open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arvid Johanson

**Arvid Helmer Johanson** () var ein norsk journalist, redaktør og politikar (Ap).

## Biografi

Arvid Johanson var aktiv i AUF, Halden Ap og Østfold Ap alt som ung mann, m.a. som leiar for alle tre partiorganisasjonane. Då han fyrste gongen møtte på Stortinget som vararepresentant var han 26 år gamal, og dermed den yngste representanten sidan 1814. I 1958 fekk han fast plass på tinget og skulle bli sitjande 1958-61 og 1964-81; til saman 22 år. Seint på 1970-talet var han formann i industrikomitéen, deretter i utanrikskomitéen. I oktober 1980 vart han utnemnd til statsråd for fyrste gong då han vart leiar for olje- og energidepartementet under regjeringa Nordli. I februar 1981 gjekk Oddvar Nordli av som statsminister, men Johanson heldt fram som olje- og energiminister i regjeringa Brundtland I. Han hadde denne posisjonen fram til Høgre kom til makta i regjeringa Willoch ved valet i 1981. Etter valet mista Johanson stortingsplassen.

Arvid Johanson hadde jobba som journalist i Halden Arbeiderblad sidan 1950, og i 1981 tok han over som redaktør. Johanson hadde stor interesse for heimbyen og heldt fast ved at avisa måtte dyrka den lokale profilen sin. Ved eit tilfelle medan han var redaktør skal han ha lenkja seg fast utanfor lokalsjukehuset i Halden då det var trua av nedlegging. Han gjekk av som redaktør i 1993.

Johanson gav også ut fleire lokalhistoriske bøker om Halden.

## Kjelder
* Sarpsborg Arbeiderblad, 07.11.13: Arvid Johanson er død.

## Fotnotar
Friedrich Dessauer

**Friedrich Dessauer** () var ein tysk biofysiker. 

Han var professor i medisinsk fysikk i Istanbul frå 1934 til 1937 og i Freiburg i Sveits frå 1938 til 1950. Han studerte særleg verknaden av røntgenstrålar og absorpsjonen deira i organisk vev, og blir rekna som ein av grunnleggjarane av strålefysikken.

## Kjelder
*Friedrich Dessauer. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 4. november 2013 frå http://snl.no/Friedrich_dessauer.
Robert Henry Dicke

**Robert Henry Dicke** () var ein amerikansk fysikar og astronom.

Han var professor ved Princeton University frå 1957. Han er er særleg kjent for sine nye og til dels kontroversielle teoriar innanfor generell relativitetsteori og kosmologi. Han innførte i 1940-åra nye metodar for mikrobølgjeanalysar, noko som førte til konstruksjon av forsterkarar og radiometer som har fått stor tyding innan radioastronomien.

## Kjelder
* Robert Henry Dicke. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 4. november 2013.
Universitetet Juraj Dobrila i Pula

**Universitetet Juraj Dobrila i Pula** (kroatisk *Sveučilište Jurja Dobrile u Puli*) er universitet i Pula i Kroatia, oppretta i 2006.

## Rektorar
* 2006–2009: Marčelo Dujanić
* 2009–2013: Robert Matijašić
* 2013– : Alfio Barbieri

## Sjå òg
*Pula
*Juraj Dobrila

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Paul Drude

**Paul Karl Ludwig Drude** () var ein tysk fysikar. 

Han var professor i Leipzig, Giessen og Berlin. Drude er kjent for undersøkingane sine av dei optiske konstantane til metall, for dugande arbeid over elektromagnetisk lysteori, elektriske svingningar og spesielt for elektronteorien sin for forklaringa av metall sine elektriske og termiske leiingsevne.

## Kjelder
*Paul Drude. (14. februar 2009). Store norske leksikon. Henta 4. november 2013.

## Bakgrunnsstoff
* Kort biografi  ved pdi-berlin.de
Pierre Louis Dulong

**Pierre Louis Dulong** () var ein fransk fysikar og kjemikar, lege, og seinare lærer i fysikk og kjemi ved ulike vitskaplege institusjonar i Paris. 

Frå 1830 var han direktør for École polytechnique. Han arbeidde med varmefenomen, som utvidinga til lekamar, avkjøling, varmekapasitet, damptrykket til vassdamp og anna. Han fann, saman med kollegaen sin Alexis Thérèse Petit, Dulong-Petit-lova. Dulong oppdaga det særs eksplosive nitrogenkloridet (1811), noko som kosta han eit auge og fleire fingrar.

## Kjelder

* Pierre Louis Dulong. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 4. november 2013.

## Bakgrunnsstoff
*
Saul Dushman

**Saul Dushman** () var ein russisk-amerikansk fysikar. 

Han vart utdanna i Toronto i Canada og arbeidde frå 1912 ved General Electrics sitt forsøkslaboratorium. Frå 1928 var han *assistant director* der. Frå 1922 til 1925 var han forsøksleiar ved Edison Lamp Works. Dushman er kjend for arbeid med høgvakuumteknikk, elektronemisjon, kvantemekanikk, kjemiske reaksjonshastigheiter og fotoelektriske celler.

## Kjelder

*Saul Dushman. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 4. november 2013.

## Bakgrunnsstoff
*Artiklane til Saul Dushman
Wander Johannes de Haas

**Wander Johannes de Haas** () var ein nederlandsk fysikar.

Han var elev av H.A. Lorentz og Heike Kamerlingh Onnes. Han var professor i Delft frå 1917, Groningen frå 1922 og i Leiden frå 1924. Han utførte fundamentale arbeid i magnetisme og lågtemperaturfysikk. de Haas–van Alphen-effekt og Einstein–de Haas-effekt er kalla opp etter han.

## Kjelder
*Wander Johannes De Haas. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 4. november 2013.
Olaf Devik

**Olaf Martin Devik** ()
var ein norsk fysikar og administrator. 

Han tok cand.real. i 1911 og studerte fysikk i Heidelberg 1913–1914. Han vart amanuensis i fysikk ved Universitetet i Oslo i 1914 og tok dr.philos. i 1931. I 1915 fekk han i oppdrag å organisere vêrvarsling og meteorologisk teneste for Nord-Noreg saman med Ole Andreas Krogness. Han vart tilsett ved Halddeobservatoriet frå 1915 til 1918 og ved Geofysisk institutt i Tromsø frå 1918 til 1922. Frå 1922 var han dosent i fysikk ved NTH og dessutan lærar ved Noregs lærarhøgskule frå 1923 til 1932. Han var medlem av Chr. Michelsens institutt frå 1932 til 1938 og ekspedisjonssjef for kulturavdelinga i Kirkedepartementet 1938–1956.

Devik er kjent som pedagog og lærebokforfatter. Han har offentleggjort ei rekkje populærvitskaplege artiklar i dagspresse og tidsskrift. Som leiar av forskingsarbeida ved Chr. Michelsens institutt har han utført viktige studium over ultraraud stråling, ulike belysningsspørsmål og korleis lyd breiar seg i lufta, med omsyn på bruk for å tryggje skipsfarten langs kysten.

Frå 1943 til 1945 var Devik i London som ekspedisjonssjef for Kirkedepartementet der. Etter andre verdskrigen la han ned eit stort arbeid med å bringe undervising og forsking ved norske høgare læreanstaltar på fote att, mellom anna ved skipinga av dei vitskaplege forskingsråda. Har utgjeve *Blant fiskere, forskere og andre folk* (1971).

## Kjelder
*
James Dewar

**James Dewar** () var ein britisk fysikar og kjemikar. 

Han var frå 1875 professor i eksperimentalfysikk ved universitetet i Cambridge, og frå 1877 professor i kjemi ved Royal Institution i London. Han var den første som fortetta hydrogen til væske, og framstelte det seinare òg i fast form. Til oppbevaring og forsending av flytande luft fann han opp dewarkaret, eit glaskar med doble vegger skilt ved lufttomt rom. Termosflasker byggjer på same prinsippet. 

Han var æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1911.

## Kjelder
*
Jens Feder

**Jens Feder** () er ein norsk fysikar. Feder har arbeidd med faseovergangar i superleiarar, antiferromagnetisme, med problem innanfor statistisk fysikk, kjernefysikk, transportproblem i porøse medium og i væsker. 

Han tok doktorgraden i 1970 og var professor i fysikk frå 1974 ved Universitetet i Oslo. 

Han har arbeidd ved fleire utanlandske forskingsinstitusjonar og universitet og fått fleire prisar for forskinga og undervisinga si. Han har publisert mange artiklar og skrive ei bok om fraktalar, som mellom anna er omsett til japansk og russisk. 

## Kjelder
*Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Jens Feder. I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/Jens_feder.
Mitchell Feigenbaum

**Mitchell J. Feigenbaum** () er ein amerikansk fysikar. 

Han var forskar ved Lós Alamos Scientific Laboratory frå 1974 til 1981 og professor ved Cornell University frå 1982. Ved hjelp av datamaskinar oppdaga han i slutten av 1970-åra mønster oppstått ved forgreiningar vil gjenta seg periodisk med ein avgjort skaleringsfaktor av universell natur. Dette fenomenet vert kalla eriodisk dobling og mønsteret som oppstod er seinare kalla fraktalar. Oppdaginga er knytt saman med skildringar av ikkje-likevektsfenomen i termodynamiske system. Studiar av fraktalar har sidan blitt viktig for å forstå korleis system langt frå likevekt utviklar seg.

## Kjelder

*Holtebekk, Trygve. «Mitchell J. Feigenbaum» (14. februar 2009). I *Store norske leksikon*. Henta 7. november 2013.
Galileo Ferraris

**Galileo Ferraris** () var ein italiensk fysikar og elektroingeniør, mest kjend for studiat og oppdaginga av roterande magnetfelt, som dannar grunnlaget for induksjonsmotoren. 

Ferraris sitt prinsipp for skape dreiefelt, ved einfasa vekselstraum og ein kunstfase, vart brukt i dei første vekselstraummotorane. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Galileo Ferraris|Galileo Ferraris]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
James David Forbes

**James David Forbes** () var ein skotsk fysikar og glasiolog som arbeidde mykje med varmeleiing og seismologi. Forbes budde i Edinburgh det meste av livet sitt og var lærar ved universitet og ein professor der frå 1833 til han vart rektor ved United College of St. Andrews i 1859.

Han arbeidde mykje med isbreane i Alpane og Noreg, som han utforska på fleire reiser i 1840- og tidleg i 1850-åra. Forbes skreiv *Travels Through the Alps of Savoy* (1843), *Norway and its Glaciers* (1853).

Han fann opp seismometeret i 1842.

Forbesbreen i Graham Land er kalla opp etter han. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:James David Forbes|James David Forbes]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

*Brinchmann, Jacob. (14. februar 2009). James David Forbes. I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013.

## Bakgrunnsstoff
*
Kristian Johan Fossheim

**Kristian Johan Fossheim** () er ein norsk fysikar. Han har studert faste stoff ved hjelp av ultralydmetodar og har utvikla eit akustisk mikroskop. Etter oppdaginga av høgtemperatur superleiing har han arbeidd med dette fenomenet.

Han tok dr.philos.  i 1972 og var førsteamanuensis ved Institutt for teknisk fysikk ved NTH frå 1970 til 1980, og professor her frå 1980. Fossheim har vore forskar ved fleire utanlandske institusjonar. Gruppa han har leia har hatt nært samarbeid med forskingsgrupper i Japan, Europa og USA. 

## Kjelder
*
Vinger kyrkje

**Vinger kyrkje** er ei krosskyrkje på Kongsvinger i Innlandet fylke. Kyrkja vart oppført i 1697, men vart innvigd fyrst i 1699. Ho avløyste ei mellomalderkyrkje på den andre sida av elva. Kyrkja er like attmed festningen og var i si tid garnisonskyrkje. Det var ekserserplass framfor kyrkja, der det no er parkeringsplass.

Kyrkja har vorte restaurert ei rekkje gonger og inventar skifta ut. I november 2013 vart nytt orgel tatt i bruk.

Nord for kyrkjegarden er eit krematorium frå 1970-talet, det einaste i drift i Hedmark per 2013.

## Biletgalleri

Fil:Vinger kirke - alter.jpg|Altarparti
Fil:Vinger kirke interiør.jpg|Interiør


## Kjelder
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Kongsvinger kyrkjelege fellesråd
* 
* Artemisia.no
*
Loránd Eötvös

**Loránd Eötvös** [], òg kjend som (baron) *Roland (von) Eötvös*, () var ein ungarsk fysikar og fjellklatrar som spelte ei viktig rolle i det intellektuelle og politiske livet i Ungarn på 1800-talet.

## Virke
I dag er Eötvös mest kjend for arbeid innan overflatespenninga til væsker og gravitasjon, spesielt det svake ekvivalensprinsippet, som fekk tyding for relativitetsteorien, og dessutan tidevannskreftene på overflata til jorda.

Som ungarsk kultur- og undervisningsminister reformerte Loránd Eötvös det høgare skulevesenet i landet og gav matematikkundervisninga ein viktig posisjon. Denne innverknaden varar framleis ved, idet ungarske gymnasiastar hyppig vinn konkurransar som den internasjonale matematikkolympiaden.

Frå 1886 til han døydde underviste Loránd Eötvös ved Universitetet i Budapest.

Eötvös var òg ein kjend fjellklatrar med fleire førsteklatringar i Dolomittane, oftast gjennomført saman med fjellføraren Michael Innerkofler, til dømes Sextener Rotwand 1878. Han var dessuten mangeårig president i den ungarske turistsamskipnaden.

## Ettermæle
;Oppkalla etter Loránd Eötvös:
* Den gamle eininga Eötvös, eit mål på endringane i gravitasjonskreftene mellom ulike geofysiske lekamar.
* Eötvöstalet vert nytta innan stryømingsmekanikken: ein dimensjonslaus storleik for å skildre forma på ei flytande kule (til dømes vatn- eller luftboble).
* Eötvösregelen vert nytta til å rekne ut overflatespenninga i ei tilfeldig vald rein væske ved alle temperaturar.
* I 1950 fekk Universitetet i Budapest namnet *Eötvös Loránd Universitet*.
* Eötvös-krateret på månen.
* Fjelltoppen Cima Eötvös i Dolomittane i Cadinigruppa.
;Æresprisar
* Eötvös vart utnemnd som æresdoktor ved Universitetet i Oslo i høve 100-årsjubileet 6. september 1911

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Loránd Eötvös|Loránd Eötvös]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Litteratur
* Lászlo Kovács: *Eötvös Loránd, tudós-tanár*. UP, Szombathely 2002, ISBN 963-9290-25-4

## Bakgrunnsstoff
* Eötvös Loránd Virtual Museum
James Alfred Ewing

Sir **James Alfred Ewing** () var ein britisk fysikar og ingeniør. 

Han vart utdanna hos lord Kelvin og var professor i Tokyo, Dundee og Cambridge, og direktør for det britiske undervisningsvesenet for sjøteknikk (Naval Education). Frå 1916 til 1935 var han president og visekanslar for Edinburgh universitet. Ewing er kjent for undersøkingane sine over magnetisk hysterese og krystallstrukturen til metall, og for jordskjelvundersøkingar i Japan.

## Kjelder
*James Alfred, Sir Ewing. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 4. november 2013.
Fargetemperatur

**Fargetemperatur** er eit omgrep som blir brukt for å skildre synleg lys. SI-eininga er kelvin (K). Fargetemperaturen til ei lyskjelde er definert som den temperaturen den absolutt svarte lekamen må ha for å ha same kulør som lyskjelda. Fargetemperatur har samanheng med Plancks strålingslov og Wiens forskyvingslov.

## Ulike fargetemperaturar

Nokre døme på fargetemperaturar:
* 2000 K: Stearinlys
* 2700–3300 K: Glødelampe
* 2700–7000 K: Lysrøyr
* 3000 K: Halogenlampe
* 5500 K: Blits
* 5500–6000 K: Vanleg sollys
* 6500 K: Overskya himmel

Ofte blir fargar skildra som varme eller kalde. Varme fargar er då ofte i området 2700–3000 K medan dei kalde er i området 5000 K og høgare.

Metoden blir særleg brukt til å finne overflatetemperaturen for stjerner.

## Sjå òg
* Lysdiode

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fargetemperatur|Fargetemperatur]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
***
Feilvising

**Feilvising** eller **instrumentfeil** er eit avvik frå den korrekte verdien i eit måleinstrument, ofte ulik over måleområdet. Feilvisinga finst ved å samanlikne med eit justert presisjonsinstrument.

## Kjelder
*Feilvising. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/feilvising.
Felt i fysikk

Eit **felt** er i fysikken ein fysisk storleik som har ein verdi for kvart punkt i rom og tid. Til dømes vert vindretning i vêrvarsling i løpet av ein dag over eit land skildra som ein vektor til kvart punkt i rommet. Kvar vektor representerer retninga til luftrørsla i det punktet. Etter kvart som tida går endrar vindretninga og vektkorretninga seg.

Innanfor kvar kategori (skalar, vektor, tensor)  kan eit felt vere anten eit klassisk felt eller eit kvantefelt, avhengig av om det er karakterisert av tal eller kvanteoperatorar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Field (physics)|Field (physics)]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Feltstyrke

**Feltstyrke,** er ein vektorstorleik som blir brukt for å angje storleik og retning av den krafta som virkar på ein lekam i eit kraftfelt. Krafta er lik feltstyrken multiplisert med ein eigenskap ved lekamen som svarar til feltet, til dømes i tyngdefeltet med massen, i eit elektrisk felt med ladninga, i eit magnetfelt med polstyrken. 

Radioteknisk blir feltstyrke brukt som fysikalsk mål for signalstyrken på ein stad i det elektromagnetiske strålingsfeltet frå ein radio- eller fjernsynssender. Feltstyrken angjev effektivverdien av den elektriske feltkomponenten i strålingsfeltet, og blir målt i volt/meter (eller avleidde einingar). For god lokal kringkastingsmottaking bør feltstyrken vere minst 1000 mikrovolt/meter. Feltstyrken er ikkje alltid konstant. På stor avstand frå ein sendar kan feltstyrken variere sterkt pga endringar i refleksjonen frå dei ioniserte laga i den øvre delen av atmosfæren (sjå fading).

## Kjelder
Feltstyrke: fysikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/feltstyrke/fysikk.
Ferroelektrisitet

**Ferroelektrisitet** er ei nemning for det fenomenet at einskilde stoff har ein uvanleg høg relativ permittivitet (dielektrisitetskonstant), og kan bli permanent elektrisk polarisert av eit elektrisk felt. Nemninga er laga i analogi med ferromagnetisme, og desse fenomena har mange analogiar. Ferroelektrisiteten skuldast den elektriske vekselverknaden mellom atoma i eit krystallgitter som fører til at molekylære elektriske dipolmoment stiller seg inn i same retning (sjå dielektrikum). Ferroelektriske stoff syner hysterese (i likskap med ferromagnetiske material), og effekten er temperaturavhengig. For nokre stoff opptrer effekten berre i eit lite temperaturintervall, for andre frå det absolutte nullpunktet og opp til ein karakteristisk maksimal temperatur (det elektriske curiepunktet). Godt kjende ferroelektriske stoff er kvarts, seignettesalt og bariumtitanat.

## Kjelder
*Ferroelektrisitet. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/ferroelektrisitet.
Finstruktur

Innan atomfysikk skildrar **finstruktur** splittinga av spektrallinja sitt atom på grunn den såkalla spinnbanekoplinga for elektrona. I samsvar med Bohrs atommodell, rører elektrona seg i ein ellipseforma bane rundt kjernen på same tid som det roterer rundt sin eigen akse. Desse to rotasjonane kan vere av same retning eller av motsett retning, og dette fører til ulike energitilstandar for elektronet. Ved å splitte opp ei spektrallinje, kan denne energiskilnaden påvisast. Denne oppsplittinga blir kalla finstruktur. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Finstruktur|Finstruktur]]» frå ,  den 7. november 2013.*
Firedimensjonal

**Firedimensjonal** eller **4D** står for fire dimensjonar. Ein er samd i at det finst tre fysiske dimensjonar (romkoordinatar), men ifølgje relativitetsteorien skal òg tid reknast som ein dimensjon. I så fall finnast det fire dimensjonar; høgd, breidd, djupn og tid.

I fysikkverda diskuterast det om det finst endå fleire romlege dimensjonar, og i så fall skal den fjerde dimensjonen vere ei fysisk retning.

I fysikk og matematikk kan ein sekvens av *n* tal reknast som ein posisjon i eit *n*-dimensjonalt rom. Når *n* = 4, blir settet av alle slike posisjonar kalla firedimensjonalt euklidsk rom.

## Sjå òg
* 4D-film
* Fjerde Dimensjonen (programvare)
* Firedimensjonal verd
* 2D
* 3D

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Firedimensjonal|Firedimensjonal]]» frå ,  den 7. november 2013.*
Flammeleiing

**Flammeleiing** skjer når ein elektrisk ladd lekam mistar ladninga viss det blir stilt i nærleiken av ein brennande flamme. Dette kjem av at lufta ved oppheitinga i flammen ioniserast og blir leiande. Forklaringa på flammeleiing vart først funne av den tyske fysikeren Philipp Lenard i 1902.

## Kjelder
*Flammeledning. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flammeledning.
Flammespektrum

**Flammespektrum** er lysspektrum frå ein fargelaus gassflamme når flammen blir tilført eit stoff som gjer at han blir lysande. Dette blir brukt for spektroskopiske undersøkingar av stoffet i flammefotometri.

## Kjelder
* Flammespektrum. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flammespektrum.
Flatbrennar

Ein **flatbrennar** er ein lampe som har eit flatt vekerøyr. Nemninga blir òg nytta om ein gassbrennar med flat flamme.

## Kjelder
Flatbrenner. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flatbrenner.
Fluens

**Fluens** er ein fluks integrert over tid. Dette tyder tettleiken til energi, lys, partiklar og liknande som strøymer frå alle retningar gjennom eit område. 

For partiklar er han definert som den totale mengda partiklar som strøymer gjennom eit område i løpet av eit tidsintervall og har eininga m² (talet på partiklar per kvadratmeter). Fluens kan òg skildre energi levert per areal, og har då eininga J/m2. Det vert rekna som ein av dei grunnleggande einingane i dosimetri.  

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fluence|Fluence]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* ICRU 33: Radiation Quantities and Units, April, 1980. (www.icru.org)
Fluks

**Fluks** er i konkret tyding nemning på ein straum av lys, væske, partiklar, energi og anna gjennom ei flate. I abstrakt tyding blir fluks brukt for å angje styrken av eit vektorfelt.

Nemninga vart innført i fysikken av Michael Faraday for å skildre magnetfelt, men blir no brukt ved alle vektorfelt, som elektriske felt, hastigheitsfelt ved straumar i gassar og væsker osv. Slike vektorfelt kan skildrast ved feltlinjer som overalt har same retning som vektoren som feltet skildrar. Styrken av feltet, det vil sei storleiken av vektoren, er angjeve ved tettleiken av feltlinjer. Fluksen gjennom ei flate er lik den totale mengda feltlinjer gjennom flata, og flukstettleiken på ein stad er lik fluksen dividert på arealet av flata.

## Kjelder
*Fluks. (2011, 14. oktober). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fluks.
Lysrøyr

**Lysrøyr**, tidlegare òg kalla **lysstoffrøyr**, eller **fluorescenslampe** er ulike typar gassfylte glasrøyr som blir brukt som lyskjelder i lampar og annan belysning.

## Verkemåte
Ved hjelp av ein tennspenning ioniserast gassen i røyret slik at han blir elektrisk leiande. Spenninga blir deretter redusert, og straumen gjennom gassen eksiterar kvikksølvdampen, argon- eller neongassen. Dette skapar plasma som produserer kortbølgja ultrafiolett lys. Det ultrafiolette lyset får lysstoffet (fosfatar) på innsida av glasrøyret til å fluorescere, noko som produserer synleg lys.

## Kompaktlysrøyr og sparepærer
Korte lysrøyr kallast *kompaktlysrøyr*.

Kompaktlysrøyr utstyrt med lyspæresokkel som på vanlege glødelampar har ein innbygd omformar i sokkelen, og blir ofte kalla *sparepærer*. Desse kan brukast i ordinære armatur berekna for glødelampar, og brukar berre rundt 20% av energien for same lysutbytte, og varer lenger.

Lysrøyr har ei levetid på ca. 16 000-24 000 timar. Det finst lysrøyr på marknaden som har levetid opptil 84 000 timar, desse blir kalla *Long Life*-lysrøyr. Levetida avheng av brenntid, og dessutan mengder innkoplingar. Lysstyrken blir redusert gjennom heile levetida.

## Innlevering av kasserte sparepærer og lysrøyr
I Noreg kan ein, av miljømessige omsyn, levere inn kasserte sparepærer og lysrøyr gratis til butikkar som sel slike varer, utan krav om nykjøp eller at produktet vert kjøpt hos denne forhandlaren.

## Sjå òg
* Glødelampe, glødelampe lyser ved at straum blir sendt gjennom ein tynn leiar.
* Halogenlampe, halogenlampe er ei glødelampe der kapselen er fylla med ein halogengass.
* Lysdiode, lysdiode (LED) er ein halvleiar-diode som lyser med eit inkohorent monokromatisk ljos når ei likeretta spenning påførast.
* Metalldamplampe, lampe som gjev lys frå ein elektrisk utlading gjennom edelgass og metalldamp.
* Lampe
* Lyskjelde
* Luminescens

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lysrøyr|Lysrøyr]]» frå ,  den 7. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

*Erdetfarlig.no (Miljødirektoratet: lysstoffrør, sparepærer og lysrørarmaturer
Firedimensjonal verd

**Firedimensjonal verd** eller **Minkowski-rom** er nemninga på Hermann Minkowski si geometriske tyding av relativitetsteorien. Han er basert på den tanken at den fysiske verda er ei verd av ting som skjer firedimensjonalt, i rom og tid, og som bryt med den klassiske førestellinga om det tredimensjonale verdsrommet og tida som absolutte og uavhengige omgrep. 

## Kjelder
*Firedimensjonal verden. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/firedimensjonal_verden.
Fjernverknadsteori

**Fjernverknadsteori** er ein teori for kraftverknad mellom lekamar (t.d. sola og jorda) der ein berre ser på krafta som ein verknad på lekamane og ikkje tek omsyn til at han blir formidla ved eit kraftfelt i rommet mellom dei. Uttrykket vart vesentleg brukt i elektrisitetslæren, der ein fjernverknadsteori som bygde på Coulombs lov, vart ståande som eit alternativ til Faradays og Maxwells nærverknads- eller feltteori.

## Kjelder
Fjernvirkningsteori. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fjernvirkningsteori.
Formfaktor

**Formfaktor** er ei nemning som blir brukt i fleire tydingar i fysikken.

I elektrisitetslæra er formfaktoren for ein vekselstraum eller ein vekselspenning tilhøvet mellom effektivverdien av straumen eller spenninga og middelverdien over ein halv periode. Ved sinusforma straum er formfaktoren 1,11.

I atom- og kjernefysikk er formfaktoren ei nemning på ein funksjon som angjev korleis den elektriske ladningen (elektrisk formfaktor) og det magnetiske moment (magnetisk formfaktor) er fordelt inne i atomet eller kjernen. I ein kjernereaktor angjev formfaktoren tilhøvet mellom den maksimale og den midlarane effekttettleiken i reaktoren.

I mekanisk teknologi i samband med pakningar, opplagringselement og liknande er formfaktoren tilhøvet mellom arealet av den belasta flata og den eller dei ikkje-belasta flatene (sideflatene). Formfaktoren er avgjerande for kor mykje pakninga (t.d. av gummi) vil bule ut på sidene ved belastning og dermed for den tilsynelatande stivleiken deira.

## Kjelder
* Formfaktor. (2011, 6. oktober). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/formfaktor.
Eksperiment

Eit **eksperiment** er ei tilnærming til forsking der forskaren manipulerer visse vilkår for å undersøke effektane av dette. Føremålet er å påvise kausale relasjonar (årsak-verknad). Dette skjer vanligvis ut frå ei ubegrunna forventning (hypotese).

Føremålet til eksperimentet er å undersøkja om ein eller fleire intervensjonar (uavhengige variablar) har effekt og dermed påverkar eit utfall (avhengig variabel) gjennom eit årsak-verkandsforhold (kausalitet). Som regel vil dette innebere at ein må dele eit utval av subjekt (deltakarar) i minst ei kontrollgruppe og ei eksperimentgruppe. For å kunne gjennomføre eit ekte eksperiment, til skilnad for eit kvasieksperiment (som ikkje oppfyller randomiseringsvilkåret nedanunder), må følgjande vilkår oppfyllast:

* Subjekta i eksperimentet må fordelast tilfeldig på dei ulike vilkåra (gruppene) slik at gruppene blir mest mogleg like i utgangspunktet (randomisering).
* Alle subjekta innanfor eit og same vilkår må handsamast likt.
* Andre tilhøve som kan påverke utfalla til eksperimentet bør helst ikkje finnast i eksperimentperioden.
* Målingane må kvalitetssikrast av forsøksleiar.
* Det må vere tilstrekkeleg skilnad mellom eksperimentgruppe og kontrollgruppe til at ein kan trekkje ein valid konklusjon om kausalitet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Eksperiment|Eksperiment]]» frå ,  den 8. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Fotocelle

Ei **fotocelle** eller **fotoelektrisk celle** er ein detektor som blir brukt for å registrere lys, ultrafiolett og infraraud stråling. Variasjonar i strålingintensiteten kan òg omdannast til elektrisk straum ved hjelp av fotoceller. 

## Kjelder
* Sandstad, Jakob. (2009, 14. februar). Fotocelle. I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fotocelle.
Fotofon

**Fotofon** eller **lystelefon** er eit apparat til overføring av tale ved hjelp av lys. I mikrofonen i avsendarapparatet blir talelyden omsett til elektriske svingingar som blir forsterka og regulerer styrken av ei lyskjelde i same takt. Lyset blir sendt i ein smal bunt frå ein holspegel (til dømes i ein mastetopp) i ei bestemd retning og blir oppfanga av holspegelen til mottakaren, som reflekterer lyset mot ei fotocelle, der elektriske svingingar vert skapt i takt med vekslinga i lysstyrken og omsett til lydar igjen i ein telefon. Fotofonar er uavhengig av elektriske og magnetiske forstyrringar, men kan berre brukast på synleg avstand.

Han vart oppfunnen av Alexander Graham Bell og assistenten hans Charles Sumner Tainter den 19. februar 1880, i laboratoriet til Bell i Washington, D.C.

## Kjelder


*
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Photophone|Photophone]]» frå ,  den 8. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Bruce, Robert V *Bell: Alexander Bell and the Conquest of Solitude*, Ithaca, New York: Cornell University Press, 1990. ISBN 0-8014-9691-8.
Fotomultiplikator

Ein **fotomultiplikator** er eit særs lyskjenslevart og lufttomt elektronrøyr som blir brukt til registrering av svake lyssignal. Lyssignalet vert omgjort til ein elektronstraum av ei fotoelektrisk plate ved inngangsopninga, som blir kalla ein fotokatode. Elektronstraumen blir så forsterka i ein etterfølgjande kaskade av ei mengd såkalla dynodar, ved hjelp av ein fysikalsk effekt som blir kalla sekundæremisjon. Elektrona som treff ein dynode slår laus fleire elektron enn mengder elektron som treff. I dette ligg den forsterkande effekten, som i praksis ligg rundt 3 til 10 gonger per dynodepar. Denne forsterkinga har svært svak eigenstøy og det er difor mogleg å forsterke eit signal 100 millionar gonger og å detektere enkelt-foton. Der er ingen termisk støy (Johnson-støy), men noko haglstøy.

Fotomultiplikatoren er eit av dei røyra som ikkje heilt kan erstattast med halvleiarteknologi. Dei blir til brukt kjerne- og partikkelfysikk, i astronomien og til medisinsk diagnostikk, såvel som til trommelscanning av bilete.

Nemninga multiplikator syner til at elektronstraumen frå dynode til dynode multipliserast med forsterkingsfaktoren mellom kvart par. Med ti dynodestrekningar som kvar har fire gonger forsterking (dette er typiske verdiar) blir heile forsterkinga lik rundt *410* = 1 050 000 gonger. Kvar etterfølgjande dynode blir tilført omtrent 90 til 100 V meir enn den førre for å oppnå denne forsterkinga. Elektrona som forlèt ein dynode har forholdsvis låg fart, som blir auka ved akselerasjon mot neste dynode, som altså har ei høgare spenning.

For å optimalisere kjenslevara blir dynodane belagt med belegg som har låg arbeidsfunksjon; det vil seie at dei lett gjev frå seg elektron. Berylliumoksyd BeO og manganoksyd MgO er populære. Namnet dynode kjem av at kvar av dei er både katode og anode; ein av dei er katode for neste trinn, som då er anode. Det siste elementet blir difor kalla anode og ikkje dynode. Anoden er utgangselektroden og signalet vert avgjeve der som ein elektrisk straum.

Den fotoelektriske plata ved inngangen er eit krystall som omskaper lyskvant til ein elektronstraum. Denne straumen tiltrekkast av den første dynoden etter ei fokusering. Stoffet som krystallet består av avgjer kva for bølgjelengder røyret kan sjå. I 1936 kom Cesium-antimon-krystallet (Cs3Sb) som viste seg å vere ganske sensitivt.

Svært ofte er ein interessert i å måle eller observere stråling ved heilt andre bølgjelengder enn lys og i tillegg ioniserande strålar. Til det bruket blir ein scintillator sett føre lysinngangen. Scintillatoren omformar innkomande stråling til lys med ei bølgjelengd som passar til den fotoelektriske plata.

Fotomultiplikatoren vart utvikla på 1930-talet som ein del av jakta på å realisere draumen om fjernsyn. Det var særleg det amerikanske firmaet RCA som utvikla han som produkt og selde han. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fotomultiplikator|Fotomultiplikator]]» frå ,  den 8. november 2013.*
Heaven's Gate

**Heaven's Gate** var ei dommedagssekt frå USA som trudde at medlemmene skulle hentast frå denne verda til ein høgare tilstand av eit utenomjordisk romskip. Gruppa blei grunnlagd tidleg på 1970-talet av Marshall Applewhite (1931–1997) og Bonnie Nettles (1927–1985).

Sekta er særleg kjend for at 39 sektmedlemmer i California utførte kollektivt sjølvmord den 26. mars 1997 i samband med at kometen Hale-Bopp passerte nær jorda.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Heaven&#39;s Gate|Heaven&#39;s Gate]]» frå , og «[[:nb:|Heaven&#39;s Gate]]» frå  den 8. november 2013.*
Flytande lys

**Flytande lys** er foton i ein laserstråle som kondenserer til «lysdropar» som har liknande eigenskapar som ei væske. Når ein laserstråle vert fokusert i ei samlelinse i eit brennpunkt, kan det dannast samlingar av foton som oppfører seg på liknande vis som væskedropar. Dei har ei slags overflatehinne og dannar virvlar. «Lysdropane» flyttar seg framleis med lysfarten. 

Ein har ikkje påvist slike dropar i eksperiment, men dei har potensial til å nyttast som informasjonsberarar i optiske datamaskinar. 

## Kjelder
*Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Flytande Ljos. I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flytande_lys.
Kjepso

**Kjepso** er ein matrikkelgard (gardsnummer 79) i Kvam herad. Hovudbruket er ein veglaus fjellgard med tunet og bøane på ca. 250 meter over havet, og 150 meter over fylkesvegen.  Tilkomst er på ein sti i bratt lende. Kjepso ligg inst i Kvam, ved grensa til Granvin, i Voss kommune. 

Det har vore to husmannsplassar under Kjepso. Det inste bruket heiter Floten (Kjepso Floten) og ligg nede ved sjøen, nedom Fylkesveg 7.  Der vert det no drive med utleige og halde ymse kurs og seminar.  Den andre husmannsplassen ligg i tunet. 

Familien til noverande eigar overtok garden i 1855,  og høyrde fram til 1881 til Kinsarvik sokn og Ullensvang herad. Då vart søknad om overføring til Øystese sokn og Vikøy kommune (Kvam) innvilga. I Kinsarvik hadde Kjepso gardsnummer 116. Kjepso ligg omtrent midt mellom kyrkjene i Kinsarvik og Øystese.

Kjepso er fyrste gong nemnd i kjeldene i 1318. Namnet var då Kexisskor.  Namnet skal opprinneleg ha samanheng med norrønt ‘kefsir’/‘kjefse', som tyder træl, og ein meiner garden heiter so fordi han vart rydda av ein træl.

På oppsida av fylkesvegen mellom Kjepso og Lussand ligg eit skogområde på Uranes som er verna som naturreservat. Uranes naturreservat er oppretta for å verne eit større edellauvskogsområde med stor økologisk variasjon.

I 2008 sende NRK eit program om garden i serien *[[Der ingen skulle tru at nokon kunne bu]]*.

Gardsnamnet vert også brukt som familienamn. Ein kjend namneberar var spelemannen Per Kjepso (1873-1924).

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
*
*
* ''Der ingen skulle tru at nokon kunne bu''-programmet om Kjepso på nettstaden til NRK
Fridomsgrad i fysikk

**Fridomsgrad** i fysikk seier noko om kor mange retningar eit punkt kan flytte seg i. Eit punkt som er bunde til å røre seg på ei linje og som berre har høve til forflytting langs denne linja. Ein seier at punktet har éin fridomsgrad. Eit punkt som kan røre seg i ei flate, har to fridomsgrader. Eit punkt som kan røre seg i alle tre retningar i eit rom, har tre fridomsgrader. Til å avgjere forflyttinga til punktet trengst det like mange koordinatar som det har fridomsgrader. Fridomsgrader spelar ei viktig rolle i kinetisk gassteori og statistisk mekanikk.

## Kjelder
* Frihetsgrad: fysikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/frihetsgrad/fysikk.
Fundamental kraft

**Fundamentalkraft** eller **fundamentalvekselverknad** er namnet på grunnleggende krefter eller vekselverknader i naturen.

Fysikken reknar tradisjonelt med fire fundamentalkrefter:

*gravitasjon
*elektromagnetisme
*svak kjernekraft  
*fargekrafta med sterk kjernekraft (nukleon-til-nukleon-kraft)

## Sjå òg
* Standardmodellen
* Teorien om alt
* Elektrosvak teori som er ei samling av eketromagnetisme og svak kjernekraft
* Kvanteelektrodynamikk
* Kvantekromodynamikk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fundamentalkraft|Fundamentalkraft]]» frå ,  den 8. november 2013.*
Joseph Louis Gay-Lussac

**Joseph Louis Gay-Lussac** () var ein fransk kjemikar og fysikar. 

Gay-Lussac utførte ballongferder i 1804 og 1805 i lag med Jean-Baptiste Biot for å studere jordmagnetismen og samansetnaden til lufta i ulike høgder. Han fann ut at jod er eit grunnstoff og var den første som framstelte dicyan og isolerte bor. Gay-Lussac grunnla òg titreranalysen.

Gay-Lussac oppdaga i saman med Alexander von Humboldt gassvolumlova, som var av grunnleggjande tyding for Avogadro og hypotesen hans. Han offentleggjorde dei fleste arbeida sine i Annales de chimie, som han saman med Arago var utgjevar av 1816–1840.

Han var frå 1808 professor i fysikk ved Sorbonne, og frå 1809 òg professor i kjemi ved École polytechnique. I 1832 vart han professor i allmenn kjemi ved Jardin des plantes i Paris. 

## Kjelder
* Ormestad, Helmut. (2009, 14. februar). Joseph Louis Gay Lussac. I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013 frå http://snl.no/Joseph_louis_gay-Lussac.
Giovanni Giorgi

**Giovanni Giorgi** () var ein italiensk fysikar og elektroingeniør. 

Frå 1906 til 1923 arbeidde han ved Institutt for teknologi i Roma, frå 1913 til 1939 ved Universitetet i Roma. Han føreslo i 1901 eit einingssystem, Giorgi-systemet. Giorgi bidrog òg til utviklinga av hydroelektriske installasjonar og elektriske distribusjonsnettverk.

## Kjelder
* Giovanni Leone Tito Giorgi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.
Ole Kristoffer Gjøtterud

**Ole Kristoffer Gjøtterud** () var ein norsk fysikar. Han arbeidde hovudsakleg med kjernefysikk og grunnlagsproblem i kvantefysikken, og skreiv mange artiklar, essay og populærvitskaplege artiklar om fysikk, erkjenningsproblem og spurnader om jødisk og kristen tru og vitskap. Han var særleg oppteken av antisemittisme, rasisme og menneskerettar, særleg situasjonen til jødane i Sovjetunionen og Russland og albanarane sin situasjon i Kosovo, og var medlem av mange menneskerettsgrupper og komitear i Noreg, Russland og Kosovo.  

Han arbeidde som førsteamanuensis ved Fysisk institutt ved Universitetet i Oslo og frå 1959 til 1962 som NORDITA-stipendiat i København. 

## Kjelder

* Grøn, Øyvind. «Ole Kristoffer Gjøtterud» (15. februar 2009). I *Store norske leksikon*. Henta 8. november 2013.
Francesco Maria Grimaldi

**Francesco Maria Grimaldi** () var ein italiensk fysikar, jesuitt og lærer i matematikk ved ordenskollegiet i Bologna. 

Grimaldi oppdaga og skildra bøyinga av lyset ved ein smal skuggegjevande lekam og ved ei spalteopning. Desse fenomena, som han ikkje kunne forklare, kalla han diffraksjon.

Han er òg kjent for samarbeidet sitt med Giovanni Battista Riccioli i forskinga si, både innan selenografien og forskinga innan fritt fall.

## Kjelder
* Francesco Maria Grimaldi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.
Otto von Guericke

**Otto von Guericke** () var ein tysk fysikar. 

Han var frå 1627 rådsherre og 1646–1681 borgarmeister i Magdeburg. Guericke konstruerte den første luftpumpa, som han i 1654 demonstrerte for riksdagen i Regensburg med sine magdeburgske halvkuler. Guericke laga òg eit vassbarometer, som han meinte å kunne føresjå uvêr med, og han konstruerte den første elektrisermaskina. Han fann vekta til lufta, og gjorde forsøk med elektrisk fråstøyting. Resultata av forsøka sine skildra han i verket *Experimenta Nova* som kom ut i sju bind i Amsterdam i 1672.

## Kjelder
* Otto von Guericke. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.
Geoide

Ein **geoide** (av gresk: *geo*, jord og *eides*, liknande) er ei ekvipotensiell overflate (overflata som motsvarar ein spesifikk verdi) som omtrent fell saman med det gjennomsnittlege nivået til havoverflata. Han blir ofte sagt å vere ein nær attgjeving eller fysisk modell av den ekte forma til jorda, og ifølgje Carl Friedrich Gauss er geoiden eit «matematisk bilete av jorda» eller, eigenleg, av gravitasjonsfeltet til jorda.

Overflata til geoiden er meir uregelmessig enn den rotasjonsellipsoiden som ofte blir nytta for omtrentleg å skildre den fysiske forma til jorda, men langt jamnare enn den fysiske overflata til jorda. Medan den sistnemnde har toppar på over 8 000 meter (Mount Everest) og dalar på under 11 000 meter (Marianergropa), varierer geoiden berre med omkring ±100 m frå ein nøyaktig fastlagt rotasjonsellipsoide.

Ein konsekvens av at geoiden er ei ekvipotensiell flate er at tyngdekrafta er vinkelrett mot geoiden i kvart og eit punkt. Dette gjer at havoverflata skulle ha ei form som fell saman med geoiden om havvatnet fekk virke fritt, uavhengig av andre krefter og kontinentale landmassar. Geodetar kan berekne høgda hos punkt på kontinenta ovanfor denne tenkte, men fysisk definerte overflata gjennom ein teknikk som blir kalla avveging. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Geoide|Geoide]]» frå ,  den 8. november 2013.*
Gneistekammer

Eit **gneistekammer** er ein partikkeldetektor, eit apparat nytta innan partikkelfysikk for å finne elektrisk ladde partiklar. Det vart mykje nytta innan forsking frå 1930- til 1960-åra og har sidan vorte erstatta av andre teknologiar. 

Gneistekammer består av ein stabel metallplater i ein lufttett boks fylt med ein gass som helium, neon eller ei blanding av dei to. Når ladde partiklar frå kosmisk stråling går gjennom kammeret vert gassen mellom platene ionisert. Vanlegvis er ikkje denne ioniseringa synleg. Men om ein nyttar høg nok spenning mellom platene før ioniseringa forsvinn, så kan ein få gneistar langs banen strålinga tar, og den kosmiske strålinga vert i røynda synleg som gneistelinjer. 

## Sjå òg
* Elektrisk gneiste
* Tåkekammer
* Boblekammer

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spark chamber|Spark chamber]]» frå ,  den 8. november 2013.*  


## Bakgrunnsstoff
* University of Cambridge sine gneistekammer
Gitterspektrograf

Ein **gitterspektrograf** er eit apparat som splitter lys, ein spektrograf der spekteret blir laga med eit optisk gitter. Apparatet vart først brukt av Joseph von Fraunhofer og vart teke i bruk til spektralanalyse av Henry Augustus Rowland og Anders Jonas Ångström. Gitterspektrografen blir brukt til undersøking av spekter der ein treng stor oppløysningsevne og til absoluttavgjersle av bølgjelengder for spektrallinjer.

## Kjelder
* Gitterspektrograf. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.
Gneistespektrum

**Gneistespektrum** er eit spektrum frå ioniserte atom, det vil seie frå atom som har mista eitt eller fleire elektron. Ein elektrisk gneiste gjev særleg lyssterkt gneistespektrum. 

## Kjelder
*Gnistspektrum. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013 frå http://snl.no/gnistspektrum.
Rådgjerd

**Rådgjerd** eller  **Rådgerd** er eit  kvinnenamn av norrønt opphav. 

Den norrøne forma *Ráðgerðr* er sett saman av *Ráð* som tyder 'råd, hjelp' og *[[gerd|gerðr]]* som tyder 'gjerd' eller 'vern'.

## Bruk
Namnet er sjeldan i Noreg og lite kjend elles. 

Ved folketeljinga i 1801 var det 16 kvinner som fekk namnet sitt skrive Raagjer eller Raajer. Nesten alle budde i Surnadal. 

Ved folketeljinga i 1865 var det fem kvinner som fekk namnet sitt skrive Raajer, Raajær eller Raagjer; alle busett i Oppdal eller Stangvik. 

Ved folketeljinga i 1910 var det éi kvinne som het Raagjerd; ho budde i Stangvik.

## Namneberarar
Etter segna var Rådgjerd på Drevland ei av dei som overlevde Svartedauden. Ho la under seg alt landet frå Utnes i best til Brattlia i nordaust.
Hamilton-operatoren

**Hamilton-operatoren** er ein matematisk-fysisk reknestorleik som blir brukt i kvantemekanikken for å avgjere dei moglege energitilstandene for eit fysisk system.

## Kjelder
*Holtebekk, Trygve. (2009, 14. februar). Hamilton Operatoren. I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013 frå http://snl.no/Hamilton-operatoren.
Hermann von Helmholtz

**Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz** () var ein tysk lege og fysikar. Heile livet hans var vigd vitskapen, og forskinga hans strekte seg frå område som opphavet til solsystemet til energisparing og elektromagnetisme. 

Von Helmholtz er òg kjent for Helmholtz-resonatoren. Denne har to vilkår:
# Farten av fluidet i volumet må vere tilstrekkelig liten for å rekne at trykket er det same over heile volumet.
# Ein ser bort i frå kompressibiliteten av væske i røyret og den volumetriske straumen er lik langs heile røyret.

## Prisar (utval)
* – Copleymedaljen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hermann von Helmholtz|Hermann von Helmholtz]]» frå ,  den 8. november 2013.*  

 

## Bakgrunnsstoff
**[http://www.bartleby.com/30/125.html On the Conservation of Force]* Introduction to a Series of Lectures Delivered at Carlsruhe in the Winter of 1862–1863, English translation
**[http://www.psych.upenn.edu/backuslab/helmholtz/index.html Treatise on Physiological Optics]* 1910, three volumes. English translation by Optical Society of America (1924-5).
* Biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
Per Christian Hemmer

**Per Christian Møller Hemmer** () er ein norsk fysikar som er ekspert på statistisk fysikk, spesielt utrekningar av tilstandslikningar for klassiske og kvantemekaniske system, polymerfysikk og halvleiarfysikk. Han studerte fysikk ved NTH i Trondheim og fekk sin siv.ing. i 1956 med særdeles tilfredsstillande (1.0), og sin dr.techn. i 1959. Etter mellom anna forskaropphald ved Københavns Universitet og Rockefeller University, vart han i 1966 innvald i både Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab som held til i Trondheim, såvel som Norges Tekniske Vitenskapsakademi.  Han var tilsett som dosent ved NTH 1966–68 og professor i teoretisk fysikk 1969–2003.  Ikkje før i 1980 vart han innvald i Det Norske Videnskaps-Akademi. Han er son av Alv Kristiansen (1900–1988) som var disponent og redaktør i Christiansands Tidende, Agderposten og Vestlandske Tidende.

## Utgjevingar
*Kvantemekanikk (Tapir forlag) 1.utg. 1980, 2.utg. 1985, 3.utg. 1993, 4.utg. 2000, 5.utg. 2005
*Statistisk mekanikk (Tapir forlag) 1.utg. 1970, 2.utg. 1990
*Termisk fysikk (Tapir forlag) 1.utg. 1989, 2.utg. 2002, 3.utg. 2009
*Varmelære (Tapir forlag) 1.utg. 1967, 2.utg. 1974
*Faste stoffers fysikk (Tapir forlag) 1987
*Ikkelineær dynamikk (kompendium) 2003
*Fysikk i Trondheim gjennom 1000 år (2010). Med Anders Johnsson, Kjell Mork og Ivar Svare

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Per Christian Hemmer|Per Christian Hemmer]]» frå ,  den 8. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sophus Henrichsen

**Sophus Septimus Henrichsen** () var ein norsk fysikar frå Kragerø. 

Henrichsen tok reallærareksamen i 1871 og studerte 1878–79 fysikk i Berlin og Leipzig. 1873–1879 var han amanuensis ved det fysiske kabinettet ved universitetet i Kristiania, og frå 1890 overlærar ved Kristiania tekniske skole.

Henrichsen offentleggjorde undersøkingar over den spesifikke varmen til vatnet og over magnetisme i organiske sambindingar i *[[Annalen der Physik und Chemie]]*. Ei av desse avhandlingane vart løna med Gullmedaljen til kronprinsen. Dessutan studerte han omnar, teori for tørking, og skreiv fleire lærebøker.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sophus Henrichsen|Sophus Henrichsen]]» frå ,  den 8. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Heronbrunnen

**Heronbrunnen** er springvatn driven med vasstrykket i ei leidning som ligg lågare enn springvatnet. Brunnen er kalla opp og funnen opp av Heron av Alexandria. 
Han består av ei fonteneskål og under den to behaldarar halvveges fylt med vatn. Fonteneskåla står i samband med den vassfylte delen av den nedste behaldaren. Luftrommet i denne behaldaren står i samband med luftrommet i den øvste behaldaren. Frå den vassfylte delen av den øvste behaldaren går det eit røyr opp over fonteneskåla. Heller ein vatn i fonteneskåla øvst, renn det ned i den nedste behaldaren slik at lufta i begge behaldarane blir trykt saman og dermed pressar vatn frå den øvste behaldaren oppover så det dannast ein liten fontene over skåla.

## Kjelder
* Herons Brønn. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013 frå http://snl.no/Herons_br%C3%B8nn.