open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louisianakreolsk

**Louisianakreolsk**  (*Kréyol La Lwizyàn*) er eit franskbasert kreolspråk som vert snakka av louisianakreolar, som hovudsakleg held til sør og sørvest i delstaten Louisiana i USA. Språket inneheld element frå fransk, indianske språk, spansk og vestafrikanske språk. Grammatikken i språket liknar på den ein finn i haitisk.

Louisianakreolsk blir særleg snakka i St. Martin Parish, New Roads og Edgard i Louisiana. Det finst også talarar i Aust-Texas og i Sacramento i California. Språket er under press både frå majoritetsspråket engelsk, standard fransk og cajun-fransk.

## Språkprøve

**Fader vår** på louisianakreolsk (jf. norsk tekst):

Nou Papa ki dan siel-la
Fé rekonnet ki to nom sin,
Fé ki to règne vini
Fé to volonté accompli
Sûr la terre konmen dan siel-la.
Donné-nouzòt jòrdi dipin ki nou bezwin.
Pardon-nou offenses,
Konmen nou osi pardon lezòt ki offens nou.
Pa laissé nouzòt tombé dan tentation,
Mé délivré nou depi mal.

## Historie
Louisianakreolsk oppstod i den franske kolonien Louisiana gjennom store slaveplantasjar med innførite slavar hovudsakleg frå vestre Afrika. Ein stor del av slavane tala innbyrdes forståelege mandespråk. Området hadde også stor franskspråkleg innverknad, frå sjøfolk, plantasjeeigarar og -arbeidarar og andre fransktalande, etterkvart også cajunfolk som var utviste frå Nova Scotia på midten av 1700-talet. Etter den haitiske revolusjonen kom fleire haitiske flyktningar til Louisiana, noko som også kan ha påverka det lokale kreolspråket, sjølv om tidlegare teoriar om at øykreolsk blei importert til Louisiana verker vera tilbakeviste.

## Kjelder

*«Louisiana Creole French» på Wikipedia på engelsk, innhenta 27. april 2010.

## Bakgrunnsstoff
*learnlouisianacreole.wordpress.com 
*Tekstar på louisianakreolsk  ved centenary.edu

*
Dobbel fiolinkonsert av Bach

**Konsert for to fiolinar, strykarar og continuo i d-moll**, BWV 1043, òg kjend som **Dobbel fiolinkonsert**, er kanskje eit av dei mest kjende verka til Johann Sebastian Bach og vert rekna som eit av dei beste musikkverka frå seinbarokken. Bach skreiv stykket mellom 1717 og 1723, medan han var Kapellmeister i Anhalt-Köthen. I 1739, i Leipzig, lagde han eit arrangement for to cembaloar, transponert til c-moll, BWV 1062. I tillegg til to solistar, er konserten instrumentert for strykarar og basso continuo.

Konserten er kjend for det lette, men likevel uttrykksfulle forholdet mellom fiolinane gjennom heile verket. Den musikalske strukturen av stykket nyttar ein imitasjon av ein fuge og mykje kontrapunkt.

Konserten består av tre satsar: 
# Vivace
# Largo ma non tanto
# Allegro

I 1940 lagde George Balanchine ein ballett av denne musikken kalla *[[Concerto Barocco]]*.

Den første satsen av stykket finst i Woody Allen-filmen *[[Hannah and her Sisters]]*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Double Violin Concerto (Bach)|Double Violin Concerto (Bach)]]» frå ,  den 27. april 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* 
* Grove Music Online om J.S. Bach
*
Ho Siri

**Ho Siri** var namnet på trepøsen som tidlegare vart brukt som toalett ombord i fartøy. Ho hadde gjerne eit volum på 10–12 liter, var solid lagga, og hadde ein tamp i handtaket. Før bruk vart ho fylt med ei passeleg mengd vatn. Den som skulle bruke pøsen sette seg på ein eigna stad på dekk. Etter bruk vart ho skyld med sjø henta med ein kastepøs. Ho Siri hadde gjerne sin faste plass i eit stativ ved rekkja.

## Kjelde
* Bjørn Foss: *Fra seil til vannjet* (Norsk Maritimt Forlag, 2002).
Voodoo

**Voodoo** (òg skrive **vaudou**, **vodou** og **vodun**; av fonspråket i Benin, «guddom, ånd») er ein synkretisk religion eller ei sekt med opphav i det karibiske landet Haiti. Det er ei blanding av stammereligionar frå Vest-Afrika, arawakiske religionar og katolsk kristendom som vart til då det kom afrikanske slavar til Haiti på 1500-talet, og dei vart tvinga til å konvertere til religionen til slavehaldarane. Dei klarte likevel i stor grad å halde på dei tradisjonelle afrikanske truene sine.

Han er svært myteomspunnen og mest kjend for den såkalla voodoodokka, som visstnok skal kaste ei forbanning over personen ho symboliserer, og fenomenet zombiar (levande døde). Det finst eit utal variantar av voodoo, men felles for dei alle er sjamanisme og bruk av naturmedisin. Nemninga vert også ofte brukt om liknande kultformer andre stader i Karibia og nordaust i Sør-Amerika. Dessutan finst det ein liknande kult som har vore utbreidd blant svarte i sørstatane i USA under namnet «hoodoo».

## Kjelder
* «Haitian Vodou» på Wikipedia på engelsk, innhenta 27. april 2010.
* «Voodoo» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 27. april 2010.
* «Voodoo» av Axel Sommerfeldt og redaksjonen hjå Store norske leksikon, innhenta 27. april 2010.

### Referansar
Valter Birsa

**Valter Birsa** () er ein slovensk fotballspelar som har spela i angrep for Auxerre i den franske toppdivisjonen, Ligue 1, og for det slovenske landslaget. Han vart den yngste slovenske A-landslagsspelaren nokon gong, då han debuterte for landslaget som 18-åring.
Milivoje Novaković

**Milivoje Novakovič** () er ein slovensk fotballspelar som har spela i angrep for Köln i tysk Bundesliga, og for det slovenske landslaget.

Novakovič har spelt for klubbar i Austerrike og Bulgaria før han kom til Köln. Han var toppskårar i den bulgarske toppdivisjonen med Liteks Lovetsj i 2005/06-sesongen, og toppskårar i 2. bundesliga i Tyskland i 2007/08-sesongen. I 2008/09-sesongen var han Köln sin toppskårar i Bundesliga med 16 seriemål, og i 2009/10-sesongen var han det same, men denne gongen med berre 6 seriemål. Han var toppskårar for det slovenske landslaget under kvalifiseringa til fotball-VM i 2010, med 5 mål.

## Bakgrunnsstoff
*
Rustam Qosimjonov

**Rustam Qosimjonov** (usbekisk skrivemåte), namnet ofte skrive **Rustam Kasimdzjanov**, (), er ein usbekisk sjakkspelar, stormeister i sjakk og FIDE-verdsmeister i sjakk 2004.

Han blei verdsmeister etter å ha vunne VM i sjakk 2004. Dette var ei svært kontroversiell turnering. Den blei arrangert i Tripoli, hovudstaden i Libya. Problemet var deltaking for dei israelske spelarane, som aldri kom til å vere med på grunn av motstridande opplysningar om visum og andre problem. I solidaritet boikotta fleire stormeistrar turneringa. Andre toppspelarar valde å ikkje delta av andre grunnar. Åtte av dei ti sterkaste spelarane i verda deltok ikkje, av desse dei fem fremste.

Men Qosimjonov spelte ei svært sterk turnering, der han slo ut så sterke spelarar som Vassilij Ivantsjuk, Aleksandr Grisjtsjuk, Veselin Topalov og Michael Adams. Han beheldt VM-tittelen til neste VM i 2005.

I 2005 deltok Qosimjonov i VM i sjakk 2005, ei turnering i San Luis i Argentina mellom 8 spelarar. Denne turneringa vart ingen suksess for Qosimjonov.
 
I 2007 deltok Qosimjonov i kandidatturneringa som kvalifiserte til deltaking i VM i sjakk 2007, men han blei slått ut i første runde av Boris Gelfand.

Den høgaste ratingen Qosimjonov har hatt var 2706 pr 1. oktober 2001.

## Bakgrunnsstoff
* «Rustam Kasimdzhanov» sine sjakkparti hos Chessgames.com
* Ratingkort for «Rustam Kasimdzhanov» hos FIDE
Ludovic Obraniak

**Ludovic Obraniak** () er ein fransk fotballspelar med polsk bakgrunn som har spela på midtbanen for Lille i den franske toppdivisjonen, Ligue 1, og for det polske landslaget. Obraniak sin bestefar kom frå Polen. Han spelte éin venskapskamp for Frankrike sitt U21-landslag, men på A-landslagsnivå var han interessert i å spela for Polen sitt landslag. Han vart polsk statsborgar 5. juni 2009, og 12. august 2009 spelte han den første landskampen sin for Polen, og skåra begge måla i ein 2-0-siger i ein venskapskamp mot Hellas.
Eren Derdiyok

**Eren Derdiyok** () er ein sveitsisk fotballspelar som har spela som spiss for Bayer Leverkusen i tysk Bundesliga, og for det sveitsiske landslaget.  Foreldra hans er kurdarar frå Tyrkia.

Derdiyok var med på å vinna den sveitsiske ligaen med Basel i 2008, og spelte for Basel i Meisterligaen i 2008/09-sesongen, der han mellom anna skåra mot Barcelona på bortebane. 28. mai 2009 skreiv han under på ein fireårskontrakt med den tyske toppklubben Bayer Leverkusen.

Derdiyok debuterte for det sveitsiske A-landslaget 6. februar 2008 borte mot England, og skåra i den første kampen sin. Han var med i Sveits sin tropp til fotball-EM i 2008, der han var den yngste spelaren i turneringa, 19 år gammal.
Strøymingspumpe

**Strøymingspumper**, òg kalla **rotodynamiske pumper** eller **kinetiske pumper** er ein av dei to hovudkategoriene av pumper. Den andre er fortrengingspumper. Strøymingspumper vert igjen delte inn i radial- og aksialpumper. Ei sentrifugalpumpa er ei radial strøymingspumpe, fordi veska vert pressa ut langs radien til drivakselen. Ei propellpumpa er ei aksial strøymingspumpa, der straumen ut av pumpa går langs akselen.
Andrea Bocelli

**Andrea Bocelli** () er ein italiensk tenorsongar og crossover-artist.
Bocelli har eit breitt repertoar av pop- og klassisk musikk, og vert rekna som ein av verdas leiande tenorar.

Han vart blind i ei fotballulukke i ein alder av 12. Seinare vart han uteksaminert frå å ha studert jus, før han begynte sin musikalske karriere. Sidan 1994 har han selt over 70 millionar plater over heile verda, og i 2010 vart han heidra med ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Andrea Bocelli|Andrea Bocelli]]» frå , den 28. april 2010.*
Tainoar

**Tainoane** var ei amerikansk urfolksgruppe frå Karibia. Dei levde på Dei store Antillane: Cuba, Hispaniola, Puerto Rico og Jamaica og på Bahamasøyane. Dei var i nær slekt med arawakane, ei folkegruppe som framleis lever langs det nedre løpet til Orinoco i Sør-Amerika og langs kysten eit stykke austover frå munningen av denne. Arkeologar har konkludert med at tainoane har utvandra frå dette området i hundreåra like etter byrjinga av vår tidsrekning, og med kanoar har dei forflytta seg gradvis lenger nordover langs øyane i øykjeda som vert omtala som Dei små Antillane. Rundt 1000-talet har dei etablert seg på Puerto Rico og Hispaniola, noko seinare på Cuba og Bahamas. På øyane i Dei små Antillane har tainoane seinare vorte undertrykte av dei etterfølgjande karibane, som var eit krigarfolk, medan tainoane var eit meir fredeleg folk. Medan karibane tok kontrollen over Dei små Antillane, heldt tainoane fram det isolerte livet sitt på Dei store Antillane.

Før tainoane kom, var øyane busette av eit primitivt folkeslag som tainoane omtala som guanahatabeyar. Dei vart gradvis drivne vekk, og då spanjolane kom til øyane i 1492, levde guanahatabeyane framleis berre lengst vest på Cuba og på den sørvestlege halvøya på Hispaniola. Cuba er tainoane sitt eige namn på den største øya. Den øya spanjolane døypte Hispaniola, og som i dag er delt mellom Haiti og Den dominikanske republikken, hadde fleire namn blant tainoane – både Hayti, Bohio og Cibao – medan Puerto Rico hadde namnet Borinquen. Bahamasøyane vart omtala som Lucayos. Språket deira, taino, som er utdøydd i dag, høyrde til den arawakiske språkfamilien, som elles var utbreidd nord i Sør-Amerika.

Tainoane livnærte seg ved jordbruk og fiske. Dei dyrka mykje maniok og andre rotfrukter, men også mais, peanøtter og bomull. Kor mange dei var i 1492, er omstridt, men det er truleg at det berre på Hispaniola var ein million menneske eller meir. Femti år seinare var nesten alle utrydda, mellom anna grunna sjukdommar som europearane hadde med seg og tvangsarbeidet dei vart utsette for. Den undertrykkinga og utnyttinga som koloniherrane stod for, vart i samtida skildra av dominikanarmunken Bartolomé de Las Casas.

## Kjelder

* 
----
*«Taino» på Wikipedia på bokmål, innhenta 27. april 2010.
*«Taino» av Jon Schackt hjå Store norske leksikon, innhenta 28. april 2010.
Plantasje

Ein **plantasje** er ei større landbrukseining der oftast berre éin vekst vert dyrka, og i stor stil. Dette vert også kalla monokultur eller monokultivering. Døme på plantasjeplanter er kaffi, sukker, te, tobakk, bomull, gummipalmar, frukttre osb.

Som plantasje reknar ein vanlegvis store landbrukseiningar i tropane og subtropane som, i tillegg til å ha spesialisert seg på éin type vekst eller éin type husdyr, utnyttar billeg lokal arbeidskraft. Spesialisert produksjon i stor skala og billeg arbeidskraft bidreg sterkt til at produkt som til dømes bananar og appelsinar er lågprisprodukt i den rike delen av verda. 

Plantasjane finst i fyrste rekkje i Latin-Amerika, det sentrale og sørlege Afrika og Søraust-Asia.

## Kjelder
*«Plantasje» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 28. april 2010.
*«Plantasje» hjå Store norske leksikon, innhenta 28. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Elyaniv Barda

**Elyaniv Felix Barda** () er ein israelsk fotballspelar som spelar i angrep for Racing Genk i den belgiske toppdivisjonen, og på Israel sitt landslag. Han var med på å vinna den israelske fotballserien med Maccabi Haifa i 2004 og 2005.
Hydraulisk sprang

Eit **hydraulisk sprang** er eit fenomen i hydraulikk som ein ofte kan sjå i opne straumkanalar, som elvar og avløp. Når væske med høg fart strøymer ut i ei sone med lågare fart, skjer det ei forholdsvis brå heving (eit sprang eller ei ståande bølgje) i væskeoverflata. Den rasktflytande straumen vert raskt bremsa ned og auken i høgda omformar noko av den opphavlege kinetiske energien i straumen til potensiell energi, der noko energi går tapt gjennom turbulens til varme. I ein open straumkanal, som ei elv, vil dette kome til syne som ei ståande bølgje, på liknande måte som ei sjokkbølgje oppstår. 

Fenomenet er avhengig av farten til væska i utgangspunktet. Om den opphavlege farten er under ein kritisk fart, så skjer det ikkje noko sprang. Om farten berre så vidt er over den kritiske farten skjer det ein overgang forma som ei bølgje. Om den opphavlege farten aukar enno meir, vert overgangen meir brå, fram til farten vert så stor at bølgja bryt og krøllar seg attende mot seg sjølv. Når dette skjer kan spranget oppstå i lag med kraftig turbulens, kjølvatn, innblanding av luft og bølgjer på overflata. 

Det er hovudsakleg to måtar å sjå hydrauliske sprang på og ein har vanlegvis nytta to forskjellige namn om kvar av dei. Mekanismane bak dei er derimot lik. 

Dei to hovudmåtane er:

* Stasjonært hydraulisk sprang - hurtigstraumande vatn går over i eit stasjonært sprang til langsamtstraumande vatn, som vist på biletet.

* Tidvassbølgje - ein vegg eller ei bølgje som flyttar seg oppover ei elv som renn nedover. Om ein ser på dette som eit referansesystem som flyttar seg langs bølgjefronten, så kan ein sjå at dette er fysisk likt eit stasjonært sprang. 

## Hydraulisk sprang i atmosfæren
Det kan òg oppstå hydrauliske sprang i luftstraumen over fjell i atmosfæren. Når lufta strøymer over eit fjell vert det danna ei bølgje, ei fjellbølgje. Om dei atmosfæriske tilhøva er riktige, kan dette skape hydrauliske sprang på lesida av fjellet. Desse er særs turbulente og kan vere farleg for luftfarten. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hydraulic jump|Hydraulic jump]]» frå ,  den 28. april 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Current Knowledge In Hydraulic Jumps And Related Phenomena. A Survey of Experimental Results, Hubert Chanson (2009) i European Journal of Mechanics B/Fluids, Vol. 28, No. 2, s. 191-210 (DOI: 10.1016/j.euromechflu.2008.06.004)
Dutty Boukman

**Dutty Boukman** eller **Boukman Dutty** (død ca. 1791) var ein jamaikanskfødd *[[houngan]]*, eller haitisk prest, som gjennomførte ein religiøs seremoni i Haiti der det vart lova fridom for slavane. Denne seremonien vert rekna som ei medverkande årsak til slaveopprøret som markerte byrjinga av den haitiske revolusjonen,

Boukman Dutty var ein sjølvlærd slave som var fødd på Jamaica. Namnet hans var eit kallenamn, der den fyrste delen tyder «skiten» (engelsk *dirty*), og den andre «bokmann». Han vart etter kvart seld av den britiske slavehaldaren sin til ein fransk plantasjeeigar etter at han prøvde å lære andre jamaikanske slavar å lese. Den nye slavehaldaren sette han til å vere slavedrivar, og seinare kusk. Nokre har også tolka namnet hans som at han var muslim, sidan ein også i Afrika viste til muslimar som «bokmenn»: «Det er truleg at Boukman var ein jamaikansk muslim som hadde ein koran, og at det var slik han fekk kallenamnet sitt.»

I august 1791 opptredde Boukman i rolla som *[[houngan]]* (prest) saman med ei afrikanskfødd prestinne, og gjennomførte ein fridomsseremoni på Bois Caïman i fjella nord i landet og profeterte at slavane Jean-François Papillon, Georges Biassou og Jeannot Bullet skulle kome til å leie ei motstandsgruppe og eit opprør som skulle frigjere slavane på Saint-Domingue. Eit dyr, som symboliserte den ville, frie, og utemjande spirituelle krafta til skogen og forfedrane, vart ofra, ein la av ein eid, og Boukman og prestinna kom med sterke oppmodingar om å ta hemn over dei franske undertrykkjarane og «verte kvitt av guden til undertrykkjarane.» Encyclopedia of African Religion seier at: «Blod frå dyret, og ifølgje nokre, frå menneske òg, vart gjeve til deltakarane så dei skulle drikke det for å verne lagnadene sine i lojalitet overfor frigjeringa av Saint-Domingue.» Ei veke seinare var 1&nbsp;800 plantasjar øydelagde og 1&nbsp;000 slavehaldarar drepne.  
Boukman var ikkje den fyrste som prøvde å få i gang eit slaveopprør i Saint-Domingue: Padrejean hadde prøvd det same i 1676, og François Mackandal i 1757. Storleiken hans, den krigarliknande utsjånaden og det fryktelege temperamentet gjorde han til ein effektiv leiar, slik at han vart ei medverkande kraft for den haitiske revolusjonen.

## Kjelder
*«Dutty Boukman» på Wikipedia på engelsk, innhenta 28. april 2010.

### Referansar
Georges Biassou

**Georges Biassou** var ein tidleg leiar for slaveopprøret i Saint-Domingue i 1791 som førte til den haitiske revolusjonen. Saman med Jean-François Papillon og Jeannot Bullet vart han profetert som leiar av revolusjonen av voodoopresten Dutty Boukman.

Som ein del andre slaveleiarar, slåst han med dei spanske rojalistane mot dei franske revolusjonære styresmaktene i det koloniserte Haiti. I denne perioden fekk han Jeannot Bullet drepen for særs vondskapsfull krigføring.

Etter at han hadde vorte slegen av ein tidlegare alliert, Toussaint L’Ouverture, som hadde gått over til å slåst for franskmennene då dei lova å frigjere slavane, heldt Biassou fram i teneste hjå Spania. Han trekte seg ut av Saint-Domingue i 1795, og flytta saman med familien til Florida, som då var del av den spanske kolonien Cuba.

I Florida bytte Biassou førenamn til Jorge. Dei spanske leiarane sette han i spissen for den svarte militsen i Florida. Han byrja å byggje aliansar der då svogeren gifta seg med ein flyktning frå Sør-Carolina. Florida hadde gjeve rom for både plantasjeeigarar og slavar under den amerikanske revolusjonen.

## Kjelder
*«Georges Biassou» på Wikipedia på engelsk, innhenta 28. april 2010.

### Referansar
Framtidsfylket

**Framtidsfylket** er eit norsk føretak som er eit samarbeidsprosjekt mellom bedrifter og det offentlege i Vestland for å rekruttere menneske med høgare utdanning til fylket.

Framtidsfylket ønskjer å vere Vestland si eiga merkevare for jobb og rekruttering, og omfattar i 2020 nettstaden framtidsfylket.no, Framtidsfylket Trainee og Framtidsfylket Karrieremesser. På messene, som vert haldne i Oslo, Bergen og Trondheim, har arbeidsgjevarar frå Vestland stand og marknadsfører seg sjølve overfor potensielle tilflyttarar ved dei største utdanningsinstitusjonane. 

Målet med nettstaden framtidsfylket.no er å inspirere fleire potensielle tilflyttarar og heimflyttarar til å sjå etter jobbar i Vestland, samtidig som det skal vere lettare for bedriftene å nå ut til denne gruppa. Portalen formidlar òg informasjon om regionane og kommunane i fylket.

Framtidsfylket er eit samarbeid mellom bedrifter og det offentlege i Vestland fylkeskommune. Frå 2020 opphøyrte Sogn og Fjordane som fylke, etter at samanslåinga med Hordaland trådde i kraft. Sidan har Framtidsfylket arbeida for heile Vestland fylke med eit samla mål om rekruttering og auka tilflytting.

Dagleg leiar er i dag Linda Hovland, medan styreleiar er Nandor Helgheim. I dag har dei gjort seg bemerka gjennom drift av Norges største regionale traineeprogram, jobbportal og karrieremesser. Alt dette blir gjort med eit mål om rekruttering og auka tilflytting til Vestland. Gjennom marknadsføring og innhaldsproduksjon av video, tekst og bilete, skal Framtidsfylket inspirere potensielle tilflyttarar og arbeidstakarar.

## Historie
Prosjektet starta med nettstaden framtidsfylket.no, som vart oppretta då ni traineear ønskte å formidle det dei sjølve har erfart av positive opplevingar i Sogn og Fjordane. Traineeane var tilsette i Vestlandsforsking, Sparebanken Sogn og Fjordane, Høyanger Næringsutvikling og Sogn og Fjordane Energi.

Då arbeidet med nettportalen var sluttført, valde vertsbedriftene ovanfor, saman med Hotel Alexandra og Domstein, å stifte selskapet Framtidsfylket AS våren 2008. Sommaren 2009 gjennomførte Framtidsfylket ein emisjon. I 2010 var selskapet eigd av 25 offentlege og private verksemder.

Finansieringa som gjorde prosjektet mogleg frå start kom frå Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, Sogn og Fjordane fylkeskommune, NHO Sogn og Fjordane, IT-forum Sogn og Fjordane, Sogn Regionråd, Sunnfjord 2020, Sunnfjord Næringsutvikling og REKOMP-stiftinga.

## Eigarar
Dei fire største eigarane er Framtidsfylket, Accountor Gloppen, Hotel Alexandra, Aurland ressursutvikling (2020). Firmaet har også 527 andre eigarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Framtidsfylket
Toussaint L’Ouverture

**Pierre François Marie Dominique Toussaint de Bréda L’Ouverture** () var leiaren av den haitiske revolusjonen, og dermed også Haiti si frigjering frå Frankrike. Han vart fødd som slave på ein plantasje som var ått av greven av Bréda, som han tok etternamn etter. Han levde under relativt gunstige forhold fram til han vart frigjeven i 1776, og hadde skapt seg eit namn som ryttar og botanikar då verknadene av den franske revolusjonen nådde Haiti. Leiarane av revolusjonen erklærte, inspirerte av Rousseau, at alle menneske var frie, men vart tvinga til å avstå frå å avskaffe slaveriet etter påverknad frå slaveeigarane. Dette førte i 1791 til omfattande slaveopprør i Haiti, som då var ein fransk koloni under namnet Saint-Domingue.

I 1793 allierte L’Ouverture seg med Spania, som hadde den austlege delen av øya Hispaniola, altså det som i dag er Den dominikanske republikken. Spania var då i krig med Frankrike, i ein del av dei franske revolusjonskrigane. Seinare same år invaderte også Storbritannia Saint-Domingue og okkuperte kystane.

4. februar 1794 ratifiserte det jakobinardominerte nasjonalkonventet eit tilbod om frigjeving for alle slavar som var lojale mot revolusjonen. Tilbodet hadde kome frå utsendingen Léger-Félicité Sonthonax 29. august 1793. Dette leidde til at L’Ouverture tok styrkane sine med til den franske revolusjonære arméen, der han vart brigadegeneral. Han sigra over Storbritannia og Spania i fleire slag, og vart i praksis leiar for Saint-Domingue. Han erklærte seg likevel lojal mot Den fyrste franske republikken. I 1801, då han også hadde erobra den spanske delen av Hispaniola, lét han det gå ut ei grunnlov for eit sjølvstendig Haiti.

Då Napoléon Bonaparte vart leiar for Frankrike, prøvde han å få i gang att slaveriet i Saint-Domingue. I mai 1802 kapitulerte L’Ouverture til styrkane til Napoléon (leidde av Charles Leclerc, svogeren til Napoléon) på det vilkåret at han framleis var ein fri mann, og at troppane hans skulle innlemmast i den franske arméen. Leclerc braut likevel løftet sitt og tok L’Ouverture til fange ein månad seinare. L’Ouverture vart ført til Frankrike, der han døydde av kulde, svolt og mishandling på festninga Fort de Joux i Jurafjella i 1803. Men det at L’Ouverture var død, var ikkje slutten på frigjeringskampen. Det var ikkje før 1. januar 1804, då Jean-Jacques Dessalines erklærte den nye staten Haiti sjølvstendig, at landet verkeleg var fritt.

## Kjelder
*«François Toussaint l'Ouverture» på Wikipedia på svensk, innhenta 28. april 2010.
MINUSTAH

**United Nations Stabilization Mission In Haiti** (fransk: *Mission des Nations Unies pour la stabilisation en Haïti*, **MINUSTAH**) er ei fredsskapande innsatsgruppe frå SN i Haiti som har vore i drift sidan 2004. Ho har både ein militær og ein sivil komponent. Den militære komponenten er samansett av ein fleirnasjonal styrke der den brasilianske hæren stiller med den største kontingenten og med leiarskap. I mai 2008 omfatta styrken 9&nbsp;055 uniformerte personar, der 7&nbsp;174 av dei var militære og 1&nbsp;881 politi. Den sivile komponenten av MINUSTAH omfattar både internasjonalt og lokalt rekruttert personell. 

Mandatet til MINUSTAH går fram til oktober 2010. Hédi Annabi, som var den dåverande øvste sivile leiaren for gruppa, omkom under jordskjelvet i Haiti 2010.

## Kjelder
*«MINUSTAH» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 28. april 2010.
Jean-Max Bellerive

**Jean-Max Bellerive** () er ein haitisk politikar som var statsminister i Haiti frå 2009 til 2011.

Den haitiske presidenten, René Préval, nominerte etter ordre frå senatet Bellerive til å erstatte tidlegare statsminister Michèle Pierre-Louis 30. oktober 2009. Dagen før stemde 18 av dei 29 senatorane i Senatet for å avsetje Pierre-Louis etter skuldingar om for dårlege resultat i leiinga av den økonomiske utviklinga i Haiti, ettersom ho òg var finansminister.

Bellerive er gift, og er far til to jenter. Som son av ein framståande lege forlét han heimlandet i svært ung alder for å studere i Sveits, Frankrike og Belgia. Han er utdanna innan statsvitskap og internasjonal politikk, og flytta tilbake til Haiti i 1986, rett før diktatoren Jean-Claude Duvalier vart styrta.

## Kjelder
* «Jean-Max Bellerive» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 28. april 2010.
René Préval

**René Garcia Préval** () var ein haitisk politikar og agronom som var president i Haiti i to periodar, frå 7. februar 1996 til 7. februar 2001 og frå 14. mai 2006 til 14. mai 2011. Dessutan var han statsminister i landet frå februar til oktober 1991.

Préval tok utdanninga si i Belgia og Italia, og var også busett i USA før han vende tilbake til Haiti og involverte seg i politikk og velgjerd. Då Jean-Bertrand Aristide vart president, vart Préval utnemnd til statsminister, ein post han hadde til han vart tvinga i eksil etter militærkuppet 30. september 1991. I 1996 vart han vald til president, og var det fram til 2001. I 2006 vart han vald på nytt i eit langdrygt val.

## Kjelder

*«René Préval» på Wikipedia på svensk, innhenta 28. april 2010.
Windward Passage

**Windward Passage** er eit sund i Det karibiske havet, mellom øyane Cuba og Hispaniola, eller meir spesifikt mellom dei austlegaste områda av Cuba og det nordvestlege Haiti.

Sundet er 80 km breitt og har ei djupne på ned mot 1700 meter. 

Sundet går mellom Atlanterhavet og Det karibiske havet og ligg i den direkte skipslinja mellom Panamakanalen og austkysten av USA.

Frå anten austsida av Guantánamoprovinsen på Cuba, eller vestenden av departementet Nord-Ouest i Haiti, er det mogeleg å sjå lys på den andre sida av Windward Passage.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Windward Passage|Windward Passage]]» frå ,  den 28. april 2010.*
Magma

**Magma** (gresk for 'salve' eller 'graut') er smelta eller delvis smelta stein nede i jorda. Når materialet kjem til overflata vert det kalla lava. 

*Steinsmelte* er eit samleomgrep som vert nytta om både lava og magma.
Leire

**Leire** er ein finkorna jordtype, som består av meir enn 15 % (vekt) partiklar med ein diameter på mindre enn 0,002 mm. Ved teksturanalyse av jordtypar er leirfraksjonar dei mest finkorna. Når leira opptar vatn, svulmar ho opp. Samtidig skjer det ei omfordeling av elektrona på overflata, slik at kvar partikkel får ein negativ ladning. Dette gjer, at 
leire er plastisk når ho er våt, og kan enkelt formast. I tørr tilstand blir ho stiv og ved oppvarming skjer det permanente fysiske og kjemiske reaksjonar som forandrar leira til eit keramisk materiale. På grunn av desse eigenskapane kan leire brukast til å lage keramikkgjenstandar til både nyttige og dekorative formål. Døme er murstein, tegl, porselen og keramikk.

Kvikkleire er ein type marin leire som finst i istidsavsetningar i Noreg, Canada og Sverige. Det er ein ustabil leire som lett blir flytande og som har forårsaka mange dødlege jordskred.

## Bakgrunnsstoff

* fagboginfo.dk: Fra ler til keramik. Redigeret af Lise Seisbøll
Tuff

**Tuff** (frå italiensk «tufo») eller *tuffstein* er ein porøs bergart som består av restar frå vulkanske utbrot og har i fleire tusen år vorte nytta som bygningsmateriale i midterste Italia.
Arbeidsplattform

**Arbeidsplattform** er ei ein reiskap som vert nytta for å løfta arbeidsfolk når dei arbeider med oppgåver nokre meter over bakkenivå. 

## Oppbygging
Plattforma har sidevegger og liknar meir på ei korg enn ei plattform. Korga er montert på ei hydraulisk manøvrert arm som løftar ho til rett høgd. 

### Lastebilmonterte arbeidsplattformer
Mange arbeidsplattformer er monterte på ein lastebil, slik at dei er lett å flytta frå stad til stad. Hydraulikkpumpa vert då driven av motoren i lastebilen. 

### Sjølvstendige arbeidsplattformer
Sjølvstendige arbeidsplattformer vert nytta når dei ikkje treng å flyttast så ofte. Desse har etter måten liten masse og er ofte utstyrte med hydraulisk manøvrerte støttelabbar for at dei stå stå stødig. Dei har ofte elektrisk drift av hydraulikkpumpa. Dei kan brettast saman for transportmaskinar som er utstyrte med hjul kan slepast etter ein lastebil eller traktor under flytting. Nokre har drift på hjula og er sjølvgåande over korte avstandar. Andre er beltegåande, slik at dei kan ta seg fram på sleipt underlag. 

## Sjå òg
* Stillasje
* Brannbil
* Mobilkran
Orkestersuitar av Bach

**Orkestersuitar** eller ***Ouverturar*** BWV 1066–1069 er ei samling musikkverk av Johann Sebastian Bach, truleg komponert mellom 1725 og 1739 i Leipzig. Ordet ouverture syner til opningssatsen der ein del med langsam rytme med punkterte notar vert etterfølgd av ein fuge. På denne tida vart dette namnet òg nytta om ein heil suite med dansestykke i fransk barokkstil.

## Ouverture No. 1 i C-dur, BWV 1066

# Ouverture
# Courante
# Gavotte I/II
# Forlane
# Menuett I/II
# Bourrée I/II
# Passepied I/II

Instrumentering: Obo I/II, fagott, fiolin I/II, bratsj, basso continuo

## Ouverture No. 2 i h-moll, BWV 1067

# Ouverture
# Rondeau
# Sarabande
# Bourrée I/II
# Polonese (Lentement) - Dobbel
# Menuett
# Badinerie

Instrumentering: Solo fløyte, fiolin I/II, bratsj, basso continuo

*Badinerie* har vorte eit standardstykke for solofløytistar sidan han er hurtig og vanskeleg. 

## Ouverture No. 3 i D-dur, BWV 1068

# Ouverture
# Air
# Gavotte I/II
# Bourrée
# Gigue

Instrumentering: Trompet I/II/III, pauker, obo I/II, fiolin I/II, bratsj, basso continuo

*Air* er eit av dei mest kjende verka frå barokkmusikken. Eit arrangement av stykket av den tyske fiolinisten August Wilhelmj (1845–1908) har vorte kjend som Air on the G-string.

## Ouverture No. 4 i D-dur, BWV 1069

# Ouverture
# Bourrée I/II
# Gavotte
# Menuett I/II
# Réjouissance

Instrumentering: Trompet I/II/III, paukar, obo I/II/III, fagott, fiolin I/II, bratsj, basso continuo

Opningssatsen frå denne suiten vart nytta om att av Bach for den korale opninga av kantaten *[[Unser Mund sei voll Lachens]]*, BWV 110. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orchestral suites (Bach)|Orchestral suites (Bach)]]» frå ,  den 28. april 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* 
* 
* Orkestersuite No. 1, Orkestersuite No. 2, Orkestersuite No. 3 og Orkestersuite No. 4 Werner Icking Music Archive for orkestersuitane.
Forlana

**Forlana**, òg skrive *furlana*, *friulana* og *forlane*, er ein gammal italiensk folkedans frå Friuli i Nord-Italia, med hurtige, kraftige og lystige rørsler i 6/8 eller 6/4 takt. Ein kjenner til dansen tilbake til 1609 og han vart populær i midten av 1780-åra. 

Johann Sebastian Bach nytta ein forlana i den første orkestersuiten sin. Maurice Ravel nytta den barokke forlanaen i pianosuiten *[[Le Tombeau de Couperin]]*. Ein annan forlana finst på slutten av pianosuiten til Ernest Chausson *Quelques Danses*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Furlana|Furlana]]» frå , den 28. april 2010.*
Hi-Fi-utstyr

**«Hi-Fi»** (**High-Fidelity**) er eit engelsk omgrep som dukka opp på 
1940-talet og som opphavleg vart nytta om lydattgjevingsuttsyr som hadde betre kvalitet enn vanleg. Ei ordrett omsetting til norsk ville verta noko slikt som «høg naturlegheit», med dette omgrepet vert ikkje nytta på norsk. Derimot nyttar svenskane av og til omgrepet «høg naturtrogenhet».
Utstyr som fyller krava til høg naturlegheit har flat frekvensrespons, lite støy, lite ulineær forvrengning og lite tidsrelaterte feil (wow, flutter, jitter).
På grunn av at omgrepet «Hi-Fi» har vorte misbruka i reklamen vart det «utvatna» og det vert ikkje lenger forbunde med kvalitet.

## Referansar

## Sjå òg
* High-End audioutstyr
* Proaudio
High-End audioutstyr

**«High End» audioutstyr** er ein omgrep, lånt frå engelsk, som vert nytta om dyrt lydattgjevingsutstyr som vert kjøpt av entusiastar. 

Høg pris er ingen garanti for at kvaliteten er høg og mykje «High End»-utstyr har svært påkosta innpakking, som ofte ikkje har nokon annan funksjon enn å imponera potensielle kundar. 

## Sjå òg
* Proaudio
* Hi-Fi-utstyr
Stereofoni

**Stereofoni**, eller stereofonisk lydattgjeving (romleg lydattgjeving) er attgjeving av det romlege perspektivet i musikk, eller annan lyd. Ordet «stereofoni» er sett saman av dei greske orda στερεος (stereos), som tyder «rom», og φονη (foni), som tyder «lyd», eller «klang». 

For at lyden skal attgjevast stereofonisk (romleg) må den romleg informasjonen takast vare på under opptak og det må nyttast attgjevingsutstyr som både er i stand til å attskapa stereofoniske opptak og som er rett plassert i lyttarrommet. Stereofoni vart utarbeidd av Alan Blumlein rundt 1930 .

Stereofonisk attgjevening vert ofte assossiert med to kanalar, men talet på kanalar kan gjerne vera meir enn to. At det i praksis vert nytta berre to kanalar kjem av at teknologien sette ei øvre grense på to kanalar då stereofoniske stereoplater vart innførte. 

Eit to-kanals stereofonisk system er berre i stand til å attskapa ein illusjon av romleg lyd i ein avgrensa vinkel framom lyttaren. Meir avanserte stereofoniske system, som til dømes høgare ordens Ambisonics (HOA), er i stand til å attskapa ein romleg dimensjon i eit tredimensjonalt rom. Dette vert ofte kalla 3D-lyd.  

Ofte vert omgrepet «stereoutstyr», eller berre «stereo», nytta om lydattgjvingsutstyr generelt, men dette er ofte missvisande.

## Referansar

## Sjå òg
* Mono i lydteknikk
* Stereofonisk lydopptak
* 3D-lyd
* Kunsthovudopptak
Stereo

**Stereo** kan vis til:
* Stereofoni (romleg lyd)
* Stereoskopi (tredimensjonal fotografi)
* Stereokjemi 
* Solar TErrestrial RElations Observatory
Lyndon State College

**Lyndon State College** er eit offentleg college i Lyndonville i Vermont i USA. Colleget tilbyr mellom anna masterprogram innan utdanning.

Colleget vart grunnlagt i 1911. 

## Fag
*Administrasjon. 
*Digital og grafisk kunst
*Utdanning
*Engelsk og filosofi
*Treningsvitskap 
*Kunst
*Matematikk og informatikk
*Meteorologi
*Naturvitskap
*Psykologi
*Samfunnsvitskap
*Journalisme

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lyndon State College|Lyndon State College]]» frå ,  den 29. april 2010.*
Marcus Fabius Quintilianus

**Mārcus Fabius Quīntiliānus** (ca. 35–ca. 100) var ein romersk retorikar frå Hispānia. Han blir til vanleg omtala som **Quintilianus** eller **Quintilian**. 

Quintilianus blei mykje lesen i retorikkskular i mellomalderen og mykje referert til i skrifter under renessansen. Han er mest kjend for verket *īnstitūtiō Ōrātōria*. Erasmus frå Rotterdam og Philipp Melanchthon las han og Martin Luther sa om Quintilianus at «han er den einaste som gjev unge menner, ja vaksne menner, ein fullgod vandel».

## Kjelder

* Artikkelen byggjer på ein mykje lengre artikkel, Marcus Fabius Quintilianus, på bokmålswikipedia.
Badinerie

**Badinerie** eller **badinage** er eit kort og livleg danseliknande karakterstykke, vanlegvis i 2/4 takt. Det har fått namn frå det franske *badiner* (å spøke). Uttrykket vart til på 1700-talet då badinerien først vart nytta som ein sats i barokke suitar.  Johann Sebastian Bach (1685-1750) sin badinerie frå Orkestersuite No. 2 i h-moll for fløyte og strykarar, BWV 1067, er kanskje det mest kjende dømet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Badinerie|Badinerie]]» frå ,  den 29. april 2010.*
Proaudio

**Proaudio** står for **profesjonell audio** og syner til audioutstyr som vert nytta i profesjonell samanheng. Typiske døme er utstyr nytta av kringkastarar, til feltopptak, i lydstydio osb. 

Profesjonelt audioutstyr skil seg frå forbrukarutstyr som Hi-Fi-utstyr og High-End-utstyr på fleire punkt. Til dømes nyttar profesjonelt utstyr balansert overføring, medan forbrukarutstyr ofte nyttar ubalansert overføring. Dei som nyttar profesjonelt utstyr har som oftast teknisk utdanning og difor betre føresetnadar for å vurdera eigenskapar og kvalitet enn dei som kjøper forbrukarutstyr. Produsentane av profesjonelt utstyr legg difor stor vekt på teknisk funksjonalitet og brukar ikkje så mykje pengar på unyttig pynt som det ein ofte finn på forbrukarutstyr. 

Men det er òg store likskapar mellom profesjonelt og forbrukarutstyr. Dette gjeld spesielt digitalt utstyr, der den underliggande teknologien i stor grad er den same. Nokre produsentar utnyttar dette, på det viset at dei leverer både ein proversjon og ein forbrukarversjon av somme produkt. Dette fører til større produksjonsseriar og difor reduserte kostnadar. 

## Sjå òg
* Hi-Fi-utstyr
* High-End-utstyr
Tømmerkran

**Tømmerkran**, eller **gripelastar** er ei hydraulisk manøvrert kran som vert nytta for å lasta tømmer på/av lastetraktorar, tømmerhengarar, lastebilar, godstog, osb. 

Dei fyrste tømmerkranene vart opererte med vinsjar, men frå 1960-talet tok hydraulisk drift over. 
På tømmerhengjarar og rammestyrte lastetraktorar er tømmerkrana ofte montert på den bakre lassberande delen, men ho kan òg vera montert bak på traktoren eller den fremre delen av ei rammestyrt maskin. Montering over taket på førarhuset har òg vore nytta. 

Somme tømmerbilar er utstyrte med eigne tømmerkraner, men på grunn av at dette reduserer nyttelasta er det meir vanleg å nytta ein separat lastebil med tømmerkran, eller ein hjullastar med tømmergrip til lasting. 

## Galleri

Fil:Bundesarchiv Bild 183-1987-0123-027, Hildburghausen, Abtransport von Holz.jpg|Lastebilmontert tømmerkran i Hildburghausen i 1987.
Fil:Déchargement de billes de bois par Alain Sanguinet.JPG|Tømmerkran i bruk i Frankrike
Fil:Wood exploitation in Finland 2.jpg|Finsk tømmerbil utstyrt med tømmerkran.
E-76

**E-76** er eit countryrockband frå Vinje kommune i Telemark, starta i 1981.

### Album
**Meir E-stoff* (2009)
**Turing* (2005)
**Best på fest* (2001)
**Gørgode låtar* (1999)
**Rispur og rølp* (1996)
**Heilt Texas* (1994)
**Bygderock med telehiv* (1992)
**E-76* (1991)

## Kjelder

* «E-76» i *Norsk pop- og rockleksikon* Vega Forlag  

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
Eilert Hægeland

**Eilert Magnus Hægeland** () var ein norsk komponist og organist fødd i Arendal. Han voks opp på Evje og gjekk på Kristiansand katedralskole (latinlinje) og Norges Musikkhøgskole. Han debuterte som konsertorganist i 1978. 

Frå 1976 til 1979 arbeidde han ved Nordnorsk Musikkonservatorium. Der var han ei drivkraft for å opprette ei eiga kyrkjemusikkutdanning. Han var domorganist ved Bodø domkyrkje 1979-1986. Frå 1993 var han rektor ved Åmli Musikk- og Kulturskule, der han var til 2002.  

Eilert Hægeland komponerte verk for kor, kammermusikk og for orkester. Han skreiv og fleire bryllupsmarsjar, dei fleste med ei neoklassisk uttrykksform. Etter ei alvorleg ulykke (1994) var han mindre aktiv ei tid, men kom seg og vart sidan organist i Bygland og sentral i landsdelens folkemusikkliv.

## Heder
Han fekk Aust-Agder fylkes kulturpris 1973.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*haegeland.no - nettside tileigna Eilert Hægeland
*Katalog til arkiv etter Eilert Hægeland hjå Statsarkivet i Kristiansand
Air av Bach

**Air**, òg kjend som «*Air on the G String*» («Air på G-streng») er ein kjend sats frå Orkestersuite Nr. 2 i D-dur, BWV 1068, av Johann Sebastian Bach. Satsen er den andre i verket og er kanskje den mest kjende melodien av alle Bach skreiv.

Bach komponerte truleg denne suiten i 1731. Dette var ikkje den slags musikk han vanlegvis skreiv, og det er lettare kost enn dei normalt meir strenge, religiøse eller fugale verka. Desse verka var berre meint som underhaldning. Det vart truleg først spelt i Leipzig i Zimmermanns kaffihus i Cather-Strasse. 

Namnet «**Air on the G String**» kjem frå eit arrangement for fiolin og piano, av August Wilhelmj. Han transponerte stykket frå den opphavlege D-duren til C-dur og transponerte melodien ned ein oktav. Wilhelmj kunne då spele stykket på berre ein fiolinstreng, G-strengen. 

Procol Harum nytta nokre taktar frå dette stykket i hitsingelen deira, «A Whiter Shade of Pale».

## Bakgrunnsstoff
*  (nedst)
* Notar og MIDI-fil på Mutopia Project, orkesterarrangement
** Notar og MIDI-fil på Mutopia Project, trombonekvartett-arrangement

## Kjelder
Kanon i musikk

Ein **kanon** (uttalast *kánon*) er eit musikkstykke der to eller fleire stemmer etter kvarandre spelar eller syng same tema. Den første stemma startar og den neste stemma repeterer som regel same melodi som første stemma, men startar litt etter den første stemma. Følgjestemma kan òg starte på ein annan tone. Det vert kalla kanon i sekund, kanon i ters osv. 

*Kanon per augmentationem* er når dei opphavlege noteverdiane i temaet vert dobla. *Kanon per diminutionem* er når noteverdiane vert halvert. Ein *speilkanon* er ein kanon der stigande intervall vert snudd til fallande intervall. I ein *krepskanon* vert temaet snudd om, slik at følgjestemmene startar på den siste tonen og endar på den første tonen i temaet. 

## Kjelder
*
Stubbrytar

**Stubbrytar** eller **steinbukk** er ein reiskap som tidlegare vart nytta for å trekkja stubbar og stein or marka i nybrot. 

## Oppbygging
Maskina er bygga opp av tre føter som er heldt saman i midten. Den eine foten er var ofte ein dobbelfot, der det var plassert ein manuell vinsj. Ståltauet gjekk frå vinsjen til ei talje i toppen der føtene møttest. For å auka lyftekrafta kunne det nyttast kraftblokk. Stubbrytarar hadde ei løftekraft på nokre titals kN.

## Bruk
Forutan nydyrking vart stubbrytarar nytta ved anleggsarbeid som veg- og jarnvegbygging. Stubbrytarar var i bruk til gravemaskinane tok over anleggsarbeid og nydyrking.

## Sjå òg
* Stubbfres

## Kjelder
Tømmergrip

**Tømmergrip** eller **tømmerklo** er ein type reiskap som vert nytta for å handsama tømmer. Dei vert ofte monterte på hjullastarar og nytta for å flytta på tømmer på lunningsplassar og for å lasta tømmer på tømmerbilar. Ein kan òg montera tømmergrip på frontlastarar på landbrukstraktorar og store gaffeltruckar. 


Log loader03.jpg|Ein hjullastar med tømmergrip.
Penz Holzeinsatz 1.jpg|Tømmergrip på lastebil.
Liebherr Wheeled Material Handler Port Otago.JPG|Liebherr-gravemaskin med tømmergrip i Otago.
Penz Holzeinsatz 2.jpg|Tømmergrip på tømmerkran.
Logging_Port_Chalmers.jpg|Stor lastar som løftar eit heilt lastebillass i Dunedin på New Zealand.
Menuett i G-dur

**Menuett i G-dur** er eit klaverstykke som finst i *[[Anna Magdalena Bachs notebok]]* frå 1725. Det vart tidlegare tilskrive Johann Sebastian Bach (BWV Anh. 114), men vert no vanlegvis tilskrive Christian Petzold. 

Noteboka det er snakk om høyrte til den andre kona til Johann Sebastian Bach, Anna Magdalena, og er ei samling av musikk av forskjellige komponistar frå seint på 1600-talet og tidleg på 1700-talet, mellom andre François Couperin, Georg Böhm, Johann Sebastian Bach sjølv og kanskje noko av sønene hans (som Carl Philipp Emanuel Bach). Dei fleste av kommentarane i noteboka vart gjort av Anna Magdalena sjølv. Berre få komponistar er identifiserte i boka. Menuett i G-dur er eit av dei mange anonyme verka. I 1970-åra vart stykket identifisert frå ein cembalosuite av organisten Christian Petzold frå Dresden.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Minuet in G major, (BWV Anh. 114)|Minuet in G major, (BWV Anh. 114)]]» frå ,  den 29. april 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*  
* Menuett i G-dur frå free-scores.com
Dimítris Salpingídis

**Dimítris Salpingídis** () er ein gresk fotballspelar med landskampar for Hellas. Han har spela i angrep for Panathinaikós.

Salpingídis sin første klubb var PAOK i heimbyen Thessaloníki. Som ung spelar vart han lånt ut til Lárisa og Kavála, der han vart toppskårar i gresk andredivisjon. Tilbake i PAOK vart Salpingídis fast på laget i 2002, og vart klubbkaptein som 21-åring. I 2005/06-sesongen vart han toppskårar i den greske toppdivisjonen for PAOK. 16. august 2006 gjekk han til Panathinaikós, og 20. august same året skåra han hattrick i ligadebuten sin for Panathinaikós mot Egáleo. Han var med på å vinna den greske ligaen med Panathinaikós i 2009/10-sesongen.
Cato den eldre

**Marcus Porcius Cato** (234 f.Kr.-149 f.Kr.) var ein romersk statsmann, ofte kalla «Censoren», Sapiens, Priscus, eller «Den eldre» for å skilje han frå Cato «Den yngre», som var oldebarnet hans. 

Han var av ein gamal plebeiarfamilie, som var kjend for nokre militære embete, men ikkje kjend for høgare embete i republikken. Han blei oppdregen i tråd med sine latinske forfedrar, til landbruket, som han vigde tida si til, når han ikkje var i militæret. Men etter å ha lagt merke av Lucius Valerius Flaccus, blei han henta til Roma, der han kom til å ha alle embeta i Cursus Honorum: Tribun i 214 f.Kr., kvestor i 204 f.Kr., aedil i 199 f.Kr., pretor i 198 f.Kr., konsul i 195 f.Kr. saman med sin gamle patron Lucius Valerius Flaccus, og til slutt sensor i 184 f.Kr.

Cato den eldre er kjend for å ha avslutta sine talar i senatet med den berømte setninga *[[Ceterum censeo Carthaginem esse delendam]]*, som betyr «Dessutan meiner eg at Karthago bør øydeleggast».

## Skriftlege verk
* *Origines*
* *De agri cultura*
* *Orationes*
* *De re militari*
* *De lege ad pontifices auguresque spectanti* 
* *Praecepta ad filium*
* *Historia Romana litteris magnis conscripta*
* *Carmen de moribus*
* *Apophthegmata*

## Bibliografi
* Astin, A. E. (1978), *Cato the Censor*, Oxford: Clarendon Press
* Dalby, Andrew (1998), *Cato: On Farming*, Totnes: Prospect Books, ISBN 0-907325-80-7
* Goujard, R. (1975), *Caton: De l'agriculture*, Paris: Les Belles Lettres
Hestetagl

**Hestetagl** er det lange stive håret hesten har i hale, man og lugg. Dette håret har eigenskapar som gjer at det har mange ulike bruksområde. Hestetagl har vore handelsvare, gjerne med ein høg pris.

## Bruk
Hestetagl har vorte nytta til fiolinbogar, tekstilar, reip, fyllstoff i madrassar og snarer. Til fiolinbogen brukar ein hår frå halen på hesten. Håra, som gjerne må vere 75 cm lange vert spent mellom froschen og spissen, og er den delen som stryk over strengene. Taglet kan strammast med ein skrue på froschen.

Eit anna viktig bruksområde av hestetagl er laging av reip. Slike reip er, og har vore eksklusive og kostbare. Dei har særleg vore ettertrakta om bord i båtar. Dette fordi dei er svært haldbare og ikkje frys stive om dei er våte og det er kaldt. Reip av faks, dei lange håra på hestehalsen, vert kalla simreip. Reip av hestetagl har vorte nytta til seglskaut og telne, reipet eller tauget som  vert sydd rundt seglet (lika). Største ulempen med taglreip er at dei vert lett skammfila.

## Kjelder
*Gunnar Eldjarn og Jon Godal: *Åfjordbåten og Nordlandsbåten * Bind 4.
* Anja Hertzberg :Tauverk -egenskaper og vedlikehold i *[[Fartøyvern]]* nr 5
Sotíris Kyrjákos

**Sotíris Kyrjákos** () er ein gresk fotballspelar med landskampar for Hellas. Han har spela i forsvar for Wolfsburg i tysk Bundesliga. Han var med på å vinna den greske ligaen og cupen med Panathinaikós i 2004 og den skotske ligaen med Rangers i 2005. 21. august 2009 vart det kunngjort at han hadde skrive under ein toårskontrakt for Liverpool, og vart dermed Liverpool sin første greske spelar.

Kyrjákos debuterte for det greske A-landslaget 13. februar 2002 i ein kamp mot Sverige. Han skåra det første landslagsmålet sitt mot Noreg 13. februar 2003. Han gjekk glipp av fotball-EM i 2004 grunna ein kneskade, men var med i fotball-EM i 2008.