open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Degradering

**Degradering** (frå lat. av de- og lat. gradus 'steg, grad') vil seie å setje ned i lågare grad som til dømes ta frå generalen sine stjerner slik at han blir ein oberst. Ordet vert også nytta om det som vert forringa, fornedra eller på ein annan måte får lågare verdi.

## Kjelde
Nynorskordboka
Det norske rettssystemet

Konfliktar kan vera av rettsleg type. Dersom partane ikkje greier å inngå forlik, må saka til retten for å bli løyst.

*Retten* tyder i Noreg ofte Forliksrådet. Dét er meir løysingsorientert enn ein vanleg domstol og har som mål å få partane til å verta samde. Det er ganske rimeleg å ta ut ein forliksklage, og ein treng ikkje advokat.

Dersom båe partar er representerte ved advokat, er det normal praksis å reisa ei stemning direkte for ein vanleg domstol. Då må ein alltid byrja med tingretten. Skulle det gå gale der, kan den tapande parten anka til lagmannsretten, og til høgsterett om det vert naudsynt.

Ein norsk rettssak har ofte høge kostnader. Som saksøkar eller saksøkt har ein i visse fall fri rettshjelp, og ved somme tilhøve rettshjelpsdekning i forsikring, men somme gonger må ein betala sjølv.
Anna Carin Olofsson

**Anna Carin Helena Cecilia Zidek** (), også kjend som **Anna Carin Olofsson**, **Anna Carin Olofsson Zidek** og under namneforkortinga **ACO**, er ein svensk skiskyttar frå Sveg i Härjedalen. Ho vart olympisk meister på fellesstart under Vinter-OL i Torino i 2006.

Anna Carin Olofsson deltok i OL i Salt Lake City i 2002 som langrennsløpar. Ho begynte seint med skiskyting, først i 2003, men etablerte seg så i verdstoppen. I VM i Hochfilzen i 2005 fekk ho sølv på fellesstarten, i verdscupen fekk ho sin første medalje same sesong med ein sølv frå Antholz (Anterselva).

I 2005/06-sesongen vann ho sitt første verdscuprenn, og i OL i Torino vann ho gull på fellesstart og sølv på sprinten. Zidek la opp som skiløpar i 2011.

Zidek bur i Lillhärdal i Härjedalen.

## Merittliste
### [[Olympiske leikar]]

* 1 gull (fellesstart, Torino 2006), 1 sølv (sprint, Torino 2006)

### Verdscupsigrar

**Individuelt (12)**
(Inkluderer OL)

#### Stafett

## Bakgrunnsstoff

*
Wikifrasar

**Wikifrasar** er eitt av Wikipedia sine systerprosjekt. Det er ein eigen sitat-wiki som er open og fritt tilgjengeleg for alle.

## Bakgrunnsstoff

* Wikifrasar
Atle Hansson

**Atle Hansson** () er ein norsk illustratør, avisteiknar og vevdesignar. Han er utdanna biletkunstnar frå École des Beaux-Arts du Valais i Sveits. Han er sjølvlært som illustratør, og har arbeidd som frilansar sidan 2001. Hansson nyttar varierte teknikkar, både manuelle (akvarell, tusj, blyant, gouache, akryl) og digitale (vektor, digitalt maleri). Illustrasjonane er ofte fargesterke og uttrykksforma kan gjerne vera enten humoristisk, konseptuell eller realistisk. Han tidlegare fast bidragsytar til fleire aviser og tidsskrift, og teikna illustrasjonar til bøker, brosjyrar, katalogar, presentasjonsmateriell m.m.

Hansson står bak nettstaden Frilansinfo.no der han gjev hjelp og informasjon til frilansarar, og har dessutan skrive boka *Frilans! En komplett håndbok for frilansere* (Pourquoi Publishing, 2008, 2. utgave 2011). Frå 2010 har han jobba som vevdesigner og var med på å byggja opp det norske programvareselskapet Conta Systemer AS. Der vart tanken frå Frilansinfo.no om å hjelpa sjølvstendig næringsdrivande og andre småfirma vidareført, mellom anna med det gratis fakturaprogrammet Conta Faktura. Conta Systemer vart i 2016 slått saman med rekneskapskjeda Chimaera til Conta Group AS.

## Bokillustrasjonar
* Elisabeth Ellingsen og Kirsti Mac Donald: *Her på berget* læreverk i norsk/samfunnskunnskap for vaksne innvandrarar (Cappelen, 2008)
* Kjetil Brattlien: *Den lille snøskredboka* Alt du trenger å vite om snøskred på en enkel måte (Fri Flyt, 2008 (5. opplag 2017))
* Lena Fauske og Øyvind S. Bruland (red.): *Førstehjelp på tur* (Fri Flyt, 2007)
* Markus Landrø: *Skredfare* – håndbok om snøskred for frikjørere (Fri Flyt, ny utgave 2007)
* Eva Finsvik Andersen og Blanca Bali: *Anflug 2* læreverk i tysk for vidaregåande skule. (Cappelen, 2007)
* Eva Finsvik Andersen og Blanca Bali: *Ankunft 2* læreverk i tysk for vidaregåande skule. (Cappelen, 2007)
* Magnus Buflod, Knut Anders Sannes og Kristoffer Aasebø: *Paragraf 1* rettslære for vidaregåande skule. (Cappelen, 2007)
* Erling Kagge og Leif A. Dramstad (red.): *Barnas Store Sangbok* (JM Stenersens Forlag, 2005) (med Thorbjørn Egner, Kristin Granli, Paul René Gauguin, m.fl.)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Atle Hansson|Atle Hansson]]» frå ,  den 24. august 2021.*
Vagina

**Vagina**, **slir** eller **skjede**, er eit røyr frå livmora til det ytre av kroppen hjå pattedyr av hokjønn. 

Funksjonen til skjeden er å leide sæd inn i livmora etter paring. Når avkommet blir født, blir det pressa ut gjennom skjeden.

## Sjå òg
* Vulva
Magnet

Ein **magnet** er ein lekam som har eit magnetfelt. Det kan vere ein elektromagnet eller ein permanent magnet. Permanente magnetar generer alltid eit magnetfelt. Nåla i eit kompass er ein permanent magnet. Nokre bergartar har naturlege magnetfelt, men magnetar kan òg produserast industrielt. Elektromagnetar nyttar straum til å generere eit magnetfelt.

Ordet *magnet* kjem frå gresk *magnítis líthos* (μαγνήτης λίθος), som tydar «stein frå Magnesia». Magnesia var eit område i det gamle Hellas, noverande Manisa i Tyrkia. Der finst det magnetitt.

SI-eininga for magnetisk feltstyrke er tesla, og eininga for magnetisk fluks er weber. 1 tesla er ei særs stor eining og magnetfeltet til jorda er på kring 30 – 60 μT.

Magnetisme vert utnytta i dørlukkarar, lydband/databand, følarar i tjuverialarmar, teleslynger for høyreapparat, høgtalarar, metalldetektorar, katodestrålerøyr/TV-røyr og MR-maskiner (biletdanning ved magnetisk resonans)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Magnet|Magnet]]» frå , den 14. februar 2013.* 

## Bakgrunnsstoff
* Korleis magnetar blir laga  (video)
Kvinne

Ei **kvinne** er eit vaksent menneske av hokjønn.   

Kvinner skil seg frå menn ved at som oftast har to x-kromosom og ingen y-kromosom, medan menna har eitt x-kromosom og eitt y-kromosom.

## Ordsoge
Ordet «kvinne» kjem frå norrønt *kvinna, kvenna* og har samband med det engelske «queen», 'dronning'. Det finst mange synonym for kvinner, til dømes *[[dame]], [[kjerring]], [[kone]]* og *kvinnfolk*.

Ord som viser til ei kvinne med ein særskild status er *[[frøken]], [[frue]]/[[kone]]* og *[[enke]]*.

## Sjå òg
* Kjønn - jente - jomfru - frøken - frue - hustru - kone - dame - madam - enke
* Kvinnelege kjønnsorgan -menstruasjon - graviditet - fødsel - mor - menopause - kvinnesjukdommar - gynekologi
* Feminisme - kjønnsdiskriminering - kvinneforsking - kvinnesak - kvinnerørsla - kvinnedagen
* Kjønnsrolle - kvinnearbeid - kvinnekultur - kvinneklede - kvinnelitteratur - kvinneidrett - gudinner - matriarkat
* Kvinnenamn

## Referansar


## Bakgrunnsstoff

* 
* «Kvinde» i ''Ordbog over det danske sprog''
* «Kvinna» i *[[Svenska Akademins ordbok]]*
* Kvinnerelaterte artiklar i *[[Pax leksikon]]* frå 1976-82
* Kvinnerelaterte artiklar  i danske *[[Leksikon for det 21. århundre]]*
* Oppslagsordet «Kvinna» i *[[Nordisk familjebok]]* frå rundt 1911 (på svensk)]
* Verdensberømte kvinner  (på engelsk)
* Nyheter om kvinner (på engelsk)
* Kvinnelegen.no 
* Kvinneguiden.no
* Helsebibliotekets sider om kjønn og seksualitet
Urbanisering

**Urbanisering** vil seia at fleire folk i eit samfunn flyttar frå landsbygda og slår seg ned i byar. I statistikken er urbanisering eit prosenttal på kor stor del av eit område si befolkning som bur i byar. I berekningsmåten av urbaniseringsgrad som SN tilrår vert ein by definert som eit område med minst 20&nbsp;000 innbyggjarar.

Byvekst har ofte nær samanheng med industrialiseringa av eit samfunn, som skaper fleire arbeidsstader i byane og færre innan jordbruk. Derfor har det pågått urbanisering i den vestlege verda frå den industrielle revolusjonen på 1800-talet, medan andre delar av verda har opplevd fenomenet medan dei har utvikla sin eigen industri.

Kraftig og ukontrollert urbanisering kan føra til at mange menneske bur i uregulerte og dårlege bustader, gjerne i slummar.

## Kjelder
Florence Baverel-Robert

**Florence Baverel-Robert** ( i Pontarlier i Franche-Comté) er ein fransk skiskyttar. Ho er olympisk meister i sprint frå OL i Torino i 2006.

Florence Baverel-Robert var med i verdscupen i skiskyting frå 1994 til 2007. Ho trente med klubben Entente Sportive Saugette de Ski/EMHM.

I 1994/95- og 1995/96-sesongen kom ho på 7. plass i verdscupen samanlagt, men fekk sidan svakare samanlagtresultat. Før OL i Torino hadde ho berre ein individuell medalje frå store meisterskap, bronse frå jaktstarten i VM i Holmenkollen i 2000. I OL i Torino vann ho sensasjonelt gull på sprinten, noko som òg var hennar første verdscupsiger. Ho var òg med å ta bronsemedalje på stafetten. 2006/07-sesongen vart hennar beste i verdscupen, og ho enda på 5. plass samanlagt. Etter dette la ho opp som aktiv skiskyttar.

Baverel-Robert vert rekna som ein svært god skyttar. Ho gifta seg i 2001 med skiskyttaren Julien Robert. Dei busette seg i Lièvre Mont nær den sveitsiske grensa.

## Kortfatta merittliste
* Verdscupen samanlagt:
** 5. plass (2006/07)
* Verdsmeisterskap:
** 4 sølv, 3 bronse (beste individuelt: sølv på 15 km, 2007)
* Olympiske leikar:
** 1 gull (sprint, Torino 2006), 1 bronse
* Verdscuprenn:
** 1 gull, 7 sølv, 6 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Mann

Ein **mann** er eit kjønnsmoge menneske av hankjønn. 

Menn skil seg frå kvinnene ved at dei har eitt x-kromosom og eitt y-kromosom medan kvinnene har to x-kromosom. Kjønnsorgana hjå mannen er for ein store del ytre. Penis og testiklane heng ut frå resten av kroppen. Ein mann kan ikkje føda barn, men kan gjera ei kvinne gravid ved samleie.

Trass i at det vert fødd fleire gutar enn jenter i Noreg (i tilhøvet 1:1,06), så er det flest kvinner mellom vaksne menneske. Gutar og menn i alle aldrar har høgare dødsrate og norske kvinner lever i gjennomsnitt fire år lengre enn menn.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Marianne Haslum

**Marianne Haslum** () er ein norsk høgrehendt curlingspelar frå Lillehammer.

I curling-VM for damer har Haslum vunne sølvmedalje i 1997 og 2004 og bronse i 1996, 2001 og 2005. Ho deltok i demonstrasjonsøvinga i OL i 1998 og i 2002, der ho kom på femte- og sjuandeplass. Ho deltok òg i Vinter-OL 2006.

## Kjelder
Al-Askaria

**Al-Askaria** er ein av dei fire viktigaste heilagdommane innan sjia-islam. Det er eit mausoleum i den irakiske byen Samarra der imam Ali al-Hadi og sonen Hassan al-Askari er gravlagde. Mange sjiamuslimar trur òg at sonesonen Mohammed al-Mahdi, «den gøymde imamen», gjekk i dekning der og ein dag vil syna seg igjen.

Bygningen, som årleg blir vitja av tusentals pilegrimar, blei utsett for eit bombeåtak den 22. februar 2006, og den vidkjende forgylte kuppelen braut saman.

## Historie
Mausoleet blei bygd i 944, då Samarra blei hovudstaden for abbasidedynastiet. Då det blei ombygd i 1905 fekk det ein kuppel dekt av 72&nbsp;000 gullstykke. 

I lang tid var det vanleg å bringa ein sala hest og ein hær til mausoleet i vente på at Mohammed al-Mahdi skulle syna seg igjen og «skilja sanning frå løgn».

Under Irakkrigen har Samarra vore eit viktig utgangspunkt for irakiske motstandsstyrkar, men mausoleet har fekk stå i fred frå landet blei invadert i mars 2003, til han blei sprengd av væpna gjerningsmenn i februar 2006.

## Bakgrunnsstoff
* Bilde av moskeen før og etter åtaket (BBC)

## Kjelder
* Times online
* Stavanger Aftenblad
Fleirnasjonalt selskap

Eit **fleirnasjonalt**, **multinasjonalt** eller **transnasjonalt selskap** er ei verksemd som er økonomisk aktivt i fleire land, men som har ei sentral leiing. Slike selskap kan ofte vera vanskelege å kontrollera for styresmaktene i einskilde land, ettersom dei lett kan flytta middel og produksjon andre stader. 

Det nederlandske austindiakompaniet som blei grunnlagd i 1602 var ein forløpar for fleirnasjonale selskap.

## Døme
* AOL
* AT&T
* BP
* Coca-Cola Company
* Dell
* Disney
* Enron
* Exxon
* Fiat
* Google
* General Motors
* Halliburton
* Honda
* IBM
* McDonald's
* Microsoft
* Nestlé
* Nike
* Nintendo
* Nissan
* Philips
* Toyota
* Wal-Mart
* Yahoo!

## Sjå og
* Globalisering
Aslak Bolt

**Aslak Bolt** var erkebiskop i Nidaros (Nidaros erkebispedøme) frå 1428 til 1450. Han var fødd kring 1380 eller noko før og døydde i 1450. Det fulle namnet hans var Aslak Harniktsson Bolt og han var av adeleg slekt. I 1407 valde domkapitlet i Oslo han til biskop i Oslo og etter påtrykk frå dronning Margrete i 1408 vart han biskop i Bergen der han vart i 20 år.

## Administrator og ordensmann
I 1428 vart han erkebiskop i Nidaros. For ettertida er han mest kjend for si jordebok, som er eit viktig kjeldeskrift. *Aslak Bolts jordebok* er ei nøye registrering av inntektene frå erkesetet sitt gods og eigedomar. Over 3000 gardar og stader er rekna opp.

Han gjeninnførte også ei rekke mindre avgifter som var gløymd. I perioden etter 1435 markerte han seg også som leiar av kyrkjeprovinsen. Han kalla inn til provensialkonsil i 1435 i Bergen og året etter i Oslo. Desse konsilane fatta ei rekke vedtak gjeldande for kyrkjeprovinsen, i fyrste rekke knytt til økonomiske forhold.

I åra etter 1436 er det som politikar ein møter Aslak Bolt. Som leiar av riksrådet hadde han stor innverknad på rikspolitikken. Bolt var kanskje den personen i Noreg på 1400-talet som hadde mest makt. Aslak Bolt var ein dyktig mann med særlege evner som administrator og arbeidet var prega av orden. Han var òg ein dyktig handelsmann og klarte å auka kyrkjegodset dei åra han var i Nidaros. Aslak Bolt markerte seg som kyrkjeleiar og hevda si makt over biskopane. Han var for lausriving frå Danmark og oppteken av å hindre utlendingar, særleg danskar i å få norske embete. Derimot var han for nærare tilknyting til Sverige.

Han ynskte også å styrkja kyrkja si stilling ved å få kongen til å stadfesta sættargjerden frå 1277, ei avtale som med anna gav erkebiskopen rett til å nemna ut eigen hird. Denne stadfestinga oppnådde han då han den 20. november 1449 krona svensken Karl Knutsson Bonde til konge av Noreg i Nidaros. Han var også den fyrste kongen som vart krona I Nidaros. Kong Karl vart avsett året etter, av dei som stødde danskekongen Christian I, men da var Aslak Bolt død. I 1458 vart sættargjerden stadfesta på ny.

## Eit aktivt liv
* I 1428 vart Bergen erobra og plyndra av austtyskarar leia av Bartolomeus Voet fra Vitaljebrødrene. Aslak slapp unna på eit engelsk skip.
* Aslak Bolt byta til seg ein bibel frå 1200-talet som no er på Deichmanske bibliotek i Oslo. Bibelen vert kalla Aslak Bolts bibel.
* I 1432 brann Nidarosdomen. Aslak administrerte gjenreisinga på ein effektiv måte.
* I 1432 møtte han den italienske adelsmannen Pietro Querini, som forliste på Røst i Lofoten. Querini skildra erkebiskopen som ein sympatisk person.
* I løpet av 1430-talet fekk han utarbeidd Aslak Bolts jordebok

## Bakgrunnsstoff
* Aslak Bolts bibel
* Aslak Bolt (1428-1450) www.katolsk.no
Bondi Beach

**Bondi Beach** () er ei strand i forstaden Bondi ved Sydney i den australske delstaten New South Wales. Ho er om lag éin kilometer lang og ligg sju kilometer frå Sydney sentrum. Stranda er populær både blant turistar og fastbuande.

## Historie
Edward Smith Hall og svigersonen Francis O'Brien kjøpte store delar av området i 1851 og kalla det «Bondi Estate». Deretter kjøpte O'Brien gradvis opp eigedommen til svigerfaren og opna han for allmugen som «O'Brien Estate» med piknikkplass og tivoli. Folk flokka til stranda i så store mengder at O'Brien truga med å stenga henne. Etter lokalt påtrykk handla styresmaktene og gjorde Bondi til offentleg område i 1882.

## Bruk
Folk kjem til stranda for å sola seg, surfa og bada, men også for å oppleva tilstellingar, som venleikskonkurransen «Miss Bondi», og høgtider som første juledag, då over 40&nbsp;000 folk samlar seg der for å feira jul.

Under Sommar-OL 2000 blei strandvolleyballkonkurransane haldne på stranda, og det blei sett opp fleire banar og stadion. Seinare har bydelsrådet gått imot speling av volleyball på Bondi-stranda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Guayaquilbukta

**Guayaquilbukta** er ei v-forma havbukt inn mot vestkysten av Sør-Amerika frå Stillehavet. Bukta har namn etter byen Guayaquil. I nord er bukta avgrensa av Santa Elena-halvøya i Ecuador, i sør er bukta avgrensa av vestkysten av provinsane Los Rios og El Oro i Ecuador, og nordvestkysten av Tumbes-regionen i Peru. 

Fleire elver renn ut i Guayaquilbukta, mellom anna Guayaselva og Dauleelva begge inst ved Guayaquil. Lengre sør finn vi grenseelva Zarumilla og Tumbeselva i Peru. Isla Puná er ei øy i bukta. Både Isla Puná, mindre øyer i bukta og landområda som grensar mot Guayaquilbukta er lågtliggande, og her finst areal med våtmarksområde og strekningar med mangroveskog.

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel på tre språk om våtlandområde i Ecuador hos ''The Ramsar Convention on Wetlands''.
Ca

**Ca** eller **CA** kan vera ei forkorting for:
 
## Ca
* Cirka, eit ord som tyder *om lag*
* Kalsium, eit grunnstoff

## CA
* California, ein delstat i USA
Ekely

**Ekely** er ein stad der Edvard Munch budde og måla frå 1916 til han døydde i 1944, og seinare som bustad for fleire norske kunstnarar.
Ekely er rekna som eit norsk kulturminne.

## Historie
Edvard Munch kjøpte området på 45 mål i 1916. Eigedommenhadde tidlegare vore eit gartneri. Han omfatta fleire uthus i tillegg til hovudhuset i sveitserstil som blei oppført i 1897 for amtsgartnaren A.M Petterson. 
Munch brukte både dei gamle uthusene og nye provisoriske bygningar som atelier i dei første åra. I 1929 fekk han oppført sitt permanente *Vinteratelier*, teikna av arkitektvenen Henrik Bull. Dette er den einaste gjenverande bygningen på Ekely frå Munch si tid. 

Munch budde på Ekely fram til han døydde 23. januar 1944. Mange av bileta hans frå dei siste tiåra har motiv frå Ekely. Hagen og lysthuset er avbilda på fleire måleri, og interiøra er bakgrunn for mange sjølvportrett frå dei siste leveåra hans.

Etter at Munch døydde, blei eigedommen kjøpt av Oslo kommune i 1946. Munch hadde testamentert den store samlinga si av måleri, teikningar, grafikk og trykkplater til kommunen, som brukte atelieret til konserveringsverkstad og magasin fram til samlinga blei overført til Munch-museet.

I etterkrigsåra fram til 1949 blei atelieret brukt til utstilling av Akermuseet sine samlingar, fram til Oslo kommune sa opp leigeforholdet. 

Hagen blei fylt med hus for kunstnarar i 1951, teikna av Jens Selmer. Kunstnarbustadane blei bygd av OBOS. I 1960 blei sveitservillaen på tomta frå 1870-åra riven.

## Kunstnarheimar
Finn Fåborg, Anne Raknes, Nils Aas, Thorbjørn Egner, Franz Widerberg, Guy Krohg og Sossen Krohg har alle budd på Ekely.

Forfattaren Jon Michelet budde der med foreldra sine som barn.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ekely|Ekely]]» frå ,  den 16. april 2018.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*munchs-ekely.no 
*
Det spanske riksvåpenet

**Det spanske riksvåpenet** er sett saman av seks andre våpen. Skjoldet har fire delar som inneheld våpna til Castilla, León, Aragon og Navarra. Under desse står eit granateple for Granada, medan dei tre liljene til huset Bourbon ligg i midten.

På kvar side står Herkules-søylene, som er eit gammalt omgrep knytt til Gibraltarsundet, og dei latinske orda *plus ultra*, som tyder 'og forbi' og viser til dei tidlegare spanske koloniane. Over det heile tronar den spanske kongekrona.

## Historisk utvikling


Fil:Coat of Arms of Queen Isabella of Castile (1474-1492).svg|Våpenet til 'dei katolske kongelege', Ferdinand og Isabella (1475-1492), teke i bruk ved ekteskapet mellom Ferdinand II av Aragón og Isabella I av Castilla. Ørna står for evangelisten Johannes.
Fil:Coat of Arms of Queen Isabella of Castile (1492-1504).svg|Det første spanske riksvåpenet (1492-1504), eit granateple for Granada.
Fil:Coat of Arms of Charles I of Spain (1516-1520).svg|Våpenet til Karl I (1516-1518)
Fil:Coat of Arms of Charles I of Spain-Flanders and Tyrol Escutcheon Variant(1518-1520).svg|Våpenet til Karl I (1518-1520)
Fil:Coat of Arms of Charles I of Spain (1520-1530).svg|Våpenet til Karl I (1520-1530)
Fil:Greater Coat of Arms of Charles I of Spain, Charles V as Holy Roman Emperor (1530-1556).svg|Våpenet til Karl I (1530-1556) med tyske element og Herkulessøylene.
File:Coat of Arms of Philip II of Spain, English King Consort-Spanish Variant (1556-1558).svg|Våpenet til Filip II (1556-1558)
File:Coat of Arms of Philip II of Spain (1558-1580).svg|Våpenet til Filip II (1558-1580)
Fil:Royal Coat of Arms of Spain (1580-1668).svg|Våpenet til Filip II (1580-1598) Ordenen det gylne skinn er hengt rundt skjoldet.
Fil:Coat of Arms of Charles II of Spain (1668-1700).svg|Våpenet til Karl II (1668-1700)
Fil:Royal Coat of Arms of Spain (1700-1761)-Common Version.svg|Våpenet til Filip V (1700-1746), den første kongen av huset Bourbon.
Fil:Royal Coat of Arms of Spain (1761-1868 and 1874-1931) Golden Fleece Variant.svg|Våpenet til Karl III frå 1761.
Fil:Middle Coat of Arms of Joseph Bonaparte as King of Spain.svg|Våpenet til Joseph Bonaparte 1808-1813. Nedste venstre felt står for dei oversjøiske provinsane. Hjarteskjoldet er den franske keisarørna.
Fil:Coat of Arms of Spain (1868-1870 and 1873-1874).svg|Riksvåpenet til den første spanske republikken 1873-1874. 
Fil:Coat of Arms of Spain (1874-1931) Pillars of Hercules Variant.svg|Riksvåpen 1875-1931.
Fil:Coat of Arms of Spain (1931-1939).svg|Riksvåpenet Den andre spanske republikken 1931-1939.
Fil:Coat of Arms of Spain (1939-1945).svg|Riksvåpen under fascismen 1938-1945. På bandet står mottoet «Una, grande, libre», spansk for 'Éin, stor, fri' 1939-1945.
Fil:Coat of Arms of Spain (1945-1977).svg|Riksvåpen 1945-1977
Fil:Coat of Arms of Spain (1977-1981).svg|Riksvåpen 1977-1981
David Kaplan

**David Benjamin Kaplan** () er ein amerikansk filosof og logikar som føreles ved UCLA. Han er spesielt kjend for sitt arbeid med demonstrativar og indeksikalar, proposisjonar og referanse i opake (*intensjonale*) kontekstar.

Interesseområda hans innanfor filosofi strekkjer seg over filosofisk logikk, modallogikk, språkfilosofi, metafysikk og epistemologi.

## Demonstrativar og indeksikalar
Kaplan sitt syn på demonstrativar har hatt sterk innverknad på heile feltet. Han følgjer ein ikkje-Davidsonsk teori om meining; eit indeksikal-uttrykk har ei lingvistisk meining i tillegg til å ha eit innhald (er ein proposisjon). 
Lingvistiske uttrykk har innhald i kontekstar, der kvar kontekst har ein aktør, tid, stad og mogleg verd.

### Karakter
Karakter (character) hos Kaplan er ein funksjon frå kontekst til innhald. Karakteren til «eg» er altså ein funksjon som returnerer aktøren som uttalar ordet i konteksten. *Karakter* er parallelt med John Perry sin term *rolle*.

## Kjelder
* Braun, David. "Indexicals". *Stanford Encyclopedia of Philosophy*
Mette Karlsvik

**Mette Karlsvik** () er ein norsk forfattar som debuterte i 2005 med romanen *Vindauga i matsalen vender mot fjorden*. Ho vart tildelt Tarjei Vesaas' debutantpris for 2005. Andre romanen hennar heiter *Flytårn* og kom ut i 2007. 

Karlsvik har biletkunst-, journalistikk-, og illustrasjonsutdanning, arbeider som frilansjournalist, og har skrive, fotografert og teikna for diverse tidsskrift og andre publikasjonar. Ho er oppvaksen i Frei kommune på Nordmøre.

## Bøker
* 2005 &ndash; *Vindauga i matsalen vender mot fjorden* (roman, Samlaget)
* 2007 &ndash; *Flytårn* (roman, Samlaget)
* 2008 &ndash; *Pol* (roman, Samlaget)
* 2009 &ndash; *1-2-TRE* (barneroman, Samlaget)
* 2011 &ndash; *Bli Björk* (roman, Samlaget)
* 2011 &ndash; *Post Oske. Dagar og netter i Reykjavik* (dokumentar, Flamme Forlag)
* 2012 &ndash; *Vis meg ditt bibliotek* (intervjubok, for Bergen Offentlige Bibliotek / Bergen Leser 2012)
* 2012 &ndash; *Prinsland* (roman, Magikon Forlag)
* 2013 &ndash; *Øy/Ey* (dikt, House of Foundation)
* 2013 &ndash; *Vekstvilkår* (essay, Spriten Forlag)
* 2013 &ndash; *Dyrebar* (roman, Magikon Forlag)
* 2014 &ndash; *Den beste hausten er etter monsun* (roman, Samlaget)
* 2015 &ndash; *UR* (dikt, Spriten Forlag)
* 2016 &ndash; *Varmá* (roman, Samlaget)
* 2017 &ndash; *Mørkerom* (roman, Samlaget)
* 2018 &ndash; *Kjøt* (teikneserieroman, Magikon Forlag)
* 2019 &ndash; *Meieriet* (roman, Samlaget)
* 2021 &ndash; *Same tid neste veke : samtaler med Thorvald Steen* (Pax)
* 2022 &ndash; *Surtsey* (Roman, Samlaget)

## Prisar og stipend
* 2005 &ndash; Tarjei Vesaas' debutantpris for *Vindauga i matsalen vender mot fjorden*.
* 2011 &ndash; Sigmund Skard-stipendet
* 2012 &ndash; Bokhandlarstipendet
* 2012 &ndash; Nordmøre Mållag sin Målprisen
* 2012 &ndash; Stig Sæterbakkens minnepris
* 2013 &ndash; Skien Kommune sitt Kunstnarstipend

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Mette Karlsvik - heimeside
* «Mette Karlsvik» av Vibeke Lauritsen på Allkunne
* Om Mette Karlsvik på nettstaden til Det Norske Samlaget
* Mette Karlsvik i Forfatterkatalogen
* Bloggen til Mette Karlsvik
Hutaheiti

**Hutaheiti** er ei forvansking av det tahitiske ordet *Otaheiti*, som er namnet på øya Tahiti. Hutaheiti blir nytta som eit namn på ei plass langt burte, langt frå sentrale strok. Antakelig er det sjømenn som har tatt med ordet heim.

### Kjelde

* Norgesglasset på NRK
Oksavik

**Oksavik**, òg skrive **Oksavika**, tidlegare skrive *Oksevik*, er ein matrikkelgard på Gurskøya i Sande i Møre og Romsdal. Garden ligg ved Rovdefjorden og høyrde fram til 1964 til Rovde kommune.

Stadnamnet kan ha samanheng med ordet *ups*, som tyder loddrett eller bratt bergvegg.

Gardsnamnet i forma *Oksavik* vert også nytta som etternamn.

## Fotnotar
Nils Skandfer

**Nils Skandfer** () var ein norsk båtbyggjar kjent for sine *Skandferbåtar*, ein variant av kuttarar. Skandfer var fødd og voks opp på Rensaa i Ibestad. Han gjekk i lære hos Colin Archer i Larvik, og hos Kristian Dekke ved Georgernes Verft i Bergen. Han kjøpte den gamle handelsstaden Kulstadsjøen i Vefsn, og starta og dreiv sitt eige båtbyggjeri, Skandfers baadbyggeri.

I dag er det berre fire eller fem av dei kring 300 fartøya konstruert av Skandfer som fortsatt flyt, alle av dei er kuttarar. Tre av desse båtane som han bygde, MK «Hermes II» (1917), MK «Faxen» (1916) og MK «Folkvang» (1911) er restaurerte. Bygderutebåten MK «Reidulf II» (1914) ligg i naudhamn på Hardanger fartøyvernsenter.

## Kjelder
* Tom Rasmussen: Kravellteknikkens vei til Norge i *Kravellbygging i Norge*. Hardanger Fartøyvernsenter og Norsk Sjøfartsmuseum 2008
Isambard Kingdom Brunel

**Isambard Kingdom Brunel** () var ein britisk ingeniør. Brunel var med på ei rad byggjeprosjekt i Storbritannia. Mellom anna bruer, dampbåtar, jarnvegar og tunnelar. Han er mest kjend for bygginga av Great Western Railway, den store vestjarnvegen, mellom vestre England og Wales og London.

Brunel var ein nyskapar som ikkje alltid lukkast, men likevel var først ute med mange løysingar på gamle byggeproblem. Han bygde den første tunnelen under ei farbar elv og utvikla den første propelldrivne dampbåten, som òg
var det største skipet bygd til då.

Brunel vart i ei kåring organisert av BBC kåra til den nest viktigaste briten gjennom tidene (etter Winston Churchill).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Structurae: Isambard Kingdom Brunel
*The Atmospheric Railway

## Litteratur
*L. T. C. Rolt Isambard Kingdom Brunel ISBN 0-582-10744-X, ISBN 0-14-007986-6, ISBN 0-14-011752-0 (Fantasticfiction )
*R. Angus Buchanan *Brunel:The Life and Times of Isambard Kingdom Brunel*, Hambledon and London, 2002, 294pp, 22pl and 11 text illus, ISBN 1-85285-331-X
*Adrian Vaughan *Isambard Kingdom Brunel: Engineering Knight-Errant*, John Murray, 1991, ISBN 0-7195-4636-2
*Nick Walters *Reckless Engineering*, BBC Books, ISBN 0-563-48603-1
*Steven Brindle Paddington Station: Its history and architecture , English Heritage, 2004, ISBN 1-873592-70-1
*Andrew Mathewson and Derek Laval Brunel's Tunnel... and where it led, Brunel Exhibition Rotherhithe, 1992, ISBN 0-9504361-1-9
Fotosyntese

**Fotosyntese** er ein biokjemisk prosess der planter, algar og nokre bakteriar utnyttar energien i sollyset til å produsere glukose av vatn og karbondioksid. Fotosyntesen er den viktigaste kjemiske reaksjonen på kloden. Utan fotosyntesen kunne det ikkje ha vore liv på jorda slik vi kjenner det i dag. Ordet fotosyntese tyder 'å setje saman ved hjelp av lys'. Det er som regel sollyset som er drivkrafta i fotosyntesen, som føregår i kloroplastane i dei grøne blada.

Det finst mange variantar av fotosyntetiske prosessar som varierer mellom ulike artar. Likevel er det ein del element som går i gjen. Lys blir absorbert i klorofyllhaldige protein, *fotosyntetiske reaksjonsentarar*. Hjå plantar finn ein desse i kloroplasten, og hjå bakteriar finn ein dei i cellemembranen. Lysenergien blir brukt til å redusera vatn, og utnytta den frigjorte energien til å syntetisere ulike organiske samband slik som adenosintrifosfat (fotofosforylering) og glyseraldehyd 3-fosfat (calvinsyklus).

I fotosyntesen blir energien i lyset brukt til å gjere vatn og karbondioksid om til sukker og oksygen.

6 CO_2 + 6 H_2O + lysenergi → C_6H_{12}O_6 + 6 O_2

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* 
* 
* Scheller, Henrik Vibe; Møller, Birger Lindberg: fotosyntese i Den Store Danske på lex.dk.
Anna Bogalij-Titovets

**Anna Ivanovna Bogalij-Titovets**, russisk **Анна Ивановна Богалий-Титовец**, () i *Vozjega* i Vologda oblast) er ein russisk skiskyttar. Ho er olympisk meister i stafett.

Anna Ivanovna Bogalij vart fødd i landsbyen Vozjega i Vologda oblast, men då ho var fem år flytta familien til Murmansk. Ho begynte tidleg med skiskyting og oppnådde gode resultat som junior. Allereie i første sesongen hennar som senior, 2000/01-sesongen, vart ho verdsmeister med det russiske stafettlaget i VM i Pokljuka. OL i Salt Lake City året etter vart ein nedtur for Bogali, men i 2004 kom ho sterkt tilbake i VM i Oberhof med sølv på sprinten og bronse på jaktstarten. 2003/04-sesongen vart hennar beste so langt, og ho vann òg sine to første verdscuprenn. I OL i Torino i 2006 fekk ho berre gå ein distanse, 15 km, individuelt, men ho var med på stafettlaget til Russland og var der med å vinna olympisk gull.

Den 9. september 2004 gifta Anna Bogalij seg med *Maksim Titovets*. Dei bur i Novosibirsk.

## Kortfatta merittliste
(pr. 26. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** 5. plass (2003/04)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull, 3 sølv, 2 bronse (beste individuelt: sølv på sprinten, 2004)
* Olympiske leikar:
** 1 gull (beste individuelt: 18. plass, sprint 2002) 
* Verdscuprenn:
** 3 gull, 3 sølv, 4 bronse
Hals

**Halsen** er den kroppsdelen som bind saman kroppen og hovudet hjå dei fleste virveldyr. «Hals» blir òg brukt i overført tyding om noko langt og smalt, til dømes *[[båthals]]*, *[[flaske]]hals*, *[[lårhals]]*.

## Anatomi
I halsen sit strupen og skjoldbruskkjertelen, medan luftrøyret, matrøyret, ryggraden, blodårer, nerver og musklar går gjennom han.

## Kultur
Halsen blir ofte brukt til å henga smykke rundt, eller han kan dekkast til med ein krage. 

Det burmesiske padaungfolket er kjende for å «forlenga» halsen hjå kvinner ved å dekka han med tunge massingringar]]. Det er ikkje eigentleg halsen som blir lengre, men ribbeina som blir klemde ned.

## Lang hals
Nokre dyr er kjende for å ha lange halsar, til dømes sjiraffar og vadefugl.
Fylkeslistene for Miljø og Solidaritet

**Fylkeslistene for Miljø og Solidaritet** stilte til val ved stortingsvalet i 1989 i Noreg. Listene var eit samarbeid mellom Noregs Kommunistiske Parti, Raud Valallianse og andre krefter på venstresida. Fylkeslistene fekk 22&nbsp;126 røyster og oppnådde dermed 0,8 % oppslutning på landsbasis. Dei fekk ikkje vald inn nokon stortingsrepresentantar.
Olga A. Zajtseva

**Olga Aleksejevna Zajtseva** () er ein russisk skiskyttar. Ho er olympisk meister på stafett frå OL i Torino i 2006.

Zajtseva voks opp i Moskva der ho tidleg begynte med langrenn. Ved ei tilfeldigheit fekk ho prøva skiskyting, og gjekk i 1994 fullstendig over til denne idretten. Etter gode resultat som junior og i europacupen fekk ho prøva seg i verdscupen for første gong i 2001/02-sesongen, og klarde å koma på laget til OL i Salt Lake City, der ho fekk gå ein distanse, 15 kilometer. 2002/03-sesongen begynte bra, då Zajtseva vann sitt første verdscuprenn i første sprinten for sesongen, i Östersund. Seinare har ho vist jamn framgang. I VM i 2005 i Hochfilzen vann ho sine første medaljar i store meisterskap med gull på stafetten, sølv på sprinten og bronse på jaktstart. I OL i Torino i 2006 var ho med på det russiske stafettlaget som vann gull.

Ho bur i Moskva, der ho jobbar i det føderale anti-narkotikabyrået, med kapteins grad. Ho er interessert i musikk, særskilt russisk rock og Rammstein.

## Kortfatta merittliste
(per 28. februar 2006)
* Verdscup samanlagt:
** 4. plass (2004/05)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull, 2 sølv, 1 bronse (beste indivuduelle: sølv på sprinten, 2005)
* Olympiske leikar:
** 1 gull (beste individuelle: 9. plass, sprinten 2006)
* Verdscuprenn:
** 6 gull, 6 sølv, 5 bronse

## Merknadar

## Bakgrunnsstoff

*
Katrin Apel

**Katrin Apel** () er ein tysk skiskyttar. Ho er to gonger olympisk meister og fleire gonger verdsmeister på stafett med det tyske laget.

Apfel vart fødd i Erfurt i Thüringen i DDR. Ho gjekk på sportsskule (*Kinder- und Jugendsportschule*) i Oberhof. Frå 1989 til 1993 tok ho lærarutdanning i Schmalkaldehn. Deretter gjekk ho inn i idrettsgruppa i den tyske hæren, Bundeswehr. Ho bur med sambuaren Thomas Burmann i Gräfenroda nær Oberhof.

Apel starta idrettskarrieren sin som langrennsløpar. Etter at ho ikkje klarde å kvalifisera seg til OL på Lillehammer i 1994 gjekk ho over til skiskyting. Allereie i VM i 1996 i Ruhpolding vann ho gull med stafettlaget og i lagkonkurransen. Ho har seinare vore med på to VM-stafettgull til, og OL-gull i stafett i både 1998 og 2002. Individuelt har ho to VM-sølv, og ein OL-bronse. 2001/02-sesongen var Apel sin beste sesong så langt, då vann ho sine tre første verdscuprenn, og kom på 5. plass i verdscupen samanlagt.

## Kortfatta merittliste
(per 26. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** 5. plass (2001/02)
* Verdsmeisterskap:
** 4 gull, 5 sølv, 1 bronse (beste individuelt: 2 sølv, på sprint i 2000 og fellesstart i 2004)
* Olympiske leikar:
** 2 gull, 1 sølv, 1 bronse (beste individuelt: bronse, sprint 1998) 
* Verdscuprenn:
** 4 gull, 5 sølv, 8 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Paavo Puurunen

**Paavo Puurunen** () er ein finsk skiskyttar. 

Puurunen har drive med skiskyting sidan han var ni år gamal, og har no begynt så smått som trenar òg. Han jobbar ellers som snikkar.

Puurunen har vore med i verdscupen sidan 1995/96-sesongen. Den beste sesongen hans samanlagt var 1997/98-sesongen då han kom på 13. plass samanlagt. Han vann sitt einaste verdscuprenn i Pokljuka i 2001, i sjølvaste verdsmeisterskapen, på 20 km. Den einaste andre verdscupmedaljen hans, ein bronse på jaktstart, kom òg i VM, i Khanty-Mansijsk i 2003. I OL i Torino i 2006 tok han fjerdeplass på fellesstarten, det beste olympiske resultatet hans. Puurunen er ein mann for store anledningar, i vanlege verdscuprenn har han aldri kome betre enn 6. plass. Han la opp etter 2005/06-sesongen.

## Kortfatta merittliste
* Verdscupen samanlagt:
** 13. plass (1997/98)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull (20 km, 2001), 1 bronse
* Olympiske leikar:
** Beste plassering: 4. plass, fellesstart i 2006 
* Verdscuprenn:
** 1 gull, 1 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Heiltal

Eit **heiltal** eller ein **integer** er eit tal i mengda {0,1,-1,2,-2,\ldots}.
Mengda av heiltal blir skrive som \mathbf{Z} eller \mathbb{Z} (tysk *Zahl*), og omfattar talet 0 og alle naturlege tal
{1, 2, 3, 4, 5,\ldots} og deira negative verdiar {-1, -2, -3, -4, -5,\ldots}.

I likskap med dei naturlege tala og dei rasjonale tala er heiltala ei telbar mengd.

Heiltala dannar under addisjon ei abelsk gruppe.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Heltall|Heltall]]» frå ,  den 25. februar 2006.*
Swing

**Swing** har fleire tydingar:

* Swingjazz, ein musikksjanger som oppstod på 1930-talet.
* Swingdans, ein familie av dansestilar som opphavleg oppstod saman med swingjazzen, men no er sterkt assosiert med rock and roll.
Fnugg

Eit **fnugg** (frå dansk) er ein partikkel av støv eller snø som kan sveva. Ordet vert også nytta i uttrykk og tyder då noko lite eller at noko ikkje finst.

Kabelovergangar til PC-kort vert også omtalt som fnugg eller fnutt.

## Kjelder
Månsing

**Månsing** er eit svensk og norsk løynspråk med hovudsakleg norsk grammatikk og ordtilfang, men òg med vesentlege innslag av lånord frå romani rakripa, rodi, jenisch, samisk og ymse andre språk. Dette løynspråket har tradisjonelt først og fremst vore bruka av sosiale utgrupper, inkludert tiggarar og småkriminelle, i byane i Sverige og på Austlandet. Månsing blir ikkje tradisjonelt rekna som eit eige språk, men heller som sosiolektar av svensk og norsk.

## Bibliografi
* Bergman, Gösta: *Rotvälska : rommani, månsing, förbrytarspråk och slang.* Stockholm : Wahlström & Widstrand, 1931. http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=95251429x&kid=biblio
* Iversen, Ragnvald: *The Månsing in Norway.* (Secret languages in Norway: 2) Oslo : I kommisjon hos Dybwad, 1950. http://ask.bibsys.no/ask/action/show;jsessionid=0C1189D9B429F16386A5E3B99B2CA892?pid=932611354&kid=biblio, http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=932038247&kid=biblio 
* Ribsskog, Øyvin: *Hemmelige språk og tegn : taterspråk, tivolifolkenes språk, forbryterspråk, gateguttspråk, bankespråk, tegn, vinkel- og punktskrift.* Oslo : Tanum, 1945. http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=931872804&kid=biblio

## Kjelder
* BIBSYS
Swing-jazz

**Swingjazz** eller berre **swing**, er ein musikksjanger innanfor jazzen som ofte vert framført av band med 10-15 musikarar og ein bandleiar. Swingen utvikla seg i Sambandsstatane på 1930-talet.

Nokre kjende bandleiarar og musikarar innanfor swing-sjangeren:

* Count Basie
* Duke Ellington
* Benny Goodman
* Glenn Miller
* Louis Armstrong
* Robert Normann
Swing må ikkje forvekslast med det som ofte blir kalla *swingmusikk*, som er den musikken det blir dansa swingdans til. Swingdansen oppstod saman med swingjazzen, men blir no for tida dansa til mange typar musikk, mellom anna rock and roll og dansemusikk i danseband-tradisjonen.
Reisande

**Reisande** kan visa til nokon som er på reise, til dømes ein pilegrim, ein turist eller ein handelsreisande. Omgrepet kan også visa til fleire grupper av folk som har reise som livsstil; slike samfunn finn ein ei rekke stader i verda. Nomade er eit nærskyld omgrep som i større grad er knytt til folk som vandrar med husdyra sine.

## Reisande i Europa
### Skandinaviske reisande
I Skandinavia finst fleire grupper reisande som kallar seg romanifolk. Dei er blitt omtala av fastbuande mellom anna som *fantar*, *tatrar*, *skøyarar* eller *splintar*.

### Britiske reisande
Reisande i engelsktalande land blir gjerne omtala som *travellers* eller *gypsies* (som eigentleg viser til sigøynarar). Døme på folkegrupper er dei engelske romanichals og irske paveefolk.

### Kontinentaleuroeiske reisande
I tyskspråklege land bruker ein uttrykket *fahrendes volk* både om sinti og jenischefolket.
Nostradamus

**Miquèl de Nòstra Dama** (), kjend som 
**Nostradamus**, var ein fransk apotekar kjend for ettertida for ein serie spådommar. Den best kjende boka hans, *Les Propheties* ('Profetia'), kom ut i 1555 og har seinare stort sett ikkje gått ut av trykk. Ei rekkje tilhengjarar har knytt profetia hans til seinare hendingar. Dei aller fleste akademiske studie av spådommane hans held føre at dei fleste tolkingane er gjort gjennom misforståingar eller omsetjingsfeil av versa hans, eller at dei er så vage at dei kan tolkast stort sett som ein sjølv vil.
Escherichia coli

***Escherichia coli*** (ofte forkorta som *E. coli*) er ein gram-negativ bakterie som er fakultativt anaerob. Enkelte patogene *E. coli*-stammar produserer enterotoksin. *E. coli* finst òg i vanleg tarmflora i tjukktarmen. Han er ein vanleg patogen tarmbakterie ved infeksiøse gastroenterittar. *E. coli* er truleg den bakterien som er best dokumentert i den vitskaplege litteraturen.

Våren 2006 vart *E. coli* godt kjent for folk flest i Noreg, da mange ungar vart lagt inn på sjukehus med nyresvikt etter å ha vorte utsett for giftige stammar av bakterien.

## ''E. coli'' i vassreinsing og kloakkbehandling
Innan vassreinsing og kloakkbehandling vart *E. coli* tidleg vald som ein indikator på forureiningsnivået i vatn. Høgt tal på *E. coli* i ein prøve vil vanlegvis bety store mengder avføring i vatnet. Grunnen til at *E. coli* er godt eigna til dette, er at det er mange fleire koliforme bakteriar i menneskeleg avføring enn det er patogen (slik som *[[Salmonella Typhi]]* - som gjev tyfus) og ettersom *E. coli* som oftast er harmlaus, kan dei ikkje «sleppe laus» i labben og skade nokon. Nokre gonger kan likevel *E. coli* ikkje brukast som indikator på menneskeleg avføring - for eksempel i miljø der *E. coli* gror godt - slik som ved papirfabrikkar.

## ''E. coli'' og sjukdom
Det er tre moglegheiter for at den elles ufarlege *E. coli* kan forårsake sjukdom:
# Når bakteriar kjem ut frå tarmane og inn i urinrøyret kan dei forårsake ein infeksjon som nokre gonger blir kalla «bryllupsreise-blærekatarr» fordi seksuell aktivitet kan transportere tarmbakteriar til urinrøret. Sjølv om dette er mest vanleg hos kvinner, skjer det hos begge kjønn. Hos eldre er kjønnsfordelinga lik. Dårleg toaletthygiene kan vera ei årsak til denne sjukdommen, men det er òg andre faktorar som er viktige: graviditet, forstørra prostata og analsex.
# Når bakterien kjem ut ifrå tarmen gjennom ei perforering (hòl eller rift - for eksempel frå ein svulst) og inn i bukhòla, vil han vanlegvis forårsake ein infeksjon kalla peritonitt, som kan vera dødeleg. *E. coli* er ekstremt følsam for antibiotika slik som streptomycin eller gentamycin og dermed er behandling med antibiotika av denne tilstanden suksessfull.
# Nokre stammar av *E. coli* er giftige og kan forårsake matforgifting. Dette får ein som oftast ved å eta kjøt som er utsett for *E. coli* i slakteprosessen. Omfanget av sjukdomen varierer - han kan vera dødeleg for ungar, eldre eller andre med svakt immunforsvar, men er som oftast ikkje veldig farleg.

## Bakgrunnsstoff
* Om ''E. coli'' på forskning.no
Ane Dahl Torp

**Ane Dahl Torp** () er ein norsk skodespelar frå Bærum. Ho har jobba både ved Teatret vårt i Molde og Det Norske Teatret, men har sidan blitt meir kjent som filmskodespelar. Vinteren 2006 var ho aktuell i den kvinnelege hovudrolla i *[[Gymnaslærer Pedersen]]*, ein film basert på ein roman av Dag Solstad.

Ho er dotter til språkvitaren og lingvistikkprofessoren Arne Torp.

## Utmerkingar

* I 2004 vann ho Amandaprisen (beste kvinnelege hovudrolle for rolla si i TV-serien *[[Svarte penger, hvite løgner]]*) og 
* Ho fekk Folkets filmpris i 2004. 
* I 2006 vann ho igjen Amandaprisen for beste kvinnelege hovudrolle i Gymnaslærer Pedersen.
* I 2006 vart ho utvald som norsk «Shooting Star» for presentasjon under filmfestivalen i Berlin. 
* I 2008 vann ho Amandaprisen for beste kvinnelege birolle i Lønsj.
* Lesarane i bladet Mann røysta henne fram til tittelen «Noregs mest sexy kvinne» i 2004. 
* Same året kåra Elle henne til «Årets kvinne». 
* I 2012 vann Ane Dahl Torp Hedda-prisen for beste kvinnelege hovudrolle for *Shen Te* i «Det gode menneske fra Sezuan» av Bertolt Brecht.

## Store roller

### Filmar
**Lønsj* (2008)
**Uro* (2006)
**Gymnaslærer Pedersen* (2006)
**Ikke naken* (2004)
**Kvinnen i mitt liv* (2003)

### TV-seriar
**Svarte penger, hvite løgner* (2004)
**Kodenavn: Hunter* (2006 og 2008)

## Bakgrunnsstoff
*IMDb om Ane Dahl Torp
*Snurrfilm.no om Ane Dahl Torp 
*Norsk filminstitutt
Gymnaslærer Pedersen

***Gymnaslærer Pedersen*** er ein norsk spelefilm som først vart vist på kino 24. februar 2006. Filmen tek utgangspunkt i romanen *[[Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land]]*, skriven av Dag Solstad. 
Handlinga krinsar kring miljøet knytt til partiet AKP på 1970-talet. Hans Petter Moland regisserte filmen. 

## Nokre skodespelarar
* Kristoffer Joner - Gymnaslærer Pedersen
* Jan Gunnar Røise - Werner Ludal	
* Ane Dahl Torp	- Nina Skåtøy

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* www.gymnaslarerpedersen.no 
*
Kristoffer Joner

**Kristoffer Joner** () er ein norsk skodespelar frå Stavanger. Han debuterte i 1996 i fjernsynsserien Offshore, som gjekk på NRK. Gjennombrotet fekk han i 2000 med filmen *[[Detektor]]*.

I 2005 vart han tildelt Amandaprisen som beste mannlege skodespelar for sin innsats i filmen *Naboer*.

## Roller

### Filmar
Den Siste Revejakta (2008)
* *[[Gymnaslærer Pedersen]]* (2006)
* *[[Vinterkyss]]* (2005)
* *[[Naboer]]* (2005)
* *[[Alt for Egil]]* (2004)
* *[[Min misunnelige frisør]]* (2004) 
* *[[Monstertorsdag]]* (2004)
* *[[Den som frykter ulven]]* (2004)
* *[[Villmark (2003)|Villmark]]* (2003)
* *[[Himmelfall]]* (2002)
* *[[Musikk for bryllup og begravelser]]* (2002)
* *[[Mongoland]]* (2001)
* *[[Detektor]]* (2000)

### Kortfilmar
* *[[Samaritan]]* (2004)
* *[[Loose Ends]]* (2003)
* *[[Shit Happens]]* (2002) 
### Fjernsynsseriar og miniseriar
* *[[Kodenavn Hunter]]* (2007)
* *[[Lekestue]]* (2002)
* *[[Offshore]]* (1996)

### Ymse
* *[[Pusur]]* (2004) &ndash; norsk stemme
* *[[Kontroll på kontinentet]]* (2001) &ndash; musikkvideo av Kaizers Orchestra
* *[[Evig Pint]]* (2003) &ndash; musikkvideo av Kaizers Orchestra
François Rabelais

**François Rabelais** () var ein fransk forfattar.

Han er mest kjend for si første bok, Pantagruel, som han gav ut under pseudonym i 1532. Boka var starten på den såkalla Gargantua-serien.
Jente

Ei **jente** eller **taus** er eit menneskebarn av hokjønn, i motsetnad til ein gut, som er eit barn av hankjønn. Jenter veks opp til å bli kvinner.

## Ordsoge

Ordet «jente» stammar frå norrønt *genta*, av *gant*, 'spøk, fjas', medan «pike» (norrønt *píka*) truleg stammar frå finsk. Opphavet til «taus» er ukjent, men det kan ha samanheng med tysja — ei fjasejente eller ei kvinneleg vette. «Jente» er eit særnorsk ord som på dansk og svensk hovudsakleg blir brukt for å visa til norske jenter.

Orda for jenter kan også brukast i samanhengar eller åleine for å visa til tenestejenter, og i nokre samanhengar også for å visa til prostituerte eller lettliva kvinner. Liknande bruk finst også i andre språk, til dømes engelsk «girl», som både har blitt brukt om prostituerte og tenestefolk.

## Bakgrunnsstoff
* Artiklar om jenter  på forskning.no
* Om ny forsking på jenter  ved forskningsradet.no
* , 
* «Jente», «pige» og «tøs» i *[[Ordbog over det danske sprog]]*
Tennevoll

**Tennevoll** (nordsamisk **) er kommunesenter i Lavangen kommune i Troms. Tettstaden har  og ligg inst i Lavangsfjorden.
Arild Sundgot

**Arild Sundgot** () er ein norsk fotballspelar. Sundgot er ein angrepsspelar. Fotballkarrieren starta i byen der han voks opp, Ulsteinvik, for IL Hødd. Sundgot sitt første møte med Eliteserien kom med nettopp Hødd, i deira opprykk til 1995-sesongen. Her vart det 2 mål på 10 kampar for sunnmøringen. 

I 1997-sesongen ikledde Sundgot seg ei ny drakt, nemleg for Lillestrøm SK. Dette er også Sundgot sin noverande klubb, sjølv om overgongsspekulasjonane var store etter endt 2005-sesong. Spelaren vil for alltid vere ein viktig del av Lillestrøm si historie, då Sundgot er den mestskårande spelaren i Eliteserien for klubben nokon gong. På tolv sesongar har han laga 88 mål på 247 kampar for LSK i Eliteserien. Han har med dette slått rekorden til Lillestrøm-legenda Tom Lund, som hadde 64 mål på 149 kampar. 

Han er son til tidlegare Høddspelar Otto Sundgot, og bror til Ole Bjørn Sundgot.

## Kjelder
http://fotball.aftenposten.no/eliteserien/index.jsp?service=default&stats=true&type=person&personId=1637&seasonId=6500
Janove Ottesen

**Janove Ottesen** () er ein norsk musikar som er vokalist og frontfigur i det norske rockebandet Kaizers Orchestra. I 2004 gav han ut den første solo-plata si, *Francis’ Lonely Nights*. 

## Liv og virke
Ottesen er, saman med Geir Zahl, ein av grunnleggjarane av Kaizers. «Kaizer-namnet» hans er «Sjakalen», eller «the Jackal Kaizer». Ottesen og Zahl vann Edvard-prisen 2002 for debutplata til Kaizers: *Ompa til du dør*.

Han har gått på musikklærarutdanninga på Lærarhøgskulen i Bergen på Landås. Det var under studietida i Bergen han kjøpte eit trøorgel og starta Kaizers Orchestra.

Han heitte opphavleg Jan Ove Ottesen, men bytte namn til Janove Ottesen.

I 2012 fekk han Rogaland mållags målpris.

I dag er han gift og har to born. 

## Diskografi
* *Francis' Lonely Nights* (2004)

## Kjelder