open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mönch

**Mönch** (tysk for "munk") er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Saman med Eiger og Jungfrau dannar det eit fjellpanorama som lokalt går under namnet *Dreigestirn* (omtrent «trippelstjerna»), lett gjenkjenneleg frå langt borte.

Mönch ligg på grensa mellom kantonane Valais og Bern, og er del av ei fjellrekke mellom Jungfrau og Jungfraujoch i vest til Eiger i aust. Fjellet ligg vest for Mönchsjoch (eit 3650 m høgt skar) og Mönchsjoch-hytta. Det ligg nord om Jungfraufirn og Ewigschneefäld, to tverbrear til Aletschgletscher. Nordveggen av Mönch reiser seg bratt opp frå dalen Lauterbrunnen.

### Klatring
Fjelltoppen vart klatra fyrste gong 15. august 1857 av Christian Almer, Christian Kaufmann, Ulrich Kaufmann og Sigismund Porges.

### Trafikk
Gjennom fjellet går jarnbanetunnelen Jungfraubahn, i ei høgde på 3300 meter over havnivå.

## Kjelde
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mönch|Mönch]]» frå , den 6. oktober 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

* Mönch på SummitPost
* moh peaks.html?pk=182 Mönch på Peakware - bilete
* Mönch frå Kleine Scheidegg
Wildstrubel

**Wildstrubel** (3243 m) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg på grensa mellom kantonen Bern og kantonen Valais.

Fjellet har tre toppar, alle like høge:
* Vesttoppen:*Lenkerstrubel*, på sveitsiske kart nemnd for *Wildstrubel*
* Midttoppen
* Austtoppen:*Adelbodnerstrubel* eller *Grossstrubel*

Desse tre toppane, som strekker seg langs ei 3500 m lang egg, er greie å traversere.

Leslie Stephen, T. W. Hinchliff og fjellføraren Melchior Anderegg klatra den 11. september 1858 opp på toppen som dei første nokon sinne. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wildstrubel|Wildstrubel]]» frå , den 6. oktober 2009.*
Bietschhorn

**Bietschhorn ** (3934 m) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Nordaust- og sørsidene av fjellet er omfatta av UNESCOs verdsarvliste. Bietschhorn ligg sør for dalen Lötschental og ved nordenden av dalane Bietschtal og Baltschiedertal. Dei fleste klatrarane startar sine turar til fjells frå antan Bietschhornhütte eller Baltscheiderklause.

Bietschhorn vart klatra fyrste gongen den 13. august 1859. Briten Leslie Stephen hadde då fylgje av fjellførarane Anton Siegen, Johann Siegen og Joseph Ebener. Ei utgreiing om denne fyrstebsttigninga vart publisert i Stephen si bok *The Playground of Europe* (1871).

På nordsida av fjellet sig Nestgletscher ned i Lötschental. Biestchgletscher på sørsida har i stor grad smelta ned dei seinare tiåra.

### Fjellskred 2025
Kleiner Nesthorn, ein fjellrygg på nordvestsida av Bietschhorn, 3&nbsp;342 meter over havet og beståande av gneis og amfibolitt byrja sige og rase ut i mai 2025. Eit steinras natt til 14. mai 2025 tok med måleutstyr montert i 1990-åra. Landsbyen Blatten vart evakuert, då fleire millionar kubikkmeter berg stod i fare for å rase ut. Morgonen 19. mai rundt 04.19 
UTC utløyste eit steinras eit lite jordskjelv styrke 1,8 (ml). Frå klokka 14 til 18.40 sokk toppdelen av fjellryggen Kleines
 Nesthorn over 30 meter på nordaustsida. Ved middagstid den 20. mai hadde steinmassar med eit samla volum på 1,5 millionar kubikkmeter sklidd mot breen under fjellryggen. Nye steinras i fjellsida på Kleiner Nesthorn enda, kvelden 23. mai, med at toppen av Kleiner Nesthorn rausa ned. Stein- og bre-raset overdyngde det meste av landsbyen Blatten.
 
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Bietschhorn|Bietschhorn]]» frå ,  den 2. juni 2025.*
Handelsdepartement

Namnet eller omgrepet **Handelsdepartement** finst i fleire land. Sjå til dømes:
* Handelsdepartementet i Noreg
* Handelsdepartementet i USA
* Handelsdepartementet på Island
Handelsdepartementet

**Handelsdepartementet** er eit norsk departement som har hatt ulike namn gjennom tidene, men som er ein etterfølgjar etter Departementet for det Indre (2. og 4. departement frå 1814). Handelsavdelinga i dei ulike departementa har gjennom åra vore lokalisert i ulike departement:

* 1903&ndash;05: Departementet for utenrikske saker, handel, sjøfart og industri eller Handelsdepartementet 
* 1905&ndash;13: Departementet for handel, sjøfart og industri eller Handelsdepartementet 
* 1913&ndash;1916: Departementet for sosiale saker, handel, industri og fiskeri eller Sosialdepartementet 
* 1916&ndash;1947: Departementet for handel, sjøfart, industri, håndverk og fiskeri eller Handelsdepartementet
* 1917&ndash;1920: Industriforsyningsdepartementet
* 1942&ndash;1945: Skipsfartsdepartementet
* 1947&ndash;1987: Handels- og skipsfartsdepartementet
* 1947&ndash;1987: Industridepartementet
* 1988&ndash;1993: Næringsdepartementet
* 1997&ndash;: Nærings- og handelsdepartementet

## Sjå også
*Norske handelsministrar

## Kjelder
*Regjeringen.no om Nærings- og handelsdepartementet
Wetterhorn

**Wetterhorn** er eit 3&nbsp;692 meter høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits, nær landsbyen Grindelwald. Fjellet vart klatra fyrste gongen i 1844. Ti år seinare klatra Alfred Wills med fylgje til topps. Denne klatreturen har britiske fjellturistar rekna som innleiinga til den britiske alpinismens gullalder.

Fjellmassivet har tre nærståande toppar: Wetterhorn (mest iaugefallande frå Grindelwald), Mittelhorn (høgst) og Rosenhorn.

## Ymse
* Frå 1908 arbeidde ein med å byggje verdas fyrste kabelbane, meint for persontrafikk, til Wetterhorn. Arbeidet stoppa opp i 1915, under 1. verdskrigen. Det vart aldri teke opp att.
* Winston Churchill var på toppen i 1894.

## Bakgrunnsstoff

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wetterhorn|Wetterhorn]]» frå , den 6. oktober 2009.*
Ekspedisjonssjef

**Ekspedisjonssjef** er tittelen på ein avdelingsleiar i eit norsk departement. Det er den nest høgaste embetsmannsstillinga etter departementsråden.

## Sjå også

* Byråsjef
Byråsjef

**Byråsjef** er tittelen til leiaren for eit departementskontor eller for eit kontor i ein større statsinstitusjon. Byråsjefen er underordna ekspedisjonssjefen og eventuell avdelingsdirektør eller underdirektør i den hierarkiske oppbygginga av departementa.

Byråsjef er ei embetsstilling, noko som inneber at dei blir utnemnde av Kongen i statsråd.

## Sjå også

* Departementsråd

## Bakgrunnsstoff

* caplex.no
* ordnett.no
* Regjeringa og departementa
Berit

**Berit** og **Beret** er kvinnenamn avleidde av Birgitte, ei nordisk form av irsk Brigantia, 'borg eller fjell med høge, bratte sider' eller 'strålande'. Berit har namnedag den 7. oktober.

Både «Berit» og «Beret» var vanlege namn i Noreg på 1700-talet. I nyare tid har «Berit» vore blant dei mest brukte jentenamna i tida frå rundt 1925 til 1965.

Berit er i Noreg ofte brukt saman med andre førenamn. I 2005 var dei vanlegaste samansetjingane Anne Berit/Anne-Berit, Liv Berit og Inger Berit.

## Namneberarar
* Berit Ås (f. 1928), norsk sosialpsykolog
* Berit Berthelsen (f. 1944), norsk idrettsutøvar
* Berit Nesheim (f. 1945), norsk filmregissør
* Berit Oskal Eira (f. 1951), norsk politikar
* Beret Aksnes (f. 1952), norsk kunstnar
* Berit Reiss-Andersen (f. 11. juli 1954), norsk advokat og forfattar
* Berit Aunli (f. 1956), norsk langrennsløpar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Berit|Berit]]» frå , den 6. oktober 2009.*
Finansdepartement

Eit **finansdepartement** eller **finansministerium** har ansvar for statsfinansane og dei økonomiske tilhøve i eit land.

Finansdepartement:
* Finansdepartementet i Noreg
* Finansdepartementet i USA
* Finansdepartementet i Sverige

Finansministerium:
* Finansministeriet i Danmark
* Finansministeriet i Storbritannia
Birgitte

**Birgitte** og **Birgitta** er nordiske kvinnenamn avleidde av irske Brigantia, 'borg, fjell med høge, bratte sider' eller 'strålande'. Birgitte har norsk namnedag den 7. oktober, Birgitta har svensk namnedag same dato.

Namnet er kjend i Noreg frå rundt år 1000. Etter 1400 blei det utbreidd i Norden i stor grad etter heilage Birgitta. Det har ei rekkje variantar, som Brigitta/e, Beret, Berit, Brita, Brit(t), Birgit, Berta/e, Birte, Bibi og Gitte. 

## Namneberarar
* Birgitta Birgersdotter (1303-1373), svensk helgen
* Birgitte Cathrine Boye (1742–1824), dansk salmediktar
* Birgitte Grimstad (f. 1935), dansk-norsk songar
* Birgitta Sondresen (f. 1964), norsk illustratør

## Kjelder
*
Birgit

**Birgit** er ei nordisk, kanskje dansk form av kvinnenamnet Birgitte, som igjen er avleidd av irske Brigantia, 'borg, fjell med høge, bratte sider' eller 'strålande'. Birgit har norsk namnedag den 7. oktober, og svensk den 13. oktober.

## Namneberarar
* Märta Birgit Nilsson (1918–2005), svensk operasongar
* Birgit Strøm (1931–2007), norsk skodespelar og dokkefører

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Birgit|Birgit]]» frå , og «[[:sv:|Birgit]]» frå  den 6. oktober 2009.*
Beret

:*For kvinnenamnet Beret, sjå [[Berit]].*

**Beret** er ei filtlue som tek utgangspunkt i alpe- eller baskarlua og er mykje brukt i moderne militæruniformar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Beret|Beret]]» frå ,  den 6. oktober 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
Simejiz

**Simeiz** (ukrainsk Сімеїз, *Simejiz*, russisk Симеиз, *Simeiz*, krimtatarisk *Simeiz*) er ein by på Krim-halvøya i Ukraina. Byen ligg ved Svartehavet, i sørhellinga av Krimfjella, 18 kilometer vest for Jalta. Den viktigaste næringsvegen er turisme. Byen hadde 3&nbsp;501 innbyggjarar i 2001.

Det tidlegare Krim-observatoriet ligg her.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Bilde av Simeiz
* Simeiz - Climbing/Topo  (PL)
Borgund kyrkje

**Borgund kyrkje** kan vise til:

* Borgund stavkyrkje &ndash; På Borgund i Lærdal i Sogn. Frå kring 1180.
* Borgund nye kyrkje &ndash; På Borgund i Lærdal i Sogn. Frå 1868.
* Borgund kyrkje i Ålesund &ndash; På Borgund i Ålesund.
Gjerstad kyrkje

**Gjerstad kyrkje** kan vise til:

* Gjerstad kyrkje i Agder &ndash; i Gjerstad kommune i Agder
* Gjerstad kyrkje på Osterøy &ndash; i Osterøy kommune i Hordaland
Mo kyrkje

**Mo kyrkje** kan vise til:

*Mo kyrkjeruin &ndash; i Vestre Slidre i Innlandet
*Mo kyrkje i Odal &ndash; i Nord-Odal i Innlandet
*Mo kyrkje i Nordhordland &ndash; i Modalen i Vestland	
*Mo kyrkje i Rana &ndash; i Mo i Rana i Nordland	
*Mo kyrkje på Nordmøre &ndash; i Surnadal i Møre og Romsdal
*Mo kyrkje i Telemark &ndash; i Tokke i Telemark
Sandnes kyrkje

**Sandnes kyrkje** kan vise til:

* Sandnes kyrkje i Nordhordland &ndash; I Masfjorden i Hordaland (Nordhordland prosti i Bjørgvin bispedøme)
* Sandnes kyrkje i Sandnes &ndash; I Sandnes i Rogaland (Sandnes prosti i Stavanger bispedøme)
* Sandnes kyrkje i Setesdal &ndash; I Åraksbø i Bygland i Aust-Agder (Otredal prosti i Agder og Telemark bispedøme)
* Sandnes kapell i Bygland &ndash; på Sandnes i Bygland i Aust-Agder (Otredal prosti i Agder og Telemark bispedøme)
Solheim kyrkje

**Solheim kyrkje** kan vise til:

* Solheim kyrkje i Bergen &ndash; i Løvstakksiden sokn i Bergen
* Solheim kyrkje i Nordhordland &ndash; i Masfjorden i Hordaland

## Sjå òg
* Solheim kapell &ndash; på Solheim kyrkjegard i Bergen
Aletschhorn

**Aletschhorn** er eit fjell på 4192 moh. i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet høyrer med i Jungfrau-Aletsch-Bietschhorn-området som UNESCO har teke med på si verdsarvliste. Aletschgletscher ligg ved foten av fjellet.

## Geografi
Aletschhorn er den nest høgste fjelltoppen i Bern-Alpane, Finsteraarhorn er høgare. På nordsida av fjellet ligg Aletschfirn, ein del av Aletschgletscher. I sørvest ligg Ober Aletschgletscher, medan Mittel Aletschgletscher ligg i sør. Begge desse breane er nedbørsfelt til elva Massa, som har sine kjelder i Aletschgletscher og endar opp i elva Rhone. Aletschhorn, som ligg midt inne i breområdet, er mindre kjend enn fjelltoppane Jungfrau og Eiger. Desse ligg kring 10 km lenger nord.

## Klatresoge
Aletschhorn vart klatra fyrste gong i 1859 av Francis Fox Tuckett, Johann J. Bennen, V. Tairraz og Peter Bohren. Den 18. juni starta dei bestiginga frå Mittel Aletschgletscher, på sørsida av fjellet. Slik mange andre klatrarar gjorde den tida, tok Tuckett med seg eit barometer og gjorde vitskaplege observasjonar. Han registrerte isande kalde temperaturar og svært sterk vind. Vinden var så kraftig at han truga med å slå klatrarane over ende.

Etter dei hadde nådd toppen, skilde Tuckett lag med Bennen og tok til på nedstiginga i nordveggen saman med Bohren og Tairraz. Han ynskte å gå rett ned i dalen Lötschental. Straks etter dei tok til på nedstiginga, stokk eit snøskred ut under føtene til klatrarane. Dei vende då tilbake og føretok nedstiginga på Mittel Aletschgletscher.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aletschhorn|Aletschhorn]]» frå ,  den 7. oktober 2009.*  


## Bakgrunnsstoff
* Aletschhorn på SummitPost
* Bilete av Aletschhorn frå Lötschenlücke 
* Bilete av Aletschhorn frå Mischabelhuts
Blüemlisalp

**Blüemlisalp** er eit fjellmassiv i Bern-Alpane i Sveits. Heile massivet ligg i kantonen Bern, i kommunane Kandersteg og Reichenbach im Kandertal.

Massivet har tre hovudtoppar:
* Blüemlisalphorn (3664 m) 
* Wyssi Frau (3650 m) 
* Morgenhorn (3623 m) 

Blüemslialp ligg nørdst i hovudkjeda av Bern-Alpane. I vest støyter massivet mot Doldenhorn, via fjelltoppane Oeschinenhorn og Fründenhorn. I aust held fjellmassivet fram med Gspaltenhorn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Blüemlisalp|Blüemlisalp]]» frå , den 7. oktober 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* The Blüemlisalphorn på SummitPost
Gross Fiescherhorn

**Gross Fiescherhorn** er eit fjell på 4049 meter i Bern-Alpane i Sveits. Nær ved ligg det litt lågare Hinter Fiescherhorn (4025 m). Frå nord ligg begge fjelltoppane i skjul bak andre fjell. Lettast å sjå er dei frå landsbyen Grindelwald (1034 m). 

## Klatresoge
Fjelltoppen vart klatra fyrste gongen den 23. juli 1862 av H. B. George og Adolphus Moore, saman med fjellførarane Christian Almer og Ulrich Kaufmann. Turen gjekk langs sørvestegga, det som i dag er normalruta.

Nordsida av fjellet vart klatra i 1926. 13. august det året nådde W. Amstutz og P. von Schumacher toppen etter ei 15-timars oppstiging langs nordegga, nordgrensa av Fiescherwand.

Fyrste direkteruta opp Fiescherwand vart klatra av W. Welzenbach og H. Tillmann i 1930. Klatrarane starta oppstiginga av Fiescherwand om morgonen 5. september. Dei valde å klatre ei rute som gjekk rett mot toppen. Toppen nådde dei i kveldinga, etter ei oppstiging som varde i 12 timar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gross Fiescherhorn|Gross Fiescherhorn]]» frå ,  den 7. oktober 2009.*  


## Bakgrunnsstoff
* Gross Fiescherhorn på SummitPost
* Gross Fiescherhorn (Die Viertausender der Alpen)
Balmhorn

**Balmhorn** (3698 m) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Toppegga dannar grense mellom kantonane Bern og Valais. 

Balmhorn er knytt til det nærliggjande fjellet Altels av ein kvass snørygg. Også Rinderhorn høyrer med i dette massivet. Den bratte breen Balmhorngletscher renn frå Balmhorn mot nord gjennom Gasterental. Schwarzgletscher renn i vestleg retning gjennom Gemmiweg. Nedanfor austveggen ligg Lötschenpass og Lötschengletscher. 

Vatnet på nordsida av massivet renn gjennom elvane Kander, Aare og Rhinen mot Nordsjøen, medan vatnet på sørsida renn gjennom Rhône ned i Middelhavet.

### Fyrstestiging
Fjellet vart klatra fyrste gongen den 21. juli 1864 av Frank Walker, Horace Walker, Lucy Walker, samt fjellførarane Jakob Anderegg og Melchior Anderegg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Balmhorn|Balmhorn]]» frå , den 7. oktober 2009.*
Krone

**Krone** (frå norrønt *krúna*, lånt inn gjennom lågtysk frå latin *corona* 'krans, ring') 
kan visa til:

*Hovudprydnaden krone, ein hovudprydnad
*I overført tyding: Status som monark, visse sider av monarken eller staten si makt eller eigedom i eit monarki
*Kronemynt, til dømes norske kroner eller eit kronestykke
* Kronesida eller adversen på ein mynt
*Noko som topper eller omkransar ein topp, til dømes krona i eit tre, ein indre bladkrans på eit blomsterdekke, gevir, fjørtopp, isse eller hårkvervel eller den synlege delen av ei tann.
*Øvste delen av eit byggverk, til dømes murkrone, som også er brukt i heraldikken
*Del av foten på hovdyr, mellom hov og kode
*Fahrzeugwerk Bernard Krone GmbH er ein tilhengjarmakar
*Den nordlege krona (*Corona borealis*) er eit lite stjernebilde på den nordlege himmelkvelvinga
*Den sørlege krona (*Corona australis*) er eit lite stjernebilde på den sørlege himmelkvelvinga

## Sjå òg
*Krona
*Kroning
*Corona
*Mynt eller krone

## Kjelder
*
*
Finanstilsynet

**Finanstilsynet**, fram til 21. desember 2009 **Kredittilsynet**, er ein norsk statleg etat som fører tilsyn med føretak og marknader for å bidra til finansiell stabilitet og ordna marknadstilhøve. Tilsynet ligg under Finansdepartementet.

Tilsynet sin jurisdiksjon omfattar bankar, finansieringsselskap, kredittføretak, forsikringsselskap, pensjonskasser, verdipapirføretak, verdipapirfondsforvalting og marknadsåtferd i verdipapirmarknaden, børsar og autoriserte marknadsplassar, oppgjørssentralar og verdipapirregister, eigedomsmeklingsføretak, inkassoføretak, rekneskapsførarar og revisorar.

Bjørn Skogstad Aamo var direktør i Kredittilsynet fra 1993 til åremålet gjekk ut våren 2011. Morten Baltzersen tiltrådte som finansdirektør frå 15. august 2011.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Game Boy Advance

**Game Boy Advance** (ofte korta **GBA**) er ein handhalden spelkonsoll utvikla, produsert og marknadsført av Nintendo. Han vart lansert i Japan 21. mars 2001, i Nord-Amerika 11. juni 2001, i Europa og Australia 22. juni 2001. Under utviklinga vart *Game Boy Advance* gjeve kodenamn *Project Atlantis*.

## Tekniske spesifikasjonar
* CPU: Spesialtilplassa 32-bit 16,8&nbsp;MHz ARM prosessor; inneheld òg ein 8,4&nbsp;MHz Z80-liknande prosessor
* RAM: 32 Kbyte WRAM + 96 Kbyte VRAM i CPU og 256 Kbyte WRAM utanfor CPU
* Skjerm: 240x160 pikslar (kan skifte til 160x144)
* Skjermstørrelse:
** Advance/SP: 2,9 tommar (40,8&nbsp;mm x 61,2&nbsp;mm)
**	Micro: 2 tommar 
* Fargepalett: 32 768 fargar
* Kommunikasjon: Seriellport
* Strøm:
**	Advance: To AA batteri, rekk til om lag 15 timar
**	SP: Litium-batteri med 10 timar med speling med lys, 18 timer utan
**	Micro: Litium-batteri
*Vekt:
**Advance: 140 g
**SP: 143 g
**Micro: 85 g
*Mål:
**Advance: 82&nbsp;mm høg x 144,5&nbsp;mm brei x 24,5&nbsp;mm djup
**SP: 84,6&nbsp;mm høg x 82&nbsp;mm brei x 24,3&nbsp;mm djup
**Micro: 50,8&nbsp;mm høg x 101,6&nbsp;mm brei x 17,8&nbsp;mm djup

## Andre utgåver

### Game Boy Advance SP

SP-versjonen som vart lansert i mars 2003 hadde ein ny og mindre kamskjelldesign med ein skjerm som ein kunne flippe opp, internt forlys (ikkje baklys) og oppladbart batteri, men var elles uforandra. *SP* står for *Special* (*spesiell*).

### Game Boy Micro

Game Boy Micro er den andre omforminga av Game Boy Advance. Maskina er 10,6&nbsp;cm brei, 5,08&nbsp;cm høg og 1,78&nbsp;cm djup og veg 85 gram. Micro har ein mindre skjerm enn dei andre modellane, men med skarpare oppløysning og bakgrunnsopplysing. Maskinen er ikkje kompatibel med spel for Game Boy eller Game Boy Color.
Bamako

**Bamako** er hovudstaden i det afrikanske landet Mali. Byen ligg ved elva Niger (*Joliba* 'blodelva' (*joli* 'blod', *ba* 'elv') på bambara) i den sørvestlege delen av landet. Bamako er administrativt sentrum i landet, og er ein viktig hamneby og eit regionalt handelssentrum. Hovudnæringane er tekstil, matvarer og metall.

## Folkesetnad
Bamako er på sjetteplassen mellom dei raskast veksande byane i verda. I 1884 hadde byen 2 500 innbyggjarar, i 1908 8000 innbyggjarar, i 1945 37 000 innbyggjarar, i 1960, året då Mali blei uavhengig, hadde talet stige til 100 000, og i 2009 var det kome opp i 2 209 225. Byen er dessutan den sjuande største i Vest-Afrika, etter Lagos, Abidjan, Kano, Ibadan, Dakar og Accra.

## Namnet på byen
Namnet *Bamako* kjem frå bambara og tyder 'krokodillerygg' (*bama* 'krokodille'; *kɔ* 'rygg').

## Bydelar
Bamako har desse bydelane; namna er skrivne på bambara (bamanankan) og nokre i tillegg på fransk (etter skråstreken når båe språka er med):
 

## Klima
Bamako ligg lengst sør i Sahel og har eit tropisk klima med ein gjennomsnittleg nedbør på 878 mm i året, og med ei klårt åtskild tørketid og regntid.

## Venskapsbyar
*  Angers, Frankrike (sidan 1974)
*  Bobo Dioulasso, Burkina Faso
*  Dakar, Senegal
*  Leipzig, Tyskland
*  Rochester, New York, USA (sidan 1975)
*  São Paulo, Brasil
*  Sinyar, Indonesia
*  Slocomb, Alabama, USA (sidan 1912)

## Kjende personar som er fødde i Bamako
* 1954, 24. oktober, Amadou Bagayoko, songar og gitarist i Amadou & Mariam
* 1955, 23. juni, Jean Tigana, fransk fotballspelar og -trenar
* 1958, 15. april, Mariam Doumbia, songar Amadou & Mariam
* 1968, 25. februar, Oumou Sangaré, songar, feminist og menneskerettsaktivist
* 1979, 15. juli, Boubacar Diarra, malisk fotballspelar
* 1978, 15. april, Soumaila Coulibaly, malisk fotballspelar i FSV Frankfurt

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Game Boy Advance SP

**Game Boy Advance SP** er ein oppgradert variant av den handhaldne spelkonsollen Game Boy Advance utvikla, produsert og marknadsført av Nintendo. Han vart lansert i Japan februar 2003, og i Nord-Amerika og Europa månaden etter. «SP» i namnet står for «Special» (*spesiell*).
Game Boy Micro

**Game Boy Micro** er ein handhalden spelkonsoll utvikla, produsert og marknadsført av Nintendo. Han er den andre og siste omforminga av Game Boy Advance, og det siste tilskotet i Game Boy-serien. Konsollen vart lansert i Japan og Nord-Amerika september 2005 og i Australia og Europa november same året. *Game Boy Micro* stør ikkje spelkassettane for Game Boy og Game Boy Color.

GBM har ein mindre, men merkbart skarpare skjerm enn forgjengarane, med justerbar ljosstyrke. Den har ogso høyretelefonutgong og utskiftbare frontdeksel. Game Boy Micro er ikkje kompatibel med dei eldre Game Boy- og Game Boy Color-konsollane, og spel utvikla til disse kan derfor ikkje bli spelt på GBM.

Det er den siste konsollen i den originale Game Boy-serien. Mottakinga til den handhelde konsollen var god og andmeldelsane fabelaktige. I Japan har den håndholdte blitt utgiven i fire fargar og stilar kvar. Dei fire fargane er svart, blå, lilla og sølv.
## Historie
Game Boy Micro blei offisielt avduka av Nintendo of America sin visepresident for sal og marknadsføring, Reggie Fils-Aime, på selskapet sin E3 pressekonferanse den 17. mai 2005. Systemet blei lansert i Japan den 13. september 2005 og i Nord-Amerika den 19. september 2005. GBM blei utgiven i Europa den 4. november 2005 og Australia den 3. november 2005. Den kom ut i Kina som iQue Game Boy Micro den 1. oktober 2005]] og senere given ut i Sør-Korea den 9. november 2005.
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Game Boy Micro|Game Boy Micro]]» frå , og «[[:no:|Game Boy Micro]]» frå  den 23. februar 2014.*
John Byng

Admiral **John Byng** () var ein offiser i Royal Navy som vart stilt for krigsrett og avretta for å ha mislukkast i år «gjere sitt yttarste» under slaget ved Menorca i starten på sjuårskrigen.

Byng gjekk inn i marinen i 1718, 14 år gammal. Far hans var då ein veletablert admiral med ei stor karriere som hadde vunne mange sjøslag og var høgt akta av kongane han tente.

Tidleg i karrieren vart Byng send til ein rekkje postar i Middelhavet. 23 år gammal vart han kaptein på HMS «Gibraltar». Fram til 1739 kom han ikkje ut i kamp. I 1742 vart han kommandørguvernør i den britiske kolonien Newfoundland.

Han vart forfremma til kontreadmiral i 1745 og til viseadmiral i 1747. Han tente på dei mest komfortable stasjonane og unngjekk dei meir krevjande oppgåvene i marinen.

I 1756 fekk han i oppgåve å segle til Menorca, som var under britisk kontroll, for å hjelpe garnisonen der i forsvaret mot den franske marinen. Franskmennene kom dit før Byng og flåten hans nådde fram, og slaget ved Menorca fann stad utanfor øya. Dette markerte starten på sjuårskrigen i Europa. Byng kom imot den franske flåten på ei linje, men med ein vinkel i forhold til den franske linja. Dette medførte at dei første skipa i linja vart hardt råka av fransk kanoneld, før dei bakre skipa i den britiske flåten kom innanfor rekkevidd for sine kanonar. Byng innsåg at han ikkje ville klare å påføre franskmennene noko skade og vende attende til Gibraltar, der han hadde starta reisa.

Det mislukka slaget og tapet av Menorca førte til stort sinne i Storbritannia. Byng vart ført heim og stilt for krigsrett for brot på Krigsartiklane. Lova sa at dersom ein offiser ikkje hadde gjort sitt yttarste, skulle han dømmast til døden, og slik vart det òg med Byng, som retten meinte hadde vist dårleg mot. John Byng vart skoten 14. mars 1757 om bord på HMS «Monarch».

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:John Byng|John Byng]]» frå , den 7. oktober 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
 


## Bakgrunnsstoff
* Biografi på ''Dictionary of Canadian Biography Online''
* John Byng på ''Ward's Book of Days''
Jungfrau

**Jungfrau** (tysk for «jomfru») (4158 moh) er ein av dei høgaste fjelltoppane i Bern-Alpane. Fjellet ligg på grensa mellom kantonane Valais og Bern i Sveits. Saman med Eiger og Mönch dannar Jungfrau ein massiv vegg godt synleg i Berner Oberland, og er rekna for å framvise eit av dei mest imponerande syn i dei sveitsiske Alpane. Jungfrau er tredje høgste fjellet i Bern-Alpane, etter dei nærliggjande Finsteraarhorn og Aletschhorn, høvesvis 12 og 8 km unna.

## Geografi
Jungfrau er det vestlegaste og høgste punktet i ein gigantisk 10 km lang fjellvegg, som kneisar dominerande over dalane Lauterbrunnen og Grindelwald. Fjellveggen vert danna gjennom oppstillinga av dei mest utprega nordveggane i Alpane, med Mönch (4107 m) og Eiger (3970 m) langs sida av Jungfrau, fjellveggar som reiser seg opptil 3000 m frå dalane under. Jungfrau er om lag 6 km unna Eiger; toppen av Mönch ligg omtrent midt i mellom, ei 3,5 km frå Jungfrau. Fjellveggen held fram vidare mot aust til Gross Fiescherhorn, og mot vest i Lauterbrunnen-veggen.

Høgdeskilnaden mellom fjelltoppen og den djupe dalen Lauterbrunnen (800 m), er særleg synleg frå området kring fjellandsbyen Mürren. Frå dalbotnen stig terrenget med over 3000 m, på ei horisontal strekning på 4 km.

Landskapet kring Jungfrau er rikt på kontrastar. I nordvest er dei stupbratte avgrunnane, søraustsida er snødekt til kring 3&nbsp;500 moh av Aletschgletscher. Den 20 km lange Aletsch-dalen i søraust er ubebudd og er kringsett av andre, liknande bredalar. Dette området er det største, bredekte i heile Alpane.

## Klatresoge
Toppen av Jungfrau vart nådd fyrste gong 3. august 1811 av brørne Rudolf og Hieronymus Meyer frå Aarau (søner av topografen J.R. Meyer). Dei hadde fylgje med to gemsejegerar frå Valais, truleg A. Volker og J. Bortis. Fyrst gjekk dei opp til Aletschfirn (vestleg arm av Aletschgletscher), nord for Aletschhorn. Dei slo leir der, og kunne etter tre dagars tur stå på toppen. Bestiginga deira vart trekt i tvil, så dei bestemte seg i september året etter for å gjenta bestiginga. Dei gjekk då same ruta. For å vise dei hadde nådd til topps, bar dei med seg eit flagg.

Fyrste direkteruta frå dalen Lauterbrunnen vart klatra i 1865 av George Young, H. Brooke George og fjellføraren Christian Almer. Dei bar med seg stigar som dei nytta til å krysse dei mange bresprekkene på nordsida av fjellet.

Fyrste vinterbestiginga fann stad 22. januar 1872. Meta Brevoort og W.A.B. Coolidge nytta då ein slede opp Ober Aletschgletscher. Brevoorts yndlingshund, *Tschingel*, var med dei på turen til toppen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jungfrau|Jungfrau]]» frå , den 7. oktober 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* moh Webkamera frå toppen av Jungfraujoch
* Bileteav Jungfrau frå Kleine Scheidegg
Tschingelhorn

**Tschingelhorn** (3562 m) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Kantongrensa mellom Bern og Valais går over fjelltoppen. Fjellet er elles med i verdsarvområdet som vart oppretta kring Jungfrau og Aletschgletscher.

Heinrich Feuz, W. H. Hawker, Christian Lauener og Ulrich Lauener var dei første som nådde toppen av fjellet, den 6. september 1865. 

### Ymse
Briten W.A.B. Coolidge sin hund *Tschingel*, som elles var ei gåve til Coolidge frå den sveitsiske fjellføraren Christian Almer, var oppkalla etter fjellet Tschingelhorn. Hunden, ei tispe, var med på elleve fyrstebestigingar i Alpane og gjennomførte 66 såkalla *grandes courses*, storturar. Hunden vart føreslått til æresmedlem av Alpine Club, noko som vart avvist med tilvising til kjønn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tschingelhorn|Tschingelhorn]]» frå , den 7. oktober 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* The Tschingelhorn på SummitPost
Breithorn i Lauterbrunnen

**Breithorn** eller **Lauterbrunnen Breithorn** er eit 3780 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Grensa mellom kantona Bern og Valais går over fjellet.

### Geografi
Fjellet ligg mellom Grosshorn og Tschingelhorn. Mellom Breithorn og Tschingelhorn ligg det bredekte Wetterlücke. Mot nord stuper Breithorn i ein om lag 1&nbsp;200 meter høg berg- og isvegg, Lauterbrunnenveggen, ned i Lauterbrunnental og dannar ein imponerande avgrunn.

### Fyrsteklatring
Fjellet vart klatra fyrste gongen den 31. juli 1865 av fjellpioneren Edmund von Fellenberg frå Bern. Med seg på turen hadde han fjellførarane Johann Bischoff, Peter Egger, Peter Inäbnit og Peter Michel frå Lauterbrunnen og Grindelwald.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Breithorn (Lauterbrunnen)|Breithorn (Lauterbrunnen)]]» frå , den 7. oktober 2009.*
Grünhorn

**Grünhorn** eller **Gross Grünhorn** (4043 moh) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjelltoppen ligg på egga mellom dei to største breane i Alpane, Aletschgletscher i vest og Fieschergletscher i aust. Sør for fjellet stig Gross Wannenhorn, og i nord Gross Fiescherhorn.

## Klatresoge

Fyrste stiginga fann stad den 7. august 1865. Fjellpioneren Edmund von Fellenberg frå Bern, saman med fjellførarane Peter Michel, Peter Egger og Peter Inäbnit steig til topps. Dei klatra fjellet frå vestsida, turen tok til på *Ewigschneefeld*, ein brearm til Aletschgletscher. Dei nådde toppen, trass i vanskelege vertilhøve. Dei same klatrarane hadde mislukkast å nå toppen av Grünhorn året før. Den gongen nådde dei einast til eit noko lågare punkt, kalla Grünegghorn.

Ei rute opp nordaustegga vart klatra fyrste gongen den 26. august 1913, av D. von Bethmann-Hollweg og O. Supersaxo. Sommaren 1950 klatra G. Van der Leck vestveggen. Vestpillaren vart klatra av C. Blum og U. Frei den 27. august 1967.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Grünhorn|Grünhorn]]» frå , den 7. oktober 2009.*
Karvatsjauth

**Karvatsjauth** er ei nordindisk, hovudsakleg hinduisk høgtid for gifte kvinner. Ho blir markert gjennom at konene faster ein heil dag for å be om vern for ektemannen sin, og utfører visse rituale. Namnet *karva* viser til ei leirkrukke som blir brukt i ritualet, medan *chauth*, 'den fjerde', viser til at dagen fell på den fjerde dagen etter fullmåne i månaden *[[kartik]]*.

Koner pynter seg særskild denne dagen, og samlar seg til særskilde måltid og bøner. Til gjengjeld pleier ektemenn gje dei gåver og ekstra merksemd.

Karvatsjauth er tradisjonelt blitt markert i Panjab og delar av Uttar Pradesh, men har spreidd seg frå slutten av 1900-talet gjennom populære indiske kjærleiksfilmar frå 1990-talet. Den auka utøvinga kan òg knytast til gruppepress og framveksten av hindunasjonalisme og auka merksemd mot ein felles hinduisk identitet på denne tida. 

## Sjå òg
* Raksjabandhan

## Kjelder

* 
* 
* 

* http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/Festivals/karwa.html
* http://hinduism.about.com/od/festivalsholidays/p/karwachauth.htm
Silberhorn

**Silberhorn** er eit 3&nbsp;695 m høgt pyramideforma fjell i Jungfrau-massivet i Bern-Alpane i Sveits. Med sin markante utsjånad er Silberhorn eit av dei mest ynda fotomotiva i Berner Oberland. Fjelltoppen ligg nordvest for toppen av Jungfrau.

Fyrste bestiginga fann stad i 1865 og gjekk langs nordvestegga. Med på toppturen var britane James John Hornby, Thomas Henry Philpot, og dei lokale fjellførarane Christian Almer, Ulrich Almer, Johann Bischof og Christian Lauener.

I eit brev i 1968 omtalar J. R. R. Tolkien Silberhorn slik han såg det då han campa nær Mürren i 1911 som «Silvertine (Celebdil) frå draumane mine».

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Silberhorn (Alpen)|Silberhorn (Alpen)]]» frå , den 8. oktober 2009.*
Gspaltenhorn

**Gspaltenhorn** (3&nbsp;436 m) er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits.

Fjellet er ein del av Blüemlisalp-massivet, og ligg lengst i nordaust av toppane i dette massivet. Mot sør stuper fjellet i ein bratt bergvegg ned mot Tschingelfirn.

Sørvestegga av Gspaltenhorn har mange kløfter, og har openbert vore med å gje fjellet det namnet det har.

Fyrste bestiginga av fjellet fann stad 10. juli 1869. Briten G. E. Forster og fjellførarane Jakob Anderegg og Hans Baumann stod for denne.

Normalruta til topps går langs nordvestegga, kalla for Leiterngrat. Startstad er Gspaltenhornhütte på 2458 moh, derifrå går turen til Bütlassesattel (3020 m). Frå denne salen når ein nordvestegga, og vidare følgjer ein denne med lett klatring til fjelltoppen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Gspaltenhorn|Gspaltenhorn]]» frå , den 8. oktober 2009.*
Solan

**Solan** eller **Soland** er mannsnamn med ukjend opphav, kanskje nylaga etter mønster av namn på -land, som Roland og Erland. 

## Bruken av namnet i Noreg
I folketeljinga i 1801 vart sju personar manntalsførte med namnet *Solan(d)*, seks av dei budde i Tolga, den sjuande i Røros. 

I teljinga frå 1900 var det 15 personar som het *Solan(d)*, flest i Sør-Trøndelag. 

I 2008 er det 25 menn som har Solan til første fornamn.

## Kjende namneberarar
* Solan Gundersen, figur i eventyrverda til Kjell Aukrust. 

## Sjå òg

* Folketeljingar i Digitalarkivet

## Andre kjelder
* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991) ISBN 82-521-3604-4
Kåre Lilleholt

**Kåre Lilleholt** () er ein norsk professor i jus ved Universitetet i Oslo.

Lilleholt blei cand. jur. ved UiO i 1979 og dr. juris. ved Universitetet i Bergen i 1986. Han har tidlegare vore professor ved UiB og Norges Handelshøyskole. Han har sidan 2006 vore professor ved Universitetet i Oslo og har også drive eigen advokatpraksis. 

Lilleholt arbeider særleg innan felta formuerett, bustadrett, kontraktsrett og komparativ rett. Han har gitt ut ei rekkje bøker, og har blant anna vore redaktør for dei nyaste utgåvene av Knophs *Oversikt over Norges rett*, i tillegg har han sitet i fleire offentlege lovutval.

Han har også vore medlem av språkrådet, der han mellom anna har vore leiar av nynorskseksjonen.

## Bakgrunnsstoff
* 	
* Heimeside ved UiO
* Lister opp publikasjonar av Kåre Lilleholt i biblioteksdatabasen BIBSYS 
* Lister opp publikasjonar av Kåre Lilleholt i forskningsdokumentasjonssystemet FRIDA
Gross Wannenhorn

**Gross Wannenhorn** er eit 3&nbsp;906 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i kantonen Valais. Frå fjelltoppen er det open utsikt til dei 4000-meters-fjella i Bern-Alpane som ligg i nord, og mot sør over Rhone-dalen til Wallis-Alpane.

## Geografi
Fjellet er det høgste av dei såkalla *Walliser Fiescherhörner*. Desse fjelltoppane er omringa av brear på alle kantar, også på sørsida. Austover buktar Fieschergletscher seg, vestover renn Aletschgletscher. I nordvestleg retning ligg Konkordiaplatz. I nord vert desse fjella, som ikkje må forvekslast med toppane Hinter Fiescherhorn og Gross Fiescherhorn, skilt frå Grünhorn av Grünhornlücke.

Gross Wannenhorn er ein tvillingtopp. Nordtoppen er ein steil knaus, medan sørtoppen er meir flatvoren. Austsida av fjellet er mykje bredekt. Vestsida består av bratte bergveggar, avbrotne av fleire breband, som fell ned mot Aletschgletscher. Mot sør fører ei egg over *Wannenhornsattel* (3669 m) til det litt lågare *Kleinen Wannenhorn* (3707 m). Beint i nord ligg grannen, det 3854 moh høge Schönbühlhorn.

## Klatresoge
Fyrste bestiginga av Gross Wannenhorn fann stad 6. august 1864. Gottlieb Studer, Rudolf Lindt, Kaspar Blatter og Peter Sulzer klatra då opp austryggen. Nedturen frå fjellet gjekk vidare mot vest, så klatrelaget var og det fyrste som traverserte fjellet frå aust til vest. Nordvestegga vart klatra fyrste gongen i august 1922. Søraustegga vart klatra ned tidlegare enn ho vart klatra opp, høvesvis 1907 og 1919.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Gross Wannenhorn|Gross Wannenhorn]]» frå , den 8. oktober 2009.*
Schreckhorn

**Schreckhorn** er eit 4&nbsp;078 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i kantonen Bern. Av fjelltoppane i Sveits som er over 4&nbsp;000 m er Schreckhorn den som ligg lengst mot nord.

## Geografi
Schreckhorn ligg 10 km søraust for Grindelwald, mellom Øvre Grindelwaldbreen og Nedre Grindelwaldbreen. Området elles består av folketomme bredalar med dei store Aargletscher og Fieschergletscher. Toppen av det nær jamhøge Lauteraarhorn ligg tett attmed Schreckhorn. Høgste fjelltoppen i Bern-Alpane, Finsteraarhorn ligg 10 km lenger sør. Berggrunnen er den same på Schreckhorn som i Aar-massivet.

## Klatresoge
Fyrste bestiginga av Schreckhorn fann stad den 16. august 1861. Briten Leslie Stephen saman med Ulrich Kaufmann, Christian Michel og Peter Michel klatra ei rute via den øvste Schreck-renna til Schrecksattel og deretter opp søraustegga. Dette var normalruta dei neste femti åra, i dag vert ho sjeldan nytta.

Fleire fjellturistar og klatrelag hadde tidlegare prøvd å kome til topps. Best kjende er forsøket som den sveitsiske naturforskaren Joseph Hugi gjorde i 1828 (*Hugisattel* på Schrekhorn er oppkalla etter han), og den klatreturen som den sveitsiske geologen Pierre Desor la ut på med sine fjellførarar i 1842. Ved eit mistak kleiv klatregruppa ein mindre fjelltopp ved Lauteraarhorn.

Nordvestegga vart klatra fyrste gongen 7. august 1883 av John Stafford Anderson, George Percival Baker, og fjellførarane Ulrich Almer og Aloys Pollinger.

Fyrste oppstiginga over sørvest-egga, dagens normalrute på Schreckhorn, vart føreteken 26. juli 1902 av John Wicks, Edward Branby og Claude Wilson. Dei bestemte seg for å klive den svært bratte egga utan hjelp av lokale fjellførarar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schreckhorn|Schreckhorn]]» frå , den 8. oktober 2009.*
Bertram Dybwad Brochmann

**Bertram Dybwad Brochmann** () var ein norsk forfattar, redaktør, politikar og samfunnskritikar.

Bertram D. Brochmann vart fødd i Grue i Solør, som son til Sophie Wilhelmine Dybwad og sokneprest Jørgen Henrik Hegermann Brochmann. Han var utdanna gartnar, og arbeidde mellom anna som disponent for forskjellige bedriftar.

Brochmann interesserte seg tidleg for samfunnsspørsmål, spesielt tilhøvet mellom individ og samfunn. Han gjekk til åtak på den tankegodset i tradisjonell sosialøkonomi, og utvikla ein teori om eit nytt samfunnssystem tufta på sosialpsykologiske og holistiske tilnærmingsodellar. Han var ein aktiv folketalar, og han presenterte dei sosiologiske og samfunnsøkonomiske teoriane sine i ei rad bøker og pamflettar.

1929 grunnla Brochmann «Det Frie Samfunds Forlag» og 1931 avisa *[[Samfundsliv]]*. 1933 grunnla Brochmann Samfundspartiet, og ved Stortingsvalet 1933 kom han inn på Stortinget som den einaste representanten frå partiet.

Samfundspartiet røysta, som det einaste partiet på Stortinget, mot lova som heimla sterilisering av tatarar og andre «uønskte grupper» i samfunnet. Brochmann advarte i talar i Danmark og Noreg mot nazismen som voks fram i Tyskland. Likevel gjekk Brochmann offentleg ut til fordel for Tyskland og nasjonalsosialismen sommaren 1940. I ein tale i NRK støtta han kampen tyskarane sin kamp for å gjennomføre den nasjonalsosialistiske verdsrevolusjonen. Brochmann utdypa dette synspunktet i fleire foredrag og i boka *Den 9de april Norge og verdensrevolusjonen*, som utkom hausten 1940. I dei 4 siste okkupasjonsåra heldt Brochmann ein lågare profil. Han gjekk aldri inn i Nasjonal Samling. Under rettsoppgjeret vart han dømd til fengsel i 3 år og 6 månader. Brochmanns opptreden skuffa partifellar over heile landet, og etter krigen var Samfundspartiet kompromittert, slik at partiet ikkje kom til å spille nokon politisk rolle etter 1945.

## Kjelder
* Even Lorch-Falch: Om Bertram D. Brochmann  
* Krigsleksikon om Brochmann

## Bakgrunnsstoff
* "Kunsten å lese Bibelen" (rekna som B.D.Brochmann sitt hovudverk)
*
Hosja‘na rabbá

**Hosja‘na rabbá** ('store hosjana/suplikk') er den sjuande og siste dagen av den jødiske lauvhyttefesten sukkót. Han blir markert med fleire bøner, ei særskild gudsteneste, og visse ritual. I Talmud blir høgtida kalla 'piletredagen', fordi ein skjer særskilde pilegreiner som ein slår mot bakken denne dagen.

Det er vanleg å lesa i Toráen kvelden før, i nokre høve heile natta før, høgtida. 

Under heile sukkót ber ein «dei fire slaga» &mdash; ei daddelpalmegrein, ei myrtegrein, ei pilegrein og ein etrog (sukatsitron, ei sitronaktig frukt) rundt i synagogen. Denne siste dagen ber ein rundt dei fire slaga sju gonger. Rundgangen er til ære for dei sju viktige patriarkane Abraham, Isak, Jakob, Moses, Aron, Josef og David.

Etter framseiinga av fleire liturgiske dikt blir fem pilegreiner slått mot bakken, eit symbol på utvisking av synd.

## Kjelder

* 
----
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Hoshana Rabbah|Hoshana Rabbah]]» frå , den 8. oktober 2009.*
Rottalhorn

**Rottalhorn** er eit 3&nbsp;972 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Grensa mellom kantonane Bern og Valais går over fjelltoppen. Toppen av Rottalhorn ligg 600 m sør for toppen av Jungfrau.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rottalhorn|Rottalhorn]]» frå , den 8. oktober 2009.*
Samfunnsliv

***Samfunnsliv*** er ei avis grunnlagt av Bertram Dybwad Brochmann i 1931, då under namnet *Samfundsliv*. 

Avisa skal etter eiga utsegn vere eit «organ for mental, sosial og økonomisk nyorientering».
Redaktør for avisa er no Dag Ove Johansen, Fauske, medan Anders Ryste på Ørsta er disponent.

## Redaktørar
*Anund Hønningstad (1931-Ukjent)

## Baakgrunnsstoff
* Heimeside
* PDF-utgåve
Slaget ved Gross-Jägersdorf

**Slaget ved Gross-Jägersdorf** (30. august 1757) vart ein siger for den russiske styrken under feltmarskalk Stepan Fedorovitsj Apraksin over ein mindre prøyssisk styrke kommandert av feltmarskalk Hans von Lehwaldt, under sjuårskrigen. 

## Bakgrunn
Den russiske armeen på 70&nbsp;000-75&nbsp;000 mann under feltmarskalk Apraksin tok Memel etter fem dagar med bombardement og nytta festninga her som *[[place d'armes]]* då han invaderte Aust-Preussen. Apraksin, som var forsiktig og mangla krigserfaring, var motvillig til å sende troppane sine ut på slagmarka. I staden for marsjerte han til Wehlau, som venta, og gav ordre om å krysse elva Pregel nær landsbyen Gross-Jägersdorf. Russarane sette dei omliggande landsbyane i brann for å skjule kva dei dreiv på med. 

## Slaget
Ein prøyssisk arme på 25&nbsp;500 mann, leia av feltmarskalk Hans von Lehwaldt, valde overraskande nok for den større fiendtlege armeen å gå til åtak på eit korps leia av general Vasilij Lopukhin, medan dei kryssa Pregel. Generalen vart stukken av ein bajonett av prøyssarane og døydde. Då general Pjotr Rumjantsev høyrde dette, tok han korpset sitt, pløgde gjennom eit kratt og gjekk til åtak på høgreflanken til det prøyssiske infanteriet. Ein annan del av armeen gjekk til åtak på bakenden av armeen til Lehwaldt. 

Prøyssarane trekte seg noko tilbake og dei sentrale delane av den russiske armeen kom seg frå sjokket etter det første åtaket og gjekk til motåtak. Kalmyk-kavaleriet og don-kosakkane på den prøyssiske venstresida let som om dei gjorde retrett for å fange prøyssarane som følgde etter under kraftig artillerield. 

## Etterverknad
Mot slutten av dagen vart det klart at russarane hadde vunne slaget og prøyssarane måtte forlate slagmarka. Austerrikarane som var til stades i den russiske armeen rapporterte til bake til Wien om at det var «det blodigaste slaget på 1700-talet». Prøyssarane tapte 5000 mann og russarane 5400 mann. 

Sjølv om Fredrik II av Preussen gav røyken frå dei brennande landsbyane, som gjorde det vanskeleg å skilje ven frå fiende, skulda for tapet til armeen, synte slaget at prøyssarane ikkje var god nok i lange bajonettkampar. Dette merka russarane seg òg og tok stor nytte av dette i dei komande slaga. Etter sigeren vart det forventa frå dei fleste hald at Apraksin skulle køyre over heile Aust-Preussen, men den forsiktige generalen stoppa framrykkinga ved Königsberg og trekte seg så tilbake til Russland, visstnok for å støtte Peter III som arving til trona. Ei anna forklaring på retretten hans var ein kopparepidemi som råka den russiske armeen, sørleg kalmykane. Langt fleire av soldatane døydde av epidemien enn i sjølve slaget. 

I 240-årsfeiringa til minne om den russiske sigeren, vart eit panoramamåleri av slaget sett op pved Friedlandporten i Kaliningrad. Slaget vert òg minna på den transnistriske rubelen.

## Bakgrunnsstoff
* Rapporten til Apraksin av slaget (med kart) (russisk)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Gross-Jägersdorf|Battle of Gross-Jägersdorf]]» frå , den 9. oktober 2009.*
Charles de Rohan-Soubise

**Charles de Rohan, prince de Soubise** () var hertug av Rohan-Rohan, seigneur av Roberval og marskalk av Frankrike frå 1758, ein militær mann og minister for kongane Ludvig XV og Ludvig XVI og ein frykta libertin. Han var den siste mannen i familien Huset Rohan og var oldefar til duc d'Enghien som avretta Napoleon i 1804.

Han vart fødd i Versailles den 16. januar 1715, og var son til Jules François Louis de Rohan, prince de Soubise, kapteinløytnant i gendarmes i Den kongelge garden. Foreldra døydde i Paris av koppar i 1724 og han og systera, Madame de Marsan, vart foreldreløyse. Han vart oppfostra av bestefaren Hercule i hoffet, der han vart ven med Ludvig XV, som var på same alder.

Han var med Ludvig XV i felttoget i den austerrikske arvefølgjekrigen i 1744-1748 og fekk ein høg militær rang, meir på grunn av at han var hoffmann enn på grunn av dugleiken. Like etter starta sjuårskrigen og han fekk kommandoen over eit korps på 24&nbsp;000 mann. I november 1757 vart han knust i slaget ved Rossbach.

Han var meir heldig seinare i militærkarrieren sin fram til den generelle freden i 1763. Etter dette levde han vidare som hoffmann og moteskapar i Paris.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Charles de Rohan, prince de Soubise|Charles de Rohan, prince de Soubise]]» frå , den 9. oktober 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene: *
***
Leidulf

**Leidulf** er eit mannsnamn av norrønt opphav. Det har namnedag den 9. oktober.

Det norrøne *Leiðulfr* er sett saman av *leið*, 'lei, veg', og *ulfr*, 'ulv'. Leidulv, Leiulf, Leiulv, Leidolf, Leiel, Leiul og Leiu er andre skrivemåtar av namnet.

I 2009 var det 171 nordmenns om heitte Leidulf	og 81 som heitte Leidulv.

## Namneberarar
* Leidulf Hafsmo (f. 1934), norsk diktar og musikar
* Leidulv Risan (f. 1948), norsk manusforfattar og regissør
* Leidulf Melve (f. 1972), norsk historikar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Leidulf|Leidulf]]» frå , den 9. oktober 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*