open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plancktid

**Plancktid** eller **elementærtid** er tida det tar å tilbakelegge ei plancklengde med lysfart. Dette er den minste udelelege eininga av tid. Det er difor den kortaste tida som kan tyde noko, ein kan ikkje skilje mellom to tidspunkt mindre enn ei plancktid frå kvarandre.

Ein reknar med at universet er 4,3&nbsp;·&nbsp;1017 sekund gammalt, som tilsvarar ca 8&nbsp;·&nbsp;1060 plancktider.

## Definisjon
Plancktida, tP, kan enklast definerast som fylgjande: *tida det tar å tilbakelegge ei plancklengde med lysfart*.

Lysfarten c = 299&nbsp;792&nbsp;458 m/s

Ei plancklengde = 1,616&nbsp;·&nbsp;10-35 m

{tid} =  {\frac{lengde}{fart}}

Plancktida = {\frac{1,616 \cdot 10^{-35}\ m} {299\ 792\ 458\ m/s}} \approx 5,391\cdot10^{-44} \ {sekund}

Uttrykt ved andre konstantar:

t_P = \sqrt{\frac{\hbar G}{c^5}} \approx 5,391\cdot 10^{-44} sekund 

:\hbar er konstanten til Dirac

:*G* er tyngdeakselerasjonen

:*c* er lysfarten i vakuum
Kalfaret

**Kalfaret** er eit område i Bergen. Området vart hovudsakleg bygd ut på starten av 1900-talet.Ein del av området låg til 1915 på utsida av sjølve byen, og området fekk eit overklassepreg. Store delar av dei gamle bygga er tekne vare på. Hansa bryggeri heldt lenge til på Kalfaret, men flytta vekk dei siste restane av produksjon på slutten av 1990-talet.
Kilo

**Kilo** (symbol **k**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som representerer 103 eller 1&nbsp;000.

I frankrike vart det teke i bruk i måleeiningar frå 1795. Kilo kjem frå gresk χίλιοι, som betyr *tyder*.

Kilo er ofte brukt aleine som eit forkorta uttrykk for kilogram (kg). Andre kilo-nemningar folk er vande med er lengdemålet kilometer (km), og måleeingane for elektrisitet: kilovolt (kV), kilowatt (kW) og kilowattime (kWh).

På engelsk er det au vanleg å bruke symbolet **k** i tydinga *tusen* for ikkje-SI-einingar. Dette gjelder spesielt pengar, folk og til dels år.

**Kilo** er au bokstaven K i det internasjonale fonetiske alfabetet.

I EDB kan kilo referere til 1&nbsp;024 (210), i staden for 1&nbsp;000. Spesielt når det er i bruk som eit prefiks til byte, det vil si kilobyte, er denne tydinga vanleg. 

## Bakgrunnsstoff
* Justervesenet
Mega

**Mega** (symbol **M**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som representerer 106 eller 1&nbsp;000&nbsp;000. 

Det blei teke inn i systemet i 1960. Mega kjem frå gresk &#956;&#941;&#947;&#945;&#962;, som tyder *stor*.

I EDB kan mega referere til 1&nbsp;048&nbsp;576 (10242 eller 220), i staden for 1&nbsp;000&nbsp;000. Spesielt når det er i bruk som eit prefiks til byte, det vil seie megabyte, er denne tydinga vanleg. For å gjere det mindre tvitydig har uttrykket mebibyte blitt foreslått til å tyde 220 byte. Dette har ikkje blitt teke i bruk i stor grad.
SI-prefiks

Eit **SI-prefiks** er eit prefiks som kan nyttast saman med  einingane i SI-systemet for å lage avleidde einingar.

Ved skriving av prefiks framfor symbolet for ei måleeining, skal prefikset også skrivast med «Roman Upright» font, og utan mellomrom mellom (symbolet for) prefikset og einingssymbolet. Døme: 100 km, 5 MW.
Lærdalstunnelen

**Lærdalstunnelen** er ein vegtunnel mellom Aurland og Lærdal i Vestland fylke. Med sine 24 510 meter er tunnelen den lengste vegtunnelen i verda. Bygginga av tunnelen tok til den 15. mars 1995. Den 3. september 1999 var det gjennomslag, og den 27. november 2000 vart tunnelen erklært klar for vanleg trafikk. Tunnelen ligg på strekninga Oslo – Bergen. Tunnelen gjer det mogleg med eit vintersikkert samband mellom dei to største byane i Noreg. Ein må ikkje betala bompengar for å køyra gjennom tunnelen, slik som ein må gjennom mange andre tunnelar. Tunnelen er ein del av Europaveg 16.

Tunnelen er formgjeven med tanke på å letta konsentrasjonen til dei køyrande. Slik er tunnelen delt inn i fire seksjonar, med tre store fjellholer mellom. Fjellholene er lyssette og skal kunna gje dei køyrande ei avveksling. Om nokon skulle få problem under køyringa er det mogleg å stoppa og ta ein pause.  

Det er dekning for mobiltelefonnettet GSM og radiosignal for P1 og P4 gjennom heile tunnelen.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Statens Vegvesen om Lærdalstunnelen
* Kristin Ese: «Lærdalstunnelen - verdas lengste vegtunnel» på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv
* Om Lærdalstunnelen på nettstaden World's longest tunnel page
Mellomnorsk

**Mellomnorsk** er ei nemning brukt i norsk språkhistorie om språkforma som kom mellom norrønt og moderne norsk. Det blei tala i slutten av den norske mellomalderen.

Det mellomnorske språktrinnet byrja rundt Svartedauden (1349), då målet ein snakka i Noreg hadde teke til å endre seg ganske kraftig frå den klassiske norrøne grammatikken. Ein reknar at mellomnorsk gradvis blei avløyst av moderne norsk rundt reformasjonen (1536) eller i løpet av 1500-talet. 

Språket etter 1600 er stort sett forståeleg for nordmenn i dag, medan mellomnorsk gjerne inneheld for mange gamle ord og uttrykk, pluss at grammatikken byggjer på ein del prinsipp som ikkje lenger er i bruk i norsk. Til dømes var det i den mellomnorske perioden at kasusa stort sett forsvann frå det norske språket, likeins tal- og personbøying av verb.
Sjtokmanfeltet

**Sjtokmanfeltet** (russisk Штокмановское месторождение, *Sjtokmanovskoje mestorozjdenije*) ofte òg feilstava Shtokman eller Shtockman, er eit av dei største naturgassfelta i verda. Feltet ligg i Russland sin del av Barentshavet aust for Murmansk, kring 600 km nord for Kolahalvøya, og rett vest for Novaja Semlja. Det er rekna at feltet inneheld kring 3,2 milliardar m&sup3; naturgass. Havet er 350 meter djupt i området. Feltet har namn etter den sovjetiske geofysikaren Vladimir Sjtokman.

Naturgassressursane var oppdaga i 1988, men ein byrja ikkje utvinning på grunn av vanskar med arktisk klima og det djupe havet. I 2004 var det i gang samtalar om å få norske oljeselskap med på ei mogleg utbygging. Statoil har røynsle med utbygging av Snøhvitfeltet, medan Norsk Hydro har røynsle frå Ormen Lange-feltet i Norskehavet.

To russiske selskap har fått løyve til å byggja ut feltet, Sevmorneftegaz (eit underselskap av Rosneft) og Gazprom. 

Den 16. september 2005 heldt Gazprom ein pressekonferanse i Moskva. Det vart då offentleggjort at selskapa Norsk Hydro, Statoil, Total, Chevron og ConocoPhillips fekk høve til å konkurrera om eigardelar i feltet. Hausten 2006
vart det klart at Gazprom ynskte å byggja ut feltet sjølv, utan å gje utanlandske selskap eigardelar. 

Dette endra seg seinare og den 25. oktober i 2007 vart det klart at StatoilHydro fekk ein eigedel på 24 prosent i utbygginga av feltet. Gazprom skulle eige 51 prosent og Total 25 prosent. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Putin forsvarer Shtokman-beslutning
* www.offshore-technology.com om Shtokmanfeltet
* Hydro og Statoil i Shtokman-samarbeid? på http://www.offshore.no
Jøssing

**Jøssing** var eit namn på norske motstandarar av nazismen under andre verdskrigen. Namnet kjem av stadnamnet Jøssingfjord, ein fjord i Rogaland der engelske marinestyrkar den 16. februar 1940 borda den tyske hjelpekryssaren Altmark og frigjorde 300 engelske fangar. 

Etter det vart namnet jøssing nytta av nazistane som nedsetjande nemning for engelskvennlege nordmenn, visstnok fyrste gong i ein artikkel i det svenske naziorganet *Sverige Fritt* 31.01.1941, sidan i NS-avisa *[[Fritt Folk]]* 18.02.1941 og lansert som nedsetjande nemning for alle engelskvennlege i Noreg i håp om at det ville nøytralisere skjellsordet quisling. Jøssing vart straks annektert av norske antinazistar som ei heidersnemning.

## Sjå òg
* Altmark-saka

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Norsk Krigsleksikon om jøssing
Burganfeltet

Det enorme **Burgan-feltet** er eit oljefelt i ørkenen søraust i Kuwait. Burgan-feltet kan òg syne til **[[Stor-Burgan]]** — ei gruppe på tre nærliggande felt, som omfattar sjølve Burgan-feltet, og dei mykje mindre felta Magwa og Ahmadi. Stor-Burgan er det største oljefeltet i sandstein i verda, og det nest største totalt, etter Ghawar.

## Oppdaging og geologi
Olje som naturleg har sive ut i overflata over Burgan-feltet, har vore kjend for menneske sidan steinalderen. Bituminøse stoff frå sivbåtar er funne i As-Sabiyah/Nord-Kuwait og er datert attende til 5000 fvt. Dette er spora attende til dette området. Det underjordiske reservoaret vart oppdaga i februar 1938. Det amerikansk-britiske Kuwait Oil Company byra kommersiell oljeproduksjon i Burgan i 1946.

Stor-Burgan, det større området kring Burgan, er det største sandsteinsoljefeltet i verda med eit totalt areal på kring 1000&nbsp;km². Det omfattar tre mindre feltet: Sjølve Burgan (500&nbsp;km²), Magwa (180&nbsp;km²) og Ahmadi (140&nbsp;km²). Strukturen i Burgan-feltet er ein salforma dom med ellipse form og kryssa av fleire radielle forkastingar. Både Magwa og Ahmadi ligg på mindre domar nord for Burgan 

Olja ligg i fire lag frå krit-tida.

## Oljereservar, produksjonskapasitet og estimert levetid

Det totale potensiale oljereserven i Burgan er estimert til mellom 66 og 75 milliardar fat olje, i tillegg til kanskje 2 billionar kubikkmeter naturgass. Bloomberg har estimert at dei gjenverande reservane er 55 milliardar fat i 2005. Akkumulert produkksjon frå 1996 var estimert til kring 28 milliardar fat olje.

Produksjonskapasiteten til Burgan var på 1,7 millionar fat olje i 2005. Det var det fjerde mest produktive oljefeltet i verda i 2013. Dette var lågare enn det hadde vore tidlegare. Det nådde eit høgdepunkt i 1972 med 2,4 millionar fat olje. I 2005 estimerte Kuwait Oil Co. at det attverande levetida til Burgan var 30 til 40 år med ein produksjonsrate på 1,7 millionar fat per dag.

I 2010 sa direktøren i Kuwait Oil Company at Burgan produserte kring halvparten av olja frå Kuwait.

## Irak-krigen
I 1991 sette tilbaketrekkande irakiske soldatar Burgan-feltet i brann. Røykskyane frå Stor-Burgan strekte seg 50 km utover og var 2,5 km tjukke. På satellittbilete likna røykskya ein svart slange i ørkenen. The Red Adair Service and Marine Company sløkte 117 av dei brennande brunnane, medan det kanadiske selskapet Safety Boss tok seg av 180 brunnar. CIA-dokument frå 1991 hevda at trass i øydelegginga, var det ingen signfikant uttømming av oljereservane eller fall i produksjonskapasiteten i Burgan-feltet. Tre samlingsstasjonar vart derimot så skadde at dei ikkje kunne reparerast. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Burganfeltet|Burganfeltet]]» frå ,  den 5. september 2017.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

**[https://web.archive.org/web/20060516172545/http://www.simmonsco-intl.com/files/giantoljefelts.pdf  The World's Giant Oil Fields]* by Matthew Simmons Research Report of Simmons & Co. International
Kuwait Oil Company

**Kuwait Oil Company** (**KOC**) er eit av dei største oljeselskapa i verda. Selskapet er eigd av styresmaktene i Kuwait. Heile nasjonaløkonomien til landet Kuwait er sterkt avhengig av dette eine selskapet. Selskapet har verksemd innan mange delar av aktivitet knytt til petroleumsindustrien. Selskapet driv med utvinning av råolje, raffinering i oljeraffineri og sal gjennom bensinstasjonar. 

## Historie
I 1934 vart Kuwait Oil Company Ltd skipa av Anglo-Persian Oil Company, som seinare utvikla seg til British Petroleum Company (BP) og Chevron Corporation.

I 1938 vart det gjort funn av olje i Burganfeltet, som synte seg å vera eit av dei største oljefelta i verda. I 1975 tok styresmaktene i Kuwait kontroll over heile selskapet med 100 prosent eigardel i the Kuwait Oil Company.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Siegfried Alkan

**Siegfried Alkan** () var ein tysk-jødisk komponist.

## Liv
Alkan vart fødd i Dillingen i Saar i Tyskland den 30. mai 1858 som son av Johannes Alkan og Johanna Bonn i ein familie av forretningsmenn og musikarar. Gjennom mor si var han ein fjern slektning av komponistane Felix Mendelssohn, Fanny Hensel og Giacomo Meyerbeer. Det er uvisst om det er noko slektskap mellom Siegfried Alkan og pianisten og komponisten Charles-Valentin Alkan.

I 1938 vart den aldrande Siegfrid Alkan offer for «krystallnatta». Instrumenta hans vart øydelagde &mdash; og truleg mykje av musikken hans òg &mdash; og han vart sjølv banka til blods av nazistar. På slutten av livet sitt laut han bera den gule stjerna. Siegfried Alkan døydde den 24. desember 1941 i Mainz.

## Verk
Mange av verka åt Alkan ser ut til å ha gått tapt. Mellom dei attverande komposisjonane er *Gruß an die Saar* (op. 32), *O wüsstest du’s* (op. 39), *Neues Saarlied* (op. 91) og *Ur-Großmütterchen* (op. 80), som var populær i tida etter første verdskrigen.

### Verkliste
* Opus 32: *Gruß an die Saar*
* Opus 39: *O wüsstest du’s*
* Opus 80: *Ur-Großmütterchen*
* Opus 91: *Neues Saarlied*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Siegfried Alkan|Siegfried Alkan]]» frå ,  den 12. juli 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* «Über den saarländischen Komponisten SIEGFRIED ALKAN» av Gregor Brand [inneheld m.a. eit foto av Siegfried Alkan og mor hans frå 1899]
Jaber Al Ahmad Al Jaber Al Sabah av Kuwait

**Jaber Al Ahmad Al Jaber Al Sabah** () var emir av Kuwait frå desember 1977. Slekta til emiren er Al Sabah- dynastiet, som har hatt makta i Kuwait frå midt på 1700-talet. Emiren var den tredje sonen til sjeik 'Ahmad Al Jabir Al Sabah av Kuwait (1885-1950), som styrte Kuwait frå 1921 til 1950. Mellom august 1990 og mars 1991 var han i eksil i Saudi Arabia, under den irakiske okkupasjonen av Kuwait.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell informasjon frå kuwaitiske styresmakter om emiren av Kuwait
California

**California** er ein delstat som ligg heilt vest i USA. Han grensar til Mexico i sør, Oregon i nord, Nevada og Arizona i aust og Stillehavet i vest. California vart avstått av Mexico i 1848 og vart den 31. delstaten i USA 9. september 1850.

Hovudstaden i California er Sacramento. Største byar er Los Angeles, San Diego, San Jose og San Francisco. Silicon Valley ligg òg i California.

## Fylke
California er delt inn i 58 fylke (counties). Fylka står for lokale tenester og politi innanfor eigne grenser og har også lokale domstolar. Dei fyrste fylka vart oppretta i 1850. Då vart i alt 18 fylke oppretta. 69 fylke vart oppretta seinare same år.

## Byar

* Fresno
* Los Angeles
* Oakland
* San Diego
* San Francisco
* San Jose

## Kjende personar frå California
* Richard Nixon, USAs 37. president

## Kjelder
Brunei

**Brunei**, òg kalla Brunei Darussalam, er eit sultanat som ligg på øya Borneo i Søraust-Asia. Sett vekk frå kystlinja mot Sørkinahavet er landet heilt omgjeve av det austlege Malaysia. Brunei har store petroleumsressursar, og økonomien til landet er i stor grad avhengig av desse. 

## Klima
Brunei har eit tropisk klima som endrar seg lite igjennom året. Temperaturane held seg stort sett rundt 30-32&nbsp;°C midt på dagen og rundt 22-25&nbsp;°C om natta. Nedbøren er stort sett jamt for delt gjennom året, men med ei lita auke i overgangsperiodane til monsunen i april-mai og oktober-november. I det store og heile kjem det ei regn- eller torebyge om lag annakvar dag. Den årlege nedbørsnormalen er om lag 3500 mm.
US Airways

**US Airways** er eit amerikansk flyselskap. Det er det sjuande-største flyselskapet i USA, med ein flåte på 282 fly og 89 destinasjonar i Nord-Amerika, Mellom-Amerika og Karibia og Europa. Selskapet brukar IATA-koden US og ICAO-koden USA.

## Flåte
* 9 Airbus A330
* 10 Boeing 767-200ER
* 31 Boeing 757-200
* 28 Airbus A321
* 45 Boeing 737-400
* 69 Boeing 737-300
* 24 Airbus A320
* 66 Airbus A319

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Æ

**Æ** er den tjuesjuande bokstaven i det norske alfabetet som òg blir brukt i islandsk, færøysk, dansk og ossetisk. Vokalen var opphavleg ei samskriving av A og E. På islandsk blir denne bokstaven uttala som ein diftong [ai] (IPA), på dansk og norsk som monoftongane [ɛ] og [æ], medan færøysk både har ein såkalla lang æ som er ein diftong [ɛa] og ein kort æ som blir uttala [a].

På latin vart ae, eigentleg ein diftong (jamfør at Caesar vart teken av germanarane i forma Kaiser), i sein tid uttalt æ. I tysk og svensk ä representerer  ¨ ein liten gotisk e skriven over bokstaven.

Æ har òg vore brukt i latin, fransk og gammalengelsk, og kan framleis brukast i visse engelske ord, som *Encyclopædia*. Andre språk bruker Ä om om lag same lyd som norsk Æ.

Æ vert på norsk uttalt som ein som ein brei, fremre vokal føre r, elles oftast som e.

## Kjelder
*
Ø

**Ø** er den tjueåttande bokstaven i det norske alfabetet og eit tillegg til det latinske alfabetet. Han vert dessutan brukt i dansk, færøysk og sørsamisk. Han blir for det meste nytta til å representera ein midtre fremre runda vokal som [] og [], bortsett frå i sørsamisk, der han blir nytta til å representera diftongen .

Bokstaven oppstod som ei samanskriving av  *o* og *e*, der midtstreken på E blei skriven tvers over O-en. Det gjorde ein for å uttrykkje [ø] - ein lyd ein uttaler midt imellom dei to (det vile seie at han er både runda som [o] og fremre som [e]). Ө er ein tilsvarande bokstav i det kyrilliske alfabetet, medan Ö blir brukt av fleire andre språk for same lyd.

På dansk kan *ø* vera eit ord som tyder øy. Ein finn denne tydinga i norske stadnamn som Hankø, Vækerø og Tromsø, og i dei fleste danske øynamna, til dømes Læsø, Samsø og Hans Ø.

I mengdelære tyder det liknande teiknet ∅ den tomme mengda. Dette teiknet er inspirert av bokstaven Ø.

## Kjelder
Kapellneset

**Kapellneset** er ein odde ved Ulvesundet i Kinn kommune i Vestland

På Kapellneset vart den eldste kyrkja i Vågsøy bygd i 1580 og var i bruk fram til 1854. I 1944 vart det reist eit tårn til minne om den gamle kyrkjestaden.
Lorentz Lossius

**Lorentz Lossius** () var ein viktig person i gruvedrifta i Noreg på 1600-talet. Han vart fødd i Tyskland og innvandra til Noreg i 1620-

Lossius var ein av mange tyske bergmenn som kom til Noreg med ekspertise på fyrstninga og midten av 1600-talet. I 1631 vart han skiftmeister ved Kongsberg-gruva, og var frå 1634 skift- og hyttemeister der. I perioden 1635&ndash;1642 var han skiftmeister ved Kvikne Kobberverk. Han var sentral i oppstarten av Røros Kobberverk på Røros, der han var direktør 1646&ndash;1651.

Lossiusfamilien er i dag talrik, og har blant anna drive med sal av klippfisk i Kristiansund.

På Røros er ei gate oppkalla etter han, Lorentz Lossius gata.
Brentfeltet

**Brent** er eit oljefelt i Nordsjøen mellom Skottland og Noreg. Feltet ligg i sektoren til Storbritannia. 
Det vert frakta råolje frå feltet via ein røyrleidning til mottaksterminalen i Sullom Voe på Shetlandsøyane. Naturgass vert frakta gjennom ein røyrleidning til St. Fergus nordaust i Skottland. Det er installert fem oljeplattformer på feltet. Den fyrste plattforma som vart installert var stålplattforma Brent A. Deretter vart det installert tre betongplattformer Brent B, Brent C og Brent D. Den femte installasjonen, den flytande Brent E, fungerte som ei lagrings- og lastebøye. 
Brent E vart mest kjend under namnet «Brent Spar», og det var mykje ordskifte om kva som skulle skje då Brent Spar vart teken ut av bruk.

## Bakgrunnsstoff
* Brent  på http://www.og.dti.gov.uk
Mutingsbrev

Eit **mutingsbrev** er eit brev, eller eller ein setel med tillating til å drive bergverk, gjeve ut av ei høgare styresmakt, eller kongen.

## Bakgrunnsstoff
* Norsk minerallovgivning, NOU, *Forslag til minerallov*, september, 1996.
Brent Spar

**Brent Spar** eller Brent E, var ei flytande bøye for lagring og lasting av råolje. Bøya vart bygd i 1976 og installert på Brentfeltet i britisk sektor i Nordsjøen. Oljeselskapet Shell UK har operatøransvaret for feltet. I og med bygginga av ein røyrleidning til oljeterminalen på Sullom Voe i Shetlandsøyane, vart bøya gradvis teken ut av bruk. I 1991 kom ein fram til at bøya ikkje hadde nokon bruksverdi i framtida, og det vart lagt ulike planar for kva ein skulle gjera med henne. Eit framlegg var å senkja bøya på djupt hav. I 1995 sa britiske styresmakter seg samde i Shell sin søknad om å søkkja bøya på djupt vatn i Atlanterhavet. 

Miljørørsla Greenpeace organiserte etter kvart ein høgt profilert kampanje mot desse planane, irekna ei oppmoding om ikkje å handla på Shell sine bensinstasjonar. Aktivistar okkuperte Brent Spar i meir enn tre veker, og saka fekk oppslag i media verda rundt. Shell gjekk etter ei stund vekk frå planane om senking i havet, men hevda framleis at senking ville vera det sikraste ut frå både miljø- og tryggleiksperspektiv. Greenpeace på si side måtte etter kvart vedgå at dei ved ein feil hadde oppgjeve at det var meir olje att i lagringstankane enn det verkeleg var. 

Brent Spar vart ankra opp i Erfjord nord i Rogaland fylke medan ein venta på kva som skulle skje med installasjonen. I januar 1998 tok Shell ei avgjerd om å bruka om att mykje stål, i samband med bygging av nye hamneanlegg i Mekjarvik nær Stavanger. Stavangerfirmaet GMC Maritime AS utførte skraping av Brent Spar saman med sin partner Wood gruppen. Stål frå bøya blei kutta opp i seksjonar og satt på havbotnen i Mekjarvik i Randaberg kommune før ein fylte stein og betong. Det resulterte i ei djupvasskai som danna grunnlaget for aukeade maritim verksemd i Stavanger då Saipem i 2000 bestemte seg for å bruka denne kaien med tilhøyrande baseområde som hovudbase for verdas største kranfartøy, «Saipem 7000».
Bilete av svenske regentar

Denne sida inneheld eit kronologisk sortert galleri med bilete av svenske regentar.


Image:Gustav Vasa.jpg|**[[1523]]&ndash;[[1560]]:**Gustav Vasa av Sverige(1496&ndash;1560)*(Portrett ved [[Jakob Bincks|J. Binks]], [[1542]])*
Image:Johan III.jpg|**[[1568]]&ndash;[[1592]]:**Johan III av Sverige(1537&ndash;1592)
Image:Karl IX.jpg|**[[1604]]&ndash;[[1611]]:**Karl IX av Sverige(1550&ndash;1611)
Image:Gustav II Adolf by Merian.jpg|**[[1611]]&ndash;[[1632]]:**Gustav II Adolf av Sverige(1594&ndash;1632)*(Portrett ved [[Matthäus Merian|M. Merian]], ca [[1632]])*
Image:Queen Christina (Sébastien Bourdon) - Nationalmuseum - 18075.tif|**[[1644]]&ndash;[[1654]]:**Kristina av Sverige(1626&ndash;1689) *(Portrett ved [[Sébastien Bourdon]], [[1652]]/[[1653|53]])*
Fil:René Descartes i samtal med Sveriges drottning, Kristina.jpg|&nbsp;Kristina av Sverigei samtale medRené Descartes*(Måleri ved [[Pierre Louis Dumesnil|P.L. Dumesnil]])*
Image:Charles XI of Sweden.jpg|**[[1660]]&ndash;[[1697]]:**Karl XI av Sverige(1655&ndash;1597)under slaget ved Lund*(Måleri ved [[David Klöcker Ehrenstrahl|D.K. Ehrenstrahl]], [[1682]])*
Image:Gustav III by Alexander Roslin - no frame (Nationalmuseum, 15330).png|**[[1771]]&ndash;[[1792]]:**Gustav III av Sverige(1746&ndash;1792)
Image:King Gustav III of Sweden (Lorens Pasch d.y.) - Nationalmuseum - 19407.tif|&nbsp;Gustav III av Sverige(1746&ndash;1792)
Keltarar

**Keltarane** var ei rekkje nærskylde gamle folkegrupper i Europa som deler ei grein av dei indo-europeiske språka og såleis syner sams opphav. Keltarane fanst i eldre tider over store delar av Europa, men i dag berre i dei vestlegaste utkantane av kontinentet. 

I dag blir ordet keltisk ofte bruka for å beskrive folk og respektive kulturar og språk til fleire etniske grupper i Irland og Storbritannia, den franske regionen Bretagne og den spanske regionen Galicia (det same ordet som namnet *Gallia* for det keltiske Frankrike, og «gælisk» for greiner av keltiske språk). Til «Dei sju keltiske nasjonane» som finst i dag er vanlegvis rekna Irland, Wales, Skottland, Cornwall, Isle of Man, Bretagne og Galicia. 

Når det gjeld keltarane i Storbritannia er det usemje mellom forskarane om keltarane i hovudsak vart anten drepne eller fordrivne da angelsaksarane kom til England, eller om det berre var språket og kulturen deira som vart borte frå det angelsaksiske området. Det skal visstnok liggje føre DNA-undersøkingar som byggjer opp under ideen om at England utvikla seg gjennom at ein ny angelsaksisk kultur vart påtvinga det keltiske folket av ein ny sosial elite. 

Desse undersøkingane skal visstnok vise meir gammalbritisk, altså keltisk, innverknad i England enn i Skottland, som har meir skandinavisk innverknad (det må da vere frå norrøn busetjing i vikingtida). 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Colorado

**Colorado** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Denver.

## Geografi
Colorado er som Wyoming forma som eit «rektangel». Staten grensar mot Utah i vest, Wyoming i nord, Nebraska i nordaust, Kansas i aust og New Mexico og Oklahoma i sør. Staten deler også eit hyrne med Arizona i sørvest. 

Colorado er mest kjend som ein fjellstat, og den vestre halvdelen av staten domineres av fjellkjeda Rocky Mountains. Den austre delen er dominert av høgsletter. Colorado er den eneste delstaten i USA kvar alt areal ligg over 1000 moh. Befolkninga er for det meste konsentrert om de store byane Denver og Colorado Springs midt i staten, på austsida av fjella.

## Bakgrunnsstoff
* Population, Housing Units, Area, and Density: 2000 - United States -- States; and Puerto Rico  more information Census 2000 Summary  American FactFinder
Delaware

**Delaware** er ein delstat ved austkysten av USA. Hovudstaden er Dover medan den største byen er Wilmington. Delstaten var den fyrste som vart innlemma i USA. Delaware er den nest minste av delstatane i USA, etter Rhode Island. Han grensar mot Maryland og Pennsylvania.

## Geografi

Delaware utgjer den nordaustlege delen av Delmarva-halvøya som ligg mellom Chesapeake Bay og Delaware Bay. Området høyrer til den atlantiske kystsletta, og består av ei fruktbar, flat slette som sjelden når høgare enn 20 moh. Helt i nordvest hever låge åsparti seg opp til 134 moh. Delaware har temperert klima.

## Historie
Delstaten har namn etter Delaware-elva som igjen var kalla opp etter engelske Thomas West, 3. baron De La Warr. Dette namnet blei også brukt om lenapefolka som budde nord i området. I tillegg til lenape var nanticokefolket i sør eit viktig urfolk. Dei første europeiske innvandrarane var nederlandske handelsfolk som grunnla kolonien Zwaanendael i 1631. Svenskar skipa Nya Sverige her i 1638.

Delaware var ein av dei tretten koloniane som tok del i den amerikanske revolusjonen som førte til sjølvstende for USA. Han var den første staten som ratifiserte den amerikanske grunnloven, den 7. desember 1787, og er dermed blitt kjend som den første amerikanske delstaten eller *«The First State»*.

## Næringsliv

Delstaten er hovudsakleg ein industristat, men vel halvparten av landarealet blir nytta til jordbruk. Dei viktigaste produkta er soyabønner, mais, asparges og fjørfe (broilerar). Industrien er konsentrert i og omkring Wilmington og omfattar mellom anna skipsverft, bilfabrikkar, kjemisk industri (Du Pont de Nemours) og bomullsindustri. Chesapeake and Delaware-kanalen, som går gjennom nordre delen av delstaten, har stor økonomisk tyding.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Delaware|Delaware]]» frå ,  den 25. april 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
*Delaware Tourism homepage
*Delaware Map
*U.S. Census Bureau
Arnold Weiberg-Aurdal

**Arnold Weiberg-Aurdal** () var ein norsk stortingsrepresentant, bonde, heradsagronom og forfattar frå Sykkylven.

### Liv og gjerning
Weiberg-Aurdal var fødd i Ålesund, der faren Bastian M Weiberg-Aurdal var privatpraktiserande lege. Oppveksten fekk han Karigarden på Velle i Sykkylven, som faren åtte. Sjølv gjekk han befalsskule og utdanna seg til sivilagronom ved Noregs landbrukshøgskule i 1953, og var sidan heradsagronom i både Stranda og Sykkylven.

Weiberg-Aurdal var stortingsrepresentant for Senterpartiet frå 1969 til 1985. I alle år på Tinget var han medlem av samferdslekomiteen, formann frå 1973 til 1981. Den siste fireårsperioden på Stortinget var han også medlem av den utvida utanriks- og konstitusjonskomitéen.

Weiberg-Aurdal var med i kommunestyret i Sykkylven i årevis, ordførar i åtte år. Han var også medlem av fylkestinget i Møre og Romsdal, og var elles med i ei rekkje styre og utval, såvel kommunale, statlege og private.

Som forfattar har han skrive ei rad med bøker, slektshistorier og jubileumsskrift.

Arnold Weiberg-Aurdal fekk tildelt Kongens fortenestmedalje i gull i 2003.

## Bakgrunnsstoff
*
Trondheim Økonomiske Høgskole

**Trondheim Økonomiske Høgskole** (ofte forkorta «TØH») er Høgskolen i Sør-Trøndelag si avdeling for økonomi og administrasjon. TØH held til på Moholt i Trondheim og har over 1200 studentar. Det engelske namnet på TØH er «Trondheim Business School» (TBS).

## Historie
TØH vart etablert i 1967 og er med det den eldste norske regionale høgskolen med tilbod innan økonomi og administrasjon. I 1994 vart TØH ein del av Høgskolen i Sør-Trøndelag (HiST).

#### HiST-AØA eller TØH?
Etter at TØH vart ein del av HiST, skifta namnet til HiST avdeling for Økonomi og administrasjon (HiST-AØA). Namneendringa fall mange av studentane og dei tilsette på TØH tungt for hjartet. Det store fleirtalet av dei heldt fram med å bruke TØH-namnet, sjølv om det no offisielt ikkje eksisterte lenger. Studentutvala heldt på dei gamle namna, som for eksempel «TØHNNA» (bodegaen), «TØHSA» (studentavisa), «TØH-IL» (idrettslaget) og «TØH-Invest» (aksjesparelaget). Nye studentar vart òg raskt innprenta med TØH-namnet, allereie i løpet av dagar etter at dei hadde starta på utdanninga.

Den felles høgskoleleiinga argumenterte for at HiST burde samle seg under ein felles ytre profil, og at namnet derfor burde vera HiST-AØA. Blant argumenta som vart bruka for TØH-namnet, var at økonomiutdanninga på høgskolen var spesiell, i og med at ho konkurrerte med spesialiserte statlege skolar som Noregs Handelshøgskole og private skolar som BI om studentane. Dessutan var TØH-namnet frå før godt kjent i Trøndelag.

Hausten 2003 gav høgskolestyret opp kampen mot TØH-namnet, og avdelinga skifta namn til «HiST avdeling Trondheim Økonomiske Høgskole» i samband med ei større endring i avdelingsstrukturen til HiST. Ein av føresetnadene for at avdelinga skulle få tilbake TØH-namnet, var at HiST-logoen vart bruka saman med TØH-logoen i profileringsarbeidet.

## Studietilbod
TØH var først ute i Noreg med å leggje om økonomiutdanninga til bachelor- og mastergrad (slik det er etter Kvalitetsreforma), sidan skolen var med på eit prøveprosjekt. Det første studentkullet på bachelorutdanninga i økonomi og administrasjon starta hausten 1999. Bachelorutdanninga har fleire spesialiseringsretningar. Sidan hausten 2002 har TØH tilbode 2-årige masterpåbygningar. Masterpåbygninga i bedriftsøkonomisk analyse har vist seg som den mest populære, og har ofte vore vanskelegare å koma inn på enn masterpåbygninga på Noregs Handelshøgskole.

Skolen har mange samarbeidspartnarar i inn- og utland, og det går føre seg utveksling begge vegar. Faga for innkomande studentar til TØH går føre seg på engelsk. Det er òg samarbeid med Handelshøjskolen i København og Høgskolen i Nord-Trøndelag om masterprogram i offentleg administrasjon, og med NTNU om master i finansiell økonomi.

## Bakgrunnsstoff
*
Moskusfe

**Moskusfe** (*Ovibos moschatus*), òg kalla **moskusokse** og **moskusku**, er ein arktisk, sterktluktande jortar. I vår tid finst moskusfe naturleg i arktisk Nord-Amerika og på Grønland. Fram til siste istida fanst det òg moskusfe i Europa, og det finst i dag òg små flokkar etter utsette dyr i Noreg, Sverige og Sibir.

Arta stammar opphavleg frå Alaska, arktisk Canada og Grønland, men den har og blitt introdusert ei rekke andre stader, mellom desse Noreg. Det er gjort fossile funn av moskusdyr i Noreg som viser at arta eller ein stor nær slektning må ha levd naturleg her under siste istid, men han vert altså ikkje rekna som ei naturleg art her, sjølv om han er ønska og beskytta av myndigheitane. 

Moskusfe er einaste art i slekta ***Ovibos*** og tilhøyrer oksefamilien (Bovidae). Arta er i nærare slekt med sau og geit enn med storfe.

## Moskus i Noreg
På 1900-talet vart det sett ut moskusfe kring Dovrefjell (frå 1932 av) og på Svalbard (1929). Det er no ein stabil moskusstamme på Dovrefjell, men på Svalbard er dei utdøydde.  

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ellis, E.: ''«Ovibos moschatus''»
Hawaii

**Hawaii** (hawaiisk **Hawai‘i**) er ei øygruppe i Stillehavet og ein delstat i USA. Hovudstaden og største by er Honolulu. Hawaii blei ein amerikansk delstat den 21. august 1959, og er dermed den nyaste i USA. 

Delstaten har rundt 1,26 millionar innbyggjarar (2003) og to offisielle språk: det polynesiske hawaiisk og hawaii-engelsk, med hawaii-pidgin som eit uoffisielt hovudspråk. 

Hawaii er òg den einaste øystaten i USA, og den einaste som framleis er i vekst, på grunn av vulkansk aktivitet. Delstaten er sett saman av ei 2&nbsp;450 km lang kjede av øyar og atoll. Åtte av øyane er relativt store: øya Hawaii, Kahoolawe, Maui, Lauai, Molokai, Oahu, Kauai og Niihau. 

Øyane har tropisk klima og fine strender, og det kjem mange turistar frå fastlands-USA og Japan.

## Geografi
### Vulkanøyane

Øyane er blitt til gjennom vulkanaktivitet, truleg på grunn av den nordvestlege rørsla til den tektoniske Stillehavsplata. Fleire vulkanar er framleis aktive, og nye oppstår stadig. I følgje hawaiiansk tradisjon er det vulkangudinna Pele som står for utbrota.

Dei høgaste fjella på Hawaii er Mauna Kea (4&nbsp;205 m.&nbsp;o.&nbsp;h.)
og vulkanen Mauna Loa (4&nbsp;176 m.&nbsp;o.&nbsp;h.)

### Byar
Den største byen Honolulu på Oahu har rundt 372&nbsp;000 innbyggjarar (2003). Neste i rekkja er Hilo, største byen på øya Hawaii, der det bur 41&nbsp;000.

## Historie

Antropologiske teoriar går ut på at polynesarar frå Marquesas og Selskapsøyane først gjekk i land på Hawaii for 1500 år sidan. Desse første busetjarane har halde på minna om migrasjonen gjennom munnleg overlevering. Dei hadde lite kontakt med andre polynesiske grupper i denne tidlege migrasjonsfasen, og utviklinga av Hawaii til eit innvikla samfunn fann stad så godt som isolert.

Ulike uklåre rapportar frå europeiske oppdagarar kan tyda på at Hawaii blei oppdaga før 1778, men dette året fann James Cook og mannskapet hans utan tvil øygruppa. Dei skreiv ned dei geografiske koordinatane og gav Hawaii namnet *Sandwichøyane* til ære for jarlen av Sandwich, John Montagu, som hadde hjelpt han økonomisk med reisa.

Tendensen på øyane hadde vore at eit stadig minkande tal hovdingar blei herskarar over stadig større rike. Ein serie krigar som tok slutt i 1795, og fredeleg overgjevnad av Kauai i 1810, førte til at øyane blei sameinte til eitt rike. Den nye herskaren blei kalla Kamehameha den store. Etterkomarane hans skulle herska over øyriket fram til 1893, då eit USA-støtta kupp avsette dronning Lili'uokalani og gjorde øyriket til ein uavhengig republikk.

USA annekterte Hawaii den 7. juli 1898 som eit amerikansk territorium. Over seksti år seinare, i 1959, fekk det status som delstat.

## Kjende folk frå Hawaii
* Henry J. Kaiser, industrialist
* Bette Midler, songar og skodespelar
* Duke Kahanamoku, symjar og OL-vinnar
* Israel Kamakawiwoʻole, songar og musikar
* Jack Johnson, songar og musikar
* Jake Shimabukuro, ukulelespelar
* Barack Obama, USAs 44. president
Jaizkibel

**Jaizkibel** er eit fjell i provinsen Guipúzcoa i regionen Baskarland i Spania. Fjellet ligg ved breidda av Cantabric-sjøen. 

Jaizkibel har eit av dei best bevarte marine-økosystema i Baskarland. På dette fjellet finst den sjeldne blomen *Armeria Euskadiensis*, og det spesielle reptilet *Lacerta Viridis*. No er fjellet verna av europeiske lover, *2000 Natura Network*, men eit svært hamneprosjekt trugar det.

Sykkelrittet Clásica San Sebastián går over Jaizkibel, og det er gjerne i dei bratte fjellsidene her at vinnaren av rittet peiker seg ut.

## Bakgrunnsstoff
* Bilde og informasjon om fjellet på baskisk
* Bilde og informasjon om fjellet på spansk  (med reklame)
* Informasjon om truga fjell på engelsk
Transsaharahandel

**Transsaharahandel** mellom middelhavsland og Vest-Afrika, var ein viktig handelsveg frå 700-talet til slutten av 1500-talet. Før ein ser på karavanevegar og handelsvolum er det viktig å gjere greie for korleis slik handel i det heile teke kunne eksistere. Saharaørkenen er eit stort område med fiendtleg klima som skil Middelhavet sin økonomi frå Niger sin. Fernand Braudel påpeikte (i *The Perspective of the World*) at eit sånt område på same måte som Atlanterhavet, berre er verdt å ta seg over under spesielle omstende, når vinsten overstig tapet. Men til skilnad frå Atlanterhavet har Sahara alltid vore busett av grupper av menneske som var vande med lokal handel.
Geirangerfjorden

**Geirangerfjorden** er ein fjord i Stranda kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal. Han er 15 kilometer lang og er ein arm av Sunnylvsfjorden og Storfjorden. Geirangerfjorden er den armen av Storfjorden som strekkjer seg lengst inn i fjordlandskapet. Største djupna i Geirangerfjorden er 233 m, tett vest for den fråflytta garden Syltavik. Ved fjordbotnen ligg bygda Geiranger.

Fjorden er eit av Noreg sine mest vitja turistmål, og vert halde for å vere særs vakker. 14. juli 2005 kom han med på UNESCO si verdsarvliste i lag med Nærøyfjorden i Sogn. 

Det er venta at busetnaden ved Geirangerfjorden vil verte mykje skadd når bergsida over Åkerneset i Sunnylvsfjorden, ein gong i ei ukjent framtid, rasar ut i Sunnylvsfjorden. Raset vil føre til ein tsunami som vil treffe fleire bygder langs fjorden, som Geiranger og Hellesylt, på mindre enn ti minutt.

Langs fjordsidene ligg fleire fråflytta gardar. Stiftinga «Storfjordens venner» har, over ei periode på vel tretti år, sørgd for at mange av desse har vorte (dels eller heilt) restaurerte. Dei oftast vitja av desse er Skageflå og Blomberg på sørsida av fjorden, og Knivsflå på nordsida. Skageflå kan ein nå til fots frå Geiranger, medan ein til dei to andre nyttar båt. Andre fråflytta gardar er Horvadrag, Megardsplassen og Matvika. Det er òg fleire flotte fossefall i fjorden, dei mest kjende er Dei sju systrene og Brudesløret. 

Ei bilferje driven av Fjord1 går langs heile fjorden mellom Geiranger og Hellesylt.

## Fossar

Dei to mest kjende fossane i Geirangerfjorden er Knivsflåfossane, betre kjent som Dei sju systrene og Friaren. Dei to fossane ligg på kvar si side av fjorden, og det vert sagt at Friaren gjer kur til Dei sju systrene på andre sida. 

Brudesløret er ein annan foss i fjorden.

## Galleri

Fil:The Seven Sisters & the Wooer.jpg|Dei sju systrene (venstre) og Friaren (høgre).
Fil:Geirangerfjord.jpg|Den indre delen av Geirangerfjord
Fil:Geirangerfjord sieben Schwestern.jpg|Dei sju systrene i Geirangerfjord
Fil:The Seven Sisters, Geiranger Fjord, Norway.jpg|Eit gammalt postkontor med Dei sju systrene.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Geiranger turistinfo 
* Geirangerfjorden - Trollstigen 
* Webkamera
Nærøyfjorden

**Nærøyfjorden** er ein fjord i Aurland kommune i Vestland. Nærøyfjorden er omkring 18 kilometer lang og er ein arm av Aurlandsfjorden som igjen er ein arm av Sognefjorden. Inst i Nærøyfjorden ligg Gudvangen. Andre busetnader langs fjorden er Bakka, Styvi og Dyrdal. Nærøyfjorden kom 14. juli 2005 på UNESCO si verdsarvliste og utgjer ein del av Nærøyfjorden landskapsvernområde, oppretta i 2002.

Fjorden har innløp mellom Nærnes i nord og Beitelen i sør. Aust for Beitelen held Aurlandsfjorden fram søraustover til Aurlandsvangen og Flåm. Fjorden har særs bratte og høge fjell, enkelte av dei strekkjer seg 1300-1500 meter nesten rett til vêrs. Innimellom går det bratte dalar ned til fjorden og her ligg små grender og gardar. På veg innover i fjorden er den første av desse Arnehus og Dyrdal på nordsida. Litt vestom Dyrdal ligg høgdegarden Drægo på kring 400 moh. Litt lenger inn i fjorden ligg Styvi på andre sida. Frå Styvi går det ein gammal postveg innover fjorden til Bleiklindi som ligg på høgd med Bakka. Innom Styvi smalnar fjorden inn og på det smalaste er han ikkje meir enn 250 meter brei. Han vert også grunn, noko som fører til at inste delen av fjorden ofte frys til om vinteren. På den smalaste delen av fjorden er det 8 knops fartsgrense for større båtar. Dette fordi bylgjene frå båttrafikken tærer på kulturminna nær sjøen, særleg på den oppmurde postvegen mellom Styvi og Bleiklindi.

Litt over fem km frå fjordbotn ligg garden Tufto på vestsida av fjorden. Frå her og inn til Gudvangen går det bilveg (Fv251) langsmed fjorden. Rett sør for Tufto ligg grenda Bakka. 

Inst i fjorden ligg Gudvangen der Nærøydalselvi munnar ut i fjorden. Derfrå er det vegsamband til Bergen og Austlandet på Europaveg 16. 

Fram til Lærdalstunnelen opna i 2000 gjekk det ferje i heilårsrute mellom  Gudvangen og Lærdal, men sidan er det skore slik at det no berre er i turistsesongen det går ferje, og dei veglause gardane utom Tufto har såleis fått eit dårlegare samband det meste av året.

Det er registrert 20 pattedyrartar og kring 50 fugleartar ved Nærøyfjorden. Dei siste tiåra har det vore mykje kobbe i fjorden.  

## Galleri

Fil:Bakka kirke.jpg|Bakka kyrkje (bygd 1859) i Nærøyfjorden
Fil:Village in Norway.jpg|Grenda Bakka fem kilometer nordanfor Gudvangen.
Fil:Fjord_in_Norway.jpg|Ferje på Nærøyfjorden
Fil:Vesnorsk fjordlandskap Bakka.jpg|Plakett på Bakka, avduka av Dronning Sonja 10.juni 2006.
Fil:Nærøyfjord 1.jpg|Fjorden
Fil:Turistferje på Nærøyfjorden.jpg|Turistferje på veg ut fjorden


## Kjelder
* 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Eldre fotografi frå Nærøyfjorden på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Blånipa

**Blånipa** er ein fjelltopp i Kinn kommune på 1121 moh. Toppen kan nåast til fots frå Eikefjord, Norddalsfjorden og Løkkebø. Frå Eikefjord er gangtida til toppen om lag 3 timar.

## Kjelder
*[OPPTUR, 267 fotturar i Sogn og Fjordane]

## Bakgrunnsstoff
* Kart
Sipan

**Sipan** er eit nmvn som kan tyda fleire ting:

* Sipan (Pamb) er ein landsby i Armenia
* eit armensk namn på Süphan, det nest høgaste fjellet og vulkanen i Tyrkia. 
* Šipan er ei øy i Kroatia
* Sipán er ein landsby i Peru
Hatlesetnipa

**Hatlesetnipa** er ein fjelltopp på 583 moh. i Kinn kommune i Vestland fylke.

Frå Hatleset som ligg ved Riksveg 5 om lag fem km vest for Eikefjord går det ein merkt sti opp til toppen. Hatlesetnipa er eit populært turmål for friluftsfolk frå Florø og omland. Gangtid til toppen er om lag halvannan time.
I 2004 sette Telenor i drift ein mobilsendar på staden.

## Kjelder
* Anne Rudsengen og Finn Loftesnes: *OPPTUR, 267 foturar i Sogn og Fjordane*. ISBN  9788291722474

## Bakgrunnsstoff
* Detaljert skildring av Hatlesetnipa på peakbook.org
Sonett

Ein **sonett** er ei verseform med 14 verslinjer fordelte på fire strofer (med 4 + 4 + 3 + 3 linjer). Verlinjene er er femfota og jambiske.
Ordet «sonett» kjem frå det italienske ordet *sonetto*, som tyder ‘liten song’ (diminutiv av *suono*, ‘song’.

## Den italienske sonetten

Sonetten oppstod på 1200-talet. Forma vart truleg oppfunnen av Giacomo da Lentini og gjenoppdaga av Guittone d'Arezzo, som skreiv mesta 300 sonettar. Andre italienske diktarar frå denne tida skreiv òg sonettar, som til dømes Dante Alighieri (1265–1321), men den mest namngjetne tidlege sonettediktaren er Francesco Petrarcha (1304–1374).

I si opphavlege form var den italienske sonetten delt inn i ein oktav (åttelinar) følgd av ein sestett (sekslinar). Det rimskjemaet var a-b-b-a,  a-b-b-a, c-d-c, d-c-d, eller  a-b-b-a,  a-b-b-a, c-d-e, c-d-e. Oktaven formulerte eit problem og sestetten løysinga, med eit klårt skilje mellom dei to. Den niande lina skapte ein snuna, ein «volta» på italiensk, som signaliserte skiftet i emnet eller tonen i sonetten.

## Den engelske sonetten

Sonetten vart introdusert på engelsk av Thomas Wyatt tidleg på 1500-talet. Men det var Sir Philip Sidney sin sekvens *Astrophel and Stella* frå 1591 som starta ei stor bølgje av sonettdikting, med mellom andre Edmund Spenser og William Shakespeare som kjende namn. Mellom 1670 og romantikken vart det derimot mesta ikkje skrive sonettar på engelsk. 

William Wordsworth skreiv fleire sonettar, den best kjende er kanhende «The World Is Too Much With Us». Det same gjorde andre diktarar i romantikken, som Elizabeth Barrett Browning med *[[Sonnets from the Portuguese]]*. Også seinare har det vore skrive gode sonettar, ein kan nemne som døme Wilfred Owen sitt antikrigsdikt «Anthem For Doomed Youth» frå 1918. 

Dei engelske sonettediktarane utvikla kort tid etter sonetten var introdusert i landet ei særeiga engelsk form. Shakespeare er den mest namngjetne her, forma blir difor gjerne kalla Shakespeare-sonetten. Denne forma består av tre firelinarar og ein kuplett (tolinar) til slutt. Her kjem ofte den uventa vendinga i tematikken eller biletbruken i kupletten. Men somtid er det eit skifte i dikta både i niande og trettande lina. Det vanlege rimskjemaet var a-b-a-b, c-d-c-d, e-f-e-f, g-g.

## Sonetten i andre land

Sonetten vart også populær i mellom anna fransk dikting, der sjølv ein så «avantgarde» diktar som Arthur Rimbaud bruka forma. Det same gjorde den store chilenske diktaren Pablo Neruda, og fleire andre diktarar i nyare tid. I Noreg har mellom andre Johan Sebastian Welhaven og seinare Andre Bjerke nytta forma med stort hell.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Shakespeare sine sonettar
Ruth Shady

**Ruth Shady Solís** () er ein peruansk antropolog og arkeolog fødd i Callao. Ho er grunnleggjar og leiar av det arkeologiske prosjektet Caral-Supe. 

I si profesjonelle karriere har Shady leidd arkeologiske prosjekt i kyststrøk, fjellområde og regnskog i Peru. Ho har lagt vekt på studie av framvekst av sosialt og politisk komplekse organisasjonar. Ho har vore direktør for Nasjonalt museum for arkeologi og antropologi i Peru og for Museum for arkeologi og antropologi ved Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Ho har òg hatt fleire andre stillingar ved universitetet. 

Shady har publisert resultat i nasjonale og internasjonale bøker og magasin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:es:Ruth Shady|Ruth Shady]]» frå ,  den 14. juli 2005.*
Wari

**Wari** eller **Huari** var ein sivilisasjon som blomstra opp i Andes i mellomhorisonten ca år 500 til 1200 (800) e.Kr. Hovudstaden låg nær den moderne byen Ayacucho, Peru. Byen var eit senter i eit rike som dekte store delar av høglandet og strekte seg ut til kysten i det som i dag er Peru. Territoriet ekspanderte tidleg til det femna om byen Pachacamac, det ser ut til han heldt fram med ei stor grad av sjølvstyre innanfor Wari. Seinare tok waririket mykje av territoriet som før var Moche

Wari vart det fyrste riket i området som ser ut til å ha ekspandert med hjelp av erobringar. Det vart eit av dei største rika i Sør-Amerika, kom føre Chimu og samstundes med Tiwanaku som delte nokre av dei kunstnariske uttrykksformer med Wari. Kontakten mellom Wari og Tiwanaku hende innanfor ein periode på 50 år då det føregjekk sporadiske samanstøyt om ei gruve som først vart okkupert av Tiwanaku. Gruva kryssa grensene mellom interessesfærane for dei to rika, waririket prøvde å sikre seg gruva, men lukkast ikkje med det.

Waristaten etablerte provinssentra med særmerkt arkitektur. Kring 300 år etter at riket kollapsa vart Tawantinsuyu, inkariket, den dominerande makta i Andesregionen.

Inkaene tok over terrasseringsteknologien frå Wari då dei starta med å forbetre produktiviteten i jordbruket. Inkariket drog føremon av annan infrastruktur frå waririket. Eit hovudvegnett gjennom waririket vart eit døme til etterfølging for inkariket. Dei fekk òg det store religiøse senter Pachacamac, som eit motsvar til Tiwanaku.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Huari|Huari]]» frå ,  den 14. juli 2005.*
Ica-regionen

**Ica-regionen** (spansk *Región Ica*, quechua *Ika suyu*) er ein region i det sørvestlege Peru med kystlinje mot Stillehavet. Han har grenser mot Lima-regionen i nord, mot Huancavelica-regionen i nordaust, mot Ayacucho-regionen i aust og Arequipa-regionen i sør. 

Folkesetnaden var 850&nbsp;765 i 2017, arealet er 21&nbsp;327 km². Hovudstaden er byen Ica som har namn etter elva Ica.

## Politisk inndeling
Regionen er delt inn i fem provinsar.
Provins (hovudstad):
# Chincha (Chincha Alta)
# Ica (byen Ica)
# Nazca (Nazca)
# Palpa (Palpa)
# Pisco (Pisco)

## Geografi
Denne kystregionen er prega av store ørkenområde stykka opp av frodige dalar som oasar. Dei grøne områda er skapt av elvevatn som kjem ned frå Andes i perioden desember til april. Nokre grøne område er skapt med hjelp frå irrigasjonskanalar. 

Utanfor byen Pisco og Paracashalvøya ligg Chinchaøyane som midt på 1800-talet hadde stor økonomisk verd for Peru grunna eksport av guano til Nord-Amerika og Europa. Guanoen vart tatt ut frå øyane. I dag er verksemda lagt ned og øyane er del av eit naturreservat kjent for mangfald i fugleliv.

Både paracaskulturen og nazcakulturen utfolda seg innan grensene for Ica-regionen. På regionmuseet i Ica kan ein sjå døme på den mest særeigne arv frå desse kulturane, tekstilkunsten. I tillegg finst fin keramikk frå nazca.

## Sjå òg
* Paracaskulturen
* Nazcakulturen
* Nazcalinjene

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ica (Region)|Ica (Region)]]» frå ,  den 14. juli 2005.*  

;Litteratur
* Rob Rachowiecki, *Peru*, 3. opplag, Lonely Planet (1996)

## Bakgrunnsstoff

*