open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
New Haven

**New Haven** er ein by i New Haven County i delstaten Connecticut i USA. Byen er ein hamneby ved Long Island-sundet. New Haven var busett av europearar frå 1638, innlemma i delstaten i 1784.

New Haven er den nest største byen i Connecticut, etter Bridgeport. Det bymessig tettbygde New Haven-området, som består av 22 byar og småbyar, har eit samla folketal på ca. . Yale University, eit av dei best kjende universiteta i verda, ligg i New Haven.

## Historie
Før europearar kom til staden budde urfolk frå quinnipiacstammen i spreidde landsbyar kring den noverande hamna. Nederlendaren Adriaen Block var den fyrste europearen som vitja området, i 1614. I april 1636 kom det rundt 500 engelske puritanarar under leiing av Theophilus Eaton og den geistlege John Davenport hit, i håp om å finna betre levekår enn dei hadde hatt i Massachusetts. I 1640 blei namnet på busetjinga endra frå Quinnipiac til Newhaven. Då det fyrste skipet kolonistane sende heim til Storbritannia fullasta med lokale varer ikkje kom fram til endemålet, fekk kolonien ein knekk. Dette var ein grunn til at Boston og New Amsterdam blei rekna som betre koloniar, og tiltrekte seg ein vekst som kanskje elles ville ha komme i New Haven.

I 1664 blei New Haven etter britisk påtrykk del av kolonien Connecticut. Frå 1701 til 1873 var han ein av hovudstadene i kolonien, før den meir sentrale byen Hartford blei einaste administrasjonsstad. Yale University flytta hit frå Old Saybrook lenger aust i staten og flytta til New Haven i 1716, noko som bidrag til byvekst.

Under den amerikanske revolusjonen hadde New Haven ca.  innbyggjarar og var ein årestad for revolusjonære idear. Dette førte til at britane besette byen.

New Haven er fødeby til den amerikanske president George W. Bush, sjølv om han voks opp i Texas. På 1960-talet kom han likevel tilbake og studerte fire år ved Yale.

Byen har kalla seg «Cultural Capital of Connecticut», med fleire teater, museum og konsertstader. New Haven hadde det fyrste offentlege treplantingsprogrammet i USA, med fleire fullvaksne tre som mellom anna omfattar alm, slik at han også er blitt kalla «The Elm City».
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:New Haven, Connecticut|New Haven, Connecticut]]» frå ,  den 27. mars 2023.*  
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:New Haven (Connecticut)|New Haven (Connecticut)]]» frå ,  den 4. august 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mayen

**Mayen** er ein by og ein kommune i Landkreis Mayen-Koblenz i forbundsstaten Rheinland-Pfalz i Tyskland. Kommunen har over 19&nbsp;000 ibuarar og eit flatemål på 58,2 km².

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Mayen|Mayen]]» frå ,  den 27. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Anna Munch

**Anna Dahl Munch** () var ein norsk forfattar.

## Familie
Anna Dahl Munch var dotter av legen Ludvig Wilhelm Dahl (1826–1890) og Anna Cathrine Lyders Bonnevie (1835–1893). Faren blei seinare utnemnd til medisinaldirektør. Anna var syster av Ludvig Dahl (1864–1934), Cecilie Dahl, Nils Alstrup Dahl og kusine av biologen Kristine Bonnevie, som blei den fyrste kvinnelege professoren i Noreg.

I 1883 gifta Munch seg med overlærar og major Peter Anker Ragnvald Munch (1853–1920), som var fetter av målaren Edvard Munch. Dette ekteskapet blei seinare oppløyst.

I 1910 gifta Munch seg med forfattaren Sigurd Mathiesen (1871–1958).

## Virke
Munch var frå 1887 styremedlem i Trondhjems Kvinnesaksforening.

Ho gav ut ei rekkje romanar, noveller og skodespel i åra mellom 1890 og 1916.

## Roman om Anna Munch
I 2016 gav Selma Lønning Aarø ut romanen *Hennes løgnaktige ytre*, der ho tek utgangspunkt i livet til Anna Munch og forholdet hennar til Knut Hamsun.

## Bibliografi
*1890: *Over paa den anden Side. En julefortælling*
*1892: *Kvinder. Et Stykke Udviklingshistorie. Kristiania-fortælling* – illustratør: Thorolf Holmboe
*1893: *Dobbeltgængere : dramatisk Situation i een Akt*
*1893: *Psyche. Skuespil i 3 Akter* – På bokas kolofonside er det opplyst at stykket er „skrevet i 1886 i anledning »En Hanske«, og seinare omarbeida.“
*1893: *Skyggernes Dal. Skuespil i to Akter*
*1893: *Eros. I. Tre Skuespil –* Utgjevinga inneheld de tre skodespela *Skyggernes Dal*, *Psyche* og *Dobbeltgængere*
*1894: *To Hustruer. Fortællinger* – Utgjevinga inneheld forteljingane *Min blå Blomst. Bekjendelser* og *På Vrangen og Retten*
*1895: *Roser og Tidsler. (Eros.) En Studie.*
*1897: *Selsomme Ting* – På bokas kolofonside står det „Udgaar som Bilag til «Tidsskrift for Teosofi»“
*1897: *To mennesker*
*1898: *Sorte Svaner. Skuespil*
*1903: *Verdens Herrer. En Kvindes Iagttagelser.*
*1904: *Glæde*
*1906: *Dag*
*1909: *Vesla. Skuespil i fem billeder*
*1913: *Zodiac. Dyrekredsen*
*1916: *Menneskenes barn. Samfunnsbilleder*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Anna Munch|Anna Munch]]» frå , den 6. mars 2023.*

## Bakgrunnsstoff

* 
* Anna Munch hos Sceneweb
Sjeherasad

**Sjeherasad** (persisk: ‏شهرزاد‎ *šahrzād*, betyr «av høg byrd») er den kvinnelege hovudpersonen og forteljaren i rammeforteljinga i den arabiske/persiske eventyrsamlinga *[[Tusen og ei natt]]*.

I rammeforteljinga er det ein persisk konge som opplever at kona er utru mot han. For å hindra at denne vanæra skal skje igjen, giftar han seg med ei ny jomfru kvar kveld, og halshøgg henne når morgonen kjem. Til slutt klarer ikkje vesiren hans finna fleire unge kvinner av høg byrd han kan gifta seg med, og veit ikkje si arme råd. Ei av døtrene hans, Sjeherasad, seier ho kan gifta seg med kongen. Den fyrste natta med kongen ber ho om å få ta avskjed med syster si, Dunyasad. Denne berre henne om å fortelja ei historie. Det gjer Sjeherasad, og kongen lyttar. I midten av forteljinga stoppar Sjeherasad, og seier det er for seint. Kongen er desperat etter å høyra slutten, og utset avrettinga hennar ein dag til.

Det same gjentek seg neste natt, og vidare bortetter. På denne måten overlever Sjeherasad, natt etter natt, medan kongen ventar i spenning på neste forteljing. 1001 netter seinare har ikkje kongen berre blitt underhalden, men forteljingane har òg gitt han visdom og betre moral. Ved å fortelja historier reddar Sjeherasad ikkje berre sitt eige liv, men også livet til mange andre som blir spart for vreiden til kongen.

## I kulturen
* Den russiske komponisten Nikolaj Rimskij-Korsakov fullførte sin Op. 35 *[[Scheherazade av Rimskij-Korsakov|Scheherazade]]*, i fire satsar, i 1888. 
* *[[Shéhérazade]]* (1902) er eit verk av tre dikt for røyst og orkester av den franske komponisten Maurice Ravel.
* John Adams skreiv ein «dramatisk symfoni» og konsert for violin, Scheherazade.2, i 2014. Denne har ei meir moderne og heroisk kvinneleg hovudfigur.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sjeherasad|Sjeherasad]]» frå , og «[[:en:Scheherazade|Scheherazade]]» frå  den 27. mars 2023.*
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:List of works influenced by One Thousand and One Nights|List of works influenced by One Thousand and One Nights]]» frå , den 27. mars 2023.*

## Bakgrunnsstoff

*  The Arabian Nights Entertainments – Project Gutenberg
Harun al-Rashid

**Harun al-Rashid** () var ein kalif i Baghdad av abbaside-imperiet. Han er kjend som ein hovudperson i mange av eventyra i *[[Tusen og ei natt]]*.

Harun var ein yngre son av kalifen Al-Mahdi. Han kom til makta, etter at broren hans Al-Hadi døydde i 786. Regjeringstida hans var eit høgdepunkt i historia til kalifatet, og det finst mange forteljingar om hans gerninger, blant anna om fallet til barmakidane fall og ambassaden hans hjå Karl den store.

Han blei etterfølgd av sønene sine Al-Amin og Al-Mamun.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Harun al-Rashid|Harun al-Rashid]]» frå ,  den 27. mars 2023.*
Rivertonklubben

**Rivertonklubben** er ei norsk foreining stifta i 1972 som har som formål å arbeida for fremjing av den gode kriminallitteraturen i Noreg. Klubben skal fungera som eit fagleg fellesskap for forfattarar, redaktørar, litteraturforskarar og andre som har ei yrkesmessig tilknyting til kriminallitteratur. Klubben har namn etter forfattaren Sven Elvestad, som også signerte med namna Kristian F. Biller, Knut Gribb, Asbjørn Krag og Stein Riverton.

Sidan 1973 har Rivertonklubben delt ut den kriminallitterære Rivertonprisen. Den fyrste vinnaren var Sigrun Krokvik, for beste norske krimroman utgjeven i 1972, *Bortreist på ubestemt tid*. Seinare har ein delt ut prisen årleg, bortsett frå i 1977 og 1984

Sidan 2007 har Rivertonklubben disponert eit eige rom i Litteraturhuset i Oslo, det såkalla Rivertonrommet. Her finst klubben si samling av kriminallitteratur, den såkalla Rivertonsamlingen, og ei påbyrja samling som skal omfatta all norsk kriminallitteratur. Rommet kan òg disponerast til styre- og medlemsmøte for Rivertonklubben.

I 2017 hadde Rivertonklubben kring 150 medlemmer.

## Presidentar i Rivertonklubben

# Gerd Nyquist (1972&#x2013;1977)
# Nils Nordberg (1977&#x2013;1983)
# Sigurd B. Hennum (1983&#x2013;1985)
# Nils Nordberg (1985&#x2013;2001)
# Anne Holt (2001&#x2013;2003)
# Jon Michelet (2003&#x2013;2009)
# Hans H. Skei (2009&#x2013;2015)
# Tom Egeland (2015&#x2013;2019)
# Trude Teige (2019)

## Sjå òg

* Rivertonprisen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Rivertonklubben|Rivertonklubben]]» frå ,  den 27. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* Rivertonklubbens nettstad: 
* Ny revolverpresident i gammel krimklubb. Om historia til Rivertonklubben og Rivertonprisen, Dagbladet 28.03.2001
Tuzla i Constanța

**Tuzla** er ein kommune i Constanța fylke i Romania. Tuzla inngår i storbyområdet til Constanța.

## Busetnader

Tuzla er ein *[[comună]]* (landkommune) med den eine busetnadan:

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Tuzla, Constanța|Comuna Tuzla, Constanța]]» frå , den 27. mars 2023.*  

### Referansar
Gerda Grepp

**Gerda Johanne Helland Grepp** () var ein norsk journalist.

## Familie
Gerda Grepp var dotter av Kyrre Grepp og Rachel Grepp.

Grepp var gift med den italiensk-sveitsiske keramikaren Mario Mascarin (1901–66). Dei fekk sonen Olav Kyrre Grepp og dottera Solveig Marie Alexandra «Sacha» Grepp. Dottera var kalla opp etter revolusjonspolitikar og familievenn Aleksandra Kollontaj, og budde i åra 1935–1945 på Fjøsanger utanfor Bergen der Helland-familien har budd frå ca. 1875.

## Yrkesliv
Grepp arbeidde, som mora Rachel Grepp, som journalist i *[[Arbeiderbladet]]*.

Grepp blei den fyrste norske journalisten som rapporterte frå den spanske borgarkrigen, der ho jobba med Arthur Koestler, Nordahl Grieg og Lise Lindbæk. Ho representerte det franske *Agence Espagne* i Paris 1937–1938.

## Sjukdom og død
Gerda Grepp døydde av tuberkulose, i likhet med faren Kyrre Grepp (1922) og broren sin Peter Andreas Grepp (1933).

## Ettermæle
I 2018 blei eit auditorium ved Oslomet – storbyuniversitetet kalla opp etter Gerda Grepp, Gerda Grepps auditorium.

## Bibliografi
* Axel Wedding, *Gutten og sigøynerpiken* (1934).  Omsetjing av  *Ede und Unku*
* Hermynia Zur Mühlen, *De tok våre døtre* (Tiden, 1934).  Omsetjing av *Unsere Töchter, die Nazinen*
* *Kvinnen i det tredje rike* (Arbeidernes oplysningsforbunds kvinnekomite, 1935). Omsetjing (23 sider).

## Litteratur

* Jo Stein Moen, Rolf Sæther: *Tusen dager*, Gyldendal, Oslo (2009) ISBN 9788205393516
* Elisabeth Vislie: *Ved fronten - Gerda Grepp og den spanske borgerkrigen*, Pax, Oslo (2016) ISBN 9788253038667

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gerda Grepp|Gerda Grepp]]» frå , den 27. mars 2023.*

## Bakgrunnsstoff
* Hun var den første ved fronten. Gerda Grepp ble glemt., Artikkel om Gerda Grepp i Dagsavisen
* Gerda Grepp hos Arbeiderbevegelsens Arkiv og Bibliotek
* «Hun var den dristigste av alle», artikkel om Gerda Grepp i ''Dagsavisen''
* Omtale av Gerda Grepps innsats som krigskorrespondent i Spania på nettstedet for bokA ''Tusen dager''
Corbu

**Corbu** kan vise til:
* Corbu i Brezoi, busetnad i den mindre bykommunen (*oraș*) Brezoi i Vâlcea fylke i Romania
* Corbu i Constanța, landkommune (*comună*) i Constanța fylke i Romania
* Corbu i Dondușeni, landkommune i distriktet Dondușeni i Moldova
* Corbu i Harghita, landkommune (*comună*) i Harghita fylke i Romania
* Corbu i Olt, landkommune (*comună*) i Olt fylke i Romania
Tornstjertar

**Tornstjertar** (*Aphrastura*) er ei lita biologisk slekt i omnfuglfamilien av sporvefuglar. Slekta inkluderer berre to artar, begge med utbreiing i Sør-Amerika, og ein øyart er kritisk trua.

Dette er småvaksne omnfuglar med karakteristiske flisete, stive, piggete halefjørerfjører. Dei rører seg snøgt i skog, krattskog, tuegras og anna vegetasjon.

Artslista etter IOC World Bird List V13.1, 2023, med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:
* Gulbryntornstjert, *Aphrastura spinicauda*, Thorn-tailed Rayadito, (Gmelin, JF, 1789), (LC)
:13-14 cm lang, har utbreiing frå Coquimbo-regionen i Chile sørover til Eldlandet, dels inn i Argentina.
* Masafueratornstjert, *Aphrastura masafuerae*, Masafuera Rayadito, (Philippi & Landbeck, 1866), (CR)
:14-15 cm lang, endemisk for Alejandro Selkirk-øya, Chile

Det er skildra fire underartar for gulbryntornstjert. I 2022 blei ein av dei, *A. s. subantarctica*, føreslått klassifisert om til sin eigen art. *A. s. subantarctica* er endemisk for Diego Ramírez-øyane.

## Kjelder

* BirdLife International (2023) *[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/masafuera-rayadito-aphrastura-masafuerae/text Species factsheet: Aphrastura masafuerae.]* Henta 27. mars 2023
* Remsen, Jr., J. V., E. de Juana, og C. J. Sharpe (2020). *[https://doi.org/10.2173/bow.masray1.01 Masafuera Rayadito (Aphrastura masafuerae), version 1.0.]* I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.masray1.01
* Remsen, Jr., J. V. og A. Bonan (2020). *[https://doi.org/10.2173/bow.thtray1.01 Thorn-tailed Rayadito (Aphrastura spinicauda), version 1.0.]* I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.thtray1.01

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Birgit Nissen

**Birgit Christine Nissen** () var ein norsk journalist, lyrikar, arbeidarpartipolitikar, organisasjonsaktivist, motstandskvinne og konsentrasjonsleirfange i Ravensbrück og lyrikar.

## Liv og virke
Birgit Nissen var dotter av meteorologen og forfattaren Peter Sylvius Nissen og skodespelaren Dina Nissen, vaks opp i Bærum og budde på Voll. Ho tok examen artium ved Nissen skule i 1919, og studerte ved University of Pittsburgh 1928–29.

Som journalist arbeidde Birgit Nissen i *[[Norges Kvinner]]* 1920–29 og deretter i fråhaldsavisa *[[Folket]]*. Etter 1933 var ho «fri journalist i arbeiderpressen», og markerte seg «med skarp penn mot den gryende fascismen». Ho arbeidde også i organisasjonstidsskrift som *Hjemmene's vels blad*, *Arbeideren* og *Tidsskrift for alkoholfri kultur*.

Ein periode var Birgit Nissen sekretær for Gustav Vigeland, og katalogiserte arbeidet hans. Ho tileigna diktet *Troyaborgens fremtidssagn* til Vigeland. Eit annet av Nissens dikt er tileigna Olaf Kullmann, offiseren som på 1930-talet markerte seg i offentlegheita som pasifist, danna Folkereisning mot krig i 1937 og døydde i Sachsenhausen i 1941. Nissen sitt dikt dedisert til Kullmann ber tittelen «Skitur».

Frå 1937 arbeidde Nissen som lærar i norsk og korrespondanse ved Bærum yrkesskole. Ho var medlem av Bærum kommunestyre frå 1938. 

Nissen var styremedlem i Norges fredsforening i 1928, heldt eit kurs i regi av Norsk Kvinnesaksforening i 1932, og var varamedlem til styret i kvinnesekreteriatet til Arbeidarpartiet i 1939.

## Andre verdskrigen
Birgit Nissen blei arrestert for «tyskfiendtleg verksemd», det vil seie illegale aviser, fyrste gong i oktober 1942 og sat i Bredtveit fengsel. Ho blei lauslaten 20. oktober 1942, men arrestert for andre gong den 1. juni 1943. Ho blei overført frå Bredtveit til Grini fangeleir 6. juni og blei send vidare til konsentrasjonsleiren Ravensbrück 6. oktober 1943. På veg heim frå Ravensbrück med Dei kvite bussane var ho smitta med flekktyfus; ho blei innlagt på Helsingborg epidemisjukehus då ho kom til Sverige, og døydde der etter fire dagar.

Diktsamlinga *Dikt* kom ut posthumt på Aschehoug i 1949.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Birgit Nissen|Birgit Nissen]]» frå , den 27. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Birgit Nissen hos Fanger.no
* [Birgit Nissen](https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Birgit%20Christine%20Nissen%20(1899–1945)) hos Lokalhistoriewiki
Lisa Kristoffersen

**Lisa Kristoffersen** (), også kalla «Dyre-Lisa», «Bikkje-Lisa» og «Kristianias våkne samvittighet», var ein av original i Kristiania som tok på seg oppgåva som dyrevernar i byen.

## Liv og virke
Kristoffersen var fødd på Sagene og gifta seg ung. Ho og mannen flytta til USA, der dei blei i nærmare 25 år. I Chicago, der dei budde, engasjerte ho seg for velferda til dyra ved sida av å drive sitt eige vaskeri og strykeri.

Tilbake i Kristiania stod Kristoffersen på torget og selde frukt, bær og blomar. Ho måtte livnære seg sjølv og mannen, som var sjuk og utan arbeid. Ho tok gjerne oppstilling ved foten av Youngsbakken, Norabakken og Smithebakken, som var stadar der hestane streva med tunge lass og difor kunne vere utsette for sinnet til køyrekarane. Det samla seg gjerne folkemengder der ho var på ferde med sitt rutete sjal og paraply.

Kristoffersen naut stor respekt og var frykta blant kjørekarar og andre som ikkje behandla dyra med omsut. Dersom ein køyrekar ikkje lystra ho, fekk han kjenne knortekjeppen på ryggen. Om dette ikkje hjelpte blåste ho i politifløyta og overlet vedkommande til ein politikonstabel.

I 1907 skipa Kristoffersen, saman med vennar, ei av dei tidlegaste foreiningane for dyrevern i Kristiania, Foreningen mot mishandling av dyr (1859), som seinare blei til Dyrebeskyttelsen, og Norske Kvinners Dyrebeskyttelse i Kristiania (1893) var tidlegare ute. Ho tenestegjorde som inspektør i foreininga. Ho blei tildelt Kongens fortenestemedalje i sølv i 1921.

## Ettermæle
Etter at Lisa Kristoffersen døydde er ho blitt heidra som ein pioner for dyrevernrørsla. I 1934 fekk ho ein plass på Bjølsen kalla opp etter seg, Lisa Kristoffersens plass.  

I 1989 blei det oppretta ei stifting, Stiftelsen Lisa Kristoffersens Minde, til minne om henne og virket hennar. Stiftinga har som oppgåve å «yte støtte til aktivt dyrevernarbeide». Stiftelsen delar ut legat til dyrevernarar og organisasjonar som jobbar med dyrevern, og blir forvalta av Dyrebeskyttelsen Norge.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lisa Kristoffersen|Lisa Kristoffersen]]» frå , den 6. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Sanstøl, Jorunn: Jeg er Lisa Kristoffersen! i *Byminner* nr. 4-2009, s.42-44
* Nielson, Haakon B. : *Lisa Kristoffersen, dyrenes beste venn,* artikkel i Aftenposten 21/10-1981
Hryhorij Misjutin

**Hryhorij Anatolijovytsj Misjutin** () er ein ukrainsk tidlegare turnar som representerte Sovjetunionen og frå 1992 Ukraina. Han vart verdsmeister 1991 i mangekamp og olympisk meister 1992 i lagtevlinga.

Misjutin deltok i Turn-VM 1991, ein meisterskap han drog frå etter å ha vunne gullmedaljar i lagtevlinga, mangekampen og i ringar. Året etter sikra han seg OL-gull i lagtevlinga og i skranke-øvinga under dei olympiske sommarleikane i Barcelona. I tillegg vann han OL-sølv i mangekampen, frittståande, hopp og svingstong. 

I 1993 vart Misjutin verdsmeister i frittståande som representant for Ukraina. To år seinare vann han gull i hopp og bronse i frittståande ved Turn-VM 1995 i Japan. År 1996 vart han tredjemann i frittståande i verdsmeisterskapen. Fire månader etterpå la han og lagkameratane frå Ukraina beslag på bronseplassen då Sommar-OL 1996 vart avvikla i Atlanta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hrihoriy Misyutin|Hrihoriy Misyutin]]» frå ,  den 28. mars 2023.*
Ihor Korobtsjynskyj

**Ihor Oleksijovytsj Korobtsjynskyj** () er ein tidlegare turnar frå Luhansk i Ukraina som representerte Sovjetunionen og frå 1992 Ukraina. Han vann tre VM-gull i 1989, to i 1991 og eitt i 1992. Under Sommar-OL 1992 var han med å vinne gullmedaljen i lagtevlinga, saman med eit mannskap frå den oppløyste Sovjetunionen, mellom dei Vitalj Sjtsjerba og Hryhorij Misjutin.

Korobtsjynskyj fekk sin internasjonale meisterskapsdebut i Turn-VM 1989 i Stuttgart. Her gjekk han til topps i mangekampen og favorittøvinga frittståande, dessutan vann han gull i lagtevlinga for Sovjetunionen i lag med mellom andre Vladimir Artjomov. Ved Turn-VM 1991 i Indianapolis sanka han nye gullmedaljar i frittståande og i lagtevlinga, medan han fekk ein sølvmedalje i skranke.

OL-året 1992 vann Korobtsjynskyj sølv i hopp og bronse i svingstang i Paris-VM, månader seinare vart han i Barcelona olympisk meister i lagtevlinga og han sikra seg ein bronsemedalje i skranke-øvinga. Året etter vann han eitt VM-sølv i skranke då verdsmeisterskapen vart avvikla i Birmingham. Også i Turn-VM 1994 vann han ein medalje, då ein bronse i lagtevlinga for Ukraina. To år seinare gjentok Korobtsjynsky og dei ukrainske lagkameratane den prestasjonen under Sommar-OL i Atlanta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ihor Korobchynskyi|Ihor Korobchynskyi]]» frå ,  den 28. mars 2023.*  

*
Ski-VM 1939

**Ski-VM 1939** vart avvikla 11.–19. februar 1939 i Zakopane i Polen. Eigenleg var meisterskapen ei samling renn arrangert av Det internasjonale skiforbundet (FIS), der tevlingane vart gjeven status som verdsmeisterskap i nordiske greiner under FIS-kongressen 1965.

Finland og Tyskland vann to tevlingar kvar, norske Lars Bergendahl vann tok ein gullmedalje. Med eitt gull og to sølv var Finlands Klaes Karppinen den einaste utøvaren som fekk med seg meir enn ein medalje frå desse FIS-renna. 

## Langrenn
### 18 kilometer



**Dato:** 15. februar


### 50 km



**Dato:** 18. februar


### 4 × 10 km stafett



**Dato:** 13. februar


## Kombinert
### Hopp &18 km



**Dato:** 15. og 16. februar


## Skihopping



**Dato:** 19. februar


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Nordische Skiweltmeisterschaften 1939|Nordische Skiweltmeisterschaften 1939]]» frå ,  den 28. mars 2023.*
Marienberg i Sachsen

**Marienberg** er ein by og ein kommune i Erzgebirgskreis i Sachsen i Tyskland, ved landegrensa mot Tsjekkia. Kommunen har i kring 16&nbsp;500 ibuarar og eit flatemål på 133,5 km². Byen ligg 690 meter over havet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Marienberg|Marienberg]]» frå ,  den 28. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Marie Kjølseth

**Marie Kjølseth** () var ein norsk lege, forskar, kvinnesaksforkjempar og venstrepolitikar. Ho var ein av dei første kvinnelege lækjarane i Noreg.

## Karriere
Kjølseth tok examen artium i 1890, og blei cand.med. ved Universitetet i Oslo i 1897. Ho var spesialist i kvinnesjukdommar, og ein sentral forskar på dette feltet i Noreg med ei rekkje faglege publikasjonar. Ho hadde også ein stor føredragsaktivitet om kvinnehelse og anna helseopplysing.

Kjølseth var aktivt engasjert i politikken og kvinnerørsla. Ho var styremedlem i Landskvindestemmeretsforeningen (1904–1907, 1909–1923), leiar av Kristianialaget i Landskvindestemmeretsforeningen og sentralstyremedlem i Norsk Kvinnesaksforening (1913–1920). Ho representerte Venstre som suppleant i Kristiania bystyre og var stortingskandidat for partiet. Ho var også medlem av ei rekkje offentlege utval.

For det faglege arbeidet sitt fekk ho Kjølseth Schjelderups gullmedalje (1911) og Voss' legat i rettsmedisin (1906, 1913).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Marie Kjølseth|Marie Kjølseth]]» frå , den 27. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Marie Kjølseth hos Lokalhistoriewiki
Cogealac

**Cogealac** er ein kommune i Constanța fylke i Romania.

## Busetnader

Cogealac er ein *[[comună]]* (landkommune) med desse busetnadane:

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Cogealac, Constanța|Comuna Cogealac, Constanța]]» frå , den 27. mars 2023.*  

### Referansar
Andrine Hanssen-Seppola

**Andrine Hanssen-Seppola** () er ein norsk politikar for Senterpartiet frå Tromsø. Seppola er leiar i Senterungdommen frå 2022. Frå 2021 er Seppola vararepresentant til Stortinget.  

Hanssen-Seppola tilhøyrer den kvenske Seppola-slekta.
Ho har vore elev ved Kongsbakken videregåande skole i Tromsø. 

I november 2020 blei Hanssen-Seppola nominert som den 4. kandidaten til Stortinget frå Senterpartiet for Troms valkrins føre stortingsvalet 2021, og blei med det tidenes yngste toppkandidat til Stortinget i Noreg. Ho har hatt fleire verv innanfor ungdomsorganisasjonar og politikk, og var politisk nestleiar og sentralstyremedlem i Senterungdommen før ho blei leiar for ungdomspartiet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Andrine Hanssen-Seppola|Andrine Hanssen-Seppola]]» frå , den 28. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Markkleeberg

**Markkleeberg** er ein bykommune i Landkreis Leipzig nordvest i Sachsen i Tyskland. Byen ligg i kring 5 kilometer sør om bysentrum i Leipzig. Kommunen omfattar 31,5 km² og har nærare 25&nbsp;000 ibuarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Markkleeberg|Markkleeberg]]» frå ,  den 28. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Markranstädt

**Markranstädt** er ein by og ein kommune i Landkreis Leipzig nordvest i Sachsen i Tyskland, ved grensa mot forbundslandet Sachsen-Anhalt. Kommunen omfattar 58,5 km² og har nær 16&nbsp;000 ibuarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Markranstädt|Markranstädt]]» frå ,  den 28. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Târgu Secuiesc

**Târgu Secuiesc** (ungarsk *Kézdivásárhely*, tysk *Szekler Neumarkt*, latin *Neoforum Siculorum*), tidlegare *Chezdi-Oșorheiu*, er ein by i Covasna fylke i Romania. 

## Busetnader

Târgu Secuiesc er ein *[[municipiu]]* (større bykommune) med desse busetnadane:

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Târgu Secuiesc|Târgu Secuiesc]]» frå , den 28. mars 2023.*  

### Referansar
Dărmănești

**Dărmănești** er namnet på fleire stader i Romania:
* Dărmănești i Bacău,  mindre bykommune (*oraș*) i Bacău fylke
* Dărmănești i Dâmbovița, landkommune (*comună*) i Dâmbovița fylke
* Dărmănești i Suceava, landkommune (*comună*) i Suceava fylke
Aadel Brun Tschudi

**Aadel Marie Brun Tschudi** () var ein norsk professor, geograf, sinolog og forfattar. Gjennom radioprogram og undervisning gjorde ho ein stor innsats for å spreie kunnskap om kinesisk samfunnsliv og kultur. Ho bidrog også sterkt i utforminga av disiplinen utviklingsgeografi innan geografifaget.

## Liv og virke
Tschudi blei fødd i Kina og budde dei fyrste 15 åra på ein misjonsstasjon i Hunan. Ho tok examen artium i Fredrikstad 1927 og byrja deretter å studere filologi ved Universitetet i Oslo (UiO). I 1933 avbraut ho studia for å gifte seg, og i dei neste 14 år var ho heimeverande, samtidig som ho arbeidde som omsetjar og tok aktivt del i norsk organisasjonsliv. I 1945 blei ho vald til forkvinne i Oslo krins av Norske kvinnelige akademikeres landsforbund, og mellom 1948 og 1950 var ho forkvinne for Norske kvinneorganisasjoners samarbeidsnevnd. Frå same år kunne ein jamleg høyre den djupe og mørke stemma hennar på radioen, som utanrikskronikør, med særleg vekt på Aust-Asia.

Tschudi tok opp att studia og blei cand.philol. i 1951, med geografi hovudfag. Frå 1951 til 1952 studerte ho kinesisk ved Harvard University i USA og hadde blant anna John K. Fairbank, ein av dei mest framståande kinakjennarane i den vestlege verda, som førelesar. I 1957 føretok ho ei reise i Aust-Asia for NRK og laga eit stort antal reportasjeinnslag frå turen. I åra frå ho tok hovudfag til ho blei tilsett som universitetslektor i geografi ved UiO i 1960, blei ho flittig brukt som radiokåsør og som førelesar i Kina-kunnskap ved universitetet.

I 1970 blei Tschudi konstituert som professor i økonomisk geografi ved Handelshögskolan i Stockholm, men same år tiltredde ho eit universitetslektorat i sinologi ved Østasiatisk institutt, UiO, der ho fram til 1972 hadde ansvaret for førelesningar i kinesisk historie og geografi. Tschudi var alltid ivrig etter å involvere studentane i ein dialog. 

Tschudi vende tilbake til Geografisk institutt i ei dosentstilling i 1973. Her fekk ho ansvaret for å byggje ut geografifaget til å også omfatte utviklingslanda. Gjennom å kombinere innsikt i politikk, økonomi, klimaforhold og jordsmonn med vanlege geografiske metodar utforma ho disiplinen utviklingsgeografi. Frå 1967 var ho redaktør for *Norsk geografisk tidsskrift*. Frå 1977 var ho medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi.

## Bibliografi
* 1951: *Pearl Buck og misjonen*
* 1957: *Japan, soloppgangens land*
* 1962–1963: *Den kinesiske folkerepublikk. Sosial omveltning og økonomisk vekst*, i Tidens ekko nr. 4, s. 97–128
* 1969: *Hadeland. Jordbruk og pendling* (sm.m. H. Myklebost)
* 1976: *Kina og Japan* (sm.m. K. Koch Christensen og Liu Baisha)
* 1978: *Development research and aid problems* (sm.m. J. Hesselberg)
* 1978: *Gjensyn med Kina*
* 1978: *Underutvikling og utvikling. Temaer fra et problemfelt* (sm.m. R. Dale og J. Hesselberg)
* 1980: *Gammelt og nytt i Kina*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aadel Brun Tschudi|Aadel Brun Tschudi]]» frå , den 28. mars 2023.*
Hildebrandslied

***Hildebrandslied,*** eller *Songen om Hildebrand,* er eit gammalt germansk heltedikt som er bevart i eit handskrift frå 800-talet. Diktet er ein av dei eldste kjente tekstane på tysk.

## Handskriftet
Det einaste bevarte eksemplaret av *Hildebrandslied* er ved Universitetsbiblioteket i Kassel. Teksten står spreidd på to forskjellige sider i eit større handskrift som truleg blei skrive i Fulda-klosteret kring 830. Boka inneheld dei to bibelske tekstane *[[Sapienta salomonis]]* og *[[Jesus Sirak]]* på latin, og *Hildebrandslied* står som eit omslag på fyrste og siste side i boka. Slutten manglar, ettersom det tydelegvis ikkje var nok plass til heile diktet.

Det bevarte fragmentet har 68 langlinjer med stavrim. Diktet er skrive ned i ei gammalsaksisk/bayersk språkform med innslag av typisk angelsaksiske former. Dei høgtysktalande munkane i Fulda har truleg skrive av etter eit eldre førelegg på lågtysk.

Den fyrste vitskaplege utgåva av *Hildebrandslied* blei gjeven ut av Grimm-brørne i 1812.

Etter 1945 var handskriftet ei tid i USA som krigsbytte, der uforsiktige antikvarar skilde den eine sida frå resten av skriftet. Fyrst i 1972 blei ho sameina med resten av boka.

## Innhald

*Hildebrandslied* er det einaste bevarte germanske heltediktet på tysk frå tidleg mellomalder. Det tek for seg ein episode frå sogekrinsen om Didrik av Bern. Fragmentet gjev hovudsakleg att ein dialog mellom Didrik sin våpenmeister Hildebrand og sonen hans Hadubrand. Då Hildebrand følgde med Didrik på flukta austover frå Odoaker, forlét han kona og ein nyfødd son. Når han etter tretti år vender tilbake, blir han møtt av ein ung krigar som utfordrar han til holmgang. Hildebrand spør om namnet til krigaren før kampen, og oppdagar at det er hans eigen son. Han prøver då å hindra kampen, men Hadubrand tar det berre som eit teikn på feigskap frå den gamle mannen. Kampen byrjar, og spyda fell i skurer mot skjolda. Så grip krigarane til øksene, og høgg skjolda i småbitar. 

Her ender fragmentet, og ein får ikkje vita korleis kampen endar. Det finst likevel andre versjonar av soga. Den norrøne *[[Ásmundar saga kappabana]]* viser til den same scena, og her er det liten tvil om at kampen får eit fatalt utfall for Hadubrand. I *[[Soga om Didrik av Bern|Didrikssoga]]* frå 1200-talet og i den såkalla *Yngre Hildebrandslied*, ei tysk folkevise som er bevart i fleire versjonar frå 1400- til 1600-talet, blir Hadubrand overvunnen, men overlever og erkjenner at han har kjempa mot sin eigen far.

Historisk kan handlinga førast tilbake til 400-talet, då Odoaker – som var blitt keisar i Vestromarriket i 476 – kjempa mot gotarkongen Teoderik den store. I den germanske segnverda blir Teoderik kalla Didrik av Bern.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Hildebrandslied|Hildebrandslied]]» frå ,  den 28. mars 2023.*
Liljeordenen

**Liljeordenen** (Liliales) er ein orden av einfrøblada plantar. Mange planter som tidlegare var rekna til liljeordenen, er no skilde ut til aspargesordenen (Asparagales) og yamsrotordenen (romeordenen) (Dioscoreales).

## Familiar i Noreg
* Giftliljefamilien (Melanthiaceae)
* Tidlausfamilien (Colchicaceae)
* Liljefamilien (Liliaceae)

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff

----
Giftliljefamilien

**Giftliljefamilien** (Melanthiaceae) er ein plantefamilie i liljeordenen. Han omfattar òg den tidlegare firbladfamilien (Trilliaceae).

## Slekter
Desse slektene er representerte i naturen i Noreg:
*Firbladslekta (*Paris*)
*Nyserotslekta (*Veratrum*)

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Firbladslekta

**Firbladslekta** (*Paris*) er ei planteslekt i giftliljefamilien. Ho var tidlegare rekna til firbladfamilien, men denne er no innlemma i giftliljefamilien.

## Artar
I Noreg er ein art registrert:
* Firblad (*P. quadrifolia*), livskraftig (LC) i Raudlista 2021

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Natalja Kljutsjarjova

**Natalja Lvovna Kljutsjarjova** () er ein russisk forfattar.

## Biografi
Kljutsjarjova studerte filologi ved Det pedagogiske universitetet i Jaroslavl. Ho har jobba som redaktør i TV og for litterære tidsskrift. I 2005 flytta ho til Moskva, der ho jobbar som journalist. I 2006 debuterte ho som forfattar, med diktsamlinga *Hvite pionerer* (Белые пионеры), men slo igjennom med *Russland rundt på tredje klasse* (Россия: общий вагон) i 2008. I 2007 mottok ho Jurij Kazakov-prisen for novella *Et år i Raj* (Один год в Раю).

## Forfatterskap
Kljutsjarjova skriv både prosa og poesi. I tillegg til fleire bokutgjevingar har ho også blitt publisert i ulike tidsskrift. Ho skriv engasjert om sosiale problem i dagens Russland, særleg på landsbygda, og er tydeleg inspirert av russiske klassikarar som Anton Tsjekhov.

## Utvald bibliografi
* 2006: *Hvite pionerer* (Белые пионеры – *Belyje pionery*, diktsamling)
* 2008: *Russland rundt på tredje klasse* (Россия: общий вагон – *Rossija: obsjtsjij vagon*, roman)
* 2009: *SOS* (SOS, roman)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Natalja Kljutsjarjova|Natalja Kljutsjarjova]]» frå , den 29. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Natalja Kljutsjarjova hos Store norske leksikon
* Informasjon på Debut-prisens heimesider
* Informasjon på sidene Russlands nye litterære kart
Aurelia Dobre

**Aurelia Dobre** () er ein tidlegare turnar frå Romania som i 1987 vart  verdsmeister i mangekamp.  

Tett på 15-årsdagen vann Dobre gullmedalje i både mangekampen, bomøvinga og lagtevlinga under Verdsmeisterskapen i turn 1987 i Rotterdam. Dessutan sikra ho seg bronsemedaljar i frittståande og hopp. Gjennom meisterskapen vart ho tildelt 10 blanke poeng i fem av øvingane. Året etter var ho del av det rumenske mannskapet som tok sølv i lagtevlinga under dei olympiske leikane i Seoul, individuelt i mangekampen enda ho på sjetteplass. Også ved Turn-VM 1989 i Stuttgart vann ho sølv i lagtevlinga. 

Dobre la opp med ho var i tenåra, dels grunna to alvorlegare skadar og dels ein tyngre kropp etter vekst. I 1991 immigrerte ho til USA og gifta seg året etter med ein iransk-amerikansk turntrenar. Ho bur i delstaten Maryland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aurelia Dobre|Aurelia Dobre]]» frå ,  den 29. mars 2023.*
Nyserotslekta

**Nyserotslekta** (*Veratrum*) er ei planteslekt i giftliljefamilien. Alle artane i slekta er giftige.

Namnet «nyserot» kjem av at pulver laga av den tørka rotstokken til plantane kan gje kraftig nysing. Dette kjem av at roten inneheld alkaloid som kan irritera slimhinnene.

## Artar
I Noreg er desse artane registrerte:
* Gul nyserot (*V. lobelianum*), livskraftig (LC) i Raudlista 2021, med underarten eller varieteten
** Finnmarksnyserot (*V. lobelianum* ssp. *misae*) eller (*V. lobelianum* var. *misae*),, livskraftig (LC)
* Kvit nyserot (*V. album*), framandart, ingen kjend risiko (NK) i Framandartslista 2023
* Mørk nyserot (*V. nigrum*), framandart, ingen kjend risiko (NK), dørstokkart

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Olga Bitsjerova

**Olga Antoljevna Bitsjerova** () er ein russisk tidlegare turnar frå Moskva som representerte Sovjetunionen. Ho vann mangekampen ved Turn-VM 1981 og Turn-EM 1983.

Bitsjerova vart i 1981 verdsmeister i lagtevlinga på heimebane i Moskva. Sidan i meisterskapen sigra ho i mangekampen, men deltok ikkje i apparatfinalane. Det gjorde ho derimot då ho året etter gjekk til topps i mangekamp ved verdscupfinalen i Zagreb. Her vann ho frittståande og hopp, kom på andreplass i skranke og vart nummer 3 på bom. Også under europameisterskapen 1983 i Göteborg triumferte Bitsjerova  i mangekamp, frittståande og hopp. I Turn-VM 1983 i Budapest var ho med å vinne gullmedalje i lagtevlinga, individuelt kom ho som best på femteplass i hopp.

Bitsjerova var aktiv til 1988, utan seinare å få delta i dei internasjonale meisterskapane. Ho var ei tid gift med turnaren, ukrainske-franske Valentin Mogilnij, som òg var aktiv for Sovjetunionen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Olga Bicherova|Olga Bicherova]]» frå ,  den 29. mars 2023.*
Columbus i Georgia

**Columbus** er ein by og eit byfylke vest i delstaten Georgia i USA. Columbus ligg ved Chattahoochee-elva, tvert overfor Phenix City i delstaten Alabama. Byen er fylkessete for Muscogee County. Ved folketeljinga 2020 hadde Columbus 206&nbsp;922 ibuarar. Byen ligg 160 km sørvest om Atlanta.

Fort Benning, det viktigaste øvingssenteret for USA si hær, ligg sør om Columbus. Den militære basen er ein særleg viktig sysselsetjar. 

Krigsforbrytaren Willam Calley og musikaren Danny Whitten var frå Columbus.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Columbus, Georgia|Columbus, Georgia]]» frå ,  den 29. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mittweida

**Mittweida** er ein by og ein kommune i Landkreis Mittelsachsen sentralt i Sachsen i Tyskland. Kommunen omfattar 14,3 km² og hyser 14&nbsp;000 ibuarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Mittweida|Mittweida]]» frå ,  den 29. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Lafayette

**Lafayette** er ein by sørvest i delstaten Louisiana i USA med kringom 121&nbsp;000 ibuarar. Byen, som er den fjerde mest folkerike i delstaten, er administrasjonssete for Lafayette Parish.

Lafayette vart grunnlagd i 1824. I dag har staden ei større reiselivsnæring, mykja grunna den lokale cajun-kulturen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lafayette, Louisiana|Lafayette, Louisiana]]» frå ,  den 29. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Delawarebukta

**Delawarebukta** (engelsk *Delaware Bay*) er ei djup bukt, og ei forlenging av utløpet til Delawareelva på den nordaustlege kysten av USA. Denne bukta forkortar sjøvegen mellom Philadelphia og Baltimore, og må også brukast av alle skip som skal til hamna i Philadelphia. Bukta har eit areal på rundt 2030 km². Ferskvatnet frå elva som renn ut i bukta blandar seg i mange kilometer med saltvatnet frå Atlanterhavet.

Bukta grensar til kystane av dei amerikanske delstatane New Jersey og Delaware, og med Delaware-kappa, Cape Henlopen og Cape May, ved Atlanterhavet. Det går ei ferjerute til og frå Cape May i New Jersey og Lewes i Delaware. Forvaltinga av hamnene langs bukta er ansvaret til det tostatlege organet Delaware River and Bay Authority (DRBA).

## Økologi
Elvene som renn ut i bukta dannar estuar, og ho er hovudsakleg er omkransa av saltsumper og mudderflater. Fleire av elvene og våtmarkene kring dei er verna, og Delawarebukta er rekna som ein ramsarstad i 1992. Dei dannar livsgrunnlaget for fleire vasslevande dyr, som krabbearten *[[Limulus polyphemus]]* og østersarten *[[Crassostrea virginica]]*. Bukta er ein viktig stoppestad for over 30 artar av trekkande kystfuglar som trekk nordover i mai. Mange fuglar, som polarsnipe, nyttar bukta til å byggja opp energireservar gjennom å eta krabbeegg etter det lange trekket sitt. Delawarebukta husar den største populasjonen av krabbetypen dolkehalar i verda.

## Galleri

Atlantic ghost crab of Rehoboth Beach 2020a.jpg|Krabben *[[Ocypode quadrata]]* ved Rehoboth Beach i Cape Henlopen State Park
Calidris pusilla flock, Slaughter Beach, Delaware.jpg|Polarsniper i Delawarebukta.
Delaware Bay Villas NJ.JPG|Lattermåsar ved Cape May.
Lighthouse, Delaware Bay.jpg|Fyret Harbor of Refuge Light ved Lewes.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Delawarebukten|Delawarebukten]]» frå ,  den 29. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* Delaware Riverkeeper Network
* Discover Delaware Bay New Jersey
Mühlhausen i Thüringen

**Mühlhausen** er ein by og ein kommune i forbundslandet Thüringen i Tyskland, krinssete i landkrinsen Unstrut-Hainich-Kreis. Kommunen har eit flatemål på 135,5 km² og hyser 36&nbsp;000 ibuarar. Byen ligg 216 meter over havet ved elva Unstrut, ei 55 kilometer nordvest om Erfurt.

Reformatoren, opprøraren Thomas Müntzer og toneskaparen Johann Sebastian Bach var i sine tider aktive i Mühlhausen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Mühlhausen/Thüringen|Mühlhausen/Thüringen]]» frå ,  den 29. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gul nyserot

**Gul nyserot** (*Veratrum lobelianum*) er ei plante i nyserotslekta i giftliljefamilien. Arten er utbreidd i Europa og i nordlege og midtre Asia.

I Noreg er arten heimleg og er lite næringskrevjande. Arten har ei nordausleg utbreiing og er vanleg i ytre Aust-Finnmark. I Raudlista 2021 er arten rekna som livskraftig (LC).

Plantene som veks i Noreg høyrer til finnmarksnyserot, som i *[[Artsdatabanken]]* er rekna som ein underart (*V. lobelianum* ssp. *misae*), i *[[Norsk flora]]* rekna som ein varietet (*V. lobelianum* var. *misae*).

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Mørk nyserot

**Mørk nyserot** (*Veratrum nigrum*) er ei plante i nyserotslekta i giftliljefamilien. Arten kjem frå Mellom-Europa, Balkan og vestlege Asia.

I Noreg er arten ein framandart som er innført som prydplante og registrert ein gong i naturen i Noreg på Smøla i Møre og Romsdal i 1979. I&nbsp;Framandartslista 2023 er arten registrert med ingen kjend risiko (NK). Han er rekna som ein dørstokkart.

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Finnmarksnyserot

**Finnmarksnyserot** (*Veratrum lobelianum* ssp. *misae* eller *Veratrum lobelianum* var. *misae*) er ei plante i nyserotslekta i giftliljefamilien. Taksonet er rekna som ein underart av gul nyserot i *[[Artsdatabanken]]*, men som ein varietet i *[[Norsk flora]]*.

I Noreg er finnmarksnyserot heimleg i ytre Aust-Finnmark og er elles utbreidd austover til nordvestre Sibir. I Raudlista 2021 er han rekna som livskraftig (LC).

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Kvit nyserot

**Kvit nyserot** (*Veratrum album*) er ei plante i nyserotslekta i giftliljefamilien. Arten kjem frå fjellområde i Mellom-Europa.

I Noreg er arten ein framandart som er innført som prydplante og funnen første gong i naturen i Noreg i 1979. Arten er bufast og naturalisert i skog. Han veks i Fræna i Møre og Romsdal. Han var rekna som utrydda i nedre Buskerud, men er funnen att i 2020. I&nbsp;Framandartslista 2023 er arten registrert med ingen kjend risiko (NK).

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Tidlausfamilien

**Tidlausfamilien** (Colchicaceae) er ein plantefamilie i liljeordenen.

## Slekter
Ei slekt er representert i naturen i Noreg:
*Tidlausslekta (*Colchium*)

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Tidlausslekta

**Tidlausslekta** (*Colchicum*) er ei planteslekt i tidlausfamilien.

## Artar
I Noreg er ein art registrert:
* Tidlaus (*C. autumnale*), låg risiko (LO) i Framandartslista 2023

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Liljefamilien

**Liljefamilien** (Liliaceae) er ein plantefamilie i liljeordenen.

## Slekter
Desse slektene er representerte i naturen i Noreg:
*Liljeslekta (*Lilium*)
*Hundetannslekta (*Erythronium*)
*Tulipanslekta (*Tulipa*)
*Ruteliljeslekta (*Fritillaria*)
*Gullstjerneslekta (*Gagea*)

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Pteroptochos

***Pteroptochos*** er ei biologisk slekt i tapakulofamilien innanfor ordenen sporvefuglar. Dette er tre artar som lever frå nord til sør i Chile, og på ei tilstøytande grensestripe av Argentina. Dei er vanlegvis kjende som *huet-huet* eller *turca* i Chile.

Det feminine generiske namnet *Pteroptochos* stammar frå det greske "pteron": veng og "ptōkhos": svak, fattig.

Fellesnemninga på norsk, turka, samsvarar med det spanske *turca*, og er nemnt i Darwin sine notatar frå den klassiske reisa med HMS «Beagle» 1832-1836.

## Skildring
Dette er store tapakuloar som måler mellom 24 og 25&nbsp;cm. Dei har lange bein og store, kraftige tarsi med lange klør.

Etter skildringa til autor, von Kittlitz, 1830:
:«Kroppen er merkbart samanpressa, spesielt hos dei mindre artane. Lår og føter spesielt sterke. Vengene veldig sterke, korte og nesten avrunda, stort sett dekte av dei lange og fillete fjørene på bakkroppen. Halen er ganske kort, ... konstant oppreist som hos gjerdesmettar .... Desse fuglane ser ikkje ut til å ha vorte utforma av naturen for å flyge. Eg såg dei bruke dei korte vengene sine berre for å hjelpe til med å springe, og til å utføre store sprang. Dei finst sparsamt i dei låge og spesielt tette buskane, der dei er veldig flinke til å gøyme seg, og dei spring over opne område med eineståande fart. Til saman la eg merke til følgjande tre artar av denne slekta:...» (Sitatet er omsett frå tysk.)
### Artslista
Artslista etter IOC World Bird List V13.1, 2023, med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:

;Slekt *Pteroptochos*
* Brunbrystturka, *Pteroptochos castaneus*, Chestnut-throated Huet-huet, Philippi & Landbeck, 1864, (LC)
* Svartbrystturka, *Pteroptochos tarnii*, Black-throated Huet-huet, (King, PP, 1831), (LC)
* Skjeggturka, *Pteroptochos megapodius*, Moustached Turca, Kittlitz, 1830, (LC)

Fil:Hued_Hued_Castaño,_Refugio_Cayala_28feb16.jpg|Brunbrystturka, *Pteroptochos castaneus*
Fil:Black-throated_Huet-huet_argentina.jpg|Svartbrystturka, *Pteroptochos tarnii*
Fil:Turca,_Alto_del_Naranjo_01nov14_.jpg|Skjeggturka, *Pteroptochos megapodius*


### Utbreiing
I Chile lever dei frå den tørre Atacama-regionen i nord sør til Biobío-regionen.

I Argentina er dei utbreidde i skogkledde dalar i Andes i argentinsk Patagonia frå nordvest i provinsen Neuquén, til Los Glaciares-nasjonalpark, sørvest i provinsen Santa Cruz-provinsen.

Det karakteristiske habitatet spenner frå tørre buskområde med steinar og kaktusar til valdiviske skogar med eviggrøne blomstrande plantar, med breie og blanke blad, som passerer gjennom skogar med ulike artar av sørbøk, både fleirårige og lauvfellande.

Dei byggjer reir i jordskjeringar, mellom steinar eller nær eit vasslaup.

### Føde
*Pteroptochos*-artar lever av små dyr som dei fangar på skogbotnen, og rører opp bladstrø; når dei gjer det, ber dei vanlegvis halen oppreist.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:es:Pteroptochos|Pteroptochos]]» frå , den 29. mars 2023*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Gullstjerneslekta

**Gullstjerneslekta** (*Gagea*) er ei planteslekt i liljefamilien.

## Artar
I Noreg er desse artane registrerte:
* Gullstjerne (*G. lutea*), livskraftig (LC) i Raudlista 2021
* Enggullstjerne (*G. pratensis*), framandart, låg risiko (LO) i Framandartslista 2023
* Smågullstjerne (*G. minima*), framandart, låg risiko (LO)
* Lundgullstjerne (*G. spathacea*), framandart, ikkje risikovurdert i Framandartslista 2018

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*
Ruteliljeslekta

**Ruteliljeslekta** (*Fritillaria*) er ei planteslekt i liljefamilien.

## Artar
I Noreg er desse artane registrerte:
* Rutelilje (*F. meleagris*), framandart, låg risiko (LO) i Framandartslista 2023
* Kamtsjatkarutelilje (*F. camschatcensis*), framandart, ingen kjend risiko (NK)
* Keisarkrone (*F. imperialis*), framandart, låg risiko (LO), dørstokkart

## Kjelder




----

## Bakgrunnsstoff
*