open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Forvelling

**Forvelling** er ein måte å behandla matvarer på der dei blir kokte litt. Varene blir ikkje ferdigkokte, men blir noko endra i til dømes tekstur eller samansetjing.

Nokre stader er det vanleg å forvella ris og så tørka han igjen i staden for å polera han. Forvellinga skjer mellom anna under sterkt trykk som presser smak og vitaminar i sjølve riskjerna. Resultatet blir ein ris som er mindre klissete og som inneheld fleire vitaminar, særleg thiamin. Denne risen kan bli kalla **parboiled**, etter det engelske omgrepet for forvelling.

## Sjå òg
Blanchering

## Kjelder
* :en:Parboiled rice
Rubicon

**Rubicon** (*Rubico*, på italiensk *Rubicone*) er eit gamalt latinsk namn på ei lita elv nord i noverande Italia. I romartida rann elva ut i Adriahavet mellom Ariminum og Caesena. Ein er ikkje viss på kva elv dette var, men vert rekna å ha vore den seinare Pisciatelloelva øvst og så Fiumicinoelva ned mot havet.

Elva var viktig i og med at det etter Romersk lov var forbode for ein general å kryssa elva med hæren sin frå nord.

Elva markerte grensa mellom den romerske provinsen Gallia Cisalpina i nord og det romerske kjerneområdet i sør. Lova hadde såleis som føremål å tryggja den romerske republikken mot militære trugsmål frå eigne styrkar.

Hærføraren Gaius Julius Cæsar gjekk over elva Rubicon i år 49 fvt. Hendinga skal ha funne stad den 10. januar etter romersk kalender. Cæsar forfylgde Gnaeus Pompeius Magnus med hæren sin, men braut samstundes romersk lov. Såleis var ei militær konflikt med det romerske senatet ikkje til å unngå.

I fylgje Suetonius sa Cæsar «terningen er kasta» (latin: iacta alea est) då han hadde teke avgjerda om å kryssa elva.

I ettertid har uttrykket «å gå over Rubicon» vorte ei nemning på det å ta eit avgjerande steg, eller ei risikofyld avgjerd som ikkje kan endrast.
Tredje mosebok

**Tredje mosebok** er ei av bøkene i Gamletestamentet i Bibelen. Boka vert òg kalla *Leviticus* (levitboka eller gudstenesteboka) på latin og engelsk.
Kjernekraftverk

**Kjernekraftverk** (eller **atomkraftverk**) nyttar varmeenergien som vert frigjort ved ein kontrollert kjernereaksjon for å generere vassdamp. Denne vert så nytta for å driva gassturbinar, som i sin tur driv elektriske generatorar som omformar energien til elektrisk energi.
Norddalsfjordbrua

**Norddalsfjordbrua** er ei bru på Fylkesveg 614 som kryssar Norddalsfjorden i Kinn kommune i Vestland. Brua er 401 meter lang og det lengste spennet er på 230 meter.
Brua vart opna i den 30. mai 1987 og erstatta då ferjesambandet Haukå-Bjørnset

## Bakgrunnsstoff
* Gaute Losnegård: «Norddalsfjordbrua» på nettstaden til Fylkesarkivet i Vestland
Analog

Ein **analog** variabel er ein kvantitativ variabel som kan endra seg langs ein kontinuerleg (trinnlaus) skala. Dei fleste naturlege variablar og observerte storleikar er analoge og må oversetjast til digital form for å kunne tolkast av ein datamaskin.
Ei «gammaldags» telefonlinje er ei analog linje.
Mikroelektronikk

**Mikroelektronikk** er ein fellesnemar på integrerte kretsar konstruert på mikro- eller submikronivå, dvs. i ein skala der lengda på den minste transistoren vert oppgjeven i mikrometer. Vanleg storleik med dagens prosessteknologi ligg på 0,35 mikrometer eller mindre.
Modulasjon

**Modulasjon** er ein teknikk som vert brukt for å kode informasjon på ei *[[berebylgje]]*, slik at informasjonen kan overførast i eit tildelt frekvensområde, som til dømes ein radiokanal. 

Det finst mange ulike måtar å modulere eit signal på, men felles for dei fleste er at ein anten endrar amplituden, frekvensen eller fasen til berebylgja, eller kombinasjonar av dei. I blokkdiagrammet i Fig. 1 er det blokka til venstre, merka «Modulator», som utfører denne oppgåva. I tidsplanet kan det modulerte signalet uttrykkast som:

:v(t) = A\cos(\omega_c t + \phi),\,

der v(t) er spenninga på utgangen av modulatoren, *t* er tid (eining s), *A* er amplituden, \omega_c er vinkelfrekvensen (eining rad/s) og \phi er fasen (eining rad) i høve til den umodulerte berebølgja. Frekvensen kan òg uttrykkast i eininga Hz: f_c = \omega_c / 2 \pi. 

Ein har difor tre parameterar ein kan lata informasjonssignalet modulera (endra proporsjonalt med amplituden til informasjonsignalet) :

* *A*: amplitudemodulasjon (AM-modulasjon)
* \omega_c: frekvensmodulasjon (FM-modulasjon)
* \phi: fasemodulasjon (PM-modulasjon)

Til dømes nyttar lang- og mellombølgjekringkasting AM-modulasjon, medan FM-kringkasting, naturleg nok, nyttar FM-modulasjon. 

Ein skil mellom analog og digital modulasjon. Det modulerte signalet som vert overført som elektromagnetiske bølgjer er alltid eit analogt signal, medan informasjonssignalet kan vera eit analogt signal eller ein digital bitstraum (som kan representera vilkårleg informasjon). Når informasjonssignalet er eit analogt signal, som tale eller musikk, vert det kalla *analog modulasjon* og når informasjonssignalet er ein digital bitstraum vert det kalla *digital modulasjon*. 

## Referansar
Multimeter

**Multimeter** er eit måleintrument som kan måle fleire forskjellige eletriske verdiar. Eit anna namn på multimeteret er **AVO-meter** (AVO: Ampere, Volt, Ohm).

Enkle multimeter kan måle elektrisk straum og spenning, både konstante verdiar (likestraum og likespenning) og tidsvarierande vediar (vekselstraum og vekselspenning) og elektrisk motstand. Mange multimetre kan òg måle andre parametre, som induktans, kapasitans, straumforsterknigsfaktoren β (eller h_{fe}) til bipolare transistorar. Mange er òg utstyrte med diodetestarar og nokre med frekvensteljarar. Nokre multimetre kan utstyrast med probar med innbygde sensorar for å måle til dømes temperatur, pH, etc. Multimetre har stor inngangsimpedans når dei måler spenning og svært låg impedans når dei måler straum. 

Tidlegare var multimetre analoge, men frå 1990-talet har dei aller fleste multimetra vore digitale. Det vert produsert både små handheldte og større benkmultimetre. Den siste typen har større presisjon og vert ofte nytta til ladoratoriemålingar. 

Multimetre syner effektivverdien til vekselstraum og -spenning, men analoge og enkle digitale instrument syner rett effektivverdi berre for sinus-forma kurver. Meir avanserte instrument reknar ut og syner «sann» effektivverdi for alle kurveformer. 

## Måleområde
Digitale multimetre (DMM) har ein AD-omformar som omformar dei analoge måleverdiane til binærtal, som så vert handsama i ein innbygd mikrokontroller. Måleområdet varier med prisen på multimetret, men benkmultmetre kan ofte måla spenningar frå nokre μV til rundt ein kV, elektrisk straum frå nA-området til rundt 1 A, motstand frå nokre μΩ til rundt 1 GΩ. Bandbreidda til laboratorieinstrument er ofte rundt 10 MHz. 

## Presisjon
Nøyaktigheita til digitale multimetre vert bestemt av oppløysinga (talet på bit) til AD-omformaren og kan oppgjevast i desimalsiffre, i prosent, eller i nV, μV, nA, μA, μΩ, mΩ, Ω, etc.
Dataskjerm

Ein **dataskjerm** er eit apparat som viser informasjon anten tekstleg eller grafisk til ein brukar. Eit anna ord for ein slik skjerm er *monitor*. Det finst ulike typar skjermar, dei viktigaste er katodestrålerøyr-, flytande krystall- og plasmaskjermar.
Digital

Ordet **digital** vert mykje nytta når ein snakkar om ulike former for diskrete, oppdelte, verdiar. Desse verdiane er vanlegvis representerte med talverdiar. Eit døme kan vere tala [1, 2, 3]. Eit analogt system brukar ei samanhengande mengde med tal for å representere informasjon, til dømes alle verdiar mellom tala 1 og 3. 

Sjølve ordet *digital* kjem frå same opphavet som ordet *digitus*, som på Latin tyder *fing*. 

Ofte tenkjer ein på datahandsaming og elektronikk når ein høyrer ordet digital. I slike system representerer ein gjerne reelle analoge signal digitalt. Døme på dette er musikk og elektroniske fotografi. 

Vanlegvis er digital informasjon i datamaskiner basert på det binære talsystemet, som nyttar tala 0 og 1. Eit analogt signal (til dømes lyd) må konverterast til eit digitalt signal med punktprøve (sampling). Ein tek då fleire prøvar av lyden med ei gitt avstand mellom prøvane. Denne avstanda vert kalla punktprøvingsrate, og er ofte oppgjeve i Hz. For å digitalisere lyd må ein punktprøve mange gonger kvart sekund, gjerne med ei punktprøvingsrate på 192 kHz som er vanleg for ein del digital musikk. Ei slik punktprøve må så konverterast til digital informasjon i ein AD-omformar. 

## Sjå òg
* bit, ein vanleg måte å representere digital informasjon
Lysdiode

Ein **lysdiode** eller **ljosdiode** (eller LED, *light-emitting diode*) er ein elektrisk komponent som lyser med eit inkoherent monokromatisk lys når lysdioden vert forspent i framoverretning. Fargen vert bestemt av kva slags halvleiarmateriale som vert brukt, og kan vere ultrafiolett, synleg eller infraraudt lys. Prinsippet byggjer på at elektron-hol-par vert rekombinert over PN-overgangen. Det vert då frigjordt energi, i form av fotonar.

## Bruksområde
I mange tiår har lysdiodar vorte nytta som indikatorlamper for ulike elektriske apparat. Større diodar kan også brukast til belysning. 

### Føremonar
Lysdioden har høgre verkningsgrad og varar lengre (over 100&nbsp;000 timar) enn ei glødelampe (ca 1&nbsp;000 timar), eller halogenlampe (ca 10&nbsp;000 timar). Dei nyaste modellane er (tilnærma) ufølsomme for temperaturvariasjonar, risting og vibrasjonar sidan dei ikkje har nokon lause delar.

## Bakgrunnsstoff

* Ledmuseum - alt om lysdioder
Brukargrensesnitt

**Brukargrensesnitt** eller berre **grensesnitt** (engelsk: *interface*) er kontaktflata mellom eit brukarprogram eller eit operativsystem og  brukaren av programmet. Gjennom brukargrensesnittet kan brukaren kommunisere med programmet, ved at han  gjennom ein meny, eit søkjeord eller på annan måte gir meldingar til programmet. Programmet, på si side, nyttar brukargrensesnittet til å presenterer resultat, til dømes i form av tekst, bilete, video, og så vidare.
Bit

Ein **bit** (uttala *bitt*, forkorta **b**) er ei grunnleggande eining for diskret informasjon. Ein bit kan ha éin av to ulike verdiar, vanlegvis representert ved «0» og «1», «sann» og «usann», «av» og «på» eller ein kva som helst annan kombinasjon av to gjensidig utelukkande tilstandar.

Omgrepet vart først nytta av Claude E. Shannon i ein artikkel frå 1948. Ordet er ei samantrekking av '''b'''inary dig'''it''' (eventuelt **bi**nary digi**t**).

I elektroniske system vert det ofte nytta *[[Byte i informatikk|byte]]* om ei samling av bit, opphavleg av varierande storleik. I dag er ein byte i praksis alltid åtte bit. Åttebit-byte er også kjent som *[[oktett]]*, medan firebit varianten er kjent som *[[nibble]]*. I samband med telekommunikasjon vert overføringskapasitet ofte gjeve i bit/s (bit per sekund), medan Byte/s ofte vert nytta i samband med nettkommunikasjon.
Oslo Vest Senterungdom

**Oslo Vest Senterungdom** er eit lokallag av Senterungdommen.

## Les meir
* Senterungdomen
* Senterpartiet
Portable Document Format

**Portable Document Format** (**PDF**) er eit filformat, utvikla av Adobe Systems for å gjere det mogeleg å vise eit dokument på same måte som produsenten ønskte uansett kva for operativsystem og/eller maskinvare brukaren nyttar.

PDF er ein open standard, noko som vil seie at alle som ønskjer det kan lage programvare som kan brukast til å lese eller lage PDF-filer utan å måtte betale Adobe Systems.

## Bakgrunnsstoff
* PDF Software
Oslo Senterstud

**Oslo Senterstud** er eit lokallag i Oslo Senterungdom, og organiserer studentar på dei høgare utdanningsinstitusjonane i fylket. 

Leiar sidan 2004 er Marianne Granheim Trøyflat (pr. 2005)

## Les meir
* Senterungdomen
* Senterpartiet
Lerum Fabrikker

**Lerum Fabrikker** eller **Lerum Konserves** er eit norsk familiekonsern som produserer hushaldingsprodukt. Det er delt inn i to selskap: Lerum Fabrikker AS og Lerum Konserves AS. Konsernet rår over tre fabrikkar på Kaupanger, i Sogndal og i Lærdal. Mest kjend er verksemda for å produsere saft, som var det første Lerum produserte for sal. Lerum er den største produsenten av ekte saft i Noreg.

Lerum starta opp som ein liten landhandel, driven av Kari og Nils H. Lerum i Luster kommune. Den her landhandelen har i dag vorte gjort om til eit industri- og handelsmuseum. Fabrikkane har hatt stor innflytnad på lokalsamfunna der dei har vorte etablert. Supportarlaget til Sogndal Fotball kallar seg Saftkokaradn (*Saftkokarane*), noko som viser at Lerum sin saftfabrikk er ein viktig hjørnestein i lokalsamfunnet.

Lerum Fabrikker produserer den norske Max Havelaar-appelsinjuicen.

## Historie
Verksemda vart først starta opp i 1905 som ein liten landhandel i kjellaren til Kari og Nils H. Lerum i Luster kommune. Her vart dei eit mellomstopp for bær som den lokale folkesetnaden skulle sende til Bergen. 

I 1909 bygde dei eit lite hus i den veglause bygda Sørheim for å presse bær til saft for sal. I følgje soga fekk dei idéen allereie i 1907, då nokre stampar med bær ikkje hadde fått plass på båten, og Kari Lerum hadde funne det for godt å presse saft av dei. I 1919 vart produksjonen utvida og flytta frå Sørheim til Sogndal, der det var stor råvaretilgang frå dei mange lokale bøndene.

I 1982 kjøpte Lerum ein fabrikk på Hermansverk frå det konkursråka Bergens & Drægni Produkter AS (tidlegare AS Halvard Drægni). Her vart det laga syltetøy, og seinare brus og juice, fram til produksjonen vart nedlagd i desember 1998, då konsernet hadde bygt opp eit nytt anlegg på Kaupanger og utvida fabrikken i Sogndal.

I 2006 vart verksemda den første vinnaren av Nynorsk næringslivspris

I 2015 vart Lerum tildelt Storegutprisen

## Bakgrunnsstoff
* Vevsidene til Lerum
Austkanten og vestkanten i Oslo

**Austkanten og vestkanten**, **østkanten og vestkanten**, er nemningar brukt om dei austre og vestre delane av det indre Oslo, og skriv seg frå tida då Oslo var ein industriby. Austkanten markerte seg sosialt og yrkesmessig ulik vestkanten ved å vere industriarbeidarstroka og dei fattigare stroka i byen, medan vestkanten var luten for funksjonærar og dei betrestilte. Dette sosiale skiljet markerte seg òg i skilnaden i språket eller dialekten som var nytta i dei to lutene av byen. 

Det er vanleg å seie at Akerselva er grensa mellom austkant og veskant i Oslo, men eigentleg går grensa litt lenger vest, sjølv om hovudparten av industrien, verkstadene og bustadstroka for arbeidarar låg på austsida. Fossane i Akerelva var den energikjelda som dreiv fabrikkane, og industrien og dei arbeiderstrøka som høyrde til, låg difor ikkje berre på austsida av elva, men òg som ei meir eller mindre brei stripe på vestsida. Grensa mellom austkanten og vestkanten, som ikkje alle stader og til alle tider har vore ei skarp og udiskutabel grense, går difor mange stader litt vest for Akerselva, aust for stroket Hammersborg og Vår Frelsers gravlund (langs kanten av høgdedraget Akerryggen ned mot Maridalsveien), vidare opp Uelands gate til Voldsløkka. Lenger nord er det inga klår grense. 

Vestkanten er bydelane St. Hanshaugen og Frogner, forutan bydelane i ytre vest: Ullern, Vestre Aker og Nordre Aker.
Oslo Senterungdom

**Oslo Senterungdom** er eit fylkeslag i Senterungdommen. Under fylkeslaget ligg lokallaga Oslo Aust og Oslo Vest, samt Oslo Senterstud.

## Les meir
* Senterungdomen
* Senterpartiet
Karoline Bjerkeset

**Karoline Aldis Bjerkeset** () er ein norsk politikar frå Kleive i Molde kommune. Ho har vore nestleiar i Oslo Senterungdom,  politisk nestleiar i Senterungdomen sentralt og sit i sentralstyret i Senterpartiet.

Ho er busett i Gloppen, og jobbar som trainee for Sogn og Fjordane Fylkeskommune.

Bjerkeset er gift med Leidulf Gloppestad, ordførar i Gloppen frå 2015.

## Kjelder

* Bjerkeset på senterpartiet.no
* Bjerkeset på Framtidsfylket.no
Kari Lerum

**Kari Lerum** (), jentenamn **Kari Hansdotter Ørbech**, var ei norsk forretningskvinne som i lag med mannen sin, Nils H. Lerum, tufta hushaldingskonsernet Lerum Fabrikker.

I 1905 starta ekteparet opp ein liten landhandel i kjellaren sin i Luster kommune. Landhandelen var mellom anna mellomstopp for bær som skulle transporterast til Bergen, og innan 1909 hadde dei bygd sitt første kommersielle saftpressehus.

## Sjå òg
* Lerum Fabrikker
Vestmannalaget

**Vestmannalaget** er eit mållag i Bergen. Laget vart skipa allereie i 1868, og er det eldste mållaget i Noreg. Fyrste formann i laget var Henrik Krohn (1826-1879).
Laget har frå 1985 av gjeve ut meldingsbladet Vestmannen.  
På byrjinga av 1960-talet melde laget seg ut av Noregs Mållag. Utmeldinga kom mykje på grunn av usemje om rettskriving. Vestmannalaget melde seg seinare inn i Ivar Aasen-sambandet, som arbeider for høgnorsk. 

Vestmannalaget er i tillegg med i Vestlandske Mållag, Bygdelagsnemndi i Bergen, Kyrkjenemndi i Bergen og Det norrøne grønlandslaget. 

Aasmund Olavsson Vinje skreiv diktet «Til Vestmannalaget» i 1869.

## Historie
Vestmannalaget hadde frå skipingstida stor innverknad på det kulturelle miljøet i Bergen, og merkte seg ut med å ha med folk frå borgarskapet i medlemsstokken. Laga hadde fast møteverksemd, føredragsrekkjer, gav ut tidsskriftet *Fraa By og Bygd* og målmedvite arbeid for atterreising av Håkonshallen. 

Laget har arbeidt for å fremje samband og samarbeid mellom Noreg og Island og mellom Noreg og Færøyane.

## Formenn

*Henrik Krohn (1868-1873)
*Olav Lofthus (1873-1875)
*Hans Mo (1875-1879)
*Edv. G Johannessen (1879-1908)
*C. B Bugge (1908-1922)
*R. Haugsøen (1922-1924)
*Johs. Lavik (1924-1929)
*Eirik Hirth (1929-1937)
*Gustav Indrebø (1937-1942)
*Eirik Hirth (1942-1946)
*Olav Brattegard (1946-1947)
*Per Thorson (1947-1950)
*Ludv. Jerdal (1950-1956)
*Anders Thuen Seim (1956-1957)
*Ludv. Jerdal (1957-1991)
*Leidulv Hundvin (1991-)

## Litteratur
* Conrad Clausen, Torleiv Hannaas og Ludvig Jerdal: *[https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2015030906056 Vestmannalaget i 110 år]*, Bergen 1978, Norsk bokreidingslag ISBN 82-90186-14-2

## Kjelder
Eksistensialsetning

Ei **eksistensialsetning** (tidlegare også kalla *presenteringssetning*) er ei setning av typen *Det står eit glas på bordet.*, dvs. *subjekt + intransitivt verb + ubestemt substantivfrase ( + adverbial)*. Syntaktisk sett oppfører *det* seg som subjekt og den ubestemte substantivfrasen som objekt. Semantisk sett tilsvarer objektet i eksistensialsetninga subjektet i den intransitive setninga *Glaset står på bordet*, noko som har fått mange til å hevde at *eit glas* er subjekt også i eksistensialsetningar, trass i dei syntaktiske eigenskapane sine.

Karakteristisk for eksistensialsetningar er den såkalla ubestemtheitseffekten, at objektet må vere ubestemt (**Det står glaset på bordet* er ugrammatisk). Berre i visse samanhengar er det mogleg med bestemte objekt, nemleg der dei har fokusert bestemt determinativ, som i *Det sitt DEN typen på motorsykkelen der ute*).
Mjølkesyre

**Mjølkesyre** er ei karboksylsyre med kjemisk formel C3H6O3. Det kjemiske namnet er **2-hydroksypropansyre**.
Kontaktlinse

Ei **kontaktlinse** er ei linse som blir lagt direkte på auga for å justere synsevna åt ein person, slik som briller gjer, eller for å forandra utsjånaden på irisen

## Bakgrunnsstoff
Habitivsetning

**Habitivsetningar** er ein undertype av eksistensialsetningane som i mange språk blir brukt til å uttrykkje eigarskap. Der vi i norsk seier *Kalle har ei bok* heiter det på finsk *Kallella on kirja* (bokstaveleg *på Kalle er bok*, med kasus adessiv), og på samisk *Kalles lea girji* (bokstaveleg *i Kalle er bok*, med kasus lokativ). Finske og samiske eksistensialsetningar blir bygd opp på same måte: *Pöydällä on kirja* «på bord er bok» / *Beavddis lea girji* «i bok er bord» tyder begge to «Det ligg ei bok på bordet». På same måten som i norske eksistensialsetningar blir leddet etter verbet tolka *ubestemt*. Unntaket gjeld nett habitiv setningar, det kan heite *Minulla on vain sinut* «Eg har berre deg», der pronomenet sjølvsagt har bestemt tolking.
Vestmannen (fleirtyding)

**Vestmannen** kan visa til:
* Meldingsbladet Vestmannen: Eit meldingsblad for Vestmannalaget i Bergen.
* Ungdomsbladet Vestmannen: Eit frilynt ungdomsblad først publisert i 1896.
* Målbladet Vestmannen: Eit målblad gjeve ut av Rasmus Steinsvik frå 1887 til 1890.
Ungdomsbladet Vestmannen

**Vestmannen** var eit ungdomsblad stifta og først gjeve ut av Jens Kvaale i Sogndal i 1896. Bladet hadde undertittelen *organ for den norske ungdom*. Bladet skifta seinare namn til «Ungdom» og i 1899 til «Sygna».

## Kjelder

* Vestmannen hjå Fylkesleksikonet åt NRK Sogn og fjordane.

## Bakgrunnsstoff
*
Målbladet Vestmannen

**Vestmannen** var eit målblad gjeve ut av Rasmus Steinsvik i perioden 1887&ndash;1890. Bladet hadde undertittelen *maalblad for Vestlandet*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Djainismen

**Djainismen** er ein religion som har utspring i India og framleis hovudsakleg blir følgd der. Religionen slik han er i dag skriv seg tilbake til Vardhamana Mahavira som levde på 500-talet f.Kr. Han bygger på hinduismen og har òg hatt stor innverknad på denne religionen. Djainismen legg vekt på gode handlingar som vegen til frelse, heller enn dyrking av nokon guddom.

## Ahimsa
Det viktigaste særtrekket ved religionen er truen på ikkje-vald, ahimsa. Ein from djain skal så langt han klarer unngå å drepa noko levande vesen. Dette betyr at dei et vegetarisk mat, men òg at dei ikkje et røter og heile plantar, bruker silke laga utan at silkeormar blir drepne, sopar vegen framfor seg når dei går for ikkje å trø på insekt, og ber munnbind for ikkje å pusta inn og drepa mikroorganismar.

## Djainar
Rundt 4 millionar menneske høyrer til djainismen. Dei fleste av dei indiske djainane bur i Gujarat og Rajasthan vest i landet og Karnataka i sør, med eit viktig senter i Sravana Belgola. Elles finst større djainsamfunn i Canada, USA og Storbritannia.

Djainismen har to viktige hovudretningar, *svetambara* og *digambara*. Dei skil seg mellom anna i klesvegen, der svetambaraer ber kvit silke og digambaraer går nakne der dette er mogleg, og i kven som kan vera asketar og oppnå moksja – innan digambara er det som regel berre tillate for menn, medan begge kjønn kan vera asketar innan svetambara.
Oljelampe

**Oljelampar** er kunstige lyskjelder som bruker olje som drivstoff for ein flamme. Dei gjev ei form for levande lys som er sterkare enn eit stearinlys, men svakare enn ein parafinlampe.

Lampen består av eit kar, gjerne av metall eller steintøy, som blir fylt med olje av ulike slag, til dømes planteolje, dyrefeitt eller petroleum. Oljelampen lyser ved at ein halvvegs nedsenkt veik trekker til seg olje i den eine enden og brenn i den andre.

## Historie
Oljelampar har ei lang historie og har vore brukte i mange kulturar. Dei er kjende frå historier som «Aladdin og den magiske lampen» og frå den kristne likninga om dei fem kloke og dei fem dårlege møyane (Matt. 25:1-13) som måtte venta natta gjennom med oljelampane sine.

I middelhavslanda brukte ein oljelampar med olivenolje til godt innpå 1800-talet, i avsidesliggjande område til 1900-talet. I dag blir oljelampar helst brukt til symbolske føremål, som til religiøse ritual i hinduismen og jødedommen.

## Galleri

fil:Lamp Camiros Louvre Ma3097a.jpg|Oljelampe i granitt frå bronsealderen på Ródos (1500-1400 f.Kr.).
fil:DSC00109 - Coppa megarese - Foto G. Dall'Orto.jpg|Antikk gresk oljelampe (til høgre)
fil:Oil Lamp Christian Symbol.jpg|Kopi av ein romersk oljelampe av bronse med kristne symbol.
fil:Öllampe Pferd byzantinisch.jpg|Bysantisk oljelampe forma som ein hest frå 300-500-talet.
fil:Lampe Nishapur steatite.JPG|Rund oljelampe av kleberstein med mange opningar for veikar. Frå Nisjapur, 800-900-talet.
fil:Beja51.jpg|Maurisk oljelampar frå 1000-talet.
fil:Kutthuvilakku wall.jpg|Tamilsk oljelampe i sølv.
fil:Maurice Ascalon Menorah Pal-Bell 2.jpg|Israelsk menora frå 1948.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
* «Oil lamp» på Engelsk Wikipedia
500-talet fvt.

**500-talet f.Kr. (fvt.)** var åra frå 599 f.Kr. til 500 f.Kr. I den fyrste halvdelen dette hundreåret dominerte Det nybabylonske riket i Vest-Asia.  
Kongedømet Judea blei overvunne av det og dei fleste innbyggjarane i Jerusalem blei tvangsflytta dit. Akamenidedynastiet under Kyros den store tok over makta i området i andre halvdelen av hundreåret. 

Kina var i Vår- og haustannaltida. I Europa heldt den keltiske ekspansjonen fram.

## Hendingar

* Kina:
** Kon Fu Tse grunnla konfusianismen
** Tao Te Ching blei skriven (uviss dato)
* India: Buddha og Mahavira grunnla buddhismen og djainismen, i kontrast til den ritualistiske og kastebaserte hinduismen.
* Midtausten
** Zoroaster, også kalla Zarathustra, grunnla parsismen.
** Kyros den store skapte Persarriket.
** Babylonarriket fall.
** Kongeriket Judea fall og det første tempelet i Jerusalem blei lagt i ruinar. 
** 525 f.Kr: Kambyses II av Persia erobra Egypt, tok farao Psamtik III til fange og avretta han. Dette blir sett på som slutten av det tjuesjette dynastiet i Egypt og byrjinga på det tjuesjuande.
** 513 f.Kr: Dareios den store overvann Dakia og austre Thrakia, og Amyntas I av Makedonia underkasta seg Persarriket. Han blei derimot driven tilbake frå Ukraina av skytharane.
* Middelhavslanda
** Ein klassisk gresk filosofi som skulle blomstra i det nestre århundret tok til.
** Det kartagenske handelsriket fekk sakte herredømet over det vestre middelhavsområdet.
** Den romerske republikken blei grunnlagd.
** 585 f.Kr: Ei solformørking fann stad, som Thales hadde berekna og sagt på førehand. Dette er ein av kardinaldatoane, eit utgangspunkt for kalkulering av andre datoar.
** 585 f.Kr: Den forviste greske diktaren Sapfo fekk amnesti, og vende attende åt Lésvos.
* Amerika
** Olmecsivilisasjonen tok til å veiknast.

## Viktige personar

* Thales frå Milet, gresk matematikar (635–543 f.Kr.)
* Anaksimander, gresk tenkjar (610–546 f.Kr.)
* Solon av Aten, gresk tenkar og forfattar (ca. 638–558 f.Kr.)
* Mahavira Vardhamana, indisk asket og religionsstiftar (ca. 599–527 f.Kr.).
* Pythagoras frå Sámos, gresk matematikar (582–496 f.Kr.)
* Kyros den store av Persarriket (576–529 f.Kr.)
* Gautama Buddha, indisk religionsstiftar (ca. 563–483 f.Kr.)
* Kon Fu Tse, kinesisk religionsstiftar (551–479 f.Kr.)
* Anaximenes frå Milet, gresk filosof (d. om lag 525 f.Kr.)
* Aiskylos, gresk tragedieforfattar (ca. 525-456 f.Kr.) 
* Dareios I av Persarriket, (regjerte 521–485 f.Kr.).

## Døde
* 562 f.Kr: Nebukadnesar II av Babylon

## Bakgrunnsstoff
Ante meridiem

**Ante meridiem** er eit latinsk uttrykk som tyder 'før middag' (før kl. 12.00). Forkortingar er **AM**, **a.m**. eller **A.M.** Tidlegare vart forkortinga f.m. (før middag) nytta i norsk. 

Ante meridiem blir brukt i somme land for å seie at eit klokkeslett høyrer til den første halvdelen av døgnet, frå midnatt til middag. 6 AM betyr såleis klokka seks om morgonen. 

Vanleg standard tidsrekning tar midnatt som utgangspunkt, klokka 00.00. Klokka 6 AM blir då klokka 06.00.

Det motsvarande uttrykket er *[[post meridiem]]*, som tyder *etter middag*. Forkortingar er **PM**, **p.m**. eller **P.M.**.
UT1

**Universell tid UT1** er ein tidsskala som baserer seg på jordrotasjonen. 

Ei internasjonal avtale seier at UTC og UT1 ikkje skal ha eit større avvik enn 0,9 sekund. Difor må UTC synkroniserast med UT1 jamleg. Dette vert gjort ved bruk av eit *skotsekund*. Perioden mellom to skotsekund er kring 3,5 år.

## Les òg
* **Universell tid [[UTC]]** *(Coordinated Universal Time)*
AM

**AM**, **Am** eller **am** kan tyde
## AM
* *[[ante meridiem]]* (eller **am**, **a.m.**, **A.M.**) &ndash; latin for «før middag». 
* Amplitudemodulasjon &ndash; ein teknikk som vert brukt i AM-radio.

## Am
* americium &ndash; kjemisk symbol for grunnstoff nummer 95.
* I musikk kan dette stå for a-moll

## am
* attometer &ndash; ei SI-eining for lengde lik 10&minus;18 meter.
Den evangelisk-lutherske frikyrkja

**Den Evangelisk-lutherske Frikyrkja**, **DELF** eller berre **Frikyrkja**, er eit norsk trussamfunn basert på protestantisme. I likskap med Den norske kyrkja er ho ei evangelisk-luthersk kyrkje. Men Frikyrkja har ei anna kyrkjeordning, der trussamfunnet vert leia av sine eigne medlemer og er uavhengig av den norske staten (i motsetning til Den norske kyrkja).

## Historie

Etableringa i Moss (1877) kom av langvarig misnøye med kontrollen i statskyrkja, autoriteten og dominansen til presten, samt dei tvungne rituala skriftemål og truvedkjenning ved konfirmasjon. Inspirert av frikyrkja i Skottland (danna i 1843), vart Frikyrkja i Noreg stifta i 1877 med Herman Hundere som kyrkjelydsvald forstandar, etterfølgt av stiftingar i Arendal, Halden, Risør og Oslo. Ein viktig føresetnad for opprettinga var Dissenterlova (1845). Kyrkjelydane til DELF vert i dag leidde av pastor og eit eldsteråd, beståande av menn (og, sidan 2005, også kvinner) som vert kalla og ordinerte av kyrkjelyden lokalt. Diakontenesta omfattar oppgåver i kyrkja der det ikkje trengst ordinasjon. Både menn og kvinner kan vera diakonar. Synoden vert leia av synodeformannen og er det høgaste organet i Frikyrkja. Synoden består av representantar for samtlege kyrkjelydar, og har ansvar for fellesarbeid. Organet utviklar kyrkja gjennom nye lover og reglement.

## Frikyrkja i Noreg i dag

Frikyrkja er delt inn i fem tilsynsområde, som igjen overvakar dei lokale kyrkjelydane. I 2003 var det totale medlemstalet 9424 personar (dersom ein reknar med personar med avgrensa medlemskap og born, er dette talet 21.815). Dei 9424 medlemene er fordelt på tilsynsområda som fylgjer: 1052 (Nordre), 3134 (Sør-Vestre), 1655 (Sør-Austre), 908 (Vestre), 2675 (Austre). Synodeformann er Arnfinn Løyning.

For tida består Frikyrkja av 83 kyrkjelydar, spreidde over heile Noreg. Frikyrkja er det kyrkjesamfunnet som for tida startar flest nye kyrkjelydar i Noreg.

## Kjelder

* Nettstaden til Den evangelisk-lutherske Frikyrkja 
* Wikipedia sin artikkel om DELF på bokmål.
Liljeslekta

**Liljeslekta** (*Lilium*) er ei planteslekt i liljefamilien av laukplantar som gjev store blomar. Ho er utbreidd i Eurasia og Nord-Amerika.

## Artar i Noreg
I Noreg er desse artane registrerte:
* Krøll-lilje (*L. martagon*), framandart frå før 1800, livskraftig (LC) i Raudlista 2021
* Tigerlilje (*L. lancifolium*), framandart,  låg risiko (LO) i Framandartslista 2023
* Brannlilje (*L. bulbiferum*), framandart frå før 1800, livskraftig (LC)
* Hagebrannlilje (*L.* ×*hollandicum*), framandart, låg risiko (LO)
* Madonnalilje (*L. candidum*), framandart, ingen kjend risiko (NK), dørstokkart
* Sibirlilje (*L. pensylvanicum*), framandart, ikkje vurdert (NR) i Framandartslista 2018

## Utbreiing
Plantane veks i store delar av Europa og Asia sørover til Nilgirifjella i India og Filippinane. I Amerika finn ein dei sør i Canada og i store delar av USA.

## Utsjånad
Dei store, prangande blomane har seks kronblad, ofte lukt, og finst i ei rekkje fargar frå kvitt til gult til raudt. Dei kan vera einsfarga eller mønstra.

Liljelaukar er stiverike og kan etast som rotfrukter, men mange av dei har ein bitter smak. Laukar som ikkje er bitre, som *L. lancifolium* (tigerlilje), *L. pumilum* og særleg *L. brownii*, blir dyrka i stor skala i Kina som luksus- eller helsemat som hovudsakleg blir seld i tørka tilstand. Desse blir særleg etne om sommaren fordi dei har ein kjølande effekt på kroppen. 

## Taksonomi
Liljeslekta kan delast inn i seksjonar som her følgjer Comber. Artsinndelinga følgjer World Checklist of Selected Plant Families, medan taksonomien til seksjonen *Pseudolirium* er frå *Flora of North America*, den til *Liriotypus* har teke med  Resetnik et al. 2007, taksonomien til kinesiske artar følgjer *Flora of China* og taksonomien til *Sinomartagon* og  *Archelirion* følgjer Nishikawa et al.

Dei sju seksjonane er:
**Martagon*
**Pseudolirium* 
**Liriotypus*
**Archelirion*
**Sinomartagon*
**Leucolirion*
**Daurolirion*

Nokre artar som tidlegare var med i liljeslekta er blitt flytt til andre slektar. Dette gjeld mellom anna *[[Cardiocrinum]]*, *[[Notholirion]]*, *[[Nomocharis]]* og *[[Fritillaria]]*.

## Annan bruk av ordet «lilje»
Lilje blir òg brukt om store blomar i andre slekter, då gjerne i ei samansetjing, som vasslilje.

Kvinnenamn som Lilja, Lily og Susanna tyder 'lilje'.

## Kjelder




----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lilium|Lilium]]» frå ,  den 23. februar 2015.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Lilje|Lilje]]» frå ,  den 2. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Mopo

**Mopo** (eller «Mormor bruker også programvare») er ei IKT-verksemd i Bodø som vart stifta 1. november 2004. Føremålet med verksemda er å påverke IKT-marknaden i ein sånn retning at leverandørane får mindre makt og konkurransen vert større. For å nå det målet satsar verksemda på å formidle fri programvare, og arbeider opp mot kommunemarknaden.

Leiar per 2005 og grunnleggjar er Runar Ingebrigtsen.

Selskapet fekk *Ung entreprenørpris* frå Bodø kommune i 2005.

## Bakgrunnsstoff

* Digi.no: Kommune premierer fri programvare
Kultur i 2002

**Kultur i 2002** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 2002.

## Idrett
* Vinter-OL 2002 var halde i Salt Lake City

## Litteratur
* Astrid Lindgren døydde 28. januar
* Olaug Nilssen gav ut romanem *[[Vi har så korte armar]]*

## Musikk
* Girls Aloud blei stifta
Kultur i 2003

**Kultur i 2003** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 2003.

## Litteratur
### Utgjevingar i Noreg
* Roy Jacobsen: *Frost* (roman)

### Utgjevingar i utlandet
* Dan Brown: *[[The Da Vinci Code]]* (*Da Vinci-koden*)
* J.K. Rowling: *[[Harry Potter and the Order of the Phoenix]]* (*Harry Potter og Føniksordenen*)
Kultur i 2004

**Kultur i 2004** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 2004.

## Idrett
* 4. juli: Hellas vann sensasjonelt EM i fotball ved å slå Portugal 1-0 i finalen.

## Litteratur
### Utgjevingar i Noreg
* Karl Ove Knausgård: *En tid for alt* (roman)
Sørlege Afrika

**Sørlege Afrika** er den sørlegaste subregionen på det afrikanske kontinentet, sør for Aust- og Sentral-Afrika. Han kan definerast ut frå geografi eller geopolitikk.

## Geografisk definisjon
Ut frå geografi kan ein setja grensa for regionen ved elvane Kunene og Zambezi, slik at han omfattar Sør-Afrika, Lesotho, Eswatini, Namibia, Botswana, Zimbabwe og den sørlege delen av Mosambik. Denne definisjonen er mykje brukt i Sør-Afrika i samband med naturvitskapar, men ikkje i politisk eller samfunnsvitskapleg samanheng ettersom han deler Mosambik i to.

## Geopolitiske definisjonar
I SN si liste over subregionar, utgjer fem land sørlege Afrika:

* Botswana
* Eswatini
* Lesotho
* Namibia
* Sør-Afrika

Den sørlege afrikanske tollunionen omfattar desse landa.

Samarbeidsorganisasjonen for sørlege Afrika omfattar fleire land: Angola, Botswana, Eswatini, Lesotho, Den demokratiske republikken Kongo, Madagaskar, Malawi, Mauritius, Mosambik, Namibia, Seychellane, Sør-Afrika, Tanzania, Zambia og Zimbabwe.

I tillegg kan også øyane Komorane, Mayotte og Réunion i Indiahavet reknast til regionen.

## Sjå og
* Afrika sør for Sahara
* Sør-Afrika

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Southern Africa|Southern Africa]]» frå , og «[[:nb:Sørlige Afrika|Sørlige Afrika]]» frå  den 15. juni 2010.*
Kultur i 1902

**Kultur i 1902** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1902.

## Hendingar
### Musikk
* 28. november: Uroppføringa av operaen *[[Saul og David]]* i København, leia av komponisten Carl Nielsen sjølv.
* 1. desember: Uroppføringa av Carl Nielsens 2. symfoni *De fire Temperamenter* i København av Det Kongelige Kapel, leia av komponisten sjølv.

## Prisar
* Theodor Mommsen blei tildelt Nobelprisen i litteratur
* Kungliga priset: Gustaf Cederschiöld

## Litteratur
### Utgjevingar i utlandet
* Joseph Conrad: *[[Heart of Darkness]]*
* Selma Lagerlöf: *Jerusalem* (del II)
* Arthur Conan Doyle: *The Hound of the Baskervilles*

### Noreg
* Johan Falkberget: *Naar livskvelden kjem* (eigentleg debut)
* Hans E. Kinck: *Doktor Gabriel Jahr*
* Dikken Zwilgmeyer: *Mægler Porsvold*

## Fødde
* 11. februar: Arne Jacobsen, dansk arkitekt
* 20. februar: Ansel Adams, USA-amerikansk fotograf
* 17. mars: Bjarne Ness, norsk teiknar og målar
* 25. april: Per Aabel, norsk skodespelar
* 25. september: Ernst von Salomon, tysk forfattar
* 1. november: Nordahl Grieg, norsk forfattar og journalist

## Døde
* 6. januar: Lars Hertervig, norsk målar
* 18. februar: Albert Bierstadt, USA-amerikansk målar
* 14. juli: Mark Antokolskij, russisk bilethoggar
* 8. august: James Tissot, fransk målar
* 29. september: Émile Zola, fransk forfattar

## Kjelder
Positron

Eit **positron** er ein elementærpartikkel og elektronet sin antipartikkel. Positronet har same masse som elektronet, men motsett ladning, altså: +e. Det vert òg kalla *positon* eller *positivt elektron*. 

Paul Dirac postulerte at positronet eksisterte i 1930, og det vart påvist i eit fysisk eksperiment av Carl David Anderson i 1932. I følgje teorien til Dirac kan ein sjå på eit positron som eit manglande elektron i ein negativ energitilstand. Ein kallar dette eit elektronhol og eit slikt «hol» vert tola som eit positron. Denne teorien heiter holteori. Prosessen der vert danna eit elektron og eit positron samstundeds vert kalla pardanning. Den omvende prosessen, der dei to støyter og forsvinn, vert kalla annihilasjon.

## Kjelder
*
José Carreras

**José Carreras** () er ein spansk tenor fødd i Barcelona. Han er kjend som ein av «Dei tre tenorane», saman med Plácido Domingo og Luciano Pavarotti.
Kultur i 1952

**Kultur i 1952** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1952.

## Litteratur
* François Mauriac blei tildelt Nobelprisen i litteratur
### Utgjevingar i utlandet
* Astrid Lindgren: *Bara roligt i Bullerbyn* (norsk omsetjing same året:*Ingen steder som Bakkebygrenda*)

### Utgjevingar i Noreg
* Tore Hamsun: *Knut Hamsun &ndash; min far*
Levi Henriksen

**Levi Henriksen** () er ein norsk forfattar, musikar og tidlegare journalist. Han har gitt ut novellesamlingar og roman på forlaget Gyldendal Norsk Forlag, samt essaysamling, antologi og andre bøker på sitt eige forlag, Magerdal forlag.

Henriksen er kjent for å legga handlinga i verka sine til den oppdikta bygda Skogli, der han skildrar livet til bygdefolket på godt og vondt. Bygda er basert på den verkelege bygda Granli, som ligg nokre kilometer utanfor Kongsvinger i Hedmark fylke.

På sitt eige forlag har han mellom anna gjeve ut antologien *[[Mannen som ikke var fra Kongsvinger]]*, ei hyllest til Kongsvinger då heimbyen hadde 150-årsjubileum i 2004. Tittelen er henta frå ei novelle av Aksel Sandemose frå 1954, som opnar antologien. Forfattarar som Vidar Kvalshaug, Håkon Ohlgren, Heidi Linde, Bengt Berg og Alf Kvasbø medverkar òg.

## Bibliografi
**Lille Norge i store Alaska* &ndash; med Jens Haugen (foto) reiseskildring (1999)
**Fra Magerdalen til Elvis Presley Boulevard* &ndash; essaysamling (2000)
**Feber* &ndash; novellesamling (2002)
**Ned Ned Ned* &ndash; novellesamling (2003)
**Snø vil falle over snø som har falt* &ndash; roman (2004)
**Bare mjuke pakker under treet* &ndash; novellesamling (2005)
**Babylon Badlands* &ndash; roman (2006)
**Den aller siste Mohikaner* &ndash; roman (2006)
**Trekkspilltvillingene* &ndash; roman, (2007)
**Alt det som lå meg på hjertet* &ndash; novellesamling (2009)
**Kjære deg min kjære* &ndash; lyrikk (2010)
**Lukten av propan om morgenen* &ndash; roman (2010)
**Dagen skal komme med blå vind* &ndash; roman (2011)
**Engelen ved djevelgapet* &ndash; ungdomsbok (2012)
**Postkort fra alle tings utkant* &ndash; essaysamling (2012)

## Plater
**Greetings From Stuckville* &ndash; Heart of Mary - bassist og låtskrivar (1989)
**Herfra til Rockaway Beach* &ndash; Levi Henriksen og Thomas Mårud - bassist og låtskrivar (2005)

## Prisar og utmerkingar
*Bokhandlerprisen 2004, for *Snø skal falle over snø som har falt*
*Kongsvinger kommunes kulturpris 2004
*Ordknappen 2006 for *Den aller siste mohikaner*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Dag Eivind Undheim Larsen. "Forfatter Levi Henriksen vegret seg lenge for å fortelle farens historie. Nå har han skrevet den i en roman: Graver i en mørk fortid". 2017-09-13. Klassekampen. S. 24-5

* Utgjevingar av Levi Henriksen i BIBSYS
Sokrates

**Sokrates** (ca. 470 f.Kr.–7. mai 399 f.Kr.) var ein gresk tenkjar og filosof frå Aten. Han blir rekna som ein av grunnleggjane av vestleg filosofi.
Sokrates vende filosofien vekk frå naturen og mot mennesket.

Den viktigaste kjelda til informasjon om Sokrates var gjennom Platon. Sokrates skreiv aldri ned sine tankar eller idear sjølv, men blei forfatta av Platon og Xenofon, som var to av Sokrates sine elevar. I *Platons dialogar* skildra han Sokrates som ein lærar som avstod frå å ha elevar.

Sokrates var oppteken av å oppklåra uklårleik og finna definisjonar på omgrep gjennom filosofisk samtalekunst, ved å stilla spørsmål og oppklåra i dialog med andre menneske.

Sokrates møtte mykje motstand i Aten, hovudsakeleg fordi han kalla atenarar uvitande og tåpelege og kritiserte sterkt demokratiet, som atenarane elska. Han blei tiltala for blasfemi og for å forderva ungdomar. Sokrates blei dermed dømd, og hadde mogelegheita til å leva i eksil eller møte opp i rettsaka der han skulle få dødsstraff ved å drikka frå giftbegeret. Han valte dødsstraff med grunngjevinga at *det uutforska livet ikkje er verdt å leva.*

## Etikk
Sokrates er ein sentral filosof innanfor dygdsetikken. Ein må ha *innsikt* for å handla rett. Han meinte at dygd og viten var det same, og at lykke hengde saman med desse to omgrepa. Lykke kom med innsikt i sitt eige liv og vala sine. Det å vera lykkeleg innebar at ein i livet, som ein heilskap, dugde og hadde velutvikla dygder (karaktertrekk). Gjorde ein det som var rett hadde ein lykke, dette fekk ein innsikt i om ein hadde kunnskap. Dersom ein ikkje hadde kunnskap, kunne ein ikkje handla rett, ergo handla ein umoralsk.

Sokrates skilde òg mellom det å overtala og det å prova.  

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Maitreya

**Maitreya** (sanskrit) eller **Metteyya** (pali) er innan buddhismen namnet på den bodhisattvaen ein venter skal bli den neste buddhaen i vår verd. Namnet kjem av *maitrî*/*mettâ*, 'allkjærleik'.

Innan theravadabuddhismen er han den eninaste bodhisattvaen som blir nemnd ved namn; innan mahayana er han blitt ein av mange bodhisattvaer.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Maitreya|Maitreya]]» frå ,  den 3. november 2005.*
Populært Tidsskrift for seksuell opplysning

**Populært Tidsskrift for seksuell opplysning** var eit norsk tidsskrift som kom ut mellom 1932 og 1935.

Redaktørar var dei unge legane Karl Evang, Otto Galtung Hansen og Carl Viggo Lange. Evang tok initiativ til å starta tidsskriftet etter å ha fått mange spørsmål om seksualitet i si medisinske spørjespalte i Arbeidermagasinet. 

Krinsen kring tidsskriftet var radikale legar og studentar med tilknyting til Mot Dag og Socialistiske lægers forening, og dei såg på seksuell frigjering som ein del av det generelle evolusjonære marxistiske programmet. Frigjeringsideologien var inspirert av både marxismen og psykoanalyse, men ein kan sjå ei vel så sterk påverking frå den radikale, marxistiskinspirerte psykoanalytikaren Wilhelm Reich som frå Sigmund Freud. 

Tidsskriftet braut med tradisjonelle religiøse og konservative haldningar til seksualitet, og tok mellom anna til orde for nye oppfatningar om onani, abort, homoseksualitet og kvinneleg seksualitet. Eit hovudpoeng var at seksualitet måtta forklarast medisinsk eller vitskapleg i større grad enn moralsk. Ordparet sunt/usunt blei såleis viktigare enn rett/gale, men implisitt i dette perspektivet låg at ei sunn utvikling ville medføra ein «normal» seksualitet. 

Publikasjonen var kontroversiell (den svenske utgåva blei meldt til politiet, men vart frikjent i retten), men fekk også god mottaking, mellom anna av Dagbladet og Tidsskrift for den norske lægeforening. Opplaga var store, og mange av artiklane danna basis for dei seinare seksualopplysningsbøkene til Evang, som også fekk stor spreiing.

Tidsskriftet må sjåast i samanheng med seksualreformrørsla, som i Sverige førte til danninga av organisasjonen Riksförbundet för sexuell upplysning (RFSU), og det går ei line til den seksuelle frigjeringa og den nye feminismen på 1960-talet og 1970-talet.

## Bakgrunnsstoff
* Seksualdebatten i 30 årene på http://virksommeord.uib.no, tale av Evang
Glokalisering

**Glokalisering** er ei nemning som freistar uttrykkja at globaliseringa ikkje er ein einvegsprosess og ikkje verkar so einsrettande som ein stundom kan få inntrykk av. Glokalisering spelar på at dei globale kulturelle, økonomiske og politiske straumdraga frå globaliseringa vert forma lokalt og tilpassa lokale tilhøve. Såleis tek lokale kulturar vare på sitt eige særpreg, samstundes som ein er open for nye ovringar frå utanomverda. Døme på slik glokalisering er norsk hipphopp, t.d. med gruppa Side Brok, der ein amerikansk kultur er vorten tilpassa norsk bygdeliv og norsk språk, og jamvel kan seiast å vere med på å styrkje det lokale. 

Denne glokaliseringsforståinga vert stundom halden fram som eit forsvar for globaliseringa slik ho ovrar seg i verda i dag, og kan dermed tolkast som eit motlegg mot antiglobaliseringsrørslene, eventuelt som ei modifisering av nokre synspunkt åt desse rørslene.

## Kjelder

*Robertson, Roland. 1995. Glocalization: time-space and homogeneity-heterogeneity. I Featherstone, Mike m.fl. (red.).*Global Modernities*. London: Sage Publications, 25-44.
Det russiske riksvåpenet

Det **russiske riksvåpenet** kjem opphavleg frå det gamle russiske imperiet og vart teke i bruk att i 2000, etter at Sovjetunionen gjekk i oppløysing på byrjinga av 1990-åra. Riksvåpenet er eit raudt skjold med ei gullfarga dobbeltørn som held eit septer og eit rikseple; på brystet eit mindre skjold som viser St. Georg på hest i kamp med draken. Både den doble ørna og St. Georg har lange tradisjonar som russiske symbol.


File:Emblem_of_the_Russian_SFSR.svg|Det russiske riksvåpenet før 16. mai 1992
File:Emblem of the Russian Federation (1992-1993).svg|Det russiske riksvåpenet frå 16. mai 1992 til 30. november 1993
File:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|Det russiske riksvåpenet frå 1993


## Sjå òg
* Det russiske flagget

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* gov.ru: Om riksvåpenet i den føderale grunnlova (på russisk).
* gov.ru: Det offisielle riksvåpenet i gif-format.