Samisk lydhistorie

**Samisk lydhistorie** er historia til lydovergangane frå det finsk-samiske urspråket til dagens moderne samiske språk, ei historie som strekker seg over 2000 år. Lydhistoria er ein del av den allmenne samiske språkhistoria.

Utviklinga til vokalane i første og andre staving har vore ulik, og framstillinga går dermed gjennom dei kvar for seg. Deretter går ho gjennom endringane for konsonantane. For kvart tilfelle går framstillinga gjennom utviklinga fram til moderne nord- og sørsamisk, med sideblikk til finsk. Metoden for å kome fram til dei ulike språkstega er samanliknande historisk språkforsking, slik det kjem fram basert på lydmønstra i lånord og felles arveord. Sentralt for rekonstruksjonen er ikkje å finne like ord i dei ulike språka, men ord som skil seg frå kvarandre på ein systematisk måte.

Framstillinga som følgjer bygger på ein 150 år lang tradisjon med komparativ samisk og finsk språkforsking.

### Lydsystemet i ur-finsk-samisk
#### Vokalane i første staving

Det er mogleg å rekonstruere dette vokalsystemet for ur-finsk-samisk (her og i resten av artikkelen blir dei rekonstruerte formene presentert med det finsk-ugriske lydalfabetet):

Vokalsystemet i finsk har endra seg relativt lite, samanlikna med utgangspunktet

Nordsamisk, på si side, har fått eit femvokalsystem (eit seksvokalsystem, med fremre /á/ i nokre dialektar), og fleire diftongar.

#### Vokalane i andre staving

For ur-finsk-samisk kan vi rekonstruere vokalsystemet for andre stavinga i ordet:

Systemet går så gjennom fire ulike fasar i utviklinga fram til moderne samiske språk, ein prosess som har vorte referert til som "den store samiske vokalendringa", ein prosess som har påverka alle dei samiske vokalane:

# Kvalitative endringar
## *ä og *a fell saman til *ȧ
## *o blir opna til *ᴒ
## e blir lukka til *ḙ
# Kvantitative endringar
## Korte vokalar blir lange
# Kvalitative endringar
## Velarisering av *ḙ til *ḙ̮
## Fronting: lang vokal *ȧ til *ē
# Kvalitative og kvantitative endringar
## *ḙ̮ blir opna til *e̮

Resultatet blir dette systemet:

Den lange **ē* blir deretter til *i* i nordsamisk og *ie* i sørsamisk.

### Konsonantane

#### Konsonantane i det finsk-samiske urspråket
For det finsk-samiske urspråket kan vi rekonstruere dette konsonantsystemet.

Sibilantane *s, ś, š* er bevart i dei mordinske og perimiske språka. I finsk har s og ś vorte s, men š har vorte h. I samisk har s og š vorte s og ś har vorte č. Sjå nedanfor for døme.

#### Konsonantane i moderne nordsamisk og finsk
Moderne samisk har eit konsonantsystem som skil seg lite frå utgangspunktet:

Moderne finsk, på si side, har gått gjennom fleire endringar, og har mista både palatale og retroflekse konsonantar:

### Endringar i vokalsystemet

#### Ur-finsk-samiske høge korte vokalar

Ur-finsk-samisk **kort /u/** har vorte til **/o/** (dvs. ein kort å-lyd) i samisk:

I eldre finske lånord i samisk ser vi same vokalendringa: 
*kumma*  *gudni* «ære», *kuru* > *gurra* «søle», *muistaa* > *muitit* «hugse», *mutta* > *muhto* «men», *runko* > *ruŋku* «stamme», *surkea* > *surgat* «ynkeleg», *uhata* > *uhkidit* «truge».

Ur-finsk-samisk **kort /i/** har vorte til **/a/** i nordsamisk:

I gamle lånord frå finsk til samisk har vi den same lydovergangen: *hinta* > *haddi* «pris», *silta* > *šaldi* «bru», *viha* > *vašši* «hat».

I nyare lånord tilsvarer finsk /i/ samisk /i/: *pila* > *billi* «spøk», *pistää* > *bistit* «stikke», *tila* > *dilli* «tilstand», *kirja* > *girji* «bok», *kirkko* > *girku* «kyrkje», *hirmu* > *hirbma* «ofseleg», *ilma* > *ilbmi* «luft», *ihme* > *imaš* «under, rar», *itää* > *ihtit* «spire», *niska* > *niski* «nakke», *risti* > *rista* «kross», *sitkeä* > *siŧkat* «seig».

Ur-finsk-samisk **kort /y/** har vorte **/a/**, dvs. vorte urunda og gått gjennom same utvikling som /i/:

I gamle lånord har vi same lydovergang *syntyä* > *šaddat* «bli». Samisk har ikkje /y/, så i nyare finske lånord blir finsk /y/ til samisk /i/:

*pysyä* >	*bissut* «forbli», *kypsyä* > *giksat* «bli mogen», *hylätä* >	*hilgut* «forkaste», *ymmärtää* > *ipmirdit* "forstå.

Samanfatningsvis kan ein seie at dei høge vokalane har vorte låge vokalar, høg bakre runda /u/ har vorte midtre runda /o/, mens høg fremre urunda /i, (y)/ har vorte låg urunda /a/.

#### Ur-finsk-samiske midtre korte vokalar

Utviklinga av midtre ur-samisk-finske vokalar skil seg frå den for dei høge vokalane ved at den er avhengig av vokalkvaliteten i andre stavinga. Som det går fram av tabellen nedanfor blir ur-finsk-samisk **e* i nordsamisk til *a* **i ord som hadde fremre vokal ''*e'' i andre stavinga**, men til *ea* **i ord som hadde bakre vokal ''*a, *ᴖ'' i andre stavinga**.

I eldre lånord blir **e* til *ea*, uavhengig av vokalen i andre stavinga: *terve* > *dearvvas* «sunn», *meri* > *mearra* «hav», *kerjetä* > *geargat* «rekke, nå», *henki* > *heagga* «ande», *heittää* > *heaitit* «kaste, slutte», *leski* > *leaska* «enkje», *neuvo* > *neavvu* «råd», *selkä* > *sealgi* «rygg».

Ur-finsk-samisk **o* blir til *uo* i ord som hadde fremre vokal **e* i andre stavinga, men til *oa* i ord som hadde bakre vokal **a, *ᴖ* i andre stavinga.

					

I eldre lånord blir **o* til *oa*, uavhengig av vokalen i andre stavinga: *pohja* > *boaššu* «botn», *toimi* > *doaibma* «handling», *hoppu* > *hoahppu* «travelheit», *loppu* > *loahppu* «slutt», *oppia* > *oappat* «lære», *osa* > *oassi* «del», *sopia* > *soahppat* «høve».

#### Ur-finsk-samiske korte låge vokalar

Utviklinga av ur-finsk-samisk **ä* er også avhengig av vokalen i neste staving.

Der vokalen i andre stavinga var **e* vart **ä* til *ie*, mens **ä* foran **ä* i andre stavinga vart til *á*. Nokre einskildord (som *beaivi, nealgi* fekk rotvokal *ea* trass i at vokalen i andre stavinga var **ä*.

Ur-finsk-samisk **a* skil seg frå **ä* ved at den alltid blir til *uo*, uavhengig av vokalen i andre staving.

#### Ur-finsk-samiske lange høge vokalar

I det ur-finsk-samiske urspråket var det skilnad mellom lange og korte vokalar. Både lang og kort vokal er kort vokal i moderne samisk, men dei er **ulike** korte vokaler. Som vi såg ovafor blir kort ur-samisk-finsk **i* og **u* til samisk  *a* og *o*. Ur-samisk-finske  **lang ''*i'' og ''*u'' blir derimot kort ''i'' og ''u'' i samisk.** I finsk er desse vokalane lange.

#### Ur-finsk-samiske lange midtre vokalar

Ur-finsk-samiske midtre vokalar blir diftongert i både samisk og finsk, **ē* til *ie*, og **ō* til *uo*. Merk at t.d. estisk ikkje har gått gjennom den same overgangen, her heiter det *keel, leem, meel, noor, soon*.

#### Ur-finsk-samiske vokalar i andre staving

I andre stavinga hadde det ur-finsk-samiske grunnspråket fire vokalar, *e, o, ä, ɑ*. Desse har endra seg på ulikt vis i dei ulike språka. Vokalen **-e* har vorte *-a* i nordsamisk, men *-i* i utlyd i finsk. I bøyingsstammen har *-e* halde seg, slik at finsk *pilvi* "sky" er *pilven* i genitiv. I sørsamisk har **-e* halde seg, slik at dei tilsvarande formene for sørsamisk er *balve, balven*.

For final **-a* har utviklinga vore motsett. Her har vokalen halde seg i finsk, men vorte **-i* i både nord- og sørsamisk (diftongert til *ie* i sørsamisk). Final **-ä* har utvikla seg som **-a*.

Final **-o* har halde seg i finsk men vorte heva til *-u* i nordsamisk, på same måten som final **-a*.

#### Ur-finsk-samiske vokalar i andre staving i fleirstava ord

Det som er sagt over om vokalar i siste staving gjeld berre for tostava ord. For fleirstava ord har vokalane lenger ut i ordet ei heilt anna utvikling.

#### Kronologisk samanfatting

Det føljande oversynet samanfattar det som har vorte sagt ovafor, notert etter notasjonsskikken frå fonologisk teori.

Vokalendringane kan samanfattast i faser, slik:

**1. endring:** Høge fremre vokalar fell saman til midtre *ḙ:
* V[høg, fremre] → V[midtre, fremre, urunda]
** *i, *ü → *ḙ
** *nime → *nḙmḙ, *püšɑ̈ > *pesɑ
**2. endring:**
* Midtre vokalar blir låge der andre staving har låg vokal
V[midtre] → V[låg] / _ C V[låg]
** *e > *ɛ, *o → *ᴖ
** *pesɑ > *pɛsɑ̇, *kotɑ > kᴖtɑ
* *e → *e̮ / _ C e̮
** *vere → *ve̮re̮, 
**3. endring: Opne vokalar blir midre der andre staving har midtre**
V[open] → V[midtre] / _ C V[midtre]
** *ɑ̈ > *e, *kɑ̈te → *kete̮, *a → *o, *lɑkte > *lokte̮
**4. endring** *ɑ̈ > *ɑ̇, *ɑ → *o / _ C[open]
** *ɑ̈jmɑ̈ → *ɑ̇jmɑ̇, *kɑlɑ > *kolɑ

### Endringar i konsonantsystemet

Det ur-finsk-samiske konsonantsystemet er repetert nedanfor.

#### Ur-finsk-samiske ordinitiale konsonantar

Initialt i ordet er dei fleste konsonantane dei same i moderne samisk som dei var i urfinsksamisk (uaspirert /p, t, k/ blir skrive *b, d, g* i nord-, lule og sørsamisk):

To grupper av konsonantar har hatt ei heilt anna utvikling, både i samisk og finsk, nemleg sibilantane og affrikatane. Ururalsk hadde tre sibilantar, **s, s, š*. Alle tre er bevart i mordvinsk og i permiske språk. I finsk har s og s' falle saman til s, mens š har vorte h. I samisk har på si side s og š vorte s, mens s' har vorte č.

Utviklinga frå ur-finsk-samisk til moderne finsk og samisk kan bli sett opp på denne måten (jf. skjemaet til høgre):

I dag finst det både *h* og *š* i samisk, men dei er komme seinare, via lånord, eller det er onomatopoetiske ord. Døme på slike lånord er fi. *sileä* 'glatt' > *šallat* 'glatt' (gammalt lånord), *šillju* 'tun' (nyare lån), *paha* 'ille' > *buošši* (eldre lån),  *bahá* (yngre lån). Eit døme på onomatopoetiske ord er *šuvvat* "å suse".

Sibilantar og affrikatar blir dermed viktige kriteria for å avgjere om ord er lånord eller ikkje, og om dei i tilfelle er gamle eller unge. Viss eit ord på *h* i finsk har *h* i samisk også, veit vi at det er lånt inn i samisk, jf. fi. *hinta* sm. *háddi*, 'pris'.

#### Ur-finsk-samiske konsonantar mellom vokalar

Mellom vokalar har konsonantsystemet gått gjennom store endringar i både finsk og samisk, på grunn av utviklinga av stadievekslingssystemet.

Konsonantane đ og ŋ er bevart etter trykksterk staving, der dei har forsvunne i finsk: sa. *buođđu* "dam" ~ fi. *pato*  urs. **kōntē* > nords. *goddi* "ein som drep" (som i *lávdegoddi* "komité") jf. fi. kunta "kommune"

## Referansar

## Litteraturliste

* 
* Korhonen, Mikko 1981: *Johdatus lapin kielen historiaan*. Helsinki: SKS.
* Korhonen, Mikko 1988: The history of the Lapp language. Sinor, Denis: *[https://epdf.pub/the-uralic-languages-description-history-and-foreign-influences-handbuch-der-ori.html The Uralic languages. Description, history and foreign influences]*. Leiden: E.J. Brill. s. 264-278.
* 
* Sammallahti, Pekka 1989: A Linguist Looks at Saami Prehistory. Acta Borealia, vol 6, (s. 3-11).
* Sammallahti, Pekka 1998: *The Saami languages. An introduction*. Karasjok: Davvi girji