open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Owen

**Michael James Owen** () er ein engelsk fotballspelar. Han spelar spiss, og er kjend for å vere svært rask. Han spelar våren 2011 for Manchester United. Han kom dit frå Newcastle United, og dit kom han frå Real Madrid. Før det igjen spelte han i Liverpool, der han framleis er veldig populær blant supporterane. Han var Newcastle sin toppskårar i Premier League i 2007/08-sesongen med 11 seriemål, og delt toppskårar i 2008/09-sesongen med 8 seriemål.

### Merittar
*Vinnar av UEFA-cupen: 2001 med Liverpool FC
*Vinnar av FA-cupen: 2001 med Liverpool FC
*Vinnar av den engelske ligacupen: 2001, 2003 med Liverpool FC og 2010 med Manchester United
*Engelsk ligameister: 2011 med Manchester United

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michael Owen|Michael Owen]]» frå ,  den 1. juli 2024.*  

*eu-football
Norske arkitekters landsforbund

**Norske arkitekters landsforbund** (**NAL**) er ein interesseorganisasjon for universitets- og høgskuleutdanna arkitektar i Noreg. Organisasjonen vart skipa i 1911. NAL har omtrent 3&nbsp;780 medlemmer og av dei er vel 500 studentmedlemmer. NAL har 14 lokallag.

Norske arkitekters landsforbund gjev ut tidsskrifta *Arkitektnytt*, *Arkitektur N* (tidlegare *Byggekunst*) og *Norske Arkitektkonkurranser*. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Nettstaden til ektronisk utgåve av Arkitektnytt
Målmannen

***Målmannen*** er eit målpolitisk tidskrift som vert redigert på høgnorsk. Utgjevar er Samorganet Målmannen. Bladstyrar er Olav Torheim.

## Føremål

Dei som står attom *Målmannen* meiner bladet har ei særgjerning i å setja søkjeljos på språklege emne med fylgjer for den norske målreisinga. Etter deira syn trengst det ordskifte og eit auka medvit om dei grunnleggjande spørsmåla i målsaka. Dei meiner òg at det er viktig å syna det høgnorske målet i bruk, i stykke og innlegg av meir ålmennkulturelt slag.

Den tradisjonelle nynorsken frå 1917 er ikkje so mykje nytta i den norske ålmenta, og *Målmannen* meiner det lyt gjerast ein innsats for å halda oppe ein levande høgnorsk skrifttradisjon. *Målmannen* er meint å vera «ei rettleiding for deim som ynskjer å odla skriftmålet sitt i norsk leid».

## Redaksjonell profil

27. januar 2006 vart to av redaksjonsmedlemene intervjua i radioprogrammet Sånn er livet. Her slo dei fast at dei ser det som viktig å fremja nynorsk på nye felt, og at målreisinga er like mykje ei praktisk oppgåva som eit spørsmål om ideologi og politikk. Dette speglar seg att i bladet sin profil, som dei siste åra har teke føre seg både historiske, politiske, litterære, religiøse og naturvitskaplege emne, jamvel om norsk målreising framleis er den raude tråden i bladet.

## Historie
Bladet *Målmannen* er fostra av arbeidet med *[[Vestmannen]]*, bladet åt Vestmannalaget i Bergen. Frå 1985 til 2002 kom bladet ut med 10 nummer i året.

Jostein Krokvik gjekk av som bladstyrar for *Vestmannen* i 2000 og overlét til Lars Bjarne Marøy å driva bladet vidare. Marøy hadde som intensjon å gjera *Vestmannen* til eit leiande målpolitisk tidskrift. Med Marøy som bladstyrar gjekk *Vestmannen* gjennom ein fornyingsprosess der nye skribentar og medarbeidarar kom med i bladet. Marøy og medarbeidarane hans ville vektleggja artiklar med fagleg tyngd og tona ned profilen som meldingsblad for Vestmannalaget.

Etter at det vart klårt at Marøy si lina hadde lide nederlag i Vestmannalaget, vart det gjort opptak til å skipa eit nytt blad som kunne føra vidare det arbeidet som Marøy og medarbeidarane hans hadde lagt ned i *Vestmannen*. Eit nytt blad, *Målmannen*, vart difor skipa med stønad frå Halldor O. Opedals fond for målreising og måldyrking. Det fyrste nummeret av *Målmannen* kom ut i september 2002.

Bladstyrar for *Målmannen* har vore Olav Torheim, med unnatak for 7 nummer i perioden 2003 til 2005 som vart redigerte av Klaus Johan Myrvoll. Frå og med nummer 2/2005 var Torheim attende som bladstyrar.

## Sjå òg
* Rettskrivinga av 1917
* *[[Vestmannen]]* &mdash; bladet til Vestmannalaget

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimesida
* Nettportalen sambandet.no
Sjøforsvarets organisasjon for samarbeid og informasjon til handelsfartøy

**Sjøforsvarets organisasjon for samarbeid og informasjon til handelsfartøy** eller **Naval Co-operation and Guidance for Shipping** (NCAGS) er ei sjømiltær avdeling, som tilrettelegg sivil skipsfart i krisesituasjonar som krig eller terroraksjonar, slik at den sivile skipsfarten kan segle så uhindra og trygt som mogeleg. Med andre ord er dei skipsfarten sitt svar på flygeleiarar  Verdsøkonomien er svært avhengig av den sivile skipsfarten, og utan denne stoppar verdsøkonomien opp. 

Oppgåva til NCAGS er todelt. Den eine delen av oppgåva er å samordne og tilretteleggje for den sivile skipstrafikken mot den militære skipstrafikken. Den andre delen av oppgåva er å vidareformidle informasjon til den militære styrkesjefen for å redusere forstyrringar frå sivile fartøy. Ein held oversikten over alt frå små fiskebåtar til store tankskip, og rapporterer rørsla deira inn til ein kommandosentral. Vidare gjev dei informasjon til desse skipa om kor det er tryggast å segle, kva hindringar eller farar dei kan møte, som miner eller militære aksjonar. 

NCAGS kan mellom anna tre inn i situasjonar der til dømes terroraksjonar trugar særskild strategiske skipsleier, som t.d. Malaccasundet i Søraust-Asia, mellom Singapore og Sumatra. Dette sundet er ei svært viktig handelsåre, og terroraksjonar her kan mellom anna påverke oljeprisen i vesentleg grad. .

Noreg har ein mobil NCAGS-operasjonssentral i ein konteinar, noko Noreg er aleine om i verda å ha. Her vidareformidlar ein militær informasjon til sivile skip, samtidig som ein formidlar informasjon om sivil trafikk til dei militære fartøya. Konteinaren er utstyrt med generator og satellittkommunikasjon, og kan fraktast med både jarnbane, fly, båt eller bil.  NCAGS består hovudsakleg av reserveoffiserar. Ein opprettheld likevel kompetansen ved hyppige øvingar og ved at mange av offiserane til vanleg har jobbar relatert til skipsfart. Trening og øving av NCAGS-personalet skjer ved KNM Tordenskjold. 

NCAGS-eininga i Noreg er òg ein del av Noreg sitt bidrag til Nato Response Force (NRF). 

## Kjelder
Mahatma Gandhi

**Mohandas Karamchand Gandhi** () var ein politisk og andeleg leiar for India og ein viktig person i sjølvstenderørsla for landet, opphavleg utdanna som advokat. Gandhi utvikla satyagraha, ei form for ikkje-valdeleg protest basert på ahimsa og sivil motstand. Han er sett på som ein landsfader i India, og er kjend som **Mahatma** ('stor ande') **Gandhi**, **Gandhiji** ('vyrde Gandhi'), eller ganske enkelt **Bapu** ('far'). Han vart skoten tre gonger i brystet i 1948 av ein hindunasjonalist.

Gandhi brukte fyrst den sivile motstanden i det indiske samfunnet sin kamp for borgarrettar i Sør-Afrika. Då han kom tilbake til India etter å ha vore i Afrika, organiserte han fattige bønder og arbeidarar i protestar mot skatteauke og utbreidd diskriminering. Etter å ha vorte leiar i partiet den indiske nasjonale kongressen, leidde Gandhi nasjonale kampanjar mellom anna for minka fattigdom, fridom for kvinner, brorskap mellom ulike religiøse og etinske grupper, slutt på «dalit»-kasten og kastediskriminering, og for økonomisk sjølvstende i landet, men framfor alt for *[[Swaraj]]*, sjølvstende frå utanlandsk styring. Gandhi leidde landet sitt i motstanden mot den britiske saltskatten som vart innført i India med den 400 kilometer lange saltmarsjen i 1930, og med *[[Quit India-rørsla]]* in 1942. Han sat i fengsel i mange år ved ulike høve både i Sør-Afrika og India.

Gandhi praktiserte og kjempa for ikkje-vald og sanninga i alle situasjonar. Han levde enkelt og oppretta ein ashram (ei form for kloster) som var sjølvstendig på alle måtar. Han laga sine eigne klede, den tradisjonelle indiske dhotien og sjalet som var vove på ein spinnerokk, og han levde på enkel vegetar-, og seinare, fruktkost. I tillegg gjennomgjekk han lange faster (somme gonger over ein månad), både for sjølvreinsing og protestar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mohandas Karamchand Gandhi|Mohandas Karamchand Gandhi]]» frå ,  den 31. januar 2008.*
Ångström

Ein **ångstrøm** (symbol Å, også *ångström, angström*, eller *angstrom* ) er ei lengdeeining. Eininga er ikkje ei SI-eining, men vert delvis likevel brukt i samband med SI. Ein Å er ofte nytta for å forklare storleiken til eit atom, lengda til kjemiske bindingar, røntgenstråling og det det synlege optiske spekteret (lys).  

## Definisjon

: 1 ångström (Å) = 10–10 meter= 0,1 nm = 100 pm

Til samanlikning er gjennomsnittlege diameteren til eit atom rekna ut til å vere i området frå omtrent 0,5 Å for hydrogen, det minste atomet, til omtrent 3,8 Å for uran, eit av dei største naturlege grunnstoffa på jorda.

## Opphav

Eininga er oppkalla etter den svenske fysikaren Anders Jonas Ångström (1814–1874), ein av grunnleggarane for spektroskopi. I tillegg studerte Ångström varmeoverføring, jordmagnetisme og nordlys. Han laga spektrale kart over solstråling som viser lengda av elektromagnetisk stråling i det elektromagnetiske spekteret i multiple einingar av ein ti-milliontedel av ein millimeter, eller 10&minus;10 meter. Denne lengdeeininga vart då kjent som ångström, Å. 

## Kjelder
Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda

**Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda**, *Riksministeriet for [[folkeopplysing]] og [[propaganda]]*, (korta til RMVP eller Propagandaministerium; Propagandaministeriet), var eit ministerium (departement i Nazi-Tyskland i tida frå 1933 til 1945. Joseph Goebbels var leiar for ministeriet. Ministeriet nytta særleg media som film, radio og aviser for å få fram bodskapen til det statsberande partiet NSDAP. Kultur, til dømes kunst og idrett, vart òg regulert og nytta til det same føremålet. 

Under andre verdskrig vart det oppretta propagandakontor i område okkupert av Tyskland. I Noreg vart det oppretta ei avdeling i kontoret til Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete. 

## Bakgrunnsstoff
* documentArchiv.de: Forordning om oppgåvene til RMVP, av 30.6.1933
* documentArchiv: dokument om oppretting av RMVP, frå 13.3.1933
* 3D-rekonstruksjon av propagandaministeriet
Nordfjord Ungdomskorps

**Nordfjord Ungdomskorps** (NUK) er eit av dei største krinskorpsa i landet, og tel per dags dato ca. 80 aktive medlemmar. Korpset vart stifta i 1981, og feira 25-års jubileum i 2006. NUK har, trass namnet, medlemmar frå heile Sogn og Fjordane, samt frå Kolbotn i Akershus. Dessutan har mange NUK-arar halde fram i korpset etter at dei har flytta til byar som Trondheim og Bergen for å studere.

NUK har normalt 4 helgesamlingar i året, der den siste er konserthelg. Ofte inviterer ein gjesteartistar til å opptre med korpset på avslutningskonserten.
Gut

Ein **gut** (kanskje frå nederlandsk *guit*, 'skjemtegauk') er eit menneskebarn av hannkjønn, i motsetnad til ei jente. Ordet kan òg visa til ein ung mann eller kjærast.

## Sjå òg
* Dreng
* Tenestegut
* Gategut
* Gjetargut
* Pode
* Son

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Alberto Korda

**Alberto Díaz Gutiérrez** (), betre kjend som **Alberto Korda**, var ein cubansk fotograf, mest kjend for fotografiet av Che Guevara. Bildet er kjent verda over, og er i dag eit av verdens mest vidkjende portrett.

Korda fotograferte under den cubanske revolusjonen, og kom dermed nær både Che Guevara og Fidel Castro. I tillegg har han arbeidd som motefotograf i Havana.
Bryne kyrkje

**Bryne kyrkje** er ei mursteinskyrkje frå 1979 med 450 sitteplassar. Kyrkja ligg på Bryne i Time kommune og høyrer til Jæren prosti.

Kyrkja er teikna av arkitekten Per Stokholm. Ho er rektangulær med eit ope klokketårn. Ho har eit orgel med 35 stemmer som kjem frå den danske orgelbyggjaren Brun.

I Bryne kyrkje held mellom anna ein barnehage og fleire KFUM/KFUK-speidarlag til.

## Kjelder
* www.time-kyrkja.no  [død lenkje]
* Kyrkjesøk
Hn/Grunnvatn

**Grunnvatn** er vatnet som finst i grunnen under landyta. Der tek det upp hòlrom millom jordmòlane, eller i større sprungor i jord og berg. Er ikkje detta hòlromet metta med vatn, men inneheld luft mèd, talar ein gjerne um markvatn. Det djupet nedi bakken der hòlromet vert metta med vatn, kallar ein *grunnvass-spegelen* (eller *grunnvassmålet*). Grunnvatnet rører seg i større eller mindre mun, og vatnet vert verande i grunnen alt frå nokre dagar til mange tusund år; eit jordlag som fører vatn tolleg godt vert kalla *vass-sig*, *vassår*, *vekja* (*vekju*) o.dl. Ofte vert desse nemningane sette i bås med den gamle tanken at vatnet gjekk i jordi liksom blodet i kroppen. I vitskapen nyttar ein helst umgrìpet *akvifer* (nylatin *aquifer*, «vassbær, som ber vatn»).

Grunnvatnet fær tilførsla si frå landyta, ved at regn eller smeltevatn sig ned i bakken, eller ved innsig frå innsjøar, elvar og andre ytevatn. Like eins sig grunnvatnet med tid og stunder ut i kjeldor og utsig, som gjerne står i nært samband med ulike ytevatn. Soleis er grunnvatnet ein del av krinslaupet åt vatnet. Myrar og oasar er som regel fullnørde av grunnvatnet. Menneskja hemtar upp grunnvatnet gjenom brunnar eller rennor til bruk i jordbruk, industri og hushald. Dei vitskapsgreinene som tek fyre seg grunnvatnet er i fyrste rekkja hydrologi (vasskunna) og geologi (jordkunna), som møtest i undergreinene *geohydrologi* og *hydrogeologi*.

Høvet til å nytta grunnvatnet i Noreg vert regulert gjenom vassressurslogi, med Noregs vassdrags- og energidirektorat som vardveitande styresmakt.
Marinarkeologi

**Marinarkeologi** eller **maritim arkeologi** er eit spesialisert forskingsområde i arkeologi som studerer maritime leivningar frå forhistorisk og historisk tid. Det tek for seg ulike kulturminne langs kysten, som graver, sjømerke, hamner og båtbygningar, men særleg vrak og restar etter fartøy.

## Kjelder
Munkholmen

**Munkholmen** er ei øy utanfor Trondheim. I dag er Munkholmen ein utfartplass på sommaren, men tidlegare var det kloster her, og deretter festning og fangehus.
Grunnvatn

**Grunnvatn** er vatnet som finst i grunnen under landyta. Der tek det opp holrom mellom jordmolane, eller i større sprekkar i jord og berg. Er ikkje dette holromet metta med vatn, men inneheld luft òg, talar ein gjerne om markvatn. Det djupet nedi bakken der holromet blir metta med vatn, kallar ein *grunnvass-spegelen* (eller *grunnvassmålet*). Grunnvatnet rører seg i større eller mindre mon, og vatnet blir verande i grunnen alt frå nokre dagar til mange tusen år; eit jordlag som fører vatn tolleg godt vert kalla *vass-sig*, *vassåre*, *vekje* og liknande. Ofte blir desse nemningane sette i bås med den gamle tanken at vatnet gjekk i jorda liksom blodet i kroppen. I vitskapen nyttar ein helst omgrepet *akvifer* (nylatin *aquifer*, «vassberar»).

Grunnvatnet får tilførsla si frå landyta ved at regn eller smeltevatn sig ned i bakken, eller ved innsig frå innsjøar, elvar og andre ytevatn. Likeeins sig grunnvatnet med tid og stunder ut i kjelder og utsig, som gjerne står i nært samband med ulike ytevatn. Såleis er grunnvatnet ein del av vasskrinslaupet. Myrar og oasar er som regel fullnørte av grunnvatnet. Menneskja hentar opp grunnvatnet gjennom brunnar eller renner til bruk i jordbruk, industri og hushald. Dei vitskapsgreinene som tek føre seg grunnvatnet er i fyrste rekkja hydrologi (vatnakunne) og geologi (jordkunne), som møtest i undergreinene *geohydrologi* og *hydrogeologi*.

Høvet til å nytte grunnvatnet i Noreg blir regulert gjennom vassressurslova, med Noregs vassdrags- og energidirektorat som overvakande styremakt.

Fossilt vatn eller fossilt grunnvatn er grunnvatn som er danna under andre klimatiske tilhøve enn no. Dei blir ikkje fornya slik klimaet er no. Fossilt vatn er difor ein ikkje-fornybar ressurs. 

Under Sahara og i Midtvesten i USA er det store førekomstar av fossilt grunnvatn . Begge stader blir vatnet nytta til irrigasjon.
Rashied Ali

**Rashied Ali**, fødd **Robert Patterson**, () var ein amerikansk jazztrommeslagar frå Philadelphia. 

Etter musikkstudiar og speling med lokale band i Philadelphia-området, kom gjennombrotet til Ali med ein Japan-turne med Sonny Rollins i 1963. Etter denne flytta han til New York, der han kom med i den gryande frijazzscena og møtte artistar som Pharoah Sanders og Albert Ayler. I 1965 byrja han i John Coltrane sitt band. Først spelte både Ali og Elvin Jones i bandet (ein kan høyre dette samarbeidet på albumet *Meditations* frå 1965), men Jones slutta etter ei kort tid og Ali sat att som den einaste trommeslagaren. Stilen hans var kjenneteikna ved å vere friare enn Jones sin; der Jones utbroderte pulsen i musikken, gjekk Ali stort sett vekk frå å markere pulsen i det heile.

Etter Coltrane døydde i 1969, heldt Ali fram med å spele med Alice Coltrane, og seinare starta han eigne band. Trass i at han frå 1980-åra og utover vart mindre aktiv, gav han ut fleire kritikarroste plater og samarbeidde med andre kjende jazzmusikarar.

Ali døydde av hjarteattakk i Manhattan i 2009.

## Kjelder
* All Music Guide
* Rashied Ali, Jazz Drummer, Dies

## Bakgrunnsstoff

* Intervju med Rashied Ali på All About Jazz
Hn/Midlandsnormalen

I 1898 sette Kyrkje- og undervisingsdepartementet ned ei rettskrivingsnemnd for landsmålet, med di det var turvande med ein fast skrivemåte når det vart teki i bruk i skulen. Nemndi fekk tri medlemir: folkehøgskulestyrar Marius Hægstad, Arne Garborg og Rasmus Flo, bladstyrar for det nye tidsskriftet *[[Syn og Segn]]*. Nemndi samdest um alt so nær som endingsverket. Hægstad heldt fast på Aasen-normalen med nokre tiljenkingar. 
Flo og Garborg la fram ein normal som bygde på fjellbygdmåli på Austlandet, midlandsmåli dei kallar, og denne normalen gjeng difor under namnet **midlandsnormalen**. Framum alt var det målet i Vest-Telemark, «folkevisemålet», som låg til grunn. I «Framlegg til skrivereglar for landsmaale i skularne» (1899) skreiv Flo:

:«Um nokon vilde meine at desse brigdi likevel er nye og urøynde i den norske bokheimen, so er ikkje de heller so. Dei er tvert um dei eldste aa rekne for, eldre og tidlegare røynde i skrift enn andre norske maalformir. I Landstads folkevisur vil ein finne deim alle saman. Og baade i desse og i all den rike maalskatt i same leid som er samla og utgjevin, vert dei vel i hovudsaki standande gjenom alle tidir. Her hev me daa de mest sjølvvaksne, aa kalle, i norsk bokrike aa byggje paa.»

Det kom til den skipnaden i 1901 at «Hægstadnormalen» skulde vera offisiell landsmålsrettskriving i skule og styringsverk, men midlandsnormalen skulde vera sideform, å nytte for dei skulane som vilde. 
Flo skreiv um denne ordningi i *[[Den 17de Mai]]*, 20.07.1901:

:«so lengi ikkje heile lande hev valt maalform, og so lengi de i bokheimen er strid um skrivemaaten, so bør ikkje skulestyre paa fyrihand slaa vestlandsformi fast anna enn til rettleiding. De kunde i de heile vera ymist vori aa stelle seg so, at midland og austland og nordanfjelskt hadde berre de eine vale: norskdanskt eller vestlands-norskt. Um ikkje midlandsformi vaar duger til anna, so vil ho staa der og vise, at de ikkje er meiningi aa slaa noko fast til landsmaal, fyrr lande i det heile hev havt tilføre til aa velja.»

Kjende skrivarar som hev nytta midlandsnormalen er: Arne Garborg (hans «Skriftir i samling» kom umskrivne til denne normalen), Steinar Schjøtt (Snorre-umsetjingi 1900), Olav Aukrust, Alexander Seippel, Ivar Kleiven. Mange hev au blanda inn drag frå midlandsnormalen i andre normalar. 

Målbrigdet i 1917 tok utgangspunkt i Hægstadnormalen, og nemnde ikkje midlandsnormalen, som soleis aldri vart offisielt avskìpa. 

## Bøygjingsverket

### Namnord

Legg merke til jamvektformine av hokyn på *-u* i ubundi form eintal; derimot var det ikkje jamvektformir i hannkyn. Endingi *-ur* vart nytta av mange som ikkje skreiv beint etter midlandsnormalen au. Med kvart tok Garborg til å skrive *stum t* i *-et* i inkjekyn. 

### Gjerningsord

Det var kløyvd nemneform, soleis å *tala*, men å *kaste*.

### Lagord

Ein *slitin* hest, ei *sliti* merr, eit *sliti* hus, *slitne* folk.

### Andre ordformir

*Fyri*, *yvi*, *lengi*, *-il* i ord som *tistil*.
Louie Bellson

**Louie Bellson**, fødenamn **Luigi Paulino Alfredo Francesco Antonio Balassoni** () var ein amerikansk jazztrommeslagar frå Rock Falls i Illinois. Han er særleg kjend for å vere ein habil storbandmusikar, og han har spelt med fleire av dei mest kjende storbandleiarane.

Sytten år gamal byrja Bellson sin profesjonelle karriere i Benny Goodman sitt storband. Etter dette gjekk han over til å spele med Tommy Dorsey, Harry James og Duke Ellington (for Ellington komponerte han mellom anna låten «Skin Deep», som er å finne på albumet *Ellington Uptown*). I 1952 gifta han seg med borgarrettsaktivisten og vokalisten Pearl Bailey, og vart hennar musikalske leiar.

Bellson opptredde med stepping som liten. Han har vorte kreditert som den første som spelte med doble basstrommer (i 1938), og han forklarte sjølv denne «oppfinninga» med erfaringa frå steppinga. Han spelte inn over to hundre album, med artistar som Goodman, Dorsey, Ellington, Count Basie, Louis Armstrong, Ella Fitzgerald, Sammy Davis Jr. og Tony Bennett.



## Bakgrunnsstoff
* Louie Bellson på Drummerworld
Art Blakey

**Arthur (Art) Blakey** () var ein amerikansk jazztrommeslagar og bandleiar. Han var ein av pionerane innan bebop-stilen, og han fekk stor påverknad på utviklinga av jazzen.

Blakey vart fødd i Pittsburgh, der han byrja musikkarrieren som pianist og storbandleiar i sekstenårsalderen. Han skifta etterkvart til trommer, og fekk i 1942 jobb i bandet til Mary Lou Williams. Året etterpå reiste han på turne med Fletcher Henderson sitt storband, før han i 1944 vart med i ei bebop-gruppe som Billy Eckstein sette saman. Etter bandet til Eckstein vart oppløyst, spelte Blakey med mellom andre Miles Davis, Bud Powell og Thelonious Monk, i tillegg til å leie eigne band. I denne tida skal han også ha reist til Vest-Afrika, der han konverterte til Islam.

I 1954 starta han «The Jazz Messengers», som han leia saman med pianisten Horace Silver. Dette bandet skulle bli eit av dei mest populære jazzbanda dei neste tretti åra. Dei spela ein meir blues-inspirert versjon av bebop, som etterkvart fekk namnet hard bop. I den første besetninga var Kenny Dorham, Hank Mobley og Doug Watkins. Silver og Dorham slutta snart i bandet og Blakey sat då att som leiar. 

Bandet heldt fram under namnet «Art Blakey & The Jazz Messengers» til Blakey døydde i 1990. Ei heil rekkje musikarar som seinare utmerka seg fekk ein start hjå Blakey. Dette omfattar mellom andre Donnald Byrd, Lee Morgan, Freddie Hubbard, Wynton og Branford Marsalis, Mulgrew Miller og Terrence Blanchard.

## Kjelder
* Shadwick, Keith (1998): **Jazz: legends of style**. London: The Apple Press.
* :en:Art Blakey

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside for Art Blakey
* Diskografi Art Blakey
Dennis Chambers

**Dennis Chambers** () er ein amerikansk trommeslagar som har spelt med mellom andre John Scofield, Steely Dan, Santana, Parliament/Funkadelic, David Sanborn, Bob Berg, Mike Stern og Santana. Han har også vore trommis i det svensk/norske *Grafitti* med Håkon Graf og Ulf Wakenius.
 
Spelestilen er prega av hans tekniske dugleik og godt utvikla koordinasjon. Han har særleg merka seg ut innan fusion- og funksjangrane, men han har også spelt med både akustiske jazzband og popartistar.

Chambers starta å spele som fireåring, og spelte sine første konsertar på nattklubbar i Baltimore allereie som seksåring. Då han var 18 år byrja han i Parliament Funkadelic, som han spela med frå 1978 til 1985. Han gjekk vidare til å jobbe saman med kjende fusionartistar som Scofield, Sanborn, Berg og «The Brecker Brothers». Sidan 1998 har han gjeve ut tre plater under eige namn.

## Utvald diskografi
* P-Funk All Stars *Live at the Beverly Theater in Hollywood* (1983)
* John Scofield *Blue Matter* (1986)
* John Scofield *Loud Jazz* (1987)
* John Scofield *Pick Hits Live* (1987)
* Steely Dan *Alive in America* (1995)
* Dennis Chambers *Outbreak* (2002)
* Howe, Wooten, Chambers *Extraction* (2003)
* Dennis Chambers *Boston T Party* (2005)

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside for Dennis Chambers
* Intervju på Music Monthly
Kenny Clarke

**Kenny Clarke** () fødd som **Kenneth Clarke Spearman** i Pittsburgh i Pennsylvania, var ein amerikansk jazztrommis. Han sat i husbandet på Minton's Playhouse i byrjinga av 1940-åra, og var sentral i utviklinga av bebopen. Bruken av ride cymbalen i moderne jazz vert gjerne tilskrive Clarke. Tidlegare var skarptromma (saman med basstromma) den viktigaste tromma ein nytta for å markere pulsen. Clarke byrja å flytte dette over til cymbalane, og let basstromma og skarptromma stå for markeringar i musikken. 

Clarke var med i det fyrste mannskapet til Modern Jazz Quartet i 1951, og han deltok I fleire studioopptak for Savoy Records. Connie Kay erstatta han i MJQ i 1955, og frå 1956 budde Clarke i Frankrike, der han spelte med amerikanske musikarar som vitja Paris (mellom andre Bud Powell, som han spelte med i ein trio med Pierre Michelot). Saman med den belgiske pianisten Francy Boland starta han eit storband i 1961 med leiande europeiske musikarar og amerikanske musikarar som budde i Europa. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kenny Clarke|Kenny Clarke]]» frå ,  den 17. juni 2006.*
Sosialistisk Ungdomsforbund

**Sosialistisk Ungdomsforbund**, opphavleg kalla **Sosialistisk Ungdomsfylking**, var ungdomsorganisasjonen til Sosialistisk Folkeparti (SF) i perioden frå partiet blei stifta og fram til brotet på landsmøtet våren 1969. SUF skifta kort tid etter brotet namn til Sosialistisk Ungdomsforbund (marxist-leninistene), SUF(m-l). Folk med tilknyting til SUF(m-l) i Oslo stod bak avisa Klassekampen, og ein kan seie at ungdomspartiet var ein forløpar til Arbeidernes kommunistparti.

I 1973 skifta SUF(m-l) namn til Raud Ungdom og blei ungdomspartiet til AKP(m-l).

## Leiarar
* Ole Kopreitan - 1963&ndash;1965
* Theo Koritzinsky - 1965&ndash;1966
* Peder Martin Lysestøl - 1966&ndash;1967
* Sigurd Allern - 1967&ndash;1968
* Sigmund Grønmo - 1968&ndash;1969
* Pål Steigan - 1969&ndash;1971
* Sverre Knutsen - 1971&ndash;1973
Theodosius II av Austromarriket

**Flavius Theodosius II** (401–28. juli 450) var austromersk keisar frå 407 fram til han døydde.

Theodosius var den eldste sonen av keisar Arcadius, og då faren døydde blei sju år gamle Theodosius krona som ny keisar.

Han gifta bort dotter si, Licinia Eudoxia, til den vestromarske keiseren Valentinian III, slik at dei to delane av Romarriket for ei kort stund blei samla igjen.
Bånsull

**Bånsull** eller **voggesong** er ei nemning på songar sungne for ungar når ein vil roa dei ned eller ha dei til å sova. Bånsullar er som regel enkle, rolege melodiar med mange vers som kan sulla eit barn til å sova. Mange bånsullar er gamle folkeviser. Nyare slike verk blir gjerne kalla **kveldssongar** eller **godnattsongar**.

I klassisk musikk ber bånsullar gjerne det franske namnet *[[berceuse]]*.
Den mest kjende klassiske bånsullen er truleg «Wiegenlied» av Johannes Brahms, medan «Gjendines bådnlåt» av Edvard Grieg er den best kjende norske bånsullen i klassisk musikkstil.

## Bakgrunnsstoff
*lullabiesoftheworld.org
** «Gjendines bådnlåt»  ved lullabiesoftheworld.org
** «Nå ska' en liten få sova så søtt»  ved lullabiesoftheworld.org
Judea

**Judea** (hebraisk יהודה, *Yəhuda*, tiberhebraisk *Yəhûḏāh*, arabisk يهودية, *Yahudia*, gresk Ἰουδαία, *Ioudaía*) er ei nemning på eit område sør i Vestbreidda der jødar slo seg ned etter eksilet i Babylonia. Judea er ei gresk-latinsk form av det arameiske *jehud*, av hebraisk for 'prise'.  Namnet på regionen vart framleis nytta etter den babylonske erobringa og persisk, hellenistisk og romersk tid. Som følgje av Bar Kokhba-opprøret i 135 evt. fekk regionen nytt namn og vart slått saman med Romersk Syria til *[[Syria Palaestina]]* av den sigrande romerske keisaren Hadrian. Omgrepet *Judea* som geografisk omgrep vart offisielt henta fram att på 1900-talet som ein del av det israelske distriktnamnet på det meste av Vestbreidda – Judea- og Samaria-området.

Judea låg sør for Samaria og nord for Idumea, mellom Middelhavet og Dødehavet. Området blei mykje utvida under av makkabearane. 

Judea med naboområde blei eit vasallrike under Romarriket i det første hundreåret f.Kr. og ein romersk provins frå år 6.

Området er i dag er delt mellom Israel og Vestbreidda, og i nokre samanhengar, Jordan.

## Geografi

Judea er eit fjellendt område og delar av området vert rekna som ein ørken. Høgda varierer mykje, frå 1&nbsp;020&nbsp;moh. i sør ved Hebron-fjellet, 30&nbsp;km sørvest for Jerusalem, og fell så mykje som til 400&nbsp;meter under havnivå aust i regionen. Området får lite nedbør, frå kring 400–500&nbsp;mm i dei vestlege åsane, til kring 600&nbsp;mm kring Vest-Jerusalem (sentralt i Judea), og så attende til 400&nbsp;mm i Aust-Jerusalem og berre kring 100&nbsp;mm i austlege område på grunn av ein regnskugge. Dette tørraste området vert kalla Judeaørkenen. Klimaet varierer såleis mellom middelhavsklima i vest og ørkenklima i aust, medn ei smal stripe steppeklima i mellom.

Dei største byane i regionen er Jerusalem, Betlehem, Gush Etzion, Jeriko og Hebron.

Geografar deler Judea inn i fleire regionar: Hebronåsane, Jerusalemsadelen, Bethelåsane og Judeaørkenen aust for Jerusalem, som fell i fleire steg ned til Daudehavet. Åsane markerer seg med ein antiklin struktur. I antikken var desse åsane skogkledde, og i Bibelen er det skildra jordbruk og sauehald i området. Det er framleis dyr som beitar her, med gjetarar som flyttar dei opp til åstoppane om sommaren. Det jødiske opprøret mot romarane enda i at store område vart øydelagt på landsbygda i Judea.

## Sjå òg
*Det gamle Israel
*Judea og Samaria

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Judea|Judea]]» frå ,  den 2. oktober 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

*Kapelrud, Arvid S. (13. desember 2012). Judea, *Store norske leksikon*. Henta 19. november 2013.

## Bakgrunnsstoff

* Judea og borgarkrigen
* Bilete frå Judea
Langfoss

**Langfoss** er den 16. høgaste fossen i Noreg og Europa ut frå totalt fall. Han ligg på sørsida av Åkrafjorden i Etne kommune i Vestland. Fossen er ein del av Vaulaelva. Europaveg 134 kryssar fossen like over utløpet i fjorden. I 1980 vart det vedteke i verneplan for vassdrag at fossen skulle verta verna mot vasskraftregulering i sommarsesongen mellom 1. mai og 30. september. I ei utviding av verneplanen vart det den 18. februar 2005 vedteke at fossen skal renna fritt heile året.

På bakgrunn av omgjevnadar, volum, høgd og lett tilgjenge har nettstaden World Waterfall Database har kåra Langfossen til den vakraste i verda.

## Sjå òg
* Fossar i Noreg

## Bakgrunnsstoff
* Verdens flotteste foss er norsk på http://www.dagbladet.no
* World Waterfall Database 
* 042/1 Vaulaelva m Langfoss  på http://www.nve.no

## Kjelder
* Langfoss på World Waterfall Database
Dortmund

**Dortmund** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen i Ruhr-området. Folketalet i byen er om lag 600&nbsp;000, og han er den største byen i regionen, og den sjuande største i Tyskland og den 34. største i EU.

Elva Ruhr renn gjennom byen og den vesle elva Emscher renn gjennom forstadane. Dortmund-Ems-kanalen endar ved Dortmund Hamn, som er den største kanalhamna i Europa og som knyter Dortmund til Nordsjøen.

Dortmund er kjend som «den grøne metropolen i Westfalen». Nesten halvparten av arealet består av vassvegar, skogområde, jordbruksland og grøne område med romslege parkar som Westfalenpark og Rombergpark. Dette står i kontrast til nesten hundre år med omfattande gruvedrift etter kol og stålverka innanfor bygrensa. 
 
## Historie
Historia om Dortmund går tilbake til 880 då byen først vart nemnd i offisielle dokument som *Throtmanni*. Han var ein liten landsby, og i 1152 kom keisar Fredrik Barbarossa til området og bygde opp att byen som hadde vorte øydelagd av brann kort tid før. Barbarossa heldt til i byen i to år, og kort tid etter voks han til ein av dei mektigaste byane i riket. På 1200-talet vart Dortmund med i Hansaen. I 1220 fekk han status som fri keisarby, og han vart då direkte underordna keisaren. Etter 1320 stod den rike handelsbyen oppført som Dorpmunde i nedskrivne kjelder. Opphavet til namnet er ukjend. 

Dortmund vart ein fri keisarby i Niederrheinisch-Westfälischer Reichskreis fram til 1802, då han vart ein eksklave i Fyrstedømet Orange-Nassau. I 1806 vart han ein del av Storhertugdømet Berg. Etter nederlaget til Napoleon Bonaparte i 1815 under napoleonskrigane vart Dortmund ein del av Preussen og provinsen Westfalen. Byen var landkreissete i Arnsberg fram til 1875, før han vart ein kreisfri by i regionen. Under industrialiseringa av Preussen vart Dortmund eit stort senter for kol, stål og ølet Dortmunder.

Under styret til Nazi-Tyskland låg Aplerbeck sjukehus i Dortmund, der ein utførte dødshjelp på fysisk og psykisk utviklingshemma personar. Som eit mål midt i Ruhr-området vart Dortmund og nabobyane bombardert av allierte fly, og etter krigen var 80 % av bygningane i Dortmund øydelagd.

I dag er byen eit senter for høgteknologisk industri, og ein av dei grønaste byane i Westfalen med store parkar og hagar som vart oppretta under gjennoppbygginga av byen etter den andre verdskrigen. I tillegg vert det kvart år her halde ei av dei mest anerkjende sjakkturneringane i verda.

## Byggverk

* Florianturm (Dortmund sitt TV-tårn)
* Signal Iduna Park – Fotballbanen til Borussia Dortmund

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dortmund|Dortmund]]» frå ,  den 14. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Sveagruva

**Sveagruva** er ei kolgruve på Svalbard inst i Van Mijenfjorden på Vest-Spitsbergen. Ved gruva finn ein den tredje største busettinga på Svalbard. Staden har kring 200 innbyggjarar. Gruvedrifta vart starta i 1917 av svenske Jernkontoret. Av dette kjem namnet Svea, på svensk *Sveagruvan*. Gruva vart kjøpt opp av Store Norske Spitsbergen Kulkompani i 1934. Utvinninga stoppa opp i tida 1949-1970, stogga på nytt ei tid frå 1987, men vart seinare teke opp att. Sommaren 2005 braut det ut ein større brann i gruva. Brannen vart ikkje sløkt før etter fem veker. Kostnadane for brannsløkking vart kring 700 millionar kroner.

## Litteratur
* Dag Avango: *Sveagruvan. Svensk gruvhantering mellan industri, diplomati och geovetenskap.* Jernkontorets bergshistoriska skriftserie, skrift nr 44, Stockholm 2005. ISBN 91-974131-7-8 Omtale
Gelsenkirchen

**Gelsenkirchen** er ein by i delstaten Nordrhein-Westfalen i Tyskland. Byen ligg i Ruhrområdet ved elva Emscher.

Gelsenkirchen vart første gong omtala skriftlege kjelder i 1150, men byen var ein liten landsby fram til 1800-talet. Den industrielle revolusjonen førte til stor økonomisk vekst i heile området. I 1840, då ein byrja å utvinna kol, budde det 6000 innbyggjarar i Gelsenkirchen. I 1900 hadde folketalet stege til 138&nbsp;000.

Byen sin kolindustri synte seg å vera viktig for Tyskland under andre verdskrigen og for utviklinga av oljeindustri fram til i dag. For å kunne vera sjølvforsynt med olje, vart det før krigen starta oljeproduksjon basert på kol. Dette var starten på oljeselskapet Veba Öl AG, som mellom anna forsynte bensinstasjonane til føretaket Aral. I 2001 vart Veba Öl seld til oljeselskapet BP.

Fotballklubben FC Schalke 04 er frå Gelsenkirchen. Schalke si heimebane, Veltins-Arena, vert rekna for å vera eit av dei mest nyskapande stadionanlegga som er bygd dei siste åra.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Geofysikk

**Geofysikk** er ein vitskap innan geovitskapane der ein studerer fysiske tilhøve knytte til jorda. Praktisk geofysikk spelar ei stor rolle. Mellom anna vert han nytta innan vêrvarsling med meteorologi. Ionosfæreforskinga eller aeronomi er viktig for radiokommunikasjon. Oseanografi er viktig for fiske og sjøfart, samt for militære føremål. I tillegg vert geofysikk nytta ved leiting etter malm og petroleum. 

## Fag
* Atmosfærisk fysikk
** Meteorologi
** Aeronomi eller ionosfæreforsking, 
** Klimatologi
* Fysisk oseanografi
* Limnologi, vitskapen om innsjøar og rennande vatn. 
* Hydrologi, vitskapen om vassførekomstar, vasskrinslaupet og vassfordelinga på landjorda
* Fastjordsfysikk
** geodesi eller jordmåling
** seismologi, læra om jordskjelv og bølgjerørsler i jorda
** gravimetri, utforking av tyngdefeltet til jorda)
** studiet av jordmagnetismen
** geotermikk, studiet av varmestraumar i og varmestråling til og frå jorda. 

Vulkanologi og glasiologi er grenseområde mellom geofysikk og geologi.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.ramboll.dk/dan/sites/other+sites/ti+geofysikx/default.htm
Bernt Aardal

**Bernt Aardal** () er ein norsk statsvitar og valforskar. Han er Dr. philos. i statvitskap og har sidan 1994 vore forskingsleiar ved Institutt for samfunnsforskning. Han har vore tilsett som professor II ved Institutt for statsvitskap, Universitetet i Oslo sidan 1998.

Aardal er styreleiar ved Institutt for fredsforskning PRIO sidan 2007, og styreleiar for Norsk
Samfunnsvitskapleg Datatjeneste NSD sidan 2003.

Han vart medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi (2020). 

## Bakgrunnsstoff
* 	
* Nettstaden til Institutt for samfunnsforskning 
* Privat heimeside
Halshogging

**Halshogging** eller **avhovding** er ein gammal avrettingsmetode som har vore bruka mykje opp gjennom tida. Han er framleis i bruk i somme land, såleis Saudi-Arabia. I eldre tider var det slik i ein del land, mellom dei England, at halshogging vart sedd på som mindre audmjukande enn henging, slik at adelege dødsdømde vart halshogde, medan andre oftast vart hengde. Reiskapane som har vore bruka ved halshogging er sverd, øks og giljotin. Giljotinen var ei tung falløks i ei ramme, og vart oppfunnen av ein lege som eit meir humant og raskt alternativ til dei avrettingsmetodane som var bruka før.
Kongoriket

**Kongoriket** eller **Kongeriket Kongo** (kongo *Kongo dya Ntotila*  eller *Wene wa Kongo*) var eit afrikansk kongerike som låg vest i Sentral-Afrika, der no Cabinda i Nord-Angola, Kongo-Brazzaville  og den vestlege delen av Kongo-Kinshasa ligg. På sitt største rakk det frå Atlanterhavet i vest til Kwangoelva i aust, og frå Kongoelva i nord til Kwanzaelva i sør. Kongeriket inneheldt fleire provinsar som vart styrte av ein monark, ofte kjend som manikongo.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Mirza

**Mirza** (persisk ميرزا mīrzā, avstytting av *amirzada*, «avkjøme av ein emir») er ei fyrstenemning og eit namn i den persiske kulturkrinsen.

## Kjende namneberarar
### Personnamn

* Mirza Ghalib, kjend urdu- og persiskdiktar frå mughalhoffet
* Mirza Aslam Baig, pakistansk general
### Slektsnamn
* Diya Mirza, skodespelar og Miss India
* Iraj Mirza, persisk diktar
* Iskander Mirza, den første presidenten av Pakistan
 
## Annan bruk
*Mirza* er òg det vitskaplege namnet på rottemakiar, ei slekt i lemurfamilien dvergmakiar.
Henging

**Henging** er ein avrettingsmetode som har vorte mykje bruka opp gjennom tida. Framleis i dag er han i bruk, mellom anna i Iran. Personen blir da hengd etter halsen (oftast i eit tau) til han døyr. 

Ein kan skilje mellom henging med høgt fall og henging utan høgt fall eller utan fall i det heile. Ved henging med høgt fall og eventuelt vekter festa til beina, vil personen knekkje nakken i fallet, og såleis vera medvitslaus når han døyr. Utan høgt fall, vil personen sakte bli kvelt. Dette kallar ein au levande henging. Dødsprosessen tek etter denne metoden lang tid.

I Storbritannia vart folk som var dømde for høgforræderi i gamle dagar «hanged, drawn and quartered». Det vil seie levande hengde, og så tekne ned medan dei enno var i live. Så vart dei spretta opp og innvolane dregne ut. Når dei endeleg var døde, vart kroppane delte i fire og delane sette på stakar.
Avretting ved skyting

**Arkebusering** eller **skyting** som avrettingsmetode har vore bruka sidan skytevåpna vart oppfunne. 

Den dødsdømde vert då ofte stilt opp med ansiktet mot ein eksekusjonspelotong, det vil seia ei gruppe med skytevåpen. Dei skyt han då på kommando, helst i hjarte-lunge-regionen. Leiaren for eksekusjonspelotongen går so bort til den dømde som no ligg på bakken eller heng i reipa som held han, og skyt han i nakken for å sikra at han er død.

Ein annan mykje bruka måte å avretta folk ved skyting på, er nakkeskot. Då vert den dømde skoten i nakken attanfrå, ofte medan han står på kne. Denne metoden vart mykje bruka av Stalin-regimet i Sovjetunionen, og vert bruka i Kina enno i dag. 

Masseskyting av store grupper menneske vart mykje bruka mellom anna under andre verdskrigen, då særleg av dei nazistiske *Einsatzgruppen* eller *Einsatzkommandos* som følgde tett etter dei framrykkjande ordinære tyske hærstyrkane på Austfronten og systematisk skaut store grupper jødar, kommunistar og folk mistenkte for å vera partisanar. Folk vart då ofte stilte opp på kanten av ei open massegrav og meia ned med maskingevær, den eine gruppa etter den andre.
Garottering

**Garottering** er ein avrettingsmetode som mellom anna vart bruka i Spania, så seint som på slutten av Franco sitt fascistiske diktatur. Metoden går ut på at ein slags krage med ein skru blir festa til halsen på den dødsdømde. Skruen blir skrudd til, slik at offeret gradvis blir kvelt, eller nakken til slutt blir knekt.
Pedant

**Pedant** (frå italiensk *pedante*) er ei nemning på ein person som er oppteken av små detaljar, synonym (som substantiv) med paragrafryttar, flisespikkar og liknande. I engelsk blei ordet tidlegare også brukt som nemning på skulemeister eller huslærar (jf. pedagog).

Som adjektiv blir «pedant» gjerne brukt om det å pirke på små detaljar, til dømes «*for å vere pedantisk, så sa han faktisk ikkje det*» eller «*det går ikkje nokon veg å drive pedanteri med dette*».
Redaktør

**Redaktør**, på nynorsk også **bladstyrar**, er ei nemning på styraren av eit blad, skrift eller avis. Redaktøren har suveren rett til å styre over bladet, og difor også eineansvar for kva som står på trykk i bladet. «Ansvarleg redaktør» er den vanlege nemninga i Noreg på den redaktøren som har det øvste og endelege ansvaret for det publiserte innhaldet i eit redaksjonelt verk etter kapittel 48 i straffeloven.

I større aviser eller blad har redaktøren gjerne tittelen *sjefredaktør*, men fleire redaktører under seg med delegert ansvar. Tittelen vert også brukt om redaksjonsleiarar i radiokanalar, fjernsynskanalar og nettaviser.

Redaktørrolla har endra seg gjennom tidene. Mange redaktørar i dag arbeider etter *[[Redaktørplakaten]]*, som er ei felles erklæring frå Norsk Redaktørforening og Mediebedriftenes Landsforbund.
Vebjørn Tandberg

**Vebjørn Otto Tandberg** () var ein norsk ingeniør og industrileiar. Han var utdanna til elektroingeniør ved NTH i Trondheim. I perioden 1931-1933 var han assistent for akustikkprofessor Holtsmark ved NTH. I 1933 grunnla han Tandbergs Radiofabrikk i Oslo. Tandberg er rekna som ein pionér i tenking rundt å skape gode tilhøve for arbeidstakarane, og med det oppnå høgare innsats, større lojalitet og auka produktivitet.

## Litteratur
* Hegnar, Trygve: Vebjørn Tandberg, Gyldendal 1980. 
* Dahl, Helmer og Strømme Svendsen, Arnljot: Vebjørn Tandberg : triumf og tragedie, Bergen 1995.

## Bakgrunnsstoff
* Tandberg historie
Reformasjonen i Danmark-Noreg

**Reformasjonen i Danmark-Noreg** fann offisielt stad i 1536, då den statlege religionen i Danmark-Noreg gjekk over frå katolisismen til protestantismen. Etter fleire års borgarkrig oppnådde Kristian 3. å innføra ei luthersk statskyrkje med seg sjølv som øvste autoriteten.

Reformasjonen kom uforberedt på Noreg. Næringslivet var lite utvikla og norsk borgarskap fanst ikkje. I samband med innføringa av Luthers lære blei Noreg gjort til eit lydrike, ein provins, av Danmark og mista siste rest av sjølvstende. Kulturelt var reformasjonen på mange måtar eit tap, særs for det norske språket.

## Bakgrunn

Den lutherske propagandaen nådde Danmark på 1520-talet. På grunn av misnøya med den katolske kyrkja si «pengeutpressing», fekk den lutherske retninga god grobotn. Lutheranane hadde ofte folkeleg bakgrunn, noko som gjorde at forkynninga deira fekk stort gjennomslag hos vanlege folk. Men det var ikkje berre trua som gjorde at reformasjonen blei innført i Danmark. Politiske og økonomiske årsaker var ein viktig årsak til innføringa av reformasjonen.

Kristian 2. (1513-1523) var den siste av dei danske kongane som forsøkte å samla dei tre skandinaviske rika. Han blei oppfatta som ein trussel mot adelen fordi han støtta seg til borgarskapet og fremma deira interesser. Kongane etter Kristian 2. var derfor adelens menn.

Adelen sitt pengebehov auka, og danske adelsmenn var derfor interesserte i å skaffe seg len i Noreg. Leiaren for det norske riksrådet, erkebiskop Olav Engelbrektsson, gjekk sterkt imot dette. Fredrik 1. måtte skrive under på ei handfestning frå det norske riksrådet, der det vart slått fast at berre norske adelsmenn og adelsmenn skulle få len i Noreg. Handfestinga forsøkte også å sikre den katolske kyrkja sin rett i Noreg.

## Reformasjonen

Kristian 3. innførte reformasjonen same året som han blei vald til konge.

Kongen blei vald til øvste leiar av den nye statskyrkja. No blei kyrkjegodset lagt under staten, noko som bidrog til å løyse dei økonomiske problema for Danmark. Reformasjonen var godt førebudd i Danmark gjennom den lutherske propagandaen, og møtte derfor ikkje så mykje motstand.

Reformasjonen i Noreg var annleis. Den lutherske læra, som blei innført av hæren i 1537, var ikkje godt kjend. Den norske erkebiskopen Olav Engelbrektsson prøvde å forsvare den katolske kyrkja i Noreg. Han sette i gang eit opprør i Noreg for å verne den katolske kyrkja, men dette blei mislykka.

## Resultat av reformasjonen

I Kristian 3. si handsfestning frå 1536 blei det slått fast at Noreg ikkje lenger var eit rike for seg sjølv, men ein del av Danmark. Dette sikra danske adelsmenn tilgang til norske len, og det letta gjennomføringa av reformasjonen i Noreg. Den danske kongen overtok jorda til kyrkja, noko som auka inntektene til kongen.

## Kjelder
* *Å lykkes med eldre historie*, Kristin Fossum Havnelid
* *Historie 1*, Libæk, Stenersen, Sveen og Aastad
Doubtful Sound

**Doubtful Sound** er ein fjord sørvest på Sørøya på New Zealand, nær den mindre, men lettare tilgjengelege og meir kjende fjorden Milford Sound. Denne delen av øya har uoffisielt fått namnet «*Fjordland*» (engelsk *Fiordland*) på grunn av alle fjordane som skjer inn i landskapet her, og ein nasjonalpark her ber også dette namnet. Dei bratte fjordsidene byr fram hundrevis av fossefall i regntida. Fjorden hyser ein av dei sørlegaste bestandane av delfinar i verda. Talet på individa er lågt, berre om lag 60 stykke, og det er uvisst om bestanden vil bestå i framtida. Det er vanleg at turbåtar prøver å få kontakt med desse dyra.

## Historikk
Doubtful Sound fekk namnet «*Doubtful Harbour*» av kaptein James Cook, som ikkje våga segla inn i fjorden fordi han var utrygg på om farvatnet var tilgjengeleg for seglskip. Seinare vart han kalla Doubtful Sound av kval- og selfangarar.

Ein kjem fram til fjorden anten sjøvegen eller på landevegen frå kraftstasjonen Manapouri Power Station.

Doubtful Sound har tre fjordarmar, og det fell fleire store fossefall ned i kvar av dei, t.d. Helena Falls ved Deep Cove, og Browne Falls som er over 600 m høg.

Doubtful Sound er uvanleg på den måten at der er to åtskilde lag med vatn som ikkje blandar seg: Dei øvste meterane er ferskvatn frå elveutløpa i fjorden. Under dette er eit lag med kaldt, tungt saltvatn frå havet. Skilnaden i brytingsindeksen mellom desse to laga gjer det vanskeleg for ljos å trengja gjennom. Slik har det seg at mange djuphavsorganismar held til i det høvesvis grunne farvatnet i denne fjorden.

## Deep Cove
Deep Cove er ein fjordarm i Doubtful Sound, og tek mot utsleppet av vatn frå kraftstasjonen Manapouri Power Station, den største vasskraftstasjonen på New Zealand. Lik resten av Fjordland har òg Deep Cove eit unikt, vilt og lite tilgjengeleg landskap. Vasstilførsla frå kraftstasjonen påverkar kvaliteten av vatnet i fjordarmen, sjølv om dette frå før er eit område med stor ferskvasstilførsel gjennom ei årleg nedbørsmengde på 7,6 meter.

## Dyreliv
Dyr som finst i Doubtful Sound er mellom anna:
* Pelssel
* Delfinar
* Pingvinar

Doubtful Sound hyser ei stor mengde ulike sjødyr, t.d. mange arter fisk, sjøstjerner, sjøanemoner og korallar. Dei mest kjende er kanskje dei svarte koralltrea som her finst i uvanleg grunt vatn for organismar som elles vert rekna som djuphavsarter. 

## Kartlenkjer
*  Doubtful Sound
*  Deep Cove