Austersjøfinsk lydhistorie

**Austersjøfinsk lydhistorie** er lydhistoria til dei austersjøfinske språka, ein viktig del av den austersjøfinske språkhistoria.

Dei austersjøfinske språka er ei klårt avgrensa gruppe nærskylde språk, og hovudtrekka i den austersjøfinske lydhistoria har vore klår lenge. Det er likevel framleis opne spørsmål, som t.d. den interne klassifiseringa av språkfamilien, noko som lydhistoria kan gje svar på.

## Vokalane
Vokalsystema skil seg frå kvarandre i trykksterk (første) og trykklett staving, så vi ser på dei kvar for seg. 

### Vokalane i første staving
#### Korte vokalar
For å rekonstruere vokalsystemet i uraustersjøfinsk samanliknar vi samsvaret mellom ulike ord i dei austersjøfinske språka, og i tillegg også tilsvarande ord i dei andre greinene av uralsk. Ein slik rekonstruksjon er framstilt av Kaisa Häkkinen (1985:52ff), og det er hennar framstilling denne presentasjonen bygger på. 

Häkkinen sett opp følgjande ordformer som representantar for dei korte vokalane i austersjøfinsk:

**Kort *i** ( < *ilma)

Som andre døme reknar Häkkinen opp finsk *ikä* "alder", *imeä*, "suge", *itse* "sjølv", *kivi* "stein", *nimi* "namn", *pilvi*"sky" og *silmä* "auge".

**Kort *e** ( < *elä-)

Som andre døme reknar Häkkinen opp finsk *enä* oppr. tyding: "stor", *kehä* "ring, omkrins", *keri(tuohi)* "neverrull", *mennä* "dra av garde", *pelätää* "bli redd", *pesä* "reir", *vesi* "vatn", *vetää"* "dra".

**Kort *ä** ( < *käte)

Som andre døme på opphavleg kort *ä* i reknar Häkkinen opp finsk *jänne* "sene", *jää* (< *jäŋe-) "is", *nähdä* "sjå", *pää* (< päŋe). *täi* "lus" og *väki* oppr. "kraft".

**Kort *ü** ( < *sükśe)

Som andre døme på opphavleg kort *ü* i finsk reknar Häkkinen opp finsk *kynsi* "nagl", *nysi* "skaft" (på arbeidsreidskap), *sydän* "hjarte", *syli* "fang", *sylki* "spytt", *sysi* (i dag som forledd i t.d. *sysimusta* "heilt svart"), *tymä* "lim".

**Kort *u** ( < *pure)

Som andre døme på opphavleg kort *u* i finsk reknar Häkkinen opp finsk *kulkea* "vandre", *lukea* "lese" *pura* "meisel", *tuli* "eld" og *tuntea* "kjenne".

**Kort *o** ( < *voje "feitt")

Som andre døme på opphavleg kort *o* i finsk reknar Häkkinen opp finsk *koivu* "bjørk", *kolme* "3" *kota* "gamme", *olla* "å vere", *otava* "laksegarn" og *polvi* "kne".

**Kort *a** ( < *maksa "lever")

Som andre døme på opphavleg kort *a* i finsk reknar Häkkinen opp finsk *ala* "ned", *antaa* "gje" *kala* "fisk", *pala* "ein bit", *sala* "hemmeleg" og *varis* "kråke".

I tillegg til desse vokalane finst det i finsk og fleire andre austersjøfinske språk kort *ö*. Orda med *ö* har ikkje samsvar i dei andre greinene av den uralske språkfamilien, så konklusjonen er at *ö* er ein yngre vokal i språksystemet.

#### Lange vokalar og diftongar

Dei lange vokalane *i, u* går attende til lange vokalar i dei andre uralske språka. Det same gjer vokalane *e, o*, dei har vorte diftonger til *ie, uo* i dei fleste austersjøfinske språka. Dei austersjøfinske språka har også felles ord med dei lange vokalane *ü, ä, ä*, men for desse orda har ikkje orda i slektspråka lang vokal. Framstillinga byggjer på Häkkinen 1985:54ff.

**Lang *i** ( < *vīte "fem")

Det er ikkje mange ord som er rekonstruert med lang ī, to er likevel *piiri* "ring, omkrins" og *niini*.

**Lang *u** ( < *kūle- "høyre")

Andre ord med lang *ū er *kuusi* "seks", *muu* "annan", *tuuli* "vind", *uuhi*.

**Lang *e** ( < *kēle- "tunge")

Det er ein gammal lang **ē* også i *liemi*, ‘kjøttkraft’, *mieli*, ‘sinn’, *niella*, ‘svelgje’, *pieli*.

**Lang *o** ( < *ńōle, ‘pil’)

Det er ein gammal lang **ō* også i *kuolla*, ‘døy’, *nuolla*, ‘sleike’, *suoli*, ‘tarm’, *suoni*, ‘sene’.

I tillegg til desse fire vokalane har dei austersjøfinske språka også ord med lang **ā, *ǟ, *ǖ, *ȫ*. I og med at orda er felles for alle dei austersjøfinske språka må lydutviklinga som har ført til dei lange vokalane gå attende til tida då austersjøfinsk var eitt språk. Attom dei lange vokalane er det fleire språklege endringar, dei fleste av dei er vokalisering  av **j, *v* og **ŋ*.

Dei austersjøfinske språka har fleire diftongar. Diftongane *ie, üö, uo* er resultat av diftongering av lang *ē, ō, ū*. Dei er ikkje diftongert i alle dei austersjøfinske språka, så denne utviklinga må vere frå etter at språka skilde seg frå kvarandre. Diftongar som sluttar på trong vokal er på si side fells for alle dei austersjøfinske språket.

Denne tabellen viser *au* og *ei*, den første, *hauta* "grav", frå eit germansk lån **sauþa* "grop" (jf. det norske stadnamnet Sauda), og i det andre, *seitsemän* "sju" går diftongen *ei* attende til *eŋ* (jf. urf. *śeŋ́će).

#### Frå uraustersjøfinsk til dei moderne språka

På bakgrunnen av samanstilling ovafor kan vi rekonstruere dette vokalsystemet for uraustersjøfinsk, dvs. det felles urspråket for austersjøfinsk og samisk :

Som vi har sett har vi for både dei korte vokalane *i, e, ä, y, u, o, a* og for dei lange vokalane *ī, ē, ō, ū* funne tilsvar i dei andre uralske språka. Dei er også felles for dei austersjøfinske språka. Diftongar der andre vokal er trong kjem frå lånord eller frå vokal + konsonant-samband. Resultatet for dei moderne språka blir altså slik.

### Vokalane i andre staving

For ur-finsk-samisk kan vi rekonstruere vokalsystemet for andre stavinga i ordet:

## Konsonantane

### Konsonantane i det finsk-samiske urspråket

For å rekonstruere konsonantsystemet i austersjøfinsk går vi gjennom dei ulike konsonanttypane i dei ulike språka. 

#### Lukkelydar
Lukkelydane *p, t, k* er uforandra i dei fleste språka (estisk -b- representerer standardortografien, uttale er [p]). 

***p-** ( < *pesä "reir), ***-p-** (< śepä "hals")

Andre ord med opphavleg initial **p** er finsk *pala*, ‘bit’, *palaa*, ‘brenne’, *panna*, ‘setje’, *pelätä*, ‘frykte’, *perä*, "bak’, *pii*, ‘tann, rivetind’, *pilvi* ‘sky’, *poika* ‘gut’. **p** mellom vokalar finst i finsk *hupa*, ‘udryg, sløsaktig’, *kupinas*, ‘symjeblære’, *repo*, ‘rev’, *sopa*, ‘klesdrakt’.

***t-** (< tälvä, "vinter"), ***-t-** (< kota, ‘hytte, gamme’)

Andre ord med initial **t** er *te* "dokker", *touko* "vår", *tuli* "eld", *tuntea* "kjenne, føle", *tuoda* "bringe", *tyvi* "rot", *täi* "lus". **t** mellom vokalar har vi i finsk *pata* "gryte", *sata* "hundre", *vetää* "dra".

***k** (< kakta, "2"), ***-k-** (< joke, "elv")

Gamle uralske ord på *k-* er det mange av, t.d. finsk *kala*, ‘fisk’, *kantaa*, ‘bere’, *kehä*, ‘ring’, *kieli*, ‘tunge, språk’, *kivi*, ‘stein’, *kolme*, ‘3’, *kota*, ‘gamme’, *kuolla*, ‘døy’, *kynsi*, ‘nagl’, *käsi*, ‘hand’. Ord med *k* i intervokalisk posisjon er t.d. *ikä*, ‘alder’, *lukea*, ‘lese’, *taka*, ‘bak’, *väki*, ‘folk’.

#### Affrikatar

***č-** (< čappama, "sur"), **-č-** ( < kečä, "ring")

Opprinneleg **č** har vorte **h** i dei austersjøfinske språka, men falle bort i votisk og livisk.

***ć-** (< ćolme, "knute"), **-ć-** (< ićä) 

Opprinneleg **ć** har vorte **s** initialt i dei austersjøfinske språka. Mellom vokalar har  **ć**  vorte **s**, men i aust og sør **z**. I samisk har  **ć** vorte til **č**.

#### Sibilantar

***s-** (< süle, "fang"), **-s-** ( < *pesä)

Ord på **s-** er t.d. *sala*, ‘hemmeleg’, *soutaa*, ‘å ro’, *suoni*, ‘åre’ og *suvi* ‘(for)sommar’. Intervokalisk *-s-* er t.d. *kesä* ‘sommar’, *kuusi* ‘gran’.

***ś-** (< śilmä, "auge"), **-ś-** ( < *kuśV "spørje")

Ord med opprinneleg **ś** er m.a. *suu*, ‘munn’, *sydän*, ‘hjarte’, *sylkeä* ‘å spytte’.

#### Uraustersjøfinsk til dei moderne språka

På bakgrunn av dei nære slektspråka samisk og mordvinsk er det mogleg å rekonstruere dette konsonantsystemet, notert med det finskugriske fonetiske alfabetet.

I finsk har *s* og *ś* vorte *s*, men *š* har vorte *h*.  Her er slektspråka meir konservativ: *s, ś, š* er bevart i både dei mordvinske og permiske språka.

#### Nasalar

I utgangspunktet har det vore fire nasalar, ***m, *n, *ń, *ŋ**. Av desse er dei to første bevart. Palatal *ń har falle saman med *n, mens *ŋ har falle bort i alle andre posisjonar enn foran k, slik at det i dag er meir 

***m-/*-n-** (< mene-, "gå, dra")

Andre ord er t.d. *maksa*, ‘lever’, *miniä*, ‘svigerdotter’, *muna*, ‘egg’.

***n-/*-m-** (< *nime, "namn")

Ord med opprinneleg **-m-** er m.a. *emä* "mor",  *imeä* "suge", *suomu* "fiskeskjell". Ord på ***n-** er *neiti* "ungjente", *nysi* "skaft på verkty" og *nähdä* "å sjå".

***ń-** (< *ńele, "svelgje")

Ord med opprinneleg **ń-** er m.a. *neljä* "4",  *nuoli* "pil", *nuolla* "sleike".

***-ŋ-** (< *jäŋe, "is")

Ord med opprinneleg ***-Ŋ-** er m.a. *kuu* (< *kuŋe) "måne",  *pii* (< piŋe)  "flint".

### Moderne finsk

Moderne finsk har gått gjennom fleire endringar, og har mista både palatale og retroflekse konsonantar:

## Fotnotar

## Litteratur
*Häkkinen, Kaisa 1985: *Suomen kielen äänne- ja muotorakenteen historiallista taustaa*. Åbo: Finska institutionen vid Åbo akademi.
*Kallio, Petri (2006): Suomen kantakielten absoluuttista kronologiaa *Virittäjä* 110. Summary: On the absolute chronology of proto-languages of Finnish.
* Kallio, Petri (2014). "The Diversification of Proto-Finnic". In Ahola, Joonas; Frog (red.). Fibula, Fabula, Fact: The Viking Age in Finland (Studia Fennica Historica 18). Helsinki, Finland: Finno-Ugric Society.
* Kettunen, Lauri (1960). "Suomen lähisukukielten luonteenomaiset piirteet". Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia. 119.
* Korhonen, Mikko 1988: The history of the Lapp language. Sinor, Denis: *[https://epdf.pub/the-uralic-languages-description-history-and-foreign-influences-handbuch-der-ori.html The Uralic languages. Description, history and foreign influences]]*. Leiden: E.J. Brill. s. 264-278.
* Laakso, Johanna (2001). "The Finnic languages: Typology and contact". I Dahl, Ö.; Koptjevskaja-Tamm, M. (red.). The Circum-Baltic languages. Volume I: Past and Present. Amsterdam: John Benjamins.
* Laanest, Arvo (1982). Einführung in die ostseefinnischen Sprachen (in German). Translated by Laanest. Hamburg: Buske.
* Sammallahti, Pekka (1977).  Suomalaisten esihistorian kysymyksiä. Virittäjä: 119–136.
* Viitso, Tiit-Rein (1998). "Fennic". I Abondolo, Daniel (red.). *Uralic languages*. Routledge.