Sørsamisk syntaks

**Sørsamisk syntaks**, eller **setningslære**, er læra om korleis sørsamisk set ordformer saman til større strukturar. Det er denne delen av sørsamisk grammatikk som skil seg mest frå det ein finn i dei andre samiske språka.

## Nominalfraser

Som i dei fleste uralske språk, er sørsamiske nominalfraser av typen *([[Determinativ]]) - ([[Kvantor]]) - ([[Adjektiv]]) - [[Substantiv]]*. På same måten som i alle samiske språk har adjektivet ei eiga attributtform når det står i same frase som eit substantiv (jf. artikkelen om sørsamisk morfologi). 

Determinativa kongruerer med substantivet i kasus. På same måten som i t.d. nordsamisk er kongruensen redusert samanlikna med bruken av dei same pronomena aleine. Sørsamisk skil seg likevel frå nordsamisk med at kongruensen er redusert berre for ei form, nemleg illativ, der determinativen er identisk med genitiv i eintal, og med akkusativ i fleirtal. Jf. "det huset" i alle kasus:

Til skilnad frå andre uralske språk står sørsamiske substantiv i fleirtal etter kvantorar. På sørsamisk heiter det såleis *göökte niejth* «to jenter» (der *niejth* er nominativ fleirtal. I andre uralske språk står substantivet i eintal, og kasus er bestemt av kvantoren. På nordsamisk heiter det *guokte nieidda* (genitiv eintal), på finsk *kaksi tyttöä* (partitiv eintal), og i ungarsk *két lány* (nominativ eintal).

## Pre- og postposisjonsfraser

Sørsamisk har, som alle uralske språk, postposisjonar, nokre av desse postposisjonane kan også vere preposisjonar. Postposisjonane tar komplementa sine i genitiv, og dei kan sjølv bøyast i kasus. Jf. desse setningane, der *roehtsen* er genitiv av *roehtse* «rot», og *nualan, nuelesne, nueleste* er illativ‚ inessiv og elativ-formene av postposisjonen «under».

* *Riepie roehtsen nualan goegkerdi / R. roehtsen nuelesne guarjesji / R. roehtsen nueleste goegkerdi*
* Reven kraup inn under rota / R. låg under rota / Reven kraup fram frå under rota

Nokre postposisjonar, som *sisnie* «i», kan berre bøyast i dei adverbiale kasusa, andre kan bøyast i fleire.

Postposisjonsfrasene minnar om substantivfraser (som også har ei genitivfrase framfor seg, men postposisjonsfrasene kan ikkje bli modifisert av adjektiv på den måten substantivfraser kan.

Når dei kombinerte pre- og postposisjonane opptrer som preposisjonar, i preposisjonsfraser, tar dei komplementa sine i akkusativ eller (i fleirtal også) nominativ, fordelinga av nomininativ og akkusativ følgjer dei same reglane som for objektet til verb. Preposisjonar er t.d. *rastah* «tvers over», *allkesth* «langs etter», *lihke* attmed. Nokre preposisjonar, som *bijre*, har ulik tyding alt etter om dei er pre- eller postposisjonar: Som preposisjon tyder *bijre* «rundt», som postposisjon tyder det «om» (*saemiej bijre* «om samane»).

## Numeralfraser

Til skilnad frå andre uralske språk står substantiv i numeralfraser i fleirtal i dei tilfella der talordet sjølv står i nominativ. Dei andre språka har her substantivet i genitiv eller partitiv. Talorder er dermed *kjerne* i frasen. Når numeralfrasen står i eit anna kasus, blir substantivet kjerne, og talordet står i attributiv form. Begge orda står i eintal.

* *göökte gåetieh* "to hus.Pl.Nom" (jf. nords. *guokte viesu* "to hus.Sg.Gen")
* *gööktene gåetesne* "to.Sg,Ine hus.Sg.Ind" (jf. nords. *guovtte viesus* "to.Sg.Lok.Attr hus.Sg.Lo")

## Verbalfraser

### Verb og objekt

I sørsamisk står objektet i akkusativ viss det er eintalsobjekt. Viss det er eit fleirtalsobjekt, står det i akkusativ når det referer til noko kjent og/eller avgrensa, og i nominativ når det referer til noko ukjent og/eller uavgrensa. Ordstillinga i sørsamisk er SOV, dvs. objektet står framfor verbet. Viss det er fleire verb (finitt hjelpeverb pluss infinitt hovudverb, er ordstillinga *SHOV* (subjekt - hjelpeverb - objekt - verb). Her er døme frå Bergsland 1993 s. 59:

* *Laara bustem darjoeji.* Lars.Nom skei.Akk lage.Prt.Sg2 "Lars laga ei skei." (**SOV**)
* *Tjidtjie ij raeffiem åadtjoeh.* Mor.Nom Neg.Sg3 fred.Akk få.Prs.Sg3 "Mor får ikkje fred." (**SHOV**)

### Komplekse verbal

Det sørsamiske verbalsystemet har, som dei andre samiske og austersjøfinske språka, eit tempussystem tilsvarande systemet i dei nordgermanske språka. 

* *Manne båatam* "Eg kjem" 
* *Manne böötim* "Eg kom" 
* *Manne leam båateme*, "Eg har komme"
* *Manne lim båateme* "Eg hadde komme"

## Subjektslause setningar

Sørsamisk har ikkje formelle subjekt av den typen ein har i norsk, verken *det regnar* eller *Det kom ein mann i går*. Tilsvarande setningar er utan subjekt på sørsamisk. Viss verbet står i første eller andre person, kan subjektet bli utelate.

## Litteratur

* Bergsland, Knut. *Røroslappisk grammatikk, Et forsøk på strukturell språkbeskrivelse*. H. Aschehoug & co. (W.Nygaard), Oslo, 1946.
* Bergsland, Knut 1980: *Sydsamisk grammatikk*. Oslo: Universitetsforlaget
* Hasselbrink, Gustav 1981: *Südlappisches wörterbuch, band 1*. AB Lundequistska bokhandeln, Uppsala.
* Jonasson, David 2011: ''Åarjelsaemien ovagkusatijvh jïh kausatijve molsedimmie''. Mastergradsoppgave i samisk språk, Fakultet for humaniora, samfunnsvitenskap og lærerutdanning, Universitetet i Tromsø
* Stenfjell, Evald 2008: Sydsamiska kausativer. C-uppsats, Umeå universitet, Umeå.
* Trosterud, Trond 1996: Die südsamische Wortfolge als eine Kombination der deutschen und marischen Wortfolgen analysiert. *Studia Uralica Upsaliensia* 26:103-112. Uppsala.