open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niger-kongospråk

**Niger-kongospråka**. eller **den nigerkordofanske språkfamilien**, er ein av verdas største språkfamiliar, og den største i Afrika, både målt etter geografisk område, talet på brukarar, og talet på ulike språk. Nesten alle dei store språka sør for Sahara høyrer til denne familien. Eit fellestrekk ved dei nigerkordofanske språka er nominalklassesystemet, eit system som av mange lingvistar blir sett på som eit genussystem.

Joseph Greenberg var den første som identifiserte den nigerkordofanske språkfamilien, som han kalla *Niger-Congo,* i ein serie av artiklar publisert mellom 1949 og 1954. Like før desse artiklane vart samla i bokform (*[[The Languages of Africa]]*) i 1963, endra han klassifiseringa si med å legge kordofansk til som ei eiga grein, og familien vart omdøypt til *nigerkordofansk*. Bennet og Sterk (1977) presenterte ei reklassifisering basert på leksikostatistikk som la grunnlaget for den viktige klassifiseringa i Bendor-Samuel 1989. Her vart kordofansk sett på som ei av fleire greiner, heller enn den eine greina i ei todeling av familien. Denne klassifiseringa har ført til at termen *niger-kongo* har vorte reintrodusert, og *[[Ethnologue]]* fører til dømes kordofansk opp som ei av mange greiner i niger-kongo-familiem.

Dei viktigaste underfamiliene i niger-kongofamilien er:

* **[[Kordofanske språk]]**: Snakka i det sørlege Sudan, rundt Nubafjella.
* **[[Mande-språk]]**: Snakka i Vest-Afrika; inkluderer bambara, det viktigaste språket snakka i Mali, og soninke, eit språk snakka hovudsakleg i Mali men også i Senegal og Mauritania.
* **[[Atlantiske språk|Atlantisk]]**: Inkluderer wolof, snakka i Senegal, og fulfulde, som er eit lingua franca i heile Sahel-området.
* Dogon, snakka i Mali
* Ijoidske språk i Nigeria, mellom anna ij og defaka.
* Volta-kongo-språk
** Kruspråk: Snakka i Vestafrika, mellom anna bété, nyabwa, og dida.
** Gurspråk: Mellom anna dagbani i det nordlege Ghana, gurspråk blir snakka mellom anna i Elfenbeinskysten, Togo, Burkina Faso og Mali.
** Senufo-språk
** Adamawa-ubangispråka: Mellom anna sango, som blir snakka i Den sentralafrikanske republikken.
** Kwa-språk: Mellom anna akan, snakka i Ghana og gbe-språka, snakka i Ghana, Togo, Benin, og Nigeria, av dei er ewe det best kjende.
** **[[Benue-kongospråk]]** (m.a. Joruba og igbo, snakka i Nigeria).
** Bantuspråk: Ei svært stor språkgruppe, som mellom anna inneheld swahili, zulu og xhosa.

## Bakgrunnsstoff
* Bennett, Patrick R. & Sterk, Jan P. (1977) 'South Central Niger-Congo: A reclassification'. *Studies in African Linguistics*, 8, 241–273.
* Greenberg, Joseph H. (1963) *The Languages of Africa*. Indiana Univ. Press.
* Bendor-Samuel, John & Rhonda L. Hartell (red.) (1989) *The Niger-Congo Languages — A classification and description of Africa's largest language family*. Lanham, Maryland: University Press of America.
* Williamson, Kay & Blench, Roger (2000) 'Niger-Congo', i Heine, Bernd og Nurse, Derek (red.) *African Languages - An Introduction.* Cambridge: Cambridge University press, pp. 11—42.

* An Evaluation of Niger-Congo Classification på sil.org, Kenneth Olson
* Ethnologue: Niger-Congo Family Tree
Klassisk musikk

**Klassisk musikk** har i daglegtale tydinga europeisk kunstmusikk, det vil seie musikk nedskriven på notar, og gjerne frå 1700- og 1800-talet, som ein motsetnad til moderne popmusikk. Ordet kan likevel ha mange ulike tydingar, som glir litt over i kvarandre:

# «Klassisk» viste opphavleg til den antikke kulturen i Hellas og Roma. Klassisk musikk kan difor tyde musikk påverka av idear frå antikken, gjerne eit beherska, enkelt og harmonisk uttrykk. Desse ideane var viktige under renessansen og i wienerklassisismen.
# Klassisk musikk kan vere einstydande med wienerklassisk musikk (musikk frå andre halvdel av 1700-talet).
# Den «klassiske» perioden har vorte utvida til å tyde heile den europeiske kunstmusikken, som utgjer ein tradisjon meir eller mindre utan avbrot frå barokken eller endå tidlegare, og fram til byrjinga av 1900-talet. Ein kan og seie at denne tradisjonen har halde fram til i dag med moderne kunstmusikk.
# Klassisk musikk kan og tyde all tradisjonell kunstmusikk. Då kan ein ta med den tradisjonelle kunstmusikken i til dømes India eller Japan.
# «Klassisk» musikk kan tyde musikk som er tenkt som seriøs kunstmusikk, som mykje av jazzmusikken, og mykje av den moderne musikken som ikkje er tenkt som kommersiell popmusikk.
# «Klassisk» kan tyde noko med ein særleg kvalitet, noko som som har varig verdi. Då kan all musikk som overlever si tid, kallast klassisk, som til dømes musikken til The Beatles.
# «Klassisk» kan tyde noko som er typisk. Slik kan ein seie at klassisk musikk kan tyde eit stykke musikk som er typisk for den stilen han representerer. Då har alle stilartar og periodar sin «klassiske» musikk.
Rifle

Ei **rifle** er eit to-hands skytevåpen med rifla løp, det vil seie at det innvendig i løpet har ei spiralform som set prosjektilet i rotasjon. Dette gjer at «kula» går lenger og beinare enn ho elles ville gjort. 

Skytevåpen med rifla løp har funnest i over to hundre år. Riflene overtok etter kvart plassen til dei glattbora skytevåpna som fanst tidlegare, bortsett frå i hagler, som framleis er glattbora.

Ein person som jobbar med bygging og reparasjon av rifler vert kalla *[[børsemakar]]*.

## Historie

Dei første riflene var munnladarar med flintlås, sidan kom perkusjonslåsen, før patronen vart oppfunnen på 1800-talet. Da kom først enkeltskotsrifler med ulike låsmekanismar, og så magasingeværa, med eit ladegrep du måtte repetere etter kvart skot. Dei vart såleis kalla repetisjonsrifler. Dagens repetisjonsvåpen har ikkje endra seg stort sidan slutten av 1800-talet, anten ein talar om rifler med bolt, som til dømes krag- og mausergeværa, eller rifler med bøyle, som winchesterriflene og etterlikningar av dei. 

Det nye på 1900-talet var halvautomatiske rifler, som kom under andre verdskrigen (mest utbreidd den amerikanske Garand-rifla), og rifler med omstillar mellom halv- og heilautomatisk eldgiving, som kom etter andre verdskrigen (som den sovjetiske AK-47 og AG-3 som er standardvåpenet i det norske forsvaret).

Til storvilt-jakt er repetisjonsrifler mest utbreidd. Halvautomatiske rifler er sjeldnare, og dei som kan skyte heilautomatisk sjølvsagt berre til militært bruk.

Siktemidla på ei rifle kan vere *ope sikte*, *diopter* eller *kikertsikte*. Opne sikte har ein stolpe framme på løpet og eit hakk attpå, som kan stillast opp eller ned etter avstand til målet. Diopter har eit hòl atte, som gjer at auget automatisk sentrerer stolpen eller hòlkornet framme i høve til målet. Kikertsikte er som namnet seier ein påmontert kikert attpå løpet, som oftast har eit innebygd trådkors for sikting. Jegerar blir aldri samde om kva som er best, men dei fleste som jaktar storvilt i Noreg i dag brukar nok kikertsikte.

Ei god rifle med ein god patron kan skyte beint opptil ca 400 meter.

## Bakgrunnsstoff
Zermatt

**Zermatt** er ein kommune i distriktet Visp i kantonen Valais i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Landsbykyrkja ligg 1&nbsp;608 meter over havet. Zermatt ligg øvst i Mattertal, på nordsida av Matterhorn. 

Zermatt er ein svært kjend ski- og turiststad. Landsbyen er bilfri, sjølv om ein får løyve til å ha motorkøyrety av det kantonale politiet. Generelt sett er det fastbuande som får lov til dette. Dei fleste som besøker Zermatt kjem med tog frå Täsch eller Visp.

Zermatt er utgangspunkt for mange vandreturar i Alpane.

Skirennaren Max Julen er frå Zermatt.

## Bakgrunnsstoff
* Zermatt si offisielle nettside
* Fotogalleri over Zermatt 
* Fotos Zermatt
Dordogne

**Dordogne** er eit departementet sør i Frankrike. Departementet ligg i regionen Aquitaine, og er kalla opp etter elva med same namn. *[[Préfecture]]* (administrasjonsstad) i departementet er Périgueux. Andre sentrale byar i Dordogne er Bergerac og Sarlat.

## Historie
Dordogne er eit av dei 83 opphavlege departementa som vart oppretta 4. mars 1790 under den franske revolusjonen. Det vart danna frå delar av den tidlegare provinsen Périgord.

## Geografi
Departementet er i dag ein del av regionen Aquitaine og grensar til departementa Haute-Vienne, Corrèze, Lot, Lot-et-Garonne, Gironde, Charente-Maritime og Charente.

Dordogne er det tredje største departementet i den europeiske delen av Frankrike.

## Demografi
Innbyggjarane i departementet vert kalla *périgordiens* eller *périgourdins*.

## Turisme

Det er om lag 1000 slott i Dordogne, inkludert: 
* Beynac
* Biron
* Bourdeilles
* Castelnaud-la-Chapelle
* Commarque
* Milandes
* Monbazillac
* Pécany

Området er best kjend for sin vakre natur, mange borger frå mellomalderen og fleire førhistoriske holer. Den mest kjende hola er Lascaux ved Montignac som viser holemåleri som er 15000 - 17000 år gamle.

## Økonomi
Landbruksspesialitetar i området er raudvin, gåseleverpostei og valnøtter.

## Bakgrunnsstoff
 

* Prefekturet si nettside
* Offisiell nettside
* Bilete frå Dordogne 
* Reiseguide for Dordogne 
* Landsbyar og slitt i Dordogne
Christian Krohg

:*Sjå og [[Christian Krohg (fleirtyding)]]*

**Christian Krohg** () var ein norsk målar, forfattar og journalist. Han vert halden for å vere ein av dei største norske biletkunstnarane og han var den viktigaste kunstnaren innan naturalismen i Noreg. 

Krohg var fødd i Oslo. Då han reiste til Tyskland for å studere kunst i 1874, var han allereie utdanna jurist frå Universitetet i Oslo. Krohg studerte fyrst i Karlsruhe og så i Berlin. Han blei ein av skagensmålarane, og gjennom opphalda sine på Skagen, dit han kom fyrste gong i 1879, fekk han arbeide saman med målarar som Peder Severin Krøyer, og Anna og Michael Ancher. Dei påverka alle kvarandre og fleire av dei beste måleria hans vart til i Skagen. 

Krohg var sterkt inspirert av tenkjarar innan realismen og valde motiv frå kvardagslivet og bileta kunne ofte skildre urett eller sosial naud. Særleg kjend er måleriet *Albertine i politilægens venteværelse*, som gjengjev ein scene frå hans eigen roman, *[[Albertine]]* frå 1886. Boka skildrar prostitusjon og vakte stor oppsikt og vart inndregen av politiet.

Krohg var også journalist i *[[Verdens Gang]]* (1890—1910), og professor og direktør ved Statens kunstakademi (1909—25). I perioden 1901 til 1909 budde han med familien i Paris.

Krogh var son av Georg Anton Krohg. Han var gift med Oda Krohg og far til Nana Krohg Schweigaard og Per Krohg. 

Nasjonalgalleriet i Oslo har mange viktige verk av Christian Krohg, mellom anna *Albertine i politilægens venteværelse* og *Kampen for tilværelsen*. Han er også godt representert ved andre norske museum og ved musea i Skagen, København, Stockholm, Malmö og Göteborg.

Christian Krohg ligg gravlagd på Æreslunden på Vår Frelsers Gravlund i Oslo.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kondensator

Ein **kondensator**  er ein elektronisk komponent som lagrar energi i eit elektrisk felt mellom to vanlegvis metalliske «plater» med like stor og ulikt retta ladning. Ein kondensator vert til dømes laga ved å rulle to metallfilmar saman med ein isolator (eit dieletrika) mellom filmane.

## Fysiske samanhengar

Ein kondensator vil hindre likestraum (DC) å passere gjennom seg sidan dei to tilkoplingspunkta til kondensatoren ikkje har galvanisk kontakt. Soleis kan ein kondensator brukast til å fjerna likestraumskomponenten frå eit signal. Om ein kondensator vert utsett for vekselstraum (AC) med høg frekvens, vil ladningen mellom platene i kondensatoren svinge fram og tilbake slik at det ser ut som om kondensatoren oppfører seg som ei kortslutning. Ved å utnytte desse to eigenskapane kan ein bruke ein kondensator til å forme eit elektrisk signal. 

### Kapasitans

Evna til å lagra elektrisitet vert kalla kapasitans. Det er kapasitansen til ein kondensator ein utnyttar i elektroniske kretsar. Denne er gjeven av samanhengen
: C = \frac{Q}{V}, der C er kapasitansen i Farad, Q er ladningen mellom platene, V er spenninga (eller potensialforskjellen) mellom platene.

### Lagra energi

Energien i Joule lagra i ein kondensator er gjeven av denne likninga
: E_\mathrm{lagra} = \frac{1}{2} CV^2

## Bruksområde
Impedansen til ein kondensator Z_c=-j/\omega C, der \omega=2\pi f, der f er frekvensen i Hz. Ein kondensator blokkerer difor likestraum og slepp gjennom høgfrekvente signal. 

* **Koplingskondensator**: Ein kondensator kopla i serie vert ofte nytta for å blokkera likespenningssignal og sleppa gjennom høgfrekvente signal. Ein slik kondensator vert kalla ein kopplingskondensator. 

* **Filterere**: Innan signalhandsaming vert kondensatorar nytta til å laga både passive- og aktive filtere. Kondensatorar er mindre utsett for å verta påverka av elektrisk støy enn spolar og vert difor føretrekte i filter|aktive filtere (i passive filtere med orden større enn ein kjem ein ikkje unna spolar). 

* **Glattekondensator**: I elektonisk utstyr står det  alltid ein stor kondensator mellom forsyningsspenninga og jord, rett etter likerettarane, fyrst og fremst for å fjerna rippel, men òg høgfrekvent støy frå likerettarane. Når kondensatorar vert nytta på denne måten, kallar ein dei for avkoplingskondensatorar.

## Ulike typar kondensatorar
* Elektrolytt
* Tantalium
* Keramisk
* Polyester

## Bakgrunnsstoff
Palo Alto

**Palo Alto** er ein by i Santa Clara County i området kring San Francisco i staten California i USA. Palo Alto ligg ved den nordlege enden av det som blir kalla *[[Silicon Valley]]*.
Impresjonisme

**Impresjonisme** er ei nemning som blir nytta om ein stil i fransk målarkunst frå slutten av 1800-talet. Nemninga kan òg vise til musikk frå rundt den same tida.

## Impresjonistisk målarkunst

Impresjonismen skal ha ha fått namnet sitt frå eit måleri av Claude Monet med tittelen «Impression: Soleil levant» (1872). Det var ei nemning som opphavleg vart nytta som noko negativt av ein kritikar. Andre impresjonistiske målarar var Edgar Degas, Édouard Manet, Berthe Morisot, Camille Pissarro, Auguste Renoir, Alfred Sisley og Paul Cezanne.

## Impresjonistisk musikk

Impresjonisme som omgrep vart også nytta til å omtale ein ny musikkstil som voks fram frå omkring 1890. Denne stilen kjenneteiknast av eit fokus på klang, atmosfære, utanommusikalske referansar til sanseinntrykk og stemningar, og ofte ein fasinasjon over det eksotiske og eventyrlege. Musikalske stiltrekk som uvande skalatypar, tette harmoniar og parallellførte akkordar vart hyppig nytta.

Claude Debussy blir rekna som den viktigaste impresjonistiske komponisten. Maurice Ravel blir oftast òg rekna som impresjonist. Det finst ikkje mange andre, og det kan nemnast at desse komponistane ikkje rekna seg sjølv som impresjonistar.

Den norske komponisten Alf Hurum var sterkt inspirert av Debussy, og reknast som ein som førte vidare ein impresjonistisk stil i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
Wienerklassisismen

**Wienerklassisismen** er nemninga på ein retning innan europeisk klassisk musikk som blei skapt i tidsrommet frå rundt 1730 til 1820, med overlapp frå den føregåande barokken og romantikken som kom etter. Musikken hadde sentrum i den austerrikske hovudstaden Wien. Nokre av komponistane som skreiv wienerklassisistisk musikk var Muzio Clementi, Johann Ladislaus Dussek og Carl Philipp Emanuel Bach, men dei best kjende komponistane frå denne perioden er utvilsamt Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven og Wolfgang Amadeus Mozart.

## Komponistar

## Bakgrunnsstoff
* Wienerklassisismen
Knut Dahl Jacobsen

**Knut Dahl Jacobsen** (), fødd i Kristiansand, var ein norsk statsvitar og sentral i oppbygginga av studiet av offentleg administrasjon og politikk i Noreg. 

## Sentrale vitskaplege arbeid
* Politikk og administrasjon. Rangering av noen lojaliteter hos offentlige tjenestemenn (mag.avhandling), (1955)
* Lojalitet, nøytralitet og faglig uavhengighet i sentraladministrasjonen, Tidsskrift for samfunnsforskning (1960)
* Teknisk hjelp og politisk struktur (1963)

## Yrkesbane
* 1965: Professor i statsvitskap, Universitetet i Oslo
* 1969: Professor i statsvitskap, Universitetet i Bergen
* Styrar ved Institutt for Administrasjon og organisasjonsvitskap, Universitetet i Bergen
* Dekanus ved Samfunnsvitskapleg fakultet, Universitetet i Bergen
* Ei rekkje verv innan norske forskingsråd samt Hovudkomitéen for norsk forsking (1978 - 1981)

## Nettkjelde

* NBL-artikkel om Jacobsen, skriven av Johan P. Olsen.
Kofi Annan

**Kofi Atta Annan** () var ein ghanesisk diplomat og den sjuande generalsekretæren for dei sameinte nasjonane, han hadde denne jobben frå 1. januar 1997 til 1. januar 2007. Saman med SN fekk han Nobels Fredspris i 2001.

Annan blei fødd i Kumasi i den dåverande britiske kolonien Gullkysten, no Ghana. Han kom frå ein styrande familie; begge bestefedrane og ein onkel var stammehøvdingar. Faren hans var halvt ashanti og halvt fante medan mor hans var fante. I følgje tradisjonell ghanesisk namngjeving fortel namnet noko om fødselen til Annan. *Kofi* tyder at han var fødd på ein fredag, *Annan* at han var den fjerde ungen i familien, og *Atta* fortalde at han var fødd som tvilling, noko som blir sett på som svært spesielt i Ghana. Tvillingsystera Efua Atta døydde i 1991.

Kofi Annan byrja karrieren sin i SN-systemet i 1962, då han blei tilsett ved Verdshelseorganisasjonen (WHO). I 1996 blei han vald til generalsekretær i Dei sameinte nasjonane, ei stilling han blei innsett i den 1. januar 1997. I 2001 blei han gjenvald for ein ny periode som leiaren av SN, og han sat perioden ut, til 31. desember 2006.

Kofi Annan var gift med den svenske advokaten og artisten Nane Maria Annan. Dei hadde tre barn - to av dei, Kojo Annan og Ama Annan, var frå eit tidlegare ekteskap Kofi Annan hadde, mens den tredje, Nina Cronstedt de Groot var frå Nane Maria Annan sitt tidlegare ekteskap.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Viggja

**Viggja** er ei bygd og ein tettstad i Skaun kommune i Trøndelag fylke. Bygda ligg på sørsida av Orkdalsfjorden, like vestom innlaupet til Gaulosen, og har .

## Sjå òg
* Tettstader i Trøndelag

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Sør-Trøndelag»
Leif Ove Andsnes

**Leif Ove Andsnes** () er ein norsk klassisk pianist.

## Biografi

Andsnes vart fødd på Karmøy. Han studerte under Jiri Hlinka ved Griegakademiet i Bergen. Han har fått mange prisar. Han har samarbeidd med fleire kjende kor, orkester og songarar, som til dømes tenoren Ian Bostridge, Artemiskvatetten og Det norske kammerorkester. I 2002 spelte han Grieg sin pianokonsert ved den årlege konserten Last Night of the Proms i Royal Albert Hall, London.

Andsnes har òg utmerkt seg som kammermusikar, og saman med bratsjisten Lars Anders Tomter er han kunstnerisk leiar for Risør Kammermusikkfest. Han har òg gjort fleire innspelingar for Virgin og EMI, mellom andre av Chopin, Grieg, Brahms, Schumann, Rakhmaninov, Mozart, Bartók, Haydn, Schubert, Janáček, Liszt og Sjostakovitsj.

I 2007 fekk han ei bistilling som professor ved Norges musikkhøgskole.

## Utmerkingar

* «Royal Philharmonic Society Award»
* «Preis der Deutschen Schallplattenkritik»
* Hindemith-prisen i 1987
* Spellemannprisen 1991 i klassen orkester og kormusikk for *Grieg: Piano Konsert/Liszt: Piano Konsert Nr.2* med Bergen Filharmoniske Orkester
* Spellemannprisen 1992 i klassen kammermusikk for *Chopin: Sonater, mazurkaer og etyder*
* Gammleng-prisen 1993 i klassen klassisk
* Spellemannprisen 1993 i klassen kammermusikk for *Grieg; Piano sonate op. 7/Lyriske stykker op. 43 og 54*
* Lindemanprisen i 1997
* Årets spellemann under Spellemannprisen 1998
* Anders Jahres kulturpris 1999
* Spellemannprisen 2000 i klassen klassisk musikk for *Haydn: Pianokonsert nr. 3, 4 og 11* med Det norske kammerorkester
* Utnemnd til kommandør av St. Olavs orden i 2002
* Det engelske klassisk musikk-magasinet *[[Gramophone]]* sin instrumentalpris i 2002 for innspelinga av Edvard Grieg sine *[[Lyriske stykker]]*
* Spellemannprisen 2002 i klassen klassisk musikk for *Schubert; Pianosonate A-Dur D 959*
* Spellemannprisen 2003 i klassen klassisk musikk for *Grieg/Schumann: Piano Concertos*
* Spellemannprisen 2005 i klassen klassisk musikk for *Rachmaninov: Piano Concertos 1 & 2*
* Peer Gynt-prisen i 2007
* Stavanger Aftenblads kulturpris i 2010
* Spellemannprisen 2011 i klassen klassisk musikk for *Schumann - Complete works for piano trio* saman med Christian og Tanja Tetzlaff.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Leif Ove Andsnes

## Kjelder
*Knut Olav Åmås [red.]: «Andsnes, Leif Ove» i *Hvem er hvem?* (Aschehoug, 2008)

## Fotnotar
Frederik av Danmark

**Frederik av Danmark** av kan visa til ei rad danske kongar. Kronprinsen av Danmark, Kronprins Frederik av Danmark, vil verta kong Frederik X om han tek over trona etter mor si. 

## Sjå òg
* Danske regentar
* Norske regentar
Song

**Song** kan ha to hovudtydingar:
# Det å syngje.
# Eit stykke musikk som framførast ved å syngje og eventuelt med fleire instrument som akkompagnement.

## Song som musikkstykke
### Song i [[popmusikk]]
Ein song eller ein låt er dei vanlege orda for eit stykke musikk i popmusikk. Ein song blir då alltid akkompagnert av eit band.

### Song i [[klassisk musikk]]
Ein song i klassisk musikk har oftast piano-akkompagnement. Det finst òg komposisjonar for song med orkester-akkompagnement, og for solo song.

Nokre nemningar for song:
* Kantate
* Lied
* Chanson

### Song i [[folkemusikk]]
* Ballade
* Salme
* Slått
Vyborg

**Vyborg** er ein by i Leningrad oblast i Russland, i ein del av det området som Finland måtte avstå til Sovjetunionen etter andre verdskrigen. Vyborg ligg ved Finskebukta på Det karelske neset. Hovudgata i Vyborg er  *Lenina prospekt*, under finsk styre vart gata kalla *Torgilsgatan / Torkkelinkatu*.

## Historie
Vyborg vart grunnlagd av Torgils Knutsson i 1293 som ein del av den svenske ekspansjonen austover, i sentrum av ein gamal karelsk busetnad og eit handelssentrum frå 900-talet. Etter den store nordiske krigen, i tida frå 1721 til 1812, var byen ein del av Russland, då grensa mellom Finland og Russland vart dregen på nytt, aust for Vyborg.

Etter at Finland vart sjølvstendig i 1917 var Viborg den tredje største byen i riket, med rykte på seg som ein internasjonal by. Sovjetunionen klarte aldri å okkupere Viborg, men i *Moskvafreden* etter den finske vinterkrigen måtte Finland gje frå seg det karelske neset, og dimed Viborg òg, til Sovjetunionen. Deretter tok Finland Viborg attende, i 1941, før dei måtte gje frå seg byen på nytt 1944 i slutten av den finske framhaldskrigen. Ved Parisfreden 1945 vart byen sovjetisk. Innbyggjarane vart evakuerte, hovudsakleg til Lahti, og Sovjetunionen folkesette byen med eigne borgarar.

## I dag
Dagens Vyborg er eit populært turistmål blant finnar, og det er lett å reise til Vyborg både med buss og tog. Byen har gamle finske bygningar i temmeleg dårleg forfatning, det mest kjende er Vyborg bibliotek, teikna av Alvar Aalto. Byen er prega av at han ligg nær grensa, på ein blindveg i sovjettida, med grensevakter og industriarbeidarar som dominerande yrkesgrupper. 

## Kjende stader
Den viktigaste kjende staden er Vyborg slott frå slutten av 1200-talet. Rundt byen var det òg, som den einaste finske byen, ein mellomaldermur, som vart riven på 1800-talet, men der delar står att, mellom anna Rådhustårnet og Rundetårnet.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Drikken Olden

**Olden** er merkenamnet på vatn frå Olden. Produktet vert distribuert av Hansa Borg Bryggerier og finst med og utan tilsett kolsyre og smak.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Battlerap

I **battlerap** kappast såkalla MC-ar, eller battlerapparar, mot kvarandre verbalt. Vanlegvis er det to ulike rapparar som improviserer ein nedsetjande tekst om kvarandre.

Referansar til konkurrenten sin utsjånad, seksuelle legning og klede er vanleg. I rett battlerap er det tilhøyrarane eller publikum som avgjer kven av dei to stridande som vinn tevlinga. DJ'en spelar instrumental musikk som MC'en rappar til. Stilen i battlerap er rå, hard og ofte mannssjåvinistisk. Det finst framleis ingen kjente kvinnelege battlerapparar.

## Battlerap i Noreg
Axel «F'EM one» Purcell er den mest profilerte norske battlerapparen; han har vunne *Str8 Spittin* (norsk meisterskap) tre år på rad med ein aggressiv, engelskspråkleg stil. På norsk vert vanlegvis Nils m/ Skillz, D-Wize og Definite rekna som dei største.

## Kjelder
* Tilsvarande wikipedia-artikkel på svensk
* Nrk nettsider om musikk
Frederik X av Danmark

**Frederik X** () er konge av Danmark sidan 14. januar 2024. Han er den eldste son av dronning Margrethe II av Danmark.

Kronprinsen er utdanna statsvitar ved Universitetet i Aarhus, og har i tillegg ei omfattande militær utdanning. Frederik vart i 1990 tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.

Den 8. oktober 2003 forlova kronprins Frederik seg med australske Mary Donaldson, som han hadde møtt under sommar-OL 2000 i Sydney. Bryllupet fann stad i Vor Frue Kirke i København 14. mai 2004. Kronprinsparet fekk sitt fyrste barn, prins Christian av Danmark, 15. oktober 2005.

## Titlar
* 1968–1972: Prins Frederik av Danmark
* 1972–2008: Kronprins Frederik av Danmark
* 2008–2024: Kronprins Frederik av Danmark, greve av Monpezat
* 2024– : Kong Frederik X av Danmark

## Galleri

Fil:Royal Monogram of Prince Frederik of Denmark.svg|Kronprins Frederiks monogram
Fil:Dual Cypher of Frederik and Mary of Denmark.svg|Kronprins Frederik og Kronprinsesse Marys fellesmonogram
Fil:Mary, Crownprincess of Danmark in Vágur, Faroe Islands.jpg|Kronprinsesse Mary og Kronprins Frederik på Færøyane, 21. juni 2005. 
Fil:Royal Wedding Stockholm 2010-Konserthuset-391.jpg|Kronprinsesse Mary og Kronprins Frederik ankom Konserthuset i Stockholm i Sverige, dagen før bryllaupet til Kronprinsesse Victoria og Daniel Westling, 18. juni 2010. 
Fil:Kronprinsessan Mary av Danmark & Kronprins Frederik av Danmark.jpg|Kronprins Frederik og Kronprinsesse Mary under bryllaupet til Prinsesse Madeleine og Christopher O'Neill, 8. juni 2013. 


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* H.K.H. Kronprinsen i kongehuset.dk
Tungtvann

**Tungtvann** er ei norsk hip hop-gruppe som vart skipa i 1998 og fekk namnet sitt i 1999. Gruppa er har følgjande medlem: Lars Audun Sandness («Poppa»-Lars), Jørgen Nordeng («Jørg-1») og Håvard Jensen («Jan Steigen»). Håvard Jensen kom med på turnear frå 2001. Gruppa har utmerkt seg som den første norske hip hop-gruppa som har slege igjennom med «dialekt-rap» og gav heile rap-miljøet i Noreg eit løft rett etter tusenårsskiftet.

## Musikken
Debutplata åt Tungtvann vart laga i studioet «Vemork» heime hos «Poppa»-Lars. *Reinspikka Hip Hop* (EP) kom først ut i 100 vinyleksemplar i 1999, men blei supplert med tre ekstra vinylopplag då dei fort vann ry blant musikkritikarar og publikum. Det kom òg ein CD-versjon som selde ca. 8&nbsp;000 eksemplar.

Den første CD-en åt gruppa kom hausten 2000 på EMI records. *Nord og ned* vekte merksemd sjølv om gruppa alt hadde hatt prestigejobbar som til dømes på Quart-festivalen. Seinare har gruppa gjeve ut tre andre CDar, ein EP og ei rekke singlar, m.a. *Pøbla* saman med Terje Nilsen.

Om gruppa har hausta ros for sine plateutgjevingar, er dei kanskje meir akta for sitt livespel. I tillegg til Quart har dei spela på Kongsberg Jazzfestival, Roskilde-festivalen og Øya-festivalen og har vore husorkester hos Bård Tufte Johansen og Harald Eia i Åpen Post på NRK fjernsyn. «Jørg-1» har søkt musikalsk samarbeid med andre, også utanfor hip hop miljøa. Ikkje berre med trubaduren og visesongaren Terje Nilsen, men òg med folk som gitaristen Lars Rasmussen og reggae-artisten Bjørn Jervås.

«Jørg-1» seier han er inspirert av litterære meistrar som Knut Hamsun og Aksel Sandemose når han skriv tekstane. Tungtvann har vore nominert til Spelemannsprisen og til Danish Hip Hop-Awards utan å ha vunne, men har elles vunne mange andre prisar og kåringar.

## Prisar
* Noregs Mållags dialektpris for *Nord og ned*
* Edvard-prisen til TONO i populærmusikk, open klasse for *Nord og ned*
* Alarmprisen 2001 i klassane *[[hip-hop]]/rap* og *beste låt* og alarmprisen 2007 i klassen *beste video*.

## Diskografi
* *Reinspikka Hip Hop* (EP, 1999, 2000)
* *Nord og ned* (Album, 2000)
* *Mørketid* (Album, 2002)
* *Påfyll* (EP, 2002)
* *Velkommen til Tungtland* (mixteip, 2004)
* *III: Folket bak nordavind* (Album, 2004)
* *Velkommen til Tungtland 2* (mixteip, 2006)
* *Siste skanse* (Album, 2006)
* *Bodø City* (Singel, 2007)

## Kjelder
* Artistskildring hos NRK 

## Bakgrunnsstoff
* Gruppas nettstad 
* Kritikk i Dagbladet
Aud

**Aud** er eit norrønt kvinnenamn og ein namnedel som tyder rikdom. Aud har namnedag 30. juli. 

Det er om lag 13&nbsp;500 nordmenn som ber namnet (SSB 2005). Det hadde ei jamn popularitetsstiging frå rundt 1920 med ein topp rundt 1939, før bruken sokk like jamnt mot 1960. I dag er det lite brukt.

Ein finn «Aud» i namnesamansetjingar som Audborg, Audfrid og Audhild.

## Kjende namneberarar
*Aud den djuptenkte, islandsk sogehelt
*Aud Egede Nissen (1893-1974), norsk stumfilmskodespelar
*Aud Schønemann (1922-2006), norsk skodespelar
*Aud Korbøl (f. 1940), norsk forfattar
*Aud Inger Aure (f. 1942), norsk jurist og KrF-politikar
*Aud Blankholm (f. 1947), norsk organisasjonskvinne
*Aud Gaundal (f. 1949), norsk politikar og stortingsrepresentant (Ap)
*Aud Søyland (f. 1954), norsk målkvinne og SV-politikar
*Aud Berit Alsaker Haynes (f. 1955), norsk lokalpolitikar

## Sjå og
*Audhumbla, viktig ku i norrøn gudelære
*Otto

## Bakgrunnsstoff
Det arabiske alfabetet

**Det arabiske alfabetet** er skriftsystemeit som vert nytta til å skrive arabisk. Det har fått ein viktig plass i den muslimske verda fordi Koranen, den heilage boka, er skrive med dette alfabetet. Det er vorte nytta til mange typar dekorasjonar i innvikla kalligrafi. Alfabetet er òg utgangspunkt for skriftspråket til andre språk enn arabisk, til dømes farsi og urdu.

## Bokstavane

## Bakgrunnsstoff
Olden (fleirtyding)

**Olden** kan stå for fleire ting:

## Stader i Noreg
* Olden i Levanger er eit bruk i Nord-Trøndelag
* Olden i Bjugn er ei grend i Sør-Trøndelag
* Olden er ei bygd i Stryn i Sogn og Fjordane

## Olden som slektsnamn
Per august 2005 er det 299 personar i Noreg med Olden som slektsnamn.

## Andre tydingar
* Olden er eit varemerke for vatn på flaske.

## Bakgrunnsstoff
Norges Handels- og Sjøfartstidende

:*For å lese om den tidlegare avisa *Norges Handels- og Sjøfartstidende*, sjå *'Dagens Næringsliv**.''
**Norges Handels og Sjøfartstidende''' er eit norsk konsern.

Selskapa i konsernet er:

* Dagens Næringsliv
* dn.no
* TDN
* Fiskaren
* Europower
* TradeWinds
* Upstream
* Intrafish
* Nautisk Forlag
GR

Bokstavane G og R kan stå for:

* staten Hellas i den internasjonale ISO 3166-1
* blir òg brukt som forkorting for gresk språk (**gr**) sjølv om ISO 639-koden er el
Botniabanan

**Botniabanan** er ei jarnbanestrekning som er under bygging frå Ångermanälven nord for Kramfors flyplass, via Örnsköldsvik til Umeå. Bygginga inneber 19 mil jarnbane, 140 bruer og 25 kilometer tunnel. Banen skal vere klar 2010.

Botniabanan kjem til å bli ein kystbane nordover til Umeå, der det noverande jarnbanenettet er bygd inne i landet. Målet er å avlaste trafikken på E4, som er ein tungt trafikkert veg.

## Sjå au
* Inlandsbanan

## Bakgrunnsstoff
* Botniabanan
Malmbanan

**Malmbanan** er ei svensk nemning på den kring 50 mil lange jarnbanen som går frå Narvik i Noreg i nord til Luleå i Sverige i sør. Den norske delen av Malmbanan mellom Narvik og riksgrensa går under namnet Ofotbanen. Gruveføretaket Luossavaara, Kiirunavaara AktieBolag (LKAB) transporterer jernmalm frå gruvene i Kiruna og Malmberget til hamnene i Narvik og Luleå for eksport.

## Historie
Strekninga mellom Gällivare og Luleå vart opna i 1888, og den siste delen mellom Kiruna og Narvik vart offisielt opna den 14. juli 1903 av kong Oscar II av Sverige og Noreg. Banen mellom Kiruna og riksgrensa var den fyrste lengre jernbanen i Sverige som fekk elektrisk drift, allereie i 1915.
Den norske delen blei elektrifisert i 1923. Malmbanan var verdas nordlegaste elektrifiserte jarnbane fram til Murmanskbanen blei elektrifisert 2005.

## Linjekart

}

 

 

|}

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Malmbanan|Malmbanan]]» frå ,  den 25. mai 2018.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** Eisenbahn- und Verkehrsatlas von Europa, J. J. Arnd, Leipzig 1897.
** Trafikverkets linjekart


## Bakgrunnsstoff
* Norrbottens Järnvägsmuseum 
* MTAB 
* Malmbanans Vänner 
* Tidtabell for Malmbanan
Teri Hatcher

**Teri Hatcher** () er ein amerikansk skodespelar  fødd i Sunnyvale i California. Ho er mest kjend frå rolla som Lois Lane i fjernsynsserien *[[Lois & Clark]]* (1993-1997).

I 2004 vart Teri Hatcher ein av Hollywood sine mest dagsaktuelle kvinnelege stjerner genom suksesserien *[[Desperate Housewives]]* (norsk *Frustrerte Fruer*). I januar 2005 vann ho ein Emmy for si rolle som Susan Mayer i denne serien. Ho har òg hatt nokre gjesteopptredingar i serien *[[MacGyver]]*.

## Bakgrunnsstoff
* IMDb - Teri Hatcher
* Teri Hatcher Fansite (German) 
* Teri Hatcher Website
Ofotbanen

**Ofotbanen** er ein jarnbane som går frå Narvik i Noreg til riksgrensa mot Sverige. Ofotbanen er ein del av Malmbanan, som går mellom Narvik og Luleå. Frå 15. juni 2003 overtok Ofotbanen AS ansvaret for persontrafikken på Ofotbanen.
Ofotbanen vart opna den 15. november 1902.

## Bakgrunnsstoff
* Jernbaneverket med oversyn over stasjonar på Ofotbanen
* Ofotbanen AS 
* Ofotbanen fyller 100 år Aftenposten
Evje

**Evje** er ein tettstad i Setesdal og kommunesenter i Evje og Hornnes kommune i Agder fylke. Staden ligg ved elva Otra og Riksveg 42 og Riksveg 9 møtes på Evje. Tettstaden har .

Evje var tidlegare namnet på ein kommune som no er del av Evje og Hornnes kommune.

## Den tidlegare kommunen Evje
Evje var eigen kommune frå 1. januar 1877 til 31. desember 1959. Frå 1837 danna Evje saman med Vegusdal, Evje og Vegusdal formannskapsdistrikt. I 1877 vart området delt i to sjølvstendige kommunar. Evje kommune hadde då 870 innbyggarar. 

Evje vart slegen saman med Hornnes 1. jaunar 1960 til Evje og Hornnes kommune. Ved samanslåinga hadde Evje 1 646 innbyggarar. 1. januar 1986 vart området Lislevand (gardsnummer 125) i Birkenes kommune lagt under Evje og Hornnes kommune.

## Kjende personar frå Evje
* Jørgen Løvland &ndash; politikar

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Evje|Evje]]» frå ,  16. august 2005*
GNU Aspell

**GNU Aspell**, ofte kalla berre **Aspell**, er standard stavekontrollprogram for GNU-program, og det er laga for å erstatte Ispell. Det kan også kompilerast for andre Unix-skylde operativsystem og Microsoft Windows. Hovudprogrammet er lisensiert under GNU-lisensen GNU Lesser General Public License, og dokumentasjonen under GNU Free Documentation Licence. Aspell-ordlister er tilgjengelege for ca. 70 språk, mellom dei både nynorsk, bokmål og snart også nordsamisk. Administrator bak aspell er Kevin Atkinson.

## Bakgrunnsstoff
* Aspell Sourceforge-side
* GNU Aspell-dokumentasjon under GNU Free Documentation Licence 
* [ftp://ftp.gnu.org/gnu/aspell/ GNU Aspell download page]
* Aspell og UTF-8/Unicode
* GNU Aspell summary page 
* Testar som samanliknar GNU aspell med andre stavekontrollprogram
* Mac OS X brukargrensesnitt for Aspell
Disney Channel

**Disney Channel** er ein fjernsynskanal som sender barneprogram. Alle program er anten produserte eller distribuerte av Disney. Saman med gamle teikna kortfilmar vert nyare fjernsynsseriar i tillegg til langfilmar sende. Kanalen byrja å sende den 8. april 1983 i USA av The Walt Disney Company.

Kanalen kom til Norden i byrjinga av år 2003 når Viasat si avtale om omdistribusjon av kanalen byrja å gjelde. Til 1. august 2005 var Viasat åleine om å ha kanalen i sitt tilbud. 

Den skandinaviske varianten sender tre ulike lydspor for kvart av språka (dansk, norsk og svensk), men med same bilete. Alt er ikkje dubba og difor førekjem òg teksting på dei tre ulike språka. I kanalen sin grafikk førekjem det svært få ord sidan kanalen skal passe sjåarar i alle dei tre landa. 

Hjå Viasat inngår kanalen i dei to større kanalpakkane (sølv og gull).

Frå 1. august 2005 kom Disney Channel òg med i Canal Digital sitt kanaltilbud og inngår der i kanalpakkane Family og Entertain. Samtidig med dette starta òg Toon Disney, som til skilnad frå Disney Channel berre sender teiknefilm sendingane sine i Skandinavia.

## Disney-kanalar på fjernsyn
* Disney Channel
* Disney XD
* Disney Jr.

## Bakgrunnsstoff

*
Brødrene Dal

***Brødrene Dal*** er ein norsk fjernsynsserie med Lars Mjøen, Knut Lystad og Trond Kirkvaag i rollene som dei eventyrlystne brødrene Gaus, Roms og Brumund Dal. Tom Mathisen er òg ein sentral figur i serien i si rolle som «Forteljaren».

Det har vorte laga fire seriar om Brødrene Dal;
* *[[Brødrene Dal og Professor Drøvels hemmelighet]]* (13 episodar, 1978)
* *[[Brødrene Dal og Spektralsteinene]]* (13 episodar, 1982)
* *[[Brødrene Dal og Legenden om Atlant-is]]* (12 episodar, 1994)
* *[[Brødrene Dal og Mysteriet om Karl XIIs gamasjer]]* (10 episodar, 2005)

## Kjelder
* KLM Fanklubb 
* Artikkel på wikipedia på bokmål/riksmål: :no:Brødrene Dal
TV 2 Direkte

**TV 2 Direkte** er ein norsk kommersiell fjernsynskanal med hovudkontor i Bergen. TV 2 er eigd av TV 2 Gruppen AS, som igjen er eigd av Egmont Holding AS.

Kanalen vart tildelt lisens i 1991 og starta sendingane den 5. september 1992.

TV 2 har avdelingskontor i Tromso, Bodø, Trondheim, Ålesund, Hamar, Oslo, Stavanger og Kristiansand.

I 2018 hadde kanalen ein total markedsandel på 19 prosent av all TV-sjåing i Noreg. Det var ein oppgang på 0,1 prosentpoeng frå 2017.

## Historie

### 1991–1994

#### Stortinget opnar for reklamefinansiert TV
Stortinget opna i 1990 opp for at det kunne etablerast eit reklamefinansiert alternativ til NRK. Konsesjonen vart lyst ut 31. januar 1991 med krav om at ingen eigarar kunne eiga meir enn 20 prosent av aksjane i kanalen. Det var fleire som var interesserte i konsesjonen, og blant anna Schibsted, Egmont, Orkla, ei gruppering rundt Rolf Wesenlund og Arne Fjørtoft og ei investorgruppe med namn NTN gjekk med planar om å søkja på konsesjonen.

I august 1991 kunngjorde kulturminister Åse Kleveland at søkargruppa, leia av Schibsted og Egmont, var dei som skulle få den fyrste sjansen til å framforhandla ein avtale med Televerket om utbygging av sendenett for TV 2. Sjølv om det vart stilt harde krav om økonomiske garantiar frå kanalen, vart dei to partane til slutt einige i januar 1992

Under oppstarten bestod leiargruppa i kanalen av Bjørn Atle Holter-Hovind (sjef), Dan Børge Akerø (programdirektør), Finn H. Andreassen (nyhenderedaktør), Ole Bernt Larsen (teknisk sjef), Øivind Johannessen (økonomidirektør), Inger Bjerkestrand (personalsjef), Egil Storaas (marknadsdirektør) og Harald Strømme (informasjonsdirektør).

#### Opning av kanalen
Kanalen hadde sin ofisielle opning 5. september 1991 med direktesendinga *[[For første gang]]*, leia av Dan Børge Akerø. Sendinga byrja med eit klipp av Kong Harald og Dronning Sonja som ynskte kanalen lykke til med oppstarten. Deretter gjekk sendinga vidare til Dan Børge Akerø og publikum i Grieghallen. Kongeparet vart så intervjua direkte av programleiaren. Programmet var ei samsending med NRK, og vart sett på av 1,7 millionar TV-sjåarar.

Ordinære sendingar starta dagen etterpå med sending av ein eliteseriekamp mellom Viking og Rosenborg, ein konsert med Oslo Gospel Choir i tillegg til nyhende, sport og dokumentarar.  Dei utanlandske seriane *[[Flipper]]* og *[[Et vilt liv]]* hadde òg fått plass på sendeskjemaet.

Den fyrste veka på kanalen baud på premierar av kanalen sine eigne produksjonar som *[[Askeladden (fjernsynsprogram)|Askeladden]], [[God ettermiddag Norge!]]*, *[[Casanova]]* og Holmgang, i tillegg til utenlandske seriar som *[[Baywatch]]*, *[[Cheers]]* og *[[Silke (fjernsynsprogram)|Silke]]*.

## Dotterkanalar
* TV 2 Zebra
* TV 2 Filmkanalen
* TV 2 Nyhetskanalen
* TV 2 Sport
* TV 2 Bliss

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Konsesjon
Lydopptak

**Lydopptak** er ulike måtar å lagra lydbølgjer på slik at dei kan spelast av seinare. Det finst mekaniske, elektriske, elektroniske og digitale mtodar for å gjera lydopptak. Ein skil gjerne mellom analoge og digitale opptak.

## Lydopptak, historisk utvikling

### Opptak på voksrull og voksplate

Thomas Edison fann opp fonografen i 1877, og gjorde eit opptak av seg sjølv med barnerimet «Mary had a little lamb». Dei fyrste musikkopptaka vart ikkje laga før 1887-1888. Fonografen tok opp lyd direkte gjennom ei trakt, og lyden var skriven inn på voksrull (akustisk opptak). Ein rull kunne ta om lag 2 minutt.

### Elektrisk opptak frå 1925
Eit stort gjennombrot var oppfinninga av elektrisk opptak, dvs. av mikrofonen og forsterkaren. No fekk ein betydeleg betre kvalitet og frekvensspekter. Dei fyrste elektriske musikkopptaka kom ut på markedet i 1925.

### Etter andre verdskrig
#### Vinyl
Fram til krigen vart platene laga med skjellakk, ein type insektvoks importert frå India. Under krigen stoppa forsyningane opp, og ein vart nøydde til å finne ei anna løysing. Vinyl, eit plastmateriale, viste seg å ha mykje høgare kvalitet. Ein fekk mykje finare riller. Platene fekk no meir plass (long playing - LP), meir enn 20 minutt på kvar side. Men viktigare var at med vinyl forsvann skrapinga frå dei gamle voksplatene.

#### Magnetisk lydband
Magnetisk lydband hadde vore i bruk sidan 1930-talet i filmindustrien. Under krigen hadde tyskarane utvikla ein type lydband med høg kvalitet, og lydband vart etter krigen standard som master for lydinnspelingar, medan ein framleis nytta LP-plater til kopiane. Kassettband kom i handelen frå 1966.

#### Stereo
Stereoopptak vart vanleg frå 1954.

### Digitalt lydopptak
Digitalisering av lyd var noko ein forska på frå slutten av 1960-talet, i telefon og kringkasting. Den fyrste plateutgjevinga (på LP) som nytta ein digital master, kom i 1979. CD-plata kom til slutt i 1982, og tok over for LP-en.

## Litteratur
* Day, Timothy, *A century of recorded music: Listening to Musical History*, Yale University Press, 2002.

## Sjå òg
* Audioteknologi
* Akustikk
Akustikk

**Akustikk** er ein disiplin innan fysikk, knytt til lyd, der ein studerer bylgjer i gassar, væsker og fast stoff. 

Ordet kjem frå gresk *akoustikos* som er sett saman av *akouein*, 'å høyra' og 'ikos', 'knytt til'. 

## Undergrupper av akustikk
Akustikk er eit svært omfattande felt og det finst mange undergrupper av akustikk.

* Bygningsakustikk handlar om lydutbreiing i bygningar: konserthallar, audiorium, bustadshus, osb.

* Elektroakustikk handlar om bruk av elektronikk og signalhandsaming for å skapa eller modifisera lyd, eller for å modifisera akustikken i eit rom. Ved hjelp av elektroakustikk kan ein til dømes auka etterklangstida i ein konserthall. 

* Musikkakustikk handlar om dei akustiske eigenskapane til musikkinstrument.

* Psykoakustikk handlar om korleis levande organismar oppfattar lyd. Storparten av forskninga innan dette feltet har vore retta mot den menneskelege hørselsansen. 

* Støy og støydemping er viktige undergrupper av akustikk. Støydemping kan vera både passiv og aktiv.

* Ultralyd er studiet av høgfrekvent lyd (over det hørbare området)

* Bioakustikk Studiet av lydsignal frå dyr (kval, delfin, flaggermus, fugl, osb.

* Hydroakustikk handlar om utbreiing av lydbølgjer i vatn og er viktig for til dømes utvikling av sonar, ekkolodd og underasskommunikasjon

* Vibrasjon handlar om lydforplantning gjennom og lydstråling frå mekaniske strukturar som til dømes byggingar, skipsskrog, bilkarosseri, fly, satellittar osb.

## Sjå òg
* Seismologi
* Akustisk musikk

## Kjelder
*
Makt

**Makt** viser til det å kunna få noko til å skje. Det kan knytast til det å bruka kraft eller vald, men også til heilt andre verkemiddel. I høve til samfunnet vil makt seia at ein kan utøva ei viss sosial påverknadskraft. Enkeltpersonar, samfunnsgrupper, institusjonar, organisasjonar og statar kan ha makt, eller oppleva maktesløyse.

## Makt i samfunnet
Vi seier at person A har makt over person B viss person A får person B til å gjere noko han elles ikkje ville ha gjort. Denne definisjonen som vi har etter statsvitaren Robert A. Dahl, føreset opne vedtaksprosessar der personane er medvitne om kva dei vil.

Sosiologen Max Weber har ein liknande definisjon av makt som «'eit eller fleire menneske sin sjanse til å setje gjennom sin eigen vilje i det sosiale samkvem, og det sjølv om andre deltakarar i det kollektive liv skulle gjere motstand'» Weber prøvde likevel å få fram fleire nyansar i kva makt kunne vere. Weber brukte omgrepet *herredøme* for å karakterisere maktutøving utan vald. Herredøme er ein av dei mest utbreidde maktformene i samfunnslivet, meinte han, men framstår likevel som delt mellom to ulike ytterpolar:*interessekonstellasjon* på den eine sida og *autoritet* på den andre (men med mange blandingsformer). Interessekonstellasjon er utøving av herredøme på marknaden der personane gjer eit formelt sett fritt byte, men der ein eller nokre få aktørar har ein monopolsituasjon. Autoritet er, på si side, herredøme i kraft av *mynde* til å gje ordrar og plikt til å lyde. Personen som må lyde kan ikkje unndra seg plikta, men den som har autoritet må på ein eller annan måte kjennast *legitim* til dette av den undergjevne. Legitimitet er ein måte herredøme rettferdiggjer seg sjølv på og Weber meinte det var tre hovudtypar av legitimt herredøme: I kraft av lover, i kraft av trua på dei ordningar som finst frå gamalt av (tradisjon) og i kraft av tilknytinga til ein leiar og hans nådegåver (karisma).

At ein underordna person må kjenne si eiga underordning som legitim innfører her eit problem som går attende til Spinoza: Korleis har det seg at dei undertrykte ofte «forgyller lekkjene sine»? Filosofen Gilles Deleuze og psykoanalytikaren og aktivisten Félix Guattari hevda at vi ikkje berre kjenner vår eiga underordning som legitim, men at vi umedvite *trår etter* vår eiga undertrykking som om vi skulle ha gått i demonstrasjonstog og kravd «Mindre løn! Lengre arbeidstid!»

## Kjelder

*
*
Tungtvatn

**Tungtvatn** eller **tungvatn** er vatn (H_2O) der dei to hydrogenatoma *(H)* i molekylet er tungt hydrogen (^2H), såkalla deuterium *(D)*. Tungtvatn blir &ograve;g kalla **deuteriumoksid** (D_2O).

## Eigenskapar
Tungtvatn har liknande kjemiske eigenskapar som naturleg vatn, men er noko mindre reaktivt. Tabellen til høgre samanliknar nokre eigenskapar for tungtvatn og naturleg vatn.

Tungtvatn er ikkje giftig i små mengder, men ved inntak av større mengder kan stoffskiftet sakka ned av di vatn inngår i dei fleste biokjemiske reaksjonar, og tungtvatn altså er mindre reaktivt.

## Førekomst og framstilling
Om lag 1/6000 av molekyla i naturleg vatn er tungtvatn, og tungtvatn kan framstillast ved destillasjon eller elektrolyse av naturleg vatn. For framstilling av tungtvatn i industriell skala er det mest økonomisk å kombinera desse metodane med andre kjemiske prosessar som t.d. ammoniakk/hydrogenutbyting eller hydrogensulfid/vassutbyting.

## Bruk
Tungtvatn blir brukt som kjølevatn i atomreaktorar fordi det inneheld fleire nøytron enn naturleg vatn og bremsar ned nøytron frå kjernereaksjonane i brennstoffet utan å absorbera dei, slik at desse nøytrona lettare kan delta i nye kjernereaksjonar.

Tungtvatn har null magnetisk moment sjølv om det blir plassert i eit sterkt magnetfelt og forstyrrar ikkje analyse av nukleærmagnetresonans (NMR) i kjemiske stoff, og kan difor brukast som løysemiddel under slik analyse.

## Sjå òg
* Vemork
* Tungtvassaksjonen
Kontinuant

Ein **kontinuant** er ein språklyd som blir danna med ei ufullstendig lukking av munnhola. Antonymet til kontinuant er lukkelyd.
CD

Bokstavane **[[C]]** og **[[D]]** kan stå for:
* **Compact Disc** (engelsk for kompaktplate)
* **[[Canadian Forces Decoration]]**
* **CD** Romartal 600
* **[[Centrum-Demokraterne]]**, eit politisk parti i Danmark
* **[[Ceske drahy|České Dráhy]]** (*Tsjekkiske jarnbaner*)
* **[[Chalmers Datorförening]]**, ein dataklubb på Chalmers tekniska högskola
* **[[Christian Dior]]**
* staten Kongo, ifølge den internasjonale standarden ISO 3166-1
* ein **[[CD LPMud Driver|LPMud-drivar]]**
* det kjemiske symbolet (**[[Kadmium|Cd]]**) for grunnstoffet **[[kadmium]]**
* **[[candela]]** (**[[candela|cd]]**) – SI-eininga for lysstyrke
* **[[.cd]]**, det internasjonale toppnivådomenet til Kongo
* ein shell-kommando (**<code>cd</code>**) i UNIX og eit alias for kommandoen **<code>[[chdir]]</code>** i DOS