open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tamreinlag

**Tamreinlaga** er lag som reindrifta organiserer i Noreg utanom dei samiske områda. Tamreindrifta i Sør-Noreg består av fire tamreinlag og eit reinselskap som har ei driftsform som skil seg ut frå tradisjonell reindrift.

Dei fire tamreinlag i Noreg er Lom, Vågå, Fram og Filefjell reinlag. Dei ligg alle i fjellområde i kommunar i Oppland, Buskerud og Sogn og Fjordane fylke. Kvart tamreinlag har frå 10 til nærare 250 medlemmer med felles eigarskap til reinen, og felles reinmerke.

Dei som vil drive reindrift utanom dei samiske områda må ha avtale med grunneigarane og konsesjon etter reindriftsloven § 5 i Lov om reindrift. Det er spor etter slik tamreindrift i Sør-Noreg attover til 1700-talet. Omfanget var større før enn no. Både samar og folk frå innlandsbygdene har vore med på denne tamreindrifta. 

Tamreinlaga er omgitt av område med villrein. Tap til dei store rovdyra, særleg ulven, har òg gitt store problem.

Ei anna form for reindrift driv *Rendal renselskap* i Hedmark. Dette har unntak frå merkeplikta i reindriftslova, og driv ikkje tradisjonell reindrift, sidan dei driv jakt på reinstammen.

Totalt er det om lag 11 000 rein i tamreinlaga i Sør-Noreg.

## Bakgrunnsstoff
*Reindriftsforvaltningen om tamreinlaga
Verdskrig

**Verdskrig** er ei nemning på ein krig der mange land i verda er involvert. 

## Verdskrigar
* Første verdskrig 1914-1918
* Andre verdskrig 1939-1945
* Tredje verdskrig - ein tenkt framtidig krig, ein atomkrig. Somme tider vert Den kalde krigen og Krigen mot terrorisme omtala som «tredje verdskrig»
Cormorantfeltet

**Cormorantfeltet** er eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet ligg kring 161 km nordaust for Lerwick, i sektoren til Storbritannia. Plattforma Cormorant A (Alpha) starta utvinning av petroleum i 1979.
Fulmarfeltet

**Fulmarfeltet** er eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet ligg kring 312 km aust for Dundee i Skottland, i sektoren til Storbritannia.
Miljøvern

**Miljøvern** er ei nemning på det å verna om naturmiljøet og dermed ta vare på eksistensgrunnlaget for plantar, dyr og menneske. Omgrepet skil seg noko frå naturvern ved at det gjerne fokuserer på heile miljøet heller enn berre enkelte naturminne.

## Norske miljøvernorganisasjonar
*Bellona
*Framtiden i våre hender	 
*Grønn ungdom
*Norges Miljøvernforbund
*Natur og Ungdom	 
*WWF Norge
*Norges kulturvernforbund
*Stiftelsen Miljømerking

## Nokre internasjonale miljøvernorganisasjonar

*The Earth Charter
*Friends of the Earth
*Global Crop Diversity Trust
*Greenpeace
*Verdens naturvernunion
*Worldwide Fund for Nature (WWF)

## Sjå òg
* Miljøverndepartementet
Provinsen Makedonia

**Makedonia** var ein romersk provins. Han vart offisielt etablert i 146 f.Kr. etter at den romerske generalen Quintus Caecilius Metellus sigra over Andriskus av Makedonia i 148 f.Kr., og etter at fire klientrepublikkar som var etablerte av Romarriket i regionen vart oppøyste. Epiros Vetus, Thessalia og delar av Illyria og Thrakia var med i provinsen.

I dei 3. og 4. århundra vart provinsen delt inn i Makedonia Prima i sør og Makedonia Salutaris i nord.

Makedonia Prima og Makedonia Salutaris var inkludert i bispedømet Makedonia, eit av tre bispedøme som var inkludert i pretorianarprefekturet Illyricum som vart organisert i 318. Då prefekturet Illyricum vart delt i eit vestleg og eit austleg Illyricum i 379, vart dei makedonske provinsane inkludert i det austlege Illyricum. Etter delinga av Romarriket i eit vestleg og eit austleg rike i 395, gjekk Makedonia inn i Austromarriket.
Ekstremvêret Per

**Ekstremvêret Per** var eit uvêr som råka Sør-Skandinavia 14. januar 2007 med svært kraftig vind. Her til lands var det kysten av Vestlandet som fekk den kraftigaste vinden, med vindstyrke opp i 36 m/s (orkan) på Slåtterøy fyr på Bømlo i Hordaland. Dei fleste skadane kom mellom Haugesund og Bergen, men det var òg øydeleggingar på Austlandet. Fleire hus vart skada på grunn av tre som bles over ende, tak bles av både bustadhus og næringsbygg, og mange køyretøy fekk skadar, medan fleire båtar i hamner sokk. I Austevoll forsvann 300&nbsp;000 småaure frå eit oppdrettsanlegg som følgje av uvêret. 

Uvêret kom berre eit døger etter at frakteskipet MS «Server» gjekk på grunn og rivna i to ved Hellisøy fyr på Fedje. Dette gjorde avgrensinga av oljeutsleppet etter havariet umogeleg, men kan ha hatt ein positiv effekt sidan den grove sjøen meir eller mindre løyste opp olja i sjøen. 

Per råka òg Danmark og Sverige med stor kraft, og i Sverige mista til og med tre menneske livet. 

Ein tropisk orkan hentar energien sin i frå det varme havet, og døyr ut raskt etter han kjem over land, kraftige uvêr på våre breiddegrader kan derimot gå langt innover land før dei døyr ut, slik som tilfellet var med Per. Årsaka til dette er at lågtrykk på våre breiddegrader ikkje hentar energien sin frå det varme havet, men frå polarfronten, som skil den kalde polarlufta frå den varmare lufta i sør. Temperaturskilnaden i ein front inneheld mykje energi, og denne energien vert omdanna til lågtrykk og vind. Den fuktige lufta i frontsoner frigjev energi når lufta vert omdanna til nedbør, og denne energien vert brukt til å drive lågtrykkssystema. Derfor har det lite å seie om eit kraftig lågtrykk er over land eller hav. Vinden er derimot avhengig av underlaget, og ujamnt underlag, som over land, vil som regel bremse ned vinden, og derfor er ofte vinden kraftigare over sjø enn over land, og sterkare på opne fjellvidder enn i skogdekka landskap. 

## Vindobservasjonar

## Kjelder
* http://www.met.no
* http://www.bt.no
* Internside frå Storm Weather Center
Berylfeltet

**Berylfeltet** er eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet ligg kring 315 km nordaust for Aberdeen, i sektoren til Storbritannia. Oljeplattformen Beryl A byrja utvinning av petroleum i 1976. 

## Bakgrunnsstoff
* Berylfeltet  på UKCS Field Information 
* The ups and downs of life offshore Reportasje frå Berylfeltet på http://news.bbc.co.uk
* Access to Oil & Gas Infrastructure - Beryl Alpha  på http://www.exxonmobil.co.uk
* Access to Oil & Gas Infrastructure - Beryl Bravo  på http://www.exxonmobil.co.uk
Sonstad forlag

**Sonstad Forlag** er eit norsk bokforlag som er heimehøyrande i Trondheim. Forlaget gjev ut bøker om samfunn, politikk, filosofi og etikk.

Sonstad Forlag kom i 2007 ut med første boka i det som er planlagt som eit samleverk i fire band med dei viktigaste bøkene til Adam Smith. Samleutgåva skal omfatte hovudverka *Moralske kjensler* og *Velstanden til nasjonane*.http://www.bokavisen.no/pressemeldinger/2007/01/adam_smiths_verker_p_norsk.php

Forlaget vert eigd av selskapet Sonstad AS, og drive av forlagsleiar Åshild Sonstad.

## Bakgrunnsstoff
* Sonstad Forlag - www.sonstad.no
TV 2 Nyhetskanalen

**TV 2 Nyhetskanalen** er ein fjernsynskanal som er driven av TV 2 Gruppen. Kanalen er den fyrste riksdekkande nyhendekanalen i Noreg. Kanalen sender nyhende 24 timar i døgnet. Offisielt starta kanalen sendingane sine den 15. januar 2007 klokka 12, men alt laurdag 13. januar klokka 14 hadde Nyhetskanalen sendingar i samband med oljesølet i Fedje.

Nyheitsankera i opningssendinga 15. januar var Terje Svabø og Mah-Rukh Ali.

## Programleiarar
*Pr. 15. januar 2007*

* Cathrine Fossum
* Christine Korme
* Espen Fiveland
* Synnøve Hjelle Halkjelsvik
* Fin Gnatt
* Ingunn Solheim
* Lene Østby Sævrøy
* Mah-Rukh Ali
* Morten Sandøy
* Odd Reidar Solem
* Pål T. Jørgensen
* Siri Lill Mannes
* Terje Svabø
* Øyvind Brigg

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Delstaten Victoria

**Victoria** er ein delstat i det sørauste hjørnet av Australia. Han er den minste staten på fastlandet, men òg den som er tettast folkesett, og den andre folkerikaste etter New South Wales. Melbourne er hovudstaden i Victoria, og over 70 % av alle innbyggjarane i delstaten bur her.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Børre Steenslid

**Børre Steenslid** () er ein norsk fotballspelar, som i 2011 spelte for Molde FK. Børre kom til Sogndal i 2004. Han har representert Noreg på både U-18 og U-21 landslaga. 

## Karriere som spelar

## Bakgrunnsstoff
* Spelarprofil hjå Sogndal Fotball.no
Wilhelm von Siemens

**Georg Wilhelm von Siemens** () var ein tysk industrileiar, og sjef for Siemens-konsernet frå 1890 til 1919. Han vart fødd i Berlin, og døydde i Arosa i Sveits. 

Saman med broren Arnold von Siemens overtok Wilhelm Siemens-konsernet i 1890, då faren Werner von Siemens gjekk av som leiar.
Pål Anders Ullevålseter

**Pål Anders Ullevålseter** () er ein norsk enduroførar (motorsyklist) som fleire gonger har delteke i det legendariske Paris-Dakar-rallyet.

I 2004 tok Ullevålseter heim VM-tittelen samanlagd i Rally Paris–Dakar. Han deltok i dette løpet for fyrste gong i 2002. I 2006 vart det bronse i sigeren samanlagd.

Han byrja å køyre motocross aktivt i 1991, men for nokre år sidan fann han ut at Noreg vart for lite. Ullevålseter ynskte å satse internasjonalt, og valet fall på enduro. Enduro tyder uthaldenheit, og set naturleg nok knallharde krav til den fysiske og psykiske forma til løparane. Sjølv meiner han at nettopp uthaldenheit og styrke er dei beste eigenskapane hans. 

Ullevålseter var tidlegare gift med Solveig Helen Våge Ullevålseter, som han har to søner saman med.

Ullevålseter vann *71° nord - Norges tøffeste kjendis 2011*

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Pål Anders Ullevålseter
Petter Solberg

**Petter Solberg** () er ein profesjonell rallyførar, frå Spydeberg i Østfold, fødd i Askim. Han køyrer for Subaru World Rally Team (SWRT). I 2002 enda Solberg på andreplass i rally-VM (WRC, World Rally Championship), og i 2003 gjekk han heilt til topps og vart den fyrste norske verdsmeisteren i rally nokon gong. Dette året vart han tildelt Aftenpostens Gullmedalje. I 2004 og 2005 enda han på andreplass bak verdsmeister Sebastien Loeb.

Solberg vart noregsmeister i rallycross og bakkeløp i 1995 og 1996, og han vart noregsmeister i rally i 1998. Same år underteikna han kontrakt med VM-teamet til Ford, og i 2000 bytta han frå M-Sport Ford til Subaru (SWRT). Petter Solberg har vunne 13 VM-rundar i karrieren.

Hausten 2004 vart biografien *Petter Solberg - 110%* lansert. Boka er ført i pennen av journalist/forfattar Geir Svardal. Solberg er den best betalte norske idrettsutøvaren nokon gong med ei årsløn som truleg på mellom 30 og 40 millionar kroner. Han er busett i Monaco saman med den svenske kona si, Pernilla (dotter av Per-Inge Walfridsson [europameister i rallycross 1980]), som sjølv var ein dyktig rallyførar på 1990-talet, og sonen Oliver. Petter Solberg er veslebroren til Henning Solberg.

Hovudsponsoren til Petter Solberg i 2006 er 24SevenOffice, som inngjekk ein rekordavtale i norsk målestokk verdt 5 millionar kroner.

Kartlesaren til Petter Solberg har vore walisaren Philip Mills sidan 1999.

## Sigrar i rally-VM

**Enkeltsigrar:**
* Rally Storbritannia 2002
* Rally Kypros 2003
* Rally Australia 2003
* Rally Frankrike (Korsika) 2003
* Rally Storbritannia 2003
* Rally New Zealand 2004
* Rally Hellas 2004
* Rally Japan 2004
* Rally Storbritannia 2004
* Rally Italia (Sardinia) 2004
* Rally Sverige 2005
* Rally Mexico 2005
* Rally Storbritannia 2005

**Førar-VM samanlagt:**
* 2000: 10.-plass
* 2001: 10.-plass
* 2002: 2.-plass
* 2003: Verdsmeister
* 2004: 2.-plass
* 2005: 2.-plass
Anja Pärson

**Anja Pärson** () er ein svensk alpinist frå Umeå i Sverige. Pärson køyrer for klubben «Fjällvinden» frå Tärnaby. Dette er same klubben som har fostra Ingemar Stenmark og Stig Strand. Ho er busett i Monaco. I 2006 vart ho tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje.

## Meritt
* 2006
** OL: Gull i slalåm, bronse i utfor og kombinasjonen
* 2005
** VM: Gull i super-G og storslalåm, sølv i kombinasjonen
** Verdenscupen: Vinnar av den totale verdscupen
* 2004
** Verdenscupen: Vinnar av den totale verdscupen, slalåmcupen og storslalåmcupen
* 2003
** VM: Gull i storslalåm
** Verdenscupen: Siger i storslalåmcupen
* 2002
** OL: Sølv i storslalåm, bronse i slalåm
* 2001
** VM: Gull i slalåm og storslalåm

## Bakgrunnsstoff
* Anja Pärson
Skype

**Skype** [utt: *skajp*] er eit dataprogram for breibandstelefoni. Skype vart lansert i 2003 av Niklas Zennström frå Sverige og Janus Friis frå Danmark, som er dei same som står bak fildelingsprogrammet Kazaa og internett-TV-tenesta Joost.

Brukaren installerer Skype på datamaskina og opprettar så ein gratis brukarkonto. Deretter søkjer ein etter personen ein vil ringje til eller nettprate med. Fordi samtalen skjer over Internett, er det inga tilkoplingsavgift, ingen minuttpris og ingen abonnementskostnader. Som andre IP-telefoni-tenester gjer dette Skype til eit rimeleg alternativ samanlikna med vanlege telefonsamtalar. I tillegg til at brukarane kan ringje til kvarandre, har programmet også funksjonalitet for meldingsformidling, filoverføring, videosamtalar osb.
Skype nyttar ein proprietær protokoll som ikkje er kompatibel med SIP.

I september 2005 kjøpte eBay opp Skype for ein pris på mellom 1,9 og 3,4 milliardar euro, avhengig av den økonomiske utviklinga åt selskapet dei komande åra. Dette gjorde Niklas Zennström til ein av dei rikaste personane i Sverige. Den 10/5-2011 kjøpte Microsoft Skype.

## Avlytting
I 2013 vart det kjent at NSA har høve til å lytta på Skype-samtalar via PRISM-programmet.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (engelsk)
* Norsk (nynorsk) språkfil for Skype
* Skype FAQ 

## Sjå òg
* IP-telefoni
Joost

**Joost** er eit dataprogram for søking etter og deling av TV-program og filmar via Internett. Det er utvikla av Niklas Zennström og Janus Friis (grunnleggjarane av Skype).
Eiderfeltet

**Eiderfeltet** er eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet ligg kring 184 km nordaust for Lerwick på Shetlandsøyane i Skottland, i sektoren til Storbritannia. Utvunne petroleum vert transportert via Cormorant A-plattforma på Cormorantfeltet til Brent System røyrleidningssystemet.
Fembøring

Ein **fembøring** er ein open, spissgatta trebåt med segl og minst fem båtrom. Denne båttypen, som hovudsakleg er ein størrelseskategori, har tradisjonelt vorte bruka i Trøndelag og Nord-Noreg. Fembøringane blir tradisjonelt bygde anten som åfjordsbåtar eller nordlandsbåtar. Sjølv om fembøringane har minst fem rom, og i praksis ofte minst ein sju eller åtte, så har dei sjeldan meir enn fem eller seks par tollepinnar &mdash; og ofte ned til tre par i storfembøringane frå sist på 1800-talet.

Opphavet til namnet *fembøring* er uvisst. Av hypotesane kan nemnast at *børing* har vorte sett i samband med både *bord* og *bør* og at *fem* kan vise til anten talordet 5 eller eit likelydande ord med annan tyding. Men det kan òg ver at fem kjem frå gamalnorsk «fimr», som tyder snar, snøgg, hendig. Kor som er, så er det truleg samband mellom termen *fembøring* og termen *[[sambøring]]* som ein finn i eldre kjelder frå Mørekysten.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Hildringstimen 
*Båtlaget Braute
*Video: Segltur med fembøring
*Video: Frisk segling med fembøring

## Galleri

Fil:Fembøring_under_segl.jpg|Nordlandsfembøring.
Fil:Fembøring_Tvende_Brødre,_bryllup_i_Balsfjord.jpg|Fembøringen Tvende Brødre, bryllup i Balsfjord.
Fil:Innabords_i_ein_Fembøring.jpg|Innabords i ein Fembøring.
Fil:Fembøringen_Saltdalingen.jpg|Fembøringen «Saltdalingen».
Fil:Fembøringen Marcus Thrane ved gjestebrygga i Skrolsvik på Senja.jpg|Fembøringen «Marcus Thrane» ved gjestebrygga i Skrolsvik på Senja.
Fil:Fembøring at the port of Bodø.jpg|Fembøring på hamna i Bodø.
Fil:Fembøring_med_Snesegl.jpg|Fembøring med sneisegl.
Lierne nasjonalpark

**Lierne nasjonalpark** er ein nasjonalpark i Lierne kommune i Trøndelag fylke.

Nasjonalparken vart oppretta ved forskrift i 2004. Saman med andre verneområde i Sverige og Noreg er Lierne nasjonalpark ein del av eit stort samanhengande villmarksområde. Her lever rovfugl og store rovdyr som krev store leveområde. Det spesielle istidslandskapet har mange sjeldne landskapsformer. 

Det er nokre få stiar i parken, men det er ikkje tilrettelagt friluftsliv i form av hytter eller merka stiar inne i nasjonalparken. Like utanfor nasjonalparkgrensa leiger fjellstyret ut nokre hytter. 

## Vern og bruk av parken
Formålet med nasjonalparken er å ta vare på eit fjell- og skogområde med få tekniske inngrep. Kvartærgeologisk er landskapet i Lierne nasjonalpark spesielt for regionen, med tjukke moreneavsetningar og mange ulike lausmasseformer, herunder rogenmorener. 

Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne brukast til reindrift.

## Bakgrunnsstoff
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Lierne nasjonalpark. 
* PDF-kart
Dovre nasjonalpark

**Dovre nasjonalpark** er ein nasjonalpark som utgjer eit samanhengande villmarksprega område frå Grimsdalen i sør til E6 over Dovrefjell i nord. Nasjonalparken omfattar kommunane Dovre og Folldal i Innlandet. Det aller meste av nasjonalparken ligg over tregrensa. I høgdelaget frå 1100 moh. og opp til 1700 moh. er toppane mjuke og runde. Rundt dei høgste toppane har landskapet eit nær arktisk preg, med spor etter permafrost.

Dovre nasjonalpark og den nordlege delen av Rondane er viktige leveområde for villrein. Jakt på villrein er enno ein viktig del av bygdekulturen.

Pilegrimsleia til Nidaros går gjennom Dovre nasjonalpark.

## Bakgrunnsstoff
*Verneforskrifta
*Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Dovre nasjonalpark. 
*PDF-kart 
*DNT-turplanleggar
Børgefjell nasjonalpark

**Børgefjell nasjonalpark** er ein nasjonalpark som omfattar land i kommunane Grane, Hattfjelldal, Røyrvik og Namsskogan i Nordland og Trøndelag fylke. Nasjonalparken vart oppretta i 1963 og utvida i 1973 og 2003.

## Vern og bruk
Formålet med vernet av nasjonalparken er å ta vare på  trua og sårbare artar, mellom dei fjellreven, og å ta vare på geologiske førekomstar og kulturminne. 

Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne brukast til reindrift.

Området er ikkje tilrettelagt for friluftsliv.  Statskog og jeger- og fiskarforeiningane i området har nokre hyttar det let seg gjere å leige.  Leirskolen Børgefjellskolen ligg i utkanten av parken, på vestsida.

## Turmål
Vil ein gå tur i Børgefjellet, kan ein ta toget til Majavatn eller Trofors.  Frå Trofors går av og til buss til Børgefjellskolen i Fiplingdalen.  Frå Børgefjellskolen er det ein kort ettermiddagstur til Simskardhytta, ei open hytte som Statskog har. Hytta ligg ved grensa til nasjonalparken. Statskog har nokre opne hytter inne i parken òg.  

## Bakgrunnsstoff
*Verneforskrifta
*Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Børgefjell nasjonalpark. 
*PDF-kart 
*Turforslag frå Fylkesmannen i Nordland
Rago nasjonalpark

**Rago nasjonalpark** er ein liten nasjonalpark som saman med dei svenske nasjonalparkane Padjelanta, Sarek og Stora Sjöfallet utgjer eit verneområde på til saman 5 400 km².

Rago nasjonalpark vart oppretta i 1971 og omfattar areal i Sørfold kommune i Nordland fylke.

## Vern og bruk
Formålet med parken er å verne eit representativt urørt nordlandsk fjellandskap med eigenarta dyreliv i grenseområdet mot den svenske nasjonalparken Padjelanta.

Den naturlege innfartsåra for fotturistar er frå Lakshola via Storskogdalen til Storskogvatnet. Det er eit lite nettverk av merka stier egna for fjellvandring. To små ubetente hytter er opne for vandrarar.

Det er fin aure og røye i fleire av vatna i Rago, og det er mogleg å jakte småvilt i nasjonalparken. 

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Rago nasjonalpark. 
* PDF-kart
Ånderdalen nasjonalpark

**Ånderdalen nasjonalpark** er ein norsk nasjonalpark som ligg på øya Senja, i Senja kommune i Troms.

Nasjonalparken er karakteristisk for den varierte nordlege kystnaturen. Golde fjell med heier og glissen bjørkeskog pregar mykje av nasjonalparken. Mellom fjella ligg vatn og breie elvar med hissige stryk og fossar. Skogen av kystfuru inneheld opptil 500 år gamle tre.

Vegetasjonen i Ånderdalen har relativt få artar. Det er fordi berggrunnen er av lys, hard granitt som gjev dårleg jordsmonn når han forvitrar. Klimaet, med mykje nedbør og låge temperaturar, gjer òg sitt til at berre dei mest hardføre artane trivst her. Etter at nasjonalparken vart utvida ned mot Selfjorden er han ein av få nasjonalparkar på det norske fastlandet som grensar mot havet.

## Bilete frå Ånderdalen nasjonalpark

Ånderdalen nasjonalpark 1.jpg|Frå Åndervatnet, utsyn mot Indre Ånderdalen
Ånderdalen nasjonalpark 2.jpg|Myrområde i nasjonalparken, med plankevegar i furu lagt over for enklare framkomst
Ånderdalen gravemaskin.jpg|Tilkomstveg inn i nasjonalparken under arbeid


## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Ånderdalen nasjonalpark. 
* PDF-kart
Møysalen nasjonalpark

**Møysalen nasjonalpark** er ein nasjonalpark i kommunane Lødingen, Hadsel og Sortland i Nordland fylke. Fjellet Møysalen på 1262 moh. ligg sentralt i området. 

## Vern og bruk
Formålet med vernet av Møysalen nasjonalpark er å:

* ta vare på eit intakt utsnitt av eit kystalpint landskap 
* sikre det biologiske mangfaldet med økosystem, artar og bestandar 
* sikre kulturminne mot skadar og øydelegging. 

Folk skal kunne drive enkelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging. 

Området kan nyttast til reindrift.

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Møysalen nasjonalpark. 
* PDF-kart 
* DNT-turplanleggar
The Onion Router

**The Onion Router** (oftast kalla **TOR**) er ein fri og gratis programvareimplementasjon av «*[[onion routing]]*», ein teknikk for pseudonym (eller anonym) kommunikasjon over eit datanettverk. Programvaren fakk opphavleg finansiering frå US Naval Research Laboratory, og fekk økonomisk stønad mellom 2004 og november 2005 frå Electronic Frontier Foundation (EFF), som i 2006 framleis gjev webhosting-tenester til prosjektet.
## Bakgrunnsstoff
* www.torproject.org
Bjarne Solbakken

**Bjarne Solbakken** () er ein norsk alpinist som køyrer for Stranda IL. I løpet av karrieren har han vunne eitt verdscuprenn &ndash; eit Super-G-renn i desember 2003. 

Under OL i 2002 oppnådde han høvesvis femte, sjette og tolvte plass i Super-G, storslalåm og utfor. 

Han var òg med i den norske troppen til OL i 2006 i Torino.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Kjetil Jansrud

**Kjetil Jansrud** () er ein norsk alpinist frå Vinstra. Han har tre olympiske medaljar av tre ulike valørar, vunne i tre ulike øvingar, og ein VM-medalje i ei fjerde type øving. I 2010 tok han sølvmedaljen i storslalåm under vinter-OL i Vancouver. Fire år seinare fekk han fyrst OL-bronsen i utforrennet under vinterleikane i Sotsji, før han så vart olympisk meister i super-G-tevlinga i same leikane. I VM i alpine greiner 2015 vann han sølvmedaljen i kombinasjon.

## Karriere
Jansrud starta karrieren sin i 2001/2002, allereie som sekstenåring, då han deltok i Europacupen i alpint. Han debuterte på internasjonalt seniornivå 19. januar 2003 i Wengen i slalåm og var med i verdscupsesongen 2004/2005. Jansrud var òg med i den norske troppen til VM 2005 i Bormio.

Det beste resultatet til Jansrud i verdscupen til no er ein tredjeplass. Jansrud fekk det fyrste møtet med pallen i storslalåm i Adelboden den 10. januar 2009. Jansrud låg på 14. plass etter fyrste omgang, men køyrde seg inn til ein tredjeplass i andre omgang. Han enda opp 72 hundredelar bak vinnaren Benjamin Raich, og 48 hundredelar bak andreplassen til Massimiliano Blardone.

I tillegg har han to fjerdeplassar. Den fyrste kom i desember 2005 i slalåmrennet i Beaver Creek. Den andre kom tre år seinare, i desember 2008 på same stad, men denne gongen i storslalåm.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Resultatoversikt hjå FIS
Lars Myhre

**Lars Elton Myhre** () er ein norsk tidlegare alpin skirennar. medlem i Gjøvik Skiklubb. Han vart norsk meister i utforrenn i 2007 og 2008 og i slalåm i 2009.

Myhre tok steget opp i noregseliten i 2004-sesongen då han mellom anna fekk sølv i NM-slalåmen i Øyer, vel sekundet bak noregsmeisteren Aksel Svindal. Same året fekk han sin debut i verdscupen. Vinteren 2007 vart han tiandemann i slalåm under alpint-VM i Åre. Seinare i sesongen overraska han med å vinne utforrennet under noregsmeisterskapen på Bjorli. Si beste plassering i ei verdscuptevling fekk Myhre då han vart nummer fem i kombinasjonen i Beaver Creek i USA 29. november 2007. På tampen av same sesongen forvarte han NM-tittelen i utfor ved meisterskapen i Øyer, veteranen Lasse Kjus på sølvplass kom vel halvsekundet bak i mål. Myhre sikra seg sitt tredje NM-gull under NM 2009 på Oppdal. I spesialgreina slalåm lukkast han å vinne framfor Kjetil Jansrud, med Truls Ove Karlsen på bronseplass.

Myhre deltok i dei olympiske vinterleikane 2006 og 2010, utan han makta hevde seg. Vedvarande skadeplagar gjorde at han la opp i 2013.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Truls Ove Karlsen

**Truls Ove Karlsen** () er ein norsk alpinist. Han køyrer for Sæli Alpinklubb.

Karlsen debuterte i verdscupen i 2001/02-sesongen. Han har vunne eit verdscuprenn, slalåmrennet i Kranjska Gora i Slovenia i februar 2004. Han var òg med til OL i Salt Lake City.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Atommasseeining

**Atommasseeininga** **u** er definert slik at 12u er massen til C-12, den vanlegaste karbonisotopen. 1u er om lag lik massen til eit proton eller eit nøytron, og kan ved SI-systemet skrivast som 1.66053886 × 10−27 kg. Det kan også skrivast som 1/N_A gram, der N_A er Avogadros tal. 

## Sjå også
* SI
* Dalton
* Kilogram
Nina Haver-Løseth

**Nina Haver-Løseth** () er ein norsk alpinist som køyrer for Spjelkavik IL. 

Ho debuterte i verdscupen i februar 2006. Den beste plasseringa hennar i verdenscupen til no er ein niandeplass i slalåmrennet i Semmering i Austerrike 29. desember 2006. 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Villrein

Villreinen har en vesentlig andel av sin naturlige utbredelse i Norge. Faktisk lever nesten hele den europeiske villreinbestanden i Norge. **Villrein** lever i Alaska, Canada, Grønland, Noreg med Svalbard, Bestander i Finland, Russland og i Kina er i prinsippet uten betydning. Systematikk og levevis er omtalt i artikkelen reinsdyr.

## Villreinen i Skandinavia

Det er sju underarter av rein, men all rein tilhøyrer same art. I Skandinavia finst tre underartar: 
* tundraformen R. t. tarandus, som òg finst i Russland
* Svalbardrein (R. t. platyrhynchus), som berre finst på Svalbard.
* skogsrein (R. t. fennicus) i tre førekomstar i Finland .

Villreinen har vore i Noreg sidan innlandsisen trekte seg tilbake for ca. 10.000 år sidan. I mange tusen år var reinen livsgrunnlaget for fangstfolka som følgde reinen under trekket til dei ulike årstidsbeita.

Då tamreindrifta tok seg opp frå 1700-talet, fortrengde tamreinen villreinen frå store beiteareal. Når jakta ut på 1900-talet vart driven meir intensivt, førte det til at villreinen vart utkonkurrert og fordriven i heile Sverige, Finland og nesten hele Nord-Noreg. I Sør-Noreg var det rein igjen berre i nokre av fjellområda. I 1920-åra var villreinbestanden i Noreg neppe større enn 2.700 dyr. Frå 1930-åra vart jakta kvoteregulert, og reinbestanden auka på nytt og reinen spreidde seg til nye fjellområde. Forvilla tamrein bidrog i tillegg til å auke villreinbestandane.

## Forvalting av villreinen

Både opphavleg villrein, slik vi finn han i Rondane og på Dovre, og forvilla og utsett tamrein, slik vi finn han i Ottadalsområdet, vert i dag forvalta som villrein. I dag har vi i Noreg ein vinterbestand på om lag 30 000 villrein av varierande genetisk opphav, fordelt på 26 ulike villreinområde i Sør-Noreg.

Noreg er i dag det einaste landet i Europa som har rester av den opphavlege ville fjellreinen. Styresmaktene kjenner derfor eit ansvar for å ta vare på dette viltet, både ved å sikre livsgrunnlaget for fjellreinen, og for ved jakt å syte for at reinen ikkje et seg ut av matfatet.

## Villreinområde i Noreg

## Bakgrunnsstoff
*
* Villrein-kartklient 
* villreinrådet
* Følg med posisjonane til elg, villrein og gauper på dyreposisjoner.no
Piperfeltet

**Piper** er eit oljefelt i Nordsjøen mellom Skottland og Noreg. Feltet ligg i sektoren til Storbritannia. 
Det vert frakta råolje frå feltet via ein røyrleidning til mottaksterminalen på øya Flotta, ei av Orknøyane. 
På feltet stod oljeplattforma Piper Alpha (Piper A). Den 6. juli 1988 braut det ut brann på plattforma. Ei lekkasje av naturgass gav opphav til ein serie eksplosjonar. I ulukka døydde 167 av dei 229 personane på Piper Alpha. 

## Bakgrunnsstoff
* Piper  på http://www.og.dti.gov.uk
Dokumentet skøyte

**Skøyte** er eit dokument som gir uttrykk for overføring av eigedomsrett til fast eigedom. Ved tinglysing av skøytet, vert grunnboksheimelen overført frå gamal til ny eigar.
Preklusivt proklama

**Preklusivt proklama** er ei kunngjering om at dei som meiner å ha eit krav mot ein avliden person, må melde kravet til dødsbuet innan ein fastsett frist, då kravet elles går tapt.
Tamrein

**Tamrein** er rein haldne som husdyr av menneske. Reindrift er blitt starta opp ved at ein har gjeta rein og etterkvart merkt og til ein viss grad avla på han. Det er ingen genetisk skilnad mellom villrein og tamrein. I Noreg er det samisk reindrift frå Hedmark og nordover. Også i dei norske villreinområda har det tidlegare vore drive reindrift, enno er det fire tamreinlag i Sør-Noreg. Villrein og rein som har vore tamrein kan difor ha blanda seg i mange område, slik dei har gjort det på Hardangervidda.

Rundt år 1900 var det om lag 100&nbsp;000 tamrein i Noreg. I 2003 blei talet estimert til vel 200&nbsp;000 dyr. 70 % av tamreinen er i Finnmark. Mangel på vinterbeite, uro på kalvingsplassane og tap til rovdyr, spesielt jerv, er dei største problema for reindriftsnæringa.

## Tamrein på verdsbasis
Nordisk råd anslo i 2004 at den totale tamreinbestanden i verda var på ca. 1,8 millionar dyr, ca. 1,2 millionar (2/3) av desse lever i Russland. I Russland er det spesielt nenetsarane som driv reindrift, men også russiske samar og vepsarar bidreg til det store tamreinhaldet.

I Sverige var tamreinstammen på ca. 220&nbsp;000 dyr i år 2000, fordelt på ca. 4&nbsp;700 reineigarar. Ca. 3&nbsp;700 av desse var samar. Talet på tamrein varierte mellom 160&nbsp;000 og 300&nbsp;000 dyr på 1990-talet.

## Reindrift som livsgrunnlag

Reinen har alltid vore viktig for samane, først som jaktbytte, sidan ved moderne, men narurnær reindrift. Samane har brukt køyrerein, og dei har fått mat, mjølk og klede frå reinen. Pelshåra til reinsdyra er hòle, slik at dei isolerer godt mot ver og vind. Klede og sko vart før gjerne sydd med sener frå dyret. Av geviret har samane tradisjonelt laga både reiskap og pyntegjenstandar.

Samar og andre urfolk har rike tradisjonar med reinkjøtt som matkjelde. Mange har enno reinkjøtt som den viktigaste proteinkjelda. For at kjøttet skulle kunne brukast utover heile året, vert det ofte salta, tørka eller røykt. Tradisjonelt har hele dyret vorte utnytta. Innmat, margebein og såkalla *[[gumppus]]* (blodkaker og blodpølser) reknast som delikatesser i det samiske kjøkkenet. Ein av dei mest kjende samiske matrettane er *[[bidos]]*, ein kjøttsuppe kokt på mykje reinkjøtt og lite vatn. Også finnbiff/reinskav er ein populær kjøttrett laga av strimla reinkjøtt.

Reinsdyrkjøtt er svært magert samanlikna med anna mørkt kjøtt. Det inneheld omkring 4 % feitt.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* ADW
* World Deer
* Reindriftsforvaltningen
Gutulia nasjonalpark

Gutulia nasjonalpark er ein nasjonalpark oppretta i 1968 for å ta vare på ein av dei siste urskogane i Noreg. Trea er opptil fleire hundre år gamle og uvanleg store. Furua dominerer skogen.

I 2004 vart nasjonalparken utvida for å inkludere eit våtmarksområde og meir av den frodige skogen i Gutulia. Parken omfattar areal i Engerdal i Hedmark fylke. 

Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne nyttast til reindrift.

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Gutulia nasjonalpark. 
* PDF-kart
Ormtjernkampen nasjonalpark

**Ormtjernkampen nasjonalpark ** er ein tidligere nasjonalpark i Noreg som låg i Gausdal kommune i Innlandet fylke. I 2011 blei parken innlemma i den mykje større Langsua nasjonalpark på 537 km². Då Ormtjernkampen blei oppretta den 14. juni 1968, var det for å «*bevare et naturmiljø med urskog og østlandsk fjellandskap i naturlig tilstand der dyre- og plantelivet får utvikle seg mest mulig fritt, samtidig som området skal gi mulighet for opplevelse av uberørt natur.*» Han dekka eit område på 8,5 km², og var med god margin den minste nasjonalparken i Noreg. Parken grensa til Ormtjernsmyra naturreservat.

## Kjelder
Reinheimen nasjonalpark

**Reinheimen nasjonalpark** er ein nasjonalpark i fjellområdet Reinheimen med areal i Rauma, Norddal, Vågå, Lom, Skjåk og Lesja kommunar i Møre og Romsdal og Innlandet. Han vart oppretta i 2006.

Omkring nasjonalparken ligg seks landskapsvernområde:
* Trollstigen landskapsvernområde
* Romsdalen landskapsvernområde
* Tafjord-Reindalen landskapsvernområde
* Ottadalen landskapsvernområde
* Lordalen landskapsvernområde
* Finndalen landskapsvernområde med Brettingsmoen naturreservat

## Vern og bruk
Formålet med oppretting av Reinheimen nasjonalpark er å:
* ta vare på eit stort, samanhengande og villmarksprega fjellområde 
* ta vare på eit høgfjellsøkosystem med eit eigenarta og variert biologisk mangfald 
* ta vare på sentrale leveområde til villreinstammen i Ottadalen nord 
* ta vare på eit viktig referanseområde for forsking med ein aust-vest gradient med stor variasjonsbreidd i høve til geologi, klima, vegetasjon og topografi 
* ta vare på landskapsformer og særprega geologiske førekomstar 
* ta vare på vassdragsnaturen i området 
* verne om kulturminne. 

Ålmenta skal ha tilgang til naturoppleving gjennom utøving av tradisjonelt og enkelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging.

## Kjelder
* Verneforskrifta
* Kart og verneforskrift
Seiland nasjonalpark

**Seiland [[nasjonalpark]]** ligg på ei øy i Finnmark fylke, og omfattar areal i Alta og Hammerfest kommunar.

## Vern og bruk
Formålet med nasjonalparken er mellom anna å ta vare på
* eit alpint kystlandskap med eit eigenarta og variert biologisk mangfald, 
* særprega geologiske førekomstar
* kulturminne 

Folk skal ha høve til å oppleve naturen gjennom tradisjonelt og enkelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging. Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne brukast til reindrift. 

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Seiland nasjonalpark. 
* PDF-kart
Varangerhalvøya nasjonalpark

**Varangerhalvøya nasjonalpark**, på nordsamisk *Várnjárgga álbmotmeahcci*, er ein nasjonalpark oppretta i 2006 og som omfattar areal i kommunane Båtsfjord, Unjárga/Nesseby, Vadsø og Vardø i Finnmark.
 
Fornminne viser at menneske har hatt tilhald i området i fleire tusen år. Dei eldste kulturminna på halvøya er daterte til eldre steinalder, meir enn 6500 år attende. Her finst buplassar og restar av reiskap, fangstanlegg og leiegjerde for villrein, og mange samiske heilagdomar og offerplassar. Varangerhalvøya er eit gammalt samisk haustingsområde.

## Vern og bruk

Formålet med vernet er mellom anna å ta vare på
* den mest arktisk prega delen av fastlands-Noreg med spesielle landformer og avsetningar etter istida
* eit plante- og dyreliv med austlege og arktiske innslag
* eit kjerneområde for fjellrev
* unike samiske kulturminne.

Området er svært viktig for sædgås og dverggås.

Folk skal ha høve til å oppleve naturen gjennom enkelt og tradisjonelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging. Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne brukast til reindrift.

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Dovre nasjonalpark. 
* PDF-kart
Hallingskarvet nasjonalpark

**Hallingskarvet [[nasjonalpark]]** vart oppretta ved forskrift 22. desember 2006.   

Nasjonalparken omfattar sjølve Hallingskarvplatået og høgfjellsområda vestover til og med Vargebreen og Såtedalen, vidare Lengjedalen, Ynglesdalen og delar av Raggsteindalen. Dette er areal i Hol kommune, Ulvik herad og Aurland kommune i Buskerud og Vestland.

Hallingskarvet er eit svært karakteristisk landskapselement, der fleire istider har gjeve skarvet sin karakteristiske form. Området viser den geologiske historia, og samanhengen mellom den geologiske og den biologiske variasjonen er tydeleg. Det er registrert område med særskilte verdiar og fleire spesielle artar, mellom anna trua eller sårbare planteartar som tinderublom og handmarinøkkel.

## Vern og bruk
Formålet med Hallingskarvet nasjonalpark er å bevare eit stort, særmerkt og tilnærma urørt fjellområde slik at landskapet og det biologiske mangfaldet med økosystem, arter og bestandar, mellom anna villrein, blir bevart. Vernet skal sikre eit karakteristisk landskapselement som er viktig for forståinga av den geologiske historia. 

Vernet skal sikre verdifulle kulturminne. 

Ålmenta skal ha høve til friluftsliv og naturoppleving gjennom utøving av tradisjonelt og enkelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging. 

## Bakgrunnsstoff
*Verneforskrifta
*DNT-turplanleggar
Tsjeburasjka

**Tsjeburasjka** (russisk Чебурашка) er ein figur frå ei soge av den russiske forfattaren Eduard Uspenskij (Эдуард Успенский) som seinare vart til ein langtlevande animasjonsserie. 

Tsjeburasjka er eit dyr som er «ukjent for vitskapen». Han budde visst i regnskogen fram til han ein dag snubla over ei kasse med appelsinar som han sovna i og dermed vart sendt til storbyen. Namnet fekk han då ein overraska butikkeigar såg at han ramla ut av kassa og er teke av stammen til eit då forelda russisk ord som tyder 'å snuble'.

Tsjeburasjka var hovudfiguren i fleire animasjonsfilmar laga av Roman Katsjanov ved Soyuzmultfilm. Den fyrste filmen blei laga i 1969. 

Det japanske animasjonsstudioet GoHands gav ut filmen *Cheburashka Arere?* med figuren i 2009.

## Kjelder
Kanonbåt

**Kanonbåt** er eit mindre marinefartøy eller krigsskip med relativt kraftig skyts. Utforminga på båtane og utrustinga har variert mykje. Attende i segltida kunne ein kanonbåt vere ein rodd båt med ei kanon. I dag har missiltorpedobåtane teke over for kanonbåtane.
Zuluar

**Zuluar** (sør-afrikansk engelsk og isiZulu ***amaZulu***) er ei afrikansk folkegruppe på om lag 11 millionar menneske som til største delen lever i provinsen KwaZulu-Natal i Sør-Afrika. Mindre grupper bur også i Zimbabwe, Zambia og Mosambik. Språket deira, isiZulu, er eit bantuspråk som høyrer til undergruppa nguni.

## Kjende zuluar

* Kong Zulu kaMalandela, grunnleggjar av zuluklanen
* Kong Shaka kaSenzangakhona, grunnleggjar av zulunasjonen
* Kong Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu, zulukonge
* Edward Bhengu, skipar av PAC
* Mangosuthu Buthelezi, skipar av Inkatha Freedom Party
* Albert Luthuli, leiar for African National Congress og vinnar av Nobels fredspris
* Jacob Zuma, president av Sør-Afrika

## Kjelder
Algrøyna

**Algrøyna** er ei øy i Øygarden kommune. Øya ligg vest av Sotra, og har saman med øyane Langøyna, Lokøyna og Syltøyna brusamband til Sotra. Fastlandssambandet kom i 1984. Før det gjekk ei ferje til Apalvågen.

Høgaste punkt på øya er Hillefjellet på 78 moh.

**Folketalsutvikling:**

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Rosenborg slott

**Rosenborg slott** er eit slott i Kongens Have i København. Det er bygt etter ordre frå Kristian IV 1606–1607. Fyrst var Rosenborg eit lysthus, men med utvidingar i 1613–1615, 1616–1624 og igjen i 1633 vart det det slottet vi kjenner i dag. Dette var bustad for skiftande kongar fram til 1710. Det er oppført i nederlandsk renessansestil, som er typisk for byggverka på den tida.

I dag er det eit kulturhistorisk museum, De Danske Kongers Kronologiske Samling, som fortel historia til dei danske kongane gjennom 300 år, frå Frederik II på 1500-talet til Frederik VII på 1800-talet, og er heimstad for dei danske kronregaliene og kronjuvelane, som ein òg kan sjå der.

Slottet er freda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sleipnerfeltet

**Sleipnerfeltet** er eit stort gassfelt i sentrale delar av Nordsjøen. Feltet er knytt til røyrleidningsnettet for naturgass sørover. Feltet er kalla opp etter Odin sin hest, Sleipner. Understellet til Condeep oljeplattforma Sleipner A sokk i Gandsfjorden under uttauing den 23. august 1991. 

## Bakgrunnsstoff
* http://www.norskpetroleum.no/fakta/felt/sleipner-ost/
* http://www.norskpetroleum.no/fakta/felt/sleipner-vest/
Auvers-sur-Oise

**Auvers-sur-Oise** er ein kommune i departementet Val-d'Oise i Frankrike. Auvers-sur-Oise ligg i dei nordvestre forstadane til Paris, om lag 27 km frå Paris sentrum. I 2004 var det 6938 personar heimehøyrande i kommunen, som dekkjer eit areal på 12,69 km².

Auvers er særleg kjend for at målaren Vincent van Gogh ligg gravlagd der. Før han døydde laga han fleire måleri med motiv frå staden.
Nasjonal Raudliste 1998

**Nasjonal Raudliste 1998** vart gitt ut av Direktoratet for naturforvalting i 1998 og er ei oversikt over artar som dei meinte hadde begrensa levedyktigheit i Noreg over tid.

Vurderingane var tufta på Den internasjonale naturvernorganisasjonen (IUCN) sine kriterie. 
Lista frå 1998 inneheld 3062 artar, som utgjer 20,9 % av 14 637 vurderte norske artar. Raudlista omfattar ikkje berre artar som er i tilbakegang i dag; ho kan også omfatte artar som er i framgang, men då ut frå ein tidlegare sterkt redusert bestand. Det er utarbeidd ei eige raudliste for fuglar og pattedyr på Svalbard.

I 2006 kom dei ei ny Norsk Raudliste 2006. Ho omfattar heile Noreg med Svalbard og havområda.

IUCN har sett opp ei global raudliste som gjeld heile verda.

### Kriteria som vart brukt for raudlisting i 1998
Verdas naturvernunion (IUCN) har utarbeidd kriteria for raudlisting i kategoriar. Direktoratet for naturforvalting tok utgangspunkt i dei internasjonale kategoriane frå 1988 og kom fram til desse kategoriar for den norske lista:
* Utrydda (*Ex - Extinct*)
* Direkte trua (*E - Endangered*) Artar som står i fare for å døy ut i næraste framtid om dei negative faktorane held fram.
* Sårbar (*V - Vulnerable*) Sårbare artar med sterk tilbakegang,
* Sjeldan (*R - Rare*) Sjeldne artar som ikkje er direkte trua eller sårbare, men som likevel er i ein utsett situasjon pga. liten populasjon eller med spreidd og sparsam utbreiing.
* Fordrar stort omsyn (*DC - Decling, care demanding species*) Artar som ikkje høyrer til kategoriane *E*, *V* eller *R*, men som pga. tilbakegang krev spesielle omsyn og tiltak.
* Må ha oppsyn (*DM - Declining, monitor species*) Kategorien omfattar artar som har gått tilbake, men som ikkje vert rekna som trua.

### Talet på direkte trua artar (''E'') etter den nasjonale raudlista frå 1998
 
Oversyn etter organismegrupper:

### Direkte trua pattedyr og fuglar i Noreg etter den nasjonale raudlista frå 1998

## Bakgrunnsstoff
* IUCN Red List
* Norsk Raudliste 2006, 8MB 
* Søk i Raudlistebasen
* Nasjonal raudliste for trua artar i Noreg 1998
Ribonukleinsyre

**Ribonukleinsyre** (forkorta **RNA**) er ei nukleinsyre og ein polymer. Det er arvestoffet i retrovirus og er ledd i mange viktige trinn før og under proteinsyntesen. RNA finst i fleire ulike variantar; mRNA, tRNA, rRNA, snRNA, siRNA og miRNA er seks av dei.

## Struktur
Primærstrukturen til RNA består av nukleotid som består av ribose (eit sukker), ei fosfatgruppe og ein aromatisk nitrogenbase. Sukkeret i ei gruppe er bunden til fosfatet i den neste, og nitrogenbasen kan vera mellom anna adenin, cytosin, guanin, uracil eller, i tRNA, inosin. 

Sekundærstrukturen til RNA omfattar Watson-Crick-basepar A-U og C-G mellom ulike delar av RNA-kjeda. Spesielt vanleg er stamme-løkke-former som kan gje komplisert utsjåande RNA.

## Sjå òg
* DNA (deoksyribonukleinsyre)
* Ribosom
Komet

Ein **komet** er ein astronomisk lekam som hovudsakleg består av is. I solsystemet har kometar vanlegvis veldig elliptiske omlaupsbanar rundt sola. Når kometen når det inste av banen vert han synleg fordi sola smeltar av isen og får kometen til å kaste av ei sky av is og damp (ein komethale) i retning ut frå sola.

Kometar blir ofte samanlikna med asteroidar. Vitskapsmenn meiner at nokre asteroidar kan vere utbrente kometar, der sola har fått all isen til å fordampe slik at han ikkje lenger kastar ein hale.

## Kjende kometar
* Hale-Bopp
* Halleys komet
Tropane

**Tropane** er det geografiske området av jorda som ligg rundt ekvator, mellom dei to vendekretsane, om lag 23°30' (23,5°) N og 23°30' (23,5°) S. Dette området vert òg kalla **den heite sona**. 

Dette området inkluderer alle områda på jorda der sola i løpet av eit år står i senit. I tempererte soner vil sola aldri nå ei høgd på 90º eller stå direkte over hovudet på ein. Ordet «tropane» kjem frå det greske ordet *tropos* som tyder «vending», fordi sola tilsynelatande svingar mellom dei to vendekretsane med ein periode som definerer middellengda på eit år. 

Tropiske planter og dyr er dei artane som høyrer heime i tropane. Tropisk vert òg av og til brukt om det tropiske klimaet, eit klima som er varmt og fuktig året rundt, og som ofte inneheld frodig vegetasjon. Det finst derimot stader i tropane som ikkje har tropisk klima, til dømes Mauna Kea på Hawaii, Kilimanjaro i Afrika eller Andesfjella i Sør-Amerika. Ein har òg stader i tropane som er tørrare med lågare luftfukt, slik som Sahara, Sentral-Afrika og dei nordlege områda av Outback i Australia. 

## Tropiske økosystem
Tropiske økosystem kan utgjere regnskogar, tørre lauvskogar, barskogar, ørkenar og andre habitat. Ein har ofte område med stort biologisk mangfald og endemiske artar, særleg i regnskogar og tørre lauvskogar. Døme på slike stader er regnskogane i Costa Rica, skogane på Madagaskar og Waterbergbiosfæren i Sør-Afrika. 

## Sjå òg

* Krepsens vendekrins
* Steinbukkens vendekrins
* Geografisk sone
* Ekvator
Episk dikt

**Episk dikt** eller **epos** er eit lengre dikt i bunden form som formidlar ei forteljing. Slike dikt er kjende frå langt attende i tid i fleire gamle kulturar. Gilgamesj-eposet, Iliaden, Odysseen er døme på klassiske epos, medan angelsaksiske Beowulf og norrøne Eddadikt er døme på germanske.

## Kjelder

*epos i *Store Norske Leksikon*

## Bakgrunnsstoff
*epos i *Store Norske Leksikon*
Kryptografi

**Kryptografi** (eller **kryptologi**; frå gresk κρυπτός, *kryptos*, 'gøymt, hemmeleg'; og γράφειν, *gráphin*, 'skriving', eller -λογία, -logia, , 'studere') er praktisering og studering av lingvistiske og matematiske teknikkar for å sikre informasjon mot innsyn eller modifikasjon, oftast i samband med kommunikasjon. Moderne kryptografi bygger på matematikk og informasjonsteori. 

Ei historisk viktig side av kryptografi er kryptering, som vil seie å freiste å gjere ei melding uleseleg for andre enn dei ho er tiltenkt. Typisk bruk er kryptering av kommunikasjon mellom ein nettbank og maskina til ein kunde som loggar seg inn, overføring av sensitiv informasjon mellom statlege organ, som til dømes mellom eit utanriksdepartement og ein ambassade. Moderne kryptografi omfattar også teknikkar for å kunne verifisere at ei melding ikkje har vorte endra sidan ho vart send, eller at ho har vorte send av ein autorisert sendar; dette vert mellom anna brukt i system som elektronisk signatur og digitale pengar.
Eigenvekt

**Eigenvekt** er eit dimensjonslaust forhold mellom tettleiken til to stoff. Ho kan brukast til å finne storleiken til oppdrifta for eit stoff i eit anna, eller for å finne tettleiken til eit «ukjend» stoff ved å bruke den «kjende» tettleiken til det andre stoffet. Matematisk kan eigenvekta uttrykkast som:

:\mbox{eigenvekt} = \frac{\rho_\mathrm{lekam}}{\rho_\mathrm{referanse}}

der \rho er tettleik (med same eining for begge stoffa).

Eigenvekta har ikkje eining sidan det er forholdet mellom to storleikar. Viss forholdet er større enn 1, så vil *lekamen* søkke i *referansestoffet*. Viss det er mindre enn 1 vil lekamen flyte på *referansestoffet*. Viss eigenvekta er identisk lik 1, så vil dei to stoffa ha same tettleik, og ingen av dei vil synke eller flyte. Det er viktig å oppgje referansestoffet når ein omtalar eigenvekta, og ofte kan det i tillegg vere viktig å indikere temperaturen til stoffa, sidan tettleiken ofte er temperaturavhengig.

Det er ofte nyttig å bruke vatn som referanse, sidan tettleiken til vatn (tilnærma) er 1000&nbsp;kg/m³ eller 1&nbsp;g/cm³.
Fehlings væske

**Fehlings væske** er ei klarblå væske som vert brukt til å skilje monosakarider frå poly- og disakarider. Væska består av Fehlings A og Fehlings B. Blandinga av desse to utgjer Fehlings væske.