open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transisjonsmetall

**Transisjonsmetalla**, eller **innskotsmetalla**, er grunnstoffa i gruppene 3-12 i periodesystemet. Dette er dei same gruppene som utgjer d-blokka. For desse grunnstoffa vert d-orbitalane fylt med elektron etterkvart som ein går mot høgre i periodane. 

## Eigenskapar

Transisjonsmetalla har høge smeltepunkt og er harde. Smeltepunkta er høgast i gruppe 6. Mange av dei kan ha mange oksidasjonstrinn. Høge trinn er stabile, særleg nede i gruppene. Grunnstoffa kan vera sentralatom i ulike kompleks. Transisjonsmetalla dannar ofte farga sambindingar. 

## Sjå òg
* d-blokka
* Kompleks
* Ligandfeltsplitting
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
Limnologi

**Limnologi** (frå gresk Λίμνη limnee, "innsjø"; og λόγος, logos, "læra"),er studiar av innlandsvatn (både saltvatn og ferskvatn), med hovudvekt på innsjøar, tjern og elvar (både naturlege og kunstige). Studiane omfattar kjemiske, biologiske og hydrologiske emne. I tillegg er kvartærgeologi relevant for utforminga av vassvegar og basseng. 

Fagfeltet vart etablert av François-Alphonse Forel (1841-1912). **Limnologi** har tradisjonelt nært slektskap med hydrobiologi. 

Omgrepet *limnisk* syner til det som gjeld innsjøar og ferskvatn, medan *limnetisk* syner til noko som lever i eller stammar frå ein innsjø. 

## Relaterte emne
* Vatn
* Økosystem
Klor

**Klor** (frå gresk chloros, *grøn*) er eit grunnstoff med atomnummer 17 og kjemisk symbol **Cl**. Det er eit ikkje-metall som opptrer i gassform ved romtemperatur. Ein finn det i gruppe 17 i periodesystemet saman med dei andre halogena. Klor er reaktivt og kan ha mange oksidasjonstal i kjemiske sambindingar. 

## Særlege kjenneteikn

Klor er eit sterkt oksiderande, bleikande og desinfiserande stoff. Gassen av det reine grunnstoffet er gulgrøn, to og ein halv gong så tung som luft, har ei sterk og ubehageleg lukt, og er svært giftig.

Klor er eit av dei mest elektronegative grunnstoffa etter oksygen og fluor. 

## Bruk

Klorgass har vorte brukt til kjemisk krigføring under den første verdskrigen. 

Reingjeringsmiddel som klorin inneheld hypokloritt. 

Det er vanleg å klorera drikkevatn for å drepa bakteriar.

## Historie

Klor vart oppdaga av Carl Wilhelm Scheele i 1774. 

## Biologisk rolle

Klor i form av klorid (Cl-) er nødvendig for pattedyr og plantar. Magesyra inneheld saltsyre (HCl). 

## Førekomst

Det finst store mengder klor i naturen i form av salt og andre sambindingar. Nokre av desse er nødvendige for dei fleste typar liv, blant dei menneskekroppen.

## Sambindingar

Kloridion frå oppløyste klorsalt utgjer rundt 1,9 % av massen av sjøvatn. I Dødehavet er konsentrasjonen endå større.

**Viktige sambindingar:**

* Natriumklorid
* Perklorsyre
* Hypokloritt

## Isotopar

## Tryggleik

Klorgass er giftig. 

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* WebElements.com - klor
* Klor
Abuja

**Abuja** er offisiell hovudstad i Nigeria og har vore det sidan 12. desember 1991. Byen blei først til på 1970-talet då ein vedtok å flytta hovudstaden hit, midt i landet, frå Lagos, som ligg ved kysten i sør. Abuja er ein planlagd by som framleis er i vekst. Ein reknar med at folketalet er på rundt ein million.

Byen er bygd på Chukukuåsane, men er prega av to fjellformasjonar i nærleiken, Zuma og Aso. Zuma skal vera det geografiske midtpunktet i Nigeria. Fjellet blir kalla «Porten til Abuja», og grensa mellom hovudstatsterritoriet og delstaten Niger går her. 

Aso ligg nord for Abuja, og byen spreier seg ut frå foten av fjellet. Tidlegare låg landsbyen Asokoro her, men nå er han og innbyggjarane hans blitt ein del av byen.

Abuja er kalla opp etter emiratet Abuja, som vart grunnlagt i 1828. Namnet tyder Abu den Raude, som var namnet til grunnleggjaren. Hovudstadsterritoriet ligg rett sør for det gamle emiratet, som no heiter Suleja.

## Kjelder

* http://www.abuja.net
* http://members.tripod.com/UNIMA1/Nigeria/Abuja.htm

## Bakgrunnsstoff

*
Gruppe 13

**Gruppe 13** eller **hovudgruppe 3** i periodesystemet er òg kjend som borgruppa. Grunnstoffa i denne gruppa har tre valenselektron. Saman med gruppene 14-18 utgjer denne gruppa p-blokka. 

## Eigenskapar

Utanom halvmetallet bor er alle grunnstoffa i gruppa metall. Alle kan ha oksidasjonstrinn 3 i sambindingar. Thallium kan òg ha oksidasjonstrinn 1. Den kovalente karakteren i bindinga aukar nedover i gruppa. 

## Grunnstoffa i gruppa

### Halvmetall
* Bor

### Metall
* Aluminium
* Gallium
* Indium
* Thallium

## Bakgrunnsstoff
* Borgruppa og stoff i denne
Charlie Chaplin

Sir **Charles (Charlie) Spencer Chaplin** () var ein britisk skodespelar, filmregissør og komponist.

Chaplin vart fødd i London. Foreldra var fattige varietéartistar. Dei flytte frå kvarandre rett etter at Charlie vart fødd, og Charlie og broren Sydney voks opp hjå mora, Hannah Harriette Hill. I 1896 vart ho arbeidslaus og kunne ikkje forsyta borna, som fyrst vart sende til eit fattighus og deretter til ein barneheim.

Chaplin fylgde same lei som foreldra, og byrja som varietéartist då han var fem år. Han arbeidde som klovn i ei komediegruppe som vitja Canada og Sambandsstatane i 1910-13, og vart der oppdaga av ein amerikansk filmprodusent. Filmkarriera hans byrja med ein serie korte stumfilmar i 1914. Han vart ein av dei fyrste Hollywood-stjernene, og var mellom dei fåe skodespelarane som greidde overgangen frå stum- til ljodfilm på 1930-talet.

Chaplin ville ikkje ha amerikansk statsborgarskap. Under McCarthy-perioden fekk han store vanskar med dei amerikanske styresmaktene og vart nekta innreise i USA etter å ha vitja England i 1952. Chaplin flytte då til Sveits, der han budde fram til han døydde.

I 1975 vart han slått til riddar (KBE) i England.
Gallium

**Gallium** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Ga** og atomnummer 31. Det er eit uedelt metall og er plassert i gruppe 13 i periodesystemet.

## Eigenskapar
Gallium har eit lågt smeltepunkt i forhold til andre metall. Ved låge temperaturar opptrer det i ei mjuk og skjør metallform, men ved til dømes kroppstemperatur kan det smelta i handa til den som held det. 

## Bruk
Gallium blir brukt i LED-skjermar.

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
Indium

**Indium** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **In** og atomnummer 49. Det høyrer til gruppe 13 i periodesystemet. 

## Bruk
Indium vert brukt i legeringar.

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell
Chloros

**Chloros** er eit gresk ord som kan tyda grøn, eller gulgrøn. Det er òg eit gresk etternamn.

## Bruk i naturvitskapen

*Chloros* er rota til fleire naturvitskaplege ord som har med grønt å gjera, som i namnet på den gulgrøne klorgassen. 

I biologien er det brukt om det grøne plantestoffet klorofyll og kloroplastar, organellane som utfører fotosyntesen i plantane og lagar klorofyll. I tillegg blir det brukt i mange samansetjingar i binominale plantenamn for å uttrykka at ein viss del av dei er grøne.

## ''Chloros'' i bibellæra

Ordet opptrer òg i Bibelen, mellom anna i openberringa til apostelen Johannes (6:8). Her blir det brukt til å skildra ein hest som skal bringa død og forderving til verda. Dette ordet har skapt store problem for bibelomsetjarar, som må velja om dei skal omsetja bokstaveleg eller velja ein anna farge som betre uttrykker døden. Hesten er derfor blitt skildra både som gul eller bleikgul og grå eller bleik.

## Bakgrunnsstoff
* Latinske plantenamn på ''chlor-'' (engelsk)
* Feilomsetjingar i Bibelen (engelsk)
Kina-regionen

**Kina** (tradisjonell kinesisk skrift 中國, forenkla kinesisk 中国;, pinyin *Zhōngguó*, Wade-Giles *Chung-kuo*) er eit land i Aust-Asia som frå 1949 i røynda er delt i to. *[[Folkerepublikken Kina]]* (med hovudstad i Beijing) (eller Peking) omfattar alle fastlandsprovinsane. *[[Republikken Kina]]* (med hovudstad Taipei) styrer berre over provinsen og øya Taiwan (Formosa) og nokre små øyar i provinsen Fujian. Styremaktene i båe republikkane gjer krav på å vera styresmakt i heile Kina. Republikken Kina sin offisielle hovudstad er Nanjing (eller Nanking) som ligg i fastlands-Kina.

Kina er ofte rekna som den eldste framleis eksisterande sivilisasjonen.

Kina har eit folketal på over ein milliard og utgjer ein femdel av menneska på jorda. Fleirtalet er han-kinesarar. Viktige minoritetar inkluderer mandsjuarar. Det kinesiske språket er inndelt i ei rad variasjonar. Beijiingdialekten vert nytta som utgangspunkt for standardkinesisk.

## Historie

Den kinesiske antikken hadde følgjande dynasti,
Xia-dynastiet herska i tida 2070 fvt.-1600 fvt.
Shang-dynastiet herska i tida 1600 fvt.-1046 fvt.
Zhou-dynastiet herska i tida 1046 fvt.–256 fvt.
Vår- og haustannaltida var tida 722 fvt.–476 fvt.
Krigarrika-tida var tida 476 fvt.–221 fvt, og med ho slutta den kinesiske antikken.

Qin-dynastiet herska i tida 221 fvt.–207 fvt.

Han-dynastiet herska i tida 202 fvt.–220.

Dei tre kongedøma herska i tida 220–280.

Jin-dynastiet herska i tida 266–420.

Nord- og Sør-dynastia herska i perioden 420–589.

Sui-dynastiet herska i tida 581–618.

Tang-dynastiet herska 618–907.

Dei fem dynasti og ti kongerike herska frå 907 til 960.

Dynastia Liao, Song, det vestlege Xia, og det yngre Jin-dynastiet herska i perioden 960–1276.

Yuan-dynastiet herska 1271–1368.

Særleg frå 600-talet til og med 1300-talet, kunne Kina reknast som den mest avanserte sivilisasjonen i verda.

Ming-dynastiet herska i tida 1368–1644.

Mandsju- eller Qing-dynastiet herska i perioden 1644–1912.

Frå 1800-talet til ut på 1900-talet var landet for svakt til å slå attende europeisk kolonialisme og japansk invasjon. Samstundes var det interne konfliktar i landet. Kommunistsigeren i den kinesiske borgarkrigen etablerte Folkerepublikken Kina på fastlandet, medan Republikken Kina si regjering heldt fram med å kontrollera Taiwan og nokre mindre øyar i Austkinahavet.

Historia til landet vert kjenneteikna av ymse delingar og samanslåingar mellom skiftande periodar av fred og krig, og valdelege maktskifte. Makta låg gjerne i hovudsak hjå den kinesiske keisaren. Den røynlege makta kunne liggja hjå mektige embetsmenn og regionale krigsherrar. Kina sitt landområde har variert gjennom historia.

## Sjå òg
*Belte og veg-initiativet (*BRI*)

## Bakgrunnsstoff
Thallium

**Thallium** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Tl** og atomnummer 81. Det høyrer til gruppe 13 i periodesystemet.

Metallet er mjukt og lettformeleg, og kan skjerast i med kniv. Det har ein metallisk glans
som det fort mister i luft, og får i staden ein blå-grå farge. For at stoffet ikkje skal oksidera oppbevarer ein det gjerne under vatn.

## Bruk

Thallium er eit giftig tungmetall og har vore brukt til å forgifta rotter og insekt. Stoffet har òg vore brukt i giftmord på menneske.

## Helse

Sjølve grunnstoffet og sambindingane det dannar er svært giftige. Dette er fordi det kan erstatta viktige alkalikation i kroppen, til dømes natrium og kalium. Ombytinga fører til at alle prosessane i cella stoppar opp. Stoffet var særs verknadsfult som mordvåpen før ein forstod korleis det verka og fann fram til ei motgift (berlinerblå, Fe4[Fe(CN)6]3). Thalliumforgifting fører mellom anna til at ein mister håret.

Thallium i mindre dosar kan truleg framkalla kreft.

På grunn av helsefarane er thallium ikkje lenger brukt som rottegift.

## Thallium i kulturen
Krimforfattaren Agatha Christie, som hadde arbeidd som farmasøyt, hadde thalliumforgifting som mordmåte i romanen *[[The Pale Horse]]* (norsk: *Den fjerde rytter*). Ein fann ut kva offera døydde av fordi dei hadde mista hår.

Filmen *[[The Young Poisoner's Handbook]]* frå 1995 var basert på livet til Graham Frederick Young som drap minst tre menneske med thallium i 1960- og -70-åra.
Gruppe 14

**Gruppe 14** eller **hovudgruppe 4** i periodesystemet vert òg kalla **karbongruppa**. Grunnstoff i denne gruppa har fire valenselektron. Gruppa er ein del av p-blokka. Alle grunnstoffa i gruppa kan ha oksidasjonstal +IV i sambindingar. Karbon, tinn og bly kan i tillegg ha +II.

## Grunnstoff i gruppe 14

### [[Ikkje-metall]]
* Karbon

### [[Halvmetall]]
* Silisium
* Germanium

### [[Metall]]
* Tinn
* Bly

## Bakgrunnsstoff
* Om karbongruppa og grunnstoff i denne
Kina

**Folkerepublikken Kina** (Kinesisk skrift 中华人民共和国, pinyin *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*) er den eine av dei to kinesiske statane. Den andre er Republikken Kina, betre kjend i folkemunnen som Taiwan.

Folkerepublikken Kina kontrollerer heile fastlands-Kina. Folketalet er størst i verda, og landet er tredje største i flatevidd.

Jordbruk er viktigast for den kinesiske økonomien.

## Historie

Folkerepublikken Kina vart oppretta den 1. oktober 1949, etter at kommunistane stort sett hadde gått sigrande ut av den kinesiske borgarkrigen. Nasjonalistane, Guomindang, som hadde regjert Republikken Kina mellom 1911 og 1949, flykta då til Taiwan. I 1971 vart Folkerepublikken Kina anerkjent som Kina si legitime regjering av dei sameinte nasjonane. Til då hadde republikken på Taiwan hatt Kina sitt sete i SN og tryggingsrådet.

## Geografi

Folkerepublikken Kina grensar til Tadsjikistan, Kirgisistan, Kasakhstan, Russland, Mongolia, Nord-Korea, Gulehavet, Austkinahavet, Formosasundet, Sørkinahavet, Vietnam, Laos, Burma, Bhutan, Nepal, India, Pakistan og Afghanistan.

Folkerepublikken Kina er delt inn i 23 provinsar, 5 autonome regionar og 3 kommunar.  


**Provinsar**
* Anhui (安徽)
* Fujian (福建)
* Gansu (甘肃)
* Guangdong (广东)
* Guizhou (贵州)
* Hainan (海南)
* Hebei (河北)
* Heilongjiang (黑龙江)
* Henan (河南)
* Hubei (湖北)
* Hunan (湖南)
* Jiangsu (江苏)
* Jiangxi (江西)
* Jilin (吉林)
* Liaoning (辽宁)
* Qinghai (青海)
* Shaanxi (陕西)
* Shandong (山东)
* Shanxi (山西)
* Sichuan (四川)
* Yunnan (云南)
* Zhejiang (浙江)

**Autonome regionar**
* Guangxi Zhuang (广西壮族)
* Indre Mongolia (内蒙古)
* Ningxia Hui (宁夏回族)
* Xinjiang Uighur (新疆维吾尔族)
* Den autonome regionen Tibet (西藏)

**Kommunar**
* Beijing (北京)
* Chongqing (重庆)
* Shanghai (上海)
* Tianjin (天津)


**Spesielle administrative regionar**
* Hong Kong (香港)
* Macao (澳门)


## Bakgrunnsstoff

* Lonely planet om Folkerepublikken Kina

## Sjå òg
* Kina-regionen
* Klima i Kina
* Kinesisk historie
*Belte og veg-initiativet (*BRI*)
Ab

**Ab**/**AB** kan ha fleire tydingar:
* Den jødiske månaden ab
* Den latinske preposisjonen ab.
* Tydinga «frå» eller som forstaving ab- som tyder «av» eller «frå», som i abdisere, som tyder «fråsei». I handelsspråk tyder dette sal med levering på nemnde stad, slik at den vidare forsendingar går føre seg for rekninga og risikoen til kjøparen, til dømes *ab fabrikk* eller *ab lager*). 
* «Far» på hebraisk, sjå abba. 

## Forkortingar
* På svensk er AB forkortinga for *aktiebolag*, som tyder aksjeselskap.
* IATA-koden for flyselskapet Air Berlin er AB
Namnet Wolfram

**Wolfram** er eit tyskspråkleg førenamn som òg kan verta nytta som etternamn. Namnet er sett saman av dei germanske orda *wolf*, ulv, og *hraban*, ramn. Tydinga er noko nær «ulven og ramnane til Odin». I den norrøne gudeverda åtte Odin to ramner, Hugin og Munin, og to ulvar, Gere og Freke.

## Personar med Wolfram som førenamn
* Wolfram von Eschenbach, ein tysk riddar og diktar, død om lag 1220.

## Personar med Wolfram som etternamn
* Stephen Wolfram, ein britisk forskar fødd i 1959.

## Sjå òg
* Wolfram, eit metall
* Wolframitt, eit mineral
* Wolfram Research, eit datafirma grunnlagd av matematikaren Stephen Wolfram.

## Bakgrunnsstoff
*
Bob Beamon

**Robert «Bob» Beamon** () er ein friidrettsutøvar frå USA, best kjend for å ha halde verdsrekorden i lengdehopp frå 1968 til 1991.

Beamon, som kjem frå South Jamaica i Queens i New York, sette verdsrekord i lengde under OL i 1968 i Mexico by med eit hopp på 8,90&nbsp;m, heile 55 cm lengre enn den tidlegare rekorden.

Før dette hoppet hadde verdsrekorden vorte betra 13 gonger sidan 1901, med ei gjennomsnittleg auke på 6 cm, og aldri med meir enn 15 cm. 

OL-vinnaren frå 1964, Lynn Davies frå England, sa til Beamon: «Du har øydelagd denne øvinga». Rekorden stod fram til 1991, då amerikanaren Mike Powell hoppa 8,95 under verdsmeisterskapen i Tokyo.

## Bakgrunnsstoff
*
Preposisjonen ab

**a-/ab-/abs-** er ein latinsk preposisjon som styrer kasuset ablativ. 

## Tydingar
* etter, etter at (tid)
* sidan (tid)
* av (før subjekt)
* frå (tid)
* frå, ut av (rom)
* på, ved, då (tid)
* som resultat av, fordi, grunna

## Bruk
* aboriginar
Kalkogen

**Gruppe 16** eller **hovudgruppe 6** i periodesystemet blir òg kalla for **kalkogena**. Tidlegare har både VIA og VIB vore gruppenummer. Grunnstoffa i denne gruppa har seks valenselektron. 

## Grunnstoff i gruppe 16 (Chalkogen)

### [[Ikkje-metall]]
* Oksygen
* Svovel
* Selen

### [[Halvmetall]]
* Tellur

### [[Metall]]
* Polonium

## Bakgrunnsstoff
* Om gruppa og grunnstoffa  Død lenke
Halogen

**Halogena** er grunnstoffa i **gruppe 17** eller hovudgruppe 7 i periodesystemet. Stoffa i denne gruppa har sju valenselektron og har ofte oksidasjonstal -I i sambindingar. Alle halogena er elektronegative, og sambindingar mellom metall og halogen er oftast salt.

## Grunnstoff i gruppe 17

### [[Ikkje-metall]]
* Fluor
* Klor
* Brom
* Jod
* Astat

## Bakgrunnsstoff
* Om halogena
Arsen

**Arsen** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **As** og atomnummer 33. Det er eit halvmetall i gruppe 15 i periodesystemet.

Arsen, og særleg visse arsensambindingar, er giftig. Nokre stader i verda er grunnvatn forureina av arsen. I svært store mengder kan inntak av arsen vera dødeleg.

## Viktige sambindingar
* Arsen(III)oksid eller arsenikk (As4O6)
* Arsin (AsH3)

## Sjå også
* *[[Arsenikk og gamle kniplingar]]* (skodespel)
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Om arsen 
* Miljøstatus i Norge om arsen 
* Bellona om arsen
Karsporeplanter

**Karsporeplantar** er ei gruppe plantar som formeirar seg med sporar som vert danna i sporehus eller *sporangium*. Dei har korkje blomar, frø eller frukt, og har ofte ei klår generasjonsdeling i livssyklusen sin. Saman med mosar og lav høyrer dei til kryptogamane.

I dag finst det tre store grupper karsporeplantar: kråkefotplantar, snelleplantar og bregnar. Gruppa er parafyletisk, sidan frøplantar stammar frå ho.

## Bakgrunnsstoff
Gruppe 15

**Gruppe 15** eller **hovudgruppe 5** i periodesystemet vert òg kalla **nitrogengruppa**. Grunnstoff i denne gruppa har fem valenselektron. 

## Grunnstoff i gruppe 15

### [[Ikkje-metall]]
* Nitrogen
* Fosfor

### [[Halvmetall]]
* Arsen
* Antimon

### [[Metall]]
* Vismut

## Bakgrunnsstoff
* Om gruppe 15 og grunnstoff i denne
Bly

**Bly** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Pb**. Bly er eit metall i gruppe 14 i det periodiske systemet. Bly er eit uedelt tungmetall med lågt smeltepunkt. I luft vil bly vere blågrått på, sidan blyet vil regagere med oksygen og  danne eit lag blyoksid på overflata. Dersom ein skrapar av dette laget vil bly vere sølvaktig, men vil oksydere og bli blågrått på nokre minutt. 

Ioneradien til blyionet er omtrent lik ioneradien til Ca2+. Dette gjer at bly akkumulerer i beinvev.

## Særskilde kjenneteikn

Bly er eit mjukt metall med dårleg elektrisk leiingsevne. Bly er motstandsdyktig mot korrosjon.

## Bruk

Bly er eit lettformeleg metall og har vore brukt sidan oldtida, mellom anna til røyrlegging, ballast, som byggemateriale, bindemateriale i glasmåleri, ammunisjon som blyhagl, sats i trykking, i måling og til matkonservering. Sidan stoffet er giftig har det vore mindre brukt i moderne tid. I dag vert bly mellom anna brukt i bilbatteri, og blysambindingar har vore tilsett i bensin for å auka oktantalet.

## Historie

Bly har vore kjend sidan oldtida. 

## Førekomst

Blyglans (blysulfid, PbS) er den viktigaste kjelda for bly. 

## Kjemiske eigenskapar

* Tetraetylbly

## Sjå òg

* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet

## Bakgrunnsstoff
* Webelements - bly
* Bellona om bly
Milits

Ein **milits** er ein organisasjon av stridande som består av folk som elles er sivile, i motsetning til ståande hærar av heiltidssoldatar, anten dei er vernepliktige eller yrkessoldatar. Å avskaffe ståande hærar har vore ein ide på venstresida heilt sidan slutten av 1700-talet, fordi dei ståande hærane ofte har vore lydige reiskapar for udemokratiske makthavarar. Tanken var at ein milits av vanlege folk med eit sivilt liv ikkje på same måten kunne brukast mot eiga befolkning eller til angrepskrig. Mellom andre tyske Rosa Luxemburg og franske Jean Jaures har gått inn for omdanning av det tradisjonelle militærvesenet til ein milits, som ledd i ei gjennomgripande demokratisering av samfunnet. 

Noreg har ein milits i det norske Heimevernet.
Kalium

**Kalium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **K** og atomnummer 19. Det er eit alkalimetall. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Kaliumklorid vert brukt i mineralsalt.

Nokre kaliumsalt vert brukt som gjødsel.

## Historie

Sir Humphrey Davy isolerte kalium i 1807. 

## Biologisk rolle

Kalium påverkar hjartemuskelen sin samantrekkingsevne og spelar såleis inn på blodtrykket. Kalium finst i ein del frukt og grønsaker, t.d. banan.

## Kjemi

Kalium er, som dei andre alkalimetalla, reaktivt. Grunnstoffet dannar mange sambindingar. Til dømes:
* Kaliumcyanid (KCN)
* Kaliumhydroksid (KOH)
* Kaliumklorid (KCl)
* Kaliumnitrat eller salpeter (KNO3)
* Kaliumpermanganat (KMnO4)

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements.com - kalsium
* Om kalium
Litium

**Litium** er eit alkalimetall med kjemisk symbol **Li** og atomnummer 3. Det er det lettaste metallet.

Det er eit mjukt sølvkvitt metall, men i luft vert det angripe av oksygen, nitrogen og vatn i lufta og dannar oksidar hydroksid og nitridar. Det er det einaste metallet som reagerer med nitrogen ved standard trykk og i romtemperatur. 

Litium er mindre vanleg enn dei etterfølgjande alkalimetalla natrium, kalium og rubidium, til tross for at det er eit lett grunnstoff. Ulikt alkalimetalla natrium og kalium finst det ikkje i store mengder i havet, men det finst i små mengder i mange mineral og saltsjøar i tørre område. Litium har derfor namn etter det greske ordet for stein, *lithos*. 

Den mest kjende bruken av litium er i oppladbare batteri, særleg i elektronikk. Anna bruk er i kjemisk syntese og i medisin.

## Historie

Litium vart oppdaga av Johan August Arfwedson i 1817.

## Eigenskapar

### Fysiske

### Kjemiske

## Bruk
Bruksområda er mellom anna produksjon av [litium-ion-celler og] litium-ion-batteri.

## Førekomst

### Framstilling

## Sambindingar

* Litiumhydrid (LiH)
* Litiumkarbonat (Li2CO3)
* Litiumklorid (LiCl) er hygroskopisk

## Bruk av litium og litiumsambindingar

Litiumsalt, til dømes litiumkarbonat, kan brukast i behandling av pasientar med bipolar sjukdom. 

Litium vert brukt i batteri.

Nokre sambindingar er viktige reagensar i organisk kjemi.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - litium
* Litium
Jean Jaurès

**Jean Léon Jaurès** () var ein leiande fransk sosialist. Han er særleg kjend for å ha prøvd å hindre storkrigen som braut ut i 1914. Jaurès var akademikar, og sat i nasjonalforsamlinga i fleire periodar. Han var mellom anna aktiv i kampen for å få sett fri den uskuldig dømde jødiske offiseren Dreyfus i den vidgjetne Dreyfus-saka, og i kampen for å skilje kyrkje og stat, noko som lukkast i 1905.

Dei franske sosialistane var kløyvde i fleire grupper på slutten av 1800-talet. Jaurès arbeidde for å sameine dei, og lukkast med det i 1905, med skipinga av *Parti Socialiste Unifie - Section Francaise de l'Internationale Ouvriere*. Hovudorganet til det sameinte sosialistpartiet var avisa *l'Humanite*, grunnlagd av Jaures året før. Denne avisa finst framleis.

Jaures stod i den republikanske tradisjonen frå den store franske revolusjonen i 1789 og framover. Han såg sosialismen som ei fullføring av demokratiseringa av samfunnet.

Jaurès er blitt feilaktig framstilt som pasifist, men var anti-militarist. Han ville *omdanne* militærvesenet i retning av eit heimevernsforsvar, noko han la fram i boka *Den nye hæren* i 1910. Ein slik milits ville vere sterk i forsvar, men uråd å bruke mot eiga befolkning og til angrep på andre land, meinte Jaurès.

Dette var eit ledd i det som blei Jaurès' største og siste kamp, kampen mot krigen som trua. Jaures prøvde fleire gonger å få den Andre Internasjonalen til å vedta samtidig generalstreik i alle krigførande land tilfelle krigsutbrot, men utan å lykkast i å få forpliktande vedtak. Han tala og skreiv mykje mot krigsfaren. I høgreavisene blei Jaurès kalla «landssvikar» og «tysk agent», og den 31. juli 1914 blei Jean Jaurès skoten og drepen av ein høgrenasjonalist. Dagen etter braut første verdskrigen ut. Mordaren, Raoul Vilain, sat fengsla under heile krigen, men blei frifunnen i 1919 i ei kontroversiell rettsavgjerd.

## Bakgrunnsstoff
* l'Humanite
Kinesisk (fleirtyding)

**Kinesisk** er eit vidt omgrep som viser til gjenstandar eller kultur som kjem frå Kina eller etterliknar dette. Meir spesifikt kan det visa til:

## Språk
*kinesisk, ei vid språkgruppe med opphav i Kina, ofte mandarinspråk og då særleg standard mandarin
*kinesisk skrift, i dag gjerne forenkla kinesisk eller tradisjonell kinesisk skrift

## Folk
*innbyggjarar i Kina, medrekna alle minoritetar. Det kinesiske omgrepet *zhongguo ren* (中國人 eller 中国人) betyr direkte omsett 'kinesisk person', men viser som regel til ein borgar av Kina.
**Folk frå Folkerepublikken Kina
* han-kinesarar, den etniske majoriteten i Kina (over 92 %)
* menneske av kinesisk opphav, *hua ren* ((華人 eller 华人). Dette kan visa til etterkomarar både av han-kinesarar og til menneske frå andre folkegrupper.

## Kultur
*kinesisk kalender
*kinesisk nyttår
*kinesisk drake
*kinesisk mat
Magnhild Bruheim

**Magnhild Bruheim** (), fødd og oppvaksen i Skjåk og busett på Lillehammer, er ein norsk skjønn- og faglitterær forfattar og frilansjournalist. Ho er utdanna cand.philol. med hovudfag i nordisk ved Universitetet i Oslo i 1982, og har tilleggsutdanning som journalist. Ho debuterte som forfattar i 1997, og har tidlegare vore radio- og TV-journalist i NRK Oppland. Somme av bøkene hennar er omsette til tysk. Ho var leiar av Norsk Målungdom 1978–79.
 
Bruheim har mellom anna skrive kriminalromanar som er lagde til eit bygdemiljø i perioden frå 1960 til 2000, og vert rekna som ein av dei fremste representantane for sjangeren «bygdekrim». Ho har òg skrive romanar for ungdom, ein oppvekstroman, ein historisk roman, ei matbok og ei bok om gamle slagerar.

## Bøker

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Magnhild Bruheims eiga forfattarside på internett 
* Digitaliserte bøker av Magnhild Bruheim i bokhylla.no (Nasjonalbiblioteket)
Sørfjorden i Hardanger

**Sørfjorden** er ein 38 kilometer lang sidefjord av Hardangerfjorden i Hardanger i Vestland fylke. Fjorden strekkjer seg frå der Utnefjorden deler seg i Sørfjorden og Eidfjorden og sør til Odda. 

Fjorden har innløp mellom Trones i nordvest, rett sør for Utne, og Kyrkjenes i søraust, rett nord for Kinsarvik. Ved innløpet stikk Kinsarvikbukti sørover til Kinsarvik og frå her går det ferje nordover til Utne og Kvanndal i Granvin lenger nord. 

Langs fjorden finn ein på vestsida frå nord til sør Grimo, Jåstad, Aga og Agatunet, Syreflot, Vikebygd med Bleie og Nå, Eitrheim og Tokheim. Mellom Eitrheim og Tokheim ligg industriområdet Norzink. På austsida av fjorden ligg mellom anna Kinsarvik, Lutro, Lofthus, Børve, Sekse, Segelgjerd, Fresvik, Hovland og Tyssedal. Inst i fjorden finn ein Odda sentrum.
Ari Behn

**Ari Mikael Behn** () var ein norsk forfattar og biletkunstnar. Han debuterte med novellesamlinga *Trist som faen* i 1999, og skreiv også romanar og annan litteratur.

I oppveksten hadde Behn etternamnet Bjørshol, etter faren Olav Bjørshol, men tok seinare mormora sitt etternamn. 24. mai 2002 gifta han seg med prinsesse Märtha Louise. Saman med henne har han døtrene Maud Angelica Behn, Leah Isadora Behn og Emma Tallulah Behn.

Han hadde ein egen programserie, *Ari og Per*, på NRK saman med Per Heimly. I serien drog duoen verda rundt på besøk i forskjellige kontroversielle miljø. Behn fekk blant anna kritikk for å drikke, slåst og kle seg i dameklede for så å gå rundt i Barcelonas gater på TV.

## Born
* Maud Angelica Behn (f. 29. april 2003)
* Leah Isadora Behn (f. 8. april 2005)
* Emma Tallulah Behn (f. 29. september 2008)

## Bibliografi
**Romanar**
* *Bakgård* (2003), roman
* *Entusiasme og raseri* (2006)
* *Vivian Seving etc.*(2009)
* *Inferno* (2018)

**Skodespel**
* *Treningstimen* (2011), premiere på Rogaland Teater

**Novellesamlingar**
* *Trist som faen. Fortellinger* (1999)
* *Talent for lykke. Fortellinger* (2011) 
* *Tiger i hagen. Fortellinger* (2015)

**Sakprosa**
* *Fra hjerte til hjerte* (2002), saman med prinsesse Märtha Louise

## Referansar
Folgefonna

**Folgefonna** eller **Folgefonni** er den tredje største isbreen i Noreg (203 km&sup2;) og den sørlegaste. Han ligg på høgfjellsområdet på Folgefonnhalvøya mellom Sørfjorden i aust, Åkrafjorden i sør og Hardangerfjorden i vest. Breen ligg innanfor kommunane Etne, Kvinnherad og Ullensvang.

Breen har eit samla areal på 203&nbsp;km&sup2;. Breområdet er tredelt med Nordre Folgefonna (26&nbsp;km&sup2;), Midtre Folgefonna (9&nbsp;km&sup2;) og Søndre Folgefonna (168&nbsp;km&sup2;). Folgefonna har fleire utløparar, mellom anna Bondhusbrea, Blomsterskardsbreen og Buerbreen. Det høgaste punktet er 1644 moh, og det lågaste 400 moh. 

29. april 2005 vart Folgefonna den 25. nasjonalparken i Noreg. Både isbreen og ein stor del av landskapet rundt er verna, i alt 545,2 km&sup2;.

## Utvikling
Folgefonna er ikkje ein rest etter istida. Etter slutten av førre istid trekte isen seg raskt tilbake, og den isen som låg i området smelta til slutt heilt vekk. Først for omkring 5000 år sidan vart Nordre Folgefonna nydanna under ein periode med temperaturfall og samtidig auka nedbør. Med periodiske variasjonar har han hatt omtrent den utstrekninga han har i dag. 

## Kultur
Folgefonna er tema i Geirr Tveitt sitt småstykke for orkester; «Folgafoldne fortél ingjenting», fåa *Hundrade hardongtonar frao Hardanger*. 

### Segn
I fylgje ei segn hadde det tidlegare vore sju kyrkjesokn der fonna no ligg, men folk som budde der for so gale fram at Gud straffa dei med å late eit offseleg snøfall dekkje området.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Kjelder
### Referansar
Furu

**Furu**, **fure** eller **toll** (*Pinus sylvestris*), ofte kalla *tolle* i Midt-Noreg, og forra i Nord-Noreg, er ein planteart i furuslekta (*Pinus*). Denne arten er den einaste naturleg viltveksande furuarten i Noreg. 

## Utbreiing

Furu finst frå Storbritannia i vest, til Sibir i aust, Kaukasusfjella i sør, og Nord-Noreg i nord. I nord veks ho frå havnivå opp til 1000 moh.; i sør veks ho frå 1200 til 2600 moh. Ho finst i heile Noreg.

## Utsjånad

Furua vert opp til 35 meter høg. Einskilde tre i særleg gunstig jord har vorte opp til 45 meter. Gamle tre har grov og mørkbrun skorpebork nedst og tynn, lyst raudlet bork høgare opp. Hokonglane sit på stutte skaft, er spisse, og går frå gulbrune til gråbrune i farge ettersom dei mognast.

Nålene er lange, og sit parvis i knippe.

## Bruk
Furu er eit treslag med mange bruksområde, og er difor viktig for skogbruket. Det blir avverka store mengder furu i Noreg kvart år til bruk i industrien som materiale til bygg- og møbelproduksjon, papirmasse, og framstilling av tjære og terpentin. 

Furuveden er særs rik på kvae. Tidlegare produserte ein såkalla alved ved å la kvista og toppkappa furustammer stå att på rot over fleire år slik at kvaa trekte opp frå rota og ut i veden. Slik vart mesteparten av virket impregnert og eigna seg såleis ypparleg som kledningsmateriale for hus og andre bygningar.

## Anna
I Vesterålen veks dei eldste trea i Noreg. Det eldste av desse furutrea er frå år 1228, medan daude trestubbar går heilt tilbake til år 877.

## Ord for ‘furu’
* **Furu**: Det norrøne ordet *fura*, som er i slekt med svensk «fura», dansk «fyrretræ» og engelsk «fir» (gammal skotsk tyding: ‘furu’, moderne engelsk tyding: ‘edelgran’ *Abies*) finst i fleire former i norske dialektar:
** *Fåra*, Jæren
** *Fǫrå*, *fǫrrå*, Ytre Nordmøre (særleg i tydinga furu som trevirke)
** *Føru*, *furu* Indre Nordmøre

* *Tolle*
** *Tǫ’ļļ* Nordmøre (jf. svensk «tall»)

## Sjå òg
* Gadd

## Galleri

Pinus sylvestris young female cone - Keila.jpg|Blome
Pinus sylvestris MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|Konglar
Kiefer Holz.JPG|Trevirke frå furu


## Kjelder
;Referansar

* Lid, J. (2005), *Norsk flora* (7. utgåva). Samlaget, Oslo.
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pinus sylvestris|Pinus sylvestris]]» frå ,  den 6. august 2008.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Underhalding

**Underhalding** er ei handling eller ein opptreden som har som hovudmål å fanga merksemd og mora dei som ser på eller er med. Ulike typar framføringar, spel, leikar, festar og reiser er døme på underhalding. 

## Aktørar

Det ein først tenker på som underhalding er gjerne utøvande kunst som er delt inn i aktive utøvarar og passivt publikum. Utøvarane er spesielle; anten er dei velkjende eller dei er svært dyktige. Mange av dei har underhalding som levebrød, til dømes tryllekunstnarar, geishaer eller musikarar. 

Andre typar underhalding blir skapt av aktørane sjølve. Dette gjeld mellom anna deltakande dans og idrett, selskapsleikar og rollespel.

Skiljet mellom underhaldarar og underhaldne er ikkje absolutte, noko ein ser i formene utøvarforma barneteater eller innringingsprogram på radio.

## Stadar

Underhalding kan ta plass på gata (t.d. gatemusikantar) eller heime, men det finst òg mange stader som er via underhalding: Bygg som konserthus og kinosalar og parkar med vakker natur, dyr eller mange underhaldande aktivitetar.

Visse media er særs eigna og blir mykje brukt til å underhalda. I dag er fjernsynet det viktigaste av desse media, medan radioen var størst i tidlegare tider. Spel og andre aktivitetar på datamaskinar er òg blitt populære former for tidtrøyte. 

## Tid for underhalding

I Noreg i dag er det vanleg å setja av tid til å slappa av og nyta underhalding, gjerne kvar dag. I andre samfunn har ein gjerne hyppige festdagar og festivalar som kan gjera kvardagen meir fargerik. Restar av dei mange gamle norske merkedagane finn me på primstaven og i mellom anna julefeiringa. Tidsrom som er særleg via underhalding er feiringane av mellom anna karneval og holi.
Ragnar Grimsrud

**Ragnar Grimsrud** ()  var ein norsk keramikar og formgjevar. Han var fødd i Drammen og utdanna ved Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo 1924&ndash;1925.

I åra 1925&ndash;1928 dreiv han eigen keramikkverkstad på Minnesund. I 1928 vart han tilsett ved keramikkavdelinga ved Graverens Teglverk i Sandnes, og der arbeidde også kona hans, Elsa Grimsrud, som den første dekormålaren ved fabrikken. Han var leiar av keramikkavdelinga mesteparten av tida han var ved Graverens og han vart der fram til 1946, med eit opphald på eit par år rundt 1933 då han arbeidde på Egersund Fayancefabrik.

I 1946 vart han tilsett som disponent ved AS Figgjo Kraftselskap (seinare kalla Figgjo Fajanse og Figgjo AS) i Sandnes i samband med at produksjonen der skulle leggjast om frå keramikk til fajanse/flintgods. Ragnar Grimsrud formgav der dei fleste servisemodellane oppover heile 1950- og 1960-talet, mellom anna dei velkjende servisa Sissel og Grete og 1000-serien (som er brukt til mellom anna Astrid, Lotte og Smørblomst) og storhushaldningsmodellen 35-serien som han formgav i 1961 og som enno i dag (2005) vert produsert. 
Då Figgjo Fajanse og Stavangerflint fusjonerte i 1968 vart Ragnar Grimsrud kunstnarleg leiar og produktutviklingssjef for begge fabrikkane. Ragnar Grimsrud vart ved Figgjo AS til han gjekk av med pensjon i 1973.

## Han er representert mellom anna ved desse samlingane:
* Designmuseet, Helsingfors
* Kunstindustrimuseet i Oslo
* Musée de Céramique i Sèvres
* Nordenfjeldske kunstindustrimuseum
* Vestlandske kunstindustrimuseum

## Fotnotar
Stavangerflint

**Stavangerflint AS** var ein fabrikk for tilverking av flintgods som låg i Hillevåg i Stavanger. Produksjonen starta i 1949 og vart nedlagt i 1979. 

Selskapet vart stifta allereie i 1946 og dei bygde ein heilt ny stor fabrikk i Hillevåg. I byrjinga heitte verksemda Stavanger Fajansefabrikk AS, men allereie tidleg på 50-talet endra dei namn til Stavangerflint AS.

Utover 50- og 60-talet var det ein livleg produksjon av servise og pynteartiklar som vasar, skåler, veggfat og mykje anna. Rett etter krigen var det ein voldsom trong her i landet for billige kvardagsservise, og den marknaden kasta både Stavangerflint og den hardaste konkurrenten, Figgjo Fajanse, seg over. Då den verste innanlandske trongen var stetta byrja dei etterkvart å sjå ut over landets grenser etter nye marknadar. På midten av 60-talet eksporterte Stavangerflint varene sine til ikkje mindre enn 24 land, mellom anna Storbritannia, USA, Canada, Danmark og Sverige, men den viktigaste marknaden var nok framleis i Noreg.

Stavangerflint AS fusjonerte med Figgjo Fajanse AS i 1968. Det vart dreve produksjon vidare i begge fabrikkane utover 1970-talet, men frå 1978 vart maskiner og tilsette gradvis flytta til Figgjo. Mange av dei tilsette takka nei til å byrja ved Figgjo, og fekk seg i staden nytt arbeid i Stavanger. I 1979 vart det heilt slutt på verksemda ved Stavangerflint.

Mellom dei kunstnarlege medarbeidarane var:

* Kåre Berven Fjeldsaa
* Vigdis Gløersen
* Gro Karlsen
* Anne Lofthus
* Kari Nyquist
* Carl Olaf Olsen
* Eystein Sandnes
* Inger Waage
* Kai Fjell
Boliden Odda AS

**Boliden Odda AS** er ei verksemd i Odda. Nemninga blei til då Norzink AS skifta namn den 19. august 2004. Norzink vart grunnlagd i 1924. No eig svenske New Boliden verksemda. 

Boliden Odda ligg på Eitrheimsneset, om lag 4 kilometer nord for Odda sentrum. Hovudproduksjonen er sink og aluminiumsfluorid. Boliden Odda AS har 370 tilsette.

## Bakgrunnsstoff
* 
* New Boliden
Kommunikasjon

**Kommunikasjon** er utveksling av opplysningar, vanlegvis gjennom eit sams symbolsystem (t.d. eit språk). Omgrepet kan òg visa til samferdsle.

## Menneskeleg kommunikasjon
Kommunikasjon kjem frå det latinske *communicare*, som tyder å gjere felles. Menneske kommuniserer for å utveksla kunnskap, røynsler og kjensler. Vanlege uttrykk er teiknspråk, talespråk, skriftspråk, rørsler og kringkasting. Den ikkje-verbale kommunikasjonen kan vi dele inn i auditiv og visuell kommunikasjon. Også pausen, eller stilla, har ein funksjon i kommunikasjon.

Kommunikasjon har også eit makt- og kontrollaspekt, og er ein reiskap for å både styre andre og meistre eigen livssituasjon. Kommunikasjon skaper felleskap og identitet.

## Dyrekommunikasjon
Mange dyreslag kommuniserer òg med kvarandre ved hjelp av lyd, lukt og kroppspråk. Kvalar brukar til dømes kvalsong over store avstandar, hundar sender ut og mottek lukteinntrykk, og honningbier «dansar» kvar dei andre biene kan finna nektar.

## Bakgrunnsstoff
Antarktis

**Antarktis** (gresk , 'motsett av Arktis') er ein verdsdel som omgjev sørpolen på jorda. Når ein snakkar om Antarktis tenker ein ofte på kontinentet Antarktika, den største landmassen i verdsdelen. I tillegg til denne finn ein fleire øyar i Sørishavet som høyrer til verdsdelen.

Som fleire andre land har Noreg gjort krav på delar av verdsdelen, men desse krava har hatt lita meining etter Antarktistraktaten i 1961.

Antarktis har internettdomenet *.aq*.

## Galleri

Today, the highlight of the trip.S through the Lemaire Channel to 65 deg 7 min S latitude, then back to the Gerlache Strait . (26005166175).jpg|Lemaire Channel
061212-nordkapp.jpgPetermann Island
Fryxellsee Opt.jpg|Lake Fryxell
Mount Erebus Aerial 2.jpg|Vulkanen på Mount Erebus på Rossøya
Aurore australe - Aurora australis.jpg|Polarlys i Antarktis
Kaloyan-Livingston.jpg|Kaloyan Nunatak på Livingston Island


## Sjå òg
* Klima i Antarktis.

## Bakgrunnsstoff
Kjemisk reaksjon

**Kjemiske reaksjonar** skjer når to eller fleire molekyl, atom eller ion reagerer med kvarandre og dannar ei eller fleire nye sambindingar – reaksjonsprodukta. Molekyla kan vera av same eller av ulike stoff. 

Det finst mange typar av kjemiske reaksjonar, til dømes redoksreaksjonar, syre-base-reaksjonar, hydrolyse og kondensasjonsreaksjonar.

I dei fleste reaksjonar vil reaksjonsprodukta samtidig brytast ned og gå attende til utgangsstoffa, og det vil etter ei tid oppstå likevekt mellom reaksjonsfarta begge vegar. Reaksjonsfarta er til ei kvar tid avhengig av konsentrasjonen av dei ulike stoffa samt trykk og temperatur. Dette blir kalla likevektsreaksjonar og blir framstilt i reaksjonsformlar etter Brønsted-Lowry-prinsippet.

## Typar av reaksjonar
* Syre-base-reaksjonar skjer mellom ei syre og ein base. Viss konsentrasjonane av reaktantar er riktige får ein nøytralisasjon. Reaksjonen mellom natriumhydroksid (NaOH) og saltsyre (HCl) er eit eksempel. Denne reaksjonen gir ei løysning av natriumklorid. 
:NaOH (aq) + HCl (aq) > H_2O(l) + NaCl(aq) 
* Fellingsreaksjonar skjer når ein blandar to løysningar og får danna eit fast stoff. Eit eksempel er reaksjonen når ei løysning av sølvnitrat vert tilsett i ei løysning av natriumklorid. 
: NaCl (aq) + AgNO_3(aq) > NaNO_3(aq) + AgCl (s) 
* Redoks-reaksjonar skjer når ein reaktant vert oksidert og ein redusert. Slike reaksjonar skjer til dømes ved elektrolyse og i galvaniske celler.
* I ein addisjonsreaksjon er alle atoma i alle reaktantane tilstades i produktet. 
* Eliminasjonsreaksjon
* Ein kondensasjonsreaksjon er ein reaksjon der det vert danna ei binding mellom to molekyl og eit mindre molekyl vert spalta av. Esterar vert danna ved denne typen reaksjon mellom ein alkohol og ei syre. 
: R-OH + HOOC-R > R-COOR + H_2O 
* Hydrolyse

## Eksoterme og endoterme reaksjonar

I somme kjemiske reaksjonar blir energi utvikla og avgitt som varme, såkalla eksoterme reaksjonar. Eit døme på dette ser vi når vi tenner eit magnesiumband. Bandet brenn med ei intens kvit flamme og gjev frå seg energi. (2 Mg + O2 → 2 MgO + energi). I andre reaksjonar må energi tilførast utanfra for at reaksjonen skal skje, såkalla endoterme reaksjonar. Om til dømes nitrogen og oksygen skal reagera med kvarandre, må det tilførast energi. (N2 + O2 + energi → 2 NO).

Begge typar reaksjonar kan vera spontane, avhengig av trykk og temperatur. Alle reaksjonar skjer raskare ved høgare temperatur, men likevekta kan då vera forskove mot utgangsstoffa til ulempe for produktutbyttet. I industrielle kjemiske prosessar er reaksjonstilhøva (konsentrasjon, trykk, temperatur) oftast justert til eit kompromiss mellom fart og utbytte.

## Eksempel på reaksjonar
* **Raske reaksjonar:**
** Fargeendring i te ved tilsetjing av sitron
** Lækjemidlet Dispril som blir oppløyst i vatn
** Sprenging

* **Langsame reaksjonar:**
** Spiker som rustar
** Stearinlys som brenn
** Hår som veks
** Måling som tørkar
** Papir som gulnar

## Sjå òg
* Reaksjonsmekanisme
* Reaksjonsorden

## Bakgrunnsstoff
Syre

Ei **syre** er eit stoff som kan gje frå seg H+ ioner (proton), syra kan reagera med ein base og danna eit salt og har pH-verdi under 7 i vassløysning. Sterke syrer er fullstendig protolyserte i vatn, medan svake syrer berre er delvis protolyserte. Det vil seia at ikkje all syra reagerer med vatnet.

Generelt kan ein reaksjon mellom ei syre og vatn skrivast slik:

:*HA + H<sub>2</sub>O <--> H<sub>3</sub>O<sup>+</sup> + A<sup>-</sup>*

Ein skil mellom organiske og uorganiske syrer. Aminosyrer og karboksylsyrer er organiske syrer. Dei sterkaste syrene, som svovelsyre, er uorganiske. 

Ei einprotisk syre er ei syre som gjev frå seg 1 proton (H+). Ei fleirprotisk syre er ei syre som gjev frå seg to eller fleire protoner (H+)

## Definisjonar på ei syre
* Ei Brønsted-Lowry-syre er ein protondonor. Ho gjev frå seg eit hydrogenion. Stoffet som tek imot protonet er ein base.
* Ei Lewis-syre er eit stoff som er ein elektronparakseptor. 

Svante Arrhenius definerte ei syre som eit stoff som kan gje frå seg hydrogenion når ho er løyst i vatn. Etter denne definisjonen må syrer vera vassløyselege. Det er ikkje nødvendig om ein brukar definisjonen til Brønsted og Lowry. Ei Lewis-syre treng ikkje eingong å innehalda hydrogen. 

## Viktige syrer

### Organiske
* Aminosyrer - stoffgruppe
* Askorbinsyre - C-vitamin
* Benzosyre
* Eddiksyre
* Sitronsyre
* Vinsyre

### Uorganiske
#### Svake
* Flussyre
#### Sterke
* Salpetersyre
* Saltsyre
* Svovelsyre

## Reaksjonar

Salt vert danna i nøytraliseringsreaksjonar mellom syrer og basar. Denne reaksjonstypen er viktig i analysemetoden syre-base-titrering. Endepunktet i titreringa vert funne ved hjelp av ein indikator eller ved pH-målingar.

## Bruk av syrer

Ein del organiske syrer vert brukt i matlaging. Eddiksyre i form av eddik er mykje brukt, mellom anna i dressingar. Nokre av syrene vert brukt som konserveringsmiddel. 

## Sjå òg
* Base
* Salt
* Titrering

## Bakgrunnsstoff
Kobolt

**Kobolt** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Co** og atomnummer 27. Det er eit transisjonsmetall i Gruppe 9 i periodesystemet. 

## Viktige sambindingar

Koboltklorid (CoCl2).

## Bruk

Kobolt gjev ein flott blåfarge når det er tilsett i glas. Ulike salt av kobolt blir òg brukt i kunstmåling og tekstilfarging.

Metallet vert brukt i legeringar.

## Sjå også
* Blaafarveværket
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Blaafarveværket
* Bellona om kobolt
Det nye testamentet

**Det nye testamentet**, ofte forkorta til **NT**, er ein del av den kristne Bibelen. Det inneheld 4 evangelium, Apostelgjerningane, 13 brev tillagt Paulus, Hebrearbrevet, 8 andre brev og *[[Johannes' openberring]]*. Dei 27 skriftene handlar om Jesus og om dei første kristne. Tekstane er opphavleg skrivne på gresk.
Uttrykket «Det nye testamentet» tyder eigentleg 'den nye pakta' som dei kristne meinte dei hadde med Gud. Nemninga kom i bruk rundt år 200.

Tekstene i NT vart truleg skrivne frå om lag år 50 etter Kristus, og fram til om lag år 100 (openberringa). Andre tekstar som gjerne vart skrivne etter år 100 vert ikkje rekna som kanoniske av alle kyrkjesamfunn, men kan omtalast som gnostiske, apokryfe eller pseudepigrafiske.

Det nye testamentet vart redigert og gjort ferdig mot slutten av 300-talet etter ei lang utveljingsprosess og harde drøftingar. Hovudæra for dette arbeidet vert gjeven Hieronymus, som gav NT den forma det har hatt sidan. Hans utgåve var einerådande i vestkirka fram til 1511, då grunnteksta vart omsett på nytt frå gresk av Erasmus frå Rotterdam. Inndelinga i vers blei innført i testamentet trykt av Robert Estienne i 1551.

## Sjå òg
* Det gamle testamentet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Nettbibelen ved bibel.no
*Bibelen ved Wikikilden (norske Wikisource)
Iskrem

:*Sjå [[is]] for artikkelen om frose vatn*

**Is** er ein søt matrett som blir severt frosen, og som ofte vert brukt som dessert. Han kan serverast i skål/beger, kjeks eller fastfrosen på ein pinne.

Ein kan basera isen på mjølk, fløyte og eventuelt egg, noko som ofte blir kalla **iskrem**, eller på (saft og) vatn, då han gjerne blir kalla **saftis** eller sorbet. Retten blir òg smaksett med søtningsmiddel og ymse andre tilsetnader. 

For at det skal bli dessertis, lyt ein røra i iskremblandinga medan ho vert vert nedkjølt, for å forhindra at det vert danna store iskrystallar.

## Bakgrunnsstoff