Lakota

**Lakota** er eit siouxspråk som vert tala av lakotafolk. Språket er i nær slekt med dakota. Båe vert ofte sett på som variantar av sioux.

## Lydlære

### Vokalar
Utover fem orale vokalar, det vil seia , har lakota òg tre nasale vokalar som er nasalerte variantar av dei orale. I den standardiserte ortografien (SLO) vert nasale vokalar skrivne med bokstaven eng, /ŋ/, etter vokalen.

### Konsonantar
Den ustemte uvulare frikativen, ȟ  vert nytta både sjølvstendig og bokstaven for frikativen vert nytta i kombinasjon med andre teikn. Ein apostrof (') vert nytta for å markera ein glottal lukkelyd, , som tyder å gjere eit «støyt» gjennom å pressa ihop stemmebanda, som i den engelske interjeksjonen «uh-oh!» eller som lyden til slutt i det danske ordet (og fenomenet) *stød.* I kombinasjon med ein konsonant vert desse lydane kalla for ejektive konsonantar. Bokstavar kombinert med *h* (*ph, th, čh, kh*) tyder at lydane er aspirerte.
Den stemte uvulare frikativen, ǧ , vert uttalt som ein uvular tremulant, , framfor /i/ og ofte som ein stemt velar frikativ, , i rask tale.

### Skriftsystem
Det vert nytta mange ortografiar for å skriva lakota, men den ortografien som vert nytta i *New Lakota Dictionary* er den mest utbreidde og nytta. Ortografien, som på engelsk vert kalla for Standard Lakota Orthography (SLO) vert mellom anna nytta av Sitting Bull College, Standing Rock Sioux Tribe, Cheyenne River Sioux Tribe og i dei fleste skulane i indianarreservat som Pine Ridge og Rosebud.

Trykk vert markert med ein aksent på vokalen i stavinga. Vanlegvis ligg hovudtrykket på første eller andre stavinga, vanlegast på andre. Nokre få ord har hovudtrykk på tredje stavinga i nokre få ord. Trykksterke vokalar får ein høgare ordtone enn dei andre vokalane i ordet. Av og til utgjer trykket skilnaden mellom to ord, som *ówaŋžila* ('saman') og *owáŋžila* ('stilla, stille').

Ei hake vert nytta for alveolare og velare frikativar *č* //, *ǧ* //, *ȟ* //, *š* /ʃ/ og *ž* /ʒ/. Aspirerte konsonantar vert skrivne med *[[h]]*: čh, kh, ph, th, og velare frikative konosnanter med ȟ: kȟ, pȟ, tȟ. Ejektiva vert skrivne med ein apostrof: č', ȟ', k', p', s', š', t'.

#### Alfabet
Alfabetet i Standard Lakota Orthography (SLO) er den ortografien som vert nytta av flest skular. Alle bokstavar som består av to teikn (til dømes aŋ, čh og p') vert rekna som eigne bokstavar.

## Grammatikk

### Ordstilling
Lakota er eit SOV-språk. Det tyder at ordstillinga i ei fullstendig setning vanlegvis er subjekt-objekt-predikat (verb), til skilnad frå t.d. norsk, som er eit SVO-språk. Ordstillinga kan likevel verta endra avhengig av fokuset. Objektet vert til dømes ofte flytta først i satsen for å få emfase. Lakota nyttar òg postposisjonar, det vil seia at adposisjonane kjem *etter* hovudordet. Dette til skilnad frå norsk, som har preposisjonar; adposisjonane kjem *før* hovudordet.

: *mazóph*'i**ye **él** – i butikken''
: ''mila **uŋ** - **med** ein kniv''

=== Pronomen ===

==== Sjølvstendige personlege pronomen ====
Dei sjølvstendige pronomena vert sjeldan nytta. Når dei vert nytta er det mest for emfase, til dømes som disjunktivt pronomen, eller saman med visse postposisjonar. Ofte vert dei sjølvstendige pronomena nytta når ein seier kva ein heiter, i setningar som 'Eg er han du ville sjå.', 'Eg er mannen som stal bilen din.' og òg uttrykk som 'Det er opp til deg.'

Skilnaden mellom dei to 'vi'-orda er at ein på lakota skil mellom eit 'vi' som inkluderer 'du og eg', det som vert markert med 1 i tabellen nedan, og dessutan eit som inkluderer 'eg og nokon eller nokre andre, men ikkje du', som vert markert med 2. Merk òg at ''íŋš'' opptrer som variant av ''íš''.


: ''Maȟpíya Lúta **miyé** yeló. - **Eg** er Raude sky.''
: ***Iyépi*' čha héčhuŋpi! = **De**t var dei som gjorde det!*

=== Formlære ===
Lakota er eit [[agglutinerande språk]] og har mange [[affiks]] som kan tilpassast til stammen for å skapa nye tydingar av ordet. Det finst til dømes mange instrumentale prefiks for å skapa nye verb.


==== Verb ====
Verb vert bøygde gjennom at ein legg til [[affiks]] til verbet avhengig av kva person verbet står til. Desse affiksa erstattar personlege pronomen. Dynamiske verb er verb som skildrar noko som hender, til dømes ‘gå’, ‘hoppe’ og ‘tygge’, medan statiske verb er verb som skildrar noko som er, til dømes ‘vera sjuk’, ‘vera gammal’, ‘vera tørst’. Dualis finst for første person, men ikkje for andre eller tredje. ∅- tyder at  personen ikkje er markert, at han ikkje har eit prefiks og vert attgjeve berre med verbstammen.

: *máni = å gå*
: *máni = ho/han går*


Utover desse finst òg *čhi-* som eit samansett pronomen med tydinga 'eg … deg' eller med [[Affiks#Suffiks|suffikset]] *-pi*, 'eg … dykk'. Dualis finst bare i første person.

: waŋčhíyaŋke - **eg*' ser **deg**'
: slolčhíyapi - **'eg** kjenner **dykk**'

Alle pronomen, i den ordenrekkjefølgja dei kjem og plasseringa dei har, kan lesast av i tabellen nedanfor. Raud farge indikerer at affikset uttrykker subjektet. Understreka affiks indikerer at dei uttrykker objekt og begge indikerer at dei uttrykker begge. Om ruta er tom tyder det at konstruksjonen er umogleg på lakota. I visse ruter finst det tre ulike former; i desse er den første den vanlegaste. Den andre er for visse verb som byrjar på *y-* og den tredje for visse andre verb som byrjar på *y-*. Dei pleier kallast for gruppe I, II og III.

Første person dualis og pluralis er *uŋ-* framfor konsonant og *uŋk-* framfor vokal. Tredje person plural i objektform, *wičha-*, vert berre nytta for animate substantiv, det vil seia dyr og menneske. Pronomen for inanimate substantiv gjer ingen skilnad mellom singular og plural, men det framgår oftast av samanhengen eller av at andre ord i satsen vert bøygde.

### Avlyd
Lakota har tre såkalla avlydar. Med dette meiner ein at visse verb av og til endrar sluttvokal. Det finst tre ulike avlydar, *-a/-aŋ*, *-e* og *-iŋ*. Eit verb som har ein sluttvokal som kan gjennomgå avlyd vert vist i ei ordbok gjennom at vokalen sluttar på ein versal A, til dømes *okáȟdeǧA*, 'å forstå'. Den versale A-en står aldri i laupande tekst, men vert nytta berre i ordbøker.

#### A/Aŋ-avlyd
A/Aŋ-avlyden er standardavlyden som førekjem overalt der dei øvrige to ikkje førekjem. Om verbet sluttar på *-A*, som t.d. okáȟdeǧA, vert ordet med A/Aŋ-avlyd *okáȟdeǧa.* Om verbet sluttar på -Aŋ vert ordet med A/Aŋ-avlyd *-aŋ*.

#### E-avlyd
E-avlyden blir nytta dels der ordet står sist i ei meining og dels om han kjem etter eit ord som styrer E-avlyd. 'Eg forstår' heiter såleis *okáȟdeǧe.* Orda som styrer E-avlyd er:

* visse einklitiske ord som ȟča, ȟčiŋ, iŋčhéye, kačháš, kiló, kštó, któ, lakȟa, -la, láȟ, láȟčaka, ló, séčA, sékse, s'eléčheča, so, s'a, s'e, šaŋ, šni og *uŋštó*.
* visse konjunksjonar og artiklar som eháŋtaŋš, kiŋ, kiŋháŋ, k'éaš og *k'uŋ *.
* visse hjelpeverb som kapíŋ, kiníča (kiníl), -khiyA, kúŋzA, lakA (la), phiča, ši, wačhíŋ, og *-yA* .

#### Iŋ-avlyd
Iŋ-avlyden førekjem berre framfor følgjande ord:

* *ktA* (ord som skapar futurumet og mange modusar, mellom anna kondisjonalis)
* na, naháŋ (og)
* *naíŋš* (eller)
* *yé* (vert nytta ved høfleg ønske)
* *yetȟó* (vert nytta ved vennskapelege ordrar)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Lakota (språk)|Lakota (språk)]]» frå ,  den 9. februar 2019.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Lakota Language Consortium