open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amalienborg

**Amalienborg** er eit slottsanlegg i Frederiksstaden i København og hovudresidens for den danske monarken. Anlegget inneheld fire bortimot like palé rundt ein åttekanta plass. Midt på plassen står J.F.J. Saly sin ryttarstatue av Fredrik V.

Slottsanlegget er eit hovudverk i dansk byggekunst og sannsynlegvis det finaste stykke rokokkoarkitektur i Danmark.

Bygningane vart reiste i åra 1750–1768 etter teikningar av Nicolai Eigtved, Laurids de Thurah, Christian Joseph Zuber og Philip de Lange. Det har namn etter dronning Sophie Amalie, som først oppførte lystslottet Sophie Amalienborg her i 1660-åra.

Amalienborg er freda.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Frederikstaden med Amalienborg
* Amalienborg - Kongehuset.dk
Louis Daguerre

**Louis Jacques Mandé Daguerre** () var ein fransk oppfinnar, kjemikar, fotograf og kunstnar.  Han fann opp daguerrotypien, som var ein forløpar til moderne fotografi. 

Daguerre arbeidde som teatermålar i Paris frå 1807 til 1818. Her utvikla han i 1822 ein kulisse som vart kalla diorama, som gjorde det mogleg raskt å skifte bakgrunnsbilete på scena. I produksjonen av desse bileta brukte Daguerre  camera obscura. 

Gjennom arbeidet med camera obscura kom Daguerre i kontakt med Nicéphore Niepce, og dei innleidde eit samarbeid der dei ekperimenterte med forskjellige metallfilmar. Omkring 1831 framstilte han plater med eit tynt sjikt lyskjenleg sølvjodid, og i 1837 oppdaga han at ein kunne fiksere sølvjodidet med salt. Oppfinninga gjorde det mogleg å ta varige bilete, og denne oppfinninga fekk namnet daguerrotypi. 

Daguerre har også gitt namn til eit krater på månen og asteroide 3256 Daguerre. 

## Bakgrunnsstoff
* ''Daguerreotypen'' (1839) (svensk) ved runeberg.org
Prinsesse Juliana internasjonale lufthamn

**Prinsesse Juliana internasjonale lufthamn** (offisielt *Princess Juliana International Airport*) er ein flyplass i Sint Maarten på øya St. Martin i Karibia.

Flyplassen er kalla opp etter Juliana av Nederland, som var kronprinsesse då flyplassen vart opna.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Prinsesse Juliana internasjonale lufthavn|Prinsesse Juliana internasjonale lufthavn]]» frå ,  den 18. november 2011.*
Lappfiskand

**Lappfiskand** (*Mergellus albellus*) er ein medlem av andefamilien som lever i den palearktiske regionen, hekkar frå nordlege Fennoskandia over Sibir til kysten av Okhotskhavet i aust. Overvintring skjer særs spreitt på isfritt vatn frå England i vest til Japan i aust.

Lappfiskand er einaste nolevande arten i slekta *Mergellus* og er òg ein monotypisk art utan underartar. 

## Skildring
Med ei kroppslengde på 35 til 44 centimeter er lappfiskand ei lita fiskand med kroppsform som ei kvinand (*Bucephala clangula*). Vengespennet er 55 til 69 centimeter. Vekta varierer mellom 510 og 935 gram.

Hoer og hannar av lappfiskand har særs ulik fjørdrakt. Hannen sin praktdrakt er kvit med fine svarte teikningar. Han har ein svart flekk (tygel) i ansiktet, og ein fjørtopp på hovudet kan hevast. Ryggen har eit svart område. Hofuglen er derimot mest skittengrå, hovudet er raudbrunt med kvit nedre kinn og strupe. Frå juli til november blir hannfuglar meir lik hoer, men framleis med svart område på ryggen.

Unge fuglar syner ein brunkvit flekk på vengene og kanelbrune i staden for svartbrune tyglar mellom auget og nebbrota. Elles lik vaksne hofuglar.

Lappfiskender er stort sett stille og høyrast sjeldan. 

Hekkeområdet strekker seg samanhengande frå Nord-Skandinavia til Okhotskhavet. Dei hekkar òg i austlegaste Sibir mot Anadyrbukta og på delar av Kamtsjatkahalvøya. Om vinteren spreier dei seg til i fragmenterte område så langt sør som sørlegaste Pakistan og Kina. Mesteparten av tida lever lappfiskender i fiskerike innsjøar eller langsamt rennande elver. Hekkehabitata deira er boreale barskogbelta med store furu- og lerketre. Dei føretrekker å hekke på innsjøar og lågland omgjeve av høg skog. Lappfiskender er hòlerugarar, og treng tre nær vatn til reirplass. Reirholet kan vere gjort av til dømes svartspett. Om vinteren og tidleg på våren kan dei òg leve på saltvatn.

I Noreg hekkar fåtalige lappfiskender ved stille vatn i Aust-Finnmark og i Nord-Trøndelag. Det finst òg få individ som overvintrar lengst sørvest i Noreg.  

I vintermånadene består maten nesten utelukkande av fisk som kan vere 10-11 cm lange, dessutan ål på opptil 29 cm. Om sommaren et lappfiskender ikkje berre fisk, men også vasslevande insekt og larvene deira, froskar, krabbar, ormar og deler av plantar som komplementær føde.

Pardanninga til lappfiskendene finn stad i vinterkvartala i februar til mars. I april og mai kjem para til hekkeområda, egga blir lagde for det meste i mai, i nokre område fram til midten av juni. Dei seks til elleve kremfarga egga blir ruga i 28 til 30 dagar. Ungane hoppar ut av reirholet 24 til 36 timar etter klekking. Det tar ca. ti veker til dei når storleiken til vaksne fuglar, og dei blir kjønnsmodne i toårsalderen.

Storleiken på populasjonen er estimert til ca. 130&nbsp;000 individ, av dei 18-35&nbsp;000 i Europa. I Noreg er hekkebestanden trudd å vere mellom 80 og 140 individ per 2020.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Zwergsäger|Zwergsäger]]» frå ,  den 4. april 2021.*  
 
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Rapphøne

**Rapphøne** (*Perdix perdix*) er ein fugl i fasanfamilien.

Rapphøne hekkar ikkje lenger regelmessig i Noreg og blir vurdert til rødlistekategori regionalt utdøydd RE.

## Fotnotar
Myrrikse

**Myrrikse** (*Porzana porzana*) er ein fugl i riksefamilien.

**Utbreiing og økologi:** Myrrikse (Porzana porzana) hekkar i Noreg spreitt og særs fåtalig frå Oslofjorden og langs kysten nord til Trøndelag. Noreg ligg i nordkanten av utbreiingsområdet og vi har berre ein liten randbestand her i landet. Arten finst i næringsrike ferskvatn, myrar og sumpar med vegetasjon dominert av starr, siv og elvesnelle. Føda består hovudsakleg av små invertebrater og plantemateriale. Overvintringsområdet for fuglar som hekkar i Noreg er dårleg kjente, men blir antatte å vera i Middelhavsområdet eller i Afrika sør for Sahara.

**Raudlistevurdering:** Myrrikse (Porzana porzana) blir vurdert til rødlistekategori sterkt trua EIN, på bakgrunn av bestandsestimater og basert på kriteriet D1 (50-250 individ).

## Kjelder
;Referansar
Diorama

**Diorama**, gjennom fransk frå gresk 'gjennom' og syn', er eit tredimensjonalt bilete produsert ved hjelp av dekorasjonar, gjenstandar og lyseffektar. Teknikken blir brukt på museum og i utstillingar. 

Opphavleg vart dioramaet oppfunne av Louis Daguerre i 1822. Ved å lyssetje bilete måla på gjennomskineleg duk, greidde han å oppnå ein  tredimensjonal verknad. K. W. Gropius videreutvikla prinsippet, slik at ein kunne gi att naturtru landskapsbilete.  

## Kjelder
*SNL
Slagugle

**Slagugle** (*Strix uralensis*) er ein fugl i uglefamilien. 

Slagugle hekkar i Noreg regelmessig men fåtalig i austlege skogsområde i Hedmark og Nord-Trøndelag. Arten har austlege delar av Noreg som vestgrense for den europeiske utbreiinga si. Ho hekkar helst i barskog, gjerne i mosaikk med store myrar. Føda består hovudsakleg av smågnagarar. Slagugla er hovudsakleg standfugl.

## Status og vern
I år 2021 blei slagugle oppgradert frå kategorien *sårbar* til *sterkt truga* (EN) på norsk raudliste for artar.

## Kjelder
;Referansar
Steinvendar

**Steinvendar** (*Arenaria interpres*) er ein fugl i snipefamilien. Han er ein trekkfugl med eit vidt utbreiingsområde som hekkar i nordlege delar av Eurasia og Nord-Amerika og flyg sør om vinteren til kystområde nesten over heile verda.

## Skildring
Steinvendar er liten og ganske tettbygd med ei lengd på 22–24&nbsp;cm og eit vingespenn på 50–57&nbsp;cm. Han veg 85–150 g. Nebbet er mørkt, kileforma og noko oppovervend, og blir 2–2.5&nbsp;cm langt. Føtene på 3,5&nbsp;cm er ganske korte og sterkt oransjefarga. Fjørdrakten er spragla i svart, kvitt og brunt på oversida. Utanfor hekketida har vaksne fuglar mørke gråbrune overdelar med svarte felkkar, mørkt hovud med noko kvitfarge og kvit underside. I hekketida er fuglane meir fargerike og overdelen er raud-brun med svarte flekkar. Brystet er hovudsakleg svart med ein kvit flekk på sida. Undersida er kvit. Hovudet er hovudsakleg kvitt med svarte strekar på krona og eit svart mønster i fjeset. Ho er noko mindre fargerik medan hannen har eit brunare hovud med meir strekmønster. Ungfuglar har eit lysebrunt hovud og lyse kantar på fjørene slik at dei minnar om skjel.

## Utbreiing
I hekketida lever fuglen på nordlege breiddegarder, sjeldan meir enn nokre kilometer frå havet. Underarten *A. i. morinella* finst i Nord-Alaska og arktisk Canada så langt aust som Baffin-øya. *A. i. interpres* hekkar i Vest-Alaska, på Ellesmere-øya og Grønland, i Skandinavia, Estland og nordlege Russland. Tidlegare hadde han eit større utbreiingsområde.

I Amerika overvintrar fuglen langs kysten frå Washington og Massachusetts heilt til sørspissen av Sør-Amerika, sjølv om han er sjeldan sør i Chile og Argentina. I Europa overvintrar han vest på Island, i Noreg og Danmark og lengre sør. Berre eit fåtals fuglar held til ved middelhavskysten. I Afrika er han utbreidd heilt sør til Sør-Afrika og på øyar utanfor kysten. I Asia finst han i sørlege område og så langt nord som Sør-Kina og Japan (hovudsakleg Ryuku-øyane). I Oseania opptrer han så langt sør som Tasmania og New Zealand, og overvintrer på ei rekkje stillehavsøyar. Ikkje-hekkande fuglar kan bli verande i overvintringsområdet heile året.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ruddy turnstone|Ruddy turnstone]]» frå ,  den 18. januar 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*** Harrison, Colin (1975) *A Field Guide to the Nests, Eggs and Nestlings of British and European Birds*. Collins, London.
*** Robinson, R.A. (2005) BirdFacts: profiles of birds occurring in Britain & Ireland (v1.1, Jan 2006). BTO Research Report 407, BTO, Thetford (http://www.bto.org/birdfacts).
*** Rosair, David & Cottridge, David (1995) *Hamlyn Photographic Guide to the Waders of the World*. Hamlyn, London.
*** Snow, D. W. & Perrins, C. M. (1998) *Birds of the Western Palearctic: Concise Edition* Vol. 1. Oxford University Press, Oxford.

;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
* Peder Fiske, 1994, *[http://birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?taxon_id=4585 Artsomtale: Arenaria interpres – steinvender]*, S. 220 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu.
*
Trelerke

**Trelerke** (*Lullula arborea*) er ein fugl i lerkefamilien.

Trelerke er ein fåtalig art i Noreg der han har nordvestgrensa for førekomsten sin i Europa. Arten hekkar fåtalig i Oslofjord-området, særleg i Østfold, og vestover til Agder-fylka. Han hekkar òg i dei sørlege delane av Hedmark. 

Arten er knytt til glisne furuskogar eller skogbryn ved tørre opne område. Føda består i hovudsak av invertebrater i hekkesesongen, og plantemateriale om vinteren. Trelerka overvintrar i Sør-Europa. 

## Raudlistevurdering
**Konklusjon:** Trelerke blir vurdert til rødlistekategori sårbar VU, på bakgrunn av bestandsestimater og basert på kriteriet D1 (250-1000 reproduserande individ).

Arten blir nedgradert til nær trua NT° sidan bestandane i nabolanda våre tilsynelatande er solide og delvis aukande, noko som betyr at arten kan reetablerast dersom han i periodar skulle forsvinna frå Noreg. Det er likevel behov for kunnskap om bestandsutviklinga i åra framover.


Lullula arborea MHNT.jpg|Trelerkeegg
Boomleeuwerik-4961640.webm|Video av trelerke


## Kjelder
;Referansar
Nattergal

**Nattergal** (*Luscinia luscinia*) er ein fugl i flugesnapparfamilien.

Nattergal hekkar i Noreg spreitt og fåtalig i dei sørlegaste delane av landet frå Vest-Agder til Østfold og Akershus, og dessutan i sørlege delar av Buskerud, Oppland og Hedmark. 

Nattergalen finn ein først og fremst i tett lauvskog med rik undervegetasjon i nærleiken av kulturmark eller våtmarker. Føda består hovudsakleg av invertebrater. Arten overvintrar i austlege delar av Afrika.

## Kjelder
;Referansar
Svartraudstjert

**Svartraudstjert** (*Phoenicurus ochruros*) er ein fugl i flugesnapparfamilien.

## Skildring
Fuglen er om lag 14,5&nbsp;cm lang og veg 14-20 gram. Hannen er om våren gråsvart på hovud, rygg og mage, og har lyse område på vengane og ein iaugefallande oransjeraud stjert. Hoa er anonymt  gråbrunt farga og har brunraud stjert.

### Læte
Sangen består av pipetonar og kraftige triller og høyrest stri. I det nordlege Europa er svart raudstjert saman med svarttrasten av fuglane som først byrjar synge i gryet.

### Utbreiing
Svartrødstjert hekkar i Sør-Noreg nord til Trøndelag, i byområder, industriområde og enkelte andre stader med bygningar. Lengre sør i Europa hekkar han òg i karrige fjellområde. Arten har nordvestgrensa for den europeiske utbreiinga si i Noreg. Arten har ei palearktisk utbreiing og hekkar i Eurasia og i Marokko i Nord-Afrika. Delar av populasjonen er trekkfuglar som overvintrar i Middelhavsområdet, det nordlege Afrika så langt sør som Etiopia og Somalia, Midtausten, India og det søraustre Asia så langt aust som til Burma.

### Taksonomi
Det rår ikkje konsensus om kva for ei familie raudstjertane høyrer til. Tidlegare vart dei rekna til trastefamilien, men vert nå oftast plasserte i familien flugesnapparar i underfamilien Saxicolinae saman med t.d. buskskvettar og steinskvettar.

### Hekking
Hoa bygg eit relativt slurvete reir og legg fire til seks lysesblå til kvite egg. Ho rugar sidan einsam på egga i 12 til 16 dagar. Ungfuglane vert mata av begge foreldra i 12 til 19 dagar. Ofte førekjem to kull om året.

### Føde
Fuglen et insekt og om hausten noko bær. Han finn maten på marka eller jagar forbiflygande insekt frå ein sitteplass.
### Status og vern
I år 2021 blei svartraudstjert oppgradert frå kategorien *sårbar* til *sterkt truga* (EN) på norsk raudliste for artar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Svart rödstjärt|Svart rödstjärt]]» frå , den 10. januar 2012.* 
 
;Referansar
Mariinskij-teateret

**Mariinskij-teateret** (russisk *Мариинский театр*) er eit av dei mest kjente opera- og ballettbygg i verda. Bygningen ligg i St. Petersburg og blei bygd i 1860. Det er heimstad for Mariinskijballetten, som utanfor Russland er kjend som Kirovballetten, men som i 1991, etter kommunismens fall, tok det offisielle namnet *Sankt Petersburg Mariinski-Ballett*. 

Teateret har plass til om lag 2000 tilskodarar. 

## Uroppføringar
* 1862 – Giuseppe Verdi: *[[La forza del destino]]*
* 1874 – Modest Musorgskij: *[[Boris Godunov]]*
* 1890 – Aleksandr Borodin: *[[Fyrst Igor]]*
* 1890 – Pjotr Tsjajkovskij: *[[Spar Dame]]*
* 1892 – Pjotr Tsjajkovskij: *[[Nøtteknekkeren]]*

## Kjelder

**Denne artikkelen er basert på «[[:de:Mariinski-Theater|Mariinski-Theater]]» frå , den 18. november 2011.*

## Bakgrunnsstoff
* 
*  Utførleg info om Mariinskij-teateret
Alexander Røsler

**Alexander Røsler** () var ein norsk dokumentarfilmregissør, fotograf og sosialantropolog.

## Biografi

Alexander Røsler vart fødd i ein jødisk familie i Dachau i Bayern i 1947, og kom til Noreg med familien sin som flyktningar i 1952. Før han starta som filmregissør, tok han mag. art i sosialantropologi. Då han reiste på feltarbeid til Amazonas i Peru, der han laga sin fyrste dokumentarfilm. Seinare har han jobba med UNICEF i Latin-Amerika og medverka på fleire dokumentarfilmar. Han regisserte og produserte filmar sjølv også, ofte dokumentarfilmar for organisasjonar som NORAD, Amnesty International og NRK.

Røsler sine mange dokumentarfilmar har vorte spelte på mange filmfestivalar. Han har også gjort karriere som fotograf, og har hatt fleire separatutstillingar. Han var dessutan kortfilmsjef for Norsk Film i to år.

I 1985 gav Røsler ut kortfilmen *Sommerjubel*, basert på ein roman av Rune Belsvik. I 1987 regisserte han langfilmen *Trollsteinen*. Kortfilmen *Gutta* kom i 1988, og *Life Is Hard and Then You Die* i 1989. 

I 1991 vann Alexander Røsler Amandaprisen i klassen *Beste dokumentarfilm* for *Svett glamour*. I høve Vinter-OL 1994 vart Røsler brukt av NRK som dokumentarfilmregissør på Lillehammer. Filmen han kanskje har vorte mest kjend for er likevel *Mendel* frå 1997. Filmen handlar om ein jødisk familie som flyktar til Noreg tidleg på 1950-talet, og har såleis sjølvbiografiske trekk. 

Røsler var busett på Lillehammer der han var professor ved Høgskolen i Lillehammer. Han var far til skodespelaren Benjamin Lønne Røsler.

## Filmografi (utval)

* *Sommerjubel* (1985), kortfilm
* *Trollsteinen* (1987)
* *Gutta* (1988), kortfilm
* *Life Is Hard and Then You Die* (1988), kortfilm
* *Svett glamour* (1991), dokumentar
* *Mendel* (1996)

## Prisar og utmerkingar

* 1985: Publikumsprisen for *Sommerjubel* under Kortfilmfestivalen i Grimstad
* 1985: Same pris for same film under *Chicago International Festival of Children's Film*
* 1991: Amandaprisen i klassen *Beste dokumentarfilm* for *Svett glamour*
* 1997: *Special Jury Award* for *Mendel* under Shanghai International Film Festival

## Kjelder

* Biografi på engelsk på imdb.com, skriven av G. Olsen
* Filmografi på imdb.com
* Profil på Høgskolen i Lillehammer sine sider

## Bakgrunnsstoff

* Anmelding av Mendel i Dagbladet
Astrometri

**Astrometri**, **posisjonsastronomi** eller **sfærisk astronomi** er ei grein i astronomi som jobbar med presise målingar av posisjonen og rørsla til stjerner og andre himmelobjekt. Ein nytta himmelkula som referansesystem og har praktisk tyding for tids- og stadavgjersle. 

## Kjelder

*
Hermann Minkowski

**Hermann Minkowski** () var ein polsk-tysk matematikar og teoretisk fysikar av litauisk og jødisk avstamming. 

Minkowski er mest kjend for å ha skapt og utvikla geometri av tal, og for å bruke ulike geometriske metodar for å løyse vanskelege matematiske problem innan emne som talteori, matematisk fysikk og relativitetsteorien. Verka hans *Geometrie der Zahlen* (1909) og *Diophantische Approximationen* (1907) vert rekna som klassiske på dette området. Han var professor i Bonn, Königsberg, Zürich og Göttingen. 

Allereie som student ved Königsberguniversitetet i 1883 vart han tildelt den matematiske prisen av Det franske vitskapsakademiet for manuskripta hans andsynes teorien om kvadratiske former, der han synte eit heilt tal som summen av fem kvadrattal. Han var òg ein god ven av den kjende tyske matematikaren David Hilbert.

Bror til Hermann, Oskar Minkowski (1858-1931), var ein kjend lege og forskar i Tyskland. Han var professor saman med den kjende greske matematikaren Constantin Carathéodory.

Han har fått asteroiden 12493 Minkowski kalla opp etter seg på grunn av prestasjonane sine innanfor fleire område av matematikk.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hermann Minkowski|Hermann Minkowski]]» frå ,  den 19. november 2011.*  
 
*Hermann Minkowski. (2011-11-19) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Hermann_Minkowski
Hesse-determinanten

**Hesse-determinanten** eller **Hesses determinant** er ein determinant der elementa består av dei andrederiverte av ein funksjon. Han er kalla opp etter den tyske matematikaren Ludwig Otto Hesse (1811–74).

Om ein har ein funksjon med reelle verdiar

:f(x_1, x_2, \dots, x_n),\,\!

viss alle andrederiverte av *f* eksisterer, så kan ein skrive Hesse-dertimenanten til *f* visse matrisa
:H(f)_{ij}(x) = D_i D_j f(x)\,\!

der *x* = (*x*1, *x*2, ..., *x*n) og *D*i er differnsieringsoperatoren med omsyn til det i-te argumentet. 

:H(f) = \begin{bmatrix}
\frac{\partial^2 f}{\partial x_1^2} & \frac{\partial^2 f}{\partial x_1\,\partial x_2} & \cdots & \frac{\partial^2 f}{\partial x_1\,\partial x_n} \\  \\
\frac{\partial^2 f}{\partial x_2\,\partial x_1} & \frac{\partial^2 f}{\partial x_2^2} & \cdots & \frac{\partial^2 f}{\partial x_2\,\partial x_n} \\  \\
\vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\  \\
\frac{\partial^2 f}{\partial x_n\,\partial x_1} & \frac{\partial^2 f}{\partial x_n\,\partial x_2} & \cdots & \frac{\partial^2 f}{\partial x_n^2}
\end{bmatrix}.

Sidan *f* ofte er klår ut frå samanhengen, så vert H(f)(x) ofte forkorta til berre H(x).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hessian matrix|Hessian matrix]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Aleksej Tolstoj

**Aleksej Konstantinovitsj Tolstoj** () var ein russisk forfattar. Han var fetter av Leo Tolstoj.

Tolstoj hadde utdanninga si frå Statsuniversitetet i Moskva i 1836, og arbeidde ved hoffet til tsaren det meste av livet sitt. Han var mellom anna seremonimeister og hoffjegermeister. Høgdepunktet forfattarskapen hans er ein trilogi av historiske drama.

Han skreiv òg dikt påverka av tysk romantikk og omsette Goethe og Heine til russisk. Nokre av dei episke dikta hans om Johannes av Damaskus er publisert på norsk i antologien *Østkirken*, 2002.

## Sjå òg
*Tatjana Tolstaja, barnebarn av Aleksej Tolstoj

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aleksej Tolstoj|Aleksej Tolstoj]]» frå ,  den 18. november 2011.*
Hippokrates frå Khios

**Hippokrates frå Khios** (ca. 407-ca. 420 f.Kr.) var ein gresk matematikar. 

Han studerte likedanna figurar og proporsjonslæra, og gav bidrat til problema om fordoblinga av kuben og kvadraturen til sirkelen. Han oppdaga òg somme figurar avgrensa av sirkelbogar, dei såkalla Hippokrates' halvmånar, som kan kvadrerast. Han var ein av dei viktigaste forløparane til Euklid og skreiv ei samling *Element*, som vil sei ei elementær lærebok i geometri.

## Kjelder
* Hippokrates fra Khios. (2011-11-19) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Hippokrates_fra_Khios
Adolf Henselt

**Adolph von Henselt**, opphavleg *Hänselt*, () var ein tysk komponist og klavervirtuos frå seinromantikken.

Han var fødd i Swabach, men i 1817 flytta familien til München der Henselt fekk si første musikkundervising. Han starta å spele fiolin berre tre år gammal og klaver som femåring. I 1832 fekk Henselt eit kongeleg stipend av kong Ludwig I av Bayern og studerte i seks månader hos den kjente mozarteleven Johann Nepomuk Hummel i Weimar. Henselt hadde si første offisielle framføring 29. november 1832 i München og fekk strålande omtale.

Fram til 1834 studerte Henselt komposisjon hos Simon Sechter i Wien der han var i to år og vidareutvikla teknikk og virtuositet. I 1836 trefte han Frédéric Chopin i Karlsbad. Etter dette reiste han rundt i fire år og heldt konsertar i tyske og russiske musikksentra. Teknikken hans skal ha vore på eit «svimlande høgt nivå» og det «sjelfulle» foredraget blei høgt lovprisa. Robert Schumann og Franz Liszt uttrykte stor begeistring over komposisjonane hans.

I 1837 oppheldt Henselt seg fleire månader i Breslau. 24. oktober 1837 gifta han seg i Bad Salzbrunn (Schlesien) med Rosalie Manger, ei venninne av Johann Wolfgang von Goethe.

Henselt blei utnemnd til generalmusikkinspektør og hoffpianist for tsarinaa. I dei etterfølgjande førti åra virka han som lærar i Russland og gav viktige impuls til dei russiske klavervirtuosane. I 1876 fekk han ein russisk adelstittel.

Adolph von Henselt døydde av hjartesvikt 10. oktober 1889 under eit kuropphald i Warmbrunn (Schlesien).

## Verk i utval
* Duo for klaver og cello, op. 14
* Trio for klaver, fiolin og cello, op. 24
* Klaverkonsert i f-moll, op. 16

## Kjelder
*Denne artikkelen er basert på «» frå , den 19. november 2011.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Internationale Adolph-Henselt-Gesellschaft 
* Henselt-Archiv 
* 
* Adolf Hensel på Klassika
Histogram

Eit **histogram** er ei grafisk framstilling av data der det er fornuftig å samle svara i ulike grupper. Eit histogram skil seg frå eit søylediagram ved at det er arealet, og ikkje høgda av søyla som seier noko om mengda. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Histogram|Histogram]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Hjørne

**Hjørne** (eller **hyrne**) har fleire tydingar. 

* eit vinkelparti av ein figur (hjørne på eit kvadrat), eit hus (hushjørne) eller eit gatekvartal (gatehjørne). 
* ein kant eller eit geografisk strok, t.d. eit uroleg hjørne av verda. 
* eit lune eller ei sinnstemning, t.d. vere i eit vanskeleg (eller vrangt) hjørne 
* hjørne i matematikk

## Kjelder
* Nynorskordboka
Hjørne i matematikk

Eit **hjørne** i matematikk er eit punkt i ein mangekant der to sider støyter saman. 

I eit polyeder er det òg eit punkt der tre eller fleire sideflater støyter saman. 

## Kjelder
*
Holomorf funksjon

Ein **holomorf funksjon** eller **analytisk funksjon** er når ein funksjon av ein kompleks variabel er deriverbar i kvart punkt innanfor eit område. 

## Definisjon
Med ein funksjon *ƒ* av komplekse variablar med ein enkel kompleks variabel, så er den deriverte av *ƒ* i eit punkt *z*0 i område til funksjonen definert av grensa

:f'(z_0) = \lim_{z \rightarrow z_0} {f(z) - f(z_0) \over z - z_0 }. 

## Kjelder
*holomorf funksjon. (2011-11-19) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/holomorf_funksjon
Hieronymus Georg Zeuthen

**Hieronymus Georg Zeuthen** () var ein dansk matematikar. 

Zeuthen var professor i København 1886 til 1910. Han utførte eit grunnleggande arbeid i den såkalla mengdgeometrien, eit område innanfor algebraisk geometri. Forelesningane hans om matematikkhistorie frå 1893, vart gjevne ut på ny i 1949 av Otto Neugebauer. 

Hieronymus Georg Zeuthen vart utnemnd til æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1902.

## Kjelder
*Hieronymus Georg Zeuthen (2011-11-19) i *[[Store norske leksikon]]*.
Hilbertrom

Eit **hilbertrom** er eit (ofte reelt eller komplekst) indreproduktrom som er eit komplett metrisk rom med omsyn på metrikken indusert av indreproduktet. Ein kan sjå på det som ei spesialisering av klassen av vektorrom til rom med eit omgrep om (grader av) ortogonalitet.

Alle hilbertrom er banachrom.

Omgrepet er kalla opp etter den tyske matematikaren David Hilbert.

## Eksempel
Eit døme på eit endeleg-dimensjonalt Hilbertrom er \R^n med eit indreprodukt gjeve i standardbasisen ved (x,y)\mapsto\left(\sum_i(x_i-y_i)^2\right)^{1/2}.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hilbertrom|Hilbertrom]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Homeomorfisme

**Homeomorfisme** har fleire tydingar: 

*Homeomorfisme i matematikk, ei inverterbar avbilding. 
*Homeomorfisme i biologi, to organismar med liknande utsjånad, som i røynda høyrer til forskjellige systematiske grupper.
Homeomorfisme i matematikk

**Homeomorfisme** er eit omgrep innan topologi, der ei inverterbar avbilding av eit topologisk rom på eit anna er slik at avbildinga og den inverse avbildlinga er eintydig og kontinuerleg. 

## Kjelder
*homeomorfisme. (2011-11-19) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/homeomorfisme/matematikk
Dmitrij Bortnjanskij

**Dmitrij Stepanovitsj Bortnjanskij** () var ein ukrainsk komponist som hovudsakleg var verksam i Russland. Han fekk stor påverknad på utviklinga av den tyske kyrkjemusikken på 1800-talet.

## Liv og virke
Bortnjanskij blei fødd i Glukhov (Hlukhiv) i Guvernementet Tsjernigov. Som sjuåring flytte han til St. Petersburg for å synge i hoffkapellkoret. Han var elev av Baldassare Galuppi som var leiar av hoffkoret til tsaren frå 1765 til 1768. I 1769 reiste Bortnjanskij med Galuppi til Italia. Her hausta han stor fagnad for operaene *Creonte* (Venezia, 1776); *Quinto Fabio* (Modena, 1778) og *Alcide* (Venezia, 1778).

Bortnjanskij vendte attende til St. Petersburg i 1779. I 1796 utnemnde tsar Paul I han til statsråd og leiar av hoffsongarkapellet. Under leiinga hans utvikla koret seg til eit toppensemble i europeisk sammanhang. Bortnjanskij fekk i 1814 oppdraget å skrive offisiell versjon av Johannes Chrysostomos-liturgien for den russisk-ortodokse gudstenesta som skulle gjelde for heile Russland.

Kyrkjemusikken til Bortnjanskij omfattar over 100 motetter, kantater og liturgiske stykke og i denne knytte han saman russiske og vestlege element i ein polyfon stil han lærde i Italia. Bortnjanskij skreiv òg kammermusikk og klaversonater.

Bortnjanskij snakka ukrainsk, russisk, italiensk, fransk og tysk. I 1882 gav Pjotr Tsjajkovskij ut ei ti bind stor samleutgåve av Bortnjanskij sine kyrkjemusikkverk. 

Bortnjanski døydde 28. september 1825 og er gravlagd på gravplassen ved Aleksandr Nevskij-klosteret i St. Petersburg.

I Russland blei tonespråket hans rekna som forelda og kritisert som «italiensk». Likevel har han vore mykje omtykt heilt fram til vår tid, da musikken er særs tilgjengeleg og kjenslelada.

## Kjelder

* Denne artikkelen byggjer på «Dmitri Stepanowitsch Bortnjanski» frå , den 19. november 2011.

## Bakgrunnsstoff
* 
*   Verkforteikning på russisches-musikarchiv.de
* 
*Isabelle de Keghel: ''Die Staatssymbolik des neuen Russland im Wandel''
César Cui

**César Cui** () var ein russisk offiser av fransk avstamming på farssida. Han er mest kjend som musikk-kritikar, amatørkomponist og medlem av «Dei Fem». 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:César Cui|César Cui]]» frå ,  den 19. november 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Notar fra 1894 for Cui sin «Orientale», Op. 50, No. 9.
*
Homofokal

**Homofokal** er eit omgrep innan matematikk som vert nytta om kjeglesnitt som har same brennpunkt.

## Kjelder

*«homofokal» (2011-11-19) I *[[Store norske leksikon]]*.
Homologi

**Homologi** er eit av dei mest grunnleggande omgrepa i moderne matematikk. Det er eit topologisk omgrep som går attende til Bernhard Riemann og Henri Poincaré. 

To lukka kurver vert sagt å vere homologe viss dei til saman dannar randa (eller avgrensinga) til eit flatestykke. På same måte er to lukka flater homologe om dei til saman dannar randa til ein del av rommet. Ut frå desse enkel geometriske førestillingane er ein blitt leia til omgrepet homologigruppe, som er grunnleggande for den algebraiske topologien. Formaliseringa av homologiomgrepet har òg vist seg nyttig for andre matematiske fagfelt som algebraisk geometri, differensialgeometri, algebra og talteori.

## Kjelder
*homologi. (2011-11-19) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/homologi
John Field

**John Field** () var ein irsk pianist og komponist. Han blir rekna som oppfinnar av musikkforma nocturne som Frédéric Chopin utvikla vidare.

## Liv
John Field blei fødd i Dublin. Han studerte først klaver hos far sin som var fiolinist, og seinare med Tommaso Giordani. Han fortsette utdanninga hos Muzio Clementi i London. I 1802 følgde han med Clementi på ei reise til Paris for å vise fram klaver som Clementi hadde bygd og for å opptre som pianist. Året etter reiste begge  til St. Petersburg der Field blei værande og skapte seg eit ry som kunstnar og lærar. Han foretok òg ei rekke konsertreiser. Frå 1822 til han døydde i 1837 budde han i Moskva.

## Verk

Field er den første komponisten som skreiv nocturner. Desse stykka påverka Frédéric Chopin i sterk grad, og han skreiv sjølv 21 nocturner som gjorde forma vidkjend. Field sine i alt 18 nocturner høyrer til dei tidlegaste einsatsige, romantiske karakterstykka for klaver og kan sjåast på som viktige forløparar for mange romantiske komponistar sine verk, til dømes Felix Mendelssohn Bartholdy, Robert Schumann, Franz Liszt og Edvard Grieg.

Field skreiv sju klaverkonserter, den andre (1811) er nok den mest kjende, sjølv om den fjerde (1819) ofte blir sett på som meir verdefull reint musikalsk. Av orkesterverk finst det tre rondoar og ein transkripsjon av Field sin tolvte nocturne, ved sida av et stor tal verk for piano solo, kammermusikalske verk og nokre få vokale verk.

## Mottaking
*Fields sine samtidige akta han høgt. Pianospelet og komposisjonane hans påverka mange store komponistar, blant andre Chopin, Brahms, Schumann og Liszt.
*Hamilton Harty (1879–1941): *A John Field Suite.* For orkester (1939). Boosey & Hawkes.
*Wilhelm Killmayer (* 1927): *An John Field.* Nocturner for klaver(1978). Schott-Verlag, Mainz.
*Malcolm Arnold (* 1954): *Fantasy on a Theme of John Field.* for orkester. Faber, 1994.
*Wolfgang Schlüter (* 1948): *John Field und die Himmels-Electricität: Skizzen.* Eichborn, Frankfurt am Main 1998.

## Kjelder
*Denne artikkelen er basert på «» frå , den 19. november 2011.

## Litteratur
* Cecil Hopkinson: *A bibliographical thematic catalogue of the works of John Field*. Eige forlag, London 1961.
* Patrick Piggott: *The life and music of John Field. 1782–1837. Creator of the nocturne*. Faber & Faber, London 1973, ISBN 0-571-10145-3.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Mutopia project

**Mutopiaprosjektet** er ein nettstad som blir driven av frivillige med mål om å skape eit bibliotek av notemateriale i *public domain* på same måte som Prosjekt Gutenberg gjer over bøker som er offentleg eigedom.

Musikken er henta frå gammalt materiale det ikkje lengre er opphavsrett på. Det nye notematerialet er laga ved hjelp av LilyPond og distribuert i PDF-, PostScript-, Midi- og LilyPond-format.

Det er for tida rundt 1&nbsp;700 musikkstykke tilgjengeleg, over halvparten for piano. Det finst òg mykje vokalmusikk og og musikk for andre instrument.

## Sjå òg
* Prosjekt Gutenberg, eit liknande prosjekt for alle typar kulturelle verk, og ikkje berre musikk.
* International Music Score Library Project, eit liknande prosjekt som samlar både trykt musikk og innscanna noter. (Wikipedia på engelsk)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Per Kristian Dahl

**Per Kristian Dahl** () er ein norsk lokalpolitikar for Arbeidarpartiet. Han var ordførar i Halden kommune frå 2003 til 2011.

I perioden 2003-2007 leia han ein koalisjon av Arbeidarpartiet, Høgre og Framstegspartiet, men FrP trekte seg frå samarbeidet hausten 2006.
Etter valet i 2007 hadde han med seg partifellen Wenche Olsen som varaordførar og leidde eit samarbeid mellom Arbeidarpartiet, Sosialistisk Venstreparti, Kristeleg Folkeparti og Pensjonistpartiet.

Dahl var vararepresentant til Stortinget i perioden 2005-2009.

Han har tidlegare vore hovudtillitsvald ved Norske Skog Saugbrugs og sete i kommunestyret for Ap i Halden.

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Per Kristian Dahl|Per Kristian Dahl]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Homolog i matematikk

**Homolog** er eit omgrep i matematikk. Hos to kongruente eller likedanna figurar vert dei motsvarande hjørna, sidene eller flatene sagt å vere homologe. 

## Sjå òg
*Homologi

## Kjelder
*
Paul-Erik Krogsvold

**Paul-Erik Krogsvold** () er ein norsk lærar, rektor og lokalpolitikar for Arbeidarpartiet. Han var ordførar i Moss kommune i to vender, frå 1992 til 1995 og  frå 2004 til 2011.

Krogsvold vart fyrste gong vald inn i kommunestyret i 1972, og sat i formannskapet frå 1988 til 2011. I perioden 1988-1991 var han varaordførar.
Krogsvold takka av som politikar og tilsett i Moss kommune i 2011.

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Paul-Erik Krogsvold|Paul-Erik Krogsvold]]» frå ,  den 19. november 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Fagbladet: «Lovet økt skatt – vant valget» 
* Moss Avis: «Ordføreren rørt til tårer av takketale og røde roser»
Homogen likning

Ei **homogen likning** er ei likning i ein eller fleire variablar der det konstante leddet er lik null. Det vil seie at alle ledd i likninga som er forskjellig frå null inneheld ein eller fleire av dei ukjende variablane. 

Ei differensiallikning er homogen dersom alle ledd i likninga forskjellig frå null inneheld den søkte funksjonen eller den deriverte av han. Til dømes er yʹʹ+ y = 0 ei homogen differensiallikning, medan yʹʹ+ y = 2x er inhomogen.

## Kjelder
*
Homolog

**Homolog** kjem av gresk og tyder likelydande, einsarta eller einsliggande. 

*Homolog i matematikk
*Homolog i medisin
**Homolog inseminasjon
**homolog rekombinasjon
Oranjestad

**Oranjestad** er namnet på to byar i Karibia:

* Oranjestad på Aruba – Hovudstaden og den største byen på Aruba.
* Oranjestad på Sint Eustatius – Hovudstaden på Sint Eustatius.
Bertel Thorvaldsen

**Bertel Thorvaldsen** () var ein dansk bilethoggar, fødd i København. Han var ein av dei viktigaste bilethoggarane i Europa.

Han er òg ein av hovudpersonane i den danske gullalderen, sjølv om han budde i Roma i nærare 40 år.

Thorvaldsen fekk sitt internasjonale gjennombrot med skulpturen «Jason med det gyldne skind» frå 1803.

## Referansar
Aleksandr Dargomyzjskij

**Aleksandr Sergejevitsj Dargomyzjskij** () var ein russisk komponist under romantikken.

## Liv
Dargomyzjskij blei fødd i landsbyen Dargomyzjskij i Tula oblast, men familien flytte til St. Petersburg i 1817. Her fekk han musikkutdanninga si, først av ei tysk guvernante, deretter av ein musikklærar ved namn Danilevski og endeleg av Franz Schoberlechner, ein elev av Johann Nepomuk Hummel. I yrkesval følgde han i faren sine fotspor og blei statstenestemann hausten 1827. Som så mange andre unge menn av same sosiale stand såg han på musikk som ein fritidsaktivitet, og fekk inga musikkteoretisk utdanning. 

Vinteren 1833-1834 blei han kjend med Mikhail Glinka som lånte han eit notehefte med generalbass- og kontrapunktøvingar som Glinka sjølv hadde nytta mens han  studerte med Siegfried Dehn. Dargomyzjskij og Glinka spelte klaverduoar, organiserte konsertar og analyserte symfoniane til Ludwig van Beethoven og ouverturane til Felix Mendelssohn. Dargomyzjskij valde å følgje læraren sitt døme og komponere ein komplett opera. Han var beundra òg fransk litteratur og så den første operaen, *Esmeralda*, var ei tonesetting av Victor Hugo sin historiske roman *[[Ringaren i Notre Dame]]*. På den tida var russisk opera dominert av italienske verk og Dargomyzjskij måtte vente til 1847 med å få den oppsett på operaen i Moskva. Oppsettinga vekte heller liten entusiasme, så først i 1851 kom den opp på Mariinskij-teateret i St. Petersburg.  

I 1843 slutta Dargomyzjskij som statstenestemann for å satse på musikk og i september 1844 gav han seg ut på ei reise utanlands. På same måte som Glinka ti år før var det utanfor Russland han oppdaga kva skattar som gøymde seg i hans heimlege kultur. Han studerte russiske folkesongar og nytta lærdommen til å skrive operaen *[[Rusálka]]*, etter et verk av  Aleksandr Pusjkin. Den stod ferdig i 1855. Eit tredje sceneverk var ballettkantaten *Bacchusfesten* som han fullførte i 1848, men som ikkje blei oppført før i 1867 i Moskva.

Dargomyzjskij døydde 17. januar 1869 i St. Petersburg og etterlèt seg ein uferdig opera som to av dei mest evnerike yngre komponistane i Russland fullførte; Nikolaj Rimskij-Korsakov og César Cui.

Med rette kan ein seie at Dargomyzjskij er ein av dei mest framståande representantane for den nasjonale russiske operaen. Han skreiv orkesterverk, operaer og songar med i ein utprega nasjonal og realistisk karakter.

## Verk i utval
* Esmeralda, opera, 1839
* Russalka, opera, 1855
* Bacchusfesten, kantate, 1848
* Bolero, for orkester, 1839
* Fantasi-scherzo «Baba-Jaga», for orkester, 1862
* Kviterussisk kosakkdans, for orkester, 1864
* Fantasi etter finske temaer, for orkester, 1867
* Der steinerne Gast, Oper, unvollendet,1868-69, vollendet von Cui und Rimski-Korsakow, Uraufführung 28. Februar 1872 in St. Petersburg
* Ei rekke songar
* Mindre klaverstykke og variasjonsverk

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Krugoswet: ''Dargomyzjskij, Aleksandr Sergejewitsj'', biografi (russisk)

## Kjelder
*Denne artikkelen er basert på «Alexander Sergejewitsch Dargomyschski» frå , den 19. november 2011.
Jan O. Engsmyr

**Jan Olaf Engsmyr** () var ein norsk lokalpolitikar for Arbeidarpartiet. Han var ordførar i Sarpsborg kommune gjennom ein periode på 16 år frå 1995 til 2011.

Engsmyr er busett på Greåker og kom med i politikken som kommunestyrerepresentant i Tune kommune i 1975. I den første perioden med storkommune var han gruppeleiar for Ap, og frå 1995 var han ordførar. Han gjekk formelt av som ordførar 13. oktober 2011 og vart då pensjonist. Før han vart heiltidspolitikar arbeidde han som reparatør på Glomma Papp og deretter, frå 1983, som tillitsvald i Jern og Metall.

Dottera Linda Marie Engsmyr vart varaordførar i Sarpsborg då Engsmyr gjekk av som ordførar.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jan O. Engsmyr|Jan O. Engsmyr]]» frå , den 19. november 2011.*
Oranjestad på Aruba

**Oranjestad** er hovudstaden og den største byen på Aruba i Kongeriket Nederlanda. Byen ligg på den sørlege kysten nær den vestre enden av det autonome landet. 

## Historie
Oranjestad vart bygd rundt Fort Zoutman kort tid etter at det stod klart i 1796. Opphavleg hadde byen igjen offisielt namn, men vart kjend som Paardenbaai.  Byen har sidan den gong vore hovudstad på øya. 

Byen er kalla opp etter den fyrste kongen, Vilhelm I av Oranien. Han var den fyrste arving til det nederlandske fyrstehuset Oranien-Nassau. Byen fekk namnet på 1820-talet då interessen i Aruba økte grunna oppdaginga av gullførekomstar.

Små delar av byen er danna frå ein rekkje menneskeskapte utvidingar av land ut i havet.

## Transport
2,5 kilometer frå sentrum ligg Dronning Beatrix internasjonale lufthamn. Den største hamna på øya ligg i Oranjestad.

## Utdanning
I Oranjestad ligg Universiteit van Aruba, som tilbyr program i jus og økonomi, og den største vidaregåande skulen på øya, Colegio Arubano. Dei brukar det nederlandske skulesystemet. 

Xavier University School of Medicine er ein USA-basert skule i Oranjestad der undervisninga føregår på engelsk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oranjestad, Aruba|Oranjestad, Aruba]]» frå , den 19. november 2011.*
Oranjestad på Sint Eustatius

**Oranjestad** er hovudstaden på Sint Eustatius. Han er ein historisk hamneby. 

Det viktegaste historiske område i Oranjestad er Fort Oranje, eit velholdt fort frå det 17. århundre. Like ved ligg eit museum, ruinene av ein av dei eldste synagogene på den vestlege halvkule, og ein jødisk kyrkjegard.

Sint Eustatius har eit medisinsk universitet med meir enn 100 studentar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad, Sint Eustatius]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Kanadisk whisky

**Kanadisk whisky** eller **Canadian whisky** er ein whiskytype som er produsert i Canada. Dei fleste kanadiske whiskyane er blended fleir-korn brennevin som inneheld ein stor prosentdel mais-sprit. Han er typisk lysare og smoother enn andre whiskytypar. Tidlegare var rug ein standard ingrediens i kanadisk whisky. Derfor er uttrykka "rye whiskey" og "Canadian whisky" ofte nytta om kvarandre i Canada.

## Karakteristiske og historisk bakgrunn
Medan dei lyse og glatte kanadiske whiskyane er mest kjende, er produktspekteret eigentleg ganske breitt og inkluderer ganske kraftige whiskyar.

Historisk, har whisky i Canada som har litt rug tilsett til mash bill for å gi den meir lukt og smak blitt kalla “rye”. Sjølv om mange kanadiske whiskyar framleis er merkte med “rye”, er det i moderne mash bill for ein kanadisk “rye” whisky ofte lite eller ingen rug. Smak og luft er oppnådd på andre måtar; som gjennom aldringsprosessen, blanding med Canadian whisky med sterkare smak, og everntuelt tilsetting av smak- og luktstoff.

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Canadian whisky|Canadian whisky]]» frå ,  den 5. september 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* The Scotch Malt Whisky Society Canada
* Canadian whisky
Jamanota

**Jamanota** er det høgaste punktet på Aruba. Det er 188 moh., og er synleg frå heile øya.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Jamanota|Jamanota]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Aleksandr Nevskij-klosteret

**Aleksandr Nevskij-klosteret** er eit kloster i St. Petersburg i Russland og var eit av dei fire viktigaste klostera før revolusjonen i 1917. Peter den store grunnla klosteret i 1710. Det har namn etter mellomalderfyrsten og helgenen Aleksandr Nevskij, og huser relikviane hans. Nevskij er mellom anna kjend for sigeren sin i slaget ved Neva som fann stad rundt 19 km unna klosterstaden. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aleksandr Nevskij-klosteret|Aleksandr Nevskij-klosteret]]» frå ,  den 19. november 2011.*  

## Bakgrunnsstoff
Dronning Beatrix internasjonale lufthamn

**Dronning Beatrix internasjonale lufthamn** (, , papiamento *Aeropuerto Internacional Reina Beatrix*, nederlandsk *Internationale luchthaven Koningin Beatrix*) er ein flyplass i Oranjestad på Aruba. Flyplassen er kalla opp etter dronning Beatrix av Nederland som var statsoverhovud på Aruba.

Tidlegare var flyplassen knutepunkt for det konkursramma flyselskapet Air Aruba, som i mange år var eit internasjonalt flyselskap. Før Aruba trekte seg ut av Dei nederlandske Antillane i 1986 var flyplassen òg eitt av tre knutepunkt for flyselskapet ALM. I 2007 opna ein terminal for privatfly.

## Flyselskapar og destinasjonar

### Passasjerar

### Gods

## Hendingar og ulukker
Under ein flytur frå Amsterdam lufthamn, Schiphol i Nederland til Dronning Beatrix internasjonale lufthamn 13. januar 2010 hevda ein mann at han hadde med seg ei bombe ombord. Det vart erklært naudsituasjon og det vart ein kamp mellom mannen og mannskapet ombord. Flyet naudlanda på Shannon lufthamn i Irland. Garda Síochána, irsk politi, storma flyet og arresterte mannen, som vart teken med til Shannon politistasjon. Ein passasjer som tidlegare i månaden hadde hatt ein operasjon kollapsa i terminalen medan han venta på at flyet skulle teke av att. Passasjeren vart teken med til eit lokalt sjukehus.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Queen Beatrix International Airport|Queen Beatrix International Airport]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Ole Haabeth

**Ole Haabeth** () er ein norsk arbeidarpartipolitikar frå Kråkerøy i Fredrikstad. Han har vore fylkesordførar i Østfold frå 2007, då han overtok for Arne Øren.

Haabeth vart vald til ordførar i Kråkerøy kommune fram til kommunesamanslåinga med Fredrikstad i 1994, og var varaordførar for Svein Roald Hansen i Fredrikstad i perioden 1995-1999. Sidan var han ordførar i Fredrikstad i to periodar fram til 2007.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ole Haabeth|Ole Haabeth]]» frå ,  den 19. november 2011.*
Arild Fröhlich

**Arild Fröhlich** () er ein norsk filmregissør frå Gol i Hallingdal.

## Karriere

Arild Fröhlich tok utdanning ved fjernsyns- og dokumentarfilmlinja ved Høgskulen i Volda, og vart uteksaminert i 1997. Som ein del av praksisen i utdanninga, fekk han produsera ein episode av fjernsynsserien U for NRK. Etter endt utdanning fekk han starta i NRK si barn og ungdomsavdeling. Her jobba han fyrst for Go' elg før han starta som regissør og manusforfattar for U. Etter dette har han jobba som regissør for Åpen Post og Uti vår hage, med Harald Eia og Bård Tufte Johansen.

Arild Fröhlich har så langt hatt svært stor suksess med spelefilmane han har regissert. Den fyrste spelefilmen han fekk vera medregissør for, var Folk flest bor i Kina frå 2002. Men i 2005 regisserte han Pitbullterje, med m.a. Atle Antonsen, Jørgen Foss, Robert Lindahl Haug og Kristin Skogheim i rollene. som fekk gode salstal og vann Amandaprisen i klassen *Beste barne- og ungdomsfilm*. Fröhlich sitt neste prosjekt, Fatso kom i 2008. Filmen var basert på ein roman av Lars Ramslie og hadde Nils Jørgen Kaalstad, Kyrre Hellum, Jenny Skavlan og Josefin Ljungman i rollene. Fatso resulterte i nok ein Amanda, denne gongen i klassen *Beste regi*.

I 2011 hadde Fröhlich sin nye komiserie, Helt perfekt, premiere på TV Norge. Serien handlar om livet til komikaren Thomas Gjertsen med ein halvbiografisk, humoristisk vri.

## Verk

* 1991 – Fjernsynsserien U, regissør, manusforfattar
* 1998 – Åpen Post, fjernsynsserie, regissør
* 2002 – Folk flest bor i Kina film, regissør
* 2003 - Uti vår hage fjernsynsserie, regissør
* 2005 – Pitbullterje film, regissør
* 2008 – Fatso (film), regissør
* 2011 – Helt perfekt fjernsynsserie, regissør

## Heider

* 2005: Amandaprisen for Pitbullterje, i klassen *Beste barne- og ungdomsfilm*
* 2008: Amandaprisen for Fatso, i klassen *Beste regi*

## Kjelder

* Bokmålswikipedia om Arild Fröhlich, henta inn 19. november 2011
* NRK Upunkt om Arild Fröhlich
* Arild Fröhlich på imdb.com

## Bakgrunnsstoff

* Montages.no: Få øynene opp for Arild Fröhlich