open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mellomnamn

**Mellomnamn** er ekstra fornamn av etternamntype. 

## Norsk historie
Skikken med ekstra fornamn av etternamntype kom til Noreg frå Danmark på 1700-talet. Som mellomnamnvart det då gjerne bruka eit etternamn frå tidlegare slektsledd, eller ein kunne bruke ettrnamn frå andre familiar, då ofte som eit oppkallingsnamn.

Mellomnamn som var oppkalling etter framtredande pesonar, vart ofte kalla «tittelnamn». Slik namnebruk vart i stor grad stoppa av namnelova av 1923.

Når det i andre halvdelen av 1800-talet vart vanleg for jenter å skifte etternamn ved giftarmål, valde mange av dei å halde på oppvekstnamnet som mellomnamn. Namnelova av 1923 opna for slik mellomnamnebruk utan vidare. 

Etter kvart som det vart vanleglegare å bruke gardsnamn som etternamn, heldt mange på patronymet&mdash;farsnamnet&mdash;som mellomnamn.
 
Den nye namnelova frå 2003 har opna for meir bruk av mellomnamn.  Til dømes kan både mann og kvinne ta etternamnet til ektefellen som mellomnamn.

## Kjelder:
*Rettleiing frå Justisdepartementet
*Ivar Utne DIS Hordaland, 19.3.2003 (PDF)
Tuss og Troll

***Tuss og Troll*** er ein norsk teikneserie basert på eventyr. Teikneserien gjekk i Norsk Barneblad i tidsrommet 1944 - 1955. Sidan 1945, unnateke 1947, har Tuss og Troll kome som julehefte.
## Innhald
I starten var det norske folkeeventyr som vart teikna. Fyrste eventyret som var teikna, både i Norsk Barneblad og i juleheftet, var «Mons Raudskjegg». Seinare har det og vorte brukt eventyr av H.C. Andersen og frå 1001 natt. Likeeins er det brukt stoff frå lokale eventyrsamlingar.

## Tekstskrivarar
* Øyvind Dybvad, 1945-55 og 1993-2001
* Johannes Farestveit, 1956-86
* Olav Norheim, 1987 
* Anders Kvåle Rue, 1987
* Velle Espeland, 1992-99
* Gard Espeland, 2000-02
Nokre år var fleire av desse saman om teksta.
## Teiknarar
Øyvind Dybvad, som stod bak ideen om teikneserien, fekk Jens R. Nilssen som teiknar. Han teikna så lenge serien gjekk i Norsk Barneblad. Frå juleheftet i 1956 overtok Solveig Muren Sanden. Ho teikna trolla snillare enn Jens R. Nilssen. Han teikn troll og miljø i ein stil inspirert av Theodor Kittelsen. Siste åra har Håkon Aasnes teikna saman med Solveig Muren Sanden.

## Kjelde
* Knut A Brandal «Tuss og Troll - teikna eventyr» i *Tuss og Troll* Jula 2008
* aasentunet.no
Dalsbotn haldeplass

**Dalsbotn haldeplass** ligg i Flåmsdalen i Aurland kommune og er ein haldeplass på Flåmsbana. Haldeplassen vart opna i 1942 då bana vart opna for ordinær persontrafikk.

Dalsbotn haldeplass ligg på 200 moh., 13,90 kilometer frå Myrdal stasjon og 6,30 kilometer frå Flåm stasjon. For reisande frå Myrdal er Berekvam førre haldeplass og Håreina neste.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Dalsbotn haldeplass på nettstaden til Jernbaneverket
* Om Dalsbotn haldeplass i Stasjonsdatabasen til Norsk Jernbaneklubb
Norges Hindu Kultursenter

**Sivasubramanaya Alayam, Norges Hindu Kultursenter** er eit hindutempel som ligg i eit industrilokale i Martin Strandlis vei i drabantbyen Ammerud i Oslo. Det er eit Murugan-tempel, tilknytt sjivadyrking.

Tempelet blei oppretta i 1998 av tamilar fra Sri Lanka, tilknytte organisasjonen Norges Hindu Kultursenter.

## Bakgrunnsstoff
*
* Norgeshindu.com 
* Norsk Hindu Kultursenter ved lokalhistoriewiki.no
Broome County

**Broome County** er eit fylke i den amerikanske delstaten New York. Det har 200&nbsp;536 innbyggarar (2000). Fylkets administrative senter er Binghamton. 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad


* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Broome County|Broome County]]» frå ,  den 22. november 2009.*
Håreina haldeplass

**Håreina haldeplass** ligg i Flåmsdalen i Aurland kommune og er ein haldeplass på Flåmsbana. Haldeplassen opna i 1941 då det vart opna for noko persontrafikk på bana.

Håreina haldeplass ligg på 48 moh, 17,21 kilometer frå Myrdal stasjon og 2,99 frå Flåm stasjon. For reisande frå Myrdal er førre haldeplass Dalsbotn medan neste er Lunden.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Håreina haldeplass på nettstaden til Jernbaneverket 
* Om Håreina i Stajonsdatabasen til Norsk Jernbaneklubb
* Eldre fotografi frå Håreina på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Lockheed Martin

**Lockheed Martin** er ein stor produsent av passasjerfly, militærfly, rakettvåpen og romfartøy. Selskapet er ein av verdas største produsentar av forsvarsutstyr. Per 2005 var 95 % av alle inntekter henta frå kontraktar med Forsvarsdepartementet i USA og andre utanlandske departement. Selskapet har 130&nbsp;000 tilsette.
Lockheed Martin vart oppretta i 1995 gjennom ei samanslåing mellom Lockheed Corporation og Martin Marietta.

## Utval av produkt frå Lockheed Martin

* Trident-missil 
* F-16 Fighting Falcon (Produksjonen kjøpt opp frå General Dynamics i 1993) 
* F/A-22 
* C-130 Hercules 
* Diverse satellittar
** DSCS-3 satellittar
** Tiros-N satellitt
** A2100
** Martin Marietta 3000 
** Martin Marietta 4000 
** Martin Marietta 8000 
* Titan rakettar

## Divisjonar

### Luftfart
* Lockheed Martin Aeronautics

### Elektroniske system
* Lockheed Martin Canada
* Lockheed Martin Maritime Systems & Sensors
* Lockheed Martin Missiles & Fire Control
* Lockheed Martin Simulation, Training & Support
* Lockheed Martin Systems Integration - Owego
* Lockheed Martin Transportation & Security Solutions

### Informasjon & Teknologisystem
* Sandia National Laboratories
* Knolls Atomic Power Laboratory
* Lockheed Martin Aircraft & Logistics Centers
* Lockheed Martin Information Technology
* Lockheed Martin Space Operations
* Lockheed Martin Systems Management
* Lockheed Martin Technical Operations
* Lockheed Martin Technology Ventures

### Integrerte system og løysingar
* Lockheed Martin Integrated Systems & Solutions
** Lockheed Martin Orincon
** Lockheed Martin STASYS

### Romsystem
* Lockheed Martin Space Systems

## Sjå og
* Boeing
* McDonnell Douglas, no ein del av Boeing.
* Airbus

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lockheed-Martin|Lockheed-Martin]]» frå ,  den 23. november 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
* Lockheed Martin - Offisiell nettstad
Syracuse i New York

**Syracuse** er ein by sentralt i delstaten New York i USA med 148&nbsp;000 ibuarar. Byen er fylkessete i Onondaga County. Syracuse er del av eit storbyområde med over 660&nbsp;000 fastbuande.

Historisk har byen vore eit viktig trafikk-knutepunkt. Opp til 1900 gjennom Eriekanalen og side-kanalane, deretter gjennom jarnbanenettet. I dag er Syracuse i skjeringspunktet mellom Interstate 81 og 90.

Byen er særleg kjend for universitetet Syracuse University, som òg vann den nasjonale college-basketballigaen i i USA i 2003. Syracuse er elles kjend som vertskapsby for ei stor årleg salsmesse.

*Syracuse* er namnet på fleire byar i USA. Truleg er dei oppkalla etter den italienske byen Siracusa på austkysten av Sicilia. 

## Vennskapsbyar
*  Tammerfors i Finland
*  Chiayi i Taiwan

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Syracuse, New York|Syracuse, New York]]» frå ,  den 1. mai 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Flåmsdalen

**Flåmsdalen** er ein 18 kilometer lang smal dal som strekkjer seg frå Myrdalsplatået på vel 800 moh. ned til Fretheim inst i Aurlandsfjorden i Aurland kommune i Vestland. Gjennom dalen renn den varig verna Flåmselvi, som har utspringet sitt nordom Hardangerjøkulen, og jarnbanen Flåmsbana går frå Myrdal og ned gjennom heile dalen til endestasjonen ved fjordbotn.

## Bakgrunnsstoff

*
Kjosfoss kraftverk

**Kjosfoss kraftverk** er eit vasskraftverk i Flåmsdalen i Aurland kommune i Vestland. 
Kraftverket utnyttar vantnet i Flåmselvi. Det er også eit anna mindre kraftverk lenger nede i elva, men elva er elles varig verna mot kraftutbygging.
Reinungavatnet er regulert mellom 765 og 763 moh og Seltuftvatnet mellom 812 og 808 moh .

Installert effekt er 3,5 MW med ein midlare årsproduksjon på 24 GWh.
Anlegget er eigd og vert drive av Bane Energi AS og det meste av straumen vert brukt til drift av jarnbane.

Staten kjøpte fallrettane i Kjosfossen i 1894 for å skaffe straum til anlegga ved Gravhalstunnelen på Bergensbanen.
Kraftstasjonen vart opna i 1898. 
Murane etter kraftstasjonen er framleis synlege frå utkikksplattforma ved Kjosfossen haldeplass på Flåmsbana. 

Då Flåmsbana vart bygd vart kraftverket opprusta og det vart bygd ny kraftstasjon litt nedom den gamle. 
Den nye kraftstasjonen vart starta opp 27. oktober 1944 og knapt ein månad seinare gjekk den fyrste turen med elektrisk motorvogn på bana.

Ved reguleringa i 1944 vart ein grusrygg ved Seltuftvatnet vaska ut, og det kom etter kvart for dagen brende steinar, trekol og slagg. Dette var spor etter jernvinne frå attende til eldre jarnalder.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjosfoss kraftverk|Kjosfoss kraftverk]]» frå Wikipedia på bokmål, den 23. november 2009.* Der vart denne kjelda gjeven:
* NVE

## Fotnotar
Gravhalstunnelen

**Gravhalstunnelen** på 5&nbsp;311 meter er ein av dei lengste tunnelane på Bergensbanen. 
Tunnelen ligg mellom Upsete haldeplass og Myrdal stasjon i Aurland kommune i Vestland fylke, og er er bora gjennom fjellet Urdshovd som skil Flåmsdalen i aust frå Raundalen i vest. 
Tunnelen stod ferdig 7. april 1906, etter seks års arbeid. Han vart teken i bruk sommaren 1906, då linja frå Bergen til Myrdal vart sett i drift.  

Gravhalstunnelen var det største einskildprosjektet på Bergensbanen. 
Det vart bygd tilførselsvegar frå Flåm og Voss for å få frakta opp materiell til bygginga. 
Vegen frå Voss til Upsete stod ferdig i 1896. 
Deretter vart vegen frå Flåm til Vatnahalsen bygd. 
For å kunne bruke vegane vart dei brøytte av fleire hundre mann på våren. 
Etter brøytinga måtte vegane tørke fram til slutten av juni, før dei kunne nyttast i nokre hektiske månader.  

Opphavleg vart tunnelen planlagd driven 1,8 km for hand frå austsida. 
Fjellet var av den harde fjelltypen gneis, så arbeidet gjekk svært seint. 
Det vart difor bygd eit kraftverk i Kjosfossen slik at ein fekk elektrisk kraft til å kunne nytte trykkluftbor. 
Frå vestsida nytta ein hydrauliske boremaskiner. 
Til trass for vanskane vart kostnadane til tunnelprosjektet tre millionar kroner, noko som var rekna som svært lågt.

Tunnelen var den lengste på Bergensbanen frå han vart opna i 1909 fram til Ulrikentunnelen vart sett i drift i 1964.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gravhalstunnelen|Gravhalstunnelen]]» frå Wikipedia på bokmål, den 23. november 2009. Der vert denne kjelda gjeven:*
 
*
## Referansar


## Bakgrunnsstoff

*
Flåm Utvikling

**Flåm Utvikling AS** er eit reiselivsselskap som har til mål å styrke og vidareutvikle reiselivsnæringa i Flåm i Aurland kommune. Selskapet er eit dotterselskap til Aurland Ressursutvikling og vart stifta i 1997. 
Flåm Utvikling overtok frå 1. januar 1998 drifts-, produktutviklings- og marknadsføringsansvaret for Flåmsbana. NSB er likevel framleis driftsmessig ansvarleg for sjølve togføringa, og Jernbaneverket har ansvaret for skjenegang og signalanlegg. 

## Kjelder
* «Historisk oversikt for Flåmsbana» på nettstaden til Flåmsbanemuseet
Lygra

**Lygra** er ei øy mellom Lurefjorden og Lureosen i Nordhordland. Øya ligg nordvest i Alver kommune. 
Lokalt vert øya kalla *Luro*, og ofte vert også øya Kalven, som ligg nordom Lygra med eit smalt sund mellom, og øya Børøyna, som ligg sørom, omtala som ein del av Lygra. Lygra er lang og smal, om lag 4 km lang og 800 meter på det breiaste.

Det er veg til øya som kom i 1972, og denne går over Børøyni og vidare inn til Seim der ein kjem inn på E39.

På Lygra ligg også ei rekkje gardar og Lyngheisenteret, som er eit informasjonssenter om kystlandskapet.

Det er kring 60 fastbuande (overslag frå 2009) og ein del fritidsbustader.

På øya ligg Lygra kyrkje frå 1892, og Lygra har vore kyrkjestad sidan mellomalderen.
Det også ein del gravminne ifrå vikingtida på øya.
På Kalven (øya nordom Lygra) ligg ein utgraven gard ifrå mellomalderen som ein reknar med vart aude under Svartedauden.

Det er snøggbåtstopp på flytebrygga nedom Lyngheisenteret som snøggbåten går innom etter forespurnad på sine ruter mellom Sogn og Bergen.

**Folketalsutvikling:**

## Kjelder
### Referansar
Askeladdprisen

**Askeladdprisen** frå Norsk Barnebokforum  er ein ærespris som vert utdelt annakvart år til enkeltpersonar (forskarar, kritikarar, forfattarar,  illustratørar), grupper eller institusjonar «som gjennom virksomhet av kritisk, teoretisk, kunsnterisk eller praktisk karakter har bidratt til fremme av god barne- og ungdomslitteratur.» Prisen vart oppretta i 1981.

## Vinnarar

*1981: Tordis Ørjasæter, «for hennes arbeid med å spre kunnskap om bøker for og om funksjonshemmede»
*1983: Harald Nordberg, «for fremragende innsats som billedbokkunstner»
*1985: Jo Tenfjord, «for hennes mangeårige arbeid for Norsk Barnebokforum, hennes forfatterproduksjon, hennes oversettelser og hennes internasjonale arbeid som medlem av IBBY executive committee»
*1987: Einar Økland, «for et originalt og banebrytende forfatterskap for barn og unge»
*1989: Solveig Bøhle, «for hennes litteraturprogrammer for barn og unge i NRK»
*1991: Inger Margrethe Gaarder, «for pedagogisk virksomhet, for et variert forfatterskap og arbeid som leder av Norsk Barnebokforum og medlem av IBBY executive committee»
*1993: Norsk Barnebokinstitutt (NBI) ved Karin Beate Vold «for instituttets arbeid»
*1995: NRK Barneradioen «for barneprogrammer gjennom mer enn 50 år» 
*1997: Rogaland fylkesbibliotek, «for de nordiske kongressene annenhvert år med tema barnelitteratur»
*1999: Mette Helfjord «for mange års arbeid i Statens Bibliotektilsyn og Det rådgivende utvalg med informasjon om barne- og ungdomsbøker»
*2001: Per Olav Kaldestad «for forfatterskapet og arbeid med barnelitteratur i forbindelse med *Årboka – litteratur for barn og unge*»
*2003: Cathrine Senje «for arbeid i Norsk Barnebokforum, for formidling, kurs og dokumentarbok for ungdom med emne 2. verdenskrig»
*2005: Barnebok.no «for nybrottsarbeid gjennom 4 år»
*2007: Widar Aspeli for sin innsats for barnelitteraturformidling gjennom Den kulturelle skolesekken, Norsk Litteraturfestival, skrivekurs og for forfattarskapen.
*2009: Anne Horn for sin innsats som skolebibliotekar, som konsulent for barne- og ungdomslitteratur i Bibliotektilsynet og som forlagsredaktør 
* 2011: Foreningen !les
* 2013: NORLA  – Senter for norsk skjønn- og faglitteratur i utlandet
* 2015: Forfatterstudiet ved Norsk barnebokinstitutt
* 2017: Guri Fjeldberg, litteraturkritikar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Askeladdprisen|Askeladdprisen]]» frå ,  den 23. november 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
* Ibby Nettstaden til Norske Barnebokforum
Kaffisurrogat

Eit **kaffisurrogat** (eller **kaffierstatning**) er eit stoff som vert brukt til etterlikning av kaffi, til dømes i tider då kaffibønner er vanskeleg tilgjengeleg. Spesielt har brent sikori vore brukt til kaffisurrogat. Andre døme, frå den andre verdskrigen (1940–1945), er brent bygg, brende erter og løvetannrøter. 

Eit kaffisurrogat inneheld sjølvsagt ikkje koffein.

## Kjelder
* «Kaffesurrogat» på Caplex.no, innhenta 23. november 2009.
Aurland kraftverk

**Aurland kraftverk** er eit vasskraftverk i Aurland kommune i Vestland.  Kraftverket, som er det tredje største i Noreg, starta produksjonen i 1973 og var ferdig utbygd i 1989. Kraftverket vert også kalla **Aurland I**.

Tre peltonturbinar, kvar på 280 MW, utnyttar eit fall på 870 meter frå magasinet i Viddalsvatnet. Tilsiget er på 79 millionar m3 og nedslagsfeltet er på 56 km2. Midlare årsproduksjon er på 2002 GWh. Lengda på driftstunnelen er 3&nbsp;km, og magasinkapasiteten er 196 millionar m3. 

Etter å ha vorte brukt til kraftproduksjon i Aurland kraftverk, renn vatnet ut i Vassbygdevatn og vert utnytta i Vangen kraftverk

Anlegget er eigd og vert drive av E-Co Energi.

Utnyttinga av vasskrafta i Aurlandsdalen og fjellområda rundt var omstridd og utbyggaren, Oslo Lysverker, måtte justere dei opphavlege planane slik at det vart teke meir omsyn til naturvern. Utbygginga var den første der sivil ulydnad mot eit stortingsvedtak vart brukt som kampmiddel mot vasskraftutbygging.

Fallrettane til vassdraga i området skaffa Oslo Lysverker seg allereie rett etter andre verdskrigen, men planar om utbygging vart fyrst sett i gang i 1969. 

I samband med utbygginga vart det bygd veg frå Aurland over fjellet til Hol kommune. Vegen er i dag Riksveg 50.  
Aurland kraftverk omfattar eit stort tal kraftstasjonar, magasin, tunnelar og bekkeinntak. Vatnet nyttast fleire gonger av kraftverk som ligg i ulik høgd i området.  

## Sjå òg
* Aurland II kraftverk
* Aurland III kraftverk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aurland kraftverk|Aurland kraftverk]]»  henta frå Wikipedia på bokmål den 24. november 2009. Der vart desse kjeldene gjevne*  
  
* E-Co energi 
* NVE

### Fotnotar
Aurland II kraftverk

**Aurland II kraftverk** er eit vasskraftverk i Stonndalen i Aurland kommune i Vestland. 

Kraftverket vart opna i 1983 og utnyttar to ulike fallhøgder og vatn som har vore brukt i Aurland III kraftverk.

**Aurland II L** - To francisturbinar kvar på 31,5 MW utnyttar eit fall på 110 meter frå Versterdalsvatn og Vetlebotnvatn. Tilsig til desse turbinane er på 560 millionar m3 og nedslagsfeltet er på 333 km2. Midlare årsproduksjon er på 189 GWh. Lengda på driftstunnelen er på 9,8&nbsp;km. Magasinkapasiteten er på 10 millionar m3. 

**Aurland II H** - Ein francisturbin på 72 MW får vatn frå magasine i Berdalsvatn, Store Vargevatn, Svartevatn, Langavatn, Katlavatn, alle i fjellet. Fallhøgda er 480 meter, nedslagsfelt 92 km2, tilsig 111 millionar m3 og den midlare årsproduksjonen er på 218 GWh. Magasinkapasiteten er på 189 millionar m3. 

Etter å ha vorte brukt til kraftproduksjon i Aurland II vert vatne leida gjennom en tunnell til Viddalsvatnet og vidare til Aurland kraftverk.

Anlegget er eigd og vert drive av E-Co Energi.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aurland II kraftverk|Aurland II kraftverk]]» frå , den 24. november 2009.* 
 
* E-Co energi 
* NVE
Føderalistpartiet i USA

**Det amerikanske Føderalistpartiet** var eit politisk parti som stod sterkt i den tidlege soga om USA. Stordomstida til partiet var mellom 1794 og 1826, og ein rad med tidlege amerikanske presidentar var tilslutta partiet. I desse åra stod partiet i motsetnad til republikanar-demokratane, som ikkje hadde skild lag enno. Partiet vart skipa av Alexander Hamilton og krinsen hans. Hamilton og venene hans ønskte ein sterk sentralstyring i den nye unionen, og om lag 1794 tok avisene til å kalle krinsen hans for "føderalistar". Dette namnet vart hengande ved partiet. Som rådgjevar for George Washington fekk partiet sterkt gjennomslag i den første regjeringa, og neste presidenten, John Adams, slutta seg til partiet. Samstundes var Adams uavhengig og ville ta eigne avgjerder som ikkje støtt høvde med Hamilton sine tankar, og desse to kom snøgt i trette. 

Etter at Hamilton døydde i 1804 mista partiet gradvis tilslutting, sjølv om det lenge stod sterkast nord i landet.
Dissipasjon

**Dissipasjon** er eit omgrep i fysikken der mekaniske modar, som bølgjer eller svingingar, som mistar energi over tid, som regel på grunn av friksjon eller turbulens. Energitapet vert omdanna til varme der temperaturen til systemet aukar. Slike system vert kalla dissipative system. 

Til dømes seier ein at ei bølgje som får gradvis mindre amplitude *dissiperer*. Korleis dette går føre seg er avhengig av kva slags bølgje det er snakk om. Ei atmosfærisk bølgje vil til dømes dissipere nær overflata på grunn av friksjon mot landmassen, og i høgare nivå på grunn av strålingsavkjøling. 

Dissipasjonskreftene er dei som ikkje kan skildrast ved hjelp av hamiltonske likningar. Friksjon og liknande krefter fører til ein meir indirekte eller isotropisk energifordeling. 

I numerisk fysikk vert ein numerisk dissipasjon òg kalla ein «kunstig dissipasjon» eller «kunstig diffusjon». Dette tyder at når den reine adveksjonslikninga, som per definisjon er dissipasjonsfri, vert løyst av ein numerisk tilnærmingsmetode som reduserer amplituden og endrar forma på den opphavlege bølgja på liknande måte som ein diffusjonsprosess, så vert metoden sagt å innehalde dissipasjon. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dissipation|Dissipation]]» frå , den 24. november 2009.*
Lagdeling

**Lagdeling** eller **stratifisering** er oppbygging av lag. Lagdelt eller stratifsert er eit adjektiv som viser til at noko er delt i lag. Lagdeling kan vise til:

;i matematikk, statistikk og praktisk forsking
* Lagdelt sampling, ein metode for å redusere varians i Monte Carlo-metoden
* Lagdelt forbrenning

;i geofysikk
* Lagdeling eller lagning, er lagdelinga (stratum/strata) av bergartar
** Lagdeling i arkeologi, er danninga av forskjellige lag som ein finn lekamar i
** Stratigrafi, studiet av geologisk (eller arkeologisk) lagdeling og strata. 
* Atmosfærisk lagdeling, oppdelinga av jordatmosfæren i lag. 
* Lagdeling i vatn, danninga av vasslag basert på salinitet og temperatur. 

;i samfunnvitskap og humaniora
* Sosial lagdeling, delinga av eit samfunn i forskjellige nivå eller lag ut frå makt eller sosioøkonomisk status. 
* Lagdeling i musikk, lagdeling av musikalsk tekstur. 

;i biologi og medisin
* Lagdeling i botanikk, der frø vert førehandsama for å simulere vinter slik at det oppstår spiring.
* Lagdelt medisin, der pasientar vert plassert i grupper som får same biologisk behandling og resultat
William Baffin

**William Baffin** () var ein engelsk sjøfarar og oppdagar. Ingenting er kjend om hans tidleg liv. Gissingar har gått ut på at han var fødd i London og kom frå små kår. Gradvis skal han ha kome seg fram gjennom flid og iherdig arbeid.

## Liv og gjerning
Namnet hans vert nemnd fyrste gongen i 1612, i samband med ein ekspedisjon som var på leit etter ein nordvestpassasje. Ekspedisjonen var under kaptein James Hall si leiing, Baffin fylgde med som sjefslos. Hall vart elles drepen i kamp med lokale innbyggjarar på vestkysten av Grønland. Dei neste to åra var Baffin hyrt til teneste i kvalfangsten ved Spitsbergen, som på det tidspunktet vart kontrollert av *Muscovy Company*. Fyrste året gjorde han teneste som los om bord på flaggskipet i kvalflåten, *Tiger*. Andre året var han los om bord på eit av flåten sine to oppdagarskip, *Thomasine*.

I 1615 byrja han i selskapet, kompaniet som arbeidde med oppdaginga av Nordvestpassasjen. Han assisterte kaptein Robert Bylot som los på det litle skipet *Discovery*, som på denne ferda undersøkte Hudsonsundet grundig. Presisjonen i Baffins observasjonar av tidevatn og hans astronomiske observasjonar vart stadfesta av Edward Parry, då hans ekspedisjon reiste gjennom dei same farvatna, to hundreår seinare (1821).

Året etter segla Baffin atter som los på *Discovery*. På turen opp Davissundet oppdaga ekspedisjonen bukta som no er oppkalla etter han. Frå Baffinbukta segla dei inn i dei ulike sunda som strålar ut frå denne, og som han gav namna Lancastersundet, Smithsundet og Jonessundet, til ære for karane som finansierte sjøferda hans. På denne sjøreisa segla han om kring 270 nautiske mil lenger nord enn føregangaren John Davis. Baffin snudde ved om lag 77° 45' nordleg breidd, fyrst 236 år seinare for sjøfararar lenger nord om Nord-Amerika.

Alt håp om å oppdage ei sjørute til India i dei farvatna syntest å vere ute. Over tid skulle det elles verte stilt spørsmål om Baffins oppdagingar. Tvilen om sanningsverdet skulle fyrst verte rydda or vegen med gjenoppdagingane til James Ross i 1818. Baffin gjekk vidare i teneste hos *British East India Company*, og i 1617-19 føretok han ei sjøreise til Surat i Britisk India. Etter tilbakekomsten vart han påskjøna av selskapet for særleg verdifulle undersøkingar av Raudehavet og Persiabukta, undersøkingar han hadde gjort under sjøreisa.

Tidleg i 1620 segla Baffin atter mot Austen. I det engelsk-persiske overfallet mot Kishm i Persiabukta, ein innleiande manøver til erobringa av Hormuz, vart han såra, og døydde av skadane 23. januar 1622. Ved sidan av verdien av hans geografiske oppdagingar, vert Baffin hugsa for sine nøyaktige, vitskaplege og magnetiske observasjonar, herunder avlesinga av lengdegrader i rom sjø gjennom observasjon av måneavstand.

Både Baffinøya og Baffinbukta er oppkalla etter han.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Baffin|William Baffin]]» frå ,  den 24. november 2009.*
Eigensvinging

Ei **eigensvinging**, ein **normalmodus** eller ei **normalsvinging** til eit oscillerande system er eit rørslemønster der alle delar av systemet har ei sinusforma svinging med same frekvens. Frekvensane til normalmodusane i systemet er kjend som naturlege frekvensar eller resonante frekvensar. Ein fysisk lekam, som ein bygning, ei bru eller eit molekyl, har fleire normalmodusar (og samsvarande frekvensar) som er avhengig av struktur og samansetting. 

Eigensvingingane til eit mekanisk system er enkle frekvensløysingar av rørslelikningane; den mest generelle rørsla til eit system er ei superponering av eigensvingingane. Modusane er normale på den måten at dei kan flytte seg sjølvstendig, altså at å utløyse ein modus aldri vil påverke røsla i ein annan modus. I mange system svarar dette til å redusere ei rekkje kopla osillatorar, til ei gruppe dekopla, effektive osillatorar. 

Det er vanleg å nytte eit fjør-masse-system for å syne ein deformbar struktur. Når eit slikt system svingar med desse naturlege frekvensane, vil alle mssane flytte seg med same frekvens. Fasane til massane er dei same, slik at dei alle passerer både likevektspunktet (nullpunktet) og den maksimale amplituden samstundes. Den praktiske sida ved dette kan kome til syne for bygningar under jordskjelv. Om eit jordskjelv fører til at eit system svingar nær dei naturlege frekvensane, kan ein få ei maksimal forskyving av ein etasje i forhold til ein annan etasje, avhengig av modusen. Bygningar kan sjølvsagt berre tole ein viss grad av forskyving før han rasar saman. Ein kan køyre modellar av bygningar for å finne eigensvinginga deira for slik å sjekke om utforminga er trygg eller ikkje. 

Eigensvingingar vert nytta i bølgjeteori, optikk, kvantemekanikk og molekylar dynamikk.

## Sjå òg

*Spesifikke former:
**Langsgåande modus
**Transvers modus
* Innan fysikk:
** Bølgjer
** Optikk
** Harmonisk svinging
** Vibrasjonsspektroskopi
** Kvantemekanikk
*** Schrödingerlikninga
*** Bølgjefunksjon
** Harmonisk serie
** Seismologi
** Jordskjelvvern
** Modusform
** Romakustikk
* Matematisk verktøy:
** Lineær algebra
** Normalvektor
** Differensiallikning
** Fourieranalyse
** Sturm-Liouville-teori
** Grenseverdiproblem


## Bakgrunnsstoff
* Javasimulering av kopla oscillatorar.
* Bilete av ein kaffikopp som som vibrer med normalsvinging 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Normal mode|Normal mode]]» frå ,  den 24. november 2009.*
Vatningsveit

Ei **vatningsveit** er eit gamalt transportsystem for å leia vatn til dyrka mark, beståande av ei hovudvassåre og kanalar som kunne opnast og stengast for å leia vatn dit ein ynskte. Før vatningsanlegg med trykkvatn overtok, var nedbørsfattige område, som Indre Sogn, avhengig av vatningsveiter til kunstig vatning. Dei eldste veitene har røter heilt tilbake til 1200-talet.

## Sjå òg
* Akvedukt
* Vass-Per
* Bordvassvegen i Lom

## Fotnotar
The All-American Rejects

**The All-American Rejects** er ei USA-amerikansk alternativ rocke-gruppe frå Stillwater i Oklahoma.

Tyson Ritter (vokal/ bass) og Nick Wheeler (gitar) skipa gruppa i 2001, og gav ut EP-en *Same Girl, New Songs* sommaren same året. Mike Kennerty (gitar) og Chris Gaylor (trommer) vart med i gruppa året etter. I 2003 gav gruppa ut det sjølvtitla debutalbumet sitt, *[[Albumet The All-American Rejects|The All-American Rejects]]* med singelen «Swing, Swing». Det andre albumet frå gruppa, *[[Move Along]]*, vart gjeve ut i 2005 og utgjorde dei tre singlane «Dirty Little Secret», «It Ends Tonight», og «Move Along». Det tredje albumet, *[[When the World Comes Down]]* kom i 2008 med singelen «Gives You Hell».

## Diskografi
* 2001 *Same Girl, New Songs* (EP)
* 2003 *[[Albumet The All-American Rejects|The All-American Rejects]]*
* 2005 *[[Move Along]]*
* 2008 *[[When the World Comes Down]]*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Kaesong

**Kaesŏng** (eller **Gaeseong**) er den femte største byen i Nord-Korea. Han ligg i den nordkoreanske regionen Nord-Hwanghae. 

Byen var tidlegare hovudstad i det koreanske riket under Goryeo. Byen ligg nær Kaesong industriregion, og delar av byen vart frådelt til denne industriregionen i 2002. Industriregionen er eit samarbeid med sørkoreanske styresmakter, og verksemder derifrå har etablert seg med produksjon i en eigen industripark i regionen. Delar av arbeidskrafta som vert nytta kjem frå byen Kaesong.

I Kaesong finst det mellom anna restar etter Manwoldaepalasset. Då Yi Songgye styrta Koryo-dynastiet i 1392 og etablerte Joseon-dynastiet, flytta han samtidig hovudstaden frå Kaesong til Hanyang (i dag Seoul). Kaesong heldt fram som ein del av provinsen Gyeonggi fram til Koreakrigen (1950–1953). I 1951 kom byen under kontroll av Nord-Korea og området rundt byen vart omorganisert til «Kaesongregionen» (*Kaesŏng Chigu*; 개성 지구; 開城 地區). I 1955 vart byen ein direktestyrt by (*Kaesŏng Chikhalsi*; 개성 직할시; 開城 直轄市). I 2002 vart Kaesong industriregion delt frå byen. I 2003 vart resten av byen lagt til regionen Nord-Hwanghae.

Byen ligg nær den demilitariserte sona som deler dei to koreanske statane. Frå slutten av den andre verdskrigen og fram til Koreakrigen var slutt, låg Kaesong sør for den 38. breiddegraden som var den fyrste delelinja mellom dei to koreanske statane etter den andre verdskrigen. Avhengig av korleis ein ser på det, er Kaesong den einaste byen av ein viss storleik som framleis er okkupert eller frigjort av Nord-Korea.

Medan byen var tidleg hovudstad i Korea, vart byen gjeven namnet *Songdo*. Byen er senter for ginsengproduksjonen og lettindustrien i landet.

Av utdanningsinstitusjonar finn ein Koryo Songgyungwan-universitetet, Kommunist-universitetet og ein kunstskule i byen. Kaesong historiske museum har ei rekkje gjenstandar og relikviar frå koreansk historie, inkludert Chomsongdae, Manwolpaviljongen, Kaesong Namporten, Anhwatempelet, grava til kong Wanggon og kong Kongmin.
Thorbjørn Lie-Jørgensen

**Thorbjørn Henry Lie-Jørgensen** () var ein norsk målar og brukskunstnar (gullsmed).

## Liv og gjerning
Lie-Jørgensen var fødd i Svelvik i Vestfold, der far hans var seglmakar. Lie-Jørgensen vart utdanna ved Statens kunstakademi og Statens handverks- og kunstindustriskule. Frå 1939 var han lærer på den sistnemnde institusjonen.

Som nyutdanna gullsmed arbeidde Lie-Jørgensen for firmaet David-Andersen i Oslo i fleire tiår. Han laga altarsølv til kyrkjer både i Heddal, og kyrkjene Ris og Røa. Då Oslo kommune utlyste tevling til sølvutstyr i Oslo rådhus vann Lie-Jørgensen.

Biletkunstnaren Lie-Jørgensen måla fargesterke landskapsbilete, ofte med motiv frå Sørlandet. Måleria hans fekk mest merksemd på 1940-talet. Han laga også mange akvarellar.

Lie-Jørgensen døydde i Oslo.

## Verk (måleri)
* Vår (1942)
* Sjøbuer og båter (1946)
* Fjelldalsøya (1947)
* Havet (1950)
* Andersenholmen (1959)

## Kjelder
* 
*
The All-American Rejects av The All-American Rejects

**The All-American Rejects** er debutalbumet til musikkgruppa med same namn. Det vart utgjeve første gong av Doghouse Records i oktober 2002. Utgåva som vart gjeve ut i Storbritannia inneheld eit bonusspor, «The Cigarette Song».

## Spor

## Referansar
Nildalen

**Nildalen** er ein elvedal danna av Nilen. Han strekker seg gjennom Øvre Egypt frå Sudan til Kairo, der dalen sluttar og Nildeltaet tek til. Elva renn stort sett på austsida av dalen.

Dalen er rundt 1200 km lang og mellom 5 og 15 km brei, men er smalare i sørenden, og er berre rundt 3 km brei sør for 25° grader nord. Aswan-dammen har skapt verdas største kunstige innsjø i dalen, Nassersjøen.

Det var i Nildalen at sivilisasjonen kjend som Det gamle Egypt utvikla seg for rundt fem tusen år sidan. Elva gav grøde slik at ein kunne utvikla jordbruk og matoverskot. I dalen blei det bygd mange gravminne, som pyramidar og gravkammer, som ein kan sjå i dag.

## Kjelder
*
Nintendo DS Lite

**Nintendo DS Lite** er ein spelkonsoll frå Nintendo, fyrst utgjeven i 2006. Han vart annonsert 26. januar 2006. Konsollen vart utgjeve først i Japan 2. mars 2006, og kom til Nord-Amerika og Europa juni same året.

DS Lite har klårare og lysare skjermar, der ein kan justere lysstyrken på dei mellom fire nivå. Skalet på maskina er no blankt på utsida, og matt inni. Lysindikatorane som synar om eininga er slått på eller blir lada er flytta opp til øvre høgre hjørne, som gjer lysa synlege både når maskina er opna og lukka att. Styrekrossen og A-, B-, X- og Y-knappane er blitt omforma for å stå nærare i stil med dei på Wii og Game Boy Micro. Av/på knappen er flytta frå øver venstre hjørne på innsida til høgrekanten på utsida av eininga. Peikepennen er gjort større, og blir putta inn i eit hol på høgrekanten av konsollen.

Game Boy Advance-utgangen på maskina er blitt mindre, noko som gjer at GBA-spelekassettar står ut av maskina med om lag 1&nbsp;cm. Med kvar DS Lite følgjer det med eit støvdeksel som ein kan ha i GBA-utgangen om han ikkje blir brukt.

## Kjelder
Hough-funksjon

**Hough-funksjonar** er eigenfunksjonane til tidvasslikningane til Laplace som styrer væskerørsle på ein roterande sfære. Slik sett vert dei nytta i geofysikk og meteorologi der dei dannar ein del av løysinga for bølgjer i atmosfæren og havet. 

Kvar hough-modus er ein funksjon av breiddegrad og kan uttrykkast som ein uendeleg sum av tilknytte legendre-polynom; funksjonar som er ortogonale over sfæren i det kontinuerlege tilfellet. Dermed kan ein òg sjå på dei som generelle fourierrekkjer der basisfunksjonen er eigensvingingar i ein atmosfære som er i ro. 

## Sjå òg
*Sekundær sirkulasjon
*Legendrepolynom
*Primitive likningar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hough function|Hough function]]» frå ,  den 25. november 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**
Sonal og meridional

**Sonal** og **meridional** er to uttrykk for å skildre retningar på ein klode. Sonal tyder «langs ein breiddegradssirkel» eller «i aust-vest-retninga», medan meridional tyder «langs ein meridian» eller «i nord-sør-retninga». 

Desse uttrykka er ofte nytta i meteorologi og geofysikk for å skildre globale fenomen, som «meridional luftstraum» eller «sonal temperatur». 

For vektorfelt (som vindsnøggleik) er den sonale komponenten (eller *x*-koordinaten) skrive som *u*, medan den meridionale komponenten (eller *y*-koordinaten) vert skrive som *v*. 

Uttrykke **meridional**, stundom forkorta til «Mer.», vart nytta i historisk astronomi for å vise sørleg retning på ein klode, i lag med septentrional («Sep.») for nordleg, oriental («Ori.») for austleg og oksidental («Occ.») for vestleg.

## Sjå òg
* Meridional straum
* Sonal straum
* Sonal og poloidal
* Meridion

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zonal and meridional|Zonal and meridional]]» frå ,  den 25. november 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
War Resisters' International

**War Resisters' International** (**WRI**) er ein internasjonal pasisfistorganisasjon, skipa i Storbritannia i 1923. Det grunnleggjande synet til organisasjonen er at krig er eit brotsverk mot menneskeslekta.

## Bakgrunnsstoff

*
Smokie

**Smokie** er eit britisk rockeband som var populært på 1970-talet i Europa, spesielt i Tyskland. Den største hiten deira var *Living Next Door to Alice* frå 1976.

## Oppstarten (1965–1974)
Bandet vart starta opp i 1965 under namnet *Essence* av Chris Norman (vokal/gitar), Terry Uttley (bass/bakgrunnsvokal), Ron Kelly (trommer) og Alan Silson (gitar/bakgrunnsvokal, og av og til hovudvokal). Bandet hadde fleire namnebyte: i 1968 skifte dei namn til The Elizabethans i 1968, og i 1970 til *Kindness*.

I 1968, slutta Ron Kelly i bandet, og vart erstatta av Pete Spencer, ein trommeslagar som hadde spelt for fleire mindre band før dette. 

## Chris Norman (1975–1986)
I 1974 skifte gruppa namn til Smokey, og dei to fyrste albuma deira (Changing All the Time og Pass It Around frå 1975) brukar dette namnet. I 1976 bestemte gruppa seg for å endra skrivemåten til Smokie, for å unngå forveksling med songaren Smokey Robinson. 

## Alan Barton (1986–1995)
Alan Barton tok over då Chris Norman slutta i 1986. Også Pete Spencer slutta i Smokie same året, og starta med låtskriving for andre band. Diverre, i 1995, då bandet skulle til flyplassen i Düsseldorf i Tyskland, krasja bandbussen til Smokie, og Terry Uttley, Alan Barton og Alan Silson vart skadde, Alan Barton verst, slik at han døydde etter 5 dagar på sjukehuset.

## No (1996–)
Etter at Barton hadde døydd på ein slik brå og trist måte, tok Mike Craft i 1995 over. Albumet The World and Elsewhere frå 1996, var det siste albumet der Alan Silson medverka, før han slutta i 1996. No spelar Smokie mest i Noreg, og då oftast i Bodø. Terry Uttley er einaste gjenverande originalmedlem.

## Diskografi
MERK: *Samlealbum skal ikkje vere inkludert her*

# Pass it Around (1975)
#* Med Chris Norman
# Changing All the Time (1975)
#* Med Chris Norman 
# Midnight Cafe (1976)
#* Med Chris Norman
# Smokie (1977)
#* Med Chris Norman
# Bright Lights & Back Alleys (1977)
#* Med Chris Norman
#  (1978)
#* Med Chris Norman
# The Montreaux Album (1978)
#* Med Chris Norman
# The Other Side of the Road (1979)
#* Med Chris Norman
# Strangers in Paradise (1981
#* Med Chris Norman
# Midnight Delight (1982)
#* Med Chris Norman
# All Fired Up (1988)
#* Med Alan Barton
# Boulevard of Broken Dreams (1989)
#* Med Alan Barton
# Whose Are These Boots (1990)
#* Med Alan Barton
# Chasing Shadows (1992)
#* Med Alan Barton
# Burnin' Ambition (1993)
#* Med Alan Barton
# Greatest Hits Live (1993)
#* Med Alan Barton
# Celebration (1994)
#* Med Alan Barton
# The World & Elsewhere (1995)
#* Med Mike Craft (Siste album der Alan Silson medverkar på gitar, før han blir erstatta året etter med Mick McConnell)
# Light a Candle (The Christmas Album) (1996)
#* Med Mike Craft
# Wild Horses (The Christmas album) (1998)
#* Med Mike Craft
# Uncovered (2000)
#* Med Mike Craft
# Uncovered Too (2001)
#* Med Mike Craft
# On the Wire (2004)
#* Med Mike Craft
# From the Heart (2006)
#* Med Mike Craft
# Eclipse (2008)
#* Med Mike Craft

## Kjelde
* «Smokie» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 26. november 2009.
Jelena Polenova

**Jelena Dmitrijevna Polenova** () var ein russisk målar og designar. Ho var ei yngre syster av målaren Vasilij Polenov.

## Liv og gjerning
Polenova studerte ved ein måleriskule i heimbyen St. Petersburg frå 1859 til 1869. Denne skulen var open også for kvinner og vart driven av Selskapet til framhjelp for kunsten. Pavel Tsjistjakov var læraren hennar, frå 1864 fekk ho også Ivan Kramskoj til lærar. 1869-70 studerte ho i Charles Chaplin sitt atelier i Paris.

Seinare la ho ut på reiser til Tyskland og Italia (1875), og ho utdanna seg vidare innan kunsten under eit opphald i Paris (1879). Medan den russisk-tyrkiske krigen stod på i 1877-78 arbeidde ho på eit militærhospital i Kiev.

I 1870-åra arbeidde Polenova hovudsakleg med vassfargar. Landskapsmåleria i vassfargar vart fyrste gongen vist offentleg i 1882, ved ei utstilling i St. Petersburg og Moskva. Dei vart der godt mottekne og rosa av kritikaren Vladimir Stasov.

Tidleg på 1890-talet flytta Polenova til Moskva, der ho kom i tett kontakt med familien Savva Mamontov. Ho byrja spele ei framståande rolle i aktivitetane omkring Abramtsevokolonien, ei konservativ slavofil kunstretning i Russland mot slutten av 19. hundreåret. I 1885 organiserte Polenova og Jelizaveta Mamontova ein snikkar- og treskjeringsverkstad på Abramtsevo.

Polenova tok del i utviklinga av ein nasjonal versjon av *art noveau* innanfor Abramtsevokolonien. Med sine illustrasjonar av russiske eventyr og slavisk mytologi vart ho ein føregangar i den romantiske varianten av jugendstil/art noveau. Temaene og motiva i kunsten hennar frå denne tida er mykje like Ivan Bilibin sine, og delvis Viktor Vasnjetsov sine.

Jelena Polenova døydde i 1898 i Moskva, av seinfylgjer etter ho skadde hovudet under ei ulukke to år i førevegen.

## Galleri

Maria Alexeevna Polenova (by E. D. Polenova, 1882).jpg|Maria Aleksejevna Polenova, 1882
Polenova-Mushroom2.jpg|Illustrasjon frå 'Soppkrigen', ca. 1889.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Jelena Dmitrijewna Polenowa|Jelena Dmitrijewna Polenowa]]» frå , den 25. november 2009.*
Flenjatunnelen

**Flenjatunnelen** er ein tunnel på Europaveg 16 i Aurland kommune i Sogn og Fjordane. Tunnelen går gjennom Flenjaeggi mellom Flåm og Langhuso i Undredalen. Tunnelen er 5053 meter lang, og vart opna i 1985. Då han vart opna gav Flenjatunnelen vegutløysing for Undredal. Seinare kom også Gudvangatunnelen til Gudvangen.

Flenjatunnelen vart ein del av gamle Riksveg 601 mellom Flåm og Undredal då han opna. Gudvangatunnelen vart opna i 1991, og Riksveg 50 vart forlengd via Flenjatunnelen til Gudvangen. Då Lærdalstunnelen mellom Lærdal og Aurland vart opna i 2000, vart vegen mellom Aurlandsvangen og Gudvangen ein del av Europaveg 16.

## Sjå òg
* Gudvangatunnelen
* Brekke bru
* Lærdalstunnelen
* Vegtunnelar i Noreg

## Bakgrunnsstoff
* The World's Longest Tunnel Page
Ørkenspreiing

**Forørkning** eller **ørkenspreiing** er ei forringing av jorda i tørre eller halvtørre strøk som fører til danning eller utviding av ørken. Prosessen kan skuldast ulike typar menneskeleg aktivitet, overbeiting eller klimaendringar, og fører til at planteliv forsvinn og jorda held mindre fukt.

## Årsaker
Vanlege grunnar til ørkenspreiing, som høvesvis kan verka saman eller vera følgjer av kvarandre, er overfolking av menneske, husdyr eller andre dyr, fjerning av plantar (til dømes avskoging), overtapping av grunnvatn, overdyrking av jorda, erosjon og auka saltinnhald i jorda. Samstundes kan varmare og tørrare klima, menneskeskapt eller naturleg, og vind som gjev sandflukt gjennom sandstormar og vandrande sanddyner, verka inn.

## Følgjer
Ved forørkning vil livsgrunnlaget til ei rekkje organismar forsvinna, og ein får mindre biologisk mangfald. Menneske kan oppleva fattigdom og svolt, og blir ofte miljøflyktningar.

## Tiltak

Ein har prøvd å kjempa mot ørkenspreiing på fleire måtar. Ofte prøver ein å stoppa symptom på ørkenspreiing, til dømes ved å stoppa sandflukt med gjerde, utan å gjera noko med underliggande årsaker, som skadeleg jordbruk, uforsvarleg hogst og dyrehald.

Ein kan prøva a binda jord, fukt og frø gjennom å spreia eit stoff som petroleum over utsette område, eller gjennom nyplanting av tre eller andre plantar. Ein kan også prøva å gjera jorda meir næringsrik gjennom å tilføra biokol. Nyttevekstar som belgfrukter kan binda nitrogen frå lufta og gjera jorda meir fruktbar. Vekstar som i tillegg til å verna jorda også kan nyttast av menneske, som gummi arabikum laga av sevja i akasietre, kan gje alternativ til øydeleggjande levesett. Bruk av solomnar i staden for bål ein må hogga ved til, kan også vera ein måte å minska menneskeskapt forørkning på. Slike tiltak er som regel dyre, og ørkenspreiing er særleg knytt til fattige område der ein ikkje kan utføra mange av dei.

## Merksemd
I 1996 tok SN sin konvensjon for kjemping mot ørkenspreiing til å verka. Organisasjonen erklærte 2006 som internasjonalt år for ørkenområde og forørkning for å setja fokus på konvensjonen.

## Sjå og
* Dust Bowl
* Forørkning i Afrika
* Green Belt Movement

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Desertification|Desertification]]» frå ,  den 24. november 2009.*  
 
* 

## Bakgrunnsstoff
* «Håp for tørre områder» ved Utviklingsfondet
* Global Deserts Outlook  ved UNEP
Konditorfarge

**Konditorfarge** eller **næringsmiddelfarge** er fargestoff som kan etast, og som dermed kan brukast til å farga matvarer. Ein farger mat både ved kommersiell produksjon (t.d. av brus) og ved laging av mat heime (t.d. marsipanprodukt). 

Konditorfarge kan brukast til å gjera mat og drikke meir appetittvekkande, anten ved å gjera dei meir iaugefallande, som dekorerte kaker eller farga godteri, eller ved å gje dei ein forventa «naturleg» farge, som raudfarga tomatketsjup eller rosafarga laks.

Historisk har ein brukt ulike fargar framstilt frå naturen til å farga mat med, til dømes safran, gurkemeie, karmin, paprika og karamell. Desse fargane tilfører gjerne også lukt og smak. I industrialisert matproduksjon er det vanlegare å bruka syntetisk framstilte stoff som berre gjev farge. Begge typar fargestoff blir regulerte når dei skal brukast i mat. I Europa får godkjende fargestoff E-nummer frå 100 til 199.

Konditorfarge kan også brukast til kunstuttrykk der ein vil unngå skadelege fargestoff, til dømes ved kroppsmåling eller som teaterblod.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Food coloring|Food coloring]]» frå ,  den 25. november 2009.*
Olav Norheim

**Olav Norheim** () er ein norsk teksforfattar, journalist og redaktør . Han har arbeidd som journalist i Oslo og på Gjøvik. Han var styrar av Norsk Barneblad 1083-91. Han var tekstforfattar til Smørbukk 1985-86. Han stod bak utgjevinga av Tuss og Troll i 1987. 

I 1997 vann han Nynorsk barnelitteraturpris med Mikael Holmberg for *Bilde i berg* (Samlaget).

Olav Norheim har vore med i oppbygginga av Norsk Tegneseriesamling på Maihaugen og arbeidd i Noregs Ungdomslag.
## Kjelder
* Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004
Marija Basjkirtseva

**Marija Basjkirtseva** () var ein russisk målar. Kunstverka hennar vert rekna for å høyre til naturalismen. Ho er i dag mest kjend for dagbøkene sine. Dei vart utgjevne i 1887 og oppnådde kultstatus mellom kvinner av hennar eigen generasjon. Bashkirtseff sitt liv har vore filma fleire gonger, mellom anna i Italia med skodespelaren Isa Miranda i hovudrolla.

## Liv og gjerning

Ho vart fødd som Maria Basjkirtseva i Gavrontsij ved Poltava (i dagens Ukraina). Basjkirtseva stamma frå to rike, sørrussiske landadelsfamiliar; Babanin og Basjkirtsev. Kort etter dei hadde sett to born til verda, skilde foreldra seg. Marie voks opp saman med mor si på godset til besteforeldra. Etter opphald i Wien, Baden-Baden, Genève og Paris åra 1870-72 slo mora, besteforeldra og ei tante seg ned i Nice. Der byrja unge Marie å føre dagbok.

Ei liding i strupehovudet forpurra planane hennar om å verte songarinne og skodespelar. Også gifteplanane med ein adelsmann frå Roma stranda. Marie overtala familien sin til å flytte til Paris, der ho ville studere målarkunst. Etter to års utdanning på *Academie Julien*, som aksepterte kvinnelege studentar og med Tony Robert-Fleury til lærar, slo ho seg saman med målaren Jules Bastien-Lepage som elev og venninne. Saman med mor si pleia ho han til han døydde. Basjkirtseva sjølv døydde av tuberkulose, kort tid etter Bastien-Lepage.

Basjkirtsevas best kjende bilete er *I atelieret* (1881) og *Møtet* (1884). Det fyrste viser målarkollegaer og henne sjølv framfor ein mannleg modell på Académie Julian i Paris, det andre syner nokre born i ei gate i ein fattig bydel. Mange av måleria etter Basjkirtseva vart øydelagde under 2. verdskrigen. I dag er verk frå hennar hand å sjå på kunstmuseum i St. Petersburg, Amsterdam, Paris og Nice.

Dagbøkene, som ho hadde ført til få dagar før ho døydde, vart gjevne ut i Frankrike i 1887. Mora hadde då nedkorta og sensurert ein del av dottera sine dagboksnotatar. Snart vart bøkene også publisert på mange språk. Heilt opp til dei seinare åra har nye opplag av dagbøkene kome ut. I si bok *Buch der Frauen* (1894) omtala Laura Marholm Basjkirtseva si dagbok som husbibel for unge kvinner av hennar tid.

Basjkirtseva døydde og vart gravlagd i Paris, på gravplassen *Cimetière de Passy*. Over grava vart reist eit stort atelierliknande monument, som i dag er erklært kulturminne.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Marie Bashkirtseff|Marie Bashkirtseff]]» frå ,  den 25. november 2009.*  
* Magnus Ljunggren, Rysk konst och litteratur i förening, *Östbulletinen* Nr. 1, 2009, årgång 13
 

## Bakgrunnsstoff
Maal og Minne

***Maal og Minne*** er eit tidsskrift for norsk språk, språkminne- og folkeminnegransking. Tidsskriftet vart gjeve ut av Bymålslaget og kom ut fyrste gongen i 1909. Det kjem med to nummer i årgangen.

### Redaksjon
*Maal og Minne* vart grunnlagt av Magnus Olsen, som og redigerte tidsskriftet fram til 1950. Seinare redaktørar har vore Trygve Knudsen (1951-67), Ludvig Holm-Olsen (1951-84), Einar Lundeby (1968-95), Bjarne Fidjestøl (1985-93), Odd Einar Haugen (1995-2005) og Kjell Ivar Vannebo (1996-2005). Sidan 2006 har Lars S. Vikør og Jon Gunnar Jørgensen hatt redaktøransvaret.

*Maal og Minne* tek imot artiklar og anna stoff skrive på norsk, svensk, dansk, engelsk og tysk.

Frå og med 1972 vart *Maal og Minne* publisert av Det Norske Samlaget, men frå og med 2010 har det vore publisert av Novus forlag.

## Bakgrunnsstoff

* Maal og Minne si heimeside 
* Om Maal og Minne på Allkunne