Vokal

Ein **vokal** eller **sjølvljod** er ein fon (ein ljod) som vert laga med ein ubroten luftstraum gjennom munn, som til dømes dei siste ljodane i dei norske orda *ni*, *ny*, *du*, *mo*, *be*, *bø*, *må*, *bæ* og *sa*. Meir presist kan vokalen definerast slik:
* Luftstraumen slepp ut or munnen langs midten av tunga
* Luftstraumen er ikkje hindra av eit fullstendig lukke i munnen, eller av ei innsnevring som er så sterk at det oppstår høyrleg friksjon
* Den sterkaste innsnevringa finst mellom tungeryggen (dorsum) og munntaket

Nemninga vert òg nytta på bokstavar som står – eller stod – for vokalljod.
## Etymologi
Litt forenkla er skilnaden mellom vokal og konsonant at ein vokal kan syngjast, medan ein konsonant ikkje kan syngjast. Ordet «vokal» kjem av det latinske *vōcālis littera* – «talande/syngjande bokstavar» – og har samanheng med uttrykket vokalist. 

Ordet «sjølvljod» er etter mønster av det tyske *Selbstlaut* og spelar på at vokalen kan låta sjølv, medan konsonanten berre læt saman med ein vokal – og difor ikkje kan syngjast utan ein vokal attmed.

## Artikulasjon
Posisjonen til tunga og leppene avgjer kva slags kvalitet eller klangfarge ein vokal får. Tungeryggen kan vera høgt oppe eller lågt nede, framme eller bak i munnen. Leppene kan vere runda eller spreidde. 
### Vokalfirkanten
Posisjonen til tungeryggen varierer i eit todimensjonalt «vokalrom» som blir kalla vokalfirkanten, med ein *vertikal* og ein *horisontal* dimensjon. Ein tek gjerne utgangspunkt i eit tenkt - og noko kontroversielt - "høgaste punkt" på tungeryggen:

### Den vertikale dimensjonen
Ytterpunkta i* den vertikale dimensjonen* er **trong** (engelsk *close*) og **open** (engelsk *open*):

### Den horisontale dimensjonen
Ytterpunkta i *den horisontale dimensjonen* er **fremre** (engelsk *front*) og **bakre** (engelsk *back*):

### Mellomstadium
**Trong** og **open** blir kalla **[[opningsgrad]]ar**, og mellom desse to ytterpunkta har vi vokalar som er **[[trong-midtre]]** (engelsk *close-mid*) og **[[open-midtre]]** (engelsk *open-mid*), på det viset at avstanden frå **trong** til **trong-midtre** er lik avstanden frå **trong-midtre** til **open-midtre**, som er lik avstanden frå **open-midtre** til **open**.

Langs den *horisontale dimensjonen* har vi midt mellom **fremre** og **bakre** ein tungeposisjon **sentral** (engelsk *central*). Dette er illustrert i dei to tabellane under med tre tronge, urunda vokalar og tre trong-midtre, runda vokalar:

## Leppestilling, ein tredje dimensjon

Leppestillinga ved vokalane utgjer ein tredje dimensjon attåt den horisontale og den vertikale leppestillinga.
* Når ein vokal vert uttala med leppene i same stillinga som ved vokalane [i], [e] og [a], er han **urunda**
* Når ein vokal vert uttala med leppene i same stillinga som ved vokalane [o] og [u], er han **runda**
Denne skilnaden i leppestillinga er illustrert visuelt på teikninga til høgre.
På alle punkt i vokalfirkanten kan vi uttale både ein urunda og ein runda vokal. Her er nokre døme:

## Andre vokaleigenskapar
Vokalen kan òg vera variere langs dimensjonane **[[nasalitet]]** og **[[kvantitet]]**.

## Sjå og
* Diftong
* Monoftong
* Halvvokal
* Vokalfirkant
* Vokalar i ulike skriftsystem