open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vinstra

**Vinstra** er ein tettstad og småby i Gudbrandsdalen som er administrasjonssenter i Nord-Fron kommune i Innlandet fylke. Vinstra har  og kommunen vedtok å nemne staden som by frå og med 1. september 2013. Han voks fram som ein stasjonsby ved Dovrebanen frå 1896.

Byen ligg der elva Vinstra renn ut i Gudbrandsdalslågen, ved hovudårene mellom Oslo og Trondheim, E6 og Dovrebanen. Tettstaden voks fram som ein stasjonsby etter at stasjonen ved bana opna i 1896.
Betalingsmiddel

Betalingsmiddel er eit anna namn på valuta. Pengar er eit vanleg betalingsmiddel, men òg skjel, mat og naturalytingar har og blir nytta som betalingsmiddel.
Ghawarfeltet

**Ghawarfeltet** er verdas største oljefelt. Det vart oppdaga i 1948 og ligg nordvest i Saudi-Arabia aust for Qatar. Dei påviste reservane er mellom 66 og 100 milliardar fat (Ultimate Recoverable Reserves (URR)). Utstrekninga er 280 gonger 30 kilometer, noko som er det største påviste mellom konvensjonelle oljefelt i verda, då ein her ikkje reknar med oljesand eller særs tung olje. 

## Produksjon

Feltet nådde ein dagleg produksjon på over 5 millionar fat på midten av 1970-talet og har halde seg der sidan. Ghawarfeltet produserer langt over halvparten av olja i Saudi-Arabia og utgjorde ca. 6,25 % av verdsproduksjonen i 2004. For å samanlika var den norske dagsproduksjonen av olje ca. 2,5 millionar fat i januar 2006. Den kumulative produksjonen utgjer sålangt rundleg 60 milliardar fat(basert på Croft). 

## Reservar

I følgje styresmaktene i Saudi-Arabia er dei resterande, påviste reservane i feltet ca. 71 milliardar fat. Nokon kritikarar som Matthew Simmons meiner at feltet har nådd eller vil snart nå topproduksjon. Desse påstandane kjem mellom anna i boka *Twilight in the Desert*. Denne påstanden har vorte avvist av mellom andre leiaren av Saudi Aramco sin reservoaravdeling, Nansen Saleri. Det må seiast at lite er kjent om dei resterande reservar og eventuelt nedgang i produksjon då mesteparten av informasjonen om dette feltet kjem frå tredjepartskjelder. 

## Sjå òg
* Oljefelt 
* Olje- og gassfelt på norsk kontinentalsokkel

## Kjelder
* Giant Oilfields of the World
* The world's giant Oilfields 
* The Ghawar Oil Field, Saudi Arabia
* USA setter bilkjøring og klima på dagsordenen
* Mindre olje fra norsk sokkel
Svidd neger

***Svidd neger*** er ein norsk film frå 2003. Filmen er regissert av Erik Smith Meyer og produsert av Erling Falch frå Filmfalken a.s. Stein Elvestad, som mellom anna er kjend frå *[[Heismann Hå]]* har skrive manuset og musikken er laga av bandet Ulver. 

Handlinga i *Svidd neger* føregår i Nordland, og filmen har ei merkeleg historie. Ho fylgjer ein merkeleg kronologi, krasjar med vårt verdsbilete, og inneheld ein mengd personar med identitetsproblem som er sett på spissen. Negeren Ante vil vere same. Samen Normann Hætta Bongo Utsi Saus vil helst vere nordmann. Peder vil vere attraktiv machomann. Karl vil ha ein son. Ante vil ha ein far. Alle vil ha Anna.

## Rolleliste
* Ante - Kingsford Siayor
* Peder - Eirik Junge Eliassen
* Presten - Björn Granath
* Anna - Kjersti Lid Gullvåg
* Karl - Thor-Inge Gullvåg
* Ellen Margrethe - Guri Johnson
* Normann Hætta bongo Utsi Saus - Frank Jørstad
* Faren - Isaka Sawadogo
* Maja Zakariassen

## Bakgrunnsstoff
*
Arne And

**Arne and** (svensk *Arne Anka*) er ein svensk teikneserie teikna av Charlie Christensen. Arne minnar til ein viss grad om Donald Duck (svensk *Kalle Anka*), men dette er berre på overflata, som personlegdomar har dei svært lite felles. Serien vart teikna mellom 1983 og 1995, først i fagforeiningsbladet Metallarbetaren. Arne har også gått som teaterstykke på Stockholms stadsteater, med Robert Gustafsson i hovudrolla.

### Søksmål frå Disney

Midt på 1980-talet gjekk Disney Corporations til søksmål mot Arne Anka på grunn av likskapen med Donald. Disney meinte at dei var utsette for plagiat, og at figuren var for lik Donald for deira smak. Arne si livsførsel og framferd var og i strid med Disney sine ideal. Alexander Barks svara med å la Arne ta ein plastisk operasjon slik at nebben hans vart spissare og mindre likt Donalds. Det tok ikkje lange tida før Arne kjøpte seg ein lausnebb til å ha over den andre, som var meir i Donald-stil, men med hyssing kring skallen. Sidan gjekk Arne med denne lausnebben til søksmålet vart droppa, og hyssingen forsvann. I løpet av desse åra utvikla Christensen teiknestilen slik at Arne vart meir karikert, og mindre opplagt lik Donald. Seinare har søksmålet vore ironisk kommentert i serien, til dømes den gongen Arne stod framfor spegelen for å finne klesplagg til eit bryllaup han var beden i. Han fann ein matrosdress, og då han tok dressen på, sa han berre: "Niks. Går eg ut i denne, blir eg og saksøkt!"

### Personlegdom

Arne And er arbeidslaus, bohem, forfattar utan oppdrag, og støtt på leit etter kvinnfolk og øl. Han rek for det meste ikring i Stockholm i lag med venene sine, Krille Krokodille og Morten Mus. Arne er kynisk og svartmålande, og svært kritisk til den svenske samfunnet, politisk utvikling og dei mørkare sidene av moderniteten. Trass i den utsvevande livsførsla til Arne, har han eit grunnleggjande moralsyn, som stundom kjem i konflikt med framtoninga elles. Han er ofte nytta av forfattaren for å peike på skakke tilhøve i samfunnet. Ein gong gjorde han ein samfunnsanalyse over eit glas øl, som var så kynisk at dei fleste andre i rommet tok livet sitt. Bareigaren ba Arne om å halde kjeft for framtida, av di sanning og økonomisk vinning ikkje støtt høyrer ihop.

Serien stiller seg kritisk til nynazismen som var på frammarsj i Sverige, og nazistane er jamnt framstilt som grisar (nazisvin). Arne likar Carl Michael Bellman, og serien viser ofte til Bellmans epistlar, Gustaf Fröding og andre kjende svenske diktarar.

## Arne Ankas comeback
I december 2004 dukka plutseleg Arne Anka opp att i ein annan av Charlie Christensens seriar, Konrad K. Serien vart publisert i desembernummeret av avisa Dagens Arbete. Etter desembernummeret vart Arne Anka nok ein gong hovudperson og Konrad K tok over Alexander Bark si rolle som forteljar.

## Bakgrunnsstoff
* Arne Anka
* ''Arne är tillbaka'' – intervju i Dagens Arbete 28 februari 2005
MARC-standardar

**MARC** er kort for *Machine Readable Cataloging* og er eit format for utveksling av katalogdata i maskinleseleg form utvikla av USA-amerikanske Library of Congress som LCMARC i 1968. Den norske versjonen finst i NORMARC (http://www.nb.no/katkom/NORMARC/normarc.html).
Aktive Fiskarar

**Aktive Fiskarar** var eit politisk parti som stilte til val ved stortingsvalet 1936 i landkrinsane i Møre og Romsdal. Partiet var i listeforbund med Høgre. Det fekk 1,5 % av røystene i valkrinsen og vart dermed ikkje representert på Stortinget.
Norges Kristelige Sociale Folkelag

**Norges Kristelige Sociale Folkelag** var eit politisk parti som stilte til val i Oslo ved stortingsvalet 1936. Partiet fekk 0,4 % av røystene i Oslo, og vart dermed ikkje representert på Stortinget.
Møre Fisker- og Småbrukerparti

**Møre Fisker- og Småbrukerparti** var eit politisk parti som stilte til val i landkrinsane i Møre og Romsdal ved stortingsvala i 1933 og 1936. I 1933 var partiet i listeforbund med Bondepartiet, og toppkandidaten på lista var Peder Pedersen frå Grip. I 1936 stilte partiet i listeforbund med Venstre. Andelen av røystene i landkrinsane i Møre og Romsdal var:

* 1933: 3,7 %
* 1936: 2,0 %

Partiet vart aldri representert på Stortinget. Etter andre verdskrigen stilte det ikkje til val igjen.
Læringsplakaten

**Læringsplakaten** er ein del av Læreplanverket for Kunnskapsløftet.

## LÆRINGSPLAKATEN
– dei grunnleggjande pliktene til skulen

Læringsplakaten er ein del av Læreplanverket for Kunnskapsløftet og inneheld elleve grunnleggjande plikter som skulen har:

### Læringsplakaten
Skolen og lærebedrifta skal

* gi alle elevar og lærlingar/lærekandidatar like gode føresetnader for å utvikle evner og talent individuelt og i samarbeid med andre
* stimulere lærelyst, evne til å halde ut og nyfikne blant elevane og lærlingane/lærekandidatane
* stimulere elevane og lærlingane/lærekandidatane til å utvikle eigne læringsstrategiar og evne til kritisk tenking
* stimulere elevane og lærlingane/lærekandidatane i personleg utvikling og i styrking av eigen identitet, i det å utvikle etisk, sosial og kulturell kompetanse og evne til demokratiforståing og demokratisk deltaking
* leggje til rette for elevmedverknad og for at elevane og lærlingane/lærekandidatane kan gjere medvitne verdival og val av utdanning og framtidig arbeid
* fremme tilpassa opplæring og varierte arbeidsmåtar 
* stimulere, bruke og vidareutvikle kompetansen til den einskilde læraren
* medverke til at lærarar og instruktørar står fram som tydelege leiarar og førebilete for barn og unge
* sikre at det fysiske og psykososiale arbeids- og læringsmiljøet fremmar helse, trivsel og læring
* leggje til rette for samarbeid med heimen og sikre at foreldre/føresette får medansvar i skolen
* leggje til rette for å trekkje inn lokalsamfunnet i opplæringa på ein meiningsfylt måte

### Kjelde
Utdanningsdirektoratet.no
Ungkar

**Ungkar** eller dreng er frå gammalt av nemninga på ein ugift mann. Nemninga kan brukast om mannen gjennom heile livet så lenge han aldri har vore gift (eller sambuar i moderne samanheng). Ein enkjemann er ikkje rekna som ungkar.

Det blir ofte lagt noko positivt i omgrepet. Uttrykk som «ungkar og spelemann» og «innbitt ungkar» viser til ein viss fridom i det å ha unngått ekteskapet. Ein «ettertrakta ungkar» går att som helt i mange romantiske forteljingar. For eldre ungkarar finst det derimot mindre positive uttrykk som «attergløyming» og «peparsvenn».

Busetar viser til ein ungkar som bur hjå andre eller som driv gard.

Ugifte kvinner er tradisjonelt blitt omtala som «frøken» eller dei meir nedsetjande «gammal jomfru» og «peparmøy». Desse er i nyare tid blitt avløyste av nylaginga «ungkarskvinne».

## Kjelder
Royalty

**Royalty** er ei slags betaling for bruk av andre sin opphavsrett. Eit platestudio kan til dømes krevje betaling frå ein artist med ei avtale om ein prosentvis del av kvar selde plate. Denne prosenten vert i denne samanhengen kalla royalty.
Helgelandsmål

**Helgelandsmål** er nemninga på målføra på Helgeland nord for Bindal og sør for Salten og er ein del av dei nordnorske målføra i vestnorsk. 

Helgelandsmåla er dei einaste målføra i Nord-Noreg som har ei klår avgrensing. Heile distriktet nyttar eitt sams målmerke som ikkje finst elles i nordnorske målføre: tjukk l både av l og av rd. Mot sør er helgelandsmåla avgrensa av Tosen i Bindal, medan nordgrensa går ved Saltfjellet.

## Felles kjennemerke
Eit kjenneteikn for helgelandsmåla er at dei ikkje har apokope av substantiv og enkelte andre ordklassar slik som ein finn det i nordlandsmåla. Eit anna trekk som har vore lett å merke er tjukk l både av l og av rd. Eksempel *bò:l* for bord. Men tjukk l av rd kan vere på veg ut. Stort sett finn ein apokope i infinitiv, unntaka vert nemnt i avsnitta for målmerka for dialektområda.

Andre målmerke er at svake hokjønnsord kan ende på *-a* og i enkelte dialektar *-æ* medan svake hankjønnsord ender på *-e*. 

Utanom målmerka som er nemnt over er det store variasjonar i helgelandsmåla. Det har vore ulike klassifiseringar, ei akseptert inndeling har vore å skilje mellom dialektområda Sørvest-Helgeland, Midt-Helgeland, Rana, Nesna og Meløy. Denne inndelinga vart gjort av Hallfrid Christiansen i *Hovedinndelingen av norske dialekter*, 1973. 

## Målmerke innan dialektområda

### Æ-mål
I vest frå Vega nord til Lurøy har æ-mål med infinitiv som endar på *-æ*: *å le:sæ*, *å kastæ*.

### Sørvest-Helgeland

Vega, Brønnøy, Sømna: Sterke hokjønsord får i bunden form endinga e «døre», svake får endinga å «viså».

### Midt-Helgeland

I Vefsndalføret og på kysten frå Tjøtta til Sør-Dønna. Sterke hokjønsord får i bunden form endinga æ «døræ», svake får endinga o «viso».

### Rana

I bunden form endar hokjønnsord på a: «døra, visa». Rana og delar av Brønnøy har spor av det trøndske og norrländske jamvektssystemet: å *le:sa*, men *å kast*. Nokre svake hankjønnsord vil ha austnorske/norrländske endingar, til dømes ein *ha:ra*.

### Meløy
Dialekten i Meløy følgjer ikkje alle målmerka for helgelandsmål og det er derfor ikkje feil å klassifisere meløymålet som eit saltenmål eller noko i mellom i overgangen mellom nordlandsmål og helgelandsdialekt. Her skil meløymålet seg frå andre helgelandsmål, observert på slutten av 1970-talet: 
* Manglar tjukk l for rd. 
* Det personlege pronomenet han vert uttala reint *hánn* til forskjell frå andre helgelandsmål som har palatalisering.
* Andre personlege pronomen i eintal: *é* - *mé* - *dé* - *sé*. Nordhelgelandsmål har her *e:g*, *mé:g*, osb. Blant dei yngste er pronomena truleg sterkt påverka av bymål i dag. 
* Adverbet *der* uttalast *dá:r* (eller *d´æ:r*?)

Elles har meløymålet (slutten av 1970-talet):
* Tjukk l av lyden l som i stol: *stó:l*. 
* Apokope i infinitiv som i dei fleste målføra i Nordland, til dømes *å bygg*, å *ma:l*, *å reis*, osv. Det finst likevel regelbundne unnatak.
* Apokope i hankjønnsord på -else, til dømes *betennels*. 

## Kjelder

* Jektvik, Åse: *Artikkel om dialekten i [[Meløy]] i Årbok nr 4*, Meløy Historielag, 1988, ISBN 82-90412-74-6
* Skjekkeland, Martin: *Dialektar i Noreg*, Høyskoleforlaget, 2005, ISBN 82-7634-683-9
Svein Jarvoll

**Svein Jarvoll** () er ein norsk forfattar oppvaksen i Oslo. 

Jarvoll har skrive eigen poesi og har gjendikta antikke lyrikarar som Sapfo og Arkhilokhos frå gammalgresk. 

Dei siste åra har han òg skrive meir og meir skjønnlitterære essay. Andre karakteriserer desse som ein rytmikk av uavbrotne setningar, avsnittsfridom og grubleri rundt sjeldne ord. Jarvoll har vore formann i Det litterære Råd i Den norske Forfatterforening, har undervist ved Forfattarstudiet i Bø, og vart tildelt Doblougprisen i 2001.

## Bøker
* 1984 &ndash; *Thanatos : et polyfont dikt om døden*
* 1988 &ndash; *En australiareise : roman*
* 1990 &ndash; *Den ufullførte beretningen om Henry Glass og andre noveller*
* 1995 &ndash; *Melbourne-forelesningene : 41 essays*
* 1997 &ndash; *Cornucopia jubilans, eller Begeistrings overflødighetshorn : forfattet i anledning Petter Dass' 350-årsjubileum (han født år 1647)*
* 2001 &ndash; *Et hvilket som helst glass vann*
* 2004 &ndash; *Ustadighet ustadighet*

## Omsetjingar
* 1993 &ndash; Archilochus: *Fragmenter*
* 2003 &ndash; Sappho: *Sapho*

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Svein Jarvoll hjå Nasjonalbiblioteket
* Utgjevingar av Svein Jarvoll i Biblioteksøk
Gaula

**Gaula** er ei elv i kommunane Sogndal og Sunnfjord i Vestland. Gaula byrjar som to elvar som går saman til ei. Den nordlege delen byrjar som utløp frå Tredjevatnet i Førde og renn vestover gjennom Grøningsstølsvatnet, Haukedalsvatnet og Lauvavatnet før ho renn ut i Viksdalsvatnet. Den sørlege delen byrjar som utløp frå Nystølvatnet på Gaularfjellet og renn vestover gjennom Myravatnet i Gaular før ho òg renn ut i Viksdalsvatnet. Frå Viksdalsvatnet renn Gaula vestover, mellom anna gjennom Hestadfjorden, før ho renn ut i Dalsfjorden.
Vikeså

**Vikeså** er administrasjonssenter i Bjerkreim kommune, sør i Rogaland fylke. Vikeså ligg attmed Europaveg 39 eit par mil sør for Ålgård. Tettstaden har .

## FN-parken
FN-parken ligg attmed E39 sør på Vikeså (), med ein bauta til minne over den første norske soldaten som omkom i FN-teneste. Berre 20 år gamal vart Anbjørn Ingolf Gjedrem drepen av bajonettstikk 15. desember 1957 av ukjende inntrengjarar i Rafah-leiren, der han tenestegjorde for DANOR III-bataljonen til UNEF. Tidlegare FN-ambassadør Ole Ålgård stod for avdukinga av minnebautaen, som vart reist av Rogaland FN-veteranforening, på FN-dagen i 1994. I 2005 vart der reist åtte miniatyrbautaer over dei andre frå Rogaland som har omkome i FN-teneste.

## Sjå òg
* Tettstader i Rogaland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»
Reodor Felgen

**Reodor Felgen** er ein figur frå Kjell Aukrusts verd. Han er sykkelreparatør og oppfinnar og bur saman med piggsvinet Ludvig og skjora Solan Gundersen. Reodor Felgen teikna i 1968 den verdskjende racerbilen «Il Tempo Gigante», Noregs svar på italienske Ferrari. Felgen er ein einstøing, og trivst best i selskap med dei to små venene sine, og i sykkelverkstaden sin.

Doningane og innrettningane Reodor Felgen byggjer plar ofte vere lite straumlineforma, men dei verkar på dei mest overraskande vis, i alle fall etter ein del finjustering og med stending vedlikehald. Han er ikkje ein til å kaste saker i unøda, gjenbruk og reparasjon er margen i han. 

«Reodor Felgen» har gått inn i det norske språket som namn på sjølvlærde oppfinnarar og fantasifulle gjer-det-sjølv folk.
Piggsvinet Ludvig

**Ludvig** er eit piggsvin frå Kjell Aukrusts historier om Reodor Felgen. Ludvig søv lenge om morgonen, og er plaga med høysnue og er svært redd for forandringar. Eit sitat som er typisk for Ludvig er «Det er fali det». Ludvig er saktmodig, litt sær, og trivst best med det gamle. Han er den rake motsetnaden til den framfusne Solan Gundersen som òg bur hjå Reodor Felgen i Flåklypa.
Solan Gundersen

**Solan Gundersen** er ein figur frå forteljingane til Kjell Aukrust om livet i Flåklypa. Solan er eit «opportunistisk eksemplar av hakkespettslekten». Han vart ruga ut av egget i eit ospetre nær Glåma. Han er evig optimist, og har alltid filttøflar og strikkeskjerf på seg, og har ikkje særleg høg moral. Det klassiske utbrotet hans er: «Nei, dra meg nå baklengs inn i fuglekassa!»

Kjell Aukrust hevda at Solan og Ludvig var sider av han sjølv. Solan var typisk for haldninga hans i ungdomstida, medan Ludvig var typisk for den meir aldrande forfattaren, som var redd for det meste. Dei to var omtala som «guttene», og var å rekne som «born» i heimen hjå Aukrust. Då Kjell Aukrust døydde, stod dei båe oppførte i dødsannonsen som næraste pårørande.

## Kjelder
Pære

**Pære** er frukta av pæretreet og er ei av dei eldste fruktene me kjenner til. 
Pærer vart dyrka allereie 3000 år f. Kr. Ho blei først tatt i kultur i Austen og seinare kom ho til Hellas. Frå Romerriket spreidde kunnskapane om pæreproduksjon seg med munkane til Mellom- og Nord-Europa. Til Noreg kom ho i mellomalderen. Heile tida har ho vore høgt skatta som ei delikatesse. 

## Pære i Noreg

**Sommarpærer**
* Broka julipære (Colorée de Juliet)
* Keisarinne (Epargne)

**Haustpærer**
* Gråpære
* Clara Frijs
* Esperens herrepære
* Grev Moltke
* Dobbelt Phillip
* Bonne Louise
* Herzogin Elsa
* Amanlis 
* Hertzogen Elsa 
* Ingeborg

Sesongen i Noreg er frå august til oktober. I høve til t.d. eple treng pæra eit tørrare og varmare klima og produksjonen er derfor liten.

## Varing
Modne pærer har kort varing og må handterast varsamt og ikkje klemmast på. Ved lagring bør pærer ha 1-2 grader C og ei luftfukt på 95 %. Pærer er vare for etylen og må difor ikkje lagrast saman med epler.

## Kjelde
*
Bergens Elektriske Sporvei

**Bergens Elektriske Sporvei** er ei museumsline for sporvogn i Bergen. Lina er på 400 meter og går frå den nedlagde vognhallen på Møhlenpris til Olav Kyrres gate. Vognhallen huser no Bergen Tekniske Museum og lina er i drift på søndagar når museet er ope.

## Kjelder
*
Thamshavnbanen

**Thamshavnbanen** er ein jarnbane som går frå Løkken Verk til Thamshavn i Trøndelag fylke. Jarnvegen var i drift frå 1908 til 1974. Strekninga Løkken Verk&ndash;Svorkmo vart gjenopna som museumsjarnbane i 1983, og er i dag den eldste jarnbana som går på vekselstraum. I dag går det museumstog til Bårdshaug. Slik er 23 av banen sine opphavlege 25 kilometer teke vare på. Museumsbanen vert driven av Orkla Industrimuseum på Løkken Verk. I museet sitt informasjonssenter er det utstillingar om jarnbaneverksemda, og toga kan køyra direkte til og frå utstillingane.

## Historikk
Banen vart bygd for å frakta malm frå gruvene på Løkken Verk, der ein vann ut koparhaldig svovelkis, og nordover ned Orkladalføret til Orkdalsfjorden. Då banen vart opna i 1908, var han den første elektrisk drivne jarnvegen i Noreg. Chr. Salvesen & Chr. Thams's Communications Aktieselskab stod då for drifta. Endestasjonen Thamshavn er no del av Orkanger. Linja ligg i Orkland kommune.
Person- og godstrafikken vart nedlagd i 1963, medan kistoga rulla fram til 1974.

Thamshavnbanen er den einaste jarnbana i Noreg som er bygd med 1 000&nbsp;mm sporvidde, «Meterspor». Dei tre første lokomotiva var mellom dei aller første brukbare lokomotiva i verda for bruk med einfasa vekselstraum. Seinare har einfasa vekselstraum nesten vorte einerådande på elektriske jarbanar.
Køyrestraumen med ein frekvens på 25Hz og ei spenning på 6600 V vart transformert ned til mellom 270 til 500 volt. I tillegg kom 110 volt til togvarme og luftkompressoren. Lokomotiva hadde trykkluftbremser frå Westinghouse, og kunne dra togsett på opp til 50 tonn.

## Linjekart

Forklaring til årstal i linjekart
}

|}

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
* Thamshavnbanens Venner
* Orkla Industrimuseum
* LocCom Informasjon om lokomotiv frå Thamshavnsbanen
* Stasjonar på Thamshavnsbanen, Norsk Jernbaneklubb 
* Chr. Salvesen & Chr. Thams's Communications Aktieselskab
*
Vålerenga kjerke

**«Vålerenga kjerke»** er ein song som vert nytta av Klanen i Vålerenga Fotball. Teksten er skriven av Trond Ingebretsen, tidlegare frontfigur i gruppa Bjølsen Valsemølle, som ei hylling til far sin, «Kremen». «Kremen» spela ving på Vålerenga.
«Vålerenga kjerke» vert sungen før kvar heimekamp. Songen har fått status som uoffisiell klubbhymne, i likskap med statusen «You'll Never Walk Alone» har i Liverpool FC og Glasgow Celtic FC.
Tema frå songen er brannen i Vålerenga kyrkje i 1979. 

## Utdrag frå «Vålerenga kjerke»

:Da høsten var som klarest, en september ettermiddag
:strømmet skjebnen ut små gnister på Vålerenga.
:Bud gikk ut over byen, til kvinne og til mann
:om kjerka oppe i parken sto i brann.

:Det var mange som tok veien, som følte de måtte dra
:opp til småhus og stille gater mellom Galgeberg og Etterstad.
:Flammene danset i kvelden, lyste mot åsen bak
:da Vålerenga kjerke fikk himmel'n sjøl til tak.

## Bakgrunnsstoff
* Tekst og musikk på Klanens heimeside
Galgeberg

**Galgeberg** er eit bustadstrøk og ei gate i Oslo, mellom Vålerenga og Gamlebyen. Lokal uttale er /gæljəbær/ (tjukk l).

I mellomalderen heit plassen Martestokker og var staden for offentlege avrettingar, steile og hjul og for gapestokk. Den gongen var dette ein viktig del av vegnettet ut av Oslo nordover, ved Galgeberg delte vegen seg i tre. Gangvegen Justiskroken ligg i traséen til den vestlegaste vegen, mens dagens Strømsveien ligg der den austlegaste gjekk. Ved Martestokker var det kampar mellom kong Sverre Sigurdsson og baglarane og det var her hertug Skule Bårdsson samla troppane før slaget mot kong Håkon Håkonsson i 1240.

Mesteparten av galgeberget er sprengt bort. Sjølve galgen skal ha stått der gårdsplassen i det store bustadkomplekset på nordsida ligg.

## Kjelde
* Oslo Byleksikon. Oslo, 2000.

## Bakgrunnsstoff
* Galge og gapestokk (på Galgeberg  på http://www.jordalposten.no
Graben

**Graben** (frå tysk: «grav»), **forkastingsgrøft**, **søkkegrop** eller **gravsenking** er innan geologi eit område av jordskorpa som har sokke inn langs éi eller fleire forkastingar. Ein kan sjå ein graben i overflata som ei rift eller ei kløftforma forsenking og oppstår når eit kontinent sprekk opp, som til dømes i Riftdalen i Aust-Afrika, Rhinrifta, Bajkalrifta, Jordandalen med Daudehavet. 

Eldre grabenar kan vere fylte med sedimentære avleiringar, som til dømes Vikingraben eller Sentralgraben i Nordsjøen. 

Oslo-området ligg i ein graben frå permtida. Geologane kallar dette området Oslofeltet eller Oslograben. Oslofjorden mellom Slemmestad og Nesodden er òg ein graben. På Spitsbergen er den 120 km lange Wijdefjorden graven ut langs ein graben eller ei gravforkasting.

## Kjelder
Spissmus

**Spissmus** (*Soricidae*) er ein familie av insektetarar. Dei liknar mus på utsjånad, men skil seg frå dei på mange vis ettersom mus er gnagarar medan spissmus er insektetarar. Familien omfattar nokre av verdas minste pattedyr, knøttspissmus er verdas nest minste etter pygméspissmusa (*[[Suncus etruscus]]*). 

## Skildring
Spissmus har ein lang, spiss snute, små augo og avrunda øyre som er noko samankrølla. Dei lever mest av insekt og makkar, men nokre artar kan òg ta smådyr av sin eigen storleik. Dei fleste har moskuskjertlar slik at mange rovdyr let vera å eta dei. Nokre har giftig munnvatn, og kan difor drepa byttet sitt ved å bita det.

## Livsløp
Spissmus lever ganske kort, ofte ikkje stort meir enn eit år eller kortare. I løpet av denne tida kan ei hospissmus få fleire kull med to til ti ungar i kvart. Dei vert fødde blinde og nakne. 

## Spissmus i Noreg
I Noreg finst seks artar, nemleg krattspissmus (*Sorex araneus*), dvergspissmus (*Sorex minutus*), knøttspissmus (*Sorex minutissimus*), lappspissmus (*Sorex caecutiens*), taigaspissmus (*Sorex isdodon*) og vasspissmus (*Neomys fodiens*). Sistnemnte et ofte fiskerogn og kan gjere skade. 

## Andre tydingar
Namnet «spissmus» vert òg bruka om dyr som ikkje høyrer til gruppa: springspissmus og trespissmus.

## Kjelder
* 
### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
Leukemi

**Leukemi** eller **levkemi**, også kalla **blodkreft**, er kreft i beinmerg, lymfeknutar eller andre stader som produserer kvite blodlekamar (leukocyttar). Leukemi er i dag heller eit samnamn enn ein spesifikk sjukdom. Akutte leukemiar kan gje dramatiske symptom, og kan vera døyelege raskt utan behandling. Kroniske leukemiar kan ha mindre eller ingen symptom, og treng ikkje alltid behandling.

## Typar

Leukemi vert delt inn i akutt og kronisk form. Det finst fire hovudtypar av leukemi.

* Akutt lymfatisk leukemi (ALL) 
* Akutt myelogen leukemi (AML) 
* Kronisk lymfatisk leukemi (KLL) 
* Kronisk myelogen leukemi (KML)

Hjå vaksne er AML og KML vanleg, medan ALL er mest vanleg hjå born.

Ved akutte leukemiar skjer ein rask tilvekst av umogne blodlekamar. Den unormale tilveksten gjer at beinmergen ikkje kan produsera normale blodlekamar. Akutte former for leukemi er mest vanleg hjå born og yngre vaksne.

Kroniske leukemiar har ei sakte oppbygging av store mengder av mogne, men unormale blodlekamar. Akutt leukemi må takast til behandling straks, men det hastar ikkje fullt så mykje med kroniske leukemiar.

## Symptom
Skadar på dei bloddannande organa resulterer i mangel på blodplater, som er viktige i blodlevringsprosessen. Dette gjer at personar med leukemi kan få blåmerke eller blødningar. I tillegg gjer sjukdommen pasienten andpusten og trøytt. (Raude blodlekamer) trengst for å transportera oksygen rundt i kroppen. Bein- eller leddsmerter kan oppstå. Hovudverk og oppkastanfall kan tyda på at kreften har spreidd seg til sentralnervesystemet.

Ved kronisk myelogen leukemi er milten ofte forstørra. Forstørra lymfekjertlar er det vanlegaste kliniske teiknet på kronisk lymfatisk leukemi.

## Behandling
Ofte vert leukemi behandla med cellegift og stråling. Båe metodane vert òg nytta i kombinasjon med kvarandre. Nokre gonger er beinmergstransplantasjon naudsynt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Leukemi|Leukemi]]» frå ,  den 3. juni 2006.*
Steinalderen

**Steinalderen** er den epoken i menneskeslekta si historie da ein hovudsakleg bruka reiskapar av stein og andre naturmateriale, men ikkje metall. Han er den lengste perioden i menneskehistoria, rundt 2,6 millionar år, med ei byrjing i den geologiske epoken pleistocen. Steinalderen har vart i ulik tid innan ulike menneskesamfunn — nokre samfunn har klart seg utan metall fram til våre dagar.

Perioden er den første i menneskehistoria der ein ser utstrekt bruk av teknologi, og ei spreiing av menneske til tidlegare ubebudde område. Han endar med utviklinga av jordbruket, domestisering av dyr og smelting av kopar. Han blir kalla ein førhistorisk periode, i den betydninga at han var forut for den nedskrivne historia. 

## Inndeling
Steinalderen er den første perioden i treperiodesystemet frå 1800-talet, der bronsealderen og jernalderen utgjer dei to andre. Han vart vidare delt inn i dei tre underperiodane nemnde ovanfor av John Lubbock i det klassiske historieverket *Pre-historic Times* frå 1865. Dei tre underperiodane er så inndelte i enda mindre underperiodar.

Dei tre hovudperiodane av steinalderen er:
* Eldre steinalder (*Paleolitikum*), frå rundt 2,6 millionar år sidan, der menneske utvikla seg og tok til å laga grove reiskapar.
* Mellomsteinalder (*Mesolitikum*), frå rundt 11&nbsp;660, mot slutten av siste istid, då fleire samfunn tok til å utvikla jordbruk
* Yngre steinalder (*Neolitikum*), ei tid då mange dreiv jordbruk og dyrehald, laga keramikk og gjerne bygde langhus. Byrja rundt 9500 f.Kr. i Midt-Austen, rundt 4000 f.Kr. i Noreg.

## Levesett
Dei tok i bruk ei rekkje materialar. Nokre steinsortar, som f.eks. flint, vart forma eller knakka for å laga skjerereiskapar og våpen, mens andre steinsortar som basalt og sandstein vart bruka til å laga kverner og andre reiskapar. Tre, bein, skjel og horn vart òg mykje bruka. Når det er steinen som har gitt perioden namn skuldast dette at det er det materialet som blir best bevart, og som dermed har sett mest spor etter seg. Mot slutten av perioden tok dei også i bruk keramikk.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden ''Arkeologen'' med mellom anna tidstavler, opplysningar om metodar og mykje meir, Bergen Museum, Universitetet i Bergen.  

## Sjå òg
* Steinalderen i Noreg

## Kjelder
* 
*
Plomme

**Plomme** (*Prunus domestica*) er ei steinfrukt glatt skal og søtt fruktkjøt som veks på fleire tre i slekta *[[Prunus]]*. I tillegg til å etast som dei er, kan plommer tørkast til svisker og blir elles brukt til sylting og i bakverk. Dei plommeberande plantane kjem opphavleg frå Vest-Asia, men blir i dag dyrka over heile verda. Ein kjenner i dag til over 2&nbsp;000 sortar plommer. 

## Skildring
Plomma er rund eller oval i forma og storleiken kan variere mykje mellom dei ulike sortane, dei største kan bli like store som eit lite eple. Frukta har eit tynt skal som godt kan etast sjølv om det smakar beiskt. Fargen på plomma varierer mellom grøn, gul, raud, blå eller sjatteringar av desse. Plomma har ein stor stein i midten, og hos nokre variantar heng fruktkjøtet fast i steinen, mens hos andre sortar slepp steinen lett. Fruktkjøtet er saftig og aromatisk.

Plomma blir hausta i Noreg i august til september.

Best lagringstemperatur er 0–4&nbsp;°C.

## Plomme i Noreg

* Ruth Gerstätter
* Early Laxton
* Rivers early prolefic
* Czar
* Prune Peche
* Renie Claude d'Ouillins
* Reine Claude noire
* Mallard
* Washington
* Althanns
* Victoria
* Reine Claude grøn
* Jefferson
* Opal
* Herman
* Tråne

## Næringsinnhald

Plomme er kalorifattig og verkar mageregulerande. Plomme inneheld ein del A-vitaminar, kalsium og jern.

## Kvalitetskrav
Plomma skal vere heil, utan sprekker, mørke flekkar eller annan skade. Frukta skal vere tørr og skalet glatt. Plomma skal vere utan støytskadar og mugg. For at smaken skal vere best, må frukta ikkje vere hausta for tidleg.

Kor haldbar ei plomme er, avheng av kvar frukta er i modningsprosessen. Moden plomme er særs lite haldbar, er plomma mindre moden, kan ho halde seg lenger.

## Kjelde
*
Midhordland

**Midthordland** *(Midhordland)* er eit område som omfattar den midtre delen av kyst- og fjordstrøka i Hordaland fylke.

Området, slik det oftast vert definert i dag, ligg mellom Selbjørnsfjorden, Langenuen og Bjørnafjorden i sør og Fedjeosen, Hjeltefjorden, Herdlafjorden og Sørfjorden ved Osterøy i nord. Det strekkjer seg austover til fjellområda på grensa mot Kvam herad i Hardanger. Midhordland var tidlegare ei administrativ eining i kyrkjeleg og rettsleg samanheng. Midthordland prosti var sett saman av kommunane Austevoll, Sund, Fjell, Askøy, Os, Fusa, Samnanger og Øygarden på 1320&nbsp;km². Prostiet vart lagt ned i 2014, og kommunane (sokna) vart førte over til andre prosti.  Midhordland utgjorde også eit tingrettsdistrikt svarande til prostiet, med unntak av Øygarden. Kommunane i Midthordland er no lagde under Bergen tingrett.

Av kommunane i Midthordland ligg Bjørnafjorden, Samnanger og Bergen på fastlandet, medan dei andre ligg berre på øyar. Tettast busetnad utanom Bergen er det i kommunane Askøy, Øygarden (gamle Fjell) og Bjørnafjorden (gamle Os) som alle har mykje pendling til Bergen. Austevoll er knytt til Krokeide i Fana ved bilferje. Elles har alle dei store øyane har ferjefritt vegsamband med Bergen. Dette har ført med seg ein sterk folkeauke.

## Historie
Det var sorenskriveri-inndelinga frå 1847 som var opphavet til omgrepet "Midthordland". Før det var distriktet delt mellom Sunnhordland og Nordhordland. Grensa mellom dei tidlegare futedøma gjekk i Korsfjorden og Lysefjorden, og vidare over land mellom Os og Samnanger sørom grensa og Fana og Haus nordom.

## Kommunar i Midthordland

## Kjelder
*
Vindaugehandsamar

Ein **vindaugehandsamar** er eit programvarelag som kontrollerer vindauga på dataskjermen, på UNIX/Linux-liknande operativsystem. Vindaugehandsmaren har ansvaret for å posisjonering, storleik og eventuell overlapping av dei ulike vindauga. 

Operativsystema Windows og Apple Macintosh har ein standard brukargrensesnitt, som ikkje kan byttast ut. På Unix-liknande operativsystem er brukargrensesnittet mykje meir fleksibelt, med ein utbyttbar og konfigurerbar vindaugehandsamaren plassert mellom X Window og det grafiske brukargrensesnittet (skrivebordsmiljøet) (KDE, GNOME, etc.). Det er da brukargrensesnittet, ikkje brukaren, som kommuniserer med vinduagehandsamaren. Vindugehandsamaren opererer difor på eit lågare nivå enn det overliggande brukargrensesnittet (KDE, GNOME, etc).. 

Nokre vindaugehandsamarar legg vekt på å vere minimilastisk og lite ressurskrevjande. Desse passar godt på eldre datamaskiner. Andre legg vekt på diverse tilleggsfunksjonar og flott vindaugedekor. Dei fleste vindaugehandsmarane har likevell til felles at dei nyttar ei tittellinje, samt knappar for brukarkontroll av vindauget (sjølv om nokre vinduhandsmararar utelet sjølv det).

## Vindaugehandsamarar for [[X Window]]
* AfterStep
* Blackbox (minimalistisk vindaugehandsamar)
* evilwm
* Enlightenment
* Fluxbox (lettvektshandsamar, basert på Blackbox)
* FVWM (utvikla frå twm)
* IceWM
* Ion 
* KWin (vart tidlegare kalla *KWM*, standard vindaugehandsamar for KDE)
* Metacity (standard vindaugehandsamar for GNOME)
* MWM (Motif Window Manager), Motif Window Manager
* Sawfish (vart tidlegare kalla *Sawmill* og nytta saman med GNOME)
* twm (default for the X Window System since version X11R4)
* Window Maker

## Sjå òg
* X Window System
* Skrivebordsmiljø
* Brukargrensesnitt
FNL

**Front National de Libération** (vietnamesisk **Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam Việt Nam**, «Den nasjonale fronten for frigjeringa av det sørlege Vietnam», forkorta **FNL**, også kalla **Viet Cong** av motstandarane sine) var den fremste opprørsorganisasjonen i Vietnam mot slutten av det franske kolonistyret og under den amerikanske Vietnamkrigen. FNL framstilte seg sjølv som ein nasjonal front samansett av forskjellige grupper som var mot det franske styret og seinare den amerikanskstøtta Republikken Vietnam; men fronten var likevel sterkt dominert av kommunistpartiet. Den militære greina vart kalla *Folkets væpna frigjeringsstyrkar*.

I 1969 oppretta FNL ein provisorisk stat, Republikken Sør-Vietnam. Denne hadde fram til  Saigons fall i 1975 ikkje reell makt, men styrte så Sør-Vietnam fram til heile landet vart underlagt Den sosialistiske republikken Vietnam i 1976.

Under Vietnamkrigen vart det ofte påpeika frå amerikansk side at FNL-soldater gjekk kledde som sivile, slik at det ikkje var mogleg å avgjera kven som var stridande og kven som var sivile i konflikten. Den offisielle prosedyren var at alle FNL-soldatar, sjølv om dei ikkje var kledde i uniform, skulle behandlast som krigsfangar etter Genévekonvensjonen. I realiteten vart mange avretta på staden, og mange sivile vart torturerte og drepne fordi dei vart mistenkte for å vera FNL-soldatar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:FNL|FNL]]» frå ,  den 3. juni 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Otta vidaregåande skule

**Otta vidaregåande skule** (offisielt namn **Nord-Gudbrandsdal vidaregåande skule, avdeling Otta**) er ein vidaregåande skule som ligg i industriområdet Øya i småbyen Otta. Skulen er kombinert allmennfagleg og yrkesfagleg, og var demonstrasjonsskule frå 2003 til 2005.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida åt skulen
Marco Polo

**Marco Polo** (1254–8. januar 1324) var ein italiensk handelsreisande og oppdagar. Han voks opp i ein anerkjend handelsfamilie i Venezia, og hans far Nicolo Polo var ein handelsmann av adeleg byrd. Slekta hans hadde hatt handelshus i Venezia i meir enn 200 år.

Da han var fylt 15 år vende faren Nicolo og onkelen Maffeo tilbake etter nesten 10 års reise i Asia. Marco Polo hadde da aldri møtt far sin. Skildringane frå Nicolo og Maffeo Polo skulle danne grunnlaget for Marco Polo sine seinare oppdagingsreiser i Asia. I to år venta Nicolo og Maffeo Polo på utnemninga av ein ny pave, slik at dei kunne gje ein personleg bodskap frå Kublai Khan om at han ønskte at paven ville sende 100 lærde til hoffet hans i Kambalik. Etter det fór dei tilbake for å gje melding tilbake til Kublai Khan. På denne reisa fekk endeleg Marco Polo (17) bli med saman med far og onkel sin.

Han fór til Kina (som på den tida var under mongolherredømme). I Kina var han lenge i teneste hjå keisar Kublai Khan, soneson av Djengis Khan. 

Marco Polo er namngjeten fordi reisa hans til Kina vart nedskriven og skildringa distribuert i Europa. Han skildra au tatarar som krigarar. Austen var på denne tida mystisk og ukjent for europearar. Da Marco Polo returnerte til Venezia 24 år seinare, hadde han sett og opplevd meir av Asia enn nokon annan europear tidlegare. Tre år seinare vart han kasta i fengsel som krigsfange i Genova, og i cella dikterte han til medfangen Rustichello av Pisa forteljinga om reisene sine. Denne forteljinga har vorte ståande gjennom tidene som den mest namngjetne Asiareisa, og namnet hans vart udøyeleg.

## Bakgrunnsstoff
Haiku

:*Sjå òg [[operativsystemet Haiku]]*

**Haiku** er ei tradisjonell japansk diktform. Eit haikudikt inneheld 17 stavingar. Første lina har 5 stavingar, andre lina har 7 stavingar og tredje lina har 5 stavingar att. Det andre som kjenneteiknar eit haiku, er at det inneheld eit ord som viser kva årstid det er skrive i.

Haikudikt er knytte til naturen. Difor kan det vere med noko i diktet som viser kva årstid det er. **[[Kigo]]** er det ordet i haikudikt som set diktet inn i ei spesiell årstid. Eit haikudikt skal skje i *notid*. Det skal *ikkje* ha rim i seg.

## Døme
Wikipedia veks i vinterog har blitteit kjempestort verk
 
Det er nokså lettå skrive ein haikupå ein mild vinterdag
Hanoi

**Hanoi** er hovudstaden i Vietnam. Byen ligg ved Den raude elva. I 2022 var folketalet 8&nbsp;435&nbsp;650. 

Hanoi er òg hovudstad for den administrative regionen Dong Bang Song Hong.

## Historie
Hanoi blei hovudstad i Vietnam allereie på 600-talet. Det eldre namnet Đông Kinh, som er ei forvansking frå kinesisk, blei i sin tur forvanska til Tonkin, som av europearar blei brukt om heile regionen. I 1873 blei Hanoi tatt av franskmennene. Etter 1887 blei byen hovudstad i Fransk Indokina. 

Byen blei okkupert av japanske styrkar i 1940. Etter frigjeringa i 1945 blei han sete for den vietnamesiske regjeringa, som året etter blei anerkjend av Frankrike som regjering for eit autonomt Vietnam innanfor Den franske unionet. Kampane mellom den nasjonale rørsla Viet Minh og franske styrkar, etter at Frankrike likevel ikkje ville godta vietnamesisk sjølvstende, blei leidde frå Hanoi, og det var ved fleire høve harde kampar der mellom 1946 og 1954. Det året blei Vietnam anerkjent som sjølvstendig av Frankrike etter det franske militære nederlaget ved Dien Bien Phu, og Hanoi blei hovudstad i den kommunistiske staten. 

Under den amerikanske Vietnamkrigen blei Hanoi bomba ei rekkje gonger, både taktisk bombing av bruer, jernbaneliner og industriområde, og såkalla strategisk teppebombing. Øydeleggingane blei normalt reparerte nesten med ein gong. I den vestlege verda var Hanoi på denne tida for mange eit symbol på kommunismen sin frammarsj, og tilhengarar av USAs intervensjon i Vietnam brukte slagordet «Bomb Hanoi» under motdemonstrasjonar då venstresida demonstrerte til støtte for den sør-vietnamesiske frigjeringsrørsla FNL. 

Den 2. juli 1976, 15 månader etter at den sørlege hovudstaden Saigon fall, blei Nord-Vietnam og Republikken Sør-Vietnam sameinte, og Hanoi blei hovudstad for Den sosialistiske republikken Vietnam.

Vietnams nasjonaluniversitet, tidlegare Universitetet i Hanoi, ligg i byen. Ein finn òg Ho Chi Minhs mausoleum, Det nasjonale historiske muséet, Revolusjonsmuséet og fleire historiske monument. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hanoi|Hanoi]]» frå ,  den 3. juni 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Tobakk

**Tobakk** er tørka og omarbeidde blad frå tobakksplanten. Tobakksplanten kom frå Amerika til Portugal på slutten av 1400-talet og spreidde seg i løpet av det neste hundreåret til størstedelen av Europa. Kommersiell dyrking av tobakk byrja i 1612 i Virginia i USA. Det var særleg rundt den andre verdskrigen at det vart vanleg å røykje sigarettar. 

## Tobakksproduksjon
Råstoffet tobakk blir i dag produsert i over 30 land, dei fleste er utviklingsland. I Malawi og ein del andre afrikanske land er det tobakksproduksjonen som gir den største eksportinntekta. Den internasjonale arbeidarorganisasjonen ILO har peika på ei rekkje kritikkverdige tilhøve på tobakksplantasjane. Arbeidarane er ofte underbetalte og har dårleg vern mot sprøytemiddel. Barnearbeid er vanleg, og i fleire land bidreg tobakksproduksjonen til avskoging og erosjon. 

## Innhald i tobakk
Moderne sigarettar er høgteknologiske industriprodukt der smak, nikotininnhald og andre faktorar vert fastsette under produksjonen. Det finst ulike tobakkstyper og ulike måtar å foredle tobakken på. Snus, sigarettar og rulletobakk var i byrjinga reine naturprodukt, medan moderne tobakksprodukt inneheld ei lang rekkje tilsetjingsstoff. 
 
## Kjelder
*
Krattspissmus

**Krattspissmus** eller **vanleg spissmus** er den mest utbreidde spissmusa og eit av dei vanlegaste pattedyra i Nord-Europa. Dyra er vanlegvis 55-82&nbsp;mm lange og veg 5-12 gram. Spissmus har små auge, ein avspissa, rørleg snute og tenner med raude tippar. Dei har ein fløyelsaktig mørkebrun pels og lysare mage. Ungmus har lysare pels fram til den første fellinga når dei får vinterpels. 

Spissmus lever i om lag 23 månader. Dei er aktive både om dagen og natta, men helst når det er mørkt.

## Territorium
Krattspissmus held helst til i skog, markland og på heier i Skandinavia, Storbritannia og Aust-Europa. Kvar spissmus etablerer eit revir på om lag 370-630 meter, og blir der heile livet. Hannane kryssar utover desse grensene berre i korte periodar for å finne ein partnar under paringa. Krattspissmus er frykteleg territoriale, og vert særs aggressive om andre spissmus trenger inn på området deira.

Reira deira ligg under jorda eller i tett vegetasjon.

## Føde
Spissmusa sitt kjøtetande og insektetande kosthald består for det meste av insekt, sniglar, edderkoppar, meitemark og åtsel. For å overleva må ho eta rundt 80-90 % av kroppsvekta si kvar dag, noko ho må eta kvar andre til tredje time for å oppnå. I motsetnad til piggsvin går dei ikkje i dvale om vinteren, sidan kroppane deira er for små til å halda på store nok feittreserver.

Spissmus har dårlege augo, men har særs god luktesans og gode øyro som dei nyttar til å spora opp mat. Med desse sansane kan ei spissmus finna bytte opp til 12 cm ned i jorda.

## Formeiring
Paringstida til dei vanlege spissmusene varer frå april til september, med eit høgdepunkt om sommaren. Etter å ha gått drektig i 24-25 dagar føder hoa eit kull på 5-7 spissmusunger, som forlet ho etter 22-25 dagar. Vanlegvis før ei ho opp 2-4 kull i året.

Det er berre i samband med formeiring spissmusene ikkje er einslege.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Bronsealderen

**Bronsealderen** er perioden i menneskeslekta si historie som var mellom steinalderen (somme plassar koparalderen) og jernalderen. Perioden har fått namnet sitt fordi bronse var det mest avanserte materialet dei hadde for tilverking av reiskapar, våpen og smykke på den tida. Bronse er ei legering som består av ca. 90 % kopar og 10 % tinn. Ho var svært kostbar, og dei bruka derfor framleis ei mengd med steinreiskapar heilt fram til romersk jernalder. Oppdelinga av oldtida i tre periodar; stein-, bronse- og jernalder, vart opphavleg formulert av den danske arkeologen Christian Jürgensen Thomsen.

Bronsealderen kom til forskjellige tider, avhengig av kva for plassar ein snakkar om. Dei eldste kjende bronsegjenstandane er frå Midtausten (Egypt og Mesopotamia) ca. 3500 fvt. Derfrå spreidde det seg til Hellas 3200 fvt., Aust-Europa 2500 fvt., Vest-Europa 2200 fvt., Kina 2000 fvt., og Skandinavia 1800 fvt.

På grunn av dei fåtalige funna trur vi at bronsen i førstninga stort sett vart bruka berre til smykke og andre pyntegjenstandar, særleg sidan *tinn* på den tida var så vanskeleg tilgjengeleg. Ei anna årsak til fåtalige funn kan òg vera at desse kostbarheitene rett og slett vart passa spesielt godt på. I tillegg til at råmaterialane var kostbare så kravde sjølve bronsestøypinga mykje kunnskap. Derfor var det nok berre dei mektigaste familiane som eigde smykke og våpen av bronse.

## Bronsealderen i Skandinavia

Bronsealderen i Skandinavia deler vi i to fasar:
* *Eldre bronsealder* (1800-1100 fvt.)
* *Yngre bronsealder* (1100-500 fvt.)

Omkring 2000 fvt. kom det i gang ein «internasjonal samhandel», mykje fordi dei på den tida fann ein del tinn i England, noko som gjorde det mogleg å laga våpen og reiskapar i større mengder enn før. Frå omkring 1800 f.v.t. fanst det ein sjølvstendig skandinavisk bronsealderkultur, med Danmark som eit sentralt bindeledd. Kopar og tinn vart for det meste «kjøpt» med rav og skinn. Skinna bytte handelsmennene til seg mot bl.a. flint i Noreg. Så fór dei med båtane sine fullasta av bytevarer lengre sør (gjerne opp Elben i dagens Tyskland), der skinna og ravet vart bytt mot kopar. På heimvegen vart noko av koparen og resten av skinna bytt mot tinn i England.

Det at dette nye og framande materialet kom til Skandinavia skuldast altså sannsynlegvis at det pågjekk ei form for organisert handel, og han må ha vore styrt av ein mektig overklasse, for det var ikkje billig å utruste dei lange båtturane som denne handelen kravde.

## Sjå òg
* Vestbyfunnet
* Landa - fortidslandby frå bronsealderen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bronsealderen|Bronsealderen]]» frå ,  den 3. juni 2006.*
Vestbyfunnet

**Vestbyfunnet** er eit stort funn frå yngre bronsealder frå garden Vestby i Lunner kommune i Oppland. Det blir rekna som eit av dei rikaste funna frå norsk bronsealder. Funnet består av tre rikt ornamenterte halsringar av bronse med ovale endeplater og spiralar. Det vart òg funne ei stor draktnål samansett av fleire runde plater, eit perlekjede med meir enn 350 perler av bronse og ein fingerring. Dei mest oppsiktsvekkjande gjenstandane frå funnet er likevel to små hòlstøypte bronsebukkar. Det finst parallellar til desse bukkane i sørlegare delar av Europa, nærmare bestemt i Hellas, Sør-Tyskland og Austerrike. I ein nordisk kontekst er bukkane unike. Bukkane er støypte i to omgangar. Hovuda er daterte til rundt 700 fvt., mens kroppane er daterte til rundt 500 fvt. 

Funnet vart gjort under pløying i 1925. Det er i dag utstilt i Historisk museum i Oslo.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vestbyfunnet|Vestbyfunnet]]» frå , den 3. juni 2006.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Bronsebukkenes venner