open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Detaljhandel

**Detaljhandel** er sal av varer i små parti direkte til forbrukaren. Som omgrep dekkjer «detaljhandel» over ulike typar av butikkar basert på tradisjonell bransjeinndeling. Detaljhandel er ei typisk småbedriftsnæring; omtrent tre fjerdedelar av detaljhandelsbedriftene har under fem tilsette. Svært mange av forretningane er eigd av enkeltpersonar, men aksjeselskapsforma vert stadig vanlegare. Den kooperative foretaksforma er i bruk for verksemder knytte til Forbrukersamvirket.

Det var i 2002 kring 37 000 detaljhandelsbedrifter (utanom dei som sel motorkøyretøy og motorsyklar) i Noreg, med ei samla omsetjing på 243 mrd. kr og med til saman kring 185 000 tilsette.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Nordiske greiner under vinter-OL 2006

**Nordiske greiner** på ski under vinter-OL 2006 i Torino omfatta 18 øvingar. Seks av øvingane var for kvinner, alle i langrenn, medan resten var for menn. Mennene tevla både i langrenn, kombinert og skihopping. 

Alle øvingane vart avvikla i Pragelato, ein landsby 82 km vest for Torino.

## Langrenn menn
### 1,3 km sprint

### 15 km klassisk stil






### 30 km duathlon

### 50 km fellesstart, fristil

### Sprintstafett, 6×1,1 km i klassisk stil

### 4 x 10 km stafett

## Langrenn kvinner
### 1,1 km sprint

### 10 km klassisk stil

### 15 km duathlon

### 30 km fellesstart, fristil






### Sprintstafett, 6×1,1 km i klassisk stil






### 4 x 5 km stafett




## Kombinert
### Normalprogram (normalbakke & 15 km)







### Halvprogram (storbakke & 7,5 km)






### Lagtevling






## Skihopping
### Normalbakken (K-95)







### Storbakken (K-120)







### Laghopping i storbakken (K-120)







## Medaljeoversyn

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nordiske greiner under vinter-OL 2006|Nordiske greiner under vinter-OL 2006]]» frå ,  den 18. februar 2013.*
Magneto-optikk

**Magneto-optikk** er ei grein av fysikken som omhandlar korleis eit magnetfelt verkar på optiske fenomen. Elektronbanane i atoma til eit stoff som blir påverka av eit magnetfelt kan endrast, og dette kan medføre at dei optiske eigenskapane til stoffet òg blir endra. 

Dei viktigaste magneto-optiske effektane er: 
* Zeemaneffekt
* Paschen–Back-effekt
* Faraday-effekt
* Voigt-effekt eller magnetisk dobbeltbryting 
* Kerr-effekt
* Cotton–Mouton-effekt
* Majorana-effekt

## Kjelder
*
Marie Alfred Cornu

**Marie Alfred Cornu** () var ein fransk fysikar. Han er særleg kjent for optiske undersøkingar. 

Han var frå 1867 professor ved École polytechnique i Paris. I 1847 målte han lyssnøggleiken etter å ha forbetra Hippolyte Fizeau sin metode. Frå 1874 til 1880 kartla han den ultrafiolette del av solspekteret. Han fann opp cornuprismet, som blir brukt i ultrafiolett-spektrografar. Prismet er samansett av eit optisk høgredreiande og eit venstredreiande kvartsprisme, slik at dobbeltbryting eliminerast.

## Kjelder
*
Mikroradiografi

**Mikroradiografi** er å skape eit forstørra røntgenbilete på fotografisk film.

## Utføring
Ved kontaktmetoden blir eit preparat ført i passande tjukkleik i nær kontakt med ein finkorn film som blir eksponert med røntgenstrålar. Etter framkalling blir biletet forstørra med vanlege fotografiske metodar. Oppløysinga er avgjort ved bølgjelengda for det lyset som blir nytta ved forstørringa. 

Ved projeksjonsmetoden brukast ei særs lita (punktforma) kjelde for røntgenstråling, og objektet blir avteikna som eit skarpt, forstørra skuggebilete på ein film i passande avstand bak dette. Òg dette biletet blir vidare forstørra med vanlege fotografiske metodar, men sidan den første forstørringa kjem med stråling med kortare bølgjelengd, blir oppløysinga betre enn ved kontaktmetoden, ned til 0,1 µm.

## Nytte

Mikroradiografi nyttast for strukturundersøkingar til påvising av mikrodefektar (brot, porer, sveise- og loddefeil, forureiningar av lettare eller tyngre stoff osv.) i metall, keramiske stoff, mineral og liknande og for undersøkingar av massefordelingar og massekjemisk analyse innan biologi og medisin.

## Kjelder
mikroradiografi. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/mikroradiografi
Moarémønster

**Moarémønster** eller **Moiré-mønster** er eit mønster som oppstår ved overlagring av to nesten identiske grunnmønster som begge vekslar regelmessig mellom lys og mørke eller i ulike fargar. Grunnmønstra er oftast rette striper, men kan òg vere ruter, prikkar, sirklar osv. Moarémønstra vekslar raskt når grunnmønstra blir forskyvd i tilhøve til kvarandre. Dei har utbreidd dekorativ bruk.

Moaréteknikken er ein metode for å gje grafisk representasjon av løysingar på fysiske og matematiske problem, t.d. intereferens, elektromagnetiske felt og straumlinjer for gassar og væskar. Vidare har moarémønster vore nytta i spenningsanalysar av material og ved konstruksjon og kontroll av dei plane overflatene til lekamar.

Moarémønster kan opptre som ein uønskt effekt ved biletdanning, til dømes ved fjernsynsbilete der eit mønster kan vere til stades i biletet eller produserast ved opptak eller sending (til dømes forstyrring frå ein annan sendar) og eit anna mønster kjem av linjene som blir danna ved biletteikninga på skjermen i mottakaren. På tilsvarande måte kan moarémønster opptre ved attgiving av bilete på trykk.

## Kjelder
* moarémønster. (27.11.2012) I Store norske leksikon.
Monokromator

Ein **monokromator** er eit optisk apparat som kan skilje ut eit smalt bølgjelengdområde (monokromatisk stråling) frå eit større bølgjelengdområde (polykromatisk stråling).

## Kjelder
* monokromator. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/monokromator
Harald Maartmann

**Harald Rolf Maartmann** () var ein tidlegare langrennsløpar frå Oslo og som gjekk for *Idrettslaget Heming* i Oslo. Han vart noregsmeister både på 17 km og 50 km i 1950. Fotballspelaren Rolf Maartmann var far hans.

## Aktiv
Maartmann slo gjennom då han i 1949 vart nummer tre på femmila i Holmenkollrenna bak to svenskar. I 1950-sesongen vart han dobbelt noregsmeister då han vann både 17-kilometeren og femmila i noregsmeisterskapen. Han deltok i verdsmeisterskapen på ski i Lake Placid, der han vart nummer sju på 18 km og kom på femteplassen på femmila, på den lengste distansen hadde han fire svenskar framom seg på resultatlista. Sist i VM-sesongen viste han atter at han var ein habil milslukar då han vart nummer to i Holmenkollen, sigeren gjekk til Anders Törnkvist, ein av svenskane som også var framom han på VM-femmila.

I 1951 vart Maartmann nummer seks og beste nordmann på 50 km i Svenska skidspelen i Sundsvall. Både i 1951 og -52 fekk han bronsemedalje på femmila i NM. Maartmann gjekk under vinterolympiaden i Oslo i 1952 inn til åttandeplass på 50-kilometeren, ti muttar og ti sekundar etter olympiameisteren Veikko Hakulinen frå Finland.

Maartmann la langrennskia på hylla og var i 1952-53 forstmann i delstaten Oregon i USA. ar

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1950: Gullmedalje både på 50 km i Hakadal og 17 km i Asker
*Ski-NM 1951: Bronsemedalje på 50 km på Tretten
*Ski-NM 1952: Bronsemedalje på 50 km i Porsgrunn

## Kjelder
*P.Chr. Andersen: *Den nye olympiaboken*. 1957
Nynorsk avissenter

**Nynorsk Avissenter** er eit nasjonalt opplærings- og kompetansesenter som er oppretta av Firda Media AS i tilknyting til avisa *[[Firda]]* i Førde.  Formålet med senteret er å styrke nynorskavisene og nynorsk språk i media. 

Hovudoppgåvene for Nynorsk Avissenter er opplæring og etterutdanning av journalistar gjennom ei praktikantordning. Senteret samarbeider med Nynorsk Mediesenter om opplæringa, og vil gi felles førelesingar med NRK. Leiar for senteret er Arve Sandal. 

## Referansar
Munsell-systemet

**Munsell-systemet** er eit fargesystem for ikkje-sjølvlysande overflatefarger, utvikla av den amerikanske målaren Albert Munsell på byrjinga av 1900-talet.

Fargane er baserte på tre fargedimensjonar: fargetone, verdi (lysheit) og fargerikheit (fargereinleik). Fargesystemet vart nytta av USDA som offisielt fargesystem for jordsmonnforsking i 1930-åra. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Munsell color system|Munsell color system]]» frå ,  den 18. februar 2013.*
Mikrofotometer

Eit **mikrofotometer** er eit instrument som blir brukt for å måle lysgjennomgang i små område av ein fotografisk film. Instrumentet vert særskild nytta for fotometri i spektroskopien når ein skal avgjere styrken av dei einskilde spektrallinjene på grunnlag av svertinga av ein film. Filmen vert sett gjennom eit mikroskop, og det forstørra biletet av spektrallinjene blir registrert med fotocelle eller liknande. 

## Kjelder
mikrofotometer. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/mikrofotometer
Thure Lindgren

**Thure Valdemar Lindgren** () var ein svensk skihoppar som representerte IFK Kiruna og *IF Friska Viljor*. Han tok sølvmedaljen i verdsmeisterskapen i Lake Placid i 1950. Lindgren var frå Jukkasjärvi i Norrbottens län, der han også døydde.

### Aktiv
Lindgren vart svensk meister i skihopping i 1947. I 1949 vann han hopprennet i Svenska skidspelen i Sollefteå. Under verdsmeisterskapen i Lake Placid i 1950 lukkast han vinne sølvmedaljen, eit knapt poeng føre den seinare olympiameisteren Arnfinn Bergmann, men seks poeng bak verdsmeisteren Hans Bjørnstad, begge desse hopparane var frå Noreg. 

Han deltok i vinter-OL 1952 i Oslo, men fall i sitt fyrste hopp på 63 meter og vart nummer 40 av 44 deltakarar. Same sesongen kom han på delt fjerdeplass i Lahti-spelen.

## Kjelder
*P.Chr. Andersen: *Den nye olympiaboken*. 1957
*Sports Reference: Thure Lindgren 
*Svenska Skidförbundet: Backe/nordisk kombination 
*Svenska Skidspelen: Pristagare i Svenska Skidspelen 
*Sveriges Olympiska Komitté: Thure Lindgren
Natriumlampe

Ein **natriumlampe** er eit gassutladningsrøyr som inneheld edelgass (argon eller neon) under lågt trykk og metallisk natrium. Utladinga blir starta gjennom edelgassen, og lampa gjev då eit raudt eller fiolett lys. Etter kort tid blir det metalliske natriumet oppvarma slik at det fordampar. Utladinga vil då hovudsakleg føregå ved hjelp av dei lett ioniserbare natriumatoma, og lyset skiftar til sterkt gult. Det gule lyset ligg nær det mest kjenslevare området til auget, og lysutbyttet blir difor særs stort. Dessutan blir synsinntrykket klårare på grunn av det monokromatiske lyset frå lampa. Natriumlampen eignar seg difor godt til opplysing av vegar (tåkelys). Han er dessutan mykje brukt som monokromatisk lyskjelde i spektroskopien. I likskap med kvikksølvdamplampen kan natriumlampen òg lagast som høgtrykkslampe som gjev særs intenst lys. Spekteret blir kontinuerleg, men mykje fattigare på ultrafiolett og kortbølgja lys enn lyset frå kvikksølvdamplampen.

Lampen er mykje nytta i gatelys.

## Kjelder
* natriumlampe. I Store norske leksikon.
NCS

**NCS** eller **Natural Color System** (naturleg fargesystem) er eit fargesystem som er utvikla av Scandinavian Colour Institute. Systemet er norsk standard for fargegjeving på maling. 

Fargen vert gjeve med ein kode som består av seks siffer og to bokstaver, til dømes 0580-Y10R. Koden gjev fargen sitt slektskap med fire kulørte farger – gul (Y), raud (R), blå (B) og grøn (G) – og to ukulørte fargar (svart og hvit). Dei to første sifra gjev «svartheita» til fargen i prosent, dei to neste «kulørtheita». Den siste delen av koden gjev plasseringa til fargen mellom to kulørte fargar. Y10R tyder at det er ein gul farge med 10 % raudt. Farger utan innhald av kulørte farger vert skrive med N etter dei fire første sifra. Ein S føre koden viser at koden gjelder versjon 2 av systemet. Koder med og utan S samsvarer ikkje. 

NCS vert av instituttet påstått å vere «naturleg» i den forstand at det svarer til den måten auge oppfattar fargar og fargenyansar. Det har vist seg vanskeleg å føre bevis for påstanden.

## Bakgrunnsstoff
*NCS si heimeside
*On-line NCS-kalkulator 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:NCS|NCS]]» frå ,  den 18. februar 2013.*
Neonlampe

Ein **neonlampe** er eit gassutladingsrøyr som inneheld neon under lågt trykk. Det lyser med eit klårt raud-fiolett lys. Små lampar blir brukt som indikatorlamper (glimlamper). Større røyr blir brukt til reklamebelysning og liknande. Fargen kan varierast ved å tilsetje mindre mengder av andre gassar. 

Neonlampen vart oppfunnen av Georges Claude (1870–1960) omkring 1902.

## Kjelder
*
Nephelometer

**Nephelometer** er eit instrument som blir brukt for å måle uklårleik i væsker. Det består av ei lyskjelde med kondensorlinse som samlar lys til ein skarp stråle. Lysstrålen fell inn mot eit glas som inneheld stoffprøven. Med eit fotometer måler ein intensiteten til lys som blir spreidd med ein bestemd vinkel, vanlegvis 90°. Ein kan òg måle intensiteten av lys som slepp rett gjennom. Instrumentet blir då kalla turbidimeter. Intensiteten av spreitt (eller gjennomfallande) lys avheng av mengd, storleik og type av partiklar i suspensjonen, og ein gjer analysar ved å nytte ulike lyskjelder og samanlikne lysutbyttet med standardkurver for kjende suspensjonar med omtrent same samansetning som prøva.

## Kjelder
*nephelometer. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/nephelometer
Newtonringar

**Newtonringar** eller **Newtons ringar** er farga ringar som kan sjåast gjennom ei konveks linse som ligg på ei plan glassplate, og kjem av interferens mellom lys som blir reflektert frå baksida av linsa og frå framsida av plata. Fenomenet kan ein òg små ved visning av lysbilete montert i ramme med glas, og dessutan ved arbeid med forstørringsapparat med glassplater i filmhaldaren. Ved å nytte svakt mattert glas i ramme eller filmhaldar kan effekten motverkast. 

## Kjelder
* newtonringer. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/newtonringer
Nicolprisme

Eit **nicolprisme** er eit prisme som blir brukt til å framstelle polarisert lys, oppfunnen i 1828 av William Nicol, som var lærar i fysikk i Edinburgh. På eit naturleg romboeder av kalkspat slipast to av flatene slik at vinklane blir 68°. Krystallen blir så delt på skrått og dei nye flatene blir polert, og stykka blir saman igjen kitta med kanadabalsam, som har brytingsindeks mellom brytingsindeksen for den ordinære og den ekstraordinære strålen i kalkspat. Ei innfallande lysstråle blir spalta i prismet i ein ordinær og ei ekstraordinær stråle. Desse er polarisert i kvar si retning. Den ordinære strålen har størst brytingsindeks og blir totalt reflektert ved kittflata, medan den ekstraordinære går gjennom prismet. I staden for nicolprismer brukar ein no som regel polaroidplater som polarisator.

## Kjelder
* nicolprisme. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/nicolprisme
Numerisk apertur

**Numerisk apertur** for eit mikroskopobjektiv er produktet av brytingsindeks for objektrommet (rommet mellom objekt og objektiv) og sinus til halve opningsvinkelen for objektivet sett frå objektet. 

## Sjå òg
* Apertur

## Kjelder
* numerisk apertur. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/numerisk_apertur
Kong Ler

**Kong Ler** er ei norsk musikkgruppe som består av Carl Frode Tiller og Håvard Thørring. Gruppa har gjeve ut to CD-ar, *Smil* (1997) og *Sauter* (2000).

Namnet på gruppa er inspirert av Shakespeare-stykket *[[Kong Lear]]*, men er i ettertid tolka av bandet som det motsette av tragedie, eller kongler, eit «symbol på det folkelige – de nære ting.»

## Kjelder
Normalspektrum

**Normalspektrum** er eit spektrum der avstanden mellom spektrallinjene er proporsjonal med skilnadene i bølgjelengdene deira. Ein får eit normalgitter ved gitter når lyset fell vinkelrett inn og bøyingsvinklane er små. Eit gitterspektrum blir ofte kalla eit normalspektrum fordi samanhengen mellom bølgjelengd og avbøying er enkel, i motsetnad til prismespekteret.

## Kjelder
* normalspektrum. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/normalspektrum
Fargen oliven

**Oliven** er ei gruppe grønaktige fargenyansar innan nyanseklassen jordfarger. Nemninga er ikkje knytt til noko avgjort pigmentgruppe, men syner til den umodne olivenfrukta. Oliven kan lett skapast ved optisk blanding av visse raude og grøne nyansar på ei roterande fargeskive. Fargesystematisk er oliven interessant fordi visse nyansar av han kan oppfattast som grønaktig raud eller omvendt. Regelen om at ingen farge er både raud- og grønaktig gjeld altså ikkje absolutt.

## Kjelder

*
Okular

Eit **okular** er den linsa i eit optisk instrument, til dømes ein kikkert eller eit mikroskop, som vender mot auget (latin: *oculus*), motsett objektivet.

Okularet verkar som lupe og *forstørring|forstørrar* det biletet som blir danna i brennpunktet til objektivet. Forstørringa får ein ved å dividere brennvidda til objektivet med brennvidda til okularet. 

Okularet består, i likskap med objektivet, av fleire linseelement. Desse er sett saman for å hindre forvrenging på grunn av lysgjennomgangen i glas (forskjellige farger lys blir brote ulikt, og gir dermed uklart bilete). Nyare linseverk bruker òg forskjellige glassortar med forskjellig brytingsindeks. 

## Okular med forskjellige eigenskap og utforming
 
Fil:Galilean 1069.png | Galilean okular
Fil:Kepler 1610.png | Kepler okular
Fil:Dolond 1760.png | Dolond okular
Fil:Herschel 1768.png | Herschel okular
Fil:Huygens 1703.png | Huygens okular
Fil:Ramsden 1783.png | Ramsden okular
Fil:Kellner 1849.png | Kellner okular
Fil:Plössl 1860.png | Plössl okular
Fil:Steinheil 1880.png | Steinheil okular
Fil:Monocentric 1880.png | Monocentric okular
Fil:Orthoscopic 1880.png | Orthoscopic okular
Fil:König 1915.png | König okular
Fil:Erfle 1917.png | Erfle okular
Fil:RKE 1970.png | RKE okular
Fil:Nagler 1979 1981.png | Nagler okular
Fil:Nagler 2 1988.png | Nagler 2 okular


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Okular|Okular]]» frå ,  den 18. februar 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Opalescens

**Opalescens** er den eigenskapen ved eit stoff at det opaliserer. Dette er ikkje ei form for luminescens, slik ordet kunne tyde på. Fargespelet kjem av interferens av lys som blir reflektert.

**Opalisere** tyder å skine som opal der lys blir reflektert på ein slik måte at lyset spelar i alle regnbogefargane og endrar seg ved den minste rørsla til auga eller lekamen. I opal kjem fargespelet av refleksjon mot mikroskopiske sprekkar eller liknande i krystallen. I gassar og væsker kjem opaliseringa av refleksjon frå eller bryting i dropar, boblar eller små partiklar.

Opalisere (blakke) brukast òg om eigenskap hos brennevin aromatisert med anis, som alle får ein mjølkeaktig utsjånad etter at ein har tilsett vatn .

## Kjelder
*opalescens. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/opalescens
* opalisere. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/opalisere
Oppløysingsevne

**Oppløysingsevne** for eit optisk system som ein kikkert eller mikroskop er den minste avstanden to punkt kan ha frå kvarandre viss bileta av dei skal kunne oppfattast som åtskilte. Oppløysingsevna er avgjort av storleiken på det diffraksjonsbiletet som blir danna når eit punkt avbildast og kan aldri bli vesentleg mindre enn bølgjelengda til lyset. For auget er oppløysingsevna ca. 0,1 mm.

## Kjelder
*
Botaurus

__NOTOC__
***Botaurus*** er ei biologisk slekt av røyrdrumar og medlem av hegrefamilien, Ardeidae. Slekta samlar dei største røyrdrumar, inkludert den eurasiatiske arten røyrdrum.

## Artslista
***Botaurus*** i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.7 frå september 2012 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*.     
* Tjukknebbrøyrdrum, *Botaurus pinnatus*
* Amerikarøyrdrum, *Botaurus lentiginosus*
* Røyrdrum, *Botaurus stellaris*
* Australrøyrdrum, *Botaurus poiciloptilus*

## Kjelder
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
Optimalfarge

**Optimalfarge** er farge som er ljosare enn alle andre fargar med same fargetone og kolorimetrisk metting, og han er meir metta enn alle andre fargar med same fargetone og lysheit.

## Kjelder
optimalfarge. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/optimalfarge
Optisk flate

Ei **optisk flate** er ei flate mellom to ulike optiske medium der lyset blir brote og/eller reflektert. I til dømes linser og speglar vil lysstrålane modifiserast i optiske flater.

## Kjelder
*
Optisk heving

**Optisk heving** er ei normal røynsle ved syn gjennom vassflater, som på badestranda eller i badekaret, der ting ligg djupare i vatnet enn synsinntrykket skulle tilseia. Denne røynsla vil ein til dømes ha om ein skulle gripa etter noko som ligg under vatn.

## Kjelder
*
Optisk midtpunkt

Eit **optisk midtpunkt** i ei linse er eit punkt karakterisert ved at kvar og ei lysstråle gjennom punktet ikkje endrar retning ved å passere gjennom linsa. Optisk midtpunkt er ei tilnærming som blir brukt ved tynne linser. Når denne tilnærminga ikkje kan brukast, ved tjukke linser og samansette linsesystem, blir det optiske midtpunkt erstatta av to knutepunkt. Ein stråle som treffer systemet i retning mot det eine knutepunktet, forlèt linsa parallelt, men ut frå det andre knutepunktet. Det optiske midtpunktet kan liggje utanfor linsa ved usymmetriske linser, som menisklinser.

## Kjelder
*optisk midtpunkt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/optisk_midtpunkt
Senhora do Destino

***Senhora do Destino*** er ein brasiliansk telenovela (såpeopera) skapt av Aguinaldo Silva. Serien vart produsert av fjernsynsnettverket Rede Globo, og kvar episode varer i om lag 50 minutt. Første sending fann stad 28. juni 2004. 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell side  (Portugisisk)
Michael Neumayer

**Michael Neumayer** () er ein tysk skihoppar frå Bad Reichenhall i Bayern. Mellom 2005 og 2011 vann han to sølvmedaljar og to bronsemedaljar i laghopping for Tyskland i fire ulike internasjonale meisterskap.

## Aktiv
Neumayer deltok på det tyske laget som tok sølv i laghopping i normalbakken under VM 2005 i Oberstdorf. Han var også med på laget som året etter tok bronse i VM i skiflyging i Kulm. Også Georg Späth og Michael Uhrmann var med på begge dei tyske laga, medan Martin Schmitt fekk sølv i 2005 og Alexander Herr bronse i 2006.

I nyttårsrennet 2008 i den tysk-austerrikske hoppveka i Garmisch-Partenkirchen oppnådde Neumayer med ein tredjeplass si fyrste pallplassering i eit verdscuprenn. Samanlagt i hoppveka vart han også nummer tre, bakom vinnaren Janne Ahonen frå Finland og Thomas Morgenstern frå Austerrike. Neumayer vart også nummer tre i eit verdscuprenn i Willingen i byrjinga av februar 2010. To veker seinare var han på Tysklands lag som i Vancouver fekk OL-sølv i laghopping, få poeng føre Noreg på bronseplass. For Tyskland stilte Neumayer, Andreas Wank, Martin Schmitt og Michael Uhrmann.

Neumayer og Tyskland vart så nummer tre og bronsevinnarar i laghopping i normalbakken under ski-VM 2011 i Oslo. Som i olympiaden året i førevegen var Schmitt og Uhrmann med på medaljelaget, medan Severin Freund var ny. Neumayer fekk si aller beste plassering i eit verdscuprenn då han i januar 2013 i Vikersundbakken sette tysk rekord med 231 meter og vart nummer to. Verdsmeisteren i skiflyging, Robert Kranjec frå Slovenia, vann rennet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Michael Neumayer|Michael Neumayer]]» frå ,  den 19. februar 2013.*  
*
*
Kjersti Anfinnsen

**Kjersti Anfinnsen** () er ein norsk forfattar og tannlækjar.

Anfinnsen har teke forfattarstudiet ved Universitetet i Tromsø, og debuterte i 2012 med romanen *Det var grønt*. Ho er busett i Oslo.

## Bøker
* 2012 &ndash; *Det var grønt* &ndash; Roman

## Referansar
 

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Kjersti Anfinnsen i BIBSYS Ask
Push the Sky Away

***Push the Sky Away*** er det femtande studioalbumet til det australske alternativ rock-bandet Nick Cave and the Bad Seeds og kom ut 18. februar 2013 på bandet sitt eige plateselskap, Bad Seed Ltd. Det vart spelt inn i La Fabrique sør i Frankrike og er det første albumet til bandet utan Mick Harvey, som slutta i bandet i januar 2009.

## Innspeling
*Push the Sky Away* vart spelt inn i La Fabrique, eit platestudio i ein herregard frå 1800-talet i Saint-Rémy-de-Provence i Frankrike. Det vart produsert av Nick Launay, som produserte dei tre førre albuma til Nick Cave and the Bad Seeds og to studioalbum av Grinderman. Delar av innspelinga vart filma og klipp hamna i den offisielle traileren for albumet, posta på YouTube då albumet vart annonsert. Bandet gjekk i studio med Nick Cave sine uferdige idear og bandet skreiv songane ferdig i lag.

## Komposisjon
Om *Push the Sky Away* sa Nick Cave i pressa «om eg skulle bruke den loslitte metaforen om at album er som born, så er *Push The Sky Away* eit spøkelsesbarn i kuvøse og lydsløyfene til Warren er barnet sine små, skjelvande hjarteslag.» Songen vart skrive i løpet av ein tolvmånadersperiode og vart nedskrivne i ei notatbok av Cave. Notatboka inneheld merknader om songane på albumet, som vart komponerte ut frå «å google rare ting og eksotiske artiklar på Wikipedia, same om dei var sanne eller ikkje». I følgje Cave illustrer songane korleis Internett har påverka «viktige hendingar og mystiske absuriditetar» og «set spørsmålsteikn ved korleis me skal kjenne att og legge vekt på det som faktisk er viktig.»

## Utgjeving
*Push the Sky Away* vart annonsert 27. november 2012 og kom ut 13. februar 2013 på CD, LP, som digital nedlasting og som ein avgrensa CD/DVD og ein «Super Deluxe» plateboks. Den første singelen frå albumet var «We No Who U R», som vart tilgjengeleg for nedlasting den 3. desember. 

## Innhald

## Medverkande
* Nick Cave: Fender Rhodes, piano, vokal
* Warren Ellis: Fender Rhodes, fløyte, gitar, loopar, synthesizer, bratsj, fiolin
* Thomas Wydler: Trommer
* Martyn Casey: Bass
* Barry Adamson: Bass

### Andre medverkande
* Chris Dauray: Saksofon
* Jessica Neilson: Bassklarinett
* Ryan Porter: Trombone
* Conway Savage: Vokal
* James Sclavunos: Perkusjon
* George Vjestica: 12-strengsgitar, korvokal
* Natalie Wilde: Korvokal
* Antonio Beliveau: Korvokal
* Jason Evigan: Korvokal
* Martha Skye Murphy: Korvokal
* Aya Peard: Korvokal
* The Children of Ecole Saint Martin, Saint-Rémy-De-Provence: Korvokal

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Push the Sky Away|Push the Sky Away]]» frå ,  den 19. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Optisk plan

**Optisk plan** er ei flate der alle uregelmessige faktorar i flate er små samanlikna med bølgjelengda til lyset. Ein kan undersøka om ei flate er optisk plan ved å sjå om det oppstår interferensstriper (farga striper) når ein legg ei gjennomsiktig, plan kontrollplate oppå flata. 

## Sjå òg
* Interferens

## Kjelder
* optisk plan. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/optisk_plan
Optisk tettleik

**Optisk tettleik** eller **absorbans** er ein fysisk eigenskap ved eit gjennomsiktig stoff knytt til brytingsindeksen til stoffet. Jo større brytingsindeks, dess større er tettleiken til stoffet. Omgrepet stammar frå den tida då lyset vart rekna som mekaniske bølgjer i eteren, men blir enno brukt.

## Kjelder
* optisk tettleik. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/optisk_tetthet
Absorpsjonsspektrofotometri

**Absorpsjonsspektrofotometri** er ein del av spektroskopien som omhandlar måling av absorpsjon av elektromagnetisk stråling i grunnstoff og kjemiske sambindingar ved bruk av eit spektrometer eller fotometer. Det blir nytta til å karakterisere, identifisere eller kvantifisere grunnstoff eller kjemiske sambindingar. Målingane kan utførast ved ein bestemd bølgjelengd eller innan eit avgrensa bølgjelengdeområde, til dømes i ultrafiolett, synleg eller infraraudt område av det elektromagnetiske spektrum. For å karakterisere eller identifisere ei sambinding avgjer ein absorpsjonen som funksjon av bølgjelengda  (absorpsjonspektrum). For å avgjere konsentrasjonen måler ein absorbansen ved ei spesifikk bølgjelengd. Beers lov er basis for kvantitative avgjersler. Ein skil mellom atomabsorpsjonspektrometri og molekylabsorpsjonspektrometri.

## Kjelder
* absorpsjonsspektrofotometri. I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/absorpsjonsspektrofotometri
Optisk veglengd

**Optisk veglengde** er den veglengda ein lysstråle tilbakelegg i eit stoff, multiplisert med brytingsindeksen for stoffet, eller veglengda lyset tilbakelegg dividert med (målt i einingar av) bølgjelengda for lyset i stoffet. At to optiske veglengder er like, vil sei at begge vegar inneheld like mange bølgjelengder av lys med same frekvens. 

## Kjelder
* optisk veilengde. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/optisk_veilengde
Mikko Kokslien

**Mikko Kokslien** () er ein norsk kombinertrennar frå Lillehammer som tevlar for klubben Søre Ål Idrettslag. Han har vunne tre bronsemedaljar i lagtevlingar i to ulike verdsmeisterskap, 2009 og 2011. Mellom desember 2010 og desember 2012 vann han fem renn i verdscupen i kombinert. 

## Aktiv
Kokslien debuterte i verdscupen i 2005 utan å markere seg. Fyrst i 2008/09-sesongen nærma han seg verdseliten i kombinerta då han straks før jul i 2008 vart nummer sju i eit renn i Ramsau. Han deltok for Noreg i verdsmeisterskapen på ski i Liberec, der han gjekk på det norske firemannslaget som sikra bronse. Individuelt var 13. plassen i tevlinga der det vart hoppa i storbakken og deretter gått 10 km langrenn hans beste plassering i verdsmeisterskapen. I det siste verdscuprennet for sesongen overraska han stort med ein tredjeplass i Vikersund.

Koksliens beste plassering i verdscupen i OL-sesongen 2010 var ein åttandeplass. Han deltok for Noreg i dei individuelle renna i olympiaden og vart høvesvis nummer 32 og 39. Då den nye skisesongen starta i slutten av november 2010 presterte Kokslien på eit mykje høgre nivå enn tidlegare. 27. november 2010 vart han nummer to i eit verdscuprenn i Kuopio, berre slått av Felix Gottwald frå Austerrike. Veka etter vann han sitt fyrste verdscuprenn heime på Lillehammer, med Jason Lamy-Chappuis og Gottwald på dei neste plassane. Dagen etter sigeren vart han nummer to i eit nytt renn.

I ski-VM i Oslo i 2011 vann Kokslien to bronsemedaljar då Noreg hamna på tredjeplass i begge lagtevlingane i meisterskapen. Også Håvard Klemetsen, Jan Schmid og Magnus Moan vart doble bronsevinnarar. Individuelt vart Kokslien nummer seks og åtte i verdsmeisterskapen.

Gjennom 2012-sesongen oppnådde Kokslien åtte pallplasseringar i verdscupen. Han vann tre renn og fekk like mange andreplassar og to tredjeplassar. Så langt i 2013-sesongen har han vunne eitt verdscuprenn og to gongar vorte nummer to. 

### Verdscupsigrar

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
* 2006: Nr 6 i kombinertsprint på Kongsberg
* 2008: Nr 4 i kombinertsprint i Trondheim
* 2009: Nr 7 i begge kombinertøvingane (normal og fellesstart) på Raufoss og Gjøvik
* 2010: Bronsemedalje i Stokke
* 2011: Gullmedalje på Steinkjer
* 2012: Sølvmedalje på Voss

## Bakgrunnsstoff
*  (Kombinert)
*  (Langrenn)
Brytingsindeks

**Brytingsindeks** er eit mål på eit evna eit material til å leia lys. Sagt på ein annan måte er det eit mål på kor mykje lysfarten blir redusert gjennom materialen, i tilhøve til vakuum. Brytingsindeks er ein nemningslaus verdi. Glas (som ein reknar for ganske gjennomsiktig) har ein brytingsindeks på ca 1,5. Det vil seie at farten til ljoset blir redusert med 1,5 gjennom glas.

Brytningsindeksen brukast òg til å skildre eit anna fenomen som er relatert til lys. Lys som går frå eit material til eit anna skiftar retning idet lyset passerer skiljet mellom materialane. Resultatet kan vere tre ulike retningar, avhengig av den innkomande vinkelen. Anten blir lyset brote inn i den nye materialen (derav namnet brytingsindeks), eller så blir det totalt reflektert, eller den nye retninga på lyset følgjer kanten mellom dei to materialane. Den siste varianten er særs vanskeleg å oppnå, og svært sjeldan hendande. Den vinkelen det innfallande lyset må ha for å oppnå dette kallast *den kritiske vinkelen*.

Brytingsindeks har fått tildelt bokstaven *n* i matematikken, og kan reknast ut på to ulike måtar:

:n = \frac{c}{v_{\mathrm {p}}}

Der c er lysfarten i vakuum, og vp er lysfarten gjennom mediet.

: n=\sqrt{\epsilon_r\mu_r},

Der εr er den relative permittiviteten til materialen, og μr er den relative permeabiliteten til materialen.

Firma som lagar optiske instrument som kameraobjektiv, kikkertar og anna, må unngå at bryting av lys gjennom glas (no òg optisk plast) fører til uønskte farge- og formforvrengingar. Det blir difor framstelt optisk glass med ulike førehandsbestemte indeksar. Desse blir slipt til linser som blir saman sett i former og kombinasjonar som skal oppnå den ynskte verknaden.

## Typiske verdiar på brytingsindeksen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Brytningsindeks|Brytningsindeks]]» frå ,  den 19. februar 2013.*
Optisk vindauge

Eit **optisk vindauge** er ei nemning for eit spektralområde der eit optisk medium er relativt transparent for elektromagnetisk stråling.
Innan astronomien talar ein vanlegvis om ein planet, oftast jorda, sin atmosfære, medan det innan medisin ofte blir referert til vevet i kroppen. Det blir kalla optisk fordi det handlar om det synlege lyset, med bølgjelengder mellom 400 og 700 nanometer.

For andre bølgjelengdområde av spekteret der atmosfæren er heilt eller delvis gjennomsiktig talar ein gjerne om eit **strålingsvindauge**, sjå atmosfærisk vindauge. 

## Astronomisk optisk vindauge
Største delen av den elektromagnetiske energien frå sola og andre utanomjordiske kjelder når aldri jordoverflata, men vert absorbert av atmosfæren. Det finst òg eit tilsvarande radiovindauge for frekvensar i radiospekteret.

## Medisinsk optisk vindauge
Det optiske vindauget for levande kroppsvev er omtrent mellom bølgjelengdene 650 og &nbsp;nanometer. Ved kortare bølgjelengder blir strålinga absorbert av hemoglobinet i blodet, medan vatn absorberer dei kortare bølgjelengdene i det infraraude området.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Optisk vindu|Optisk vindu]]» frå ,  den 19. februar 2013.*
OSA-systemet

**OSA-systemet** er eit fargesystem for ikkje lysande overflatefarger, utvikla på oppdrag av Optical Society of America (OSA) i åra 1947–74.

## Kjelder
OSA-systemet. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/OSA-systemet
Parabolsk spegel

Ein **parabolsk spegel** eller **reflektor** er ein  hogspegel eller ei reflekterande flate med parabeltverrsnitt. Slike reflektorar vert nytta til å fange eller sende energi som lys, lyd eller radiobølgjer. Forma er ein del av ein sirkelforma paraboloide, altså ei flate som er skapt av ein parabel som roterer om sin eigen akse. Den parabolske reflektoren omformar ei innkomande planbølgje som flyttar seg langs aksen til ei sfærisk bølgje som samlar seg i fokus.

## Sjå òg
* parabolantenne

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Parabolic reflector|Parabolic reflector]]» frå ,  den 19. februar 2013.*
Perimeter

:*Perimeter er òg eit anna ord for [[omkrins]].*

Eit **perimeter** er eit instrument som blir nytta til å undersøke omfanget av synsfeltet til auga. 

## Kjelder

* «perimeter – instrument» i *Store norske leksikon*.
Planglasplate

Ei **planglasplate** er ei fint slipt og polert glasplate som blir til brukt å undersøkja kor jamn ei plan overflate er. Plata blir lagt på flata som skal målast. Ved belysning blir strålane reflektert dels frå undersida av glasplata, og dels frå den overflata som blir undersøkt. Det oppstår då interferens mellom lysbølgjene, og viss det tynne luftlaget er jamt, oppstår det òg regelmessige interferensfigurar. Ujamne faktorar kan ein best sjå som forstyrringar i interferensmønsteret.

## Kjelder
*
Geir Andersen

**Geir Andersen** () er ein norsk tidlegare kombinertrennar frå Oslo. Han tok VM-sølv i Seefeld 1985 og var med å vinne lagsølvet for Noreg i same meisterskapen. Under VM 1984 vart han verdsmeister i lagtevlinga, saman med Hallstein Bøgseth og Tom Sandberg. I 1985 vann Andersen verdscupen i kombinert. Han vart noregsmeister i øvinga både i 1985 og 1986. Også den eldre broren Espen Andersen var ein framifrå kombinertrennar.

## Karriere
Andersen slo gjennom i 1983 då han kom på bronseplass under noregsmeisterskapen, bak Tom Sandberg. Same sesongen fekk han sølv i junior-VM, året etter tok han gullet i same meisterskapen.

På nyåret i 1984 fekk han si fyrste pallplassering i verdscupen då han vart andremann i Schonach etter Thomas Müller frå Vest-Tyskland. I februar månad deltok Andersen i kombinertøvinga under vinter-OL i Sarajevo og vart nummer ti. Etter tre strake tredjeplassar i verdscupen reiste han i mars 1984 til Rovaniemi i Finland, der han saman med Hallstein Bøgseth og Tom Sandberg vann verdsmeisterskapen i nordisk kombinert for lag.

Andersens fyrste verdscupsiger kom i Planica midt i desember 1984, seinare i sesongen oppnådde han tre sigrar til. I verdsmeisterskapen på ski i Seeefeld fekk han sølvmedalje både i den individuelle tevlinga og i lagtevlinga. Attpå dei fire fyrsteplassane oppnådde han også tre andreplassar i verdscupen, noko som førte til han vann verdscupen i kombinert for 1985 med stor margin.

Straks før jul i 1985 vann han i Tarvisio sin siste siger i verdscupen. Etter dette sleit Andersen med å kome aller øvst på resultatlistene i kombinertrenn. Dermed fekk han ikkje delta for Noreg i korkje ski-VM 1987 eller vinter-OL 1988. Hans siste pallplassering var ein tredjeplass i Saalfelden i desember 1988.

### Besteplasseringar i internasjonale meisterskap og renn
* 1984: Nr 3 både i Falun, Lahti og i Holmenkollen. Nr 10 i vinter-OL i Sarajevo
* 1985: VM-sølv i Seefeld, vinnar i Planica, St. Moritz, Kavgolovo og Lillehammer
* 1985/86: Vinnar i Tarvisio og nr 2 i Lahti
* 1987/88: Nr 4 i Bad Goisern
* 1989: Nr 3 i Saalfelden

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1983: Bronsemedalje i Mo i Rana
*Ski-NM 1984: Sølvmedalje i Hof
*Ski-NM 1985: Gullmedalje i Tromsø
*Ski-NM 1986: Gullmedalje på Vang
*Ski-NM 1988: Nr 7 på Vang
*Ski-NM 1989: Nr 4 på Geilo

Geir Andersen la opp i 1989.

## Kjelder
* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

## Bakgrunnsstoff
* Geir Andersen i fis-ski.com
* Geir Andersen i olympedia.org
Plankonkav og plankonveks

**Plankonkav** og **plankonveks** vert nytta om linser der den eine flata er plan, den andre enkel- eller dobbeltkrumma. Ei plankonkav linse er tynnast på midten, medan ei plankonveks tjukkast på midten

## Kjelder
* plankonkav og plankonveks. (20.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/plankonkav_og_plankonveks
Polarisasjonsapparat

Eit **polarisasjonsapparat** er eit apparat som blir brukt til undersøkingar med polarisert lys. Til vanleg består det av to  polarisasjonsfilter som blir kalla *polarisator* og *analysator*, men som er heilt like.

## Kjelder
*
Polarisasjonsfilter

Eit **polarisasjonsfilter** er ei gjennomsiktig plate som berre slepp gjennom ljos som er polarisert i ei bestemd retning. Polarisasjonsfilter blir nytta som polarisator for å gjera upolarisert ljos polarisert, og som polarisasjonsanalysator for å undersøkja i kva for ei grad og i kva for ei retning ljos er lineært polarisert.

## Kjelder
*
Polarisasjonsmikroskop

Eit **polarisasjonsmikroskop** eller **petrografisk mikroskop** er eit mikroskop med polarisator under objektbordet og analysator mellom objektiv og okular. Det blir brukt til  avgjersle av mineral, til å påvise orientering av til dømes virus i krystalliknande arrangement og liknande. 

## Kjelder
* polarisasjonsmikroskop. (20.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/polarisasjonsmikroskop
Polarisering

**Polarisering** eller **polarisasjon** har fleire tydingar:

* Elektromagnetisk polarisering er ein eigenskap ved lys og annan elektromagnetisk stråling. 
* Elektrisk polarisasjon av eit felt i eit dielektrisk materiale
* Magnetisk polarisasjon
* Innanfor politikk og psykologi kan polarisering syne til ein prosess der ei gruppe deler seg i to motstridande grupper eller flyttar seg mot dei to ekstreme fløyene på ein politisk akse.
Primærfarge

**Primærfarger** er, historisk sett, fargene raud, gul og blå.

Dei har fått namnet fordi kunstnarar fann ut at desse (og dessutan kvit og svart) var tilstrekkelege til at alle andre fargar kunne lagast ved å blande desse fargane.

Blanding av to primærfarger kallast sekundærfarger.

Sidan naturpigmenter ikkje alltid gav nøyaktig plassering på ein fargesirkel, var det ikkje alltid lett å treffe kor primærfargene skulle vere. Ein har til dømes alltid måtta ha to raudfarger, karmin og sinnober.

Moderne trykk- og biletframstilling har løyst problema med å lage fargane kunstig. Moderne firefargetrykk og dagens fargeprintarar lagar fargebilete basert på svart, cyan, magenta og gult i tillegg til den kvite papirfargen. Fargeskjermar for datamaskinar og TV, og dessutan blandemaskinar for hus- og interiørmaling, har atter andre løysingar - men alltid med tanke på færrast mogleg ulike fargepunkt, plassert med tilnærma så lik avstand som mogleg på fargesirkelen.

## Sjå òg
*Sekundærfarger
*Tertiærfarger
*Additiv fargeblanding

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Primærfarge|Primærfarge]]» frå ,  den 19. februar 2013.*
Prisme

**Prisme** syner til: 

* Optisk prisme, ein gjennomsiktig lekam som bryt lys. 
** Spreieprisme, den vanligaste typen prisme
* Prisme i geometri, eit polyhedron
* Prisme i geologi, ein type sedimentær avsetning
Optisk prisme

:For andre tydingar av ordet, sjå prisme.

Innan optikk er eit **prisme** eit transparent optisk element med flate sider som bryt lys. Den mest kjende forma har tre sider og blir brukt for å dele opp det kvite lyset i dei ulike fargane, men andre former blir brukt for å |reflektere lyset (til dømes i ein kikkert) eller for å polarisere lys.

Dispersjonen i ulike vinklar kjem av at brytingsindeksen til glaset er avhengig av bølgjelengder. Ved såkalla *normal dispersjon* er brytingsindeksen større for blått lys enn for dei lengre bølgjelengdene i det grøne og det raude. Forklaringa er at det blå ligg nærare glaset sine absorpsjonsresonansar i det ultrafiolette området.
Prismekikkert

Ein **prismekikkert** er ein kikkert der lysstrålane endrar retning fleire gonger før dei når auget ved hjelp av refleksjon i to prisme. Vanlegvis er prismekikkerten samansett av to enkeltkikkertar, éin for kvart auge (binokular). 

## Kjelder
*
Projeksjon

**Projeksjon** eller **projisering** kan referere til:

* Projeksjon i matematikk
** Mercators projeksjon, kartografisk projeksjon
* Projeksjon i optikk
** Anamorfose
** Kinematograf
** Projeksjonsapparat for å vise bilete og film
* Projisering i psykologi
* Ut av kroppen-oppleving («astral projeksjon»)
Purpur

**Purpur** (gresk πορφύρα, porphyra; latin: purpura) er eit lilla fargestoff som truleg først vart framstelt av fønikarar i antikken frå purpursnigelen (murex). Det er vorte kalla for *tyrisk purpur*, ved at det kom frå fønikiske byen Tyr, og kongeleg purpur, ved at det var så kostbart det vart assosiert med dei kongelege. Fargestoffet var eit naturleg purpurraud farge som vart verdsett høgt i antikken sidan det ikkje bleikna, men faktisk vart meir skinande og intens i fargen med vêrpåkjenning og sollys.

Ifølgje segna vart fargen oppdaga av Herkules, då hunden hans kom tilbake etter å ha togge på ein snigel, med munnen farga av purpur. Utgravingar tyder på at minoarane på Kreta kan ha framstelt purpur, i så fall fleire hundreår før fønikarane.

Purpurfargen var mergeleg populær blant den romerske overklassa, og purpurfarga stoff var ein av dei dyraste luksusartiklane som fanst. Fargen vart framstelt ved at sniglar vart samla i store fat og sett til å rotne. Ein veit lite om den vidare prosessen, men stanken frå dei millionane av rotnande singlane som må ha gått med til purpurproduksjonen var ille nok til at det vart særskilt nemnt av forfattarane i antikken. Fargesubstansen bestod av eit slimsekret frå kjertelen i ein av dei fleire store rovsniglane som er funne i den austlege delen av Middelhavet. Desse er sjøsniglane *Bolinus brandaris*, torna farge-murex, (opphavleg kjent som *Murex brandaris* (Carl von Linné, 1758)), den stripa farge-murex *Hexaplex trunculus*, og steinskalla *Stramonita haemastoma*. Fargestoffet er ein organisk samansetnad av brom, ein klasse samansetnad som ofte finst i algar og ein del anna sjøliv, men langt sjeldnare i biologien til landdyr.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Purpur|Purpur]]» frå ,  den 19. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Polariskop

Eit **polariskop** er eit polarisasjonsapparat brukt til undersøking eller påvising av polarisert ljos.

## Kjelder
*
Hansjörg Jäkle

**Hansjörg Jäkle** () er ein tysk tidlegare skihoppar frå Schonach i Schwarzwald. Han vart olympisk meister for Tyskland i laghopping i 1994, og vann elles to sølvmedaljar og ein bronsemedalje i internasjonale meisterskap, også desse i laghopping. Jäkle vart tysk meister i normalbakken i 1998.

### Aktiv
Jäkle fekk sitt gjennombrot då han i januar 1994 vart nummer seks i avslutningsrennet i den tysk-austerrikske hoppveka. Ein månad seinare var han med på tyske hopplaget som vann OL-gull i laghoppinga på Lillehammer, dei andre på laget var Christof Duffner, Dieter Thoma og Jens Weißflog. På tampen av OL-sesongen kom han på tiandeplassen i VM i skiflyging i Planica, hans beste plassering i noko internasjonalt meisterskap, og som han kopierte i skilygings-VM i Oberstdorf fire år seinare.

Både i verdsmeisterskapen i 1995 og i 1997 vann Tyskland medaljar i laghoppinga, fyrst ein sølvmedalje i Thunder Bay og så ein bronsemedalje i Trondheim. Som i olympiaden på Lillehammer var Jäkle og Thoma med på begge laga.

Fire år etter gjennombrotet i Bischofshofen oppnådde Jäkle i same hoppbakken si einaste individuelle pallplasering i verdscupen, då han vart nummer to etter landsmannen Sven Hannawald. Under OL 1998 i Nagano fekk Jäkle ein ny sølvmedalje i laghopping, atter ein gong i lag med Dieter Thoma, dei andre på laget var Sven Hannawald og Martin Schmitt. Jäkle enda på 14. plass i verdscupen i skihopping i 1998, hans beste plassering nokon gong.

Jäkle la opp som aktiv hoppar i 2002.

## Kjelder
* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* 

## Bakgrunnsstoff
*
Ramaneffekt

**Ramaneffekt** eller **ramanspreiing** er ein optisk effekt, føresagt teoretisk av den austerrikske fysikaren Adolf Smekal, og deretter påvist eksperimentelt av indaren Chandrasekhara Venkata Raman i 1928, noko han fekk nobelprisen i fysikk for. Når lys med ein einskild frekvens blir spreidd av molekyla i til dømes ei væske, får ein del av det spreidde lyset nye frekvensar, som er sum- og differensfrekvensar av lysfrekvensen og molekylet sine eigenfrekvensar, danna ved ein såkalla andreordens vekselverknad. Effekten er særs svak. Han vart påvist ved at ein brukte intenst kvikksølvlys som lyskjelde. No blir han i stor utstrekking studert ved bruk av laserar. Undersøkingar av ramaneffekten gjev opplysningar om molekylet sine eigensvingingar og har stor tyding for molekylforskingen. 

## Sjå òg
* ramanspektroskopi

## Kjelder
* ramaneffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/ramaneffekt
Randfarge

**Randfargar** er eit fargefenomen som framstår som flytande fargeovergangar langs randa eller kanten av lekamar som ein ser på eller vert avbilda gjennom lysbrytande medium. Fenomenet kjem av fargespreiing eller dispersjon i mediet og aukar når kontrasten mellom mørkt og lyst i biletgrensa aukar. 

Regnbogen er mellom anna eit resultat av slik fargespreiing. 

## Kjelder
*
Randstråle

**Randstråler** er lysstråler som passerer ei linse i den ytre sonen av linsa, lengst frå midtpunktet. 

## Kjelder
*randstråler. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/randstr%C3%A5ler
Takashi Fujisawa

**Takashi Fujisawa** (japansk: 藤沢隆) () er ein japansk, tidlegare skihoppar og kombinertrennar frå Yoichi på Hokkaido. Han vann sølvmedaljen i storbakkerennet i ski-VM 1966 i Oslo og vart då den fyrste japanar som vann ein medalje i eit verdsmeisterskap på ski.

## Aktiv
Fujisawa byrja som kombinertrennar og vart nummer 20 i den greina under vinter-OL 1964 i Innsbruck. To år seinare kom han tilbake til Europa og deltok som hoppspesialist i verdsmeisterskapen i Oslo. Etter ein 16. plass i normalbakken Midtstubakken, overraska han stort og la beslag på sølvmedaljen i storbakkerennet i Holmenkollbakken, berre slått av den doble verdsmeisteren Bjørn Wirkola.

Under vinterolympiaden i Grenoble vart Fujisawa nummer 18 i storbakken, medan han i ski-VM 1970 kom på sjetteplass i storbakken i Štrbské Pleso. Nyårsdag 1972 vart han nummer fire i hoppvekerennet i Garmisch-Partenkirchen, eit renn som landsmannen Yukio Kasaya vann. Fujisawa avslutta si tid som aktiv skihoppar med ein 23. plass i normalbakken under vinter-OL i Sapporo og ein 14. plass i storbakken.

## Kjelder og bakgrunnsstoff

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Takashi Fujisawa|Takashi Fujisawa]]» frå , den 19. februar 2013.* 
 
*