open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Høgskolen i Telemark

**Høgskolen i Telemark** (HiT) var ein statleg høgskule i Telemark fylke som blei skipa i 1994 og slått saman med Høgskolen i Buskerud og Vestfold til Høgskolen i Søraust-Noreg i 2016, som no er Universitetet i Søraustst-Noreg.

HiT vart skipa 1. august 1994. Høgskulen vart danna gjennom samanslutninga av fire statlege høgskuler som ein del av Høgskulereforma i 1994. Desse fire høgskulane var Telemark distriktshøgskole (Bø), Telemark ingeniørhøgskole (Porsgrunn), Telemark lærerhøgskole (Notodden/Rauland), og Telemark sjukepleierhøgskole (Skien). Fellesadministrasjonen til HiT låg i Porsgrunn.
Han var ein av 19 statlege høgskular i Noreg, med avdelingar i Bø, Rauland, Notodden og Porsgrunn. HiT hadde om lag 140 studietilbod, om lag 7&nbsp;000 studentar og 600 tilsette. 

4. juni 2015 vedtok styret ved HiT at dei ønskte ein fusjon med Høgskolen i Buskerud og Vestfold. Fusjonsdatoen vart sett til 1. januar 2016 under namnet Høgskolen i Søraust-Noreg. Den nye høgskolen vart den nest største i Noreg, med om lag 18&nbsp;000 studentar og 1&nbsp;500 tilsette.
I 2018 vart høgskulen gjort om til Universitetet i Søraust-Noreg.

## Fag
Høgskulen hadde tillbod om fag- og profesjonsstudier innan almenvitskaplege fag, estetiske fag, helse- og sosialfag og teknologifag på bachelor- og mastergradsnivå, yrkesutdanning i tillegg til etterutdanning

Dei fire avdelingane ved HiT var:
* Avdeling for allmennvitskaplege fag (Bø) 
* Avdeling for estetiske fag, folkekultur og lærarutdanning (Notodden/Rauland) 
* Avdeling for helse- og sosialfag (Porsgrunn) 
* Avdeling for teknologiske fag (Porsgrunn)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*  hbv.no
GMC DUKW

**GMC DUKW** er ein amfibisk lastebil produsert under den andre verdskrigen av den amerikanske lastebilprodusenten GMC. Køyretøyet blir ofte berre referert til som DUKW, på engelsk fekk det tilnamnet «duck» på grunn av likskapen med namnet.

Køyretøyet er basert på lastebilen GMC ACKWX, ein frambygd versjon av den meir kjente GMC CCKW «gemsen». Motoren er ein 4,416 liters toppventilert rekkesekser som gir 91,5 hestar ved 2750 omdreiingar. Drivstoffet er bensin. Det var 9,3 m lang, 2,4 m brei og 2,6 m høg med presenningtaket oppe. Meir enn 21&nbsp;000 blei produsert.

Modellnamnet stammar frå måten GMC namnsette modellane sine på denne tida:
:D = Fyrste produksjonsår: 1942
:U = Fleirbrukskøyretøy (amfibisk) (Utility vehicle)
:K = Framaksel med drift
:W = Tandemaksel bak (to bakakslar med drift)
Deildegast

**Deildegast** (av tysk *geist*) er i norsk folketru ein attergangar eller eit gjenferd (spøkelse) etter ein person som i levende live har flutt grensemerke (deilder) mellom gardar. Målet med slik flytting var utviding av eigen eller slekta sin eigedom. Etter dauden vert ein slik person ein deildegast. Deildegasten må prøva å flytta deilden attende til rett plass. Oppgåva er umogleg, og attergongaren skal uttrykkja misnøya si med skrik og stønning.  Om eit levande menneske flyttar merkesteinen attende på plass, kan deildegasten få fred og spøkeriet ta slutt.

Deildegastar er blitt kalla skogagastar i Setesdal og Åmli og heigastar andre stader.

## Deildegastar i litteraturen
Minnet om deildegastane er å finna i Draumkvedet, der dei er skildra slik:

:*So kom eg meg åt manne dei*
:*dei bar på gloande jord*
:*Gu` nåe dei synduge såline*
:*som flytte delder i skog*.

Deildegasten vert rekna som ein variant av myta om Sisyfos og steinen hans. Denne typen attergongar er òg med i diktet *Dømd* i Haugtussa av Arne Garborg.

:*Eg gjekk som ærelause Svein*
:*og flutte denne Deildestein;*
:*eg braut mitt Ord, og braut mi tru*
:*og kann kje millom Vénir bu.*
:*Eg finn kje Fred og Faderfamn,*
: *Gud hjelpe meg i Jesu Namn!*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Deildegast  på Åsgard - det mystiske bibliotek
* Deildegast  på http://www.dekar.no
Sagbruk

**Sagbruk** er ei nemning på eit bruk der tømmer vert skore opp til skurlast. 

## Historie
Før sagbruka si tid vart plankar og bord hogde ut av tømmerstokken med ei øks. Sidan vart tømmeret lagt opp på eit stillas, og dei skar ut plankar med ei kransag, ei stor tomannssag dregen med handkraft. Ved arbeidet stod ein mann over stokken og ein mann under. Innretninga vert kalla «sagstilling» eller «sagmare». 

### Vasshjul
På slutten av 1400-talet kom dei første vassagene. Ved hjelp av eit vasshjul henta dei energi frå elver og bekkar til å drive ei oppgangssag.

### Tømmerfløyting
Etter kvart som skogen rundt sagbruka vart uthogd, måtte dei hente tømmer frå eit større omland. Tømmeret vart fløytt fram til sagbruket i elvar og store bekkar, tømmerfløyting. På 1960-talet tok lastebilen over det meste av tømmertransporten.

### Privilegietida
Frå 1688 fekk 788 sagbruk sønnafjells einerett på eksport av trelast. Sager med slikt sagbruksprivilegium vart tildelt eit årskvantum mellom 1000 og 20 000 bord. Ordninga var ikkje til hinder for at lokale bygdesager kunne skjere material til lokal bruk. I 1814 var det 1100 priviligerte sagbruk i Noreg. I 1860 vart ordninga med sagbruksprivilegier oppheva.

### Dampmaskinar
Frå midten av 1800-talet vart dampmaskinen brukt som energikjelde i mange sagbruk. Det vart då mogeleg å flytte sagbruka frå fossefalla. Sagbruk kunne byggjast ute i skogen, nærare tømmerressursen, gjerne drivne av ein lokomobil. Viktigare var det at dei kunne byggje store sagbruk ved utskipingshamner for trelast.

### Sager
I 1780 vart sirkelsaga oppfunnen, i 1843 vart bandsaga oppfunnen. Sidan fekk dei rammesager med fleire blad i ei sagramme, slik at fleire bord vart skorne ut av tømmerstokken samstundes. Vedlikehald av sagblad vart eit nytt fagfelt som kravde eigne fagarbeidarar.

### Rasjonalisering
Når lastebilane overtok meir av tømmertransporten, vart sagbruka uavhengig av fløytingsvassdraga, og dei kunne hente tømmer frå større område. Sagbruka voks, småsagbruk vart oppkjøpt og nokre få aktører overtok kontrollen i trelastmarknaden.

## Moderne sagbruk
### Sagbruksindustri
Moderne sagbruk er store og arealkrevjande industrianlegg. Sagbruket bruker gjerne elektrisitet til å drive saga. Sagbruka brenn bark og sagflis for å få energi til å tørke trelasta. Dei bruker datamaskinar til å optimalisere skuren, slik at dei nyttar tømmeret best mogleg ut frå kva slags skurlast dei ønskjer å produsere.

### Småsagbruk
Sentraliseringa i sagbruksindustrien har opna ei nisje for små gardssagbruk. Desse brukar velprøvd teknologi, oftast med ei sirkelsag. Energikjelda kan vere ein elektrisk motor eller ein kan nytta kraftuttaket på ein traktor. Sagbruka er ofte bygde for å skjere tømmer frå eigen skog til eigen bruk og for sal i den lokale marknaden.

### Minisagbruk
Dei siste åra er det også seld ein del minisagbruk, enkle stålrammer som styrer ei motorsag som skjer ut plankar og bord frå tømmerstokken. Desse sagbruka kan skogeigaren bruke til å skjere trelast til eigen bruk.

## Bakgrunnsstoff

* ''Sagbruk og treforedling'' , Norsk Teknisk Museum.
Kolikk

**Kolikk** (frå gresk *kolon*, tjukktarm) er kraftige taktvise smerter som kjem frå glatt muskulatur når røyrforma innvolar trekkjer seg i saman, t.d. tarm, urinvegar og gallevegar. Dette kan skje ved t.d. nyrestein, gallestein og mekanisk ileus. 

Særleg kjend er såkalla tremånadarskolikk hos spedbarn. Denne har likevel inga klar årsak.

## Kjelde
* Øyri: Norsk medisinsk ordbok
Oppgangssag

**Oppgangssag** er ei nemning på eit sagbruk driven av vassenergi med eit sagblad som går vertikalt opp og ned. Sagbladet er kopla til eit vasshjul med ein veivaksel.

Kvaliteten på sagbladet var avgjerande for kor effektivt saga skar. Dei fyrste, klumpete sagblada fekk snart avløysing av betre, tynnare sagblad. I historiske kjelder finn ein omgrepet *silkesag*. Sagblada kunne òg monterast saman i ei ramme, slik at det vart ei sokalla *rammesag* som kunne skjere stokken i fleire bord i ei vending, i motsetnad til sager med berre eitt blad. På slutten av 1800-talet kom sirkelsagene slik me kjenner dei, altså blad forma som ei skive med sagtenner langsetter periferien. Gamle vassdrivne oppgangssager vart da moderniserte til sirkelsager.

## Soga
I Noreg vart dei fyrste oppgangssagene tekne i bruk på 1500-talet. Den eldste norske oppgangssaga ein veit om er frå 1503 og stod i Moss, men i Sverige er det kjent at det vart bygd oppgangssager 50 år tidlegare Oppgangssaga revolusjonerte trelasthandelen, og gav grunnlag for eksport. Fleire småbyar langs kysten voks fram og vart velståande som fylgje av denne handelen.

På midten av 1800-talet kom dampsagene, sager drivne av dampmaskiner. Det førte til at sagbruka ikkje lenger måtte vera plasserte i nærleiken av eit vassdrag.

## Oppgangssager som er brukbare i dag
Det er fleire operative oppgangssager: Aursfjordsaga i Målselv, Tveiten oppgangssag i Herand i Jondal kommune, Vangssago som ligg i Rosendal, ei ny oppgangssag på Hjerleid i Dovre kommune oppført omkring 1990 og ei oppgangssag i Vest-Telemark. Det er også bevart fleire oppgangssager på museum, som til dømes ved Norsk skogmuseum på Elverum.

Tveiten oppgangssag er drive av Stiftinga Herand Aktiesagbruk. Denne saga har blant anna levert materialar til bryggen i Bergen.

Vangssago blei bygd i 1875 og høyrde til Baroniet Rosendal. Saga blei flytta og restaurert i perioden 1997 til
2005, og blir i dag driven av Interesselaget Vangssago.

I samband med restaurering av bygningar for kulturminnevernet er det nokre gonger bruk for bord og plank som er skoren på oppgangssag.

## Gallei

Fil:Oppgangssaga frå Andrå i Ytre Rendalen.jpg|Oppgangssaga frå Andrå i Ytre Rendalen.
Fil:Sagramma på oppgangssaga fra Andrå sett fra undersida.jpg|Sagramma på oppgangssaga fra Andrå sett fra undersida.


## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* ''Oppgangssaga i Østbyfossen'', Historie og kulturlandskap (film).
Snøkvit

**Snøkvit** (på tysk *Schneewittchen*) er ein eventyrskikkelse frå eit europeisk folkeeventyr, med kongsdottera Snøkvit som hovudperson. Eventyret fortel korleis stemora, som er dronning i landet og dessutan heks, prøver å drepe Snøkvit. Det er særleg blitt kjent i den tyske versjonen, skrive ned av Grimm-brørne og utgjeve for fyrste gong i eventyrsamlinga dei gav ut i 1812. Eventyret har sidan den gongen blitt eitt av dei mest kjende og utbreidde eventyra i verda, og har kome i mange utgåver, blant anna i Walt Disneys berømte teiknefilmversjon Snøkvit og dei sju dvergane frå 1937. 

## Galleri

Franz Jüttner Schneewittchen 1.jpg|Illustrasjon til *Schneewittchen* av Franz Jüttner.
Franz Jüttner Schneewittchen 6.jpg|Illustrasjon til *Schneewittchen* av Franz Jüttner
Snøkvit (fleirtyding)

**Snøkvit** eller **Snøhvit** kan ha fleire tydingar: 

* **[[Snøkvit]]** er eit eventyr
* **Snøkvit** er namnet på hovudpersonen i eventyret Snøkvit og andre eventyr, 
* **[[Snøhvitfeltet|Snøhvit]]** er eit naturgassfelt i Barentshavet, utanfor Finnmarkskysten.
* **[[Snøhvit LNG|Snøhvit]]** er eit LNG-anlegg på Melkøya utanfor Hammerfest

## Sjå òg
* Snøkvit og dei sju dvergane
Snøhvit LNG

**Snøhvit LNG** er eit petroleumsanlegg på Melkøya utanfor Hammerfest som vert operert av Statoil. Anlegget tek imot naturgass frå Snøhvitfeltet i Barentshavet. Den 21. august 2007 vart den første gasse frå feltet sleppt inn i anlegget.

Oppløyst CO<sub>2</sub> i naturgassen vert skild ut og ført tilbake til feltet og ned i eit reservoar.

Når gassen er ferdig utskilt, vert han kjølt ned til LNG (*Liquefied Natural Gas, flytande naturgass*) ved -163&nbsp;°C i ein prosess Statoil utvikla i samarbeid med Linde. Etter dette vert gassen leidd i store lagertakar før den vert lasta over i gasstankskip. Det går inga røyrlina med gass frå Snøhvit.

## Bygging
Snøhvit LNG utbygginga vart delt opp i ei detaljprosjekteringsavtale og fleire sjølvstendige fabrikasjonsavtalar. Avtalestrukturen skilde seg ut då ein dei seinare åra i hovudsak har gått over til å nytte EPC-avtalar innan offshore- og oljeverksemda (som t.d. Ormen Lange). Avtala om detaljprosjektering, innkjøp og byggeleiing på 1,6 mrd NOK vart gjeve til Linde (som allereie hadde gjort førprosjekteringa). Fabrikasjonsavtalar for lekteren og prosessanlegget gjekk høvesvis til Construcciones-verftet og Dragados i Spania. Anlegget var plassert på ein lekter som er ni meter høg og har eit dekksareal på 154 meter gangar 54 meter. Lekteren vart manøvrer inn i ein dokk på anleggsområdet og permanent ankra opp.

## Bakgrunnsstoff
* Snøhvit: Landanlegget  Statoil
Mistralvind

**Mistral** er eit vindfenomen i Golfe du Lion (Løvebukta) om vinteren og våren. Det skapar ein kald og kraftig nordvestleg vind langs kysten frå Marseille til Toulon i Sør-Frankrike, og på øya Sardinia. 

Han er eit døme på ein katabatisk vind, som kjem av at lufta vert avkjølt over fjell på grunn av eit høgtrykk eller varmeutstråling. Lufta over Massif Central, det sentrale platået i Frankrike, og Alpane, vert kjølt ned og vert tyngre enn den omliggande lufta. Dette fører til at luft strøymer ned Rhônedalen og ut mot kysten. 

Marseille merkar denne vinden om lag halvparten av dagane i året. Vinden kan òg påverke vêret i Nord-Afrika, på Sicilia, på Malta og i store område av det vestlege Middelhavet, særleg når ein har eit lågtrykk over Genovabukta. 

Namnet «mistral» vert òg brukt om ein nord- til nordvestleg vind i Adriahavet, som òg har sitt opphav i Alpane, men som òg kan kome frå Dinarafjellet i Kroatia.

Ei gamal fransk lov seier at ein person som har blitt sinnsjuk på grunn av lyden av mistralvinden ikkje kan straffast for eit lovbrot, inkludert mord.
Aristokrati

**Aristokrati** er det same som adel. I store delar av europeisk soge var adelen den herskande samfunnsklassen, og monarkane kom alltid frå denne klassen. Samtidig var det ofte ein maktkamp mellom monarken og andre delar av aristokratiet.

Aristokratiet var oftast knytt til godseigedom, og det stod særleg sterkt under føydalismen. Dei øvre laga av den kristne geistlegheita var òg i røynda ein del av aristokratiet. 

Den sentrale idéen for aristokratiet var at dei var fødde betre enn andre, og derfor hadde krav på sær-rettar (privilegium).

Den franske revolusjonen frå 1789 og andre revolusjonar som bana veg for demokratiet var i stor grad retta mot aristokratiet.
Løysingsevneprodukt

**Løysingsevneproduktet** (Ksp) er eit spesialtilfelle av jamvektskonstanten. Løysingsevneproduktet er dimensjonslaust, og gjeld for metta løysingar av tungtløyselege salt. 

For sølvbromid er løysingsevneproduktet gitt ved:

 K_sp(AgBr) = [Ag^+][Br^-]

[x] er konsentrasjonen av stoffet **x**. I dette tilfellet sølvionet og bromidionet. 

Løysingsevneproduktet varierer med temperaturen. For mange stoff er det mogleg å finna løysingsevneproduktet i tabellar, ofte ved 25 grader Celsius. 

## Sjå òg
* Løysingsevne
Vindsnøggleik

**Vindsnøggleik** er snøggleiken til luftrørsle relativt til eit fast punkt på jorda. Ein snakkar derimot om vind når lufta flyttar seg frå ein stad til ein annan.

Vindsnøggleik er viktig innan mange område som vêrvarsling, luftfart, maritime operasjonar, bygningar og byggeteknikk. Stor vindsnøggleik kan få alvorlege konsekvensar, og kraftig vind har ofte spesielle namn som storm, orkan eller tyfon. Sjå òg Beaufortskalaen.

Vindsnøggleik kan målast med fleire apparat. Eit anemometer har ein propell med koppar som roterer når vinden bles på dei. Snøggleiken propellen roterar med er vindsnøggleiken. Dette apparatet har eksistert i hundrevis av år.

## Matematisk
Teknisk sett er vindsnøggleik gjeve ved

:|\mathbf{v}|=\sqrt{u^2+v^2+w^2},

der *u*, *v* og *w* er sonal, meridional og vertikal komponent av vindsnøggleiken. I dei fleste tilfelle kan ein sjå bort i frå den vertikale komponenten, sidan den er mykje mindre enn dei horisontale komponentane. Unntak er til dømes vertikale luftstraumar i cumulusskyer.

## Faktorar som påverkar vindsnøggleiken
Det er fleire faktorar frå liten til stor skala som kan påverke vindsnøggleiken. Desse inkluderer trykkgradient, rossbybølgjer, jetstraumar og lokale vêrforhold.

**[[Trykkgradient]]** er eit uttrykk som skildrar skilnaden i lufttrykket mellom to punkt i atmosfæren eller på overflata. Dette er ein svært viktig og dominerande faktor for vindsnøggleiken, for jo større skilnaden i trykket er mellom to faste punkt, jo kraftigare er vinden. Trykkgradient i lag med corioliskrafta og friksjon påverkar òg vindretninga.

**[[Rossbybølgje]]r** er storskala bølgjer i vindmønsteret i den øvre delen av troposfæren. Desse bølgjene har global skala og flyttar seg frå vest mot aust, og styrer med det vestavinden på våre breiddegrader.

**Lokale vêrforhold** spelar ei viktig rolle for vindsnøggleiken. Forskjellige typar syklonar som ekstratropiske eller tropiske syklonar og til dømes monsunen kan i svært stor grad styre vindsnøggleiken.

## Sjå òg
* Vindskala
* Beaufortskalaen

## Bakgrunnsstoff
United States Marine Corps

**United States Marine Corps** (norsk 'Det amerikanske marinekorpset', eller 'USA-marinekorpset') er den minste av dei fire forsvarsgreinene til USA, med 170&nbsp;000 mann i aktiv teneste og 40&nbsp;000 i reserveteneste (per 2002). Korpset sine opphavlege oppgåver var å tenestegjera som marineinfanteri på krigsskip og å gjennomføra amfibiske operasjonar. 

## Luftfartøy
* AH-1W Super Cobra
* UH-1 Iroquois
* UH-1N Huey
* CH-46 Sea Knight
* CH-53D Sea Stallion
* CH-53E Super Stallion
* AV-8 Harrier II (skal erstattast av F-35 )
* F/A-18 Hornet (skal erstattast av F-35 )
* EA-6B Prowler
* KC-130 Hercules
* C-12 Huron
* H-3 Sea King
* VH-3D Sea King-helikopter for presidenten]]
* VH-60N Blackhawk-helikopter for presidenten
* V-22 Osprey
* RQ-2 Pioneer
Operasjon Overlord

**Operasjon Overlord** er kodenamnet dei vest-allierte brukte på den overordna planen for frigjeringa av Nordvest-Europa, frå Noreg til den franske grensa mot Spania under andre verdskrigen. Operasjon Overlord starta med *Operasjon Neptune*, den allierte invasjonen i Normandie 6. juni 1944. Dette er den største amfibiske operasjonen nokon gong. Denne dagen og invasjonen er ofte referert til som **D-dagen** (sjå d-dag).
Slaget om Iwo Jima

**Slaget om Iwo Jima** stod mellom USA og Japan i februar og mars 1945 under andre verdskrigen. Slaget enda med at amerikanarane fekk kontroll over øya Iwo Jima i Stillehavet og flyplassen der. 22&nbsp;000 japanarar og litt over 6&nbsp;825 amerikanarar vart drepne.
Klimatologi

**Klimatologi** er læra om klima, som er definert som vêr midla over ein tidsperiode, og er ein del av dei geofysiske vitskapane. 

## Klima og meteorlogi
Meteorologi er læra om vêr og vêrsystem som varer opp til eit par veker, medan klimatologi handlar om kor ofte desse vêrsystema har oppstått i fortida og langtidsendringar av gjenommsnittlege vêrmønster. **Klimatologar** er dei som arbeider med klimatologi, og studerer både lokalt, regionalt og globale klimaforhold og korleis menneskelege faktorar kan føre til klimaendringar. Klimatologar brukar informasjon frå fortida til å føresjå dei framtidige klimaendringane. 

Fenomen av klimatologisk interesse er mellom anna atmosfærisk grenselag, atmosfærisk sirkulasjon, varmetransport, termisk stråling, konvektive og latente vekselverknadar mellom atmosfæren og hav- og landoverflata (særleg vegetasjon, arealbruk og topografi) og kjemiske og fysiske samansettingar i atmosfæren. Relaterte vitskapar er astrofysikk, kjemi, økologi, geologi, geofysikk, glasiologi, hydrologi, oseanografi og vulkanologi

## Historie
Edmund Halley var ein av dei første klimatologane og han gav ut kart over passatvindane i 1686 etter ei reise til den sørlege halvkula. Benjamin Franklin var den første til å lage kart over Golfstraumen. Dette gjorde han på 1700-talet for at ein skulle kunde sende post over havet frå USA til Europa. Helmut Landsberg sine statistiske analysar førte til at klimatologi utvikla seg til ei grein innan fysiske vitskapar. 

## Forskjellige tilnærmingar
Ein kan tilnærme seg klimatologi på forskjellige måtar. Paleoklimatologi prøver å rekonstruere klima i fortida ved å undersøke data frå iskjerner eller årringar (dendroklimatologi). For å studere klima i vår tid må ein sjå meteorologiske data samla opp over mange år. Dette er data som nedbørsmengder, temperaturar og atmosfærisk samansetting. Modellar vert brukt for å forstå fortida, notida og potensielle framtidige klima. Historisk klimatologi er studiet av klima i forhold til menneskeleg historie og fokuserer dermed berre på dei siste par tusen åra. 

Klimaforsking er eit vanskeleg forskingsområde fordi det omhandlar stor skala, lange tidsperiodar og kompliserte prosessar. Ein er stort sett einige om at klimaet vert styrt av differensial likningar basert på fysiske lover, men utforminga av desse likningane, og konklusjonane ein kan ta frå dei, vert framleis diskutert. Klima vert av og til modellert ut frå stokastiske prosessar, men dette vert for det meste sett på som tilnærmingar til prosessar som elles er for kompliserte. 

## Sjå òg
* Meteorologi

## Bakgrunnsstoff
* Klimatologiske nyhende
* Climate Prediction Center
* IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change
Løysingsevne

**Løysingsevna** til eit stoff er den mengda av ei kjemisk sambinding som kan løysast i eit bestemt løysemiddel. Når løysninga er i jamvekt og det ikkje er mogleg å løysa meir stoff er ho ei metta løysning. 

Løysingsevna kan vera ulik for same stoff, avhengig av kva løysemiddel det vert løyst i og temperaturen. 

Me skil ofte mellom lettløyselege, tungtløyselege og uløyselege salt, men det er inga skarp grense mellom typane. Sjølv såkalla «uløyseleg» stoff løyser seg litt. For tungtløyselege stoff gir løysingsevneproduktet Ksp informasjon om kor mykje av stoffet som er løyst i ei metta løysning. 

## Sjå òg
* Løysing
* Løysingsevneproduktet
* Kjemisk jamvekt
Falklandskrigen

**Falklandskrigen** gjekk føre seg på Falklandsøyane i 1982, og varte i 72 dagar.

Ein argentinsk styrke på 8&nbsp;000 mann med general Leopoldo Galtieri som øvstkommanderende invaderte Falklandsøyane 2. april utan forvarsel, og hadde ei lett oppgåva mot 1&nbsp;800 sivilistar, 68 mann frå Royal Marines og 11 sjømenn. Bakgrunnen for åtaket var offisielt at den argentinske militærjuntaen, med general Galtieri i spissen, meinte at Spania hadde overlate Falklandsøyane til Argentina, og at øyane var ein del av riket som lausreiv seg i 1816.

Den 3. april vedtok SN eit krav om at alle argentinske troppar skulle trekkja seg ut og stoppa krigshandlingane. Argentina nekta, og Storbritannia valde så å gå til krig. To hangarskip, over hundre mindre skip og 27&nbsp;000 mann sette kurs mot Falklandsøyane 5. april. Den første delen av krigen vart kjempa på og over sjøen. Då britane kom til land, rykte dei raskt framover mot Stanley. Etter at dei hadde omringa Stanley, overgav argentinarane seg til slutt 14. juni.

255 britar og 649 argentinarar fall under Falklandskrigen.
Landgangsfartøy

Eit **landgangsfartøy** eller ein **landgangsfarkost** er eit militært sjøfartøy som kan ta seg heilt opp på ei strand for å setja av personell, køyretøy eller anna materiell. Dei er mest brukte i amfibisk krigføring, men kan òg ha sivile oppdrag. Den mest kjende typen er dei som vart brukt i invasjonen av Normandie. Dei går under nemninga *LCVP*, eller *[[Higgins boat]]*, og det er produsert over 20&nbsp;000 av dei. 

## Sjå òg

*Landgangsfartøy-klassen Roputsja
*Landgangsfartøy-klassen Ivan Gren
Troja

**Troja** (gresk Τροία, *Troia*, også Ἴλιον, *Ilion*, latin *Troia*, *Ilium*, tyrkisk: *Truva*) er ein legendarisk by i det historiske området Troas i det nordvestlege Litleasia, i dagens Tyrkia. Soga seier at Troja vart kringsett og til slutt erobra av grekarane. Ein del av krigen om Troja er skildra i *[[Iliaden]]* av Homer. Fram til den tyske arkeologen Heinrich Schliemann fann ruinane av byen i 1870, trudde ein at byen var ein fiktiv stad. Arkeologiske utgravingar har stadfesta omlag ni ulike lag frå omlag 3000 f.Kr. til fyrste århundre e.Kr. Ein trur idag at krigen om Troja som er omtala i blant anna Iliaden fann stad omlag 1190-1180 f.Kr. i det som arkeologane omtalar som Troja VIIa.

Staden vart fyrst bosatt rundt 3600 f.Kr. og vaks til ein liten befesta by ikring 3000 f.Kr. attmed den vestlege tilkomsten til Dardanellane og langsetter ein ikkje særleg travel handelsrute frå nord langs kysten av Lilleasia. Utgravningar tyder på at velstanden skyldtes tekstilproduksjon og hesteoppdrett. I dei fire tusen åra byen eksisterte vart Troja gjentekne gongar øydelagt og attbygd. Som eit resultat er den arkeologiske staden delt inn i ni lag, som kvar for seg svarar til ein by som var bygd på ruinane av den forrige. Laga er gjeve romertall med nokre underdelingar. Blant dei tidlege laga er Troja II kjent for sin rikdom og imponerande arkitektur. I løpet av sein bronsealder vart Troja kalla **Wilusa** og var vasall som var underlagt det hettittiske imperiet. Dei siste laga (Troja VIII-IX) var greske og romerske byar som i si tid var turistattraksjonar og religiøse sentra på grunn av si kopling til myter og tradisjonar. 

Det arkeologiske området er opent for publikum som turistmål, og det står sidan 1998 på UNESCOs verdsarvliste. Området vart gravd ut av Heinrich Schliemann og Frank Calvert med oppstart i 1871. Under ruinane av den klassiske byen fann dei restar av mange tidligare bosettingar. Funn frå laget VIIa samsvarar med det som seiast i *Iliaden*. Etterfylgjande utgravningar av andre har bidrege til den moderne forståelsa av staden, sjølv om det nøyaktige forholdet mellom myte og verkelighet framleies er uklårt, og det er ingen handfaste bevis for eit gresk angrep på byen.

## Sjå òg
* Den trojanske hesten
* Trojansk hest

## Kjelder
D-dag

:*For hendinga [[6. juni]] [[1944]] under [[andre verdskrigen]], sjå [[Operasjon Overlord]]

Ein *'D-dag*' er dagen då ein militær operasjon er planlagd gjennomført. D-en står for engelsk *day''.

## Sjå òg
* H-time
Operasjon Dynamo

**Operasjon Dynamo** var ein militær operasjon under andre verdskrigen for å evakuera britiske og franske soldatar frå området rundt Dunkerque i Frankrike. Operasjonen gjekk føre seg frå 27. mai til 4. juni 1940, og lukkast med å evakuera 338&nbsp;226 soldatar, noko Winston Churchill omtala som «mirakelet i Dunkerque».

## Bakgrunnsstoff
Jul i Valhal

***Jul i Valhal***, kalla ***Jul i Valhall*** på norsk, er ein dansk julekalenderserie som vart vist på dansk TV 2 i desember 2005, og på norsk TV 2 i desember 2006. Han er laga av det danske produksjonsselskapet Cosmos.

## Handling
Serien handlar om 12 år gamle Sofie og mor hennar som skal feire jul på landet med bestemora. Der bur òg skogvaktaren Asbjørn og ungane hans, Jonas på 14 og Emma på 7 år. I ei hole i skogen finn Sofie og Jonas den norrøne guden Loke, som har sete bunden der i fleire tusen år. Dei løyser lenkjene hans og set dermed i gang Ragnarok.

## Skodespelarar
* Laura Buhl - Sofie
* Lukas Thorsteinsson - Jonas
* Ann Eleonora Jørgensen - Tove (mor til Sofie)
* Troels Lyby - Asbjørn
* Clara Bahamondes - Emma
* Vigga Bro - Ragnhild (bestemor til Sofie)

## Bakgrunnsstoff
* ''Jul i Valhal'' på dansk TV 2 sine vevsider 
* ''Jul i Valhal'' på norsk TV 2 sine vevsider
Iliaden

***Iliaden*** (gresk *Ιλιάς*, *Iliás*) er eit epos som plar verte halde for å vere den eldste bevarte teksten på gresk, og med det også den eldste europeiske litteraturen. Iliaden tek for seg ein del av historia om kringssetjinga av byen *Ilion* (Troja), det vil seie trojanarkrigen. *Iliaden* er saman med *[[Odysséen]]* dei to store diktverka som vert tilskrive den ioniske diktaren Homer. Om Homer eigentleg har levd og om han verkeleg er opphavsmannen til desse verka er omdiskutert, men det er truleg at begge diktverka kjem frå ein lang tradisjon av muntleg poesi. *Iliaden* og *Odysséen* vert tradisjonelt datert til 700-talet f.Kr., men somme forskarar meiner at dei er seinare.

I alle høve skildrar Iliaden ei bronsealder-verd, noko som høver godt med tida Troja vart lagt i røys, om lag 1200 f. Kr.

*Iliaden* er forfatta på daktylisk heksameter og omfattar cirka 16&nbsp;000 vers som av vert delt inn i 24 songar.

Ordet *Iliad* tyder «høyrer til Ilion». Ilion er namnet på sjølve byen, medan Troja (gresk: Τροία) er staten rundt Ilion, som Priamos herska over. Ilion og Troja vert ofte brukt om einannan utan noko skilje i tyding.

Iliaden vart omsett til nynorsk i 1951 for Det norske samlaget ved Eirik Vandvik. Med dette fullførte han det verket Arne Garborg hadde byrja med Odysséen mange år før. Denne omsetjinga braut opp nokre av dei bolkane som vart rekna som vidtfemnande, og desse avsnitta vart lagt til tillegga bakarst i boka. Dette gjeld særskild den kjende skipskatalogen, som tek for seg alle hærhovdingane og skipa deira.

## Handling

Kvadet tek føre seg den ti år lange kampen om byen Troja, mellom akaiane på eine sida og trojanarane på hi. Handlinga i kvædet er trengd saman til siste året av krigen, med ei rekkje glimt attover. Bakgrunnen for krigen vert ikkje stort drøfta i diktet, som helst tek føre seg beine krigshandlingar og trette mellom menneske. Skildringane av kamp kan stundom vera svært livlege og heller brutale.

Bak dei krigførande flokkane finn ein dei greske gudane, som har skild seg i flokkar for og mot Troja. Hera og Athene held med akaiane, medan Afrodite held med trojanarane. Bakgrunnen for dette vert såvidt nemnd. Zevs syner seg å tvile noko på kva side han skal velja, men lyt helst føye Hera i hennar val.

Iliaden sluttar med gravferda til Hektor, sonen av kong Priamos. Såleis får vi ikkje her noko omtale av det endelege fallet, som er handsama i Æneiden og i Odyssevs-kvædet.

## Bakgrunnsstoff
Helikopter

Eit **helikopter** er eit motordrive flygande transportmiddel. Helikopteret har ein horisontal propell som eigenleg er roterande venger, kalla rotor, på toppen, og ein vertikalt plassert propell, halerotor, som trengst for å motverka den rotasjonskrafta på fartøyet som skuldast hovudrotoren. Då hovudrotoren både lyfter helikopteret og driv det framover, treng ikkje helikopter rullebane for å letta og landa, og vert difor brukte for transport der det ikkje finst flyplassar, og i andre situasjonar der det er upraktisk eller ikkje lèt seg gjera å bruka fly med faste venger.

I staden for å utstyra helikopteret med ein vertikal halerotor for å motverka den rotasjonskrafta på fartøyet som skuldast hovudrotoren, kan hovudrotoren gjerast dobbel ved at to rotorar sit på same aksel og roterer i motsett lei i høve til kvarandre, den eine over den andre, kalla koaksialrotorar. Ei anna løysing er å ha ein hovudrotor framme på helikopteret og ein hovudrotor bak på helikopteret som roterer i motsett lei i høve til kvarandre, sokalla tandemrotorar, som gjev helikopteret større lyftekapasitet enn om det berre hadde ein hovudrotor. Både koaksialrotorar og tandemrotorar er teknisk meir kompliserte og dyrare enn løysinga med ein hovudrotor kombinert med ein vertikal halerotor, og har for det meste berre vore nytta på militære helikopter. Mesteparten av dei helikoptera med koaksialrotorar som har vore produserte, er komne frå den russiske produsenten *Kamov*.

Ein viktig eigenskap ved eit helikopter er at det, i motsetnad til eit fly, har eit særs stort navigeringsspelerom. Det kan flyga i alle retningar, rett opp, rett ned, sidelengs osb, og kan haldast flygande på ein fast plass i ei fast høgd. Dette gjer det mellom anna mogleg å festa last til ei line som heng ned frå helikopteret, og soleis nytta det til å henta og frakta last som er større enn det helikopteret kan romma, og deretter lett plassera lasta der ho skal nyttast, så å seia utan omsyn til terrengtilhøva. På tilsvarande vis kan redningsfolk firast ned frå helikopteret for å berga folk i som ligg i sjøen, ligg skadde i ulendt terreng, sit fast på fjellhyller osb. Helikopteret kan òg nyttast som arbeidsreiskap, til dømes når kraftliner skal strekkjast.

## Helikoptertransport i Noreg
Helikopter i Noreg er ofte nytta til vare- og persontransport i veglaust terreng, for å få gjort arbeid på kraftliner og andre høge innretningar, til sjuketransport og redningsoperasjonar, i politiet og i militær samanheng. Dessutan vert helikopter brukte for å transportera folk til og frå oljeinstallasjonar i Nordsjøen.

## Galleri

Bits & Pieces - BP374 - Test flight of Pescara's helicopter - 1922 - EYE FLM7760 - OB105716.ogv|Film av ei prøveflyging av Pescara-helikopteret i 1922.
Bruhovud

Eit **bruhovud** er et militært støttepunkt oppretta av ein framskoten styrke for å sikra hovudstyrken si landsetjing på ein kyst, overgang over eit vassdrag eller landsetjing frå lufta.

Eit bruhovud eksisterer vanlegvis berre nokre få dagar, fram til styrken vert kjempa attende eller utvidar frå eit støttepunkt til ein base.

## Sjå òg
* Amfibisk krigføring
Tsjuvansk

**Tsjuvansk** var eit jukagirsk språk som blei tala i austlege Sibir. Det danna eit dialektkontinuum med dei to gjenlevande jukagirske språka, nordjukagirsk og sørjukagirsk. Språket døydde truleg ut i eller før 1700-talet. Dei einaste restane av språket er 22 frasar nedskrivne av I. Bentsing, og ei ordliste på 210 ord nedskriven av Fjodor Matjusjkin. Språkdøden til tsjuvansk kom av at tsjuvanarar gjekk over til å bruka luoravetlansk og russisk.

## Kjelder




**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tsjuvansk|Tsjuvansk]]» frå ,  den 4. juli 2021.*
Marseillaisen

**Marseillaisen** (fransk *La Marseillaise*) er nasjonalsongen til Frankrike. Han blei erklært som nasjonalsong den 14. juli 1795.

Songen blei dikta og komponert i Strasbourg natta mellom 24. og 25. april 1792 av den franske ingeniøren og offiseren Claude Joseph Rouget de Lisle som ein reaksjon på den austerrikske krigserklæringa mot Frankrike. Teksten er sterkt inspirert av fleire andre kjelder: Samtidige plakatar med slagord, salmar og tidlegare kampsongar. 

Marseillaisen var opphavleg meint som ein kampsong for dei franske soldatane som marsjerte mot prøyssar-hæren som stod ved Rhinen. Songen blei raskt arrangert for militærorkester og spelt nokre dagar seinare ved eit festleg høve. Han fekk gjennombrotet sitt ved ein bankett i Marseille i juni same året, blei trykt og spreidde seg deretter over heile Frankrike. Han fekk namnet sitt då republikanske soldatar frå Marseille song han under innmarsjen i Paris den 30. juli 1792. 

## Tekst

Que veut cette horde d'esclaves
De traîtres, de rois conjurés ?
Pour qui ces ignobles entraves
Ces fers dès longtemps préparés ?
Français, pour nous, ah! quel outrage
Quels transports il doit exciter ?
C'est nous qu'on ose méditer
De rendre à l'antique esclavage !

Quoi ces cohortes étrangères!
Feraient la loi dans nos foyers!
Quoi! ces phalanges mercenaires
Terrasseraient nos fils guerriers!
Grand Dieu! par des mains enchaînées
Nos fronts sous le joug se ploieraient
De vils despotes deviendraient
Les maîtres des destinées.

Tremblez, tyrans et vous perfides
L'opprobre de tous les partis
Tremblez! vos projets parricides
Vont enfin recevoir leurs prix!
Tout est soldat pour vous combattre
S'ils tombent, nos jeunes héros
La France en produit de nouveaux,
Contre vous tout prêts à se battre.

Français, en guerriers magnanimes
Portez ou retenez vos coups!
Épargnez ces tristes victimes
À regret s'armant contre nous
Mais ces despotes sanguinaires
Mais ces complices de Bouillé
Tous ces tigres qui, sans pitié
Déchirent le sein de leur mère!

Nous entrerons dans la carrière
Quand nos aînés n'y seront plus
Nous y trouverons leur poussière
Et la trace de leurs vertus
Bien moins jaloux de leur survivre
Que de partager leur cercueil
Nous aurons le sublime orgueil
De les venger ou de les suivre!

Amour sacré de la Patrie
Conduis, soutiens nos bras vengeurs
Liberté, Liberté chérie
Combats avec tes défenseurs!
Sous nos drapeaux, que la victoire
Accoure à tes mâles accents
Que tes ennemis expirants
Voient ton triomphe et notre gloire!

## Bakgrunnsstoff

* www.marseillaise.org: Høyr Marseillaisen
Slaget ved Marathon

**Slaget ved Marathon** (490 f.Kr.) var fyrste gong kong Dareios I av Persia freista å erobra grekerane og leggja dei under persarriket og såleis sikre den veikaste delen av grensa mot vest. Slaget i nærleiken av Marathónas i Hellas enda med gresk siger. 

Namnet på løpskonkurransen maraton kjem frå ei legende frå dette slaget.
Menneskeanatomi

**Menneskeanatomi** er eit grunnleggjande fagfelt innan medisin som tek for seg oppbygginga av menneskekroppen.

## Struktur på anatomien
Ein kan sjå på anatomien ved å ta ei **regional tilnærming** eller ei **systemisk tilnærming**.
* Ved ei regional tilnærming blir kvar **region** av kroppen studert for seg, og alle delar av kvar region blir studert samstundes. Det vil seie at ved studiet av brystkassa så blir alle strukturar i ho studert. Dette inkluderer blodkar, nervar, bein, musklar og alle andre strukturar og organ som er i brystkassa. Etter å ha studert denne regionen så blir dei andre regionane ,(magen, bekkenet, overekstremitetane, underekstremitetane, ryggen, hovudet og halsen) studert på same viset.
* Ved ei systemisk tilnærming blir kvart **system** i kroppen studert og følgt gjennom heile kroppen. Til dømes vil ein ved studiet av sirkulasjonssystemet kikke på hjartet i brystkassa og følgje blodkara ut i resten av kroppen. Det same kan ein gjera med nervesystemet, respirasjonssystemet, skjelettsystemet, meltingssystemet og lymfesystemet.

## Medisinsk latin
I Noreg nyttar ein oftast latinske namn på strukturar i kroppen, av og til fornorska latin, men stadig oftare norske namn. I engelske lærebøker og ved medisinstudiene i USA nyttar ein anglofiserte versjonar av dei latinske strukturnamna. Til dømes heiter det *arteria coronaria dextra* på latin, *den høgre koronararterien* på norsk-latin, *den høgre kranspulsåra* på norsk og the *right coronary artery* på engelsk.

## Visualisering av strukturar
Ein kan visualisere dei indre strukturane i kroppen ved hjelp av ulike metodar.
* Røntgenstråling
* Ultralyd
* CT
* MR

## Regional tilnærming
* Ryggregionen
* Brystkasseregionen
* Mageregionen
* Overekstremitetene
* Underekstremitetane
* Hode-/Halsregionen

## Systemisk tilnærming
* Nervesystemet
* Kretsløpssystemet
* Respirasjonssystemet
* Lymfesystemet
* Muskelsystemet
* Immunsystemet
* Fordøyelsessystemet

## Organ
* Hjerne 
* Hjarte 
* Hud 
* Kjønnsorgan 
* Lunge
* Mage
* Nase
* Nyre
* Tunge
* Auge
* Øyre

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Human anatomy|Human anatomy]]» frå , den 5. oktober 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
Guadeloupe

**Guadeloupe** er ei øygruppe i Antillane i det karibiske havet og eit fransk oversjøisk departement. Departementet omfattar òg dei mindre øyane La Désirade, Les Saintes og Marie-Galante. Christopher Columbus kom til øya som første europear i 1493. Øya har høyrd til Frankrike med korte avbrot sidan 1635. Frå 1813 til 1814 høyrde til øya Sverige, som resultat av Napoleonskrigane, men sidan 1815 har Frankrike styrt øya samanhengande. Øya vart eit oversjøisk departement i 1946.

## Sjå òg
* Departement i Frankrike

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Fiskevernsone

**Fiskevernsone** er ein norsk terminologi for ei havsone der kyststaten forvaltar ressursane på omtrent same måte som ein gjer i ei økonomisk sone, men der ein av politiske grunnar ikkje ønskjer å gå til det steget å erklære ei fullverdig økonomisk sone. Fiskevernsona ved Svalbard er eit døme på ei slik sone.
Dylan Sprouse

**Dylan Thomas Sprouse** () er ein amerikansk skodespelar. Han har opptredd saman med tvillingbroren Cole Sprouse. Dylan er den eldste i tvillingparet.

Sprouse er kjend for rolla si som Zack Martin i tv-serien *[[The Suite Life of Zack & Cody]]* på Disney Channel og den avleidde *[[The Suite Life on Deck]]*.
Département d'outre-mer

**Département d'outre-mer** (oversjøisk departement) er ei nemning på nokre av Frankrike sine landområde i andre verdsdelar enn Europa.

I samband med grunnlova av 1946 for den fjerde franske republikken, vart dei franske koloniane Guadeloupe, Martinique og Fransk Guyana i Karibia og Réunion i Indiahavet **départements d'outre-mer** (på norsk: oversjøiske département) eller **DOM**.

Saint-Pierre og Miquelon vart eit DOM i 1976, men statusen vart endra til *[[collectivité territoriale]]* i 1985.

Som ein integrert del av den den franske republikken er alle oversjøiske département representert i den franske nasjonalforsamlinga og senatet. I tillegg vel dei eigne medlemmer til Europaparlamentet og nyttar valutaen euro.

## Sjå òg
* Departement i Frankrike
* Departement

## Bakgrunnsstoff
* Ministère de l'Outre-Mer (på fransk)
* Tidlegare og nåverande utvikling av franske oversjøiske område (på fransk)
Bjørnøya naturreservat

**Bjørnøya naturreservat** er eit naturreservat som blei oppretta i 2002. Naturreservatet omfattar heile Bjørnøya medrekna dei marine områda ut til tolv nautiske mil. Reservatet dekkjer ca. 177&nbsp;km² landareal (medrekna ferskvatn) og ca. 2805&nbsp;km² av havområda rundt øya. Unntatt er ca. 1200 dekar rundt den meteorologiske stasjonen nord på Bjørnøya.

Reservatet er meint som eit vern for det særeigne og tilnærma urørte økosystemet på Bjørnøya. I 2011 blei reservatet også utpeikt som ramsarområde.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Oppretting av Bjørnøya naturreservat på Svalbard (Kongeleg resolusjon)
*Bjørnøya verna som naturresrevat (pressemelding)
*Forskrift om freding av Bjørnøya naturreservat på Svalbard
Kart over Bjørnøya 
Detaljkart sør 
Detaljkart nordaust
Anders

**Anders** er eit mannsnamn som er særs mykje brukt i Skandinavia. Det har opphavet sitt frå det greske namnet Andreas,  som i sin tur tyder *mann* eller *menneske*.

Anders har norsk namnedag den 30. november. 

I 1984 og -85 var Anders det fjerde mest brukte namnet i Noreg.
*I 1801 var det i folketeljinga ca. 21 400 som oppgav namnet Anders.
*I 1900 var det etter folketeljinga ca. 24 300
I 2007 var det ca. 19&nbsp;700 som heitte Anders.  

## Personar med namnet Anders

*Anders Celsius (1701-1744), svensk astronom
*Anders Askevold (1834-1900), norsk målar
*Anders Zorn (1860-1920), svensk målar
*Anders Hovden (1860-1923), norsk prest og salmediktar
*Anders Beer Wilse (1865-1949), norsk fotograf
*Anders Jahre (1891-1982), norsk skipsreiar
*Anders Lange (1904-1974), norsk politikar
*Anders Aukland (f. 1972), norsk skiløpar
*Anders Baasmo Christiansen (f. 1976), norsk skodespelar
*Anders Bardal (f. 1982), norsk skihoppar
*Anders Jacobsen (f. 1985), norsk skihoppar

## Annan bruk
*Donald Duck er i Danmark kjend som *Anders And*.

## Kjelder

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Jødisk filosofi

**Jødisk filosofi** er filosofi knytt til jødar og jødedommen. Filosofien er i stor grad prega av dialektikken mellom studium av generell filosofi og jødisk teologi. Ein tidleg jødisk filosof som kom til å ha større innverknad på kristendommen enn på jødedom var den nyplatonske filosofen Filon frå Alexandria. Storheitstida for jødisk filosofi fann stad i det noverande Irak, Algerie Marokko, Spania, Portugal og det sørlege Frankrike frå 800-talet til 1400-talet, da fleire jødiske filosofar var aktive og inspirerte av m.a. Platon og Aristoteles og av muslimsk filosofi. Mellom dei viktigaste jødiske filosofane frå denne tida kan nemnast Sjelomó ibn Gabiról, Sa‘adjá Gaón, Maimonides og Gersonides.

Under og etter opplysningstida frå seint på 1700-talet til innpå 1800-talet oppstod haskalá, eller den jødiske opplysningsrørsla. Ein av dei første viktige representantane for haskalárørsla var Moses Mendelssohn. Moderne filosofar innanfor den jødiske tradisjonen inkluderer Martin Buber, Franz Rosenzweig, Mordecai Kaplan, Abraham Joshua Heschel, Will Herberg, Emmanuel Levinas, Richard Rubenstein, Emil Fackenheim og Joseph Soloveitchik.

## Sjå òg
* :Kategori:Jødiske filosofar
* :Kategori:Jødiske sekulære filosofar
Biland

Eit **biland** er eit område som er formelt underlagde ein stat, men som ikkje er direkte administrerte av «eigarstaten». 

Norske biland er ikkje delar av kongeriket, medan biland av andre land kan vere det, til dømes Færøyane og Grønland. Dei er delar av det danske kongeriket. På ein annan side er Svalbard ein del av kongeriket Noreg, og dimed etter norsk rett og tradisjon ikkje eit biland.

## Biland etter land
### USA

### Australia

### Chile

* 
* 

### Danmark

* 
* 

### Frankrike

### Nederland

* 
* 
* 

### New Zealand

* 
* 
* 
* 

### Noreg

* 
* 
* 

### Storbritannia
Thomas Malthus

**Thomas Robert Malthus** () var ein prest og samfunnsforskar fødd i Surrey i England. Han er mest kjend for sine teoriar om folkesetnadsutvikling. 
I 1798 gav han ut eit verk som bar tittelen «An Essay on the Principle of Population». Boka formulerte ei «befolkningslov» som sa at befolkningsveksten alltid vil vera høgare enn veksten i matproduksjon, slik at så lenge denne befolkningslova virkar vil befolkninga bli justert i t.d. katastrofar som hungersnaud. 

Malthus reiste på ymse forskingsreiser. I 1799 reiste han gjennom Noreg frå Halden til Trondheim. Av Malthus finst ei reisedagbok frå denne reisa (*The travel diaries of Thomas Robert Malthus*), den delen av dagboka som omhandlar Noreg er utgitt på norsk. Malthus reviderte sitt «Essay» på grunnlag av reiser i Noreg og andre land.

### Litteratur
* Malthus, Thomas R. (2005): Reisedagbok fra Norge 1799. Opptrykk av norsk utgave fra 1968. Oslo: Cappelen.
Tørt klima

**Tørt klima** er ein klimatype prega av stor mangel på nedbør. Området med tørt klima får mindre nedbør enn den potensielle evaportranspirasjonen. Dette kjem hovudsakleg av høge temperaturar og få uvêr som fører til regn. Klimatypen utgjer gruppe B i Köppen si klimaklassifisering. Store delar av landområda der vêret ofte er påverka av det subtropiske høgtrykksområdet har tørt klima. 

For at klimaet skal vere tørt må det oppfylle visse vilkår: 
* For å finne grenseverdien for nedbøren (i millimeter) kan ein multiplisere den årlege middeltemperaturen i °C med 20, så legge til 280 om 70 % eller meir av den totale nedbøren kjem i det halvåret sola står høgast på himmelen (april-september på nordlege halvkula, oktober-mars på sørlege), eller legge til 140 om 30-70 % av den totale nedbøren kjem i denne perioden, eller 0 om mindre enn 30 % av den totale nedbøren kjem i denne perioden. 
* Viss den totale nedbøren er mindre enn halvparten av grenseverdien for tørt klima, vert klimaet klassifisert som ørkenklima. Viss den totale nedbøren er mindre enn grenseverdien, men meir enn halvparten av grenseverdien, vert klimaet klassifisert som steppeklima.

Eit anna ord for tørt klima er «arid», til motsats frå «humid» eller fuktig. I tørre område finn det stad lite utvasking av jordsmonnet, sidan det meste av nedbøren fordampar i staden for å renna gjennom jorda. Det finst nokre aridstrøk i Noreg, som i Nord-Gudbrandsdalen, nokre stader i indre Sogn, Saltdal, Skibotn i indre Troms og i deler av Aust-Finnmark.

## Døme
* Jacobabad i Pakistan (*BWh*)
* Cobar i New South Wales i Australia (*BSh*)
* Murcia i Spania (*BSh*) 
* Medicine Hat i Alberta i Canada (*BSk*).
* Turfan i Xinjiang i Kina (*BWk*)
* Yuma i Arizona i USA (*BWh*)
* Sahara i Afrika 

Enkelte ørkenområde på vestkystsida av tropiske eller nær-tropiske område har lågare temperaturar enn andre område på same breiddegrad (på grunn av kalde havstraumar nær kysten). Desse områda har ofte tåke og låge skyer, sjølv om desse områda er blant dei tørraste på jorda med omsyn på nedbørmengdene dei får. Døme på dette finn ein i Lima, Peru og Walvis Bay, Namibia.

## Kjelder