open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Janitsjarkorps

**Eit janitsjarkorps** er eit musikk-korps som har både treblåsarar og messingblåsarar i tillegg til perkusjon, i motsetnad til brassband som ikkje har treblåsarar.

Omgrepet janitsjarkorps kjem opphavleg frå tyrkisk militærmusikk. Ordet «janitsjar» kjem frå tyrkisk *yeni çeri* som tyder  ‘ny hæravdeling’. Janitsjarane var osmanske hærfolk.

## Janitsjarmusikk i Noreg
Norske janitsjarkorps hadde opphavleg ofte ein besetning som likna på den til militærmusikkorpsa, med relativt få musikarar på kvar stemme. Sidan 1970-talet har norske amatør-janitsjarkorps i større grad nærma seg den amerikanske Symphonic Band-modellen, der ei stor klarinettgruppe ber ein stor del av korpsklangen. Moderne janitsjarmusikk krev òg ofte ei stor gruppe med allsidige musikarar på slagverk som kan spela melodiske og rytmiske slagverksinstrument om kvarandre.

Kvart år blir det arrangert noregsmeisterskap for janitsjarkorps i Olavshallen i Trondheim.

## Instrument ein kan finne i janitsjarkorps
**Messingblåsarar:**

Pikkolotrompet, trompet, kornett, flygelhorn, valthorn, trombone, eufonium og tuba.

**Treblåsarar:**

Pikkolofløyte, tverrfløyte, obo, klarinett, altsaksofon, tenorsaksofon, barytonsaksofon, bassklarinett og fagott.

**Perkusjon:**
Ymse slagverksinstrument som til dømes pauker, xylofon, trommer og cymbalar.

## Kjelder
Elva Neste

**Neste** er ei 85 km lang elv i Midi-Pyrénées i sør i Frankrike. Ho har sitt utspring nær Saint-Lary-Soulan, der fleire mindre elvar renn saman. Desse har namn etter områda dei renn gjennom, men med førestavinga *Neste*: **Neste d’Aure** i området Saint-Lary-Soulan, **Neste de [[Saux]]**, **Neste du [[Moudang]]**, **Neste de la [[Géla]]**, **Neste de [[Badet]]**, **Neste de [[Couplan]]**, osb. Frå Arreau, der ho renn saman med **Neste du [[Louron]]** og til ho ved Montréjeau (Kongsfjellet) munnar ut i Garonne heiter ho **La Neste**. 

Ho renn gjennom følgjande departement og byar: 
* Hautes-Pyrénées: Saint-Lary-Soulan, Arreau, La Barthe-de-Neste
* Haute-Garonne: Montréjeau

## Sjå òg
* Vallée d'Aure
Comté d’Aure

**Comté d’Aure**, òg kalla **les Quatre Vallées** (dei Fire Dalføra), er ein tidlegare provins i Frankrike, som omfatta dalføra Vallée d'Aure, Vallée de la Neste, Vallée de Barousse og Vallée du Magnoac. 

## Sjå òg
* Pays d’Aure
* Vallée d’Aure
* Neste d’Aure
Aure de Paris

Den heilage **Aure av Paris** (fransk **Sainte Aure de Paris**) var den fyrste abbedissa ved Columbanus-klosteret i Saint-Martial de Paris som var grunnlagt av den heilage Éloi. Ho styrte dette klostret i 33 år, heilt til ho døydde av pest i 666. 
Relikviane hennar blir oppbevart saman med dei til helgenane Éloi og Ouen. Ho har festdag den 4. oktober. 

Saint-Martial-klostret låg i rue Braque i 4. arrondissement i Paris no ligg. Eit kapell til ære for st. Aure de Paris ligg i rue de Reuilly (12. arr.) i Paris.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:fr:Aure de Paris|Aure de Paris]]» frå , den 13. september 2012.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Abbé Pétin, *Dictionnaire hagiographique, vies des saints et des bienheureux*, tome 1, Paris, 1850, site de l'église romane de Tohogne.
Smalsundbrua

**Smalsundbrua** er ei bru som kryssar Smalsundet i Aure kommune i Møre og Romsdal. 

Smalsundbrua er 346 meter lang. Den vart opna i 1995 og er ein del av Riksveg 680.

## Sjå òg
* Aursundbrua
* Mjosundbrua
Mjosundet

**Mjosundet** er eit sund mellom Rottøya og Ertvågsøya i Aure kommune i Møre og Romsdal. 

Mjosundbrua kryssar sundet og er ein del av vegsambandet mellom fastlandet og Ertvågsøya. Mjosundbrua er 346 meter lang. Ho vart opna i 1995 og er ein del av riksveg 680.

Namnet Mjosundet blir òg bruka om den bygda som ligg langsetter sjølve Mjosundet.

## Gardar i Mjosundet
Om ein definerer Mjosundet litt vidt, så kan ein hevda at følgjande hovudbruk ligg i Mjosundet, frå sør mot nord; Hållå, el. Espvika, gnr. 8. 
Djupbugen og Sundsbøen, gnr. 7. 
Rottøya gnr. 6. 
Lurvika gnr. 5. 
Giset, gnr. 4.
Klaksvika, gnr. 3. 
Ånesbugen, gnr. 2 og 
Ånesset, gnr. 1.

Dei fleste av desse gardane var frå gamalt mensalgods. Det vil seia at leigeinntekta skulle tilfalla presten i Aure. Rottøya hadde delt landskyld mellom prest og kyrkje, medan Espvik eller Hållå, så langt attende vi kjenner eigedomshistoria, var krongods og truleg utskild frå Ertvågen. I Aslak Bolts jordebok frå om lag 1430 er det nemnd ein gard som vert kalla *Sunde* i området Mjosundet. Truleg kan denne garden ha omfatta både Sundsby, Lurvika og Rotøya i eldre tid (før svartedauden). Garden som er nemnd framom Sunde er Bergfall og som neste gard er nemnd Giset *(Gisætre)*.

## Industri
* Mjosundet Båt og Hydraulikk AS
* Sletta Verft AS

## Kjende mjosynningar
* Ola Aarsund (tyskfele)

## Kjelder

* Todal, A., 1963.
* Munch, P. A., *Aslak Bolts Jordebog*, Kristiania, 1852.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete av Mjosundbrua 
* Kart frå hvor.no
Aurdalen

* Aurdalen i Aure kommune i Møre og Romsdal fylke 
* Aurdalen i Sunndal kommune i Møre og Romsdal fylke 
* Aurdalen i Aurland kommune i Sogn og Fjordane fylke
* Aurdalen på Hitra i Sør-Trøndelag fylke 
* Aurdalen i Lindås kommune i Hordaland fylke
* Aurdalen i Sykkylven kommune i Møre og Romsdal fylke
* Aurdalen i Dronning Maud Land i Antarktis
 
## Sjå òg
* Vallée d’Aure (Aurdalen) i dei franske Pyreneane
Arasvika

**Arasvika** eller **Arasvik** (uttale ["ɑɾɑsˌʋi:cça] (nom./akk.), ["ɑɾɑsˌʋi:cçen] (dat.)), òg skrive *Aresvik* (det siste særleg som slektsnamn), er ein gamal gard på sørsida av Ertvågsøya. Det eldste kjende namnet på garden er Oraldsvik, eit namn som kjem fram av eit gamalt diplom frå 1342. Det er og ei lita bygd og ein ferjestad ved Arasvikfjorden, i Aure kommune i Møre og Romsdal.

Frå Arasvika går det ferje over til Hennset i Heim kommune kommune. Ferjestrekningen er del av riksveg 682.

## Folk frå Arasvika
* Holger Aresvik (1883&ndash;1938) var ein god felespelemann som utmerkte seg med mykje lydarslåttspel og posisjonsspel.
* Oddvar Aresvik (1915&ndash;1996) var professor i landbruksøkonomi ved Norges Landbrukshøgskole på Ås.

## Kjelder
Aursundet

**Aursundet** er eit om lag 13 kilometer langt sund mellom Ertvågsøya og fastlandet i Aure kommune på Nordmøre. Tettstaden Aure ligg ved Aursundet. Det er vegsamband over Aursundet via Aursundbrua, Smalsundbrua og Mjosundbrua.
Klima i Midtausten

Midtausten er eit område der store vêrregime møter kvarandre. Kalde høgtrykk frå Sibir banar seg veg sørover mot Midtausten, som kan ha overraskande kaldt vêr i indre område om vinteren. Enkelte av fjella i Iran har snø året rundt. Frå Middelhavet kan lågtrykk sende fuktige luftmassar innover fjellområda i Israel og Libanon, og tørkar opp før dei når dei store ørkenområda på Den arabiske halvøya. Enkelte av desse lågtrykka kan derimot bli forsterka igjen når dei kjem ut i Persiabukta, noko som kan føre til korte episodar med regn i låglandet og snø i høgda. Når desse lågtrykka varer ved lenge, kan dei normalt tørre ørkenane og dalane få flaum.

Klår himmel og brennheit varme dominerer det meste av Midtausten om sommaren, men støv og dis fører ofte til dårleg sikt. Torevêr oppstår vanlegvis berre i dei sørlege områda av Den arabiske halvøya. Dei fleste områda under dei høgaste fjelltoppane får temperaturar over 30&nbsp;°C om ettermiddagen og mange stader får òg godt over 40&nbsp;°C. Dei største klimaskilnadane på tvers av Midtausten er fukta. Dei indre ørkenområda er knusktørre, medan kyststrøka rundt Raudehavet og Persiabukta kan få svært høg luftfukt. Dette gjer at desse kystområda er eit meir ynda feriemål om vinteren når fukta er lågare, og varmen ikkje så intens. 

Vår og haust har ein eigentleg ikkje i store delar av Midtausten. Klimaet i Midtausten skiftar berre mellom vinter og sommar, på liknande måte som for monsunklimaet i det austlege naboområdet. Overgangen mellom desse to årstidene tar vanlegvis berre to til tre veker. Vanlegvis skjer overgangen frå sommar til vinter midt på hausten eller seint på sommaren, men når overgangen skjer kan variere frå år til år. Sidan klimaet er eit gjennomsnitt over mange år, vert denne overgangsperioden dradd ut over ein lenger periode enn den faktisk er, om ein berre ser på dei klimatiske dataa. I april-mai går vinteren over til sommar igjen, og denne tida er den beste tida om ein vil sjå Middelhavslanda på sitt grønaste.

## Kjelder
Dakar

**Dakar** er hovudstaden i Senegal, og ligg på Kapp Verde-halvøya ved atlanterhavskysten. Det er denne byen som ligg lengst mot vest på det afrikanske fastlandet, noko som gjer det til ein viktig hamneby for handel over Atlanterhavet og til Europa.

I 2005 var folketalet i området anslått til å vere 2,4 millionar, 1 million av desse budde i sjølve byen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Lærar

Ein **lærar** er ein kunnskapsformidlar.  Ein person som er utdanna til å undervise barn og ungdom blir òg kalla ein pedagog. 

## Lærargrupper
Lærarar er delte inn i fleire undergrupper, ut frå kva utdanning dei har:

* *[[Førskulelærar]]*: utdanna pedagog retta mot barn frå 3 til 6 år (opp til 10 år med tilleggsutdanning).  Minimum 3 års utdanning.
* *[[Ålmennlærar]]*: utdanna pedagog for grunnskulen (1. til 10. klasse) med minst 4 års utdanning. 
* *[[Adjunkt]]*: lærer med cand.mag.-grad eller bachelor og pedagogisk utdanning.
* *[[Lektor]]*: lærar med hovudfag eller mastergrad og pedagogisk utdanning.
* *[[Yrkesfaglærar]]*: lærar i yrkesfag / praktiske fag med praktisk og teoretisk utdanning innanfor sitt fagområde + pedagogisk utdanning. 
* *[[Rektor]]*: skuleleiar.

## Lærarutdanning
Lærarutdanninga kan òg delast i ulike undergrupper som siktar inn mot ulike lærargrupper: 
* Førskulelærarutdanning på tre år.
* Ålmennlærarutdanning på fire år.
* Yrkesfaglærarutdanning på tre år.
* Praktisk-pedagogisk utdanning på eitt år, nytta som påbyggingsstudium til bachelorgrad eller mastergrad, og for yrkesfaglærarar med praktisk og teoretisk fagutdanning, f.eks. fagbrev og teknisk fagskole.
* Integrert mastergrad (femårig).
Det er laga nasjonale rammeplanar for dei ulike lærarutdanningane der det er fastsett studiepoengskrav i høve fag, fagdidaktikk, pedagogikk og praksis.

## Historikk
Dei fyrste lærarutdanningskursa for allmugeskulen vart starta på slutten av 1700-talet. Desse var drive i privat regi og det same var mange av lærarskulane som kom til i siste halvdel av 1800-talet. Den fyrste offentlege lærarskulen vart oppretta i 1826 i Trondenes ved Harstad. 

Dei to-årige stiftsseminara bygde på allmugeskulen, og var nytta som lærarutdanning på 1800-talet. 

I 1890 vart lærarutdanninga for fyrste gong regulert gjennom ei eiga lov. 

Lengda på lærarutdanninga vart i 1902 regulert til tre-årig, ved lærarskolelovene av 1930 og 1938 vart utdanninga fire-årig med ei to-årig studentlinje. Med lærarutdanningslova av 1973 vart ålmennlærarutdanninga tre-årig, bygd på gymnas/studiekompetanse, og frå 1992 fire-årig. 

Den praktiske pedagogiske utdanninga (for å verte adjunkt, lektor eller yrkesfaglærar) blei i 1991 utvida frå eit halvt år til eitt år.  

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
John G. Bernander

**John Gordon Bernander** () er ein norsk tidlegare Høgre-politikar, næringslivsleiar og kringkastingssjef i NRK.

## Liv og virke
### Bakgrunn
John G. Bernander blei fødd i New York som son av motelleigarane Harry Bernander (f. 1927) og Ingrid S. Kjevik (f. 1931), og voks opp i Brooklyn og Kristiansand. Han er kalla opp etter teikneseriehelten «Lyn Gordon», og hadde amerikansk statsborgarskap frem til tenåra. Etter eksamen ved Kristiansand Handelsgymnasium i 1976 tok han Sjøkrigsskolen i Bergen 1976–1977. Han har juridisk embedseksamen frå Universitetet i Oslo frå 1982 med engelsk-amerikansk avtalerett som spesialfelt.

John G. Bernander er frimurar i St. Johanneslogen Orion til de to Floder med graden VII.

### Karriere
Bernander var advokatfullmektig hos Olav Bryge i Kristiansand 1982–1985, førstekonsulent ved Garanti-instituttet for eksportkreditt i 1985 og konsernadvokat i Sørlandsbanken AS 1986–1988 og Johan G. Olsen Industrier AS 1988–1989.

Etter tida på Stortinget var han viseadministrerande direktør 1993–1995 og administrerande direktør 1995–2001 i sjøforsikringsselskapet Assuranceforeningen Gard i Arendal. Bernander var kringkastingssjef i NRK 2001–2007. Den 9. oktober 2006 gav han beskjed til styret i NRK om at han ikkje ville søka om en ny åremålsperiode som kringkastingssjef. 19. mars 2007 blei han dermed den første som hadde trekt seg etter seks år i denne stillinga. Etter dette var han sjølvstendig næringsdrivande med eiendomsselskapet Tophdal AS og tilknytt Mosvold Shipping Group AS i to år, før han blei administrerande direktør i NHO hausten 2009. Bernander varsla at han kom til å gå av frå stillinga tre år seinare. Frå 2012 dreiv han Viking Heat Engines AS. Frå 21. januar 2015 var han styreleiar i Talent Norge.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:John G. Bernander|John G. Bernander]]» frå ,  den 3. februar 2019.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Ruøya

**Ruøya** er ei øy i Aursundet i Aure kommune i Møre og Romsdal. Frå 1995 har Ruøya vore landfast over Aursundbrua. Det er òg veg til Rottøya over Smalsundbrua. Frå tidleg på 1700-talet og fram til 1830 vart det dreve handel i *Hamna* på Ruøya.

Øya er todelt, med ein nordleg og sørleg del.
Ho har eit flatemål på 0,78 km2 eller 780 dekar. Høgaste punktet ligg på 89 moh., og befinn seg  nordaust på øya.

Ved folketeljinga i 1900 var det 43 innbyggjarar på øya.

## Kjelder
Jæren Avis AS

**Jæren Avis AS** er eit føretak som eig fleire aviser i Rogaland. Selskapet eig heilt Gjesdalbuen, Jærbladet, Sandnesposten, Solabladet og Strandbuen, og har 51 % eigarskap i Bygdebladet Randaberg og Rennesøy.

## Bakgrunnsstoff
* Om eigarskapen til Jæren Avis AS
Vikværing

**Vikværing** er ei nemning på ein person som kjem frå området kring Oslofjorden. Området vart særleg i eldre tid kalla Vika. 
Vikværingen er namnet på fylkesmållaget innan Noregs Mållag for området.
Breiskjeggflokken

**Breiskjeggflokken** var ein av flokkane i borgarkrigstida. Breiskjeggflokken er kjend frå tida 1190-1191, leidd av Torleiv Breiskjegg.
Verdsmusikk

**Verdsmusikk** (engelsk *World Music*) er ei nemning som i regelen dekkjer all musikk som ikkje fell inn under kategoriane vestleg popmusikk, vestleg klassisk musikk, eller musikkformer av amerikansk opphav, slik som jazz, hip-hop, country og rock.

Nemninga vart skapt på midten av 1980-talet av den britiske platebransjen for å kategorisere musikk som fall utanfor kategoriane nemnt ovanfor. 
Kategorien har vokse til å omfatta undersjangrar som ethnic fusion (Clannad, Ry Cooder, Enya osb.) og worldbeat.

Verdsmusikk kan òg brukast om popmusikk frå Afrika, Asia og Latin-Amerika, vestleg popmusikk som nyttar element frå dei nemnde kontinenta, og tradisjonsmusikk, som regel frå utanfor Europa og USA, men ikkje utelukkande. Nemninga vert nytta ulikt i ulike land, og det er ikkje uvanleg at popmusikk på fransk vert kategorisert som «world music» i amerikanske platebutikkar.

Omgrepet har vorte kritisert for å vere eurosentrisk og upresist, og for å vere lite egna for klassifisering av musikk. Utifrå eit musikalsk eller kulturelt synspunkt er det i utgangspunktet ingen fellestrekk mellom dei ulike musikksjangerane som fell inn under kategorien verdsmusikk. 

## Kjelder
Papyrus

**Papyrus** er ei tidleg form av papir laga av mergen av papyrus-planta, *[[Cyperus papyrus]]*. 

Planta kan bli 5 meter høg.
Dansk julemat

**Dansk julemat** har mange fellestrekk den tilsvarande norske maten, som at han inneheld mykje feitt og sukker og ofte blir eten saman med særskilde alkoholdrikkar, men har sjølvsagt òg mange særdanske trekk.

På litle julaftan et ein gjerne risgraut som ein drikk mørkt *[[hvidtøl]]* eller saft til. Grauten som ikkje blir eten blir brukt til å laga *[[risalamande]]* (ein slags riskrem) av. 

Til middag på julaftan er det vanleg å eta steik av and, gås eller svin &mdash;
*[[flæskesteg]]* &mdash; med visse tradisjonelle tilleggsrettar, som sjysaus, kvite og bruna poteter, raudkål, syltetøy (av til dømes rips eller tyttebær), medisterpølse. Nøyaktig kva ein et varierer, som i Noreg, mellom ulike familiar og ut frå kvar ein bur i landet. Tidlegare var det vanleg å servera ein porsjon risgraut før hovudretten, no er det vanlegare med *[[riskrem|risalamande]]* med kirsebærsaus som dessert etterpå. Ein drikk som regel raudvin og brus til julemiddagen.

Første juledag samlar familiar seg til *[[julefrokost]]* der ein serverer varme &mdash; lune og kalde rettar, med *[[smørrebrød]]* som ein viktig del. Drikke er gjerne øl og snaps.

## Vanlege typar julemat og -drikke
* Søtmat: *[[brunkage]], [[honningkage]]*, jødekake, *[[juledrømme]], [[klejner]]*, peppernøtter
* Drikke: gløgg, *[[julebryg]]*, *[[hvidtøl]]*, *[[nisseøl]]*
* Ingrediensar: *[[julesalat]]*

## Kjelder
* Dansk Wikipedia: «Jul», «Julefrokost» og «Julemiddag»
Sacramento

**Sacramento** er delstshovudstaden i California i USA. Byen blei grunnlagt i desember 1848 av John Sutter. Før dette hadde han bygd Sutter's Fort på same stad, noko som la grunnlaget for den kommande byen. 

I gulltida var Sacramento eit senter for handel og landbruk. Her var endestasjonen for vogntransport, hestevogner, elvebåtar og og den fyrste jernbanen som gjekk tvers over USA.

## Bakgrunnsstoff
*
The Kite Runner

***The Kite Runner***, kalla ***Drageløperen*** på norsk, er ein roman frå 2003 av den afghanske forfattaren Khaled Hosseini. Romanen handlar om den unge guten Amir, om lengselen hans til eit nærare band med far sin og om vonde barndomsminne. Handlinga går føre seg i Afghanistan, frå monarkiet sitt fall til Taliban. Delar av historia er lagt til eit moderne San Francisco. Tematikken i boka er diskriminering og immigrasjon.

## Bakgrunnsstoff
* Den offisielle heimesida til Khaled Hosseini
Okinawa

**Okinawa** er den største av Okinawa- og Ryūkyū-øyane i Kyushu-regionen. Naha, hovudstaden i prefekturet Okinawa, ligg på Okinawa. Øya har eit flatemål på 1201 km². Ho er den femte største øya i Japan.

## Geografi

Okinawa har ei kystline på 476 km. Den direkte linja frå nord til sør er 106,6 km. Sidan 1972 er over 1000 hektar land blitt lagt til øya gjennom landvinning (0,83 % av totalarealet).

Øya ligg i den nordaustlege enden av Okinawa prefektur. Ho ligg kring 640 km sør for den store øya Kyushu.
Okinawa er knytt til nærliggande øyar gjennom vegdemningar og bruer: Katsurenhalvøya er bunden saman med Henza, Miyagi, Ikei og Hamahiga via vegen Kaichū Dōro. Motobuhalvøya på nordvestsida er knytt til Sesoko-jima, Yagaji og Kōri-jima via bruer. Omoto på 525,5 meter er det høgaste punktet på Okinawa, og Yonaha er det nest høgaste.

Den nordlege delen av Okinawa har eit av dei største områda med subtropisk regnskog i Asia, kalla Yanbaru. Det finst mange endemiske artar av flora og fauna her.

Okinawarikse er ein endemisk, liten fugleart som ikkje kan flyga og som er truga av utrydding. Okinawaspett er også ein endemisk, truga art.

Kokosnøttkrabbe eller palmetjuv held til på Okinawa og Ryukyuøyane. Han er truga på grunn av overbeskatting, og er blitt meir uvanleg på Okinawa. 

## Galleri

Onna_Okinawa_Japan_Cape-Manzamo-01.jpg|Klipper ved Manzamo
Subtropical Forest of Yanbaru National Park Okinawa 2018.jpg|Subtropisk skog i Yanbaru nasjonalpark.
OkinawaOnna1.jpg|Landsbyen Onna.
OkinawaOnna2.jpg|Dam i Okinawa.
Busena Resort11n4272.jpg|Kapp Busena i Nago.


## Merknadar

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Okinawa Island|Okinawa Island]]» frå ,  den 24. mars 2026.*  

## Bakgrunnsstoff
Penicillin

**Penicillin** er eit antibiotikum som vert vunne ut frå soppen penicillinmugg (*Penicillium chrysogenum*). Penicillin drep bakteriar ved å hindre dei i å danne cellevegg. Sidan menneskeceller ikkje har cellevegg, tek dei ikkje skade. 

Ei rekkje artar i penselmuggsoppslekta  er identifiserte som produsentar av penicillin. I seksjonen *Chrysogena*, som penicillinmuggen sjølv er ein del av, gjeld det (utanom penicillinmugg) desse artane:

* *[[Penicillium allii-sativi]]*
* *[[Penicillium dipodomyis]]*
* *[[Penicillium flavigenum]]*
* *[[Penicillium nalgiovense]]*
* *[[Penicillium rubens]]*
* *[[Penicillium tardochrysogenum]]*
* *[[Penicillium vanluykii]]*

I tillegg produserer arten *[[Penicillium griseofulvum]]* penicillin, og   kan i lag med *P. nalgiovense* og penicillinmugg finnast på visse matvarer.

## Kjelder

## Sjå òg
* penicillinallergi
* betalaktamase

## Bakgrunnsstoff
* P2-Akademiet: Reidun Sirevåg - Hvordan mikrobene styrer verden
Uljanovsk oblast

**Uljanovsk oblast** er ein provins i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Uljanovsk, arealet er 37&nbsp;300 km² og innbyggjartalet er 1 218 319 (2021).

## Geografi
Uljanovsk oblast ligg sentralt i Volga-regionen, på begge sider av elva Volga, aust i den europeiske delen av Russland. Området er ganske flatt. Volga sitt elveløp deler provinsen i to, og strekkjer seg 200 km innanfor provinsen sine grenser. Klimaet er kontinentalt, middeltemperaturen i januar er –14 til –12 grader celsius, i juli +18 til +20 grader celsius. 28 % av arealet er skogkledd. Det er omfattande oljeutvinning i området.

## Folkesetnad

Nesten halvparten av folket bur i byen Uljanovsk (614&nbsp;800 ibuarar), nest største by er Dimitrovgrad (122&nbsp;600). 

Den etniske samansetjinga var i 2010:
* Russarar: 69,7 %
* Tatarar: 11,6 %
* Tsjuvasjar: 7,3 %
* Mordvinar: 3,0 %

## Historie
Området som i dag utgjer Uljanovsk oblast vart russisk territorium etter at tsar Ivan den grusomme nedkjempa og erobra det mongolske Kazan-khanatet i 1552. I 1648 vart byen *Simbirsk*, som i 1924 endra namn til *Uljanovsk* grunnlagd. I 1870 vart *Vladimir Iljitsj Uljanov*, betre kjend som Lenin, fødd her. Under den russiske revolusjonen overtok bolsjevikane makta i Simbirsk 10. desember 1917. I 1918 fall byen i dei kontrarevolusjonære kvitegardistane sine hender, men vart gjenerobra av bolsjevikane i september. Under den andre verdskrigen vart fleire offentlege funksjonar evakuerte til Uljanovsk frå Moskva og Leningrad.

Ved valet til den regionale forsamlinga i 2003 kom fire grupperingar over sperregrensa på 5 %:
* Sameint Russland: 27,4 %
* Folket for Frolytsj: 12,8 %
* Den russiske føderasjonens kommunistiske parti: 11,3 %
* Russlands liberal-demokratiske parti: 11,1 %
12,8 % stemde *mot alle* (blankt).

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Akutt lymfatisk leukemi

**Akutt lymfatisk [[leukemi]]** eller **akutt lymfoblastisk leukemi** (**ALL**) er ei form for kreft som råkar kvite blodkroppar. Det er altså ein blodsjukdom. Han er dødeleg utan behandling. Det er som regel born som blir råka. For nokre tiår sidan var det få born som overlevde, no (2006) er det over 80% som overlever.

Behandlinga er cellegift og stråling.

## Bakgrunnsstoff
* Om ALL  hjå vaksne, frå Rikshospitalet
* Om blodkreft  hjå barn, frå Rikshospitalet
Krokanrull

**Krokanrull** er ein type sjokolade laga av Freia. «Rullen» er ein sylinderforma pakke som inneheld ei rad småsjokoladar med små bitar mandelkrokan inni. Sjokoladetypen blei først laga i 1978.

## Kjelder
Tasmanhavet

**Tasmanhavet** er det vide havområdet som ligg mellom Australia og New Zealand, om lag 2000 kilometer (1250 miles) vidt. Det er ein sørvestleg del av det sørlege Stillehavet. Havområdet har fått namn etter den nederlandske oppdagaren Abel Tasman, den første europearen som oppdaga New Zealand og Tasmania. Den britiske oppdagaren, kaptein James Cook, gjorde seinare omfattande utforsking av Tasmanhavet i 1770-åra, under den første oppdagingsferda si.

Den internasjonale hydrografiske organisasjonen (International Hydrographic Organisation) har avgrensa Tasmanhavet til å omfatta havområda aust for dei australske statane New South Wales, Victoria og Tasmania. Den nordlege staten, Queensland, grensar mot Korallhavet, og grensa mellom New South Wales og Queensland vert også nytta som grense mellom desse to havområda.

Tasmanhavet inneheld ei rekkje øygrupper langt unna kystområda til Australia og New Zealand:

* Lord Howe Island med nærliggjande øyer
* Ball's Pyramid
* Norfolk Island, heilt nord i Tasmanhavet, på grensa til Korallhavet

Desse øygruppene er alle australske landområde.
Peparrot

**Peparrot** (*Armoracia rusticana*, syn. *Cochlearia armoracia*) er ein eviggrøn plante av krossblomfamilien (som inkluderer sennep og kål). Pepparrota har truleg opphavet sitt i Søraust-Europa og Vest-Asia, men finst over store delar av verda i dag.

Raspa peparrot blir ofte bruka som tilbehøyr til fiskeretter i tysk, askenasisk og til dels norsk mat. Ho vert stundom kalla *chrein* i askenasiske samanhengar. I mange askenasiske tradisjonar brukar ein raspa peparrot som marór (bitter urt) i samband med sederen (påskemåltidet).

## Bakgrunnsstoff
Apokalypse

**Apokalypse** (gresk Ἀποκάλυψις, 'løfting av sløret') tydde opphavleg ei openberring som berre nokre utvalde fekk ta del i, men viser i dag gjerne til valdelege endetidsdagar, truleg som ei kortform av orda *apokalupsis eschaton*, 'openberringa av endetida'. Apokalyptikk som litterær sjanger blei først utvikla av jødiske forfattarar på 200-talet f.Kr., og blei sidan brukt innan gnostisismen, kristendommen og parsismen.

## Kjelder
Aupourihalvøya

**Aupourihalvøya** er ei landtunge i nordenden av Nordøya på New Zealand. Halvøya stikk ut mellom Tasmanhavet mot vest og Stillehavet mot aust.

Aupouri er ei halvøy på ei halvøy, og ein del av den store halvøya North Auckland Peninsula som utgjer nesten ein tolvtedel av flatevidda til New Zealand. Nær byen Kaitaia smalnar brått North Auckland Peninsula av frå ei breidde på 60 kilometer til berre 10 kilometer, ei breidde halvøya har gjennom storparten av dei om lag 100 kilometerane ho trengjer seg fram nordetter. 

På austsida, heilt sør på Aupouri, ligg det naturlege innløpet til hamna Rangaunu Harbour. Bortanfor denne ligg enno ei kort halvøy og den vide havbukta *Doubtless Bay*. Austkysten til Aupouri Peninsula er kjenneteikna av havbuktene Rangaunu Bay i sør og Great Exhibition Bay i nord. Nordaust på halvøya ligg det naturlege innløpet til hamna Parengarenga Harbour, og nord for denne att ligg North Cape.

Den mest kjende og karakteristiske delen av Aupouri Peninsula ligg på den andre sida. Nesten heile lengda av vestkysten består av den 88 kilometer lange stranda som noko feilaktig er kalla Ninety Mile Beach.

Ved nordenden vidar halvøya seg ut til 30 kilometer. Her ligg fleire oddar som kappast om å vera det nordlegaste punktet på Nordøya: Cape Maria van Diemen, North Cape, Cape Reinga og Surville Cliffs. Sistnemnde av desse ligg lengst mot nord, men med ein margin på berre nokre få hundre meter. Surville Cliffs ligg på breiddegraden 34° 23' 47" sør. Berre ei handfull øyer i øykjedene Three Kings og Kermadecøyane ligg lenger mot nord på New Zealand.

Halvøya er svært spreidd busett, og ingen busetnader har eit folketal over 100. På grunn av dette er vegane i området for ein stor del utan fast dekke, og Ninety Mile Beach vert ofte nytta som ein uoffisiell hovudveg. Den næraste byen til halvøya er Kaitaia som ligg litt sør for henne.

Halvøya har fått namn etter Te Aupouri, ein av maoristammane som held til her.
Torsetsundbrua

**Torsetsundbrua** er ein bru over Torsetsundet, mellom Skardsøya og fastlandet i Aure kommune i Møre og Romsdal. Brua er ei bjelkebru med ei lengd på 355 m og er ein del av riksveg 680. Ho vart opna i 1976.
Manneken Pis

**Manneken Pis** er ei fontene i form av ein liten bronsefigur av ein gut som tissar. Det finst Manneken Pis-fontener i fleire belgiske byar, men det er den i Brussel som er mest kjend. Han står på hjørnet mellom Rue de l'Etuve og Rue des Grands Charmes, nær Grand Place. Statuen som står der i dag vart sett opp i 1619, men det skal ha stått liknande figurar der før. Manneken Pis er svært kjend og han har vorte eit symbol for Brüssel. Figuren er berre 60 cm høg, og turistar som kjem for å sjå han vert ofte overraska over kor liten han er. Manneken Pis har vore stolen fleire gonger, men han har kvar gong kome til rette og vorte sett attende på plassen sin.
Abu Nidal

**Abu Nidal** (), opphavleg **Sabri al-Banna**, var ein palestinsk politisk leiar og grunnleggjaren av organisasjonen *[[Fatah &mdash; Det revolusjonære rådet]]* (*Fatah al-Majles al-Thawry*), også kjend som Abu Nidal-organisasjonen (ANO). Organisasjonen hans vart danna etter ei splitting med Yassir Arafat og Fatah. 

Namnet «Abu Nidal» var eit sjølvvalgt nom de guerre som tyder 'far åt kampen' eller 'far åt Nidal'. Eldstesonen hans heitte Nidal.

På 70- og 80-talet var Abu Nidal rekna som ein av dei verste terroristane i verda. Han er meir eller mindre knytt til hendingar som München-massakren i 1972, okkupasjonen av den saudiarabiske ambassaden i Paris og kapringa av eit KLM-fly frå Beirut til New York og Tokyo i 1973 og bombinga av TWA Flight 841 frå Tel Aviv til New York i 1974 og ei rekkje andre bombeåtak og kapringar. Han var også knytt til fleire attentat og attentatforsøk. I 1974 skal han ha planlagd eit attentat på Yassir Arafat og Mahmoud Abbas. For dette blei han dømt til døden av PLO, og allierte seg tettare med Irak under Saddam Hussein.

Abu Nidal døydde etter at han vart skoten mellom ein og fire gonger i Bagdad i august 2002. Palestinske kjelder meiner han vart avretta på ordre frå Saddam Hussein, medan irakiske styresmakter hevdar han tok sitt eige liv.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Abu Nidal|Abu Nidal]]» frå , den 3. juni 2012.*
Tambora

**Tambora** er ein stratovulkan i Sumbawa i Indonesia. Diameteren på vulkanen er 60 km. I 1815 hadde vulkanen eit utbrot som er det kraftigste i moderne tid. Minst 117&nbsp;000 menneske omkom og det vesle kongedømet Tambora gjekk til grunne. Før utbrotet var fjellet omkring 4&nbsp;300 meter høgt, eit av dei høgaste fjella i Indonesia. Høgda er no 2&nbsp;850 meter.

Fram til 1812 trudde ein vulkanen var utsløkt, det året merka ein for fyrste gong rystingar. Eksplosjonen i 1815 påverka eit enormt område, som omfatta Molukkane, Java og delar av Sulawesi (Celebes), Sumatra og Borneo. Tungt oskehaldig regn ramma også øyane Bali og Lombok. 1816 har vorte kalla «året utan sommar» grunna den nedkjølinga utbrotet førte til over heile kloten. Mange stader førte nedkjølinga til avlingssvikt og påfylgjande hungersnaud.
Skardsøya

**Skardsøya** er ei øy i Aure kommune i Møre og Romsdal fylke. Ho har eit areal på 60,88&nbsp;km² og om lag 300 innbyggjarar. Skardsøya er skild frå fastlandet med Torsetsundet og Dromnessundet, men det er bru over begge sunda: Torsetsundbrua og Dromnessundbrua. Skardsøya har òg brusamband til halvøya Lesundøya, der skiljet går ved Drageidet.

**Folketalsutvikling**

## Kjelder
Curach

**Curach** eller **currach** er ein båt bygd på ei ramme av tynne lekter. Over ramma er det strekt seglduk som er smurt med tjære på begge sider. Tidlegare vart det brukt skinn, gjerne okseskinn og ramma var da av vidje. Curach er mest kjent frå vestkysten av Irland og Skottland.

## Historisk båt
Curach vart nemnt skriftleg av Julius Cæsar som såg ein slik båt som segla på Nordatlanteren. Seinare er det mogleg at Brendan sjøfararen brukte ein slik båt på si ferd til Nordamerika rundt år 530. I 1978 segla historikaren Tim Severin frå Irland til Newfoundland i ein slik båt.

## Konstruksjon og bruk
Konstruksjon og utforming er spesiell for vestkysten av Irland og Skottland der den varierer i storleik og form. Historia syner at curachar blei brukt til fiske og transport langs kysten og på elvene. Framleis vert det bygd slike båtar. Det vert og skipa tevling i kapproing med curach.

## Bakgrunnsstoff
* Curachklubb
Giuliano Amato

**Giuliano Amato** () er ein italiensk politikar. Han har vore statsminister i Italia to gonger, første gong frå 1992 til 1993, andre gong frå 2000 til 2001.

Amato vart fødd i Torino, og voks opp i Toscana. Amato er no medlem av det italienske senatet, der han representerer Grosseto i Toscana. Amato er gift med Diana Amato, som er professor i familierett ved Universitetet i Roma. Dei har to born, Elisa og Lorenzo, og tre barneborn, Giulia, Marco og Simone.

## Bibliografi
* *Antitrust and the Bounds of Power*, Hart Publishing, Oxford 1997
* *When the Economy is affected with a Public Interest*, in F.Snyder (Ed.), *The Europeanisation of Law*, Hart Publishing, Oxford 2000

## Bakgrunnsstoff
* Giuliano Amato hjemmeside (uoffisiell, på engelsk og italiensk)
* Giuliano Amatos Project Syndicate op/eds
Folkloristikk

**Folkloristikk** er studiet av ikkje-materiell folkekultur, som regel i eit historisk perspektiv, slik som forteljingar, skikkar og trusførestellingar. Den folkloristiske forskinga har i hovudsak vore fokusert på eldre folkeeventyr, myter, segner og balladar, men i den seinare tida har faget utvikla seg til å handle om notidig kultur i større grad, til dømes vitsar, gåter, UFO-historier, massemedia, kulturmangfald og andre folkelege kulturuttrykk og tradisjonar.

I norsk samanheng har faget òg konsentrert seg om studiet av nasjonsbygginga og konstruksjonen av det såkalla «nasjonale». Omgrepet «folkekultur» er i seg sjølv eigna til drøfting, sidan det ikkje finst nokon klår definisjon på omgrepet «folk».

Etter kvalitetsreforma vart faget slått saman med faget etnologi til det nye studiet kulturhistorie (Universitetet i Oslo) og kulturvitskap (Universitetet i Bergen).
Tradisjonskunst

**Tradisjonskunst** er eit omgrep som omfattar dei tradisjonelle kunstformene som går under namnet folkemusikk og folkekunst. I 2004 vart det oppretta eit masterstudium i tradisjonskunst ved Høgskolen i Telemark, no Universitetet i Søraust-Noreg, avdeling Rauland.
Nedre Stedje

**Nedre Stedje** er ein gard som ligg i Sogndal. Den mest kjende eigaren er målreisingsmannen og forfattaren Henrik Krohn. 

Nedre Stedje vart skilt frå garden Stedje i 1866. Henrik Krohn kjøpte då garden. Etter han døydde dreiv kona garden fram til omkring 1900, då ein gullsmed frå Bergen, Hans Andreas Hagelin overtok garden. 

Nedre Stedje er framleis i eiga til familien Hagelin.

## Kjelder
* Jostein Krokvik: *Henrik Krohn : 1826-1879 : bergensar og sogndøl, bladmann og diktar, fyrstikkemakar, hagemann, kulturbyggjar*, Bergen 2002. ISBN 82-7834-023-4 
* Artikkelen om Henrik Krohn her på Nynorsk Wikipedia
Hotel Cæsar

***Hotel Cæsar*** er ein norsk dramaserie som har vart send på TV 2 frå 1998 til 2016 og deretter på TV 2 Sumo i 2017, før serien vart avslutta i slutten av 2017. Den første episoden vart send 24. oktober 1998, og fram til 14. desember 2017 var det vorte send 3123 episodar, noko som gjer *Hotel Cæsar* til den lengstlevande såpeserien i Skandinavia gjennom tidene. *Hotel Cæsar* var lenge også den dramaserien i Norden som var vorten send lengst, men i april 2018 vart han forbigått av den finske såpeserien *[[Salatut elämät]]* (1999–).

Mesteparten av innspelinga gjekk føre seg i Gamle Myrens Verksted i Oslo. Hotel Cæsar vart skapt av Peter Emanuel Falck og Christian Wikander, og vart produsert av produksjonsselskapet Metronome Spartacus.

## Om serien
Handlinga i serien går føre seg i og rundt den styrtrike Anker-Hansen familien, og deira forretningsimperium. TV 2 sjølv beskriv serien slik: *På hotellet utspiller det seg et drama preget av intens kjærlighet, og bitter maktkamp.*

### Anker-Hansen konsernet
Konsernet serien handlar om vart starta av Astrid Anker-Hansen etter krigen, og har sidan den gongen drive hotell rundt om i heile verda gjennom Cæsar-kjeda. Cæsar Hotels er ein av dei leiande hotellkjedene i verda, og Hotel Cæsar Oslo har heile tida vore hovudkontoret og sjølve «kronjuvelen» i forretningsimperiet. Under eit dramatisk styremøte våren 1978 tok sonen til Astrid, Georg Anker-Hansen, over leiinga av konsernet. Han sat som konsernsjef fram til han døydde i 1999. Då Georg døydde etterlét han heile konsernet til kona si Ninni Anker-Hansen (tidlegare Krogstad), og sidan den gongen har forholdet mellom familiane Anker-Hansen og Krogstad hatt ein svært sentral plass i serien.

## Skodespelarar
### Dagens vignettkarakterar
(Oppdatert 19. april 2012)
*Sortert etter fyrste sesong i serien*

### Dagens gjestekarakterar
(Oppdatert 19. april 2012)
*Sortert etter fyrste sesong i serien*

### Tidlegare karakterar
(Oppdatert 19. april 2012)
*Sortert etter fyrste sesong i serien*

**

## Prisar
14. mars 2011 vann «Hotel Cæsar» prisen for «outstanding commercial achievement» på «The Shine Awards» som blei delt ut i London av Anna Anka.

## Fotnotar
Alt for Rognan

***Alt for Rognan*** var ein realityserie som blei send på TV2 hausten 2006. Programmet gjekk ut på at 10 heilt vanlege menn frå bygda Rognan i Nordland skulle setje opp ein revy på Chat Noir. Dette oppdraget skulle dei gjennomføre på berre nokre få månader. Revyen hadde premiere på Chat Noir den 16. november 2006. Denne revyen har vorte veldig populær og har vore spelt 50 gongar for fullt hus på Chat Noir.
Sålåsundet

**Sålåsundet** (avvikande skriveformer *Solåsundet*, *Soleimsundet* eller *Solemsundet*) er sundet mellom øyane Tustna og Stabblandet i Aure kommune på Nordmøre. I nord munnar sundet ut i Edøyfjorden og i sør i Vinjefjorden. Same geologiske renna fortset sørom Vinjefjorden i Skålvikfjorden i Halsa kommune.
Deal or No Deal

***Deal or No Deal*** er eit fjernsynsprogram som i Noreg vert sendt på TV2. Konseptet er henta frå Nederland og gjorde stor suksess som TV2 si laurdagsunderhaldning hausten 2006.

## Konseptet
Konseptet går ut på at ein deltakar skal velje ein av 26 koffertar. Denne kofferten skal vere deltakaren sin gjennom heile spelet, dersom han ikkje vel å selje den til banken, som etter kvar runde kjem med nye bud på kofferten. Deretter skal deltakaren plukke ut koffert for koffert frå utvalet på scena, desse koffertane får deltakaren nemleg ikkje. Ein koffert kan innehalde alt frå 50 øre til 3 millionar norske kroner. Etter kvart bud frå banken må deltakaren svare eit av to alternativ; enten deal (som tyder at han vil selje kofferten) eller no deal (som tyder at han ikkje vil selje kofferten). Det er dette som har gjeve tittelen til programmet. Programleiar for den norske utgåva av *Deal or No Deal* er Sturla Berg-Johansen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Arasvikfjorden

**Arasvikfjorden** er ein delfjord av Vinjefjorden mellom kommunane Heim i Trøndelag og Aure i Møre og Romsdal.

Arasvikfjorden er ei fortsetjing av Korsnesfjorden, som ligg i vest, og strekkjer seg 12 km austover på sørsida av Ertvågsøya. Valsøya ligg på sørsida av fjorden og på sørsida av øya ligg innløpet til Valsøyfjorden som går sørover. Fjorden endar i aust mellom Rumpa i nord, Arøya og Renndalshamna i sør. 

Ferjesambandet Arasvika&ndash;Hennset, som vart opna i 1965, kryssar Arasvikfjorden. Ferjesambandet blir trafikkert av mindre bilferjer som tek mellom 30 og 50 bilar.
Aure kyrkje

**Aure kyrkje**, som står i Aure sentrum i Aure kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke, er soknekyrkje i Aure sokn.

Staden der ho står har vore kyrkjestad sidan 900-talet. For å skaffa pengar i statskassa selde danskekongen den gamle stavkyrkja, *Sankta Maria-kyrkja* frå mellomalderen, til rådmann Lorents Holst i Trondheim i 1726. Holst reiv kyrkja og bygde ei ny krosskyrkje, lafta av tømmer frå Aurdalen. Nykyrkja vart teken i bruk i 1727. I 1923 brann denne kyrkja opp etter eit lynnedslag. Somt inventar vart berga, mellom anna eit altarskåp frå kring 1460. Det er eit Maria-skåp laga i Flanderen.

## Kjelder

* 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Om Aure kyrkje på nettstaden til Den norske kyrkja
*
Stemshaug kyrkje

**Stemshaug kyrkje** ligg på Stemshaug, i Aure kommune og er soknekyrkje i Stemshaug sokn.

Teikningane til kyrkja var opphavlege laga til Sæle kyrkje i Balestrand i Sogn av arkitekt Hans Jakob Sparre. Inventaret er frå byggeåret eller seinare.

På ein haug ved kyrkja står det ein bauta over to falne sambygdingar, Lars Lesund og Hermann Aarvåg. Begge døyde i kampar mot den tyske okkupasjonsmakta i april 1940, under andre verdskrigen.

## Kjelder
* 
* Om Stemshaug kyrkje på nettstaden kulturnett.no 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Om Stemhaug kyrkje på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Arkivverket: Prestegjeld og sogn i Møre og Romsdal
*
Tornirisk

**Tornirisk** (*Linaria cannabina*) er ein fugl i finkefamilien. Han finst i Nord-Afrika, Europa og Asia. I Noreg hekkar han for det meste i låglandet på Austlandet, langs sørlandskysten og i Rogaland og Hordaland.

Hoa byggjer reir og legg 3-6 egg. Under ruginga vert ho mata av hannen. Etter 11-12 døgn vert ungane klekt. Dei blir i reiret 11-12 døgn og vert mata med ugrasfrø. To kull er truleg vanleg. 

Tornirisk er ein trekkfugl som reiser i september til november. Han overvintrar i Sør-Europa. Vårtrekket skjer i mars-april.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening - tornirisk
Bergirisk

**Bergirisk** (*Linaria flavirostris‎*) er ein fugl i finkefamilien.

## Utbreiing
Arten har to åtskilde utbreiingsområde. Det eine er i den sentrale delen av Asia, der han finst frå aust i Tyrkia mot aust til det sentrale Kina, og frå steppene i Kirgisistan i nord til fjella i Kaukasus i sør. I tillegg er det ein bestand som i det vesentlege er avgrensa til Noreg og Storbritannia. Åtte underartar er skildra, og i Noreg er det nominatunderarten *flavirostris* som hekkar. I Europa reknar ein 167-567 tusen par. Utviklinga i bestanden er lite granska.

## Biotop og utbreiing i Noreg
Bergirisken trivst på vegetasjonsfattige stader, gjerne med bergknausar. I Noreg er hovudutbreiinga langs kysten frå og med Agder til og med Trøndelag. I indre fjelltrakter og i Nord-Noreg er fuglen meir fåtalig. Arten er elles ofte å sjå til fjells, særleg i fjella nær kysten. I Noreg reknar ein 100-500 tusen hekkande par, men fuglen er i tilbakegang og bergirisken er lista på norsk raudliste 2006 i kategorien *nær trua*.

## Føde
Hovudnæringa er i første rekke frø, men om sommaren et han også noko insekt.

## Hekking
Fuglen byggjer reir med det same han kjem til hekkestaden. Reiret vert ofte plassert rett på bakken. Hoa legg 5-6 egg i mai. Det er vanleg med to kull i løpet av sesongen. Ungane vert fora med insekt, men elles lever fuglen mykje av frø.

## Trekkvanar
Trekket sørover byrjar i august, hovudtrekket går i september-oktober. Dei fleste fuglane har vinterkvarter i Belgia, Nederland og det nordlege Tyskland, færre lengre sør. Ein del fuglar overvintrar langs kysten i det sørlege Noreg. Fuglane kjem til Noreg i april, etternølarar i mai.
## Galleri

fil:Carduelis flavirostris 2.jpg|Teikning av fuglen
Fil:Linaria flavirostris MHNT 223 Ecosse.jpg|Bergiriskegg
Fil:Twite (Carduelis flavirostris) (48020262628).jpg|

## Kjelder

*Norsk ornitologisk forening om Bergirisk
* Stokke BG, Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R og Strøm H (24.11.2021). *[https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/32039 Fugler: Vurdering av bergirisk Linaria flavirostris for Norge. Norsk rødliste for arter 2021]*. Artsdatabanken. Henta 16. januar 2022
* Norsk RingmerkingsAtlas, 2006.

## Bakgrunnsstoff
Klima i Asia

**Klimaet i Asia** er eit av dei mest varierete og kontrastfylte klima i verda. Asia utgjer den største landmassen i verda, og er dobbelt så stort som Nord-Amerika, fem gongar så stort som Australia eller om lag 150 gonger større enn Noreg. På den eine sida finn ein Indiahavet og det tropiske Stillehavet, som har dei varmaste havoverflatetemperaturane i verda på ope hav. På den andre sida finn ein den arktiske kysten som har vinter året rundt. I hjarte av Asia finn ein Himalaya og Tibetplatået. Det er like stort som Sentral- og Vest-Europa til saman og har ei gjennomsnittleg høgd på nær 5000 m. Tibetplatået tvingar enorme luftmassar rundt seg, og utgjer ein svært viktig del av klimaet i store delar av Asia.

Store fjellsystem lagar vanlegvis eit todelt vêrsystem med vått vêr på eine sida og tørt vêr på den andre. Himalya og Tibetplatået skapar derimot den asiatiske monsunen, som fører til store klimatiske kontrastar i områda den råkar. I hovudsak fører monsunen kald og tørr luft sørvestover om vinteren, og varm og fuktig luft nordaustover om sommaren. Den mest berømte monsunen har ein i India, men monsunen i Kina påverkar levesettet til minst like mange millionar menneske. Til og med dei sørlege områda av Sibir vert påverka av dette intense og storstilte vêrmønsteret. 
Monsunen har derimot ein del positive sider, og opprettheld jordbruk og busetjingar frå India til Japan, eit område som har meir enn to milliardar menneske eller 30 % av folkesetnaden på Jorda.

Ein har òg mange andre vêrforhold som påverkar klimaet. Ørkenar frå tropane til Arktis ligg mellom fjellrekkjene eller er strødd utover dei indre områda av kontinentet. Temperaturskilnadane i Asia er ekstreme, og ein kan ha temperaturar over 50&nbsp;°C i delar av India og under &minus;50&nbsp;°C i Sibir. Det varme vatnet i det tropiske Stillehavet fører til fleire tropiske syklonar, kalla tyfonar, enn nokon annan stad i verda. Desse råkar dei sørlege og austlege delane av Asia.
Eininga sverdrup

**Sverdrup** (etter oseanografen og meteorologen Harald Ulrik Sverdrup) er ei måleeining for volumtransport. Ho vert mest utelukkande nytta i oseanografi til å måle transport i havstraumar. Symbolet for sverdrup er **Sv**. Ein sverdrup svarar til ein million (106) kubikkmeter pr. sekund. Sv er ikkje ei SI-eining. 

Nye studiar viser at vasstransporten i Golfstraumen aukar jamn frå 30 Sv i Floridastraumen til eit maksimum på 150 Sv ved 55. breiddegrad. Til samanlikning er avrenning av ferskvatn frå alle verdas elver rekna til om lag ein sverdrup. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sverdrup|Sverdrup]]» frå ,  den 12. desember 2006.*
Loreto-regionen

**Loreto-regionen** (spansk *Región Loreto*, quechua *Luritu suyu*) er regionen i Peru med størst flatevidd og ligg lengst nordaust i landet. Folkesetnaden var 883&nbsp;510 i 2017, arealet er 368&nbsp;773 km² som er noko større enn til dømes Tyskland i Europa. Om lag halvparten av folkesetnaden bor i regionhovudstaden Iquitos.

Han har grenser mot Ecuador i nordvest, mot Colombia i nord og mot Brasil i aust. 
Han har grenser mot andre peruanske regionar, i vest mot Amazonas-regionen, og i sør mot: San Martín, Huánuco og Ucayali.

## Politisk inndeling i provinsar
Regionen er delt inn i åtte provinsar, som samla inneheld 48 distrikt. Provinsane er, med hovudstader i parentes:

* Alto Amazonas (Yurimaguas)
* Datem del Marañón (San Lorenzo)
* Loreto (Nauta)
* Mariscal Ramón Castilla (Caballococha)
* Maynas (Iquitos)
* Requena (Requena)
* Ucayali (Contamana)
* Putumayo (San Antonio del Estrecho)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Garfield

***Garfield***, kalla ***Pusur*** på norsk, er ein amerikansk teikneserie og namnet på katten som er hovudpersonen i han. *Garfield* er skapt av amerikanaren Jim Davis. Garfield er verdas mest brukte avisteikneserie, i 2003 vart serien publisert i 2570 aviser og tidsskrift over heile verda. Garfield blei skapt 19.juni 1978 og har fram til no spellt inn to filmar som heiter **Garfield The Movie** og **Garfield A Tail Of Two Kitties**.
Rottøya

**Rottøya** er ei øy i Aursundet, mellom Ertvågøya og fastlandet, i Aure kommune. Det er også ein matrikkelgard om lag midt på øya som heiter Rottøya. I tidlegare tider, då samferdselen føregjekk sjøvegen, hadde Lurvika på Rottøya ein viktig posisjon i Aure. Matrikkelgarden Lurvika var truleg utskild frå Rottøya tidleg på 1600-talet.

**Folketalsutvikling**

## Kjelder

*Todal, A. 1963. Gardtales i Aure B I.