open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaupanger stavkyrkje

**Kaupanger stavkyrkje**, som ligg i bygda Kaupanger i Sogndal kommune, er den største stavkyrkja i det som var Sogn og Fjordane fylke. 
Kyrkja er ei langkyrkje med heva midtrom og vart bygd kring 1140. Kaupanger stavkyrkje er soknekyrkje i Kaupanger sokn i Indre Sogn prosti og er eigd av soknet.

Ho står på leivningane etter noko som kan ha vore to tidlegare stolpekyrkjer på staden. 

Historia til den noverande kyrkja har vorte knytt til kampen mellom Kong Magnus og Kong Sverre. Under leiinga av bonden Arntor frå Kvåle, hadde bønder frå distriktet teke livet av sysselmannen Ivar Dape og fleire andre av Sverre sine menn under eit gilde julafta 1183. Som hemn brende Sverre «Lusakaupang» i 1184. 

Ein har tidlegare rekna med at det øvste av brannlaga under dagens kyrkje stammar frå denne brannen, og bygginga av stavkyrkja har difor gjerne vorte tidfest til tida rundt 1190. Myntfunn under brannlaga stadfestar at den har vorte bygd etter 1130, men det eksakte årstalet har vore noko uvisst.

Fortidsminneforeininga, som har driftsansvaret for kyrkja, avdekte i 2005 at materiale til delar av kyrkja var hogge i 1137. Det er soleis mest sansynleg at kyrkja er om lag 50 år eldre enn ein tidlegare har meint. Byggjeåret for noverande kyrkje - forutan forlenginga som skjedde noko seinare - er mest truleg omkring 1140.

Det har skjedd fleire ombyggingingar sidan kyrkja vart reist. I mellomalderen vart ho bygd lengre, og ho er i dag den lengste av stavkyrkjene i landet. Sett vekk frå takstolen, stammar størstedelen av den berande konstruksjonen frå denne ombygginga. Til saman omfattar dette 22 stavar: Åtte stavar på langsidene, tre på kortsidene og fire i koret. 

På 1600-talet vart det gjort fleire ombyggingar. Kyrkja fekk vindauge, våpenhus og kyrkjetårn, og ein svalgang rundt kyrkja vart riven. Om lag på same tid vart veggane dekorerte med med ei frise av ein salme, teikna i dåtidas notar - neumar. Preikestolen og alteret som står i dagens kyrkje vart gjeve til kyrkja av futen Gjøde Pedersen på byrjinga av 1600-talet. Også døypefonten er frå denne tida. 

Kyrkja vart modernisert i 1862. Då vart ho måla kvit utanpå og kremgul inni, og nye vindauge vart sett inn. I 1960-åra (1959&ndash;1965) vart ho ført tilbake til ein utsjånad som stort sett samsvarar med 1600-talskyrkja.

## Sjå òg
* Slaget ved Fimreite
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Anker, Leif: *Middelalder i tre, Stavkirker*. (*Kirker i Norge*; 4), Oslo 2005. ISBN 82-91399-16-6
* Bugge, Gunnar & Mezzanotte, Bernadino: *Stavkirker*, Oslo 1994, s. 45. ISBN 82-504-2072-1
* Dietrichson, L.: *De norske Stavkirker*, Kristiania 1892.

## Bakgrunnsstoff
* Kaupanger stavkirke i Stavkirke.org 
* Fortidsminneforeninga, Sogn og Fjordane 
* Fortidsminneforeningen 
* Odin
*
Kaupanger

**Kaupanger** er ei bygd, ein tettstad og eit sokn i Sogndal kommune i Vestland. Tettstaden har . 

Kaupanger er mellom anna kjend for Kaupanger stavkyrkje, bygd på midten av 1100-talet. 
På Kaupanger ligg også museet De Heibergske Samlinger, Kaupanger ferjekai og Sogndal lufthamn, Haukåsen. 

Kaupanger vart i mellomalderen ein handelstad, ein kaupang, av dette kjem namnet.

## Delområde
Kaupanger delområde femner austre delen av Sogndal kommune, det vil seie området på austsida av Norefjorden, med unntak av grunnkrinsen Fimreite som høyrer til Norum delområde. Ved folketeljinga i 2001 budde det 2122 personar i delområdet, fordeld på 724 i grunnkrinsen Barsnes/Loftnes/Kjørnes, 562 i grunnkrinsen Valberg/Skogen og 836 i grunnkrinsen Kaupanger. I grunnkrinsen Haukåsen budde det ingen.

## Kyrkjesokn
Kaupanger er òg eit kyrkjesokn i Indre Sogn prosti. Kaupanger stavkyrkje er soknekyrkje. 

## Bakgrunnsstoff
* Kong Sverre brende Lusakaupang på NRK fylkesleksikon

## Kjelder
*SSB: Kart som viser tettstader, delområde og grunnkrinsar i Sogndal kommune

### Fotnotar
AVR

**AVR** er namnet på ein 8-bits RISC-basert mikroprosessor som vert produsert hjå elektronikkprodusenten Atmel. **AVR** vart opphavleg konstruert i Noreg av to studentar ved NTNU. **AVR** vert mykje nytta i industrien og av folk som syslar med hobbyelektronikk.

Atmel har ei stor utviklingsavdeling utanfor Trondheim som jobbar med utvikling av mikrokontrollerfamilien samt ulike programmvare- og maskinvareverktøy.

## Bakgrunnsstoff

* Ressursside for AVR-utviklarar 
* Atmel Norway
Hydrogenperoksid

**Hydrogenperoksid** (H2O2) er ei uorganisk sambinding av oksygen og hydrogen. Hydrogenperoksid er ei fargelaus, sterkt oksiderande væske.

Namnet *peroksid* viser at oksygen er i oksidasjonstrinn -1 i denne sambindinga.

Hydrogenperoksid verkar bleikande og desinfiserande. Stoffet vert nytta i nokre typar vaskemiddel og i bleikemiddel for hår. 

Stoffet kan dekomponera spontant til vatn og oksygengass etter reaksjonslikninga:

2H2O2 → 2H2O + O2

## Bakgrunnsstoff
Stord lufthamn, Sørstokken

**Stord lufthamn, Sørstokken** er ein kortbaneflyplass som ligg på vestsida av øya Stord. Flyplassen vert nytta av folk frå heile Sunnhordland, og er eigd av Stord kommune og Hordaland Fylkeskommune.

Rullebanen på Stord lufthamn er 1460 meter lang.

Frå Stord har det sidan flyplassen vart opna i 1985 gått fly til Oslo fleire gonger i veka. I periodar har det òg gått ruter til andre stader. På midten av 2000-talet hadde flyplassen ein stor auke i trafikken, først og fremst på grunn av trafikken som Aker Kværner Stord hadde med prosjekta Snøhvit og Ormen Lange. Desse turane gjekk med charterfly frå Atlantic Airways. Flya frå Atlantic er dei einaste jetflya som har vore i bruk på flyplassen. I 2006 gjekk det passasjerfly frå Stord til Oslo, Molde, Alta, Stavanger England og Færøyane. Etter ulukka i 2006 slutta Aker Kværner å senda fly via Stord. I dag går det ruter til Oslo og Gdansk. Flyplassen hadde i 2007 eit passasjertal på 26&nbsp;373.

I 2002 fekk Stord lufthamn Stord kommune sin målpris.

Stord lufthamn er truga av økonomiske vanskar, etter at flyplassen mista charterturane for Aker Kværner Stord, og i tillegg fekk strengare krav frå luftfartsstyresmaktene. Luftfartstilsynet krev at flyplassen skal byggja ny brannstasjon og nytt kontrolltårn. Det har ikkje lukkast lokalpolitikarane og flyplassleiinga å få Stortinget til å løyva midlar til dette. Styret for lufthamna vedtok bygging av ny brannstasjon i desember 2007. Etter at Coast Air gjekk konkurs og innstilte drifta, er framtida for flyplassen enno meir uviss.

Den 12. oktober 1998 styrta eit fly ved Stord lufthamn. I flyet var det ni personar, alle omkom. Åtte år seinare, 10. oktober 2006 glei eit Atlantic Airways-fly av rullebanen ved landing og fire av dei 16 som var om bord omkom. Båe ulukkesflya frakta arbeidarar som skulle jobba for Aker Kværner Stord.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Stord lufthamn
* Lokal kamp for løyvingar til naudsynte utbetringar 
* Ulukka i oktober 2006
Valthorn

**Valthorn** (etter tysk *Waldhorn*, *skogshorn*) eller berre **horn** er eit musikkinstrument i massingblåsarfamilien som er utvikla frå ventillause signal- og posthorn. Valthornet har konisk boring, traktforma munnstykkje, stort sjallstykkje og tre ventilar. Attåt ventilane kan hornisten òg skifta tone ved å føra handi inn i sjallstykkjet. Valthornet har oftast grunntonen F. Ein nyare konstruksjon, dobbelthorn, har ein ekstra ventil som stytter instrumentrøyret, so at hornet høgjer grunntone til B.

Valthornet høyrer til vanleg med i symfoniorkester og janitsjarkorps.
Mulefjellet

**Mulefjellet** vert nytta om delar av massivet på vestsida av Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Heile fjellet strekkjer seg frå Mulen til Gållanes, men berre den høgste delen som omfattar Muletua og Barmen vert omtala som Mulefjellet. Av desse to toppane er Barmen det høgaste med 278 meter over havet.
Naturleg hamn

Ei **naturleg hamn** er eit uttrykk ein nyttar for å skildre hamner som først og fremst har vorte til fordi landskapet har vore forma slik at ein har kunna laga trygge hamner med minimalt med arbeid.

Naturlege hamner har vore senter for busetjing, fiske og handel, og har òg vore strategisk viktige. Mange store byar har vakse opp rundt dei, og den naturlege hamna i Sydney er verdas største.

I Noreg er det vanleg at vikar har fungert som naturlege hamner, og då særskilt dersom holmar og skjer har fungert som ekstra vern mot naturkreftene. Hamna i Fosnavåg på Sunnmøre vert sett på som den største naturlege hamna i Noreg.

I tempererte soner med korallvekst, til dømes i Stillehavet og rundt Australia, har det oppstått naturlege hamner av korallrev. Lagunar er ei form for naturleg hamn skapt hovudsakleg av korallrev.

## Andre store naturlege hamner
*Rio de Janeiro i Brasil
*Halifax i Canada
*Falmouth i Storbritannia
*Poole i i Storbritannia
*Cork på Irland
*Hampton Roads i USA
*Freetown i Sierra Leone
Oktav

Ein **oktav** er avstanden mellom to tonar der den eine har dobbelt så høg frekvens som hin. Ein tone på 400&nbsp;Hz ligg éin oktav over ein tone på 200&nbsp;Hz, medan ein tone på 800&nbsp;Hz ligg to oktavar over 200&nbsp;Hz.

Ein oktav er det nest enklaste intervallet i musikken. Eit utrena øyra vil som regel taka dei to ulike tonane for den same. Av denne grunnen blir tonar i oktavhøve til einannan gjevne det same namnet i vestleg musikkteori; tonen oktaven over eller under ein A heiter òg A.

Namnet kjem av det italienske ordet *ottava*, som tyder åtte. Dette kjem av at det i mesta alle skalaer ligg ein oktav på det åttande steget over grunntonen i skalaen.

Innan telekommunikasjon og akustikk vert oktav nytta om ei fordobling eller halvering av frekvensen. Frekvensen 1000&nbsp;Hz ligg til dømes ein oktav over frekvensen 500&nbsp;Hz og frekvensen 500&nbsp;Hz ligg ein oktav under frekvensen 1000&nbsp;Hz. Det er òg vanleg å måle eit frekvensinterval i oktavar. Til dømes dekkjer den menneskelege høyrselen grovt sett frekvensintervalet 20&nbsp;Hz til 20&nbsp;kHz, som svarar til om lag 10 octavar.

Ordet «oktav» kan òg brukast om andre ting som går på åtte, til dømes ein åttedagarsbolk. Hjå romerane var det vanleg at om det 8. barnet var ein son vart han kalla *[[Octavius]]*, som tyder 'den åttande'.

## Sjå òg
* Gaius Octavius Thurinus
* Octave (programvare)
* Octet (8 bit på fransk og rumensk)
Holmefjorden

**Holmefjorden** er ein fjord i Herøy kommune på Sunnmøre. Namnet vert nytta om det sjøområdet som ligg mellom øyane Nerlandsøya, Bergsøya, Leinøya og Remøya. Holmefjorden er delvis verna mot Norskehavet av holmane i Breidsundet, som òg har gjeve fjorden namnet sitt. Fjorden har ei lengd på 5 km frå nordvest til søraust. På det djupaste er fjorden 90 m.

Opninga til hamna i Fosnavåg ligg i Holmefjorden, der det er mogleg å kome seg vidare i 4 retningar.
* I sørvest er Søre Vaulen, ei renne mellom Bergsøya og Nerlandsøya, utgravd og bygd bru over på 1960-talet.
* I nordaust ligg Nøre Vaulen, ei renne mellom Remøya og Leinøya, utgravd og bygd bru over samstundes som Søre Vaulen.
* I nordvest kan større skip som ikkje kjem seg gjennom vaulane, gå gjennom Breidsundet mellom Nerlandsøya og Remøya og vidare forbi Runde.
* I søraust kan ein gå mellom Leinøya og Bergsøya berre med mindre båtar, då Straumsbrua vart erstatta av ei som ikkje kan opnast i 1990-åra.
Rasisme

**Rasisme** er menneskesyn, politikk eller ideologi som går inn for rasediskriminering, og som med uvitskapleg bruk av raseomgrepet ofte blir nytta til å rettferdiggjera rasehat og underkuing av andre folk og folkeslag.

## Forbod mot rasisme
Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) slår fast at menneskerettane gjeld uavhengig av mellom anna rase. EMK Artikkel 14 har eit forbod mot diskriminering, mellom anna på grunn av rase. 

I Noreg er diskriminering på grunnlag av etnisitet, nasjonalt opphav, avstamming eller hudfarge forbode ved lov. Positiv særbehandling for å fremje likestilling er likevel tillatt. Om nokon blir dømd for å ha utøvd grov vald eller grovt skadeverk, vil straffa bli skjerpa dersom brotsverket er rasistisk motivert.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Bømlafjorden

**Bømlafjorden** er ein delfjord og den ytste delen av Hardangerfjorden i Sunnhordland i Vestland. Fjorden er 31 km lang og går i nordaustleg leid mellom Sveio på fastlandet i sør og Bømlo og Stord i nord. Innløpet til Bømlafjorden og Hardangerfjorden ligg ved Gunnarskjersholet ved Raudholmane og Gunnaskjeret sør for Espevær og nord for havstykket Sletta

## Sveio
Første bygd på Sveiosida av fjorden er Buavåg i enden av den 700 meter lange Buavågen. Frå her går det ferje over til Langevåg på Bømlo. Litt lenger nord ligg Tjernagel og nokre kilometer lenger aust Auklandshamn. Ved Auklandshamn eller Økland går Førdespollen 7 km sørover til Førde. 

Nord for Førdespollen ligg grendene Vihovda og Valestrand, og frå ligg eine enden av Bømlafjordtunnelen, som går under fjorden. Like nord for Valestrand ligg Valevåg som tidlegare hadde ferjesamband til Skjersholmane på Stord, før Trekantsambandet vart bygd. Lengst nord i Sveio ligg Tittelsnes og Røysanes ytst på Tittelsnes markerer den sørlege grensa for slutten av Bømlafjorden. 

## Bømlo
Like innanfor innløpet til Bømlafjorden ligg den 2,5 km lange og smale Langevåg på Bømlasida, som har ferjesamband over til Buavåg i Sveio. Like nord for Langevåg ligg den 1,5 km lange Vorlandsvågen. Bømlafjorden har ein sidefjord, Børøyfjorden, som strekkjer seg nesten 11 km inn til Sakseid. Aust for innløpet til Børøyfjorden ligg Moster og Mosterhamn. 

Mellom Stord og Moster ligg det ei rekkje øyar. To av desse øyane, Spyssøy og Otterøya ligg i Bømlo kommune. På kvar side av Spyssøy går austre Spyssøysundet på austsida og vestre Spyssøysundet og Gassasundet på vestsida. Over desse sunda går Bømlabrua og Spyssøybrua. 

## Stord
Aust for Spyssøy ligg Nautøya og Føyno. Frå Føyno går Bømlafjordtunnelen over til Valestrand i Sveio. Mellom Føyno og sjølve Stord ligg Digernessundet. Nord for alle desse fjordane ligg Sagvågsfjorden. På Stord ligg Skjersholmane heilt i sør. Frå her er det ferjesamband over fjorden til Utbjoa i Sveio. Like vest for Skjersholmane ligg Eldøyane og Kjøtteinen der Aker Kværner Stord ligg. Verftet markerer det nordlege punktet for slutten av Bømlafjorden. Lenger aust held Hardangerfjorden fram som Halsnøyfjorden.

## Transport
Ferjesambandet Langevåg-Buavåg kryssar fjorden, eit stykke på 5,5 km. Frå Skjersholmane på Stord går det ferje til Utbjoa, ei rute på om lag 12 km. Dette ferjesamband går òg langs delar av Bjoafjorden, som går søraustover frå Halsnøyfjorden

Bømlafjordtunnelen, som høyrer til Trekantsambandet går under fjorden frå Føyno i Stord til Valevåg i Sveio. Tunnelen er 7,8 km lang og 260 meter under havoverflata på det djupaste.
Dobbelthorn

**'Dobbelthorn** er eit slag valthorn med ein fjerde ventil som stytter instrumentrøyret, so at hornet høgjer grunntone frå F til B.

## Kjelder
Seltin

**Seltin** er eit registrert varemerke for Cederroth for eit mineralsaltprodukt som inneheld 50 % mindre natriumklorid enn vanleg havsalt. I tillegg til natriumklorid inneheld det kaliumklorid og magnesiumsulfat. Produktet blir marknadsført som eit alternativ for dei som ønsker å avgrensa inntaket sitt av natriumklorid. Produktet har vore på marknaden sidan 1980 og selt i dagligvareforretningar.

Seltin blir produsert i Sverige.

På grunn av det låge innholdet av natriumklorid, kan Seltin ikkje brukast til graving eller konservering. På grunn av det høge innhaldet av kaliumklorid må personar som har nyresvikt, eller som bruker visse hjerte- eller blodtrykksmedisinar, ikkje bruka Seltin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Seltin|Seltin]]» frå ,  den 27. november 2024.*
Herøyspelet Kongens Ring

**Herøyspelet Kongens Ring** er eit historisk spel og musikal, som utspelar seg på øya Herøy i Herøy kommune på Sunnmøre.

Herøyspelet vart fyrste gong sett opp i 1992 etter eit manus av Rolf Losnegård og musikk av Svein Møller. Gerald Pettersen har heilt sidan starten vore regissør, men fekk i 2005 for første gong med seg ein assistent, Katrine Dale. Heilt sidan starten har òg kjende, norske skodespelarar hatt roller i Herøyspelet, mellom andre Helge Jordal, Karoline Krüger, Agnes Kittelsen, Gard Skagestad, Heidi Ruud Ellingsen, Hedvig Garshol, Anette Hoff, Nils Ole Oftebro og Bjørn Wilberg Andersen. 

## Manuset
Manus er laust basert på teksten i kapittel 142 i Heimskringla, soga om Olav den Heilage. Der står det at kongen var innom Herøyane, det som ein i dag kallar Herøyholmane, og utfordra dei i gjestebodet om å reise til Færøyane for å krevje inn skatt. Den som meldte seg var til slutt Karl Mørske eller Møre-Karl, ein av dei som i utgangspunktet var imot det kongen stod for. Rundt denne soga, er det bygd opp ei dramatisk historie der nære og personlege problemstillingar er sentrale, og då særskilt rundt Unn den fagre. Kristninga av Noreg og den heidenske kulturen fungerer som eit bakteppe for hendingane.

## Aktørar
* Regissør: Gerald Pettersen (1992&mdash;2015)
** Regiassistent: Katrine Dale (2005)
** Jeff Pedersen (2023)
* Komponist: Svein Møller
* Forfattar: Rolf Losnegård
* Forteljar: Bjørn Holum (1992&mdash;2015)
** Silje Oksholen Gjelseth (2023) 

### Roller
* Unn den fagre: 
** Karoline Krüger
** Hedvig Garshol (2003)
** Agnes Kittelsen (2005, 2007 og 2012)
** Kjersti Botn Sandal (2011)
** Heidi Ruud Ellingsen (2013)
** Maja Aspås Teialeret (2023)
* Fe den synske:
**Bjørn Wilberg Andersen (2001&mdash;2007)
**Kristoffer Sagmo Aalberg (2023)
* Olav Haraldsson:
** Håkon Ramstad (1992&mdash;1998) 
** Gard Skagestad (1999&mdash;2007)
** Fredrik Steen
** Håkon Ramstad (2011)
** Pål Sverre Hagen (2013)
** Henrik Hjorthaug Halle (2023)
* Kjerring Bråte:
** Oddbjørg Remøy (1992-2001)
** Nina Elisabeth Bøe (2002&mdash;2007)
** Anette Hoff (2012-)
** Tormod Løvold (2023)
* Karl Mørske:
**Jon Bleiklie Devik (2005)
**Eirik Risholm Velle (2023)
* Ragnar Herøyhovding, far til Unn den fagre: 
** Randolf Walderhaug (2005)
** Helge Jordal (2007)
** Nils Ole Oftebro (2012)
** Roger Hilleren (2023)
* Biskop Grimkjell: 
** Roar Skoglund (1992-)
** Morten Gusdal
**Joakim Eiksund (-2023)
* Ingolv Ynda: 
** Hallvard Lydvo
** Thomas Myklebust (2002&mdash;2007)
** Frode Bjorøy (2012)
** Kim Helge Strømmen (2023)
* Inga, mor til Unn den fagre: Hedvig Garshol (2005&mdash;2007)
** Oddhild Brandal  (1994-2005)
** Kjersti Elvik (2023)
* Bjørn Stallare:
**Sigurd Voldsund Nygård (-2015)
**Morten Gusdal (2023)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Hn/Øyi Bømlo

**Øyi Bømlo** elder **Bømmeløy** er den største øyi i Bømlo herad (171 km2) i Sunnhordland sudvest i Hordaland fylkje. Kulleseidkanalen deler øyi i ein nørdre lut med store nakne myrar og ein sundre lut som er frodigare. På Bømlo ligg tettstadene Svortland, Rubbestadneset, Foldrøyhamn, Langevåg og Melandsvågen og det nedlagde ferjelægjet Siggjarvåg. Bruer knyter øyi saman med andre øyar i heradet, so som Moster, Goddo, Hiskjo, Aga og Spissøy.

Fjellet Siggjo (474 m.o.h.) ligg på øyi. Det hev med sin sermerkte formasjon vore eit kjent innsiglingsmerkje.

Namnet *Bømlo* kjem av norrønt *Bymbil* som skal vera skyldt ordet «bembel», navle elder mage. I denne samanhengen er det venteleg meint i tyding *tjukk*, *uppsvollen* som spelar på formasjonen på Siggjo.
Sentrisme

**Sentrisme** som politisk omgrep tyder ofte ein uklar eller inkonsekvent sentrumsposisjon mellom to klarare eller meir konsekvente posisjonar, i auga til den som nyttar omgrepet.

Nemninga vart iallfall bruka slik av kommunistar etter kløyvinga i den internasjonale arbeidarrørsla i to hovuddelar, ein sosialdemokratisk og reformistisk, ein revolusjonær og kommunistisk, etter den russiske revolusjonen i 1917. Ordet vart da bruka om radikale sosialistar som verken var nøgde med dei gamle arbeidarpartia som hadde svikta da fyrste verdskrigen braut ut i 1914, eller var villige til å følgje alle parolar frå den nye kommunistiske Tredje Internasjonalen. Slike venstresosialistiske parti fanst i ein del land, og i somme land var dei store. Det gjaldt mellom andre Det austerrikske sosialdemokratiske partiet SDAP, den jødiske sosialistrørsla Bund i Polen og Det norske Arbeidarpartiet, som alle hadde ein slik såkalla sentristisk posisjon i mellomkrigstida.

Om ein ser bort frå ordet sentrisme nytta som skjellsord, kan ein velgrunna kritikk av somme sosialistiske parti vere at dei har hatt eit stort sprik mellom revolusjonær teori og reformistisk praksis. Det klaraste historiske dømet som ofte blir nemnt er Det tyske sosialdemokratiske partiet SPD før fyrste verdskrigen, og eit slikt skilje mellom teori og praksis har òg vorte kalla sentrisme. Dette spriket vart i SPD kritisert både av Rosa Luxemburg, som ville ha ein meir revolusjonær praksis, og Eduard Bernstein, som ville ha ein teori og ordbruk som var i samsvar med den reformistiske praksisen.
Gorgoroth

**Gorgoroth** er eit norsk svartmetall-band som vart skipa i 1992 av ungdomar frå Sunnfjord og Ytre Sogn. Namnet er henta frå romanverket *[[Ringenes herre]]* av J.R.R. Tolkien, der det er eit daudt, vondt fjellområde i Mordor.

Gruppa har vore mykje omtala i media grunna valdsepisodar som bandmedlemer har vore involverte i. Vokalisten Gaahl vart i 2004 dømd til fengsel utan vilkår for å ha mishandla og torturert ein 40 år gamal mann under et nachspiel i Fjaler.

Framigjennom har Gorgoroth eksperimentert med støy og industrielle overtonar. Gruppa har gått gjennom mange utskiftingar, og gitaristen Infernus er i dag den einaste som er att frå det opphavlege mannskapet.

## Diskografi

### Studioutgjevingar

* *Pentagram* - (1994)
* *Antichrist* - (1996)
* *Under The Sign Of Hell* - (1997)
* *Destroyer* - (1998)
* *Incipit Satan* - (2000)
* *Twilight Of The Idols* - (2003)
* *Ad Majorem Sathanas Gloriam* - (2006)
* *Quantos Possunt ad Satanitatem Trahunt* - (2009)
* *Instinctus Bestialis* - (2015)

### Konsert- og samlealbum

* *The Last Tormentor* (Konsert-EP) - (1996)
* *Destroyer / Incipit Satan* (Samlealbum) - (2000)
* *Bergen 1996* (Konsert-EP) - (2007)
* *True Norwegian Black Metal* (Live i studio-album) - (2008)

### Demoar

* *A Sorcery Written In Blood* - (1993)
* *Promo* - (1994)

## Bakgrunnsstoff

*
Svartmetall

**Svartmetall** eller **black metal** er ein undersjanger av heavy metal. Nemninga «black metal» stammar frå Venom-plata *[[Albumet Black Metal|Black Metal]]* frå 1982. Dei seinare åra har det vorte meir vanleg å bruka den norske omsetjinga «svartmetall».

Venom starta opp i 1980 etter at tre personar hadde fått ideen om å spela satanistisk thrash metal. Til sine eigne namn valde dei pseudonym for ulike demonar som høvde til konseptet – Cronos på vokal, Mantas på gitar og Abaddon på bass. Debutplata *Welcome to Hell* er meir å rekna som som thrash metal enn dagsens svartmetall; dagsens svartmetall minner gjerne om den andre og tredje bylgja svartmetall. Oppfylgjaren *Black Metal* inneheld mange av dei elementa som seinare vart karakteristiske for svartmetall-sjangeren – rå og primitiv instrumenthandtering og eit ljodbilete som vanlege produsentar ville ha sagt låg på demo-nivå.

Seinare var svenske Bathory det fyrste bandet til å taka i bruk *[[screaming]]*, vokalstilen som skulle verta eit kjennemerke på svartmetall. Bathory la dessutan grunnlaget for riffingsprinsippet som vert nytta i sjangeren.

På slutten av 80-talet gav band som Darkthrone og Mayhem ljod til den norske stilen innanfor svartmetall. Klassikarar her er *[[A Blaze in the Northern Sky]]* frå 1991 og *[[De Mysteriis Dom Sathanas]]* frå 1994. Andre band fylgde i kjølvatnet – her kan nemnast Immortal, Burzum,the Kovenant, Obtained Enslavement, Enslaved, Emperor, Gorgoroth osb. Mediegjennombrotet for svartmetall kom med kyrkjebrannane og drapet på Øystein Aarseth (Euronymous) i 1993, hendingar som skapte mykje åtgaum i både norske og internasjonale media.

Mange meiner at framveksten av svartmetall har gjeve nytt liv til heavy metal-sjangeren som på slutten av 80-talet var merkt av stagnasjon og skort på nyskapning. I dag har svartmetall ekspandert i so mange ulike leider at det er vanskeleg å seia kva som er svartmetall og ikkje. Medan Darkthrone framleis held seg til det gamle «true Norwegian»-konseptet (seinast med nyutgjevne *Sardonic Wrath*), har mange av dei klassiske svartmetall-gruppene orientert seg bort frå tradisjonell svartmetall og meir i retning av progressiv rock og elektronika.
Syndikalisme

**Syndikalisme** (også kalla *tradeunionisme*) er ei retning innan arbeidarrørsla som har som mål at arbeidarklassen skal styra samfunnet gjennom fagforeiningar og at statsmakt i eigentleg forstand skal slutta å eksistera. Ordet kjem av det franske «syndicat» som tyder samanslutning. 

Anarkosyndikalisme er ei retning som kombinerer anarkisme og syndikalisme. 

Innan den norske Fagopposisjonen (Fagopposisjonen av 1911), der Martin Tranmæl var ein sentral figur, hadde syndikalistiske idear stor innverknad.
NP-komplett

**NP-komplett** er eit omgrep innan matematikken som står for «Non-Polynomial in Time Complete». NP-komplette problem er dei problema i NP som det er «vanskelegast» å finne effektive algoritmar for. Viss ein finn ein algoritme med polynomisk køyretid for eit NP-komplett problem, tyder det at *alle* problem i NP kan løysast med algoritmar med polynomisk køyretid, det vil seie at P=NP. Det er ikkje kjent om det er mogleg.

Dersom eit NP-komplett problem skal løysast analytisk, må det som regel nyttast ein algoritme der køyretida aukar eksponensielt med lengda til inndataet.
Kebabnorsk

**Kebabnorsk** er eit klengenamn på ungdomsspråket i delar av Noreg, særleg i Oslo og andre større byar, som i dei seinare åra har gjennomgått store endringar. Dette heng saman med auken i talet ungdommar med framandspråkleg bakgrunn. Nye ord som er tekne i bruk i denne sjargongen inkluderer «kæbe» (fin jente), «loco» (galen, tullete) og «schpa» (pen eller kul).

Omgrepet «kebabnorsk» blei først brukt i ei hovudfagsoppgåve i 1995 . Andre nemningar er *asfaltnorsk*, *gangsterspråk*, m.fl.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Kebabnorsk goes caramba på aftenposten.no
Goddo

**Goddo** er med sine 16 km² nest største øy i Bømlo herad i Sunnhordland sør i Vestland fylke. Øya ligg rett nordom øya Bømlo, og er knytt til denne ved Goddebrua, lokalt kalla «Storabruno».

## Namnesoge

Namnet *Goddo* kjem av norrønt *gaddr*, *pigg* eller *brodd*, som truleg er etter eit nes på øya.
Hiskjo

**Hiskjo** er eit fiskever og ei øy (1,8 km²) i Bømlo kommune i Sunnhordland, sørvest i Vestland. Hiskjo ligg på vestsida av Øya Bømlo og er knytt til denne med Hiskabrua.

Namnet *Hiskjo* har uvisst opphav.
Kaizers Orchestra

**Kaizers Orchestra** er ei alternativ rockegruppe frå Bryne i Noreg. Gruppa vart skipa i Bergen av vokalisten og låtskrivaren Janove Ottesen og gitaristen Geir Zahl, begge frå Bryne, saman med keyboardisten Helge Risa og trommeslagaren Rune Solheim. Kaizers Orchestra er den einaste norske musikkgruppa som har selt hundretusen av norskspråklege plater utanfor Noreg, og dei er store i både Tyskland, Danmark og Sverige. Dei syng på brynedialekt og gjer flittig bruk av utradisjonelle instrument.

Kaizers Orchestra har gjeve ut åtte studioalbum, vunne fire Spellemannprisar og i 2002 ein Alarmpris i klassen rock for beste liveband. Dei gav seg som band etter den siste konserten deira 14. september 2013 i Stavanger. Ti år etter, i 2023, gjorde gruppa likevel comeback og la ut på turné att.

## Historie
Historia startar i Bergen, der to barndomsvener frå Bryne, vokalisten og låtskrivaren Janove Ottesen (f. 1975) og gitaristen Geir Zahl (f. 1975), starta rockebandet gnom saman med keyboardisten Helge Risa (f. 1975) og trommeslagaren Rune Solheim (f. 1976). Dei gav året etter ut albumet *Mys*. I 1999 vart Jon Sjøen (f. 1972) ny kontrabassist og gruppa skifta namn til Kaizers Orchestra, som vart utvida med gitaristen Terje Vinterstø (f. 1977) året etter. Sjøen vart i 2003 erstatta av Øyvind Storesund (f. 1974).

Debutalbumet *Ompa til du dør* (2001) selde over 90 000 eksemplar. Også dei neste studioalbuma gjekk til topps i Noreg: *Evig Pint* (2003), *Maestro* (2005), *Maskineri* (2008) og *Våre demoner* (2009). Bandet har også nådd Topp 5 på den norske singellista med ep-ane *Død manns tango* (2002), *Mann mot mann* (2002) og *Maestro* (2005), og Topp 20 med *Enden av november* (2008) og *Under månen* (2009). Kaizers Orchestra er vorte ein stor konsertattraksjon. Både Zahl (2007 og 2010) og Ottesen (2004) har gjeve ut soloalbum. Vinterstø kallar seg nå Terje Winterstø Røthing, og har gjeve ut kritikarroste album med bandet Skambankt.

Kaizers Orchestra hamna på Topp 10 med 2010-singlane «Philemon Arthur & The Dung» og «Hjerteknuser», som begge er med på fyrste del av trilogien *Violeta Violeta*. Volume I av trilogien kom ut i 2011. Volume II vart urframført på Øyafestivalen 2011 og kom ut på album i november same året. Trilogien vart fullført hausten 2012 med lanseringa av Violeta Violeta Volume III.

## Medlemmer
Alle medlemmene i gruppa har artistnamn som sluttar med «Kaizer», i likskap med artistnamna til The Ramones.
* Janove Ottesen: vokal, tidvis gitar og perkusjon – *Sjakalen Kaizer*
* Geir Zahl: gitar, støttevokal – *Hellraizer Kaizer*
* Terje Røthing: gitar, støttevokal – *Killmaster Kaizer*
* Rune Solheim: trommer – *Mink Kaizer*
* Helge Risa: orgel – *Omen Kaizer*
* Øyvind Storesund: bass (frå 2003) – *Thunder Kaizer*

**Tidlegare medlemmer**
* Jon Sjøen: bass (2000–2003) – *Lion King Kaizer*

## Diskografi

## Kjelder
* 
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

*
Hn/Joachim Nielsen

**Joachim «Jokke» Nielsen** (8. september 1964–17. oktober 2000) var ein norsk musikar. Han var vokalist, gitarist, låtskrivar og frontfigur i den norske rockegruppa Jokke & Valentinerne, og var bror av teikneserieskaparen Christopher Nielsen og son av kunstnaren John David Nielsen.

Nielsen skipa Jokke & Valentinerne i 1982, og gruppa vart snøgt ei av dei mest populære gruppone i rockemiljøet i Oslo. I 1985 vart låtane «Spenn» og «Alt kan repareres» gjevne ut på ein samlekassett med nye norske band, og året etter gav Jokke & Valentinerne ut sitt fyrste album, *Alt kan repareres*.

Jokke lìvde på mange måtar upp til rockemyten. Tekstene hans handla mykje um fyll og alkohol, og ikkje sjeldan var han Jokke sjølv i yverkant påsigld på sine eigne konsertar. Han skapte avisyverskrifter under Spellemannsprisutetlingi i 1992 då han i berrsynleg ruspåverka tilstand tok mot prisen i kategorien beste rockeartist, for albumet *Frelst*.

Framgjenom 90-talet hamna «Jokke» på hardare rusgifter. I songtekstene sine skildra han strevet og fortvilingi i livet sitt som narkoman. Han vart lagd inn på avrusingsklinikkar nokre vendor, for å freista slutta med heroin, noko han di verre ikkje evlde. Han døydde av ein overdose i oktober 2000, 36 år gamall.

## Diskografi

### Jokke & Valentinerne
* *[[Alt kan repareres]]* (1986)
* *[[Et hundeliv]]* (1987) 
* *[[III (album)|III]]* (1990)
* *[[Frelst]]* (1991) 
* *[[Alt kan repeteres]]* (1994) 
* *[[Spenn!]]* (1995)

### Soloalbum
* *[[Nykter]]* (1996)

### Jokke med Tourettes
* *[[Trygge Oslo]]* (1997)
* *[[Billig Lykke]]* (1999)

### Jokke & Valentinerne med Tourettes
* *[[Prisen for popen]]*
* *[[Tomgang (singel)]]* (2005)

## Bakgrunnsstoff
* Diskografi - Komplett diskografi.
Hartvig Sætra

**Hartvig Sætra** () var ein nordnorsk skribent som skreiv mykje i avisene Dag og Tid og Friheten. Sætra var ein ihuga venstreradikalar og målmann. Han var opphavleg med i SV, men gjekk seinare over til NKP. Sætra nytta mykje tid på det han kalla "å avsløra medielygnene" om krigane i det tidlegare Jugoslavia. Ei anna sak han engasjerte seg for var rettane åt det samiske folket.

På 1970-talet og 1980-talet nytta Sætra mykje tid på å dokumentera overgrepa åt Pol Pot i Kambodsja. Dette førte til sterk uvenskap med andre folk på venstresida som sokna til RV og AKP.

Sætra har skrive fleire bøker og vore ein viktig premissleverandør for diskusjonen om økologi og sosialisme i Noreg.

## Bøker
* 1971 - *Populismen i norsk sosialisme*, Pax forlag, ISBN 82-530-0010-3
* 1986 - *Reisavassdraget : floraen i Reisavassdraget, Troms*, Universitetet i Tromsø, Institutt for museumsvirksomhet
* 1990 - *Jamvektssamfunnet er ikkje noko urtete-selskap*, Det Norske Samlaget, ISBN 82-521-3577-3

## Bakgrunnsstoff
* Hartvig Sætra 1933-2004  på http://www.friheten.no
* Hartvig Saetra, (1933-2004). Ei minneside frå NKP i Midt-Norge
Avgiftsfri diesel

**Avgiftsfri diesel** er diesel som ikkje er belasta med vegavgift, og derfor har litt lågare pris enn vanleg diesel. Køyretøy meint for vegtrafikk har ikkje lov å nytta avgiftsfri diesel, men båtar, anleggsmaskinar, motorreiskap, stasjonærmotorar og anna som ikkje blir rekna som vegtrafikk kan nytta den avgiftsfrie varianten. Avgiftsfri diesel vert mykje nytta innan jordbruk, til mellom anna traktorar. 

For at ein skal kunne skilje avgiftsfri diesel frå anna diesel, og for at politiet skal kunne oppdage ulovleg bruk, er avgiftsfri diesel farga grøn (tidlegare raud), og tilsett sporstoff.

Tidlegare måtte eigarar av dieselkøyretøy betale vegavgift pr. kilometer dei hadde køyrt. Denne avgifta vart erstatta med ei drivstoffavgift. Fordi ein ikkje ville ramme anlegg eller båttrafikk vart det innført avgiftsfri diesel.

Avgiftsfri diesel vert mellom anna seld på mange bensinstasjonar.
Maaouya Ould Taya

**Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya** () er ein mauritansk politikar og tidlegare oberst. Han hadde makta i Mauritania frå han tok makta ved eit statskupp i 1984 til han blei avsett på same vis i 2005.

Ould Taya var offiser med ansvar for nasjonalgarden før han blei statsminister og forsvarsminister for det vestafrikanske landet frå 1981 til 1984. Eit ublodig kupp som styrta president Mohamed Khouna Ould Haidallah gav Ould Taya den reelle makta i desember 1984.

I 1991 innførte han ein ny grunnlov og gjorde landet til ein fleirpartistat. Året etter blei Ould Taya vald til president. Han blei attvald i 1997, mot sterk kritikk frå opposisjonen om valfusk.

Presidenten har slått hardt ned på islamistiske grupper som har brukt den mauritanske ørkenen som base, mellom anna med hjelp frå USA. Han knytte diplomatiske band med Israel i 1999, noko som isolerte landet hans frå dei andre i den arabiske ligaen.

Sidan 1999 har Ould Taya klart seg gjennom fleire kuppforsøk, men berre såvidt gjennom forsøket til ei islamistisk gruppe i 2003.

Den 3. august 2005 tok den mauritanske hæren makta medan presidenten var i Saudi-Arabia i gravferda til kong Fahd. Ould Taya fekk meldinga medan han var på veg heim, og flyet hans landa i Niamey i Niger.
## Kjelder
Quinoa

**Quinoa** (latin *Chenopodium quinoa*), tidlegare òg **perumelde**, er ein hardfør, næringsrik plante i amarantfamilien utvikla som matplante i Andes i oldtida. Frøa minnar om korn, men har eit høgare proteininnhald enn andre kornsortar, og inneheld jern, kalium og magnesium. Dei er dekt med eit harpiksstoff som må vatnast ut før dei kan takast i bruk. Blada kan brukast som salat.

Quinoa er ein eittårig plante som veks i fjella i Bolivia, Chile, Ecuador og Peru. Han kan veksa opptil 4000 moh.

Quinoa kan kokast som ris eller kan brukast i bakverk, supper og graut. Han vert nytta i glutenfrie kornblandingar. Eksempel på mat som kan lagast av quinoa er krokettar, pannekaker, brød og bollar. Ein variant av chicha vert laga av gjæra quinoa. 

## Kjelder

*Namnet «perumelde» frå Tøyen botaniske hage (Naturhistorisk museum)
*Quinoa ved matvareguiden.no
*Quinoa ved mineoppskrifter.no
*Quinoa – i rødt, hvitt og svart!  (31.01.2012), Norsk cøliakiforening, ncf.no
*«quinoa» (27.02.2013) i *Store norske leksikon*, snl.no. 
*Quinoa - et godt alternativ til ris ved treningsforum.no

## Bakgrunnsstoff
Vanse

**Vanse** er ein tettstad i Farsund kommune i Agder med . Vanse ligg på Listahalvøya, om lag seks kilometer vest for Farsund bysentrum.

## Norsk-amerikansk kultur
I perioden frå 1890-talet til eit stykke ut på 1960-talet reiste tusenvis av listelendingar over Atlanterhavet til Amerika. Dei fleste drog til austkysten, blant anna til New York-området, der dei arbeiddee som hushjelpar, sjøfok og snikkarar. Etter månader eller år, og eitt eller fleire opphald, drog mange av dei heim att. Dette var med å seja preg på Lista.

### Brooklyn Square

Brooklyn Square er ei gate på Bryne i Vanse sentrum;  mellom fylkesveg 651 og Abraham Berges vei. Gata har namn etter Brooklyn i New York, og er den fyrste offisielle amerikanske adressa i Noreg. Her ligg Trunken, ein butikk som sel amerikanske varer. Han opna 25. desember 2004. Ved sida av Trunken ligg restauranten 8th Avenue, som er inspirert av New York på 50- og 60-talet. Til jul blir gata pynta på amerikansk vis. 29. oktober 2011 blei Farsund kommune vennskapsby med Bay Ridge Neighborhood i Brooklyn i New York.

### American festival
American festival er ein festival som er blitt halden årleg den siste helga i juni sidan 2007. Han avløyste den tidlegare Listafestivalen. Festivalen er fyrst og fremst ei feiring av det norske Amerika og banda mellom Lista og USA. Han har som målsetnad å visa fram norsk-amerikansk kultur og samtidig setja Farsund og regionen på kartet. Sommaren 2015 vitja 20 000 folk i løpet av festivalhelga. Selvaagparken på Bryne blir også brukt aktivt under festivaldagane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vanse|Vanse]]» frå ,  den 26. september 2022.*
Skarpengland

**Skarpengland** er ein tettstad i Vennesla kommune i Agder fylke med . Bygda ligg ved Riksveg 9, om lag 23 kilometer nordvest for bysenteret i Kristiansand, og om lag sju kilometer vest for tettstaden Vennesla.
Merian

**Merian** (*Origanum majorana*) er ein eittårig, grøn krydderplante bergmynteslekta i leppeblomfamilien, i nær slekt med bergmynte. Med sterk lukt og smak vert han lett for dominerande, og bør difor nyttast i små mengder. Det er vanleg å nytta merian både frisk og tørka.

I Noreg er det registrert eit par funn av framandarten.

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
*
Rennfast

**Rennfast** er namnet på vegsambandet frå fastlandet til Rennesøy, nord for byen Stavanger i Rogaland fylke. Sambandet er ein del av Europaveg 39. To undersjøiske vegtunnelar gjer at sambandet er ferjefritt. 
Vegsambandet vart bygd frå 1990 til 1992. Prosjektet er betalt og innkreving av bompenger avvikla frå juli 2006.

## Rennfast frå Randaberg til Mortavika
* Randaberg kommune
** Harestadvika
** Byfjordtunnelen under Byfjorden og øya Bru 

* Stavanger kommune
** Øya Sokn med verna, nedlagde bompengestasjonar. Avkøyring til Vestre Åmøy over Åmøybrua. 
** Askjesundbrua
** Askje på Mosterøy
** Mastrafjordtunnelen 
** Øya Rennesøy
** Mortavika
** ferje vidare til Arsvågen

## Sjå òg
* Rogfast - eit planlagd vegsystem i Rogaland
* Ryfast - eit gjennomført vegsystem i Rogaland
* Trekantsambandet - med undersjøisk tunnel ved Øya Stord

## Kjelder
Forordningstidend for de besatte norske områder

**Forordningstidend for de besatte norske områder** var eit blad som vart utgjeve av dei tyske okkupasjonsmaktene i Noreg under andre verdskrigen. Bladet hadde parallell tekst på norsk språk og tysk språk. På tysk var tittelen for bladet *Verordnungsblatt für die besetzten norwegischen Gebiete*. Bladet publiserte ymse vedtak og føresegner som vart vedteke av makthavarane i tida frå april 1940 til mai 1945. Særleg gjaldt dette Josef Terboven, Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete. Terboven hadde som rikskommisær noko nær diktatorisk mynde i Noreg. 

Statsarkivet i Bergen har skanna inn bladet og lagt det ut på Digitalarkivet. 

## Bakgrunnsstoff
* Elektronisk versjon av bladet på Digitalarkivet
Lapp

**Lapp** kan visa til:

*Ein liten bit av noko, til dømes
** papirlapp, brukt til notat, notisar, merkelappar og anna
** tøylapp, brukt til bøting og lappeteknikk
* Ein nedhangande flik i anatomi, til dømes leverlapp, lungelapp og øyrelapp
*Del av eit lappa blad, ei bladform der innskjeringane er grunnare enn på eit flika blad.
* Svele, ein norsk pannekakerett

* Samar i eldre samanhengar, til dømes i omgrepet Lappland
Kjøttkake

**Kjøtkake** eller **kjøttkake** er ein matrett laga av kjøtfarse som er vorten forma til små «kaker» og steikt. Servert saman med kokte poteter, brun saus, tyttebærsyltetøy og kål- eller ertestuing vert kjøtkakene ofte haldne for å vere typisk norsk mat. Dei er også knytte til heimen og familielievet gjennom uttrykk om «mors kjøtkaker», ein rett ingen kan laga maken til.

## Tillaging
I dag er det vanleg å kjøpe ferdig kjøtdeig når ein skal lage kjøtkaker heime, men då retten vart populær var det vanleg å kverne kjøtet sjølv. Kjøtdeigen vert fyrst rørt med salt før potetmjøl og krydder vert rørte inn i deigen. Så vert han spedd med mjølk eller vatn til ynskt konsistens før det vert forma runde eller litt avlange bollar, noko større enn eit egg, som vert bruna i feitt i ei steikepanne. Når dei har fått brun steikjeskorpe vert kjøtkakene tekne opp av steikepanna og hatt over til å trekkje til dei er ferdige i ei gryte med brun saus, eller i kraft eller vatn som det sidan vert laga brun saus av. Ein kan òg ha i andre ingrediensar i kjøtkakedeigen, som rive turka brød og finhakka lauk. Av krydder som er vanlege å bruke i kjøtkaker kan nemnast turka malen ingefær, muskat, pepar og allehande.

## Historie
Sjølv om retten ofte vert sett som det norskaste av det norske i matvegen, vart han ikkje vanleg mellom breie lag i Noreg før i perioden 1850-1950. Utbreiinga hadde samanheng med at kjøtkverner vart tilgjengelege til ein overkomeleg pris, at støypejarnskomfyrar vart vanlege i heimane og at mange unge kvinner gjekk på husstellskule eller lærte å lage retten medan dei var i tenest i store hushald. Før ein hadde kjøtkverner vart kjøtet finhakka med kniv, noko som var ei arbeids- og tidkrevjande oppgåve som berre dei som hadde tenestjenter kunne unne seg. Kjøtkaker vert steikte i steikjepanne og komfyren gjorde det mykje greiare å lage mat på det viset enn det hadde vore før då matlaging skjedde over open eld i grua.

I dag er mykje av kjøtkakene som vert etne i Noreg kjøpte ferdiglaga. Matvareindustrien produserer kjøtkaker som vert selde som ferskvare, frosne eller hermetiserte.

## Liknande rettar

Rettar av kverna kjøt er vanlege i mange matkulturar. Delar av slaktedyret som elles ikkje er særleg høgt verdsette, som innmat eller seige kjøtstykke, kan kvernast opp og verte omtykte rettar. 

Ein nærskyld rett til kjøtkakene er dei danske frikadellene, og det er truleg at dei norske kjøtkakene har utvikla seg frå frikadellene i Noreg. Hanna Winsnes hadde i kokeboka si frå 1845 med ei oppskrift kalla «Frikadeller (Kødkager)», medan Henriette Schønberg Erken skil mellom kjøtkaker og frikadeller i si *Store kokebok* frå 1914, ved at frikadellene er steikte i panne medan kjøtkakene fyrst er bruna i panne og så trekte ferdige i saus.

Andre liknande rettar er karbonadekaker, medisterkaker og ulike kjøtbollar.

## Kjelder
**[[Nynorskordboka]]*
Estragon

**Estragon** (*Artemisia dracunculus*) er ein fleirårig plante frå malurtslekta. Han er grøn på farge, og har harde stilkar med tynne blad. 

Estragon er ein urt som blir brukt til å krydra mat. Mellom anna vert bearnaisesaus laga med estragon.

Arten blei vitskapleg skildra av Carl von Linné i 1753.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Nodeland

**Nodeland** er ein busetnad i Kristiansand kommune i Agder fylke. Fram til 2020 var staden kommunesenter i tidlegare Songdalen kommune i Vest-Agder fylke. I 2019 hadde han 3 840 innbyggjarar.

Riksveg 461 og Sørlandsbanen går gjennom bygda, og Nodeland er ein stasjon på Sørlandsbanen. Bygda ligg om lag 7 kilometer vestom bysenteret i Kristiansand. Frå Nodeland går det fylkesveg nordaustover til tettstaden Nodelandsheia.

Fram til 2019 var Nodeland rekna som ein tettstad av Statistisk Sentralbyrå. Frå 2020 blei han rekna som del av tettstaden Nodeland-Brennåsen.

## Kjelder
Hønseegg

**Hønseegg** er den vanlegaste eggtypen i matlaging.

Egga kan vera hovudingrediensen i rettar som speilegg, kokt egg og omelett, eller brukast som bindemiddel i ei rekke andre rettar, som pannekaker, vaflar og sufflé.

Hønseegg får ein frå burhøns (høner innesperra i tronge bur), frittgåande høner (høner som får gå fritt rundt inne i store hønsehus) og «økologiske» høner (høner som får gå fritt rundt både inne og ute, og som får økologisk mat).

Hønseegg kan vera kvite, brune og alle nyansane derimellom.

I Noreg vert det brukt tre typar hybridar til eggproduksjonen; shaver, hyline og loman. Hybriden hy-line er særs god til bruk i frittgåande system. Ho har blant anna ei ekstra tjukk fjørdrakt.
Bechamel

**Bechamel** eller **kvit saus** er ein lys grunnsaus. Han er laga av ei jamning ac smør og mjøl som vert tilsett mjølk, og kan smakast til med salt, pepar, muskat, laurbær og av og til sitron.
Sausen vert nytta til so mangt, til dømes lasagne, fiskepudding, makaroni og fiskebollar eller pølser i kvit saus. Som alle grunnsausar kan han lagast vidare til likt og ulikt.

Sausen blir vanlegvis tilskriven marki Louis de Béchameil, som var hovmeister ved hoffet til Ludvig XIV av Frankrike. Han blei fyrst nemnd i skriftlege kjelde som bechamelsausen i 1733, i *Modern Cook* av Vincent La Chapelle, som nytta han til piggvar. Georges Auguste Escoffier skildra han som ein av dei franske grunnsausane.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Høynes

**Høynes** og **Høines** er stadnamn og slektsnamn i Noreg.

Det finst stader som heiter Høynes i 
Drangedal kommune, Eid kommune, Finnøy kommune, Forsand kommune, Vestvågøy kommune og Skudeneshavn.

Det er om lag 320 som har Høines og 130 som har Høynes som etternamn.

## Kjende namneberarar
* Rudi Høynes (f. 1955), norsk trommeslagar

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder
* Norgesglasset
* Statistisk sentralbyrå
Vaktelegg

**Vaktelegg** er egg frå vaktlar. Egga er rundt ein femtedel so store som hønseegg. Dei blir brukte til matlaging i ulike kulturar. Nokre stader er dei rekna som ein delikatesse, andre stader som meir kvardagsleg mat. 

Innan japansk matlaging blir egga ofte nytta i bentoboksar. Dei kan også brukast til sushi.
I Sør-Korea blir store mengder hardkokte vaktelegg selde i matbutikkar for ein rimeleg penge.
I Vietnam blir liknande posar kokte egg selde på gata som ølsnacks. 
Små pakkar hardkokte egg blir også selde som snacks i Indonesia, der ein også finn egga på grillspyd som *[[satay]]* som tilbehøyr til rettar som *[[matretten soto|soto]]* og *[[bubur ayam]]*. 
På Filippinane er *[[kwek-kwek]]* ein vanleg gaterett laga av blautkokte egg dyppa i ei oransje røre, sett på spyd og frityrsteikt.

I Brasil, Colombia, Ecuador og Venezuela  er det vanleg å festa eit enkelt hardkokt vaktelegg på toppen av ei pylse i brød eller ein hamburger, ofte med ei tannstikke.

## Galleri
 
Restaurant Noma Syltede og røgede vagtelæg (4959763438).jpg|Sylta og røykte vaktelegg på restauranten Noma i København
Raw quail egg over raw tuna.jpg|Rå vakteleggplomme servert over bitar av maguro (tunfisk) på ein sushirestaurant i Naugatuck
File:Sate Telur Sate Ati Usus.jpg|Grillspyd med vaktelegg og kyllinginnvolar  som satay i Indonesia
Potato galettes with quail eggs.jpg|Potet-galette servert med vaktelegg.


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Quail eggs|Quail eggs]]» frå ,  den 4. desember 2018.*
Tranebær

**Tranebær** (*Vaccinium oxycoccos*) er ein krypande lyngplante med runde, blanke blad og rosa blomster. Om hausten får han raude bær som er rike på antioksidantar og kan brukast til saft og syltetøy. Bæra inneheld eit forholdsvis høgt nivå av naturlege konserveringsmiddel. Blada er eviggrøne på den måten at blada vert raudbrune om hausten og at det er dei same blada som blir grøne att om våren. 


Vaccinium oxycoccos 09072.JPG|Tranebærblomar


## Bakgrunnsstoff