open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thor Reiersen Lilleholt

**Thor Reiersen Lilleholt** () var ein norsk gardbrukar, lensmann og eidsvollsmann frå Holt.

Lilleholt var fødd i Holt i Aust-Agder. Han var gardbrukar på farsgarden frå 1790. 1803-17 var han lensmann i Holt, åra 1803-12 også i Dybvåg. Til riksforsamlinga på Eidsvoll våren 1814 var han utsending frå Nedenes amt. Her fylgde han unionspartiet.

Lilleholt var tildelt borgardådsmedaljen i sølv. Han var far til Reier Thorsen Lilleholt.

## Kjelde
*Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

## Bakgrunnsstoff
*
Torbjørn Rødstøl

**Torbjørn Rødstøl** () er ein politikar som representerer Senterpartiet, og var ordførar i Rauma kommune i Møre og Romsdal fylke. Han har vore ordførar der frå 1999 og vart vald på nytt både i 2003 og 2007.
Kismul

**Kismul** er ein gard i Fana i Bergen kommune på sør- og søraustsida av Kalandsvatnet. 

Det er framleis gardsdrift på garden. 

## Namn

Namnet kan ha samanheng med det norrøne *kjóss*, som tyder «lita vik» og *múli*, som tyder mule, som i eitt breitt nes eller ein bergknaus. 

## Historie
Garden høyrte i mellomalderen til Lyse kloster, og etter reformasjonen til Lyseklostergodset. Frå kring 1874-1876 i bondesjølveige. 

Nesttun-Osbanen hadde ein stasjon på Kismul. 

## Geografi
Garden dekkjer den austlege delen av sørsida langs Kalandsvatnet, vest for Kalandseidet. Den austlege grensa går ved Ertrevågen, og sørover til kommunegrensa mot Os, like nord for Lyshornet (405 moh). Den vestlege grensa går frå midten av Ulvvatnet og nordover. 

Garden grensar til Fortunet i aust, Kaland og Austevoll i nordaust, Smådal i nord, Sæle i vest, og Hamre i sørvest. I sør ligg Os kommune. 

## Kjelder
* 
* Bergenskart - stednavnskart 

## Bakgrunnsstoff
Linda Beate Randal

**Linda Beate Randal** () er ein norsk lokalpolitikar som representerer Arbeidarpartiet. Ho var ordførar i Sør-Varanger kommune frå 2007 til 2011. Sosialistisk Venstreparti hadde varaordføraren med Ole Gabrielsen.

## Kjelder
*Ordførerens hjørne - Sør-Varanger kommune
Gunn Marit Nilsen

**Gunn Marit Nilsen** () er ein norsk lokalpolitikar for Høgre. Ho var ordførar i Båtsfjord kommune i Finnmark fylke frå 2009 til 2011. Ho vart ordførar frå 15. oktober 2009 etter at Frank Bakke Jensen vart innvald på Stortinget medan varaordførar Anne Grethe Strandheim ikkje ønskte opprykk.

## Kjelder
*Ny Båtsfjord-ordfører valgt - www.finnmarken.no
*Seiler opp som ny ordfører - www.finnmarken.no
Knut T. Storbukås

**Knut T. Storbukås** (), kjend under artistnamnet **Sputnik**, er ein musikar og lastebileigar frå Drangedal  kommune i Telemark. Dei mest kjende songane hans er «Skilles Johanne» og «Lukk opp din hjertedør».

## Bakgrunn
Som ung var Knut Storbukås med i fleire musikkgrupper, mellom anna i ei som heitte «Sputniks». 

Etter endt skulegang byrja han som skogsarbeidar. Frå han var atten køyrte han lastebil for faren. I 1968 kjøpte han sin eigen lastebil. Som sjåfør fekk han tilnamnet «Sputnik» for den raske køyrestilen sin.

Etter at han i 1985 var med på ein kassett med ei samling artistar frå Telemark, gav han ut den første kassetten sin, *Sputnik I*, i 1986. Kassetten blei kopiert i 3000 eksemplar. Så snart opplaget vart utseld, byrja folk å kjøpe den på svartebørs. Populariteten gjorde at han spelte inn fleire kassettar. Etter at han i 1990 var med i TV-program vart han endå meir populær. Han selde på få år meir enn 1 million kassettar.
I alt har han gjeve ut 22 kassettar og CD-ar. Den siste, *50 år på veien*, kom ut i 2009 då han feira 50 år som artist.

Han har opptrådt i Sverige, Danmark, USA, Svalbard, Zanzibar og Spania. Men framfor alt har han opptrådt for «grasrota» på hundrevis av store og små stadar rundt om i hele Noreg. Sputnik fekk i byrja hard medfart av kritikarane, men han var desto meir elska av folket. Han blei kåra til «Årets artist i Noreg» i 1990, og hausten 1993 kom han i Guinness rekordbok då han gjennomførte 36 opptredenar frå Mandal i sør til Tromsø i nord i løpet av 72 timar.

Under opninga av TV2 i Grieghallen hausten 1992, opprådde han i duett med Kjell Bækkelund.

Sputnik står for ein musikkstil som utan høgtravande ordbruk fortel om draumar og lengslar folk flest ber i seg. Musikken hans har djupe røter i både bedehusmiljø og dansefestar, og han er påverka av svensktopp og country & western. Artisten sjølv har aldri tatt seg sjølv høgtideleg, og har aldri falle for freistinga å skulle leve av musikken.

## Diskografi

## Kjelder

**Norsk pop- og rockleksikon* Vega Forlag / Bergenstrubaduren / NRK)
*  (*[[Norsk Biografisk Leksikon]]*)

## Bakgrunnsstoff
*
Pjotr Svidler

**Pjotr Venjaminovitsj Svidler** eller **Peter Svidler** ( i Leningrad) er ein russisk sjakkspelar, stormeister i sjakk. Han har vunne den russiske meisterskapen i sjakk heile seks gongar, i 1994, 1995, 1997, 2003, 2008 og 2011. Han har også ein delt andreplass i VM i sjakk 2005.

## VM-deltaking
Han delte andreplassen med Viswanathan Anand i FIDE-VM i sjakk i 2005 med 8,5 poeng på 14 parti, 1,5 poeng etter vinnaren Veselin Topalov. Denne andreplassen gav han ein plass i VM i sjakk 2007. Der vart han nummer 5 av åtte deltakarar, med 6,5 poeng av 14 moglege. 

## Sjakk-karriere - nokre resultat
Svidler lærte å spele sjakk då han var seks år. I 1992 delte han førsteplassen med Ragim Gasimov i Den opne Sovjetmeisterskapen for juniorar. 

Han blei stormeister i 1994. 

Han delte førsteplassen med Vladimir Kramnik og Michael Adams i Dortmund i 1998.

Han vann Biel internasjonale sjakkfestival i 2000.

I 2001 nådde han semifinalen i FIDE-VM i sjakk 2002. Han tapte semifinalekampen mot den seinare verdsmeisteren Ruslan Ponomarjov.

I 2006 vart han nummer to etter Alexander Grisjtsjuk ved Verdsmeisterskapen i lynsjakk i Rishon Lezion, Israel, med 10,5 poeng på 15 parti. 

Han delte førsteplassen med Vladimir Kramnik i Dortmund i 2006.

## Chess960
Svidler er sterk i såkalla Fischer Random Chess, også kalla Chess960. Han vann den første utgåva av Chess960 Open i Mainz, Tyskland.  I Mainz Chess Classic i 2003 vart han verdsmeister i Chess960 ved å slå Péter Lékó i ein tvikamp over åtte parti.  Han forsvarte denne tittelen to gongar, ved å slå Levon Aronian i 2004 og Zoltán Almási i  2005, før han tapte mot Aronian i 2006.

## Rating
Topp FIDE-rating for Pjotr Svidler var 2765, i januar 2006. Han hadde per 1. mai 2010 ein FIDE-rating på 2735, noko som gir ein 15. plass på verdsrankinga til FIDE.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell heimeside for Pjotr Svidler
*Peter Svidler sine sjakkparti hos Chessgames.com
*Ratingkort for Peter Svidler hos FIDE  
*Intervju med Pjotr Svidler frå 2005
Holly Madison

**Holly Sue Cullen** (), meir kjent som **Holly Madison**, er ein amerikansk fotomodell, skodespelar og fjernsynspersonlegdom. Ho er best kjend for å ha delteke i reality-serien *The Girls Next Door*.

## Biografi
Madison vart fødd i Astoria i Oregon, og er den eldste av tre sysken. Ho har ein yngre bror, Joseph, og ei yngre syster, Stephanie. Faren reiste rundt på grunn av tømmerarbeid, og frå ho var to til elleve, budde ho difor i Alaska. Familien hennar flytte deretter heim til Oregon. Madison gjekk på Portland State University i to år og studerte begge teater og psykologi.

## Karriere
I 1999 flytte Madison til Los Angeles. Ho vart seinare ein fotomodell og jobba på Hooters. Ho vart lagt merke til og tok til å motta invitasjonar til Playboy Mansion. Etter å ha vitja herskapshuset i meir enn eit år vart Madison invitert til å bu der. Ho vart ein av dei sju offisielle kjærastane til Hugh Hefner i august 2001.

Madison vart i 2005 vist på framsida av, og inne i nummeret av tidsskriftet *[[Playboy]]*, for å fremje serien *The Girls Next Door*. Ho vart framsidejente på nytt i september 2006, mars 2008 og februar 2009-utgåvene av *Playboy*.

Madison er ein dyreelskar og byrja å skrive artiklar om dyr i 2006 for tidsskrifta til ein ven. I april 2007 var Madison avbilda naken i ein anti-pels annonse frå PETA med sitatet «I'd Rather Go Naked Than Wear Fur». 

Madison er òg stjerne i sin eigen reality-serie med namnet *Holly's World*. Serien hadde opphavleg tittelen *Planet Holly*, og dreier seg om livet hennar på Planet Hollywood i Las Vegas. Serien byrja med ein forhåndsvisning episode 6. desember 2009 og hadde to sesongar.

## Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Holly Madison|Holly Madison]]» frå  den 13. mai 2010.*
* * oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettside
*
Jonas Rein

**Jonas Rein** () var ein norsk prest og eidsvollsmann.

Rein var fødd i Øksendal på Nordmøre, der far hans var sokneprest. Han vart student i 1777 og cand. theol. i 1780. År 1781 var han huslærar hos ein godseigar i Buskerud, åra 1783-85 budde han i Drammen. Deretter budde han ei tid på Kongsberg og hos far sin på Jevnaker. År 1786 gav han ut skodespelet «Hagen og Axel». Året etter reiste han til København for å søkje embete, både som prest og lærar. Her var han i dei komande åra, som i studentida 1777-80, aktiv i Det Norske Selskab.

I 1791 vart Rein utnemnd til sokneprest i Kautokeino. På veg dit møtte han eigaren av storgarden Hafslund. Denne hadde kallsrett til Skjeberg og Rein fekk då stilling der i 1792 som kallskapellan. År 1799 var han atter i København og søkte embete, fekk i 1800 stillinga som sokneprest i Eidanger. Sju år seinare var han på ny i København, og i 1808 vart han sokneprest til Nykirken i Bergen.

Rein var utsending frå Bergen by på riksforsamlinga på Eidsvoll 17. mai 1814. Han var visepresident 25. april til 2. mai, og medlem av konstitusjonskomiteen. På Eidsvoll viste han seg som ein med framifrå talegåver. Særleg kjend for talen om den såkalla Eidsvollsgarantien. Heilhuga sjølvstendemann.

I 1816 var Rein innstilt til ny biskop i Bergen av den norske regjeringa. Embetet gjekk til Claus Pavels, som var innstilt som nummer 2. Rein vart truleg vraka av kongen for si rolle under riksforsamlinga.  

Rein var forfattar og medredaktør i dei fyrste fem årgangane av *Den Norske tilskuer*, frå 1817 til 1821. Han gav elles ut tre diktsamlingar i perioden 1802-10. Lyrikken hans er romantisk med drag av tysk nyklassisime; eit pessimistisk livssyn kjem klårt til syne.

Han døydde i Bergen og vart gravlagd i kjellaren på Nykirken. Tidleg på 1900-talet vart alle lika i kjellaren lagde i ei fellesgrav på Assistents-kyrkjegarden.

I 1882 vart ei gate på 'Nygård i Bergen' kalla opp etter Rein.

## Kjelder
*Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914, side 707, digital utgåve
*
## Bakgrunnsstoff
* Tale av Jonas Rein 19.04.1814
* Tale av Jonas Rein 13.05.1814
* Jonas Rein Kalliope
Fortunet

**Fortunet** er ein gard i Fana i Bergen kommune søraust for Kalandsvatnet.

Det er framleis gardsdrift på garden. 

Europaveg 39 går over garden. 

## Namn
Namnet kan ha kome av at han var den ytste garden ut mot Os

## Historie
Garden høyrte til Lyseklostergodset og kom i sjølveige frå 1873. 

## Geografi
Garden ligg søraust for Kalandsvatnet like sør for Kalandseidet og vest for Eidatjørna i Osvassdraget. Garden strekkjer seg bort frå europavegen og busetnadane og sørvestover mot Grønlia og Vardahaugane (309 moh)

Garden grensar til Kaland i nord, Bahus i aust og sør, og Kismul i vest.

## Kjelder
* 
* Bergenskart - stednavnskart 

## Bakgrunnsstoff
Kaland

**Kaland** kan visa til:

Stader i Noreg:
* Kaland i Bergen &ndash; ein gard i Fana
* Kaland i Nordhordland &ndash; ein tettstad i Austrheim
* Kaland i Ullensvang &ndash; ei bygd i Hardanger

Stader i resten av verda:
* Kaland i Finland &ndash; ein tidlegare kommune i Finland
Fortunbakkane

**Fortunbakkane** er ein veg i Fana bydel i Bergen kommune. Vegen ligg på Fortunet ved Kalandseidet og er eit blindvegsystem. Vegen er litt over 500 meter lang. 

Namnet vart vedteke i 1988. 

## Knutepunkt
*  Osvegen
* Sideveg mot vest (60 m)
* Sideveg mot vest (180 m)
** Sideveg mot sør (100 m)
** Sideveg mot nord (140 m)
* Sidegveg sørover (100 m) til Bahustræet. 
* Sideveg mot sørvest (100 m)
*  Endepunkt

## Kjelder
* 
* Nasjonal vegdatabank
Bahusstraumen

**Bahusstraumen** er ein veg i Fana bydel i Bergen kommune. Vegen ligg på Bahus og Lyngbø ved Kalandseidet og er ein blindveg austover over Straumen, ei saktegåande elv mellom Bahusvatnet og Røyenesvatnet. Vegen er 600 meter lang. 

Namnet vart vedteke i 1986. 

## Knutepunkt
*  Osvegen
* Sideveg austover (100 m)
* Sideveg nordover (110 m)
*  (35 m) over Straumen
* Avkjørsel Engevikvegen
* Sideveg nordaustover (160 m)
* Sideveg austover (110 m)
* Sideveg søraustover (170 m)
*  Endepunkt

## Kjelder
* 
* Nasjonal vegdatabank
Bahus

**Bahus** er ein gard i Fana i Bergen kommune på sørsida av Kalandseidet mellom Eidatjørna og Røykenesvatnet på grensa til Os kommune.

Europaveg 39 kryssar garden. Det er framleis gardsdrift her.

## Namn
Namnet skal vere i oppkalling etter den gamle grensefestninga Bohus (Båhus) i Sverige.

## Historie
Garden er første gong nemnt i 1603 og høyrte lenge til Lyseklostergodset. Sidan 1873 har garden vore i sjølveige.

## Geografi

Garden ligg sør for Kalandseidet og grensar til Os kommune i sør. I aust ligg fjellet Nordhordlandskulten (389 moh), i søraust Røykenesvatnet og i nordaust Bahusvatnet. Desse vatna og Straumen, som går mellom dei er ein del av Oselvo.

Utanom Os kommune i sør og aust, grensar garden til Lyngbø i nordaust, Kaland i nord og Fortunet i vest.

## Kjelder
* 
* Bergenskart - stednavnskart 

## Bakgrunnsstoff
Språket sjona

**Sjona** (sjona **) er eit bantuspråk i nigerkongo-familien. Over 10&nbsp;millionar menneske i Zimbabwe snakkar dette språket, og dessutan 30&nbsp;000&nbsp;i Zambia og 10&nbsp;000&nbsp;i Botswana. Folkegruppa som snakkar sjona, vert kalla shonaer. Sjona er saman med ndebele og engelsk offisielt språk i Zimbabwe.

## Klassifisering
Sjona er del av sone S.10 i Malcolm Guthrie si klassifisering av bantuspråk; dette er eit dialektkontinuum av nærskylde språk, mellom dei manyika, nambya og ndau i Zimbabwe og sentrale Mosambik, tawara og tewe i Mosambik og ikalanga i Botswana.

Moderne sjona er basert på dialektane til karangafolket i provinsen Masvingo rundt Store Zimbabwe og zezerufolket i nordlege og sentrale Zimbabwe.

## Skrift
Sjona har eit skriftspråk med latinske bokstavar. Ortografi og grammatikk vart utarbeidd på 1900-talet og stabilisert på 1950-talet. Den første romanen på sjona, *Fesol* av Solomon Mutswairo, vart utgjeven i 1957. Det vert undervist i sjona på skular, men det vert ikkje brukt som undervisningsspråk. Det finst litteratur på sjona, og språket er skildra i fleire ordbøker, både eittspråklege og tospråklege (då for det meste sjona–engelsk). 

## Kjelder

* Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta torsdag 13. mai 2010, klokka 14:16.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Sjona-ordbok frå Allex-prosjektet

### Bibliografi
* Biehler, E. (1950) *A Shona dictionary with an outline Shona grammar* (revised edition). The Jesuit Fathers.
* Brauner, Sigmund (1995) *A grammatical sketch of Shona : including historical notes*. Köln: Rüdiger Koppe.
* Carter, Hazel (1986) *Kuverenga Chishóna: an introductory Shona reader with grammatical sketch* (2nd edition). London: SOAS.
* Doke, Clement M. (1931) *Report on the unification of the Shona dialects*. Stephen Austin Sons.
* Mutasa, David (1996) *The problems of standardizing spoken dialects: the Shona experience*, *Language Matters*, 27, 79
* Lafon, Michel (1995), *Le shona et les shonas du Zimbabwe*, Harmattan éd., Paris
Samoansk

**Samoansk** er eit  austronesisk språk som hovudsakleg blir snakka på Samoa og Amerikansk Samoa. Det er til saman ca.  426&nbsp;000 talarar av samoansk, halvparten av dei bur på Samoa.

## Klassifisering
Samoansk høyrer til den malayopolynesiske gruppa inna for den austronesiske språkfamilien. Nære slektningar er tuvalu og tokelau.

## Alfabet
Samoisk bruker 14 bokstavar. Vokalsymbol:

* a,  e, i, o, u

Konsonantsymbol:

f, g, l, m, n, p, s, t, v

Bokstaven k blir også brukt i visse språk.

## Dialektar
Samoansk har ikkje geografiske dialektskilnader i vanleg forstand, men det er stor skilnad mellom tale- og skriftspråket.

## Grammatikk
### Determinativ
Samoisk har to determinativar,  *le* og *se*. Determinativen *le* kan bli brukt både som bunden og ubunen determinativ, *se* er alltid ubunden. Determinativane er ikkje i bruk i fleirtal.

### Talord
Frå ein til ti er talorda:

* **tasi** (1)
* **lua** (2)
* **tolu** (3)
* **fa** (4)
* **lima** (5)
* **ono** (6)
* **fitu** (7)
* **valu** (8)
* **iva** (9)
* **sefulu** (10)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:fi:Samoan|Samoan]]» frå ,  den 4. juli 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Samoisk-engelsk ordbok
* Samoisk grammatikk
Adalbert av Bremen

**Adalbert** () var erkebiskop av Hamburg-Bremen, eit bispedøme som omfatta Skandinavia og størstedelen av Nord-Tyskland, frå 1043. Han stod høgt i kurs hjå keisar Henrik III, som han følgde gjennom fleire krigstog. Han sende misjonærar til dei nordiske landa, Grønland og Orknøyane. Han var i si tid den mektigaste kyrkjeleiaren i Nord-Europa, og freista å gjera kyrkjeprovinsen sin til eit nord-europeisk patriarkat, mest mogleg uavhengig av paven. 

Adalbert var formyndar for Henrik IV då han i 1056 vart konge i Tyskland, seks år gamal. Adalbert hadde såleis den reelle makta i Tyskland i perioden fram til Henrik IV vart myndig. Også som vaksen såg Henrik på han som sin fremste rådgjevar, og løna han godt med store gåver frå krongodset. Maktstillinga til Adalbert vart etter kvart upopulær mellom fyrstane og dei andre stormenna i riket at keisaren måtte fjerna han frå hoffet i 1066. Alt i 1069 kalla keisaren han attende, men Adalbert støtte no på sterk motstand både hjå paven og i dei nordiske rika.

Adalbert er gravlagd i domkyrkja i Bremen. Livet hans er skildra av Adam av Bremen.

## Kjelder

*snl.no
Novellesamlinga Svartsnær

***Svartsnær*** er ei novellesamling av Ingeborg Refling Hagen som kom ut i 1921 på Steenske forlag i Oslo. Novellesamlinga var den andre Hagen fekk utgjeve.

## Innhald

Samlinga inneheld fire noveller av ulik lengd, som skildrar livet på bygdene ved Mjøsa. Dei fire novellene er:

* «Skårbrok», som skildrar trette under skuronna, og er mykje av ei miljøskildring med sosialt tilsnitt.
* «Eiterkveise», ei lita forteljing om to born som er einsame på ein husmannsplass ein sommardag, og korleis dei tergar kvarandre.
* «Svartsnær», tittelnovella i samlinga, ei skildring av legdsjenta Gunhild, som blir sett bort til ein storgard og slepper vitet.
* «Rau'e Århanen spelle», ei skildring av skogangst og døkke drifter hjå to ungjenter.

Stilistisk skuldar desse forteljingane mykje til Hans E. Kinck. Særskilt dei to siste er meir psykologiske i tonen, og skildrar det undermedvetne i menneskehugen.

I tre av novellene kjem det inn ei jente som er kalla «Raufjøringen fra Angerset». Ho er og hovudpersonen i *Eiterkveise*. Denne jenta er bestemor til Ingeborg Refling Hagen, Johanne Angelset frå Ringsaker.
Rau'e Århanen spelle

**«Rau'e århanen spelle»** er ei novelle som Ingeborg Refling Hagen skreiv i 1921. Novella er nytta i novellesamlinga Svartsnær, og seinare oppatt i Livsfrisen frå 1949.

Hovudpersonane i boka er ungjentene Ymgjerd og Åshild, ei gardjente og ei husmannsjente. Dei har fått høyre ei rad med soger og segner av legdkjerringa på heimegarden, og mykje om dei mystiske haukakarane, som ingen veit kvar kom frå, men som er glupe spelemenn. Tittelen på novella er eit rop som kjem i det det bryt laus skogbrann, og heile bygda lyt hjelpe til. Haukafolket kjem nedetter til hjelp, etter at brannen er sløkt, og syner ei haldning som er mest avvisande og kynisk. Dei dreg jentene til seg med haldninga si og med spelet sitt. Først reiser Ymgjerd på skogen ei toreverskveld, og ingen finn ho att. Året etter blir Åshild bergteken av haukafela, reiser til skogs, og blir nærast valdteken av Gedron, sonen til gamlehauken. 

## Tema
Novella handlar mykje om driftar og lengt. Ingeborg Refling Hagen freista seinare å klårgjera kva fare dragninga mot haukafolket kunne tyde, og samanstilde brannen med røynsler frå andre verdskrigen. I eit seinare perspektiv kan ein slik lesa inn åtvaringar mot fascismen i denne forteljinga. Samstundes er det og eit folkeminneperspektiv i novella, der haukafolket mest er framstild som underjordiske eller varulvar. Hundemetaforikken heng ved dei novella gjennom, og Ymgjerd tek over dette "bikkjesmilet" før ho vert borte i skogen. Stilistisk kan denne soga minne mykje om tilsvarande forteljingar av Hans E. Kinck.
Engevikvegen

**Engevikvegen** er ein veg i Fana bydel i Bergen kommune. Vegen ligg på Engevik og Lyngbø ved Kalandseidet og er ein blindveg nordover frå Bahusstraumen, på austsida av Bahusvatnet og Hauglandsvatnet. Vegen er 1,8 km lang. 

Namnet vart vedteke i 1986. 

## Knutepunkt
* Bahusstraumen
* Sideveg nordover (290 m)
* Sideveg vestover (100 m)
* Sideveg nordaustover (110 m)
* Bom
*  Endepunkt ved Miljøsenteret Seletun

## Kjelder
* 
* Nasjonal vegdatabank
Adam og Eva

**Adam og Eva** er i dei abrahamittiske religionane dei første menneska Gud skapte, og alle menneske er etterkomarar av dei.

Adam er hebraisk og tyder *menneske* eller *mann*. Han var det første mennesket, og dermed, etter skapingssoga, alle menneske. I 1. mosebok 2.4 er det fortalt at Gud « skapte mannen av mold frå marka og bles livsande inn i nasen hans, så mannen vart til ein levande skapning.» Seinare skapte Gud **Eva** av Adam sitt ribbein. Adam vart sett til å passa og dyrka Edens hage, men vart driven ut etter syndefallet.

*Den gamle Adam* er eit uttrykk Martin Luther brukte om det syndige mennesket.

Eva er eit hebraisk kvinnenamn frå Første Mosebok i Bibelen, *Chawwa*, som vart omsett til *Eva* i den greske bibelomsetjinga Septuaginta. Namnet kan komme frå det hebraiske omgrepet for liv, *chai*, men etymologien er usikker.

## Kjelder
*  caplex.no

## Bakgrunnsstoff
Seletun

Miljøsenteret **Seletun** er eit kurs- og konferansesenter på Fana i Bergen kommune. Det ligg på Engevik på ei halvøy i Hauglandsvatnet. 

Seletun er eigd av Noregs Miljøvernforbund og vert skildra som det mest miljøvennlege kurs- og konferansesenteret i Europa. Byggmeister var Kurt Oddekalv. Staden består i stor grad av fleire eldre bygningar, der det eldste er frå 1800 talet.

Eigarane har lagt stor vekt på miljøvennlege løysingar på Seletun. Mellom anna er leverandørane nøye utvald med fokus på økologi- og miljøvennlegheit, samt miljøkrav. Seletun er eit visingsenter for ressurs og energivennlege løysingar med seks forskjellige energikjelder, mellom anna varmepumpe og solfangarar. Alt avfall vert kjeldesortert, vatn og avløp vert reinsa i eit eige reinsanlegg, inkludert gråvatn, som er vatn frå kjøken, servantar og dusjar.

Seletun har overnattingsplassar til 30 personar, som skal utvidast til 50. 

## Fotnotar
Engevik i Bergen

**Engevik** er ein gard i Fana i Bergen kommune på søraustsida av Hauglandsvatnet

Miljøsenteret Seletun ligg på staden.

Namnet kjem frå det norrønt.

## Historie
Garden høyrte tidlegare til Lyseklostergodset, og kom i sjølveige frå 1873.

## Geografi
Garden ligg på søraustsida av Hauglandsvatnet, som er ein del av Osvassdraget, heilt søraust i Bergen kommune. Vatnet går langs heile vestsida av garden. I aust ligg Raudlifjellet (396 moh), som òg vert kalla Ørnhaugane fordi det finst havørn der. 

Garden ligg skjerma til og grensar til utmarka til Øvre Sandven i nord og Indre Hamre i sør. Begge desse gardane ligg fleire kilometer lenger vest, ved Kalandsvatnet. I aust ligg Os kommune og i vest ligg Kaland i sørvest, Austevoll i vest og Haugland i nordvest.

## Kjelder
* 
* Bergenskart - stednavnskart 

## Bakgrunnsstoff
Lyngbø i Fana

**Lyngbø ** er ein gard i Fana i Bergen kommune på austsida av Bahusvatnet ved kommunegrensa til Os. 

Det er framleis gardsdrift på garden. 

## Historie
Garden høyrte til Lyseklostergodset og vart i sjølveige frå 1873. 

## Geografi
Garden ligg på austsida av Bahusvatnet, som er ein del av Osvassdraget. I aust ligg Nordhordlanskulten (389 moh) og i sør Røykenesvatnet. 

Garden grensar til utmarka til Indre Hamre i nord, Kaland lengst nord, Bahus i vest og Os kommune i sør og aust. 

## Kjelder
* 
* Bergenskart - stednavnskart
Bahusvatnet

**Bahusvatnet** er eit langstrekt vatn i Bergen kommune i Vestland. Det ligg ved Kalandseidet i Fana mellom Bahus og Fortunet i vest og Lyngbø i aust. Vatnet er kring 500 meter langt og opp mot 100 meter breitt. Vatnet ligg 53 meter over havet, nesten like høgt som Hauglandsvatnet, som ligg oppfor, og Røykenesvatnet som ligg nedanfor. 

Alle desse vatna høyrer til Osvassdraget

Frå Bahusvatnet strekkjer Eidatjørna seg austover mot sjølve Kalandseidet. Mellom Bahusvatnet og Hauglandsvatnet ligg eit stykke som vert kalla Straumane, medan Straumen går mellom Bahusvatnet og Røyekensvatnet. 

## Kjelder
*Bergenskart - stednavnskart
Paul Winsnes

**Paul Winsnes** () var ein norsk prest og stortingsmann frå Drammen.

Winsnes var fødd i Drammen, der faren hans var kjøpmann. Han vart student i 1812, og cand. theol. to år seinare. I 1814 var han lærar på ein skule i København, reiste heim til Drammen i desember det året. 1816 var han lærar ved Drammen lærde skule, til han same året vart kateket ved 'Vår Frelsars kyrkje' i hovudstaden Kristiania. Frå 1818 var han i tillegg inspektør ved borgar- og realskulen i byen.

År 1819 var Winsnes residerande kapellan i Vang i Hedmark, 1820-22 sokneprest i Trysil. Frå 1822 til 1827 hadde tilsvarande stilling i Hurdal, medan han 1827-30 var sokneprest i Nord-Aurdal. Perioden 1830 til -44 var han sokneprest i Brunlanes; 1838 vart han vald til fyrste ordføraren i Brunlanes. Til sist var han frå 1844 sokneprest i Vang. Medan han var i Vang vart han frå 1864 også stiftsprost i Hamar stift.

Winsnes var stortingsrepresentant frå Jarlsberg og Larviks amt både i 1839, 1842 og 1845. Det siste valet vart godkjent mot 12 røyster (han hadde flytta frå amtet før tingsamlinga kom i gang). I 1839 var han medlem av gasje- og pensjonskomiteen, på dei to neste stortinga var han formann i same komiteen. Han var medlem av Lagtinget i 1842 og 1845. Ved det siste høvet, 1845, var han medlem av riksretten.

Winsnes tok avskjed frå prestestillingane i 1873. Han busette seg då i fødebyen Drammen, der han døydde i 1889.

Winsnes var gift med forfattarinna Hanna Winsnes. Han var brorson av Joachim Winsnes.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*
Joachim Winsnes

**Joachim Frederik Winsnes** () var ein norsk embetsmann og stortingsmann.

Winsnes var fødd i Stange i Hedmark, der faren hans var sokneprest. Han vart cand. jur. i 1787 og arbeidde som kopist i finanskollegiet sitt sekretariat i København. Frå 1794 var han byfut og byskrivar på Bragernes i Drammen. I 1800 vart han i tillegg med i magistraten.

Han var vald til Stortinget 1815-16 som 2. representant for Drammen. Men han døydde på Bragernes kort etter tinget var opna.

Winsnes var farbror til Paul Winsnes.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Hans Midelfart

**Hans Christian Ulrik Midelfart** () var ein norsk prest og eidsvollsmann.

Midelfart var fødd på Byneset prestegard i Sør-Trøndelag. Han vart cand. theol. i 1794. Sidan var han fyrst lærar ved borgarskulen og så på latinskulen i Trondheim. Sokneprest i Beitstad frå 1802, i tillegg prost i 'Vestre Innherad' frå 1806. 

Midelfart var ein opplysningsteolog med stor sans for skule og anna opplysningsverksemd. Arbeidet hans vart rosverdig omtala av biskop Peter Olivarius Bugge i Trondheim; «hans Skoleungdom karakteriseres som den 'mest dannede' i Stiftet». (DBL)

Midelfart representerte Nordre Trondhjems Amt under riksforsamlinga på Eidsvoll. Der var han medlem av konstitusjonskomiteen. Han deltok lite i dei politiske forhandlingane, med unnatak for skule- eller kyrkjesaker. Han høyrde til dei som oftast fylgde sjølvstendepartiet.

Henrik Wergeland omtala Midelfart som «En flink, liberalttænkende Geistlig af Falsens politiske Tro». Mellom anna tala han ope mot jødeparagrafen og gjekk inn for at danskar skulle ha tilgang til norske embete. Elles støtta han dei som arbeidde for at kyrkja skulle behalde eiga si og verdiane sine, men at avkastinga frå desse i størst mogeleg grad skulle gå til skulen.

Frå 1815 var Midelfart sokneprest i Skogn, dette embetet hadde han til han døydde på prestegarden i 1823. Straks før han døydde vart han vald til Stortinget 1824, men døydde altså før det vart opna i januar 1824.

## Kjelder
*Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Midelfarts biografi på nettstedet www.eidsvoll1814.no E1814
* Biografi i ''Dansk biografisk leksikon'' fra 1905 (på dansk) DBL
Alexander Møller

**Alexander Christian Møller** () var ein norsk lege og eidsvollsmann.

Møller var fødd i Kristiania, der faren hans var salmakar. Ti år gammal byrja han som elev ved Maschmann-apoteket i fødebyen. Sidan var han eitt år på apotek i Helsingør og tre år på Svaneapoteket i København. Under opphaldet i København studerte han samstundes medisin, var dagleg innom 'Frederiks hospital'. I fleire år var han amanuensis hos professor Tode, livmedikus Aaskow, og hoffmedikus Gulbrand. Frå 1788 var han amanuensis hos professor Collisen og attåt reservekirkurg på Holmen.

I 1792 tok Møller kirurgeksamen i København. Same året slo han seg ned som privatlege i Arendal. Frå 1796 var han distriktskirurg i 'Nedenes len' og Råbyggelaget. Embetet vart delt i 1803, då heldt han åleine fram i Nedenes len. Ei til nydeling fann stad i 1825, han arbeidde deretter i distriktet Vestre Nedenes. Han tok avskjed med full pensjon i 1835, men heldt fram å praktisere til 1843.

Møller var utsending for Arendal til riksforsamlinga i 1814. Også på det overordentlege storting 1814 var han representant for byen. I perioden 1814-42 var han stendig valmann, og tok ofte del i samfunnsnyttige aktivitetar og gav pengemidlar og gåver til tiltak som kom både byen og nasjonen til gode. Mellom anna ei større pengegåve til universitetet i Kristiania i 1811, og kr. 32000 til eit asyl i Barbu. Ivra for opplysning og naturvitskap, hadde ei stor mineralsamling. I 1832 var han ein av stiftarane av Arendals Museum.

Han døydde i Barbu i 1847.

## Kjelder
* Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

## Bakgrunnsstoff
*
Eidatjørna

**Eidatjørna** er eit lite vatn i Bergen kommune i Hordaland. Det ligg ved Kalandseidet i Fana mellom Bahusvatnet og sjølve eidet. På andre sida av eidet ligg Kalandsvatnet. Eidatjørna er i røynda berre ei vik i Bahusvatnet, og berre eit 15 meter smalt og 30 meter langt sund, som lokalt berre vert kalla Sundet, ligg mellom dei. 

Vatnet høyrer til Osvassdraget. 

Langs breidda av vatnet ligg gardane Kaland i nord og nordaust, Fortunet i vest og Bahus i sør og søraust. 

## Kjelder
*Bergenskart - stednavnskart
Lyshornet

**Lyshornet** (**Lysehornet**) er eit fjell i Bjørnafjorden kommune i Vestland. Fjellet har ei høgd på 405 meter over havet og er stort sett skogkledd. Toppen er derimot stort sett fri for tre og gjev flott utsikt mot Tysnes, Uskedalen og Møsnuken. 

Fjellet ligg like nord for Lyse kloster, som er ein populær utgangsstad for turar opp til toppen. 

Fjellet har ein primærfaktor på 327 meter mot det høgare Solbakkafjellet (457 moh). Sadelpunktet ligg ved Bahus.  

## Kjelder
* Norgesglasset 
* Lysehornet på westcoastpeaks.com
Eidehaugen

**Eidehaugen** er ein blindveg i Fana bydel i Bergen kommune. Vegen ligg ved Kalandseidet og går sørover frå Kismulvegen, parallelt på vestsida av europaveg 39 eller Osvegen. Vegen er opp mot 500 meter lang. 

Namnet vart vedteke i 1991. 

## Knutepunkt
* Kismulvegen
*  Endepunkt

## Kjelder
* 
* Nasjonal vegdatabank
Sæle i Bergen

**Sæle** eller **Sele** er ein gard i Fana i Bergen kommune langs sørsida av Kalandsvatnet. 

Det er framleis gardsdrift på garden. 

## Namn
Namnet kjem frå norrønt *sæla*, som tyder «overflod» eller av *sel* som tyder «stølshus». 

## Historie
Garden høyrte kring 1590 til prestebolet til Fana kyrkje. Frå 1870-1874 har garden vore i bondesjølveige. 

## Geografi
Garden ligg i vest på sørsida av Kalandsvatnet og strekkjer seg sørover aust for Jordavatnet til Ulvvatnet. 

Garden grensar til Ytre Hamre i vest og sørvest, Kismul i aust og søraust, Indre Hamre i nordvest, Øvre Sandven i nord og Nedre Sandven i nordaust. 

## Kjelder
* 
* Bergenskart - stednavnskart
Kismulvegen

**Kismulvegen ** er ein veg som går langs heile sørsida av Kalandsvatnet frå Hamrevegen ved Hamre bro i vest til E39 Osvegen i aust ved Kalandseid. Vegen er 4,9 km lang. 

Vegen er kalla opp etter garden Kismul, som ligg langs vegen, og namnet vart vedteke i 1961. Delar av vegen følgjer den gamle traseen til Nesttun-Osbanen. 

## Knutepunkt
* Fv5164 Hamrevegen
*  Sideveg parallelt til hovudvegen (320 m)
*  Sideveg parallelt til hovudvegen (1,8 km) - følgjer den gamle trassen til Nesttun-Osbanen. I dag ein populær sykkelsti. 
* Sideveg mot nord (50 m)
* Sideveg mot nordvest (100 m)
* Sideveg mot sør (200 m)
* Tidlegare nemnde sykkelveg (1,8 km) kjem inn på hovudvegen att. Gang- og sykkelstien held fram som fortau. 
* Sideveg mot nord (100 m)
* Sideveg mot sør (1,8 km) til Ulvvatnet
** Sideveg mot søraust (1,1 km) til Grønlia. 
** Sideveg mot vest (650 m) til Ramdalstjørna
* Sideveg mot aust i sløyfe attende til Kismulvegen (320 m)
*  parallelt til hovudvegen på nordsida (500 m)
* Sideveg mot sør (70 m)
* Sideveg mot sør (190 m)
*  parallelt til hovudvegen på sørsida (1 km)
* Sideveg mot nord utover Framneset (550 m)
* Sideveg mot sørvest (210 m)
* Sideveg mot sør (150 m)
* Sideveg mot sør til parallell sideveg
* Sideveg mot nord (550 m) 
* Sideveg mot nordvest (90 m)
* Avkjørsel sørover mot Eidehaugen
** Sideveg mot sørvest som Kismulvegen (800 m)
* Avkjørsel nordover mot Ertrevågen
*  Osvegen

## Kjelder
* 
* Nasjonal vegdatabank
Eilert Ramm

**Eilert Waldemar Preben Ramm** () var ein norsk offiser og eidsvollsmann.

Ramm var fødd på Furnes i Hedmark, som son av ein offiser. Han var volontør i det sjællandske lette dragonregimentet i 1787. I 1790 vart han sekondløytnant i Oplandske Dragonregiment. Han steig i gradane, og vart sidan premierløytnant og i 1808 rittmeister. Samstundes vart han då sjef for den vangske skvadron, sidan for den sønnafjellske dragonregiment. Med denne styrken slo han ned uroa mellom bøndene i Hedmark i året 1818. År 1818 vart han overført til kavaleribrigaden. Major i armeen i 1825. Han tok avskjed frå det militære i 1829.

Ved sidan av sitt virke i det militære, arbeidde Ramm i tida etter 1814 som inspektør for den samordna militære og økonomiske oppmålinga.

Ramm var utsending frå Søndenfjeldske Dragonregiment under riksforsamlinga på Eidsvoll i 1814 og røysta med sjølvstendepartiet.

Han døydde i Vang i Hedmark.

## Kjelder

*Grønåsen, Ragnar A.:Eilert Waldemar Preben Ramm i *Minner ifrå Vang 2002*, 2002
*Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*
Motorblokk

**Motorblokk** er den berande delen i stempelmotorar, plassert under topplokket. Ho inneheld sylindrar og kjølekappe. På toppen av blokka sit topplokket og på undersida botnpanna. Veivakselen er opplagra i blokka, og på moderne motorar er det som oftast eit lager mellom kvar sylinder, i tillegg til eit på kvar ende av veivakselen.

Blokka tener òg som feste for kopplingshuset og registerhjula. Komponentar som vasspumpa på motorar med væskekjøling, innsprøytingspumpa, forgassar, dynamo, startmotor, fordelar, olje- og drivstoffilter er ofte festa på blokka.

I dieselmotorar, som har større sylindertrykk enn forgassarmotorar, er blokka kraftigar bygd. Tidlegare førete dette til at massen vart mykje større enn for ein tilsvarande forgassarmotor, men utviklinga innan materialteknologi førte etter kvart til ein reduksjon i massen til blokka, slik at dieselmotorar kunne nyttast som kjøretøymotorar, fyrst i traktorar og lastebilar og seinare i personbilar.

Mange traktorar har ikkje ramme og motorblokka utgjer då ein bærande del av konstruksjonen.
Johan Henrik Rye

**Johan Henrik Rye** () var ein norsk jurist og politikar.

Rye var fødd i Bø i Telemark. Folketeljinga 1801 viser at han og ein eldre bror då losjerte hos ein lærar på katedralskulen i Kristiania. Tre år seinare gjekk han ut frå katedralskulen som student. År 1808 vart han fenrik ved marineregimentet i København. Han tok eksamen ved krigsskulen i 1809 og juridisk embetseksamen 1812. Frå 1809 til 1814 var han premierløytnant ved Københavns infanteriregiment; han vart då innvilga avskjed som dansk offiser.

Same året, 1814, vart han auditør ved Fredriksvern verft. Frå 1816 var han ekspedisjonssekretær i marinedepartementet, frå 1822 i finansdepartementet.

Rye vart byfut og sorenskrivar i Larvik i 1828. Deretter amtmann i Jarlsberg og Larvik amt frå 1831 til 1833. Etter dette var han høgsterettsassessor. I 1844 var han med å stifte Den norske livrenteforening, laga sjølv planen.

Rye var medlem av fleire kongelege kommisjonar. Den fyrste var ein om formannskapslova, 1833-34. Lengst sat han i lovkommisjonen, 1835-43, i den tida var han permittert frå høgsterett. Elles var han med og såg på den militære straffelova (1858), embetsverket for Kristiania (1858), og ei pensjonslov (1852). I den siste kommisjonen var han formann.

Rye vart vald til Stortinget frå Christiania i 1836, gjenvald både i 1839, 1842 og 1845. 1836 var han president i Lagtinget, 1836-37 var han stortingspresident saman med Søren Anton Wilhelm Sørenssen. På alle fem stortinga var han formann i budsjettkomiteen og medlem av Lagtinget. I 1845 var han medlem av riksretten. Mangeårig, 1837-66, medlem av bystyret for Kristiania.

Perioden 1844 til 1866 var Rye byskrivar i Kristiania.

I 1847 vart Rye utnemnd til riddar av St. Olavs Orden, i 1864 kommandør av same. Han vart også tildelt den danske Dannebrogordenen og den svenske Nordstjerneordenen.

Han døydde i Kristiania i 1868. Mathias Rye var sonen hans, Olaf Rye var bror hans.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* 
* Stortingspresidenter – stortinget.no

## Fotnotar
Robert Adam

**Robert Adam** () var ein skotsk arkitekt. Saman med broren James var han ein leiande utøvar av nyklassisismen i England, og gav namn til den elegante Adam-stilen.

## Kjelder
*
Adamawa

**Adamawa** kan visa til:

*Adamawa-emiratet i Afrika, grunnlagd av Modibo Adama og kalla opp etter han
*Adamawa-platået i Nigeria, Kamerun og Den sentralafrikanske republikken
*Adamaoua-regionen i Kamerun
*Delstaten Adamawa i Nigeria
*Adamawaspråk, ei språkgruppe frå området
*Adamawafe, ein lokal storferase
Music for the Royal Fireworks

**Music for the Royal Fireworks** (**[[HWV]] 351**, «Musikk for kongeleg fyrverkeri») er ein musikalsk suite komponert av Georg Friedrich Händel i 1749 då han var tilsett hos kong Georg II av Storbritannia for fyrverkeriet i Green Park i London den 27. april 1749. Dette var for å feire slutten på den austerrikske arvefølgjekrigen og signeringa av Aix-la-Chapelle-traktaten i 1748.

 
Musikarane spelte i eit spesialbygt bygg som vart teikna av Servandoni, ein teaterdesigner. Musikk var bakgrunnsmusikk for det kongelege fyrverkeriet som var konstruert av Thomas Desguliers, son til presten og vitskapsmannen John Theophilus Desaguliers. Framsyninga var derimot ikkje like suksessfullt som musikken var. Den enorme trebygningen tok fyr etter at eit lågrelief av kong Georg II kollapsa. Musikken hadde vorte framført offentleg seks dagar tidlegare, den 21. april 1749, då det var ei full øving av musikken i Vauxhall Gardens.  Over tolv tusen menneske, som kvar betalte to shilling og seks pence, kom for å sjå, og skapte ein tre timar langt trafikkork av hestevogner fordi hovudruta sør for elva var stengd etter at ein boge i den nybygde London Bridge hadde kollapsa.

Då musikken vart publisert, ønskte Händel å presentere verket som ein ouverture, men krona hadde alt gjeve det tittelen «Music for the Royal Fireworks», som propaganda til fordel for den elles upopulære avtalen og monarken.

## Musikk og instrumentering
*Music for the Royal Fireworks* opnar med ein fransk ouverture og inneheld ein bourrée og to menuettar. 

Verket består av fem satsar:


*Ouverture*: Adagio, Allegro, Lentement, Allegro
*Bourrée*
*La Paix*: Largo alla siciliana
*La Réjouissance*: Allegro
*Menuett I og II*


Det vart instrumentert for eit stor blåseensemble som bestod av 24 oboar, 12 fagottar (og ein kontrafagott), ni trompetar, ni valthorn, tre par pauker og fleire skarptrommer. 

Det fulle ensemblet speler på alle satsane bortsett frå den rolege *Bourrée* og den første menuetten, som berre vert spelt av oboar, fagottar (og strykarar).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Music for the Royal Fireworks|Music for the Royal Fireworks]]» frå ,  den 14. mai 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*
Geoelektrisk kartlegging

**Geoelektrisk kartlegging** er ein målemetode som måler variasjonar i den elektriske leiingsevna til undergrunnen for å finne ut den geologiske oppbygginga. 

Metoden har vorte nytta til å lokalisere vassførande lag, grusavsetningar og til å påvise svake soner i berggrunnen. 

## Kjelder
Geofon

Ein **geofon** er eit apparat som vert nytta til å registrere skjelvingar i undergrunnen som kjem av kunstige sprengingar. Skjelvingane forplantar seg gjennom jordlaga som elastiske bølgjer og geofon måler kor lang tid det for desse bølgjene å nå fram til utvalde observasjonspunkt. Dette vert særleg nytta innan petroleumsgeologien for å undersøke lagstillinga og andre geologiske tilhøve i undergrunnen. 

Når liknande undersøkingar vert gjort frå skip for å undersøke grunnen under havbotn, vert eit tilsvarande apparat kalla hydrofon. 

## Kjelder
*
Geokjemi

**Geokjemi** er studiet av den kjemiske samansettinga til jorda og andre planetar, dei kjemiske prosessane og reaksjonane som styrer samansettinga av bergartar og jord, og syklusane til stoff og energi som transporterer dei kjemiske komponentane i jorda, samt samspelet deira med hydrosfæren og atmosfæren. Geokjemien høyrer inn under geologien. 

Faget omfattar metodar og teknikkar som spenner frå statistiske studiar av til dømes den gjennomsnittleg samansettinga til mantelen, til praktisk bruk av elektronstråler for analyse av små mineralkorn. Innan eksperimentell geokjemi nyttar ein modellar for likevektsprosessar, men sidan prosessane i jorda kan skje over særs lang tid, er dei ikkje alltid enkle å rekne på. 

Geokjemi er viktig innan leiting etter malm. 

Dei viktigaste felta innan geokjemi er:
#Isotopgeokjemi: Undersøking av den relative og absolutte konsentrasjonen av grunnstoff og isotopane deira i undergrunnen og på jordoverflata.
#Utforsking av fordelinga og rørslene til grunnstoffa i ulike delar i jorda (jordskorpe, mantel, hydrosfære etc.) og i mineral for å avgjere underliggande system for fordeling og rørsler. 
#Kosmokjemi: Analyse av fordelinga av grunnstoff og isotopane deira i universet.
#Organisk geokjemi: Studie av rolla til prosessar og stoff frå levande eller tidlegare organismar.
#Bruk i miljømessig, hydrologisk og mineralsk utforsking.

Den norske geologen Victor Goldschmidt var med på utviklinga av den moderne geokjemien og er i ettertida omtalt som «geokjemiens far», og ideane til faget vart utvikla av han i ei rekkje publikasjonar frå 1922 under tittelen *Geochemische Verteilungsgesetze der Elemente*.

## Sjå òg
* Petrologi

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Geokjemi|Geokjemi]]» frå ,  den 14. mai 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Utdanning.no si yrkesskildring av geokjemikar
Geokjemisk kart

**Geokjemiske kart** er kart som syner variasjonen av utvalde grunnstoff over eit område på jordoverflata. Ved hjelp av kjemiske analysar av bergartar, sediment frå jord, elv eller innsjø, torv, planterøter og meir, kan ein utarbeide desse karta. 

Geokjemiske kart er viktige under leiting etter naturressursar, for forureiningsstudiar, miljøvern, helseforsking (geomedisin), landbruk og arealforvaltning. 

I Skandinavia vart det det i 1980-åra utført eit geokjemisk kartleggingsprosjekt nord for 66 ºN kalla Nordkalott-prosjektet. Mellom anna vart det påvist luftboren nikkelforureining frå Russland. 

## Kjelder
*
Geokjemisk prospektering

**Geokjemisk prospektering** er ein undersøkingsmetode der ein nyttar kjemisk analyse av mange prøvar på jordoverflata til å leite etter råstoff. I denne metoden kan ein systematisk måla sporstoff eller kjemisk påverka eigenskapar i prøvar frå jord, sediment, stein, mikroorganismar, plantar, dyr og gassar.

Når ein teiknar inn resultat på eit geokjemisk kart, kan det gje ein indikasjon på kvar ein finn dei høgaste konsentrasjonane av forskjellige stoff i undersøkingsområdet.

## Kjelder
Næringslivets Hovedorganisasjon

**Næringslivets Hovedorganisasjon** (**NHO**) er ein landsomfattande interesseorganisasjon som arbeider for å styrke konkurranseevna til norsk næringsliv. Medlemmene er næringslivsføretak med verksemd i Noreg.

## Historie
NHO vart stifta 1. januar 1989, då dei tre organisasjonane Norges Arbeidsgiverforening (N.A.F.), Norges Industriforbund (NI) og Norges Håndverkerforbund (NH) vedtok å slå seg saman. Før etableringa av NHO hadde N.A.F hovudansvaret for arbeidsgjevarfunksjonane, medan NI og NH arbeidde med næringspolitiske spørsmål. Den nye organisasjonen var frå starten av landsomfattande.

## Dagens situasjon
NHO er den største interesseorganisasjonen for norske verksemder. Det er hovudsakleg verksemder i den private sektoren som kan bli medlem i NHO. Statelege og kommunale føretak kan berre bli medlemmer om dei arbeider under vanlege konkurransemessige vilkår. Medlemskontingenten utgjer 1,25 promille av lønsutbetalingane den einskilde verksemda har per år, med eit minstebeløp på 500 kr.  Organisasjonen har i dag ca. 20 000 medlemmer, og dei fleste finst blant små og mellomstore føretak. Medlemsbedriftene har totalt ca. 508 000 arbeidsplassar, og samla bidreg NHOs medlemsbransjer med ca. 40 % av den økonomiske verdiskapinga. Lokalt er arbeidet organsiert med 15 regionforeiningar.

### NHO sitt arbeid
NHO tek opp næringspolitiske saker som medlemsbedriftene er opptekne av. NHO gjennomfører tarifforhandlingar med arbeidstakerorganisasjonane (til dømes Landsorganisasjonen) på vegner av medlemsbedriftene. NHO gjev medlemsbedriftene advokathjelp ved tvistar om arbeidsrettslige spørsmål.

## Landsforeiningar i NHO
Det er 21 landsforeiningar i NHO, og desse dekkjer ulike bransjar.

*Abelia
*Bensinforhandlernes Bransjeforening (BBF)
*Byggenæringens Landsforening (BNL)
*Energi Norge 
*Fiskeri- og Havbruksnæringens Landsforening (FHL)
*Logistikk- og transportindustriens Landsforening (LTL)
*Mediebedriftenes Landsforening (MBL)
*NHO Håndverk
*NHO Idrett
*NHO Grafisk
*NHO Luftfart
*NHO Mat og Bio 
*NHO Mat og drikke 
*NHO Reiseliv
*NHO Service
*NHO Transport
*Norges Bilbransjeforbund (NBF)
*Norsk Industri
*Norsk Teknologi 
*Oljeindustriens Landsforening (OLF)
*Rederienes Landsforening (RLF)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Næringslivets Hovedorganisasjon|Næringslivets Hovedorganisasjon]]» frå ,  den 14. mai 2010.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Schrödingers katt

:*Schrödingers katt er òg namnet på eit vitskapsprogram på [[NRK]]. Sjå [[TV-programmet Schrødingers katt]]*
 
**Schrödingers katt** er eit paradoks i kvantefysikk, sett fram av Erwin Schrödinger i 1935 for å visa at teorien om kvantemekanikk er ufullstendig. Tankeeksperimentet var ein del av eit lengre skrift som gjekk over fleire utgåver i Die Naturwissenschaften, årgang 1935. Seinare har paradokset hans mange gonger feilaktig vore framstilt som ein teori Schrödinger hadde.

Tankeeksperimentet går ut på at ein har eit radioaktivt atom i ein lukka boks saman med ein katt. Ein geigerteljar er kopla til ein hammar og ei flaske blåsyre inne i boksen. Viss atomet desintegrerer og geigerteljaren registrerer ein alfapartikkel, vil hammaren knuse flaska med syre slik at det blir frigjeve giftig cyanid og katten døyr. Lagnaden til katten er dermed knytt til bølgjefunksjonen til atomet. 

København-tolkinga av kvantemekanikk impliserer at etter ei stund er katten samstundes både død og levande. Likevel, når ein ser inn i boksen, vil ein sjå at katten *anten* lever *eller* er død, ikkje både levande *og* død. Dette demonstrerer at overgangen mellom endeleg og uendeleg ikkje er påvist før ein har gjort ei eksakt måling. 

Då Schrödinger seinare vart spurd om katten, vart han irritert og påpeikte at «det var på sett og vis ein spøk». 

## Kjelder
*Artikkel om Scrödingers katt  hjå Norsk Fysikklærerforening
*Schrödingers katt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Schr%C3%B6dingers_katt