open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Normalkraft

**Normalkraft** er i mekanikken ei kraft eller ein kraftkomponent som verkar vinkelrett på rørsleretninga til ein lekam. Normalkrafta kan ikkje utføre noko arbeid eller tilføre lekamen noko energi, men kan endre rørsleretninga til lekamen. For ein lekam som kan røre seg langs ei flate, forstår ein med normalkraft den krafta som verkar vinkelrett inn mot flata og sørgjer for at lekamen held seg i kontakt med denne. Friksjonen mellom ein lekam og flata han ligg på er proporsjonal med normalkrafta. 

## Likningar

I eit enkelt tilfelle, der ein lekam ligg i ro på eit bord er normalkrafta på ein lekam lik, men motsett retta tyngdekrafta som verkar på lekamen (eller vekta til lekamen), som er N = mg, der *m* er massen og *g* er tyngdeakselerasjonen (kring 9.81 Nkg−1 på jorda). Normalkrafta her representerer krafta som bordet utøver på lekamen og som hindrar lekamen frå å trengje gjennom bordet. Dette krev at bordet er solid nok til å kunne utøve normalkrafta utan å bryte saman. 

Når ein lekam ligg i ro på ei hellande flate, er normalkrafta vinkelrett til planet lekamen kviler på. Framleis vil normalkrafta vere så stor som naudsynt for å hindre at lekamen går gjennom flata. Styrken på krafta kan reknast ut ved: 

:N = mg \cos(\theta) 

der *N* er normalkrafta, *m* er massen til lekamen, *g* er tyngdeakselerasjonen og *θ* er vinkelen mellom den hellande flata og horisontalen. 

Normalkrafta er ei av fleire krefter som verkar på lekamen. I desse enkle døma er dei viktigaste av dei andre kreftene som verkar på lekamen friksjon og tyngdekrafta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Normal force|Normal force]]» frå ,  den 26. mai 2013.*
Nullnivå

Eit **nullnivå** i mekanikken er eit referansenivå der den potensielle energien til ein lekam vert sett lik null. Ofte vel ein havoverflata som nullnivå for den potensielle energien til ein lekam ved jordoverflata. 

## Kjelder
* nullnivå. (28.02.2013) I Store norske leksikon.
Nutasjon

**Nutasjon** (frå latin *nutare* «nikke») er ei pendlande rørsle som oppstår når ein stiv lekam roterer om ein fri akse under påverknad av ei konstant ytre kraft, t.d. tyngdekrafta. Nutasjon kan ein sjå ved rørsla av ein snurrebass. Når han blir sett i rørsle, roterer han om sin eigen akse. Viss snurrebassen ikkje står nøyaktig loddrett, vil aksen hans røre seg langsamt rundt loddlinja gjennom understøttingspunktet i ein konusforma figur. Rørsla blir kalla presesjon. I tillegg utfører aksen ei hurtig, lita pendelrørsle omkring presesjonsrørsla. Denne blir kalla nutasjon. Ein kan skildre han som riller i presesjonskonusen. Presesjon og nutasjon kjennest mellom anna frå gyroskoprørsler.

Jorda har òg ei nutasjonsrørsle og periodetida er 18,6 år og amplituden er er 9,2" rettvinkla til ekliptikken og 6,8" parallell til ekliptikken. I tillegg finst ein komponent med amplitude under 1" og kortare periode.

## I astronomi
Retninga til jordaksen i rommet er ikkje konstant. Den største rørsla er presesjon som har ein opningsvinkel på ca. 23,5° og ein periode på ca. 25&nbsp;780 år. Overlagra denne rørsla ligg den raskare og mykje mindre nutasjonsrørsla. Desse rørslene kjem hovudsakleg frå dreiemomentet til gravitasjonskreftene frå månen og sola på jorda, som har eit svakt elliptisk tverrsnitt. Nutasjon oppstår ved at dreiemomentet ikkje er kostant, men påverkast av banane til sola og månen relativt til jorda i eit periodisk mønster.

Hovuddelen av nutasjonen endrar retninga på jordaksen med ein amplitude på ca 9,2" rettvinkla på ekliptikken og 6,8" parallell med ekliptikken med ein periode på 18,6 år. Rørsla kjem av ei langsam forskyving av månebanen som vinklar ca 5,1° med ekliptikken og som har ein baneplanknute som dreier seg 360° i løpet av 18,6 år.

Ein nutasjonsperiode varer nøyaktig 18,61296 julianske år eller  6798,3835 dagar (gyldig for epoken J2000.0).

I tillegg til denne hovuddelen av nutasjonen finst òg fleire bidrag med kortare periode, heilt ned til ein halv månad. Disse rørslene er små.

## Historie
Nutasjonseffekten vart først oppdaga i 1728 av James Bradley då han utførte nøyaktige analysar av stjernekoordinatar. Årsaka fann ein derimot først 20 år seinare. Nutasjon er av same storleiksorden som aberrasjon ein annan effekt som òg vart oppdaga av Bradley.

## Kjelder

* 
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nutasjon|Nutasjon]]» frå ,  den 26. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Wolfgang Vollmann. *Wandelgestirnörter.* I: Hermann Mucke (Hrsg.): *Moderne astronomische Phänomenologie. 20. Sternfreunde-Seminar, 1992/93.* Zeiss Planetarium der Stadt Wien und Österreichischer Astronomischer Verein 1992, S.&nbsp;55–102 (weblink, 27. Juli 2010)

## Bakgrunnsstoff
* Presesjon og nutasjon med ein luftputegyro – Simulering av rørsla til jorda* Presesjon og nutasjon – Skildring og grafikk

## Sjå òg
* Presesjon
Pendel

**Pendel** er ei mekanisk innretning som rører seg periodisk. Den mekaniske energien i ein pendel er bevart og vert omdanna mellom potensiell energi og rørsleenergi.

Den vanlegaste varianten er *tyngdependelen*. Perioden til ein slik er berre avhengig av to faktorar – tyngdeakselerasjonen og avstanden mellom festepunktet og massesenteret til pendelen. Denne pendelen vart oppfunnen av Galileo Galilei på 1500-talet og er framfor alt blitt brukt i urverk. Ein annan variant er *torsjonspendelen*, der ein deformerbar kropp vert vridd fram og tilbake av sin eigen rørsleenergi.

Sidan pendelen utfører ei harmonisk svinging, er han særs regelmessig, og har derfor gjennom tidene blitt brukt både praktisk og eksperimentelt. Ein pendel som består av ein punktforma masse som er opphengt i ein uelastisk tråd vert rekna som ein matematisk pendel. Med denne kan svingningstida T, for små vinklar, utleiast til å berre vere avhengig av lengda *l* til tråden og tyngdeakselerasjonen g:
:T = 2 \pi \sqrt \frac{\ell}{g}. 
Sidan lengda på tråden og svingetida er målbare, kan ein dermed eksperimentelt måle tyngdeakselerasjonen. 

I somme delar av verda, særleg i Sør-Europa, har pendelen fått tillagt overnaturlege eigenskapar, og har blitt brukt på same måte som ein «ønskekvist», til dømes for å finne vasskjelder. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pendel|Pendel]]» frå ,  den 26. mai 2013.*
Periode i fysikk

**Periode** er i fysikk tida mellom kvar gjentaking av eit fenomen som gjentar seg med jamne mellomrom, eit periodisk fenomen. For ein lekam som flyttar seg i ein gjeven bane, er periode det same same **[[Baneperiode|omløpstid]]**. For ein pendel eller ei bølgjerørsle er periode det same som **svingetid**, som er den tida som går frå ei ytterstilling og attende til same ytterstilling. 

Periode er den inverse av frekvens: 

:T = \frac{1}{f}

Ein **periodevisar** er eit instrument som viser periodetal, det vil sei mengder svingingar per sekund.

## Kjelder
* periode – fysikk, teknikk. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/periode/fysikk%2C_teknikk
Reaksjon i fysikk

Ein **reaksjon** er i fysikken ein kvar og ein verknad som blir utløyst av ein fysikalsk årsak. I mekanikken blir reaksjon brukt i tydinga tilbakeverknad, noko som har ført til uheldig bruk av ordet i samband med Newtons 3. lov. 

## Kjelder
* reaksjon – fysikk. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/reaksjon/fysikk
Referansesystem

Eit **referansesystem** er i fysikk eit system ein skildrar rørsle i forhold til. Eit ikkje-akselerert og ikkje-roterande system i dynamikken til Isaac Newton og i den spesielle relativitetsteorien vert kalla eit tregleikssystem eller intertialsystem. For eit slikt system gjeld Newtons rørslelover. I roterande referansesystem får ein derimot tregleikskrefter som sentrifugalkrafta og corioliskrafta, og dei har ingen motkraft, noko som bryt med den tredje lova til Newton. 

## Kjelder
* referansesystem. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/referansesystem
Regulator

Ein **regulator** er eit automatisk verkande apparat som tener til å utlikne ikkje-periodiske (tilfeldige, uregelmessige) svingingar i gongen eller tilstanden til ei maskin eller eit maskinanlegg.

* Ved kraftmaskinar held **[[hastigheit]]sregulatoren** fast på omdreiingstalet til maskina ved endringar i belastning ved å forandre den tilførte energien. 
* **Trykkregulator** eller barostat held fast på trykket i pumpeanlegg for vatn, luft, gass, ved forandring av transportmengda, anten ved å forandre omdreiingstalet til maskina eller motstanden i røyrleidninga. Ved større dampkjelar blir trykksvingingane i hovuddampleidninga brukt til regulering av fyringa (brennstoffmengd, forbrenningsluftmengd og røykgassamansetnad). 
* Vasstand blir halde konstant ved ein vasstandsregulator, som verkar på matepumpa. 
* Temperaturregulator, termostat, held temperaturen konstant ved å regulere forbrenning, kople ut og inn elektrisk varmeelement eller liknande. 

Ved kombinasjon av ulike regulatoranordningar er ein i stand til å utstyre store anlegg med ei fullt automatisk regulering og utlikning av belastningssvingingar. Regulatorar blir dessutan brukt om alle apparat som tener til å regulere gongen til ei maskin, utstrøyming av væske eller gass, straumstyrken i ein krins osv. 

## Sjå òg
* Automatisering

## Kjelder
*
Relativrørsle

**Relativrørsle** er rørsla til ein lekam i forhold til ein annan lekam. All rørsle kan seiast å vere relativrørsle og absolutt rørsle ein illusjon.

## Kjelder
* relativbevegelse. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/relativbevegelse
Relativistisk fart

**Relativistisk fart** er fart som er så stor at ein må ta omsyn til relativistiske effektar som følgjer av relativitetsteorien. Kva for ei grense ein skal setje mellom relativistisk fart og ikkje-relativistisk fart, avheng av med kva for ein nøyaktigheit ein aktar å gjennomføre berekningane sine. Ein kan med god tilnærming rekne fartar under 1 % av lysfarten som ikkje-relativistiske fartar.

Ein partikkel som flyttar seg med relativistisk fart vert kalla ein **relativistisk partikkel**.

## Kjelder
* relativistisk fart. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/relativistisk_hastighet
Thérmo

**Thérmo** (gresk Θέρμο) er ein distriktsby og ein kommune i periferieininga Etoloakarnanía i periferien Vest-Hellas i Hellas. Thérmo ligg aust for Agrínio, og grensar i nord mot periferieininga Evrytanía i Sentral-Hellas.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen Thérmo 5&nbsp;712&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 1&nbsp;595&nbsp;innbyggjarar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

## Referansar
Resonator

Ein **resonator** er kvart og eit system som kan kome i resonans. Resonatoren kan vere mekanisk eller elektromagnetisk. Mekaniske resonatorar er fjører, strengar, membranar og andre lekamar som blir sett i medsvingingar. Slike resonatorar kan brukast for å generere svingingar eller tonar med bestemde frekvensar.

## Kjelder
* resonator. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/resonator
Schuler-pendel

Ein **Schuler-pendel** er ein pendel som svingar i tyngdefeltet til jorda. 

Perioden til Schuler-pendelen er den same som perioden til ein matematisk pendel ved jordoverflata og med ei lengd lik radiusen til jorda. 

:T = 2\pi \sqrt\frac{L}{g} \approx 2\pi \sqrt\frac{6378100}{9.81} \approx 5066 \ \text{sekund} \approx 84.4 \ \text{minutt}
der ***L*** er radiusen til jorda i meter og ***g*** er lokal tyngdeakselerasjon i meter per skund per sekund.

## Kjelder
* Schuler-pendel. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Schuler-pendel
Sentralrørsle

**Sentralrørsle** er den rørsla ein lekam utfører når han blir påverka av ei kraft som alltid er retta mot éit bestemt fast punkt. Krafta blir kalla ei sentralkraft. 

Døme på sentralrørsle er rørsla til månen og rørslene til dei kunstige satellittane rundt jorda og rørslene til planetane rundt sola. Her er det tyngdekrafta, gravitasjonen, som er sentralkrafta. Rørsla til eit elektron rundt kjernen i eit atom kan òg forenkla skildrast som ei sentralrørsle. Her er sentralkrafta den elektriske tiltrekkingskrafta mellom den positive kjernen og det negative elektronet.

## Kjelder
* sentralbevegelse. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/sentralbevegelse
Sentralkraft

Ei **sentralkraft** på ein lekam i klassisk mekanikk er ei kraft der storleiken berre er avhengig av avstanden *r* mellom lekamen og origo og er retta langs ei linje mellom dei:
: \vec{F} = \mathbf{F}(\mathbf{r}) = F( ||\mathbf{r}|| ) \hat{\mathbf{r}} 
der  \scriptstyle \vec{ \text{ F } }  er krafta, **F** er ein kraftfunksjon med vektorverdi, *F* er ein kraftfunksjon med skalar verdi, **r** er posisjonsvektoren, ||**r**|| er lengda til denne vektoren og  \scriptstyle \hat{\mathbf{r}} = **r**/||**r**|| er den tilhøyrande einingsvektoren.

På liknande vis er eit kraftfelt sentralt viss og berre viss det er sfærisk symmetrisk. 

Sentralkrafta fører til ei sentralrørsle. Døme på sentralkrefter er gravitasjonskrafta og colulombkrafta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Central force|Central force]]» frå ,  den 26. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sentrering

**Sentrering** er ei nøyaktig tilpassing og fastsetting i tilhøve til ein rotasjonsakse, vanlegvis slik at aksen går gjennom tyngdepunktet og fell langs ein symmetriakse i lekamen. 

Sentrering vert òg nytta om tilpassing av eit optisk linsesystem slik at dei optiske aksane til linsa fell nøyaktig saman.

## Kjelder
* sentrering. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/sentrering
Etolikó

**Etolikó** (gresk Αιτωλικό) er ein distriktsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Etoloakarnanía i Vest-Hellas i Hellas. Etolikó inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Mesolóngi.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Etolikó 6&nbsp;215&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 3&nbsp;783&nbsp;innbyggjarar.

## Referansar
Sentripetal

**Sentripetal** tyder «retta inn mot eit midtpunkt» og kan syne til: 

*Sentripetalakselerasjon
*Sentripetalkraft
RSC Anderlecht

**Royal Sporting Club Anderlecht**, til dagleg omtala som **Anderlecht** er ein fotballklubb i Brussel i Belgia. Klubben spelar i den nasjonale toppdivisjonen. Anderlecht har vunne fleire meisterskapstriumfar enn nokon annan belgisk fotballklubb. Mellom anna vann Anderlecht Cupvinnarcupen i 1976 og 1978, samt UEFA-cupen i 1983.

Anderlecht vart skipa i 1908, og nådde øvste nivå i belgisk fotball i 1921. Sidan 1935 har klubben alltid spela i toppdivisjonen. Frå Anderlecht vann sitt fyrste seriemeisterskap i 1947 har det til 2013 vorte i alt 32 serietriumfar i Belgia. I perioden 1965 til 2008 gjekk Anderlecht ni gongar til topps i den nasjonale cupmeisterskapen.

Anderlecht har sin base i Anderlecht kommune. Klubben har sidan 1983 spela heimekampane på *Constant Vanden Stockstadion*. Laget spelar i rosa og kvite drakter.

Hovudtrenaren er Vincent Kompany (2020).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:R.S.C. Anderlecht|R.S.C. Anderlecht]]» frå ,  den 26. mai 2013.*
Sentripetalakselerasjon

**Sentripetalakselerasjon **(= *senterpeikande akselerasjon*) er akselerasjon retta inn mot sentrum for ein lekam som rører seg i krum bane. Viss banen er sirkelforma og radius *r* og farten *v* er konstant, er sentripetalakselerasjonen konstant med verdien 

: 

## Kjelder
* sentripetalakselerasjon. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/sentripetalakselerasjon
Skjerspenning

**Skjerspenning** i ein stiv, elastisk lekam er den spenninga som oppstår ved tverrbelastning. Spenninga kan føre til deformasjon av materialen ved gliding langs plan parallelt med retninga til den belastande krafta. Skjerspenninga kan òg observerast i væsker. Studiet av skjerspenninger i naturen er av stor tyding for forståinga av mellom anna ras og jordskjelv.

Omgrepet vart introdusert av den franske matematikaren og fysikaren Antoine Parent i 1713, og vidareutvikla av Charles Augustin de Coulomb på 1770-talet.

## Generelt skjerspenning
Formelen for å rekne ut gjennomsnittleg skjerspenning er:

: \tau = {F \over A},

der:

:\tau = skjerspenninga
:F = krafta utøvd;
:A = tverrsnittsarealet av materialen med areal parallelt til retninga krafta verkar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Shear stress|Shear stress]]» frå ,  den 26. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


* skjærspenning. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/skj%C3%A6rspenning
Club Brugge KV

**Club Brugge Koninklijke Voetbalvereniging**, vanlegvis kalla **Club Brugge** er ein fotballklubb i Brugge i Belgia. Klubben vart skipa i 1891 og har sidan 1959 årleg spela i belgisk toppdivisjon.

To gongar har klubben kvalifisert seg til finalen i dei europeiske fotballturneringane. I 1976 vart det tap 3-4 i UEFA-cupen etter heime-/bortekamp mot Liverpool FC. To år seinare vart på ny tap for Liverpool, då med 0-1 i europacup-finalen. Club Brugge har vunne 13 seriemeisterskap, det fyrste i 1920, det andre i 1973 og det siste i 2005. I tida 1968-2007 sigra klubben i ti nasjonale cupmeisterskap.

Club Brugge spelar heimekampane på *Jan Breydelstadion*, eit stadion klubben deler med byrivalen *Cercle Brugge*. Her det plass til 29&nbsp;472 tilskodarar. Laget spelar i blå- og svartstripete trøyer og svarte bukser.

Nordmannen Trond Sollied var trenar for Club Brugge i tida 2000-05.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Club Brugge K.V.|Club Brugge K.V.]]» frå ,  den 26. mai 2013.*
Skråplan

Eit **skråplan** er eit plan som dannar ein viss hellingsvinkel med horisontalplanet. Dei fysiske prinsippa for skråplan blir til dømes utnytta ved kilar, bedding for skip og dossering av veg.

## Kjelder
*
Skritteljar

Ein **skritteljar** eller **pedometer** er eit apparat til å telje mengda skritt brukaren går. Ein pendel i skritteljaren svingar i takt med rørsla til kroppen for kvart skritt ein tek, og verkar på eit teljeverk som angjev dei mengder skritt som er gjort.

Det er tilrådd at ein kvar dag går  skritt dersom ein vil ha ein aktiv livsstil. Det svarar til omkring 8 km eller godt over ein times gonge. Skal ein gå ned i vekt, bør ein opp i  til  skritt kvar dag.

Skritteljarane kan i dag vere innebygd som ein funksjon i andre typar berbar elektronikk som MP3-spelarar og mobiltelefonar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Skritteller|Skritteller]]» frå ,  den 26. mai 2013.*  
 
* skritteller. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/skritteller
Spenningsintensitetsfaktor

**Spenningsintensitetfaktor**, K, vert nytta i brotmekanikk for å føresjå spenningstilstanden («spenningsintensiteten») nær spissen av ein sprekk sakpt av ei belastning eller ei restspenning. Det er eit teoretisk omgrep som vanlegvis nytta om ein homogen, lineær elastisk stoff og er nyttig for å finne brotkriteriet for sprø stoff, og er ein viktig teknikk innan skadetoleranse.

Storleiken K er avhengig av geometrien, storleiken og plasseringa til sprekken, og storleiken og den modale fordelinga av lasta på materialet.

Teorien for lineær elastisitet føreseier at spenningsfordelinga (\sigma_{ij}) nær spissen av sprekken, i polarkoordinatar (r,\theta) med origo ved spissen av sprekken, har forma 
:
   \sigma_{ij}(r, \theta) = \frac {K} {\sqrt{2 \pi r}}\,f_{ij} ( \theta) + \,\,\rm{hogare\, ordens\, ledd} 

der K er spenningsintensitetsfaktoren (med eininga spenning \times lengd1/2) og f_{ij} er ein dimensjonslaus storleik som er avhengig av lasta og geometrien. Dette forholdet bryt saman særs nær spissen (liten r) fordi når r går mot 0, går spenninga \sigma_{ij} mot \infty.

## Sjå òg
* Brotmekanikk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stress intensity factor|Stress intensity factor]]» frå ,  den 26. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Kathiresan, K. ; Hsu, T. M. ; Brussat, T. R., 1984, Advanced Life Analysis Methods. Volume 2. Crack Growth Analysis Methods for Attachment Lugs
Sprøheit

**Sprøheit** er ein fysisk eigenskap ved eit material. Materialet er sprøtt når det manglar evna til plastisk deformasjon. Det motsette er duktilitet.

Dei fleste metalla lèt seg deformere plastisk, men denne evna er avhengig av temperaturen og deformasjonshastigheita. Stål viser ein overgang frå sprø til duktil oppførsel når temperaturen aukar. Glas og steinar er døme på sprø material.

## Kjelder
* sprøhet – materialteknikk. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/spr%C3%B8heitte/materialteknikk
Duktilitet

**Duktilitet** eller **formbarheit** er evna eit material har til å la seg forme ved plastisk handsaming. Det motsette er sprøheit. 

Døme på slik handsaming kan vere smiing, valsing, trekking og liknande. Som eit mål for duktilitet nyttar ein som regel brotforlenging eller innsnøring avgjort ved strekkprøving. Duktiliteten hos eit metall er avhengig av samansetnaden, strukturen og termisk og mekanisk forhistorie. Normalt finn ein størst duktilitet hos særs reine metall. 

## Kjelder
duktilitet. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/duktilitet
Stasjonær

**Stasjonær** kan vise til: 

* Stasjonær prosess, i statistikk og sannsyn. 

;Matematikk

*Stasjonært punkt
*Stasjonær mengd

;Fysikk

* Stasjonær romtid
* Ein storleik som ikkje varierer med tida, periodisk svinging med konstant amplitude og frekvens.
* Ein fysisk prosess som ligg i ein stasjonær tilstand, som ein vibrasjon eller ein jamn væskestraum.
Statisk

**Statisk** tyder stilleståande, uforanderleg eller i ro og omhandlar det som er i likevekt. Det kan syne til: 

* Statisk elektrisitet
* Statikk, ei grein innan fysikk som handlar om fysiske system i likevekt. 
* Statisk trykk
* Statisk romtid
Stokes-lova

**Stokes-lova** er eit uttrykk for den motstanden ei kule møte når ho rører seg gjennom ei væske, og straumen er laminær. George Gabriel Stokes utleidde uttrykket i 1851:

:F_d = 6 \pi\,\mu\,R\,v_s\,

der:
:**F<sub>d</sub>* er friksjonskrafta - kjend som **Stokes-motstanden** – som verkar på i grenseflata mellom væska og partikkelen (i N),
:**&mu;* er dynamisk viskositet (N s/m2),
:**R* er radiusen til kula (i m), og
:**v<sub>s</sub>* er sleppehastigheita til partikkelen (i m/s).

Om partiklane fell i den viskøse væska på grunn av si eiga vekt, då vil ein terminalfart, kjend som sleppehastigheita, nådd når denne friksjonskrafta kombinert med oppdrifta nøyaktig balanserer tyngdekrafta. Sleppehastigheita som oppstår er gjeven av:

:v_s = \frac{2}{9}\frac{\left(\rho_p - \rho_f\right)}{\mu} g\, R^2

der:
:**v<sub>s</sub>* er sleppehastigheita (m/s) (vertikalt nedoverretta om *&rho;<sub>p</sub>*&nbsp;>&nbsp;*&rho;<sub>f</sub>*, oppoverretta om *&rho;<sub>p</sub>*&nbsp;f*&nbsp;),
:**g* er [[tyngdeakselerasjon]]en (m/s<sup>2</sup>),
:**&rho;p* er [[massetettleik]]en til partiklane (kg/m<sup>3</sup>), og
:**&rho;f* er massetettleiken til væska (kg/m<sup>3</sup>).

Stokes-lova nyttar seg av følgjande krav for korleis ein partikkel oppfører seg i væska: 
:*[[Laminærstraum]]
:*[[Kule]]forma partiklar
:*Homogent (uniform samansetnad) stoff
:*Glatt overflate
:*Partiklane vekselverkar ikkje med kvarandre.

==Kjelder==


**Denne artikkelen bygger på «Stokes' law» frå ,  den 26. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:''
* 
* Originally published in 1879, the 6th extended edition appeared first in 1932.
Støyt

**Støyt** har fleire tydingar: 

;Fysikk
* Støyt i fysikk eller kollisjon
**Elastisk støyt
* Elektrisk støyt

;Anna
*det å støyte, dunke, puffe, slå eller trykke, som i ein kulestøyt eller samanstøyt. 
*ei (hard) påkjenning
*brå kjensle av glede, redsle og liknande
*vindstøyt eller vindkast
*ein slurk alkohol, dram eller knert. 
*liten lêrlapp til bot, som ein tåstøyt
*skarp, knapp lyd, som ein trompetstøyt. 
*støyt i vektlyfting. 

## Kjelder
* Nynorskordboka
Elektrisk støyt

Ein **elektrisk støyt** er ei brå, smertefull oppleving med muskelsamantrekningar som oppstår når elektrisk straum går gjennom kroppen. 

Straumen oppstår oftast som resultat av ei elektrisk spenning og straumstyrken er gjeven av storleiken til spenninga, og resistansen til huda og kroppen (motstandsverdien). Straumstyrken er den viktigaste faktoren for kjensla og risikoen ved ein støyt. Straumen gjennom kroppen er avhengig av spenningsskilnaden mellom ulike punkt på kroppen og motstanden. Motstanden består av indre motstand i kroppen og overgangsmotstand mellom kroppen og spenningsførande delar. Overgangsmotstanden kan variere særs mykje, avhengig av mellom anna storleik på kontaktflatene og om kontaktflatene er våte eller tørre. Vatn leiar elektrisk straum og bidreg til god kontakt (lite motstand), noko som gjev større straum.

Eit støyt kan vere alt frå ein uskyldig, men smertefullt utlading til ei livsfarleg hending der straumen passerer hjartet og kan forstyrre, eller til og med stoppe det. Kunnskapsmaterialet som skildrar farar ved spenning/straum er særs rikhaldig, og det er ikkje lett å gje kort, klar informasjon om tilhøva. Men det er sett ei grense ved 48 V mellom verdiane potensielt livsfarleg og ikkje livsfarleg.

Vekselstraum og likestraum har ulike verknader. Vekselstraum har ein tendens til å lamme, medan likestraum har ein tendens til å aktivere musklar kraftig, ukontrollert og brått. 

Ein straum over rundt 30 mA gjennom hjartet kan vere dødeleg. Jordfeilbrytarar nyttast i moderne sikringsskap for å detektere elektrisk straum mot jord og slå av spenninga når slikt skjer.

Elektriske støyt med 2 til 10 sekunds mellomrom kan òg utnyttast for å innhegne dyr med elektriske gjerde ved at dyra får ein ubehageleg straumstøyt ved kontakt med straumgjerdet. Denne straumen blir gjeve av ein høgspenningskjelde med fastsett straumavgrensning som er innstilt slik at ingen livsfare for verken dyr eller menneske oppstår. Spenninga er særs stor for å sikre at den fastsette og irriterande, men ufarlige straumgrensa blir nådd, òg når huda er tørr.

## Sjå òg
* elektrisk straumskade 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elektrisk støt|Elektrisk støt]]» frå ,  den 26. mai 2013.*
AS Saint-Étienne

**Association Sportive de Saint-Étienne Loire**, til dagleg nemnd **AS Saint-Étienne** eller berre **Saint-Étienne**, er ein fotballklubb i Saint-Étienne i Rhône-Alpes i Frankrike. Klubben, som vart stifta i 1919, spelar i Ligue 1, den øvste divisjonen i Frankrike. 

Saint-Étienne er den mest suksessfulle fotballklubben i Frankrike. Med sine ti seriemeisterskap, ingen franske klubbar har så mange, og seks cuptriumfar har klubben flest trofe av franske fotballag. Stordomstida for klubben var perioden 1962 til 1982, då klubben også spela seg fram til ein finale i Europacupen. Den 12. mai 1976 møtte Saint-Étienne den vesttyske toppklubben Bayern München på Hampden Park i Glasgow, og tapte kampen 0-1.

Saint-Étienne spelar heimekampane på *Stade Geoffroy-Guichard*, eit stadion med plass til 35&nbsp;616 tilskodarar. Laget spelar i grøne trøyer, kvite bukser og grøne strømper.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:AS Saint-Étienne|AS Saint-Étienne]]» frå ,  den 26. mai 2013.*
Tidvasskraft

**Tidvasskraft** er skilnaden i gravitasjonskrafta ved to nærliggande punkt i eit gravitasjonsfelt. På jordoverflata er tidvasskrafta skilnaden mellom gravitasjonskrafta ved sentrum av jorda og gravitasjonskrafta på jordoverflata. 

Sola og månen sine tidvasskrefter skapar flo og fjøre, men månen har kring dobbelt så stor innverknad på jordoverflata som sola har. 

I relativitetsteorien vert tidvasskreftene utleia får krumminga til romtida.

## Kjelder
tidevannskraft. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/tidevannskraft
Iniádes

**Iniádes** (gresk Οινιάδες) er ein tidlegare kommune i periferieininga Etoloakarnanía i Vest-Hellas i Hellas. Iniádes inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Mesolóngi.

## Referansar
Neokhóri i Etoloakarnanía

**Neokhóri** (gresk Νεοχώρι) er ein landsby i periferieininga Etoloakarnanía i Vest-Hellas i Hellas. Neokhóri var hovudsete i den tidlegare kommunen Iniádes, som no er ei kommunaleining i kommunen Mesolóngi.

## Referansar
Illuminatar

**Illuminatar** (tyder 'dei opplyste') viser til fleire europeiske sekter frå 1500– til 1700-talet som meinte dei hadde eit særskilt forhold til guddommen. Den best kjende er Illuminat-ordenen, som blei stifta i Bayern i 1776 av Adam Weishaupt. Denne var organisert etter jesuittisk mønster og skulle erstatta frimureri. Ordenen bygde på engelsk deisme og opplysingsfilosofi, og hadde som mål å gjera dygd og fornuft til styrande element i verda. Ei anna rørsle var spanske *alumbrados*. På engelsk er rørsla kjend som *Illuminati*, og er særleg under dette namnet kjend frå populærkultur og konspirasjonsteoriar.

Illuminat-ordenen fekk stor utbreiing i Mellom-Europa, mellom anna var Johann Gottfried Herder og Johann Wolfgang von Goethe medlemmer. I 1785 blei ordenen forboden i Bayern. Han blei nystifta 1896 og gjort internasjonal i 1925.

## I populærkultur
Konspirasjonsteoriar kring Illuminatus-ordenen har blomstra sidan byrjinga av 1800-talet, og finst også refererert i bøker, film, musikk og liknande. Nokre eksempel er
**[[Illuminatus!-trilogien]]* av Robert Shea og Robert Anton Wilson frå 1970-talet. Desse tre science fiction-bøkene er blitt kultklassikarar og framstiller ordenens kamp om verden.
*I *[[Engler & demoner|Engler og demoner]]* (2000) av  Dan Brown har Illuminat-ordenen ei svært viktig rolle i plottet.
*Filmen *[[Eyes Wide Shut]]* av  Stanley Kubrick refererer til ordenen.
*Rapparen 2pac gav ut eit album kalla *The Don Killuminati: The 7 Day Theory*.

## Kjelder
*illuminater (27.02.2013) i *Store norske leksikon*.

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Illuminatus-ordenen|Illuminatus-ordenen]]» frå ,  den 5. juni 2013.*
Hamdesmål

**«Hamdesmål»** (norrønt *Hamðismál*) er eit heltedikt frå *[[Den eldre Edda]]*. 

I diktet vert det fortald at brørne Hamde og Sorle dreg til kong Jormunrekk for å hemne søstera Svanhild. På vegen drep dei sin eigen halvbror Erp, og derfor lukkast hemnen berre halvt. Dei høgg hender og føter av Jormunrekk, men klarer ikkje å drepe han. Som straff blir brørne steina til daude.

## Kjelder
*«Hamdesmål» i Store Norske Leksikon

## Bakgrunnsstoff
*
League of Legends

**League of Legends** er eit *[[free-to-play]]* MOBA-spel er utvikla og publisert av Riot Games for både Microsoft Windows og Mac. Spelet blei først annonsert den 7. oktober 2008, og utgjeve 27. oktober 2009. Det var i lukka «beta» frå 10. april 2009 til 22. oktober 2009, og blei omgjort til open «beta» fram til sleppdatoen. Det henta mykje av inspirasjonen sin frå Warcraft III-modifikasjonen  *[[Defense of the Ancients]]* (DOTA).

## Spel

### Mål
Målet med spelet er å få eit overtak over motstandarane sine ved å overliste dei i spelet på forskjellige måtar. Til slutt kan ein vinna spelet på to måtar: enten ved å øydelegga basen til fienden eller ved at dei gjev opp spelet.

### Arenaer
Spelet har fire ulike arenaer eller kart som ein kan spela i ulike modusar. Alle arenaene er spegla på kryss over midten for å skape ein rettferdig balanse uansett kva sida ein kjempar på.

Hovudarenaen *Summoners Rift* er den største og det er mogeleg å spele alt ifrå to stykk i *costume mode* til tolv stykk i *Hexakill mode*. Denne arenane består av tre vegar (også kalla *lanes*) saman bunde av ein jungel med småvegar. Langsmed kvar hovudveg står det til saman seks *turrets* og to *inhibitors* Denne bana har også «Neutral Mob Camps», dette er monster som spelarane kan drepe for å få gull og spesielle fordelar.  Begge sidene har fem identiske «Mob Camps» og imellom dei to sidene er det to felles som kvar side må kjempe om.

### Roller
Dei forskjellige karakterane som blir kontrollerte av spelarane har ulike roller. 
I «Top lane» går det ein champion aleine, og har ansvar for å halde motstandaren under kontroll.  I «Mid lane» er det mykje det same, men denne spelaren har også ansvar for å hjelpe dei andre spelarane.

I den siste lanen «Bot lane» går spelarane som oftast to og to. Den eine rolla blir kalla ADC (Attack Damage Carry). Denne spelaren har ansvar for å få mest mogeleg gull, han skal sørgje for at laget for mest mogelege angrepstyrkje når lagane går imot kvarandre. Den andre rolla som blir spelt botlane er Support.  Den som spelar Support har ansvar for å hjelpe den som spelar ADC og verne han frå dei andre spelarane.  
Det er også ein spelar som ikkje oppheld seg i nokon av dei tre lanene. Denne spelaren blir kalla ein «Jungler». Denne spelaren si oppgåve er å skaffe seg gull ved å drepe dei nøytrale monstera imellom lanene. Denne spelaren har også hovudansvaret for å hjelpe dei andre lanene.

## Kjelder

* euw.leagueoflegends.com

## Bakgrunnsstoff

*
Navpaktía

**Navpaktía** (gresk Ναυπακτία) er ein kommune i periferieininga Etoloakarnanía i periferien Vest-Hellas i Hellas. Navpaktía ligg søraust for Agrínio og sør for Mesolóngi, og grensar i nord og aust mot periferieiningane Evrytanía, Fthiótida og Fokída i Sentral-Hellas.

## Administrativ inndeling
Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane
* Návpaktos
* Andírio
* Apodotía
* Plátanos
* Pylíni
* Khálkia
Dei seks tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

## Referansar
Saum

**Saum**, det å **sy** eller **saume**, er å festa eller endra materiale med tråd som ein trer gjennom det ved hjelp av ei nål. Saum er ein utbreidd tekstilteknikk om blir brukt til å laga og dekorera mellom anna klede, møblar, bøker og transportutstyr som segl. Saum blir også brukt til å stenga sår, noko som blir kalla sutur.

Ein kan sy i fleksible materiale som natur- og kunststoff, skinn og papir, og festa mindre fleksible materiale som knappar, fjører og spegelbitar. Til tråd kan ein bruka bomull- eller polyestertråd, men også  materiale som senar, tarm og blodårer. Nåler kan vera av horn, bein, bronse, jern og i nyare tider av stål.

I tillegg til kva materiale ein bruker har typen sting innverknad på eigenskapane til det som blir sydd. Fin prydsaum som har til hovudoppgåva å pynta blir kalla broderi. Her er det meininga at stinga skal synast, og ein bruker ofte fin tråd. Tråklesting gjer at stoffet kan gli på sytråden, slik at ein lett kan rysja det saman eller dra tråden ut. Attersting og sikksakksting hindrar derimot stoffet frå å gli. Overkast blir brukt på kanten av stoff, gjerne for å hindra at det frynsar.

Ein kan sy for hand eller med symaskin. I fleire tusen år var handsying den einaste måten å sy på. Symaskinen blei utvikla på 1800-talet og blei seinare vidareutvikla med elektrisk straum og dataprogrammering. Ein skil i dag mellom skreddarsaum, saum utført av ein faglært skreddar, og konfeksjons- eller maskinsum. Maskinsaum er i dag det vanlege i masseproduksjon og blant mange profesjonelle og amatørsyarar, men handsaum er fortsatt i bruk i luksusproduksjon av klede (som haute couture) og i ein del heimeproduksjon.

## Sjå og
*Applikasjon
*Fletting
*Knute
*Holsaum
*Lappeteknikk
*Quilting
*Tågarbeid

## Kjelder

*Syning i *Den Store Danske*
*Marie Sylta, SY HÅNDSØM, papirgleder.no
*saum  (søk i *Nynorskordboka*)

## Bakgrunnsstoff

*Syning i *Den Store Danske*
Apparatturn

**Apparatturn** er ei form for turn der ein nyttar ulike apparat, som bom, skranke, ringar, bøyelhest og matte.

Idretten krev mykje styrke, bevegelegheit, uthaldenheit og dristigheit. Når ein trenar apparat turn får ein unik kroppskontroll, smidigheit og styrke i kroppen. Dette gjer at det er lett å få eit grunnlag innanfor andre idrettar. Apparatturn omfattar ulike øvingar, for kvinner finst det fire ulike øvingar, skranke, hopp, bom og frittståande. Det finst ulike nivå i alle apparata, nivået går frå 1 som er det lettaste til trinn 5 som er det beste. Viss ein kjem over trinn 5, kan ein gå over til Fig, det er her alle dei beste turnere i Noreg konkurrerer, men for å stille i Fig må ein vere 13 år og oppover. 

## Klasser
Det finst ulike klasser innanfor apparatturn, aspirantar, rekrutt og klasse 1.2.3. 
Dei som er aspirantar er dei som er under 10 år, som vil seie at dei ikkje er gamle nok til å konkurrere. 
Når ein kjem opp i rekruttklassen, er ein fylr ti år, og er klår til å konkurrere. Etter to år i rekruttklassen går ein vidare til klasse 1. der er ein i to år før ein går vidare til klasse 2 og 3.

## Disiplinar
### Skranke
Skranke består av to holmar, han eine er cirka 1,65 m over bakken medan den andre er litt høgare rundt 2,4 m over bakken. Skranke krev mykje styrke, spesielt i armane. 

### Hopp
Hopp vil seie at gymnastane skal hoppe over ein bukk/hest. Det går an å regulere høgda på hesten frå 110 cm til 135 cm, og når du kjem opp i klasse 1. er ein nøydde til å hoppe på 125cm. Tilløpet til hesten er maks 25m. I hopp krev det at ein har ein god kroppskontroll og bra uthald.

### Bom
Bom er kanskje det vondaste apparatet for mange turnarar. Bommen er 5 meter lang, 125 cm høg og berre 10 cm brei. På bommen utfører gymnastane mange ulike øvingar, alt frå rulle til baklengssaltoar og flikkflakkar. Får å få bra resultat på bommen krev det mykje arbeida og øving. 
For å gjere det bra på bommen treng ein svært god balanse, samstundes må ein vere elegant, fleksibel og vise at ein har god kontroll. 

### Frittståande
Frittståande er ei stor matte som gymnastane utfører øvingane sine på. Her får gymnastane eit program som dei skal gjennomføre. Vist jentene har nådd opp til høgare krav på øvingane sine får dei bruke musikk på programmet sitt. Då lagar dei ein dans samstundes som dei visene fram øvingane sine mensar dei dansar. Programmet kan maks vare i 1,30 minutt. 
Alle desse fire apparata blir dømde av ein dommar, som gjev dei ein poengsum. Når ein har fått poeng i alle apparata, legg ein de saman. Den som har fått flest poeng vinn.
Strekkprøving

**Strekkprøving** er ein materialprøvemetode som føregår ved at ein strekkjer ein stav med bestemd lengd, tverrsnitt og form generelt og måler kraft og forlenging under forsøket. Vanlegvis blir følgjande storleikar avgjort:

* Flytegrensa eller strekkgrensa, som er spenninga når staven oppnår ei definert plastisk forlenging (lik t.d. 0,2 % varig forlenging for metalliske material).

* Brotgrensa eller strekkfastleiken, som er den maksimale nominelle spenninga som kan målast ved strekkprøving av eit material før det oppstår eit brot. Strekkfastleiken vert målt ved å dividere maksimal kraft under prøvinga med tverrsnittsarealet av strekkstaven før forsøket byrjar.

* Brotforlenginga, som er den relative prosentvise forlenginga av staven ved brot (målt i tilhøve til ei definert lengd på staven før strekking, t.d. fem gonger stavdiameteren for ein rund strekkstav).

## Kjelder
strekkprøving. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/strekkpr%C3%B8ving
Svinghjul

**Svinghjul** er eit hjul med stort tregleiksmoment, som ein oppnår ved at hjulkransen har stor masse og stor diameter. Eit slikt hjul treng lang tid på å endra farten når det vert påverka av eit kraftmoment. Det vert nytta til å jamne ut gongen i stempelmaskinar, t.d. bensinmotorar og dieselmotorar.

I stempelmotorar må det til energi for å komprimere bensin-luftblandinga i sylinderen før ho vert tend. Denne energien vert henta frå svinghjulet, som er festa på Veivakselen til motoren. På grunn av stor tregleik fører dette berre til ein liten reduksjon av rotasjonshastigheita i kompresjonstakta til motoren. Svinghjulet glattar med andre ord ut endringar i rotasjonshastigheita og fungerer som eit lågpassfilter.

I einskilde køyretøy nyttar ein svinghjul som lager for rørsleenergi. Ved oppbremsing blir svinghjulet sett i rask rotasjon. Denne rotasjonsenergien blir igjen nytta når køyretøyet skal starte eller auke farten.

Fleire instrument nyttar svinghjul for å avgjere ei retning, som i eit gyrokompass, eller å definere eit plan, som i ein kunstig horisont. Viss svinghjulet er i rask rotasjon må det ei viss kraft til for å få endra retninga på rotasjonsaksen, noko som krev tilførsel ev energi. Dette blir òg utnytta i svingefartsmålar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Svinghjul|Svinghjul]]» frå ,  den 27. mai 2013.*  
*«svinghjul» (27.02.2013) i *Store norske leksikon*.
Svingingsdempar

Ein **svingingsdempar** er ei innretning som skal hindre overføring av ristingar, t.d. frå ei maskin til eit fundament. Svingingsdemparen kan vere ei stålfjør støypt inn i gummi eller berre ein gummikloss. Når ei maskin står på svingningsdemparar, vil ho fjøra på dette underlaget med ein bestemd frekvens, eigenfrekvensen. Viss turtalet for maskina eller frekvensen for ristingane fell saman med denne eigenfrekvensen, kjem systemet i resonans, og utslaga kan bli særs store. Ein må difor sørge for at eigenfrekvensen for maskin på svingningsdemparar ligg minst 30 % under turtalet til maskina.

Støytdemparane på bilar er som oftast hydrauliske svingingsdemparar.

## Kjelder
* svingningsdemper. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/svingningsdemper
Randi Blehr

**Randi Marie Blehr** () var ein norsk samfunnsaktivist som tok del i kvinnerørsla og målrørsla, og jobba for unionsoppløysing og fred. 

Randi Blehr gifta seg med med stortingsmann og seinare statsministar Otto Albert Blehr i 1876. Ho var mor til Eivind Blehr, tante til Dagny Juel, og syster Hildur Nilsen, gift med Ferdinand Christian Prahl. 

Randi Blehr flytta saman med mannen først til Nordfjordeid så til Lærdal (i 1877). Otto Blehr jobba som overrettssakførar, avismann i *[[Sogns Tidende]]* og til slutt som ordførar i Lærdal kommune. 
 
## Husflid
Randi Blehr var oppteken av at kvinnene skulle dra nytte av den stigande interessa for husflidsprodukt mot slutten av 1800-talet. 

I 1889 arrangerte Blehr eit vevkurs som gjekk over tre månader i Lærdal. 47 kvinner deltok, dei fleste frå Indre Sogn, men og byfruer og kjende biletveversker som Frida Hansen. Kjerstina Vangsnes frå Fresvik hadde teke opp att den gamle biletvevteknikken som var i ferd med å døy ut, og ho underviste i denne på kurset. Vevurset vart viktig både for å gjenreisa den gamle vevkunsten og for å gje inspirasjon til ein ny næringsveg for kvinner i Sogn. 

## Organisasjonsliv
Randi Blehr var ein av dei som grunnla Norsk Kvindesagsforening i 1884. Ho var formann i to periodar, 1895-1899 og 1903 1922, samt styremedlem i to periodar, 1894-1895 og 1899-1900. 

Blehr var med og starta Kvinnestemmerettsforeningen i 1885, Norske Kvinners Sanitetsforening i 1896 og Norsk Kvinnesaksforenings Fagskole i huslig økonomi i 1899. I 1905 tok Randi Blehr initiativ til ein nasjonal aksjon der heile 565 kvinneforeiningar vende seg til Storting og regjering for å krevje unionsoppløysing og kvinneleg stemmerett. 

Blehr var aktiv i fredsrørsla og vart leiar i Norske Kvinners Fredsforbund i 1903. 

Randi Blehr fekk i 1921 kongens fortenestemedalje i gull.

## Kjelder

*Aslaug Moksnes: Randi Blehr – Norsk biografisk leksikon / Store norske leksikon
*Per Fuglum: Otto Blehr – Norsk biografisk leksikon / Store norske leksikon
*Aud Ross Solberg: Vevkunst på oppstadvev. Årbok for Sogn 1997
*Aud Ross Solberg: Biletvevaren Kjerstina Vangsnes. Kulturhistorisk leksikon 2000.
*Vevkurset som berga norsk vevkunst. Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane
*Henrik Ibsens skrifter, 31. mai 1898
*Kåre Hovland og Alfred Espe: Lærdal Bygdebok IV. Lærdal kommune 2001
*Jon Laberg: Lærdal og Borgund – bygd og ætter. 1938.
*Blom og Sogner (red.): Med kjønsperspektiv på norsk historie. 1999
*Arnhild Skre: Hulda Garborg - Nasjonal strateg. 2011
Dør

**Dør** (av norrønt fleirtal *dyr(r)*) er ei innretning som gjer at ein kan opna og lukka for ei opning, som ei døropning eller eit møbel. **Dørblad**, den delen av ei dør som er rørleg, er ofte montert i ein dørkarm. Dei fleste dørblad er festa langs ei langside og svinger opp og att, gjerne ved hjelp av hengsler. Andre dørblad kan gli sidelengs. 

Ein finn dører i bygningar, fartøy, køyretøy og andre gjenstandar eller byggverk der ein treng ei lukkbar opning. Dører kan vera laga av materiale som tre, metall, glas, plast og liknande. Ofte har dei dørhandtak som hjelper til å opna og lukka døra, og dei kan også ha lås eller slå. Nokre dører kan minna litt om vindauge, og større vindauge kan også brukast som dører. 

## Historie

Det finst spor etter dører heilt tilbake til oldtida. Dei tidlegaste formene for dører bestod av ei enkel plate av eit stort materiale som stein eller tre som blei utnytta til å stengja ei opning. Denne forma for dør var ikkje hengsla, og innebar at heile plata blei flytta til ein annan stad før ein kunne gå gjennom. Dette prinsippet finst i ei meir avansert form den dag i dag, skyvedørar byggjer på same prinsipp.  

Svært gamle egyptiske veggmåleri skildrar dei tidlegaste formene for hengsla dører. Dette var enkle dører konstruert av treverk, hengsla med enkle formar for hengsler laga av tau eller lêr.

Dører har hatt mykje å seie for utvikling og bygging av bygningar og andre konstruksjonar med behov for gjennomstiging, både arkitektoniske og ingeniørmessig.

## Ulike typar dører

## Biletdøme

Biserica de lemn din Magura107.JPG|Tredør i rumensk kyrkje.
Bronze doors, The Great Umayyed Mosque of Damascus, Syria.jpg|Bronsedør i Umajjademoskeen i Damaskus.
Korea-Seoul-Jogyesa Main Hall door 2191-06.JPG|Dekorert dør i Jogyesa i Seoul.
Repaired entrance, Drepung, 1993.JPG|Raud dør i Drepung-klosteret i Tibet.
Bad Windsheim - Fränkisches Freilandmuseum, Türe zum Übergang.JPG|Todelt dør i Fränkisches Freilandmuseum i Bad Windsheim, der overdelen kan fungera som vindauge.
Landtagsprojekt Sachsen-Anhalt by-RaBoe 2012 165.jpg|Tredør med glasvindauge i Sachsen-Anhalt.
Klemmschutz fuer Tueren 4.JPG|Automatisk glasdør.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Door|Door]]» frå ,  den 27. mai 2013.*  
 
*dør – åpning i vegg i *Store norske leksikon*, SNL.no

## Bakgrunnsstoff
Torsjon

**Torsjon** er **vriding** eller **dreiing** av ein lekam. Ein stam som blir halde i endane og vridd, er utsett for torsjon. Endane av staven blir då utsett for eit dreiemoment eller torsjonsmoment. Ei rett linje på stavoverflata parallelt med stavaksen vil vri seg til ei skruvelinje. Torsjonsvinkelen er den vinkel ein radius til den nemnde linja i den eine endeflata dannar med den tilsvarande radiusen i den andre endeflata. 

For ein stav med same tverrsnitt langs heile staven er torsjonen: 

: T = \frac{J_T}{r} \tau= \frac{J_T}{\ell} G \theta

der:
*\tau er maksimal skjerspenning shear stress ved ytterflata
**J<sub>T</sub>* er torsjonskonstanten for snittet. Denne er lik andre arealmoment *J<sub>zz</sub>* for eit konsentrisk sirkelforma røyr, eller runde stavar. For andre former må J avgjerast på andre måtar. 
**r* er avstanden mellom rotasjonsaksen og delen av staven som er lengst borte i tverrsnittet (på ytterflata).
**ℓ* er lengda til lekamen som torsjonen verkar på eller over. 
**θ* er vridringsvinkelen i radianar. 
**G* er skjermodulen og er vanlegvis gjeve i gigapascal (GPa), lbf/in<sup>2</sup> (psi), eller lbf/ft2.
*Produktet *J<sub>T</sub> G* vert kalla torsjonsstivleik *w<sub>T</sub>*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Torsion (mechanics)|Torsion (mechanics)]]» frå ,  den 27. mai 2013.*  
 
*torsjon. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/torsjon
Torsjonspendel

Ein **torsjonspendel** er ein lekam som hengjer i ein tråd og på grunn av dei elastiske kreftane i tråden utfører periodiske dreiingar fram og tilbake om lengderetninga til tråden. Han vert mellom anna nytta visse former for ur.

## Kjelder
torsjonspendel. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/torsjonspendel
Translasjon

**Translasjon** kjem av latin for «å overføre». Translatorisk er det som gjeld translasjon; som flyttar seg i jamn snøggleik og i éi retning. Det kan vise til:

* Translasjon i biologi
* Translasjon i fysikk, som er rørsla til ein lekam utan rotasjon. 
* Translasjon i matematikk
* Translasjon i religion
Tregleik

**Tregleik**, **tråleik** eller **inerti** er innan fysikken ein eigenskap ved all materie som gjer at lekamar motset seg endringar av rørsletilstanden. All masse har tregleik. Tregleiken til ein lekam er proporsjonal med massen til lekamen, i samsvar med Newtons andre lov.

Dersom summen av kreftene på ein lekam er lik null, vil lekamen fortsetje å røre seg med den same farten i same retning heilt til kreftene på lekamen blir endra. Ein lekam kan altså ikkje endre fart eller retning dersom han ikkje blir påverka av ei kraft. Dette er definert ved Newtons første lov, og er eit uttrykk for tregleik. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Treghet|Treghet]]» frå ,  den 27. mai 2013.*