Spania

**Kongeriket Spania** eller berre **Spania** (spansk *Reino de España* eller *España*) er det største landet på Pyrenéhalvøya sørvest i Europa. Landet er eit konstitusjonelt monarki med hovudstad i Madrid. Det grensar mot Andorra og Frankrike i nord, Portugal i vest, og mot Gibraltar og Middelhavet i sør.

Utanfor det spanske fastlandet høyrer Kanariøyane i Atlanterhavet, Balearane (Mallorca, Menorca, Ibiza, etc.) og nokre område kalla Plazas de soberanía til landet. Desse omfattar nokre ikkje-busette øyer utanfor Marokko. Byane Ceuta og Melilla grensar til Marokko, medan Llívia er ein eksklave i Frankrike. Talet på innbyggjarar er 46&nbsp;659&nbsp;302 (2018).

## Geografi

Spania ligg mellom breiddegradene 27° og 44° N og lengdegraddene 19° V og 5° E.

Med ein storleik på 50 5992 km² er Spania det femtiande største landet i verda og det fjerde største landet i Europa. Teide på Tenerife på 3 715 meter er det høgaste fjellet i Spania og den tredje største vulkanen i verda frå basen. Spania er eit transkontinentalt land, med territorium i både Europa og Afrika.

I vest grenser Spania mot Portugal; i sør grenser det mot Gibraltar og Marokko, gjennom eksklavar i Nord-Afrika (Ceuta og Melilla, og halvøya De Vélez de la Gomera). I nordaust, langs Pyreneane, grensar det mot Frankrike og Andorra. Langs Pyreneane i Girona finst ein liten spansk by, Llívia, som er omringa av Frankrike.

Grensa mellom Portugal og Spania strekker seg til 1 214 km og er den lengste uavbrotne grensa innanfor EU.

### Øyar

Spania omfattar òg Balearane i Middelhavet, Kanariøyane i Atlanterhavet og ei rekkje folketomme øyar i Middelhavet ved Gibraltarsundet, kjende som  (‘stader med suverenitet’, eller territorium under spansk suverenitet), som Chafarinasøyane og Alhucemas. Halvøya de Vélez de la Gomera blir òg rekna som ein *plaza de soberanía*. Øya Alborán, som ligg i Middelhavet mellom Spania og Nordafrika, blir òg administrert av Spania, særleg av kommunen Almería i Andalusia. Den vesle Fasanøya i elva Bidasoa er eit spansk-fransk kondominium.

Spania omfattar 11 store øyar som alle har sine eigne styringsorgan (*Cabildos insulares* på Kanarøyane, *Consells insular* på Balearane). Desse øyane er spesielt nemnde i den spanske grunnloven der han slår fast representasjonen deira i senatet (Ibiza og Formentera er grupperte saman som Pityusarane). Desse store øyane er Tenerife, Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, La Palma, La Gomera og El Hierro i Kanariøyane og Mallorca, Ibiza, Menorca og Formentera i Balearane.

### Fjell og elvar

Fastlands-Spania er ein ganske fjellrik landmasse som er dominert av høge platå og fjellkjeder. I tillegg til Pyreneane er dei viktigaste fjellkjedene Cordillera Cantábrica, Sistema Ibérico, Sistema Central, Montes de Toledo, Sierra Morena og Sistema Bético. Sistnemnde omfattar den 3478 meter høge Mulhacén, i Sierra Nevada, som er den høgaste toppen på Pyrenearhalvøya. Det høgaste punktet i Spania er Teide, ein 3718 meter  høg aktiv vulkan på Kanariøyane. Meseta Central er eit stort platå i hjartet av Fastlands-Spania som blir delt i to av Sistema Central.

Det finst fleire store elvar i Spania som Tagus (*Tajo*), Ebro, Guadiana, Douro (*Duero*), Guadalquivir, Júcar, Segura, Turia og Minho (*Miño*). Det finst elvesletter langs kysten, den største av desse er ved Guadalquivir i Andalusia.

### Flora og fauna

Faunaen i landet har eit stort mangfald som i stor grad kjem av den geografiske posisjonen på Pyrenearhalvøya mellom Atlanterhavet og Middelhavet og mellom Afrika og Eurasia, og det store mangfaldet av habitat og biotopar som er resultatet av ein betydeleg variasjon av klima og sterkt differensierte regionar.

Vegetasjonen i Spania er variert på grunn av fleire faktorar, blant anna mangfaldet i terreng, klima og breiddegrader. Spania omfattar ulike fytogeografiske regionar, kvar med sine eige vegetasjonseigenskapar som til stor del er resultatet av samspelet mellom klima, topografi, jordtype og eld og biotiske faktorar. Landet hadde ein gjennomsnittlig skår på Forest Landscape Integrity Index på 4,23/10 i 2019, og var rangert på 130. plass globalt av 172 land.

Spania har det største talet på plantearter (7 600 karplantar) av alle europeiske land.

### Klima

Klimaet i Spania skil seg frå resten av Europa. Med Atlanterhavet i vest og Middelhavet i aust og ei rekkje fjellrekkjer på kryss og tvers er klimaforholda i Spania svært kompliserte. Som i resten av Europa er vinteren den våtaste tida av året, særleg på nordkysten der det kan regne ganske kraftig. Enkelte dagar kan det komme snø på det lågareliggjande platået i sør, inkludert Madrid, medan dei nordlege områda oftare får snø. Flyttar ein seg opp i fjellrekkjene i nord kan ein få nokså mykje snø i løpet av vinteren. Dei indre områda kan få nokså kjølige forhold om vinteren, særleg i samband med vind, medan temperaturen langs kysten sjeldan går under 0&nbsp;°C.

Om sommaren er det derimot motsett, og det er dei indre områda som får dei høgaste temperaturane. I dei sørlege indre områda finn ein dei høgaste temperaturane som er målt i Europa (50&nbsp;°C). Kystområda har som regel temperaturar under 30&nbsp;°C. Om hausten byrjar regnbyene å ta seg opp og dei austlege delane av Pyreneane og dei nordlege provinsane langs middelhavskysten kan få kraftige byer. Dette kan innimellom føre til kortvarige intense flaumar. Men dette området kan òg ha lange periodar med tørke om hausten.

Sørover langs kysten blir det derimot meir sol, særleg langs Costa Blanca og Costa del Sol. Vinteren her er mild og sommaren varm, men sjeldan svært varm, og fukta er relativt låg. Frå hausten til våren kjem det regn om lag ein gong i veka, og når det er ikkje er regn er det ofte klårvêr. Det same gjeld for Andalucia, som har lite eller ingen skyer 100 til 150 dagar av året. Så mykje klårvêr viser seg igjen i temperaturen, og om sommaren er det vanlegvis 38&nbsp;°C og høgare. Lufta kan i tillegg vere nokså fuktig, men det blir sjeldan nedbør ut av det. Fjelljkjeda Sierra Nevada kan likevel få snø om vinteren. På nordkysten av Spania har ein eit sommarklima som ikkje er ulikt det ein finn i England.

Madrid har ein normal årsnedbør på 444&nbsp;mm, medan Santander på nordkysten har 1189&nbsp;mm. Den sørlege middelhavskysten har derimot berre 200–250&nbsp;mm, og i perioden juni-august er normalen berre rundt 10&nbsp;mm.

## Historie
### Forhistorisk tid
Tidlege innbyggjarar på den iberiske halvøya er ukjende, men kan ha inkludert baskarar. Den viktigaste kulturen frå førhistorisk tid finn ein rundt byen Tartessos. Sjøfarande fønikarar, grekarar og kartagenarar grunnla handelsbyar langs kysten til Middelhavet, som Gadir (dagens Cádiz), Emporion (Empúries) og Carthago Nova (Cartagena). Frå 800-talet f.Kr. vandra keltiske stammar inn i landet over Pyreneane.

### Romartida
Romarane kom til den iberiske halvøya under den andre puniske krigen mot Kartago på 100-talet f.Kr. I løpet av to hundreår med krigar, nedkjempa romarane alle dei tidlegare innbyggjarane på halvøya og la det under seg som Hispania. Seinare blei Hispania delt i mindre provinsar, medan Lusitania, som svarar nokolunde til dagens Portugal, blei skilt ut. Språket, lovane og grunnleggjande kulturelle trekk i dagens Spania stammar frå denne tida.

### Muslimsk tid
Då Romarriket fall blei Spania hovudsakleg teke over av visigotarar, men blei raskt erobra av muslimske maurarar frå Nord-Afrika frå 711 av. Dei la hovudstaden i landet dei kalla **[[Al-Andalus]]** til Córdoba og innleidde ei glanstid for kunst og vitskap. Tre små område som seinare blei til kongedøma Asturias, Navarra og Aragon heldt seg kristne. Mot slutten av den muslimske tida blei det vanskelegare å vera kristen eller jøde i Al-Andalus. Samstundes hadde dei kristne kongedøma styrkt makta si, og vann tilbake landet i det som er blitt kjent som **[[La Reconquista]]**, gjenerobringa. Den siste muslimske staten, Granada, blei erobra i 1492.

### Spansk stormaktstid
Spania blei eitt rike då Ferdinand II av Aragon og Isabella I av Castilla sameinte rika sine i ein personalunion. Deira utvising av jødar og muslimske maurarar førte til ein økonomisk og kulturell tilbakegang. Riket skulle likevel snart få tilgang på nye rikdomar.

På 1500-talet ekspanderte Spania som kolonimakt etter at Christopher Columbus oppdaga Amerika med spansk støtte. Landet la under seg store landområde både i den nye verda og den gamle, inkludert Portugal med koloniar i ein kort periode frå 1580 til 1640. Dei store rikdomane førte til ein spansk gullalder både i moderlandet og koloniane.

Auka konkurranse frå andre europeiske land, som England og Nederland svekte det spanske imperiet. På 1800-talet frigjorde mange av dei spanske koloniane seg og Spania stod framfor ein nedgang som stormakt. Den spansk-amerikanske krigen sette ein endeleg stopp for spansk herredøme i Latin-Amerika.

### Ufred

Spania blei okkupert av Napoleon tidleg på 1800-talet, men spanjolane reiste seg til ein blodig geriljamotstand. Etter frigjeringskrigen (1808–1814) gjekk landet igjennom ei rekkje konfliktar mellom liberalarar og rojalistar, og over arvefølgja. Landet var republikk frå 1871 til 1873 før monarkiet blei gjeninnført gjennom ein serie statskupp.

Den andre spanske republikken blei innført i 1931, men eit mislukka kuppforsøk i juli 1936 starta den spanske borgarkrigen som enda med siger for den fascistiske generalen Francisco Franco. 
Spania var eit diktatur fram til Franco døydde i 1975, og arvingen han sjølv hadde utpeikt, kong Juan Carlos, gradvis gav makta tilbake til folket.

## Politikk
### Administrativ inndeling
Spania består av 17 autonome samfunn (*comunidades autónomas*):

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spain|Spain]]» frå , og «[[:sv:Spanien|Spanien]]» frå  den 10. november 2005.*  

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Spain|Spain]]» frå ,  den 19. mars 2026.*  

## Bakgrunnsstoff

*