open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ytrebygda

**Ytrebygda** er ein bydel i Bergen kommune, på sørsida av Grimstadfjorden og Nordåsvatnet. Bydelen grensar til Fana i aust, og i nord, over Grimstadfjorden ligg Fyllingsdalen. Ytrebygda hadde 25.710 innbyggjarar i 2011.

Opphavleg var Ytrebygda ein del av Fana kommune. Under den store kommunesamanslåinga i 1972 vart Ytrebygda så ein del av Fana bydel, og vart skilt ut som eigen bydel i 1990. Framleis høyrer kyrkjene i Ytrebygda til under Fana prosti.

Ytrebygda omfattar tettstadene Steinsvik, Nordås, Grimseid, Milde, Hjellestad, Flesland, Dolvik, Søreide, Kokstad, Sandsli og Blomsterdalen. Det ligg 9 grunnskular og to vidaregåande skular i bydelen. 

## Fasilitetar

* Fana folkehøgskole, Hjellestad
* Siljustøl museum, heimen til Harald Sæverud
* Herregarden Store Milde
* Bergen lufthamn, Flesland
* Søreide kyrkje
* Ytrebygda nærkyrkje

## Kjelder

* , *henta inn 14. februar 2012.*
* *Bokmålswikipedia om Ytrebygda, henta inn 14. februar 2012.*
Bergenhus bydel

**Bergenhus** er ein bydel i Bergen som omfattar dei sentrale delane av byen. Bergenhus grensar i nord til Åsane, i aust til Arna, i sør til Årstad og i sørvest til Laksevåg. Bydelen vart skipa ved samanslåinga av dei tidlegare bydelane *Sentrum* og Sandviken. Det var 38 544 innbyggjarar i bydelen Bergenhus i 2011. 

Bergenhus omfattar mellom anna strøka Sandviken, Ladegården, Skuteviken, Bryggen, Eidemarken, Skansen, Vågsbunnen, Marken, Nordnes, Verftet, Nøstet, Engen, Sydnes, Møhlenpris, Nygård og Kalfaret.

## Kjelder

* Store Norske Leksikon om Bergenhus, henta inn 14. februar 2012.
* *Bokmålswikipedia om Bergenhus, henta inn 14. februar 2012.*
Voi Voi

**«Voi Voi»** (finsk for 'Au da') var det norske bidraget i Eurovision Song Contest 1960 i London i Storbritannia, framført på norsk og finsk av Nora Brockstedt. Bidraget enda på fjerdeplass med elleve poeng.

## Uttrykket «voi voi»
«Voi voi» er eit finsk uttrykk for overvelde eller eit sukk. På norsk kan «voi voi» tyde «au da», «uff da», «å, å» og «å kjære». Songtittelen «Voi Voi» er dimed ikkje samisk sjølv om teksten handlar om ei samejente. På samisk vert «voi voi» skrive «vuoi vuoi».

## Melodi Grand Prix 1960
«Voi Voi» vart vald ut av Norsk rikskringkasting (NRK) til å delta i den fyrste utgåva av Melodi Grand Prix, den norske uttakinga til Eurovision Song Contest 1960. Songen måtte gjennom ein semifinale der han vart sungen av Inger Jacobsen. Bidraget vann og gjekk vidare til finalen der det vart framført av Nora Brockstedt. «Voi Voi» vann og fekk vere det fyrste bidraget til å representere Noreg.

## Eurovision Song Contest 1960
Noreg deltok i Eurovision Song Contest 1960 i London i Storbritannia 25. mars 1960 og enda på fjerdeplass med elleve poeng - fire frå Sveits, to frå Danmark og eitt frå Storbritannia, Belgia, Austerrike, Nederland og Frankrike. Det var fyrste gong ein nytta norsk og finsk språk i tevlinga.

## Melodi Grand Prix 2012
I finalen i Melodi Grand Prix 2012 song kvar av finalistane; Nora Foss al-Jabri, Tommy Fredvang, Plumbo, The Carburetors, Yaseen og Julie Maria, Tooji, Lise Karlsnes, Malin, Petter Øien og Reidun Sæther, med unntak av Bobby Bare, sin eigen versjon av songen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Voi Voi|Voi Voi]]» frå ,  den 14. februar 2012.*  
* NRK.no - MGP 2012

## Fotnotar
San Bernardino-passet

**San Bernardino-passet** er ein fjellovergang i kantonen Graubünden i Sveits. Vegen over fjellet knyter saman dalane Rheinwald og Val Mesolcina. Frå passhøgda er det i luftlinje fire kilometer til Hinterrhein i nord og 12&nbsp;km til Mesocco i sør. Passhøgda på 2&nbsp;065 meter over havet ligg på vasskiljet mellom Nordsjøen og Middelhavet, og samsvarar med språkskiljet mellom tysk og italiensk.

Vegen over San Bernardino-passet er vinterstengd frå desember til april.

### Soge
Fjellovergangen har minst vore i bruk sidan romartida. Fjellovergangen vart mykje viktigare etter ein på 1400-talet hadde bygt ut Via Mala mellom Hinterrheindalen og Rhindalen. Ruta over San&nbsp;Bernardino-passet vart då eit attraktivt alternativ til fjellovergangane lenger aust, som Settimo- og Julierpasset. Sjølv om vegen vart mura med steinblokker, var han lenge farbar einast med pakkdyr. Første kjerrevegen stod ferdig i 1770, medan dagens fjellveg vart bygt frå 1818 til 1823. I 1967 vart den 6,6&nbsp;km lange San Bernardino-tunnelen under passet opna. Europaveg 43 går gjennom tunnelen, som vart utbetra i 2006.

San&nbsp;Bernardino-passet er oppkalla etter den italienske helgenen 'Bernadin av Siena'.

## Bakgrunnsstoff


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:San Bernardino-passet|San Bernardino-passet]]» frå ,  den 14. februar 2012.*
Foldfjordsvegen

**Foldfjordsvegen** er vegen gjennom Foldfjorden på Ertvågsøya i Aure kommune på Nordmøre.

Arbeidet med å bygga veg gjennom Foldfjorden, frå Vågosen til straumskaget ved den indre straumen på Follan vart sett i gang rundt 1829. VegStrekninga, som var om lag 10&nbsp;km lang, vart delt inn i fire delar og fire arbeidslag vart sett til å arbeida på kvar sin del. Arbeidet var utført av arbeidspliktige oppsittarar frå heile Ertvågsøya. Mange meinte at dei ikkje hadde bruk for veg og det hende at somme freista å lura seg unna, eller slurva med arbeidet. Men ein veginspektør frå myndigheitene inspiserte arbeidet og rapporterte til lensmannen, som skreiv ut bøter til dei som ikkje møtte opp. Men arbeidet gjekk likevel seint.

Rundt 1840 gjorde kommunestyret vedtak om at det òg skulle byggast veg frå Klaksvika til Espset. Fyrst langt innpå 1840-talet vart det bestemt at dei to vegstubbane skulle knytast saman med veg frå Espset til Follan. Rundt 1850 var heile strekninga mellom Vågosen og Klaksvika såpass ferdig at ho kunne rodeleggast; oppsittarane langs vegen fekk då kvart sitt vegstykke å halda i orden. Dei hadde òg brøyteplikt om vinteren, noko mange meinte ikkje var naudsynt og det var stor misnøye med å verta pålagt arbeid dei ikkje såg nytten av.

Mellom Vågosen og Skogset gjekk vegen langs Skausetvatnet og med unnatak av småbakkar var vegen flatvoren. Mellom Skauset og Innigarden var det ei bratt kleiv, Skausetkleiva. Vidare utover Ålmogrenda gjekk vegen over dyrka mark og traseen var lagt slik at gardsvegane vart så korte som mogleg. Rett utom Ålmogrenda var dei ei bratt kleiv, som vart kalla Solbota. Resten av vegen mellom Ålmogrenda og Semundset gjekk òg gjennom kupert terreng og det var knapt nok flate parti mellom bakkane. Mellom Semundset og Follan var det òg bakke opp og bakke ned heile vegen. Rett innom Follan låg Follkleiva, som var den lengste og brattaste kleiva på heile Foldfjordsvegen.

Då bilane dukka opp førte bakkane til stadig problem. Dei fyrste bilane hadde dårlege bremsar og det var vanleg å ha med ein halvvokstring eller to som sprang etter og la stein attom hjula når det vart stopp i ein bakke. På grunn av alle bakkane var det vanskeleg å brøyta vegen skikkeleg og om vinteren var det ofte berre traktorar og hestar som kom fram.

Vegen mellom Skauset og Nedgarden i Ålmogrenda vart lagt om sist på 1950-talet, slik at vegfarande slapp unna Skausetkleiva. På 1960-talet vart det bygd ny veg mellom Espset og Nedgarden i Ålmogrenda, slik at så godt som alle bakkane forsvann.

## Referanse
Julierpasset

**Julierpasset** er ein fjellovergang i kantonen Graubünden i Sveits. Fjellvegen knyter saman dalane Surses i nordvest og Engadin i søraust. Fjellovergangen skil  tilsigsfelta til Nordsjøen, via Julia-elva og Rhinen på den eine sida, og Svartehavet, via Inn og Donau, på den andre sida. Oppfarta på søraustsida er kort, sju km frå Silvaplana og har ei mindre stigning til passhøgda, 469 meter. På motsett side kan heile det 36 km lange dalføret med Julia-elva sjåast som nordvestoppfarta til fjellovergangen. Stigninga er her 1&nbsp;448 meter, med fleire bratte trinn fordelt gjennom dalen. Den siste landsbyen på denne strekninga før passet er Bivio, ni km og 515 høgdemeter frå passhøgda.

Fjellvegen over Julierpasset er heilårsveg.

## Soge

Gjennom arkeologiske funn ved passhøgda er det påvist funn av ein kjerreveg over fjellet som stammar frå romartida. Den ganske ufarlege topologien til Julierpasset gjorde ruta Malojapasset&ndash;Julierpasset til eit av dei viktigaste nord-sør-sambanda over Alpane. I mellomalderen overtok Settimopasset, som ligg nokre kilometer lenger vest, mykje av Julierpasset si rolle. Også St.&nbsp;Gotthard- og Splügenpasset vart etterkvart viktige transportvegar. Først då heilårsvegen over Julierpasset vart bygt, 1820-40, fekk sambandet tilbake noko av sin opphavlege verdi som transportåre.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Julierpasset|Julierpasset]]» frå ,  den 14. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Bockkarkopf

**Bockkarkopf** er eit  høgt fjell i Allgäu-Alpane sin hovudkam. Det er det niande høgste fjellet i Allgäu-Alpane og ligg mellom Wilder Mann i sørvest og Hochfrottspitze i nordaust. Den mykje brukte Heilbronner Weg går over den pyramideforma toppen.

Grensa mellom Bayern og Tirol går langs egga.

## Litteratur
*Dieter Seibert: *Allgäuer Alpen Alpin, [[Alpenvereinsführer]]*. München, Bergverlag Rudolf Rother 2004. ISBN 3-7633-1126-2
*Alpenvereinskarte 1:25.000, Blatt 2/1, *Allgäuer- Lechtaler Alpen, West*

## Bakgrunnsstoff
* Tourenbeschreibung und Bilder des Bockkarkopfs
Hertzberg

**Hertzberg** er eit tysk slektsnamn.

## Kjende namneberarar

* Ebbe (Carsten Horneman) Hertzberg (18471912), norsk jurist, sosialøkonom og historikar
* Niels Hertzberg (17591841), norsk teolog
* Nils (Christian Egede) Hertzberg (18271911), norsk skulemann, forfattar, stortingsmann og statsråd
Fylkesnummer

**Fylkesnummer** er eit nummer som er gjeve til kvart Fylke i Noreg. I 1946 vart alle bykommunar og herad (landkommunar), i tillegg til ladestadar som ikkje var eigne kommunar, tildelt ei firesifra nummerkode av Statistisk Sentralbyrå.  Dei to fyrste tala viser kva fylke kommunen ligg i, og er såleis *fylkesnummeret*. 

### Fylkesnummer

*01 Østfold
*02 Akershus
*03 Oslo
*04 Hedmark
*05 Oppland
*06 Buskerud
*07 Vestfold
*08 Telemark
*09 Aust-Agder
*10 Vest-Agder
*11 Rogaland
*12 Hordaland

*14 Sogn og Fjordane
*15 Møre og Romsdal

*18 Nordland
*19 Troms
*20 Finnmark
*50 Trøndelag

### Historiske fylkesnummer

* 13 Bergen - *Nytta til 1972 då Bergen inngjekk i Hordaland.*
* 16 Sør-Trøndelag - *Nytta til januar 2018 då Sør-Trøndelag vart slått saman med Nord-Trøndelag til Trøndelag fylke.*
* 17 Nord-Trøndelag - *Nytta til januar 2018 då Nord-Trøndelag vart slått saman med Sør-Trøndelag til Trøndelag fylke.*

## Kjelder


  


## Bakgrunnsstoff
* Kommunenøkkelen  (komplett alfabetisk kommuneliste med kommunenummer)
* Statistisk Sentralbyrå si side for fakta om kommunar, med liste over kommunenummer 
* Statistisk Sentralbyrå sin kommunekatalog med komplett liste på ei side
Flu

**Flu** kan vera:
* Flu i sjøen, ei grunne i sjøen der ein ser botnen. 
* Flu-mat, mat som vert strødd ut for å lokke fisken.
* Fluger, ulike insekt
Flu i sjøen

Ei **flu** (norrønt *flúð*) er ei grunne i sjøen som er under vatn i flod sjø, men kan vera synleg eller tørt ved fjøre. Ei liknande grunne er **båe** (norrønt *boði*), eit blindskjer som sjøen bryt over. 

Som andre skjer og grunner kan fluer føra til grunnstøytingar, forlis og dødsulukker.
Fluer på mellom like under overflaten og 0,5 meter under er avmerkte på sjøkart med ein kross med fire prikkar rundt.

## Kjelder
Spor i matematikk

Eit **spor** i matematikk vert nytta om eit plan der eit spor er skjeringslinja på planet med projeksjonsplana. Spor i ei matrise er summen av diagonalledda. Omgrepet kan òg utvidast til meir generelle lineære operatorar. 

## Kjelder
*spor. (2012-02-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/spor/matematikk
Spreiing (fleirtyding)

**Spreiing** kan syne til

* Spreiing i fysikk. 
* Spreiing i biologi
* Spreiingsmål, for spreiing av målingar. 
* Rayleighspreiing
* mie-spreiing
S.R. Srinivasa Varadhan

**S.R. Srinivasa Varadhan** () er ein indisk-amerikansk matematikar som har spesialisert seg innan sannsynsteori. Han fekk sin *undergraduate*-grad i 1959 frå Presidency College, Madras og doktorgraden i 1963 frå Indian Statistical Institute. Sidan 1963 har han arbeidd ved Courant Institute of Mathematical Sciences der han for tida (2012) er professor.

Han er kjent for arbeidet sitt saman med Daniel W. Stroock på diffusjonsprosessar, som han mottok Steele Prize for i 1996. Varadhan er medlem av National Academy of Sciences i USA.

S.R. Srinivasa Varadhan fekk Abelprisen 22. mars 2007 av Det Norske Videnskaps-Akademi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:S. R. Srinivasa Varadhan|S. R. Srinivasa Varadhan]]» frå ,  den 15. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* S. R. Srinivasa Varadhan, heimeside til Courant Institute
* Siteringar for Abelprisen (pdf)
* Biografi (pdf) frå Abelprisens nettside
Stambrøk

Ein **stambrøk** er ein brøk der teljaren er lik 1 og nemnaren er eit positivt heiltal, til dømes 1/2, 1/3 og 1/12 osv. Desse brøkene vart brukt av egyptarane i brøkrekninga si. Alle brøker kan skrivast som ein sum av stambrøkar. Til dømes er 13/15 = 1/2 + 1/3 + 1/30.

## Elementær aritmetikk
Viss ein multipliserer to stambrøker resulterer det i eit produkt som er ein annan stambrøk:
:\frac1x \times \frac1y = \frac1{xy}.
Men ved å addere, subtrahere, eller dividere to stambrøker produserer ein eit resultat som generelt ikkje er ein stambrøk:
:\frac1x + \frac1y = \frac{x+y}{xy}

:\frac1x - \frac1y = \frac{y-x}{xy}

:\frac1x \div \frac1y = \frac{y}{x}.

## Bakgrunnsstoff
*Stambrøk på *matematikk.net*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stambrøk|Stambrøk]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Geodesi

**Geodesi** (gammalgresk. *γῆ* (gé, «jorda») og *δαίζειν* (daízeïn, «deler») er vitskapen om oppmålinga og avbildinga av jordoverflata. Dette omfattar oppmåling av jorda sin geometriske form og oppbygginga av jordoverflata (geoid, terreng), tyngdefeltet og jorda si orientering i verdsrommet (jordrotasjonen). Geodesien dannar grunnlaget for oppmålinga av jordkloden.

I matematikken blir omgrepet *geodetisk* brukt om den teoretisk kortaste avstanden mellom to punkt på ei krum flate – den geodesiske linja, noko som motsvarar ein storsirkel (ortodrom) på jordkula.

## Sjå òg
* Landmåling

## Bakgrunnsstoff
Standardavvik

**Standardavviket** er eit mål for spreiinga av verdien i eit datasett eller av verdien av ein stokastisk variabel. Han er definert som kvadratrota av variansen.

Ein av grunnane til at standardavviket er ein viktig parameter, er Tsjebysjevs ulikskap som seier at dei fleste verdiane i eit datasett vil liggje i nærleiken av gjennomsnittet, der «i nærleiken» er definert ved hjelp av standardavviket.

Standardavviket vart introdusert av Francis Galton mot slutten av 1860-talet.

## Definisjon

Viss vi har ein gjeven populasjon *x*1, ..., *x**N* av reelle tal så er gjennomsnittet gjeven ved

:\overline{x}=\frac{1}{N}\sum_{i=1}^N x_i,

og standardavviket definert som

:\sigma = \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}.

Standardavviket til ein stokastisk variabel *X* er definert som 

:\sigma = \sqrt{\operatorname{E}((X-\operatorname{E}(X))^2)} = \sqrt{\operatorname{E}(X^2) - (\operatorname{E}(X))^2},

der*E*(*X*) er forventningsverdien til *X*.

Viss ein har gjeve stikkprøver *x*1,...,*x**n* frå ein større populasjon, blir det empiriske standardavviket definert som 

:
s = \sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n} (x_i-\bar x)^2}{n-1}}
.

## Relativt standardavvik
Ved å dividere standardavviket med gjennomsnittsverdien får ein *relativt standardavvik*. Dette blir som regel oppgjeve i prosent.

## Måleeining
Standardavvik har som regel same nemning som måleeininga til verdien i datasettet. Eit unntak er for verdiar som har prosent som nemning. Sidan ein differanse mellom to prosentmålingar har eining prosentpoeng, vil standardavviket til slike datasett ha eining prosentpoeng. Det blir likevel ofte gjort feil med dette, og prosent blir brukt som nemning òg for standardavviket, noko som gjer det uklart om det er snakk om eit vanleg standardavvik eller eit relativt standardavvik. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Standardavvik|Standardavvik]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Statistisk forventning

**Forventning** eller **forventningsverdi** er ein storleik innan sannsynsrekning. Forventninga til ein stokastisk variabel er ein verdi, slik at viss ein gjentek eksperimentet som ligg til grunn for variabelen mange gonger, vil gjennomsnittet av utfalla nærme seg forventninga.
I det diskrete tilfellet er forventninga lik summen av sannsynet for kvart utfall, multiplisert med verdien av dette utfallet.

For ein stokastisk variabel *X*, skriv ein *E*[*X*] for forventningsverdien til *X*.

## Definisjon

### Forventningsverdien til ein diskret stokastisk variabel
Viss *X* er ein diskret stokastisk variabel, og tek verdiane *x*1, *x*2, ... med sannsyn høvesvis *p*1, *p*2, ... så er forventningsverdien *E(X)* gjeven ved
:E(X)=\sum_{i} x_i p_i.

Viss *X* kan ta teljeleg uendeleg mange forskjellige verdiar, er denne summen ei uendeleg rekkje. I dette tilfellet eksisterer forventningsverdien *E*[*X*] berre viss denne rekkja konvergerer absolutt.

### Forventningsverdien til ein stokastisk variabel med [[tettleiksfunksjon]]

Viss ein stokastisk variabel *X* har tettleiksfunksjon *f*(*x*), er forventningsverdien gjeven ved
:E(X)=\int_{-\infty}^\infty x f(x)dx.

Forventningsverdien eksisterer berre viss integralet \int_{-\infty}^\infty \left| x \right| f(x)dx konvergerer.

### Generell definisjon

Generelt blir forventningsverdien definert som følgjer: Viss *X* er ein ''P''-integrerbar stokastisk variabel frå eit sannsynsrom *(Ω, Σ, P)* til (\overline\mathbb R,B), der *B* er den borelske σ-algebra over \overline\mathbb R så definerast :E(X)=\int_\Omega X dP.

## Empirisk forventning
Den empiriske motsatsen til forventning er gjennomsnittet.
Forventning estimerast ofte ved gjennomsnitt og trimma gjennomsnitt og for symmetriske fordelingar òg ved medianen.

## Eigenskapar

Forventning er ein lineær operator, så for vilkårlege konstantar a og b og ein stokastisk variabel X gjeld

:E[aX + b] = aE[X]+b.

## Døme

Eit døme på ein *diskret stokastisk variabel* er gjennomsnittsresultatet av ei nlang serie med kast (100 eller fleire) med ein terning med 1-6 «auge» på sidene.  Er terningen rett, dvs. riktig balansert, har kvar av sidene sannsynet 1/6 for å visast. Forventa mengd auge blir då 1/6 x 1 + 1/6 x 2 + 1/6 x 3 + 1/6 x 4 + 1/6 x 5 + 1/6 x 6 = **3,5**. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Forventning|Forventning]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Statistisk metodelære

**Statistisk metodelære** er læra om metodar som vert nytta innan statistikk. Statistiske metodar er baserte på utforsking av sannsyn (sannsynsteori) og gjev reglar for statistisk inferens (analyse og tolking av innsamla data). Metodane vert nytta til å gje konklusjonar av generell karakter for ukjende storleikar av interesse, til å vurdere sannsynet for feil konklusjon og til å planlegge ytterlegare observasjonar og forsøk. 

## Kjelder
*
Statistisk standard

Ein **statistisk standard** er naudsynte hjelpemiddel ved statistisk skildring av ein populasjon. Ein statistisk standard kan vere ein nomenklatur eller kome i staden for ein nomenklatur på område der slik ikkje finst, og han inneheld ein klassifikasjon av særskilde einingar. 

## Kjelder
*
Johannisberg i Hohe Tauern

**Johannisberg** (tidlagare *Keeserkopf* eller *Herzoghut*) er eit 3&nbsp;453 meter høgt fjell i Glocknergruppa i Hohe Tauern, ein fjellkjede i dei austerrikske sentralalpane. Fjellet ligg på grensa mellom dei austerikske forbundslanda Salzburg og Kärnten. Dagens namn fekk fjellet til ære for erkehertug Johann av Austerrike.

Sett frå aust er Johannisberg kuppelforma og firndekt. Vestsida er ein mektig, 450 meter høg og 50° steil vestvegg. Mot nordvest og sørvest går det ut lange egger. Toppen er lett å nå, og eit kjært mål for vandrarar og klatrarar.

## Litteratur og kart
*Willi End: *[[Alpenvereinsführer]] Glocknergruppe*, Bergverlag Rother, München 2003, ISBN 3-7633-1266-8
*Eduard Richter: *Die Erschließung der Ostalpen, III. Band*, Verlag des Deutschen und Oesterreichischen Alpenvereins, Berlin 1894
*Alpenvereinskarte 1:25.000, Blatt 40, *Glocknergruppe*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Glocknerwand

**Glocknerwand** er eit 3&nbsp;721 meter høgt fjell i Glockner-massivet i dei Dei austerrikske sentralalpane i den midtre delen av Hohe Tauern. Mellom Glocknerwand og naboen Großglockner ligg skaret *Untere Glocknerscharte* (3596&nbsp;m). Grensa mellom Kärnten og Austtirol går over toppen.

Glocknerwand er eit massivt, vifteforma fjell med over 400 meter høge veggar mot sørvest og nordaust. Toppområdet er dekt av mektige snøskavlar som gjer det farleg og uforutsigbart å klatre toppane. Glocknerwand sine toppar blir rekna til dei vanskelegaste å klatre i heile Glocknergruppa.

## Eggtravers
Klatreutstyr til høgfjellsbruk og erfaring frå bre er naudsynt for å gje seg i kast med Glocknerwand. Eggtraversen over alle dei sju tårna mot Großglockner høyrer til dei mest krevjande turane i hele Austalpane. Avhengig av forholda krev dette klatredugleik tilsvarande III til IV+ i UIAA sin gradering, under nedfiring 120 høgdemeter, under oppstiging 200&nbsp;m, stader ein må rappellere og ein totaltid på fem til åtte timar.

Høgder etter det topografiske Alpenvereinskarte 1:25.000. Tårna har namn etter førsteklatrarane:
# *Nordvesttoppen (Hofmannspitze)*, 3711&nbsp;m (eller 3721&nbsp;m)
# *Pöschlturm*, 3721&nbsp;m
# *Gerinturm*, 3718&nbsp;m
# *Draschturm*, 3716&nbsp;m
# *Weitzenböckturm*, 3710&nbsp;m
# *Namnlaust tårn (Peterkaturm)*, 3715&nbsp;m. Detter tårnet er ikkje kalla opp etter førsteklatraren, men etter Hubert Peterka som opna Glocknergruppa.
# *Sørausttoppen (Hörtnaglturm)*, 3719&nbsp;m

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Willi End: *[[Alpenvereinsführer]] Glocknergruppe*, Bergverlag Rother, München 2003, ISBN 3-7633-1266-8
*Eduard Richter: *Die Erschließung der Ostalpen, III. Band*, Verlag des Deutschen und Oesterreichischen Alpenvereins, Berlin 1894
*Alpenvereinskarte 1:25.000, Blatt 40, *Glocknergruppe*
Tor Arve Røssland

**Tor Arve Røssland** () er ein norsk forfattar.

Røssland er oppvaksen på Husnes i Kvinnherad, og har sidan budd på Voss, i Trondheim, og i Bergen. Han er no busett på Halhjem i Os i Hordaland. Han er utdanna ved Universitetet i Trondheim med faga filmvitskap, litteraturvitskap og mediepedagogikk.

Tor Arve Røssland har skrive bøker både for born, ungdom og vaksne. Han har skrive i mange ulike sjangrar, men dei humoristiske bøkene om Pode og grøssarserien om Svarte-Mathilda er det mest framtredende. 

## Bøker
* 1999: *Pode* (Det Norske Samlaget) (Illustrasjonar: Øyvind Torseter) Omsett til tysk med tittelen *Paul und die Kraft der Spaghetti*. Patmos forlag. 2002
* 2000: *Pode mister fotfestet* (Det Norske Samlaget) (Illustrasjonar: Øyvind Torseter)
* 2002: *Pode får snue* (Det Norske Samlaget) (Illustrasjonar: Øyvind Torseter)
* 2004: *Plutselig skjøna eg alle songane* (Det Norske Samlaget)
* 2006: *Anti-Pode* (Det Norske Samlaget) (Illustrasjonar: Øyvind Torseter)
* 2008: *På rømmen i New York* (Det Norske Samlaget) (Illustrasjonar: Henning Lystad)
* 2010: *Svarte-Mathilda* (Det Norske Samlaget), nominert til Uprisen 2011
* 2011: *Gamer* (Mangschou forlag) i serien Skumring, vinnar av Ordknappen 2012
* 2012: *Svarte-Mathilda II* (Det Norske Samlaget)
* 2013: *Svarte-Mathilda III *(Det Norske Samlaget), nominert til Uprisen 2014
* 2014:* En smak av Zommer* (Egmont Kids Media Nordic) i serien GRUSOM
* 2014: *Soledad * (Aschehoug forlag), nominert til Uprisen 2015
* 2014: *Snatch  *(Mangschou forlag)* *i serien Skumring
* 2015: *Glimt* (Det Norske Samlaget), nominert til Uprisen 2016
* 2017: *Dronen* (Mangschou forlag) i serien Skumring
* 2018: *Den tolvte spelaren* (Det Norske Samlaget) i serien Grøss og gru. Nominert til Uprisen 2019
* 2019: *Kodeord Overlord* (Vigmostad & Bjørke), nominert til Bokslukerprisen
*2020: *Absolutt Pode* - samlebok. (Illustrasjonar: Øyvind Torseter) (Det Norske Samlaget)
*2021: *Jegeren* (Mangschou forlag) i serien Skumring
*2022: *Vulkanen vaknar - Overleve bok 1* (Illustrasjonar: Nikolai Lockertsen) (Det Norske Samlaget) 
*2022: *Istid - Overleve bok 1* (Illustrasjonar: Nikolai Lockersten) (Det Norsk Samlaget)
*2023: *Den siste krigen - Overleve bok 3* (Illustrasjonar Nikolai Lockertsen) (Det Norske Samlaget)

## Dramatikk
* 2002, 2009: *Huldra* (Vestlandske Teatersenter)

## Bidrag i antologiar
* 2004: *Røsslyngen spreier seg ein stad i vest* (Barberblad forlag)
* 2005: *Sentimental* - (Eide forlag)
* 2011: *Trøysteboka *- (Skald forlag) (Illustrasjonar: Gunvor Rasmussen)
* 2013: *Monsterboka* - (Skald forlag) (Illustrasjonar: Gunvor Rasmussen)
* 2016: *Fantasiboka -* (Skald forlag) (Illustrasjonar: Gunvor Rasmussen)

I tillegg har han tekstar i ulike lærebøker, *[[Norsk barneblad]]*, Tunkatten.no m.m.

## Prisar og utmerkingar
* 2012:  Ordknappen for boka *Gamer*

## Bakgrunnsstoff
* Nettsida til Tor Arve Røssland
Grande Motte

**Grande Motte** er eit fjell med ei høgd på 3&nbsp;653 meter over havet i Vanoise-massivet, ei undergruppe av dei graiiske Alpane i det  franske Département Savoie.

Nordsida av Grande Motte med breen *Glaciers de la Motte* er eit sommarskisenter, medan sørsida er ein sentral del av Parc National de la Vanoise.
Sound of Our Hearts

**«Sound of Our Hearts»** er ein song av den ungarske musikkgruppa Compact Disco. Songen vann A Dal og fekk representere Ungarn i den fyrste semifinalen i Eurovision Song Contest 2012. 

Etter framføringa på semifinalen den 22. mai 2012, gjekk «Sound of Our Hearts» vidare til finalen. Her enda han på ein 24. plass. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sound of Our Hearts|Sound of Our Hearts]]» frå ,  den 15. februar 2012.*  
**Poengsum er henta frå eurovision.tv, 27. mai 2012.*
Never Forget

**«Never Forget»**, tidlegare **«Mundu eftir mér»**, var det islandske bidraget i Eurovision Song Contest 2012, framført på engelsk av Gréta Salóme og Jónsi.

## Söngvakeppni Sjónvarpsins 2012
Songen var ein av dei to vinnarane i den fyrste semifinalen i Söngvakeppni Sjónvarpsins 2012 og gjekk vidare til finalen der han vann. Han fekk dimed representere Island i Eurovision Song Contest 2012.

## Eurovision Song Contest 2012
Songen starta som nummer to i den fyrste semifinalen, etter Montenegro med «Euro Neuro» av Rambo Amadeus og før Hellas med «Aphrodisiac» av Elefthería Eleftheríou.

Bidraget fekk ti poeng frå Danmark og Finland, åtte poeng frå Kypros, seks poeng frå Spania, fem poeng frå Belgia, Hellas, Latvia og Montenegro, fire poeng frå Ungarn, Israel og Sveits, tre poeng frå San Marino, to poeng frå Austerrike og Moldova og eitt poeng frå Italia og Russland. Island fekk til saman 75 poeng og enda på åttandeplass av totalt 18 bidrag. Dei gjekk dimed vidare til finalen.

Songen starta som nummer sju i finalen, etter Russland med «Party for Everybody» av Buranovskiye Babushki og før Kypros med «La La Love» av Ívi Adámou.
 
Bidraget fekk sju poeng frå Finland, seks poeng frå Ungarn, Estland og Danmark, fem poeng frå Noreg, fire poeng frå Spania, Slovenia og Slovakia, tre poeng frå Tyskland og eitt poeng frå Kypros. Island fekk til saman 46 poeng og enda på 20. plass av totalt 26 bidrag. 
 
Før Eurovision Song Contest 2012 vart tittelen på songen endra frå «Mundu eftir mér» til «Never Forget» og teksten vart skriven om frå islandsk til engelsk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mundu eftir mér|Mundu eftir mér]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Normalrute

**Normalrute** er den mest brukte opp- og nedstigingsruta for ein fjelltopp. 

Til vanleg er dette enkle og lette ruter, men ikkje nødvendigvis den aller enklaste. Teknisk enklare ruter kan ha ulemper som at dei kan vere meir strevsame å gå, er mindre tilgjengelege (td. meir komplisert anmarsj) eller utset klatraren for høgare objektive risikomoment (steinsprang, snøskred ol.) slik at ei anna rute blir mest brukt og dermed får nemninga «normalrute».
Stefan Banach

**Stefan Banach** () var ein dugeleg matematiker frå Polen. Han var ein av dei viktigaste personane i den såkalla Lvov-skulen i matematikk i Polen før krigen. Som matematikar var han i stor grad sjølvlærd, og geniet hans vart tilfeldigvis oppdaga av Juliusz Mien og seinare av Hugo Steinhaus.

Då 2. verdskrigen starta var Banach president i det polske matematiske selskapet og professor ved Universitetet i Lviv. Sidan han var korresponderande medlem av Vitskapsakademiet i Ukraina og på god fot med sovjetiske matematikarar, fekk han halde stillinga si trass i at Sovjetunionen invaderte byen i 1939. Banach overlevde den påfølgjande brutale tyske okkupasjonen frå juli 1941 til februar 1944. Helsa hans vart dårlegare under okkupasjonen, og han utvikla lungekreft. Etter krigen vart Lviv innlema i Sovjetunionen, og Banach døydde der. Han er gravlagt ved Lychakivskyj-gravplassen. 

## Bakgrunnsstoff
* Stefan Banach - MacTutor History of Mathematics archive

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stefan Banach|Stefan Banach]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Mont Vinaigre

**Mont Vinaigre** («Eddikfjell») er med , etter andre opplysningar  den høgste toppen i  Esterelfjella, ein del av Provence.

Fjellet ligg i kommunen Les Adrets-de-l’Estérel. Det er ein del av *Forêt domaniale d' Esterel* og står under naturvern.

Frå vest fører en skogsveg fram til nokre hundre meter under toppen og derfrå er det ein kjerreveg og seinare sti opp til toppen. Frå nord er det ein annan veg frå busetjinga *Logis de Paris*. Frå toppen er det ein fin utsikt over kysten til den italienske Riviera, til Massif de la Sainte-Baume, til Montagne Sainte-Victoire og til Alpane. Den gode tilgangen til toppen gjer at den er eit populært mål for terrengsyklistar.

## Bakgrunnsstoff
* Mont Vinaigre på Summitpost.org

## Referansar
Stereologi

**Stereologi** er matematiske, statistiske og måletekniske metodar for omrekning av målingar utført i éin eller to dimensjonar til kvantitative utrekningar av tredimensjonale tilhøve. 

Metodane kan til dømes nyttast til å rekne ut arealet av cellemembran eller volumdelen av ein særskild celletype i ein organisk vevsprøve basert på observasjonar av eit mikroskopisk snitt. På same måte kan ein rekne ut til dømes krystalittar i mineral, korn i metall eller gassblærer i lava eller lettbetong. 

## Kjelder
*stereologi. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/stereologi
Stokastisk

**Stokastisk** er eit omgrep innan statistikk som tyder «tilfeldig». Ein stokastisk prosess er ein prosess som vert styrt etter sannsynslover. To hendingar A og B vert sagt å vere stokastisk sjølvestendige dersom sannsynet for at både A og B oppstår er lik produktet av sannsynet for A og sannsynet for B. Ein stokastisk variabel er ein variabel med ei sannsynsfordeling. 

## Sjå òg
*Fordeling
*Sannsynsrekning

## Kjelder
*stokastisk. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/stokastisk
Storsirkel

Ein **storsirkel** eller ein **ortodrom** er skjeringskurva mellom ei kuleflate og eit plan gjennom sentrum av kula. 

Diameteren til ein storsirkel er derfor alltid den same som diameteren til kula og dei har same sentrum. Ein storsirkel er den største sirkelen som kan teiknast på ei kule. 

## Kjelder
*storsirkel. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/storsirkel
Styrelinje

Ei **styrelinje** er ei linje som saman med eit gjeve punkt, brennpunktet, definerer eit kjeglesnitt. Parabelen har éi, medan ellipsen og hyperbelen har to styrelinjer kvar. 

## Kjelder
*
Stål Aanderaa

**Stål Olav Aanderaa** () var ein norsk matematikar. 

Han vart mag.scient. i 1959 og tok doktorgraden ved Harvard University i 1966. Sidan 1978 har han vore professor ved Universitetet i Oslo. Han har gjeve viktige bidrag til matematisk logikk, der han først og fremst har arbeidd med logiske avgjersleproblem og generell algoritme- og rekursjonsteori.

## Kjelder
*Stål Aanderaa. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Stål_Aanderaa
Substitusjon i matematikk

**Substitusjon** i matematikk er å setje inn eit matematisk uttrykk eller talverdiar i ein formel. Substitusjon vert òg nytta i same tyding som permutasjon. 

## Kjelder
*
Superellipse

Ein **superellipse** er ei matematisk kurve som kan oppfattast som ein mellomting mellom ein ellipse og eit rektangel. Ein superellipse kan i eit kartesisk koordinatsystem skildrast som mengda punkt (*x*, *y*) som oppfyller likninga 

:\left|\frac{x}{a}\right|^n\! + \left|\frac{y}{b}\right|^n\! = 1 

der *n*, *a* og *b* er reelle tal > 0.

*a* og *b* er halvaksane til figuren. Formelen er ei generalisering av formelen for ein ellipse der *n* = 2. For n større enn 2 får ein ein **superellipse**, og for n mellom 0 og 2 får ein ein **subellipse**.

Kurvene vart først skildra av den franske fysikaren og matematikaren Gabriel Lamé (1795-1870), men dei vart gjort kjent og namngjevne *superellipse* av Piet Hein.

## Praktisk bruk
Byplanleggarar i Stockholm hadde problem med eit rektangulært torg i byen, *[[Sergels torg]]*. Ynskje var ei blaut og smidig kurve som kunne bryte opp det firkanta inntrykket, utan å ende i sirklar. Piet Hein løyste problemet ved å leggje inn ein superellipse med *n* = 2,5. Piet Hein brukte òg superellipsen i arkitektur og møbeldesign.

Ei bordplate med superelliptisk form gjev noko betre olbogerom og rommar litt meir enn ein elliptisk bordplate gjer. Ein vegingeniør har påpekt at det kan oppnåast store brennstoffinnsparing ved å endre kurvene i inn- og utkøyringane til motorvegar til spesielle variantar av same formel. Dette fordi naudsynte fartsendringar blir optimale i tilhøve til å bruke andre kurvar
:
\left|\, \sqrt{\frac{x^2+y^2}{3^2}} \,\right|^{2{,}5} + \; \left|\, \frac{z}{4} \,\right|^{2{,}5} = 1


Superegget kan i motsetnad til ein alminneleg ellipsoide stå oppreist på ei flat overflate fordi krummingsradiane i toppunkta er uendelig store.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Superellipse|Superellipse]]» frå ,  den 15. februar 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
* Matematikksider om Heins superellipse
* Døme på superellipsar
* Teikn din egen superellipse, rekn ut omkrins og areal - skriv ut mal
* Teikn din eigen superellipse med Java
Stråle i matematikk

Ein **stråle** i matematikk er ei rett linje som vet ført ut frå eit punkt, startpunktet. Ein vinkel vert danna av to strålar med same startpunkt.

## Kjelder
*
Supremum

**Supremum** (forkorting sup) for ei talmengd er det minste talet som er slik at ingen tal i menda er større. Dersom mengda har eit maksimumselement, fell dette saman med supremum. Mengder utan eit maksimum kan likevel ha supremum. Til dømes er talet 2 supremum for mengda av alle reelle tal som er mindre enn 2, sjølv om talet 2 ikkje sjølv er med i mengda. Mengda av alle tal større enn 2 har derimot verken maksimum eller supremum. 

## Sjå òg
*infimum

## Kjelder
*supremum. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/supremum
Surjeksjon

Ein **surjeksjon** er ein matematisk funksjon som kan ta alle verdiar i verdimengda si. 

Ein funksjon \phi : A\to B vert kalla **surjektiv** *på* B, og vi seier at \phi er ein **surjeksjon** av A **på** B, viss \phi(A) = B.

Det vil seia at det til kvart element y\in B finst *minst* eitt element x\in A, slik at \phi(x) = y.

Formelt: \forall y\in B\exists x\in A: \phi(x) = y.

## Sjå òg
* Injeksjon
* Bijeksjon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Surjektiv|Surjektiv]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Syklisk

**Syklisk** er noko som går i krinslaup eller følgjer ein syklus. 

* Syklisk i matematikk, sjå permutasjon
* syklisk adenosinmonofosfat
* syklisk guanosinmonofosfat
* syklisk form i musikk
* syklisk historiesyn
* syklisk sedimentasjon
Superposisjonsprinsippet

**Superposisjonsprinsippet** syner innanfor matematikk og fysikk er prinsippet om at summen av enkeltløysingane ei lineær differensiallikning sjølv òg er ei løysing. I fysikken har dette tydinga at ein kan superponere enkeltverknader. 

Vi kan skildre det lineære systemet matematisk som *F(x)=y* der *x* er stimulien eller input til systemet og *y* effekten eller responsen. Vi har då at:

:F(x_1+x_2+\cdots)=F(x_1)+F(x_2)+\cdots.

Det betyr av viss vi kjenner effekten av x_1 og x_2 separat, er det lett å finne ut kva den samla effekten av desse vil bli. 

Eit lineært system er eit system som kan skildrast med lineære likningar og superposisjonsprinsippet følgjer då òg direkte frå definisjonen på ei lineær likning. Mange system kan skildrast omtrentleg med lineære likningar og superposisjonsprinsippet er difor eit viktig verktøy.

## Elektroteknikk
Innanfor elektroteknikk kan **superposisjonsprinsippet** brukast til å finne verdien i ein elektrisk krins med to eller fleire elektriske kjelder.
Dette blir gjort ved at ein berre ser på korleis éi og éi kjelde åleine innverkar på krinsen, medan alle andre kjelder vert lagt daude. 

## Sjå òg
*Interferens

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Superposisjonsprinsippet|Superposisjonsprinsippet]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Sylinder i matematikk

:*Sjå òg [[sylinder]].*

**Sylinder** er ein lekam som består av ei sylinderflate (sideflata til sylinderen) og to parallelle plan som skjer flata. Høgda til sylinderen er avstanden mellom plana. Ein sylinder er rett dersom aksane til sylinderflaten er vinkelrett mot endeflatene og elles skeiv. 

Volumet får ein ved å gange arealte til ei av endeflatene med høgda. 

:V = \pi r^2 h \, 

Areal får ein ved å addere arealet av alle flatene.

:A = 2 \pi r^2 (endeflater) + 2 \pi r h (sideflate) \, 

Tregleiksmomentet til ein sylinder kan reknast ut ved

:I = \frac{1}{2} M r^2  

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sylinder|Sylinder]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Monte Toraggio

**Monte Toraggio** (ligurisk: *Turage*) er eit 1&nbsp;971 meter høgt fjell på grensa mellom den italienske regionen Liguria og det franske departementet Alpes-Maritimes.

Eit særmerke ved Monte Toraggio er at fjellet har to hovudtoppar knytt saman av ei 250 meter lang egg. Med sine 1971,6 meter er Vesttoppen berre 30 cm høgare enn Austtoppen.

Fjellet inneheld sedimentære bergartar, ved foten for ein stor del kalkmergel, høgare oppe òg nummulittkalk. På grunn av dei geomorfologiske eigenskapane til desse bergartane, og floraen og faunaen på fjellet, er Monte Toraggio omfatta av habitatdirektivet til EU.

## Referansar
Soma (fleirtyding)

**Soma** kan visa til:

* Soma, ein plante, drikk og gud i indisk mytologi

* Kroppen (frå gresk *soma*, 'kropp') innan medisin. «Somatisk», noko som har med kroppen å gjera, er avleidd av dette.
* Soma, perikaryon eller cyton, «kroppen» til nerveceller

**Stader:**
* Byen Sōma i Fukushima i Japan
* Byen Soma i Gambia
* Bydelen Soma i Sandnes i Noreg
* Byen Soma i Tyrkia
Colle di Cadibona

**Colle di Cadibona** (òg *Bochetta di Cadibona* og *Bocchetta di Altare*) er eit 459&nbsp;m høgt italiensk pass i den liguriske provinsen Savona. Overgangen deler Dei liguriske Alpane ved Alpehovudkammen frå Dei liguriske Appenninane (linja Ceva – Colle di Cadibona – Savona).
Sylinderflate

Ei **sylinderflate** er ei flate som kan tenkast skildra av ei rett linje, generatrisa, som rører seg slik at ho alltid er parallell med ei fast rett linje, og alltid skjer ei fast kurve, støttekurva til sylinderflata. Dersom støttekurva er ein sirkel, får vi ei vanleg eller sirkulær sylinderflate. Aksen er då den rette linja gjennom sentrum av sirkelen, parallell med generatrisene. 

## Kjelder
*
Funksjon

**Funksjon** har fleire tydingar: 

* Funksjon i verksemd, utføring av det arbeid som følgjer med ei stilling, eit embete osv. 
* Funksjon i grammatikk, bruksmåte
* Funksjon i fysiologi, verksemda eller ytinga som vert uført av eit organ eller organsystem
* Matematisk funksjon. 
**algebraisk funksjon
**analytisk funksjon
**derivert funksjon
**dobbeltperiodisk funksjon
**diskontinuerleg funksjon
**elliptisk funksjon
**harmonisk funksjon
**heil rasjonal funksjon
**holomorf funksjon
**implisitt funksjon
**invers funksjon eller omvendt funksjon
**periodisk funksjon
**rasjonal funksjon
**funksjonalanalyse
Ternær

**Ternær** er nok som er basert på eller består av tre einingar. 

*Ternær i matematikk
**Ternært talsystem, eit talsystem med grunntalet tre. 
**Ternært uttrykk, uttrykk med tre variablar
*Ternær i teknikk, noko som består av tre komponentar, til dømes ternær legering.
Ternært talsystem

Eit **ternært talsystem** er eit talsystem med grunntalet tre. Der ein i eit to-talsystem har ein bit, har ein i eit ternært talsystem ein *trit*. Ein trit inneheld \log_2 3 (om lag 1.58496) bits med informasjon. Sjølv om *ternært* som regel syner til eit system med tre siffer, ,  og  som alle er heiltal, vert adjektivet òg nytta i eit balanser ternært system, som vert nytta i samanlikningslogikk. 

Det er utført ein god del forsking for å koma fram til ternære aritmetiske einingar som er enkle å realisera som elektroniske krinsar, med tanke på bruk i datamaskinar, men førebels har kan ikkje denne typen krinsar konkurrera med binære krinsar som vert nytta i dag.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ternary numeral system|Ternary numeral system]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Tessellering

**Tessellering** er å overdekke eit plan med uendeleg mange identiske figurar. Ein trekant eller ein regulær heksagon er døme på figurar som vil tessellere planet, medan ein oktogon ikkje vil gjere det. 

## Kjelder
* tessellering. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/tessellering

## Bakgrunnsstoff
Thomas Bayes

**Thomas Bayes** () var ein britisk matematikar og statistikar. Han var den første som indikerte asymptotiske eigenskapar ved rekkjeutviklingar, men mest kjend for handsaminga av betinga sannsyn. Bayes viste korleis ein kan rekne ut «inverse» sannsyn, ved det som no vert kalla Bayes-teoremet. Dette gav opphav til Bayes-analyse.

Eit døme på bruk av Bayes-teoremet er ved diagnose av sjeldne sjukdommar. Tenk at p prosent av folkesetnaden har sjukdommen A. Viss ein diagnosetest er positiv med sannsyn 0,99 for ein person som har sjukdommen, og positiv med sannsyn 0,001 for ein frisk person, så seier Bayes-teoremet at sannsynet for at ein tilfeldig vald person med eit positivt testresultat har sjukdommen A er lik

:P_+ = \frac{0,09 \cdot p \ }{0,99 \cdot p + 0,001 \cdot (100 - p)}  \,

Viss til dømes 1 av 10 000 har sjukdommen A (p = 0,01), så blir P+ = 0,09.

## Kjelder
*Thomas Bayes. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Thomas_Bayes
World Geodetic System 1984

**World Geodetic System 1984** (*WGS&nbsp;84*) er eit geodetisk referansesystem som blir nytta som det einskapelege grunnlaget for posisjonsfastsetting på jorda og det jordnære verdsrommet.

*WGS&nbsp;84* frå 1984 er gjeldande revisjon; tidlegare revisjonar var *WGS&nbsp;72*, *WGS&nbsp;64* og *WGS&nbsp;60*.

Det satellittbaserte navigasjonssystemet GPS er blant anna basert på WGS&nbsp;84, og alle nye norske kart blir laga etter dette referansesystemet.

## Komponentar

Systemet er bygd opp av: 
* Ein referanseellipsoide som på enklast og best mogleg måte er tilpassa jordoverflata slik at den kan brukast til å gje posisjonar med geografisk lengde og breidde. 
* Ein detaljert modell av jordforma, som jo avvik frå den idealiserte forma – ein såkalla geoide. Den gjeldande er EGM96 (*Earth Gravitational Model 1996*).
* Eit sett med dei tredimensjonale koordinatane til tolv fundamentalstasjonar som er spreidde over jorda for å skape ei  på jordbasert forankring av modellen over.

## Bakgrunnsstoff
* NIMA Technical Report TR8350.2  *Department of Defense World Geodetic System 1984, Its Definition and Relationships With Local Geodetic Systems,* Third Edition, National Geospatial-Intelligence Agency.  Den offisielle versjonen av standarden WGS 84.
* Nettside om gravitasjonsmodellar for jorda.
* NASA nettside over jordgravitasjon.
* ''Hvordan WGS 84 definerer Jorden'' 
* EUROCONTROL – European Organization for the Safety of Air Navigation; WGS 84 Implementation Manual, Version 2.4; February 12, 1998 
* Get Coordinate, Wikipedia Koordinaten ermitteln und einfügen
Thomas Simpson

**Thomas Simpson** () var ein sjølvlærd britisk matematikar. Han arbeidde ei tid som vevar og skreiv samstundes *A New Treatise on Fluxions* (1737) (forbetra utgåve 1750). I 1743 vart han professor ved akademiet i Woolwich. Frå 1754 til 1760 var han òg redaktør av magasinet Ladies' Diary (1754–60). Simpson har gjeve namn til Simpsonformelen, som er ein særs nyttig metode for numerisk integrasjon.

## Kjelder
*Thomas Simpson. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Thomas_Simpson
Oberalppasset

**Oberalppasset** (retoromansk; **Alpsu** eller **Cuolm d'Ursera**) er ein fjellovergang i Sveits mellom kantonane Graubünden og Uri. Over passhøgda på 2&nbsp;044 meter over havet går det veg mellom Disentis i aust og Andermatt i vest. Også ein jarnbane trafikkerer Oberalppasset, men denn går gjennom ein kort tunnel ved sjølve fjellovergangen. Bilvegen og jarnvegen er viktige vest&ndash;aust-samband i Sveits, til dømes mellom Lausanne og Chur.

Bilvegen er vinterstengd frå november til mai, medan jarnbanen går heile året.

Vegen over Oberalppasset vart bygt i 1862-63.

## Bakgrunnsstoff


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Oberalppass|Oberalppass]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Thomas Jan Stieltjes

**Thomas Jan Stieltjes** () var ein nederlandsk-fransk matematikar, og den første som undersøkte høvet til å nytte divergente rekkjer i matematikken, etter at dei tidlegare på 1800-talet synes å vere utelukka for godt. For det moderne integralomgrepet spelar dei såkalla Stieltjes-integrala ei viktig rolle. 

## Kjelder
*Thomas Jan Stieltjes. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Thomas_Jan_Stieltjes
Tidsrekkjeanalyse

**Tidsrekkjeanalyse** er ein statistisk metode for å analysere observasjonsseriar på etterfølgjande tidspunkt over ei viss tid. Døme på tidsrekkjer er daglege temparturmålingar, månadlege prisindeksar, arbeidsløyse frå månad til månad osv. Føremålet med ei tidsrekkjeanalyse kan vere å forstå utvikla som har funne stad eller lage prognosar for den vidare utviklingar. 

## Kjelder
*tidsrekkeanalyse. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/tidsrekkeanalyse
Torsten Carleman

**Torsten Tage Gillis Carleman** () var ein svensk matematikar. 

Han var professor i Lund i 1923 og frå 1924 i Stockholm. Han vart i 1928 leiar for Makarne Mittag-Lefflers Matematiske Stiftelse i Djursholm. Han arbeidde med funksjonsteori, med viktige resultat i teorien for heile funksjonar og dei såkalla kvasi-analytiske funksjonane. 

## Kjelder
*Torsten Tage Gillis Carleman. (2012-02-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Torsten_Tage_Gillis_Carleman
Nufenenpasset

**Nufenenpasset** (italiensk: *Passo della Novena*) er ein fjellovergang i dei sveitsiske Alpane, mellom kantonane Valais og Ticino. Ein fjellveg bygt i 1965-69 går frå Ulrichen over passhøgda på 2&nbsp;478 moh i fjelldalen Bedrettotal og vidare til Airolo. Denne fjellvegen er den høgstliggjande vegen som i si heile lengd ligg inne i Sveits. Den litt høgre passhøgda over Umbrailpasset når sitt høgste punkt straks før den sørlege nedfarta mot den italienske grensa.

Vegen er vinterstengd frå oktober til juni.

Elva Ticino har sine kjelder aust før passhøgda i Nufenenpasset. Frå passhøgda har ein mot nord eit vidt utsyn mot Bern-Alpane med Finsteraarhorn, mot sør ser ein Griesgletscher.

## Bakgrunnsstoff


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Nufenenpass|Nufenenpass]]» frå ,  den 15. februar 2012.*
Torus

**Torus**, **sirkelring** eller **ankerring** er ei «smultringforma» flate som skildrast av ein sirkel når han roterer om ein akse i planet til sirkelen som ikkje skjerer sirkelen.

Matematisk kan ein lage ein torus ved:
:x(u, v) =  (R + r\cos{v}) \cos{u} \, 
:y(u, v) =  (R + r \cos{v}) \sin{u} \, 
:z(u, v) = r \sin{v} \, 

der
:*u*, *v* ∈ [0, 2π), 
:*R* er avstanden frå senteret av torusen til ytterkanten.
:*r* er radius av den vesle sirkelen

Vi ser av diagrammet til høgre at forholdet mellom R og r endrar utsjånaden på forma. R > r gjev ein *torusring*, R = r gjev eit *torushorn* og R r = c - a 
:R = c + a 
:a = \frac{1}{2}(R - r)
:c = \frac{1}{2}(R + r) 

Av dette får vi flateareal *A* og volumet *V*:

:A = (2\pi a)(2 \pi c) = 4\pi^2 ac = \pi^2(R-r)(R+r) 
:V = (\pi a^2)(2\pi c) = 2\pi^2a^2 c = \frac{1}{4}\pi^2(R-r)^2(R+r)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torus|Torus]]» frå ,  den 15. februar 2012.*