open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Den burmesiske nasjonalkonvensjonen

**Nasjonalkonvensjonen, (National Convention)** er namnet på forsamlinga som i fleire omgangar sidan 1993 har forsøkt å lage ei ny grunnlov i Burma. Det er militærjuntaen SPDC som har tatt initiativet til det her, men samstundes har fleire internasjonale organ, mellom anna FN skulda dei for å motarbeide grunnlova. Mellom anna har dei nekta det største opposisjonspartiet i landet, National League for Democracy(NLD) (leia av nobelprisvinnar Aung San Suu Kyi) å stille opp på møta.

### Historie
Militærjuntaen, som har hatt makta i Burma sidan 1962, annonserte i 1992 at dei ville samle ein nasjonakonvensjon som skulle lage utkastet til ei ny grunnlov for landet. Lova skulle tene som grunnlag for at juntaen kunne gå av og overlate makta til meir demokratiske organ. Konvensjonen møttest første gongen i januar 1993, men vart suspendert allereie etter to dagar, då delegatane oppdaga at dei seks første målsettingane var bestemt av juntaen på førehand. I tillegg var berre 99 av 702 (14 %) av delegatane folkevalde, medan resten av konvensjonen har handplukka av juntaen. 

Arbeidet til konvensjonen vart farga av det faktum at dei demokratiske kreftene vart overkøyrde. Nokre deltakarar flykta medan dei skulda militæret for å tvinge vilja si på mindretalet. Konvensjonen vart stengd og opna igjen fleire gonger, fram til NLD boikotta han. I 1996 vart konvensjonen utsett på uviss tid. Han vart gjenopna i 2003, og den her gongen skulla han følgje dåverande statsminister Khin Nyunt sitt såkalla «vegkart til demokrati». Men sidan den politiske opposisjonen framleis er fråverande, blir konvensjonen, i lag med vegkartet, avvist som ei pasifiserande handling over heile den politiske verda. Konvensjonen held framleis på, men det er lite som tydar på at juntaen vil gje slipp på makta.

## Kjelder
Murmansk oblast

**Murmansk oblast** er ein oblast (fylke) i den nordvestre delen av Russland, og eit russisk føderasjonssubjekt. Administrativt senter er Murmansk. Arealet er 144 900 km², og der innbyggjartalet er 732 864 per 2021.

## Geografi

Geografisk ligg Murmansk oblast nesten utelukkande på Kolahalvøya, og ein del av Sápmi. Murmansk oblast har grense til Republikken Karelia i Russland, Finnmark i Noreg og Lapplands län i Finland.

### Tidssone
Murmansk oblast bruker Moskva-tid. Sett frå Sør-Varanger står dei altså opp to timar tidlegare på andre sida av Pasvikelva, mens dei står opp ein time tidlegare rundt Enaresjøen, der elva kjem frå.

## Historie

## Demografi
Det store fleirtalet av folket i Murmansk oblast er etniske russarar. Ved folketeljinga i 2010 var dei største folkegruppene:
* Russarar: 80,8 %
* Ukrainarar: 4,3 %
* Kviterussarar: 1,5 %
Urfolk og finsk-ugriske folkeslag som budde i området før russarane kom, er no små minoritetar:
* Komiar: 1649 (0,2 %)
* Samar: 1599 (0,2 %)
* Karelarar: 1376 (0,2 %)
I tillegg til dette kjem det at 9,2 % ikkje oppgav etnisitet ved folketeljinga.

Den einaste større byen er Murmansk (307 300 ibuarar).
## Administrativ inndeling
### Rajonar («kommunar»)

**Murmansk oblast** består av desse kommunane, eller rajonane (russ.: *районы*):

* Kolskij (*Кольский*)
* Kovdorskij (*Ковдорский*)
* Lovozerskij (*Ловозерский*)
* Petsjengskij (*Печенгский*)
* Terskij (*Терский*)

### Lukka område

Sjølv om den kalde krigen er over er det framleis ein del område som er lukka for utlendingar, og også lukka for russiske statsborgarar utan spesiell løyve til å dra dit.
 
* Ostrovnoj (*Островной*)
* Poljarnyj (*Полярный*)
* Severomorsk (*Североморск*)
* Skalistyj (*Скалистый*)
* Snezjnogorsk (*Снежногорск*)
* Vidjajevo (*Видяево*)
* Zaoziorsk (*Заозёрск*)

## Sjå òg
* Barentsregionen

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Nynorsk nettleksikon

**Nynorsk Nettleksikon** er ei nemning på ulike prosjekt for å laga til leksikon på internett, redigert på nynorsk. Eit argument for å laga til nynorske nettleksikon er at det er lenge sidan det er kome ut eit nynorsk leksikon i bokform. Siste store leksikon på nynorsk var Norsk Allkunnebok.

## Nynorsk Wikipedia

Nynorsk Wikipedia, som vart starta 31. juli 2004, er bygd opp etter Wikipedia-modellen. Det inneber at artiklane er skrivne på dugnad, og at alt innlagt stoff kan brukast fritt. 

## Allkunne

Allkunne er eit digitalt nynorsk oppslagsverk, drive av Allkunne AS. Oppslagsverket vart offisielt opna 20. oktober 2009. Tekstane er henta frå den nynorske kulturhistoria (i vid tyding), men på sikt vil det òg kome tekstar om andre emne.

### Bakgrunn

På konferansen Nynorsk innhald på Internett i november 2004 vart det drøfta å setje i gang eit slikt prosjekt. I forprosjektet vert det lagt vekt på at det skal vera ein fast redaksjon som sikrar kvalitet og brukarvennlege løysingar. Forlaga Det Norske Samlaget og Cappelen er med på samarbeidet, men ein har kome fram til at det trengst stønad i tillegg. Ein reknar med at eit slikt leksikon vil vera eit pengemessig underskotsprosjekt, men argumenterer for at prosjektet vil vera kulturelt viktig. Den redaksjonelle profilen til prosjektet er det gjort greie for i ein rapport skrive av Oddmund Hoel, der det går fram at satsingfelta for det nynorske nettleksikonet bør vere:

# norsk språk og norsk litteratur (norskfaget) 
# norsk historie, kultur og tradisjonar (m.a. tradert kultur)
# regional og lokal informasjon 
# språklege og kulturelle tilhøve globalt
# media og informasjonsteknologi
# nynorsk skriftkultur
# samisk språk, kultur, historie og samfunn

Fleire politikarar har gått inn for at eit slikt prosjekt bør få særskilt pengestønad. 

Saka om nynorsk nettleksikon vart særskilt teke med i Soria Moria-erklæringa, det politiske grunnlaget for regjeringa Stoltenberg II. «Regjeringen vil (...) stimulere til økt bruk av nynorsk i media, og bidra til finansiering av et nettbasert nynorsk leksikon.» 

I sitt framlegg til statsbudsjett for 2006, sette regjeringa Stoltenberg av ei løyving på 1,5 millionar kroner til eit allment nynorsk leksikon på internett.

## Bakgrunnsstoff
* www.allkunne.no
* 1,5 millionar til nynorsk leksikon på Internett- Nynorsk kultursentrum 
* Fakta om nynorsk nettleksikon- Aasentunet
* Oddmund Hoel: Nasjonal nynorsk kunnskapsbase (Prosjektrapport) 
* Kulturkapitlet i Soria Moria-erklæringa, der det står om nynorsk nettleksikon 
* Nytt leksikon på nettet?  på http://www.nesteklikk.no
Jahn-Arill Skogholt

**Jahn-Arill Skogholt** () var ein norsk forfattar frå Storfjell i Vågan kommune. Han er mest kjend for visa «Bygdevisa» betre kjent som «Kor e hammaren, Edvard». Han skreiv alt frå viser og dikt til biografiar og fantasyromanar. 

Skogholt var utdanna cand.mag. med faga statsvitskap, offentleg rett og offentleg administrasjon. Han var skrivar i Noregs Mållag i 1971-1973, og arbeidde elles mellom anna som kultursekretær i Vestvågøy kommune. 

Han fekk Blix-prisen i 1987.

## Bibliografi

### Sakprosa
**Ein skolemålsstrid i Bygde-Norge* saman med Andreas Hompland (1974)
**Kvinnfolk i Lofoten* saman med Liv Marie Austrem(1987)
**Eivind Bolle : lofotfiskar ved kongens bord* (1993)

### Skjønnlitteratur
**Kor er hammaren, Edvard? : ein distriktspolitisk pamflett* (viser og songar, 1977)	
**I havherrens land* (roman, 1987)	
**Grågud og Kvitekrist* (roman, 1999)	

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Bøker av Jahn-Arill Skogholt  digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* Utgjevingar av Jahn-Arill Skogholt i BIBSYS Ask
Menneskerettsbrot i Myanmar

Fleire interesseorganisasjonar som Human Rights Watch, Amnesty International og Refugees International karakteriserer **[[menneskerett]]ssituasjonen i [[Myanmar|Burma]]** som katastrofal. Rapportar frå fleire hald fortel om ein total mangel på respekt for grunnleggande menneskerettar. Ytringsfridomen er minimal, og juntaen SPDC nyttar systematisk tortur, slavearbeid, overvaking og valdtekt som politiske verkemiddel. Mellom anna i 1960-åra og i 1997 lanserte dei såkalla kampanjar for etnisk reinsing, der dei sju etniske minoritetane i Burma vart utsette for grove brot på menneskerettane. USA karakteriserer Burma som ein versting når det gjeld demokrati og menneskerettar, og nobelprisvinnar Desmond Tutu er blad dei som har appellert til FN sitt sikkerheitsråd om å intervenere i Burma av humanitære årsaker. 

## Bakgrunnsstoff

* Amnesty 
* Den norske Burmakomité
* Democratic Voice of Burma
Majavatnet

**Majavatnet** (sørsamisk: *Maajehjaevrie*) er to vatn, Store Majavatnet og Litl-Majavatnet, som ligg i Grane kommune i Nordland fylke. Vatna ligg øvst i Svenningdals-/Vefsnavassdraget, og har tilsig frå Tomasvatnet i aust og Steinvatna i sørvest. Avløpet er mot nord via Flya, Litl-Majavatnet, Sefrivatnet, Kjerringvatnet og Store Svenningsvatnet til Svenningdalselva.

Det store Majavatnet er 16 km², *Litl-Majavatnet* (*Ohtje Maajehjaevrie*) er 3 km². Vasskiljet mot Namdalen og Namsen er like sør for Majavatnet, der det berre er 100 meter til første bekken som renn sørover. På austsida av innsjøen går både E 6 og Nordlandsbanen, med stasjon i tettstaden Majavatn.

Ved Majavatn-tragedien under andre verdskrigen i oktober 1942 fall 34 nordmenn, fleire vart arresterte, andre måtte forlate landet.

Majavatnet ligg i sørsamisk område, og sørsamisk språk har stått sterkt blant sørsamane som bur her.

## Kjelder
*
Magerøya

**Magerøya** (nordsamisk Máhkarávju) er ei øy i Nordkapp kommune i Finnmark fylke. Ho er 436,6 km² og her ligg Knivskjellodden, det nordlegaste punktet, i Noreg og Europa om ein reknar med øyar på kysten av fastlandet. Like ved Knivskjellodden ligg Nordkapp-platået. Øya består av bert tundralandskap utan tre (bortsett frå små lommer med fjellbjørk) og bratte klipper på kysten. Det høgaste punktet på øya er Gråkallfjellet på 417 meter over havet. 

Den største turistattraksjonen på Magerøya er Nordkapp, ei bratt klippe på nordkysten. For å ta imot dei mange turistane som kjem hit vart det bygd ein undersjøisk tunnel som stod ferdig i 1999. Nordkapptunnelen er 6,87 km lang og har eit djup på 212 meter under havoverflata og var den lengste og djupaste undersjøiske tunnelen i verda då han vart bygd. 

Tettstader på Magerøya er Nordvågen, Skarsvåg, Gjesvær, Kamøyvær og byen Honningsvåg.

Det har budd folk på Magerøya i over 10&nbsp;000 år.

## Folk frå Magerøya
*Isaac Olsen (d. 1739), lærar og skribent

## Bakgrunnsstoff
Lilongwe

**Lilongwe** er hovudstaden i Malawi. Byen hadde 989&nbsp;318 innbyggjarar i 2018, og han ligg sørvest i Malawi, vest for Malawi-elva, nær grensa mellom Malawi, Mosambik og Zambia.

Byen vart grunnlagt i 1947 som ein handelsplass, og vart hovudstad i 1975, etter Zomba.

Lilongwe har ein norsk ambassade.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Austre Moland

**Austre Moland** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Aust-Agder fylke. Han vart oppretta som Austre Moland formannskapsdistrikt i 1837 og omfatta då Austre Moland, Barbu og Tromøy.

Frå 1. mai 1878 fekk dei tre områda status som sjølvstendige kommunar. Austre Moland hadde då 2 524 innbyggjarar.

* 1. juli 1919 vart det ei ny deling då Stokken vart utskild som eigen kommune. Resten av Austre Moland kommune hadde då 1 289 innbyggjarar.
* 1. januar 1962 vart Austre Moland, Flosta, Stokken og Strengereid krins i Tvedestrand kommune slegne saman til ein ny storkommune som fekk namnet Moland kommune.
* 1. januar 1964 vart området Holtegården (5 innbyggjarar) i Moland (tidlegare Austre Moland) overført til Tvedestrand kommune.
Trøndelag Teater

**Trøndelag Teater** er teateret i Trondheim, opna i 1937. Trøndelag Teater flytta inn i eit nytt teaterbygg i 1997, etter at dei sidan opninga hadde halde hus i det som var Noreg sin eldste teaterbygning, frå 1814. Den gamle bygningen er del av nybygget.

## Teatersjefar

* 1937–1942: Henry Gleditsch
* 1942: Karl Bergmann
* 1942–1945: Johan Barclay-Nitter
* 1945–1948: Georg Løkkeberg
* 1948–1950: Alfred Maurstad
* 1950–1951: Nils Reinhardt Christensen
* 1951–1966: Victor Huseby
* 1966–1969: Erik Pierstorff
* 1969–1973: Arne Aas
* 1973–1979: Kjell Stormoen
* 1979–1984: Ola B. Johannessen
* 1984–1989: Otto Homlung
* 1989–1992: Helle Ottesen
* 1992–1997: Terje Mærli
* 1997–2000: Ola B. Johannessen
* 2000–2005: Catrine Telle
* 2005–2010: Otto Homlung
* 2010–2018: Kristian Seltun
* 2019–(2026): Elisabeth Egseth Hanse

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Antananarivo

**Antananarivo** er hovudstaden på Madagaskar og i provinsen Antananarivo. Han ligg midt i landet. I 2018 hadde byen 1 275 207 innbyggjarar, men er omgjeve av eit større byområde, Antananarivo-Renivohitra.

Antananarivo vart grunnlagd kring 1625 og vart i 1797 gjort til hovudstad for Merina-kongedømet. Kongedømet hadde fått herredøme over heile Madagaskar. Byen vart erobra av franskmennene i 1895 og integrert i det franske protektoratet Madagaskar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ouagadougou

**Ouagadougou** (ofte korta til *Ouaga*) er hovudstaden og den største byen i Burkina Faso. I 2019 hadde byen eit innbyggjartal på 2 453 496.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Maputo

**Maputo** er hovudstaden i Mosambik. Byen ligg heilt sør i landet, og byen sin økonomi er bygd opp kring ei moderne hamn. Hamna ligg ut mot Indiahavet. I 2023 var innbyggjartalet . Ein reknar med at det røynlege talet er mykje høgare. Dei viktigaste eksportvarene er kol, bomull, sukker, krom og trevarer.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Virginia Apgar

**Virginia Apgar** () var ein amerikansk lækjar, spesialist i anestesi og obstretikk. Ho tok eksamen ved Mount Holyoke College i 1929, og ved Columbia University i 1933.

I 1953 hadde ho utvikla den første testen, den såkalla «Apgar score» (apgarpoeng), for å vurdera helsetilstanden til nyfødde born. Testen vert utført eitt minutt og fem minutt etter fødselen, av og til også etter ti minutt. 

## Kjelder
* Full biografi på WhoNamedIt.com.

## Bakgrunnsstoff
Sven-Roald Nystø

**Sven-Roald Nystø** () er ein lulesamisk politikar frå Hellemobotn i Tysfjord. Han er utdanna cand.polit frå Universitetet i Tromsø.

Nystø var president for det norske Sametinget i to periodar, frå 1997 til 2005, for Norske Samers Riksforbund.

Før han vart sametingspresident var han visepresident under Ole Henrik Magga. Han sat og i Samerettsutvalet, og han var leiar for Urfolksutvalet i Barentssamarbeidet.
Aili Keskitalo

**Aili Keskitalo** (nordsamisk ; ) er ein samisk politikar frå Kautokeino. Keskitalo har vore leiar i Norske Samers Riksforbund sidan 2003. 
Keskitalo har vore president i Det norske sametinget 2005–2007, 2013-16 og frå 2017.

Aili Keskitalo har ein mastergrad i  frå Handelshøjskolen i København der ho samanlikna norsk og grønlandsk skolesystem. Ho er dotter av Jan Henry Keskitalo, som var den første rektoren ved Samisk høgskole i Kautokeino, og Ellen Marit Guttorm, som var lærar og samisk lærebokforfattar.

## Litteratur
* Torunn Pettersen, Jorunn Eikjok, Aili Keskitalo (2002): *Vil de ikke - eller slipper de ikke til? En undersøkelse av den lave kvinnerepresentasjonen på Sametinget i Norge.* Guovdageaidnu/Kautokeino, Sámi Instituhtta/Nordisk Samisk Institutt, Sámi allaskuvla/Samisk høgskole
* Keskitalo, Aili 2005: *Høyere utdanningsinstitusjoner for urfolk -i en moderniseringstid : en komparativ analyse av endringer i rammebetingelser for Sámi allaskuvla/Samisk høgskole og Ilisimatusarfik ved årtusenskiftet*. Avhandling i MPA-studiet ved Høgskolen i Sør-Trøndelag, Høgskolen i Nord-Trøndelag og Handelshøjskolen i København.

## Bakgrunnsstoff
* «Aili Keskitalo» på nettstaden til NRK Sameradioen
Harry Nilsson

**Harry Edward Nilsson III**, også kjent som **Nilsson** (), var ein amerikansk låtskrivar og vokalist. Han var kjend for sine vittige tekstar og si stemme, som spente over tre og ein halv oktav.

Harry Nilsson vart fødd i Brooklyn i New York City og arbeidde i ein bank før han slo gjennom som låtskrivar. Blant hans mest kjende innspelingar er «Coconut», «Everybody's Talkin'» (av Fred Neil), «One» og «Without You» (av Tom Evans og Pete Ham). The Beatles var fans av Nilsson, og han vart ven av John Lennon, som produserte albumet *Pussy Cats* (1974) for han.

Harry Nilsson døydde i Agoura Hills i delstaten California.

## Diskografi (album)
* 1967: *Pandemonium Shadow Show*
* 1968: *Aerial Ballet*
* 1968: *Skidoo*, filmmusikk
* 1969: *Harry*
* 1970: *Nilsson Sings Newman*
* 1970: *The Point!*, også fjernsynsserie og musikal
* 1971: *Nilsson Schmilsson*
* 1971: *Aerial Pandemonium Ballet*, omarbeidet utgave av *Pandemonium Shadow Show* og *Aerial Ballet*
* 1972: *Son of Schmilsson*
* 1973: *A Little Touch of Schmilsson in the Night*
* 1974: *Son of Dracula*, filmmusikk
* 1974: *Pussy Cats*
* 1975: *Duit on Mon Dei*
* 1975: *Sandman*
* 1976: *That's the Way It Is*
* 1977: *Knnillssonn*
* 1980/2003: *Flash Harry*
* 1988: *A Touch More Schmilsson in the Night*

## Bakgrunnsstoff
* http://www.harrynilsson.com/
* Oppføring i allmusic.com
Valmanntalet til Sametinget

**Valmanntalet til Sametinget** er registeret over alle som har røysterett til valet til Sametinget i Noreg. Det var per 2021 registrert 20 454 personar i manntalet. Frå det vart oppretta i 1989 og fram til 2008 heitte registeret «samemanntalet».

## Kriteria for medlemsskap i Valmanntalet til Sametinget

For å stå i Valmanntalet til Sametingetmå ein vere 18 år, sjølv oppfatte seg som same, og anten ha samisk som heimespråk, ha (hatt) forelder, besteforelder eller oldeforelder med samisk som heimespråk, eller vere barn av person som står eller har stått i manntalet.

## Valkrinsar
Dei 7 valkrinsane er:
 

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Ny valordning
* NSRs oversikt ny valordning
* Korleis få stemmerett? 
* Aili Keskitalo oppmoder ungdommen
* SUPU oppmoder ungdommen
* Oslo Samiid Searvi :: Samemanntallet
Samisk utdanningsråd

**Samisk utdanningsråd** var eit organ for samisk skoleutvikling. Det vart nedsett ved kongeleg resolusjon 8. desember 1975 som eit rådgjevande organ for Kyrkje- og utdanningsdepartementet. 

Rådet vart lagt inn under Sametinget i 2000, under namnet Sametingets utdanningsavdeling. Samisk utdanningsråd låg i Kautokeino, det same gjer Sametingets utdanningsavdeling.

## Det første utdanningsrådet

Det første utdanningsrådet hadde desse medlemmene:

* Hans Eriksen, Karasjok (leiar)
* Ole Einar Olsen, Kautokeino
* Albert Johansen, Tana
* Ole Henrik Magga, Kautokeino
* Ella Holm Bull, Snåsa
* Mikal Urheim, Tysfjord
* Hans Guttorm, Karasjok
* Edel Hætta Eriksen, Kautokeino
Apgarpoeng

**Apgarpoeng** eller **apgarskår** vart lagt fram i 1952 av den amerikanske lækjaren Virginia Apgar som ein enkel og lett repeterbar metode for å kunna vurdera helsetilstanden til nyfødde born snøgt og summarisk.

Apgarskår vert bestemt ved å undersøkja det nyfødde barnet etter fem enkle kriterium på ein skala frå null til to, og så leggja saman dei fem verda ein har fått på denne måten. Apgarskår vil såleis liggja mellom null og ti.

Testen vert oftast utført eit og fem minutt etter at barnet er fødd, og kan takast opp att seinare dersom skåren er og vert verande låg. Skår under tre vert sett på som kritisk låg, mellom fire og sju som unormalt låg, og over sju som normal.

Låg skår på testen ved eit minutt kan krevja medisinsk tilsyn, men er ikkje støtt eit teikn på at der er vedvarande problem hjå barnet, særleg ikkje dersom der er betring av tilstanden ved fem minutt-testen. Dersom apgarskåren held seg under tre over lengre tid, t.d. etter 10, 15 eller 30 minutt, er det risiko for at barnet kan få nevrologisk skade. Der er også ein liten, men signifikant risiko for cerebral parese. Føremålet med apgarskår er likevel å kunna avgjera snøgt om eit nyfødd barn treng medisinsk tilsyn, testen er *ikkje* eigna til å gjera vurderingar av barnet si helse på lang sikt.

Ti års tid etter den første publikasjonen vart akronymet **APGAR** teke i bruk i USA som ein hugseregel: **A**ppearance (hudfarge), **P**ulse (hjartefrekvens), **G**rimase (reaksjon på stimuli), **A**ctivity (muskeltonus), og **R**espirasjon. Hugseregelen vart innført i 1963 av pediateren dr. Joseph Butterfield. Det same akronymet vert brukt på tysk: (**''A**tmung, **P**uls, **G**rundtonus, **A**ussehen, **R**eflexe*), sjølv om bokstavane har ulike meiningar.

Testen har i alle fall fått namnet sitt etter dr. Apgar, og inngår som ein av dei standardvurderingane av nyfødde born som også vert gjort på [[Noreg|norske]] [[fødeavdeling]]ar.

== Litteratur ==
* Apgar, Virginia. *A proposal for a new method of evaluation of the newborn infant'', Curr. Res. Anesth. Analg. 1953;32, pp.&nbsp;260&ndash;267

## Sjå òg
* Glasgow Coma Scale
* Pediatric Glasgow Coma Scale
Los Angeles

**Los Angeles** (ofte korta til **LA**) er ein storby sør i delstaten California på vestkysten av USA. Los Angeles er den største byen i California, og den nest største byen i USA med eit innbyggjartal på 3&nbsp;798&nbsp;981 (2002), med forstadar kring 17,5 millionar.

LA ligg i Los Angeles County. Byen er USA sitt største byområde i utstrekning, med kring 1200 km&sup2; i samla flatevidd. 

## Historie
Området Los Angeles ligg på har vore folkesett av amerikanske urfolk i tusenvis av år, i hovudsak av Chumashfolket og Tongvafolket.

Europearar kom til Los Angeles fyrste gong i 1542, då spanjolen Juan Cabrillo reiste gjennom området. Det var ikkje før i 1769 at spanjolane etablerte ein varig busetnad i området, da dei etablerte Mission San Gabriel Arcangel her.

Den 4. september 1781 grunnla nybyggjarar frå misjonen ein by. Denne byen vart kalla *El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de la Porciúncula*. Namnet syner tilknyting til Fransiskanarane.

Fram til den meksikansk-amerikanske krigen i 1846–1848 var byen ein liten meksikansk småby. Etter at USA erobra California byrja byen å veksa snøgt, som eit resultat av gullfeberen frå 1849. I 1850 fekk Los Angeles bystatus.

## Folk frå Los Angeles
*Grant Imahara (1970–2020), ingeniør, programleiar

## Galleri

Fil:LosAngeles02.jpg|Downtown om natta.
Fil:LosAngeles05.jpg|Downtown, sett frå Mulholland Drive
Fil:Capitol Records Building LA.jpg|Capitol Records
Fil:VeniceBeach.jpg|Solnedgang på Venice Beach.
Fil:Hollywood sign2.JPG|Hollywood-skiltet.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Hǿnsa-Þóris saga

***Hǿnsa-Þóris saga*** er ei av islendingesogene. Hovudpersonen i soga er Tungu-Oddr. Hǿnsa-Þórir (eller Hænsa-Þórir) var skurken.

## Bakgrunnsstoff
* Hænsa-Þóris saga i heimskringla.no
Grǿnlendinga saga

***Grǿnlendinga saga*** (norsk 'Grønlendingesoga' eller 'Soga om grønlendingane') er ei av islendingesogene. Ho fortel om korleis Eirik Raude og sonen Leif Eiriksson grunnla koloniar på Grønland og i Vinland, altså Amerika. Soga er ein viktig historisk kjelde til desse busetnadane.

## Bakgrunnsstoff

* Grænlendinga saga i heimskringla.no
Óttars þáttr svarta

***Óttars þáttr svarta*** er ei av islendingesogene. Ho handlar om skalden Óttarr Svarti.

## Bakgrunnsstoff
* Óttars þáttr svarta frå www.heimskringla.no
Saemien Sijte

**Saemien Sijte** er eit sørsamisk museum og kultursenter i Snåsa i Nord-Trøndelag. Det inneheld samlingar som dekkar heile det sørsamiske området frå Femunden, Trollheimen og Nordmøre i sør til Saltfjellet i nord.

Museet vart stifta som ei kulturforening i 1964, og vart omdanna til ei stifting i 2006. Birgitta Fossum har vore direktør for museet sidan 2010.

Saemien sijte gjev mellom anna ut årboka Åarjel-saemieh.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Gylvaginning

**Gylvaginning** (norrønt *Gylfaginning*) er første delen av den yngre Edda skriven av Snorre Sturlasson. Namnet tyder 'synskvervinga' eller 'narreriet' til Gylve (norrønt *Gylfi*), som er ein mytisk skandinavisk konge som ønskjer å finna ut meir om æsene. Forteljinga er såleis ei viktig kjelde for vår kunnskap om norrøn gudetru.

I soga dreg Gylve til Åsgard, der han tek på seg skikkelsen til ein gammal mann og tek namnet *Ganglere*. Men æsene visste alt før han kom om forkledinga, og skapte eit narrespel.

Då Gylve kom til Åsgard, fekk han sjå eit stort slott, og inni det sat det tre i høgseta: Høg, Jamhøg og Tredje. Gylve som Ganglere la fram ærendet sitt og spurde dei ut om den norrøne trua. Då samtalen tok slutt, høyrde Gylve eit veldig bråk rundt seg. Då han såg seg rundt, var han åleine på ei stor, flat slette. Slottet og gudane var vekke. Etter den tid vandra han rundt og fortalde kva han hadde sett og høyrt.

## Bakgrunnsstoff
* Gylfaginning frå www.heimskringla.no (norrønt)
* Gylfaginning frå www.heimskringla.no (dansk)

* Kronikk om Odins narrespel før og no av Gro Steinsland
Gard

Ein **gard** er eit landområde der ein gardbrukar eller ei gruppe gardbrukarar hovudsakleg driv landbruk. Ordet kjem frå norrønt *garðr* og tyder inngjerding.

## Sjå òg
* Matrikkelgard
Gardbrukar

Ein **gardbrukar** er ein person som driv eitt eller fleire gardsbruk &mdash; anten som sjølveigande bonde eller som leiglending. Ein gardbrukar som eig garden sin, såvel som næraste slekta til gardbrukaren, har i Noreg gjerne odelsrett og åsetesrett til bruket sitt.

## Sjå òg
* Bonde
* Husmann
* Leiglending
Nuorttanaste

***Nuorttanaste*** ('Auststjerna') er det eldste samiske bladet som framleis kjem ut, frå 1898. Det vart gjeve ut av Den evangelisk-lutherske frikyrkja. Den første redaktøren var Gustav F. Lund frå Talvik.

Nuorttanaste blir redigert etter Friis-rettskrivinga, rettskrivinga til Bibelen frå slutten av 1800-talet. Då Bergsland-Ruong-rettskrivinga kom ut gjekk også Nuorttanaste over til den rettskrivinga, men på grunn av protestar gjekk dei attende til Friis-rettskrivinga. I dag blir ein del artiklar skrive på 1979-rettskrivinga, men for det meste er det Friis si rettskriving som gjeld.

I dag kjem Nuorttanaste ut i Karasjok som eit samarbeid mellom Frikyrkja og Norges Samemisjon.

## Redaktørar i Nuorttanaste

* Gustav Fridtjof Lund 1898–1912
* Ole A. Andersen 1912–16
* Henrik Olsen Heika 1915–48
* Anders Guttormsen 1948–60
* Jon O. Nilsen 1960–92
* Ann Solveig Nystad 1992–2003
* Olaug Balto Larsson 2003–13
* Liv Tone Boine

## Litteratur

* Somby, Katri 2010: Nuorttanaste – vuoiŋŋalaš bláđđi vai sámi servvodatguoddi?  Sámi dieđalaš áigečála 2:59-75.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Nuorttanaste (arkivert utgåve)
* Nuorttanaste ved Finlands nasjonalbiblioteket
Gepard

**Gepard** (*Acinonyx jubatus*) er eit rovdyr som høyrer til kattefamilien. Ordet gepard kjem frå gresk og tyder kattepanter. Geparden held til i Afrika, sør for Sahara, og i nordaust i Iran (*Acinonyx jubatus venaticus*). 

Ordet gepard kjem frå italiensk via fransk, og tyder eigenleg 'kattepanter'. Andre stader i verda kan dyret ha namn som engelsk *cheetah*, som kjem av hindi «chita» og tyder 'den flekkete'. Geparden vert rekna som verdas hurtigaste landlevande pattedyr og kan oppnå ein toppfart på 110-120 km/t over ei kort strekning (250-300 m).

## Kjelder

* Faktablad  hjå Felid Taxon Advisory Group
Valkyrjer

**Valkyrjer** er i norrøn gudetru kvinnelege dødsvetter som hentar falne krigarar til Åsgard. Etter kvar kamp vitjar dei slagmarka og tek med seg dei tapraste falne til Odin og Frøya, som husar dei i Valhall og Folkvang. Desse krigarane er kalla einherjar.

Valkyriene er kledde i rustning og ber våpen. Dei kan ri gjennom luft og vatn, over heile verda, og reiser alltid i flokk. I Åsgard serverer dei mjød og kjøt frå grisen Særimne, og underheld både æsene og einherjane.
Arne Næss

**Arne Dekke Eide Næss** () var ein norsk filosof.

## Liv

Næss avla magistergraden i i 1933, som den yngste nokosinne. Han vart dr.philos i 1936 og vart professor ved Universitetet i Oslo frå 1939 til 1970. Ved tilsettinga som professor var han 27 år gamal. Han var kjent som grunnleggjaren av den såkalla Oslo-skolen og hadde stor innverknad på universitetsutdanninga i Noreg. Næss var onkel til den avdøde finansmannen Arne Næss Jr..

Næss har skrive mykje vidfemnande filosofisk litteratur, mellom anna *Interpretation and Preciseness* (1953), *Hvilken verden er den virkelige?* (1969) og *Økologi, samfunn og livsstil* (1974). I 2005 blei *The Selected Works of Arne Naess* i ti band utgitt på det tyske forlaget Springer.
I *Interpretation and Preciseness* utarbeidde Næss det teoretiske grunnlaget for boka *En del elementære logiske emner* som tidlegare blei undervist til ex. phil. ved mange universitet i Noreg. Boka inneheld mellom anna ei tolkingslære, ei lære om pro- aut contra-argumentasjon, og ei lære om normer for sakleg meiningsutveksling. Saklegheitslæra er delvis inspirert av Gandhi sine tankar om ikkje-vald og delvis av Aristoteles si lære om formale og argumentative fallgruver.

Næss var også kjent som fjellklatrar, og innførte bolteteknikken i Noreg. I 1950 leia han den første ekspedisjonen som nådde toppen av Tirich Mir (7&nbsp;690 moh.) i Pakistan. 

Ofte gav han uttrykk for at han meinte det var viktig å ha kontakt med barnet i seg. Dette kjem typisk til syne gjennom boksekampane han insisterte på å ha med reportarane som intervjua han.

## Utmerkingar
* I 2004 vart Arne Næss tildelt Peer Gynt-prisen.
* I 2005 vart Næss utnemnd til Kommandør med stjerne av Den Kongelige Norske St. Olavs Orden for samfunnsgagnleg innsats.

## Arne Næss' normer for sakleg diskusjon
# **Unngå tendensiøst utanomsnakk**Døme: Personkarakteristikkar, påstandar om motparten sine motiv, årsaksforklaringar til argument.
# **Unngå tendensiøse attgjevingar**Attgjevinga må vera nøytral med omsyn til stridsspørsmål.
# **Unngå tendensiøs fleirtyding**Fleirtyding gjer at argumentet kan tilpassast kritikken. 
# **Unngå tendensiøs bruk av stråmenn**Dette vil seie å tillegge motstandarane sine standpunkt eit innhald dei ikkje står inne for. 
# **Unngå tendensiøse originalframstillingar**Informasjon som leggjast fram må ikkje vera usann, ufullstendig, skeiv og eller halde attende relevant informasjon.
# **Unngå tendensiøs utforming av innlegg**Døme: ironi, sarkasme, skjellsord, overdrivingar eller trugsmål.

## Kjelder
* «Arne Næss» på Wikipedia på bokmål
Kirsti Paltto

**Kirsti Paltto** () er ein finsk samisk forfattar frå Outakoski i Utsjok. Ho gjekk på Inarin kristillinen kansanopisto, den kristne folkehøgskolen i Enare i 1964-1965, og deretter på lærarseminarium i Raahe, der ho vart ferdigutdanna som lærar i 1971. Paltto arbeidde som lærar i fire år, og har etter det arbeidd som forfattar. Ho har publisert dikt, barnebøker, noveller og skodespel.

Viktige tema i Paltto sin produksjon er brytninga mellom det samiske samfunnet og det finske storsamfunnet, og overgangen frå tradisjonelt til moderne samfunn.

Fleire av Paltto sine noveller har vorte omsett til norsk, svensk, finsk, enaresamisk, italiensk, tysk, engelsk og ungarsk.

## Bibliografi
* 1971: *Soagŋu* (noveller)
* 1973: *Saamelaiset*.
* 1981: *Risten* (noveller)
* 1987: *Guhtoset dearvan min bohccot* (roman)
* 1991: *Guržo luottat* (roman)
* 1992: * Guovtteoaivvát nisu* (noveller)
* 1992: *256 golláža* (roman)
* 2001: *Suoláduvvan* (noveller). Nominert til Nordisk råds litteraturpris i 2002.
** 2003: *Stjålet*
* 2007: *Násttit muohtagierragis*
LCD

**Liquid crystal display** (**LCD**) er ein tynn, flat skjerm som består av eit antal pikslar oppstilt framfor ei lyskjelde eller ein reflektor. Ein LCD brukar svært lite elektrisitet og eignar seg difor godt i batteridrivne elektroniske einingar.

Kvar piksel (biletelement) består av ei rad flytande krystallmolekyl som står mellom to gjennomsiktige elektrodar og to polariseringfilter.

## Sjå òg
* CRT
* Plasmaskjerm
* RAS-syndrom
Johan Turi

**Johan Turi** () var ein norsk-svensk samisk jeger og reineigar rekna for å vere den første samiske forfattaren. 
Han første bok *Muitalus sámiid birra* frå 1910 var den første sekulære boka skriven på samisk, og den første boka av ein same som tok for seg samiske tilhøve.
*Muitalus sámiid birra* er framleis sannsynlegvis det mest kjende samiske verket, det er omsett til over 10 ulike språk, m.a. til svensk, dansk, norsk, engelsk, tysk og japansk.

Turi var fødd i Kautokeino i 1854. Far hans hadde vore innblanda i Kautokeino-opprøret i 1852, på sida mot opprørarane. I 1870-åra flytta familien til Sverige på grunn av stenginga av grensa mellom Noreg og Finland for reinflytting. Familien slo seg ned i Talma sameby ved Kiruna. Her fekk Johan Turi rykte som ein dyktig ulvejeger.

Johan Turi fekk ingen skulegang, men lærte seg sjølv å lesa og skriva finsk og samisk.

Ei viktig inspirasjonskjelde for Turi var den danske antropologen Emilie Demant Hatt, som sette han på ideen om å skrive ei bok om samane, og som også omsette henne til dansk. Dei to utgåvene blei gjevne ut parallelt på nordsamisk og dansk i København i 1910.
Boka fortel om livet til reindriftsamar i Jukkasjärvi-området nord i Sverige på byrjinga av 1900-talet. Ho tek mellom anna for seg samiske tradisjonar knytte til barneoppseding, jakt, lækjing,  joik og folkeminne.  

I tillegg til å skriva laga også Turi illustrasjonar til boka. Seinare laga han også fleire andre bilde.

Dei siste åra har det vore meir merksemd om Johan Turi, m.a. hadde universitetet i Umeå symposiumet *Indigenous Author - Indigenous Authority* med Turi som tema i april 2004, og ein film om han hadde premiere i Kiruna 3. november 2005. I 2011 kom den første norske omsetjinga av boka, *Min bok om samene* omsett av Harald O. Lindbach. Same året kom også den første ordrette omsetjinga på engelsk, *An Account of the Sami* omsett av Thomas A. DuBois.

## Bibliografi

* 1910: *Muittalus samid birra : En Bog om Lappernes Liv* København.
* 1912: *En Bok om Lapparnas Liv*. Svensk omsetjing.
* 1920: *Sámi deavsttat – samiska texter* 
* 1931: *Duoddaris – från fjället*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Sápmi-net om Turi (også med bilete)
* Kuutma, Kristin 2003: Collaborative ethnography before its time: Johan Turi and Emilie Demant Hatt. *Scandinavian Studies*, June, 2003
Mari Boine

**Mari Boine**, tidlegare *Mari Boine Persen*, (), er ein samisk songartist. Mari Boine er sannsynlegvis den internasjonalt mest kjende representanten for det samiske folket. Ho syng tradisjonell joik, men har også fornya den med element frå jazz, rock og folkemusikk frå mange ulika kulturar. 

Til Vinter-OL på Lillehammer i 1994 takka ho nei til å opptre, fordi ho såg invitasjonen som eit forsøk på å få henne til å tene som kulturelt alibi for det norske storsamfunnet.

## Prisar og utmerkingar

* Spellemannprisen 1989 i open klasse for *Gula gula - hør stammemødrenes stemme*.
* Ole Vig-prisen i 1992.
* Gammleng-prisen 1993 i open klasse.
* Áillohaš musikkpris i 1993
* Spellemannprisen 1993 i open klasse for *Goaskinviellja*.
* Nordlysprisen i 1994.
* Spellemannprisen 1996 i open klasse for *Eallin*.
* Petter Dass-medaljen 1998 *for aktiv innsats for samisk kultur og identitet*.
* I 2008 vann ho Amandaprisen for filmmusikken til Kautokeino-opprøret saman med Sven Schultz og Herman Rundberg. 
* Det kongelege hoff kunngjorde 18. september 2009 at kongen har utnemnt Boine til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden for hennar allsidige kunstnariske verksemd.
* Norsk kulturråds ærespris i 2009.
* Anders Jahres kulturpris i 2009.
* Statsstipendiat frå 2013.

## Diskografi
* *Jaskatvuođa maŋŋá* (1985)
* *Gula Gula* (1989) Boine vann open klasse under Spellemannprisen 1989 for denne plata.
* *Goaskinviellja* (1993) Boine vann open klasse under Spellemannprisen 1993 for denne.
* *Leahkastin* (1994)
* *Eallin* (1996) Boine vann open klasse under Spellemannprisen 1996 for denne.
* *Bálvvoslatjna* (1998)
* *Gávcci Jahkejuogu* (2001)
* *Mari Boine Remixed* (2001)
* *Winter in Moscow* (2001, teke opp 1992)
* *Idjagieđas* (2006)
* *Čuovgga Áirras* (2009)
* *Áiggi Askkis*, 2011
* *Gilvve Gollát*, 2013
* *See the Woman*, 2017

Mari Boine har også vore med på plater for andre artistar, t.d. Jan Garbarek.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Intervju med Mari Boine (engelsk) 
* Offisiell side
Nynodata

**Nynodata** er eit norsk firma som har spesialisert seg på ein viss type språkteknologi, nemleg maskinomsetjing frå bokmål til nynorsk. Nynodata ligg i Bø i Telemark.

Nynodata var m.a. sentral då Microsoft omsette MsOffice 2003 til nynorsk, det vart gjort med hjelp av programmet *Nyno*.

Nynodata har også laga eit søkemotortillegg, *Norsøk*, som gjer det mogleg å søkje etter informasjon i språkblanda (nynorsk/bokmål) tekst, og å få fram informasjon, uavhengig av kva målform det er skrive på.

Dagleg leiar i Nynodata er Bjørn Seljebotn.
 
## Bakgrunnsstoff
*
Uleåborg

**Uleåborg** (svensk) eller **Oulu** (finsk) er ein by og kommune i landskapet Norra Österbotten i Uleåborgs län i Finland. Uleåborg er med sine om lag 201 100 innbyggjarar den største byen i det nordlege Finland og er den femte største byen i landet. Uleåborg har ei flatevidd på 3.031,64 km².

Uleåborg er einspråkleg finsk.

## Geografi
Uleåborg ligg ved elva Ule älv sitt utlaup i Bottenvika. 

## Historie

Uleåborg er kjend som en handelsstad frå førhistorisk tid. Det finske namnet på byen, «Oulu» kjem frå samisk. 

Byen vart grunnlagd av kong Karl IX av Sverige i 1605 og fekk byprivilegium i 1610. Byen vart plassert på fastlandet midt mot øya Linnansaari, der Uleåborgs slott vart bygd nokre år tidlegare. Slottet vart øydelagt av eit lynnedslag i 1793. 

Uleåborg fekk stapelstadsrettar i 1765 og har vore Uleåborgs läns residensstad sidan 1776. Frå ein by kjend for tjære og laks har Uleåborg utvikla seg til ein moderne by med ein stor IT-industri.

## Utdanning
* Uleåborgs universitet har over 15 000 studentar spreidd på seks fakultet.

* Yrkeshøgskolan i Uleåborg (Oulu Polytechnic) har kring 7 700 studentar spreidd på åtte einingar.

* Svenske Privatskolan i Uleåborg vart grunnlagd på 1850-talet. I dag har skulen drygt 100 elevar og 15 lærarar. I bygget er det grunnskule, gymnas og ein svensk barnehage med førskule.

## Verdt å sjå
* Tietomaa
* Rotuaari -promenadgatan
* saltmagasin
* Hupisaaret
* Uleåborgs domkyrka
* minnesmerke over F. M. Franzen
* Nord-Österbottens museum
* Pateniemis sågverksmuseum
* bilmuseum
* Universitetets botaniske trägård
* Uleåborgs konstmuseum
* Arktiske galleriet
* Teknologbyn
* Ruinane av Uleåborgs slott

### Anna
* Uleåborgs stadsteater
* Uleåborgs musikcentrum
* Uleåborgs universitet
* badeanstalt og hotell Eden
* Ouluhallen
* Nallikari rekreasjonsonsområde
* Terva -skiløp
* Oulu Horse Show
* American Car Show
* Oulu Music Film Festival og Luftgitar verdsmeisterskap

## Sport
* Ishockey: Kärpät

## Sjå òg
* Finska byar etter storleik
* Finska byar etter alfabetet
* Johannes Messenius
* Erkeengelen i Uleåborg

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

*
Maine

**Maine** er ein delstat i USA. Han ligg på austkysten av landet og grensar mot delstaten New Hampshire i vest, Canada i nordvest, nord og aust, og har kyst mot Atlanterhavet i søraust. Hovudstaden er Augusta.

Maine vart skilt ut frå Massachusetts i 1820. Området er rekna som ein del av New England.
Natt

**Natt** er den delen av døgnet då det er mørkt. Astronomisk kan det definerast som den tida sola er under horisonten på ein viss stad. Netter vil likevel som regel vera kortare enn dagar fordi sollyset blir brote i atmosfæren når sola er like nedanfor horisonten.

Lengda på natta varierer etter årstida og kva breiddegrad ein er på. Jo nærare ein stad er til ein av polane, jo større er lengdevariasjonen. På Nord- og Sørpolen opplever ein **polarnetter**, netter som varer nær eitt halvår. 

Mørke netter let ein kan sjå månelys, stjernehimmelen og polarlys, og er derfor ei viktig tid for astronomar.

## Natteliv
I mesteparten av menneska si historie har natta vore ei tid for søvn og kvile, fordi det er vanskelig å arbeide i mørket. Med utviklinga av kunstig lys er natta blitt teken mykje meir i bruk til arbeid og underhalding. 

Det finst derimot mange nattdyr som er aktive om natta. Dei har tilpassa seg denne særskilde tida ved å utvikla store, lysfangande auge eller andre sansar, som høyrsel eller luktesans.

= Natt i kulturen =

Den mørke natta er blitt sett på som farleg i stort sett alle kulturar. Ho var fylt av vonde makter, som skrømt og demonar. Med rikeleg tilgang på kunstig lys er folk blitt mindre redde, men mange frykter likevel framleis natta og det ho står for, anten det er overnaturlege farar, som vampyrar, eller andre menneske som kan vera ugjerningsmenn.

## Religion
Snorre fortel at natta blei personifisert i den norrøne gudetrua som gudinna *Nótt*. Ho var dotter til jotna Narfe og mor til Auð, Jord og Dagr. På same måte som gudane Sol og Måne rei Nótt over himmelen og ned i underverda. Hesten hennar heitte *Hrymfaxe*. 

Natta hadde òg si eiga gudinne i vedisk hinduisme, i form av Ratri, som tyder natt på sanskrit.

## Litteratur
Det arabiske verket *[[Tusen og éi natt]]* byggjer på at kvar natt blir brukt til eventyrforteljing.

## Bakgrunnsstoff
Portland i Oregon

**Portland** er ein by i den nordlege delen av den amerikanske delstaten Oregon. Byen hadde 529&nbsp;121
innbyggjarar i 2000 og er den største i Oregon.

Byen ligg ved Willamette-elva, sør for denne renn ut i Columbia-elva.

Byen vart grunnlagt i 1845 og er oppkalla etter byen Portland i Maine. Portland er hovudstaden i Multnomah County.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Portland Business Alliance&nbsp;– Portland Chamber of Commerce
* Portland's Visitor Association
Andørja

**Andørja** (nordsamisk *Áttir*) er ei øy med flatevidde på ca 136 kvadratkilometer i Ibestad kommune i Troms. Øya er Nord-Europas fjellrikaste øy. Øya er også karakteristisk på grunn av ein 8&nbsp;km lang fjord, Straumbotn, som omtrent deler ho i to. Det høgaste fjellet er Langlitinden, 1277 moh. Andørja var tidlegare ein eigen kommune.

## Samferdsle
Øya har fastlandssamband til Salangen kommune over Mjøsundet via Mjøsundbrua, Ibestadtunnelen går mellom Andørja og Rolla.

## Kommunesoge
Andørja var frå 1837 ein del av Ibestad formannskapsdistrikt. I 1926 vart Andørja, Astafjord og Gratangen utskilde frå Ibestad som eigne kommunar. Andørja hadde då 1&nbsp;420 innbyggjarar.

1. januar 1964 vart Andørja og Rolløya i Skånland slegne saman til Ibestad kommune. Andørja kommune hadde på det tidspunktet eit folketal på 1&nbsp;330. I dag bur det om lag 650 menneske på øya.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Andørja kommune frå 1930 til 1964:**

## Bakgrunnsstoff
* Turistinformasjon frå Andørja

## Kjelder
Michigan

**Michigan** er ein delstat i regionane Great Lakes og Midtvesten i Sambandsstatane (USA). Delstaten grensar mot Canada i nord og aust og omfattar halvøya mellom Lake Superior og Michigansjøen og halvøya mellom Michigansjøen, Huronsjøen og Eriesjøen. 

Namnet Michigan har opphav i Ojibwe-ordet *mishigamaa*, som tyder «stort vatn» eller «stor innsjø». Staten har eit folketal på i underkant av ti&nbsp;millionar, og er den tiande mest folkerike av dei 50 delstatane i USA. Han er den største delstaten i areal aust for Mississippielva. Hovudstaden i Michigan er Lansing, medan den største byen er Detroit.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell statleg nettstad
Ankenes

**Ankenes** er ein tidlegare kommune i Nordland fylke.

Frå 1837 utgjorde Ankenes saman med Evenes (*Evindnæs*) og Ballangen Ofoten formannskapsdistrikt. 

1. januar 1884 vart Ankenes og Evenes eigne kommunar. Ankenes hadde då 1&nbsp;734 innbyggjarar.

1. januar 1902 vart Narvik utskild frå Ankenes som eigen kommune. Då hadde Ankenes 3&nbsp;023 innbyggjarar, Narvik 3&nbsp;705.

1. januar 1974 vart Ankenes og Narvik på nytt slegne saman og fekk namnet Narvik. Ankenes hadde då 7&nbsp;022 innbyggjarar, Narvik 12&nbsp;758.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
*
*
* «Forskrift om sammenslåing av Ankenes og Narvik kommuner, Nordland.» (lovdata.no)
Syltetøy

**Syltetøy** eller **sylte** er eit pålegg laga av kokt og/eller most frukt eller bær oftast blanda med eit søtningsstoff som normalt er sukker.

Syltinga er ein effektiv måte å ta vare på matvarer på. Når blandinga når ein temperatur på 104 °C vil syra og pektinen i frukta reagera med sukkeret. Etter dette blir syltetøyet stivt når det kjøler seg ned. Nokre frukttypar, som bringebær, solbær, stikkelsbær, rips, eple og sitrusfrukt, har høgt pektininnhald og reagerer lett på den forventa måten. For andre typar, som jordbær og bjørnebær, må ein tilsetja pektin eller andre stoff for å få tjukk konsistens på blandinga. Syltetøy kan òg lagast av ei blanding av ulike frukter og bær.

Ut frå kva fruktdelar ein tek med kan ein få ulik konsistens på syltetøyet. Som regel vil det innehalda frø og bitar av tynne fruktskal. Dersom ein filtrerer fruktmassen slik at det blir klårt, blir produktet kalla gelé. Tek ein med bitar av tjukkare fruktskal frå til dømes appelsin blir det kalla marmelade.

## Historie

Syltetøy har vore kjend som preserveringsmåte i lang tid. Den greske teknikken med å ta vare på kveder ved å koka dei i honning er skildra i den einaste kjende romerske kokeboka, frå rundt 400, skriven av Apicius. Seinare blei skikken med å sylta med sukker frå sukkerrøyr innført frå Karibia til Europa.

I Noreg har ein lange tradisjonar for å sylta syltetøy. I dag har færre folk tid til å hausta det som trengst og laga til, og det er dermed blitt vanleg å kjøpa fabrikkprodusert syltetøy.

## Regulering
«Syltetøydirektivet» frå EU (Rådets direktiv 79/693/EEC, 24 July 1979, og vidare eit 
direktiv frå 2001) sette eit minimumskrav til kor mykje «frukt» eit syltetøy måtte innehalda. På grunn av dei mange ulike syltetøya ein lager innan unionsområdet fekk frukt ein nokså utvida definisjon som inkluderte «tomatar, rabarbrastilkar, gulrøter, søtpoteter, agurkar, graskar, melonar og vassmelonar».

## Anna
* Joan Miró brukte bjørnebærsyltetøy til å laga kunst http://www.csulb.edu/~karenk/20thcwebsite/438final/ah438fin-Info.00052.html .

## Kjelder
*«Jam» på Engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Engler og demoner

***Engler og demoner*** (engelsk originaltittel ***Angels and Demons***) er ein spenningsroman skriven av Dan Brown og utgjeven i 2000.
Ípiros

**Ípiros** (gresk Ήπειρος, albansk Epir) er ein av tretten periferiar i Hellas og ligg nordvest i landet. Han fell i hovudsak saman med den tradisjonelle regionen med same namn. Periferien grensar til Vest-Makedonía og Thessalía i aust, Ártabukta og Vest-Hellas i sør, Det joniske havet og Dei joniske øyane i vest og Albania i nord.

Ípiros omfattar dei tidlegare prefektura Ioánnina, Thesprotía, Árta og Préveza. Periferien har eit areal på 9&nbsp;200&nbsp;km² og ein folkesetnad på om lag 320&nbsp;000. Hovudstaden og største by er Ioánnina med om lag 65&nbsp;000 innbyggjarar. Folkesetnaden i dag er nesten utelukkande greskspråkleg og religionen er gresk ortodoks. Det er òg små romani-minoritetar der.

## Periferieiningar og kommunar
Etter den administrative reforma i 2010 er periferien Ípiros delt inn i fire periferieiningar som omfattar 18&nbsp;kommunar.

## Periferi og periferieiningar

Den tradisjonelle regionen fell i hovudsak saman med periferien Ípiros med desse periferieiningane: 

## Historie
Historisk strakk Ípiros seg lenger nord inn i dagens Albania. Det er framleis ein betydeleg gresk minoritet i det sørlege Albania, som grekarane kallar nordlege Ípiros. Hellas fastheldt eit territorielt krav til det sørlege Albania i mange år, men i dag har begge landa godkjent den noverande grensa. Hellas si største uro i dag er ulovleg innvandring av albanarar som søkjer arbeid i Hellas.

## Geografi
Ípiros består hovudsakleg av fjellrekkjer som nokre stader når 2&nbsp;600 moh. I aust formar Píndosfjella ryggrada i Hellas og skil Ípiros frå Makedonia og Thessalía. Mesteparten av Ípiros ligg på vindsida av Píndos. Vindane frå Det joniske havet gjev regionen meir regn enn nokon anna del av Hellas. Denne fordelen er sett tilbake av mangelen på dyrkbar mark og dårleg jordkvalitet. Resultatet er at landbruksproduksjonen i Ípiros alltid har vore blant dei dårlegaste i Hellas. Det vert dyrka tobakk rundt Ioánnina, og det er noko mjølkeproduksjon og fiske, men mesteparten av maten i området må importerast. Det har vorte jamt avfolka gjennom emigrasjon sidan 1800-talet pga. få ressursar og industriar. Folkesetnaden er konsentrert i området rundt Ioánnina som har noko produksjon og serviceindustri. Trass i mange attraksjonar har ikkje Ípiros opplevd den turismen som mange andre delar av Hellas har.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i periferien er:

## Referansar