open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prinsipal

**Prinsipal** (ofte skrive *principal* eller *prinzipal*) er det grunnleggjande registeret i eit pipeorgel. Pipene er opne, av metall (sylinderforma) eller tre (rektangelforma). Prinsipalregister finst i alle tonehøgder frå 32' til 1'. Andre vanlege namn er *montre* (fransk), *prestant* (nederlandsk), *open diapason* (engelsk) og *flautado* (spansk).

Endå det finst småe orgelpositiv utan prinsipal, er prinsipallause pipeorgel særs sjeldsynte. I kyrkjeorgel er det prinsipalklang som ber salmesongen, og ofte dannar fleire prinsipalar i eit verk med ulik tonehøgd eit *prinsipalkor*. Denne klangen er unik for pipeorgelet, og mange reknar han for sjølve «orgelklangen». I eit prinsipalkor vert vanleg berre det djupaste registeret kalla *prinsipal*, medan dei andre prinsipalane får namn som *oktav*, *kvint* (i 5&ndash;1/3'- og 2&ndash;2/3'-lægje) og *superoktav* (i 2'-lægje). I klassisk verkoppbygging er prinsipalkor toppa med ein eller fleire miksturar.

Verkprinsippet, ei av hovudrettesnorene i nyklassisk orgelbygging, går ut på at kvart verk har eit prinsipalkor, og at prinsipalkora har ulikt grunnlag. Er det i eit mellomstort orgel tre verk &ndash; pedalverk, hovudverk og oververk &ndash; vil gjerne pedalverket ha eit prinsipalkor frå 16' og oppover, hovudverket frå 8' og oververket frå 4'. Djupare tonar, til dømes 8'-tone i oververket, vil då koma frå fløyte- eller tungestemmer.

## Bakgrunnsstoff
* Dictionary of Organ Stops
Ogmund Krøkedans

**Ogmund Krøkedans** (norrønt Ǫgmund Krøkidans) var ein norsk lendmann under Håkon Håkonsson og Magnus Lagabøte. Han blei sysselmann i Orkdal i 1239.

Ogmund var ein av Håkon Håkonsson sine mest betrudde lendmenn. Han kjempa på Håkon si side under opprøret til hertug Skule Bårdsson, og var leiar for ein del av dei norske styrkane som herja Halland i 1256. I 1261 var han ein av leiarane for den norske delegasjonen som henta prinsesse Ingebjørg Eiriksdotter ut av klosteret i Horsens for å ta ho med til Noreg som Magnus Håkonsson si brud. I 1263 leia han dei norske styrkane i slaget ved Largs i Skottland.

Ein soneson av Ogmund var baronen Ogmund Unge Dans. *Krøkedans* var visstnok ei form for danseleik.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Håkon Håkonssons saga på bokmål.
Ozonlaget

**Ozonlaget** er ein del av jorda sin stratosfære som inneheld høgre konsentrasjon av ozon enn resten av atmosfæren.

## Vern
Laget er kjent for å redusera UV-stråling frå sola. Dette skjer ved at stråling som treffer ozonmolekyl (O3) spaltar dei om til eitt oksygenmolekyl (O2) og eitt oksygenatom (O) som kan reagera med kvarandre igjen og danna nytt ozon. Ulike strålingstypar kan bli heilt hindra i å treffa jorda (UV-C), delvis hindra (UV-B), eller ikkje særleg hindra (UV-A). UV-B-stråling kan føra til solbrenning og hudskader som kan leia til hudkreft, og det vernande ozonlaget er derfor svært viktig for livet på jorda.

## Minkande ozonlag
På 1970- og 80-talet tok forskarar til å finna ut at det var mindre ozon i atmosfæren enn før. Over Arktis og særleg over Antarktis var det særs lite ozon, slik at ein tok til å snakka om «hol» i ozonlaget.

Skulda for reduksjonen i ozonlaget blei gjeven til menneskelege utslepp av klorfluorkarbongassar, også kjende som KFK-gassar. Desse kan gje frå seg frie radikal, atom som kan katalysera nedbryting av ozon til oksygenmolekyl. Sidan dei frie radikala ikkje sjølv bind seg til produkta, kan dei øydeleggja tusenvis av ozonmolekyl.

### Reaksjonar
Verda reagerte med å prøva å minka utsleppa av KFK-gassar. Sverige var først ute med eit forbod mot sprayboksar som sleppte ut slike gassar i 1978. Etter at ein oppdaga ozonholet over Antarktis, gjekk mange land saman om ein internasjonal avtale, Montrealprotokollen, som avgrensa produksjonen av gassane frå 1987 og stoppa han heilt frå 1996.

I 2003 kunne forskarar frå American Geophysical Union fortelja at holet i ozonlaget hadde vakse mykje seinare det siste tiåret. Oppsamling av gassar og bruk av dei i land som ikkje kontrollerer KFK-gassar kan likevel føra til at uttynninga held fram.
## Kjelder
* :sv:Ozonlagret
* :da:Ozonlaget
* :en:ozone layer
* Ozone Depletion FAQ Part I: Introduction to the Ozone Layer
* The Ozone Hole - Ask the Scientist
* How does the ozone layer work? 

----
Commodore VIC-20

**VIC-20** var ein 8-bit heimedatamaskin som vart laga av det amerikanske dataføretaket Commodore Business Machines. Datamaskina hadde ein MOS 6502 prosessor og 5kb med RAM, og hadde fysisk form liknande dei seinare Commodore 64- og C16-modellane. VIC-20 vart  lansert lansert i juni 1980, 3 år etter PET-modellen, som var Commodore si fyrste heimedatamaskin.

Namnet VIC kjem frå av grafikbrikka i datamaskina, Video Interface Chip. Denne brikka inneheldt også ei innebygd lydkrets. I motsetnad til det som var vanleg på heimedatamaskiner, står ikkje talet 20 for mengda kilobyte i RAM-minnet, noko som elles var vanleg på den tida (VIC-20 hadde 5kb).

Prosessoren som vart nytta er i prinsippet den same som vart nytta i etterfølgjaren Commodore 64.

## Bakgrunnsstoff

* Denial - Commodore VIC-20 forum (På engelsk)

* Commodore VIC-20 Tribute Page, av Rick Melick(På engelsk)
Ellen Johnson Sirleaf

**Ellen Johnson Sirleaf** () er ein liberisk politikar som i november 2005 blei vald til president i Liberia. Ho er den første demokratisk valde statsleiaren i Afrika som er kvinne. Ho fekk Nobels fredspris i 2011.

Sirleaf leier Unity Party, *[[Einingspartiet i Liberia|Einingspartiet]]*, i Liberia. Ho har tidlegare vore finansminister i regjeringa til William Tolbert frå 1970. Ho stilte som kandidat til senatet i 1985 og uttalte seg då imot militærregimet i landet, noko som gav henne ein dom på ti års fengsel. Etter kort tid i fangenskap blei ho sloppen fri og drog i eksil. I 1997 kom Sirleaf tilbake til Liberia som økonom for Verdsbanken og Citibank i Afrika.

## Bakgrunnsstoff
Dei tamilske tigrane

**Dei tamilske tigrane**, på engelske **Liberation Tigers of Tamil Eelam (LTTE)**, er ei srilankisk opprørsgruppe som kjemper for ein sjølvstendig stat for tamilar, *Tamil Eelam*, på Sri Lanka. 

Tigrane blei grunnlagd i 1976 og var lenge leia av Velupillai Prabhakaran. Dei utførtet fleire terroråtak i India og på Sri Lanka, og var blant dei første som tok i bruk sjølvmordsbombarar. Men organisasjonen er òg militært organisert, og har utført ei rekkje aksjonar mot den srilankiske statlege hæren.  I 2001 gjekk dei med på ein våpenkvile med styresmaktene i Sri Lanka.
Heimedatamaskin

**Heimedatamaskin** er eit forbrukarvenleg ord for andregenerasjons mikrodatamaskinar som var populære på slutten av 70-åra og heile 80-talet. Det var dåtidas masseproduksjon av sillikonbrikker gjorde prisen låg nok til at ein hadde råd til å skaffe seg ein datamaskin som ein òg kunne nytte i heimen. Desse maskinane nytta som oftast ein 8-bits mikroprosessor, som oftast MOS 6502 eller Zilog Z80.

Form og farge på ein heimedatamaskin kunne variere, spesielt ifrå ein produsent til ein annan. Hovudprinsippet var likevel det same: Eit tastatur, med hovudkort og TV-modulator innbygd i tastaturet. Spel og anna programvare vart lasta inn anten ved hjelp av ein ekstern kassettspelar eller diskettstasjon, eller ved at ein kopla ein programkasett bakpå tastaturet. Då slapp ein å måtte vente på at programmet/spelet skulle lastast.

Mange maskinar kunne og tilkoplast skrivar, modem, eller anna tilleggsutstyr.

Heimedatamaskinar vart nytta både som omgrep og plattform heilt fram til byrjinga av 90-talet, då ein meir og meir nytta IBM kompatible, personlege datamaskinar.

## Utbredte heimedatamaskiner

### [[1970-talet]]

* Juni 1977: Apple II (Nordamerika (NA)) (fargegrafikk, åtte ekspansjonsportar)
* August 1977: Tandy Radio Shack TRS-80 (NA) (første heimedatamaskin under USD 600)
* Desember 1977: Commodore PET (NA) (første datamaskin med tastatur, skjerm og lagringsmedium integrert)
* 1979: Atari 400/800 (NA) (første datamaskin med spesiallaga integrerte kretsar og programmerbar grafikkbrikke)

### [[1980-talet]]

* 1980: Commodore VIC-20 (NA) (under USD 300; første datamaskin som selde meir enn en million eksemplar)
* 1980: TRS-80 Color Computer (NA) (Motorola 6809 prosessor, OS-9 multi-user multi-tasking operativsystem)
* Juni 1981: Texas Instruments TI-99/4A (NA) (første 16-bits heimedatamaskin)
* August 1981: IBM PC (NA) (Ikkje en heimedatamaskin i eigentleg forstand, men den første i en ny generasjon datamaskiner for personleg bruk)
* 1981: Sinclair ZX81 (Europa) (kunne fåes både som byggesett og som ferdig datamaskin)
* 1981: BBC Micro (Europa) (tatt fram i Storbritannia i undervisningsøyemed, med avansert BASIC og integrert assembler)
* April 1982: ZX Spectrum (Europa) (den mest selde hemiedatamaskin i Storbritannia)
* August 1982: Commodore 64 (NA) (verdas bestselgende datamaskin, over 30 millionar seld)
* 1983: MSX (Japan) (eit samarbeid mellom ASCII ogMicrosoft, produsert av fleire selskap)
* January 1984: Apple Macintosh (NA) (første på marknaden med mus og grafisk brukargrensesnitt, første hybrid 16/32-bit)
* 1984: Amstrad/Schneider CPC- og PCW- seriar (Europa) (populær i Frankrike, Spania, Storbritannia og Tyskland. 3 millionar CPC og 8 millionar PCW selde)
* 1985: Atari ST (NA) (den første med innebygd MIDI-grensesnitt; også første med 1MB RAM for under USD 1000)
* Juli 1985: Commodore Amiga (NA) (spesialbrikker for grafikk, lyd og I/O; multitaskande operativsystem)
* 1987: Acorn Archimedes (Europa) (32-bits ARM mikroprosessor; svært kraftig då den kom)
Stormannsgalskap

**Stormannsgal(en)skap** eller **megalomani** er ein tidlegare psykiatrisk diagnose. 

I overført tyding er det eit omgrep med nedsetjande bruksvalør som mellom anna blir bruka om prosjekt som er overdimensjonerte i høve til behov og rimeleg ressursbruk. Prosjekt som gjerne blir rekna som døme på stormannsgalskap inkluderer den litt større utgåva av Peterskyrkja på Elfenbeinskysten, Kheops pyramidar og byen Brasilia.
Aker Brygge

**Aker Brygge** er eit bustad- og kontorstrok med eit kjøpesenter i Oslo. Området ligg ved Indre Oslofjord i nærleiken av Rådhuset, på det tidlegare verftsområdet i Vika der Akers mekaniske Verksted AS låg til verksemda vart lagt ned i 1982. Utbygginga av Aker Brygge vart gjennomført i fire steg, der første byggjesteget stod ferdig i 1986 og det fjerde og siste byggjesteget stod ferdig i 1998. Men området har seinare vorte endra og ombygd monaleg. Heile eigedomsmassen er på 260&nbsp;000 m<sup>2</sup>.

Området består av eit kjøpesenter med butikkar og restaurantar, konferanselokale, kontorlokale og leilegheiter. I tillegg finst det ei småbåthamn. Ferjeterminalen for passasjerbåtane til Nesodden og i ruta til Vollen/Slemmestad ligg dels på Aker Brygge, dels på Rådhusplassen, men vert vanlegvis sagt å liggje på Aker Brygge.

Tjuvholmen, eit gamalt kaiområde som likeeins er utbygd med kontor- og bustadblokker, og dessutan eit kunstmuseum og anna, ligg i tilknyting til Aker Brygge, skild frå Aker Brygge med den gamle tørrdokken på skipsvertet. Tørrdokken er no permanent vassfylt, som ein liten skipsforma kil inn mellom bygningane, og med eit par gangbruer over. 

## Bakgrunnsstoff

*
Kyösti Kallio

**Kyösti Kallio** () var ein politikar i Finland. Han var den fjerde presidenten i Finland, frå 1937 til 1940. Presidenttida hans vart prega av finske vinterkrigen under andre verdskrig. 

## Bakgrunnsstoff
Pehr Svinhufvud

**Pehr Evind Svinhufvud** () var ein politikar i Finland. Han var den tredje presidenten i Finland, frå 1931 til 1937.
Lauri Kristian Relander

**Lauri Kristian Relander** () var ein politikar i Finland. Han var den andre presidenten i Finland, frå 1925 til 1931.
Kaarlo Juho Ståhlberg

**Kaarlo Juho Ståhlberg** () var ein politikar i Finland. Han var den fyrste presidenten i Finland, frå 1919 til 1925. 

## Bakgrunnsstoff
Tarja Halonen

**Tarja Kaarina Halonen** () er ein finsk politikar og jurist. Ho var presidenten i Finland frå 1. mars 2000 til 1 mars 2012.

Halonen vart fødd i arbeidardistriktet Berghäll (finsk *Kallio*) i Helsingfors. Ho tok jussutdanning ved Universitetet i Helsingfors (*Helsingin yliopisto*) og engasjerte seg samstundes i det nasjonale studentlaget. I 1970 vart ho tilsett som advokat for hovudorganisasjonen for finske fagforeiningar, SAK, og i 1971 gjekk ho inn i det sosialdemokratiske partiet. Ho var medlem i den finske Riksdagen frå 1979 til ho vart president. Halonen har også hatt tre ulike ministerpostar, helseminister (1987–1990), justisminister (1990–1991) og utanriksminister (1995–2000).

Halonen vart i 2000 tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.
Nils Nordberg

**Nils Nordberg** () er ein norsk forfattar, litteraturkritikar og instruktør for radioteater, tilsett i Norsk Rikskringkasting sidan 1969. Nordberg kjem frå Verdal. Har skrive ei mengd artiklar og essays om kriminallitteratur, fleire bøker om emnet og redigert antologiar av kriminalliteratur. Han har vore president i Rivertonklubben og motteke Jan Brobergs kritikerpris.

I 1992 mottok han Rivertonprisen sin ærespris.

## Kjelder

* Utdjupande artikkel om Nordberg, skriven av Hans H. Skei på snl.no
Risto Ryti

**Risto Heikki Ryti** () var ein politikar i Finland. Han var den femte presidenten i Finland, frå 1940 til 1944. Presidenttida hans vart prega av finske framhaldskrigen under andre verdskrigen.
Urho Kekkonen

**Urho Kaleva Kekkonen** () var ein politikar i Finland. Han var den åttande presidenten i Finland, frå 1956 til 1981.
Mauno Koivisto

**Mauno Henrik Koivisto** () er ein finsk politikar fødd i Åbo. Han var den niande presidenten i Finland, frå 1982 til 1994. 

Koivisto vart i 1983 tildelt storkrossen med kjede av St. Olavs Orden.
Nordlyd

**Nordlyd** er tidsskriftet til Humanistisk fakultet ved UiT Noregs arktiske universitet. Det inneheld framforalt artiklar skrive av forskarar ved universitetet i Tromsø og seminarinnlegg frå vitskaplege seminar ved universitetet, men også andre forskarar har publisert arbeid i Nordlyd.

Nordlyd vart grunnlagt i 1979, og kom med mellom eitt og to nummer i året. Frå og med nummer 31 i 2003 blir Nordlyd publisert som eit elektronisk tidsskrift.

## Bakgrunnsstoff

* Nordlyd sitt arkiv 
* Nordlyd som elektronisk tidsskrift
Kvamsøya i Sande

**Kvamsøya** er ei øy i Sande kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke. Øya har eit areal på 7,8 km², og det høgaste punktet er Nonshornet på 289 moh. 
Innbyggartalet er 211, inkludert dei små naboøyane Storholmen og Haugsholmen (2024).

Øya er den sørlegaste og vestlegaste busette øya i fylket, med Vanylvsgapet og Stadlandet i sør og Sandsøya i nord. Rundt øya er ei mengde holmar og øyar, med Haugsholmen, Storholmen, Frekøya og Eggholmane som dei største på sørsida, og Riste på nordsida.

På øya er det ungdomsskule, tredelt barneskule og barnehage.
Den største arbeidplassen er Kvamsøy Brimer som sysselset om lag 40 arbeidstakarar.

## Namn
Kvamsøya har fått namn etter garden Kvame på sørsida av øya. Ein kvam er eitt søkk i landskapet eller eit skålforma lende. Øya kan også tidleg ha hatt namnet Bringsing, og som poststad var namnet Bringsinghaug frå øya fekk post i 1897 fram til 1975 då poststaden også vart Kvamsøy.

## Historie
Kvamsøya ligg strategisk til rett nord for halvøya Stadlandet og det verharde Stadhavet. Utgravingar har avdekka tufter og funn frå både steinalder, bronsealder og jarnalder. På austsida av øya er det rundt 80 små og store gravhaugar frå år 500 til 1000 e.kr. - periodane merovingartida og vikingtida. 

Den strategiske plasseringa gjorde også at tyskarane under den 2. verdskrigen bygde kanonstillingar på Basseneset sørvest på øya. 1. juni vart det tyske transportskipet «Hans Leonhard» skote i brann av engelske fly då det passerte Kvamsøya. Skipet var lasta med sprengstoff og eksplosjonen som fylgde var den største i Noreg under den 2. verdskrigen. Delar og Forvridde jarnrestar etter eksplosjonen kan ein framleis finne i terrenget rundt på øya.

## Kjende personar frå Kvamsøya
*Bernt Støylen (1858-1937), prest, teolog og salmediktar. Biskop i Agder bispedøme frå 1913 til 1930.
*Wilhelm Støylen (f. 1980), frå Wilhelm og Kuraffen på NRK Barne-TV

## Folketalsutvikling

## Merknadar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettside for Kvamsøya
* Google sitt satellittkart over Kvamsøya
Chandrika Kumaratunga

**Chandrika Bandaranaike Kumaratunga** (fødd 29. juni 1945) var president på Sri Lanka frå 1994 til 2005. Ved presidentvalet i 2005 var ho ikkje kandidat. Ho var leiar for Sri Lankas Fridomsparti (SLFP). 

Far hennar, Solomon Bandaranaike, var statsråd og seinare Statsminister. Han vart drepen i 1959, då Chandrika var fjorten år gamal. Etter at han døydde vart mor til Chandrika, Sirimavo Bandaranaike, i 1961 verdas fyrste kvinnelege statsminister. 

## Bakgrunnsstoff
* BBC
* Profil på den Sri Lankiske regjeringa sin nettstad
* Presidenten på Sri Lanka si offisielle nettside
Britisk India

**Britisk India** (en. *British India* eller *British Raj*) er ei nemning på Storbritannia sitt tidlegare kolonivelde på det indiske subkontinentet. 
Gjennom ei avgjerd i det britiske parlamentet den 2. august 1858 vart Britisk India formelt skipa, og lagd inn under den britiska krona. Avgjerda fekk verknad frå 1. november same år. Før dette hadde forvaltinga av dei britisk-okkuperte områda vore sett ut til det britiske austindiske kompaniet. Den britiske koloniadministrasjonen vart gjerne kalla British Raj, og området vart etter kvart sagt å vera *juvelen i krona* til det britiske imperiet. Britisk India vart løyst opp i tida etter andre verdskrig, då området vart delt opp i ei rad sjølvstendige statar. 

## Geografi

Britisk India omfatta det som i dag er India, Pakistan, Bangladesh og delar av Myanmar (Burma). Ceylon (Sri Lanka) var òg britisk koloni, men ikkje del av britisk India. Nepal i nord var i namnet ein sjølvstendig stat, men britane hadde sterk innverknad på styringa. Sikkim var eit britisk protektorat.

Delar av området vart utgjort av vasallstatar. Elles vart området delt inn i provinsar (sjå under historie).

## Historie

Sjå òg Provinsar i Britisk India
* 18. februar 1665: Portugal avstod Bombay til britane. 
* 1690 Britane grunnla Calcutta. 
* 12. august 1765: Britiske Austindiske Kompaniet tok over den politiska makta i Bengal.
* 20. oktober 1774: Alle omr¨åda til det austindiske kompaniet vart lagd under same forvaltning.
* 29. mars 1858: Den siste stormogulen vart avsett. 
* 2. august 1858: *Britisk India* erstatta det britiske austindiske kompaniet som forvaltar av dei britiske intresse i India gjennom lova *Act for the better government of India*. 
* 28. april 1876: Dronning Victoria av Storbritannia vart utropa til keisarinne av India.
* 15. august 1947: Britisk India og underliggjande indiske statar vart delt opp i to, India og Pakistan. I tillegg kom Burma og Ceylon (Sri Lanka). Prosessen vert kalla delinga av Britisk India.
* 22. juni 1948: Den britiske krona proklamerte at tittelen keisar av India vart avskaffa frå og med 15. august 1947.
* 26. januar 1950: Det sjølvstendige India si nye grunnlov vart verksam. Britisk India vart avskaffa. India vart ein republikk og medlem i det britiske samveldet.
* 26. mars 1971: Bangladesh vart eigen stat skild frå Pakistan.

## Sjå òg
* British Indian Army
* Portugisisk kolonialisme og handel i India 
* Sir Francis Edward Younghusband 
* Mountstuart Elphinstone 
* Lokmanya Tilak 
* Sir Salar Jung
* Austindiske kompaniet
* delinga av Britisk India
Keisar av India

**Keisar** eller **keisarinne av India** er ein tittel som dei britiske monarkane hadde mellom 1877 og 1947.

Den første som nytta tittelen var Victoria av Storbritannia, som tok han i bruk frå 1877 tittelen **Empress of India**. Tittelen kom til nokre år etter at britisk India vart ein del av det britiske imperiet. Britiskokkupert India vart utgjort av India, Pakistan, Bangladesh, og Burma. Burma vart ein eigen koloni i 1937.

Victoria skal ha ynskt seg tittelen på grunn av keisartittelen til Wilhelm I av Tyskland og tsartittelen til Alexander II av Russland. Den britiske statsministeren, Benjamin Disraeli, er rekna å ha vore den som sette opp tittelen for henne.

Då Edvard VII kom på trona, vart tittelen **Emperor of India** (keisar av India) nytta. Tittelen vart nytta fram til India og Pakistan vann sjølvstende frå Storbritannia ved midnatt mellom 14. og 15. august 1947. Tittelen vart formelt gjeven avkall på av kong Georg VI av Storbritannia.

## Sjå òg
* Britiske monarkar
* Indiske monarkar
* Mughal-keisarar
* Keisardømet Mughal
* President av India
* President av Pakistan
* Generalguvernør av Pakistan
* HMS Emperor of India, eit britisk slagskip
Keisar

**Keisar** (kvinneleg form **keisarinne**) er ein adelstittel som kjem av namnet Cæsar. *Cæsar* var opphavleg eit eigennamn (på Julius Cæsar), men etter hans død blei det også bruka som tittel av etterfølgjarane hans, ilag med ordet *emperator*. På somme språk, som tysk, russisk og dei skandinaviske språka er det variantar av *caesar* som er bruka som tittel for ein ekstra mektig konge (*Kaiser, [[tsar]], keisar*), mens til dømes fransk og engelsk brukar variantar av *emperator* (*empereur, emperor*).

Nemninga «keisar» er seinare blitt brukt om herskarar av mektige rike danna av fleire smårike, til dømes India, Kina og Japan.

## Sjå òg
* Augustus
* Tsar

## Keisarar av ulike rike

* Keisar av Romarriket
* Tysk-romerske keisarar
* Keisar av Austerrike
* Keisar av India
* Keisar av Japan
* Keisar av Kina
* Keisar av Tyskland
* Tsar av Russland
Lysing

**Lysing** (*Merluccius merluccius*) er ein fisk i lysingfamilien som og vert kalla **svartkjeft**. Han kan bli opptil 1,40&nbsp;m lang og vege om lag 17&nbsp;kg. 

Lysing er utbreidd langs norskekysten opp til Nord-Noreg.

Lysingen er ein stimfisk som oppheld seg på 200&ndash;500&nbsp;meters djup, der han lever av annan stimfisk, som brisling, makrell og sild. Lysingen er ein god matfisk, med fast, kvitt kjøt.

## Bakgrunnsstoff
*marinbi.com om lysing
Sarinda

**Sarinda** er eit sørasiatisk strengeinstrument med tre strenger som blir spelt på med boge. Instrumentet blir brukt innan sørasiatisk folkemusikk, ofte til å akkompagnera song, men òg åleine.

På storleik og form kan instrumentet minna om ein fiolin, men haldeteknikken er noko ulik: Ein sarindaspeler held som regel instrumentet sitt loddrett medan han sit på bakken.

Sarindaen er skore ut av eitt trestykke. Det har to resonanskammer og smalnar på midten. Det øvre kammeret er gjerne dekt av skinn. Toppen av instrumentet er skore ut som ein figur, til dømes ein fugl, ein hest, eller gudeparet Radha-Krishna.

## Sjå òg
*Sarangi er ein meir utbreidd versjon av sarindaen.

## Kjelder
* http://www.uoguelph.ca/music/coleman/sarinda.html 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sarinda|Sarinda]]» frå ,  den 19. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
*Sarinda av teak frå 1800-talet
Dingiri Banda Wijetunge

**Dingiri Banda Wijetunge** () var guvernør for Nordvestprovinsen på Sri Lanka frå 1988 til 1989. Han var statsminister på Sri Lanka frå 3. mars 1989 til 7. mai 1993 og president på Sri Lanka frå 1. mai 1993 til 12. november 1994. Wijetunge er kjend for si utsegn om at «det er ikkje etniske problem på Sri Lanka; det er berre eit problem med terrorisme.»
Parentes

**Parentes** er namnet på teiknparet **(** og **)** som vert bruka innan skrift og matematikk. Omgrepet *parentes* kan syna til sjølve teiknet, teiknparet eller det som står mellom dei parentesteikna.

### Typar

Det er fire grunnleggjande typar parentesar:

*( )  Vanlege (runde) parentesar eller bogeparentesar
*[ ]  (Fir)kanta parentesar, klammer. 
*{ }  Krøllparentesar, sløyfeparentesar, *curly brackets*, *braces*, akkolade
*⟨ ⟩  Vinkelparentesar, spissparentesar, *angle brackets*

Det finst også andre typar, som. 
*⁅ ⁆  piggparentesar. Nytta i nokre ordbøker.

## Parentes i skrift
I skrift blir parentes gjerne nytta for å markera innskot eller tillegg.

## Parentes i matematikk
I matematikk blir parentesar nytta for å gruppera siffer ut frå kva rekkefølge ein skal utføra operasjonar i. Ein kan òg nytta parentesar til å markera intervall. 

Noko som står like utanfor ein parentes, gjeld for alle teikn som står inni. Til dømes vil eit totall tyda at alt som står inni parentesen skal gangast med to, medan eit minusteikn tyder at alt som står inni må skifta forteikn.

Døme på oppløysing av parentesar:

:(47x-3)-(63x+y+7)(5xy-12)

:(47x-3)-(315x2y-756x+5xy2-12y+35xy-84)

:47x-3-315x2y+756x-5xy2+12y-35xy+84

803x+81-315x2y-5xy2+12y-35xy

Dømet syner at parentesar kan gjera ei likning ryddigare og meir oversiktleg.
Pelle Parafins Bøljeband

**Pelle Parafins Bøljeband** var ei gruppe som medverka i fleire underhaldningsseriar for born og ungdom på NRK på 1980-talet. Dei gav også ut fleire plater og held konsertar. Gruppa var eit underbruk av Tramteateret.

## Fjernsynsseriar
* Serum Serum (1980)
* Pelle Parafin og automatspøkelsene (1981)
* Hemmelighetene i B-by (1982)
* Randi og Ronnis restaurant (1986)

## Diskografi

* *[[Albumet Pelle Parafins Bøljeband|Pelle Parafins Bøljeband]]* (1981, gjenutgjeve i 2003)
* *[[Albumet Randi og Ronnis restaurant|Randi og Ronnis restaurant]]* (1986)
* *[[Tramteatrets krøniker]]* (1995)
* *25 beste* (2001)
* *40 beste* (2003)

## Medlemmene i gruppa
* Billy Betong (Billy Johansson): Bass
* Frida Frosk (Liv Aakvik): Song, koring
* Guttorm Grevling (Thorsten Dulsrud): Trommer, perkusjonsinstrumenter
* Leon Latex (Anders Rogg): Tangentinstrument, song, koring
* Pelle Parafin (Arne Garvang): Gitar, munnspel, song, koring
* Ragna Rekkverk (Anne Nystumo): Song, koring
* Sandra Salamander (Marianne Krogness): Gitar, song, koring

## Sjå også
* Tramteatret

## Kjelder

*Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Pelle Parafins Bøljeband» henta frå Wikipedia på bokmål 10. november 2006.

## Bakgrunnsstoff
* Artikkelen «Tramteateret» i MICLEX/Norsk pop- og rockleksikon
Commodore PET

**Commodore PET** (**''P**ersonal **E**lectronic **T**ransactor*) var den første datamaskina som vart laga av det amerikanske føretaket Commodore Business Machines. Føretaket hadde tidlegare berre laga kontormøblar og [[kalkulator]]ar. Den første PET-modellen kom ut i [[1977]]. Den vart kalla *'PET 2001''' og kom med 4 eller 8 kb med valfri RAM. Seinare revisjonar av modellen kunne nytte 16 eller 32 kb med RAM.

Kassettspelaren, som vart nytta som lagringsmedium, var innebygd i systemet og det var difor lite plass attende til tastaturet. Trass det vesle tastaturet vart PET 2001 ein populær modell.

Då Commodore lanserte PET i Europa vart maskinane selde under namnet CBM, ettersom det nederlandske føretaket Philips alt selde datamaskiner under dette merkenamnet.
Commodore Plus/4

**Commodore Plus/4** var ein heimedatamaskin som vart laga av det amerikanske dataføretaket Commodore. Namnet viste til dei fire applikasjonane (skriveprogram, reknerark, databaseprogramm, og teikneprogram) som var innebygde i ROM-minnet. Datamaskina hadde noko suksess i Aust-Europa, men var lite populær i Vest-Europa og Amerika, der han kom i skuggen av Commodore 64.

Sjølv om Commodore 64 hadde 64&nbsp;KB med RAM, kunne datamaskina berre nytte 38&nbsp;KB av desse til BASIC-program. Plus/4 sin BASIC V3.5 hadde 59KB tilgjengeleg. Dessutan var prosessoren som Plus 4 nytta nesten 3/4 raskare enn den i Commodore 64.
Dreielire

**Dreielire** er eit musikkinstrument som hadde glansperioden sin i mellomalderen i Europa. Seinare gjekk populariteten attende, og i byrjinga av 1700-talet vart lira sett på som eit typisk tiggarinstrument. Instrumentet har seinare fått ein renessanse og vert flittig bruka av folkemusikkgrupper som ønskjer å gå attende til eldre musikkformer med borduntonar.

## Historikk
Opphavet til dreielira er noko omdiskutert. Mange meiner at ho oppstod på den iberiske halvøya noko før det ellevte hundreåret, andre historikarar meiner at ho kjem frå Nord-Afrika.

## Utforming

Dreielira minner i det ytre om nyckelharpa. Lyden oppstår ved at eit hjul, drive av ei sveiv og innsett med harpiks, vert gnidd mot strengene. Dreielira har melodistrenger, bordunstrenger (basstrengar som læt med ein konstant tone) og iblant ein såkalla «knarrestreng» som gjev ein karakteristisk surrande lyd som høver til markeringar og rytmiske effektar. Tonehøgda på melodistrengene vert variert ved å trykkja på tangentar, liksom på nyckelharpa.

Det svenske namnet på dreielire, *vevlira*, vart laga av svensken Jan Ling, tidlegare har instrumentet i Norden i fleire hundre år nesten berre vorte omtala som *lire*, og musikkforskarar nytta ofte det franske namnet, *vielle*.

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia
* Svensk Wikipedia
Lingsoft

**Lingsoft** er eit finsk språkteknologifirma, som vart grunnlagt i 1986 av Kimmo Koskenniemi og Fred Karlsson, begge professorar i språkvitskap ved Universitetet i Helsingfors.

Lingsoft baserte seg på Koskenniemi sin bruk av finitte tilstandsautomatar i såkalla tonivåmorfologimodellar, og seinare også av Karlsson sin føringsgrammatikk-disambiguerar. På bakgrunn av dette laga Lingsoft ordretteprogram for ei lang rekkje språk, m.a. finsk, svensk, dansk, tysk, swahili, bokmål og nynorsk. Lingsoft tok over for INSOSoft som leverandør til Microsoft for den nordiske marknaden frå og med 1997, og dei leverte også grammatikkontrollar til Microsoft si Office 2000-pakke.

Lingsoft sitt problem var avhengigheita av Microsoft, og for å bøte på det forsøkte dei å utvikle nye produkt innanfor svartenester, talesyntese og intelligente ordbøker. På det største hadde Lingsoft i denne utviklingsfasen over 60 tilsette, men hausten 2000 måtte dei permittere heile arbeidsstokken, på grunn av manglande finansiering. Etter eit par år i dvaletilstand vart Lingsoft kjøpt opp av det Åbobaserte firmaet Pasanet, og dei var frå og med 2004 attende i produksjon av ein ny generasjon språkverkty for Microsoft.

Lingsoft har vore ein pioner innanfor utviklinga av grammatikkontrollar, og dei er det leiande språkteknologiske firmaet i Norden.

## Bakgrunnsstoff

* Heimeside
Mount Everest

**Mount Everest** (sanskrit **', [[tibetansk]] **') er det høgaste fjellet i verda, med ei høgd på &nbsp;moh. (målt på snødekket). Høgda på snø og is kan variera mykje, og ulike målingar har hatt litt ulike resultat. 

Mount Everest ligg i fjellkjeda Mahalangur Himal i Himalaya, på grensa mellom Folkerepublikken Kina og Nepal, og grensa mellom dei to landa går midt gjennom toppunktet.

Administrativt ligg den nepalske delen av Mount Everest i Sagaramatha nasjonalpark i Provins nr. 1. Den kinesiske delen tilhøyrer den autonome regionen Tibet.

## Høgd

Den offisielle høgda til Mount Everest er , og er anerkjend av både Kina og Nepal. Denne høgda blei funnen ved ei indisk oppmåling i 1955 og stadfesta ved ei kinesisk oppmåling i 1975. I 2005 måla Kina høgda til sjølve fjellet, og kom fram til at det var 8844,43 m. Etter dette diskuterte Nepal og Kina kva som skulle vera den offisielle høgda. I 2010 blei dei einige om at den offisielle høgda framleis skulle vera 8&nbsp;849 m, medan Nepal anerkjenner den kinesiske oppmålinga av berghogda på 8&nbsp;844 m.

I 1999 blei fjellet målt av National Geographic til  moh.

## Historie
### Klatring
Toppen blei nådd for første gong den 29. mai 1953 av Edmund Hillary frå New Zealand og Tenzing Norgay frå sherpa-folket i Nepal, via søraustryggen.

Ved slutten av klatresesongen 2010 hadde rundt 3,142 klatrarar nådd toppen i 5,104 ekspedisjonar. 77&nbsp;% av deese klatringane hadde funne stad sidan 2000. I 2007 blei det registrert eit rekordtal på 633 klatringar utført av 350 tilreisande klatrarar og 253 sherpaer.  Deretter blei det gjort 426, 462, 543 og 537 oppstigningar dei neste åra i høvesvis 2008, 2009, 2010 og 2011.

I mai 2019 sette klatreleiaren Kami Rita frå Nepal rekorden for flest klatringar til toppen av Mount Everest då han klatra til toppen for 23.  og 24. gong.

I mars 2020 satte nepalske og kinesiske styresmakter stopp for klatring den sesongen på grunn av risiko for sjukdommen covid-19.

##### Hovudklatreruter
To hovudklatreruter er 
*Søraustrygg-ruta (frå Nepal)
*Nordaustryggen frå Tibet (òg kjend som Mallory-ruta).

Den fyrste klatringa til topps gjekk via Stilledalen (eller *Western Cwm*), Lhotse-veggen og vidare til Søraustryggen. «Leir 4» på denne ruta ligg i Sørskaret (*South Col*), i 7920 meters høgd.

Nye klatreruter er mellom anna den via sørvestveggen i 1975.

Femten ruter (inkludert variasjonar) vart nytta før 1997.

##### Spesielle oppstigningar
*1975: Den fyrste kvinnen til topps var Junko Tabei.
*1980: Den fyrste til å klatre til topps, utan oksygen-flasker, var Reinhold Messner.

##### Fyrste mann og kvinne frå ulike land
*1953: Toppen blei nådd for første gong av Edmund Hillary og Tenzing Norgay.
*1956: Den første sveitsaren var anten Ernst Schmied eller Juerg Marmet. Dei kom til toppen samstundes.
*1975: Den fyrste kvinna til topps var Junko Tabei frå Japan.
*1985: Bjørn Myrer Lund eller Odd Eliassen var fyrste nordmann på fjelltoppen
*2004: Randi Skaug var den fyrste norske kvinna på toppen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mount Everest|Mount Everest]]» frå ,  den 20. april 2019.*  

## Bakgrunnsstoff
* Fakta om Mount Everest
* MountEverest.net
Blakstad sykehus

**Blakstad sykehus** er eit psykiatrisk sjukehus som ligg på Blakstad i Asker. 

Sjukehuset vart grunnlagt i 1904 som det fyrste amtsasylet i Noreg. Det er no ei avdeling av Sykehuset Asker og Bærum HF, eit helseforetak under Helse Øst.
Porsgrunnssangen

**«Porsgrunnssangen»** er ein lokalpatriotisk song om Porsgrunn som vart skriven av Hans Reynolds (d. 1933) og tonesett av H. Christiansen.

## Songteksten

::Spredt og i klynger der elven seg slynger
::ligger du Porsblomstens by.
::Dampfløyter hviner og sagblader synger
::muntert ved kveld og ved gry. 

::&ndash; Omkved:
:::For ditt vell vårt hjerte banker,
:::og fra fremmed havn
:::hjem til deg går våre tanker,
:::kjært er Porsgrunns navn.

::Klang ifra ambolt og svingende hammer,
::kullrøyk fra piper mot sky,
::elven med tauing av flåter og prammer, -
::- baugen er vendt mot det ny. 

::&ndash; Omkved:...

::Vendte vi hjemad der ute fra verden,
::Telemarks fjelde de blå
::vinket imot oss: velkommen fra ferden,
::- byen ved elven vi så. 

::&ndash; Omkved:...

::Skuter på havnen - ved verft og ved brygge,
::heising og hiving og hal ...
::Skip're i gatene, værbitte, trygge,
::oppsielt en slump kapital. 

::&ndash; Omkved:...

::Stille i troskap har slektledd deg bygget,
::fremmet ditt tarv og ditt krav,
::blåkledde sønner din velstand har trygget,
::- båret den hjem over hav. 

::&ndash; Omkved:...

::Fremtid du har, hvis deg skjebnen forunner
::sønner som vil og som kan
::øke din arv, og som ei ligger under,
::verne sin by og sitt land. 

::&ndash; Omkved:...
Sherpaer

**Sherpaer** er ei etnisk gruppe frå fjellområda i Nepal og India høgt oppe i Himalaya. Dei snakkar sitt eige sherpaspråk som er i slekt med tibetansk. Sherpaene er kjende for å ofte vere fjellførarar, berarar og medhjelparar på klatreekspedisjonar på veg til dømes til Mount Everest. 

## Område
Dei fleste sherpaer held til i dei austre områda av Nepal, som i regionane
Solu, Khumbu og Pharak. I India finst det mange sherpaer i byane Darjeeling og Kalimpong i delstaten Sikkim.

## Kultur
Tradisjonelt har sherpaene levd som handelsfolk og fjellbønder, som særleg har dyrka bygg, kveite, bokkveite og poteter.

Dei følgjer som regel tibetansk buddhisme.

Det er vanleg blant sherpaer å gje ungar namn etter dagen dei blei fødd, i tillegg til eit religiøst namn, til dømes frå ein gud eller helgen.

## Fjellklatring

Mange sherpaer er erfarne og hardføre fjellfolk som kan bera tunge bører, også i høge luftlag. Det er gjort framlegg om at dei har ein medfødd særskild god lungekapasitet som gjer at dei fungerer betre høgt oppe.

Den best kjende sherpaen er Tenzing Norgay, som saman med Edmund Hillary var den første til å nå toppen av Mount Everest i 1953.

I nyare tid har to sherpaer merka seg ut med ein imponerande konkurranse om kven som klarte koma seg opp på Everest raskast. Pemba Dorjie brukte berre 12 timar og 46 minutt den 23. mai 2003. Tre dagar seinare slo Lhakpa Gelu rekorden hans med to timar, med ei oppstiging på 10 timar og 46 minutt. Den 21. mai 2004 sette Pemba Dorjie den noverande rekorden med å klatra opp på fjellet på berre 8 timar og 10 minutt. Dorjie blei seinare den første til å gifta seg på fjelltoppen, med Moni Mulepati.

## Meir stoff
* Meir om namngjeving blant sherpaer
Himalaya

**Himalaya** er ei fjellkjede i Asia som omfattar fleire av verdas høgaste fjelltoppar. Fjellkjeda deler Sør-Asia (India og det nordlege Pakistan) i sør frå det store tibetanske platået (no ein del av Kina) i nord. To sjølvstendige land, Nepal og Bhutan, ligg i den sørlege delen av fjella. 

## Geografi

I Himalaya ligg verdas høgaste fjell Mount Everest (8850&nbsp;moh.), K2 (8611&nbsp;moh.) og Kantsjendjunga (8598&nbsp;moh.). 

Større elvar som Brahmaputra, Ganga, Indus, Jamuna og Yangtze har utspring i Himalaya.

Himalaya heng saman med fjellkjedene Hindu Kush i Afghanistan og Karakoram i Pakistan, som også kan reknast som delar av Himalaya.

## Ordsoge og mytologi

Ordet Himalaya er av sanskrit-opphav og tyder «snøheimen» (sanskrit *him*, «snø», og *aalaya*, «heim»). I sanskrit og hindi vert Himalaya uttala med den første a-en lang og den siste kort, altså /himaal-ya/.

Fjellkjeda er viktig i hinduismen, som omtalar han i fleire hymne og held personleggjeringa av fjella, Himavat, som gud og far til gudinna Parvati. I tillegg er fleire enkeltfjell og stader heilage for hinduar, buddhistar og sikhar, mellom anna Kailasa, eit fjell som er heilag for buddhistar og hinduar, rekna som heimen til Sjiva og Parvati, Badrinath, eit hindutempel tileigna Visjnu, Vaishno Devi, eit tempel tileigna morgudinna Durga, og Sri Hemkund Sahib, der sikh-guruen Gobind Singh skal ha meditert i eit tidlegare liv.

## Bakgrunnsstoff
* EverestNews.com Komplett liste over alle toppane over 8000 meter som alle ligg i Himalaya eller i nære fjellkjeder
Commodore CBM-II

**Commodore CBM-II** serien var meint som ein oppfylgjar til Commodore pet/CBM-maskinane. Dei første utgåvene kom ut i 1982. CBM-II kom i to utgåver. P-serien var meint for bruk i heimen, medan B-serien var til kontorbruk. 

P-serien nytta VIC-II, den same grafikkbrikka som var i Commodore 64. B-serien hadde ein monokrom skjerm, sidan ein ikkje trong kraftig grafikk til kontorbruk.

Ettersom Commodore 64 vart så populær som den var, vart aldri P-serien lansert i Amerika. P 500 vart gjeven ut i Europa, men selde berre i små antal. Den mest vanlege modellen var B128, men heller ikkje den vart nokon stor suksess.
Mississippi

**Mississippi** er ein delstat i Sambandsstatane. Hovudstaden er Jackson.
Mississippi ligg søraust i landet og er ein av sørstatane 

Staten har namn etter Mississippielva.

## Geografi

Mississippi, som har eit område på 125 546 km² og rundt 2,9 millionar innbyggjarar, grensar til Tennessee i nord, Mexicobukta i sør, Louisiana og Arkansas langs Mississippielva i vest og Alabama i aust.

Mississippielva renn langs den vestlege grensa mot Arkansas. Pearl River dannar den nedste delen av grensa mot Louisiana ned mot Mexicobukta.

Delstaten Mississippi består for det meste av lågland. Det høgaste punktet i staten, Woodall Mountain ved foten av Cumberlandfjella, stig 246 meter (807 fot) over havet. Den gjennomsnittlege høgda i staten er 91 m (300 fot) over havet.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:Mississippi|Mississippi]]» frå , og «[[:no:|Mississippi]]» frå  den 1. august 2025.*  

## Bakgrunnsstoff

*
New Jersey

**New Jersey** er ein delstat i Sambandsstatane.  Hovudstaden er Trenton.

## Kjende personar frå New Jersey
* Grover Cleveland, USAs 22. og 24. president


Image:Elm Drive, Princeton University, Princeton NJ.jpg
Image:Newark, New Jersey at night.jpg
Image:Atlantic City Boardwalk view north from Caesars Atlantic City by Silveira Neto June 24 2012.jpg
New Mexico

**New Mexico** er ein delstat i Sambandsstatane. Hovudstaden er Santa Fe. Delstaten grensar til Mexico i sørvest, og har nesten same våpenskjold som landet. I USA grensar delstaten til  Texas i aust og sør, Arizona i vest, Utah i nordvest, Oklahoma i nordaust og til Colorado i nord.

## Geografi
New Mexico har eit variert landskap med ørkenområde i sør og skogsområde og snøkledde fjelltoppar i nord.
Eit markant trekk ved geologien i New Mexico er store kalksteinsgrotter, som Carlsbad Cavern og Lechuguilla Cave.


Shiprock.snodgrass3.jpg|Shiprock
Wheeler Pk from Valle Vidal.jpg|Wheeler Peak – Sangre de Cristo Range
Carlsbad Interior Formations.jpg|Carlsbad Cavern
Lechuguilla Chandelier Ballroom.jpg|Ballsalen i Lechuguilla


## Historie
Under mellomalderen i Europa heldt pueblo-kulturen til i dagens New Mexico. Ulike urfolk dyrka mais og bygde firkanta hus av soltørka leire, elelr adobe. Det finst framleis  samfunn i fleire delar av New Mexico som har vore folkesette i hundrevis av år.


San Felipe de Neri Church, Albuquerque NM.jpg|Albuquerque
Canyon_Road_in_Santa_Fe,_New_Mexico,_USA.jpg|Santa Fe


## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:no:New Mexico|New Mexico]]» frå ,  den 25. mars 2024.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Nord-Carolina

**Nord-Carolina** er ein av Sambandsstatane. Hovudstaden er Raleigh.

## Kjende personar frå Nord-Carolina
* Andrew Jackson, USAs 7. president
* James Knox Polk, USAs 11. president
* Andrew Johnson, USAs 17. president
Sør-Carolina

**Sør-Carolina** (engelsk *South Carolina*) er ein delstat i USA. Han ligg søraust i landet og er ein av sørstatane. Sør-Carolina grensar mot Nord-Carolina i nord og Georgia i vest og sørvest. I aust og søraust ligg Atlanterhavet. Delstatshovudstaden i Sør-Carolina er Columbia.

Sør-Carolina har namn etter kong Karl I av England (*Carolus* på latin), som gav løyve til den engelske koloniseringa av området.

I 2003 hadde staten   innbyggjarar.

## Historie

Ein reknar med at dei første menneska busette seg i området som no er Sør-Carolina for rundt 15&nbsp;000 år sidan. Det er også mogleg at det var folk her tidlegare - Topper-funnstaden i Allendale County er blitt gjeven ein mogleg alder på 30&nbsp;000 år.

Det var rundt 30 urfolkstammar i området då dei første europearane kom dit. Stammane hadde ulike språk og leveområde; dei viktigaste var catawbafolk (som snakka sioux-catawbanske språk), cherokeefolk (irokesarspråk) og yamaseefolk (muskogeanske språk).

Den første europearen som kom til området var den spanske Francisco Gordillo i 1521. Fem år seinare, i 1526, skipa Lucas Vázquez de Ayllón den første europeiske busetnaden i området, San Miguel de Gualdape, men dette blei gjeve opp etter tre månader. Seinare gjorde både Spania og Franrike krav på området, men også franske forsøk på kolonisering slo feil.
England gjorde krav på Sør-Carolina tidleg på 1600-talet. I 1629 gav kong Karl I av England eit patent for dei sørlege koloniane (dagens Nord- og Sør-Carolina, Georgia og Tennessee) til Robert Heath. Den europeiske koloniseringa av området byrja i 1670 då kaptein Joseph West grunnla byen Charles Town. I 1729 blei 
provinsen Carolina delt inn i Nord- og Sør-Carolina.

Sør-Carolina blei den åttande staten til å ratifisera den amerikanske grunnlova, den 23.  mai 1788. Delstaten blei den første av sørstatane til å stemma for å gå ut av unionen den 20. desember 1860. Etter den amerikanske borgarkrigen blei han teken inn att i USA den 25. juni 1868.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sør-Carolina|Sør-Carolina]]» frå , og «[[:en:South Carolina|South Carolina]]» frå  den 31. januar 2017.*
Ohio

**Ohio** er ein av Sambandsstatane (USA). Hovudstaden er Columbus.

## Kjende personar frå Ohio
* Ulysses S. Grant, USAs 18. president
* Rutherford B. Hayes, USAs 19. president
* James A. Garfield, USAs 20. president
* Benjamin Harrison, USAs 23. president
* William McKinley, USAs 25. president
* William Howard Taft, USAs 27. president
* Warren G. Harding, USAs 29. president
Tennessee

**Tennessee** er ein delstat i søraustlege USA. Hovudstaden er Nashville medan Memphis er den største byen. Namnet «Tennessee», som delstaten deler med Tenessee-elva, kjem frå cherokeenamnet på landsbyen Tanasi.

Tennessee strekker seg frå Appalachane i aust, der delstaten grensar til Nord-Carolina, til Mississippi-elva i vest, der han grensar til Arkansas og Missouri. I nord grensar Tennessee til Kentucky og Virginia og i sør til Alabama,  Georgia og Mississippi

Delstaten har vore viktig i utviklinga av amerikansk musikk. Særleg i Appalachane har folkemusikk av skotsk og irsk opphav blomstra. Seinare utvikla country og bluegrass seg frå denne folkemusikken, med Nashville som eit viktig sentrum. Tidleg på 1900-talet var Memphis ein viktig by i utviklinga av blues, og i 1950-åra var det her Elvis Presley bidrog til å blanda blues og country til rock'n'roll.

## Kjende personar frå Tennessee
* W.C. Handy (1873-1958), musikar og komponist
* Carl Perkins (1932-1998), songar, låtskrivar og musikar
* Tina Turner (f. 1939), songar, låtskrivar, dansar og skodespelar
* Dolly Parton (f. 1946), songar og låtskrivar 
* Taylor Swift (f. 1989), songar og låtskrivar
* Miley Cyrus (f. 1992), songar og skodespelar

## Kjelder

*«Tennessee»  (2011), *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite.  Chicago: Encyclopædia Britannica
Vermont

**Vermont** er ein delstat nordaust i USA. Hovudstaden er Montpelier.
Målt i areal er Vermont ein av dei minste delstatane i USA. Han grensar til delstatane New York, New Hampshire og Massachusetts og har riksgrense mot Canada i nord.

Vermont er del av New England. Namnet «Vermont» kjem frå det franske «Verts monts» ('Grøne fjell'), og delstaten har kallenamnet «The Green Mountain State».

## Kjende personar frå Vermont
* Chester A. Arthur, den 21. presidenten av USA
* Calvin Coolidge, den 30. presidenten av USA
* Billy Kidd, skirennar
* Bill Koch, langrennsløpar
* Andrea Mead Lawrence, skirennar

## Galleri

Fil:Burke from Lyndonville.jpg
Fil:Burlington, Vermont.jpg
Fil:Bartonsville Covered Bridge.jpg


## Bakgrunnsstoff

*
Moberg i Os

Garden **Moberg** er avgrensa i aust av garden Os, i sør av Bjørnefjorden og i vest av Liafjell. Garden ligg på haugane sør for Ulvenvatnet, og det kan henda at namnet Moberg er avleidd av eit eldre, no gløymt, namn på dette vatnet.

På sørsida strekkjer Moberg seg ned til sjøen, og Mobergsvikjo (av osingar ofte berre kalla *Vikjo*) er ein ynda badeplass på varme sumardagar.
Askvik i Os

**Askvik** er ein gard som ligg rett sør for Drange og rett aust for Nordstrøno. Namnet er samansett av ask og vik, og vert gjerne uttalt *Asskvikjo*.
Lekven i Os

**Lekven** er ein gard som ligg sør for Liafjell i Vestland fylke, mellom Tuen, Lunde og Ferstad i Bjørnafjorden kommune. Namnet vert uttala *Lekkvenn* og kjem av det gamle *Leikvin*, vollen eller bøen der bygdefolket samlast til leik og idrettstevlingar. Garden er eldgamal, som ogso namnet syner.
Lunde i Os

**Lunde** er ein gard som ligg på Søre Neset i Bjørnafjorden kommune, aust for Hauglandsgardane. Namnet kjem av ordet *lundr*, ein liten skog eller heilag lund, som ein gong i tida truleg har høyrt til eit gudehov på Søre Neset.
Haugland i Os

**Haugland** er eit område på Søre Neset i Bjørnafjorden kommune. Namnet tyder *landet med haugane* eller *garden på haugane* og vert uttala *Haulann*.
Ferstad i Os

**Ferstad** er ein gard som ligg aust for Lunde og Hauglandsgardane på Søre Neset i Bjørnafjorden og grensar mot Bjørnefjorden. Namnet kjem truleg av mannsnamnet *Færek*.
Garden Lepsøy

**Lepsøy** er ein gard som ligg ytst på neset med same namn, ut frå osen aust for Strøno i Bjørnafjorden kommune. Opphavet til namnet er uvisst, men det heng kanskje saman med det gamaltyske *lefs*, som tyder ei leppe som stikk fram, for dét høver særs godt på Lepsøy. Kongshaug Musikkgymnas ligg på lepsøy.
Særvoll i Os

**Særvoll** er ein gard som ligg i bakkane nedover mot vika sørom Tuen og Grindavoll i Bjørnafjorden kommune. Namnet kjem av *sævarvollr* og tyder *vollen ved sjøen*.
Tuen i Os

**Tuen** er ein gard som dekkjer sørsida av Liafjell i Bjørnafjorden kommune. Han er truleg ein av dei aller eldste gardane i bygda. Namnet kjem av det gamalnorske *&#254;ufa* (liten haug), samansett med *-vin* (eng).
Kuven

**Kuven** er ein gard som ligg rett overfor Moberg ved sørenden av Ulvenvatnet i Bjørnafjorden kommune.  Namnet er samansett av orda *korn* og *-vin* (eng), og tyder *kornmark*.  Av osingar vert det gjerne uttala *<u>Ku</u>enn*.
LingIT

**LingIT** er eit norsk språkteknologifirma, med sete i Trondheim. Firmaet vart grunnlagt i 2001 av Torbjørn Nordgård, og har m.a. laga retteprogrammet LingDys,eit retteprogram spesialtilpassa for dyslektikarar, for nynorsk og bokmål. LingIT hadde i 2005 fire tilsette.

## Bakgrunnsstoff

* LingIT si heimeside