Hòlemåleri

**Hòlemåleri** er bergkunst frå førhistorisk tid laga på veggar i hòler og hellerar. Slike måleri er kjende frå store delar av verda, og nokre av dei er fleire titals tusen år gamle. Dei er dermed blant dei eldste kunstverka i verda.

Til forskjell frå bergkunst i det fri, er hòlemåleri verna frå vêr og vind, slik at fargepigment held seg ved like. Svært ofte er det raud oker blanda med eit bindemiddel som er brukt, men måleria kan også innehlada gul oker, kol, hematitt og manganoksid. Dyr er svært ofte motiv for mange hòlemåleri, og noko sjeldnare menneskefigurar, hender eller abstrakte figurar. Ein finn ofte hòlemåleri i hòler som ikkje blei brukt som bustad og ofte var litt utilgjengelege.

## Historie

Dei eldste kjende hòlemåleria er over 40 000  år gamle. Måleri frå Cueva de Nerja i Spania er tidfeste til å vera laga for mellom 43 500 og 42 300 år sidan gjennom karbondatering av kolavsetjingar på golvet. 
I Cueva de El Castillo har kalsittavsetjingane på eit måleri datert det til å vera meir enn 40&nbsp;800 år. Desse eldste europeiske holemåleria blei laga under den siste istida. Dette var ei tida då *[[Homo sapiens]]* kom til Europa, men også neandertalarar levde her. Det har derfor vore spekulert i om neandertalarar lagda nokre av måleria, eller om alt blei laga av moderne menneske. Andre særs gamle hòlemåleri i Europa er i Lascaux, La Marche  og Chauvet-Pont-d'Arc i Frankrike og Altamira i Spania. Desse verka er mellom 20&nbsp;000 og 30&nbsp;000 år gamle. Undersøkingar av Altamira-måleria viser at dei blei lagde til av ei lang rekkje menneske gjennom fleire tusentals år.

Ein kjenner også fleire eldgamle hòlemåleri i Australia. Kolmåleri i Nawarla Gabarnmang er blitt karbondert til 28&nbsp;000 år sidan. Holekunst i Arnhem Land avbildar dyr som ein reknar med har vore utdøydde i over 40&nbsp;000 år. Dette tyder på at desse måleria kan vera minst så gamle.

Dei eldste kjende hòlemåleria i Afrika er rundt 28&nbsp;000 år gamle. Dei er funne i Apollo 11-hòla i Namibia. Desse måleria er laga på lause steintavler som jeger- og sankarfolket som laga dei kan ha bore med seg. I nokre delar av det sørlege Afrika laga ein hòlemåleri heilt fram til 1800-talet.

Solsemhòla på Leka vart oppdaga i 1912, som dei første hòlemåleria i Noreg.

## Hòlemåleri i verda
Døme på funnstader frå heile verda.

### Afrika

* Wonderwerk-hola og uKhahlamba/Drakensberg park i Sør-Afrika, mellom anna av menneske.
* Apollo 11-hola og Twyfelfontein i Namibia 
*Endagulda i Lake Eyasi-regionen og fleire holer og hellerar i Singida-regionen i Tanzania, mellom anna menneske, våpen og dyr som sjiraff. elefant og antilope.

* Laas Gaa'l ved Hargeisa i Somaliland i/ved Somalia. Både villdyr og pynta kyr med gjetarar.

* Tassili n'Ajjer søraust i Algerie. Fleire tusentals avbildingar av dyr frå fleire tusen år.

* Akakus, Mesak Settafet, Tadrart  i Libya

* «Symjarhola» i Gilf Kebir i Saharaørkenen sørvest i Egypt, av menneske som ser ut til å symja.

### Amerika

* Holemåleri knytt til chumashfolk i California, mellom anna Burro Flats Painted Cave og Chumash Painted Cave.

* Cumberland Plateau i Tennessee, piktogram.

* Serra da Capivara nasjonalpark nordaust i Brasil, mellom anna Pedra Furada.

*Cueva de las Manos ('hand-hola') i Francisco P. Moreno nasjonalpark i Santa Cruz-provinsen i Argentina. Negative hand-stensilar, menneske og dyr som rhea, guanaco og kattedyr, geometriske figurar og sikksakkmønster.

### Asia

* Bhimbetkaholene inneheld både dei eldste leivningane etter menneskeleg aktivitet i India, og fleire holemåleri laga frå mellomsteinalderen til mellomalderen som viser dyr og ulike hendingar med menneske.

* Grensa mot Burma, i Petchabunfjella og ved breidda av Mekong i Nakron Sawan-provinsen i Thailand
* Gua Tambun i Perak og Niah-holene i Malaysia
* Maros på Sulawesi (handavtrykk) og Sangkulirang på Kalimantan i Indonesia. 
* Padah-Lin-holene i  Burma

### Europa

* Lascaux i Frankrike
* Grotte de Cussac i Frankrike 
* Pech Merle nær Cabrerets i Frankrike
* La Marche i Lussac-les-Châteaux i Frankrike
* Chauvethòla nær Vallon-Pont-d'Arc i Frankrike
* Niauxhòla i Frankrike
* Cosquerhòla nær Marseilles i Frankrike
* Font-de-Gaume i Dordogne  i Frankrike
* Altamirahòla nær Santillana del Mar i Cantabria i Spania
* Cueva de La Pasiega, Cuevas de El Castillo i Cantabria i Spania
* Coliboaiahola i Romania
*Maguraholva in Bulgaria.
* Creswell Crags i Nottinghamshire i England.

### Noreg

* Solsemhòla på Leka i Nord-Trøndelag i Noreg, av fleire dansande menneske. 
* Fingalshòla i Gravvik i Nærøy kommune i Noreg
* Nyleg oppdaga måleri på eit knaus i Espedal
* Måleria i Geithelleren i Kvinnherad
* Måleria i Nord-Noreg i Monshòlet, i Trollhòla (på Hamnøya), og i Bølefjordhòla
* Måleria i Børsteinhølet (feilstava som Brusteinarhølet) i Gildeskål
* Måleria på Hjartøya ved Bodø
* 6 ulike målerihòl på Lofoten

### Sverige
* Måleria i Bohuslen, m.a. i Tumlehed på Hisingen
* Måleria i 8 ulike hòl i Värmland
* Hästskotjärn i Jamtland
* Fångsjön i Jamtland
* Skärvången i Jamtland
* Måleria i Herjedalen og i Ångermanland (m.a. ved Härnösand og Ramsele)
* Måleria i nordre Sverige, m.a. i Skellefteå og Jokkmokk i Lappland.

### Russland
* Kapova-hola, au kjend som Sjolgantasj (i Basjkortostan)
* Akhsjtyrskaia grotte
* Fandens Port ved Vladivostok
* Denisovagrotta, der *Homo denisova* vart funnen
* Ignats grotte
* Mezmaiskaia grotte
* Okladnikovs grotte

### Oseania
* Kakadu i Australia av fisk, skjelpadder, wallaby, pungulv og possum
* Arnhem Land i Australia, mellom anna av emuaktige fuglar som truleg førestiller den utdøydde kjempefuglen Genyornis
* Whitsunday Islands i Australia, uvanleg abstrakte bilete

## Vitskaplege studiar

Då Marcelino Sanz de Sautuola først oppdaga og holemåleri frå magdalénienkulturen i Altamira i 1879, meinte mange samtidige vitskapsfolk at dei var lureri. Seinare studiar viste at måleria verkeleg var laga i eldre steinalder, og stimulerte til ny interesse for denne tida.

Mange hòlemåleri framstiller dyr. Blant funna i Afrika er det vanlegare med menneskefigurar i bilete enn i kunst frå Europa.
Dei fleste norske hòlemåleria stammar frå yngre steinalder og følgjer motiv og idéinnhald som også er kjende frå veideristingar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff