open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Askja

**Askja** er ein stratovulkan på Island. Han ligg på Det islandske høglandet og namnet referer til ei rekkje kalderaer rundt fjellkjeda Dyngjufjöll. Fjellet har ei høgd på 1&nbsp;516 moh. 

Området er berre tilgjengeleg eit par månadar i året. Det ligg i regnskuggen nordaust for isbreen Vatnajökull og får berre om lag 450 mm nedbør i året. Området vart nytta til å trene astronautar under Apollo-programmet for forhold på Månen. 

Askja var så godt som ukjend fram til eit kraftig utbrot som starta 29. mars 1875. Særleg i dei austlege fjordane på Island var oskefallet så kraftig at det forgifta landet og tok livet av buskapen. Utbrotet førte til auke emigrasjon frå Island. Det siste utbrotet til Askja kom i 1961. 

Den ytre kalderaen til Askja er frå eit førhistorisk utbrot og er om lag 45 km², og det er spor av seinare hendingar som har danna nyare kalderaer innanfor det største. Botn av hovudkrateret ligg om lag 1&nbsp;100 meter over havet. 

**[[Öskjuvatn]]** er ein stor innsjø som fyller mykje av den mindre kalderaen som vart skapt etter utbrotet i 1875. Overflata ligg 50 meter lågare enn botn til hovudkrateret og dekkjer eit areal på 12 km². Då innsjøen vart danna var han varm, men er i dag stort sett fryst til det meste av året. Öskjuvatn er den djupaste innsjøen på Island med eit djup på 220 m. 

Viti er eit mindre eksplosjonskrater på nordaustsida av Öskjuvatn og har ein diameter på om lag 100 meter. Han inneheld ein geotermisk innsjø med mineralrikt, svovelhaldig ugjennomsiktig blått vatn med fin temperatur for ein symjetur. Víti vart danna under utbrotet i 1875. 

I 1907 forsvann dei tyske forskarane Walter von Knebel og Max Rudloff då dei vitja Askja for å studere kalderaen. Medan dei utforska Öskjuvatn i ein liten båt forsvann dei utan spor. Ein ekspedisjon for å finne dei gav ingen resultat. 

I fjella Dyngjufjöll rundt Askja ligg det imponerande *Drekagil*, drakane sitt gjel. Ikkje langt frå Askja ligg to andre vulkansystem, Herðubreið og Kverkfjöll.

Askja er ein populær turistdestinasjon. Det ligg to fjellhytter og ein campingplass ved Dreki og Drekagil, som ligg om lag 100 km langs ein grusveg bort frå hringvegur, den islandske ringvegen. Ein kan klatre 8 km opp frå Dreki til Askjakalderaen. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Askja|Askja]]» frå ,  den 3. oktober 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Nordvulk geovitskaplege institutt 
* Bilete og skildring av Askja 
* Panoramabilete frå Island, inkludert Askja
* Bilete av Vítikrateret
Havål

**Havål** er ein stor ålefisk i havålfamilien. Han lever utelukkande i saltvatn, og finst frå Island og Trøndelagskysten til Senegal. Det er etter måten lite havål i norske farvatn.

## Kjenneteikn
Havålen vert ofte forveksla med store ålar, men er vanlegvis mykje større og har overbitt. Det er funne hoer som er nesten 3 meter lange, hannen vert vanlegvis ikkje meir enn 1 m. Mange hevdar at havålen er opphav til mytar om sjøormar og liknande.

Havålen er mørkegrå på ryggen, stundom med eit skjær av brunt, med gråkvit underside. Han manglar bukfinnar og reist (skjel) og har særs små gjelleopningar. Augo er store og ovale, medan vanleg ål har små og heilt runde augo.

## Levevis
Havål er vanlegast på steinbotn, men finst òg på sand. Dei lever stort sett på relativt grunt vatn (0-500 m), men det er funne eksemplar ned til 4000 m. Yngre individ lever grunnare enn vaksne.

Havålane jaktar om natta, hovudsakleg på fisk. Dei et òg noko blekksprut, krabbar, reker og muslingar. 

Som mange andre ålefisk gyt havålen berre ein gong i livet. Alle havålar gjer dette på same stad: ved særs store djup vest i Middelhavet eller mellom Gibraltar og Asorane. Ei ho kan gyta opptil 8 millionar egg. Stort meir veit ein ikkje om korleis havålen formeirar seg.

## Kjelder

* Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* FishBase
Havålfamilien

**Havålfamilien** er ein stor familie reint saltvasslevande ålefisk som hovudsakleg er utbreidd i Stillehavet. Nokre artar lever òg i Atlanterhavet og Indiahavet. Dei fleste artane er tropiske, men somme lever òg i tempererte strok. I Noreg førekjem èin art; havål.

Havålfamilien omfattar rundt 150 artar, fordelt på 32 slekter.

## Kjenneteikn
Alle havålartane manglar skjel, er utstyrte med kraftige kjevar og har tverrtappar på oversida av ryggvirvlane sine. Som regel har dei brystfinnar.

Dei fleste havålar er nattaktive rovfisk som lever av fisk og krepsdyr. Dei finst helst på djupt vatn, bortsett frå dei få tempererte artane. Artane i underfamilien Heterocongrinae, lever i koloniar i sandbotn, og kjem opp for å ete plankton om natta.

## Bakgrunnsstoff
*
Vulkaneksplosivitetsindeks

**Vulkaneksplosivitetsindeks** (VEI) er eit relativt mål på eksplosiviteten til eit vulkanutbrot.

Volumet av utkasta masse, skyhøgda til utbrotet og kvalitative observasjonar (med uttrykk frå «mild» til «megakolossal») vert nytta for å avgjere indeksen. Skalaen har ein open ende, og dei største vulkanane i historia er gjevne storleik 8. Ein verdi på 0 er gjeven til ikkje-eksplosive utbrot (mindre enn 104 kubikkmeter med tefra vert kasta ut) og ein verdi på 8 representerer eit megakolossalt utbrot som kan kaste ut 1012 kubikkmeter tefra og ha ei oskesøyle med ei høgd på over 25&nbsp;km. Kvart intervall på skalaen er ei tidobling utkasta masse av den førre.

Merk at oske, vulkanske bomber og ignimbritt alle vert handsama likt. Ein svakheit med VEI er at han ikkje tar med eksplosjonskrafta i utbrotet, men dette er igjen nesten umogeleg å påvise med førhistoriske utbrot eller utbrot som ikkje vert observert.

## Klassifisering
Forskarar måler kor kraftige vulkanutbrota er ved å nytte VEI, vulkaneksplosivitetsindeksen. Han gjev eit mål på kor mykje masse vulkanen spyr ut, kor høgt utbrotet går og kor lenge det varer. Skalaen går frå 0 til 8 og ein vulkan med VEI på 1 er 10 gongar kraftigare enn ein vulkan med VEI på 0. 

** Talet på utbrot dei siste ti tusen åra er basert på tal frå 1994 frå Global Volcanism Program til [[Smithsonian Institution]]*

Merk at det er ein diskontinuitet i definisjonen til VEI mellom indeks 1 og 2. Den nedre grensa til utkasta volum hoppar med ein faktor på 100 frå 10&nbsp;000 til 1&nbsp;000&nbsp;000 m³ medan faktoren er 10 mellom alle høgare indeksar.

## Liste over utbrot

Merk at det ikkje har fore eit VEI-8-utbrot dei siste ti tusen åra. Oruanuiutbrotet ved Taupo er truleg det nyaste, for 26&nbsp;500 år sidan. Det finst ein teori som går ut på at Det minoiske utbrotet til Santorini kan ha vore dobbelt så kraftig som ein først har trudd. Dette er i så fall kraftigare enn Tambora sitt utbrot i 1815.

## Sjå òg
* Supervulkan

## Fotnotar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Volcanic Explosivity Index|Volcanic Explosivity Index]]» frå ,  den 3. oktober 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Korleis måle storleiken på eit vulkanutbrot , frå *[[The Guardian]]*
* Storleiken og hyppigheita til dei største vulkanutbrota på jorda frå *[[Bulletin of Volcanology]]*
* Liste over store utbrot dei siste ti tusen åra.
Manukau Harbour

**Manukau Harbour** er den nest største naturlege hamna på New Zealand og i flatevidde den sjette største i verda. Ho ligg sørvest for eidet der Auckland ligg, og er ein arm av Tasmanhavet.

## Geografi

Innløpet til hamna ligg mellom *Burnett Head* og *Ohaka Head* i nord, ved den sørlege grensa til Waitakere Ranges og South Head i sør, i enden av den lange Halvøya Awhitu Peninsula som ligg nesten inntil munningen til elva Waikato River. Munningen er berre 1800 m vid, men etter ein ni km lang kanal vidar hamna seg ut til eit grovt sett kvadratisk basseng som er 20 km vidt. Vassoverflata i hamna har ei yte på 394 km<sup>2</sup>. Tidevatnet gir ein variasjon på djupna i hamna på opp til 4 meter.

På grunn av den store hamna og det tronge innløpet mellom Manukau Heads, er tidevass-straumen rask og kraftig, og ein grunne ute i munningen gjer inn- og utsegling i hamna risikabel. Det mest tragiske skipsforliset på New Zealand fann stad på denne grunnen i 1863 då *«HMS Orpheus»* gjekk på grunn i godvêr, og 189 liv gjekk tapt. På grunn av dette tilhøvet, og fordi hamna er heller grunn, er ho ikkje ei viktig hamn i Auckland, og tilhøva ved Onehunga er ikkje særleg gode samanlikna med dei som finst i Waitematahamna nordaust for Aucklandseidet.

Hamna har tre hovudarmar: *Mangere inlet* i nordaust ligg nær det sentrale byområdet i Auckland, og dei indre forstadane Onehunga og Te Papapa ligg på den nordre breidda til denne armen. Sør for armen ligg dei tettbygde områda Otahuhu og Mangere. Mangere Bridge går over denne armen. 

*Papakura Channel* ligg i søraust og strekkjer seg inn i det urbane området Papakura. 

Eit tredje innløp med namnet Waiukuelva ligg i sørvest, og dette når sør til byen Waiuku. Flyplassen Auckland International Airport ligg nær den austlege breidda til hamna.

## Rekreasjon

Hamna er ein populær stad for fiske, sjølv om det kan vera vanskeleg å setja båt på vatnet ettersom det finst få kaianlegg som kan brukast ved all vass-stand. Mange brukar derfor lokale strender til dette. Cornwallis, som ligg ved sida av halvøya Puponga Peninsula, var den første staden som var tiltenkt sete for den framtidige byen Auckland. På grunn av uærlege sal av landområde og mykje ulendt terreng vart busetnaden oppgitt i 1840-åra. Frå dei omkringliggjande, buskkledde åsane vart det fjerna store mengder kauritre for oppsaging og materialane vart utskipa frå ei kai ved Paratutai til anten den andre sida av Manukau Harbour ved Onehunga, til bruk ved oppbygginga av den nye byen Auckland, eller langs kysten til andre busetnader på New Zealand. Dei siste sagbruka vart nedlagde tidleg i 1920-åra.

## Sjå òg
*Manukau Heads

## Bakgrunnsstoff
*Te Ara Encyclopedia of New Zealand — Om Manukau Harbour
Sneppål

**Sneppål** er ein lang og tynn ålefisk som lever pelagisk i Atlanterhavet. Namnet sitt har han fått frå kjevane, som i følgje han som først beskreiv han liknar nebbet hjå snipefuglane. Han er det einaste medlemen i sneppålfamilien som er påvist i Noreg, men er ikkje vanleg i våre farvatn.

## Kjenneteikn
Sneppålen veg sjeldan meir enn nokre få gram, men kan likevel bli opptil halvannan meter lang. Dette kjem av at han er frykteleg tynn og langstrakt.

Halen til sneppålen er piskeforma og manglar ein tydeleg halefinne. Både rygg- og gattfinnane er lange med mange finnestrålar, elles har han ikkje mykje til finnar bortsett frå eit sett tynne brystfinnar midt på sida av kroppen. Kjevane er særs lange og tynne, og kan likna fuglenebb eller pinsettar. Overkjeven er lenger enn underkjeven. Begge er fylt med eit stort tal små børsteliknande tenner som vender bakover mot munnen. Berre den inste delen av kjevane kan lukkast heilt.

Sneppålen er mørkt brun eller grå på farge, og som regel mørkare på undersida. Gattfinnen og spissane på dei korte brystfinnane er nesten svarte.

## Levesett
Sneppålen lever pelagisk på djupner frå 200 til 2000 m, vanlegvis frå 400 til 1000. Her heng han loddrett i vatnet med hovudet ned, og feiar nebbet gjennom vatnet. Kosthaldet består for det meste av reker han fangar etter antennene.

Gytinga skjer i dei frie vassmassane. Sneppålen har ytre befruktning, og egga flyt pelagisk medan dei utviklar seg til *leptokefal*-larvane, som er karakteristiske for ålefiskane. Under utviklinga til vaksen fisk vert larvane hovudsakleg tynnare. Først når dei er om lag 30 cm lange liknar dei på dei vaksne.

## Kjelder

* Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker», *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* FishBase
* Monterey Bay Aquarium
Sneppålfamilien

**Sneppålfamilien** er ein familie ålefiskar som lever pelagisk på djupt vatn i alle verdshav. Namnet sitt har han etter «nebba» til dei ulike medlemmane, som kan likna på det ein finn hjå snipefuglane. Sneppålar er særs tynne dyr med fleire ryggvirvlar enn noko anna dyr, somme eksemplar i slekta *Nemichthys* har opptil 760 av dei.

Før opererte ein med to grupper sneppål: Ei gruppe med korte kjevar utan tenner og ei med langkjeva artar. I dag veit me at eksemplara med korte kjevar er kjønnsmogne hannar, medan dei med lange kjevar er hoer eller umogne hannar.

## Artar
Sneppålfamilien omfattar ni artar fordelt på tre slekter. I norske farvatn er sneppål *Nemichthys scolopaceus* ein sjeldan gjest. 

* Slekt *[[Avocettina]]*
** *[[Avocettina acuticeps]]* (Regan, 1916).
** *[[Avocettina bowersii]]* (Garman, 1899).
** *[[Avocettina infans]]* (Günther, 1878).
** *[[Avocettina paucipora]]* Nielsen & Smith, 1978.
* Slekt *[[Labichthys]]*
** *[[Labichthys carinatus]]* Gill & Ryder, 1883.
** *[[Labichthys yanoi]]* (Mead & Rubinoff, 1966).
* Slekt *[[Nemichthys]]*
** Sneppål, *[[Nemichthys scolopaceus]]* Richardson, 1848.
** *[[Nemichthys curvirostris]]* (Strömman, 1896).
** *[[Nemichthys larseni]]* Nielsen & Smith, 1978.

## Kjelder

* Vøllestad, Leif Asbjørn: Ålefisker i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* FishBase
Piggålar

**Piggålar** (*Notacanthiformes*) er ein orden ekte beinfisk som er nærskylde ålefiskane. Dei har i likskap med desse eit *leptokefal*-larvestadium, men skil seg frå dei mellom anna har større gjelleopningar og har fått behalda både bukfinnar og skjel. Ryggfinnen er dessutan redusert til ein rad piggar utan membranar mellom.

Piggålane vert delt inn i to familiar, piggålfamilien (*Notacanthidae*) og halosaurfamilien (*Halosauridae*). Dei finst på djupt hav i alle verdshav, og lever som regel i tett tilknytnad til botnen. I norske farvatn er nordleg piggål ein sjeldan gjest.
Piggålfamilien

**Piggålfamilien** (Notacanthidae) er ein familie piggålar som lever bentisk på djupt vatn (om lag 125-3500 m) i hav over heile verda. Dei har langstrekte kroppar og runde hovud med munn på undersida. Ofte er bryst- og bukfinnane forbundne med ein membran, men det er ikkje alltid slik.

Det er registrert ti artar i familien, fordelt på tre slekter. I Noreg finst ein, nordleg piggål, sporadisk.
Nordleg piggål

**Nordleg piggål** (*Notacanthus chemnitzii*) er ein piggål-art som lever bentisk på djupner frå 125-2500 m i alle verdshav. Trass i namnet er arten utbreidd både på den nordlege og den sørlege halvkula. Arten vert stundom observert ved norskekysten, men det er ikkje ofte.

## Kjenneteikn
Den nordlege piggålen har ein lang kropp og eit rundt hovud. På ryggen sit det 10-11 frittståande piggar som er omdanna frå ei ryggfinne som elles har gått tapt. Liknande piggar finst òg fremst i gattfinna.

Nordleg piggål er grå til blåaktig, yngre eksemplarar er lysare farga enn eldre. Hoa er større enn hannen, og kan bli opptil 120 cm lang.

## Levesett
Ein veit lite om korleis den nordlege piggålen lever. Opplysningar tyder på at han et ein del nesledyr som sjøanemoner og hydroidar. Forplantninga er òg dårleg kjend, men i likskap med dei ekte ålefiskane har dei eit *leptokefal*-larvestadium. Dei heilt største leptokefalane kjem gjerne frå piggålar. Ut frå skilnaden i storleik mellom kjønna, trur ein at egga frå ei ho vert befrukta av fleire hannar.

## Kjelder
* Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i *Norges dyr - Fiskene 2* Cappelen 1992
* FishBase
North River på New Zealand

**North River** er både ei elv og ein liten busetnad ved denne elva i regionen Northland på New Zealand. Elva renn gjennom sandsteinsgrotter før ho går saman med ei anna elv, Pohuenui-elva, som i sin tur renn inn i Waipu-elva før denne munnar ut i havet ved Bream Bay nær Waipu.
Pungreker

**Pungreker** eller **rekeborn** (*Mysida*) er ein orden små krepsdyr som lever over heile verda. Dei liknar på små reker, men kan skiljast frå dei ved at dei har fjorten-seksten bein på framkroppen i staden for ti. Desse kan dog vera vanskelege å få auga på. Ein skil dei frå kril på at dei manglar gjeller (unnateke *Lophogastrida*).

Dei fleste pungreker er små (2-80 mm, i norske farvatn vanlegvis 10-20 mm) og slanke småkreps med mange veldig små todelte bein som vert brukt til å symje med. Dei har godt utvikla ryggskjold som dekker mesteparten av overkroppen, og fasettaugo på stilk. Det finst nesten 1000 beskrivne artar mysider, og dei lever på alle havdjupner. Dei fleste er altetarar som filtrerer algar, plankton og drivande detritus or vatnet.

## Kjelder

* Brusca & Brusca: *Invertebrates*, Sinauer Associates 2003
* Moen, Frank Emil & Svendsen, Erling: *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna*, Kom forlag 2003
* NeMys
Detritus

**Detritus** er ei nemning brukt innan biologien om daudt materiale frå plantar og dyr som ennå ikkje er oppløyst til organiske stoff. På land finn me detritus som nedfall på bakken og blanda med jord. I vatn finn me stordetritus (nedfalne blad o.l.) og findetritus drivande i vatnet, eller på botnen.
Baula

**Baula** (uttalt *bøyla* med trykk på fyrste staving) er eit fjell vest på Island med ein noko rar utsjånad. Det har ein raudaktig farge på grunn av ryolittbergarten han består av. Fjellet ligg ved hringvegur, den islandske ringvegen. Bifröst universitet og det vakre krateret til Grábrók ligg i nærleiken. 

Geologisk er fjellet klassifisert som ein intrusjon, eller eit batolittisk fjell, som er ein masse av stein som har vorte kasta oppover til overflata frå djupt inne i jorda. Ein har estimert at dette utbrotet skjedde for 3,5 millionar år sidan. 

Baula har ein nesten perfekt kjegle og i nærleiken ligg Litla-Baula der ein kan sjå søyler av ryolitt. Baula og Litla-Baula vert stundom skildra som det vakraste fjellparet på Island. 

Andre døme på liknande fjell på Island er Mælifell på Snæfellsnes og Hlíðarfjall nær Mývatn nord i landet. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baula|Baula]]» frå ,  den 4. oktober 2007.*
Bláhnjúkur

**Bláhnjúkur** er ein vulkan sør på Island med ei høgd på 940 meter over havet. 

Namnet tyder ‘blå topp’ på norsk og kjem av den blåsvarte fargen det har på sidene. Fargen kjem av vulkansk oske og lavastraumar. 

Fjellet ligg i Landmannalaugar, ein naturpark nær Hekla. Han ligg ved sida av vulkanen Brennisteinsalda.

Ein sti går til toppen av fjellet og der kan ein under gode forhold sjå fem isbrear. 

## Sjå òg
*Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bláhnjúkur|Bláhnjúkur]]» frå ,  den 4. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
*  Bilete, delar av fjellet i midten på høgre side.
Boge

Ein **boge** er ei avrunda form, geometrisk laga som ein del av ein sirkel. I tillegg til den matematiske **sirkelbogen** kan ordet visa til konkrete bogar, sjå under.

Ein kan skildra ein sirkelboge ved å oppgje midtpunktet og radiusen til sirkelen han er del av, og kor mange grader bogen spenner over.

## Praktisk bruk av bogar
Me finn bogeforma fleire stader i det verkelege livet:
* Boge i arkitektur
* Vårenet pil og boge
* Boge for strykeinstrument, som opphavleg var meir boga enn dei vanlegvis er no.
Brennisteinsalda

**Brennisteinsalda** er ein vulkan sør på Island. Han har ei høgd på 855 meter over havet og ligg nær Landmannalaugar og ikkje så langt frå Hekla.

Namnet tyder på norsk 'svovelbølgje', og kjem frå svovelflekkane som har gjeve farge til fjellsidene. Men fjellet har òg andre fargar: Grøn frå mose, svart og blå frå lava og oske, raud frå jern i jorda. Kanskje er fjellet det mest fargerike fjellet på Island så ein finn ofte bilete av det i bøker og kalendrar. 

Fjellet er framleis ein aktiv vulkan, noko ein kan sjå på dei varme svovelkjeldene og dampen i fjellsidene. Stien *Laugavegur* går like ved. Føre fjellet ligg det ei lavaslette av obsidian.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brennisteinsalda|Brennisteinsalda]]» frå ,  den 4. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå isafold.de
* Bilete av Brennisteinsalda
Eldgjá

**Eldgjá** (islandsk uttale *eld-gjao*) er ein vulkan og ein elvedal på Island. Eldgjá og dei nærliggande Laki-kratera er ein del av det same vulkansystemet som Katla sør i landet. *Eldgjá* tyder «eldgjel» på norsk.

Dalen ligg mellom Landmannalaugar og Kirkjubæjarklaustur, og på det djupaste er gjelet 270 meter djupt og 600 meter breitt. Han vart oppdaga av Þorvaldur Thoroddsen i 1893. Det første dokumenterte utbrotet i 934 var den største flaumbasalten i historisk tid. Det er estimert at 18&nbsp;km³ med lava strøymde ut av jorda. http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1702-03=&volpage=erupt&VErupt=Y&VSources=Y&VRep=Y&VWeekly=N 

Det ligg ein flott foss kalla Ófærufoss i dalen. Ei naturleg bru over fossen forsvann i 1993 på grunn av smeltande is. Smeltevatnet førte til stor vassføring som vaska bort brua.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eldgjá|Eldgjá]]» frå ,  den 4. oktober 2007.*
Sykkelhjelm

Ein **sykkelhjelm** er ein hjelm laga for å verne kraniet ved sykkelulykker. Hjelmen er som oftast eit ganske luftig hovudplagg av lette syntetiske material, som vil redusera hovudskader viss ein slår hovudet medan ein har på seg hjelmen. I tidsskrift om legevitskap er det debatt om det blir færre hjerneskadar om fleire brukar hjelm. Bruk av sykkelhjelm har vorte meir og meir vanleg i Noreg og andre land. Men sykkelhjelm er veldig uvanleg i andre landa der mange syklar, som Nederland, Danmark og Tyskland.

## Påbod
Å bruka sykkelhjelm når ein syklar i trafikken er ikkje påbode i Noreg, korkje for born eller vaksne. Å nekte folk å sykle om dei ikkje brukar hjelm har verte diskutert lenge i Noreg og i utlandet. 
Eit framlegg om eit slikt påbod er no (2008) til handsaming i Samferdsledepartementet. Vegdirektoratet har frårådd departementet å vedta ei slik lov, av di ein har sett i andre land at påbod om hjelm gjer at færre syklar. Helsevinsten og miljøvinsten når folk syklar er viktigare enn vinsten av hjelmpåbod.

Tilhengjarane av eit påbod om hjelm får støtte frå Verdas helseorganisjon, WHO. Motstandarar rettar skarp fagleg kritikk mot argumenta, grunn-dataa og tolkinga av dei. 

Kritikarane av hjelmpåbod peikar òg på vitskapsartiklar som konkludera med at hjelmpåbod i Australia, New Zealand og Nova Scotia ikkje har redusert hovudskadane.

## Kjelder
* På eller av med sykkelhjelmen? 
* Bicycle helmet Research Foundation
* Helmet battle Flares up in British Medical Journal
* Se: "Statens vegvesen ønsker ikke sykkelhjelmpåbud nå"   
* Informasjon frå Syklistenes Landsforening  
* WHO helmet manual : BOX 1.3: Steering clear of mandatory helmet use: the Dutch approach to cycling safely 
* WHO helmet manual

## Bakgrunnsstoff
Esja

**Esja** er eit 914 meter høgd fjell sørvest på Island, som oftast vert kalla **Esjan**. Fjellet ligg om lag 10 km nord for Reykjavík. Esja er ikkje eit enkelt fjell, men ei vulkansk fjellkjede danna av basalt og tuffstein.

## Danning
Esja vart bygd opp på slutten av kvartærtida på byrjinga av istida. I løpet av dei varme periodane strøymde lava ut og i dei kalde periodane danna ryggar av tuffstein seg under isbreen. Den vestlege delen av fjellkjeda er eldst (om lag 3,2 millionar år) og den austlege delen den yngste (om lag 1,8 millionar år). Rørsla til jordskorpeplatene som går diagonalt gjennom Island pressar sedimentlaga vestover og bort frå den aktive vulkansonen. Intrusjon, t.d. store magmakanalar frå dei gamle sentrale vulkanane ved *Kjalarnes* og *Stardal* vart ein del av sedimentlaga. Som eit resultat vart det danna store lavafelt, eit over det andre, som isbreen under istida slipte ned. Berre dei høge toppane på fjellkjeder som Esja eller Akrafjall vart verande att.

## Fysiske trekk
Den austlegaste toppen av fjellkjeda, kalla *Móskarðshnúkar*, har ein uvanleg lys farge. Ein islandsk forfattar på 1800-talet skal ha håpa på å få sjå sola der etter ein lang regnvêrsperiode, men då han kom nærmare såg han det berre var fjelltoppen med fargen sin. I røynda er det rhyolittstein, som ein ofte finn i den islandske naturen nær gamle (men òg aktive) vulkanar. 

*Esja* er òg eit førenamn på Island. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelde
Hekla

**Hekla** er ein stratovulkan sør på på Island med ei høgd på 1&nbsp;488 meter over havet. Hekla er den mest aktive vulkanen på Island og det har vore over 20 utbrot ved og rundt vulkanen i kjend tid. Gjennom mellomalderen kalla islendingane vulkanen for «Porten til helvete».

Hekla er ein del av ein vulkanrygg som er 40 km lang. Den mest aktive delen av ryggen er om lag 5,5 km lang og vert rekna som den eigentleg vulkanen Hekla. Hekla ser mest ut som ein båt som ligg opp ned der kjølen er ei rekkje krater. To av desse er hovudsakleg dei mest aktive. 

## Kjende utbrot

Det tidlegaste nedteikna utbrotet til Hekla fann stad i 1104, men det må truleg ha vore mange fleire under tida då vikingane slo seg ned her. Utbrotet i 1104 var eit av dei største til Hekla og om lag 2,5 kubikkilometer med tefra vart spydd ut. 

Sidan den gong har det vore mellom tjue og tretti utbrot og fjellet har stundom vore aktiv i periodar på seks år med små pausar imellom. Hekla hadde ein lang kvil på meir enn seksti år fram til 1845, då han brått braut ut 2. september.

Utbrota til Hekla er svært varierte og vanskelege å føresjå. Nokre er svært korte (ei veke til ti dagar), medan andre kan strekke seg til månadar og år (utbrotet i 1947 starta 29. mars og enda i april 1948). Men det er vanlegvis ein korrelasjon: Jo lenger Hekla held seg i ro, jo større og meir katastrofalt er det neste utbrotet (Þórarinsson, 1967).

Det nylegaste utbrotet var 26. februar 2000. Fram til då hadde forskarane trudd at Hekla ikkje var i stand til å produsere det mest farlege og øydeleggjande vulkanske fenomenet, ein pyroklastisk straum. I 2003 fann ein derimot spor etter ein 5 km lang straum nedover fjellsida. 

## Historiske og førhistoriske utbrot

Hekla hadde utbrot i 2000, 1991, 1980, 1970, 1947, 1845, 1766, 1693, 1636, 1597, 1510, 1434, 1389, 1341, 1300, 1222, 1206, 1158 og 1104.

Eit av dei største holocen-utbrota var utbrotet i 950 fvt. som kasta ut om lag 7,3 kubikkilometer med vulkansk stein i atmosfæren og truleg førte til at dei globale temperaturane fall dei neste åra. 

Stora utbrot i førhistorisk tid:

* Hekla-5: 6800 år sidan
* Hekla-4: 4260 år sidan
* Hekla-Sv: 3750 år sidan
* Hekla-3: 2950 år sidan

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelde

* 
* Anonymous (1872) *[http://www.gutenberg.org/etext/6131 Wonders of Creation: A descriptive account of volcanoes and their phenomena]*, e-text No. 6131, Project Gutenburg (vitja 28. november 2006)
* Hutchinson, I.P. (1983) ''Upphaf Eldgossins í Heklu, 1980''  (On the Eruption of Hekla, 1980). *Náttúrufræðingurinn*, **52** (1–4), s. 175–183. 
* Þórarinsson, S. (1967) The eruption of Hekla in historical times. Vol. I: The eruption of Hekla 1947–48, *Soc. Sci. Islandica*, **38**, s. 1–183

## Bakgrunnsstoff
* Bilete av utbrotet frå 2000
* Nattfoto av utbrotet med nordlys
* Geovitskapleg institutt, Universitetet på Island, sider om Hekla
Helgafell

**Helgafell** er ein inaktiv vulkan på øya Heimaey ved Island. Helgafell sitt siste utbrot kom for om lag 6000 år sidan. Ved sidan av Helgafell ligg den aktive vulkanen Eldfell, som hadde sitt siste utbrot i  1973.

**Helgafell** eller *Heilagfjell*, er òg namnet på eit mindre fjell på Snæfellsnes. Fjellet eller åsen er 73 meter høg og eit tempel til ære for Tor vart bygd her av dei første busetjarane ved Helgafell, Þórólfur Mostraskegg. Helgafell dukkar òg opp i Soga om Laksdøla som staden der heltinna Guðrún Ósvífrsdóttir sist levde og truleg vart gravlagd. 

## Sjå òg
*Vulkanar på Island

## Kjelde
Hengill

**Hengill** er ein vulkan sørvest på Island, sør for Þingvellir. Vulkanen dekkjer eit areal på om lag 100 km².

Vulkanen er framleis aktiv, noko ein kan sjå på dei mange varmekjeldene og fumarolene, men det siste utbrotet skjedde for om lag 2000 år sidan. 

Vulkanen er ei viktig energikjelde for den sørlege delen av landet, som særleg vert utnytta av Nesjavellir kraftverk. Kraftverket ligg på vestsida av innsjøen Þingvallavatn.

Området med sine fjell og varmekjelder er eit flott turområde og har mange stiar. Den litle bygda Hveragerði er òg ein del av Hengill-området og har mange varmekjelder. 

Nokre gamle segner og islandske sagaer var forbunde til området. Til dømes skal ein ung bonde ha tatt livet av den sovande trollkona Jóra, medan ho låg og venta på uskuldige forbipasserande på stien over Dyrafjöll. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder
Herðubreið

**Herðubreið** er ein vulkan nordaust på Island. Han ligg på Det islandske høglandet i midten av ein steinørkenen *Óðáðahraun* og ikkje langt frå Askja, ein annan kjend vulkan. Ørkenen er ei stor lavaslette danna etter utbrot frå vulkanen *Trölladyngja*. Herðubreið låg opphavleg under Vatnajökull, som var mykje større under den siste istida. 

Fjellet har svært bratte og ustabile sider, så det var først i 1908 at klatrarar første gong tok seg til toppen. 

Føre fjellet ligg oasen *Herðubreiðarlindir* med ein campingplass og turstiar. Tidlegare heldt folk som var støtt ut frå det islandske samfunnet til her. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Herðubreið|Herðubreið]]» frå ,  den 4. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bilete
* Askja
* Måleri av A. Jónsson)
Kerling

**Kerling** (Kjerring på norsk) er det høgaste fjellet i Eyjafjörður nord på Island med ei høgd på 1&nbsp;538 meter over havet. 

Det består hovudsakleg av basaltisk stein, men den øvste delen av rhyolitt, som strekkjer seg til fjellet Súlur i nærleiken og heilt til foten av Vindheimajökull nord for dalen Glerá.

Fjellet er enkelt å nå toppen av og gjev ei flott panoramautsikt på fine dagar. 

## Fotnotar

### Kjelde
Læringsstrategi

**Læringsstrategi** er dei metodane ein innlærar nyttar for å læra. Strategiane tek form gjennom ein kvar tanke, åtferd eller handling som fører fram til ny kunnskap. 

Døme på læringsstrategiar kan vera at innlæraren nyttar repetisjonsteknikkar, organiserer kunnskap i eit tankekart og trekkjer samanlikningar mellom gammal og ny informasjon.
Bedfordshire

**Bedfordshire** er eit grevskap i England og ein del av regionen Aust-England. Grevskapet har kring 600&nbsp;000 innbyggjarar. 

Det grensar til Cambridgeshire i nordaust, Northamptonshire i nord, Buckinghamshire i vest og Hertfordshire i søraust. 

Det høgaste punktet i grevskapet er Dunstable Downs på 243 meter over havet i Chilterns.

Det tradisjonelle kallenamnet på folket frå Bedfordshire er «Bedfordshire Bulldogs» eller «clangers». Det siste kjem frå ein lokal matrett som består av ein smultbolle fylt med kjøt eller syltetøy eller begge delar. 

## Historie
Namnet vart første gong nemnt i 1011 som *Bedanfordscir*, som tyder grevskapet (*shire*) Bedford, som igjen kjem av *Beda's ford* (vadestad).

Bedfordshire var historisk delt inn i ni herrad (*hundred*): Barford, Biggleswade, Clifton, Flitt, Manshead, Redbournestoke, Stodden, Willey, Wixamtree, samt kommunen (*borough*) Bedford.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bedfordshire|Bedfordshire]]» frå , den 15. november 2009.* 


## Bakgrunnsstoff

*
Krafla

**Kerling** er ein vulkan nord på Island i Mývatnområdet med ein kaldera på om lag 10 km i diameter med 90 km lange sprekksoner. Den høgaste toppen er 818 meter over havet. 

Krafla har eitt av dei to mest kjende Víti-kratera på Island, og det andre er ein del av Askja. Det islandske ordet «víti» tyder «helvete». I tidlegare tider trudde folk ofte at Helvete låg under vulkanane. Krateret Víti inneheld ein grønfarga innsjø.

Kraflaområdet inkluderer òg *Námafjall*, eit geotermisk område med kokande gjørmegryter og dampande fumaroler.

I åra 1724-29 oppstod det ein kalla *Mývatnbrannane*. Fleire vulkansprekker opna seg og ein kunne sjå lavafontener sjølv heilt sør på øya. Ein lavastraum øydela tre gardar nær grenda Reykjahlíð, men ingen vart skada. 

Det siste utbrotet til Krafla fann stad i 1984. 

Sidan 1977 har eit kraftverk på 60 MW nytta den geotermiske energien til vulkanen. 


Fil:Krafla.jpg|Vulkanområdet Krafla
Fil:Lava flow at Krafla, 1984.jpg|Lava strøymer ut under eit sprekkutbrot ved Kraftla, nord på Island i 1984


## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Bakgrunnsstoff
Bilete:Námaskarð,Leirhnjúkur
* Vulkanisme 
* Bilete av mellom anna Krafla og Reykjahlíð 

### Kjelde
Kverkfjöll

**Kverkfjöll** er ei fjellkjede nordaust for isbreen Vatnajökull på Island. På det høgaste er fjella 1&nbsp;764 meter over havet. Isbreen *Kverkjökull* ligg i fjella, som ligg mellom Vatnajökull og *Dyngjufjöll* (Askja). Vulkanane i fjellkjeda er framleis aktive, særleg rundt 1720 då dei ofte hadde utbrot og skapte jökulhlaupar.

Under fjella ligg det eit svært stort magmakammer, som har skapt bregrotter, men desse kan ikkje vitjast lenger fordi dei står i fare for å kollapse. 

Eit kort stykke frå fjella ligg varmekjeldene *Hveradalir*.

Oasen *Hvannalindir* ligg mellom Kverkfjöll og Askja.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Bakgrunnsstoff
* Bilete

## Kjelde
Kerlingarfjöll

**Kerlingarfjöll** er ei fjellkjede på Island med ei høgd på 1&nbsp;477 meter over havet. Det ligg på Det islandske høglandet nær vegen Kjölur. Det vulkanske opphavet til desse fjella ser ein på dei mange varmekjeldene og småelvane i området, og dei er faktisk ein del av eit stort vulkansystem på 100 km². Vulkanane i kjeda er tuyaer.

Jordsmonnet er skimrande raudt i området på grunn av den vulkanske rhyolittsteinen som fjella består av. Mineral frå dei varme kjeldene har òg gjeve bakken gul, raud og grøn farge. 

Området hadde tidlegare eit sommarskisenter, men det vart lagt ned i 2000.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå isafold.de *http://home.wanadoo.nl/erens/ice2002/IS02-425.jpgBilete frå wanadoo.nl 
* Turguide med bilete 

### Kjelde
Kollóttadyngja

**Kollóttadyngja** er ein vulkan på Island. Han ligg på lavasletta Ódáðahraun og har ei høgd på 1&nbsp;177 meter over havet og ein diameter på 6-7&nbsp;km. Krateret på toppen har ein diameter på 800 meter, men er berre 20-30 meter djupt, men i senteret er det eit djupare område med ein diameter på 150 meter og eit djup på 60-70 meter. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder
Skjaldbreiður

**Skjaldbreiður** (*Breitt skjold* på norsk) er ein vulkan på Island som har gjeve opphavet til namnet på vulkantypen skjoldvulkan. Han vart danna under eit svært utbrot for om lag 9000 år sidan. Den omfattande lavasletta vart òg danna under dette utbrotet, rann sørover og danna bassenget Þingvallavatn, den største innsjøen på Island, og Þingvellir der Alþingi vart grunnlagd i 930. 

Vulkanen er 1&nbsp;060 meter over havet og krateret er om lag 300 meter i diameter. 

Lavasletta frå Skjaldbreiður ligg over Den midtatlantiske ryggen og har vorte vridd og rive laus gjennom tusenåra og danna mange sprekker innanfor Þingvellir nasjonalpark. Dei mest kjende av desse er Almannagjá, Hrafnagjá og Flosagjá.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Skjaldbreiður|Skjaldbreiður]]» frå ,  den 5. oktober 2007.*  
 
* 
*
Trölladyngja

**Trölladyngja** er den største skjoldvulkanen på Island med ei høgd på 1&nbsp;468 meter over havet. Han ligg på lavasletta Ódáðahraun og stig nesten 600 meter opp frå den omliggande sletta. 

Vulkanen er om lag 10 km i diameter og har ein inklinasjon på 4 til 5° i dei lågare fjellsidene, men 6 til 8° i høgare område. Det avlange krateret er om lag 1,2 til 1,5 km langt, 500 meter breitt og om lag 100 meter djupt. 

Det meste av lavasletta har strøymd nordover og nådde mellom anna dalen Bárðardalur om lag 100 km borte. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelde
Dyrhólaey

**Dyrhólaey** er ei lita halvøy eller eit nes på sørkysten av Island, ikkje langt frå Vík í Mýrdal. Ho er tidlegare ei øy med vulkansk opphav. 

Frå toppen av halvøya kan ein i nord sjå den store isbreen Mýrdalsjökull. I aust kan ein sjå lavasøylene *[[Reynisdrangar]]* som stikk opp hav sjøen og i vest heile kystlinja mot Selfoss. Føre halvøya står det ein enorm, svart boge ut av sjøen, som har gjeve namn til halvøya (som tyder «øya med åsdøra»).

Om sommaren hekkar mange lundefuglar i klippene på Dyrhólaey.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dyrhólaey|Dyrhólaey]]» frå ,  den 5. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon  
* Dyrhólaey.com
Tröllaskagi

**Tröllaskagi** er ei halvøy nord på Island mellom fjordane Eyjafjörður og Skagafjörður. Halvøya er fjellkledd med fleire toppar over 1000 meter over havet. Den høgaste av desse er Kerling på 1&nbsp;538 meter. 

Fleire djupe dalar går inn på halvøya, som vart danna av isbrear under den siste istida og seinare av elvane som no renn gjennom dei. Eit par isbrear ligg framleis att sentralt på halvøya, men dei er forholdsvis små. 

Busetjinga er berre mogeleg langs dei relativt flate lågområda langs kysten og i dalane, men desse er tett folkesett ut frå islandsk standard og viktige jordbruksområde. Av busetjingar på halvøya finn ein Hofsós, Hólar, Siglufjörður, Ólafsfjörður, Dalvík, Árskógssandur, Hauganes, Hjalteyri, Akureyri og Hrafnagil.

Hringvegur, den islandske ringvegen går gjennom Tröllaskagi mellom Siglufjörður og Eyjafjörður gjennom ein fjellovergang kalla *Öxnadalsheiði* der vegen når ei høgd på 540 meter over havet. Dårleg vêr på vinterstid skapar ofte problem for trafikken over her og fleire tunnellprosjekt er føreslått. 

## Kjelde
Súlur

**Súlur** er eit fjell sørvest for byen Akureyri på Island. Det har ei høgd på 1&nbsp;213 meter over havet og er eit populært fjell for fjellvandrarar. 

## Fotnotar

## Kjelde
Snæfellsnes

**Snæfellsnes** er ei halvøy vest for Borgarfjörður vest på Island.

Her ligg mellom anna vulkanen Snæfellsjökull, som vert rekna som eit nasjonalsymbol for Island. Med ei høgd på 1&nbsp;446 meter over havet er han det høgaste fjellet på halvøya og har ein isbre på toppen. Ein kan sjå vulkanen frå Reykjavík på klåre dagar, ein avstand på om lag 120 km. Fjellet er òg kjend frå romanen *[[Reisen til Jordas indre]]* av den franske forfattaren Jules Verne.

Halvøya er òg åstad for Soga om Laksadøla og var fødestaden til dei vestnorrøne medlemmane av væringargarden, Bolli Bollasson. Andre historiske folk som levde i området i følgje sagaen var Guðrún Ósvífursdóttir, Bolli Þorleiksson og Snorre Gode.

Området rundt Snæfellsjökull har vorte omgjort til nasjonalpark av den islandske regjeringa. 

Av lokale fiskebygder og små tettstader på nordsida av Snæfellsnes har ein Rif, Ólafsvík, Grundarfjörður, Stykkishólmur og Búðardalur.

Nær Hellissandur står den høgaste konstruksjonen i Vest-Europa, radiomasta ved Hellissandur.

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon om nasjonalparken 
* Bilete av fjellet Kirkjufell nær Grundarfjörður

## Kjelder
Vestfirðir

**Vestfirðir** (*Vestfjordane* på norsk) er ei halvøy nordvest på Island. Ho er forbunde til resten av Island via eit 7 km breitt eid mellom Gilsfjörður og Bitrufjörður. Vestfirðir er særs kupert og langs kysten stikk fleire fjordar inn i dei bratte fjellsidene. Klippene ved Látrabjarg består av det lengste fuglefjellet i Nord-Atlanteren og er det vestlegaste området på Island. Isbreen Drangajökull ligg heilt nord på halvøya og er den femte største i landet, men den einaste isbreen i området. 

Sidan ho er så kupert er området ikkje passande for jordbruk, men gode naturlege hamner i dei mange fjordane og gode fiskeområde i nærleiken er viktige for den lokale økonomien. Vestfirðir er tynt folkesett og i 2023 budde det totalt 7&nbsp;400 innbyggjarar i området. Den største byen er Ísafjörður (om lag 3000 innbyggjarar), som er eit senter for handel, administrasjon og transport i området. 

## Busetnadar i Vestfirðir
* Bolungarvík
* Brjánslækur
* Ísafjörður
* Tálknafjörður
* Flateyri
* Suðureyri
* Súðavík
* Bíldudalur
* Þingeyri
* Patreksfjörður
* Skálanes
* Reykjanes
* Hólmavík
* Drangsnes

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Westfjords|Westfjords]]» frå ,  den 5. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Bárðarbunga

**Bárðarbunga** er ein aktiv vulkan på Island som ligg under isbreen Vatnajökull. Han har ei høgd på 2&nbsp;000 meter over havet og er med det det nest høgaste fjellet på Island, berre 110 meter lågare enn Hvannadalshnjúkur.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bárðarbunga|Bárðarbunga]]» frå ,  den 5. oktober 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Vulkanane Bárðarbunga/Grimsvötn frå geo.mtu.edu
Heggen vidaregåande skule

**Heggen vidaregåande skule** (tidlegare **Harstad [[gymnas]]**) ligg i bydelen Heggen i Harstad. Skulen har omtrent 450 elevar, delt på studieretningane allmenn, økonomiske og administrative fag, og musikk, dans og drama. 

Grunna innføringa av ein ny regionmodell for dei vidaregåande skulane i Troms blei Heggen den 15. februar 2007 slått saman med Skånland vidaregåande skule under det nye namnet Vågsfjord vidaregåande skule.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad
Det islandske høglandet

**Det islandske høglandet** dekkjer det meste av dei indre områda av Island. Det ligg stort sett i ei høgd over 400-500 meter og er stort sett ikkje buset. Området får lite regn eller snø og vatnet som kjem vert ikkje verande lenge på bakken. Området er derfor hovudsakleg ein ørken med grå, svart eller brun jord, lava og vulkansk oske. Eit par oaseliknande område, som *[[Herðubreið]]arlindir* nær Askja ligg nær elvane. 

Islendingane deler høglandet opp i:
* Háls, som er breie fjellryggar mellom dalane, slik som den nær Langavatn nord for Borgarnes; eller
* Heiði, som er det verkelege høglandet, slik som det langs vegen Sprengisandur.

Dei fleste av dei mange isbreane, som Vatnajökull, Langjökull og Hofsjökull, er ein del av Det islandske høglandet. Vegetasjon finn ein stort sett berre langs breelvane. Det er òg fare for jökulhlaup.

Store delar av høglandet har vulkansk aktivitet, som Landmannalaugar og området rundt Askja og Herðubreið.

Høglandet kan berre kryssast om sommaren (juni til august). Resten av året er vegane stengde. Dei mest kjende vegane på høglandet er Kaldidalur, Kjölur og Sprengisandur. Dei fleste av vegane krev firhjulsdrivne køyretøy for å krysse elvane. Kjölur kan derimot nyttast av vanlege bilar og er derfor ei populær rute. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Highlands of Iceland|Highlands of Iceland]]» frå ,  den 5. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå www.islandsmyndir.is
* Vegforhold
Vulkanar på Island

**[[Island]]** har særs mange aktive **[[vulkan]]ar** på grunn av unike geologiske forhold. Øya har om lag 130 vulkanske fjell, der 18 har hatt utbrot sidan busetjinga av Island. Sjølv om Lakiutbrotet i 1783 var det største utbrotet dei siste 500 åra var utbrotet til Eldgjá i 934 og tidlegare i holoceneperioden enno større.

Geologar forklarar den høge vulkanske aktiviteten som ein kombinasjon av at Island ligg over Den midtatlantiske ryggen og at det ligg eit særs aktivt vulkansk område under øya. Øya ligg over grensa mellom den eurasiatiske og den nordamerikanske plata, og det meste av vulkanaktiviteten pågår langs grensene mellom jordskorpeplatene, som går frå sørvest til nordaust på øya. Noko vulkansk aktivitet finn ein òg i havet utanfor Island, særleg på sørkysten. Dette inkluderer både undersjøiske vulkanar og vulkanar som den heilt nye vulkanøya Jólnir.

### Kjende vulkanar

Dei viktigaste vulkanane på Island er: 
I sørvest: Hekla, Mýrdalsjökull med Katla, Eldgjá og Laki, i tillegg til Öræfajökull, Snæfellsjökull.

I nord og i indre område: : isbreen Vatnajökull med Bárðarbunga, Grímsvötn og Kverkfjöll, Krafla, Askja og Herðubreið.

Utanfor sørkysten i øygruppa Vestmannaeyjar ligg den nyleg aktive Surtsey, og Eldfell på Heimaey.
mini|Haukadalur

Ein har òg fleire område med geotermisk aktivitet, slik som vulkanen Hengill med Hveragerði, Haukadalur med den kjende Geysiren, og Hveravellir.

Det er fleire forskjellige typar vulkanar på Island. Den mest kjende type er stratovulkanar som er spreidd over store område og som oftast er ein del av ei fjellkjede. 

## Liste over vulkanar
} ||
|- align="right"
| align="left"| Surtsey || 174 ||  || 1967
|- align="right"
| align="left"| Thorolfsfell || -|| -|| -
|- align="right"
| align="left"| Tindfjallajökull || 1463 ||  || ukjend, aktiv under holocene
|- align="right"
| align="left"| Tjornes || -||  || 1868
|- align="right"
| align="left"| Torfajökull || 1259 ||  || 1477
|- align="right"
| align="left"| Tungnafellsjökull || 1535 ||  || ukjend, aktiv under holocene
|- align="right"
| align="left"| Vatnafjöll || 1235 ||  || 750 ± 1000 år
|- align="right"
| align="left"| Vestmannaeyjar || 279 ||  || 1973
|- align="right"
| align="left"| Viti || -||  || geotermisk innsjø i Askjasystemet
|- align="right"
| align="left"| Viti || -||  || ein del av Kraflasystemet
|- align="right"
| align="left"| Þeistareykjarbunga || 564  ||  || 750 f.Kr. ± 100 år
|- align="right"
|}

## Bakgrunnsstoff
* Bilete av Grimsvotn-ubrotet i 2004
Esjufjöll

**Esjufjöll** er ein vulkan vest for Katla på Island. Han er 1&nbsp;666 meter over havet og har ein kaldera som er 2,5 km breitt. Eyjafjöll er mindre aktiv enn dei andre islandske vulkanane, men har vore langt meir aktiv tidlegare i historia. Det siste utbrotet kom i 1823. 

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Kjelde
Raudvengtrast

**Raudvengtrast**, *Turdus iliacus*, er ein fugl i trastefamilien. Arten har ei nordleg utbreiing i Europa og Asia. Han hekkar frå Island og Færøyane i vest, gjennom heile Fennoskandia, sørover til Polen, og vidare austover gjennom Russland og Sibir heilt til elva Kolyma nær Stillehavet. I siste del av 1900-talet etablerte fuglen seg som fåtalig men regelmessig hekkefugl i Skottland. Raudvengtrasten er delt i to underartar, den eine hekkar på Island og Færøyane, og den andre i resten av området. Raudvengtrasten er vanleg i mesteparten av Noreg. 

Raudvengtrasten hekkar i all slags skog, men unngår større felt med samanhengande barskog. Ein reknar med at over 1 million par hekkar her i landet. Populasjonen gjekk sterkt attende i perioden 2002 til 2012. Forskarane meinte at nedgangen kan vere relatert til klimaendringar.  Han lever av meitemakk, vevkjerring og biller. Utanom hekkesesongen et han og frukt, bær og sniglar.

Raudvengtrasten trekker sørover i september og oktober. Dei fleste funn av fugl som er ringmerka i Noreg vert gjort i Frankrike. Det er gjort funn så langt sør som Middelhavet og aust om Svartehavet. Raudvengtrastar overvintrar i Noreg i svært varierande tal. Somme vintrar med god tilgang på næring kan fuglane vere nesten vanlege på kystane i Sør-Noreg. Ved sterk kulde kan dei trekke sørover sjølv midtvinters. Trekket attende mot nord startar tidleg. Alt i april er han attende på hekkestaden. I Finnmark er han komen i midten av mai. Raudvengtrasten kjem oftast attende til same staden kvar sommar.

Fuglen kan synga heile dagen. Reiret er som regel godt skjult, oftast lågt i eit tre eller ei busk, eller direkte på marka. Egga vert lagt frå mai. Dei vert klekte etter om lag 14 dagar, og ungane er flygedyktige etter knapt to veker.

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Norsk Fugleatlas, 1994.
Jakthund

**Jakthund** viser til brukshundar som hovudsakleg er avla fram til å driva jakt saman med jegerar. Det finst ei rekke hunderasar som blir brukte til jakt, både for fuglejakt, småviltjakt og storviltjakt. I Noreg vert ein jakthund definert som ein hund det er lovleg å nytte til jakt på artar det er tillate å jakte på.

Hundar kan brukast til jakt på ulike måtar. Dei kan finna og peika ut vilt for jegeren, anten stille eller med lyd. Hundar kan jaga og fella vilt sjølv, anten i flokk, i koppel eller åleine. Nokre jakthundar er utvikla for å springa raskt etter bytte, medan andre er små og kan koma seg inn i tunnelar og gangar der byttedyr held til. Apporterande hundar hentar bytte etter at det er skote.

Mange hundetypar har namn etter byttet dei har vore brukt til å jakta, til dømes elghund, harehund og grevlinghund (dachs).

## Bakgrunnsstoff
*
Tilje

**Tilje** eller **tile** er nemning for treflaker å trø på, både i båt og hus. Ordet har norrønt opphav: *þilja*.

I hus kan ordet vise til tregolvet generelt, eller berre eit golvbord. Det kan og tyde dansegolv: *Golvtil*.

I bruksbåtar av tre er tilje treflaken ein stig på i roma mellom toftene. I Nord-Noreg er nemning *plikt* vanleg. Lenger sør brukar ein *plikt* eller *plitt* om ei tilje som spissar av i skuten på båten (skottplikt). Tradisjonelt er ei tilje ein flake som er laga av bord som er nagla i ein eller to tiljeåsar. Det har då vore brukt grovt tilskorne trenaglar. Tiljene er til å takast opp når båten skal ausast eller når han vert sett på land. Difor er det bora hòl i dei. Hòlet kan vere så stort at ein får tak på tilja ved votten på. Tiljene har namn etter romet dei ligg i.
Grímsnes

**Grímsnes** er ei vulkankjede sørvest på Island. På det høgaste er ho 214 meter over havet. Tefrakronologi tyder på at vulkanen hadde det siste utbrotet sitt i om lag 3500 f.Kr.

## Sjå òg
* Vulkanar på Island

## Bakgrunnsstoff
* Grimsnes på vocanolive.com
* Global Volcanism Program