Ogham

**Ogham** er eit alfabet utvikla i Irland i tidleg mellomalder. Ogham var eit system av stripar og punkt rista i kanten på ein loddrett stein, og blei normalt lese nedanfrå og opp. Seinare blei skrifta også brukt til margnotat i handskriftverk.

Dei fleste ogham-inskripsjonane er frå 400- og 500-talet og er funne i Sør-Irland og Wales, tillegg til nokre i Skottland og Cornwall. Det er lite truleg at ogham er ei sjølvstendig oppfinning, meir sannsynleg er det tufta på det latinske alfabetet.

## Bokstavar

### Bokstavnamn

Bokstavnamna er tolka som namn på tre og buskar i manuskripttradisjonar, både i *[[Auraicept na n-Éces]]* ('The Scholars' Primer') og *[[In Lebor Ogaim]]* ('The Ogam Tract'). 
Auraicept gjev ein kort frase eller kenning for kvar bokstav, kjend som ein *Bríatharogam*, som tradisjonelt høyrde til kvart bokstavnamn, og ei vidare forklaring av tydinga og kva plante som var knytt til kvar bokstav. Berre fem av dei tjue primærbokstavane har trenamn som forfattaren av Auraicept meinte ikkje trong forklaring - *beith* (bjørk), *fearn* (or), *saille* (selje), *duir* (eik) og *coll* (hassel). Alle andre namn blei forklarte.

***Beith**, gammalirsk **Beithe** tyder 'bjørk', kognat med mellomwalisisk *bedw*. Latinsk *betula* er rekna som eit lån frå den galliske kognaten.
***Luis**, gammalirsk **Luis** er anten knytt til *luise*, 'flamme' eller *lus*, 'urt'. Tretradisjonen har *caertheand*, 'rogn'.
***Fearn**, gammalirsk **Fern** tyder 'or', primitivt irsk **wernā*, slik at den opphavlege lydverdien for bokstaven var .
***Sail**, gammalirsk **Sail** tyder 'selje', kognat med latinsk *salix*.
***Nion**, gammalirsk **Nin** tyder anten 'gaffel' eller 'loft'. Tretradisjonen har *uinnius* 'ask'.
***Uath**, gammalirsk **Úath** tyder  *úath* 'frykt', tretradisjonen har 'parkhagtorn'. 
***Dair**, gammalirsk **Dair** tyder 'eik' (PIE **doru-*).
***Tinne**, gammalirsk **Tinne**, tyder ut frå kenningane  'metalstykke, barre'. Tretradisjonen har *cuileand*, 'kristtorn'.
***Coll**, gammalirsk **Coll** tyder  'hassel', kognat til walisisk *collen*, forklart som *cainfidh* 'fair-wood' ('hassel') i tretradisjonen. Latinsk *corulus* eller *corylus* er ein kognat.
***Ceirt**, gammalirsk **Cert** er kognat til walisisk *perth* 'busk', latinsk *quercus* 'eik' (PIE **perkwos*). Det blei forveksla med gammalirsk *ceirt* 'fille', noko som er reflektert i  kenningane. I Auraicept er han forklart som *aball*, 'eple'.
***Muin**, gammalirsk **Muin**. Kenningane knytter dette namnet til tre ulike ord: *Muin*, 'hals, nakke', *muin*, 'knep' og *muin*, 'kjærleik, esteem'. Tretradisjonen har *finemhain*, 'ranke'.
***Gort**, gammalirsk **Gort** tyder 'åker, eng' (kognat til engelsk *garden*). Tretradisjonen har *edind*, 'eføy'.
***nGéadal**, gammalirsk **Gétal**, har ut frå kenningane tyding 'drap', kanskje kognat til *gonid*, 'drep', frå protoindoeuropeisk *gwen-*. Lydverdien av bokstaven på primitivt irsk var ein stemd labiovelar, . Tretradisjonen har *cilcach*, 'gyvel' eller 'bregne'.
***Straif**, gammalirsk **Straiph** tyder 'svovel'. Tretradisjonen har *draighin* 'slåpetorn'.
***Ruis**, gammalirsk **Ruis** tyder 'raud' eller 'raudheit', forklart som *trom* 'svarthyll'.
***Ailm**, gammalirsk **Ailm** har usikker tyding, kanskje 'furu'. Auraicept har *crand giuis .i. ochtach*, 'gran' eller 'furu'.
***Onn**, gammalirsk **Onn** tyder 'ask', men Auraicept forklarer det med *aiten*  'gulltorn'.
***Úr**, gammalirsk **Úr**, tyder ut frå kenningane 'jord'. Auraicept forklarer det som *fraech* 'lyng'.
***Eadhadh**, gammalirsk **Edad** av ukjend tyding. Auraicept forklarer det som *crand fir no crithach* 'test-tre eller osp'
***Iodhadh**, gammalirsk **Idad** har ukjend tyding, men er truleg ei form av *ibhar*, 'barlind', som er tydinga gjeven i tretradisjonen.

Av *[[forfeda]]* er fire forklart i Auraicept:
***Eabhadh**, gammalirsk **Ebhadh** med *crithach*, 'osp';
***Ór**, 'gold' (frå latin aurum); tretradisjonen har *feorus no edind*, 'spindle tree or ivy'
***Uilleann**, gammalirsk **Uilleand** 'alboge'; tretradisjonen har *edleand* 'vivendel'
***Pín**, later **Ifín**, gammalirsk **Iphin** med *spinan no ispin*, 'stikkelsbær eller torn'.

Den femte bokstaven er **Emancholl** som tyder 'tvilling av hassel'.

## Ogham i Unicode

Ogham-alfabetet ligg i området U+1680–U+169F i Unicode ( versjon 4.1). Namna på bokstavane er dei som er i bruk i Unicode. 

:U+1680   OGHAM SPACE MARK
:U+1681 ᚁ OGHAM LETTER BEITH
:U+1682 ᚂ OGHAM LETTER LUIS
:U+1683 ᚃ OGHAM LETTER FEARN
:U+1684 ᚄ OGHAM LETTER SAIL
:U+1685 ᚅ OGHAM LETTER NION
:U+1686 ᚆ OGHAM LETTER UATH
:U+1687 ᚇ OGHAM LETTER DAIR
:U+1688 ᚈ OGHAM LETTER TINNE
:U+1689 ᚉ OGHAM LETTER COLL
:U+168A ᚊ OGHAM LETTER CEIRT
:U+168B ᚋ OGHAM LETTER MUIN
:U+168C ᚌ OGHAM LETTER GORT
:U+168D ᚍ OGHAM LETTER NGEADAL
:U+168E ᚎ OGHAM LETTER STRAIF
:U+168F ᚏ OGHAM LETTER RUIS
:U+1690 ᚐ OGHAM LETTER AILM
:U+1691 ᚑ OGHAM LETTER ONN
:U+1692 ᚒ OGHAM LETTER UR
:U+1693 ᚓ OGHAM LETTER EADHADH
:U+1694 ᚔ OGHAM LETTER IODHADH
:U+1695 ᚕ OGHAM LETTER EABHADH 
:U+1696 ᚖ OGHAM LETTER OR
:U+1697 ᚗ OGHAM LETTER UILLEANN
:U+1698 ᚘ OGHAM LETTER IFIN
:U+1699 ᚙ OGHAM LETTER EAMHANCHOLL 
:U+169A ᚚ OGHAM LETTER PEITH
:U+169B ᚛ OGHAM FEATHER MARK (markerer starten av tekst)
:U+169C ᚜ OGHAM REVERSED FEATHER MARK (markerer slutten av tekst)

## Kjelder
* Ó Murchú, Máirtin: *The Irish Language*. Dublin 1985.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ogham|Ogham]]» frå ,  den 18. juli 2018.*