open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Danny Kaye

**Danny Kaye** () var ein kjend komikar, skodespelar og songar frå USA.

David Daniel Kaminski blei fødd i Brooklyn i New York i USA til ukrainske innvandrarforeldre; faren var skreddar. Den unge Kaminski gjekk tidleg ut av skulen og arbeidde som underhaldar på hotell. Han blei oppdaga som skodespelar og gjorde etter kvart karriere både innan film og teater.

Broadwaydebuten kom i 1939 med *The Straw Hat Revue*. Ein av dei største suksessane hans der var *Lady in the Dark* frå 1941, der han i songen *Tchaikovsky* ramsa opp namna på 54 russiske komponistar på 38 sekund. Danny Kaye fekk i løpet av 1940-talet stjernestatus for mimikken og humortalentet sitt. Ein opptreden i London Palladium, der den britiske kongefamilien blei sagt å ha hylt av latter.

I 1944 kom den første spelefilmen hans, *Up in Arms*. Seinare spelte han i filmar som *The Inspector General* (1949), *White Christmas* (1954) og *The Court Jester* (1956). Fleire av filmane hans handla om dobbeltgjengarr, begge spelte av Kaye, som blei forveksla med kvarandre på underhaldande vis. Skodespelaren gjorde òg to biografiske rollar, som H. C. Andersen i filmen *Hans Christian Andersen* og som jazzpioneren Red Nichols i *The Five Pennies*.

## Kjelder
* Svensk Wikipedia
* Engelsk Wikipedia
Demi Moore

**Demi Moore** () er ein USA-amerikansk skodespelar, fotomodell og filmprodusent.

Moore blei fødd som Demi Gene Guynes i Roswell i New Mexico. Familien hennar levde eit omflakkande liv, prega av alkoholmisbruk og vald. Moore hadde også helseplager, som skjegling og nyreproblem. I tillegg er ho fødd med heterokromi, det vil seia at kvart auge har ulik farge.

Demi Moore slutta skulegangen som 16-åring. Ho debuterte som skodespelar i 1982, i science fiction/horrorfilmen *Parasite* i 3-D, som gjorde det godt på drive-in-kinoar. Etter fleire mindre roller slo Moore gjennom med *[[St. Elmo's Fire]]* (1985) og *[[Ghost]]* (1990). Tidleg på 1990-talet blei ho ei av dei høgast betalte kvinnelege skodespelarane i Hollywood etter suksessar i *[[A Few Good Men]]* (1992), *[[Indecent Proposal]]* (1993) og *[[Disclosure]]* (1994). Filmar seinare i tiåret hadde mindre suksess, men ho kom tilbake i rampelyset gjennom *[[Charlie's Angels]]: Full Throttle* (2003).

Moore var gift med rockemusikaren Freddy Moore, som ho tok etternamnet sitt frå, frå 1980 til 1985. Frå 1987 til 2000 var ho gift med skodespelaren Bruce Willis, som ho har tre barn saman med. Den 24. september 2005 gifta ho seg med skodespelaren Ashton Kutcher.
Dennis Quaid

**Dennis William Quaid** () er ein USA-amerikansk filmskodespelar frå Texas.

Quaid vart fødd i Houston i Texas og studerte drama. Han forlet universitetsutdanninga etter at broren Randy Quaid fekk ein oscarnominasjon, og prøvde lykka i Hollywood-byen Los Angeles. Etter å ha slite med å finna arbeid fekk han aukande merksemd gjennom *Breaking Away* (1979), publikumssuksessen *Jaws 3-D* (1983) og lovprisingar frå kritikarar gjennom *The Right Stuff* (1983). Quaid hadde hovudroller i *Enemy Mine* og *Innerspace*, og fekk ros for rolla som Jerry Lee Lewis i *Great Balls of Fire!* (1989). Quaid blei særleg kjend for det store smilet sitt, og spelte både i dramafilmar og komediar.

Først på 1990-talet fekk karrieren ein knekk då Quaid sleit med kokainmisbruk. Han fekk likevel ein del rosande omtale, og vann fleire prisar for *[[Far From Heaven]]*, der han spelte ein homofil ektemann på 1950-talet.
Denzel Washington

**Denzel Hayes Washington, Jr.**, kjend som **Denzel Washington**, () er ein amerikansk skodespelar og filmregissør. Han er to gonger Oscarløna.

## Filmografi
Diane Keaton

**Diane Keaton** () var ein skodespelar, regissør og filmprodusent frå Sambandsstatane.

Keaton hadde den første store rolla si som Kay Adams-Corleone i *Gudfaren* (1972), før ho byrja eit lengre samarbeid med Woody Allen i filmar som but the films that shaped her early career were those with director and co-star Woody Allen beginning with *Play It Again, Sam* (1972), *Sleeper* (1973), *Love and Death* (1975) og *[[Annie Hall]]* (1977), som ho fekk oscarpris for.

Diane Keaton blei fødd som Diane Hall i Los Angeles i California. Ho deltok i skuleskodespel og studerte drama, men forlét seinare skulen og heimstaden for å gjera karriere i Manhattan. Då ho organiserte seg med Actors' Equity Association tok ho mora sitt opphavlege etternamn ettersom ei Diane Hall allereie var registrert med organisasjonen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Diane Keaton|Diane Keaton]]» frå ,  den 1. september 2009.*
Harald Grimen

**Harald Grimen** () Grimen var ein norsk filosof fødd i Gulen i Sogn og Fjordane. Han arbeidde særleg med vitskapsteori og politisk filosofi. Ved sin død var han tilsett som professor ved Høgskolen i Oslo.

## Publikasjonar
* *Kritisk-konstruktive essays*, 1990
* *Samfunnsvitenskapenes forutsetninger* (med Nils Gilje), 1993
* *Samfunnsvitenskapelige tenkemåter*, 2000
* *Selvforståelse og frihet. En introduksjon til Charles Taylors filosofi* (med Jørgen Fossland), 2001
* *Sensibilitet og refleksjon* (med Per Nortvedt), 2004
* *Kulturelle perspektiver på helse og sykdom* (med Benedicte Ingstad), 2006

## Bakgrunnsstoff
Eddie Murphy

**Edward «Eddie» Regen Murphy** () er ein amerikansk filmskodespelar.

Som nittenåring byrja Myrphy som komikar i det amerikanske tv-showet *[[Saturday Night Live]]*. Han fekk seinare hovudrolla i mellom andre filmane *[[Beverly Hills Cop]]* og *[[Coming to America]]*. Han har òg lagt stemme til ei rekkje teiknefilmfigurar, mellom andre den amerikanske versjonen av filmen *[[Shrek]]*.
Donald Sutherland

**Donald McNicol Sutherland** () var ein nordamerikansk skodespelar fødd i Canada. Sutherland hadde ein karriere på over 50 år. Han er kjend frå filmar som *[[The Dirty Dozen]],* (1967) *[[filmen M*A*S*H|M*A*S*H]]* og *[[Kelly's Heroes]]* (1970) og *[[Invasion of the Body Snatchers]]* (1978). Han har også spelt i britiske og USA-amerikanske fjernsynsseriar.

Sutherland vart fødd i Saint John i New Brunswick og voks opp i Bridgewater i Nova Scotia. Han studerte ved Victoria College ved Universitetet i Toronto, der han tok mastergrad i drama og ingeniørfag, før han drog til England for å studera ved London Academy of Music and Dramatic Art (LAMDA).

Han var far til skodespelaren Kiefer Sutherland. 
## Kjelder
Gene Kelly

**Eugene «Gene» Curran Kelly** () var ein amerikansk filmskodespelar, dansar, songar og filmregissør. Filmdebuten hans var mot Judy Garland i 1942 i *[[For Me and My Gal]]*. Dansen og musikalfilmane hans var noko nytt innan filmmusikal-sjangeren. I 1945 vart han nominert til Oscar for beste skodespelar for rolla si i filmen *[[Anchors Aweigh]]*. I ettertid er han truleg best kjend for rolla si i *[[Singin' in the Rain]]* frå 1952.

## Bakgrunnsstoff
Gérard Depardieu

**Gérard Xavier Marcel Depardieu** (), mest kjend som **Gérard Depardieu**, er ein fransk filmskodespelar. Depardieu har vore med i over 120 filmar sidan han debuterte i 1965. Det mest kjennspake trekket hans som skodespelar er kontrasten mellom den noko grovhogde utsjånaden hans og det svært kjenslevare uttrykket han greier å få fram i rollefigurane sine.

## Filmar (i utval)

* 1976 - *1900*
* 1982 - *Danton*
* 1990 - *Cyrano de Bergerac*
* 2000 - *Vatel*

## Kjelder

* «Gérard Depardieu» på Svensk Wikipedia
Glenn Close

**Glenn Close** () er ein nordamerikansk skodespelar, kanskje best kjend for rolla si i filmen *Fatal Attraction* (1987). Close har vunne ein Emmy-pris, tre Tony-prisar og to Golden Globe-prisar. Ho har vore Oscar-nominert fem gonger.

## Bakgrunnsstoff
*
Gene Wilder

**Gene Wilder** () var ein USA-amerikansk skodespelar fødd i Wisconsin som **Jerome Silberman**. Han er kjend for rollar i filmane *Blazing Saddles*, *The Producers* og *Young Frankenstein*, der han arbeidde saman med Mel Brooks, og fire filmar laga med Richard Pryor: *Silver Streak, Stir Crazy, See No Evil, Hear No Evil* og *Another You*, og som Willy Wonka i *Willy Wonka & the Chocolate Factory* frå 1971.

## Tidleg liv
Wilder blei fødd i Milwaukee i Wisconsin i ein familie av innvandra russiske jødar. Han studerte drama ved University of Iowa der han gjekk ut i 1955, og var seinare student ved Bristol Old Vic Theatre School i England. I 1960-åra blei han kjend for Broadway-rollar i skodespela *The Complaisant Lover* og *[[Roots]]*. Den første filmrolla hans var i *[[Bonnie and Clyde]]*-filmatiseringa frå 1967, der han spelte ein gravferdsagent.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gene Wilder|Gene Wilder]]» frå ,  den 28. januar 2008.*
Fred Astaire

**Fred Astaire**, fødd **Frederick Austerlitz** () var ein nordamerikansk filmskodespelar, scenedansar og songar.

I 1917 dansa han på Broadway i New York med søster si Adele som partnar. Dei to braut gjennom i 1918 og vart svært populære i både London og New York kor dei var med i musikalar som Lady Be Good (1924) og The Band Wagon (1931). Då søster Adele Astaire trekte seg tilbake frå dansen for å gifta seg i 1932, reiste Fred til Hollywood.

Fred Astaire debuterte som filmskodespelar i *Dancing Lady* (1933); her hadde han ei lita rolle som seg sjølv. I filmen *Flying Down to Rio* (1933) starta det svært så suksessfulle samarbeidet Astaire hadde med Ginger Rogers.

Dette var starten på eit mangeårig samarbeid; dei to spelte saman i mellom andre filmane *Top Hat (1935)*, *Swing Time (1936)* og *Shall We Dance* (1937).
Goldie Hawn

**Goldie Jean Studlendgehawn** (), seinare **Goldie Jeanne Hawn**,  er ein USA-amerikansk filmskodespelar. Ho er særleg kjend frå komediefilmar frå 1970-, 1980- og 1990-åra. Ho vann Oscar-prisen for beste kvinneleg birolle i filmen *Cactus Flower* frå 1969.
Gregory Peck

**Eldred Gregory Peck** () var ein USA-amerikansk filmskodespelar. Han var ei av dei mest populære stjernene til 20th Century Fox frå 1940- til 1960-talet, og spelte viktige rollar fram til 1990-talet. Peck er særleg kjend for rolla si som Atticus Finch i *[[To Kill a Mockingbird]]* frå 1962, som han vann Oscar for.

## Bakgrunnsstoff
Ólafur Ragnar Grímsson

**Ólafur Ragnar Grímsson** () er ein islandsk politikar og statsvitar, og den femte og noverande presidenten på Island. Han hadde embetet frå 1996 til 2016.

## Liv og virke
Ólafur Ragnar Grímsson vart fødd i Ísafjörður på Island. Mellom 1962 og 1970 studerte han økonomi og statsvitskap ved University of Manchester, og avslutta med ein doktorgrad i statsvitskap der i 1970. Han var professor i statsvitskap ved Háskóli Íslands (Universitetet på Island) frå 1973 til 1993. I 1974 vart han vald inn i Alltinget som varamann for Framsóknarflokkurinn (det islandske Senterpartiet); ved valet i 1978 vart han innvald som medlem. Ólafur Ragnar Grímsson var finansminister frå 1988 til 1991.

I 1974 gifta han seg med Guðrún Katrín Þorbergsdóttir, og året etter fekk dei tvillingdøtrer. Guðrún Katrín var svært populær på Island, og ho hadde utan tvil mykje av æra for at ektefellen vann presidentvalet i 1996–2016. Då ho døydde av leukemi i 1998 var dette eit hardt slag både for familien og landet. Same året vart Grímsson tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.

Grímsson gifta seg på nytt med Dorrit Moussaieff i 2003.

Ved presidentvalet i 2004 vart Ólafur Ragnar Grímsson attvald med berre 67,5 % av røystene. Ved dette valet var det også rekordhøgt tal blanke røyster (21,2 %), og valdeltakinga var også uvanleg låg, berre 63 %, medan den til vanleg har vore 80 til 90 %. Det vert sagt at dette viser folket si misnøye med at han nekta å underteikna eit lovframlegg frå Alltinget i 2004. Dette er ein rett presidenten på Island har etter grunnlova, men han var den første som nytta seg av denne retten.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
C++

**C++** er eit programmeringsspråk som vart vidareutvikla frå programmeringsspråket C av Bjarne Stroustrup tidleg på 1980-talet. I motsetjing til C, støttar C++ objektorientert programmering. Ein kan då gruppere variablar og prosedyrer i klassar. Vidare kan ein definere objekt av klassen. Som i dei fleste andre objektorienterte programmeringsspråk kan ein klasse arve eigenskapar frå ein annan klasse. C++ er eit såkalla multiparadigme-programmeringspråk, det vil seie at ein kan kombinere ulike måter å programmere på, til dømes objektorientert programmering, generisk programmering, prosedyreorientert programmering, og til ein viss grad funksjonell programmering. 

## Døme
Eksempelet nedanfor skriv *Hallo!* på skjermen. Deklarasjonsfila *<iostream>* må inkluderast for at ein skal kunne nytte straumen *cout*. Det er ei rekkje slike filer som må inkluderast etter kva ein treng. Utskrifta vert gjort i funksjonen main som også returnerer heiltalet 0, som fortel at programmet er køyrt utan feil (det kunne òg ha returnert feilkodar som identifiserer feilårsak).

```cpp
# include <iostream> // nødvendig for å nytte straumen cout
int main()
{ 
  std::cout << "Hallo!\n";
  return 0;
}
```

eller:

```cpp
# include <iostream>
using namespace std;
 
int main()
{ 
   cout << "Hallo!\n";
   return 0;
}
```


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Eirik Kvalfoss

**Eirik Kvalfoss** () er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Voss. Han tok tre medaljar under OL i 1984 i Sarajevo: gull på 10 kilometer, sølv på stafetten og bronse på 20 kilometer. For desse idrettsbragdane mottok han Fearnleys olympiske ærespris i 1984. 

Kvalfoss fekk i alt 10 individuelle OL- og VM-medaljar i perioden 1982–1991, i tillegg fleire stafettmedaljer. Han fekk òg Morgenbladets Gullmedalje i 1983.

## Bakgrunnsstoff
*
Modale hjelpeverb

**Modale hjelpeverb** er hjelpeverb som fortel kva haldning talaren har til innhaldet som er knytt til hovudverbet i setninga. Nokre av verba kan også bli brukt som hovudverb, då med ei litt anna tyding. Dei modale hjelpeverba i nynorsk er:

Dei modale hjelpeverba blir so å seia aldri brukte i infinitiv, so infinitivsformer som *byrja*, *ljota* og *muna* er sjeldsynte og lite kjende, medan *kunna*, *turva* og *vilja* som i visse tydingar er sjølvstendige verb, er meir tidsynte.

Verba som blir modererte av dei modale hjelpeverba, står i infinitiv eller perfektum partisipp. Det er mogleg å argumentere for at konstruksjonar med modalt hjelpeverb pluss perfektum partisipp er eliptiske, dvs. *Det burde han (ha) tenkt på.*.

Det er også andre måtar å uttrykke modalitet på. I nokre språk har verbet ein eigen bøyingskategori, modus, i andre språk, som norsk, kan tempus få modal funksjon.

## Sjå også
* Grammatikk
Volvo BM BV202

**Volvo BM BV202** er eit amfibisk rammestyrt beltedrivi terrengkøyretøy produsert av AB Bolinder-Munktell i Arvika.

## Oppbygging
BV202 har dei fleste komponentane frå Volvo. Effekta frå motoren overførast via girkassa og ein ekstra girkasse vidare via mellomakslar til belta på både framvogna og bakvogna. Belta er av gummi innvendig forsterka med stål. Køyretøyet er rammestyrt, via hydrauliske sylindrar mellom fram- og bakvogn. Framvogna kan ikkje fråkoplast bakvogna og brukast på eigenhand, da ho ikkje ville ha vore i stand til å styre.

Volvo BM BV202 har vore i militær teneste i Sverige, Noreg (&ndash;2000?), Nederland, Canada og Storbritannia (1962&ndash;1981).


## Variantar
* BV202N
* BV202NF1
* Radiobandvagn 203

## Kjelder
* *Teknisk håndbok: Beltevogn, rammestyrt, BV 202N og BV 202NF1*, Hærens forsyningskommando, 1977.

## Bakgrunnsstoff

* Bildegalleri
* Noen norske militære skjema for BV202 

## Sjå òg
* Hägglunds Bv206
Programmeringsspråket C

**C** er eit programmeringsspråk som vart utvikla tidleg på 1970-talet. Opphavleg var det til bruk for operativsystemet Unix, men har sidan spreidd seg til dei fleste operativsystem, og er no eit av dei mest brukte programmeringsspråka. Program som er laga i C er svært effektive fordi det opererer så nær maskinvaren.

## Døme
Dømet nedanfor viser eit C-program som skriv Hallo på skjermen. Me ser korleis koden er sett inn i funksjonen main som returnerer heiltalet 0, som fortel at programmet er køyrt utan feil (det kunne òg ha returnert feilkodar som identifiserer feilårsak).


```

```


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Melodi

Omgrepet **melodi** kjem frå gresk *μέλος* (*melos*), «song» og *ωδή* (*odi*), «ode» og er i musikken eit tonefølgje med ei klår byrjing og slutt. 

* Ein melodi er ofte ei vise, altså ein song som er tonesett.
* I klassisk musikk blir ein melodi som regel kalla eit tema. Ein komposisjon består normalt av fleire tema med utleia strukturar. Fleire melodiar kan stå fram samstundes (polyfoni).
* I popmusikk brukar ein ofte to melodiar i éin song, hovudmelodien (verset) og refrenget.
* I jazz vert ein melodi ofte brukt som utgangspunkt for improvisasjon.

Språkvitskapen kjenner omgrepet setningsmelodi som skildrar modulasjonen av stemmehøgda når ei setning vert uttalt.
Hestekraft

**Hestekraft** (forkorta **hk**) er ei gamal eining for effekt, men det er ikkje ei SI-eining. Eininga hestekraft er no eigenleg erstatta av eininga watt (i praksisk kW, kilowatt = tusen watt), men er likevel framleis uoffisielt i bruk når det gjeld motorkøyretøy. I vitskapleg samanheng bruker ein måleeiningar i SI-systemet, der watt er måleeining for effekt.

Det var Thomas Savery som fyrst nytta omgrepet hestekrefter, men det var James Watt som definerte eininga ved at han eksperimentelt slo fast at ein hest som på den tida blei nytta i dei engelske gruvene, gjennomsnittleg var i stand til å heise ei last på 33&nbsp;000 pund éin fot opp på eitt minutt. Dette tilsvarar ca. 75 kg éin meter opp på eitt sekund. Denne eininga blei så nytta til å rekne ut kor mange hestar ei dampmaskin var god for.

Ei sekshestekrefters dampmaskin kunne såleis erstatte seks hestar. Ein har i ettertid funne at få hestar er i stand til å levere så mykje som éin hestekraft over tid, slik at dampmaskinene til James Watt faktisk erstatta fleire hestar enn det var lova.

Eininga hestekraft blir i dag stort sett berre brukt av historiske grunnar og gamal vane når det gjeld til dømes å oppgje effekten av motorar, særleg i bilar, og er i ferd med å bli avløyst av kilowatt. Ein tommelfingerregel for omrekning er at 1&nbsp;hk er ¾&nbsp;kW. Britiske *horsepower* med symbol hp er lik 1,0139 hestekrefter (hk).

## Hestekraft og kilowatt

Ein hestekraft, som på tysk heiter *Pferdestärke* (*PS*) og på fransk *cheval-vapeur* (*ch*), er altså tradisjonelt definert som 75 kilopondmeter per sekund (kpm/s), som svarar til effekten av å lyfte opp ei tyngd på 75 kilogram ein meter rakt opp i lufta frå jordoverflata på eitt sekund. Ettersom eitt kilopond svarar til  9,80665 newton, vert ein hestekraft det same som 735,49875 watt. I engelskspråklege land, der hestekraft vert kalla *horsepower* (hp eller bhp) og definert som 33 000 *footpoundforce* per minutt (som var James Watts definisjon), svarar ein *horsepower* til om lag 745,7 W

Då ein no nyttar eininga kilowatt når det gjeld motoreffekten i køyretøy, vert altså:

* 1 hk = 0,73549875&nbsp;kW
* 1&nbsp;kW = 1,359621617 hk
* 1&nbsp;hp = 0,745699872&nbsp;kW

## Kjelder
Niels Friis

**Niels Thomassen Friis** var ein norsk krigar og prest som levde på 1600-talet.

Det er nærmast uråd å greie ut om dei mange Friisættene i Norderlanda i seinmellomaldaren. I Danmark er det på 13- og 1400-talet ei tylft med Friisar som fører segl og ulike våpen.

Niels Thomassen Friis tok artium ved Trondheim katedralskole i 1656, deltok så som student i forsvaret av Københamn fire år seinare, for så å dra til sjøs med Cort Adelers nye orlogsflåte.

Han vart residerande pastor til Vanylven i 1669. Grunna forsvaret av Københamn hadde han òg kongeleg benådingsbrev på Volda frå 1667, "dog forsaavidt han i Lærdom og Levnet viste sig værdig dertil". Då gamlepresten i Volda døydde sommaren 1673, heiste Friis straks segl for dette nye kallet. Året etter vart han dømd til å miste kappe og krage. Han hadde drabeleg verna sitt nye embete samt ei straffepiska kvinne som han hadde teke til seg. Det var nett som om han heiste marinens krigsflagg over Volda kyrkje, så at dei meir normale prestane som bispen sende for å halda altergang, slett ikkje torde nærme seg kyrkja.

## Bakgrunnsstoff
* Valdemar Rørdam: De danske og norske Studenters Deltagelse i Kjøbenhavns Forsvar, s.158,192.
Arturo Araujo

**Arturo Araujo Fujardo** () var ein salvadoransk politikar, landeigar og utdanna ingeniør ved Universitetet i El Salvador. Han representerte Partido Trabajo, arbeidarpartiet i El Salvador.

Då han stilte til val lova han landfordeling og sysselsetting. Særleg fekk han støtte frå indianske landsbyar i dei vestlege departementa. Han appellerte til arbeidarklassen i byane og middelklassen, og også med særskild oppmoding til bøndene og dei indianske samfunna.

Han var president i El Salvador frå 1. mars 1931 til 2. desember 1931, då han vart kasta frå makta gjennom eit militærkupp utført av general Maximiliano Hernández Martínez, som var forsvarsminister i Araujos regjering. Kuppet var støtta av fleire sentrale militære leiarar. Araujo flykta til Guatemala for å redda livet sitt.
Francisco Morazán Quesada

**Francisco Morazán Quesada** () var ein general og presidenten i Den mellomamerikanske føderasjonen frå 1830 til 1839. Han vart kasta frå makta i 1839 og tre år seinare vart han skoten i  San José i Costa Rica, då han i eit siste forsøk prøvde å vidareføra føderasjonen.

Quesada var fødd i Tegucigalpa i det noverande Honduras, då ein del av det spanske visekongedømet Ny-Spania.

## Bakgrunnsstoff
Kansas City i Kansas

**Kansas City** er ein by i Wyandotte County, i delstaten Kansas i USA. Kansas City grensar til ein by med same namn i delstaten Missouri. Kansas City hadde 146 866 innbyggarar i 2000.

Kansas City, som voks fram der Kansaselva munnar ut i Missouri, er sentrum i eit stort jordbruksområde i Midtvesten.

## Folk frå Kansas City
*Charlie Parker (1920–1955), musikar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Geir Grimeland

**Geir Grimeland** (fødd 1963) er ein norsk fjellklatrer og forfattar, busett på Notodden.

Grimeland er høgskolelektor ved Høgskolen i Telemark.

## Bøker
* *Når uhellet er ute : metoder for kameratredning på klatrefjell*, Norges Klatreforbund (1997) ISBN 978-82-91584-02-7
* *En historie om klatring i Norge : 1900-2000*, Fagbokforlaget (2004) ISBN 978-82-419-0308-3
* *Bratte gleder. Klatring med barn og ungdom*, Akilles (2009) ISBN 978-82-7286-212-0
Lungebetennelse

**Lungebetennelse**, eller *pneumoni* som det heiter på fagspråket, er ein infeksjon i sjølve lungevevet. Mange av dei vanlege bakteriane som kan gi lungebetennelse sit ofte i nase og svelg frå før. Virus gir svært sjeldan lungebetennelse. Lungebetennelse er meir vanleg hjå born og eldre, og hjå dei som har lunge- eller hjartesjukdom frå før.

## Sjå også
*Utbrotet av Corona-virus i Wuhan i 2019 og 2020
*SARS
Chan Parker

**Chan Parker** () (fødd *Beverly Dolores Berg* i New York by) (1925 - september 1999) var enka etter Charlie Parker. Ho gifta seg seinare med saksofonisten Phil Woods.

Far hennar var produsent av vaudeville-førestillingar medan mora var dansar i Florenz Ziegfield si dansegruppe Midnight Frolic.
Geilo handelslag

Det noverande **Geilo handelslag** vart stifta under namnet *Hol Handelslag* i 1908, med Engebret S. Aaker som styrar. Forretninga leigde i byrjinga lokale av Knut O. Fossgård og Ivar Slettemoen, men kunne i 1914 flytte inn i eit nybygd hus på Geilo, der butikken ligg i dag. Sidan den gong har Geilo handelslag vore ei av dei mest viktigaste forretningane på Geilo.

Frå 1953 har Geilo handelslag hatt filial på Ustaoset, med B. Bidne som noverande bestyrar. Forretninga der er i leigde lokale.
Respirator

**Respirator** eller **pustemaskin** er ein maskin som heilt eller delvis overtek pustearbeidet (ventilasjonen) for eit menneske eller dyr. Han overtek ikkje gassutvekslinga (respirasjonen), då nyttar ein ECMO- eller hjarte-lungemaskinar. Om respiratoren er del av eit anestesiapparat nyttar ein ofte nemninga ventilator.

## Kjelder
Pronomen

**Pronomen** (av *pro*, «for» og *nomen*, «substantiv») eller **varaord** er eit ord som kan setjast i staden for eit substantiv, og danne substantivfrase aleine. 

## Terminologi

I forsøk på å fornorske den latinskspråklege grammatiske tradisjonen har pronomen vorte kalla *varaord* (t.d. Lars Eskeland *Norsk formlæra* frå 1897, men dette slo ikkje gjennom. På dansk blir pronomen kalla *stedord*, mens eit anna forsøk, det finske avløysarframlegget *asemosana* "plasshaldar-ord", ikkje slo gjennom.

## Pronomen i norsk

I norsk og i dei fleste andre språk kan pronomena delast opp i følgjande grupper (sjølv om dei morfologiske eigenskapane deira kan variere meir frå språk til språk):

### Personlege pronomen

Dei fleste personlege pronomena i norsk blir bøygd i kasus og numerus.

Personlege pronomen i tredje person har ulike former for maskulin (*han*), feminin (*ho*), maskulin og feminin (*den*) og nøytrum (*det*).

### Spørjepronomen

Spørjepronomen er *kven, kva*. Dei dannar spørjesetjingar og blir sett først i setninga.
F.eks: Kven er du?
Kva likar du?

### Ubestemt pronomen
Bokmål har det ubestemte pronomenet *man*, som i *man tror at...*. Som akkusativ står *en*, som også kan nyttast som subjekt. På nynorsk kan ein nytta *ein* som ubestemt pronomen.

### Refleksive pronomen

Refleksive pronomen (på norsk: det ubøyelege *seg*) er pronomen som må referere til noko i språket, heller enn til noko i diskursen rundt. 

### Resiproke pronomen

Resiprokt pronomen er pronomen som *kvarandre*, (som er ubøyeleg i norsk). Det referer til noko i språket, som *seg*, men skil seg frå *seg* ved at det må vere gjensidig referanse: *Per og Kari kjenner kvarandre* kan ikkje tyde at Per og Kari kjenner Per og Kari, men at Per kjenner Kari og at Kari kjenner Per. *Kvarandre* er ubøyeleg.

## Determinativar

Determinativar er ord som ikkje står i staden for substantiv, men heller modifiserer dei, slik som *desse*, t.d. i *desse fine båtane*. Tidlegare vart dei kalla «demonstrative pronomen». I nyare grammatikkar (t.d. Norsk referansegrammatikk) er dei ei separat ordklasse, nett fordi dei skil seg frå pronomen på ein slik avgjerande måte. Nokre lingvistar argumenterer for at den gamle inndelinga er betre, i og med at den nye inndelinga tvingar oss til å operere med dobbel klassifisering av ein del ord, som t.d *det, dei* (som i *det (toget) / dei (gutane) kjem hitover*. Mange dialektar har likevel eit tydeleg skilje mellom dei to kategoriane: *dæm / di gutan kjæm hitover*.
Falsk krupp

**Falsk krupp**, **akutt subglottisk laryngitt** eller **akutt pediatrisk laryngitt**, òg stundom kalla **laryngotrakeobronkitt**, er ein øvre luftvegsinfeksjon med oppsvelling av strupehovudet som oftast rammar born i tremånaders- til femårsalderen. Falsk krupp blir oftast utløyst av virusinfeksjonar (ofte influensa), men bakterielle infeksjonar kan òg utløyse falsk krupp. Den genetiske faktoren spelar truleg ei rolle, ettersom falsk krupp er vanlegare i nokre familiar enn andre.

## Symptom
Karakteristiske symptom inkluderer hes stemme, ein karakteristisk «bjeffande» hoste, varierande grad av pustevanskar i form av inspiratorisk stridor (anstrengt innpust). Allmenntilstanden til barnet er oftast god, ein eventuell feber er låg (oftast under 38&nbsp;&deg;C), og pasienten vil normalt *ikkje* sikle eller ha svelgjeproblem &mdash; samanlikn epiglottitt. Ved falsk krupp med spreiing til bronkiane, etterkvart nedsett allmenntilstand og markant ekspiratorisk stridor (anstrengt utpust) i tillegg til inspiratorisk stridor er diagnosen gjerne akutt malign laryngotrakeobronkitt. Ved både epiglottitt og akutt malign laryngotrakeobronkitt er sjukehusinnlegging nødvendig.

## Behandling
Behandling av falsk krupp inneber normalt lindring av symptoma. Fuktig luft har gunstig verknad. Oftast vil kald, fuktig luft verke best, men nokre pasientar responderer betre på varm, fuktig luft. Nokre stader er det vanleg å behandle falsk krupp med småe dosar av inhalerte eller orale steroidar. I særleg alvorlege fall kan det vera aktuelt med oksygenterapi eller adrenalin.

## Kjelder
* «Croup» på Engelsk Wikipedia
* «Falsk krupp»  frå Lommelegen.no
Krupp

**Krupp** er eit ord med fleire tydingar:

* For den utbreidde luftvegssjukdommen med bjeffande hoste og anstrengt innpust blant born i tremånaders- til femårsalderen, sjå **[[falsk krupp]]**.
* For difteri i halsen, sjå **[[ekte krupp]]**.
* For den tyske familien med etternamnet Krupp, sjå **[[familien Krupp]]**.
Kanestraum

**Kanestraum** er eit gamalt norsk hovdingesete i Tingvoll ved Halsafjorden på Nordmøre. Opphavleg namn var Straum. Adelege sætesgard for adelsætta Kane, seinare Rømer til Austrått, Bjelke og von Marschkalk, men garden mista dei adelege privilegia sine då han vart seld til bønder, endå mange av dei var av like god ætt som dei førre eigarane.
Pedro de Alvarado

**Pedro de Alvarado y Contreras** (fødd i Badajoz i Spania i 1495, døydde i Guadalajara i Ny Spania 4. juli 1541) var ein av dei spanske leiarane i oppdaginga og erobringa av Amerika. Han var kjent som ein av dei beste soldatane blant conquistadorane og også kjent som ein av dei som for hardast fram mot urfolkesetnaden.

Alvarado drog til Hispaniola i 1510. Han hadde ein post i Juan de Grijalva-ekspedisjonen, som vart sendt frå Cuba til Yucatán våren 1518, og han kom attende med nyhende om rikdomane i Moctezuma IIs rike.

I februar 1519 vart han sjefsløytnant og nestsjef etter Hernán Cortés i ekspedisjonen som skulle erobra Mexico.
Alvarado vart utpeika som sjef for éin av dei elleve fartøya i flåten. Rolla hans var som fyrsteoffiser for Cortés og han fekk styringa av styrkane ved Tenochtitlan, då Hernán Cortes måtte gå til åtak på Pánfilo de Narváez. Då spanjolane måtte delvis trekkja seg tilbake før det meksikanske opprøret, så leia Alvarado den bakre delen av tilbaketrekkingstroppen (1. juli 1520 - La Noche Triste) og Salto de Alvarado - eit langt hopp med bruken av spydet hans for å koma seg unna eit åtak, noko som redda livet hans og som vart berømt blant mennene i hæren.

Han vart sendt ut av Hernán Cortés med 120 menn til hest, 300 fotsoldatar og fleire hundre allierte indianske styrkar med bakgrunn
i Cholula og Tlascala folka, han erobra høglanda i Guatemala i perioden 1523 til 1527.

Fyrst var Alvarado alliert med Cakchiquiel folket i erobringa av rivalane deira Quiché folket,
men den harde framgangsmåten hans vekte forakt hjå Cakchiquiel-indianarane og han brukte
fleire år på å slå ned motstanden i regionen. Pedro de Alvarado leia det fyrste spanske forsøket
på å utvida herskeområdet deira til det området vi i dag kjenner som El Salvador i juni 1524. 
Spanske framstøyt vart møtt med kraftig motstand frå Pipil-indianarane og stammer blant dei Maya-språklege naboane deira. 
Dei vart leia av ein krigsherre som i folketradisjonen vert kalla for Atlacatl. Pipil-folket og deira allierte vann over spanjolane og tvinga dei til å trekkja seg attende til Guatemala. To påfylgjande ekspedisjonar måtte til - den neste i 1525 og den siste i 1528 - for å få Pipil-indianarane under spansk kontroll. Alvarado vart deretter utnemnd som
guvernør av Guatemala av Carlos I av Spania og vart verande guvernør av Guatemala til han døydde.

I 1534 fekk Alvarado høyra historier om rikdomane i Peru, og dette fekk han til å setja i gang ein ekspedisjon sørover til Andes-området for å leggja provinsen Quito under sitt herredøme. Når han kom fram fann han ut at området allereie var under kontroll av Francisco Pizarro sin løytnant Sebastian de Belalcazar. Dei to ekspedisjonsstyrkane rauk nesten i kamp, men Pizarro gav ordre til Alvarado om å forlate området og hindra kamp mellom ekspedisjonsstyrkane.
Flesland

**Flesland** er eit område og ein tettstad i Fana i Bergen kommune. Området er kjent for Bergen lufthamn, Flesland, ofte berre kalla *Flesland* eller *Flesland flyplass*. 
Namnet Flesland er nytta som eit etternamn, og eit slektsnamn.

## Personar med etternamnet Flesland
* Randi Flesland - tidlegare direktør i Avinor (luftfartsverket)

## Sjå òg
* Tettstader i Vestland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Hordaland»
Gmail

**Gmail** (også *Google Mail* ) er ei gratis nettbasert e-postteneste driven av Google.

Gmail har også eit godt fungerande søppelpostfilerr som tek det aller meste av søppelpost.

### Gmail på mobilen

Google har også ein gratis Java-klient for mobiltelefonar, som gjer det muleg å lese og svare på e-posten frå ein mobiltelefon.

## Avlytting
Gmail har vorte kritisert for å samla informasjon om brukarar. I 2013 vart det kjent at NSA har tilgang til klientane sin e-post via PRISM-programmet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
En stjerne skinner i natt

**«En stjerne skinner i natt»** er ein norsk julesong som er skriven av Eyvind Skeie. Melodien er laga av Tore W. Aas. Både melodi og tekst vart laga 17. mai 1992. Oslo Gospel Choir trong ein julesong til plata dei var i ferd med å spele inn. Songen vart utgitt på plata *Tusen julelys* i 1992. Han er omsett til svensk som *En stjärna lyser så klar* og til engelsk som "A star is shining tonight". 
## Fotnotar
Djupøkologi

**Djupøkologi** er ein moderne filosofi eller økosofi som baserer seg på ei rørsle bort frå den antroposentriske synsvinkelen åt etablerte miljørørsler og grøne rørsler. Den djupøkologiske filosofien utmerker seg ved ei ny forståing av «sjølvet» som tek vekta bort frå den rasjonalistiske dualistiske motsetnaden  mellom menneskelege organismer og miljøet deira. Dermed blir det mogleg å leggje hovudvekta på sjølvverdien av andre artar, system og prosessar i naturen. Denne ståstaden fører til eit økosentrisk system av miljøetikk. Djupøkologi skildrar seg sjølv som «djup» fordi rørsla stiller komplekse og åndelege spørsmål om rolla til menneskja i biosfæra.

## Vidkjende talsfolk for djupøkologi
* Judi Bari
* Thomas Berry
* Fritjof Capra
* Michael Dowd
* Warwick Fox
* Dolores LaChapelle
* Pentti Linkola
* Joanna Macy
* Jerry Mander
* Freya Mathews
* Terence McKenna
* Arne Næss
* John Seed
* George Sessions
* Gary Snyder
* Richard Sylvan

## Sjå òg
* Økofeminisme
* Økologi
* Økologirørsla
* Miljøetikk
* Gaiafilosofi
* Grøne parti
* Vekstfetisj
* Murray Bookchin &mdash; ein kritikar av djupøkologien
* Negativ befolkningsvekst
* Population Connection
* Sosialøkologisme
* Systemteori
* The Great Story
* Friviljug-menneskeleg-utdøyingsrørsla

## Notar
*Næss, Arne. (1989). *Ecology, Community and Lifestyle: Outline of an Ecosophy*. p. 187. ISBN 0-521-34873-0
*Devall, Bill. Sessions, George. (1985). *Deep Ecology*. Gibbs Smith Publishers. Salt Lake City. p. 70. ISBN 0-87905-247-3
*Kheel, Marti. (1990): *Ecofeminism and Deep Ecology; reflections on identity and difference* from:
:Diamond, Irene. Orenstein. Gloria (editors), *Reweaving the World; The emergence of ecofeminism*. Sierra Club Books. San Francisco. pp 128-137. ISBN 0-87156-623-0
*Botkin, Daniel B. (2000). *No Man's Garden: Thoreau and a New Vision for Civilization and Nature*. Shearwater Books. pp. 42,39. ISBN 1-55963-465-0
* http://library.nothingness.org/articles/anar/en/display/310

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Deep ecology|Deep ecology]]» frå ,  den 25. desember 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* ''Environmental Ethics Journal''
* ''The Trumpeter'', Canadian journal of ecosophy, quite a number of articles from Næss among others
* Foundation for Deep Ecology 
* Church of Deep Ecology
* Deep Ecology Movement , Alan Drengson, Foundation for Deep Ecology.
* An interview with Michael E. Zimmerman  by Alan AtKisson which discusses Deep Ecology and its relation to some other philosophies
* The Great Story - a leading Deep Ecology/Deep Time educational website
* http://www.joannamacy.net for the work of Experiential Deep Ecology
* http://gaia.iinet.net.au  er ein australsk organisasjon som baserer seg på dei djupøkologiske prinsippa.  Sjå særleg lenkjesida deira.
Agnostisisme

**Agnostisisme** er ein filosofisk ståstad som har som utgangspunkt at ein ikkje kan kjenna religiøse sanningar. Termen vart lansert av Thomas Henry Huxley i 1869, og vert også brukt om religiøse tvilarar. Ordet *agnostisisme* kjem frå gresk *[[a-|a]]* (utan) og *[[gnosis]]* (kunnskap). 

Agnostistisme er vesensforskjellig frå *sterk [[ateisme]]* (også kalla *positiv ateisme* eller *dogmatisk ateisme*), som nektar for at nokon guddom eksisterer. Såkalla *svak* eller *negativ ateisme*, som berre uttrykker manglande tru i ein eller fleire guddommar kan gå saman med agnostisisme, men sistnevnte er ein meir spesifikk posisjon. 

Agnostikarar kan hevda at det ikkje er mogleg å ha *absolutt* eller *sikker* spirituell kunnskap, eller at medan spirituell kunnskap *kan* vera mogleg er dette ein kunnskap dei sjølv manglar. 

Blant kjente agnoistikarar finn ein Robert G. Ingersoll, Thomas Henry Huxley, Charles Darwin og Bertrand Russell.
Ahimsa

**Ahimsa** er eit religiøst konsept som forfektar ikkje-vald og respekt for alt liv. *Ahimsa* kjem av sanskrit, *unngå skade*. Det er nært knytt til vegetarianisme innan austlege religionar og til moderne bruk av ikkje-vald som politisk pressmiddel.

Omgrepet er fyrst å sjå i hinduskriftene kalla Upanisjadane. I djainismen er **ahimsa-vrata** eller løftet om ahimsa, det fyrste av fem maha-vrata, grunnleggjande løfte. Her vert alt dyreliv og det meste av planteliv rekna å vera medvite og alle gjerningar som trugar slikt liv er forbode. I hinduismen finn ein ahimsa som eitt av fem løfte innan yoga.

På 1900-talet vidareutvikla Mahatma Gandhi ideen om ahimsa. I tillegg til å bruka ikkje-vald i dagleglivet, meinte han det også kunne brukast som politisk verkemiddel. Satyagraharørsla hans brukte ikkje-valdeleg sivil ulydnad for å oppnå målet om eit fritt India. Denne filosofien inspirerte delav av den amerikanske borgarrettsrørsla og Martin Luther King Jr.
Big Bang

**The Big Bang** eller **det store smellet** er ein vitskapleg teori om skapinga av Universet.

Observasjonar av den stadige ekspanjonen til universet, leiar til ein teori om at universet ein gong har vore samla i eitt punkt mindre enn eit atom (ein singularitet). I dette punktet fanst alt i universet i form av energi. Augneblinken der dette byrja å ekspandera i ufatteleg fart, vert kalla *det store smellet* (the Big Bang). Etter ei relativ kort tid, vart materie (elementærpartikkelar, kvarkar) og tilsvarande antimaterie danna utav energien.

For dei fleste vert Big Bang rekna som universets fødsel, og tankar om noko før vert utan meining. Kvantefysikarar har kome med fleire teoriar i dei seinare åra som peikar på ei tid òg føre Big Bang

## Fotnotar

## Sjå òg
* Solsystemet om fødselen av solsystemet vårt
Romartal

**Romartala** er talsymbol som opphavleg blei brukte av romarane. Dei er relativt enkle symbol: I, V, X, L, C, D, M, som i respektiv rekkjefølgje har verdiane: 1, 5, 10, 50, 100, 500, 1000. Samansetjinga av symbola bestemmer talet. Eit symbol med mindre verdi *føre* eit anna, vert trekt frå talet. Symbol med mindre eller lik verdi *etter* eit anna, vert lagt til talet. Det finst ikkje noko symbol for 0 i systemet.

Merk at eit lite tal ikkje kan setjast framfor eit større tal om skilnaden mellom dei er for stor. Talet «I» (1) kan berre trekkast frå «V» (5) og «X» (10), ikkje frå «L» (50) eller høgre tal. SÅrstalet 1999 kan altså ikkje skrivast MIM (1000 + 1000 − 1), men kan skrivast MCMXCIX = 1000 + (1000 − 100) + (100 − 10) + (10 − 1) eller MDCCCXCIX = 1000 + 500 + 100 + 100 + 100 + (100-10) + (10-1).

## Bruk
Romartal er seinare blitt brukte til markera årstal, til dømes på bygningar og i bøker, og på mange klokker. 

### Døme
:I = 1
:III = 3
:IV = 4
:VI = 6
:XX = 20
:MMV = 2005

## Bakgrunnsstoff
*Kalkulator
Esperantolitteraturens dag

**Dagen for esperantolitteratur** er den 15. desember, fødselsdagen til L.L. Zamenhof, skaparen av språket esperanto. Dagen vert òg ofte kalla **Zamenhofdagen**. Sidan 1920-åra har det vore tradisjon blant esperantobrukarar og esperantoklubbar over heile verda å feira denne dagen, og det er ikkje uvanleg å nytta høvet til å gje kvarandre esperantobøker i gåve.

Somme esperantoklubbar i Noreg har ein årleg fest for alle medlemane på Zamenhofdagen.
Isbrytar

**Isbrytar** er ein spesiell båttype med ein kraftig motor og eit særs sterkt skrog som kan bryte opp is som har lagt seg oppå havoverflata. Isbrytarar mogleggjer transport over havet, der andre skip elles ikkje kjem fram.

## Galleri

Fil:Paddle steamer City Ice Boat n-o 1.jpg|«City Ice Boat No. 1» på elva Delaware (1837).
Fil:Naval ships of Russia by Apostoli - 001. Icebreaker "Ermak".jpg|Den russiske isbrytaren «Jermak» (1899-1963).
Fil:Icebreaker Sisu 001.jpg|Sisu (1939).
Fil:Icebreakers Louis S. St-Laurent and Healy in the Arctic Ocean.jpg|«Louis S. St-Laurent» (1969) og «Healy» (1997).
Fil:Ice Navigation.jpg|Svenske «Ymer» (1976) assisterer fraktefartøyet «Vlieborg».
Fil:CCGS Amundsen in the Arctic.jpg|Den kanadiske isbrytaren «Amundsen» (1978).
Fil:Cutter Katmai Bay escorts motor vessel Algo Steel 140207-G-ZZ999-001.jpg|«Katmai Bay» (1979) eskorterer «Algo Steel» gjennom Mackinacstredet.
Fil:NSF picture of Yamal.jpg|Yamal (1989).
Fil:Icebreaker Nathaniel B Palmer.jpg|Amerikanske «Nathaniel B. Palmer» (1992).
Fil:Xue Long, Fremantle, 2016 (02).JPG|Xue Long (1993).
Fil:American tern and Russian icebreakers.jpg|To russiske isbrytarar og «American tern».


## Sjå og
* Transport
* Isberg
Upersonleg subjekt

**Upersonleg subjekt** er ein term som av nokre grammatikarar blir brukt for å referere til subjektet til upersonlege verb, verb som aldri eller i visse situasjonar ikkje kan ta subjekt som refererer ut over setninga. Ein vanlegare term er formelt subjekt.
Egil Gjelland

**Egil Gjelland** () er ein norsk skiskyttar-trenar og tidlegare skiskyttar frå Voss. 

Gjelland sine beste resultat har kome på stafettlaget. I Salt Lake City i 2002 vann han gull saman med Ole Einar Bjørndalen, Halvard Hanevold og Frode Andresen. I VM 2005 i Hochfilzen var Gjelland på nytt med på å ta stafettgull, Noregs første VM-gull i stafett på 38 år.

Den hittil einaste individuelle sigeren i verdscupen tok Gjelland på jaktstarten 17. desember 2004 i Östersund. 

Egil Gjelland er sidan 2002 gift med skiskyttaren Ann Elen Skjelbreid.

## Resultat
* OL: Stafettgull i 2002, stafettsølv i 1998
* VM: Stafettgull i 2005, tre stafettsølv
* Verdscupen: Ein siger (2004), to sølv, fire bronse
* Verdscupen samanlagt: 7. plass 2000/01

## Bakgrunnsstoff
* Egil Gjelland fanpage  på tysk
Dampbåt

Ein **dampbåt**, eller **eimbåt**, er ein båt som vert driven av ei dampmaskin. I Noreg får dampskip nemninga DS framføre skipsnamnet.

## Historie
Dampbåt var opphavleg ei nemning på skip med kolfyrt dampmaskin som gradvis overtok etter seglskipa. Denis Papin tykkjest ha vore den fyrste som monterte ei dampmaskin i ein båt, i 1704. Verdas første kommersielle dampskip, *North River Steamboat* laga av Robert Fulton, i USA, blei sett i drift i 1807. I 1818 var DS «Savannah» det første dampskipet som kryssa Atlanterhavet frå USA til Europa — det vitja Arendal som siste europeiske hamn på heimreisa etter å ha vore i Stockholm og St. Petersburg. Dette var første gong nokon såg ein dampbåt i Noreg. Dei to første dampbåtane som blei tekne i bruk her i landet var DS «Constitutionen» og DS «Prinds Carl», hjuldamparar som blei sett i trafikk i 1826. 

Frå 1860 blei dampbåtane bygd i jern. Utviklinga gjekk mot stadig større skip, og DS «Mauretania» som blei sjøsett i 1907 var på 45&nbsp;000 tonn. I 1911 kom så DS «Olympic» og RMS «Titanic» på 60&nbsp;000 tonn.

## Døme på dampbåtar
;Norske dampbåtar
* DS «Constitutionen»
* DS «Skibladner»
* DS «Oster»

;Utanlandske dampbåtar
* RMS «Titanic»

## Bakgrunnsstoff
Adverb

**Adverb** er ein ordklasse, adverb er leksem som modifiserer verb, adjektiv, verbfraser eller setningar.
Affrikat

**Affrikat** er ein konsonantlyd som har to fasar. Etter ein plosiv der luftstraumen blir heilt avstengd følgjer ein forlenga opningsfase, noko som gir ein frikativ, på same artikulasjonsstad. 

Døme på affrikat:
* [], som i tysk *Pferd*
* [], som i tysk *Zahl*, italiensk *pizza*, japansk *tsunami*
* [], som i engelsk *child*, italiensk *ciao*
* [], som i finlandssvensk *tjock*
* [], som i engelsk *join*

## Kjelder
Agens

I lingvistikk blir termen **agens** (frå latin *agere*, å handle) nytta om deltakaren i situasjonen som utfører handlinga i situasjonen. Agens er også namnet til den tematiske rolla med same definisjon.

På norsk blir vanlegvis ein situasjon skildra av ei setning, handlinga av eit verb i setninga og agens av ein nomenfrase (NP). Eit døme er setninga «Pål skreiv boka», kor Pål er agens. På visse språk er agens bøygd eller markert på ein annan måte for å vise den grammatiske rolla, på japansk er f.eks. agens vanlegvis markert med affikset |ga| (hiragana: が). 

Agens blir ofte samanblanda med subjekt, men dette er to ulike konsept. Agens blir definert forholdet det har til verbet, mens subjektet oftast er definert i forhold til informasjonsflyt, ordfølgje og prominens i setninga. Subjektet seier ein er grammatisk definert. Agens og subjekt kan ofte vere same ord, men det er lett å bytte om på ei setning slik at agens ikkje er subjekt. T.d. kan ein passivisere setninga nemnt ovanfor til «Boka blei skrive av Pål», no er «Boka» subjektet, medan Pål fortsett er agens, sidan Pål fortsett har same rolle i høve til verbet (men ordet «Pål» har fått ei annan grammatisk rolle i setninga).

Agensomgrepet er ganske enkelt å forstå, men notorisk vanskeleg å definere. Typiske eigenskapar ved agens er at referenten har vilje, er medviten eller kan oppfatte, forårsake endringar i ein tilstand, eller rører på seg. Lingvisten David Dowty tok med desse eigenskapane i definisjonen av ein proto-agens, og føreslo at den nominale frasen med flest eigenskapar til proto-agens og færrast eigenskapar til proto-patiens typisk vil vere agens i ei setning . På den måten unngår ein å måtte velje ei viss mengd naudsyne og tilstrekkelege eigenskapar. T.d. vil setninga «Energien hans overraska alle» ha «energien hans» som agens, sjølv om referenten til denne nominale frasen ikkje har alle dei typiske agens-aktige eigenskapane i seg (oppfattingsevne, rørsle, vilje).

Ein litt nyare term som blir nytta er logisk subjekt, dette er den «mest prominente semantiske rolla» til eit verb , og er ofte, men ikkje alltid, det same som agens. Logisk subjekt er ein meir generell og nøytral term, og kan i ei setning utan agens t.d. referere til benefaktiv/malefaktiv, opplevar eller mål.

## Litteratur
Aktiv

**Aktiv** er eit grammatisk trekk i kategorien diatese. Det er ei form av verbet som tillet tilordning av den semantiske rolla agens til subjektet i setninga.

## Kjelder
Akustisk fonetikk

**Akustisk fonetikk** er den delen av fonetikken som studerer eigenskapane ved lydbølgjer som oppstår ved taleproduksjon.
Nominativ

**Nominativ** eller **nemnefall** er eit grammatisk kasus, det sentrale bruksområdet til nominativ er å skilje subjektet frå objektet i setninga. I språk med små kasussystem (t.d. berre nominativ og akkusativ) blir nominativ brukt til å markere subjektet og subjektspredikativet, og akkusativ blir brukt til dei fleste andre syntaktiske funksjonar.

## Nominativ i norsk

Norsk har kasusdistinksjon berre for pronomen, der nominativformer er *eg, du, vi, de*, til skilnad frå akkusativformene *meg, deg, oss, dykk*. Visse former for norsk har også kasusskilnad for tredje person.

## Sjå òg

* Kasus
* Dativ
* Genitiv
* Akkusativ

## Kjelder
Møllehøj

**Møllehøj** er det høgaste naturlege punktet i Danmark. Møllehøj er 170,86 meter høg og ligg tett ved Ejer Bavnehøj.

Høgda vart først almennt kjend i februar 2005 då nye oppmålingar viste at det er det høgaste punktet i landet. Inntil då trudde ein at enten Yding Skovhøj eller Ejer Bavnehøj var Danmark sitt høgaste punkt. Desse to høgdene si naturlege høgde er høvesvis 9 og 51 cm lågare enn Møllehøj.

I det same området er det heile fem menneskeskapte gravhaugar frå bronsealderen som er høgare enn Møllehøj. Den høgaste av desse er Yding Skovhøj - eller meir presist: den midtre gravhaugen i Yding Skov med 172,54 m.
 
## Bakgrunnsstoff
* Om Møllehøj  hjå Yding Skovhøj - og andre høje i Danmark 
* [Det danske Miljøministeriet, Kort- og Matrikelstyrelsen: Højeste punkter og steder](http://www.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocId)/64CC771E7B017DAAC1256FB6005340D2?open&page=hjestelaveste&omr=KORT_DK_I_TAL)
Yding Skovhøj

**Yding Skovhøj** er eit av dei høgaste punkta i Danmark.

Høgda er 172,54 meter over havoverflata medrekna ein bronsealderhaug som ligg på toppen av høgda. Om ein ser bort frå menneskeskapte forandringar, er høgda 170,77 meter, noko som er 9 cm lågare enn det høgaste naturlege punktet i Danmark, Møllehøj med 170,86 meter, medan Ejer Bavnehøj er Danmark sitt tredje høgaste naturlege punkt med 170,35 meter.

Høgda ligg i Yding Skov (derav namnet) i den sørlege delen av Skanderborg kommune i Østjylland. Det er den midtre av tre gravhaugar. Dei to andre haugane er ei aning lågare: Den austlege gravhaugen er 171,73 m og den vestlege 171,41 m.