open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Logaritmisk vindprofil

**Logarimisk vindprofil** er ein matematisk samanheng som vert brukt for å finne den logaritmiske profilen til vindfarten som aukar med aukande høgde frå bakken. 

Det logaritmiske vindprofilet er vanlegvis avgrensa til dei nedste 2000 metrane av atmosfæren (friksjonslaget eller grenselaget i atmosfæren). I den frie atmosfæren kan ein bruke den geostrofiske tilnærminga. 

Likinga for å estimere vindfarten (uz) i høgda z (meter) over bakken er:

:**u<sub>z</sub> = u<sub>*</sub>/κ ln(z-d/z<sub>0</sub>)+ φ(z,z<sub>0</sub>,L), z >= h**

der u* er friksjonsfarten (eller skjerfarten) (m s-1), κ is von Karman sin konstant (~0.41), d er forflyttinga frå nullplanet, z0 er ruheitslengda (i meter), and φ er ein stabilitetsparameter der *L* er Obukhovlengda. Når atmosfæren er nøytral stabil (når lufta har same tettleik som omgivnadane) er z/L = 0 og φ fell bort.

Nullplanforskyvinga (d) er høgda i meter over bakken der vindfarten er null på grunn av hindringar som tre og bygningar. Den vert vanlegvis sett til å vere tilnærma 2/3 av den mindla høgda (h) av hindringane. Til dømes visst ein estimerer vinden over ein skog med høgda h = 30 m, så er nullplanforskyvinga d = 20 m. 

Ruheitslengda (z0) er eit mål på ruheita til overflata vinden strøymer over, og er mellom 1/10 og 1/30 av den midla høgda av hindringane på bakken. Over flatt, ope vatn er denne verdien om lag 0,0002 m, medan den over ei flat og ope grasflate er om lag 0,03 m, ein åker om lag 0,1-0,25 m og i skoglandskap 0,5-1,0 m. Verdiar over 1 m er sjeldan og indikerer svært ujamnt terreng. 

## Sjå òg

* Planetært grenselag
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** () var ein fransk-sveitsisk forfattar, politisk filosof og autodidakt komponist som verka i opplysningstida. Han fekk stor innverknad på politikk, pedagogikk og litteratur. Rousseau hadde mykje å seie for jødane. Han bidrog til at dei ikkje vart forfølgde.

Rousseau vart fødd i Genéve, men virka mykje av livet sitt i Frankrike. 

Rousseau var ein av dei fyrste som formulerte folkesuverenitetsprinsippet, og fekk stor innverknad på politisk filosofi gjennom verket *[[Du contrat social]]* (samfunnskontrakta). Verket kom til å ha avgjerande tyding for den amerikanske sjølvstendeerklæringa, Den norske grunnlova og særleg for den franske revolusjon, som braut ut 11 år etter at Rousseau døydde.

Hans syn på barnet og barndommen (jf. *[[Émile ou De l'éducation]]*, 1762) har fått enorme følger i ettertida, for barneoppseding og verdsetjing av barndommen. Hans udogmatiske religiøse syn, basert på hans inderlege og grensesprengjande kjensle for naturen og samanheng i altet, har og fått uoverskueleg tyding i etterkant av hans død.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Chonburi-fylket

**Chonburi** er eit fylke, eller ein provins (*changwat*), i Thailand.

Chonburi grensar til fylkaChachoengsao, Chanthaburi og Rayong. I vest ligg Bangkok-bukta.
Edwin van der Sar

**Edwin van der Sar** () i Voorhout i Nederland er ein nederlandsk tidlegare fotballspelar. Han spelte for Manchester United i England til han la opp i 2011. Van der Sar har tidlegare spelt for Ajax Amsterdam, Juventus og Fulham F.C.. Han har spelt 130 landskampar for Nederland. Det er rekord. Van der Sar vart seriemeister i Nederland fire gonger med Ajax, og i England fire gonger med Manchester United. Han vann òg den europeiske Meisterligaen éin gong med Ajax og éin gong med Manchester United.
Onarheim

**Onarheim** er ei bygd som ligg på austsida av Tysnesøy i Tysnes kommune i Sunnhordland i Vestland fylke.

## Bakgrunnsstoff
* Lokal bygdeside
* Artikkel om Onarheim på Lokalhistoriewiki
Talet 52

**Talet 52** (**femtito**) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 51 og før talet 53.

Ordenstalet som svarar til talet femtito er **femtiandre** (**52.**).
The Kop

**«The Kop»** eller **«The Kop Grandstand»** er ein tribune på Liverpool FC si heimebane Anfield. Tribunen er kjend for å ha stor stemning, der kjernen av Liverpool-tilhengarane set under fotballkampane.

## Historie
Namnet «The Kop» oppstod i 1906. På slutten av 1906-sesongen, då Liverpool FC tok sitt andre seriemeisterskap, vedtok klubbdirektørane å byggje ein ny tribune for å heidre klubben sine tilhengjarar. Tribunen vart døypt «Spion Kop» av Ernest Jones, til minne om dei mange frå Liverpool som døydde under Boarkrigen i Sør-Afrika. I 1928 vart The Kop bygd om til ståplassar og eit nytt tak vart bygt.
I 1989 vart det vedteke at The Kop skulle vernast som ein «heilagdom», til minne om dei 96 supporterane som vart drepne på Hillsborough. Etter denne tragedien vart det innført nye retningsliner for ståplassar på engelske fotballstadionar. I 1994 vart heile The Kop bygd om til berre sitjeplassar, og endra også namn til «Kop Grandstand». Den siste kampen med ståplassar på «The Kop» var mot Norwich City i mai 1994, og Jeremy Goss var den aller siste spelaren som scora mål framfor The Kop. 

Då The Kop vart bygd om, vart enkelte delar av tribunen lagt ut for sal til inntekt for gode føremål.
Elektrisk kraft

**Elektrisk kraft** er den krafta som verkar mellom to ladde partiklar. Like ladningar frastøyter kvarandre medan ulike ladninger tiltrekker kvarandre. Krafta blir bestemt av Coulombs lov og er proporsjonal med produktet av ladningane og omvendt proposjonal med avstanden mellom dei. Eininga for elektrisk kraft er den same som for andre krefter, altså Newton.

## Sjå og
* Elektrisk felt
Conquer Online

**Conquer Online** er eit nettrollespel basert på kinesiske myter. Det er utvikla av TQ Digital Entertainment.

Landskapet er i 2D medan spelarfigurane er i 3D. Spelet er i utgangspunktet gratis, men spelarane kan kjøpa Dragon Ball Og CPs for verdiar i spelet.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
Talet 53

**Talet 53** (**femtitre**) er eit oddetal og eit primtal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 52 og før talet 54.

Ordenstalet som svarar til talet femtitre er **femtitredje** (**53.**).
Fruktose

**Fruktose** eller **fruktsukker** er eit enkelt sukker, eit monosakkarid, som saman med glukose utgjer sakkarose eller vanleg røyrsukker.

Stoffet skil seg frå glukose ved at det er ein ketose, det vil seia har ein keton som funksjonell gruppe.

## Bakgrunnsstoff
Gassutveksling

**Gassutveksling** eller **respirasjon** skjer gjennom ei overflate. Overflata er grensa mellom innsida av lekamen og omgjevnadene. Hos pattedyr er dette i lungene, mens t.d. hos eincella dyr er det celleoverflata.
Amt i Noreg

**Amt i Noreg** er ei opplisting av tidlegare amt i Noreg. Amt var frå 19. februar 1662 eit namn på dei danske og norske forvaltningsområda, og avløyste nemningane len og syssel.

Frå 1. januar 1919 blei amta i Noreg kalla fylke og amtmennene fekk tittelen fylkesmann. 
Hovudamta fall saman geografisk med bispedøma. Eit hovudamt som svara til eit bispedøme i utstrekning blei kalla stift. Mens den kyrkjelege leiinga var lagd til biskopen, blei stiftet leidd av ein verdsleg embetsmann kalla stiftamtmann. Leiaren for administrasjonen av dei andre amta blei kalla amtmann.

## Opphavleg amtsinndeling

Den nye inndelinga bestod opphavleg av fire hovudamt og åtte underamt. Dei fire hovudamta var:

*Akershus stiftamt
*Agdesiden stiftamt
*Bergenhus stiftamt
*Trondhjems stiftamt

## Opphavlege underamt
Frå 1671 var landet delt inn i dei fire hovudamta eller stiftsamta og det var til saman ni underliggjande amt:

*Stiftsamt: Akershus
**Amt: Smålenene, Brunla
*Stiftsamt: Agdesiden (Kristiansand)
**Amt: Bratsberg, Stavanger
*Stiftsamt: Bergenhus
**Amt: Halsnøy klostergods, Hardanger, Nordlandene
*Stiftsamt: Trondheim
**Amt: Romsdal, Vardøhus

## Amt frå 1730
I 1730 hadde Noreg følgjande amt:

*Vardøhus amt
*Nordlands amt
*Trondhjems amt
*Romsdals amt
*Stavanger amt
*Lister og Mandals amt
*Nedenes amt
*Bratsberg amt
*Buskerud amt
*Smaalenenes amt
*Oplandenes amt - Vestopland og Østopland (Hedmark)
*Akershus amt

I tillegg var det på denne tida to grevskap som fall utanom den vanlege amtsinndelinga:

*Laurvigen grevskap (*[[Larvik]]*)
*Jarlsberg grevskap

Finmarkens amt blei danna i 1787. 
Tromsø amt blei danna i 1866.

## Amtsinndeling i 1917

* Smaalenenes amt (Østfold fylke) 
* Akershus amt (Akershus fylke) 
* Kristiania amt (Oslo) 
* Hedemarkens amt (Hedmark fylke) 
* Kristians amt (Oppland fylke) 
* Buskeruds amt (Buskerud fylke) 
* Jarlsberg og Larviks amt (Vestfold fylke) 
* Bratsbergs amt (Telemark fylke) 
* Nedenes amt (Aust-Agder fylke) 
* Lister og Mandals amt (Vest-Agder fylke) 
* Stavanger amt (Rogaland fylke) 
* Søndre Bergenhus amt (Hordaland fylke) 
* Bergens amt (Bergen), no del av Hordaland fylke 
* Nordre Bergenhus amt (Sogn og Fjordane fylke) 
* Romsdals amt (Møre og Romsdal fylke) 
* Søndre Trondhjems amt (Sør-Trøndelag fylke) 
* Nordre Trondhjems amt (Nord-Trøndelag fylke) 
* Nordlands amt (Nordland fylke) 
* Tromsø amt (Troms fylke) 
* Finnmarkens amt (Finnmark fylke)

## Kjelder
*Norges Civile, Geistlige og judicielle inddeling 1ste oktober 1917. Utgitt av det statistiske centralbyraa. Kristiania, 1917. Nettversjon
Bulk-Richardsontalet

**Bulk-Richardsontalet** er eit dimensjonslaust tal i meteorologi som er eit mål på forholdet mellom vertikal stabilitet i atmosfæren og vertikalt vindskjer. Det representerer forholdet mellom turbulens danna av oppvarming av jordoverflata og turbulens danna av vertikalt vindskjer. I praksis avgjer talet om konveksjon er fri eller tvungen. Høge verdiar indikerer ustabil og/eller svake vindskjer, medan låge verdiar indikerer svakt ustabil og/eller kraftig vertikalt vindskjer. Hovudsakleg er verdiar mellom 50 og 100 ideelle forhold for å få danna superceller. 

## Sjå òg
* Obukhovlengda
* Richardsontal
Tåkeboge

Ein **tåkeboge** liknar ein regnboge, men sidan vassdropane i tåke er svært små, mindre enn 0,05 mm, har tåkebogen berre ein kvitfarge, og manglar fargane ein ser i regnbogar. 

Vassdropane er så små at den kvantemekaniske bølgjelengda til lys vert viktig og fargane vert smurt utover. Dette er eit anna optisk fenomen enn måneboge der fargane eksisterer, men er så svake at månebogen sjeldan er synleg. 

## Bilete
* Bilete av tåkebogar 
* Bilete av tåkeboge
Something Corporate

**Something Corporate** er eit rockeband frå Orange County i California. Medan gruppa kategoriserer musikken sin som Piano Rock, har dei blitt tildelt sjangeren pop punk. 

## Discografi
* Ready...Break (2000)
* Leaving Trough The Window (2002)
* North (2003)
Kari Aalvik Grimsbø

**Kari Aalvik Grimsbø** () er ein norsk handballspelar oppvaksen i Skaun. Målvakta har i tida 2006-16 vunne åtte gullmedaljar, ein sølvmedalje og to bronsemedaljar i ulike europameisterskap, verdsmeisterskap og olympiske sommarleikar med det norske handballandslaget.

Den første landslagskampen sin spelte Aalvik i september 2005. I november 2006 vart ho teke ut til senior-EM i Sverige. Ho har òg vore med i junior-EM og -VM.

Før ho kom til Byåsen spelte ho for Skaun (tidlegare kalla Børsa/Skaun), Buvik og Orkdal.

### Merittar
*EM 2006: Gullmedalje etter 27–24 mot Russland
*VM 2007: Sølvmedalje etter 24–29 mot Russland
*OL 2008 i Beijing: Gull etter norsk siger 34-27 mot Russland
*EM 2008: Gullmedalje etter 34–21 mot Spania
*VM 2009:  Bronsemedalje etter 26–21 mot Spania
*EM 2010: Gullmedalje etter 25–20 mot Sverige
*VM 2011: Gullmedalje etter 32–24 mot Frankrike
*OL 2012: Gullmedalje etter 26–23 over Montenegro
*OL 2012 i London: Gull etter norsk siger 26-23 over Montenegro
*VM 2015: Gullmedalje etter 31–23 mot Nederland
*OL 2016: Bronsemedalje etter 36–26 mot Nederland
*EM 2016: Gullmedalje etter 30–29 mot Nederland
*VM 2017: Sølvmedalje etter 21–23 mot Frankrike

## Bakgrunnsstoff
*Om Aalvik Grimsbø på handball.no
*Kari uttatt i EM-troppen, frå Avisa Sør-Trøndelag
Tamanghasset

**Tamanghasset** (arabisk ولاية تمنراست ) eller **Tamanrasset**, òg kalla **Tamenghest** (på tamazightisk) er ein by med 76&nbsp;000 innbyggarar i Sør-Algerie. Tamanghasset er hovudstaden i provinsen Wilaya de Tamanrasset. Byen ligg 1400 meter over havet i fjellkjeda Hoggar, på 22° 47' nordleg breiddegrad og 5° 31' austleg lengdegrad.

Under fransk okkupasjon av Algerie, frå 1830 til 1962, var Tamanghasset ein garnisonsby. Tamanghasset, som er den største Tuareg-byen, er eit populært turistmål og i åra før borgarkrigen i Algerie var Tamanghasset eit populært reisemål for dei som ynskte ein eksotisk ferie. Det er godt utval av overnattings- og serveringsplassar og kvar ettermiddag er det marknad. Rundt byen er det store ørkenområde og Hoggarfjella ligg i nærleiken, som er restar etter utdøydde vulkanar med høgder på litt under 3000 meter. Byen har òg ein forskningsstasjon.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå Tamanghasset 
* Satellittbilete av Tamanrasset, maps.google.com.
* Aéroport de Tamanrasset.
* Algérie :Tamanrasset - le mythe des touaregs reste vivant ! 

## Kjelder
Amt i Danmark

**Amt i Danmark** er ei opplisting av tidlegare amt i Danmark. Amta var inntil årsskiftet 2006 / 2007 tilsvarande det norske forvaltingsnivået fylke og det svenske län. Frå og med 1. januar 2007 vart amta erstatta med større regionar, sjå regionar i Danmark.

Amt i Danmark, i tillegg til tre kommunar som fungerte som amt:
Gustav Indrebø

**Gustav Indrebø** () var ein norsk språkvitar, filolog, historikar og målmann. 

## Livssoge
Gustav Indrebø var fødd i Samnanger i Midt-Hordland, som son av lærarane Ludvig og Severine Indrebø. Familien flytte til Jølster i Sunnfjord då Gustav var to år gamal, deretter til Maridalen i Vestre Aker i 1901 der dei vart buande. Gustav Indrebø tok artium som privatist i 1908 på skulen Hauges Minde i Oslo. Etter artium gjekk han lærarskulen og arbeidde nokre år som lærar. Han hadde lett for å lære. Han byrja så å studere ved Universitetet, og tok filologisk embetseksamen frå 1913 til 1917. Faga hans var historie hovudfag og bifag i norsk og tysk. I åra 1921–1930 arbeidde han som dosent i norrøn filologi ved Universitetet i Oslo, før han i 1930 vart professor i vestnorsk målføregransking ved Bergens Museum. Han døydde brått av sjukdom i 1942. Bror hans var biskop Ragnvald Indrebø.

## Fagleg innsats
Gustav Indrebø gjorde ein innsats på fleire felt. I filologien er arbeidet med *Sverris saga* (1920) og *Gamal norsk homiliebok* (1931) viktig. Som stadnamngranskar skipa han saman med professorane Magnus Olsen og Edvard Bull i 1921 Norsk Stadnamnarkiv, og han var den fyrste leiaren for arkivet. Som statleg namnekonsulent (frå 1923 til 1942) fekk Indrebø vidare mykje å seie for normeringa av stadnamn. Doktoravhandlinga hans frå 1924 er òg om stadnamn: *Norske innsjønamn. 1. Upplands fylke*. Indrebø skreiv dessutan fleire arbeid om språkhistoriske og språkpolitiske emne. Hovudverket *Norsk målsoga* kom ut etter hans død, fyrste gongen i 1951 (redigert av Per Hovda og Per Thorson). I 2001 kom *Norsk målsoga* ut på nytt (redigert av Johan A. Schulze og Oddvar Nes), då med eit tilleggsmateriale som ikkje kom med i 1951-utgåva.

## Målmannen
Gustav Indrebø var målmann, og ein leiande stridsmann for Aasen-lina. Det kom ikkje minst til uttrykk i striden mot rettskrivinga av 1938. Indrebø sat i styret i Noregs Mållag frå 1928 til han døydde, og var formann 1930-1931. Han var dessutan leiar for Det Norske Samlaget 1923-1929. I desse åra var han med på å legge planar for Norsk Ordbok. Frå 1917 til 1921 var Indrebø filologisk redaktør av ei nynorsk bibelutgåve. Han la også mykje arbeid i å få gjeve ut Nynorsk salmebok. Ho kom ut i 1925.

Gjennom ei mengd artiklar og talar verka Indrebø som ideologisk førar for dei som la vekt på nasjonale synspunkt i målstriden. 

I 1933 vart Indrebø dregen for retten av di han hadde kalla to offentlege tenestemenn i Bergen for «ein skam for standet sitt» av di dei ikkje ville nytte nynorsk i tenesta, jamvel om dei var pliktige til det etter Mållova av 1930. Indrebø vart dømd til å betale 600 kr i bot og 700 kr i sakskostnader, men det var ei utbreidd oppfatning i målrørsla om at Indrebø hadde rett.

## Litteratur
* 
* 
* Venås, Kjell. 1984. For Noreg og Ivar Aasen. Oslo: Novus. 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Målstriden som romantikk Om Gustav Indrebø 
* Gustav Indrebø i NRK sitt fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 
* Gustav Indrebø og hans veg  Artikkel av Jostein Krokvik
Milton Friedman

**Milton Friedman** () var ein amerikansk økonom fødd i New York. I 1976 fekk han Nobelprisen i økonomi for bidraga sine innan forbruksanalyse, valutahistorie og -teori, samt for å demonstrere kompleksiteten i stabiliseringspolitikk. 

Friedman var kjent for å vere ein sterk tilhengar av ein fri marknadsøkonomi. Han arbeidde det meste av karrieren sin ved University of Chicago.

## Bakgrunnsstoff

*
Talet 54

**Talet 54** (**femtifire**) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 53 og før talet 55.

Ordenstalet som svarar til talet femtifire er **femtifjerde** (**54.**).
Verket

**Verket** er ein plass på Hurumlandet i Asker kommune, rett vest for Klokkarstua. Han er ein endemorene frå ein isbre, som gjer Drammensfjorden berre om lag 200 meter brei på denne staden. Mesteparten av tangen er sand- og grustak, men namnet Verket blir òg bruka om busettinga der. Verket med sine 122 innbyggjarar blir rekna som ein del av tettstaden Svelvik på Vestfoldsida av fjorden. Det er ferje frå Verket til Svelvik.

## Bakgrunnsstoff
* Svelviksand A/S
Baron

**Baron** (norr. *barrún*, gjennom gfr. frå ghty. *baro*, 'fri mann, krigar' eller frå mellomalderlatin, avleidd frå *[[vir]]*, 'mann') er den lågaste høgadelege tittelen. Kvinner som har tittelen eller er gift med ein baron blir titulerte *baronesse*.

I 1277 vart dei to høgaste gradane i kongshirda, lendmann og skutilsvein, erstatta av dei felleseuropeiske titlane baron og riddar. Samstundes fekk baronane og riddarane ekstra privilegie, og retten til å bli tiltalt som herre (herra). Tittelen baron har blitt brukt på ulike måtar mellom anna i Noreg og Tyskland har sonar og yngre søsken til ein greve fått denne tittelen. Adelstittelen blei innført i Danmark-Noreg i 1671, då med rang under greve.

Tittelen har ofte same bruk som friherre. Rangen både baronar og friherrar har, blir kalla friherreleg stand. Det finst ei rangkrone for friherre/baron, men utforminga varierer i ulike land og tidsperiodar.

I korrekt skriftleg omtale blir tittelen plassert på dansk, norsk og tysk mellom for- og slektsnamnet, utan komma (Fornamn baron Slektsnamn). På svensk blir tittelen oftare plassert framfor namnet (baron Fornamn Slektsnamn).

## Nokre kjende baronar

* Baron von Münchhausen (eigentleg *Hieronymus Freiherr von M.*), tysk balladediktar
* Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, fransk tenkar
* Pierre de Coubertin, grunnleggaren av dei moderne olympiske leikane)
* Friedrich de la Motte Fouqué (Baron Fouqué), tysk diktar
* Baron Philippe de Rothschild, vinmakar
* «Den raude baronen» Roter Baron (eigentleg *Manfred Freiherr von Richthofen*)
* Baron Karl von Thienen Adlerflycht, tysk diplomat

### Nordmenn
* Audun Hugleikson Hestakorn, norsk stormann i mellomalderen
* Baron Bjarne Erlingsson, baron av bjarkøyslekta

### Kjelder

* Baron på bokmålswikipediaen: http://no.wikipedia.org/wiki/Baron
* Baron på tysk wikipedia: http://de.wikipedia.org/wiki/Baron
* *[[Nynorskordboka]]*
Al-Ghazi

**Al-Ghazi Tractors Limited (AGTL)** er ein pakistansk traktorprodusent. Føretaket ligg i Dera Ghazi Khan og vart stifta i 1983, som eit fellesføretak mellom Pakistan Tractor Corporation og Fiat Trattori. Traktorane som vert produserte er eldre Fiat-Traktor, i effektklassen 65 - 85 hk. I 1992 kjøpe det pakistanske føretaket Al Futtaim Group aksjeane til Pakistan Tractor Corporation. I 1991 tok det dubaiske føretaket Al-Futtaim Group over aksjemajoriteten i føretaket og flytta hovudkontoret til Karachi.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Al-Ghazi Tractors
Bjarne Erlingsson

**Bjarne Erlingsson** () var ein norsk baron som var eigar av Bjarkøygodset og ætting etter svigersonen til Tore Hund. Han var ein del av formyndarskapet etter at Magnus Lagabøter avleid.

Bjarne Erlingssøn fekk kontroll over Giskegodset i tillegg til Bjarkøygodset i 1302 gjennom giftarmål med Margreta Nikolasdatter. På denne måten vart han den rikaste mannen i landet. Erlingsson vart lyst i bann av kyrkja saman med Andres Plytt i 1280 eller 1281 fordi han kalla tilbake biskopen sitt myntbrev og minska tienden frå Hålogaland og på Brurberget erklærte Våganboka ugyldig og sa at kongen ikkje ville ha fleire lovbøker i landet enn ei, og at berre kristenretten frå erkebiskop Sigurds og kong Håkons dagar skulle gjelde..

Bjarne Erlingsson var ein del av riksrådet både under Eirik II Magnusson og Håkon V Magnusson, og han deltok ofte i ambassadar til England og Skottland.

Bjarne Erlingsson brukte griffen som merket sitt.

## Kjelder
* *[[Salmonsens konversasjonsleksikon]]* https://runeberg.org/salmonsen/2/3/0354.html
* *[[Regesta Norvegica]]* http://www.dokpro.uio.no/perl/middelalder/regest_vise_tekst.prl?bind=2&rnr=626
Fellesføretak

**Fellesføretak** er ei juridisk føretakseining stifta av to partnarar og som vert drive i fellesskap. Dei to partane skyt inn om lag like mykje midlar, deler kostnadar og forteneste likt mellom seg og kontrollerer føretaket saman. Eit Fellesføretak kan verta stifta for eit einskid prosjekt eller for langsiktig samarbeid. Eit Fellesføretak skil seg frå ein strategisk allianse, som ofte ikkje bygger på likskap mellom partane. 

På fransk vert fellesføretak kalla *association d'entreprises*, *entreprise conjointe*, *coentreprise* eller *entreprise commune*, og på engelsk *joint venture* eller *joint undertaking*. 

## Døme
* Al-Ghazi mellom det pakistanske føretaket Pakistan Tractor Corporation og det italienske føretaket Fiat trattori.
* Kinesiske Dongfeng Motor Corporation har hatt fellesføretak med fleire utanlandske føretak, som Cummins, Dana, Dongfeng-Honda, Dongfeng-Nissan, Infiniti, Dongfeng-Peugeot Citroën, Renault, Kia og Yulon.  
* RosUkrEnergo mellom det russiske føretaket Gazprom og dei ukainske myndigheitene.
* Sincor mellom det norske føretaket Statoil og franske føretaket Total-FinElf.
* Sony Ericsson mellom det japanske føretaket Sony og det svenske føretaket Ericsson.

## Referansar
Terminal

Ordet **terminal** har fleire tydingar, truleg kjem alle frå det latinske *terminus*: grensestein, utgang, ende:

# Elektrisk terminal
# Dataterminal
# Terminalemulator
# Transportterminal
# Oljeterminal
# Sjukehusspråk for *døyande*
Le Canard enchaîné

**Le Canard enchaîné** er ei fransk satirisk avis, stifta i 1915. Avisa driv kritisk journalistikk og publiser ofte kritiske artiklar om politikk og økonomi. Lekkasjar frå den franske regjeringa vert ofte omtala. Avisa har ei sterk satirisk vinkling på dei fleste artiklane og bodskapen vert i stor grad formidla gjennom karikaturteikningar. Avisa kjem ut ein gong i veka, på onsdagar, og har eit opplag på 446&nbsp;000. På grunn av den satiriske framstillinga er det naudsynt med god kjennskap til både fransk språk, samfunn og politikk for å få noko særleg utbytte av *le Canard enchaîné*. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tofte i Hurum

**Tofte** er ein tettstad ved Oslofjorden på Hurumlandet, lengst sør i Asker kommune, Akershus. På Tofte bur det 3158 innbyggjarar per 1. januar 2024 Tofte, og er den nest største tettstaden i Hurum.

## Stadnamnet
Namnet Tofte kjem truleg av det norrøne namnet **Þopta*. Truleg var dette det gamle namnet på Tofteelva som seinare garden litt ovanfor elveutlaupet i Toftebukta. Det kan hende også namnet har ei anna tyding som no er gløymt. 

## Natur
Tofte ligg lengst inn i Ytre Oslofjord heilt sør på Hurumlandet. Ved Tofte finn ein naturreservata  Tofteholmen, Ranvikholmen og Mølen som alle har eit rikt plante- og fugleliv. Omkring Tofte er det monaleg førekomstar av dei sjeldne artane misteltein og barlind

## Historie
Før 1897 var det ikkje noko tettstad på Tofte, einaste busetjing på staden var garden Tofte med underliggjande husmannsplassar. Tofte Gard er fyrst kjent nemnt i Biskop Eysteins jordebok frå 1390-åra, men garden er truleg mykje eldre. Ved utgangen av 1500-talet er det teke vare på skattelister som tyder på at Tofte var ein av dei største gardane på Hurum. So seint som i 1891 budde det berre 16 personar på Tofte. Ved midten på 1890-talet vart det bygt eit marmorsliperi på Sagene, men det var kun i drift i nokon få år.

I 1896 kjøpte Anthon B. Nilsen Tofte Gard med tilhøyrande skogeigedomar for å byggja ein cellulosefabrikk på garden. I 1897 vart fabrikken bygt og sett i drift i 1899. No hendte det ein stor aukning av menneske som flytta til Tofte. I 1907 grunnla Anthon B. Nilsen endå ein Cellulosefabrikk, men no på Sagene. Desse 2 fabrikkane var hyrnesteinane for Tofte.

Fabrikken på Sagene var i drift heilt opp til 2008, medan eldste fabrikken var i drift til 2013. I 2015 vart fabrikken på Tofte riven og 2022 var fabrikken på Sagene riven. Det er nokon få bygnadar frå gamlefabrikken som er freda.

## Transport
Fylkesveg 281 er gjennomfartsvegen igjennom Tofte. Bussrute 256 mellom Klokkarstua og Sætre gjev Tofte buss samband vidare til Asker. Oslo og Drammen.

## Utdanning
På Tofte ligg Tofte barneskule og Tofte Ungdomskule. For elevar frå Tofte er Røyken vidaregåande skule nærmaste vidaregåande skule.

## Galleri

Fil:Tofte in Hurum, Norway.jpg|Tettstaden Tofte i Hurum. 
Fil:Sodra Cell Tofte.jpg|Södra Cell Tofte ligg midt på Tofte. 
Fil:Folkets Hus Tofte.jpg|Folkets Hus på Tofte, bygd i 1930 av dei to fagforeiningane på staden. 


## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:no:Tofte|Tofte]]» frå ,  den 4. oktober 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
* Hurum fabrikker
* Södra Cell Tofte
Dataterminal

Ein **dataterminal** er ein elektronisk eller elektromekanisk maskinvare som vert brukt til å mate inn og presentere data til og frå ein stormaskin eller eit databehandlingssystem. Terminalar vart mykje brukt i 70- og 80-åra som erstatning for dei gamle holkortmaskinane.

Ordet **terminal** blir òg brukt om ein terminalemulator, dvs. eit program som lar deg tasta inn kommandoar til maskinen.
Søvesten

***Søvesten*** er ei lokalavis for Hemne og Aure, eigd av Søvesten Media AS. Avisa vart stifta i 1994, kjem ut ein gong i veka og har eit opplag på om lag 2000.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til ''Søvesten''
Le Monde

***Le Monde*** er ei fransk dagsavis, stifta av Hubert Beuve-Méry i 1944. Avisa hadde i 2005 eit opplag på 360&nbsp;610. *Le Monde* er ikkje ei utprega nyheitsavis, men er kjend for å prenta lange og djuptgåande artiklar, og journalistane oppgjev ofte skriftlege kjelder for å dokumentera påstandar som vert framsette. *Le Monde* har mange framandspråklege medarbeidarar og avisa vert rekna for å vera «godt informert».

## Opplag
Opplaget til Le Monde ligg i overkant av .

## Sjå òg
* Le Monde diplomatique

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Mjosundet Båt og Hydraulikk AS

**Mjosundet Båt og Hydraulikk AS**, tidlegare **Mjosundet Båtbyggeri A/L**, er eit skipsverft i Mjosundet på Ertvågsøya. Føretaket vart stifta i 1926 av Klaus Ås, og dreiv i mange år med bygging av små trebåtar. Seinare vart det bygd større båtar og i dag er produksjonen konsentrert om aluminiumsbåtar og hydraulisk dekksutstyr. Andre produkt er sidepropellar og frekvensstyrte rulledempingstankar. Føretaket leverer ein stor del av produksjonen til fiskeflåten, men har òg levert til sjøforsvaret. Dei 9 mineryddingsfartøya som vart bygd ved Kværner Mandal, til dømes, er utstyrte med hydraulisk dekksutstyr frå Mjosundet Båt og Hydraulikk.

I byrjinga av 1950-talet utvikla Ås ein ny nate-metode for å binda saman spanta på trebåtar. Etter å ha demonstrert metoden for Det norske Veritas var metoden godkjend. Ås tok patent på metoden, som etter kvart vart utbreidd over heile Noreg.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Mjosundet Båt og Hydraulikk AS
D. Stormyr Maskin AS

**D. Stormyr Maskin AS** er eit entreprenørfirma i Aure kommune. Føretaket vart stifta i 1967 og har sidan 1991 vore eit aksjeselskap. Føretaket arbeider med vegbygging, masseflyttning, graving, boring og sprengingsarbeid over hele landet. Typiske oppdrag er Kjøllefjord Vindpark og delar av Imarsundprosjektet.
Kalsiumkarbonat

**Kalsiumkarbonat** (CaCO3) er eit salt samansett av kalsiumionet og karbonationet. Det er eit kvitt, fast stoff. 

Kalsiumkarbonat finst naturleg i fleire mineral. Eggeskal inneheld mykje av sambindinga. 

Sambindinga reagerer med karbondioksid i vassløysning og dannar ei løysning av kalsiumhydrogenkarbonat.
CaCO_3(s) + CO_2(aq) + H_2O(l) > Ca(HCO_3)_2(aq) 

Kalsiumkarbonat har e-nummer 170.

## Bakgrunnsstoff
Statoil Tjeldbergodden

**Statoil [[Tjeldbergodden]]** er Statoil sitt mottaksanlegg for naturgass frå Heidrunfeltet.

Anlegget har om lag 120 tilsette ved:
* Gassmottaksanlegg 
* Metanolfabrikk
* Luftgassfabrikk 
* LNG-fabrikk

## Bakgrunnsstoff
* Statoil Tjeldbergodden
Tustna Kveitefarm ASA

**Tustna Kveitefarm ASA** held til på Fætten industriområde på Feta i Golma ved Tømmervågen på Tustna i Aure kommune. Føretaket vart stifta i 1998 og driv oppdrett av kveite.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Tustna Kveitefarm ASA
Lauvsprett

**Lauvsprett** var lagsavisa til mållaget Heimhug i Tromsø. Bladet var, som vanleg var for lagsaviser i den tida, ei handskriven avis som vart lesen høgt på lagsmøta. I perioden 1907–1914 kom Lauvsprett ut som trykt avis, på grunn av diskusjonane kring innføringa av sidemålsstilen.

## Bakgrunnsstoff
Heimhug

**Heimhug** er eit namn brukt på ulike lag og foreiningar:

* Mållaget Heimhug, stifta i Tromsø i 1898.
* Ungdomslaget Heimhug, stifta i Røkland i 1908.
* Ungdomslaget Heimhug, stifta i Melhus i 1898.
* Leikarringen Heimhug i Des Plaines i Illinois i USA
Olivenolje

**Olivenolje** er ei vegetabilsk matolje som vert vunne ut av oliven. 
Olja er som oftast lys gul av farge, men kan også ha eit grønskjær på grunn av klorofyllinnhald. 
Ho er ei ikkje-tørrande olje som hovudsakleg inneheld glyserolester av oljesyre, olein (80–85 %), i tillegg til palmitin-, arachidin- og linolsyre. 

Olja vert laga ved å knusa oliven til ein pasta av olivenkjøt og kjernar. 
Denne vert lagt på matter, som vert pressa før olivenolja vert ekstrahert (skild frå vatnet) i ein sentrifuge. 

Den beste kvaliteten av olivenolje blir laga gjennom kaldpressing av oliven. Denne olja er kjend som «jomfruolje», «vierge» eller *extra virgin*. Olja må ikkje vera varmebehandla, innehalda mindre enn 1&nbsp;% syre, og farge, smak og aroma må vera av beste sort. 
Ein kan vinna ut meir olje, men av dårlegare kvalitet, gjennom sterkare utpressing og ved ekstraksjon.

Den beste olivenolja er blant dei dyraste planteoljene og blir brukt som næringsmiddel (til dømes som matolje, hermetikkolje og salatolje) og i medisinen. Olje av dårlegare kvalitet kan mellom anna brukast til å laga såpe.

Olivenoljer bør oppbevarast ved 14-18 grader, utan tilgang til lys, lukt og fukt. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Talet 55

**Talet 55** (**femtifem**) er eit oddetal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 54 og før talet 56.

Ordenstalet som svarar til talet femtifem er **femtifemte** (**55.**).
Musefamilien

**Musefamilien** (Muridae) er ein familie av små pattedyr. Det er litt over 600 artar fordelt på dei 77 slektene i familien. 

Familien er utbreidd i Afrika, Eurasia, Japan, Australia, Tasmania og Mikronesia. I tillegg har menneske spreidd han til Amerika.

Dyra varierer i storleik frå 5-48 cm og 5-1500 g. Dei har lang, oftast naken, hale kledd med skjel. Augene, øyrene og bakføtene er forholdsvis store. Dei er aktive heile året. Dyra er altetarar, men lever for det meste av frø og frukter. 

I Noreg har me artane:
*Husmus *Mus musculus*
*Brunrotte *Rattus norvegicus*
*Svartrotte *Rattus rattus*
*Storskogmus *Apodemus flavicollis* (stor skogmus)
*Småskogmus *Apodemus sylvaticus* (lita skogmus)

## Kjelder
; Fotnotar 

## Bakgrunnsstoff
*Arne Semb-Johansen: *Norges dyr: Pattedyrene*, Cappelen 1990
*
Alversund

**Alversund** er ein tettstad i Alver kommune ved utløpet av Alverstraumen i Nordhordland. På staden er det kyrkje, barne- og ungdomsskule.

## Alversund kommune 1885-1964
Alversund var eigen heradskommune frå 1885 til han vart innlemma i Lindås kommune 1964. Størstedelen låg på fastlandet på Lindåshalvøya og ein mindre del på Radøy. Fram til 1923 omfatta kommunen òg austre brorparten av Holsnøy i noværande Meland kommune.

I 1884 vart det vedteke at Alversund skulle verta eigen heradskommune med sokna Alversund og Meland frå Hammer og Seim sokn frå Hosanger. Den nye kommunen hadde då eit folketal på 2793. I 1903 vart seks bruk, nemleg Sætre nordre, Sæterstølen nordre, Sæterstølen søndre nr. 4 og 42 , Fureneset og Leirdal lagt frå Strusshamn sokn og Askøy prestegjeld til Mæland sokn i Alversund prestegjeld, med 32 innbygjarar.

I 1923 vart Meland sokn med 1716 innbygjarar skilt ut som eigen heradskommune, medan dei gjennværande sokna Alversund og Seim hadde 1771 innbygjarar. I 1964 vart Alversund slått saman med Lindås kommune, saman med Hamre og Hosanger kommunar sine område nord for Osterfjorden, Titland krins av Sæbø kommune på Radøy og gardane Nipo, Dyrkolbotn og Eitrdalen i Modalen kommune. Alversund kommune hadde då eit folketal på 2099.

Før kommunesamanslåinga i 1964 grensa Alversund kommune i nord og aust til Lindås kommune, i sør til Meland kommune og vest til
Sæbø kommune på Radøy.

### Språk
Alversund kommune tok tidleg i bruk det nynorske skriftmålet. Krinsane i Seim-sokna og nokre i Meland tok nynorsk i bruk i skulen i 1908. Målstriden var likevel sterkare i krinsane ved Alverstraumen på grunn av det tettare sambandet med bybaserte miljø. Soltveit og Tveiten krinser fekk såleis ikkje nynorsk før i 1929. I kyrkja var skilnaden mindre. Dei såkalla Blix-salmane vart innrøysta til bruk i alle kyrkjene i 1907 med stort fleirtal i alle soknene. Protokollen for kommunestyret vart ført på nynorsk frå 1921. Alversund har fostra to kunstnarar som har profilert nynorsk språk og kultur, først og fremst Ivar Medaas gjennom pionerinnsats frå 1960-åra og samarbeid med nynorske tekstforfattarar som Jakob Sande, Halvor J. Sandsdalen og Herbjørn Sørebø. Dei seinare åra har skodespelaren Claus Sellevoll ført denne arven vidare, mellom anna gjennom framsyningar på Det vestnorske teateret.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Alversund kommune frå 1923 til 1964:**

### Folk frå Alversund
* Johan Litleskare
* Ivar Medaas
* Claus Sellevoll
* Brynjulf Alver

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
* Kulturnett Hordaland om Alverstraumen
* Arkivkatalog for Alversund kommune
Sjiraff

**Sjiraff** (*Giraffa camelopardalis*) er eit afrikansk, partåa klauvdyr som tygg drøv. Det finst berre éin nolevande art, men ein reknar med 8–9 underartar. Sjiraffamilien består av sjiraffar og den næraste slektningen deira okapien.

## Leveområde

Sjiraffar finst berre i Afrika, men der er dei utbreidde over eit ganske stort område. Dyra lever på savannane sør for Sahara. Sjiraffen er ikkje rekna som truga, men nokre underartar er sjeldne.

## Utsjånad

Sjiraffen er det høgaste landdyret i verda. Hannane kan verta 4,8 til 5,5 meter høge og vega opptil 1930 kilo, medan hoene vanlegvis er mindre og lettare. 

Sjølv om halsen er ekstra lang, har han sju virvlar, slik som andre pattedyr. Sjiraffane har lange, tynne bein som kan vera over to meter høge. Ryggen skrånar bakover. Skinnet er lyst med flekkar, og dei ulike rasane og underartane kan ha forskjellig mønster. 

På grunn av høgda kunne sjiraffane ha fått problem med blodtrykket. Derfor har dei ein spesiell ventil i kroppen. Denne styrer blodtilføringa. På hovudet har dei to eller fire små, avrunda horn. 

Sjiraffane har ei lang, tynn tunge med mørk farge. Dyra brukar ho til å ta blad av greiner.

## Levevis

Sjølv om sjiraffar vanlegvis er stille, kan dei både laga gryntelydar og ein slags fløytelydar. 

Sjiraffar kan springa fort. Dei er oppmerksame på farar, og kan varsla kvarandre ved hjelp av lydar. Dei kviler gjerne med hovudet mot bakken eller lent bakover mot ryggen, men kan raskt reisa seg opp viss dei vert forstyrra.

Dyra held saman i flokkar som i nokre tilfelle kan bestå av hundre eller fleire dyr. Langt mindre grupper er vanlegare. 

## Om namnet

Artsnamnet *camelopardalis* stammar frå det tidlegare romerske namnet på dyret, der det vart skildra som ein mellomting mellom kamel og leopard. Namnet *sjiraff* er lånt frå arabisk *zurafa* som igjen truleg kjem frå eit lokalt språk.

## Bakgrunnsstoff
Magnesiumoksid

**Magnesiumoksid** (MgO) er eit oksid av magnesium. Det er eit kvitt, fast stoff med høgt smeltepunkt. Det er eit basisk oksid.

## Bruk

Magnesiumoksid har E-nummer 630 og vert brukt som surleiksregulerande middel. Stoffet vert òg nytta som hjelpestoff i tablettar.

## Biologisk rolle

Stoffet verkar avførande. Sidan det er basisk, kan det brukast mot sure oppstøt.
Orbital

Innan kjemi og partikkelfysikk, er **orbital** nemninga på dei områda elektronet kan opptre i rundt eit enkelt atom. Tidlegare gjekk ein ut frå at elektrona var partiklar som gjekk i separate baner (en. orbit) rundt atomkjernen på same måte som planetane krinsar rundt sola. Men i kvantemekanikken som skildrar bølge-partikkel-dualiteten til materien, kan partiklar på dette nivået ikkje sjåast som distinkt avgrensa fysiske gjenstandar. I staden vert dei skildra som ei elektronsky med ei romleg fordeling som viser sannsynet for utstrekninga og posisjonen til partikkelen. 

Eit fritt elektron kan gå inn i ein kva som helst energitilstand, medan eit elektron som er bunde til ein atomkjerne berre kan ha diskrete, kvantifiserte energitilstandar og orbitalane er eit uttrykk for maksima i sannsynsfordelinga for desse kvantifiserte energitilstandane.

Orbitalane har namn etter forelda skildringar av linjene som opptrer ved spektroskopi: **s**karp (skarp), **p**rincipal (hovud-), **d**iffus, **f**undamental og **g** . Desse svarar til respektive *bikvantetal*: s=0, p=1, d=2, f=3 og g=4.

## Orbitalnamn

Orbitalene får namn på forma:
:X \, \mathrm{type}^y \ 
der *X* er energinivå gitt ved hovudkvantetalet n \  (elektronskal), og **type** er ein liten bokstav som gir orbitalbetegnelse (subskal) og tilsvarar bikvantetalet \ell \ . *y* er talet elektron i dette orbitalet.

For eksempel har orbitalet 1s^2 (*uttales «ein-s-to»*) to elektron, har lågare energinivå (*n* = 1), og har bikvantetall *l* = 0. I staden for hovudkvantetalet *n* = 1, 2, 3, 4, 5 ....., vert i nokre tilfelle bokstavar nytta *K, L, M, N, O* ..... for elektronskalet.
Kjerrhaukar

**Kjerrhaukar** er ei biologisk slekt *Circus* av mellomstore rovfuglar i haukefamilien, Accipitridae.
Kjerrhaukar har ei karakteristisk framferd ved jakt, dei flyg lågt over opne enger, heier, våtmarker eller ørkenar på søk etter små pattedyr, reptil og småfuglar. Dei kan òg ta insekt.

I Noreg er myrhauk og sivhauk fåtalige som hekkefuglar, enghauk og steppehauk er sjeldne gjestar.

## Artslista
Kjerrhaukar i rekkjefølgje etter eBird/Clements Checklist v2019 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:

* Sivhauk, *Circus aeruginosus*, Eurasian Marsh-Harrier, Linné, 1758, (LC)
* Afrikasivhauk, *Circus ranivorus*, African Marsh-Harrier, Daudin, 1800, (LC)
* Austsivhauk, *Circus spilonotus*, Eastern Marsh-Harrier, Kaup, 1847, (LC)
* Papuasivhauk, *Circus spilothorax*, Papuan Marsh-Harrier, Salvadori & D'Albertis, 1875, (LC)
* Australsivhauk, *Circus approximans*, Swamp Harrier, Peale, 1848, (LC)
* Kvitbuksivhauk, *Circus maillardi*, Reunion Harrier, Verreaux, 1862, (EN)
* Madagaskarsivhauk, *Circus macrosceles*, Madagascar Harrier, Newton, 1863, (EN)
* Langvengkjerrhauk, *Circus buffoni*, Long-winged Harrier, Gmelin, 1788, (LC)
* Prikkjerrhauk, *Circus assimilis*, Spotted Harrier, Jardine & Selby, 1828, (LC)
* Fynboshauk, *Circus maurus*, Black Harrier, Temminck, 1828, (EN)
* Bendelmyrhauk, *Circus cinereus*, Cinereous Harrier, Vieillot, 1816, (LC)
* Myrhauk, *Circus cyaneus*, Hen Harrier, Linné, 1766, (LC)
* Mørkmyrhauk, *Circus hudsonius*, Northern Harrier, Linné, 1766, (LC)
* Steppehauk, *Circus macrourus*, Pallid Harrier, Gmelin, 1770, (NT)
* Praktkjerrhauk, *Circus melanoleucos*, Pied Harrier, Pennant, 1769, (LC)
* Enghauk, *Circus pygargus*, Montagu's Harrier, Linné, 1758, (LC)

## Kjelder
*Svensson, Lars et al (2011). *Gyldendals store fugleguide.* Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820.

## Bakgrunnsstoff
*
Gråhegre

**Gråhegre** (*Ardea cinerea*) er ein fugl i hegrefamilien. 
## Utbreiing

Gråhegre finst i nesten heile Europa og Asia. I Noreg hekkar han nord til Troms. 

## Utsjånad

Gråhegre er ein stor fugl. Han blir 95 cm og 1300-2300 g. Halsen er lang, og fuglen har eit langt, spisst nebb.

## Levevis

Gråhegre lever for det meste av fisk, men tek òg andre smådyr. 

Arten hekkar i koloniar.

## Kjelder
*Norsk ornitologisk forening
*Miljølære
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Skyfysikk

**Skyfysikk** er studiet av dei fysiske prosessane bak danninga og veksten av skyer i tillegg til danninga av nedbør.

Skyer er bygd opp av mikroskopiske vassdropar (i såkalla *varme skyer*) eller ørsmå iskrystallar (*kalde skyer*) eller ei blanding av begge. Desse kondenserer frå vassdamp i lufta. Dette kan berre skje om forholda ligg til rette for det. Når ei sky er danna, kan den løyse seg opp eller tømme ut vatnet som nedbør (regn, snø, hagl osv). Det er derimot fleire faktorar som avgjer kva som faktisk skjer. Skyfysikk prøver å forklare dei fysiske prosessane som ligg bak dette.

Skyer vert klassifisiert etter høgda dei oppstår i, og utsjånad og eigenskapar. Dei fleste skyene er anten *stratiforme* (lagdelte) eller *cumuliforme* (vertikalt utvikla). Så ein har stratus- og cumulusskyer som oppstår i låge høgder (opp til 2&nbsp;km). Skyer som oppstår i dei høgaste områda av troposfæren har forstavinga *cirro* i namnet, og her finn ein cirrostratus og cirrocumulus. Skyer i midlare høgder har forstavinga *alto* i namnet. I tillegg har ein cumulonimbus som strekkjer seg gjennom heile troposfæren, frå eit par hundre meter over bakken og heilt opp til tropopausen. Cumulonimbusskyer vert òg kalla toreskyer, og er skyene som skapar torevêr.
Amiga Corporation

**Amiga Corporation** var eit amerikansk føretak som vart danna i 1982 under namnet Hi-Toro. Føretaket er kjend for å ha utvikla Amiga-datamaskinane.

## Kjelder
Nålefiskfamilien

**Nålefiskfamilien** (Syngnathidae) er ein biologisk familie i ordenen nålefiskar (Syngnathiformes). Familien har to underfamiliar: eigentlege nålefiskar med ca. 200 artar og sjøhestar med 30 artar.

Fiskane i familien har lang kropp. Dei finst i kystområde i Atlanterhavet, Stillehavet og Indiahavet. 

I Noreg finst desse artane:
*Tangsnelle *Syngnathus typhle*
*Stor kantnål *Syngnathus acus*
*Lita kantnål *Syngnathus rostellatus*
*Stor havnål *Entehurus aequoraeus*
*Lita havnål *Nerophis ophidion*
*Krumsnuta havnål *Nerophis lumbriciformis*

## Bakgrunnsstoff
Skybrot

Eit **skybrot** er ei ekstremt kraftig regnbyge, ofte blanda med hagl og torevêr, som vanlegvis ikkje varer lenger enn eit par minutt, men som kan føre til mindre flaumar. Skybrot oppstår frå skyer som har stor vertikal utstrekking (cumulonimbus). Monsunregnet i juli og august fører til mykje vatn i jordsmonnet i Himalaya, og oppstår det då eit skybrot kan resultat vere katastrofalt. 

Rask utvikling av nedbør i cumulonimbusskyer er mogeleg på grunn av ein nedbørsprosess kalla Langmuir, der store dropar veks raskt ved koalesens med mindre dropar som fell seinare. 

I India får ein ofte skybrot når monsunskyene driv nordover frå Bengalbukta eller Arabiahavet mot Himalaya. Dette kan føre til så mykje regn som 75 millimeter i timen. Eit døme på eit slikt skybrot skjedde i Mumbai i juli 2005. Då kom det om lag 950 mm regn på åtte til ti timar. Dette lamma den største byen og det finansielle senteter i India. 

## Bakgrunnsstoff

* Bilete: Skybrot med hagl
Tranefamilien

**Tranefamilien** (Gruidae)  er ein biologisk familie av store, langbeinte fuglar med langstrekt hals i ordenen tranefuglar, Gruiformes. Familien har 15 artar i fire slekter, ein av desse 15 artane er arten trane, den eurasiske tranearten som òg finst i Noreg i hekketida. I det følgjande er omgrepet traner brukt om familien, ikkje om arten. Traner skil seg frå hegrar ved at traner flyg med halsen utstrekt, ikkje trekt tilbake som hegrar gjer. Det er ikkje nært slektskap mellom traner og hegrar. 

Traner lever på alle kontinent unntatt Antarktis og Sør-Amerika.

Dei fleste traneartane er klassifisert som truga, eller kritisk truga, innanfor utbreiingsområdet sitt. Tidleg lovverk i USA for å verne truga artar var inspirert av situasjonen for trompetertraner i Nord-Amerika.

Dietten er sett saman av ei rekkje element av passande storleik, medrekna smågnagarar, fisk, amfibium og mindre ingrediensar som insekt, korn, bær og planter.

Traner byggjer plattformreir på grunt vatn, og vanlegvis legg dei to egg i kullet. Begge foreldra hjelper til med omsut for ungane, og ungane held seg saman med foreldra fram til neste hekkesesong.

Nokre artar og bestandar av artar gjer fugletrekk over lange avstandar; andre migrerer ikkje i det  heile. Gjennom hekkesesongen lever traner parvise, elles er dei sosiale, og dannar store flokkar.

## Artsliste
Tranefamilien i rekkjefølgje etter IOC World Bird List V13.1, 2023, med norske artsnamn etter *Norske navn på verdens fugler*. IUCN-kategori er etter *HBW and BirdLife Taxonomic Checklist*.

* Underfamilie Balearicinae
** Slekt  *[[Balearica]]*
*** Gråkrontrane, *Balearica regulorum*, Grey crowned crane, (Bennett, ET, 1834), (EN)
*** Svartkrontrane, *Balearica pavonina*, Black crowned crane, (Linnaeus, 1758), (VU)
* Underfamilie Gruinae
** Slekt  *[[Leucogeranus]]*
*** Snøtrane, *Leucogeranus leucogeranus*, Siberian crane, (Pallas, 1773), (CR)
** Slekt  *[[Fugleslekta Antigone|Antigone]]*
*** Kanadatrane, *Antigone canadensis*, Sandhill crane, (Linnaeus, 1758), (LC)
*** Kvitnakketrane, *Antigone vipio*, White-naped crane, (Pallas, 1811), (VU)
*** Sarustrane, *Antigone antigone*, Sarus crane, (Linnaeus, 1758), (VU)
*** Brolgatrane, *Antigone rubicunda*, Brolga, (Perry, 1810), (LC)
** Slekt  *[[Fugleslekta grus|Grus]]*
*** Vortetrane, *Grus carunculata*, Wattled crane, (Gmelin, JF, 1789), (VU)
*** Blåtrane, *Grus paradisea*, Blue crane, (Lichtenstein, AAH, 1793), (VU)
*** Jomfrutrane, *Grus virgo*, Demoiselle crane, (Linnaeus, 1758), (LC)
*** Japantrane, *Grus japonensis*, Red-crowned crane, (Müller, PLS, 1776), (VU)
*** Trompetertrane, *Grus americana*, Whooping crane, (Linnaeus, 1758), (EN)
*** Trane, *Grus grus*, Common crane, (Linnaeus, 1758), (LC)
*** Kvithovudtrane, *Grus monacha*, Hooded crane, Temminck, 1835, (VU)
*** Svarthalstrane, *Grus nigricollis*, Black-necked crane, Przevalski, 1876, (NT)

## Kjelder

*Innleiinga av denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Crane (bird) frå Engelsk Wikipedia den 8. desember 2014. Hovudkjelda for artikkelen var:
:*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Monogami

**Monogami** (frå gresk *monos*, 'ein', og *gamos*, 'bryllaup') eller **eingifte** tyder å ha berre ein partnar, anten livet ut eller i ei viss tid. Monogami er vanleg hjå ein del dyreartar og blir sett på som eit ideal blant menneske i mange delar av verda. Brot på ein lovnad om å vera monogam blir kalla utruskap. Nokon som har samliv med fleire samstundes blir kalla polygame.

## Sjå òg
*Bigami
Vidkunn Erlingsson

**Vidkunn Erlingsson** (eller **Vidkun**, ) var ein norsk riddar på 1200-talet, son til lendmann Erling Ivarsson. Han var bror til baron Bjarne Erlingsson, og som broren var han sentral i riksrådet både under Eirik II Magnusson og Håkon V Magnusson. 

## Kjelder
* Bjarköy i *[[Salmonsens konversasjonsleksikon]]*
Erling Vidkunsson

**Erling Vidkunsson** () var ein norsk riddar, (adelsmann av bjarkøyætta). Etter at den norske kongeætta (Hårfagreætta eller Sverreætta) døydde ut i 1319 var han den mektigaste mannen i Noreg og vart på hirdstemnet i 1323 drottsete så lenge Magnus Eriksson var mindreårig fram til 1332. 

Erling Vidkunsson var son av Vidkun Erlingsson og arva Bjarkøygodset frå onkelen sin, Bjarne Erlingsson. Han arva Stovrheim etter mora, og kjøpte seinare Giske. Med Erling Vidkunsson døydde bjarkøyætta ut på mannssida. 
Namnet (farsnamnet) vert òg stava **Vidkunssøn**.

## Kjelder
* Salmonsens konversasjonsleksikon https://runeberg.org/salmonsen/2/3/0354.html
* Rootsweb.com