open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vitskap i 1989

**Vitskapsåret 1989** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1989.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*25. august - USA sin ubemanna romsonde Voyager 2 nådde fram til Neptun.
*16. oktober - Romsonden Galileo, som blei send avstad frå romferje, nådde Jupiter som tidlegare ikkje har vore synleg.

### [[Medisin]]
*Ukjend dato -  *[[The Oxford Database of Perinatal Trials]]* starta å bli publisert online.

## Prisvinnarar
*Bigsbymedaljen: Trevor Elliott
*Copleymedaljen: César Milstein
*De Morgan-medaljen: David George Kendall
*Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut den store gullmedaljen til Lennart Nilsson, Torkel Wallmark og Torbjörn Westermark
*Nobelprisen:
**Fysikk: Norman F. Ramsey, Hans G. Dehmelt, Wolfgang Paul
**Kjemi: Sidney Altman, Thomas R. Cech
**Fysiologi/Medisin: J. Michael Bishop, Harold E. Varmus
*Steeleprisen: Irving Kaplansky, Daniel Gorenstein, Alberto Calderón
*Turingprisen: William Kahan
*Wollastonmedaljen: Drummond Hoyle Matthews

## Fødde

## Døde
* 27. februar – Konrad Lorenz, zoolog (fødd )
* 12. august – William Bradford Shockley, fysikar (fødd )
* 20. august – George Adamson, miljøvernar (villmark) (fødd )
* 29. august – Peter Scott, miljøvernar (fødd )
* 11. oktober – M. King Hubbert, geofysikar (fødd )
* 14. desember – Andrei Sakharov, kjernefysikar (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1989|Vitenskapsåret 1989]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1990

**Vitskapsåret 1990** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1990.

## Hendingar
* 12. november   – Tim Berners-Lee publiserte eit meir formelt forslag om World Wide Web.
* 13. november – Den første kjente websida vart skriven.

### [[Astronomi]] og [[romfart]]

*24. april - Hubbleteleskopet vart plassert i bane.
*November - Romsonden Magellan, som vart send ut frå ei romferje, viste forkastingar, vulkanar og lavaberg på Venus som tidlegare ikkje har vore synleg.
*2. desember - Toyohiro Akiyama vart den første japaneren i verdsrommet.

### [[Biologi]]
*Ukjend dato - Den første biologiolympiaden vart arrangert i Olomouc i Tsjekkoslovakia.

### [[Meteorologi]]

## [[Paleontologi]]
* 12. august – "Sue", det best bevarte eksemplaret av *[[Tyrannosaurus|Tyrannosaurus rex]]* som nokon gong er funne vart oppdaga i Sør-Dakota.

## Prisvinnarar
*Brinellmedaljen: Terkel Rosenquist
*Copleymedaljen: Abdus Salam
*Darwinmedaljen: John Harper
*Davymedaljen: Keith Ingold
*Fieldsmedaljen: Vladimir Drinfeld, Vaughan Frederick Randal Jones, Shigefumi Mori og Edward Witten
*Nobelprisen:
**Fysikk: Jerome I. Friedman, Henry Way Kendall, Richard E. Taylor
**Kjemi: Elias James Corey
**Fysiologi/Medisin: Joseph E. Murray, Edward Donnall Thomas
*Steeleprisen: Raoul Bott, R. D. Richtmyer, Bertram Kostant
*Turingprisen: Fernando Corbató
*Wollastonmedaljen: Wallace S. Broecker

## Døde
* 4. januar – Doc Edgerton, elektroingeniør (fødd )
* 26. januar – Lewis Mumford, vitskapshistorikar og -filosof (fødd )
* 22. mars – Gerald Bull, ingeniør (fødd )
* 24. mars – An Wang, computerdesigner (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1990|Vitenskapsåret 1990]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1993

**Vitskapsåret 1993** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1993.

## Hendingar
*CERN: Tsjekkia og Slovakia slutta seg til CERN.

### [[Astronomi]] og [[romfart]]
* 13. februar - Asteroiden 7253 Nara blei oppdaga av Fumiaki Uto.
*4. juni - Total måneformørking.
*29. november - Total måneformørking.
*2. desember - STS-61 vart skoten opp. Dette romferjeoppdraget til Hubble-teleskopet installerte korrigerande optikk i tillegg til oppgraderingar, som ikkje berre gjorde at teleskopet kunne fokusere skikkeleg, men òg auke forstørringa og klårskapen utover det opphavlege designet. Teleskopet hadde opphavleg blitt utforma med tanke på slike framtidige oppgraderingar.

### [[Matematikk]]
* 21. juni - Andrew Wiles kunngjorde eit bevis på Fermats siste teorem ved Isaac Newton Institute. Beviset var ikkje heilt rett, men Wiles kunngjorde ei revidert bevis dei påfølgjende åra.

### [[Medisin]]
*Februar - The *[[New England Journal of Medicine]]* offentleggjorde funn som viste at pasientar med peptisk magesår kunne få ei vellukka behandling  med antibiotika, noko som gav truverdig støtte til oppdaginga av at sjukdommen peptisk magesår blei valda av bakterien *[[Helicobacter pylori]]*.
*August - Formell lansering av Cochrane Collaboration.

### Teknologi
* 22. mars - Selskapet Intel leverte dei første Pentium-chipane.
*31. mars - Ein bug (feil) i eit program skrive av Richard Depew sende ein artikkel til 200 nyheitsgrupper på ein gong.  Termen spamming (søppelpost) blei funnen på av Joel Furr for å skildre det som skjedde.
* 22. april - Versjon 1.0 av nettlesaren Mosaic kom ut.

## Prisvinnarar
*Bigsbymedaljen: Julian Anthony Pearce
*Copleymedaljen: James Watson
*Davymedaljen: Jack Baldwin
*Göran Gustafssonpriset:
**Molekylær biologi: Alwyn Jones
**Fysikk: Claes Fransson
**Kjemi: Mathias Uhlén
*Nobelprisen:
**Fysikk: Russell A. Hulse, Joseph Taylor
**Kjemi: Kary Mullis, Michael Smith
**Fysiologi/Medisin: Richard J. Roberts, Phillip A. Sharp
*Steeleprisen: George David Mostow, Walter Rudin og Eugene Dynkin
*Turingprisen: Juris Hartmanis og Richard Stearns
*Wollastonmedaljen: Samuel Epstein

## Døde
*11. februar - Robert W. Holley, amerikansk biokjemikar, nobelprisvinnar (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1993|Vitenskapsåret 1993]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1994

**Vitskapsåret 1994** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1994.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*25. mai - Delvis måneformørking.
* 16. juli–22. juli – Fragment av kometen Shoemakar-Levy 9 trefte planen Jupiter.
*21. juli – R. Ibata, M. Irwin og G. Gilmore oppdaga Sagittarius Dwarf Elliptical Galaxy, ein satellittgalakse til Mjølkevegen. Den blei rekna for å vere den galaksen som ligg nærast Mjølkevegen fram til .
* 12. oktober – NASA mista kontakt med romsonden Magellan etter ei vellukka ferd. Sonden krasja inn i Venus kort tid etter.
*3. november - Ei total solformørking var synleg frå jorda i Peru, Brasil og Sør-Atlanteren.
* Asteroiden 7484 Dogo Onsesn vart oppdaga av Masahiro Koishikawa.
* 14032 Mego vart oppdaga.
* 8C 1435+63 vart oppdaga og vert med z=4.25 den mest fjerntliggande galaksen frå jorda som vi kjenner til.
*Hubble-teleskopet tok bilete av Pluto og Charon.

### [[Biologi]]
*10. september - *[[Wollemiaslekten|Wollemifurul]]* ('Wollemia'), tidlegare berre kjend frå fossil, vart oppdaga i raviner i den avsidesliggande regnskogen i Wollemi nasjonalpark i New South Wales av David Noble.

* Dingiso eller trekenguruar på Vest-Papua vart sett for første gong av forskarar.
* Utgjevinga av *[[Flora of China]]* starta.

### [[Medisin]]
*Oktober – Den første demonstrasjonen av Cochranedatabasen vart utført.

### Molekulær biologi
* Grønt fluorescerande protein vart vist på ein vellykka måte  i *[[Caenorhabditis elegans]]*, noko som starta bruken av proteinet som ein fluorescerande markør.

## Prisvinnarar
*Copleymedaljen: Charles Frank
*Darwinmedaljen: Peter Lawrence
*Davymedaljen: John Meurig Thomas
*Fieldsmedaljen: Jefim Isaakovitj Zelmanov, Pierre-Louis Lions, Jean Bourgain og Jean-Christophe Yoccoz
*Göran Gustafssonpriset:
**Molekylær biologi: Klas Kärre
**Fysikk: Antti Niemi
**Kjemi: Håkan Wennerström
**Matematikk: Torsten Ekedahl
**Medisin: Rikard Holmdahl
*Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut den store gullmedaljen til Torsten Hägerstrand, Lennart Johansson og Carl Nyrén
*Nobelprisen: 
**Fysikk: Bertram N. Brockhouse, Clifford G. Shull
**Kjemi: George A. Olah
**Fysiologi/Medisin: Alfred G. Gilman, Martin Rodbell
*Steeleprisen: Louis dei Branges, Ingrid Daubechies og Louis Nirenberg
*Sylvestermedaljen: Peter Whittle
*Turingprisen: Edward Feigenbaum og Raj Reddy
*Wollastonmedaljen: William Jason Morgan 

## Døde
* 25. januar – Stephen Cole Kleene, amerikansk matematikar (fødd )
* 29. juli – Dorothy Crowfoot Hodgkin, britisk kjemikar (fødd )
* 19. august – Linus Pauling, amerikansk kjemikar (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1994|Vitenskapsåret 1994]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1995

**Vitskapsåret 1995** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1995.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*24. januar: Den svenske forskingssatellitten Astrid vart skoten ut frå ein rakettbase i Plesetsk i Russland.
*Februar: Project Phoenix byrja leite etter utanomjordisk transmisjonar ved bruk av Parkes radioteleskop i New South Wales, Australia, det største teleskopet på den sørlege halvkula. 
*22. mars: Kosmonauten Valeri Poljakov landa på jorda etter å ha vore lenger enn nokon annan i rommet, 438 dagar.
*15. april: Delvis måneformørking.
*6. oktober: 51 Pegasi b: Michel Mayor og Didier Queloz ved Université dei Genève ved Observatoire dei Haute-Provence offentliggjorde i *[[Nature]]* den første definitive påvising av ein eksoplanet i bane rundt ei ordinær hovudseriestjerne (51 Pegasi). 
*25. oktober - Ei total solformørking var synleg frå jorda i Sør-Asia og Stillehavet.
* "Big Ear" ("Store øyre") ved Ohio State University Radio Observatory avslutta radioundersøkinga (SETI), etter å ha vore i kontinuerleg drift i 22 år frå byrjinga i . 
*Asteroide 6349 vart oppdaga av Masahiro Koishikawa.

### [[Biologi]]
* Genomet *[[Haemophilus influenzae]]* var det første genomet til ein fri levande organisme som vart sekvensert. 
### Informatikk
* 23. mai - programmeringsspråket Java vart offentleg kjent. 
### Medisin
* 20. januar - Medarbeidarar ved National Institutes of Health offentleggjorde vellukka kliniske testar av førebyggande behandling av sickelcelleanemi.

### Nevrologisk vitskap
* RELN-genet og reelinproteinet vart oppdaga av Gabriella D'Arcangelo og kollegaene hennar, noko som løyste mysteriet bak danninga av "inverterte lag i hjernebarken" i hjernen på reeler (mutante mus), og fører til mykje forsking på kva rolle reelin har i den nevrologiske utviklinga.

### [[Psykologi]]
*Elizabeth Loftus skildra 'Lost in the mall technique' om konfabulasjon.

## Prisvinnar
*Bigsbymedaljen: Andrew Benjamin Smith
*Copleymedaljen: Frank Fenner
*Davymedaljen: Malcolm Green
*De Morgan-medaljen: Walter Kurt Hayman
*Göran Gustafssonpriset:
**Molekylær biologi: Bernt-Eric Uhlin
**Fysikk: Pär Omling
**Kjemi: Gunnar von Heijne
**Matematikk: Bo Berndtsson
**Medisin: Björn Dahlbäck
*Nobelprisen:
**Fysikk: Martin L. Perl och Frederick Reines
**Kjemi: Paul J Crutzen, Mario J Molina og F Sherwood Rowland
**Fysiologi/Medisin: Edward B Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard og Eric F Wieschaus
*Polhemsprisen: Håkan Lans
*Steeleprisen: Edward Nelson, Jean-Pierre Serre og John Tate
*Turingprisen: Manuel Blum
*Wollastonmedaljen: George Patrick Leonard Walker

## Fødde

## Døde
* 30. januar: Gerald Durrell, britisk miljøvernar (fødd )
* 2. april: Hannes Alfvén, svensk astrofysikar (fødd )
* 23. juni: Jonas Salk,  amerikansk medisinsk forskar, opphavsmannen til den første poliovaksinen (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1995|Vitenskapsåret 1995]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1996

**Vitskapsåret 1996** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1996.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*14. oktober - Freja, svensk satellit for romfysikk, slutta omsider å fungere etter å ha vore i drift fire gonger så lenge som han var bygd for. 
*4. desember - USA skaut ut den ubemanna romsonden *[[Mars Pathfinder]]* med planeten Mars som mål.

### [[Medisin]]
*Mars - Cochranebiblioteket vart lansert. 

## Prisvinnarar
*Copleymedaljen: Alan Cottrell
*Darwinmedaljen: John Sulston
*Davymedaljen: Geoffrey Wilkinson
*Göran Gustafssonpriset:
**Molekylær biologi: Dan Hultmark
**Fysikk: Mats Larsson
**Kjemi: Malcom Levitt
**Matematikk: Anders Björner
**Medisin: Roland S. Johansson
*Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut den store gullmedaljen til Erik Dahmén
*Nobelprisen: 
**Fysikk: David M. Lee, Douglas D. Osheroff, Robert C. Richardson
**Kjemi: Robert Curl, Harold Kroto, Richard Smalley
**Fysiologi/Medisin: Peter C. Doherty, Rolf M. Zinkernagel
*Steeleprisen: Daniel Stroock, Srinivasa Varadhan, Bruce Berndt, William Fulton og Goro Shimura
*Turingprisen: Amir Pnueli
*Wollastonmedaljen: Nicholas John Shackleton 

## Døde
* 12. januar – Bartel Leendert van der Waerden, nederlandsk matematikar (fødd )
* 20. februar – Solomon Asch, polsk-amerikansk sosialpsykolog (fødd )
* 26. mars – David Packard, amerikansk ingeniør og entreprenør (fødd )
* 17. juni – Thomas Kuhn, amerikansk vitskapsfilosof (fødd )
* 1. august – Tadeus Reichstein, polsk-sveitisk kjemikar, nobelprisvinnar (fødd )
* 20. september – Paul Erdős, ungarsk matematikar (fødd )
* 20. desember – Carl Sagan, amerikansk astronom (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1996|Vitenskapsåret 1996]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1991

**Vitskap i 1991** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1991.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*18. mai: Helen Sharman vart den første briten i rommet.
*11. juli: Ei total solformørking var synleg frå jorda i Stillehavet, Mellom-Amerika og Brasil.
*29. oktober: Galileo vart det første romfartøyet som vitjar ein asteroide.
*21. desember: Delvis måneformørking.
*Ukjend dato - Asteroiden 6859 Datemasamune vart oppdaga av Masahiro Koishikawa.
* Ukjend dato -  Asteroiden 11514 Tsunenaga vart oppdaga.

### [[Geofysikk]]
* Ukjend dato - Alan Hildebrand med fleire støtta Alvarezhypotesen for krit-tertiær-utryddinga ved å foreslå at Chicxulubkrateret på Yucatánhalvøya i Mexico er eit nedslagskrater for den store asteroiden som for 65 millionar år sidan skal ha kollidert med jorda.

### [[Kjemi]]
*Ukjend dato - Karbonnanorøyr vart oppdaga av Sumio Iijima.

## Prisvinnarar
*Bigsbymedaljen: Robert Stephen White
*Copleymedaljen: Sydney Brenner
*Davymedaljen: Jeremy Knowles
*Göran Gustafssonprisen:
**Molekylær biologi: Björn Vennström
**Fysikk: Carsten Peterson
**Kjemi: Bertil Andersson
**Matematikk: Arne Meurman
**Medisin: Anders Björklund
*Ingenjörsvetenskapsakademien deler ut den store gullmedaljen til Erik Wallenberg
*Nobelprisen: 
**Fysikk: Pierre-Gilles dei Gennes
**Kjemi: Richard R. Ernst
**Fysiologi/Medisin: Erwin Neher, Bert Sakmann
*Steeleprisen: Armand Borel, Jean-François Treves, Eugenio Calabi
*Sylvestermedaljen: K.F. Roth
*Turingprisen - Robin Milner
*Wollastonmedaljen: Xavier Le Pichon 

## Fødde

## Døde
* 30. januar: John Bardeen, fysikar, medoppfinnar av transistoren (fødd )
* 1. mars: Edwin H. Land, oppfinnar og grunnleggar av Polaroid (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1991|Vitenskapsåret 1991]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1992

**Vitskapsåret 1992** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1992.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*24. mars - Dirk Frimout vart første belgiar i rommet.
*15. juni - Delvis måneformørking.
*30. juni - Ei total solformørking var synleg frå jorda i Sør-Atlanteren.
*6. oktober - Den svenske forskingssatellitten Freja vart send opp.
*10. desember - Ei total måneformørking oppstod.
* Første stadfesta påvising av eksoplaneter med oppdaginga av fleire planetar med terrestrisk masse som går i bane rundt pulsaren PSR B1257+12 av Aleksander Wolszczan og Dale Frail.
* Asteroiden 5751 Zao vart oppdaga av Masahiro Koishikawa.

### Matematikk
* International Society for Bayesian Analysis vart grunnlagd av Arnold Zellner. 
### Medisin
* Oktober – Det første Cochranesenteret opna (i Storbritannia) og den første av Cochrane Review Groups (Graviditet & fødsel og subfertilitet) vart oppretta.
* 29. oktober - Food and Drug Administration godkjente Depo Provera for bruk som eit prevensjonsmiddel i USA.

### Fysikk
* Ungarn vart medlem av CERN.

## Prisvinnarar
*Copleymedaljen: George Porter
*Darwinmedaljen: Motoo Kimura
*Davymedaljen: Alan Carrington
*De Morgan-medaljen: Albrecht Fröhlich
*Göran Gustafssonpriset:
**Molekylær biologi: Thomas Edlund
**Fysikk: Joseph Nordgren
**Kjemi: Bengt Nordén
**Matematikk: Svante Janson
**Medisin: Staffan Normark
*Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut den store gullmedaljen til Ingvar Kamprad
*Nobelprisen: 
**Fysikk: Georges Charpak
**Kjemi: Rudolph A. Marcus
**Fysiologi/Medisin: Edmond H. Fischer, Edwin G. Krebs
*Steeleprisen: Peter Lax, Jacques Dixmier, James Glimm
*Turingprisen: Butler Lampson
*Wollastonmedaljen: Martin Harold Phillips Bott 

## Døde
* 6. april - Isaac Asimov, amerikansk forfattar (fødd )
* 10. april - Peter D. Mitchell, engelsk kjemikar, nobelprisvinnar (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1992|Vitenskapsåret 1992]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1997

**Vitskapsåret 1997** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1997.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*9. mars - Ei total solformørking var synleg frå jorda i det tidlegare Sovjetunionen og Arktis.
*4. juli - USA sin ubemanna romsonde Mars Pathfinder landa på planeten Mars.
*15. oktober - USA skaut ut romsonden Cassini, som i  skulle nå Saturn.
### [[Biologi]]
*Sauen Dolly vart det første klona husdyret.

### [[Medisin]]
*19. november - Ei 29-årig kvinne i USA fødde sjulingar.
*21. november - Ei britisk undersøking viste at dei fleste silikonimplantat i bryst byrjar å lekke etter 20 år.
*26. november - Under legekonferansen i Älvsjö vart det hevda at mosjon er den mest effektive metoden for å behandle aldersdiabetes, og at det bør bli ein sjølvfølgje for pleie i framtida.
*5. desember - Nordens til då (1997) yngste hjartetransplantasjonspasient, ei tre månader gammal jente, fekk nytt hjarta ved ein vellukka operasjon på Östra sjukhuset i Göteborg.

#### Ukjend dato
* Food and Drug Administration godkjente daclizumab, den første humaniserte antistoffet innan terapi.

## Prisvinnarar
*Bigsbymedaljen: James Anthony Jackson
*Copleymedaljen: Hugh Huxley
*Davymedaljen: Jean-Marie Lehn
*Göran Gustafssonpriset:
**Molekylær biologi: Christer Betsholtz
**Fysikk: Olle Inganäs
**Kjemi: Sven Lidin
**Matematikk: Dennis Hejhal
**Medisin: Lars Björck
*Ingenjörsvetenskapsakademien deler ut den store gullmedaljen til Percy Barnevik
*Nobelprisen:
**Fysikk: Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji, William D. Phillips
**Kjemi: Paul D. Boyer, John E. Walker, Jens Christian Skou
**Fysiologi/Medisin: Stanley B. Prusiner
*Steeleprisen: Mikhael Gromov, Anthony Knapp og Ralph Phillips
*Sylvestermedaljen: H.S.M. Coxeter
*Turingprisen: Douglas Engelbart
*Wollastonmedaljen: Douglas James Shearman

## Døde

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1997|Vitenskapsåret 1997]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vitskap i 1999

**Vitskap i 1999** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1999.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*Mars - USA sin ubemanna romsonde Mars Pathfinder byrja på hovudoppdraget: å med hjelp av kamera frå låg høgd å kartlegge heile planeten Mars.
*16. april - Nytt planetsystem oppdaga i Andromedagalaksen.
*26. juni - Romsonden Cassini passerte Venus.

*11. august - Ei total solformørking var synleg frå Atlanteren, Europa, sørvestre Asia og India.
*18. august - Romsonden Cassini passerte jorda.
*3. desember - Den amerikanske romsonden Mars Polar Lander landa på Mars, men på grunn av teknisk feil får markkontrollen i Pasadena ikkje kontakt med sonden.
*Ukjend dato - For første gongen lukkast astronomar å rekne ut kor raskt universet ekspanderer ved den såkalla Hubblekonstanten.
* Ukjend dato - For første gong sidan  passerte Neptun nærare sola enn Pluto.

### [[Medisin]]
*5. april - Malaysia masselakta griser som spreidde hjernehinnebetennelse til menneske. 86 menneske omkom, og  griser vart slakta.
*13. mai - AIDS vart rekna for å vere den største dødsårsaka i Afrika, der han ligg bak kvart femte dødsfall.
*7. august - Fattigsjukdommen TBC spreidde seg raskt i Russland, og  nye tilfelle vart registrert i løpet av årets seks første månader.

## Prisvinnarar
*Bigsbymedaljen: Ali Mehmet Celal Sengor
*Copleymedaljen: John Maynard Smith
*Davymedaljen: Malcolm Chisholm
*Göran Gustafssonprisen:
**Molekylær biologi: Thomas Perlmann
**Fysikk: Per Delsing
**Matematikk: Johan Håstad
**Medisin: Göran Akusjärvi
*Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut den store gullmedaljen til Gideon Gerhardsson
*Nobelprisen:
**Fysikk: Gerardus 't Hooft, Martinus J.G. Veltman
**Kjemi: Ahmed Zewail
**Fysiologi/Medisin: Günter Blobel
*Steeleprisen: Michael Crandall, John Forbes Nash, Serge Lang og Richard Kadison
*Turingprisen: Frederick P. Brooks
*Wollastonmedaljen: John Frederick Dewey

## Døde
* 25. februar – Glenn T. Seaborg, amerikansk kjemikar og kjernefysikar, nobelprisvinnar i kjemi  (fødd )
* 26.  mai – Waldo Semon, amerikansk oppfinnar (fødd )
* 11. november – Vivian Ernest Fuchs, engelsk geolog og oppdagar (fødd )

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1999|Vitenskapsåret 1999]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Col du Tourmalet

**Col du Tourmalet** er med 2&nbsp;115 moh. den høgaste vegovergangen i dei franske Pyreneane. Passet ligg i Département Hautes-Pyrénées og knyter saman Luz-Saint-Sauveur og Campan.

Frå vestsida startar oppstigninga i Luz-Saint-Sauveur og går over Barèges. På 18,4&nbsp;km stig vegen 1&nbsp;405 høgdemeter med ein gjennomsnittleg stigning på 7,6 %. Frå vest startar oppstigninga i Sainte-Marie-de-Campan og går over La Mongie, og stig 1&nbsp;270 høgdemeter over 17,1&nbsp;km, dvs 7,4 % i snitt.

Col du Tourmalet er framfor alt kjent på grunn av Tour de France. Etter eit initiativ av Alphonse Steines blei passet tatt inn i rittprogrammet i 1910; og er det første høgfjellspasset i Touren si historie. Den gongen gjekk det berre ein sti over høgda og i tillegg var det ville bjørnar i fjellsidene. Under inspeksjonen av passet heldt Steines på å sette livet til, men likevel telegraferte han til sin overordna, Henri Desgrange: *«Kom greit over Tourmalet. Stop. Vegen var i god stand. Stop. Ingen vanskar for ryttarane.»* Octave Lapize, som seinare vann samanlagd, var førstemann over. På grunn av vanskane i fjella sa han til rittkontrollørane ei klatring seinare, ved Col d'Aubisque: *«Vous êtes des assassins. Oui, des assassins!»* («De er mordarar. Ja, mordarar!») Det kjende dramaet frå 1913 då gaffelen på sykkelen til Eugène Christophe brotna og han etter ei lang fotvandring sjølv måtte reparere han i ei smie i Sainte-Marie-de-Campan, gjekk òg føre seg på Tourmalet.

I dag blir Col du Tourmalet, Alpe d'Huez, Col du Galibier og Mont Ventoux rekna som dei vanskegaste og mest kjende klatreetappane i Tour de France. Tourmalet er ikkje berre det eldste, men er òg det mest brukte høgfjellspasset under touren. 

I nærleiken av passhøgda står det ein minnestein over Jacques Goddet som leia Tour de France frå 1947 til 1986.


Fil:Vue-Est-Tourmalet.jpg|Utsyn over austsida frå passhøgda
Fil:Jacques Goddet Memorial.jpg|Minnesteinen over Jacques Goddet
Fil:Col tourmalet 03.jpg|Utsyn frå Col du Tourmalet til *Route du Pic du Midi*


## Litteratur
* Kristian Bauer: *Roadbook Tour de France*, Bruckmann Verlag 2006, ISBN 978-3-765444-77-7
* Peter Leissl, *Die legendären Anstiege der Tour de France*, Covadonga 2004, ISBN 978-3-936973-09-9
* Philippe Bouvet, Philippe Brunel, Serge Laget, Philippe Le Men, Christian Naitslimane: *Cols mythiques du Tour de France*, L’Équipe 2005, ISBN 978-2-915535-09-9 (französisch)

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon for syklistar (høgdeprofil, vanskegrad, bilete) på climbbybike.com]
* Tourmalet i Tour de France-historia)
* Høgdeprofilen til vestsida 
* Høgdeprofilen til austsida 
* Høgdeprofilen til Les Lacquets
Holger Aresvik

**Holger Aresvik** () var ein norsk målar og spelemann på tyskfele (vanleg fele) frå Arasvika på Ertvågsøya i den noverande Aure kommune på Nordmøre. Han er blant anna kjent for å ha gjeve form til «Bruramarsj frå Valsøyfjord» &mdash; ein mangedelt bruramarsj som har utgangspunkt i to kortare bruramarsjar.

## Kjelder

* Alnakka.net om Holger Aresvik
* Levetid frå FolkemusikkWiki om Holger Aresvik
Albulapasset

**Albulapass** (retoromansk; *Pass da l'Alvra*) er ein fjellovergang i kantonen Graubünden i Sveits. Fjellvegen, som når opp i 2&nbsp;312 meters høgd, knyter saman Tiefencastel i Albulatal med La Punt-Chamues-ch i dalen Engadin. Albula-Bahn trafikkerer strekninga over Albulapasset gjennom ei rad av korte tunnelar. Hovudvasskiljet i Europa går over Albulapasset.

Bilvegen er vinterstengd av snøras frå oktober til juni, medan jarnbanen går heile året.

### Soge
Albulapasset har vore nytta som gjennomfartsveg i lange tider. Allereie i 1695 kosta innbyggjarane i Bergün forbetringar på dei vanskelegaste strekka på den ferdselsåra som då var i bruk. Tida 1855-65 vart det bygt veg over Albulapasset. Fram til 1904 var vegen ei god inntekstkjelde for lokalbefolkninga, då fjellvegen over Albulapasset var eit godt alternativ for farande om Julierpasset eller Settimopasset var uframkomeleg. 

Jarnvegen Albula-Bahn stod ferdig i 1904, noko som førte til at vegen over Albulapasset mista mykje av sin verdi. I seinare tid vert bilvegen først og fremst nytta av turistar.

År om anna går ein av etappane i sykkelrittet Sveits rundt over Albulapasset.

## Bakgrunnsstoff


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Albulapass|Albulapass]]» frå ,  den 16. februar 2012.*
Vitskap i 2006

**Vitskapsåret 2006** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2006.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
* 4. januar: Jorda var ved perihelium.
* 19. januar: NASA skaut opp romfarkosten New Horizons som vart rekna å nå Pluto og Charon den 14. juli 2015.

*29. mars: Total solformørking over delar av Afrika og Europa. Godt synleg mellom anna i Tyrkia. Delvis solformørking i Sverige
* 24. august: Pluto vart degradert frå å vere ein planet til å vere ein dvergplanet av IAU.
* 23. oktober: Romsonden MESSENGER flaug forbi planeten Venus for første gong.
* 8. november: Ein merkurpassasje fann stad då Merkur passerte over solskiva sett frå jorda.
* 10.-22. desember: Christer Fuglesang blei den første nordmannen/svensken i rommet, då han reiste med romferja Discovery (oppdrag STS-116).

## Prisvinnarar
* Abelprisen: Lennart Carleson, svensk matematikar
* Copleymedaljen: Stephen Hawking, britisk teoretisk-fysikar, kosmolog og forfattar
* Darwinmedaljen: Nick Barton
* Davymedaljen: Martin Pope
* Fieldsmedaljen 
** Andrej Okunkov, russisk matematikar
** Grigorij Perelman, russisk matematikar (tok ikkje imot prisen)
** Terence Tao, australsk matematikar
** Wendelin Werner, tysk-fransk matematikar
* Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut Den store gullmedaljen til Lars H. Zetterberg, svensk professor innan telekommunikasjonsteori
* Nobelprisen:
** Fysikk
*** John C. Mather, amerikansk fysikar som arbeider ved NASA
*** George F. Smoot, amerikansk fysikar
** Kjemi: Roger D. Kornberg, amerikansk biokjemikar
** Fysiologi/medisin
*** Andrew Z. Fire, amerikansk mikrobiolog og genetikar
*** Craig C. Mello, amerikansk utviklingsbiolog
* Leroy P. Steele-prisen
** Clifford Gardner
** John Greene
** Martin Kruskal
** Robert Miura
** Lars Hörmander, svensk matematikar
** Frederick Gehring
** Dennis Sullivan
* Turingprisen: Frances Allen
* Sylvestermedaljen: Peter Swinnerton-Dyer
* Wollastonmedaljen: James Lovelock, britisk biokjemikar

## Døde
* 23. januar: Tore Gjelsvik, norsk motstandsmann, geolog, forskar og direktør ved Norsk Polarinstitutt (fødd )
* 13. februar: Kristian Trægde, norsk meteorolog (fødd )
* 28. februar: Owen Chamberlain, amerikansk nobelprisvinnar i fysikk  (fødd ) 
* 22. april: Magnar Norderhaug, norsk ornitolog (fødd )
* 4. mai: Ivar Hessland, svensk geolog og paleontolog (92).
* 4. september: Steve Irwin, australsk naturvitskapsmann (fødd )
* 12. oktober: Bjørn Lyng, norsk gründer og oppfinnar (fødd )
* 6. desember: Otto Øgrim, norsk fysikar og forfattar (fødd )
Settimopasset

**Settimopasset** eller **Septimerpasset** er ein historisk viktig fjellovergang i kantonen Graubünden i Sveits. Fjellvegen, som når opp i 2&nbsp;310 meter over havet, knyter saman distriktet Hinterrhein og dalen Surses i nord med Val Bregaglia i sør. 

### Soge
Settimopasset var i bruk i bronsealderen og var i mellomalderen eit av det viktigaste sambanda mellom Nord-Italia og Chur og Bodensjøområdet. I denne tida vart kjerrevegen over fjellet brukt av både kjøpmenn, hærar og keisarar, noko som var grunnlaget for Graubünden sin posisjon som passtat. Etter opninga av vegen over Splügenpasset i 1823 mista Settimopasset noko av si rolle. Tre år seinare vart Julierpasset, som berre ligg få kilometer lenger aust, opna. Trafikken tok då i staden vegen over Julier- og Malojapasset, og Settimopasset hadde utspela si rolle som overfartsveg. I dag kan Settimopasset einast passerast til fots eller på terrengsykkel. Enkelte stader er steinlagde delar av den gamle vegen godt bevart.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Settimopasset|Settimopasset]]» frå ,  den 16. februar 2012.*
Høglandsfe

**Høglandsfe** eller **skotsk høglandsfe** er ein storferase frå Skottland. Dyra har lange horn og tjukk langhåra pels i svart, raudt eller gult.

Feet vart avla fram i høglandet og på dei vestlege øyane i Skottland. Frå tidleg på 1900-talet har avlsdyr vorte eksportert til resten av verda, spesielt til Australia og Nord-Amerika. Feet vart utvikla frå to kvegbesetningar, den eine svarthåra og den andre raudhåra.

## Kommersiell suksess

Høglandsfeet er kjent som hardført og tilpassa det skotske høglandet der vêrlaget er prega av mykje regn og vind. Feet har med gode resultat vorte introdusert i mange tempererte land og spesielt i land med kaldare vintrar enn Skottland har, slik som det sentrale Europa og Canada.

Håret gir vern gjennom vinteren, og dyra er flinke til å finne mat i bratt fjellterreng. Dei et både gras og plantar som anna fe skyr. Kjøtet er magrare enn på anna kjøtfe fordi høglandsfeet får god isolasjon frå håret og ikkje treng så mykje feitt. Pelsen gjer at dyra trivst utandørs i tilhøve som er utrivelege for dei fleste kjøtfekrøter. Slik kan høglandsfeet produsere godt med kjøt i landområde som vanskeleg kan gi utbyte gjennom anna jordbruk.  

Høglandsfeet vert i somme høve kryssa med andre kjøtferasar, som limousinfe eller charolais.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «» frå ,  den 16. februar 2012.*
Vitskap i 2010

**Vitskapsåret 2010** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2010.

## Hendingar

## Prisutdelinger
* Abelprisen vart tildelt John Torrence Tate for hans store og varige innverknad på talteorien
* Kavliprisen:
** Astrofysikk: Jerry Nelson, Ray Wilson og Roger Angel
** Nanovitskap: Donald M. Eigler og Nadrian Seeman
** Nevrovitskap: Thomas Südhof, Richard Scheller og James Rothman 
* Nobelprisen:
**Fysikk:Andre Geim og Konstantin Novoselov
**Kjemi: Richard F. Heck, Ei-ichi Negishi og Akira Suzuki for palladiumkatalyserte krysskoplingar i organisk syntese.
**Fysiologi/Medisin: Robert G. Edwards for utvikling av in vitro fertilisering.
*Penrosemedaljen: Eric J. Essene
*Wollastonmedaljen: Richard Hugh Sibson
Vitskap i 2009

**Vitskapsåret 2009** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2009.

## Hendingar
### [[Astronomi]] og [[romfart]]
*7. mars – NASA sitt Kepler-teleskop vart skote opp. 
*11. april – Planeten Neptun var igjen i same posisjon som han var då han vart oppdaga den 23. september 1846.
*22. juli – Total solformørking.
*29. september – Romsonden MESSENGER passerte forbi planeten Merkur for tredje gong.
*2009 var utropt til Det internasjonale astronomiåret av SN til minne om Galilei sine oppdagingar 400 år tidlegare.

## Prisvinnarar
*Abelprisen: Mikhail Leonidovitsj Gromov
*Copleymedaljen: Martin J. Evans
*Faradaymedaljen: Martin Sweeting
*Guldberg-Waage-medaljen: Eiliv Steinnes
*Karl Schwarzschild-medaljen: Rolf-Peter Kudritzki
*Nobelprisen: 
**Fysikk: Charles K. Kao, Willard S. Boyle og George E. Smith
**Kjemi: Venkatraman Ramakrishnan, Thomas Steitz og Ada Yonath 
**Fysiologi/medisin: Elizabeth Blackburn, Carol Greider og Jack Szostak
*Penrosemedaljen: B. Clark Burchfiel
*Wollastonmedaljen: Paul F. Hoffman

## Døde
* 11. februar: Willem Johan Kolff, lege, oppfinnar av kunstige organ (fødd ).
* 12. september: Norman Ernest Borlaug, amerikansk agronom og nobelprisvinnar (95, fødd )

## Kjelder
Aberrasjon i optikk

**Aberrasjon** er ein optisk avbildingsfeil som skuldast at eit system av linser og/eller krumme speglar ikkje avbildar objektpunkta eintydig som biletpunkt. Aberrasjonen er  bestem av forma til dei speglande flatene og av fargespreiinga til linsa. 

Dei vanlegaste typane optisk aberrasjon er *sfærisk aberrasjon* og *kromatisk aberrasjon*, men aberrasjon syner òg til fenomena tilt, koma og astigmatismering.

## Sfærisk aberrasjon
Sfærisk aberrasjon oppstår når ljos brytast gjennom ei linse som er av sfærisk form, fordi ljos som kjem inn frå ulike stader på linsa ikkje blir fokusert i same brennpunkt. Dette resulterer i at ein ikkje får stilt inn fullt nøyaktig fokus, men heller må fokusere der majoriteten av brennpunkta finst. Sfærisk aberrasjon kan minimerast ved å kombinere positive og negative linser, og/eller asfæriske linser. Denne kombinasjonen av linser kan då bryte ljoset til eit felles brennpunkt.

## Kromatisk aberrasjon
Kromatisk aberrasjon, òg kalla fargeblødning, oppstår som feilaktige utgåande linjer langs kantar med stor kontrast. Kromatisk aberrasjon oppstår ved at ljos med ulikt bølgjelengd kan brytast ulikt, og at det dermed får ulike brennpunkt. Linjene er ofte nyansar av lilla på grunn av den korte bølgjelengda til lilla lys. Kromatisk aberrasjon er utbreidd blant objektiv av relativt dårleg kvalitet, då spesielt hos tidlege digitale kompaktkamera.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aberrasjon (optikk)|Aberrasjon (optikk)]]» frå ,  den 16. februar 2012.*
Absolutt einingssystem

Eit **absolutt einingssystem** er eit system der alle andre einingar er avleidd av éin eller nokre få absolutte grunneiningar. Ei rekkje slike system har vore i bruk. 

I eit naturleg einingsystem, spesielt eigna for bruk i teoretisk fysikk, vel ein atomær storleik (masse eller lengd) som einaste grunneining, og naturkonstantar som lyssnøggleik og Plancks konstant, vert sett lik 1. I det atomære systemet (Hartreesystemet) vel ein elementærladninga, elektronmassen og Plancks konstant som grunneiningar. I dei forskjellige CGS-systema nyttar ein tre grunneiningar, og i SI-systemet sju. 

Omgrepet absolutt einingssystem vart først nytta av Carl Friedrich Gauss på det CGS-systemet han konstruerte som ein kombinasjon av det elektriske og det magnetiske, og som no vanlegvis vert kalla Det gausske CGS-systemet.

I det tidlegare brukte tekniske systemet inngår tyngda av eit kilogram som grunneininga. Sidan tyngda varierer frå stad til stad, vert ikkje dette eit absolutt system. 

## Kjelder
*
Col d'Aubisque

**Col d'Aubisque** er eit 1&nbsp;709 meter høgt fjellpass i dei franske Pyreneane. 

Frå vest mot aust knyter passet saman Laruns i Vallée d’Ossau med Argelès-Gazost i Gave de Pau-dalen. På vestsida ligg kurstaden Eaux-Bonnes og skidestinasjonen Gourette. På austsida kjem ein til eit anna pass, det 1&nbsp;474 meter høge Col du Soulor. Col d'Aubisque er ein av dei mest kjente klatreetappane i Tour de France og har vore brukt 71 gonger.

## Litteratur
* Kristian Bauer: *Roadbook Tour de France*, Bruckmann Verlag 2006, ISBN 978-3-765444-77-7
* Peter Leissl, *Die legendären Anstiege der Tour de France*, Covadonga 2004, ISBN 978-3-936973-09-9
* Philippe Bouvet, Philippe Brunel, Serge Laget, Philippe Le Men, Christian Naitslimane: *Cols mythiques du Tour de France*, L’Équipe 2005, ISBN 978-2-915535-09-9

## Bakgrunnsstoff
* Profil av vestsida 
* Profil av austrampa med Col de Soulor 
* Col d'Aubisque i Tour de France
Col de la Madeleine

**Col de la Madeleine** er eit 1&nbsp;993 meter høgt alpepass i Département Savoie i regionen Rhône-Alpes, Frankrike.

Passet knyter saman landsbyen La Chambre i Maurienne-dalen med landsbyane Aigueblanche og Feissons-sur-Isère i Tarentaise. Stigninga opp frå La Chambre er 19,3 kilometer lang med ein snittgradient på 8,0 %. Nordsida opp frå Aigueblance er 28,3 kilometer lang og har ein snittstigning på 5,4 %.

Col de la Madeleine har stått på Tour de France-programmet 23 gonger, første gong i 1969, siste gong så langt under 9. etappe i 2010. Passet blir klassifisert som ein Hors catégorie stigning.

## Litteratur
* Kristian Bauer, *Roadbook Tour de France*, Bruckmann Verlag 2006
* Peter Leisl, *Die legendären Anstiege der Tour de France*, Covadonga 2004

## Bakgrunnsstoff
*Der Col de la Madeleine auf www.quaeldich.de
*Der Col de la Madeleine auf www.4biker.eu
Vitskap i 2008

**Vitskapsåret 2008** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2008.

## Hendingar
### Andre hendingar
*Kavliprisen vart delt ut for første gong. Han vart delt ut innanfor områda astrofysikk, nanovitskap og nevrovitskap. 

### [[Astronomi]] og [[romfart]]

*14. januar - Romsonden MESSENGER flaug forbi planeten Merkur for første gong.
*6. oktober - Romsonden MESSENGER flaug forbi planeten Merkur andre gongen.
*30. juli - Det vart oppdaga at materiale som er grave opp frå fem centimeters djupne på Marsoverflata smeltar når det varmast opp til 0° C, det endelege beviset for vatn på Mars.
*1. august - Ei solformørking var synleg i Canada, Europa og vestre Asia.
*5. september - Rosetta (romsonde) flaug forbi asteroiden 2867 Šteins.

### Fysikk
*9. september - CERN sitt partikkelakseleratoranlegg «Large Hadron Collider» kom i gang.

### IT
*23. juli - Google opna ei ny informasjonsteneste, Knol, i ein betaversjon, for ålmenta.

## Prisvinnarar
*Abelprisen: John Griggs Thompson og Jacques Tits
*Bôcherprisen: Alberto Bressan, Charles Fefferman, Carlos Kenig
*Copleymedaljen: Roger Penrose
*Darwinmedaljen: Geoffrey Parker
*Faradaymedaljen: Josef Kittler
*Gunnerusmedaljen: Olav Smidsraud
*Karl Schwarzschild-medaljen: Rashid Sunyaev
*Kavliprisen:
**Astrofysikk: Maarten Schmidt og Donald Lynden-Bell 
**Nanovitskap: Louis E. Brus og Sumio Iijima 
**Nevrovitskap: Pasko Rakic, Thomas Jessell og Sten Grillner
*Leroy P. Steele-prisen:
**The Leroy P. Steele Prize for Lifetime Achievement: George Lusztig
**The Leroy P. Steele Prize for Mathematical Exposition: Neil Trudinger
**The Leroy P. Steele Prize for Seminal Contribution to Research: Endre Szemerédi
*Nobelprisen:
**Fysikk:Yoichiro Nambu, Makoto Kobayashi, Toshihide Maskawa
**Kjemi: Osamu Shimomura, Martin Chalfie, Roger Tsien 
**Fysiologi/Medisin:Harald zur Hausen, Françoise Barré-Sinoussi, Luc Montagnier
*Penrosemedaljen: George A. Thompson
*Wollastonmedaljen: Norman Sleep

## Døde

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 2008|Vitenskapsåret 2008]]» frå ,  den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Akustisk refleksjon, absorpsjon og transmisjon

**Akustisk refleksjon, absorpsjon og transmisjon**: Når ei lydbølgje treffer ei flate, som til dømes ein vegg, vert noko av energien i lydbølgja absorbert i veggen. Ikkje all energien vert absorbert, noko av energien går gjennom veggen og ut i rommet på andre sida og noko vert reflektert attende inn i rommet. Energien som vert absorbert i veggen går over til termisk energi. 

Den brøkdelen R av lydtrykket som vert reflektert frå flata vert kalla *trykkrefleksjonsfaktoren*, eller ofte berre *refleksjonsfaktoren*. Denne faktoren er kompleks og varierer difor med frekvensen. Han avheng òg av innfallsvinkelen \theta. 

Den brøkdelen \alpha av energien som går inn i veggen vert kalla *absorbosjonsfaktoren* og er relatert til trykkrefleksjonsfaktoren som
:\alpha = 1 - |R|^2.
Både den delen av energien som vert absorbert i veggen og den delen som fortset ut på andre sida er inkludert i \alpha. Absorbosjonsfaktoren \alpha er ein reell skalar, men han er frekvensavhengig.

## Kjelder

## Sjå òg
* Veggimpedanse
* Etterklangstid
Absorpsjon av stråling

**Absorpsjon** av elektromagnetisk stråling går føre seg ved at strålinga gradvis blir svekka når han trengjer inn i eit stoff. Strålingsenergien vert overført først til enkelte elektron, som blir sett i rørsle, og energien fordelar seg så etter kvart som ei varmerørsle i stoffet. Absorpsjonen er avhengig av bølgjelengda til strålinga og av eigenskapane til det absorberande stoffet. Den lineære absorpsjonskoeffisienten indikerer kor mykje strålingsintensiteten minkar per lengdeeining stoff. Halvverditjukkleiken indikerer kor langt strålinga må gå i stoffet for at strålingsintensiteten er halvert. Når eit stoff absorberer stråling med særskilde bølgjelengder eller i særskilde område av spekteret særs sterkt, vert dette kalla selektiv absorpsjon. 

Langbølgja stråling som radiobølgjer vert absorbert sterkt i stoff som er elektrisk leiande, og lite i isolatorar. Minkar bølgjelengda vil absorpsjonen i isolatorane auke, fordi ein kjem inn i strålingsområde med selektiv absorpsjon. I desse områda er halvverditjukkleiken av same storleik som bølgjelengda til strålinga. Den selektive absorpsjonen har stor praktisk tyding og er årsaka til fargane til stoff, fargekjensla til auga og fotografiske filmar, og ein nyttar han som hjelpemiddel i analytisk kjemi. 

Ved særs korte bølgjelengder, i området for gammastråling forsvinn den selektive absorpsjonen, og strålinga vert meir og meir gjennomtrengande (hard stråling). Halvverditjukkleiken er her tilnærma proporsjonal med tettleiken til stoffet og ein kan derfor verne seg mot slik stråling ved å skjerme med tunge stoff, som regel bly. At absorpsjonen er avhengig av tettleiken til stoff, vert utnytta i røntgenfotografering, sidan stoff med størst tettleik svekkar strålinga mest. For å oppnå passande kontrastar må hardleiken til strålinga (bølgjelengda) tilpassast det materialet som skal undersøkast. 

## Partikkelstråling
Absorpsjon av partikkelstråling (α- og β-stråler) skil seg frå absorpsjon av elektromagnetiske stråling ved at strålingsintensiteten ikkje minkar gradvis. Alle stråler av same partikkelslag og med same energi tilbakelegg praktisk talt same veglengd i eit stoff før dei vert stoppa. Denne veglengda vert kalla rekkevidda til strålen i stoffet. Den aukar med partikkelenergien og minkar med aukande lading og masse hos partiklane. Rekkevidda minkar òg når tettleiken til det absorberande stoffet aukar. 

## Kjelder
*absorpsjon. (2012-02-16) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/absorpsjon/strålingsfysikk og http://snl.no/absorpsjon/partikkelstråling
Absorpsjonskant

Ein **absorpsjonskant** er eit brått sprang i intensiteten i absorpsjonsspektrumet til eit stoff. For røntgentstråling skjer dette ved bølgjelengder som svarar til at fotona blir i stand til å slå laus elektron frå eit djupareliggande elektronskal i atoma. 

## Kjelder
*absorpsjonskant. (2012-02-16) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/absorpsjonskant
ATB

**André Tanneberger** () er ein tysk DJ kjend under artistnamnet **ATB**.

## Karriere

André Tanneberger kjem frå Freiberg i Sachsen. Tidleg på 1990-talet var André Tanneberger med i dance-gruppa Sequential One, som hadde stor suksess i Tyskland, men vart oppløyst i 1999. Då hadde Tanneberger allereie starta sitt nye soloprosjekt, ATB. I 1999 gav han ut debutplata *Movin' Melodies*, der singlane «9pm (Till I Come)» og «Don't Stop» var med.

Etter suksessen med fyrsteplata, har ATB gjeve ut ei rekkje trance- og elektronika-album fram til i dag. Ifylgje *DJ Magazine* hamna han på 11. plass på lista over verdas beste DJ-ar i 2009. Av seinare populære ATB-singlar kan nemnast «Hold You», «Let U Go» og ein coverversjon av Olive-låta «You're Not Alone».

## Diskografi

* *Movin' Melodies* (1999)
* *Two Worlds* (2000)
* *Dedicated* (2002)
* *Addicted To Music* (2003)
* *No Silence* (2004)
* *Trilogy* (2007)
* *Future Memories* (2009)
* *Distant Earth* (2011)
* *Contact* (2014)

## Kjelder


**Denne artikkelen byggjer på «[[:en:ATB|ATB]]» frå , den 16. februar 2012.*
Vekselspenning

**Vekselspenning** er ei elektrisk spenning der polaritet vekslar som funksjon av tid. I elnettet, til dømes, er spenninga ei sinuskurve, slik at gjennomsnittet over ein periode er null. Vekselspenning treng ikkje å vera sinusforma, men det er som oftast sinusforma spenningar som vert refererte til som vekselspenning. 

Vekselspenning vert ofte feilaktig blanda saman med vekselstraum. Ein *kan ha* ein sinusforma vekselstraum, men det er sjeldan i bruk. Om ein påtrykker ei vekselspenning på ein ohmsk last (ein motstand) vil det gå ein vekselstraum, med same kurveform som spenninga, gjennom lasten. 

## Vekselspenning i [[elnett]]et
Elnettet overfører energi ved store spenningar, for å redusera Ohmsk tap i leiarane. Apparat og maskinar som vert drivne av elektrisk energi nyttar ei lågare spenning enn elnettet. Spenninga vert då transformert ned ved hjelp av ein transformator. 

## Akronym
På grunn av den dominerande stillinga til engelsk i mange land vert den engelske nemninga **AC** (*Alternating Current*) òg nytta i mange ikkje-engelsktalande land. Som namnet syner tyder nemninga vekselstraum, men AC vert òg (noko misvisande) nytta om vekselspenning. I land dominerte av fransk vert **CA** (*Courant alternatif*) nytta.

### Frekvensar
For ulike land og for ulike formål er ulike frekvensar i bruk i elnettet.
*Det Norske jernbanenettet brukar 16 2/3 Hz, som er 1/3 av 50 Hz.
*Det offentlege nettet og industrien brukar 50 eller 60 Hz. Europa brukar 50 Hz, medan Nordamerika brukar 60 Hz. I Japan brukar ein 50 Hz i halvparten av landet og 60 Hz i den andre halvparten. 
* I fly brukar ein 400 Hz. Dette på grunn av at massen og volumet på generatorar og transformatorer vert redusert når frekvensen aukar.

## Sjå òg
* Vekselstraum
* Likespenning
* Likestraum

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vekselstrøm|Vekselstrøm]]» frå ,  den 16. februar 2012.*  


## Bibliografi
* Carter, G.W. og Richardson, A., *Techniques of circuit analysis*, Cambridge Univ. Press, 1972. 
* Clement, P.R. og Johnson, W.C., *Electrical engineering science*, McGrew-Hill, 1960. 
* Dorf, R.C. og Svoboda, J.A., *Introduction to electric circuits*, 5. utg., John Wiley & Sons, 2001.
* Edminister, J.A., *Electric circuits*, 1. utg., McGrew-Hill, 1965.
* Hayt, W.H. og Kemmerley, J.E., 5. utg., McGrew-Hill.1993.
* Ivison, J.M., *Electric circuit theory*, Van Norstrand Reinhold Australia, 1977.
Col d'Izoard

**Col d'Izoard** er ein 2&nbsp;360 meter høg fjellovergang i dei franske Vest-Alpane, Département Hautes-Alpes.

Vegen knyter saman Briançon og Guil-dalen. Passet er lite viktig trafikalt, då ei alternativ rute gjennom Durance er kortare og har høgare vegstandard.

Passet har stått på programmet til Tour de France 31 gonger (per 2004). Første gong var i året 1922. Førstemann over i rittsamanheng var Philippe Thys.

## Litteratur
* Roadbook Tour de France, Kristian Bauer, Bruckmann Verlag 2006
* Peter Leisl, Die legendären Anstiege der Tour de France, Covadonga 2004

## Bakgrunnsstoff