Biljana Plavšić

**Biljana Plavšić** () er ein bosnisk-serbisk tidlegare politikar, universitetsprofessor og vitskapskvinne. Ho var president i Republika Srpska og vart seinare dømd for brotsverk mot menneskja for rolla si i Bosnia-krigen.

Plavšić vart tiltala i 2001 av Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia (ICTY) for krigsbrotsverk utførte under Bosnia-krigen. Ho inngjekk ein tilståingsavtale med ICTY og vart i 2003 dømd til 11 års fengsel, som skulle sonast i Sverige.

Ho vart lauslaten 27. oktober 2009 etter å ha sona to tredelar av straffa. Plavšić er, saman med Radovan Karadžić, den høgast rangerte bosnisk-serbiske politikaren som har vorte dømd. Før ho gjekk inn i politikken, underviste ho i biologi ved Universitetet i Sarajevo.

## Akademisk karriere
Plavšić var universitetsprofessor i biologi ved Universitetet i Sarajevo og var dekan ved Det naturvitskaplege og matematiske fakultetet. Ho var Fulbright-stipendiat og tilbrakte to år ved Boyce Thompson Institute ved Cornell University i New York, der ho forska på botanikk. Deretter spesialiserte ho seg i elektronmikroskopi i London og plantevirologi i Praha og Bari. Ho publiserte over hundre vitskaplege verk.

## Politisk karriere
Plavšić var medlem av Serbisk demokratisk parti (SDS). Ho var den første kvinna som vart medlem av presidentskapet i Den sosialistiske republikken Bosnia-Hercegovina, der ho tente frå 18. november 1990 til april 1992 etter å ha vorte vald i dei første fleirpartivala i Bosnia-Hercegovina i 1990. Frå 28. februar 1992 til 12. mai 1992 var Plavšić ein av to fungerande presidentar i den sjølvutropte Serbiske republikken Bosnia-Hercegovina. Deretter vart ho ein av to visepresidentar i Republika Srpska, og frå om lag 30. november 1992 var ho medlem av den øvste kommandoen for dei væpna styrkane i Republika Srpska.

Plavšić erklærte at «seks millionar serbarar kan døy slik at dei resterande seks millionane kan leve i fridom», og meinte at den etniske reinskinga retta mot ikkje-serbarar under krigen var eit «naturleg fenomen». I juli 1993 hevda Plavšić i ei fråsegn til Borba at bosniske serbarar var etnisk og rasemessig overlegne bosniske muslimar, og uttala mellom anna: 

I 1994 sa Plavšić at ho og andre serbiske nasjonalistar ikkje kunne forhandle med bosnjakar på grunn av genetikk:

Denne fråsegna frå Plavšić, som sidestilte ei bestemt etnisk gruppe med sjukdom, har vorte samanlikna med måten nazistane identifiserte jødane på.

Dayton-avtalen, som blei underteikna i 1995, forbaud den dåverande presidenten i Republika Srpska, Radovan Karadžić, å ha offentleg verv. Plavšić vart vald som SDS-kandidat til president i Republika Srpska for ein toårig periode.

Vojislav Šešelj skildra under Milošević-rettssaka Karadžić sine motiv for å nominere henne:

Plavšić braut med SDS og skipa Srpski narodni savez (Serbisk folkeforbund i Republika Srpska), og nominerte Milorad Dodik – då medlem av nasjonalforsamlinga i Republika Srpska, der partiet SNSD berre hadde to mandat – til statsminister. Ho tapte valet i 1998 mot felleskandidaten til SDS og Serbisk radikalt parti i Republika Srpska, Nikola Poplašen. Ho var kandidat for reformkoalisjonen «Sloga».
Under fengselsopphaldet gav ho ut boka *Svjedočenja* («Vitnemål»), der ho avslører fleire sider ved det politiske livet i Republika Srpska under krigen. I 1998 heidra Plavšić Momčilo Đujić, ein tsjetnik-kommandant og nazisamarbeidar, med ei æresutmerking.

## Tiltale og dom i ICTY
Plavšić vart tiltala av Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia saman med Momčilo Krajišnik og Radovan Karadžić for «å skape umoglege livsvilkår, forfølging og terrorhandlingar for å tvinge ikkje-serbarar til å forlate området, deportasjon av dei som nekta å reise, og likvidering av andre». Tiltalen retta mot Biljana Plavšić omfatta:
* To punkt om folkemord (artikkel 4 i domstolen sitt statutt – folkemord og/eller medverknad til folkemord)
* Fem punkt om brotsverk mot menneskja (artikkel 5 – utrydding, drap, forfølging på politisk, rasemessig og religiøst grunnlag, deportasjon eller umenneskelege handlingar)
* Eitt punkt om brot på krigens lover eller sedvanar (artikkel 3 – drap)
Ho overgav seg frivillig til ICTY 10. januar 2001 og vart mellombels lauslaten 6. september same året.

Den 16. desember 2002 inngjekk Plavšić ein tilståingsavtale med ICTY og vedgjekk skuld for eitt punkt om brotsverk mot menneskja for rolla si i krigsleiinga og målretta angrep på sivile. Ho uttrykte «full anger» mot at påtalemakta fråfalte sju andre tiltalepunkt, inkludert to punkt om folkemord. Fråsegna hennar, lesen på serbisk, gjentok skuldvedkjenninga hennar. Ho sa at ho hadde nekta å tru på forteljingar om overgrep mot bosnjakar og kroatar, og ukritisk godteke påstandar om at serbarar kjempa for å overleve.

I eit intervju gjeve i mars 2005 til Alternativna televizija i Banja Luka innrømte Plavšić likevel at ho hadde erklært seg skuldig fordi ho ikkje kunne prove uskuld, då ho ikkje fann vitne som ville vitne til fordel for henne. Ho gjentok dette i eit intervju med det svenske magasinet *Vi* i januar 2009. Ho hevda at ho erklærte seg skuldig for å unngå dei resterande tiltale-punkta, inkludert folkemord. Skuldvedkjenninga førte til at Haag-domstolen reduserte straffa og fråfall dei andre tiltale-punkta. Plavšić ville truleg ha vorte dømd til 20–25 års fengsel dersom ho ikkje hadde erklært seg skuldig og alle åtte punkta hadde vorte lagde til grunn.

Plavšić vart dømd til 11 års fengsel og sona straffa i kvinnefengselet Hinseberg i Frövi i Örebro län i Sverige (frå 26. juni 2003). I desember 2008 avslo det svenske justisdepartementet ein søknad om benåding frå Plavšić, der ho viste til «høg alder, svekt helse og dårlege fengselsforhold». Željko Komšić, kroatisk medlem av presidentskapet i Bosnia-Hercegovina, skreiv i september 2008 eit brev til svenske styresmakter der han oppmoda dei om ikkje å lauslate Plavšić, og sa at «kvar nådehandling ville vere ein stor feil og ei fornærming mot offera og familiane deira».

Den 14. september 2009 sa Patrick Robinson, president for ICTY, at Plavšić «synest å ha vist betydeleg prov på rehabilitering» og hadde teke ansvar for brotsverka sine. *[[The Times]]* skreiv at ho etter svensk lov vart kvalifisert for lauslating 27. oktober etter å ha sona to tredelar av straffa. Ho vart lauslaten denne dagen. Same dag stilte Milorad Dodik, statsminister i Republika Srpska, eit regjeringsfly til rådvelde for å hente Plavšić og ønskje henne velkomen til Beograd etter den tidlege lauslatinga. Dodik viste til «reint moralske grunnar». Den 10. november 2009 sa Dodik at han seriøst vurderte å gje Plavšić eit kontor i senatet, og uttala at ein arbeidde med å endre lova om republikken sin president for å gje henne og andre tidlegare presidentar privilegium som kontor, økonomisk kompensasjon, rådgjevar, sekretær og offisiell bil med sjåfør.

## Prisar og utmerkingar

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Biljana Plavšić|Biljana Plavšić]]» frå , den 27. januar 2026.*