i Caesarea. Han marsjerte mot Konstantinopel og overvann rivalen sin, øvsteminister Josef Bringas. Nikeforos blei krona 16. august og gifta seg med keisarinne Theophano, enkja etter den avlidne keisaren Romanos II, i september.

*6. desember: Pave Leo VIII byrja pavetida si, i opposisjon mot pave Johannes XII.

## Fødde
*

## Døde
*15. mars: Romanos II av Austromarriket
*3. april: Hertug Vilhelm III av Aquitaine
*18. april: Stefan Lekapenos, medkeisar av Austromarriket 924–945
964

**964** (romartal CMLXIV)

## Hendingar

### Utlandet
* Nikephoros II byrja eit hærtog for å ta tilbake Kilikia i Anatolia.
* Pave Benedikt V blei utnemnd til pave i mai, men avsett i juni.
* Al-Sufi gav ut si *Bok om [[fiksstjerne]]r*

### Noreg
*

## Fødde
* Al Hassan, arabisk vitskapsmann

## Døde
* 14. mai: Pave Johannes XII
* Nyaung-U Sawrahan, konge av Burma
Fagorganisasjon

Ein **fagorganisasjon** er ei samanslutning av lønsarbeidarar som kollektivt arbeider for interessene til medlemmene, i utgangspunktet når det gjeld løn og arbeidstilhøve, men i neste omgang også samfunnstilhøve. 

Fagorganisasjonar hindrar at arbeidskjøparar kan utnytte marknadsmekanismen på arbeidsmarknaden til utpressing av den enkelte arbeidaren. Ved å stå saman vil arbeidarane kollektivt kunne oppheve «lova» om tilbod og etterspurnad og hindre at arbeidarar må underby kvarandre for å få jobb, særleg i tider med arbeidsløyse. Det same gjeld i nokon monn i større område og heile land. Di meir organisert arbeidarklassen i eit land er, di meir vil han kunne oppheve konkurransen og marknaden når det gjeld vara arbeidskraft, og dette viktige området blir ein del av forhandlingsøkonomien, ikkje marknadsøkonomien. Sterke fagorganisasjonar er såleis ein viktig del av den demokratiske blandingsøkonomien i land som dei nordiske.

Ein fagorganisasjon på bedriftsnivå blir i Noreg kalla ein *klubb*, på lokalsamfunnsnivå ei *fagforeining*, på bransjenivå eit *fagforbund* og den største landssamanslutninga av fagforbund her i landet heiter Landsorganisasjonen (LO).

Det er eit klart historisk samband mellom framveksten av fagorganisasjonar og framveksten av sosialistiske parti, som ulike delar av ei og same arbeidarrørsla.
Brugde

**Brugde** (*Cetorhinus maximus*) er ein haiart som kan verta over 13 meter lang og vege opp til 19 tonn. Brugde er med det den nest største fisken i verda, etter kvalhaien.Fisken lever i Nord-Atlanteren og Stillehavet. Om sommaren finst han langs norskekysten, nord til Norskehavet. 

## Føde

Brugda sym gjennom vatnet og filtrerer maten i seg på ein passiv mate. Maten er dyreplankton og virvellause dyr, spesielt små krepsdyr. Brugdene finn maten i eller nær overflata der dei sym med vidopne munnar og gjellehåra oppreiste. 

## Fangst
Brugder vart fanga med harpun i Noreg frå 1750 til 1820, men fangst er no ulovleg. Fangst av brugder er attraktivt på grunn av den store, næringsrike levra. Levra kan utgjera 25 % av vekta til ei brugda. På grunn av den låge formeiringsfrekvensen skal det lite fangst til for å truga bestanden. På verdsbasis er brugda i dag truga grunna overfiske.

## Kjelder

* CAPLEX
* fiskeri.no
* HAVFORSKNINGSINSTITUTTET
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Basking shark|Basking shark]]» frå ,  den 8. mai 2012.*
Rugde

**Rugde** (*Scolopax rusticola*) er ein fugl i snipefamilien. Rugde vert brukt som mat og det vert drive jakt på fuglen.

## Global utbreiing
Rugda hekkar i Europa frå nordlege delar av Spania og nordover til nordlege delar av Skandinavia og austover i Russland i eit smalnande belte til Japan. Sør for dette beltet finst bestandar i Kina og nordlege delar av India. I Europa er Finland det viktigaste hekkeområdet for rugde vest for Russland.

## Norsk utbreiing
Rugda held til i skogområder nord til polarsirkelen. Lenger nord finst fuglen meir spreidd. Ungfugl kan ein treffe på i høgfjellet og elles mest i fuktig skogsterreng. Ein finn den ofte i typisk jerpeterreng.

## Kjenneteikn
Rugda har ein varmbrun farge med svarte tverrstriper i nakken. Kjønna er like og dei er korte og butte i fasongen. Vekta er 250-400 gram og lenga er 40&nbsp;cm. Den eldste som er ringmerka vart 8 år og 5 mnd.

## Levesett og føde
Rugde finn mat i jorda, hovudsakleg meitemark men også insekt, larvar, blautdyr og frø.

## Hekking
Rugdehoa får 4 egg, som ho ruger ut i løpet av 21–24 dagar. Det er også hoa som passar på kyllingane. Rugda har ofte 2 kull om året.

## Trekktilhøve
Rugda flyg ut av Noreg i oktober-desember. Vinterkvartera for dei norske rugdene ligg på dei britiske øyane og i Frankrike. På hausttrekket kan rugdene stoppe opp på Vestlandet medan dei ventar på å krysse Nordsjøen. I slike periodar kan rugda vere særleg talrik i dette området. Kor langt sør rugda flyg om vinteren kjem an på vêret og temperaturen. I milde vintrar kan enkeltindivid overvintre nord til polarsirkelen. Rugda kjem attende til hekkeplassane i Sør-Noreg i mars-april, medan fuglar som hekkar lengre nord i landet ikkje kjem før i mai.

## Kjelder
* Norsk Fugleatlas, 1994.
## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
Lykopen

**Lykopen** (av nylatin *[[lycopersicum]]*, «tomat») er eit karatenoid og ein antioksidant som gjev raudfargen i tomat og vassmelon. Stoffet blir òg brukt som matfarge.

Lykopen er ikkje vassløyseleg, men er i staden sterkt bunde ti grønsakfiber. Behandling av maten, til dømes gjennom å koka og knusa tomater, eller gjennom å servera han saman med olje, som i pizza, gjer det lettare for kroppen å ta opp stoffet.

## Bakgrunnsstoff
And the Ass saw the Angel

***And the Ass saw the Angel*** er ei bok skriven av Nick Cave. Ho kom ut første gongen i 1989. Boka har seinare vorte omsett til eit utal språk, mellom anna norsk; første gongen i 1994 og seinare nytt opplag i «AlfaOmega-serien» på Aschehoug i 2002. På bokmål heiter boka ***Eselet så Herrens engel***.

*Eselet så Herrens engel* tek for seg ekstremt religiøs pietisme i eit oppdikta sørstatssamfunn (Sørstatane i USA). I boka let Cave hovudpersonen Euchrid Eucrow vere forteljaren, som er ein gut i tenåra og den einaste attlevande av ein innavla og særs valdeleg familie. Gjennom heile boka les ein kva den ustabile guten tenkjer om det han sjølv gjer og det som hender rundt han.

Tittelen kjem frå kapittel 22, vers 23, i 4. Mosebok i Bibelen, der Balaam ikkje ser herrens engel, medan eselet ser han.
Kultur i 1989

**Kultur i 1989** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1989.

## Årets hendingar
* 14. februar: Ayatolla Khomeini utferda dødsdom, i ein fatwa, over forfattaren av *[[Sataniske vers]]*, Salman Rushdie. Ti dagar seinare lova han ut 3 millionar amerikanske dollar til den som drap Salman Rushdie. 

## Fødde

## Døde
* 18. januar: Bruce Chatwin, britisk forfattar.
* 19. april: Daphne du Maurier, britisk forfattar.
* 25. august: Hans Børli, norsk lyrikar.
* 4. september: Georges Simenon, fransk kriminalforfattar, forfattaren bak *[[Maigret]]*.
* 16. oktober: Walter Farley, amerikansk forfattar.
* 22. desember: Samuel Beckett, irsk-fransk forfattar.

## Årets litteraturprisar
* Nobelprisen i litteratur: Camilo José Cela
* Nordisk Råds litteraturpris: Dag Solstad for *Roman 1987*
* Kritikarprisen: Roy Jacobsen for novellesamlinga *Det kan komme noen*
* Bokhandlarprisen: Gunnar Staalesen for *Falne engler*
* Rivertonprisen: Idar Lind for *13 takters blues* 
* Nynorsk litteraturpris: Helge Torvund for *Den monotone triumf*
* Booker-prisen: Kazuo Ishiguro for *The Remains of the Day*
* Nebula-prisen: Elizabeth Ann Scarborough for *The Healer's War*

## Årets bøker
### A - G
* *A Prayer For Owen Meany* av John Irving
* *And the Ass saw the Angel* av Nick Cave
* *Chaplins hemmelighet* av Tove Nilsen
* *Den gudommelige tragedie* av Bergljot Hobæk Haff
* *Dinas bok* av Herbjørg Wassmo
* *Ekkoland* av Per Petterson

### H - N
* Arvid Hanssen: *Kjærastebåten*
* *The Joy Luck Club* av Amy Tan
* *The Legacy of Heorot* av Larry Niven
* *London Fields* av Martin Amis

### O - U
* *Pyramids* av Terry Pratchett
* *The Remains of the Day* - Kazuo Ishiguro
* *The Russia House* - John le Carré
* *The Satanic Verses* av Salman Rushdie kom ut på norsk som Sataniske vers.
* *Tanker og andre personlige bedrifter* av Torgeir Schjerven
* *The Temple of My Familiar* av Alice Walker
Heinrich Wilhelm Olbers

**Heinrich Wilhelm Matthias Olbers** () var ein tysk lege og astronom. Han vart fødd og døydde i Arbergen i Bremen. 

Olbers dreiv legepraksis i Bremen frå 1782, men brukte mesteparten av tida si til astronomi. Han bygde eitt av dei best utrusta observatoria på si tid, og utarbeidde ein ny metode for baneutrekning av himmellekamar. Han oppdaga seks kometar og to asteroidar. Den første såg han 28. mars 1802, og gav han namnet Pallas. Den andre oppdaga han den 29. mars 1807, og gav Carl Friedrich Gauss æra av å namngje denne - Vesta.

6. mars 1815 oppdaga Olbers så ein periodisk komet som har fått namn etter han. Det formelle namnet til denne er 13P/Olbers.

## Oppkallingar
*13P/Olbers er ein periodisk komet.
*Asteroiden 1002 Olbersia.
*Krateret Olbers på månen.
*Olbers, eit mørkt område på overflata av Vesta med ein diameter på 200 km.
Pretoria

**Pretoria** (også kalla **Tshwane**) er den administrative hovudstaden i Sør-Afrika, og har om lag 1,3 million innbyggjarar. Byen ligg i den nordlege delen av Gautengprovinsen, om lag 50 km nord for Johannesburg. Hovudspråka i området er afrikaans, tswana, engelsk og ndebele.

## Geografi
Byen ligg på ei trelaus slette i overgangsområdet mellom høglandet og bushlandet. Sletta ligg i ein frodig dal med rikt fugleliv, 1&nbsp;360 moh., omkransa av Magalies- og Witwatersrandberga.
Elva Aapies renn gjennom.

Pretoria er regelmessig laga til med breie vegar, opne plassar og mange små hus med hagar rundt. Dei offisielle regjeringsbygga ligg i bydelen Bryntirion.

## Namn på byen
*Pretoria* fekk namnet sitt etter Andries Pretorius, ein boerhelt frå før Sør-Afrika blei kolonisert av britane. Etter at dei farga sørafrikanarane fekk demokratiske rettar i landet, har dei ønska å endra ulike mistilhøve, slik som at mange viktige byar har namn frå afrikaans eller engelsk, medan tradisjoneller namn frå innfødde språk er blitt borte. Det er gjort mange framlegg om namneendringar ulike stader i landet, og i Pretoria ville ein endra namnet til Tshwane, som tyder «me er like».

Tshwane var namnet på sonen til zuluhovdingen Mushi, som slo seg ned i området som skulle bli Pretoria tidleg på 1700-talet, rundt hundre år før dei første boarane kom dit. Mushi kalla opp elva som no renn gjennom byen etter sonen sin. Seinare fekk elva afrikaans-namnet Apies. 

I nyare tid blei namnet Tshwane teke i bruk om det urbane området rundt Pretoria. I mars 2005 vedtok så bystyret at også sjølve hovudstaden skulle bera dette namnet. Endringa blei tilråda av den sørafrikanske kommitéen for geografiske namn i mai same året. Eit år etter uttalte kulturministeren Pallo Jordan at ei slik endring måtte tenkast nøye gjennom, og la henne foreløpig på is.

Det har vore motstand frå fleire kantar mot det føreslåtte nye namnet. Afrikaans-talarar har demonstrert for Pretoria-namnet, som dei hevder er ein viktig del av kulturen deira. Svarte leiarar har kritisert valet av Tshwane som einsidig zulu, og har mellom anna føreslått KwaMyamana, som er det tradisjonelle ndebele-namnet for området. Andre er derimot svært begeistra for namnet. 

Pretoria har òg tilnamnet *jakarandabyen* etter dei mange jakarandatrea som veks langs gatene.
Dyveke Sigbritsdatter

**Dyveke Sigbrittsdatter** (ca. 1490–1517), også kalla **Dyveke Willoms** og **Dyveke Villessoon**, var frilla til kong Christian II av Danmark-Noreg.

Dyveke var dotter av Sigbrit Willoms frå Amsterdam, «*mor Sigbrit*», og var kjent for å vera svært vakker. Ho skal ha treft Christian, som då var hertug og kronprins, på eit ball i Bergen i 1507, og blitt frilla hans same kvelden. Kronprinsen bygde eit hus til henne og mora i Oslo. Då han blei konge, flytta ho og mora med til København. 

I 1515 gifta Christian II seg med trettenåringen Isabella av Habsburg av politiske grunnar, men han føretrekte framleis Dyveke. Då elskarinna døydde på mystisk vis i 1517, meinte kongen at Torben Oxe, høvedsmannen på Københavns slott, hadde forgifta henne. Fleire bevis på at Oxe var mordaren gjorde at han blei dømd til døden og halshogd.

Dyveke har sidan inspirert forfattarar til å skriva dikt og skodespel om henne, og har gjeve namn til «Dyvekes vei» i Oslo og «Dyvekes Vinstue» i Bergen.

## Bakgrunnsstoff
* Diktet ''Dyveke''  av Sophus Claussen
Sigbrit Willoms

**Sigbrit Willums** (også skrive **Willoms** eller **Villessoon**) var ei kvinne frå Amsterdam som hadde busett seg i Bergen på 1400-talet. Ho dreiv eit gjestgiveri selde øl og vin på torget i Bergen, men var òg mor til Dyveke, som skulle bli frilla til kong Christian II. Det blei sagt at *mor Sigbrit* hadde ein finger med i spelet når det gjaldt å kopla saman dei to; i alle fall sette ho seg ikkje imot samlivet, men blei med då prins Christian tok med seg Dyveke til Oslo.

Då Christian blei konge og flytta til København, blei både Sigbrit og Dyveke med dit. Sigbrit Willums blei etter kvart rådgjevar for kongen. I 1517 fekk ho ansvaret for toll-, finans og myntvesenet i Danmark. Ho fekk dermed stor økonomisk makt, og sørgde for interessene til middelklassen, noko adelen sette liten pris på.

Dyveke døydde i 1517, men Sigbrit mista ikkje den sterke stillinga si. I staden blei ho ein morsfigur for den ektevidde dronninga til Christian II, Isabella eller Elisabeth av Burgund.

Då den hardhendte kongen blei driven frå landet måtte Sigbrit også flykta. Ho skal ha blitt boren i ei kiste slik at folk ikkje skulle få auge på og mishandla henne. Sigbrit Willums drog tilbake til nederlanda, og budde i mai 1531 i Gent. Sidan har det vore hevda at ho blei brend som heks.
Dyveke

**Dyveke** er avleia av det nederlandske namnet **Duifje** som tyder «vesle due». I norsk og dansk historie er det best kjend som namnet til kong Christian II av Danmark-Noreg si frille, Dyveke Sigbritsdatter. Namnet er noko brukt i Noreg og Danmark; det er 100 norske kvinner som har Dyveke som førenamn (SSB, 2005)

## Kjende namneberarar

* Dyveke Sigbritsdatter, frilla til Kong Christian II.
* Dyveke Simonsen Henschien, tidlegare værdame på TV 2.

## Bakgrunnsstoff
Jalal Talabani

**Jalal Talabani** () var ein kurdisk irakar med lang fartstid innan politikken, og leiar for Kurdistans patriotiske union (PUK). Han var irakisk president frå 2005 til 2014.

## Liv og virke
Talabani, som gjerne blei kalla *Mam* (onkel) *Jalal*, var utdanna advokat ved universitetet i Bagdad. Han byrja den politiske karrieren sin som student, då han grunnla den kurdiske studentunionen, ei ungdomsfylking til det kurdiske demokratiske partiet (KDP).

Han steig raskt i gradene i morpartiet, men usemje med partileiaren Mustafa Barzani førte til at han blei med i ei utbrytargruppe, *KDP-Political Bureau*. Gruppa var leia av Ibrahim Ahmad som seinare skulle bli svigerfar til Talabani. I 1966 tok gruppa regjeringa si side og førte ein militær kamp mot KDP.

I 1975 danna Talabani og andre Kurdistans patriotiske union (PUK), eit sosialistisk parti som prøvde å heva seg over stammetilhøyrsle og kjempa mot regjeringa. Partiet tok snart opp våpen mot regjeringa. I 1988 blei dei sterkt ramma av dei kjemiske våpna som blei brukte mot kurdarane. Talabani måtte flykta frå Nord-Irak til Iran.

6. april 2005 blei han vald til den sjette presidenten av Irak, den fyrste ikkje-arabaren.
Han blei teken i eid dagen etter.

22. april 2006 byrja han den andre perioden sin som president, den fyrste som var vald under den nye grunnlova til landet.

18. desember 2012 fekk Talabani slag, og sendt til intensivbehandling i Bagdad. 20. desember hadde tilstanden hans betra seg nok til at Talabani kunne reisa til Tyskland for vidare behandling. 19. juli 2014 vendte Jalal Talabani tilbake til Irak etter over 18 månader med behandling. Fråveret hans førte til ei leiarkrise i PUK. Støttespelaren hans Fuad Masum blei likevel vald til ny president 24. juli 2014.

Jalal Talabani døydde 3. oktober 2017 i Berlin, 83 år gammal, av hjerneblødning som følgje av slaget i 2012.  Han døydde nokre dagar etter ei folkeavrøysting som støtta sjølvstende for Irakisk Kurdistan. Masoud Barzani, presidenten for dei kurdiske regionale styresmaktene og ein mangeårig rival av Talabani, kunngjorde sju sørgedagar i Irakisk Kurdistan til minne om Talabani. Den irakiske statsminister Haider al-Abadi kunngjorde også tre sørgedagar i heile landet. Statsgravferda hans blei halden 6. oktober 2017.

## Privatliv
Talabani var gift med Hero Ibrahim Ahmed, dotter av PUK-grunnleggjaren Ibrahim Ahmed. Dei hadde to søner, Bafel og Qubad. Qubad blei visestatsminister for den kurdiske regionale styresmakta i Erbil i 2014. Han blei seinare leiar for PUK i lag med Lahur Talabany, ein nevø av Jalal Talabani.

## Kjelder
Landssvik

**Landssvik** er å svika landet sitt på ein eller annan måte, som ved å samarbeida med ein fiende i krigstid, eller driva spionasje. Landssvik blir sett på som eit særs alvorleg brotsverk, og har ofte hatt dødsstraff, gjerne ei særs pinefull ei.

I Noreg er nemninga mest brukt i samband med den andre verdskrigen, i Noreg frå 1940 til 1945. Ein kunne verta kalla landssvikar om ein på noko vis samarbeidde med dei tyske okkupantane eller med partiet Nasjonal Samling. Om ein tente pengar på samarbeidet kunne det kallast økonomisk landssvik. Det norske landssvikoppgjeret har vorte kritisert i ettertid.

Ein som samarbeidde med nasjonalsosialistane (nazistane) kunne verta kalla ein quisling, etter Vidkun Quisling. Dette uttrykket breidde seg over heile Vesten etter den andre verdskrigen som nemning på landssvikarar. 

Nemninga *landssvik* har òg vorte mykje nytta i løpet av Den kalde krigen. Den mest kjende rettssaka om landssvik i Noreg under Den kalde krigen er Treholt-saka.

## Sjå òg
* Landssviklova av 1945
* Det norske landssvikoppgjeret
* Noreg under andre verdskrigen
* Mytteri
* Svindel
* Kontraspionasje

## Bakgrunnsstoff
* Riksarkivet om innsyn  i landssviksaker
Sikkim

**Sikkim** er ein indisk stat i Himalaya. Det er den minst folkerike staten i India og den nest minste i flatemål. Sikkim var ein uavhengig stat styrt av Chogyal-monarkiet fram til 1975, da ei folkeavstemning gav fleirtal for å innlemme Sikkim i India som den 22. staten. Sikkim, som er ein rein innlandsstat, grensar til Nepal i vest, Tibet i nord og aust og Bhutan i søraust. I sør ligg den indiske staten Vest-Bengal. Det offisielle språket i Sikkim er nepali og dei mest utbreidde religionane er hinduisme og vajrayana-buddhisme. Gangtok er hovudstaden og den største byen.

Sikkim ligg ved foten av Himalaya-fjella, og den vesle staten har derfor mykje variasjon i landskapsformer og klimasonar – frå tropeklima i sør til tundra i nord. Verdas tredje høgste fjell, Kantjendjunga, ligg i Sikkim nær grensa til Nepal. På grunn av ryet for urørt fjellnatur og politisk stabilitet er Sikkim ein av dei mest vitja statane i India.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
1129

**1129** (romartal MCXXIX) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 13. januar: Det katolske konsilet i Troyes gav støtte Tempelriddarordenen.
* Eks-keisar Toba av Japan blei ny «gøymd keisar» for Sutuku av Japan då den avgåtte keisaren Shirakawa, døydde.

## Fødde
* Henrik Løve, tysk hertug
* Knut Magnusson, kong Knut V av Danmark

## Døde
* 24. juli: Keisar Shirakawa av Japan
* Prins Álmos, hertug av Kroatia
* Prins Toros I av Armenia (eller 1130)

## Bakgrunnsstoff
1128

**1128** (romartal MCXXVIII) var eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Absalon av Lund

## Døde
*Margareta av Navarra, dronning av Sicilia
1130

**1130** (romartal MCXXX)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* Kong Sigurd Jorsalfare av Noreg.
1138

**1138** (romartal MCXXXVIII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

* 7. mars: Konrad III av Det tysk-romerske riket blei vald til konge.
*11. oktober: Eit jordskjelv i Aleppo førte til store dødstal og mange øydeleggingar.
*5. november: To år gamle Lý Anh Tông blei krona til keisar av Đại Việt (dagen Vietnam).
## Fødde
*28. oktober: Kasimir II av Polen
* Tancred I av Sicilia

## Døde
*25. januari: Motpave Anacletus II
*5. mai: Arwa al-Sulayhi, regjerande dronning i Jemen
*28. oktober: Kong Boleslav III av Polen
1133

**1133** (romartal MCXXXIII)

## Hendingar

### Utlandet
* Det første klosteret på Island, Tingøyrar kloster, vart grunnlagt.

### Noreg
*

## Fødde
* Henrik II av England
* Torlak Torhallsson, islandsk biskop og helgen

## Døde
* Sæmund Frode, islandsk prest og historikar
1150

**1150** (romartal MCL) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*10. november: Grunnlegginga av Dryburgh Abbey i Skottland.

## Fødde
*8. oktober: Narapatisithu, konge av det burmesiske Pagan-dynastiet

## Døde
*8. april: Gertrud av Babenberg, hertuginne av Böhmen
*9. januar: Keisar Xizong av Jin
1152

**1152** (romartal MCLII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Trondheim Katedralskole, den eldste skulen i Noreg, blei stifta.
* Nidaros erkebispesete vart grunnlagt.

## Fødde
*

## Døde
*