open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valfusk

**Valfusk** er ei eller fleire ulovlege handlingar som vert gjorde for å prøve å påverke resultatet i ei avstemming. Det finst mange og til dels avanserte metodar å drive valfusk på. Dei kan gjelde påverknad av dei som skal stemme, forstyrring av stemmegjevinga og påverknad av oppteljinga.

Påverknad av dei som skal stemme skjer oftast gjennom truslar eller lokkemiddel/betaling, og at ein hindrar enkelte kandidatar i å presentere sitt syn i media. Forstyrring av stemmegjevinga kan skje ved at ein hindrar folk i å nå stemmelokalet, at ein tettar stemmeurnene, at ein plasserer ut falske stemmeurner, at ein gjev falske stemmer, eller ved at ein manipulerer manntalet slik at folk som har stemmerett likevel ikkje får stemme. Oppteljinga kan  påverkast gjennom forkasting eller underkjenning av ugyldige stemmer under oppteljinga eller at ein påstår at ein har «mista» stemmer. Ved elektroniske val kan ein hindre stemmer i å verte talde, eller ein kan programmere rutinar slik at stemmene vert registrerte på feil personar.

I ein del val brukar ein valobservatørar for å kontrollere om val går rett føre seg. Bruk av valobservatørar er mest vanleg i ganske unge og/eller urolege nasjonalstatar.

## Sjå òg
*demokrati
*Korrupsjon

## Kjelder
*«Valgfusk» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 1. mai. 2010.
Hemmeleg politi

**Hemmeleg politi** (nokre gonger kalla **politisk politi**) er politiorganisasjonar som verkar i hemmelegheit i teneste for staten for å verne om tryggleiken i han. Hemmelege politistyrkar vert gjerne assosierte totalitære regime fordi tenestene deira ikkje er opne for innsyn frå publikum si side. Hovudfunksjonen deira er å oppretthalde den politiske makta til staten framfor å handheve lovene, og dei har ofte vorte brukte som eit instrument for politisk undertrykking. Ein stat med høg grad av hemmeleg politiaktivitet vert gjerne omtala som ein politistat.

Hemmelege politistyrkar kan haldast opp mot nasjonale tryggingstenester som ein finn i moderne liberale demokratiske statar som i regelen vert regulerte av det offentlege, og må rapportere om verksemda si, samt andre tiltak som stiller dei ansvarlege overfor samfunnet elles. Slike byråer vert likevel nokre gonger nedsetjande omtala som «hemmeleg politi».

Organisasjonar med rolle og funksjon som ein hemmeleg politistyrke har eksistert opp gjennom historia, anten dei har hatt politifunksjonar eller ikkje, og uansett om dei har vorte kalla «hemmelege» eller ikkje.

## Kjelder
*«Hemmelig politi» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 1. mai 2010.
Båtflyktning

**Båtflyktning** er eit omgrep for illegale immigrantar eller asylsøkjarar som emigrerer med båt eller flåte, ofte i gruppe og på svært sjøudyktige og usikre farkostar. Ordet kom i bruk kring 1979 for å skildre masseflukta frå Vietnam. Andre kjende døme på båtflyktningar er afrikanske borgarar som forsøkjer å kome seg til EU gjennom å krysse Middelhavet i båtar, flyktningar frå Cuba og Haiti som forsøkjer å ta sjøvegen til USA, og flyktningar frå Sri Lanka som forsøkjer å kome seg til Australia.

## Kjelder
*«Båtflykting» på Wikipedia på svensk, innhenta 1. mai 2010.
Corelli

**Corelli** eller **Correlli** er eit italiensk slektsnamn. Det kan visa til:

## Personar
*Correlli Barnett (f. 1924), engelsk militærhistorikar

*Arcangelo Corelli (1653–1713), italiensk fiolinist og barokkomponist
*Marie Corelli (1855-1924), britisk forfattar
*Franco Corelli (1921–2003), italiensk tenor

**[[Kaptein Corellis mandolin]]* (*[[Captain Corelli's Mandolin]]*), roman (og film) skriven av Louis de Bernières.
Concerto grosso

**Concerto grosso** (fleirtal *concerti grossi*) er ein av dei to konserttypane i barokken som vart utvikla av italienarane. Denne typen konsert liknar veldig på solokonserten, men det er fleire solistar (solistgrupper) som spelar mot orkesteret, i staden for ei. Ei gruppe soloinstrument (concertino, ofte to fiolinar og cello eller to fløyter eller oboar og fagott) vekslar med heile orkestret (tutti, ripieno).

Av komponistar som har skrive concerti grossi finn ein mellom andre Corelli, Vivaldi, Händel og Bach.
RS «Christian Børs»

**RS 17 «Christian Børs»** var ei tidlegare redningsskøyte som Redningsselskapet hadde i drift frå 1904 til 1936. Ho vart bygd av Brinchorst & Dekke i Bergen. Kristian Dekke teikna skøyta ut frå Colin Archer sine teikningar til Svolvær-typen. Skøyta var 45 fot lang, 14,4 fot brei og var 7,9 fot djuptgåande. Byggeprisen var kr 10 500. Ho vart kosta av konsul Christian Børs i Paris. Han var opphavleg frå Bergen, og hadde tent godt på forretningsverksemd i USA. Ho fekk og namn etter han.

«Christian Børs» havarerte 25. januar 1920. Under bording av DS «Stavangerfjord», for å sette om bord los, støytte fartøya saman. «Christian Børs» fekk store skadar på riggen. Stormasta brotna. Då det såg ut som skøyta skulle totalhavarere, vart mannskapet teke ombord i «Stavangerfjord». I mørke, sterk vind og svært grov sjø dreiv skøyta mot nord. Same kvelden dreiv ho i land nord for Sognefjorden og vart berga. Reiarlaget til «Stavangerfjord», Den norske Amerikalinje, kosta reparasjonen. Mannskapet på «Christian Børs» vart heidra av passasjerane på «Stavangerfjord», og av reiarlaget.

«Christian Børs» redda 139 menneske frå ein sikker daude, og assisterte 2327 fartøy.

I sesongen 1904-1905 og i 1925 vart mannskapet på «Christian Børs» tildelt Emile Robins belønning

## Kjelder
* Bjørn Foss: *Fra seil til vannjet* (Norsk Maritimt Forlag, 2002).
Louis-Nicolas Clérambault

**Louis-Nicolas Clérambault** () var ein fransk musikar, mest kjend som organist og komponist.

## Biografi
Clérambault kom frå ein musikalsk familie (faren og to av sønene hans var òg musikarar). Då han var særs ung lærte han å spele fiolin og cembalo og han studerte orgel hos André Raison. Clérambault studerte òg komponering og song. 

Clérambault vart organist i kyrkja Grands-Augustins og gjekk i teneste hos Madame de Maintenon. Etter at Ludvig XIV og Guillaume-Gabriel Nivers døydde, tok han over for sistnemnte på orgel i kyrkja Saint-Sulpice og kongehuset i Saint-Cyr, ein institusjon for unge jenter frå lågadelen. Han var der ansvarleg for musikk, orgelet, dirigere kor osv. Han overtok denne posten etter at Madame de Maintenon døydde, og det var her han utvikla sjangeren «fransk kantate». I 1719 overtok han etter læraren André Raison på orgel i kyrkja Grands-Jacobins.

## Verk

Av dei publiserte verka hans finn ein mellom anna: 
* mange religiøse stykke med song og kor (motettar, salmar, Magnificat, Te Deum osv.);
* meir enn 25 verdslege kantater om tema ofte inspirert av gresk-romersk mytologi.
* sonatar for fiolin og basso continuo:
* ei bok med dansestykke for cembalo (1704); 
* ei bok med orgelstykke i to suitar (1710)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Louis-Nicolas Clérambault|Louis-Nicolas Clérambault]]» frå ,  den 1. mai 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* 
* 

*
John Cooper

**John Cooper** (fødd kring 1570, død 1626), òg kjend **Giovanni Coprario** eller **Coperario**, var ein engelsk komponist, gambist og luttist.

Han endra namnet sitt tidleg på 1600-talet. Det vert ofte sagt at han gjorde dette etter at han vitja Italia, men det finst ikkje bevis for at han nokon gong var der. Frå 1622 tente han prinsen av Wales og kan ha vore læraren hans. Han arbreidde for han då han overtok trona som Karl I. Han var gjennom lange tider verna av Edward Seymour, jarl av Hertford.

Av verka til Cooper finn ein fantasiar, suitear og andre verk for gambe og fiolin, samt songsamlingane, *Funeral Teares* (1606) og *Songs of Mourning: Bewailing the Untimely Death of Prince Henry* (1613). Han skreiv òg læreboka *Rules how to Compose*.

I følgje Ernst Meyer var Cooper frå London og italianiserte namnet sitt sidan italiensk musikk og musikarar vart stadig meir på moten, og han var det meste av livet sitt hoffmusikar hos kongen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:John Cooper (composer)|John Cooper (composer)]]» frå ,  den 1. mai 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Louis Couperin

**Louis Couperin** () var ein fransk komponist, organist og fiolinist, og onkelen til François Couperin «le Grand».

Louis Couperin ein av dei mest kjente medlemmane av familien Couperin og ein av dei beste komponistane for klaviaturinstrument på 1600-talet. Lite er kjent om dei første 23 leveåra, men i 1650 tok den kjende cembalisten, fiolinisten og komponisten Jacques Champion de Chambonnières han under vengjene sine. Tre år seinare tiltredde Louis som den første i familien sin organistembetet i St-Gervais-kyrkja, dette hadde han til han døydde. I tillegg var han organist, cembalist og fiolinist i kammermusikkensemblet til Ludvig XIV av Frankrike.

Dei mest merkverdige av hans cembalokomposisjonar er chaconnene og *[[preludium|Préludes]] non mesurés* («Preludium utan taktstrekar») som røper påverknad frå Johann Jakob Froberger.

## Bakgrunnsstoff

*
Jan Petter Hammerø

**Jan Petter Hammerø** () var ordførar i Molde kommune i perioden 2003&ndash;2011.
Han vart vald gjennom direkte ordførarval i 2003 og vart vald på nytt under valet i 2007.

Jan Petter Hammerø er ingeniør av utdanning og dagleg leiar av Møreaksen AS som lanserte Møreaksen, eit fastlandssamband på E39 mellom Ålesund og Molde.

## Kjelder

* Molde kommune - Ordfører Jan Petter Hammerø
Michel-Richard Delalande

**Michel Richard Delalande [de Lalande]** () var ein produktiv fransk komponist og organist i barokken, som vart ein av dei viktigaste komponistane vav såkalla grand motettar, som han skreiv nesten 80 av. Han komponerte òg orkestersuitar kalla «Simphonies pour les Soupers du Roy», eller alternativt berre kalla «Symphonies» på den tida. Delalande komponerte òg ballettar. 

Han var fødd i Paris og levde samstundes med Jean-Baptiste Lully og François Couperin. Delalande var musikklærar for døtrene til Ludvig XIV av Frankrike og var direktør for det franske kongelege kapellet frå 1714 fram til han døydde i Versailles i 1726. 

Delalande var utan tvil den største komponisten i Frankrike av grand motettar, ei slags form for kyrkjemusikk som på grunn av på grunn av pomp og prakt var meir tiltalande for Ludvig XIV, skriven for solistar, kor og eit forholdsvis stort orkester. I følgje tradisjonen organiserte Ludvig XIV ein konkurranse mellom komponistar og gav dei den same religiøse teksten og tida til å komponere musikk til den. Han var aleine dommaren. Delalande var eina v dei fire vinnarane som fekk jobben med å komponere kyrkjemusikk for kvar årstid av året (dei andre komponistane var Coupillet, Collasse og Minoret). Delalande si årstid var den viktigaste, fordi ho inneheldt julefeiringa. Seinare fekk han ansvaret for kyrkjemusikken heile året. 

Delalande etterlet seg mange utgåver av verka sine. Dei tidlege utgåvene syner truskap til fransk barokkstil, men seinare utgåver innlemma meir italiensk melismatiske linjer og større plass til polyfon kontrapunkt.

I tillegg finst det minst fire samlingar av verka hans, og kvar av dei syner forskjellige syn på verka til komponisten som sett ut frå dei som samla dei saman. 
 
Studiar av verka til Delalande var i mange år hindra fordi namnet hans vart stava på så mange forskjellige måtar: de Lalande, Lalande, la Lande, de la Lande og andre. Familien skreiv namnet «Delalande». I 2006 vart til slutt den endelege «Thematic Catalogue of the Works of Michel-Richard de Lalande (1657-1726)» samla av den britiske musikkvitaren Lionel Sawkins på 752 sider og over 3000 musikkdøme og meir. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michel Richard Delalande|Michel Richard Delalande]]» frå ,  den 2. mai 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
*  
*
Jacob van Eyck

**Jacob van Eyck** (fødd kring 1590. død 26. mars 1657) var ein nederalandsk adelsmann og musikar. Han er ein av dei best kjende musikarane i Nederland på 1600-talet som klokkespelar, og ein ekspert i klokkestøyping og stemming. I tillegg var han organist, ein blokkfløytevirtuos og komponist

Van Eyck var fødd blind i ein adelsfamilie i den vesle byen Heusden. I 1625 reiste han heimefrå og vart klokkespelar i Domtårnet i Utrecht, i 1628 vart han direktør for klokkespelet i Utrecht. René Descartes, Isaac Beeckman og andre vitskapsmenn hylla kunnskapen hans innan  akustikk, klokkestøyping og stemming og klokkespelar kom til Utrecht for å studere hos han. 

Jacob van Eyck komponerte *Der Fluyten Lust-hof* (*Fløytas lysthage*). Utgåver av dette verket kom ut i 1644, 1646, 1649, 1654 og 1656. *Der Fluyten Lust-hof* er ei særs omfattande samling med solostykke for sopran blokkfløyte. Stykka er varierte og inneheld folkesongar, dansemelodiar, kyrkjeverk, salmar og songar for dagen. Sjølv i dag er desse forholdsvis utfordrande for ein dyktig blokkfløytist. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jacob van Eyck|Jacob van Eyck]]» frå ,  den 2. mai 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Internet side om Jacob van Eyck og ''Der Fluyten Lust-hof''
Rolf Myhre

**Rolf Myhre** () er ein norsk politikar. Under sin politiske karriere representerte han Kristeleg Folkeparti og han har vore ordførar i Molde kommune i tre periodar.

## Kjelder
* Molde kommune - Ordførere etter 1837
Rhea

**Rhea** kan syna til:

* Rhea i mytologi
* Nanduar, fuglar i den biologiske slekta *Rhea*
* Asteroiden 577 Rhea
* Saturnmånen Rhea
* Rhea County i Tennessee
Arnfinn Storvik

**Arnfinn Storvik** () er ein norsk lokalpolitikar frå partiet Høgre. Han var ordførar i Eide kommune i Møre og Romsdal fylke frå 2003 til 2011.

## Kjelder
* Ordføreren  - Eide kommune
Giles Farnaby

**Giles Farnaby** (fødd kring 1563, gravlagd 25. november 1640) var ein engelsk komponist og og virginalist i renessansen og barokken.

## Liv
Giles Farnaby vart fødd kring 1563, kanskje i Truro i Cornwall i England eller nær London. Faren hans, Thomas, var *borgar av London* og Giles kan ha vore i slekt med Thomas Farnaby (ca. 1575–1647), den kjende skulemeistaren frå Kent. Men det var syskenbornet hans, Nicholas Farnaby (ca. 1560–1630), som kan ha fått han inn på musikk. Nicholas lagde virginalar, eit ord som på denne tida omfatta heile familien av plukka tangentinstrument: cembalo, virginal, muselar og kanskje klavikord og det er for desse instrumenta musikkverka til Farnaby er mest kjend. Som faren var Giles òg opplært som snikkar eller skapmakar, og starta læretida si kring 1583 og oppgav dette faget som yrket hans resten av livet. 

Han gifta seg med Katherine Roane den 28. mai 1587 og budde først i soknet St. Helen's, Bishopsgate, i London. Paret hadde ei 

Trass i den sosiale bakgrunnen hans, som ikkje gav mykje tid til universitetsutdanning, tok han eksamen ved University of Oxford den 7. juli 1592, og fekk bachelor i musikk. Dette var same dag som John Bull, hans samtidige komponist, òg fekk graden sin. Bull kjende openbert Farnaby og påverka musikkstilen hans mykje. 

I 1602 flytta familien til Aisthorpe i Lincolnshire, der dei vart verande fram til minst 1610. Farnaby fekk ei stilling i husstanden til Sir Nicholas Saunderson i Fillingham, som musikklærar for borna hans. I 1615 hadde Farnaby flytta attende til London, der han døydde i 1640 og vart gravlagd 25. november. 

## Verk
Farnaby vert rekna som ein av dei største engelske virginalistane, i lag med William Byrd, John Bull, Orlando Gibbons, Peter Philips og Thomas Tomkins og fleire. I motsetnad til desse, er han den einaste som ikkje ser ut til å ha vore profesjonell musikar. 

Dei mest kjende verka hans finst i *Fitzwilliam Virginal Book*, som inneheld 52 av stykka hans. Av desse finn ein 11 fantasiar, ei flott og teknisk krevjande variasjonssamling kalla *Woody-Cock* og korte stykke som *Giles Farnabys Dreame*, *His Rest*, *Farnabyes Conceit* og *His Humour*. Det finst òg fire stykke av sonen hans, Richard. I tillegg til klaververka, komponerte òg Farnaby madrigalar, canzonetar og salmar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Giles Farnaby|Giles Farnaby]]» frå ,  den 2. mai 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** *Giles & Richard Farnaby: Keyboard Music*, i *Musica Britannica* XXIV, Stainer & Bell. Ltd., 1974.


## Bakgrunnsstoff
* 
* 
*
Antoine Forqueray

**Antoine Forqueray** (fødd september 1672 i Paris, død 28. juni 1745 i Mantes-la-Jolie) var ein fransk komponist og kongeleg kammermusikar, og ved sidan av Marin Marais den viktigaste gambisten ved hoffet til Ludvig den 14.

## Biografi
Familien Forqueray stamma frå Chaumes-en-Brie i Seine-et-Marne. Antoine Forqueray er den andre i ei line av komponistar som omfattar faren Michael I (1650-1714), broren Michael II (1681-1757) og Nicolas Gilles (1703-1761), alle organistar, og ikkje minst sonen Jean-Baptiste (1699-1782) som lik faren var gambist og komponist.

I aprilnummeret 1682 av tidsskriftet *Mercure Galant* vert det sagt at den særs unge bassgambespelaren Forqueray fekk æra av å spele for Ludvig den 14, og kongen avgjorde at unge musikaren skulle oppfostrast ved hoffet og få opplæring i gambespel. Etter at Forqueray hadde utvikla seg til ein virtuos gambist vart han utnemnd til musikar (*musicien ordinaire*) ved det kongelege kapellet (*La Chambre du Roy*). 

I kapellet musiserte han saman med François Couperin, Robert de Visée og andre. Under hans framføringar akkompagnerte kona hans han på cembalo fram til 1710. Han vart ved hoffet til han trekte seg tilbake i 1730, og busette seg då i Mantes-la Jolie. Sonen Jean-Baptiste Forqueray overtok stillinga hans ved hoffet i 1742.

I Versailles fekk han ikkje berre ry for improvisasjonane sine, men han skreiv òg gambemusikk. Sonen samla ein del av musikken i *Pièces dei Viole* (1747), som i tillegg til gambestykka inneheldt ein versjon av stykka for cembalo. Musikken hans er av ein ganske robust italiensk karakter i motsetnad til den affekterte og sterkt ornamenterte stilen som var vanleg i Frankrike den gongen, og som til dømes pregar verka til Marin Marais.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antoine Forqueray|Antoine Forqueray]]» frå , 02. mars 2009 og «[[:fr:Antoine Forqueray|Antoine Forqueray]]» frå , 28. februar 2012.*
 

## Bakgrunnsstoff
* 

### Notar
*
*
Girolamo Frescobaldi

**Girolamo Frescobaldi** () var ein italiensk komponist og musikar. Han var ein av dei viktigaste komponistane for klaviaturinstrument i renessansen og tidleg barokk. Frå 1608 til han døydde var han organist i Peterskyrkja i Roma. 

Det mest kjende verket hans er  *Fiori Musicali* (1635) - 'Musikalske blomar', orgelmusikk til bruk i messa. Johann Sebastian Bach hadde ein kopi av dette verket. 

Johann Jakob Froberger (1616-1667) var elev av Frescobaldi. 
Louis Couperin, Georg Böhm, Dietrich Buxtehude, Johann Sebastian Bach og Johann Pachelbel er komponistar som gjennom Froberger har vorte påverka av Frescobaldi. Påverknaden går heilt til vår eiga tid, György Ligeti (1926-2006) skreiv i 1951 ein ricercar han kalla *Ommagio a Girolamo Frescobaldi*.

## Bakgrunnsstoff
* Gratis noter av Girolamo Frescobaldi i Werner Icking Music Archive
*
Galenos

**Galenos**, **Claudius Galenus** () var ein romersk lege av gresk opphav. Han er kjend for ei rekkje viktige verk innan filosofi, matematikk, grammatikk og medisin, og rekna som ein av dei viktigaste legane gjennom historia. Galenos var fødd i Pergamon i Vesleasia, men heldt seinare til i Roma.

## Liv
Galenos var fødd i Pergamon og studerte i Smyrna, Korint og Alexandria. Han arbeidde som lege i heimbyen fram til han blei tilkalt til Roma i 162. Her var han livlege for keisar Marcus Aurelius og heldt førelesingar om medisin. 

## Lære

Galenos var påverka av den medisinske tenkinga til Hippokrates, av Herofilos og Erasistratos sine lærer om anatomi og fysiologi, og av filosofien til Platon og Aristoteles. Galenos la også mykje vekt på å sjå og forstå naturen, til dømes ved å studera dyreanatomi gjennom viviseksjon.

Han utvikla sjukdomslæra og behandlingane til Hippokrates vidare. Grunnlaget for all natur meinte han var dei fire elementa eld, luft, jord og vatn. Vidare påverka dei fire livsfasane 
(barndom, ungdom, vaksen alder og alderdom) og dei fire årstidene kroppen.

Alle naturgjenstandar hadde fire kvalitetar; varm, kald, tørr og fuktig, og det fanst fire legemsvæsker: Blod, slim (flegma), gul galle og svart galle. I tillegg hadde kroppen tre slags gassar som blei danna i dei tre sentrale organa, hjartet, leveren og hjernen. 

Personlegdom og helse blei farga av overskot av ein type kroppsvæsker, til å bli *kolerisk*, *flegmatisk*, *sangvinsk* eller *melankolsk*. Sjukdom kom av ein ubalanse i kroppsvæskene. For å lækja måtte ein atterskapa balanse, til dømes gjennom årelating.

Galenos delte legemiddel i tre klassar:
* Varme, kalde. Fuktige og tørre
* Legemiddel som hadde biverknader
* Legemidler med spesifikk verknad, til dømes avføringsmiddel og brekkmiddel

Ei rekkje oppskrifter på legemiddel som framleis er i bruk, stammar frå Galenos i galenisk farmasi.

## Verk
Galenos er tillagt over 500 verk. 120 er bevart, men nokre finst berre i arabiske og latinske omsetjingar.

## Innverknad
Læra til Galenos heldt seg til langt ut på 1600-talet. Verka hans om anatomi, fysiologi og patologi danna grunnlaget for all medisinsk vitskap fram til utviklinga av moderne medisin.

Det viktigaste bidraget frå Galenos til legevitskapen var observasjonane hans av kroppen. Gjennom studie, demonstrasjonar og førelesingar om anatomi auka han forståing for fordøying, nervesystemet, blodomløpet og andedrett. Galenos var den første som brukte pulsen til å stilla diagnose.

## Kjelder
* 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Galenos|Galenos]]» frå ,  den 2. mai 2010.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Galen 

### Litteratur
* Garcia-Ballester, Luis; *Galen and Galenism, Theory and Medical Practice from Antiquity to the European Renaissance*; Ashgate Variorum, Hampshire, G.B., Vermont USA 2002
Ola Rognskog

**Ola Rognskog** () er ein norsk lokalpolitikar som representerer  Senterpartiet. Han er ordførar i Halsa kommune i Møre og Romsdal fylke frå 2007. 

## Kjelder
*Ordførers side - Halsa kommune
Bjørn Sandnes

**Bjørn Sandnes** () er ein lokalpolitikar som representrer Høgre. Han var ordførar i Haram kommune i Møre og Romsdal fylke frå 2007 til 2015.

## Kjelder
*Ordførar Bjørn Sandnes - Politikk og møte
Hans Gisle Holstad

**Hans Gisle Holstad** () er ein norsk lokalpolitikar som representerer Arbeidarpartiet. Han var ordførar i Hareid kommune i Møre og Romsdal fylke frå 2007 til 2011. Før i tida har han vore oppvekstsjef i kommunen.
Galen

**Galen** kan visa til:

## Personar
*Galenos eller Galen, ein gresk-romersk lege i antikken
* Galen Rowell (1940–2002), klatrar og fotograf

* Håkon Galen (d. 1214), norsk jarl
* Philipp Galen (1813-1899), tysk forfattar, eigentleg Ernst Philipp Karl Lange 
* Vasilij Bljukher, sovjetisk marskalk, brukte kallenamnet Galen 

* Slekta Galen, ei utdøydd dansk adelsslekt
* Slekta von Galen 
** Bernhard von Galen (1606-1678), tysk friherre og fyrsetbiskop av Münster
** Johann van Galen (1604–1653), tysk-nederlandsk admiral
** Clemens August Graf von Galen (1878–1946), tysk greve, katolsk kardinal og antinazist
** Margarete von Galen (f. 1955), tysk jurist

## Stader
* Galen på månen, eit månekrater kalla opp etter Galenos
* Galen i New York, ein amerikansk småby
* Galen University i San Ignacio i Belize

## Sjå og
*Galskap
Johann Jakob Froberger

**Johann Jakob Froberger** (døypt 19. mai 1616 i Stuttgart, død 7. mai 1667 på slottet Héricourt ved Montbéliard) var ein tysk komponist og orgel- og cembalovirtuos.
 
1637–1657 var han hofforganist i Wien og fekk i perioden 1637–1651 stipend for å studere hos Girolamo Frescobaldi i Roma. 

Froberger døydde i 1667 medan han var lærar hos hertuginne Sibylla av Württemberg. 

Ved sidan av Dietrich Buxtehude var Froberger den mest kjende av dei tyske organistane og komponistane på 1600-talet. Han var òg cembalovirtuos og utvikla ein ny, meir fri stil for klavermusikken (*[[stylus phantasticus]]*). Han skreiv toccataer, canzonaer, ricercarar, capriccioar, orgel- og klaversuitar med meir. 

## Verk (utval)
* Suite for Cembalo, Nr. 1
* Suite for Cembalo, Nr. 2
* Suite for Cembalo, Nr. 3
* Suite for Cembalo, Nr. 4
* Suite for Cembalo, Nr. 5
* Suite for Cembalo, Nr. 6
* Suite for Cembalo, Nr. 8
* Suite for Cembalo, Nr. 9
* Suite for Cembalo, Nr. 10
* Suite for Cembalo, Nr. 11
* Suite for Cembalo, Nr. 12
* Suite for Cembalo, Nr. 13
* Suite for Cembalo, Nr. 14
* Suite for Cembalo, Nr. 15
* Suite for Cembalo, Nr. 16
* Suite for Cembalo, Nr. 18
* Suite for Cembalo, Nr. 19
* Suite for Cembalo, Nr. 20
* Suite for Cembalo, Nr. 21
* Suite for Cembalo, Nr. 23
* Suite for Cembalo, Nr. 25
* Suite for Cembalo, Nr. 27
* Suite for Cembalo, Nr. 28
* Suite for Cembalo, Nr. 29
* Suite for Cembalo, Nr. 30
* Toccata da Sonarsi alla Leuatione, FbWV 106
* Toccata, FbWV 107
* Toccata, FbWV 109
* Toccata, FbWV 110
* Toccata, FbWV 112
* Toccata quinti toni, FbWV 116a
* Toccata, FbWV 130
* Fantasia sopra Ut.Re.Mi.Fa.Sol.La, FbWV 201
* Fuge, FbWV 307
* Ricercar for Orgel, FbWV 405
* Ricercar for Orgel, FbWV 407
* Capriccio, FbWV 502
* Capriccio, FbWV 503
* Capriccio, FbWV 507
* Capriccio, FbWV 508
* Capriccio, FbWV 519
* Partita (Suite), FbWV 605
* Partita (Suite), FbWV 618a
* Partita (Suite), FbWV 638
* Partita (Suite), FbWV 639
* Sarabande (Verk for Cembalo), FbWV 640
* Partita (Suite), FbWV 641
* Partita (Suite), FbWV 642
* Partita (Suite), FbWV 643
* Partita (Suite), FbWV 644
* Partita (Suite), FbWV 645
* Partita (Suite), FbWV 646
* Partita dolorosa (Suite), FbWV 648
* Partita (Suite), FbWV 649
* Allemande (Verk for Cembalo), FbWV 650
* Partita (Suite), FbWV 651
* Partita (Suite), FbWV 652

## Bakgrunnsstoff

*
Johann Joseph Fux

**Johann Joseph Fux** (fødd kring 1660 i Hirtenfeld ved Graz, død 13. februar 1741 i Wien) var ein austerriksk komponist og musikkteoretikar.

Fux var bondeson og ein kjenner lite til det tidlege livet hans, bortsett frå at han rundt 1680 studerte ved universitetet i Graz og mellom 1683 og 1687 i Ingolstadt. I 1696 vart han utnemnd til organist ved Schottenstift i Wien og denne posten heldt han til 1702 da keisarhoffet vart merksam på han og utnemnde han til hoffkomponist. Frå 1701 vart han kapellmeister ved Stephansdom i Wien og i 1711 musikkdirektør ved hoffet, ein av dei viktigaste embeta i det europeiske musikklivet. Som musikkdirektør skreiv han mange operaer og oratorium.

Den mest kjende operaen hans, *Costanza e Fortezza*, vart oppført i Praha i høve kroninga av keisar Karl VI til konge av Böhmen.

Fux underviste òg komposisjon og av elevane hans var Georg Christoph Wagenseil, Gottlieb Muffat og Jan Dismas Zelenka.

## Verk
Det viktigaste verket til Fux var læreboka i komposisjon *Gradus ad Parnassum* (1725). Boka var skrive på latin og vart i 1742 omsett til tysk av Lorenz Christoph Mizler, ein av elevane Bach. Boka tente som lærebok i kontrapunkt fram til 1900-talet.

Fux komponerte 18 operaer, 50 messer, tre rekviem, 57 vesperar og salmar, 10 oratorium og  29 partitaer.

I motsetnad til *Gradus ad Parnassum* gjekk musikken hans fort i gløymeboka.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johann Joseph Fux|Johann Joseph Fux]]» frå ,  den 2. mai 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
* 
* Scenemusikk
* Verknummerering etter Ludwig Ritter von Köchel, 1872
Dieselmotor

**Dieselmotor** er ein stempelmotor med innvendig forbrenning som har så høg kompresjon at drivstoffet sjølvtenner når det vert sprøyta inn. Motoren er oppkalla etter Rudolf Diesel som fekk patent på han i 1892. 

## Arbeidsprinsipp
I ein dieselmotor vert sylindrane fylt med luft som vert komprimert av stemplet når det går innover i sylinderen. Komprimeringsforholdet i dieselmotorar kan variera frå 16:1 til 25:1. På grunn av den høge kompresjonen stig temperaturen på lufta i sylinderen frå 700 til 1000&nbsp;°C. Noko før stemplet når øvre daudpunkt vert drivstoffet sprøyta inn, under høgt trykk, gjennom dyser som forstøvar det. På grunn av den høge temperaturen fordampar det forstøva drivstoffet og sjølvtenner.  

Dieselmotorar kan vera firetaktsmotorar eller totaktsmotorar. Dei fleste dieselmotorar med effekt mindre enn nokre hundre kW er som oftast firetaktsmotorar, medan store dieselmotorar, som til dømes skipsmotorar ofte er totaktsmotorar. Totakts dieselmotorar har ofte ein mekanisk kompressor som fyller sylinderen med luft og spylar ut gamal eksos. 

## Termodynamisk syklus

:*Hovudartikkel: [[Termodynamisk syklus]]*

Ein ideell dieselmotor ville arbeida etter dieselsyklusen, der forbrenninga skjer under konstant trykk. Men i praksis aukar trykker i byrjinga av forbrenningstakta, så praktiske dieselmotorar arbeider etter Seiliger-Sabathé-syklusen.

På grunn av at sylinderen vert fylt med ei rein luft breier flammefronten seg ikkje like snøgt  i sylinderen som i forgassarmotorar. Forbrenninga tek difor lengre tid enn i forgassarmotorar og sjølv om trykket ikkje er konstant varierer det ikkje så mykje som i forgassarmotorar. At forbrenninga varer lengre fører til at dieselmotorar ikkje kan ha like høgt turtal som forgassarmotorar.

## Soge

Den tyske ingeniøren Rudolf Diesel tok patent på dieselmotoren i 1892.
 
## Referansar

## Sjå òg
* Forgassarmotor
* Bensinmotor
* Parafinmotor
* Råoljemotor
Baldassare Galuppi

**Baldassare Galuppi** () var ein italiensk komponist frå Venezia kjend for sine operaer og særleg opera buffa.

## Biografi

Han vart fødd på øya Burano i Venezialagunen og på grunn av dette vart han kjend som *Il Buranello.* Det første forsøket hans på ein opera, *La fede nell'incostanza ossia gli amici rivali* (1722), var ein stor fiasko og den første framføring vart bua av scenen. Han studerte så musikk med Antonio Lotti og etter ein kort periode i Firenze arbeidde han som cembalist, og vendte attende til Venezia der han gjorde eit nytt forsøk på å skrive ein opera. Denne gongen vart hans opera seria *Dorinda* (1729) ein suksess og den dramatiske karrieren hans var i gang.

I 1740 vart han tilsett som musikalsk direktør ved Ospedale dei Mendicanti og han arbeidde i Markuskyrkja i Venezia frå 1748, og fekk stillinga som *[[kapellmeister|maestro di cappella]]* (rekna som den viktigaste musikalske stillinga i Venezia) der i 1762. Han levde og arbeidde det meste av livet sitt i Venezia, men frå 1741 til 1743 arbeidde han i London og frå 1765 til 1768 arbeidde han for Katarina den store i St. Petersburg.

Den første opera buffaen hans var *L'Arcadia in Brenta* (1749). Dette var òg det første samarbeidet med librettisten Carlo Goldoni, som han produserte mange operaer i lag med. Desse verka vart særs populær, med *Il filosofo di campagna* (1754) som ein særleg stor suksess. Librettoen til Goldoni *Il mondo della luna*, vart først sett til musikk av Galuppi, og seinare nytta av mange andre komponistar, mellom andre Joseph Haydn og Giovanni Paisiello. Andre operaer som følgde var *L'amante di tutte* (1760) og *I tre amanti ridicoli* (1761), med libretto av sonen til komponinsten, Antonio Galuppi, som skreiv under namnet «A. Liteo.»

I seinare år skreiv han færre operaer. Av andre verk finst mange stykke for cembalo og fleire oratorium. Då han døydde, i Venezia, var Galuppi ein av dei mest kjende og mest respekterte personane i musikkmiljøet i Venezia. Eit rekviem vart halde til minne om han i Markuskyrkja. Eleven hans Andrea Adolfati, var òg ein suksessrik opera seria-komponist.

Fire kyrkjekoralar som feilaktig har vore tilskriven Galuppi, har det vist seg at Antonio Vivaldi er opphavsmannen til, blant anna *Beatus Vir*(RV 807) og *Nisi Dominus*(RV 803).

Robert Browning-diktet «A Toccata of Galuppi's» refererer til Galuppi og verka hans, men han skreiv aldri nokon toccata.

Den engelske pianisten Peter Seivewright har spelt inn alle 90 klaversonatar av Galuppi.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baldassare Galuppi|Baldassare Galuppi]]» frå , den 2. mai 2010.* 
** * o-ppgav desse kjeldene:*

### Andre kjelder

## Bakgrunnsstoff

* H. Cunningham, 'New' Vivaldi work receives first modern-day performance, The Gramophone, 9. august 2005.

### Notar
* 
* 
*
Opera buffa

**Opera buffa** (komisk opera, musikalsk komedie) er ei operaform som oppstod i Napoli og Venezia. Tidleg på 1700-talet vart det av og til lagt inn korte einakters mellomspel kalla intermezzo som komiske avbrot i *[[opera seria]]*. *La serva padrona* av Giovatni Battista Pergolesi (1710–1736) er eit intermezzo som framleis vert jamleg framført, og er eit godt døme på stilen. Etterkvart vart det skrive heile komiske operaer.

I motsetnad til intermezzoet såg dei aristokratiske krinsane til å byrje med *opera buffa* for å vere ein sjanger for dei lågare klassane. Buffaen tok for seg folkelege og komiske tema med røter i Commedia dell’arte og ein og annan parodi på opera seria. Typisk for sjangeren er rivalisering mellom ulike sosiale lag der det lågaste sosiale laget tilslutt sigrar. Svakheiter som griskleik, gjerrigheit, lyst og stoltheit vert karikert for å formidle eit moralsk bodskap. Karakteristisk for buffostilen er secco-resitativet, parlando, korte gjentekne melodifrasar og samling av heile ensemblet mot slutten. Ved sidan av det talenære secco-resitativet spelte songbare melodiar ein stor rolle. Musikken støtta òg i sterkare grad enn før opp under handlingane til songaren.

*Teatro dei Fiorentini* var det første offentlege teateret der napolitanske operaer vart oppført. Eit særs tidleg døme på den komiske operaen i Napoli er *La Cilla* (uroppført 1706) av advokaten Michelangelo Faggioli som tileigna verket til den napolitanske justisministeren. Frå Napoli spreidde *opera buffa* seg til Roma som i 1730-åra vart eit sentrum for sjangeren.

*Opera buffa* vart raskt mindre viktig under romantikken på 1800-talet.

## Opera buffa-komponistar
* Giovanni Battista Pergolesi
* Baldassare Galuppi
* Niccolò Piccinni
* Pasquale Anfossi
* Pietro Alessandro Guglielmi
* Giovanni Paisiello
* Domenico Cimarosa
* Antonio Salieri
* Ferdinando Paër
* Vicente Martín y Soler

## Sjå òg
* Opéra comique
* Opera semiseria

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Opera buffa|Opera buffa]]» frå ,  den 2. mai 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** *Basert på [[:de:Opera buffa|tysk]] og [[:en:Opera buffa|engelsk]] Wikipedia*
Francesco Geminiani

**Francesco Xaverio Geminiani** ()  var ein italiensk komponist og fiolinvirtuos.

## Liv
Geminiani var fødd i Lucca der han blei døypt den 5. desember 1687. Faren gav han den første musikkundervisninga. Opplæring i fiolinspel fekk han av Carlo Ambrogio Lonati i Milano, og seinare av Arcangelo Corelli i Roma. Undervisning i komposisjon kan han ha fått av Alessandro Scarlatti. Etter avslutta utdanning i 1707 vart han fiolinist ved orkesteret i heimstaden, og frå 1711 førstefiolinist og dirigent ved operaorkesteret i Napoli. I 1714 reiste han til London der han ved hjelp av mesénen William Capell, 3. jarl av Essex kunne undervise og komponere. Geminiani gjorde fleire vellukka konsertreiser til Irland i 1730-åra som stadfesta ryktet hans som virtuos.

Saman med Georg Friedrich Händel oppførte Geminiani fiolinkonsertane sine ved hoffet til kongen i London. Etter ei reise til Paris kring 1750 valde han å slå seg ned der, men vendte attende til England i 1755. Hans føretaksmessige aktivitetar veksla mellom eit mislukka forsøk på å gje ut eit musikktidsskrift, nokre ikkje helt vellukka forsøk på å drive kunsthandel (òg av eigne måleri), forfattarskap av musikkteoretiske verk, samt å leve av virtuositeten sin. Frå 1759 var han konsertmeister hos Charles Coote, Earl of Bellamont i Dublin.

På ei reise til Dublin i 1761 stal ein tenar eit nesten ferdig verk, og ifølge slektningane til Geminiani vart han så sjokkert over det tapte arbeidet at det medverka til ein for tidleg død året etter.

## Musikk
Ifølgje den store engelske musikkteoretikaren Charles Burney plasserte Concerti grossi op. 3 (1733) Geminiani *«som den fremste av alle levende meistrar»*. Ein typisk arbeidsmåte var å ta enklare originalar, til dømes Corellis fiolinsonatar op 5 og utbrodere dei på ein særs sjølvstendig måte. Burney karakteriserte denne arbeidsmåten som «musikalsk kokekunst».

Geminiani sine samtidige roste han for hans «harmoniske dugleik». Musikkhistorikaren Hawkins skildra modulasjonsteknikken hans  som banebrytande sidan han braut reglane for overgang frå ein toneart til ein annan, og han rekna Geminiani som ein av dei komponistar som frigjorde musikken frå «lovmessige band som vart prøvd handheva utan autoritet».

## Verk
* 42 concerti grossi op.2, op.3 og op.7 
* *Art of Playing the Violin* (London (1751)
* 26 fiolinkonsertar
* 24 triosonatar for 2 fiolinar og generalbass
* Nokre solosonatar
* Læreverket *The Art of Accompaniment on the Harpsichord, Organ, etc.* (1754), *Lessons for the Harpsichord, Art of Playing the Guitar* (1760).
* Sonatar for fiolin og generalbass

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Francesco Geminiani|Francesco Geminiani]]» frå ,  den 2. mai 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Basert på tysk og engelsk Wikipedia pr 08.03.2009

## Bakgrunnsstoff
* 
* Biografi om Francesco Geminiani (engelsk)

### Notar

*
Skaberakk

Eit **skaberakk** er ein type salteppe til hest. Det er firkanta, i motsetnad til ein voilock som er forma som salen. Skaberakk finst i alle moglege stofftyper og fargar, med ulike saumar og stopping. Dei finst til både sprang,-dressur og allroundsaler.

Skaberakk var og namnet på det store salteppet, ofte med heraldisk motiv, som var brukt til ridderturneringar. På mange norske kongelege segl frå mellomalderen er kongen avbilda på hest med skaberakk.
Voilock

Ein **voilock** er ein type salteppe til hest som er forma som salen, i motsetnad til ein shabrack, som er firkanta. Voilocken finst i mange variantar, både til dressursal, sprangsal og allroundsalar. Voilocken finst også i alle moglege fargar og stofftyper med ulik saum og sying.

Eit salteppe som ein voilock eller ein shabrack gjer at salen ligg betre på plass. Salteppet tar også opp sveitte frå ryggen til hesten, og hindrar dermed at sjølve salen blir blaut, noko som kan skade lêret.
Ørnes-Vassdalsvik-Meløysund-Bolga-Støtt

**Ørnes-Vassdalsvik-Meløysund-Bolga-Støtt** er eit ferjesamband i Meløy kommune i Nordland. Sambandet vert i dag drifta av Torghatten Nord AS med ferja M/S Ørnes.

Sambandet har oftast anløp av Vassdalsvik, Ørnes og Meløysund på Meløya, men har også planlagde anløp til øyane Bolga og Støtt. Ferja går 7 dagar i veka.

## Bakgrunnsstoff
* Torghatten Nord sine nettsider.
Torghatten Nord AS

**Torghatten Nord AS** er eit norsk reiarlag som driv ferjer og snøggbåtar i Nordland og Troms. Reiarlaget er eit dotterselskap av Torghatten ASA. Administrerande direktør er Bjørn Laksforsmo, og har kontor i Tromsø og Stokmarknes.

Selskapet vart skipa i 2008 i høve med oppkjøpet av ferje- og hurtigbåtdivisjonen i Hurtigruten ASA. Overtakinga skjedde formelt 5. januar 2009.

## Kjelder

**Denne artikkelen er omsett frå «[[:no:Torghatten Nord AS|Torghatten Nord AS]]» frå ,  den 3. mai 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Torghatten Nord sine offisielle nettsider.
Torghatten ASA

**Torghatten ASA** (tidlegare **Torghatten Trafikkselskap ASA** er eit transportkonsern som driftar bussar, ferjer og snøggbåtar i store delar av landet, særleg i Trøndelag og Nord-Noreg. Selskapet vart skipa i 1878 og hadde ved utgangen av 2004 driftsinntekter på over 1,2 milliardar kroner og 2358 tilsette. Konsernsjef er Brynjar Forbergskog. Hovudkontoret ligg i Brønnøysund, og har teke namnet sitt etter det vidgjetne fjellet Torghatten som ligg i Brønnøy kommune.

Dei største dotterselskapa til firmaet er Fosen Trafikklag, Bastø Fosen, FosenNamsos Sjø, Kystekspressen, Torghatten Trafikkselskap AS, TTS bil & dekksenter, Trønderbilene, Sørlandsruta, Norgesbuss (oppkjøpt i 2004) og Torghatten Nord AS (oppkjøpt frå Hurtigruten ASA i 2008.) 

## Kjelder

* *Denne artikkelen er omsett frå «[[:no:Torghatten ASA|Torghatten ASA]]» frå , den 3. mai 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
* Torghatten ASA sine offisielle nettsider.
Amerikansk staffordshireterrier

**Amerikansk staffordshire terrier** (FCI #286), tidvis forkorta til **amstaff**, er ein mellomstor amerikansk terrier som stammar frå kamphundar av pitbulltypen. Hunderasen er forboden i Noreg og visse andre land.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Amerikansk staffordshireterrier|Amerikansk staffordshireterrier]]» frå ,  den 3. mai 2010.*
Nicklas Bendtner

**Nicklas Bendtner** () er ein dansk fotballspelar som har spela for norske Rosenborg Ballklub.

Bendtner drog til Arsenal i England som 16-åring. Som 18-åring i 2006 vart han lånt ut til Birmingham City i nest høgste divisjon for heile 2006/07-sesongen, der han vart fast på laget. Han vart Birmingham sin toppskårar i ligaen med 11 mål den sesongen. Tilbake i Arsenal spelte han frå start for første gong i Premier League 29. desember 2007 mot Everton. Han skåra det første Premier League-målet sitt som innbytar 22. desember 2007 mot Tottenham Hotspur.

Bendtner var den yngste spelaren i den danske troppen til U21-EM i 2006. Han debuterte for det danske A-landslaget 16. august 2006 i ein vennskapskamp mot Polen, der han skåra eitt mål. Han vart kåra til årets spelar i Danmark i 2009.
Global nedkjøling

**Global nedkjøling** viser til prosessar der gjennomsnittstemperaturen på jorda går ned, og er det motsette av global oppvarming.

I 1970-åra meinte enkelte forskarar at det ville kome ei snarleg nedkjøling av jordoverflata og atmosfæren i samband med at isbreane på denne tida voks. Denne hypotesen hadde lita støtte i det vitskapelege miljøet, men fekk derimot populær merksemd på grunn av ein kombinasjon av unøyaktig gjenspegling av den vitskaplege forståinga av istidssyklusar i presseoppslag, og ein svak negativ temperaturtrend frå 1940-talet til tidleg på 1970-talet. I motsetnad til gjettinga om global nedkjøling, er den ordinære vitskaplege oppfatninga at jorda ikkje har vorte avkjølt, men gjennomgått ei global oppvarming gjennom heile 1900-talet.

## Sjå òg
* Antidrivhuseffekt
* Global dimming
* Global oppvarming
* Vulkanvinter

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Global cooling|Global cooling]]» frå ,  den 3. mai 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Historisk presentasjon av global nedkjøling i media
Sándor Torghelle

**Sándor Torghelle** () er ein ungarsk fotballspelar, som i 2010/11-sesongen spela for Fortuna Düsseldorf i tysk 2. Bundesliga. Han har spelt for klubbar i England, Hellas, og Tyskland.

Torghelle kom med på det ungarske A-landslaget medan han spelte for MTK Budapest og vekte merksemd då han skåra begge måla då Ungarn slo Tyskland 2-0 i ein vennskapskamp 6. juni 2004. I 2004 drog han frå Ungarn til Crystal Palace i engelsk Premier League for om lag 750 000 pund. Han hadde problem med å koma med i startoppstillinga til Palace og skåra ingen seriemål i sesongen sin der. Palace rykte ned på slutten av sesongen, og Torghelle vart lånt ut til Panathinaikos for 2005/06-sesongen. Der skåra han heller ingen seriemål, og etter éin sesong gjekk han til PAOK i Thessaloníki. Etter eitt seriemål på éin sesong i PAOK gjekk han til Carl Zeiss Jena i 2. Bundesliga i Tyskland. Der begynte han å skåra mål, men då Jena rykte ned etter 2007/08-sesongen gjekk Torghelle vidare til Augsburg, også i 2. Bundesliga, og i 2010 til Fortuna Düsseldorf i same divisjonen.

Torghelle har også vore spiss for Ungarn sitt landslag.

## Kjelder
**Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå [[:en:Sándor Torghelle|engelsk wikipedia]] 3. mai 2010.*
Fortrengingspumpe

Ei **fortrengingspumpa** er ei pumpa som sug væska eller gass inn, lukkar fluidet inn i eit fast volum, for så å pressa det ut gjennom utløpet. Dette er den eine hovudkategorien av pumper. Den andre typen er strøymingspumper. Manuelle pumper er vanlegvis fortrengingspumper som vert drivne av ei lineær rørsle. Maskindrivne pumper er vanlegvis drivne av ein motor med roterande aksling. Ved ulik utforming av pumpa kan ho få radial eller aksial arbeidsrørsle. Pumper vert difor også delte inn i aksial- og radialpumper.

Fortrengingspumper høver godt for væsker med høg viskositet eller dersom ein treng høgt trykk eller presis dosering. 

Kapasiteten til pumpa vert oppgjeve som *fortrengingsvolum*, det vil seia kor mykje pumpa leverer per omdreiing. Ved eit visst turtal får då pumpa ei leveringsmengd på eit visst volum per tidseining, som då kan verta oppgjeve i liter per minutt eller kubikkmeter per sekund.

Nokre vanlege typar fortrengingspumper er:
*Tannhjulspumpa, der eitt eller to tannhjul roterer og dreg med seg fluidet mellom tennene.
*Stempelpumpa, der eit stempel går opp og ned i ein sylinder, på same måte som i ein vanleg forbrenningsmotor. Når stempelet går inn i sylinderen, vert det eit holrom som fluidet frå innløpsporten fyller. Når stempelet går ut att, vert fluidet pressa ut gjennom utløpsporten. Ei vanleg sykkelpumpa er ei stempelpumpa.
*Skruepumpa, der ein skrue roterer slik at fluidet går mellom gjenga frå den eine enden til den andre.
*Membranpumpa fungerer nesten på same måte som ei stempelpumpa, men med ein membran i staden for stempel.
*Impellerpumpa, der mjuke gummiskovlar dreg med seg fluidet frå innløpet til utløpet. Desse pumpene er vanlege i små anlegg som t.d. kjølevassystem på båtar.
Helgelandske

**Helgelandske** er eit norsk transportselskap basert i Sandnessjøen, som driftar ferjer og snøggbåtar på Helgeland. Kjennemerket deira er ei grøn stripe mellom to raude striper.

Selskapet vart skipa under namnet **Det Helgelandske Dampskibsselskab** 1. juli 1867, og lensmann Christian Wang var fyrste styreleiar. Administrasjonen vart i 1898 flytt frå Søvik til Sandnessjøen. Hovudaktiviteten har vore gods- og passasjertransport, i starten med båtane DS Helgeland og DS Ranen. Ein gjennomførte kortvarige forsøk på cruisetrafikk med DS Ranen på 1920-talet. Det siste dampskipet gjekk ut av drift i 1955.

Selskapet gjekk inn i landtrafikken i 1938 då dei oppretta bilruter på Dønna. Etter ei rekkje oppkjøp av små, lokale buss-selskap i 1957, endra det namn til **Helgeland Trafikkselskap A/S**, og skaffa sin fyrste snøggbåt i 1976 - MS Træna som gjekk i rute mellom Træna og Sandnessjøen.

Selskapet har også drive eige reisebyrå i perioden 1959–2000, og skipa underselskap innan oljebransjen. I 1998 tok det namnet **Helgelandske**, som det har vorte kalla på folkemunne sidan oppstarten.

Historia til Helgelandske er fortald av Leif B. Lillegaard i boka *Selskapet Vårres* som vart gjeven ut i høve 125-årsjubileet i 1992. Størstedelen av Helgelandske vart kjøpt opp av det franske transportkonsernet Veolia i 2005, den gong heitte det Connex. I 2006 vart selskapet fullstendig kjøpt opp av Veolia.

Bussrutene som vart drivne av Helgelandske vart lagt ut på anbud, og vart kjøpt av Nordlandsbuss. 1. april 2005 overtok Nordlandsbuss bussrutene som Helgelandske hadde drive.

Veolia heldt fram med å nytta namnet Helgelandske og fargar og symbol frå selskapet etter overtakinga. Nytt namn på verksemda i Sandnessjøen er Veolia region Helgelandske. Reiarlagssjef i dag er Egil Pettersen.

## Kjelder


* *Denne artikkelen er omsett frå «[[:no:Helgelandske|Helgelandske]]» frå , den 3. mai 2010.* 
* Utdrag frå Vårres historie på Helgelandske.no
 

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Helgelandske.
Veolia Transportation

**Veolia Transportation** (før 1. mars 2006 **Connex**) var eit fransk internasjonalt trafikkselskap som dreiv kollektivtrafikk på over store delar av verda. Selskapet var eigd av Veolia Environnement.

Selskapet hadde verksemd i ei rekkje land, m.a. Australia, Belgia, Colombia, Tsjekkia, Danmark, Finland, Frankrike, Irland, Israel, Nederland, Noreg, Sverige og USA.

## Veolia Transport Norge

**Veolia Transport Norge AS** er den norske avdelinga av Veolia-konsernet og har hovudkontor i Stavanger. Selskapet driv rutetrafikk i m.a. Rogaland og i Finnmark der det er heileigar av Finnmark Fylkesrederi og Ruteselskap. I 2005 overtok selskapet Gråkallbanen i Trondheim og transportselskapet Helgelandske i Sandnessjøen.

Hausten 2006 kjøpte Veolia Transport Norge AS opp buss- og ferjeselskapet Nordtrafikk i Vesterålen. I mars 2007 vann Veolia Transport Sør AS anbudsrunde for fylkeskommunale bussruter i Rogaland. Kontrakten tok til 1. januar 2008 og skulle vara i fem og eit halvt år. 

Veolia Transport Sør køyrer også ruter for SL (Ruter) i Oslo og Akershus, med hovudkontor i Lommedalen i Bærum.

## Kjelder

**Denne artikkelen er omsett frå «[[:no:Veolia Transportation|Veolia Transportation]]» frå ,  den 3. mai 2010.*  

## Bakgrunnsstoff