open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dale kyrkje i Sogn

**Dale kyrkje** står i grenda Dale ved Lustrafjorden i Luster kommune i Vestland og er ei mura langkyrkje frå kring 1240. Dale sokn er fyrste gong nemnt i brev frå biskop Arne i 1306, medan kyrkja og prestestova er nemnt første gong i 1321. Bygget har skip med rektangulært grunnplan og eit smalare og lågare kor. Mellomalderkyrkja hadde ikkje tårn. Tårnet i form av ein takryttar vart sett på i 1634-34, men tårnet er seinare kraftig ombygd. Våpenhuset vart oppført i 1646-48. Det er gravkammer i ein krypt under golvet og kyrkja tok mest betalt for gravplass under koret, men i 1804 kom det forbod mot gravlegging inne i kyrkja. De står fortsatt omkring 60 kister med balsamerte leivningar i krypten.

Kyrkja utmerkjer seg med eit godt bevart barokkinteriør og ein klebersteinsportal som er mellom dei aller fremste steinarbeida ein har frå mellomalderen i Noreg.
Klebersteinen til kyrka vart truleg broten i Kleberseggi på Indre Hafslo, og den høge kvaliteten på steinarbeidet tyder på at det har vore folk frå utlandet som har hogd til portalen og dei andre klebersteinsdelane i kyrkja.

Kyrkja er soknekyrkje i Dale sokn i Sogn prosti.

## Sokneprestar
Namn og tenestetid.
* Stevelin Adamson Reutz 1677-1687
* Hans Henrikson Urdahl 1687-1728
* Peder Jensson Juel 1730-1745
* Jens J. Borchsenius 1745-1754
* Fredrik N. Cimber 1754-1760
* Gerhard (Gert) Andersson Daae 1761-1784
* Ludolf Krohn 1785-1795
* Anders Gerhardson Daae 1795-1803 (son av tidlegare prest)
* Edvard A. Quale 1803-1828
* Hans N. Bonnevie 1834-1844
* Just O. Moss 1845-1852
* Carl Herman Peterson Hansen 1852-1861
* Adolf Christie Fritzner Daae 1875-1896
* Håkon Hovland 1963-1968

## Galleri

File:Dale kirke.jpg|Klebersteinsdetalj 
File:Dale kyrkje i Luster.jpg|Sett frå sørvest
File:Dale_kyrkje_Luster_kor_alter.JPG|Kor og alter
File:Dale kyrkje Luster våpenhus.JPG|Rosemåling inne i Våpenhuset
File:Dale kyrkje Luster klebersteinsportal.JPG|Den massive klebersteinsportalen
File:Dale kyrkje Luster prestebustad.JPG|Prestegarden mellom kyrkja og hovudvegen


## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Anne Marta Hoff: «Dale kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Dale kyrkje i Luster» hjå NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Om Dale kyrkje på nettstaden til Luster kommune 
* Sigurd Muri: *Norske kyrkjer*. Det Norske Samlaget. Oslo 1971

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Dale kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi av Dale kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* 
*
VV 283

**VV 283**, **CGCG 043-099** eller **MCG+01-33-036** er ein irregulært forma galakse som ligg rundt 500 millionar lysår unna jorda i stjernebiletet Jomfrua. Galaksen er sannsynlegvis eit resultat av to galaksar som har kollidert. Lik mange kolliderande galaksesystem er VV 283 veldig lyssterk i det infraraude, der han stråler med ein energi som svarer til nesten tusen milliardar gonger den energien som sola sender ut.

## Kjelder

* *Denne artikkelen i sin heilskap baserer seg på pressemelding *'STScI-2008-16*' frå [[Space Telescope Science Institute]].*
VV 705

**VV 705**, **Markarian 848** eller **I Zw 107** er eit par av vekselverkande galaksar som ligg rundt 550 millionar lysår unna jorda i stjernebiletet Bjørnepassaren. Kjernane til dei to galaksane ligg rundt 16 000 lysår frå kvarandre, og dei er tenkte å vera midtvegs i samansmeltinga. Galakseparet framviser to bøygde tidevasshalar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen i sin heilskap baserer seg på pressemelding *'STScI-2008-16*' frå [[Space Telescope Science Institute]].*
Klaus

**Klaus** og **Claus** er opphavleg tyske kortformer av mannsnamnet Nicolaus, ei latinsk form av det greske namnet *Nikolaos*, som er danna av *nike*, 'siger', og *laós*, 'folk'. Namnet er òg brukt som slektsnamn. Det er også kjend som namnet til den amerikanske julenissen, Santa Claus, som har røter frå Den heilage Nicolaus. 

Klaus har namnedag i Noreg den 23. november. Andre skrivemåtar av Klaus er Clavs, Claes, Klas og Klávus.

## Bruk

Det er 878 menn som heiter Klaus og 518 som heiter Claus i Noreg (SSB, 2008). I Tyskland var Klaus og Claus populære namn på gutar fødd ca 1920–1970.

## Kjende namneberarar
*Claus Sluter (ca 1345 – ca 1405), nederlandsk bilethoggar
*Claus Frimann (1746-1829), norsk diktar
*Claus Bendeke (1765-1828), Eidsvollsmann
*Claus Pavels (1769-1822), norsk prest
*Claus Daae (1806-1896), norsk stortingsmann
*Claus Jervell (1812-1867), norsk stortingsmann
*Claus Pavels Riis (1826–1886), norsk forfattar
*Klaus Egge (1906-1979), norsk komponist
*Claus von Stauffenberg (1907-1944), nazistisk offiser
*Klaus Rifbjerg (f. 1931), dansk forfattar, kritikar og forlagsmann
*Claus Krag (f. 1943), norsk historieprofessor
*Klaus Nomi (1944–1983), tysk kontratenor
*Klaus Hagerup (f. 1946), norsk forfattar, skodespelar og regissør
*Klaus Ostwald (f. 1958), tysk skihoppar
*Claus Lundekvam (f. 1973), norsk fotballspelar
*Klaus Løkholm Bergli (f. 1976), norsk skodespelar
*Klaus Høiland (f. 1948), norsk biologiprofessor
*Claus Wiese (f. 1960), norsk programleiar
*Claus Beck-Nielsen (f. 1963), dansk forfattar
*Klaus Badelt (f. 1967), tysk filmmusikkomponist

### Klaus som etternamn
*Václav Klaus (f. 1941), tsjekkisk økonom og politikar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Klaus|Klaus]]» frå ,  den 23. november 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Veitastrond kapell

**Veitastrond kapell** står i bygda Veitastrond ved nordenden av Veitastrondsvatnet i Luster kommune i Vestland, og er ei langkyrkje som vart sett opp som bedehus i 1928 og vigsla som kapell i 1935. 

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Veitastrond kapell» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Kyrkjer i Luster» hjå NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* «Veitastrond kapell» på nettstaden til Luster kommune 

## Bakgrunnsstoff
* Om Hafslo kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* 
*
Gammastråling

**Gammastråling** er den mest kortbølgja og soleis den mest energirike elektromagnetiske strålinga. Gammastråling kan bli sendt ut under kjernereaksjonar, slik som radioaktivitet eller elektron-positron-annihilering, men òg under astrofysiske prosessar, slik som gammaglimt, der enorme mengder gammastråling blir frigjeven. Gammastråling har frekvensar over 1010 Hz, energiar over 100 keV og bølgjelengder kortare enn 10 pikometer.
Menen

**Menen** (fransk *Menin*) er ein kommune i Vest-Flandern i Belgia. Kommunen består av sjølve byen Menen og byane Lauwe og Rekkem. Byen ligg ved grensa til Frankrike og har om lag 32&nbsp;000 innbyggjarar.

Menen har gjeve namn til Menenporten i Ieper, som er eit monument for dei som mista livet i den første verdskrigen. Porten har dette namnet fordi vegen han dekkjer går til Menen.

## Historie
Menen si plassering nær den franske grensa førte til mange omleiringar gjennom historia til byen. Det har vore så mange som 22 omleiringar mellom 1579 og 1830. Byen var då òg ein del av Frankrike mellom 1668 og 1713. Vauban gjorde Menen til ei modellfestning i 1679-1689. Byen vart omleira og erobra av hertugen av Marlborough sin allierte hær i august 1706.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Menen|Menen]]» frå , den 23. november 2008.*
Nes kyrkje i Sogn

**Nes kyrkje** står på Nes ved Lustrafjorden i Luster kommune i Vestland og er ei langkyrkje i tre frå 1836. Ho vart sett opp etter typeteiking laga av Hans Ditlev Franciscus Linstow. 
I 1909 vart kyrkja mykje ombygd, og fekk mellom anna nytt tårn, våpenhus og sakresti. Då fekk ho òg ny altertavle måla av Isak Refsnæs.

Dagens kyrkje erstatta ei stavkyrkje frå 1300-talet som då vart riven. Preikestolen, døypefonten og tre kyrkjeklokker i dagens kyrkje er frå stavkyrkja. I Bergen Museum er to alterfrontalar og eit krusefiks frå stavkyrkja, og ein meiner at døypefonten i Dale kyrkje òg har stått i Nes stavkyrkje tidlegare.

Nes kyrkje er soknekyrkje i Nes sokn i Sogn prosti.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Nes kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Nes kyrkje» hjå NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon  (på Allunne.no)
* 

## Bakgrunnsstoff
* Om Nes kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi av Nes kyrkje på nettstaden til Nasjonalbibliotektet
* 
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* 
*
Hauge kyrkje

**Hauge kyrkje** står på Lærdalsøyri i Lærdal kommune i Vestland og er ei langkyrkje i tre frå 1869. 
Kyrkja er soknekyrkje for Hauge sokn i Sogn prosti. 

Ho vart ført opp etter teikningar av arkitekt Christian Christie, og har ei utforming påverka av stavkyrkjene. Kyrkja har to tårn, eitt på kvar side ved vestenden av skipet.

Før denne kyrkja vart bygd låg kyrkja i soknet kring ein kilometer lenger søraust, på garden Hauge. Der stod det ei stavkyrkje som fyrste gong er nemnd i kjeldene i 1327. Denne vart avløyst av ei tømra kyrkje som vert nemnd i 1649. Utpå 1800-talet var denne vorten i dårleg stand. Etter at Tønjum stavkyrkje bles ned i 1823 nekta soknepresten å halde gudstenester i Hauge kyrkje i dårleg vêr, han var redd ho òg skulle blese ned. 
Likevel skulle det gå til 1869 før ny kyrkje stod klar, dette var dels på grunn av usemje om kvar kyrkja skulle stå. 
Til sist vann det argumentet fram at det var på Lærdalsøyri dei fleste i soknet budde, og kyrkja vart bygd der istaden for på Hauge, men ho vart likevel heitande Hauge kyrkje.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Hauge kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Hauge kyrkje» hjå NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Sigurd Muri: *Norske kyrkjer*. Det Norske Samlaget. Oslo 1971

## Bakgrunnsstoff
* Om Hauge kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi av Hauge kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* 
*
Klement

**Klement** og **Clement** er mannsnamn. Andre former er Klemet, Clemens. Klement har norsk namnedag den 23. november. Namnet er og nytta som etternamn.

Namnet kjem frå det latinske ordet *clemens* som tyder 'mild', og er nemnd i Bibelen. Fleire pavar og helgenar har heitt Klemens.

## Kjende namneberarar
* Clément Janequin (1485-1558), fransk renessansekomponist
* Clement Richard Attlee (1883-1967), statsminister i Storbritannia
* Clement Clarke Moore (1779-1863, USA-amerikansk diktar, skreiv *A Visit from St. Nicholas*
* Clement Freud (born 1924), politikar, forfattar, barnebarn av Sigmund Freud
* Clément Rodier (1829-1904), fransk misjonær og fruktdyrkar som klementin er kalla opp etter
* Clement Endresen (f. 1949), norsk høgsterettsdommar
* Clemente Rodríguez (f. 1981), argentinsk fotballspelar

### Som etternamn
* Jacobus Clemens Non Papa, flamsk renessansekomponist
* Jean III Clément (d. 1262), fransk adelsmann
* Edmond Clément (1867-1928), fransk tenor
* Jean-Baptiste Clément (1836-1903), fransk aktivist
* Frank G. Clement (1920-1969), guvernør i Tennessee 

## Stader
* Byen Clément i Fransk Guiana
* Saint Clement på Jersey
* St Clement i Cornwall

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Klement|Klement]]» frå , den 23. november 2008.* 
 
* «Klemens» i *[[Store Norske Leksikon]]*
Den transmongolske jernbanen

**Den transmongolske jernbane** bind saman den transsibirske jernbanen frå Ulan-Ude i Russland med Jining i Kina, via Ulan Bator i Mongolia. Linja blei bygd mellom 1949 og 1961. Ho er stort sett enkeltspora i Mongolia og dobbeltspora i Kina. Sporvidda i Russland og Mongolia er 1520&nbsp;mm, medan han er 1435&nbsp;mm i Kina.

Andre viktige stoppestader i Mongolia er Sükhbaatar, Darkhan, Choir, Sainshand og Zamyn-Üüd, medan kinesiske Erenhot er grensestopp der ein endrar sporvidde. Viktige bilinjer går til Erdenet og Baganuur.

## Historie
Utbygginga av jernbanen i Mongolia tok til seint. Ein tok til å bygga den transmongolske linja i 1947, nådde Ulan Bator i 1950 og den kinesiske grensa i 1955. Før dette hadde dei einaste jernbanelinjene vore korte godslinjer.

## Operasjon

Det mongolske jernbaneselskapet Mongolyn Tömör Zam frakter 80 % av alt gods og 30 % av alle reisande i Mongolia. Dei fleste toga har to lokomotiv for å minska sjansen for forseinkingar i det store, sparsamt folkesette landet.

Mongolske og russiske tog bruker sporvidda 1520 mm, medan Kina bruker normalspor med breidda 1435 mm. Kvar gong toga kryssar grensa må dei derfor bytta hjul. Kvar vogn blir løfta og boggiane endra. Dette, saman med toll- og passkontroll, gjer at grensepasseringa kan ta fleire timar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Trans-Mongolian Railway|Trans-Mongolian Railway]]» frå , den 23. november 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (mongolsk)
Aino

**Aino** er eit finsk kvinnenamn, og tidlegare mannsnamn, danna av ordet *ainoa*, 'einaste'. Aina er ein variant av namnet. Aino har svensk namnedag den 13. juni.

Namnet er brukt i det finske eposet *[[Kalevala]]*, der Aino er den vakre systera til Joukahainen som druknar seg for ikkje å måtte gifta seg med den gamle Väinämöinen. 

Under den finske nasjonalromantiske perioden sist på 1800-talet var namnet mykje brukt. Nokre av dei første som fekk det var Aino Järnefelt (gift Sibelius), fødd i 1871, og Aino Krohn (seinare Aino Kallas), fødd i 1878. Etter ein topp i 1917, då over 1200 jenter fekk namnet Aino, sokk bruken utover 1900-talet. Mot slutten av 1990-åra voks han igjen, og i 2006 var Aino blitt jentenamnet som var mest gjeve i landet.

## Bruk
Namnet er mykje brukt i Finland, der 2 % av kvinner heiter Aino (2008). Det er også ein del brukt i Estland (0,8 % i 2004). I Noreg var det 156 kvinner som heitte Aino i 2008.

## Kjende namneberarar
* Aino Ackté (1876-1944), finsk sopran
* Aino Kallas (1878–1956), finsk-estisk forfattar
* Aino Aalto (1894–1949), finsk arkitekt og formgjevar
* Aino Hivand (f. 1947), samisk biletkunstnar
* Aino Kannisto (f. 1973), finsk fotokunstnar
* Aino-Kaisa Saarinen (f. 1979), finsk langrennsløpar
* Aino Jensen, dansk-norsk glasskunstnar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aino|Aino]]» frå , den 25. november 2008.* 
 

### Fotnotar
Darjeeling Himalayan Railway

**Darjeeling Himalayan Railway** er ein 80&nbsp;km lang, smalspora (610mm) jarnbane som forbind Darjeeling i Vest-Bengal til omverda. Andre endestasjonen er Siliguri. Darjeeling Himalayan Railway i distriktet Darjeeling blei ført opp på UNESCO si liste over verdsarv i 1999. Jarnbana, som blei opna i 1881, blir driven av Indian Railway. Den blei bygd av britane mellom 1879 og 1881 og blir sett på som det første og enno det mest storslagne eksempelet på jarnbanar i veldig høgtliggande område.

Jarnbana er framleis stort sett dampdriven. Linja har ei høgdeforskjell fra 100 moh. ved Siliguri til 2200 moh. ved Darjeeling.

## Lokomotiv

Alle damplokomotiv som er i bruk på jarnbana er av klasse 'B'. Lokomotiva er bygd mellom 1889 og 1925. Av totalt 34 lokomotiv som er bygd, var det i 2005 berre 12 igjen i drift.

To diesellokomotiv er i bruk, Nr.604 & 605. Dei er begge to av klasse NDM6. Begge er i utgangspunktet bygd for Matheran Hill Railway.

## Bakgrunnsstoff
* Darjeeling Himalayan Railway Society
Leikanger kyrkje

Det er fleire kyrkjer i Noreg som heiter **Leikanger kyrkje**:

*Leikanger kyrkje i Nordfjord &ndash; i Selje kommune
*Leikanger kyrkje i Sogn &ndash; i Leikanger kommune
*Leikanger kyrkje på Sunnmøre &ndash; i Herøy kommune
Ieper

**Ieper** (fransk *Ypres*, tysk *Ypern*) er ein kommune i den belgiske provinsen Vest-Flandern. Under den første verdskrigen var staden åstad for tre store slag. Under det første slaget ved Ypres (31. oktober til 22. november 1914) gjenerobra britiske styrkar byen frå tyskarane. Under det andre slaget om Ypres (22. april til 25. mai 1915) nytta tyske styrkar giftgass for første gong på vestfronten og dei erobra nokre viktige åsar rundt byen. Under det tredje slaget om Ypres (31. juli til 6. november 1917) gjenerobra britiske, kanadiske og ANZAC-styrkar åsane og lei store tap, dette slaget vert òg kalla slaget ved Passchendaele.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ieper|Ieper]]» frå , den 23. november 2008.*
Leikanger kyrkje i Sogn

**Leikanger kyrkje** står på Leikanger på Systrond i Sogndal kommune i Vestland og er ei langkyrkje i stein frå kring 1250. 

Kyrkja har vore endra mykje opp gjennom århundra, i 1872 vart ho vigsla på nytt etter ei stor omvøling.
På 1930-talet vart mykje av dette gjord om att, og i 1936 stod interiøret fram att mykje som det hadde vore på 1600-talet. Det kvitemåla tårnet vart teke ned i 1955 og nytt tårn som var bygd etter eldre teikningar vart bygt istaden.

Kyrkja er soknekyrkja og einaste kyrkja i Leikanger sokn i Sogn prosti. 

## Sjå òg
* Prestar i Leikanger
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Leikanger kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Leikanger kyrkje» hjå NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Sigurd Muri: *Norske kyrkjer*. Det Norske Samlaget. Oslo 1971

## Bakgrunnsstoff
* 
* Anne Marta Hoff: «Leikanger kyrkje» i ''Norges kirker'', Norsk institutt for kulturminneforskning
* Om Leikanger kyrkje i Kyrkjebyggdatabasen
* Om Leikanger sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi av Leikanger kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Hermund Kleppa (2014) Grunnlovsjubileum – 1814 i Leikanger prestegjeld. Kulturhistorisk leksikon, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* 
*
Borgar

Ein **borgar** (frå lågtysk 'bymann'; av *borg*) er ein person med borgarskap i ein by.

## Borgarskap i Noreg
Frå siste delen av mellomalderen til ut på 1800-talet kunne ein mann ved å løyse borgarbrev få borgarrettar eller borgarskap i ein by og slik verte delaktig i dei privilegia byen hadde til handel m.v.

Borgarane hadde einerett til å drive borgarleg næringsverksemd i byen. Slike borgarlege yrke kunne mellom anna vere
* handelsmann
* skipper
* handverksmeister med lærlingar og sveinar

Borgarane hadde samstundes plikter overfor bysamfunnet. Det galdt skatteplikt og plikt til å ta på seg offentlege verv. Byane kunne stille krav til minsteformue.

Ein mann kunne berre vere borgar i ein by.

I Noreg hadde hansaen kontroll med handelen i seinmellomalderen. Frå siste delen av mellomalderen voks det fram eit lokalt norsk borgarskap. I Oslo og Tønsberg fekk borgarane einerett på handelen frå 1538. I Bergenskjedde det noko seinare; frå 1559 vart det oppretta ein borgarbok, slik at dei tyske handverkarane og kjøpmennene måtte velje mellom å underordne seg norsk lov eller flytte frå byen.

Frå 1830-åra vart privilegia til byborgarane utfordra av økonomisk og demokratisk liberalisme. Nye lover gjorde stadig fleire uavhengige av borgarskap, og byborgarane mista ut over 1800-talet privilegia sine.

## Ordet «borgar» i vår tid
I nyare tid har ordet borgar blitt bruka om personar som høyrer til dei velståande samfunnsklassene. Ordet vert òg bruka som ein nemning for alle menneske som høyrer til ei ein stat eller i eit lokalsamfunn. Ordet borgarleg har slik ei vidare tyding enn det som gjeld borgarskapet.

## Kjelder
* oVe – Bergen byarkiv 
* Borgar i nynorskordboka
* Geir Atle Hersland og Hilde Sandvik: «Eit rike tar form» i *Norsk historie 1300-1625*, Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5545-6
Louis François de Bourbon-Conti

**Louis François I de Bourbon** () var fyrste av Conti frå 1727 til han døydde. Han arva trona etter faren Louis Armand II. Mor hans var Louise-Élisabeth de Bourbon-Condé, barnebarnet til Ludvig XIV. Som medlem av det regjerande huset Bourbon var han Prince du Sang.

I 1731 gifta han seg med syskenbarnet Louise Diane d'Orléans, den yngste dottera til Philippe II, Duc d'Orléans, Régent av Frankrike medan kong Ludvig XV var for ung. Ho døydde i barselseng i 1736. 

Louis François gjekk inn i militæret og då den austerrikske arvefølgjekrigen braut ut i 1741 slo han seg saman med Duc de Belle-Isle til Böhmen. Tenestene hans der førte til at han fekk kommandere hæren i Italia, der han utmerkte seg med å forsere passet i Villafranca og vinne slaget ved Coni i 1744. 

I 1745 vart han sendt for å stanse austerrikarane i Tyskland. I 1746 vart han overført til Nederland der stridar med Maréchal de Saxe førte til at han gav opp militærkarrieren i 1747. 

## Kandidat for den polske trona

Same året tilbaud ein fraksjon frå den polske adelen Conti trona av Polen, sidan det var venta at kong August III snart ville døy. Conti fekk personleg støtte hos Ludvig XV av Frankrike for dette kandidaturet. Ministrane til kongen sette i staden inn huset Sachsen på trona i Polen, sidan Ludvig XV si svigerdotter, Marie-Josèphe av Sachsen, var dotter av sjuke August. Som følgje av denne konflikten starta Ludvig XV hemmeleg kommunikasjon med ambassadørane sine ved enkelte utanlandske hoff som var direkte motstridande til dei offisielle meldingane som vart sendt til dei same ambassadørane av ministrane hans. Systemet med kurerar som kongen nytta til å leve desse hemmelege meldingane utvikla seg seinare til eit spionnettverk kjend som *[[Secret du Roi]]*.

Sjølv om Conti ikkje fekk den polske trona hadde han eit godt forhold til kongen fram til 1755, då innverknaden hans vart øydelagd av intrigane til kongen si elskarinne, Madame de Pompadour. Forholdet til Ludvig XV vart så pass dårleg at då sjuårskrigen braut ut i 1756 fekk ikkje Conti kommandere hæren ved Rhinen. Conti starta då å arbeide mot det kongelege styret. 

I 1771 tok Conti leiinga i striden mot kanslar Maupeou. Han støtta *[[parlament]]a* mot regjeringa og var særleg fiendtleg mot Turgot. Sidan han hadde desse handlingane vart han mistenkt for å stå bak eit opprør som fann stad i Dijon i 1775.

Han vart etterfølgd av sonen, Louis François Joseph (1734-1814), som var den siste personen som bar Conti-tittelen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Louis François I de Bourbon, prince de Conti|Louis François I de Bourbon, prince de Conti]]» frå , den 23. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
***
Sylfest

**Sylfest** og **Sølfest** er norsk mannsnamn. Sylfest har namnedag den 31. desember i Noreg. 

Namna er former av det latinske namnet *[[Silvester]]*, som tyder 'frå skogen'. Dei har vore mest nytta i Oppland og på Vestlandet. 

## Bruken av namnet i Noreg
I folketeljinga i 1801 vart vel 110 personar manntalsførte med namnet, i ulike skrivemåtar, som *Søl(v)fæst, Syl(v)fest* eller *Silfest*. I folketeljinga i 1900 vart knapt 200 manntalsførte med namnet. 
  
I 2008 var det berre 32 som hadde «Sylfest» til første fornamn, og berre 8 heitte «Sølfest». Samstundes var det 4 som hadde namnet i den latinske forma «Silvester» og 28 med den engelske namneforma «Sylvester».

## «Sylfest» i kulturen

Språk- og mediamannen Sylfest Lomheim er truleg den best kjende namneberaren i Noreg. Han har fortald i eit intevju at han skal ha fått jobb i NRK på grunn av det uvanlege namnet.

«Sylfest Strutle» var namnet på ein av Harald Heide-Steen jr. sine figurar, ein «strutlenorsk»-talande nynorskparodi.

## Kjende namneberarar
* Sølfest Hansson Urdahl (1819–1878), norsk bonde, handelsmann og stortingspolitikar
* Sylfest Lomheim (f. 1945), norsk språkvitar og mediemann
* Sylfest Glimsdal (f. 1966), norsk skiskyttar

**Sylvester:**
* Sylvester Sivertson (1809-1847), norsk diktar
* Sylvester Stallone, (f. 1946) USA-amerikansk skodespelar 

## Kjelder

* Folketeljingar i Digitalarkivet
* «Farvel, herr språkdirektør». NRK.no/Språkteigen søndag 25. juli
* Olav Veka 1991: *Namneboka*, Det Norske Samlaget
Édouard Detaille

**Jean Baptiste Édouard Detaille** () var ein fransk målar. Detaille måla detaljert og nøyaktig akademisk kunst, og er særleg kjend for sine militærmåleri som skildra enkeltsoldatar, slag og militærhistorie.

Édouard Detaille blei lærling av Jean-Louis-Ernest Meissonier i 1865 og debuterte på salongen i Paris i 1867. Han var med i den franske hæren under den fransk-prøyssiske krigen 1870-71, og fekk med dette ein ny motivkrets. Saman med Alphonse de Neuville måla han to panoramabilete med motiv frå krigen.

Etter ein ekspedisjon til Tunisia måla Detaille slag derfrå, og eit opphald i Russland førte til ei rekke slag-skildringar for tsar Aleksander III.

Detaille gav ut kunstbøker, mellom anna *L'Armée Française* (1885-1889), som skildra uniformer brukte i hæren.

## Galleri

fil:Detaille Le Rêve.jpg|*Le Rêve*
fil:Soldat-der-Alten-Garde.png|*Le Grenadier*
fil:Detaille 4th French hussar at Friedland.jpg|*Vive L'Empereur*
fil:Detaille - Le General d'Hautpoul a Cheval.jpg|*Le General d'Hautpoul a Cheval*


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Édouard Detaille|Édouard Detaille]]» frå , og «[[:sv:|Édouard Detaille]]» frå  den 23. november 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Chandra-teleskopet

**Chandra** (engelsk: **Chandra X-ray Observatory**) er eit røntgenteleskop og det tredje teleskopet i NASA sitt Great Observatories-program. Det blei plassert i bane rundt jorda med romferja Columbia 23. juli 1999. Før oppskytinga var teleskopet kjend som **AXAF**, kort for **Advanced X-ray Astrophysics Facility**. Det var på tida det blei bygt det mest sofistikerte røntgenteleskopet med ein oppløysning åtte gonger betre og med ei evne til å kunna avsløra røntgenkjelder 20 gonger svakare enn kva som helst anna teleskop.

Chandra har fire vitskaplege instrument: eit biletspektrometer, eit høgoppløysningskamera og høg- og lågenergi-spektrometer.

Teleskopet er namnsett etter den indisk-amerikanske fysikaren Subrahmanyan Chandrasekhar.

## Bakgrunnsstoff

* Heimesida
* Heimesida hjå NASA

## Kjelder
Chandra (fleirtyding)

**Chandra** kan visa til:

* Tsjandra, guden for månen i hinduismen
* Subrahmanyan Chandrasekhar, indisk-amerikansk astrofysikar
* Chandra-teleskopet, eit romteleskop
* 1958 Chandra, ein asteroide namnsett etter Subrahmanyan Chandrasekhar
Akademisk kunst

**Akademisk kunst** er nemninga om ein kunststil som blei nytta innan måleri og skulptur på 1700- og 1800-talet som hadde opphav i europeiske akademi og universitet. Nemninga gjeld særleg verka til kunstnarar som var påverka av tankane ved franske Académie des beaux-arts, slik dei blei utvikla under den nyklassisistiske og romantiske perioden. 

Karakteristisk for den akademiske kunsten er ein utprega perfeksjonistisk stil, framstillinga av historiske eller mytologiske motiv og det at at kunstnaren formidler ein moralsk bodskap.

«Akademisk kunst» kan også få ei vidare tyding, der omgrepet omfattar stilar eller haldningar som er rådande ved akademi eller universitet til ei kvar tid. I ein slik samanheng vil ei kvar nyskapande retning som blir godteken i akademiske og institusjonelle miljø bli sett på som «akademisk». 

## Akademiske kunstnarar
* Lawrence Alma-Tadema
* William Bouguereau
* Alexandre Cabanel
* Édouard Detaille
* Jules Joseph Lefebvre
* Jean-Louis-Ernest Meissonier
* Franz Xaver Winterhalter

## Sjå og
* Prerafaelittane

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Akademisk kunst|Akademisk kunst]]» frå , den 23. november 2008.*
IK Skeid

**Idrettsklubben Skeid** er eit idrettslag i Oslo. Laget vart stifta 1. januar 1915 som Kristiania Ballklubb, namnet Skeid vart teke i bruk i 1925 då Kristiania Ballklubb og idrettslaget Frem samla seg i eitt lag. 

Skeid har gjort seg gjeldande i bandy, ishockey, orientering og skiidrett, men er mest kjend som fotballklubb.

## Fotballklubben
A-laget spelar i 2. divisjon i avdeling 1 (2020).

Skeid vart seriemeister i fotball i 1966 og har vunne fotballcupen heile åtte gongar; 1947, 1954, 1955, 1956, 1958, 1963, 1965 og 1974.

### Noverande spelarar
*Nummer 12, Emil Fiskvik, målvakt (sommaren 2020)
*30, Idar Nordby Lysgård (andre kvartal 2020)
*Christoffer Vie Angell, forsvarsspelar (2. kvartal 2020)

*Fredrik Tobias Berglie, midtbanespelar

*3, Stian Pettersen, spiss
*Abel William Stensrud
*24, David Hickson Gyedu
*11, Johnny Per Budusson

Namn i dettte avsnittet vart sist endra i juni 2020.

### Tidlegare Skeid-spelarar
Dei mest kjende Skeid-spelarane er Hans Nordahl, Harald Hennum, Finn Gundersen, Kjell Kaspersen, Finn Thorsen, Trygve Bornø, Tor Egil Johansen og Jan Birkelund.

## Kjelder

*store norske leksikon
Lydia

**Lydia** og **Lydie** er kvinnenamn som på gresk tyder 'kvinne frå Lydia'. 

Lydia har i Noreg namnedag den 13. desember.

## Bruk
Lydia var utbreidd i USA på 1800-talet. Rundt 1880 blei det brukt for over 0,300 % av jentebarn. Bruken var lågare på 1900-talet, men tok seg noko opp frå 1990-åra.

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet var populært i Noreg omkring 1900. Popularitetskurva hadde eit botnnivå i første halvdelen av 1960-åra. 

Ved folketeljinga i 1801 var det knapt 50 med dette namnet i Noreg

Ved folketeljinga i 1900 var det 1309 som heitte Lydia og 44 som heitte Lydie.

I 2008 var det 493 som hadde Lydia som fornamn. I 2015 var talet 616.

## Lydia som bibelsk namn
Lydia var i følgje Apostelgjerningane ei kvinne i Filippi. Ho tok imot Paulus og Silas og heldt møte i heimen sin.

## Kjende namneberarar

* Lydia Sigourney (1791-1865), amerikansk diktar
* Lydia Maria Child (1802–1880), amerikansk forfattar og aktivist
* Lydia Kamakaeha (1838–1917), seinare dronning Liliuokalani av Hawaii 
* Lydia Thompson (1838–1908), fødd Eliza Hodges Thompson, engelsk skodespelar
* Lydia Koidula (1843–1886), estisk forfattar
* Lydia Becker (1827–1890), engelsk stemmerettsforkjempar
* Lydia Rabinowitsch-Kempner (1871–1935), litauisk-tysk medisinar
* Lydia Olsrud (1884–1983), norsk næringsdrivande i Mosjøen
* Lydia Skoblikova (f. 1939), sovjetisk skeiseløpar 
* Lydia Shum Din-Ha eller Lydia Sum (1945—2008), skodespelar frå Hong Kong

## Annan bruk
* 110 Lydia er ein stor hovudbelteasteroide

## Kjelder
* Folketeljingar i Digitalarkivet
* 
### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
Lydia Olsrud

**Lydia Olsrud** (*Lydia Olsrud Norland*) () var forretningsdrivande i Mosjøen frå 1927 til omkring 1980, det meste av tida som kioskeigar.

Lydia Olsrud vart fødd og voks opp på garden Olsrud i Grane av foreldra Kristine Lovise Jensdotter og Svein Erik Davidsson, ein svensk skreddar som var kommen til distriktet gjennom sølvgruvedrifta i Svenningdalen. Gjennom faren var ho halvsyster til forfattaren Andreas Haukland.

Som nykonfirmert 15-åring fekk ho teneste hos sokneprest Ole Tobias Olsen i Hattfjelldal, sidan flytta ho til Mosjøen og fekk butikkarbeid. I 1907 var ho med å stifte *Øvre Vefsn Ungdomslag*, ei tid var ho kasserar i laget. I 1927 starta ho eigen forretning, og i 1927 kjøpte ho eigne lokalar der ho selde tobakk, frukt, grønsaker og sjokolade. Nokre år etter andre verdskrigen vart lokala rivne, men då hadde ho alt kjøpt kiosken som fram til han brann i 1976, var kjend som *Lydiakiosken*.

I 1930 vart ho gift med stavangermannen Harald Norland. Han døydde vinteren 1945.

Lydiabrygga, som vart eit førebilete for restaureringsarbeidet i Sjøgata i Mosjøen, var det lenge Lydia Olsrud som åtte. 

I vår tid er Lydia av næringsdrivande i Vefsn blitt halde fram som eit førebilete både for kvinner og menn.

## Bakgrunnsstoff:
* Lydia kvinnenettverk
* Lydiadagen 
* Lydiabrygga 

## Kjelder:
* Are Andersen i *[[Far etter fedrane]] 1999*, utg. av Vefsn museum 1998
Klemetsmesse

**Klemetsmesse**, **Klemet Saudskjær** eller **båtsok** er ei tradisjonell kristen høgtid til minne om den heilage Clemens, ein tidleg biskop av Roma (pave) og martyr. Han blei dømd for å ha bygd kyrkjer, bunde til eit anker og drukna. Dagen er avmerkt på primstaven med eit anker, ei kyrkje eller ei pavekrone.

Den heilage Klemet var vernehelgen for sjøfolk, og på dagen hans skulle alle båtar ligga ved land, gjerne også ut året. Dagen markerte at vinterstormane og kaldfrosten kom. Ein kunne seia om dagen at «Er Klemet mild, blir vinter mild».

Namnet Klemet blei også tolka slik at ein skulle «klemma», altså knipa inn, i maten før jul.

## Kjelder
* koordinatoren.no  
* norsknettskole.no 
* «Klemetsmesse» i *[[Caplex]]*
Oldtidsriket Lydia

**Lydia** var eit oldtidsrike som låg nær byen Izmir i det som no er Tyrkia. Landet var også kjend som **Mæonia**, truleg eit eldre namn som mellom anna er brukt av Homer.

Lydia blei grunnlagd som rike om lag 700 f.Kr. av Gyges og hadde stordomstida si på 600-talet f.Kr. under han og sonen Alyattes. På denne tida hadde Lydia ein blomstrande økonomi på grunn av ein godt utvikla administrasjon. Riket var blant dei første til å prega myntar i metall, og handelen med Hellas var livleg.  Alyattes tok kontroll over naboregionen Frygia, og sonen hans Kroisos (Krøsus) utvida riket til Halys.

Lydia blei okkupert av Persia under Kyros den store i 546 f.Kr. Det blei den viktigaste persiske satrapien i Vesleasia, med hovudstad i Sardes/Sardis. Området blei erobra av Aleksander den store og kom etter at han døydde inn under selevkidane. Det låg under Pergamon frå 189 f.Kr.. I 133 f.Kr. blei det ein del av Romarriket som provinsen Asia, og frå  slutten av 200-talet blei det eigen provins.

Lydiarane var i slekt med hetittane. Det lydiske språket høyrde til den anatoliske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Etter kvart gjekk lydiarane opp i dei greske innvandrarane til landet.

Hovudstaden i Lydia, Sardis, blei rekna som ein av dei vakraste byane i antikken. Mange bygningar frå det gamle Lydia finst endå, og er velkjende tyrkiske turistmål.

Landet har gjeve opphav til namnet Lydia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oldtidsriket Lydia|Oldtidsriket Lydia]]» frå , den 23. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
Solvorn

**Solvorn** er ei bygd i Luster kommune i Vestland. Staden ligg på vestsida av Lustrafjorden, tvers overfor Ornes. 

Her ligg Solvorn kyrkje frå 1883 og det over trehundre år gamle Walaker Hotell. 
Bygda har òg ein daglegvarebutikk og barneskule.
Fylkesveg 5642 går mellom Solvorn og fylkesveg 55, og frå Solvorn ferjekai går det eit ferjesamband til Ornes.

## Namnet
I følgje *[[Norsk stadnamnleksikon]]* er *Solvorn* «eit mykje problematisk namn» - og den norrøne forma kan ikkje rekonstruerast sikkert. Ei mogeleg form kunne vere *Sól-vǫrn*, samansett av *sól* f 'sol' og *vǫrn* f 'vern' - og tydinga blir då 'solvernet/solvernaren; bygda som vernar/tek vare på sola'. Bygda Solvorn ligg som ei open glenne rett aust/vest mellom høge fjell, og konsekvensen av dette er at det gamle høvdingsetet og kyrkjestaden Ornes på den andre sida av Lustrafjorden ligg bada i sol lenge etter at gardane sør og nord for Ornes har hamna i skuggen. Namnet på bygda Solvorn er i så fall gjeve av folka busett på Ornes.

(Merknad: Uttalen [*sål`våd'n*] viser til ein kort vokal i norrønt (*sol-*), men det er ikkje uvanleg at lange vokalar vert korte når dei står som forledd i samansetningar.)

## Historie
Solvorn har historie som handelsstad, kyrkjestad, tingstad og sete for sorenskrivaren i Indre Sogn. 
Bygda har vore kyrkjestad sidan mellomalderen, fyrste gongen Solvorn-kyrkja er nemnd i kjeldene er på 1300-talet. 
Rundt 1865 var det tre handelsmenn og to bakarar i Solvorn, og staden var naturleg å reise til for folk på Hafslo og omliggjande bygder når dei skulle selje eller kjøpe noko. 
Staden hadde glansperioden sin medan fjorden var viktigaste ferdselsåra, sidan når vegen kom og bilane tok over ligg ikkje Solvorn så sentralt til lenger. 

Solvorn fekk postopneri i 1841, og hadde postkontor til 1995, men staden har framleis eige postnummer. 
Ved postnummeromlegginga i Bergen postdistrikt i 1999 vart postnummeret endra frå 5815 til 6879.

## Solvorn sokn
Solvorn er òg eit kyrkjesokn i Indre Sogn prosti. Soknet femner i tillegg til Solvorn òg Ornes, slik har det vore sidan Urnes stavkyrkje gjekk or bruk som soknekyrkje og Urnes sokn vart nedlagd i 1882.

## Solvorn grunnkrins
Grunnkrinsen Solvorn, som femner området på vestsida av Lustrafjorden frå kommunegrensa mot Sogndal og nordover eit stykke forbi Solvorn sentrum, hadde ved folketeljinga i 2001 209 innbyggjarar.

## Fotnotar

## Kjelder
* Om Solvorn på nettstaden til Luster kommune
* Kristin Ese: «Vegen til Solvorn» på nettstaden til Fylkesarkivet i Vestland
* SSB: Kart som viser inndelinga av delområde og grunnkrinsar i Luster kommune

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fototgrafi frå Solvorn på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Vulkanologi

**Vulkanologi** er vitskapen om vulkanisme og studiet av vulkanar, lava, magma og tilknytte geologiske og geofysiske fenomen. Uttrykket *vulkanologi* kjem frå det latinske ordet *[[Guden Vulkan|vulcan]]*, den romerske eldguden. 

Ein **vulkanolog** er ein person som studerer vulkanologi, som til dømes danninga av vulkanar, og deira noverande og historiske utbrot. Vulkanologar vitjar ofte vulkanar, særleg dei aktive, for å observere vulkanutbrot, ta prøvar av stoff frå vulkanen, som tefra (oske eller pimpstein), stein og lava. Mykje av arbeidet er retta mot å prøve å varsle framtidige utbrot. Det finst i dag ingen nøyaktig metode å gjere dette på, men varsel av vulkanutbrot kan redde mange liv. 

## Bakgrunnsstoff

* European Volcanological Society
* United States Geologic Survey
* VolcanoWorld- Korleis bli ein vulkanolog?
Fet og Joranger

**Fet og Joranger** er eit kyrkjesokn i Sogn prosti. Området ligg i Luster kommune i Sogn og Fjordane og dekkjer Indre Hafslo. Soknet har to kyrkjer, Fet kyrkje frå 1884 og Joranger kyrkje frå 1600-talet. Begge stadene har hatt kyrkje sidan mellomalderen. Tidlegare var Fet og Joranger to sjølvstendige sokn i Hafslo prestegjeld, men i 1967 vart dei overførde til Jostedal prestegjeld og slegne saman til eitt sokn.

## Kjelder
## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Fet og Joranger sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
Bask

Ein **bask** er ein liten og lett båttype som etter måten har flat botn. Kjølen er grunn. Basken egnar seg såleis godt på elvar, sjøar og grunne område. Ein kjenner til dømes *Tanabask* frå Aust-Finnmark eller *paaski* frå Nordreisa i Nord-Troms. 

Fjordbasken har vorte brukt i dei grunne områda kring elvemunningane inst i Varangerfjorden og Tanafjorden. Elvebasken har mykje same bruksområde som elvebåten, men han er kortare. Basken vert bygd av fure.
I tidlegare tider vart borda samansauma med dyresenar eller tæger. Seinare har dei vorte klinka med båtsaum eller spikar som er nykte på innsida.

Så langt ein kjenner til er no ingen original bask i bruk. Sjøfartsmuseet i Oslo har to eksemplar. Hjå Tana museum er det ein båt. I 1996 - 98 vart det rekonstruert to båtar. Den eine er utstilt hjå Varanger samiske museum. I 2007 vart det rekonstruert ein båt i Nordreisa, til oppstarten av dåverande Baaskifestivalen, som i dag heiter Paaskiviikko. Det er ein kvensk kulturfestival med ulike typar arrangement knytte til kvensk språk og kultur som er spreitt kring seks kommunar i Nord-Troms. Båten kan per mai 2017 sjåast hjå Kronebutikken i Sørkjosen.

## Kjelder
* Arne-Terje Sæther: *Balanse i baskar og elvebåtar*, Kysten nr 5, 2008
* Arne. R. Hole: *Båter og Kystfolk*, Aschehoug, 2007.
Mortalitet

**Mortalitet** (frå latin *mors* død), **døying** eller **døds**(**fall**)**tal**, eigentleg **mortalitetsrate**, er talet på dødsfall i eit visst tidsrom i ei folkegruppe. Mortalitetsraten er gjerne rekna i dødsfall pr. 1000 menneske pr. år. Folkegruppa kan vera heile folkesetnaden i eit område, eller brote ned på t.d. alder, kjønn, yrke eller anna. Mortalitetsraten kan òg reknast ut årsaksspesifikk, t.d. for trafikkulukker eller spesielle sjukdommar.

Mortalitetsraten er ein insidensrate, den seier kor ofte ei hending opptrer i eit gjeve tidsrom. Nemninga *menneske pr. år* er kalla risikotid. Her svarar 1000 menneske i eit år til 100 menneske i 10 år. Ein skriv difor ofte berre *år*. *Summarisk mortalitetsrate* er dødsfalltalet for alle årsaker i heile folkesetnaden. Ser ein berre på delar av folkesetnaden, er raten *gruppe-* eller *populasjonsspesifikk*. Ser ein berre på dødsfall på grunn av ein spesiell sjukdom er raten *sjukdomsspesifikk*. Ein snakkar òg om *operasjonsmortalitet*, som regel kor mange som døyr innan 30 dagar etter ein operasjon.

For tida rundt fødselen har ein eigne mål på mortalitet. *Spedbarnsmortaliteten* er ein kumulativ proporsjon, dvs, talet seier kor stor andel av dei levande fødde som døyr før eitårsdagen sin. *Neonatal mortalitet* er eit tilsvarande tal for dei som døyr før i løpet av fire veker etter fødselen. *Perinatal mortalitet* er den kombinerte risikoen for dødfødsel og dødsfall innan ei veke etter fødselen.

Når ein snakkar om kor mange som har fått ein sjukdom som døyr av han, blir stundom ordet mortalitet nytta. Gruppa ein reknar på er då dei som er smitta. Det er no vanlegare å nytte letalitet når ein ser på dødsfalltalet avgrensa til dei som har ein særskild (akutt) sjukdom.

To tilgrensande omgrep er insidens, talet på kor mange i gruppa som **får** ein sjukdom, og prevalens, kor mange som **har** sjukdommen.

### Vanlege mål på mortalitet

## Noter

## Kjelder
* Audun Øyri, *Norsk medisinsk ordbok* (Samlaget, 1988).
* Petter Laake, Bjørn Reino Olsen og Håkon Breien Benestad, *Forskning i medisin og biofag*, 2. utg. (Gyldendal Norsk Forlag, 2008).
* Jørn Olsen, Kim Overvad og Svend Juul, Kapittel 1: De epidemiologiske hyppighedsmål i *Analytisk epidemiologi: En introduktion*, 2. utg. (København: Munksgaard, 1998).
* Alle tal frå Statistisk sentralbyrå
Larve

Ei **larve** er eit ungt, ikkje kjønnsmoge individ av eit dyr med indirekte forvandling, det vil seie at dyret går gjennom minst eitt stadium mellom egg og vakse individ. Som regel nyttar ein omgrepet det om tilfelle der unge individ er distinkt ulike eldre, både i kroppsbygnad og i åtferd. Døme på dyr med larvar er mellom andre amfibium, fisk, insekt, krepsdyr, blautdyr, sjøpungar og pigghudingar. Det finst larsvestadium hjå nesten alle dyr i havet, og også hjå mange dyr på land. 

## Galleri

Fil: Candelabrum cocksii g.JPG|Larve av *Candelabrum cocksii*, ein småmanet
Fil: Elminius modestus nauplius.jpg|Naupiluslarve av *Elminius modestus*, ein rur
Fil: Frosted Flatwoods Salamander.jpg|Salamanderlarve, *Ambystoma cingulatum*
Fil: Tornaria larva.jpg|Larve av ein hemichordat
Fil:Sphinx ligustri 01.jpg|Larve av ligustersvermar.


## Sjå òg
* Egg
* Nymfestadiet
* Puppe
* Planula
* Rumpetroll
* Yngel

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Ruben

**Ruben** er eit mannsnamn av hebraisk opphav som tyder «sjå, ein son!».

I Noreg har Ruben namnedag 28. november.

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet Ruben var lite bruka i Noreg fram til midten av 1970-åra, då populariteten tok seg kraftig opp

Utvikling i bruken av namnet etter folketeljingane:
* 1801: 1 mann i Nærøy var manntalsført som Ruben
* 1900: 37 menn var manntalsførte med namnet Ruben; flest i Østfold
* 2008: 2744 hadde Ruben til første fornamn

## Ruben som bibelsk namn
Ruben var eldste sonen til Lea og patriarken Jakob og stamfar til ein av dei tolv jødiske stammane.

## Kjende namneberarar
* Rubén Serrano (f. 1970), spansk barnebokforfattar
* Rubens Barrichello (f. 1972), brasiliansk formel 1-køyrar
* Ruben S. Gjertsen (f. 1977), norsk samtidskomponist

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Sofie

**Sofia** eller **Sofie** er eit kvinnenamn av gresk opphav som tyder 'visdom'.

I Noreg har Sofie namnedag 29. november.

### Bruken av namnet i Noreg
Rundt 1800 ser det ut til at formene Sofie og Sofia var like utbreidde. I 1900 var Sofie eit mykje bruka namn, men populariteten avtok ut over hundreåret. Etter 1990-har populariteten stige att.

Utvikling i bruken av namnet etter folketeljingane:
* 1801: Rundt 3200 var manntalsførte som *Sophia, Sophie, Sofie, Sofia, Soffie* mfl.
* 1900: Nær 21 400 var manntalsførte med namn som *Soffia, Soffie, Soffije, Soffira, Sofia, Sofie, Sofiee, Sofii, Sofiie, Sofphie, Sofpie, Sophia, Sophie* mfl
* 2008: 4 924 har *Sofie* til første fornamn, *832* heiter *Sofia*, 542 *Sophie* og 210 *Sophia*.

## Kjende namneberarar
* Sofie av Danmark| , dansk dronning
* Sophie Germain (1776–1831), fransk matematikar
* Sophie Scholl (1921–1943), tysk student og antinazist

### Oppdikta figurar
* *Tante Sofie* i *[[Folk og røvere i Kardemommeby]]* av Torbjørn Egner
* *Sofie* i *[[Sofies verden]]* av Jostein Gaarder
## Sjå òg:
Namnedag: 25. juli.
Kaitangata på New Zealand

**Kaitangata** er ein by nær kysten av South Otago i regionen Otago på New Zealand. Han ligg på den venstre breidda til elva Clutha River, ti km søraust for Balclutha. Innbyggjarane i byen kallar han rett og slett *Kai*.

Byen ligg nær kysten ved ei av greinene til Clutha River sitt delta. Den vesle øya Inch Clutha ligg like sørvest for byen. Nær Kaitangata, på nordsida, ligg den vesle Tuakitotosjøen, som har avløp til Clutha gjennom ei lita sideelv vest for byen.

Ved folketeljinga i 2006 var innbyggjartalet i Kaitangata 810, ein oppgang på 21 sidan 2001. Innbyggjarane er for storparten av europeisk herkomst, der langt under det nasjonale gjennomsnittet av innbyggjarane er oppførte som ikkje-europearar (7,1 %).

## Namn
Opphavet til maorinamnet til byen er usikkert. Det er rett nok namnet på ein figur i polynesisk mytologi, men kjem meir truleg frå kannibalske festar som vart haldne etter kampar mellom stammane i distriktet, mellom iwiane Kāi Tahu og Kāti Mamoe. Namnet kan lauseleg omsetjast frå māori som: «Drep ein mann og et han».

## Historie og framvokster
Den europeiske historia til Kaitangata er nær knytt til utvinning av kol. Ei av dei tidlegaste større industriulukkene på New Zealand fann stad i Kaitangata-gruva i 1879, då 34 gruvearbeidarar miste livet i ein underjordisk eksplosjon.

Kolgruvene var den bærande næringa i byen sin økonomi frå 1870-åra til 1972, då den siste underjordiske statseigde kolgruva vart stengd. Fleire dagbrotgruver (både statlege og private) har halde oppe drifta fram til i dag, som til dømes Kai Point Mine. Kai Point Coal Company har drive ut kol i Kaitangata sidan 1951, og produserer kol til den lokale industrien og til oppvarming i heimar.  Frå 1876 til 1970, sørgde jarnvegslinja Kaitangata Line for transporten frå gruvene. Linja var frå først av privateigd, men kom seinare i eige til det statlege gruvedepartementet. Lokomotivet som i mange år vart brukt på linja, vart donert til ei interessegruppe i Shantytown i Westland, der det no trekkjer veterantog og enno ber namneplata «Kaitangata» til ære for den tidlegare staden der det var i drift.

Dei underjordiske gruvene produserte ei blanding av stein- og brunkol av høg kvalitet, og dette vart i første rekkje nytta til drivstoff til lokomotiv på New Zealand fram til 1960-åra. Då jarnvegane gjekk over til diesellokomotiv, starta nedgangen for gruvedrifta. Dagbrotgruvene produserer brunkol, som for det meste vert brukt til hushaldsføremål. Den stadige nedgangen i hus som har kolfyrte eldstadar, saman med det miljøbaserte kravet om å skifta ut attverande eldstadar, gjer at ein må rekna med at dagane til dagbrotsgruvene også snart er talde.

Av kjende personar frå Kaitangata er All Blacks-rugbyspelaren Tony Brown.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kaitangata, New Zealand|Kaitangata, New Zealand]]» frå , den 24. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene: "Kai: Now the good news" (*Otago Daily Times*, 22. juli 2006)*

## Bakgrunnsstoff
* Om gruveulukka i Kaitangata 21. februar 1879
* Heimeside til Kai Point Coal Mine
Fortun

**Fortun** er ei bygd og eit kyrkjesokn i Sogn prosti. Området ligg i Luster kommune i Vestland og femner inste delen av Lustrafjorden og landet austover til grensa mot Innlandet. Soknet har ei kyrkje, Fortun kyrkje frå 1879. Forgjengaren til dagens kyrkje var ei stavkyrkje frå slutten av 1100-talet. Ho vart riven i 1882 og mykje av vyrket vart brukt i Fantoft stavkyrkje som vart sett opp i Fana utanfor Bergen. 


fil:Fortun Lindahl.jpeg|Fortun frå 1880 til 1890
fil:Fortun old.jpg|Fortun stavkyrkje slik ho stod i 1873


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Om Fortun sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi frå Fortun på nettstaden til Nasjonalbiblioteket