Mehriban Əliyeva

**Mehriban Arif gizi Əliyeva** (fødd Paşayeva; ) er ein aserbajdsjansk politikar og tidlegare lege som er fyrste visepresident og førstedame i Aserbajdsjan.

Ho er gift med İlham Əliyev, presidenten i Aserbajdsjan. Əliyev oppretta stillinga som fyrste visepresident i 2017 og utnemnde kona si til vervet.

## Tidleg liv og familie
Mehriban Paşayev vart fødd i Baku, og kjem frå ein familie som i lekkja kablar frå den amerikanske ambassaden er skildra som «den mest mektige familien i Aserbajdsjan». Bestefaren hennar var forfattaren Mir Cəlal Paşayev, ein iransk aserbajdsjanar fødd i Iran. Onkelen hennar, Hafiz Paşayev, var Aserbajdsjan sin fyrste ambassadør til USA. Faren hennar, Arif Paşayev, er rektor ved Det nasjonale luftfartsakademiet i Baku,  og mora hennar, Aida İmanquliyeva (1939–1992), var filolog og arabist, dotter av journalisten og pedagogen Nasir İmanquliyev.

## Utdanning og tidleg karriere
Əliyeva fullførte vidaregåande skule nummer 23 i 1982. Ho byrja ved det førebyggjande og behandlande fakultetet ved Aserbajdsjan medisinske universitet, der ho utmerkte seg, og heldt seinare fram studia ved Sechenov Moskva medisinske akademi, som ho vart uteksaminert frå i 1988. Frå 1988 til 1992 arbeidde Mehriban Əliyeva ved Statens forskingsinstitutt for augesjukdomar ved Det russiske vitskapsakademiet for medisinske vitskapar i Moskva, leia av dr. Mikhail Krasnov. Əliyeva tok doktorgrad i 2005 etter å ha forsvart ei avhandling om «eutanasi og humanistiske spørsmål i medisin». To artiklar i *[[The Times]]* i 2005 skildra henne som ein «kvalifisert lege» og ein «tidlegare augelege».

## Karriere

I 1995 grunnla ho Azerbaijan Culture Friends Foundation. I 1996 starta ho tidsskriftet *Azerbaijan – Heritage*, som vert gjeve ut på tre språk (aserbajdsjansk, engelsk og russisk) for å fremje aserbajdsjansk kultur.

Lekne dokument syner at ho i 2003 registrerte eit offshoreselskap på Dei britiske Jomfruøyane, Rosamund International Ltd.
Den 10. mai 2004 skipa Əliyeva Heydar Əliyev-stiftinga, som arbeider med å studere og arrangere tiltak for å fremje den politiske ideologien til Heydar Əliyev. I Aserbajdsjan, ifølgje ein nyheitsartikkel, «byggjer HAF fleire skular enn utdanningsdepartementet, fleire sjukehus enn helsedepartementet, og gjennomfører fleire kulturarrangement enn kulturdepartementet». Heydar Əliyev-stiftinga støttar òg prosjekt utanfor Aserbajdsjan, mellom anna ved å bidra til finansiering av restaureringar ved Louvre-museet, Versaillesslottet og Strasbourg-katedralen.

Əliyeva er goodwill-ambassadør for UNESCO og for ISESCO. Ho var medlem av eksekutivkomiteen i Aserbajdsjan sin nasjonale olympiske komité etter den 4. generalforsamlinga 28. desember 2004.

Sidan 2004 har ho vore medlem av det politiske styret i partiet Yeni Azərbaycan Partiyası, som mannen hennar leier. I juni 2013 vart ho vald til nestleiar i partiet. Ho vart utnemnd av mannen sin til leiar for organisasjonskomiteen for dei fyrste europeiske leikane i Baku.

### Parlamentsmedlem
Ved dei omstridde parlamentsvala i Aserbajdsjan i 2005 vart Mehriban Əliyeva vald inn i nasjonalforsamlinga. Ho stilte som kandidat for partiet Nye Aserbajdsjan frå Azizbeyov andre valkrins nr. 14, og fekk 92,12 % av røystene. Ho hadde tidlegare brote med tradisjonar ved å delta aktivt i valkampen for mannen sin i 2003, då han stilte som presidentkandidat. *The Sunday Times* skildra i 2005 avgjerda hennar om å stille til val som at ho alt hadde «betydeleg innverknad», og at Heydar Əliyev-stiftinga var «ein mektig og velståande institusjon oppretta for å ta vare på arven etter den avlidne presidenten og støtte ei rekkje utdannings- og veldedige prosjekt». Ho vart nominert frå Khazar valkrins nr. 14 ved vala i 2010 og 2015, og fekk høvesvis 94,49 % og 96,7 % av røystene.

I perioden som parlamentsmedlem bad Mehriban Əliyeva nasjonalforsamlinga (Milli Majlis) om å vedta amnesti i samband med 28. mai, nasjonaldagen i republikken. Som følgje av dette vart meir enn 30 000 fangar lauslatne frå ulike dommar i 2007, 2009, 2013 og 2016.

### Fyrste visepresident

Den 21. februar 2017 vart Əliyeva utnemnd til fyrste visepresident i Aserbajdsjan av mannen sin, Ilham Əliyev, president og autoritær leiar i landet. Dersom mannen hennar skulle gå av, vil ho bli president i Aserbajdsjan. Stillinga vart oppretta gjennom ei grunnlovsendring i 2016, som Ilham Əliyev hadde sett i verk. Endringa senka òg alderskravet for president, noko som gjorde det mogleg for sonen deira, Heydar Əliyev jr., som då 19 år gamal, å bli president. Kritikarar meinte at desse endringane var meinte å styrkje familien sitt dynastiske styre.

## Kritikk
Freedom House rapporterer at Heydar Əliyev Foundation, leia av Mehriban Əliyeva sidan opprettinga, samstundes som ho støttar kulturprosjekt både nasjonalt og internasjonalt, har fokusert på å «polere det internasjonale omdømet til regimet og fremje Baku si offisielle haldning i den omstridde regionen Nagorno-Karabakh». Stiftinga har òg vorte kritisert for å vere eit verkemiddel for korrupsjon.

### Politisk undertrykking
Əliyeva har hevda at Aserbajdsjan er eit land med politisk toleranse, og har avvist påstandar om omfattande politisk fengsling. I 2015, då ho vart spurd om situasjonen til den fengsla journalisten Khadija Ismayilova og menneskerettsforkjemparen Leyla Yunus, svara ho ikkje. Utnemninga hennar til fyrste visepresident fall saman med arrestasjonar av fleire opposisjonelle aktivistar, noko som kan ha vore eit forsøk på å dempe protestar mot avgjerda. I Aserbajdsjan er makta konsentrert i hendene til İlham Əliyev og storfamilien hans, og brot på menneskerettane omfattar tortur, vilkårlege arrestasjonar, i tillegg til trakassering av journalistar og frivillige organisasjonar.

## Privatliv

Ho gifta seg med İlham Əliyev, son til Heydər Əliyev, i Baku den 22. desember 1983. Paret har to døtrer, Leyla (fødd 3. juli 1984) og Arzu (fødd 23. januar 1989), og ein son, Heydər (fødd 2. august 1997). Leyla er redaktør for *Baku Magazine*, gjeve ut av den aserbajdsjansk-russiske forretningsmannen Aras Ağalarov, og var gift med sonen hans, Emin Ağalarov.

Əliyeva har gjennomgått omfattande plastisk kirurgi. Lekne diplomatiske kablar frå eit besøk i Baku i 2008 viser at amerikanske tenestemenn hadde vanskeleg for å skilje førstedama frå døtrene Arzu og Leyla på grunn av dei omfattande inngrepa. Det vart òg skrive at Əliyeva «har problem med å vise eit fullt spekter av ansiktsuttrykk etter omfattande kosmetisk kirurgi, truleg utført i utlandet», og at ho «ber klede som ville bli rekna som utfordrande sjølv i den vestlege verda».

## Utmerkingar og heider
### Nasjonale utmerkingar og medaljar
*  – «Årets samfunnsperson» (2004)
*  – Heydar Əliyev-ordenen
*  – «Årets person» (2005)
*  – «Årets kvinne» (2005)
*  – «Årets person» (2015)
*  – Kosakk-æra
*  – Akademikar Mikayil Huseynov-medaljen (2017)
*  – Uzeyir Hajibeyli heidersmedalje
### Utanlandske utmerkingar
*  – Æreslegionen
*  – Æresdiplom frå staten Kuwait
*  – Hilal-e-Pakistan
*  – Fortenestordenen til Republikken Polen
*  – Sretenjski-ordenen
*  – «Rubinkorset» frå International Charity Foundation of Russia
*  – Golden Heart International Award
*  – Ordenen «For tenester til Astrakhan-regionen»
*  – Gullmedaljen frå Crans Montana Forum
*  – «Prix de la Fondation»-prisen frå Crans Montana Forum
*  – «Symbol på humanisme – Årets person 2012»
*  – Martyr Benazir Bhutto Woman Perfection Prize (2013)
*  – Elpida-prisen
*  – Kommandørkorset av Fortenestordenen til Republikken Ungarn
*  – Diplom som æresborgar av Veliko Tărnovo
*  – Heilage fyrstinne Olga-ordenen (2. grad) frå den russisk-ortodokse kyrkja
*  – Storkrossridder av Fortenestordenen til Den italienske republikken (12. juli 2018)
*  – Vennskapsordenen (13. august 2019)
*  – Pave Pius IX-ordenen, storkross (22. februar 2020)

### Internasjonale organisasjonar
* UNESCO – goodwill-ambassadør
* ISESCO – goodwill-ambassadør
* Ihsan Doğramacı Family Health Foundation-prisen
* UNESCO – Mozart-medaljen
* Høg orden frå Den europeiske olympiske komiteen

### Æresgrader
*  – æresdoktor ved Veliko Tărnovo-universitetet
*  – æresprofessor ved I.M. Sechenov First Moscow State Medical University
*  – æresdoktor ved Israel Medical Academy

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mehriban Aliyeva|Mehriban Aliyeva]]» frå , den 20. mars 2026.*