open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pippi Langstrømpe

**Pippi Langstrømpe** (svensk *Pippi Långstrump*), er ein av Astrid Lindgrens mest omtykte litterære figurar. Bøkene om denne merklege jenta og venene hennar, Tommy og Annika, er omsette til 57 ulike språk.

Pippi (Pippilotta Viktualia Rullgardina Krusmynta Efraimsdatter Langstrømpe)
er ei uvanleg jente, og særleg på 1940-talet, då bøkene kom ut. Ho er verdas sterkaste, har frekner og raude fletter som står rett ut, seier vaksne imot og er uoppdregen, bur i eit hus kalla Villa Villekulla saman med den prikkete hesten sin Lilla gubben og apekatten sin, Herr Nilsson. 
Ho et krumelurpiller, mor hennar er i himmelen og far hennar er konge på ei sørhavsøy og ho har ei veske full med gullpengar. 

## Historie
Vinteren 1941 låg sjuåringen Karin Lindgren, sjuk med lungebetennelse og ho bad mor si fortelje ei historie om «Pippi Långstrump». Jenta hadde ei fantasifull mor som byrja å fortelje, og i den følgjande tida voks forteljingane og kom til å more både dottera og venene hennar, men det tok ei tid før historiene vart skrivne ned. 
Det var først tre år seinare, då Astrid Lindgren hadde vrikka foten, at ho sette seg ned og skreiv ned historiene, tenkt som ei fødselsdagsgåve på tiårsdagen åt dottera.

Ho sende likevel manuset inn til Bonniers förlag, men det vart refusert. Eit år seinare sende ho det inn til ei barneboktevling som Rabén & Sjögren arrangerte og vann førstepremien.
Bøkene om Pippi Langstrømpe vart illustrerte av Ingrid Vang Nyman.

## Bøker
* *Pippi Långstrump* (1945), på norsk: 1946 *Pippi Langstrømpe* 
* *Pippi Långstrump går ombord* (1946), på norsk: 1947 *Pippi Langstrømpe går ombord* 
* *Känner du Pippi Långstrump?* (1947), på norsk: *Kjenner du Pippi Langstrømpe?*
* *Pippi Långstrump i Söderhavet* (1948), på norsk 1948 *Pippi Langstrømpe går til sjøs*
* *Boken om Pippi Långstrump* (1952) (Samling av *Pippi Långstrump*, *Pippi Långstrump går ombord* og *Pippi Långstrump i Söderhavet*), på norsk: *Den store boken om Pippi Langstrømpe*
* *Pippi flyttar in* (1969), på norsk: *Pippi flytter inn*
* *Pippi ordnar allt* (1969)
* *Pippi är starkast i världen* (1970)
* *Pippi håller kalas* (1970)
* *På rymmen med Pippi Långstrump* (1971)
* *Pippi Långstrump har julgransplundring* (1979)
* *Pippi Långstrump i Humlegården* (2000)
* *Pippi Långstrump på Kurrekurreduttön* (2004). (Teksten frå *Pippi Långstrump i Söderhavet*, 1948, i utval av Karin Nyman; illustrasjonar: Ingrid Vang Nyman.)

## Filmar
* Pippi Långstrump (1949) Regi: Per Gunwall
* Pippi Långstrump (1969) Regi: Olle Hellbom
* På rymmen med Pippi Långstrump (1970) Regi: Olle Hellbom
* Pippi Långstrump på de sju haven (1970) Regi: Olle Hellbom
* The new adventures of Pippi Longstocking (Pippi Långstrump starkast i världen) (1988) Regi: Ken Annaskin
* Pippi Långstrump (1997) (teikna)
* Pippi i Söderhavet (1999) (teikna)

I Olle Hellbom sine filmar vert Pippi spelt av Inger Nilsson.

## Kjelder
* Den svenske Wikipedia 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Astrid Lindgren
Gamlehaugen

**Nasjonaleiendommen Gamlehaugen**, ofte berre kalla **Gamlehaugen**, gnr. 14 i Bergen (Fana), vart skild ut frå Fjøsanger i 1809, og er namnet på statsminister og skipsreiar Christian Michelsen sin tidlegare bustad. Gamlehaugen er no museum og kongebustad i Bergen. 

Gamlehaugen ligg i gamle Fana kommune, som frå 1972 vart ein bydel i Bergen kommune. Det staselege bygget ligg mellom Fjøsanger og Hop, ved Nordåsvannet. Bustaden er omgjeven av ein park, og ligg på ei høgde med utsyn over Nordåsvannet. Huset kan likna på eit lite slott. Arkitekten skal ha nytta skotske borgar som eit føredøme. 

Huset vart teikna av arkitekturprofessor Jens Zetliz Kielland i 1899 og bygd i 1900. Arkitekten teikna møbleringsplanen og møblane i dragestil. Møblane vart utskorne i tre av Ingebrigt Vik, og var ferdige i 1902.

Eigedomen vart i 1925 overteken av den norske staten. Christian Michelsen sitt kontor er teke vare på, med minner frå unionsoppløysinga i 1905.

Ekteparet Benny og Christian Michelsen er gravlagd i fjellet søraust for hovudbygget. 

## Bakgrunnsstoff
* Om museet Gamlehaugen 
* Turistattraksjonen Gamlehaugen
Appelsin

**Appelsin** (*Citrus sinesis*) er ei rund og oransje sitrusfrukt med tjukt skal som kan etast rå eller pressast til jus. Appelsintreet stammar frå Kina. Planten vert i dag dyrka i varme land over heile verda, og dei største produsentane er Brasil, USA, Mexico, Spania og India.

## Skildring
Appelsintreet høyrer til rutefamilien. 
Treet kan bli 12 meter høgt. Det har lêraktige, elliptiske blad og nokre tornar. 
Treet er eviggrønt og det blomstrar heile året. Blomane er kvite og kan ha ein diameter på opptil 4 cm.
Appelsinfrukta er eit fleirromma aromatisk bær. 
Romma i bæret, kjende som appelsinbåtar, er fylt av eit saftig fruktkjøt som er danna av saftfylte hår.
Frukta har eit tjukt, seigt skal som er prikkete av kjertlar som inneheld eterisk olje.

### Varietetar

Det finst fleire varietetar av appelsina. Nokre har gult fruktkjøt medan andre har raudt.

Nokre appelsinsortar med gult fruktkjøtt er 'Valencia Late', 'Shamouti' og 'Salustiana'. Navelappelsin har ein ekstra krans av fruktblad som gjer at kvar frukt dannar ei ekstra lita frukt som ein «navle», til dømes sortane 'Navel' og 'Navelina'.
Varietetar med raudt fruktkjøt blir kalla blodappelsin, *C. sinensis var. sanguinea*. Nokre døme på blodappelsinsortar er 'Sanguina', 'Sanguinella' og 'Moro'.

## Opphav
Appelsintreet stammar frå tropisk Asia og har vore dyrka i Kina i fleire tusen år. 
Det kom til Europa rundt 1500, og har sidan vore mykje dyrka i middelhavslanda. 
Appelsin er også blitt innført til Amerika, og er særleg mykje dyrka i Florida og California i tillegg til i Latin-Amerika. Det blir også  dyrka mykje appelsin i Sør-Afrika. 

## Namn
Namnet «appelsin» tyder 'kinesisk eple'. Dette namnet kjem frå folkeleg nederlandsk *appelsien* (standard nederlandsk *sinaasappel*) og blir bruka på dansk, norsk, svensk (*apelsin*), islandsk (*appelsína*), russisk (*apelsin*) og på finsk (*appelsiini*). På norsk kan ordet ha alle tre genera (hankjønn, hokjønn eller inkjekjønn), avhengig av dialekt.

## Bruk

Appelsinar inneheld mykje C-vitamin. I tillegg til å etast og pressast, kan appelsina òg brukast i matlaging. Apsikat er laga av appelsinskal.

Det er for det meste fruktene som vert brukt, men det er mogleg å laga te av blomstrane. Dei kan òg kokast og brukast i mat. 

## Sjå òg
* «Nordens appelsin»

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Urtekilden
C-vitamin

**C-vitamin**, også kjent som **askorbinsyre** og **-askorbinsyre**, er eit vassløyseleg vitamin og ein antioksidant. 

Det er ei svak syre med kjemisk formel C_6H_8O_6. Det er <small>L</small>-enantiomeren som verkar som eit vitamin. D-enantiomeren har ikkje biologisk aktivitet. Enantiomerane inneheld dei same atoma og er spegelbilete av kvarandre. 

Vitaminet er nødvendig for regulering av jernopptak og feittforbrenning. Det har òg mange andre funksjonar i kroppen. Dagsbehovet er 60 mg, men mange meiner at ein bør ta langt større dosar. Skjørbuk skuldast mangel på C-vitamin.

## Førekomst og bruk

C-vitamin finst i bær, frukt og grønsaker som kiwi, sitrusfrukter og potet. 

Askorbinsyre har E-nummer 300, og vert nytta som tilsetjingsstoff i matvarer (t.d. mjøl) for at dei betre skal tola lagring.

## Bakgrunnsstoff

* Lommelegen om C-vitamin
Filmen Troll-elgen

***Troll-elgen*** er ein norsk spelefilm frå 1927. Han er basert på romanane Troll-elgen og Skoggangsmannen av Mikkjel Fønhus.

## Filmfakta
* Kategori: Drama
* Lyd: Stumfilm
* Svart/kvitt
* Speletid: 102 min.
* Tilrådd alder: 7 år

### Produksjon
* Manus: Alf Rød
* Regi: Walter Fyrst
* Musikk: Erling Nilsen
* Foto: Ragnar Westfelt
* Sminke: Oscar Carlsson
* Produksjonsleiar: Helge Lunde
* Produksjon: Fyrst-film

### Medverkande skodespelarar
* Tryggve Larssen Sjur Renna 'Gaupa' 
* Bengt Djurberg Hans Trefothaugen 
* Julie Lampe Turi Trefothaugen, mor til Hans 
* Tove Tellback Ingrid Rustebakke 
* Harald Stormoen Hallstein Rustebakke, storbonde 
* Einar Tveito Gunnar Sløvika, hestehandlar 
* Egil Hjorth-Jenssen Tølleiv, tenestegut på Rustbakke 
* Mimi Kihle Bellina, dansar 
* Hauk Aabel Piper, direktør 
* Nils Ahrén P. Rustebakke, rik slektning

## Bakgrunnsstoff
*
Pomperipossa i Monismanien

**Pomperipossa i Monismanien** er ei satirisk forteljing skriven av Astrid Lindgren publisert i *[[Expressen]]* 10. mars 1976.

Astrid Lindgren skreiv henne då ho hadde oppdaga at ho betalte 102 % i skatt, og forteljinga vart eit viktig innlegg i debatten om høge marginalskattar og ei medverkande årsak til at sosialdemokratane mista makta ved valet 1976, for første gong på 40 år.

Historia er ein tydeleg allegori om Pomperipossa, som i eit rike langt borte skriv bøker for barn, men som sjølv om ho arbeider og slit berre får 5000 kroner i året å leve av.

I forbifarten nemner Lindgren at ein kan få sett ned skatten sin ved å kjøpe hus med stor gjeld. Det var eit stikk til den dåverande finansministeren Gunnar Sträng som hadde gjort akkurat det, og derfor, til trass for at han hadde høg inntekt, kunne betala ein latterleg låg sum i skatt det året.

Sträng hånte Lindgren i Riksdagen og hevda at ho ikkje kunne rekna, men vart seinare tvinga til å erkjenne at han hadde feil.

## Kjelder
* Den svenske Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
* Pomperipossa i Monismanien
Rabén & Sjögren

**Rabén och Sjögren** er eit svensk forlag som vart grunnlagt i 1942 av Hans Rabén og Carl-Olof Sjögren. Det spesialiserer seg på å gje ut barne- og ungdomslitteratur. 

Forlaget gav mellom anna ut bøker av Astrid Lindgren. Samarbeidet med Lindgren byrja med at ei historie om Pippi Langstrømpe vann ei tevling forlaget hadde utlyst i barne- og ungdomslitteratur i 1944. Andre forfattarar som har vorte gitt ut av forlaget er Ove Allansson, Svante Foerster, Hans Granlid, Birger Norman, Inger Edelfeldt, Inger og Lasse Sandberg, Jostein Gaarder, Lennart Hellsing og Barbro Lindgren

Sidan 1998 inngår R & S i Norstedt och Söners forlag.
Dotterselskap til R & S er Tidens förlag og Citadell.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Rabén &#38; Sjögren|Rabén &#38; Sjögren]]» frå ,  den 7. februar 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Rabén & Sjögrens nettside
* Tidens förlags nettside
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** () var ein amerikansk testpilot og astronaut. Han er mest kjend for å ha vore det fyrste mennesket på månen, som fann stad den 20. juli 1969. Neil Armstrong sa då dei vidgjetne orda: «That's one small step for (a) man, one giant leap for mankind.» Omsett til norsk: «Det er eit lite steg for (eit) menneske, eit stort sprang for menneskja.»

## Karriere
Han var jagarpilot under Koreakrigen for den amerikanske marinen. I 1962 blei han vald ut som astronaut av NASA. Han leia Gemini 8, som utførte det første vellukka møtet mellom to romskip i bane, i 1966. Seinare var han ekstramannskap for Gemini 11 og måneekspedisjonen Apollo 8. I 1969 vart han så leiar for månelandingsekspedisjonen med Apollo 11.

Neil Armstrong har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.

## Sjå òg
*Buzz Aldrin
*Michael Collins

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Emil i Lønneberget

**Emil i Lønneberget** er ein av Astrid Lindgrens litterære figurar, ein gut i 8-årsalderen som finn på så mange ugangsstrekar at han er vidkjend for det. 

Familien Svensson og arbeidsfolka deira bur på garden Katthult i grenda Lønneberget i Småland. Emil har ei veslesyster, Ida, som har ei eiga sommarvise («Du ska inte tro det blir sommar» som ofte vert songen på skuleavslutningar i Sverige). Den jentungen vart til og med heist opp i ei flaggstong, og det er den typen tiltak som får far til borna til å verte rasande og jage sonen skrikande «EEEEEEMIIIL, din förgrymmande unge!» til denne får låst seg inne i snikkarbua. Sjølv om det finst det ein song. Faren er vel knappast den som er Emils mannlege førebilete, det er det snarare drengen Alfred som er. Mor til Emil er den som skriv ned forteljingane. 

Emil var far til Astrid Lindgren, Samuel August, sin favoritfigur, noko som ikkje er så rart, då han og Emil var born i same tidsperiode og område. Ho har skildra det slik: 

:*«När Emil sprang omkring på sina barfotaben i Lönneberga, var Samuel August en ungefär likadan liten Smålandspojk i en socken strax intill, fastän han sannolikt inte gjorde fullt så många hyss.*». 

Ein del av det som det står om i bøkene om Emil er sånt som Astrid har høyrt Samuel August fortelje om.

## Bøker
* 1963 - *Emil i Lönneberga*, på norsk: 1964 *Emil fra Lønneberget*
* 1966 - *Nya hyss av Emil i Lönneberga*, på norsk: 1966 *Nye spell av Emil fra Lønneberget* 
* 1970 - *Än lever Emil i Lönneberga*, på norsk: 1970 *Emil fra Lønneberget gir seg ikke* 
* 1972 - *Den där Emil*, på norsk: 1972 *Nei, han Emil fra Lønneberget*
* 1976 - *När Emil skulle dra ut Linas tand*, på norsk: 1976 *Da Emil skulle trekke Linas tann*
* 1984 - *När lilla Ida skulle göra hyss*, på norsk: 1984 *Da Ida også ville i snekkerbua!*
* 1984 - *Stora Emilboken* (samlingsverk)
* 1985 - *Emils hyss nr 325*, på norsk 1985 *Emils spell nr 325*
* 1986 - *Inget knussel, sa Emil i Lönneberga*, på norsk: 1986 *Ikkeno' knussel, sa Emil fra Lønneberget*
* 1989 - *Ida och Emil i Lönneberga* (samlingsverk), på norsk: 1990 *Ida og Emil fra Lønneberget* 
* 1995 - *Emil med paltsmeten*
* 1997 - *Emil och soppskålen*, på norsk: 1997 *Emil og suppebollen*
Bøkene om Emil i Lønneberget er illustrerte av Björn Berg.

## Filmar
* 1971 - *Emil i Lönneberga*, norsk tittel: *Emil i Lønneberget*
* 1972 - *Nya hyss av Emil i Lönneberga*, norsk tittel: *Nye streker av Emil i Lønneberget*
* 1973 - *Emil och griseknoen*, norsk tittel: *Emil og Grisungen*
Filmane om Emil vart regiserte av Olle Hellbom.

## Kjelde
Den svenske Wikipedia
Platina

**Platina** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Pt** og atomnummer 78. Det er eit transisjonsmetall i gruppe 10 i periodesystemet. 

## Bruk

Platina er eit edelt metall og blir brukt i smykke og i legeringar. På grunn av den høge motstanden mot korrosjon og det svært låge damptrykket er platina hovudmaterialet i den internasjonale kilogram-standarden.

Finfordelt platina fungerer som katalysator for forbrenning av gassar og blir brukt i katalysatorar i bilar og i industri.

Visse organiske kompleks av platina-ion (Pt2+ eller Pt4+) blir brukte som cellegift i behandling av kreft.

## Sjå også

* Periodesystemet
* Isotoptabell
* Grunnstoffliste
Den glade enke i Trangvik

***Den glade enke i Trangvik*** er ein norsk spelefilm frå 1927. 
Harry Ivarson skreiv manus og regisserte filmen, som var basert på satiremagasinet Trangviksposten av Jacob Hilditch.

Filmen er i sju akter med scener som har henta karakterar og motiv frå «Trangviksposten», og hadde premiere på kino 10. januar 1927.

### Filmfakta
* Kategori: Komedie
* Lyd: Stumfilm
* Svart/kvitt
* Speletid: 105 min.
* Tilrådd alder: 15 år

### Produksjon
* Foto: Reidar Lund
* Dekorasjonar: Sæbjørn Buttedahl
* Produksjonsleiar: Hugo Hermansen
* Produksjon: A/S Cinema

### Medverkande skodespelarar
* Thorleif Klausen Syvertsen, redaktør 
* Harald Steen Jørnsen, reiar 
* Sigrun Svenningsen Helene Dyring, enke 
* Erling Drangsholt Vang, ingeniør 
* Lalla Carlsen Bergtora 
* Egil Hjorth-Jenssen Haarbye, fotograf 
* Joachim Holst-Jensen Berg, telegrafist 
* Sæbjørn Buttedahl Fladnes sr., politimann 
* Alf Sommer Fladnes jr. 
* Julie Lampe Enkefru Salvesen 
* Henny Skjønberg Frk. Salvesen 
* Eugen Skjønberg Sivert, sjøgut 

## Bakgrunnsstoff
*
Erik Almhjell

**Erik Almhjell** () var ein norsk notekyndig spelemann frå Sunndalen på Nordmøre. Opptaka av Erik Almhjell åleine og i fleirstemt samspel med sambygdingen Tore Hoås såvel som notenedskriftene Erik gjorde utgjer svært sentrale kjelder for sunndalstradisjonen av folkemusikken på Nordmøre. Særleg interessante er opptaka av sunndalsspringaren.

## Biografi
Erik gifte seg i 1948 med Magnhild Havdal frå Tingvoll.

## Kjelder
### Lydopptak
* ca. 1953 - Privat lydopptak ved Torleiv Skjøtskift
* NRK-opptak i samspel med Tore Hoås
Cafe X

***Cafe X*** er ein norsk spelefilm frå 1928. Manus og regi var ved Walter Fyrst.

### Filmfakta
* Kategori: Krim/Drama
* Speletid: 100 min.

### Produksjon
* Musikk: Benedictoff
* Foto: George Schnéevoigt
* Produksjonsleiar: Walter Fyrst
* Produksjon: Fyrst-film

### Medverkande skodespelarar
* Tove Tellback Lilly 
* Bengt Djurberg Karl Kraft, journalist 
* Ellen Isefiær Journalist i 'Dagsavisen' 
* Harald Steen Pålsen, kafevert 
* Egil Hjorth-Jenssen Enok Sørensen, kelner 
* Nicolai Johannsen Slaktaren, smuglarkaptein 
* Kaare Bertrand Spiker'n 
* Signe Heide-Steen Fru Hansen 
* Hans Erichsen Ein dekksgut og trekkspelar 
* Reidar Roy Ein smuglar 

## Bakgrunnsstoff
*
Mandarin

**Mandarin** (*Citrus reticulata*) er namnet på eit lite sitrustre og den appelsinliknande frukta det ber. Frukta er mindre, noko mildare på smak og lettare å eta enn appelsina. I Noreg vart mandarinar særleg kjøpte og etne ved juletider, men tidleg på 1990-talet slutta Noreg å importere mandarinar. Den liknande frukta ein finn i butikkane i dag er klementin.

Mandarinen kjem opphavleg frå det sørlege Kina, men har sidan blitt spreidd av menneske. Det finst fleire typar mandarinar med eigne namn.

Frukta er avrunda, men litt samantrykt i topp og botn slik at ho ikkje er heilt rund. Mandarinskalet er tynnare enn på appelsin, og som oftast òg mykje lausare. Sjølve frukta kan lett delast i separate båtar. Ho er dermed lett å skrella og eta utan søl. Det er vanleg å eta henne åleine, men ein kan òg bruka mandarinar attåt matrettar, som pynt på dessertar, og i salatar.

## Ulike mandarintypar
Tangerin og satsuma er gamle, opphavlege mandarintypar. Den japanske satsumafrukta er steinfri og vert difor ofte hermetisert. Mandarinen kryssar seg lett med andre sitrusfrukter, og det finst derfor mange hybridtypar. Dei fleste sitrusfruktene er sjølvpollinerande eller har frukter utan frø slik at dei ikkje treng å pollinerast. Tangerinblomar derimot må pollinerast av andre, og treng bier i nærleiken for å produsera mange frukter.

Klementin er ei kryssing mellom mandarin og pomerans, minneola kjem frå mandarin og grapefrukt, og temple er ei naturleg kryssing mellom mandarin og appelsin som kjem frå Jamaica. Ugli er ei anna frukt frå dette landet som stammar frå tangerin, appelsin og grapefrukt. Namnet kjem frå engelsk *ugly* (stygg) og er eit registrert varemerke på øya. Suntina er namnet på ein moderne hybrid frå Florida. 

## Bakgrunnsstoff
Hardangerjøkulen

**Hardangerjøkulen** er den sjette største isbreen på det norske fastlandet og ligg i kommunane Ulvik og Eidfjord i Vestland. Flatevidda er 73&nbsp;km&sup2;. Det høgaste punktet på breen er 1863 moh., som er det høgaste punktet i Hordaland fylke.

Brearmen Rembesdalskåka () er ein sør-vestleg del av Hardangerjøkulen. Smeltevatn frå breen renn ned i Rembesdalsvatnet og Simadalen i Hardanger.
Vasskraftverket Sima kraftverk i Eidfjord utnyttar avrenninga frå aust-, sør- og vestsida av Hardangerjøkulen.

Breen har fleire brearmer, der Blåisen og Midtdalsbreen aust mot Finse og Rembesdalskåka vest mot Simadalen, er mest kjend. Ved Rembesdalskåka ligg DNT Fjellsport Oslo si hytte Demmevasshytta. 

Midtdalen vart nytta til innspelinga av Star Wars Episode V: Imperiet slår tilbake som isplaneten Hoth.

## Bakgrunnsstoff
* NVE om Hardangerjøkulen 
* Foto og omtale om jøkulen
Mandarin (fleirtyding)

**Mandarin** kan vera

* **[[mandarin|ei frukt]]** frå mandarintreet
* eit **[[standard mandarin|standardtalespråk]]** i Kina
* fleire **[[mandarinspråk|kinesiske dialektar]]**
* ei europeisk nemning brukt om **[[mandarinembete|kinesiske embetsmenn]]** før 1912
* **[[mandarinand]]** (*Aix galericulata*), ein austasiatisk andesort
* **[[mandarinfisk]]** (*Synchiropus splendidus*)

## Ordsoge
Ordet har opphav i sanskrit *mantrin*, som viste til ein minister eller rådgjevar. Dette ordet spreidde seg til store delar av Søraustasia, særleg i malaytalande land. Portugisarane tok ordet *mandarim* med seg til Kina der dei brukte det om embetsfolk, som der hadde tittelen *gun*. Gjennom nederlandsk blei ordet omforma til *mandarijn* og dagens norske *mandarin*. Ein har så brukt ordet til å skildra ulike ting som kom frå Kina, slik som mandarinfrukta og mandarinanda.

## Kjelder
* Oxford English Dictionary
Gro Holm

**Gro Holm** () var ein norsk forfattar. Gro Holm voks opp på eit småbruk i Odda i Hardanger med oppvekstnamnet Gro Prestgarden.

Då industriutbygginga tok til, selde mora delar av garden. Fabrikkanlegget som skulle verta Odda Smelteverk vart bygd opp frå 1906 av. Med industrien kom òg ingeniøren Olav Holm til Odda for å vera med på utbygginga. Dei gifta seg i 1908. 
Gro Holm skildra det framveksande industrisamfunnet og endringane i bondesamfunnet, med eit særleg blikk på kvinnene sin situasjon. 

Holm fekk Melsom-prisen i 1947.

## Utgjevingar
* *Løstølsfolket* (*Sut*, *Odelsjord* og *Kår*, 1932-34.) Roman i trilogi. 
* *De hvite kull* (1936) Roman om industriutbygging
* *Takk så var det ikke mer* (1937) Om hushjelpene i striden om den nye hushjelplova
* *Hjelpelaus* (1946)
* *Monsens hotell* (1948) Roman

## Kjelder
* Digitaliserte bøker av Gro Holm hjå Nasjonalbiblioteket
* Gro Holm, omtale i Kunstnerregisteret på www.kulturnett.no
* Omtale av De hvite kull på www.nvim.no
* Fødsels- og dødsdato frå NBL-artikkel skriven av Arnbjørg Hageberg.
Marek Edelman

**Marek Edelman** () var ein av leiarane av oppreisten i Warszawaghettoen i 1943. Han voks opp i ein jiddisch-talande familie med tilknyting til den ikkje-sionistiske jødiske sosialistrørsla Bund. Edelman var medlem i ungdomsorganisasjonen til Bund, og arbeidde der for eit Polen utan anti-semittisme, med like rettar for alle.

Etter Polen var okkupert av Hitler-Tyskland, blei alle jødar samla i ghettoane, som blei avstengde frå omverda. Edelmanfamilien budde innanfor det området som blei avsperra i Warszawa, og som no blei overfylt med jødar sende dit frå andre stader av dei tyske nazistane. Tilhøva blei snart forferdelege på grunn av matmangel og hygieneproblem. Titusenvis døydde før dei store transportane frå Warszawaghettoen til konsentrasjonsleirane tok til sommaren 1942.

På denne tida møttest viktige politiske grupper blant jødane i ghettoen for å diskutere kva dei skulle gjere i den desperate situasjonen dei var komne i. Bundistar, venstresionistar og kommunistar danna snart den jødiske kampgruppa ZOB og tok til å bu seg på væpna motstand. Da ghettoen skulle likviderast, gjekk ZOB til aksjon, og oppreisten var eit faktum. Motstandskjemparane kjempa hardt, men hadde sjølvsagt ikkje nokon sjanse mot store tyske styrkar som blei sette inn. Ghettoen blei jamna med jorda.

Men medlemmene av ZOB meinte det var betre å døy i kamp enn passivt for fiendehand. Dei av leiarane i ZOB som ikkje kom seg unna da kampane var over, tok sjølvmord heller enn å bli tekne til fange av nazistane. Edelman kom seg ut av ghettoen gjennom kloakksystemet, og overlevde krigen. Etter krigen utdanna han seg til lege, og han budde i Polen til han døydde hausten 2009.

## Referansar
Landbruks- og matdepartementet

**Landbruks- og matdepartementet** i Noreg har ansvar for norsk mat- og landbrukspolitikk. Matpolitikken skal sikra forbrukararane trygg mat av rett kvalitet gjennom ein sunn matproduksjon. Det skal leggjast til rette for eit ernæringsmessig fullgodt kosthald. Landbruks- og matdepartementet har i samarbeid med Fiskeridepartementet og Sosial- og helsedepartementet ansvar for utforming av matpolitikken og forvalting av matvaresystemet frå primærproduksjon fram til forbrukarane. 

## Historie
Landbruksdepartementet vart oppretta ved kongeleg resolusjon av 17. februar 1900 med verknad frå 1. april 1900 under namnet *Det Kongelige Landbrugsdepartement*. Før den tid sorterte landbrukssaker under Indredepartementet. Skogdirektoratet (1875), Landbruksdirektoratet (1877) og Veterinærdirektoratet (1894) gjekk inn i Landbruksdepartementet ved opprettinga i 1900. 

Den 1. oktober 2004 skifta det tidlegare Landbruksdepartementet namn til *Landbruks- og matdepartementet*.

## Underliggjande etatar
* Statsforvaltarane sine landbruksavdelingar
* Mattilsynet 
* Reindriftsforvaltinga
* Statens landbruksforvalting
* Statskog

## Sjå òg
* Norske landbruksministrar

## Kjelder

## Litteratur
* Lidtveit, Aslak: *Det kongelige landbruksdepartement 1900–1975*, Oslo 1975.
* Stubsjøen, Magne (red.): *Vekst og vern: Det kongelige landbruksdepartement 1900–2000*, Oslo 2000.

## Bakgrunnsstoff

*
Gudinna Frøya

**Frøya** (norrønt *Freyja*) var kjærleiksgudinna i norrøn mytologi. Ho var den viktigaste vanegudinna og blei derfor også kalla **Vanadis**. Namnet til Frøya tyder *herskarinne*, og ho har fleire likskapar med Frigg, noko som kan tyda på at dei faktisk var same gudinne. Av namnet hennar Frøya finn ein avleiinga frue.

Ho skal òg ha vore den som lærte menneska å utføra seid, det vil seia evna til å sjå framover og bakover i tid for den sjamanaktige kultleiaren. Dette hadde ho til felles med Odin, og liksom han kravde også Frøya offer frå tilbedarane sine.

## Mytologisk historie

Etter krigen mellom æsene og vanene kom Frøya saman med far sin Njord og tvillingbror sin Frøy til Åsgard og blei deretter rekna som æser, Frøya som ei åsynje. I typisk vanetradisjon var Frøya gift med bror sin, men ho hadde òg andre makar. Den viktigaste av desse var Od. Då han forlet henne gret Frøya gylne tårer av det reinaste raudgull over den tapte elskaren sin.

Loke kallar henne alle gudars og alvars elskarinne, medan jotunen Hyndla påstår at ho er i lag med bukkar om nettene. Sikkert er det at mange mytologiske skapningar gjerne ville ha Frøya. Fire dvergar gav henne det kostelege smykket Brisingamen mot å få ei natt kvar med Frøya, og jotunen Trym stal hammaren til Tor for å kunne gifta seg med henne.

Men Frøya var ikkje berre kjærleik. Ho tok òg imot halvparten av krigarane som fall i kamp i hallen sin, Sessrúmnir i Folkvang. Den andre halvparten drog til Odin i Valhall.

## Eigedelar

* Smykket Brisingamen
* Grisen Hildisvin
* Ei vogn dregen av kattar
* Ein fjørham som kunne gjera beraren om til ein falk (brukt av Loke i *[[Trymskvida]]*)

## Andre namn på Frøya
* **Gefn**, gjevaren (sjå òg Gefjon)
* **Syr**, sugge
* **Menglød**, «den halssmykkeglade» (Fjølsvinnsmal)
* **Mardøll**, eit namn som knyter henne til havet (mar)
* **Hørn**, ho som vernar
* **Vanadis**, vanegudinna
* **Skjolv**
* **Hyndla**

## Skrifter Frøya er nemnd i
* Snorre Sturlason: Den yngre Edda
* Den eldre Edda: Grimnesmal, Lokasenna, Trymskvida, Hyndluljod
* Flateyjarbók (Flatøyboka)

## Astronomi
Frøya har kalla opp objekt og formasjonar i solsystemet:
* Asteroiden 240 Vanadis
* Fjellkjeden Freyja Montes på Venus
Kaj Franck

**Kaj Gabriel Franck** () var ein finsk formgjevar.

Kaj Franck vart fødd i Viborg i Finland. Han utdanna seg ved kunstindustriskulen i Helsingfors på 1930-talet, der vart han utdanna som møbelformgjevar. Etter skulen tok han seg arbeid ved ein tekstilforretning, ved sida av arbeidet der formgav han nokre få møblar som skulle vise seg å verte storparten av hans møbelproduksjon. I 1937 vart han tilsett som leiar ved tekstilveksemda Yhdistyneet Villatehtaat Oy, kort tid etterpå bytte han arbeidsstad til Artek.

I 1945 byrja Franck ved Arabia. Året etter, 1946, vart han med i ei tevling Iittala lyste ut i dekorativ glasformgjeving. Der vann han både andre- og tredjepremien medan Tapio Wirkkala vann førstepremien. Etter det arbeidde han for Iittala eit par år før han vart overført til Nuutajärvi i 1950, der formgav han både bruksglas og kunstglas. 

Samtidig med arbeida for Iittala og Nuutajärvi fortsette han arbeidet som formgjevar og kunstnarleg leiar for Arabia. I 1953 vart den nye serien Kilta lansert derfrå. Det var ikkje eit vanleg servise, tanken var at folk ikkje skulle kjøpa eit heilt servise, dei skulle kjøpa akkurat dei delane dei trong i akkurat dei fargane dei ville ha, og gjerne blanda dei med delar frå andre servise. Delane i Kilta vart laga slik at dei kunne brukast til fleire formål, slik at ein ikkje trong så mange forskjellige deler som skulle ta opp den dyrebare plassen i dei tronge kjøkenskåpa i moderne husvære. Unødvendige handtak var det heller ikkje på Kilta-delane, og bremmen på tallerkane vart også forminska. Delane skulle vere stablevenlege. Kilta vart laga i eldfast fajansegods og kom i ulike einsfarga utgåver (mellom anna gul, grøn, svart, kvit og blå). 

Kaj Franck arbeidde også som lærar ved Universitetet for kunst og design i Helsingfors.

Han døydde i Santoríni i Hellas.

## Prisar og premiar
eit utval
*1951 Gullmedalje ved Triennalen i Milano
*1954 Diplome d'honneur, Triennalen i Milano
*1955 Lunningprisen
*1957 Grand Prix, Triennalen i Milano
*1957 Compasso d'Oro

## Samlingar Kaj Franck er representert ved
mellom anna
*Arabian museo, Helsingfors
*Cooper-Hewitt Museum, New York
*Corning Glass Museum, Corning NY, USA
*Musée des Arts Decoratifs, Paris
*The Museum of Modern Art, New York
*Nuutajärven lasimuseo, Nuutajärvi, Finland
*Stedelijk Museum, Amsterdam
*Suomen lasimuseo, Riihimäki, Finland
*Victoria and Albert Museum, London

## Kjelder
*Arabia Museet. 

## Bakgrunnsstoff
*Design Addict.
Brisingamen

**Brisingamen** (*Brísingamen*), brisingasmykket eller halsringen til dvergane, var det underbare smykket Frøya bar i norrøn gudelære.

Fire dvergar smidde smykket, og Frøya fekk det etter at ho tilbrakte ei natt med kvar av dei. Anna betaling ville ikkje dvergane ha. Dei fire smedane blir kalla brisingane, og Berling var namnet på ein av dei. Alfrigg, Dvalin og Grerr kan ha vore namnet på dei andre.

Smykket blir omtalt i to andre samanhengar i dei norrøne forteljingane. I Trymskvida går det i tusen bitar når æsene føreslår at Frøya skal gifta seg med jotna Trym, og ho reagerer med sinne. Seinare låner Tor smykket når han kler seg ut som henne og dreg til Trym sjølv.

I ei forteljing stel Loke smykket, og Heimdall hjelper gudinna med leitinga. Då han finn Loke gjer dei to gudane seg om til selar som kjemper om smykket. Til slutt går Heimdall av med sigeren og gjev smykket tilbake til Frøya.

Smykket er òg nemnd som *Brosingamen* i det angelsaksiske dikteposet Beowulf, der det blir sagt at Hama (truleg guden Heimdall) tok det tilbake til «den skinande borga», truleg Valhall. I diktet blir Brosingamen likna med eit kostbart smykke som dronninga av Danmark gjev til helten Beowulf som takk for at han drep monsteret Grendel. Beowulf gjev det vidare til dronninga si, Hygd, etter at han kjem tilbake til Götaland. 

**Frå [[Trymskvida]]:**
Ulla Procopé

**Ulrika Eleonora Matilda Procopé-Nyman**, kjend som **Ulla Procopé** (), var ein finsk formgjevar fødd i Helsingfors.
Ho dreiv hovudsakleg med porselen, og var ei av dei viktigaste formgjevarane i den finske brukskunstindustrien.

## Utdanning
Procopé gjekk ut frå Taideteollinen keskuskoulu/Konstindustriella läroverket i Helsingfors i 1948.

## Arbeid
Ulla Procopé arbeidde ved Arabia frå 1948 til ho døydde i 1968. Ho var spesialist på brukskeramikk og ho formgav mange servise, både modellar og dekorar.

## Servise og modellar

Eit utval
* *S-modellen*:
** *Ruska*, steingods med brun spettete glasur. Sett i produksjon i 1961 og var enno i produksjon i 1999. Ruska kaffikoppen er Arabias mest selde kaffikopp gjennom tidene. Ulla Procopé utarbeidde både modellen og glasuren.
** *Anemone*, med handmåla blå blomedekor. 
** *Rosmarin*, med handmåla blomedekor i rustraudt og brunt. 
* *Liekki*, ein serie eldfaste kar og fat. Brunglasert steingods.
* Tekanne modell *GA*, i to storleikar og med fleire glasurutføringar, mellom anna matt svart, matt brun og matt kvit. 
* Tekanne modell *GD* med sukker- og fløytesett, også den med tekanne i to storleikar, og med ulike glasurar: 
** *Kaarna*, matt brun. 
** *Mahonki*, blank brun.
** *Matt kvit*.
* Modellen *ND*
** *Valencia*, handmåla koboltblå dekor på kvit botn. Serviset var i produksjon frå 1961 til 2002. Til 1979 vart det laga i fajanse, etterpå i kvitt steingods.
** *Purpuri-jenkka*, ein annan handmåla Ulla Procopé dekor på *ND*-modellen.

 

Ho formgav også modellen til dei velkjende marmeladekrukkene modell *FA* som Raija Uosikkinen laga dekoren *Pomona* til. Ho fomgav også ei anna velkjend marmeladekrukke, modell *AL* med basthank. Den vart glasert i same glasurfargar som Kaj Francks Kiltaservise.

## Samlingar ho er representert ved
* Arabia Museo i Helsingfors
* Victoria and Albert Museum i London

## Kjelder

* S.E. Vingedal - Porslinsmärken ISBN 91-37-07996-4
* Erik Zahle (red.) - Brukskunst i hjemmet 
* Arabias produktkatalog 1967.

## Bakgrunnsstoff
Eystein Sandnes

**Eystein Sandnes** () var ein norsk formgjevar frå Røros, utdanna ved Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo.

Eystein Sandnes arbeidde både i glas, fajanse, steingods og tre, og med serieproduksjon av porselen. Han var knytt til Stavangerflint AS 1955&ndash;1957 og formgav modellar der. Frå 1957 var han tilsett ved Porsgrund Porselænsfabrik AS, frå 1959 var har sjefsdesignar der. Han har også vore sjefsdesignar ved Norsk Glassverk AS/Magnor Glassverk AS) og formgjeve både bruksglas og kunstglas der, samt formgjeve bestikk for Helle i Holmedal.

## Representert ved desse samlingane
* Kunstindustrimuseet i Oslo
* Victoria and Albert Museum i London

## Kjelder
* S.E.Vingedal, *Porslinsmärken*, Stockholm : Forum, 1982, ISBN 91-37-07996-4
* Utdjupande artikkel om Sandnes på snl.no, skriven av Inger Helene Stemshaug.
Barna i Bakkebygrenda

**Barna i Bakkebygrenda** (svensk *Barnen i Bullerbyn*) er ein barneflokk av Astrid Lindgren-karakterar som bur i tre hus ved sida av kvarandre i ei lita grend.

I Nordgården bur systrene Britta og Anna, i Mellomgården bur forteljaren Lisa med sine storebrør Lasse og Bosse og i Sørgården bur Olle og veslesystra hans Kerstin. Den siste er vitterleg eit bakkebygrendbarn ho med, men ho er berre eit år eller to gamal, medan dei øvrige er i tiårsålderen, så ho er sjeldan med på eventyra deira.

Bakkebygrenda finst i verkelegheita, men staden heiter eigentleg Sevedstorp. 
Astrid Lindgren såg seg sjølv som eit bakkebygrendbarn, då mykje av det som vert fortalt om i bøkene er minne frå hennar eigen barndom. 

### Bøker
* 1947 *Alla vi barn i Bullerbyn*
* 1949 *Mera om oss barn i Bullerbyn*
* 1952 *Bara roligt i Bullerbyn*
* 1961 *Bullerbyboken* (samling)
* 1963 *Jul i Bullerbyn*
* 1965 *Vår i Bullerbyn*
* 1966 *Barnens dag i Bullerbyn*

### Filmar
* 1960 *Alla vi barn i Bullerbyn*, regi: Olle Hellbom
* 1961 *Bara roligt i Bullerbyn*, regi Olle Hellbom
* 1986 *Alla vi barn i Bullerbyn*, regi: Lasse Hallström
* 1987 *Mer om oss barn i Bullerbyn*, regi: Lasse Hallström

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barnen_i_Bullerbyn|Barnen_i_Bullerbyn]]» frå ,  den 8. februar 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Astrid Lindgrens heimeside
Måne

**Måne** kan visa til:

* Hårtap, Alopecia androgenetica
* Guden Måne, norrøn gud
* Naturleg satellitt, ein himmellekam som går i bane kring ein planet, dvergplanet eller asteroide
** Månen, Jordas einaste naturlege satellitt
Sisyfos

**Sisyfos** (Σίσυφος) var konge, helt og skrekkeksempel i gresk mytologi. Han er kjend for den evige straffa si med å rulla ein stein opp på eit fjell, og har gjeve opphav til uttrykket *sisyfosarbeid*.
 
Sisyfos skal ha grunnlagt og vore konge av Korint. Han var son av Aiolos og Enarete og gift med Merope, som han fekk den seinare korintarkongen Glaukos med. I nokre seinare kjelder blir det òg sagt at han var far til Odyssevs.

## Den sløge kongen

Som konge skal han ha oppmuntra skipsfart og handel, men òg ha prøvd å karra til seg mest mogleg rikdom, gjerne ved å drepa reisande. Homer og seinare diktarar kallar han ein av dei største sløgingane i verda. Då dødsguden, Thanatos, kom for å henta han, klarte kongen å lenkja han fast slik at verken han eller nokon andre trong å døy. Til slutt måtte Ares koma og fri guden, medan Sisyfos blei send til dødsriket.

Kongen hadde fleire kort i ermet. Han hadde avtalt med kona si at ho ikkje skulle ofra noko for han, slik ein brukte å gjera for dei døde. Han gjekk til Hades og klaga over at kona ikkje utførte pliktene sine, og bad om å få dra tilbake til jorda og snakka til henne. Så snart han var fri, nekta han å dra tilbake. Til slutt måtte Hermes ta han til dødsriket med makt.

Som straff for alle triksa, ugjerningane eller at han hadde røpa gudane sine løynder, måtte Sisyfos dytta ein stor stein opp på eit fjell. Så snart steinen var oppå toppen, rulla han ned igjen, og Sisyfos måtte ta til på nytt. Av dette har me fått uttrykket *sisyfosarbeid*, om eit tungt og endelaust arbeid som tilsynelatande ikkje fører nokon veg fram.

Sysifos har fascinert seinare kunstnarar og tenkjarar fram til vår tid. Welcker meiner han skildrar mennesket som stendig tørster etter meir kunne. I essayet *Le Mythe de Sisyphe* liknar Albert Camus Sisyfos med menneskelivet, som er eit absurd strev utan mål, og som me likevel lever.
Kunstnarløn

**Kunstnarløn** (Statens kunstnarløn) var ein årleg pengesum staten ytte norske kunstnarar for framifrå kunstnarleg arbeid. 

Den første som fekk kunstnarløn var Bjørnstjerne Bjørnson i 1863, då heitte det *diktargasje*. Same året avslo Stortinget søknaden frå Henrik Ibsen, men han og fekk kunstnarløn frå 1866.

Det vart ofte eit skikkeleg rabalder rundt tildelingane av kunstnarløn, best kjend er den såkalla Kiellandsaka 1885-1887 om kunstnarløn til Alexander Kielland og kampen om kunstnarløn til Arnulf Øverland i 1938.

Ordninga med kunstnarløn vart oppheva i 1962 og erstatta av ei ordning med kunstnarstipend og arbeidsstipend.
Fajanse

**Fajanse** er ein type keramisk gods. Kjenneteiknet på fajanse er ein blyglasur som er tilsett tinnoksid, noko som gjer glasuren ugjennomsiktig (opak) kvit. Godset under glasuren er eit porøst leirgods, ofte med guleg farge.

Ordet fajanse kjem truleg frå den italienske byen Faenza der det frå 1400-talet var rik fajanseproduksjon.

Fajanse har i norsk også vorte brukt om engelsk flint, eit kvitt gods med gjennomsiktig glasur, til dømes gods frå Egersund Fayancefabrik som aldri har produsert fajanse av den eigentlege sorten.
Folkemusikarar frå Nordmøre

Dette er ei liste over **folkemusikarar frå [[Nordmøre]]**, inkludert både &laquo;klassisk folkemusikk&raquo; og gammaldans. Lista er sortert etter instrument. Der det er meir enn nokre få utøvarar, er kategorien underdelt etter kommune.

= Song =

### [[Gjemnes]]
* Gro Kjelleberg Solli

### [[Tingvoll]]
* Magnhild Havdal Almhjell
* Dordi Bergheim
* Unni Boksasp
* Kine Iselilja Gyldenskog

= Blåseinstrument =

## [[Klarinett]]

### [[Aure]]
* Helle-Pe

= Strykeinstrument =

## Fele

### [[Aure]]
* Holger Aresvik
* Jon Danielsen Bergfall, &laquo;Jo Krokja&raquo; (1822&ndash;1901)
* Helle-Pe
* Anders Romundset (1840&ndash;1896)
* Peder Tevik (1893&ndash;1965)
* Johannes Olsen Valen, &laquo;Espvik-Sanden&raquo; (ca 1820&ndash;1909)
* Ola Aarsund, Mjosundet (tyskfele)

#### [[Stemshaug]]

#### [[Tustna]]
* Johannes Berven
* Ingvald Glomstad
* Johan Svensvik

### [[Averøy]]
* Tørris Hasselø (1874-1954)
* Ole Olsen Slatlem (1847-1902), Kornstad
* Svein Slatlem (1851-1927), Kornstad

### [[Eide]]
* Iver Rasmussen Eide (1874-1951)

### [[Gjemnes]]
* Aleksander Brandvik (1872-1955), Bergsøya
* Kristen Brandvik, Bergsøya
* Folkemusikkar Jon Istad (1842-1875), Batnfjorden
* Torgeir Leivdal, Batnfjorden

### [[Halsa]]
* Leif Halse
* Ingvar Hestnes (mest hardingfele)

### [[Kristiansund]]
* Nils Bakke (mest hardingfele)

### [[Sunndal]]
* Erik Almhjell (1881&ndash;1963) (mest tyskfele)
* Gottfried Hans Fabian von Eppingen (1830&ndash;1888)
* Lars Hoås
* Erling Torske, Sunndalen

#### [[Øksendalen]]

* Ole Meisal (hardingfele)

#### [[Ålvundeid]]/[[Ålvundfjorden]]
* Erik Børset, Ålvundeid

### [[Surnadal]]
* Jon Toreson Polden (1864&ndash;1955), Surnadalen/Stangvik
* John Røen, Stangvik/Surnadalen

#### [[Stangvik]]/[[Todalen]]
* Ola Kvande (1834&ndash;1918), Stangvik
* Hallvard Ørsal (mest hardingfele), Stangvik

#### [[Åsskard]]/[[Bøverdalen]]

### [[Smøla]]

### [[Tingvoll]]
* Helge Husby
* Trygve Ørsal (hardingfele) - son av felespelaren Hallvard Ørsal frå Todalen i Surnadal

## [[Psalmodikon]]
* Kristoffer Halse

= Klimpreinstrument =

## [[Siter]] (harpeleik)

### [[Aure]]
* Ellen Tevik

= Andre instrument =

## [[Trekkspel]]

### [[Averøy]]
* Svein Slatlem (1851-1927), Kornstad

### [[Sunndal]]
* Tor-Erik Jenstad

## [[Munnharpe]]
*
Pasifisme

**Pasifisme** er motstand mot krigføring. Eit ikkje-valdeleg verdssamfunn er ønsket til mange pasifistar, som kan kjempa for målet sitt til dømes ved å nekta militærteneste eller demonstrera mot krigshissing eller faktiske krigar.

## Historie
To kjende døme på pasifistiske aksjonar i oldtida er frå peloponnesarkrigen, som varte frå 431 til 404 f. Kr. Den eine var den fredelege protesten til Hegetorides av Thasos, den andre sexstreiken til dei atenske kvinnene som blei del av verdslitteraturen gjennom Aristofanes sin komedie *[[Lysistrata]]*.

Nokre religiøse samfunn, som Vennesamfunnet (kvekarane), Amishane og Mennonittane har vore gjennomført pasifistiske i hundreår. 

På attenhundretalet voks pasifismen, særleg som del av sosialismen. Det blei hevda at krig var ei form for kontroll av arbeidarklassa frå styresmaktene si side. Det var vanlege folk som måtte slost og døy i krigen, medan herskarklassen hausta fruktene av lidinga deira.

## Ikkje-vald
Etter kvart blei motstanden mot krig vidareført til ikkje-valdeleg motstand mot urettvise. Då britiske styrkar prøvde å ta land frå maoriane på New Zealand fekk leiaren Te Whiti-o-Rongomai to tusen landsbybuarar til å vera fredeleg vertskap for soldatane. Han og andre let seg òg arrestera utan å gjera motstand.

Den indiske leiaren Mahatma Gandhi brukte same tankegangen då han kjempa for å gjera landet sitt fritt frå det britiske imperiet. Han utvikla det hinduiske omgrepet ahimsa til ein eigen livsstil og eit effektivt, ikkje-valdeleg kampvåpen mot koloniherrane.

Martin Luther King brukte same taktikk då han og andre kjempa for like borgarrettar for afro-amerikanarar i USA.
Astat

**Astat** er eit grunnstoff med atomnummer 85 som høyrer til halogena. Det er eit svært radioaktivt, fast stoff som er uhyre særsynt i naturen. Forskarar har rekna ut at det til ei kvar tid finst mindre enn ei teskei astat på heile jorda til saman.

Av di stoffet er så uvanleg, veit vi svært lite om det. Ingen kan seia noko om tettleik, struktur osb., for ingen har sett korleis astatatom oppfører seg når det vert mange av dei. Vi veit til dømes ikkje om astat kan leia straum eller kva varmekapasitet eller molarvolum det har.

## Bakgrunnsstoff
Francium

**Francium** er eit grunnstoff med atomnummer 87 og atommasse 223. Det er eit alkalimetall og det sjeldnaste grunnstoffet i naturen.

Francium er svært radioaktivt. Halveringstida til stoffet er berre nokre minuttar, noko som gjer det til det mest ustabile av dei 100 første grunnstoffa. Isotopen Fr-223 med levetid på 22 minutt er den mest stabile. 

## Førekomst
Francium finst i små mengder saman med uran og thorium. Det reine grunnstoffet har aldri vorte isolert. Forskarar har rekna ut at jorda til ei kvar tid inneheld færre enn 20 franciumatom. Av di det finst so lite av det, veit me nesten ingenting om kva eigenskapar francium ville ha som eit fast stoff.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements om francium (engelsk)
Gruppe 3

**Gruppe 3** er ein del av d-blokka eller transisjonsmetalla i periodesystemet. Saman med lantanida og aktinida utgjer gruppe 3 dei sjeldne jordmetalla. 

## Grunnstoff i gruppa
* Scandium
* Yttrium

Avhengig av kva periodesystem ein ser på:

* Lantan eller lutetium
* Actinium eller lawrencium

I nokre variantar av periodesystemet, som her, er ingen av dei med i gruppe 3.
Blå

**Blå** er den fargen som spenner over bølgjelengder frå om lag 440 til 490 nanometer. Blå er ein av fargane som dannar fargepunkta i TV-skjermane. I estetikken reknar ein blått til dei *kalde* fargane.

Blå er ein heller sjeldan farge i levande organismar, og få matvarer har blå farge. Derimot er dagshimmelen og mange former for vatn blå. Lyshuda menneske kan òg få litt blåfarge, til dømes om dei slår seg eller blir svært kalde. Blåfargen kjem fordi blodet under huda får mindre oksygen. Blåmerke blir til ved at blodkar blir sprengde og sig ut i vevet, der det ikkje får tilført hemoglobin. Når ein blir blåfrosen, er det blodårene som trekkjer seg saman og dermed hindrar tilføring av hemoglobin. På grunn av samband mellom fargen og blåmerke har nokre lingvistar foreslått at det urgermanske opphavsordet hans, *blǣwo*, hadde noko slekt med ordet *bliuwan*, «å slå», men dei fleste aksepterer ikkje denne teorien.

Mange indoeuropeiske språk, mellom anna norrønt, brukte namnet på fargen om alle mørke fargar, og skilde såleis ikkje mellom blått og svart. Det er på grunn av dette at visse hindugudar, som Krisjna, ofte blir framstilde som blå — dei skal nemleg ha vore særs mørke i huda.

Somme språk, mellom anna russisk, har ikkje noko felles ord for alle blåfargar, men ser på himmelblått *(голубой)* og havblått *(синий)* som to «grunnleggjande» og ulike fargar. (Eit slikt skilje kan stundom bli bruka på norsk òg, i regnbogefargane, men der kallar vi den eine for *blått* og den andre for *indigo*.)

## Symbolikk

### Politisk
I politikken er blått oftast fargen til den politiske høgresida, men i USA symboliserer denne fargen den politiske venstresida.

### Religiøst
Blått har sidan gammaltestamentleg tid representert dei religiøse boda i jødedommen, og jødar er etter Toráen pålagde å ha ein tråd farga med blåfargen tekhélet i sisijótane (hjørnefrynsene) av sine talletót (bønesjal). Kunnskapen om korleis ein dreiv ut dette fargestoffet gjekk tapt i uroa kring Israel/Palestina kring 800-talet, og dei fleste sisijót har i dag berre kvite frynser. Blåfargen som generelt religiøst symbol har likevel halde seg, og mange talletót er kvite med blå striper. Denne symbolikken er bakgrunnen for fargane i det israelske flagget.

### Nasjonalt og organisatorisk
#### Blått og kvitt
Blått i kombinasjon med kvitt er brukt i nasjonalflagga åt Finland, Hellas, Honduras, Israel, Mikronesiaføderasjonen, Skottland og Somalia. Internasjonale organisasjons- eller unionsflagg i blått og kvitt inkluderer Antarktis, NATO, Nordisk råd, OPEC og SN (Dei sameinte nasjonane).

#### Blått og gult
Blått i kombinasjon med gult er brukt i nasjonalflagga åt Kasakhstan, Palau, Sverige og Ukraina. Internasjonale organisasjons- eller unionsflagg i blått og kvitt inkluderer EU.

## Anna
Blått har gjeve namn til:
* blått blod
* blåmåndag
* musikkforma blues 
* den norske kongen Harald Blåtann
* Den blå moskéen i Istanbul