open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Berglyd

**Berglyd** er ein liten stad i Sokndal i Rogaland, rett ved Vatland og Nesvåg. Andre stavemåtar av namnet er Berurjóðr (1200-talet), Berereø (1563), Berllye (1618), Berrjod (framleis nytta i målføret på staden)(1664), Berliud (1665) og Bierliud (1711).

Sogehelten Orvar Odd skal ha vokse opp hjå bonden Ingjald på Berurjóðri, eller Berglyd. Soga om han er blitt bevart i Sokndal opp til våre tider.

## Namn
Berglyd er òg brukt som etternamn. I 2006 var det rundt 30 personar som heitte dette i Noreg.

### Kjende namneberarar
* Jostein Berglyd, forfattar

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder
* Stein Norem Wisteds Ættesoge for Sokndal
* Soga om Orvar-Odd på fornislandsk 
* Kulturminner i ferskvann (PDF) ved riksantikvaren.no
Volumprosent

**Volumprosent** viser til mengda av verkestoff per hundre volumdelar av ei blanding, til dømes kor mange milliliter reint verkestoff ein finn i 100 ml. Det blir særleg brukt om etanolinnhaldet i alkoholdrikkar, og er i Noreg eit standardmål for dette. Til dømes har desinfeksjonssprit ein volumprosent på 70, altså er det 70&nbsp;ml etanol per 100 ml løysing.

Masseprosent blir rekna som prosent i høve til massen av eit stoff.

## Kjelder
* «Medikamentregning» ved hials.no 
* Leksikon ved CB-ølets venner
Snøsporv

**Snøsporv** (*Plectrophenax nivalis*) er ein trekkfugl i ein nyleg oppretta familie Calcariidae. 

Fuglen er sporvestor. Fjørdrakta er for det meste kvit, men fuglen er svart på vengene. 

## Utbreiing

Snøsporven har sirkumpolar utbreiing nord for tregrensa. Han finst òg i fjellstrøk i Fennoskandia. 

I Noreg hekkar snøsporven i høgfjellet i det meste av landet. I nord hekkar fuglen òg ved kysten. Populasjonen gjekk sterkt attende i perioden 2002 til 2012. Forskarane meinte at nedgangen kan vere relatert til klimaendringar.

## Levevis

Snøsporven er på hekkeplassen i april-mai. Hannane kjem først. Reiret vert hovudsakleg bygd av hoa. Ho legg 5-6 egg, som ho rugar i 12-13 døgn. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Miljølære
Høgskolen i Staffeldtsgate

**Høgskolen i Staffeldtsgate** er ein høgskule i Oslo som gjev utdanning i *Teologi og ledelse* (3-årig bachelorutdanning) og *Musikk, menighet og ledelse* (4-årig utøvande musikkutdanning med inkludert bachelorgrad). Høgskulen tilbyr også årseining i kristendom og semesteremne i jødisk-kristne studiar. Det er Normisjon og Den Evangelisk Lutherske Frikirke som eig skulen. Han vart offisielt opna 1. august 2004. 

"Høgskolen i Staffeldtsgate" er ei vidareføring av Bibelskolen i Oslo, som Det norske lutherske Indremisjonsselskap starta i 1916. 

## Kjelder
* Høgskolen i Staffeldtsgate - historie 

## Eksternt
* Høgskolen i Staffeldtsgate
Polarstjerna

**Nordstjerna** eller **Polarstjerna**, som au er kjent under det latinske namnet **Polaris** (α UMi / α Ursae Minoris / Alfa Ursae Minoris), er den sterkaste stjerna i stjernebiletet Den vesle bjørnen og den 45. mest lyssterke på nattehimmelen. Ho er svært nær den himmelske nordpolen og er difor den noverande polstjerna.

Ho er ei multippelstjerne som består av hovudstjerna Alfa (som er ei superkjempe), dei to midnre følgjestjernene Alfa UMi B og Alfa UMi Ab, og to fjerntliggande komponentane Alfa UMi C og Alfa UMi D. Alfa UMi B vart oppdaga i 1780 av William Herschel.

Avstanden frå jorda er kring 325-425 lysår. 

I gamal samisk tru var Polarstjerna verdspillaren som heldt himmelkvelvinga oppe og som dei andre stjernene krinsa kring. På samisk heiter stjerna *boahji*, *boahi* eller *boahji-návli*.

## Kjelder
*Gaski, Harald. (14. februar 2009). Boahji. I Store norske leksikon. Henta 21. mars 2015 frå https://snl.no/boahji.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Polaris|Polaris]]» frå ,  den 4. juli 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Fjellbølgje

Ei **fjellbølgje** eller ei **lebølgje** er i meteorologi ei periodisk endring av lufttrykket i ein luftstraum når vind bles over eit fjell. Dette skapar periodiske endringar i farten og retninga til lufta innanfor denne luftstraumen. Dei oppstår alltid i grupper på lesida av eit fjell, og vanlegvis dannar dei turbulens i form av ein rotor. 

Både sjølve lebølgja og rotoren kan skapar skyer som ikkje flyttar seg med vinden slik som vanlege skyer gjer. 
* Når luft strøymer opp mot bølgjetoppen av bølgja, kan lufta kondensere og skyer kan oppstå. Desse skyene, kalla lenticularis, vert då berre danna på bølgjetoppane og får ei linseforma utsjånad
* Rotoren kan generere ei cumulussky i områda med stigande luft. 
Ofte oppstår det ei fønmursky på lesida av fjellet, men dette er ikkje nødvendigvis ein indikasjon på at ein tillegg har lebølgjer. 

Lebøgjer kan gje svært gode forhold for seglfly, som kan nå store høgder i desse bølgjene. Rotoren under bølgjene er derimot svært turbulent og kan vere katastrofale for små luftfartøy som varmluftsballongar, hangglidarar og paraglidarar. Dei kan òg vere farlege for større fly, og ein meiner at ein slik rotor var årsaka til at eit Boeing 707 braut sundt i lufta nær fjellet Fuji i Japan i 1966. 

## Forskjellige lebølgjer

Ein har fleire forskjellige lebølgjer som vert danna under forskjellige atmosfæriske forhold. 
* Bølgjer danna av hydrauliske sprang: Desse bølgjene vert danna når ein har eit lågt luftlag med stor tettleik. Etter lufta strøymer over fjellet vert det danna ei slags sjokkbølgje i første bølgjebotn etter fjellet, og ein skarp vertikal diskontinuitet kalla eit hydraulisk sprang oppstår. Dette spranget kan vere mange gongar høgare enn sjølve fjellet. Eit hydraulisk sprang er svært turbulent på same måten som ein rotor, men kan strekke seg over mykje større område. Det hydrauliske spranget virkar som eit hinder for det stabile luftlaget som strøymer over det, og dermed oppstår det bølgjer. Hydrauliske sprang kan danne rulleforma skyer. 

* Hydrostatisk bølgje: Hydrostatiske bølgjer er bølgjer som forplantar seg vertikalt og oppstår over store hindringar. I hydrostatisk likevekt vil trykket i ei væske berre vere avhengig av høgda, og ikkje variere horisontalt. Hydrostatiske bølgjer har fått dette namnet fordi dei i det store og heile følg dei hydrostatiske lovene, t.d. at trykket berre varierer med høgda. Vanlege, ikkje-hydrostatiske bølgjer er karakterisert ved horisontale svingingar, og er stort sett uavhengig av høgda, medan hydrostatiske bølgjer ar svingingar som varierer med høgda over same punkt på bakken. 

## Bakgrunnsstoff
Toppskarv

**Toppskarv** (*Phalacrocorax aristotelis*) er ein sjøfugl som hekkar i koloniar. Fuglen høyrer til skarvfamilien. 

## Utbreiing

Toppskarven finst i nordlege og vestlege Europa. I Noreg hekkar han i kystområde på Vestlandet, i Trøndelag og i Nordland. 

## Utsjånad

Han er svart og ganske kort. Namnet kjem frå det karakteristiske hovudet som får ei særeigen «sløyfe» hos hannane i paringstida. Fuglen er derfor lett å skilje frå andre artar, men kan særleg vinterstid forvekslast med storskarv.

## Levemåte

Hoa legg 2-3 lyseblå egg i mai. Begge foreldra rugar, rugetida er 30 dagar. Ungane vert mata med oppgulpa fisk. Dei blir i reiret i over 50 dagar. 

Toppskarven overvintrar vanlegvis i Noreg. 

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Miljølære
Nesvåg

Nesvåg er ein stad i Sokndal kommune i Rogaland fylke. Staden ligg åtte kilometers køyring vestover frå kommunesenterert Hauge i Dalane og to km søraust for Vatland.
Vatland

**Vatland** er ein plass i Sokndal kommune i Rogaland fylke. Staden ligg to km frå Berglyd på eine sida, og to km frå Nesvåg på andre. Der finn ein Vatlandstjødna.
Mørejarlane

**Mørejarlane** er ei nemning nytta om jarlane som i vikingtida styrte over Nordmøre, Romsdal og Sunnmøre. Ein av desse var Ragnvald Mørejarl, som Harald Hårfagre sette til høvding over Nordmøre og Romsdal, og seinare Sunnmøre. 

Mørejarlane hadde stor makt både på Nordvestlandet og på Orknøyene. Dei spela ein viktig rolle for trygga skipsfarten på vestlandskysten og var med på å sikra makta til kongen. 

## Sjå òg
* Ladejarlane
Håvik

**Håvik**, òg stava **Haavik** er norske stad- og slektsnamn.

Det er 564 nordmenn som heiter Håvik og 458 som heiter Haavik (SSB, 2006).

## Kjende namneberarar
* Gunvor Galtung Haavik (1912-1977), norsk spion
* Knut Haavik, norsk redaktør

## Bakgrunnsstoff
Byar i Tyskland

**Tyskland** har til saman 2&nbsp;074 byar. Byane som er med i listene har alle byrettar, og er kommunar med eigen administrasjon.

__TOC__

## Byar med meir enn 50&nbsp;000 innbyggjarar

## Byar fordelt på delstatar

Byane fordeler seg slik mellom dei ulike delstatane:

## Komplett alfabetisk liste over byar i Tyskland

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### X

### Z

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Liste_der_Städte_in_Deutschland «Liste der Städte in Deutschland|Liste_der_Städte_in_Deutschland «Liste der Städte in Deutschland]]» frå ,  den 22. november 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
*Statistisches Bundesamt Deutschland (på tysk)
Svaneapoteket i Bergen

**Svaneapoteket** ligg i Strandgaten i Bergen. Det er truleg den eldste verksemda i Noreg som i dag er i drift. Det har vore i kontinuerleg drift sidan 1595 då apoteket fekk løyve til å drive av Kong Christian IV. Svaneapoteket hadde ein forløpar i det fyrste apoteket i Bergen, som opna i 1588. Svaneapoteket sitt fekk namnet sitt i 1705, då det andre apoteket i Bergen vart opna, fram til den tid hadde det helde å kalle det *Apoteket*. 

## Bakgrunnsstoff
* Svaneapoteket frå Bergen byleksikon
Gunnebo slott

**Gunnebo slott** ligg nordaust i Mölndals kommun (Stensjöns församling), mellom Mölndal og Pixbo. 

Det ligg nær Rådasjön og Stensjön. Historia til Gunnebo kan fyljast attende til slutten av av 1300-talet, då namnet fyrste gongen vert brukt om ein storgard med tilhøyrande kvern. 
Det nåverande Gunnebo slott vart bygd av den rike kjøpmannen John Hall d.e., som i 1778 kjøpte Gunnebo for å byggje seg eit sommarhus som stod i stil med at han var ein av dei rikaste mennene i Sverige. Han vart kalla 'Rike Hall' i samtida.
Slottsanlegget inneheld ein hovudbygning i tre og eit parkanlegg. Parken er ein av dei best bevarte i Sverige frå si tid. Arkitekt var Carl Wilhelm Carlberg og mange av originalteikningane hans av Gunnebo er i dag i samlingane til Röhsska museet i Göteborg. Parken er open for alle og det vert arrangert guida omvisingar inni slottet.

## Bakgrunnsstoff
* Gunnebo Slott och Trädgårdar
Otterøya

**Otterøya** er ei øy i Namsos kommune. Ho har eit areal på 143 km² og den tredje største øya i Trøndelag. Ho er heimøya til Idar Lind og har 800 fastbuande. 

Otterøya har brusamband med fastlandet over Lokkaren. Namsfjorden ligg på sørsida av øya, medan Lauvøyfjorden. Nord for Otterøya ligg øyane Elvalandet og Jøa. 

## Folk frå Otterøya
* Nikolai Peter Dreyer

## Bakgrunnsstoff
* Otterøy.no
Flugesnappar

**Flugesnappar**, bokmål 'fluesnapper', er mellom anna nytta som namn på ein fugleart og på grupper av fuglar som snappar insekt i flukt:

* Svartkvit flugesnappar, arten *Ficedula hypoleuca*, ofte kort referert til som 'flugesnappar' 
* Flugesnapparar, familien Muscicapidae, ei gruppe av insektetande fuglar som lever i «den gamle verda»
* Monarkar, familien Dicruridae, kallast òg monarkflugesnapparar 

På engelsk språk nyttar dei i tillegg omgrepet 'flycatcher' om andre fuglegrupper:
* Tyrannar, familien Tyrannidae, ei anna gruppe insektetande fuglar med utbreiing i Amerika, familien har nokre artar med utsjånad som minnar om flugesnapparar i «den gamle verda»
* Silkefuglar, familien Ptilogonatidae, på engelsk 'Silky-flycatchers'

Andre tydingar:
* Utstyret flugesnappar er ein type hempe for enkelt feste og skifte av fiskefluge til eit snøre.
Walkersirkulasjonen

**Walkersirkulasjonen** er ein atmosfærisk sirkulasjon over ekvator i Stillehavet. Dette fører til den austlege passatvinden langs havoverflata, og skapar ein havstraum som går vestover. Utanfor kysten av Peru og Ecuador fører dette til oppvelling av kaldt og næringsrikt vatn til overflata, for å erstatte vatnet som strøymer vestover. Dette gjev gode forhold for fiskerinæringa i området. Sirkulasjonen vart oppdaga av den norske meteorologen Jacob Bjerknes i 1969 og kalla opp etter den britiske fysikaren Sir Gilbert Walker, som oppdaga den sørlege oscillasjonen. 

## El Niño

Walkersirkulasjonen oppstår på grunn av ei trykkgradientkraft mellom høgtrykk over austlege delar av Stillehavet og lågtrykk over Indonesia. Av og til, på grunn av effektar ein ikkje kjenner til, vert Walkersirkulasjonen svekka eller til og med reversert, og dette fører til ein El Niño episode. Under slike hendingar strøymer det varme vatnet som vinden og havstraumen har stuva opp i vest tilbake mot aust, og oppvellinga av det kalde vatnet utanfor kysten av Sør-Amerika forsvinn, noko som får konsekvensar for fiskeindustrien i området. Når Walkersirkulasjonen er kraftigare enn vanleg fører dette til ein La Niña-episode, som fører til enno lågare havoverflatetemperatur i aust på grunn av auka oppvelling. 

Eit vitskapleg studie som vart publisert i journalen Nature i mai 2006 indikerer at Walkersirkulasjonen har blitt svakare dei siste tiåra, og forfattarane spekulerer i om global oppvarming er ein av faktorane til dette.
Aurgjeldingar

**Aurgjeldingar** er folk frå gamle Aure på Nordmøre. Omgrepet vart nytta både om aurgjeldingar som bur i Aure kommune og om utflytta aurgjeldingar. Folk frå Aure sentrum vert kalla *auringar* og folk frå tidlegare Stemshaug kommune vert kalla *stemshaugingar*. Merk at folk frå Tustna (som var eigen kommune før 1. januar 2006) berre blir kalla tustningar og ikkje aurgjeldingar. Målføret til aurgjeldingane vert kalla aurgjelding.

## Kjente aurgjeldingar
* Ola Aarsund (tyskfele)
* Holger Aresvik (felespelar)
* Oddvar Aresvik (1915&ndash;1996) (professor i landbruksøkonomi ved Norges Landbrukshøgskole på Ås) 
* Knut Baardset (tidlegare ordførar og brubyggar)
* Peder Olsen Helle (Helle-Pe) (spelmann)
* Arnold Kofoed (arkitekt) 
* Kristofer Leirdal (skulptør)
* Hans Ormset (fotograf)
* Rita Ormbostad (politikar)
* Johan Skipnes‎ (Kommunal- og arbeidsminister i regjeringa Korvald frå 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973.)
* Ola Stemshaug (redaktør Norsk Stadnamnleksikon, namneforskar og forfattar)

## Sjå òg
* Tustningar
São Paulo (fleirtyding)

**São Paulo** er portugisisk for *Sankt Paulus ([[Apostelen Paulus]])* og kan visa til:

* **[[Delstaten São Paulo]]**, den rikaste delstaten i Brasil
* **Byen [[São Paulo]]**, hovudstad i delstaten med same namnet
* **[[São Paulo Futebol Clube]]** (SPFC), eit brasiliansk fotballag
Varmebassenget på vestlege halvkula

**Varmebassenget på vestlege halvkula** (WHWP, forkorting frå engelsk Western Hemisphere Warm Pool) er eit område med havoverflatetemperatur høgare enn 28,5ºC som utviklar seg vest for Sentral-Amerika om våren, og som forplantar seg til dei tropiske farvatna i aust. 

Varmebassenget inkluderer den tropiske delen av Atlanterhavet aust for Dei små Antillane, Karibiahavet, Mexicogolfen og den austlege delen av det nordlege Stillehavet. 

Varmesyklusen i varmebassenget byrjar med ei oppvarming aust i det nordlege Stillehavet om våren. Utanfor Sentral-Amerika oppstår det eit dipolmønster på grunn av at kjøligare og tørrare luft strøymer gjennom Tehuantepec-eidet. Varmen og fukta frå varmebassenget driv den mexicanske monsunen, og om sommaren har varmen spreidd seg til Mexicogolfen og Karibia. 

## Samanheng med El Niño
Studiar av klimadata har vist ein samanheng mellom El Niño og varmebassenget på vestlege halvkule. Under ein normal vinter på den nordlege halvkula driv varmen over Amazonas ei Hadleycelle der søkkjande luft rundt 20ºN driv ein kraftig antisyklon i det subtropiske Atlanterhavet. Ein El Niño svekkar denne cella og dei tropiske områda av Nord-Atlanteren vert varma opp meir enn vanleg i løpet av våren. Om lag halvvegs ute i El Niño-hendinga vil det uvanleg varme vatnet i den austlege delen av det nordlege Stillehavet få auka oppvarming om våren og varmen spreier seg austover i varmebassenget om sommaren.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Western Hemisphere Warm Pool|Western Hemisphere Warm Pool]]» frå ,  den 23. november 2006.* 
*** oppgav desse kjeldene:* &nbsp;

* Enfield, D.B, and S.-K. Lee (2005). "The Heat Balance of the Western Hemisphere Warm Pool". Journal of Climate 18: 2662-2681.
* Enfield, D.B, S.-K. Lee, and C. Wang (2005). "How are large Western Hemisphere Warm Pools formed?". Progress in Oceanography.
* Lee, S.-K., D.B. Enfield, and C. Wang (2003). "Ocean general circulation model sensitivity experiments on the annual cycle of Western Hemisphere Warm Pool". Journal of Geophysical Research 110: C09004, doi:10.1029/2004JC002640.
* Wang, C., and D. B. Enfield (October 2001). "The tropical Western Hemisphere warm pool". Geophys. Lett. 28: 1635-1638.
* Wang, C. , and D. B. Enfield (2003). "A Further Study of the Tropical Western Hemisphere Warm Pool". Journal of Climate 16 (16): 1476-1493.
* Wang, C. (2005). "ENSO, Atlantic climate variability, and the Walker and Hadley circulations". In The Hadley Circulation: Present, Past, and Future, H. F. Diaz and R. S. Bradley, Eds., Kluwer Academic Publisher: 173-202.
Frode Johnsen

**Frode Johnsen** () i Skien) er ein norsk fotballspelar. Han speler spiss, og vart toppskårar i Tippeligaen i 2001 (saman med Thorstein Helstad og Clayton Zane) og i 2004. Han debuterte i Tippeligaen i 1999 for Odd Grenland, og gjekk til Rosenborg i 2000. Same året debuterte han på landslaget, og han har (per mai 2006) spela 30 landskampar og skåra 10 mål. 16. juli 2006 underteikna han ein 18-måndars kontrakt med japanske Nagoya Grampus Eight.

## Statistikk

 Berre seriekamper.
 Berre Eliteseriekampar.

## Bakgrunnsstoff
* Rbk.no: Rosenborg og Nagoya Grampus Eight einige om overgang for Frode Johnsen 

Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Frode Johnsen» henta frå Wikipedia på bokmål 23. november 2006.
Tispe

Ei **tispe** er eit hodyr i hundefamilien. Av og til vert uttrykket også brukt i samanheng med meir forklarende uttrykk, som til dømes *alfatispe*, *leidartispe*, *ungtispe*, *hundetispe* og *revetispe*.

Uttrykket *tispe* vert også i ei viss mon nytta som eit skjellsord om kvinner.
Delstaten São Paulo

**São Paulo** er ein delstat i den søraustlege delen av Brasil og hadde i 2017 ei befolkning på om lag 45 millionar. Hovudstaden heiter òg São Paulo. Delstaten er eit økonomisk og industrielt kraftsenter i Brasil og i Sør-Amerika.
 
## Økonomi
São Paulo står for om lag ein tredjedel av Brasil sitt BNP og ein tredjedel av landet sitt energiforbruk. Delstaten har omfattande industri, dette innebér både stål-, mekanisk- og elektronikkindustri. Fleire bilkonsern har fabrikkar her og flyprodusenten Embraer har hovudkvarteret sitt i delstaten. 

Innan landbruk er blant anna kaffi ein viktig inntektskjelde.

## Politikk
Politikken i São Paulo er kontrollert av Arbeiderpartiet (PT) og av Sosialdemokratane (PSDB). Begge desse partia har opphav i denne delstaten. Guvernøren, Rodrigo Garcia, kjem frå PSDB, tiltredde etter at João Doria trekte seg.

To av dei fem siste brasilianske presidentane, Fernando Henrique Cardoso (PSDB) og Luiz Inácio Lula da Silva (PT), bur i delstaten.

## Historie
Den første busetjinga i delstaten er registrert attende til 1532, med danninga av *Vila da São Vicente*. I 1554 vart det etablert ein jesuitt-misjon som skulle kristne tupi-indianarane i området. Denne misjonen vart seinare til det som i dag er São Paulo by.

Delstaten fekk sitt første økonomiske oppsving på 1900-talet med etableringa av fleire kaffiplantasjar i området. For å kunne eksportere kaffien gjennom hamnebyen Santos vart det i denne perioden bygd både vegar og jernbaner.

Veksten i kaffiplantasjane gjorde at eit stort tal innvandrarar kom til delstaten frå midten av 1900-talet og utover. Desse innvandrarane kom frå land som Tyskland, Italia, Libanon og Japan. I tillegg til innvandrarar, har delstaten òg opplevd ei stor innflytting frå andre delar av Brasil, spesielt frå delstatane i nordaust.

## Byar
Viktige byar er São Paulo (hovudstad), Santos, Campinas, Osasco, São José dos Campos og Ribeirão Preto. 

Andre byar er: Araraquara, Araçatuba, Barretos, Bauru, Franca, Jacareí, Jundiaí, Marília, Piracicaba, Presidente Prudente, São Carlos, São José do Rio Preto og Sorocaba.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Madden-Julian-oscillasjon

**Madden-Julian oscillasjonen** (**MJO**) er ein nedbørsanomali på planetær skala som forplantar seg langs ekvatorområdet.

MJO er karakterisert ved ein austleg forplanting av store område med både auka og minka tropisk nedbør. Hovusakleg skjer dette over Indiahavet og Stillehavet. Det unormale nedbørsmønsteret merkar ein først over vestlege delar av Indiahavet, før det forplantar seg over det varme vatnet i vestlege og sentrale område av det tropiske Stillehavet. Mønsteret ser derimot ut til å forsvinne når det flyttar seg over dei kjøligare havmassane i det austlege Stillehavet, men dukkar så opp igjen i tropiske område av Atlanterhavet og tilbake til Indiahavet. Ein våt fase med forsterka konveksjon og auka nedbør er etterfylgd av ein tørr fase der konveksjonen vert svekt. Kvar syklus varer om lag 30-60 dagar, og på grunn av det er MJO òg kalla «30-60 dagarsoscillasjonen», «30-60 dagarsbølgja» eller «intraperiodisk oscillasjon».

## Atmosfærisk mønster
Ein har særskilde straummønster i både høgare og lågare delar av troposfæren i samband med MJO-mønsteret. Desse sirkulasjonane strekker seg rundt heile kloden og er ikkje berre avgrensa til den austlege halvkula.

MJO varierer mykje frå år til år, og ein kan ha lange periodar med stor aktivitet etterfylgd av år med svake svingingar. Denne variasjonen er kopla opp til El Niño-syklusen (ENSO). I Stillehavet har ein ofte kraftig MJO-aktivitet 6-12 månader før El Niño er på sitt kraftigaste, medan MJO-aktiviteten er liten under La Niña-åra. Langs resten av ekvator er det interne dynamiske forhold i atmosfæren som virkar inn på den årlege variasjonen av MJO.

MJO-effekten påverkar monsunen både i India og Nord-Amerika, men i mykje mindre grad i Nord-Amerika.

## Påverknad på tropiske syklonar
MJO-fasen kan vere ein svært viktig faktor for utvikling av tropiske stormar i Nord-Stillehavet og Nord-Atlanteren. Til dømes gjev stigande rørsler i samband med MJO dårlege vilkår for å få danna tropiske stormar, medan søkkande luftrørsler gjev gode vilkår. I USA vert MJO tett overvaka for at ein skal kunne få eit bilete av korleis orkansesongen vil utvikle seg.

Sjølv om tropiske syklonar oppstår i den varme sesongen (vanlegvis mai-november) på nordlege halvkule i både Stillehavet og Atlanterhavet, har ein store variasjonar i aktiviteten kvart år. Ein har funne spor av at MJO styrer denne aktiviteten (særleg for dei kraftigaste syklonane). Når MJO går austover vil og området som er best egna for å utvikle tropiske syklonar flytte seg austover frå det vestlege Stillehavet til det austlege Stillehavet og til slutt Atlanterhavet. Sjølv om det er ein klar samanheng her, er det fleire faktorar enn MJO som skal til for å få danna tropiske syklonar. Til dømes må havoverflatetemperaturen vere høg nok og det vertikale vindskjeret svakt.
St. Laurentius kyrkje

**St. Laurentius kyrkje** i Drammen er ei katolsk kyrkje vigsla 19. april 1998. Ho står på tomta til den første St. Laurentius kyrkje, ei lafta trekyrkje. Den første kyrkja blei vigsla 19. november 1899 og blei i 1996 flytta til Åssiden kyrkjegard, der ho er i bruk som gravkapell.

## Kjelder
* St. Laurentius menighet
Sikt

**Sikt** er eit mål på den lengste avstanden ein kan sjå ein lekam eller eit lys på. God sikt er viktig i alle former for trafikk, både på vegen, på sjøen og i lufta. Den meteorologiske sikten omhandlar kor gjennomsiktig lufta er, og viss lufta er den same vil sikten vere lik både på dagtid og om natta. 

Innan luftfart er sikt definert som: 
* den største avstanden ein kan sjå ein svart lekam med ein viss storleik på ein kvit bakgrunn. 
* den største avstanden ein kan sjå og identifisere eit lys med ein styrke i nærleiken av 1000 candela. 
I luftfart har ein òg ein eigen definisjon for rullebanesikt. 

I svært rein luft som i Arktis eller i fjellområde kan sikten vere opp mot 70 til 100 km. Men sikten vert redusert av luftforrureining og i høg fukt. Dis i form av tørrdis og tåkedis, kan redusere sikten ein god del, medan ein i tåke og røyk kan ha bortimot null sikt. Det same kan skje i sandstormar. Kraftig regn (til dømes frå ei torebyge) gjev òg dårlegare sikt, og det same kan snøstormar og snøfokk føre til.

Visst sikten er mindre enn 1500 m, reknar ein det for å vere dårleg sikt. Sikt mindre enn 100 m vert vanlegvis rapportert som null sikt. I desse tilfella kan vegar verte stengde eller ein kan ha autmatiske åtvaringslys som varslar sjåførane. Slike lys kan ein sette opp i område som er kjend for å ofte ha dårleg sikt, og ofte blir det gjort langs vegar som har hatt store kjedekollisjonar. I Noreg vert derimot dette lite brukt. 

Flytrafikken kan ofte verte forseinka når sikten er dårleg fordi flya må bruke reglar for instrumentflyging og ha større avstand mellom seg. 

Sikt er òg eit mål på spreiinga av lys. Anten vert noko lys sendt ut og eit måleapparat måler kor mykje av lyset som kjem fram, eller så måler ein spreiingsmengda direkte. 

Sikt vert òg brukt som eit mål på kor grumsete eit vatn er.
Knutsen & Ludvigsen

**Knutsen & Ludvigsen** var ein norsk vise- og underhaldningsduo som laga absurd humor for barn og vaksne. Gruppa bestod av Gustav Lorentzen som Ludvigsen og Øystein Dolmen som Knutsen. Duoen fanst frå 1970 til 1986, men spelte også ei rekkje konsertar saman etter dette. Knutsen & Ludvigsen laga høyrespel, bøker, teater og film og fleire platar. 

Knutsen & Ludvigsen vann Spellemannprisen 1972 og Spellemannprisen 1983, begge gongene i klassen barneplate. I 2006 vann dei Gammleng-prisen i klassen veteran.

## Plateutgjevingar
* *Knutsen og Ludvigsen* (1970)
* *Brunost no igjæn?* (1972)
* *Knutsen og Ludvigsen nr. 3 - Tut* (1974)
* *Ned med Nidaros* (som Bakklandet Bassangforening) (1975)
* *Du milde Mosart* (med Bakklandet Bassangforening og Arve Tellefsen, 1976)
* *Fiskepudding! Lakrisbåter!* (1980)
* *Juba Juba* (1983)
* *Knutsen & Ludvigsen samleplate* (1984)
* *Knutsen & Ludvigsens beste* (1996)
* *Knutsen & Ludvigsens vær'ste* (1997)
* *Dum og deilig: Knutsen & Ludvigsens beste* (2008)
Lokkaren bru

**Lokkaren bru** er ei hengebru som kryssar Lokkarsundet i Namsos kommune. Brua går frå Vedmunvik på fastlandet til Otterøya og er er 435 meter lang. Ho vart opna den 2. desember 1977. Brua er del av Riksveg 767.

## Bakgrunnsstoff
* Side med bilete av Lokkaren bru
Fåberg

**Fåberg** er ei bygd og ein tidlegare norsk kommune ved Gudbrandsdalslågen som no ligg i Lillehammer kommune i Innlandet. 

Kommunen Fåberg blei del av Lillehammer i 1964. I tillegg til tettstaden Fåberg ligg òg Jørstadmoen i den tidlegare kommunen.

## Kjende folk frå Fåberg
* Lars Olsen Skrefsrud (1840&ndash;1910), straffange og misjonær, stiftar av Den norske Santalmisjon

## Kjelder
Rabab

**Rabab** (òg kalla **rebap**, **rabab**, **rebeb**, **rababah** og **al-rababa**) er eit strengeinstrument som opphavleg kjem frå Afghanistan, men som òg er utbreidd i Pakistan, India, Persia, Levanten, Magreb, Søraust-Asia og delar av Europa. 

Instrumentet er som oftast laga av chandarntre, men morbærtre har òg vorte nytta. Rabab har 21 strengjar og vert rekna til luttfamilien (oud på arabisk). Instrumentet er dekt med stramt geiteskinn, som ofte er lima fast. Stemmekassen har ofte forseggjorde utskjeringar.

Rabab er eit svært gamalt instrument og det finst mange versjonar av det. Ein nært slektning av rabab er gusla, som framleis er i bruk på Balkan. Medan somme versjonar vert spela om lag på same vis som lutt, vert andre versjonar spela med boge. Dei fleste av dei indiske strengeinstrumenta er i slekt med rabab. Den europeiske fiolinen er òg i slekt med rabab. 

I Afghanistan er rabab mykje nytta for den typiske pasjtomusikken (pasjto er òg eitt av dei offisielle språka i Afghanistan). Hjå pasjtunarane går rabaen i arv frå generasjon til generasjon. Kjende rababutøvarar og læremeistrar er Ustad Kalam Bakhtyani, Muhammad Umer Rababi og Abdul Alam Khan Momand.

## Sjå òg
* Gusla
* Rebec
Pasjto

**Pasjto** (پښتو  eller پختو‎ *pakhto*) er eit iransk språk som blir tala av 15,6 millionar menneske i Pakistan og 8,3 millionar i Afghanistan, der det er eitt av to offisielle språk.

Pasjto har litteratur frå 1600-talet og seinare. Det blir skrive med ei lokalt tilpassa utgåva av det persiske alfabetet (arabiske bokstavar) og har 43 teikn i alfabetet.
Rocky

***Rocky*** er ein teikneserie skapt av Martin Kellerman. Serien kom ut fyrste gong i 1998 gjennom gratisavisa *Metro* i Stockholm. Serien handlar om den antropomorfe hunden Rocky. Bortsett frå at han er hund har Rocky mange likskapar med Kellerman. Han er ein teikneserieskapar som bur i Stockholm, elskar hip-hop og har ulike problem når det gjeld jobb, damer og livet generelt. 

I utgangspunktet blir serien teikna for avispublisering, men den blir også samla opp i månadsblad i Noreg og Sverige, samt i større samlebøker. Før den fekk sitt eige blad i Noreg, gjekk den som gjesteserie i *[[Pondus]]*-bladet. Serien har gått i aviser og blad i Sverige, Noreg, Finland, Danmark, Island, Slovenia, Sveits, Spania og Italia.

Konseptet og figurane blei også nytta i et skodespel som blei sett av 40&nbsp;000 i Stockholm. Kellerman skreiv både manus og hadde regien. Stykket blei fyrste gong sett opp i Noreg av Nordland Teater i Mo i Rana og blei i 2004 også sett opp i Oslo.

## Norsk bibliografi

* 2006: *Rocky: Bok II*
* 2005: *Rocky: The Big Payback* (første samlebok utgjeven i Noreg), ISBN 82-509-5410-6
* 2007: *Rocky: Bok III*
* 2008: "Rocky - jubileumsutgave 1998-2008"
* 2009: *Rocky på ferie - bok IV*
* 2009: "Rocky - en liten bok om kjærlighet"
Allmugen

**Allmugen**  (norrønt *almúgi*) er eit omgrep som vert nytta i tydinga *folk flest*. I gamal tid kunne det òg visa til folk av små kår, særleg dei som budde på landsbygda. 

## Kjelder
*
Kår

**Kår** eller **føderåd** var ei ordning for å ta vare på eldre og uføre før statlege pensjonsordningar. Det var vanleg at dei tidlegare eigarane fekk *kår* som ein del av oppgjeret når ein gard vart overført til neste generasjon (sjå odel) eller vart seld. Vilkåra var helst fritt husvære i kårstova, fri kost og andre ytingar, og dei var ofte spesifiserte i ein detaljert kontrakt. I ein kårkontrakt frå 1790 heiter det at kårfolket skulle ha:
:* 4 1/2 tunne bygg á 20 settung tunna (eller det beste kornet som kunne dyrkast på Kvinnegarden); varmt hus og oppvarting på garden, samt eit låsfast og dropefritt hus til oppbevaring av mat og klede.

På store bruk kunne kårfolket krevje romslege kår. I ein kårkontrakt frå 1856 er det mellom anna teke med at dei har rett på 4 kyr og at den eine skal bæra før jul kvar haust. Når kårfolket døydde skulle kårytaren få kyrne mot at han kosta gravferda.

## Andre tydingar av ordet «kår»
Omgrepet «kår» vert òg nytta om dei sosiale tilhøva i eit samfunn. Ein kan til dømes tala om at industrien eller kulturen har gode eller tronge kår.

## Referansar

## Sjå og
* Legd
Drammensbrua

**Drammensbrua** er ei bjelkebru i betong for vegtrafikk som går over Drammenselva i Drammen i Buskerud fylke. Brua opna i 1975, og er den lengste brua i Noreg (2006) med 1892 meter.

## Opprusting og utviding av Drammensbrua

I 2006 blei den gamle brua rusta opp. E18 over Drammensbrua fekk fire felt etter at ei ny bru var bygd inntil den gamle oppstraums mot byen. Både den nye og den gamle brua blei kledd med aluminiumsplater på undersida, som skal reflektere lyset frå elva under. Dei firkanta pilarane som held den gamle brua oppe, vart bytta ut med nye, sylindriske, slik at dei to bruene fekk same utsjånad.

## Jernbanebrua over Drammenselva

Vegbrua kryssar jarnbanen Drammensbanen, som likeeins går på bru over Drammenselva, og kryssar E 18 under vegbrua. Drammenselva deler seg i her to løp, Brakerøyløpet og Strømsøløpet, med øya Holmen mellom, og det går hamne- og industrispor inn på Holmen. Den gamle, einspora jarnbanebrua i stål frå 1930 vart i 1996 avløyst av ei dobbeltspora stålbru, men slik at den gamle einspora brua framleis tek trafikken inn mot Drammen stasjon over Strømsøløpet, medan det vart bygd ny, einspora bru over Strømsøløpet for trafikken ut frå Drammen stasjon i retninga mot Oslo. Over Brakerøyløpet vart det bygd ny dobbeltspora bru, og her vart den gamle stålbrua rive.

Den nye einspora brua frå 1996 over Strømsøløpet for trafikken ut frå Drammen stasjon i retninga mot Oslo er 453,0 meter lang, og gamlebrua over Strømsøløpet frå 1930 for trafikken i retninga frå Oslo er 451,1 meter lang. Den dobbeltspora brua over Brakerøyløpet frå 1996 er 341,0 meter lang.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Psykiatrisk sjukehus

Eit **psykiatrisk sjukehus** er eit sjukehus som spesialiserer seg på psykiske lidingar. Gjennom tidene har liknande institusjonar vore kalla **mentalsjukehus**, **asyl**, **galehus** og liknande.
Skisma

**Skisma** (frå gresk σχισμα, *kløft, rift* eller *usemje*) tyder kløyving eller åtskiljing. Ordet blir særleg nytta om religiøs usemje som leider til danning av nye kyrkjesamfunn. Det greske ordet er brukt i Nytestamentet både for å omtala rivne klede og til usemje innan kyrkja eller  om læra til Kristus.

## Døme
*Det store skismaet i 1054 som skilde den katolske og den ortodokse kyrkja
*Det vestlege skismaet i 1378 som delte Vestkyrkja
*Reformasjonen i vestleg kristendom

## Kjelder

* Nynorskordboka
* «SCHISM», Volume V24, Page 327 of the 1911 *Encyclopedia Britannica*.
På tråden med Synnøve

***På tråden med Synnøve*** var eit underhaldnings- og humorprogram på fjernsyn med Synnøve Svabø. Programmet byrja å gå på NRK1 13. oktober 2006 og den siste episoden vart send 15. desember 2006. Det vart rekna som ein del av «gullrekkja» til NRK på fredagskveldane hausten 2006.

*På tråden med Synnøve* gjekk ut på at Synnøve Svabø lurte ulike kjendisar med mobiltelefonen. Programmet vart produsert av produksjonsselskapet Monster for NRK.

## Bakgrunnsstoff
* NRK sine sider om ''På tråden med Synnøve''
Handball-EM 2006 for kvinner

**Europameisterskapen i handball for kvinner 2006** var den sjuande handball-EM-en for kvinner. Han blei halden i Sverige i perioden 7.-17. desember 2006. Noreg var regjerande europameister før meisterskapen starta. Noreg vann over Russland i finalen.

Meisterskapen var den første EM-en i kvinnehandball der Romania ikkje deltok, etter at dei vart slått ut av Serbia og Montenegro i kvalifiseringa.

## Det norske laget
Landslagstrenar Marit Breivik offentleggjorde det norske laguttaket 7. november 2006.

### Målvakter
* Katrine Lunde, Aalborg
* Kari Aalvik Grimsbø, Byåsen
* Terese Pedersen, Randers

### Utespelarar
* Katja Nyberg, Ikast
* Else Marthe Sørlie Lybekk, Leipzig
* Karoline Dyhre Breivang, Larvik
* Kristine Lunde, Aalborg
* Gro Hammerseng, Ikast
* Gøril Snorroeggen, Byåsen
* Linn-Kristin Riegelhuth, Larvik
* Anette Hovind Johansen, GOG Svendborg
* Marit Malm Frafjord, Byåsen
* Kari Mette Johansen, Larvik
* Ragnhild Aamodt, Ikast
* Anne Kjersti Suvdal, Nordstrand
* Tonje Nøstvold, Byåsen

Ein skade på Katja Nyberg førte til at Marianne Rokne kom inn i laget etter at turerninga var i gang.

## Kvalifisering
:*Sjå òg hovudartikkelen [[kvalifisering for handball-EM for kvinner 2006]].*
Kvalifiseringa til meisterskapen gjekk føre seg gjennom gruppespel og play-off-kampar. Noreg var mellom dei førehandskvalifiserte laga. Dei andre førehandskvalifiserte var Danmark, Russland, Sverige, Tyskland og Ungarn.

## Innleiande runde

Dei 16 kvalifiserte landa vart etter loddtrekning delt inn i fire grupper med fire lag i kvar. Dei tre beste frå kvar gruppe gjekk vidare til mellomrunden.

### Gruppe A



----

----

----

### Gruppe B



----

----

----

### Gruppe C



----

----

----

### Gruppe D



----

----

----

## Mellomrunden

Dei tre beste frå kvar innleiande gruppe gjekk vidare til mellomrunden, der laga frå gruppe A og B gjekk saman i gruppe 1, mens laga frå gruppe C og D gjekk saman i gruppe 2. Resultata frå innbyrdes oppgjer mellom lag frå same innleiande gruppe blei overførte til mellomrunden. Dei to beste laga i kvar gruppe gjekk vidare til semifinalane, mens trearane gjekk vidare til kampen om 5.&nbsp;plassen.

### Gruppe I



----

----

----

### Gruppe II



----

----

----

## Sluttspel

Sluttspelskampane blei spelte i Hovet i Stockholm.

### Semifinalar

### Femte- og sjetteplass

### Bronsefinale

### Finale

## Medaljevinnarar

## Bakgrunnsstoff
* EM i handball 2006  (offisiell heimeside)
* Her er jentene som skal jakte på EM-gull (frå dagbladet.no)

## Sjå òg
* Handball-EM for menn 2006
Maghreb

**Maghreb (المغرب العربي al-Maġrib al-ʿArabī** eller **Maghrib** er Nord-Afrika, nord for Sahara og vest for Nilen, inkludert Libya, Tunisia, Algerie, Marokko og av og til Mauritania. Ordet Maghreb er fransk med opphav i det arabiske ordet «Al-Maghrib», «Den nedgåande sola» eller «Vesten». På fransk vert innbuarane omtala som «maghrébins». Det arabiske namnet «Al-Maghrib» syner til området si geografiske plassering i vest i høve til resten av den arabiske verda i aust, som på arabisk vert omtala som «Machrek», «Den oppstigande sola».
Munnharpe

**Munnharpe** er eit av dei eldste musikkinstrumenta som finst, og er utbreidd i store delar av verda.

Munnharpa er ein idiofon som er sett saman av ei fleksibel tunge av metall eller bambus som er festa til ei ramme. Musikaren held instrumentet slik at den fleksible tunga er i munnopninga, ramma vert ofte støtta mot tennene. Slik kan ein bruka munnhòla som resonansrom. Metall- eller bambustunga vert knept med ein finger for å få fram tonen. Denne kan ikkje varierast, men med å forma munnen på ulike måtar kan musikaren derimot framheva visse overtonar og dermed spela melodiar. Instrumentet har vore bruka både til danseslåttar og visetonar.

Noreg har tradisjonar for spel på munnharpe som strekkjer seg langt attende i tid. Tradisjonen har halde seg lengst i Setesdal, men i Hallingdal og Valdres au har instrumentet vore mykje i bruk. Kjende utøvarar på munnharpe i Noreg er Ånon Egeland, Svein Westad og Anders Røine.

Tusenårsmonumentet i Valle kommune i Setesdal er forma som ei munnharpe, «verdis største munnharpe».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Digitalt Museum: Munnharpe.
Romar

**Romar** er ei nemning på ein innbyggjar av byen Roma i Italia. 
Roma var lenge hovudstad i Romarriket. Ein som var borgar av Romarriket, vart kalla romersk borgar. 
Ein som var romersk borgar, eller til dømes var soldat for Romarriket, kunne verta kalla ein romar.
Kvalifisering for handball-EM for kvinner 2006

**Kvalifiseringa for [[handball-EM for kvinner 2006]]** i Sverige gjekk føre seg gjennom gruppespel og play-off-kampar. Noreg var blant dei førehandskvalifiserte laga.

## Første kvalifiseringsrunde
Dei fire/tre beste laga i dei to kvalifiseringsgruppene gjekk vidare til play-off.









## Play-off

Dei ti vinnarane av play-off-kampane kvalifiserte seg til EM saman med dei seks direktekvalifiserte laga: Danmark, Noreg, Russland, Sverige, Tyskland og Ungarn.

## Sjå òg
*Handball-EM for kvinner 2006
Levanten

**Levanten** er eit noko unøyaktig definert område aust for Middelhavet, som historisk viser til området sør for Taurusfjella og nord for Den arabiske ørkenen, frå kysten i vest til øvre Mesopotamia i aust. Kaukasusfjella er ikkje med, heller ikkje Kilikia (no i Tyrkia). Sinaihalvøya er vanlegvis heller ikkje inkludert. 

Levanten omfattar i dag Kypros, Israel, Jordan, Libanon, Nord-Kypros, Syria, Palestina, og ein del av det sørlege Tyrkia (tidlegare Aleppo vilajet).
Martin Kellerman

**Martin Kellerman** () er ein svensk teikneserieskapar. Kellerman er fødd og oppvaksen i Växjö, men budde ei tid i Nord-Noreg før familien flytta til Upplands-Väsby då han var 13 år. Det var på denne tida han byrja å selje sine eigne teikneseriar. Den mest kjende serien hans er Rocky, om ein om lag 30 år gamal serieteiknade og hiphopelskande hund som bur i Stockholm. 

Rocky har vorte publisert i svenske aviser sidan 1998, og har også fått eigne albumutgjevingar og sitt eige teikneserieblad i Sverige. Serien har også vorte publisert i Norden elles, i tillegg til i Slovenia, Sveits, Spania og Italia. I USA har det vorte gjeve ut eit album.

Konseptet og figurane har også vorte nytta i eit skodespel som vart sett av til saman 40 000 i Stockholm. Kellerman skreiv både manus og hadde regien. Stykket vart fyrste gong sett opp i Noreg av Nordland Teater i Mo i Rana og vart i 2004 også sett opp i Oslo.

## Norsk bibliografi

* 2005: *Rocky: The Big Payback* (første samlebok utgjeven i Noreg), ISBN 82-509-5410-6 
* 2006: *Rocky: Bok II*

## Prisar og utmerkingar
(utval) 
* 2001 – Sproingprisen
* 2003 – Adamsonstatuetten
* 2009 – Svenska PENs Bernsprisen
* 2010 – Lidmanprisen
* 2010 – Stockholm Stads Bellmanpris

## Kjelder
*Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Martin Kellerman» henta frå Wikipedia på engelsk,  og artiklane «Martin Kellerman» og «Rocky» henta frå Wikipedia på bokmål 25. nobember 2006.

## Bakgrunnsstoff
* Rocky Digital
Fredrikshamn

**Fredrikshamn** (finsk *Hamina*) er ein by i landskapet Kymmenedalen sør i Finland.

## Historie

Prestegjeldet som Fredrikshamnvart grunnlagt i, Veckelax, er nemnd i kjeldene for første gong i 1336. Staden fekk *stapelstadsrätter* i 1653. Byen vart kalla *Veckelax Nystad*.

I 1723 vart *Fredrikshamn* grunnlagt, og bygd som ein sirkel. Samtidig byrja dei å byggje eit festningsverk rundt byen. I 1743 vart Fredrikshamn overført til Russland som ein del av avtalen i Åbofreden. Som resultat av dette fekk byen nytt namn, *Friedrichshafen*. I staden for Fredrikshamn vart Lovisa grunnlagt som ny grenseby mot Russland.

I 1809 vart fredsavtalen mellom Finland og Russland underteikna her, den såkalla Freden i Fredrikshamn. I 1812 vart Fredrikshamn, i lag med resten av Viborgs län ført tilbake til Finland, som då i alle fall hadde vorte ein del av Russland. 

I 1821 vart byen råka av ein brann som øydela sentrum av byen. I  1840 brann det på ny, og i 1841 vedtok byen ein ny byplan med breiare gater.

Under vinterkrigen vart Fredrikshamn råka av russisk bombing, og etter krigen i  1940 bygde dei opp bydelen Ruotsinkylä (‘Sveriges by’) med trehus som vart gjevne som gåve frå Sverige. Byen vart også bomba under  fortsetjingskrigen, og til saman vart over 60 bygningar øydelagde under bombingane i 1939–1944.

Den 1. januar 2003 vart Veckelax, landkommunen rundt Fredrikshamn, slått saman med bykommunen.

## Stader å sjå
* Rådhuset (frå 1798)
* Bymuseet i Katarina II-palasset
* Forsvarshøgskolemuseet
* Fredrikshamns bastion (frå 1700-talet)
* Johanneskyrka (frå 1843)
* Mariakyrka (orig. frå 1400-talet)
* Peter-Pauli ortodokse kyrka (frå 1837)
* Samovar-museum - privatsamling av russiske te-kjeler

## Venskapskommunar
* Falun i Sverige
* Paide i Estland
* Røros i Noreg
* Vordingborg i Danmark

## Sjå også
* Freden i Fredrikshamn 1809.
* Frederikshavn i Danmark.

## Bakgrunnsstoff
* Svenska ortnamn i Finland 
* Forskningscentralens för de inhemska språken rekommendation
Pyttis

**Pyttis** på svensk (og *Pyhtää* på finsk) er ein kommune i Finland. Kommunen ligg i landskapet Kymmenedalen (finsk: Kymenlaakso) i lenet Södra Finlands län (finsk: Etelä-Suomen lääni). Han grensar mot Strömfors (finsk: Ruotsinpyhtää) i vest og i nord og mot Kotka i aust.

Kommunen er tospråkleg, med ein minoritet (11 %) som talar svensk. 

## Stader å sjå
* St. Henriks kyrka (gråsteinskyrka frå 1460-talet)

## Kjelder
* Sevärdheter i Pyttis, på svensk
* Postnummer i Finland
* Statistikk (innbyggjartal) frå Befolkningsregistercentralen 
* Mogenpört heimeside

* Svenska ortnamn i Finland 
* Forskningscentralens för de inhemska språken rekommendation
Titanic

**Titanic** er nytta som namn i fleire samanhengar:

* RMS «Titanic», eit passasjerskip som sokk i 1912.
* Filmen Titanic (1997), amerikansk film frå 1997.
Skrukketroll

**Skrukketroll**, også kalla **kaffibiller**, **munkelus**, **kjellardyr** og **tusselus**, er små krepsdyr som lever på land. I utsjånad og levevis minner dei om insekt, men er ikkje det. Skrukketroll dannar underordenen Oniscidea i ordenen Isopoda.

Dei er typisk avlange og har sju par bein. Antennene er godt synlege. Skrukketroll er gjerne blågrå og kroppen kan minna om eit skjold. Dei kan bli opptil to centimeter lange. Nokre artar kan rulla seg saman til kuler når dei kjenner seg truga. Dei har gjeller på undersida av kroppen, og dør om desse tørkar ut. 

Dei finst på mørke, fuktige stadar og kjem ofte til syne viss ein snur på steinar. Dei kan opphalda seg inne i kjellarar. Nokre artar gjer skade på dyrka plantar. Skrukketroll er for det meste aktive om natta. 

Hoa held dei befrukta egga på undersida av kroppen til dei klekker. 

Rundt 20 artar finst i Noreg. Mellom desse er kjellarskrukketroll og murskrukketroll.

## Bakgrunnsstoff
Aud Berit Alsaker Haynes

**Aud Berit Alsaker Haynes** () er ein norsk politikar. Ho var nestleiar i styret for Helse Vest frå 28. januar 2010 til 7. januar 2014 og gruppeleiar for Det norske Arbeiderparti i Stord kommune. 

Ho var medlem av kommunestyret på Stord kommune i perioden 1995–2011 og leiar i Stord Arbeiderparti frå 2012.

Alsaker Haynes var Stord Arbeiderparti sin ordførarkandidat til kommunevalet i 2007.

## Kjelder




## Bakgrunnsstoff
* Profil frå dna.no
Handball-EM 2006

**Handball-EM 2006** kan vise til fleire artiklar:
*Handball-EM for kvinner 2006
*Handball-EM for menn 2006
Marit Breivik

**Marit Breivik** () er ein tidlegare handballspelar og langvarig trenar for det norske kvinnelandslaget.

Ho spelte i alt 140 landskampar som aktiv. I 1994 tok ho over som landslagssjef etter Sven Tore Jacobsen. Ho var sjølv trenar for landslaget fram til 2009, då Thorir Hergeirsson tok over.

## Merittar som trenar
*1994: EM-bronse
*1996: EM-sølv
*1997: VM-sølv
*1998: EM-gull
*1999: VM-gull
*2001: VM-sølv
*2002: OL-bronse
*2002: EM-sølv
*2004: EM-gull
*2006: EM-gull

## Prisar og utmerkingar
* Marit Breivik mottok Peer Gynt-prisen for kvinnelandslaget i handball i 1998.
* Det kongelege hoffet kunngjorde 16. mars 2009 at kongen har utnemnt Breivik til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden for innsatsen hennar som rollemodell i norsk idrett.
Berghäll

**Berghäll**, finsk **Kallio**, er ein bydel i Helsingfors, bydel nr. 11 i byen. Berghäll ligg ca. 1&nbsp;km nordaust for sentrum, og har ca. 18&nbsp;000 innbyggjarar.

Tradisjonelt er Berghäll rekna for ein arbeidarbydel, men til liks med andre sentrumsnære arbeidarbydelar med små husvære har bydelen skifta klassekarakter dei siste tiåra: Arbeidarklassen har flytta ut til større husvære i drabantbyane (eller sentrumsnær industri har vorte lagt ned), og ein større del av innbyggjarane er unge vaksne og pensjonistar.

Med mange husvære i kvart hus er det tett mellom butikkane, dei fleste blokkene har restaurantar, nærbutikkar eller andre butikkar i første etasje. Kollektivtransporten er godt utbygd, med to t-banestasjonar (Hagnäs og Sörnäs), fem trikkeliner og ca. 60 bussliner. I Berghäll ligg det også ein vidaregåande skole, Kallion lukio. Berghäll kyrka er eitt av landemerka i Helsingfors.

## Kjende personar frå Berghäll
*Tarja Halonen, Finlands 11. president

## Bakgrunnsstoff

* Kart over Berghäll
*  Berghälls byplan (pdf)
Åndsverklova

**Åndsverklova** er ei norsk lov som regulerer retten skaparen til eit åndsverk har til verket.

## Fotnotar