Tysk

**Tysk** er eit indoeuropeisk språk på den germanske språkgreina, saman med mellom andre engelsk og dei skandinaviske språka. 

Det som til vanleg blir kalla tysk, er høgtysk, i motsetnad til lågtysk. Lågtysk eller *nedertysk* blir framleis tala av mange menneske i dei nordlege delane av Tyskland, men færre enn før. Nederlandsk kan seiast å vere ei form for lågtysk. Lågtysk har hatt stor påverknad på dei skandinaviske språka, ikkje minst norsk, på grunn av mykje samband i sjøfart og handel tidlegare. Eit nærskyldt språk som òg finst i Nord-Tyskland og Nederland, er frisisk, som blir sagt å liggje ein plass mellom tysk og engelsk.

## Geografisk område

Tysk blir i hovudsak tala i desse landa: Tyskland, Austerrike, Sveits og Luxemburg. Tysk vert òg nytta i Oppeln-regionen i Polen, delar av Belgia og Romania, Sør-Tirol i Italia og Elsass i Frankrike. I tillegg vert tysk tala i fleire tidlegare koloniar av desse landa. Til dømes Namibia (tidlegare Tysk Sørvest-Afrika) der mange er tyskspråklege. I mange aust-europeiske land, medrekna Russland, Ungarn og Slovenia er det fleire tyskspråklege minoritetar. I Amerika vert tysk mest nytta i USA. Om lag 125 millionar menneske har tysk som morsmål, og fleire hundre millionar snakkar det som framandspråk. Tysk er det tredje mest populære framandspråket på verdsbasis, og det nest mest populære i Europa, USA og Aust-Asia (Japan). Det er eit av de offisielle språka i EU.

Tysk var tradisjonelt det fyrste framandspråket i Noreg, og det viktigaste akademiske språket. Etter den andre verdskrigen har tysk fått sterk konkurranse av engelsk. Det er i dag det nest mest populære framandspråket, etter engelsk språk. Mange nordmenn lærer tysk på skulen.

Ei form for tysk språk som tidlegare var utbreidd i store delar av Europa, er jiddisch (yidish), daglegspråket til mange askenasiske jødar. Jiddisch sprang ut av mellomalderhøgtysk.

### Historiske lydendringar
Det som er ein av dei tydelegaste skilnadene mellom høgtysk og dei andre germanske språka er *den andre tyske lydforskyvinga*. For om lag 1000 år sidan skjedde det ei endring av 't' til 's' mange stader, spesielt blei 't' ofte omgjort til dobbel 's'. Døme på ord er:

## Grammatikk
Tysk er eit flekterande språk, dvs. dei grammatiske tilhøva mellom orda blir i relativt stor grad uttrykt med hjelp av suffiks og andre morfologiske prosessar.

### Substantiv
Startar alltid med stor bokstav.

### Numerus
Tysk skil mellom eintal og fleirtal for substantiv, adjektiv og pronomen.

### Genus
Tysk har tre genera, maskulinum, femininum og nøytrum.

Genussystemet i tysk har ein biologisk basis, slik at *der Mann*, *der Ochs* er maskuline og *die Frau*, *die Kuh* er feminine. Det finst mange unnatak frå denne regelen. Det mest kjende er substantivet *das Mädchen*, som tyder ‘jenta’. I dette fallet kjem ordet inn under ein annan regel, som seier at ord som er danna med endinga *-chen* har genus nøytrum.

### Kasus
Tysk har fire kasus: nominativ, akkusativ, dativ og genitiv.

**Nominativ** markerer at setningsleddet er subjekt eller er predikativ (predikativ ved verba *sein*, *werden*, *bleiben* og *heißen*).

Setningsleddet skal stå i **[[akkusativ]]** med dei verba som tek *direkte objekt* i akkusativ eller når leddet står som eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek akkusativ.

Setningsleddet skal stå i **[[dativ]]** ved *indirekte objekt* og ved dei verba som tek *direkte objekt* i dativ, eller når leddet står som eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek dativ. Setningsleddet skal òg stå i dativ ved *eigedomsdativ*. Dette blir ofte nytta i staden for genitiv for å uttrykkje eigedomstilhøve til kroppsdelar eller klesplagg. Døme: Zieh **dir** die Schuhe aus! (Ta av deg skoa!). Nokre viktige verb tek direkte objekt i dativ, som til dømes verba *helfen* og *danken*.

Setningsleddet skal stå i **[[genitiv]]** når det uttrykkjer eigedomstilhøve eller tilhøyrsle, eller der leddet er eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek genitiv. På norsk blir eigedomstilhøve ofte kommunisert med ein preposisjon (*bilen til Maria*), med å hengje på ein *-s* etter eigaren (*Marias bil*) eller med sin-genitiven (*Maria sin bil*). På tysk er det vanlegare å nytte forma *Der Vater des Kindes* (Faren til barnet), med ved eigennamn kan ein gjerne bruke *-s*, slik som norsk: *Marias Wagen* (*Marias bil*).

### Verb

Til liks med norsk, blir tyske verb delte inn i svake og sterke verb.

### Determinativ
Determinativar står framfor substantiv og eventuelle adjektiv eller talord, og rettar seg etter substantivet i kasus og genus.

#### Bestemt determinativ

#### Ubestemt determinativ

## Døme
Korte døme på språket.

Ich esse Eis (presens).
Ich aß Eis (preteritum).
Ich habe Eis gegessen (perfektum partisipp).

Sidan tysk er eit flekterande språk, kan ein nytte kasus til å markere fuksjonen til setningsleddet, i staden for preposisjonar, slik ein ofte gjer på norsk.

 A: S   V    IO(D)    DO(A)
 T: Ich gebe der Frau ein Eis.

*Ich* er subjekt, *gebe* er verbal, *der Frau* er indirekte objekt i dativ og *ein Eis* er direkte objekt i akkusativ.

## Bakgrunnsstoff

* Vollständige Ausgabe von Georg Wenkers ''Sprachatlas des Deutschen Reichs''
* Verein Deutsche Sprache
* German 101 Learn German online
* Tysk Wikipedia
* Grimm, Deutsches Wörterbuch
* Häufig gestellte Fragen zur deutschen Sprache
* Häufig gestellte Fragen zur deutschen Sprache 
* Wortschatz der deutschen Sprache 
* www.goethe.de - Goethe-Institut zu: Dialektgebiete d. Deutschen Sprache (Karte mit Erläuterungen)
* deutsche Wörterbücher mit Informationen zu Rechtschreibung und Grammatik
* Heinzelnisse: tysk-norsk / norsk-tysk ordbok 
* Deutschtum.net