open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garnisonen i Porsanger

**Garnisonen i Porsanger** (GP) er ein garnison i Porsanger og Karasjok kommunar i Finnmark. Porsangmoen leir er hovudkvarteret til Garnisonen. Garnisonen ligg ved 70 grader nord, og er dimed det nordlegaste militære standkvarteret i verda.
  Garnisonen inkluderer Porsangmoen leir, Hálkavárri skytefelt, Porsangmoen skytefelt og Banak fort.

Under den kalde krigen var garnisonen mykje brukt. Hærens jegerbataljon heldt til ved Porsangmoen, medan eit luftvernartilleribatteri var forlagt til Banak fort. Frå 2005 har garnisonen vore standkvarteret til Finnmark heimevernsdistrikt 17. Heimevernets befalsskole (HVBS) utgjer den daglege aktiviteten. Garnisonen vert også brukt av Hæren ved militære øvelsar: I 2015 gjennomførte Hæren øvelse «Joint Viking» i skytefelta ved garnisonen.

Nedlegginga av Jegerkompaniet (tidlegare jegerbataljon) ved GP har blitt sett på som ei feiltaking. Likevel har politikarar og øverstkommanderande i Forsvaret ønskt større aktivitet ved garnisonen. På grunn av russisk militær opptrapping vil blant anna Fagmilitært råd (FMR) auka aktiviteten ved Garnisonen i Porsanger. Forsvarssjefen har uttrykt ønske om å oppretta eit mekanisert stridskompani, med både artilleri og kavaleri, ved Porsangmoen. 
## Kjelder
King of the Beach

***King of the Beach*** er det 16. studioalbumet til Chris Rea, gjeve ut i 2000.

Albumet er ein slags oppfølgjar det tidlegare albumet *[[On the Beach]]* frå 1986 og har den same tilbakelente stemninga. Albumet vart hovudsakleg skriven under ein ferie på Turks- og Caicosøyane, og fleire av songane har bilete av strender og sommar i titlane («King of the Beach», «All Summer Long», «Sandwriting», «Sail Away») og tekstane, som opphavleg vart skrivne som dikt. Ein remiks av «All Summer Long» vart ein stor dansehit på Ibiza og andre feriestader kring Middelhavet. 

## Innhald

## Medverkande
*Chris Rea - vokal, gitar, bass, klaverinstrument, hammondorgel, trommeprogrammering, produsent
*Max Middleton - Rhodes piano
*Pete Wingfield - hammondorgel
*Martin Ditcham - trommer, perkusjon
*Julie Isaac - korvokal
*Debbie Longworth - korvokal
*Neil Amor - lydteknikar
*Arun Chakraverty - mastering
*Tommy Willis - koordinering
*John Knowles - management
*Peacock - design, illustrasjonar
*John Miller - måleri på omslag

## Lister

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:King of the Beach (album)|King of the Beach (album)]]» frå ,  den 29. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
The Very Best of Chris Rea

***The Very Best of Chris Rea*** er det tredje samlealbumet til Chris Rea, gjeve ut i 2001. Den siste songen vart opphavleg skriven og spelt inn i 1994 som ei hyllest til formel 1-sjåføren Ayrton Senna som døydde i ein krasj på Imolabanen den 1. mai det året. «Saudade» er eit portugisisk ord som tyder noko som slikt som kjensle og eufori. 

## Innhald

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:The Very Best of Chris Rea|The Very Best of Chris Rea]]» frå ,  den 29. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Dancing Down the Stony Road

***Dancing Down the Stony Road*** er det 17. studioalbumet av Chris Rea, gjeven ut i 2002 på hans eige selskap, Jazzee Blue. Albumet vart òg gjeven ut i Europa på Edel med den kortare tittelen *Stony Road*, anna omslag og berre ein enkel CD (utanom i Tyskland), medan den originale britiske utgåva var ei dobbeltplate med fleire spor. Tittelen på songen «Give That Girl a Diamond» er korta ned til «Diamond» på den enkle Edel-utgåva. Ein versjon av *Dancing Down The Stony Road* vart nytta i BBC-fjernsynsprogrammet *Speed*. Albumet selde til gullplate i Storbritannia. 

## Innhald
Alle songar av Chris Rea.

### Stony Road / Dancing Down The Stony Road (1-CD utgåve)

### Stony Road (2-CD Edel-utgåve)

### Dancing Down the Stony Road (2-CD Jazzee Blue-utgåva)

## Medverkande
*Chris Rea - vokal, gitarar, produsent, måleri
*Robert Ahwai - gitar
*Sylvin Marc - bass
*Ed Hession  - trekkspel
*Gerry O'Connor - banjo
*Martin Ditcham - trommer
*Stewart Eales - lydteknikar
*John Kelly - mastering
*Peacock - design
*Olaf Heine - fotografi

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dancing Down the Stony Road|Dancing Down the Stony Road]]» frå ,  den 29. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Prunella Scales

**Prunella Scales** () var ein engelsk skodespelar mest kjend for rolla si som Sybil Fawlty, kona til Basil Fawlty, i den britiske komedien *[[Fawlty Towers|Hotell i særklasse]]* og rolla som Elisabeth II i filmen *[[A Question of Attribution]]*. 

Ho hadde ein lang og innhaldsrik karriere som skodespelar i for det meste komedie-rollar. Dei tidlegaste filmrollane hennar var i *Pride and Prejudice* og *Hobson's Choice.* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Prunella Scales|Prunella Scales]]» frå ,  den 29. desember 2015.*
Michael Palin

**Michael Edward Palin** () er ein engelsk komikar, skodespelar, programleiar og forfattar. Han er kjend som ein av medlemmane i den britiske komikargruppa Monty Python og for ei rekkje reisedokumentarar.  I 2000 vart han kommandant av Order of the British Empire.
Han var leiar for Royal Geographical Society frå 2009 til 2012. I 2013 blei Palin utnemnd til BAFTA Fellow, den høgaste æra British Academy of Film and Television Arts deler ut.

## Monty Python
Palin vart først kjend då han var med og skreiv TV-serien *Do Not Adjust Your Set* på slutten av 1960-talet. Dette var ein serie for barn der han, Terry Jones og Terry Gilliam hadde nokre surrealistiske sketsjar. Seinare gjekk dei saman med John Cleese, Graham Chapman og Eric Idle om å laga Monty Python's Flying Circus. I Flying Circus spelte Michael Palin ofte ein uvitande, stakkarslig fyr, eller overivrig programleiar. Han medverka òg på alle Monty Python-filmane. 

Etter Monty Pythons mest produktive tid spelte han i ei lang rekkje komediar som *[[Jabberwocky]]*, *[[Time Bandits]]*, *[[Brazil]]*, *[[En fisk ved navn Wanda]]* og *Olme Beist*.

## Dei første reisedokumentarane
Michael Palin har produsert ein serie med ferdprogram for BBC. Desse har vore vist på norsk fjernsyn av NRK og vorte sende i beste sendetid, vanlegvis på laurdagar.

Hans første reisedokumentar var innslag i BBC-serien *Great Railway Journeys of the World*  i 1980, der han på ein humoristisk måte mintest hobbyen frå barndomen sin; å *sjå på tog*—og reiste med toga England rundt. Seinare følgde ein tilsvarande serie i 1994‚ der han toga Irland rundt.

Sidan 1989 har Palin presentert ein serie verdsomspennande reiseprogram for BBC som, forutan å ha vorte gjort tilgjengeleg på DVD og VHS er vortne vist på ei rekkje fjernsynsstasjonar både i og utanfor Europa.

## Dei store reisedokumentarane

* 1989: *Jorden rundt på 80 dager med Michael Palin* («Michael Palin Around the World in 80 Days»), ei reise som gjenskapte så godt som mogleg  Jules Verne si historie av same namn.
* 1991: *Fra pol til pol med Michal Palin* («Pole to Pole with Michael Palin»). Ei reise frå Nordpolen til Sørpolen,  der Palin så langt som praktisk mogleg følgde den 30. lengdegraden over land, dvs. gjennom Europa og Afrika.
* 1996/97: *Jorden rundt med Michael Palin* («Full Circle with Michael Palin»). Her reiste Palin jorda rundt, ei reise på 80&nbsp;000 kilometer som byrja i Beringstredet. Han reiste mot klokka og ferden tok ham gjennom Asia, Oseania og Amerika.
* 1999: *Michael Palin i Hemmingways fotspor* («Michael Palins Hemingway Adventure») der han tok for seg Ernest Hemingway sine reiser gjennom USA, Europa, Afrika og  Karibia
* 2001: *Gjennom Sahara med Michael Palin* («Sahara with Michael Palin»)
* 2003: *Gjennom Himalaya med Michael Palin* («Himalaya with Michael Palin»)
* 2007: *Michael Palins nye Europa* («Michael Palin's New Europe»). Ei reise gjennom Aust-Europa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Michael Palin|Michael Palin]]» frå ,  den 29. desember 2015.*  

## Bakgrunnsstoff
* 
* Palins nye Europa, NRK.no
Filmen Dei svarte hestane

***Dei svarte hestane*** er ein norsk dramafilm frå 1951 som vart regissert av Sigval Maartmann-Moe og Hans Jacob Nilsen. Filmen er basert på Tarjei Vesaas si bok med same namn frå 1928.

Filmen handlar om Ambros Førnes, ein gardeigar som bryr seg særs mykje om dei fire svarte hestane sine, og kona hans Lisle, som ikkje kan gløyma gamlekjærasten sin Bjørneskinn. Familien tek eit oppgjer då Bjørneskinn kjem tilbake etter fleire år.

## Rolleliste

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Terry Jones

**Terence Graham «Terry» Parry Jones** () er ein britisk komikar, skodespelar, regissør, forfattar og programleiar frå Wales. Han er best kjent som eit av medlemmane i Monty Python.

I Monty Python er hans mange framstillingar av gamle kvinner, såkalla «pepper-pots». særs minneverdige. Dessutan var han «Den nakne mannen som spelar orgel» som dukka opp før opningsvignetten i Flying Circus-episodane på 1970-talet.

I tillegg til å vera forfattar og skodespelar i TV-serien Monty Python's Flying Circus har han òg regissert fleire filmar, bl.a *[[Monty Python og ridderne av det runde bord]]* (1975), *[[Profeten Brians liv og historie]]* (1979), *Private Services* (1987) og *Erik the Viking* (1989).

Jones har òg skrive fleire filmmanus og bøker (bl.a *Starship Titanic* saman med Douglas Adams) og er òg ein ivrig forfattar av politiske artiklar.

Han har dei siste åra vore programleiar for ei rekkje TV-seriar om historie. I 2009 kom den første boka hans ut på norsk, Barbarane, eit skråblikk på romersk historie. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Terry Jones|Terry Jones]]» frå ,  den 29. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 

* Barbarane – eit skråblikk på romersk historie (Terry Jones' første bok på norsk.http://lillemaane.no/katalog/barbarene.html)
* Terry Jones.net – Nesten-offisiell nettstad
* Totally Terry 
* [[10. juli 2006  webchat transcript på Douglas Adams Continuum
*  Terry Jones på Internet Movie Database
* Terry Jones på BBC Guide to Comedy
* Terry Jones på Comedy Zone
* MP3 audio intervju med Jones på radiokanalen The Sound of Young America 
* Intervju  med Jones på TV-kanalen Wisconsin Public Television, der Jones snakkar om Monty Python og hans seinare arbeider.
Profeten Brians liv og historie

***Profeten Brians liv og historie*** (originaltittel ***Monty Python's Life of Brian***, òg kjend som ***Life of Brian***) er ein britisk spelefilm frå 1979 av og med humorgruppa Monty Python, og er kanskje den meste kjende filmen til gruppa. Filmen handlar om Brian, som lever i Judea samstundes med Jesus, og som ufrivillig vert utpeikt til messias og tilbeden av ein stadig veksande tilhengarskare etter at Brian har delteke i ei motstandsgruppe mot dei romerske makthavarane. 

I Noreg vart filmen i 1980 stoppa av Statens filmkontroll fordi dei meinte at han ville strida mot blasfemiparagrafen. I Sverige vart filmen umiddelbart marknadsført som «filmen som er så morosam at han er forboden i Noreg». Totalforbodet mot filmen vart oppheva i oktober 1980 etter at filmimportøren fekk ei utsegn frå to teologisk sakkyndige som fekk sjå filmen. Den eine sakkyndige meinte filmen var blasfemisk, den andre meinte at han det ikkje var det. Forbodet vart oppretthalde etter fleire interne diskusjonar og visingar av filmen for Stortingets justiskomité og for Justisdepartementet Noko seinare same år lét Filmkontrollen han sleppa gjennom sensuren med 18-årsgrense, med ein ekstra fortekst som «forklarte» at krossfesting var ei vanleg romersk straff. I den norske visingane vart det late vere å teksta engelske ordspel i dialogen som refererte til Bergpreika av omsyn til ikkje å støyta nokon. Vidare måtte filmskaparane kort seia noko om intensjonen sin med filmen og at dei ikkje hadde meint å krenkja nokon religiøse kjensler då dei laga filmen. I 2004 vart filmen relansert under originaltittelen *Life of Brian* og grensa vart sett ned til 11 år.

Stortingets justiskomité uttalte i 2005 at «Filmen 'Life of Brian' ble oppfattet som blasfemisk for 20-30 år siden, mens de færreste i dag vil kalle dette blasfemi. Disse eksemplene er klassiske utslag av at man regulerte kun ut fra moral, og ikke om det var skadelig.»

## Handlinga til filmen
«Judea, år 33 e.Kr., på ettermiddagen, rundt tetid.»

Unge Brian (Graham Chapman) veks opp hos sin tyranniske mor (Terry Jones).

Judea er okkupert av romarane. Dei er dårleg likt i landet, og motstanden veks raskt. Det vert oppretta fleire undergrunnsbandar, som freistar å avsetja Pontius Pilatus. Brian vert uheldigvis medlem av ein slik bande (Folkefronten i Judea), der medlemmane vert handsama hardt av den feige leiaren Reg (John Cleese).

Brian og Judith (Sue Jones-Davies), som òg er med i «Folkefronten i Judea», blir forelska i kvarandre. I mellomtida planlegg Reg eit kidnappingsforsøk på Pilatus si kone. Brian er blant dei uheldige utvalde, og må delta i aksjonen.

Som om ikkje det var nok, vert han òg forveksla med ein messias. Ein heil hærskare av tilhengarar forgudar han, og Brians liv vert berre meir og meir  komplisert for kvar dag som går.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Profeten Brians liv og historie|Profeten Brians liv og historie]]» frå ,  den 29. desember 2015.*  

## Litteratur
* Kjartan Leer-Salvesen *Fra glansbilde til antihelt : Jesus på film* Verbum 2005 ISBN 82-543-1014-9
Hexi-korridoren

**Hexi-korridoren** er den historiske ferdselsleia gjennom delar av dagens Gansu-provins i det nordlege Kina. Korridoren var ein del av den nordlege Silkevegen som førte i nordvestleg lei frå breiddene på storelva Huang He. Leia var den viktigaste frå Nord-Kina til Tarimbekkenet og Sentral-Asia for både handelsfolk og militære styrkar. Korridoren består av ei rad oasar langs nordkanten av Tibetplatået. I sør reiser seg det høgtliggjande og aude Tibetplatået, og mot nord breier Gobiørkenen og grasviddene i Indre-Mongolia. Mot vest delar leia seg i tre, anten fer ein nord om Tian Shan eller mot sør på kvar si side av Tarimbekkenet. Ved austenden ligg fjella rundt Lanzhou før ein når elvedalen til Wei He og sjølve Kina.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hexi Corridor|Hexi Corridor]]» frå ,  den 29. desember 2015.*
Khawr al Udayd

**Khawr al Udayd** (arabisk خور العديد), òg skrive **Khor al Adaid**, er namnet på ei bukt  i Persiabukta og ein busetnad her som ligg i Al Wakrah kommune søraust i Qatar, på grensa til Saudi-Arabia. 

## Historie
Khawr al Udayd var i lang tid tilfluktsstad for sjørøvarar frå Abu Dhabi. Medlemmar av Bani Yas-stamma flytta og slo seg ned i området ved to høve: i 1835 og 1849. Ein av dei meir kjende innbyggjarane i 1835 var piraten Jasim bin Jabir. Innbyggjarane aust i Qatar var delaktige i plyndringane til piratane i Khawr al Udayd av fartøy langs kysten av Abu Dhabi, og ein styrke frå den britiske marinen vart send til staden i 1836 for å ta sjørøvarane. Britane gav ordre til høvdingane i dei største byane i Qatar om å la vere å sende forsyningar til piratane og bad dei å beslagleggje båtane deira. I tillegg sette den britiske marinestyrken brann på eit av piratskipa. Jassim bin Jabir flytta derfor til Doha i september 1836.

På midten av 1800-talet var busetanden ved Khawr al Udayd busett av kring 200 folk frå Bani Yas-stamma, som eigde i alt 30 perleskip. Området var godt verna med ein liten festning med to tårn i midten av byen.

I 1878 la britane og Abu Dhabi planar om å invadere Khawr al Udayd for å stoppe piratveksemda til innbyggjarane. Som svar truga Jassim bin Mohammed Al Thani med å okkupere Khawr al Udayd. Dette enda med full krig mellom Abu Dhabi og Qatar som varte fram til seint i 1880-åra.

## Turisme

Stranda i Khawr al Udayd er eit populært turistmål i Qatar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Khawr al Udayd|Khawr al Udayd]]» frå ,  den 29. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Khor Al-Adaid naturreservat
W.A.B. Coolidge

**William Augustus Brevoort Coolidge** () var ein USA-amerikansk fjellklatrar, historikar og anglikansk teolog.

## Liv
Cooldige var fødd i New York i USA, son til ein forretningsmann frå Boston. Etter studiar av historie og jus i Concord i delstaten New Hampshire, på Guernsey og i Oxford, underviste han i historie fram til 1881, og vart prest i den anglikanske kyrkja i 1883. To år etter slo han seg ned i Grindelwald i Sveits, der han han livnærte seg som skribent og publisist til han døydde 41 år seinare. Mellom anna var han redaktør av britisk *Alpine Journal*, utgitt av Alpine Club.

Coodlidge var ein av dei leiande fjellklivarane i den såkalla sylvalderen i fjellklartringa, tida etter 1865. Gjennom tre tiår farta han rundt i dei sveitsiske, franske og italienske Vets-Alpane og stod for ei rad fyrstebestigningar, ofte i lag med fjellføraren Christian Almer. Saman med morsystera, nederlandske Meta Brevoort, og fjellførarane Christian og Ulrich Almer, far og son, kleiv dei i januar 1874, som dei fyrste vinterturistane, til topps på Jungfrau i Berner Oberland. 

Hunden Tschingel, som Coolidge fekk av Almer, tok del i vinterturen til Jungfrau og 30 andre turar til stortoppar i Alpane, 11 av dei fyrstebestingingar. Tschingel vart utnemnd til heidersmedlem i Alpine Club, som det einaste hokjønnet i si samtid. 

### Fyrstebestigingar i Alpane
*Piz Badile, 27. juli 1867, med François Devouassoud og Henri Devouassoud
*Ailefroide, 7. juli 1870, med Christian Almer og Ulrich Almer
*Midttoppen på La Meije, 1870, med Meta Brevoort og tre fjellførarar
*Unterbächhorn, 1872
*Fyrste vintertur på Jungfrau, januar 1874, med Christian og Ulrich Almer
*Vesttopen på Les Droites, 16. juli 1876, med Christian og Ulrich Almer
*Pic Coolidge, juli 1877, med Christian og Ulrich Almer
*Les Bans, 14. juli 1878, med Christian og Ulrich Almer
*Sørtoppen på Aiguilles d'Arves, 22. juli 1878, med Christian og Ulrich Almer
*Monte Matto, 14. juli 1879, med Christian og Ulrich Almer
*Aiguille de Chambeyron, 1879, med Christian Almer
*Scherbadung, 1886
*Chüebodenhorn, 1892

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:de:W. A. B. Coolidge|W. A. B. Coolidge]]» frå ,  den 29. desember 2015.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:W. A. B. Coolidge|W. A. B. Coolidge]]» frå ,  den 29. desember 2015.*
Sabkhat Matti

**Sabkhat Matti** er ein tørr innsjø å grensa mellom Saudi-Arabia og Dei sameinte arabiske emirata. «Sabka» tyder «saltslette» på arabisk. I 1930-åra fortalte beduinar vestlege kartleggjarar at saltslettene vart kalla opp etter ein «Matti», som forsvann då han prøvde å krysse dei.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sabkhat Matti|Sabkhat Matti]]» frå ,  den 29. desember 2015.*
Obhur

**Obhur** eller **Sharm Abḥur** (شرم ابحر) er ei lita elv på austsida av Raudehavet, nær Jidda. 
Kingdom Tower, eit tårn som, når det er ferdig vil vere det høgaste i verda, vil stå att med elva og Raudehavet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Obhur Creek|Obhur Creek]]» frå ,  den 30. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Wadiar i Saudi-Arabia

Saudi-Arabia har ingen permanente elvar, men fleire wadiar, som er elveleie som anten alltid er tørre eller tørre i periodar. 

Lista er arrangert etter nedslagsfelt, med sideelvar i innrykk. 

## [[Raudehavet]]
*Wadi as Surr
*Wadi al-Hamd
**Wadi al-Jizl
**Wadi al-Aqiq
*Wadi Rabigh
*Wadi Fāţimah
*Wadi Sa‘dīyah
*Wadi al-Līth

## [[Den syriske ørkenen]]
*Wadi Saba
*Wadi Fajr
*Wadi as Sirhan
*Wadi al-Mirah
*Wadi Hamir
*Wadi Ar'ar
*Wadi al Batin

## [[Najd]]
*Wadi Al-Rummah
**Wadi al Jarīr
*Wadi ar Rishā’
*Wadi Hanifa
*Wadi ad-Dawasir
**Wadi Bishah
**Wadi Tathlith
*Wadi Habawnah

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of wadis of Saudi Arabia|List of wadis of Saudi Arabia]]» frå ,  den 30. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Rand McNally, *The New International Atlas*, 1993.
Zamzambrunnen

**Zamzambrunnen** (eller berre **Zamzam**; arabisk زمزم) er ein brunn i Masjid al-Haram i Mekka i Saudi-Arabia, kring 20 meter aust for Kaba, den heilagaste staden i islam. I følgje islamsk tru er det ei vasskjelde som Gud skapte på mirakuløst vis for tusenvis av år sidan då den vesle sonen til Abraham (Ibrāhīm), Ismael (ʼIsmāʻīl) var tørst og gråt etter vatn. Millionar av pilegrimar vitjar brunnen kvart år under hadj eller umra for å drikke av vatnet. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Well of Zamzam|Well of Zamzam]]» frå ,  den 30. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* 


## Bakgrunnsstoff
Blue Street (Five Guitars)

***Blue Street (Five Guitars)*** er det 18. studioalbumet av Chris Rea, gjeven ut i 2003 på hans eige selskap, Jazzee Blue. Albumet er hovudsakleg instrumentalt med både lange og korte jazzaktige bluesstykke. 

## Innhald

## Kjelder
* Discogs om albumet
Hofner Blue Notes

***Hofner Blue Notes*** er det 19. studioalbumet til Chris Rea, gjeve ut i 2003. Albumet var ein del av Hofner Blue Notes, eit prosjekt av Chris Rea som vart halde fram med *[[The Return of the Fabulous Hofner Bluenotes]]* i 2008. Albumet består utelukkande av, ofte jazzaktige, instrumentalar, og ofte med ein bassgitar som soloinstrument. 

## Innhald

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hofner Blue Notes|Hofner Blue Notes]]» frå ,  den 30. desember 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
*
Kikongo

**Kikongo** er eit bantuspråk som vert brukt av bakongofolk og bandunufolk som lever i dei tropiske skogane i Den demokratiske republikken Kongo, Republikken Kongo og Angola. 

Språket er tonalt og danna basisen for språket kituba, ein kreolsk bantuspråk og vert brukt mykje som lingua franca i deler av Vest-Afrika. Kongo vart snakka av mange menneske som vart selt som slavar i Amerika. Ein kan difor finna kreolvariantar av språket i rituelt bruk i blant anna Brasil, Jamaica, Cuba og Haiti. Det er òg ein av kjeldene til gullahfolkets språk og palenquerokreol i Colombia. Det finst om lag sju millionar menneske som har kikongo som morsmål, og kanskje to millionar i tillegg som har det som andrespråk.

## Skriftspråk

Kikongo var det første av alle bantuspråk som brukte det latinske alfabetet. Det finst kjelder som nemner at ein katekisme vart omsett til språket på befaling av ein portugisisk jesuitt, fødd i Kongo 1557, ved namn Diogo Gomes. Det finst likevel ingen versjonar av denne i dag. I 1624 tok Mateus Cardoso, ein annan portugisisk jesuitt, på seg oppgåva med å revidera og publisera ei kikongoomsetjing av den portugisiske katekismen (Marcos Jorge). Innleiingskapitlet i denne katekismen gjev informasjon om at omsetjinga vart gjort av kikongolærarar frå São Salvador (dagens Mbanza Kongo) og den innfødde Felix do Espírito Santo var mest sannsynleg òg med i arbeidet. Kongo vart det første bantuspråket som fekk ordbok. Ordboka vart skrive rundt 1648 til bruk av capuchinmisjonærer og den største bidragsytaren var Manuel Reboredo, ein sekulær prest frå Kongo som sidan vart ein del av capuchinfelleskapet som Francisco dei São Salvador. Bakarst i denne ordboka finn ein ein preken skrive ned på språket. Ordboka har rundt 10 000 ord.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kikongo|Kikongo]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Språket luba

**Luba** er eit bantuspråk som blir snakka i Den demokratiske republikken Kongo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Luba|Luba]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Bijago

**Bijago** er eit atlantisk språk i nigerkongo-familien som vert snakka på Bijagós-øyane utanfor Guinea-Bissau. Språket utgjer eit dialektkontinuum, og brukarar av nokre av dialektane som er fjernast frå kvarandre har problem med å forstå kvarandre.

Edward Sapir klassifiserte bijago som eit isolert språk innan den vestatlantiske greina av nigerkongo-språka, dvs. at det ikkje kan knytast til nokre (andre) undergreiner av dei vestatlantiske språka. Språkforskarar som Blench, som ikkje anerkjenner den vestatlantiske greina, har bijago som ei eiga grein under atlantisk-kongo-språka.

## Fonologi
Kajako-dialekten av bijago er éin av få varietetar verda over som har ein lingvolabial konsonant, dvs. ein konsonant som vert uttalt med tunga mot overleppa.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bijago|Bijago]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Chol

**Chol**, eller **ch'ol**, er eit språk i den vestlege greina i den mayaspråkfamilien. Språket blir snakka av cholfolket i den meksikanske delstaten Chiapas.

## Dialektar
Det finst to hovuddialekter av chol:
* **Tila-chol**, som blir snakka av ca. 40 000 menneske, av dei er ca. 10 000 einspråklege.
* **Tumbalá-chol**, som blir snakka av ca. 90 000 menneske, av dei er ca. 30 000 einspråklege.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Chol|Chol]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Tzeltal

**Tzeltal** er eit mayaspråk som blir snakka av rundt 280 000 medlemmar av tzeltal-folket i den meksikanske delstaten Chiapas. Tzeltal har seks hovuddialekter. Språket er nært beslekta med tzotzil.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tzeltal|Tzeltal]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*  
* Tzeltal.org – Informasjon og ressursar
Tzotzil

**Tzotzil** (*bats'i k'op*) er eit mayaspråk som blir snakka av tzotzil-folket i den meksikanske delstaten Chiapas. I 2005 var det 329 937 menneske som snakka språket, og det er dermed det sjette mest brukte indianske språket i Mexico. Tzotzil er nært beslekta med tzeltal.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tzotzil (språk)|Tzotzil (språk)]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*  
* Grammatikk og andre ressursar 
* El Tzotzil Zinacanteco, Grammatikk for Zinacantán-tzotzil  (PDF)
Jakaltekisk

**Jakaltekisk**, eller **poptí** (*jab' xub'al*, *jakalteko*), er eit mayaspråk som blir snakka av i underkant av 90 000 menneske i det guatemalanske departementet Huehuetenango og dei tilgrensande områda av Chiapas i Mexico/ Talarane stammar opphavleg frå området rundt den guatemalanske byen Jacaltenango.

Jakaltekisk har den grunnleggjande konstituentrekkjefølgja verb–subjekt–objekt, eit kompleks agglutinerande morfologi og eit ergativt kasussystem.

Språket vert delt inn i to hovuddialektar: Austleg og vestleg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jakaltekisk|Jakaltekisk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Huastekisk

**Huastekisk**, eller **wastekisk** (tenek, *teenek*), er eit mayaspråk som blir snakka av huastekarar i La Huasteca i San Luis Potosí og det nordlege Veracruz i Mexico. I 2005 var det rundt 150 000 brukarar av språket, av dei ca. 90 000 i San Luis Potosí og ca. 60 000 i Veracruz.

Huastekisk er det av dei nolevande mayiske språka som skil seg mest frå dei øvrige. Den næraste slektningen til språket er det no utdøydde chikomuselsk.

Den første skildringa av huastekisk vart gjort av Andrés dei Olmos.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Huastekisk|Huastekisk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 


## Litteratur
* Ariel de Vidas, A.  2003. “Ethnicidad y cosmologia: La construccion cultural de la diferencia entre los teenek (huaxtecos) de Veracruz”, i UNAM, *Estudios de Cultura Maya.*  Vol. 23.
* Campbell, L. and T. Kaufman.  1985.  “Maya linguistics: Where are we now?,” in* Annual Review of Anthropology.*  Vol. 14, ss. 187-98
* Dahlin, B. et al.  1987. “Linguistic divergence and the collapse of Preclassic civilization in southern Mesoamerica”.  *American Antiquity.*  Vol. 52, Nr. 2, ss. 367-82.
* INAH.  1988. *Atlas cultural de Mexico: Linguistica.*  Mexico by: Instituto Nacional de Antropologia e Historia.
* Kaufman, T.  1976.  “Archaeological and linguistic correlations in Mayaland and associated areas of Mesoamerica,” i *World Archaeology.*  Vol. 8, ss. 101-18 
* Malstrom, V.  1985.  “The origins of civilization in Mesoamerica: A geographic perspective”, i L. Pulsipher, red. *Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers.*  Vol. 11, ss. 23-29.
* CDI San Luis Potosí: A Teenek Profile; Summary.
* Ochoa, L.  2003.  “La costa del Golfo y el area maya: Relaciones imaginables o imaginadas?”, i UNAM, *Estudios de Cultura Maya.*  Vol. 23.
* Robertson, J.  1993.  “The origins and development of Huastec pronouns.”  *International Journal of American Linguistics.*  Vol. 59, Nr. 3, ss. 294-314
* Stresser-Pean, G.  1989.  “Los indios huastecos”, i Ochoa, L., red.  *Huastecos y Totonacas.*  Mexico by: CONACULTA.
* Vadillo Lopez, C. and C. Riviera Ayala.  2003.  “El trafico maratimo, vehiculo de relaciones culturales entre la region maya chontal de Laguna de Terminos y la region huaxteca del norte de Veracruz, siglos XVI-XIX”, i UNAM, *Estudios de Cultura Maya.*  Vol. 23.
* Wilkerson, J. 1972.  *Ethnogenesis of the Huastecs and Totonacs.*  PhD dissertation, Department of Anthropology and Archaeology, Tulane University, New Orleans.
Ngumba

**Ngumba** eller **kwasio** er eit nordvestleg bantuspråk i nigerkongo-familien som blir snakka i Kamerun og Ekvatorial-Guinea av totalt 17 500 menneske, av dei bur 9000 i Kamerun og resten i Ekvatorial-Guinea. Som dei fleste andre språk i Afrika sør for Sahara er det eit tonespråk, og til liks med bantuspråka og mange andre nigerkongo-språk har det eit nominalklassesystem.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ngumba|Ngumba]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Chuj

**Chuj** er eit språk som blir snakka av ca. 40 000 menneske i Huehuetenango i Guatemala og ca. 10 000 i Chiapas i Mexico. Det tilhøyrer den vestlege greina av mayaspråkfamilien.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Chuj|Chuj]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Chuj hos Academia de las Lenguas Mayas
Achi

**Achi** (**achi**') er eit mayaspråk som er nært i slekt med quiché. Det blir snakka av rundt 85 000 medlemmar av achifolket, som hovudsakleg held til i departementet Baja Verapaz i Guatemala.

Det er to hoveddialekter av achi: Cubulco-dialekten blir snakka av om lag 48 000 menneske i Cubulco-området vest for Rabinal, medan Rabinal-dialekten blir snakka av rundt 37 000 menneske i Rabinal-området.

Eit av meisterverka frå den førkolumbiske perioden er *[[Rabinal Achí]]*, eit teaterstykke skrive på achi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Achi|Achi]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*  
*
Aguakatansk

**Aguakatansk** (*awakateko*) er eit mayaspråk som blir snakka av ca. 18 000 aguakatanarar, hovudsakleg i kommunen Aguacatán i dei vestlege høglanda i Guatemala. Det er òg registrert rundt 2 000 talarar i Mexico. Språket er nært beslekta med ixil.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aguakatansk|Aguakatansk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 


## Bakgrunnsstoff
*
Akatansk

**Akatansk** (*akateko*, òg kjend som *vestleg kanjobal*) er eit mayaspråk som blir snakka i kommunen San Miguel Acatán i dei vestlege høglanda i Guatemala. Det er nært beslekta med kanjobal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Akatansk|Akatansk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Chikomuselsk

**Chikomuselsk** (*chikomuselteko*, *chicomucelteco*) er eit utdøydd mayaspråk som vart snakka i kommunane Chicomuselo, Mazapa dei Madero og Amatenango de la Frontera i den meksikanske delstaten Chiapas og i einskilde område i det guatemalanske departementet Huehuetenango. Det døydde ut på 1970- eller 1980-talet. Alle etterkommarane av brukarane av språket, i alt rundt 1 600 personar, har spansk som morsmål.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Chikomuselsk|Chikomuselsk]]» frå ,  den 31. desember 2015.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*
Itza

**Itza** (**itza**) var eit mayaspråk i den yucatekanske greina som vart snakka ved Petén Itzá-sjøen i det nordlege Guatemala. Det var berre 12 talarar att av språket i 1986, og det vert no rekna som utdøydd. Dei attverande medlemmane av folkegruppa itza snakkar no spansk. Dei næraste slektningane til språket er yukatansk, lakandonsk og mopan.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Itza (språk)|Itza (språk)]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*  
* Itza hos Native Languages
* Itza-ordliste ved famsi.org
Ixil

**Ixil** er eit mayaspråk. Det vert tala av rundt 70 000 menneske og er hovudspråket i Ixiltriangelet – dei tre landsbyane San Juan Cotzal, Santa María Nebaj og San Gaspar Chajul – i El Quiché i Guatemala. Ixil består av tre dialektar som er såpass ulike at nokon meiner at det dreier seg om tre ulike språk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ixil|Ixil]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Discoverer 1

**Discoverer 1** var ein amerikansk satellitt. Han vart skoten opp 28. februar 1959 frå Vandenberg Air Force Base i USA. Satellitten var meint å gå inn i polbane, og ville vorte den fyrste satellitten til å gå inn i ein slik bane. Han var ein del av det løynlege Corona-programmet.

Satellitten hadde 15 telemetrikanalar til å senda data om kring 100 aspekt av ytinga til fartøyet. Instrumenta til satellitten vog 18 kilogram til saman.

## Kjelder
* ''Discoverer 1'' - NSSDC
Bemba

**Bemba** er eit bantuspråk som blir snakka i Zambia og Den demokratiske republikken Kongo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bemba|Bemba]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Kakchikel

**Kakchikel** (**kaqchikel** ch'ab'äl, òg skrive *kaqchiquel*, cakchiquel eller *caqchiquiel*) er eit mayaspråk som talast av rundt 500 000 medlemmar av kakchikelfolket i det sentrale Guatemala.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kakchikel|Kakchikel]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Kanjobal

**Kanjobal**, eller **q'anjob'al**, er eit mayaspråk som hovudsakleg blir tala i Guatemala og i delar av Mexico. Ifølgje estimat frå 1998 gjort av *[[Ethnologue]]*, hadde språket omtrent 77 700 morsmålstalarar, hovudsakleg i det guatemalanske departementet Huehuetenango. Dei nærast beslekta språka er chuj, akatansk og jakaltekisk, som saman med kanjobal utgjer den kanjobalanske greina av mayaspråkfamilien. Dei kanjobalanske språka er rekna for å vera blant dei mest konservative mayiske språka, men dei har òg nokre interessante nyvinningar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kanjobal|Kanjobal]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Qʼeqchiʼ

**Qʼeqchiʼ** (eldre ortografi **kekchi**) er eit mayaspråk som blir snakka av ca. 500&nbsp;000 menneske i Guatemala og Belize.

Qʼeqchiʼ har to hovuddialektar: ein som blir snakka i Cobán i Alta Verapaz og ein som blir snakka i dei øvrige områda.

## Litteratur
*  pedagogisk grammatikk basert på den gamle ortografien.
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kekchi|Kekchi]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Klassisk maya

**Klassisk maya** er det eldste dokumenterte språket innan mayaspråk. Det er det språket som er mest brukt i dei førkolumbianske inskripsjonane med mayahieroglyfar. Klassisk maya er ein direkte etterkommar av urmaya, og den direkte forgjengeren til tre greiner av mayaspråk: Chol, yukatansk og huastekisk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Klassisk maya|Klassisk maya]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Klassisk quiché

**Klassisk quiché** er eit omgrep som vert brukt for å referera til varianten av det mayaspråket quiché som vart snakka i dei guatemalanske høglanda då spanjolane erobra Amerika på 1500-talet. Klassisk quiché er bevart i ei rekkje historiske dokument og tekstar. Den meste kjende teksten på klassisk quiché er den mytologiske forteljinga *[[Popol Vuh]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Klassisk quiché|Klassisk quiché]]» frå ,  den 30. desember 2015.*
Lakandonsk

**Lakandonsk** (*jach-t'aan* ) er eit mayaspråk som blir snakka av rundt 1000 personar i Selva Lacandona i den meksikanske delstaten Chiapas. Den næraste slektningen til språket er yukatansk maya.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lakandonsk|Lakandonsk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* 
* Lakandonsk i INALIs katalog over språk i Mexico
Mopan

**Mopan** er eit mayaspråk som blir snakka av ca. 5 000 menneske i Belize og ca. 2 000 i Guatemala. Det tilhøyrer den yukatekanske greina, og er nærast beslekta med yukatansk, lakandonsk og itza.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mopan|Mopan]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*
Pokomam

**Pokomam ** (**poqomam**) er eit mayaspråk som blir snakka av rundt 49 000 menneske i Alta Verapaz i Guatemala og i tilgrensande område i El Salvador. Språket er nært i slekt med pokomchi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pokomam|Pokomam]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Pokomchi

**Pokomchi**  er eit mayaspråk som blir snakka av omtrent 92 000 menneske i einskilde kommunar i Baja Verapaz og Alta Verapaz i Guatemala. Språket er nært beslekta med pokomam. Det er to hoveddialekter av pokomchi: austleg og vestleg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pokomchi|Pokomchi]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Sipakapansk

**Sipakapansk** (**sipakapense**) er eit mayaspråk som blir snakka av sipakapanerne i kommunen Sipacapa i Guatemala. Språket har rundt 8 000 brukarar. Det er nært beslekta med quiché.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sipakapansk|Sipakapansk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Tektitansk

**Tektitansk** (*b'a'aj*, òg kjend som *teco*) er eit mayaspråk som blir snakka av rundt 1 000 tektitanarar, som hovudsakleg held til i kommunen Tectitán i departementet Huehuetenango i Guatemala. Språket er nært beslekta med mam.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tektitansk|Tektitansk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Tojolabal

**Tojolabal** (**tojolab'al**) er eit mayaspråk som blir snakka av rundt 20 000 menneske i Las Margaritas i den meksikanske delstaten Chiapas. Det er nært beslekta med chuj.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tojolabal|Tojolabal]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Tzutujil

**Tzutujil** (**tz'utujil**) er eit mayaspråk som blir snakka av tzutujilfolk sør for Atitlánsjøen i Guatemala. I dag har rundt 84 000 menneske tzutujil som morsmål. Det er to hovuddialektar av språket: austleg og vestleg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tzutujil|Tzutujil]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Uspantansk

**Uspantansk** er eit mayaspråk som blir snakka av rundt 3 000 menneske i kommunane Uspantán og Playa Grande Ixcán i departementet El Quiché i Guatemala.

Uspantansk er eitt av tre mayiske språk som har utvikla kontrastiv tone; dei to andre er yukatansk og ein dialekt av tzotzil. Uspantansk skil mellom høg og låg tone.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Uspantansk|Uspantansk]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Yukatansk maya

**Yukatansk maya** (*maaya t'aan*) er eit mayaspråk som blir snakka på Yucatánhalvøya, i det nordlege Belize og i deler av Guatemala. Blant talarane sjølv er språket kjent som «maya». Språket blir snakka av rundt 800&nbsp;000 menneske. Det er det tredje største språket i Mexico, etter spansk og nahuatl. Mange har yukatansk maya som førstespråk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Yukatansk maya|Yukatansk maya]]» frå ,  den 30. desember 2015.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Pioneer 4

**Pioneer 4** var ein amerikansk romsonde som passerte 60 000 kilometer frå månen. Han vart skoten opp 3. mars 1959 med ein Juno II-rakett frå Cape Canaveral, og vart den fyrste amerikanske romsonden til å sleppa unna tyngdekrafta til jorda.

Pioneer 4 var kjegleforma - 51 centimeter høg og med ein diameter på 23 centimeter i den butte enden. Kjegla var forma av eit tynt skal av fiberglas dekt med gull for at ho skulle leia straum. Kjegla var òg måla med kvite striper for å halda temperaturen mellom 10 og 50 celsius. På tuppen av kjegla var det ein liten sonde om i lag med kjegla sjølv verka som antenne. Sonden var spinnstabilisert og vog 6,1 kilogram.

Pioneer 4 hadde ei vellukka oppskyting og nådde hovudmålet sitt: ein kurs frå jorda til månen. Sonden sende attende strålingsdata og gav ei verdfull øving i sporing. 4. mars 1959 passerte Pioneer 4 innanfor 60 000 kilometer frå måneyta, og vidare inn i solbane.  Sonden hadde fotomålarar som skulle gå av ved ein avstand på 30 000 kilometer eller mindre frå månen; men desse gjekk ikkje av grunna den røynlege passeringsavstanden. 

Sonden vart spora i 82 timar, ut til ein avstand på 655 000 km. I 1969 var Pioneer 4 framleis i solbane.

## Kjelder
* ''Pioneer 4'' - NSSDC

## Bakgrunnsstoff
Chlorocardium

***Chlorocardium*** er ei planteslekt i laurbærfamilien. Ho består av to artar: *[[Chlorocardium rodiei]]* og *[[Chlorocardium venenosum]]*. *Chlorocardium* finst i det nordlege Sør-Amerika. Treet er seintvaksande, og evig grønt. Treverket er hardt.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Ulrich Beck

**Ulrich Beck** () var ein tysk sosiolog, fødd i Stolp i dagens Polen og død i München. Han vart vide kjend for verket *Risikogesellschaft. Auf dem Weg in eine andere Moderne*, ei bok som vart publisert i 1986 og er omsett til 35 språk. Her skildra han mellom anna avtradisjonaliseringa av livsformene i industrisamfunnet og avstandardiseringa av lønsarbeidet samt nye og individualiserte livssituasjonar og livsmønster. Beck kritiserte sosiologien for å nytte seg av synsvinklar låste til nasjonalstatlege tilhøve og terminologiar. Dei teknisk-økonomiske framstega oppnådd i industrisamfunnet, som til dømes bruken av atomkraft, fann han hadde utilsikta biverknader på overnasjonalt og globalt nivå. Fylgjene av grenseoverskridande miljøproblem og globalisering spela ei viktig rolle for Beck når han utvikla sine samfunnsteoriar.

*Risiko og frihet*, ei bok basert på tekstar frå fleire av Becks verk, kom på norsk bokmål i 1997.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ulrich Beck|Ulrich Beck]]» frå ,  den 31. desember 2015.*
Hesperium

**Hesperium** (namnsett etter Hesperiahøgsletta) er den nest tidlegaste geologiske perioden til Mars som det finst kjende fysiske spor etter. Perioden kjem etter Noachium og varte frå 3,7 til 2,9 milliardar år sidan. 

Talet på nye nedslagskrater per tidseining var mykje lægre i Hesperium enn Noachium. Den vulkanske aktiviteten gjekk òg ned, men var framleis tydeleg. Fleire enorme flaumar fann stad i perioden, mellom anna kring kanten av Chryse-lågsletta og aust i Hellas-lågsletta. Kaosterreng vart òg danna.

Marsroveren Spirit landa i eit område rikt på steinar frå Hesperium.

Etter Hesperium fylgjer Amazonium.

## Kjelder
Dornbirn

**Dornbirn** er ein kommune i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Med over 47&nbsp;000 ibuarar i 2015 er kommunen den mest folkerike i forbundslandet og den tiande største byen i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 120,8 km². Den folkerike delen av Dornbirn ligg 437 meter over havet, mot aust stig landskapet over i åsar og fjell.

Dornbirn er eit næringssenter i det vestlege Austerrike og eit regionalt knytepunkt i samferdsla. 

Byen var heller liten til slutten av det 19. hundreåret. Med ei veldig oppblomstring i tekstilindustrien voks Dornbirn snøgt til å verte den meste folkerike kommunen mellom Alpenrhein og Arlberg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Dornbirn|Dornbirn]]» frå ,  den 31. desember 2015.*
Alagwa

**Alagwa** er eit kusjittisk språk som blir snakka av rundt 30 000 menneske i regionen Dodoma i Tanzania. Det er i nær slekt, men ikkje innbyrdes forståeleg, med iraqw. Lengjer ute er det òg i slekt med burunge og gorowa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Alagwa|Alagwa]]» frå ,  den 31. desember 2015.*
Burunge

**Burunge** er eit kusjittisk språk som blir snakka av burunge-folk i regionen Dodoma i Tanzania. Det er i nær slekt med alagwa, iraqw og gorowa, som blir snakka i regionane Dodoma og Manyara i Tanzania.

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Burunge (språk)|Burunge (språk)]]» frå ,  den 31. desember 2015.*
Iraqw

**Iraqw** er eit kusjittisk språk som blir snakka i dei tanzanianske regionane Arusha og Manyara. I følgje Ethnologue sine tal frå 2001 blir iraqw snakka av 462 000 personar, og talet er aukande på grunn av at iraqwfolket er ope for andre folkegrupper. Språket har mange lånord frå datooga, spesielt i poetisk språk. Språket gorowa, som blir snakka sør for iraqw, deler mange karakteristikkar med iraqw, og vert av og til rekna som ein dialekt av iraqw.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Iraqw|Iraqw]]» frå ,  den 31. desember 2015.*  
 

## Litteratur
* Maarten, Mous. 1993. *A grammar of Iraqw*. Hamburg: Buske.
* Mous, Maarten, Martha Qorro, Roland Kießling. 2002. *Iraqw-English Dictionary. With an English and a Thesaurus Index*. Cushitic Language Studies Volume 18.
Amorittisk

**Amorittisk** er eit nordvestsemittisk språk som vart talt av dei folkestammane som vart kalla for amorittane i antikken i Midtausten. Språket er kjent utelukkande frå akkadiske skrifter der det opptrer namn som ikkje er akkadiske og som vart skrive ned i den tida amorittane styrte i Babylonia mot slutten av 2000-talet f.Kr. og byrjinga av 1000-talet f.Kr., hovudsakleg frå byen Mari og i ei mindre grad frå Alalakh, Tell Harmal, og Khafajah. Tidvis er slike ikkje-akkadiske namn òg funne i tidlege egyptiske tekster, og eit stadnamn — «Sənīr» (שְׂנִיר) for Hermonfjellet — er kjent frå *[[Bibelen]]* (Femte Mosebok 3:9), og merkeleg nok kan det vera indoeuropeisk i opphavet sitt (moglegvis grunna hettittisk innverknad). Kjende karaktertrekk i språket er:
* Det vanlege nordvestlege semittiske skiljet imperfektiv-perfektiv er funne — det vil seia *Yantin-Dagan*, «Dagon gjev» (*ntn*); *Raṣa-Dagan*, «Dagon var glad» (rṣy). Det inkluderer ei tredjepersonsending -a (i motsetnad til akkadisk eller hebraisk), og ein vokal i imperfektum *-a*, som i arabisk framfor hebraiske og arameiske *-i-*.
* Det var ei verbform med ein fordobla andrekonsonant — det vil seia *Yabanni-Il*, «Gud skapar» (rotord *bny*).
* I fleire tilfelle der akkadisk har *š*, har amorittisk, som hebraisk og arabisk, h, såleis *hu*, 'hans', *-haa*, 'hennar', kausativ *h-* eller *ʼ-* (I. Gelb 1958).
* Førsteperson perfektum er i *-ti* (eintal), *-no* (fleirtal), som i kanaanittiske språk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Amorittisk|Amorittisk]]» frå ,  den 31. desember 2015.*  


## Litteratur
* Cohen, D. (1985): *Les langues chamito-semitiques*, CNRS: Paris.
* Gelb, I. (1958): «La lingua degli amoriti» i: *Academia Nazionale dei Lincei.  Rendiconti*, no. 8, 13, s. 143–163.
* Huffmon, H. B. (1965): *Amorite Personal Names in the Mari Texts.  A Structural and Lexical Study*, Baltimore.
* Mugnaioni, Remo (2000): «Notes pour servir d’approche à l’amorrite» Travaux 16 – *La sémitologie aujourd’hui*, Cercle de Linguistique d’Aix-en-Provence, Centre des sciences du langage, Aix-en-Provence, s. 57-65.
* Streck, M. P. (2000): *Das amurritische Onomastikon der altbabylonischen Zeit*. Bind 1: *Die Amurriter, Die onomastische Forschung, Orthographie und Phonologie, Nominalmorphologie*. Alter Orient und Altes Testament Band 271/1, Münster.
Antakya-stelen

**Antakya-stelen** er ein stele, eller oppreist stein med bilde og innskrift, frå assyrisk tid. Steinen blei reist under den assyriske kongen Adad-Nirari III, som regjerte frå 810 til 781 f.Kr. Han hadde funksjon som grensestein mellom to av vassalane hans, Ataršumki av Arpad og Zakkur av Hamath.

Steinen vart funnen rundt 1,5 km utanfor Antakya i Tyrkia, det gamle Antiokia. Han blei funnnen av ein bonde som grov ut ein brunn nær elva Orontes.
Han står no i Antakya arkeologiske museum. Venstresida av stelen er skada, men ein kan lesa innskrifta, som er skriven med kileskrift.

På den øvre halvdelen av stelen er kongen sjølv og generalen hans Šamši-ilu framstilt ved sida av ei søyle. Nedre halvdel har ein inskripsjon på fire avsnitt. Det første nemner kongen sine titlar, ein vanleg måte å byrja ei innskrift på. Deretter følgjer ein avtale som seier at landsbyen Nahlasi skal vera del av Arpad. I neste avsnitt løyser kongen og generalen landsbyen frå alle andre band og gjev han over til Ataršumki og arvingane hans. Deretter følgjer eit formulaisk avsnitt som forbannar einkvan som bryt avtalen. Det nemner dei assyriske gudane  Aššur, Adad, Ber, Enlil, Ninlil, Sin som vernarar for avtalen.

## Kjelder

* 
----
**Første utgåve av artikkelen bygde på «[[:nb:Antakya-stelen|Antakya-stelen]]» frå ,  den 19. desember 2015.*  

## Bakgrunnsstoff
* ''The Antakya stela''
* Veysel Donbaz: *Two Neo-Assyrian Stelae in the Antakya and Kahramanmaras Museums.* In#: *Annual Revue of the Royal Inscriptions of Mesopotamia Project.* 8, 1990, s. 5–24.