open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
S/2004 S 3

**S/2004 S 3** er eit foreløpig namn gitt til ein ubekrefta måne i bane rett utanfor F-ringen til Saturn.

Han blei oppdaga ved hjelp av bilde som romsonden Cassini tok den 21. juni 2004, og oppdaginga blei meld frå den 9. september same året.

Astronomane har per 2005 enno ikkje endeleg fastslått om det faktisk er tale om ein måne, eller om det observerte objektet berre er eit lite område av F-ringen der ringpartiklane ligg særleg tett.

Kort tid etter oppdaginga av S/2004 S 4 fann ein eit anna objekt, kalla S/2004 S 4, rett *innanfor* f-ringen. Ein veit ikkje om, eller korleis, månar eventuelt kan passere ringane, så sannsynlegvis er S/2004 S 3 og S/2004 S 4 to forskjellige objekt — det kan til gjengjeld heller ikkje utelukkast at det er tale om eitt objekt, med ein bane som kryssar f-ringen.
Orientering

**Orientering** er ei idrettsgrein som går ut på å springa, gå, sykla eller gå på ski i ulendt terreng, og orientera seg ved hjelp av kart og kompass. I eit orienteringsløp er det viktig å koma seg i mål fortast råd etter å ha vore innom markerte punkt i terrenget, såkalla postar. Orienteringsløparar skal finna kontrollpunkta, postane, i ei viss rekkefølgje, men skal sjølv fritt velja løypa si. I tillegg til å vera i god form er det altså viktig å kunne lesa kart og å planleggja den raskaste og minst energikrevjande løypa.

Meir hobbyprega orientering kan gå ut på å samla orienteringsmål, postar, i ro og mak. Dette kallast turorientering, og er ofte organisert som ein turkonkurranse. 

Idrettsforma oppstod i Skandinavia på 1800-talet, som ein måte å trena soldatar på. Ho blei først ein konkurranseidrett i Sverige i 1919. Utviklinga av meir nøyaktige kompass i 1930-åra gjorde orientering meir populær, og den første noregsmeisterskapen blei arrangert i 1937. Norges Orienteringsforbund blei stifta 2. oktober 1945. 

Idretten er blitt populær i Noreg, og er ein av sommarsportane der det norske landslaget har teke mange VM-medaljar. Rundt 30&nbsp;000 nordmenn driv aktivt med orientering.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Turorientering
Vestre Toten kommune

**Vestre Toten** er ein kommune i Oppland i Innlandet fylke med Gjøvik, Søndre Land, Østre Toten, Gran som nabokommunar. Riksveg 4 og Gjøvikbanen går gjennom kommunen.

Vestre Toten er ein industri- og landbrukskommune, med stor grad av spreitt busetnad. 64 % av innbyggjarane bor i tettstader. Hjørnesteinsbedrifta i kommunen er Raufoss aluminium. 

Tettstadene er:
*Raufoss - ca. 6000 innb.
*Reinsvoll - ca. 1150 innb.
*Bøverbru - ca. 700 innb.
*Eina - ca. 650 innb.

Landskapet i kommunen er karakterisert av varierte jordbruksområde med innslag av større og mindre innsjøar og tjern samt høgproduktive skogsområde. Hunnselva spring ut frå Einafjorden og endar i Mjøsa ved Gjøvik.

## Kjende personar frå Vestre Toten kommune
*Aud Blegen Svindland (1928-2019), lege
*Leif Frode Onarheim (1934-), politikar og næringsdrivar

## Bilete frå Vestre Toten kommune

Fil:Raufoss kirke-3.jpg|Raufoss kyrkje
Fil:Fugleparken på Raufoss.jpg|Fugleparken på Raufoss
Fil:Reinsvoll railway station.jpg|Reinsvoll stasjon


## Bakgrunnsstoff
* Vestre Toten kommune
Plutomånen Kharon

**Kharon**, **Karon** eller **Charon** (småplanetnemning **(134340) Pluto I**) er ein av dei fem kjende månane til dvergplaneten Pluto. Medan Pluto er dekt av frose nitrogen, trur ein Kharon er dekt av vanleg vassis.

Kharon går rundt Puto på eitt plutodøger, som tar 6,387 jorddøger. Dei to objekta er i bunden rotasjon med kvarandre, slik at dei alltid har den same sida vendt mot kvarandre.

Kharon har ein diameter på 1 172 km, såvidt halvparten av storleiken til Pluto. Massen er 1/7 av den til morplaneten. På grunn av den vesle forskjellen mellom dei to, kallar mange astronomar dei ein dobbel(dverg)planet heller enn ein planet og ein måne.

## Historie
Kharon vart oppdaga av James W. Christy 22. juni 1978 på ei fotografisk plate der han såg at Pluto hadde ei uvanleg form.

Kharon er kalla opp etter ferjemannen Karon, som frakta folk til Hades, eller Pluto sitt dødsrike i gresk og romersk mytologi. Nokre engelskspråklege forskarar uttalar namnet med ein sj-lyd heller enn ein k-lyd av di oppdagaren James Christy eigentleg namnsette Kharon etter kona si, Charlene.

## Utforsking og geologi

Dei fyrste detaljerte bileta av Kharon vart tekne av romsonden New Horizons. Desse synte eit terreng som var yngre enn forskarar hadde venta. Yta til Kharon hadde fleire kløfter, grøfter og relativt få krater. Ei av kløftene er estimert til å ha ei djupn på 7-9 kilometer.

I nordpolregionen til Kharon er det eit stort og mørkt raudbrunt område av uvisst opphav, uoffisielt kalla *Mordor*.

Eitt av nærbileta til New Horizons synte eit større fjell i eit søkk i terrenget («fjell i vollgrav»), noko som forskarane på det vitskaplege laget til sonden ikkje utan vidare kunne tyda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Stein Knutsen

**Stein Knutsen** () er ein norsk Ap-politikar. Han har vore ordførar i Vestre Toten kommune for Arbeidarpartiet i følgjande tidsrom: 1995–1999, 1999–2003, 2003–2007 og 2007–2011.

Ved stortingsvalet 2005 stod Knutsen på 7. listeplass for Arbeidarpartiet i Oppland fylke.

Stein Knutsen er busett på Eina og har to vaksne søner.
Eina

**Eina** er ein tettstad i Vestre Toten kommune i Innlandet fylke (tidlegare Oppland). Bygda ligg ved enden av Einavatnet og livnærer seg hovudsakleg ved jordbruk. Staden har .

Eina var tidlegare eit knutepunkt for jernbanen, som kom til bygda i 1920-åra og førte med seg mykje folkevekst. Frå 1908 til 1964 var bygda eigen kommune, og var då den minste i Oppland fylke.

## Bakgrunnsstoff
* Eina Almenning
* Presentasjon av Eina
Bjoa

**Bjoa** er eit tidlegare sokn i Vindafjord kommune på Haugalandet i Rogaland fylke, med 504 innbyggjarar (2013). Soknet er no slått saman med Ølen sokn til det nye Ølen og Bjoa sokn. Bjoa er geografisk inndelt i krinsane Utbjoa, Innbjoa og Hauge. Frå Utbjoa går riksveg 543 søraustovertil Ølensvåg, fylkesveg 734 sørover til Skjold og ferja Utbjoa-Sydnes-Fjelbergøy-Borgundøy(-Skersholmane) nordaustover.

**Bjoastrand sokn** vart oppretta i 1903 ved utskiljing av Bjoastrand kapelldistrikt frå Fjelberg sokn, det vile seie den del av soknet som låg sør for Bjoafjorden. Då hade Bjoastrand om lag 500 innbyggjarar. Soknet vart utvida i 1916 ved overføring av Hauge krins frå Ølen sokn. I 1954 vart namnet forkorta til **Bjoa sokn**. Då Ølen kommune vart flytta frå Hordaland til Rogaland fylke i 2002 hadde det til følgje at Bjoa sokn samstundes vart flytta frå Sunnhordland prosti i Bjørgvin bispedømme til Nordre Ryfylke prosti (frå 2013 Haugaland prosti) i Stavanger bispedømme.

Namnet Bjoa kjem frå norrønt *Bjóðr* som tyder fat eller disk 
. Bjoalandet ligg som ei hellande flate ned mot Bjoafjorden. 

## Historie
Ei rekke kartlagte kulturminne, mellom anna helleristingar og gravhaugar frå bronsealderen, tufter etter båtbyggeri frå vikingtida, nausttufter frå mellomalderen, kolerakyrkjegard, bygdeborg. Bautastein vart reist på Kjørebøhaugen, Utbjoa i 1914 som markering av 100-årsjubileet for grunnlovssamlinga på Eidsvoll og dei frå Bjoa som deltok i krigen 1807-1814.

Garden Eikås på Dalsbruket ovanfor Innbjoa var kvarter for agenten Arquebus, som opererte ein viktig radiosentral med samband til England under Andre verdskrigen.

## Næring
Hovudsakleg landbruk, ein god del maskinentreprenørar og mekanisk verksemd i tillegg til varierande industri i mindre skala. Hundepensjonat med betydeleg kursverksemd. Stor distributør og importør av arbeidshanskar og -klede.

## Reiseliv og aktivitetar
Stor utleigeaktivitet om sommaren, spesielt til tyske turistar. Besøksgard med sal av eigenprodusert godteri, urter og demonstrasjon av tradisjonell gardsdrift. Ølbryggjarlag med tradisjonell brygging i eldhus. Blåbærhage med mange ulike sortar bær. Gardsutsal med økologiske jordbær og bringebær. Lokalbutikken Buo med pub og marknadshall på tradisjonsrike Innbjoa kai.

## Bakgrunnsstoff
* Bjoanett

## Kjelder
*Arkivverket
*Arkivverket

## Fotnotar
Uranusmånen Ariel

**Ariel** er den fjerde største av dei 27 kjende månane til Uranus. Ariel går i bane og roterer i ekvatorialplanet til Uranus, som er nesten vinkelrett til banen til Uranus rundt sola, og har derfor ein ekstrem årstidssyklus.

Ariel vart oppdaga i oktober 1851 av William Lassell og kalla opp etter ein karakter i to forskjellige litteraturverk. Så langt som 2012 er det meste av den detaljerte kunnskapen ein har om Ariel frå ei enkel forbiflyging av Uranus av romfartøyet *[[Voyager 2]]* i 1986, som klarte å ta bilete av kring 35 % av overflata til månen. Det er ingen aktive planar om å studere månen i større detalj.

Etter Miranda, er Ariel den nest minste av dei fem store månane til Uranus, og den som ligg nest nærast planeten. Han er av dei minste av dei 19 kjende sfæriske månane i solsystemet (14. minste diameter) og ein trur at han består av omtrent like delar is og stein. Som alle Uranus-månane oppstod truleg Ariel frå ei akkresjonsskive som krinsa rundt planeten kort tid etter han vart danna, og som andre større månar er han truleg differensiert, med ei indre kjerne av stein, omgjeve av ein mantel av is. Ariel har ei kompleks overflate som består av mange krater og eit system av skråningar, kløfter og ryggar som skjer gjennom kraterterrenget. Overflata syner teikn av nyare geologisk aktivitet enn dei andre Uranus-månane, truleg på grunn av tidvassoppvarming.

## Kjelder
* «Ariel: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Uranusmånen Titania

**Titania** er den største månen til Uranus, og den åttande største i solsystemet. Han blei oppdaga 11. januar 1787 av William Herschel.

Så langt er dei einaste nærbileta av månen frå Voyager 2-sonden som fotograferte uranussystemet under nærpasseringa av Uranus i januar 1986. Bileta viser ei gigantisk kløft (canyon) som gjer Grand Canyon til ein dverg i samanlikning. Kløfta er på størrelse med Valles Marineris på Mars og Ithaca Chasma på saturnmånen Tethys.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Uranusmånen Oberon

**Oberon** er den nest største månen til Uranus. Han vart oppdaga 11. januar 1787 av William Herschel.

Til liks med Umbriel er måneyta tungt kratra; særskilt om ein samanliknar han med dei tre andre store månane til Uranus. Eit av kratera er særleg tydeleg med lys kant og mørkt materiale i botnen. Dette er truleg is-karbonrikt materiale frå det indre av månen. Det er òg teikn på tidlegare sterk geologisk aktivitet, mellom anna går ei forkasting over heile den sørlege halvkula. 

Oberon har minst eitt høgt fjell som når 6 kilometer opp frå yta.

## Kjelder

* «Oberon: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Uranusmånen Ophelia

**Ophelia** er ein av månane til Uranus. Han er dessutan ein gjetarmåne som gjeter epsilon-ringen til Uranus.

Ophelia vart oppdaga 20. januar 1986 på bilete tekne av Voyager 2.

## Kjelder
* «Ophelia: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Uranusmånen Bianca

**Bianca** er ein av månane til Uranus. Han vart oppdaga på bilete tekne av Voyager 2 den 23. januar 1986.

## Kjelder
Uranusmånen Miranda

**Miranda** er ein av månane til Uranus. Månen har dramatiske ytetrekk av uvisst opphav. Han vart oppdaga på teleskopbilete 16. februar 1948 av Gerard P. Kuiper frå McDonald-observatoriet i vestre Texas. Han var den siste månen som vart oppdaga før Voyager 2 vitja uranussystemet. 

Ein type ytetrekk som Miranda har vert kalla *korona*, og det finst tre av desse. Ein kjenner ikkje til at andre objekt i solsystemnet har denne typen ytetrekk. Koronaene har få krater og inneheld samlingar med dalar og rekkjer med høgre terreng. Dei har skarpe grenser til områda som har mykje krater, og som ein reknar med er eldre.

Forskarar har ulike meiningar om korleis koronaene oppstod.

## Kjelder
* «Miranda: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Uranusmånen Belinda

**Belinda** er ein av månane til Uranus. Lite er kjend om månen, men som andre uranusmånar er han særs mørk.

Belinda vart oppdaga 13. januar 1986 på bilete tekne av Voyager 2. Han er ein av 10 månar som vart oppdaga av det vitskaplege laget bak Voyager 2.

## Kjelder
* «Belinda: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Uranusmånen Puck

**Puck** er ein av månane til Uranus. Med ein diameter på kring 150 km er han den største kjende av dei mindre månane til Uranus.

Puck vart oppdaga i desember 1985 på bilete tekne av Voyager 2.

## Kjelder

* «Puck: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Uranusmånen Caliban

**Caliban** er ein av månane til Uranus. Han går i bane i motsett retning av dei regulære månane, og er truleg eit objekt som har vorte fanga inn av Uranus.

Caliban vart oppdaga 6. september 1997 frå Palomar-observatoriet av Brett J. Gladman, Philip D. Nicholson, Joseph A. Burns og John J. Kavelaars.

## Kjelder
* «Caliban: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Tromme

**Tromme** er eit perkusjonsinstrument som vanlegvis er bygd av eit sylindrisk røyr med ein membran trekt over ein eller begge endar. Ein kan få lyd ved å få membranen, eller trommeskinnet, til å vibrera. Trommr er eit av dei eldste og mest utbreidde musikkinstrumenta, og fint i ei rekkje variantar innanfor ulike kulturar og musikktradisjonar.

Trommer vert laga i ei rekkje ulike storleikar og fasongar og frå fleire ulike materiale. Trommekroppen eller korpus er gjerne laga av tre, metall, keramikk, glasfiber eller plast. Skinnet kan vera av anten dyrehud eller syntetiske materiale. Dei fleste trommer har to membranar, der ein kan slå an begge eller berre den eine medan den andre verker som resonansmembran. Trommer der ein slår an begge skinna blir kalla *tofellstrommer*. Dei fleste trommer kan stemmast, anten ved hjelp av mekaniske innretningar for å strame membranen (stemmeskruer, tauverk) eller ved hjelp av til dømes varme. Ein del tofellstrommer kan ha ulikt stemte trommeskinn.

Ein kan spela tromme ved hjelp av trommestikker, vispar, klubber eller hender. Instrumentet kan brukast som akkompagnement til song og dans og i ei rekkje ulike typar ensemble.

I orkester- og korpsmusikk er skarptromme, stortromme, pauke og mindre perkusjonsinstrument som til dømes tamburin mykje nytta. I sjangrar som pop, rock og jazz, vert ofte fleire ulike typar trommer kombinert i trommesett. Enkeltståande handtrommer, som til dømes bongotrommer, congas eller djembe, er også vanlege i ei rekkje musikkformer.

## Bakgrunnsstoff
* Encyclopedia of Percussion 

## Kjelder

*«Tromme» (22. juni 2012), *Store norske leksikon*. Henta 5. desember 2013.
Damsgård

**Damsgård** er ein del av sentrum i gamle Laksevåg kommune. Gamle Laksevåg kommune er i dag ein bydel i Bergen kommune. Damsgårdssundet er den smalaste delen av Puddefjorden, mellom Møhlenpris og Laksevåg. 

Damsgård hovudgard med sin karakteristiske rokokkofasade ligg med utsyn over Puddefjorden. 

## Sjå òg
* Damsgårdsfjellet, eit av dei sju fjella kring Bergen.
Damsgård hovudgard

**Damsgård hovudgard**, eller på bokmål **Damsgård hovedgård**, ligg høgt og fritt med utsyn inn mot Bergen og Puddefjorden. Hovudgarden har gjeve namn til stroket Damsgård, som er ein del av Laksevåg bydel i Bergen kommune. Bygget er eit trebygg i rokokkostil, og er rekna som eit av dei rokokkobygga i Nord-Europa som er best teke vare på. Garden har ei lang historie. Garden låg i mellomalderen under Munkeliv kloster. Då heitte garden *Hásteinar*, eller *høg stein*. Truleg kom namnet av Damsgårdsfjellet. 

Kong Frederik II gav rådmann Tønnes Klausson garden. Rådmannen fekk garden som takk for å ha utrusta eit krigsskip under den nordiske sjuårskrigen 1563-1570. Eigedomen fekk namnet Damsgård etter sonen og arvingen Dam Tønnesson. Hovudbygget vart i 1770-åra ombygd med rokokkofasade. 

Den siste familien som budde i huset var Familien Janson. Desse flytta ut på 1970-talet. I 1983 vart eigedomen seld til Bergen kommune og Hordaland fylke. I sin tur overlét desse eigedomen til Vestlandske Kunstindustrimuseum. Hovudbygget vart freda, og anlegget vart etter restaurering opna som museum i 1993. Frå 2005 er hovudgarden ein del av Bymuseet i Bergen. 

I tillegg til bygget er det eit hageanlegg. To hagar med mur kring er ført attende til stilen frå 1700-talet i Bergen.

Hovudgarden i Alvøen i Laksevåg er òg opna som museum.

## Bakgrunnsstoff

* Bymuseet i Bergen om Damsgård hovudgard
*
Ulriken

**Ulriken** er det høgste av dei sju fjella kring Bergen sentrum, og er 643 moh. Men høgste punktet på fjellområdet er ved Haugevarden, 670 meter over havnivået. På Ulriken er det bygd mast for kringkasting og for telekommunikasjon. Det finst òg restaurant på toppen. Gondolbana Ulriksbanen gjev enkel tilkomst og går opp til ein stasjon 607 moh. 
 
Elles går det turstiar opp mot fjellet og innover i eit slakare turterreng, som vert kalla «vidden». Ein av dei fyrste fotturane til Ulriken skal ha vorte føreteke i 1853 av ei gruppe bergensarar. Med i gruppa var mellom anna teaterinstruktør Henrik Ibsen. Ved det høvet skreiv han songen «Vi vandrer med freidig mot». 

Ulriken er kjend frå Bergen sin bysong, som offisielt heiter *Sang til Bergen*, men som har undertittelen «Udsigter fra Ulrikken». Etter første strofen går han på folkemunne under namnet «Jeg tok min nystemte», eller «Nystemten». Songen vart skriven av biskop Johan Nordahl Brun til ein festleg samankomst i 1791. Det er uvisst om Brun nokon gong var på Ulriken, men han skal ha gått på ski i Byfjella og til toppen av Lyderhorn. 

Gjennom Ulriken går ein 7660 meter lang jernbanetunnel mellom Bergen og Arna stasjon. Ulrikentunnelen var under arbeid frå 1959 til 1964, og opna for ei forkorting av Bergensbana.

Ulriken er eit populært turterreng, og Bergen Turlag sin årlege sjufjellstur går over Ulriken. Det er då det fjerde fjellet ein går over etter Lyderhorn, Damsgårdsfjellet og Løvstakken. Turen går vidare til Fløyfjellet, Rundemanen og til slutt Sandviksfjellet. 

## Bakgrunnsstoff
* Bergens Tidende har webkamera  på toppen av Ulriken.
Sølv

**Sølv** eller **sylv** er eit grunnstoff med atomsymbol **Ag** og atomnummer 47. Det er eit transisjonsmetall i gruppe 11 i periodesystemet saman med dei andre myntmetalla kopar og gull, i tillegg til røntgenium.

## Førekomst og utvinning

Sølv finst ofte i naturen som sølvsulfid (Ag2S). I ein metode for utvinning av sølv vert pulverisert sølvsulfid behandla med natriumcyanid, før metallisk sink vert tilsett. Reint sølv får ein så ved elektrolyse med det ureine sølvet som anode, og litt reint sølv som katode. Elektrolytten er surgjort sølvnitrat (AgNO3).

## Viktige sambindingar
* Sølvbromid (AgBr)
* Sølvnitrat (AgNO3)
* Sølvsulfid (Ag2S)

## Bruk

Sølv vert mellom anna brukt til å laga smykke, bestikk og pyntegjenstandar. I idrettsverda og i mange medaljesett blir det rekna som den nest beste valøren, etter gull.

Sølvnitrat vert brukt som reagens i kjemien. Det set svarte merke på organiske material og kan brukast som stempelsverte. Det verkar antiseptisk og blir brukt som augedråpar mot infeksjon hos nyfødde barn der mødrene har visse infeksjonar før forløsninga, særleg gonore.

Den største bruken av sølv er i fotografisk film. Sølvbromid dekomponerer til sølv og brom når stoffet blir utsett for lys, og dette blir utnytta i film, slik at dei delane som har vore utsett for lys blir svarte etter framkalling (negativ film).

### Medisinsk bruk

Sølv virker desinfiserande, sidan sølvion forstyrrar stoffskiftet i bakteriar, men er lite giftig for menneske. Dette har gjort at sølv har vore nytta som desinfeksjonsmiddel. Tradisjonelt vart augedropar med sølvnitrat drypt på auga til nyfødde barn for å hindre at eventuelle kjønnssjukdommar vart overført frå mora til barnet. I dag blir sølvsolar (væske med svært små partiklar av sølv) brukt til desinfeksjon. Desse partiklane blir til ein viss grad oksidert i luft til sølvoksid, nok til at væska virker desinfiserande.

## Kjemiske eigenskapar

Sølv er eit edelt metall, og reagerer ikkje med oksygenet i lufta, men vil reagere med hydrogensulfid og danne sølvsulfid, og dette gjer at sølv blir svart ved eksponering i luft. Oksiderande emne, som salpetersyre og hydrogeniodid vil reagere med sølv og danne sølvnitrat og sølviodid. 

Sølv har berre ein stabil oksidasjonstilstand, Ag(I), og dei fleste sølvsambindingar har sølv denne forma. Unnateke frå dette er sølvtrifluorid AgF_3, der sølv har oksidasjonstilstanden Ag(III)

## Sjå også
* Mynt
* Fotografi
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell
Fluor

**Fluor** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **F** og atomnummer 9.
Fluor er eit halogen, saman med klor, brom, jod og astat, og er plassert i gruppe 17 i periodesystemet.

## Eigenskapar
Fluor er ein gulaktig gass som er svært giftig, og kontakt med stoffet skadar hud og slimhinner.

Alle halogena er svært reaktive. Fluor er det mest elektronegative grunnstoffet og det mest reaktive av halogena, og kan jamvel danna kjemiske sambindingar med somme edelgassar.

Sambindingar av hydrokarbon med fluor, der fluor erstattar eit eller fleire hydrogenatom i sambindingane, er mindre reaktive enn dei tilsvarande brannfarlege hydrokarbona.

## Bruk
Flussyre (HF) er ei sterk syre som er blant dei få syrene som kan etsa glas. Flussyre blir brukt til etsing av glas og polert stein.

I små mengder er fluor i form av fluoridsalt bra for tennene fordi det gjer emaljen hardare. Difor vert det tilsett i tannkrem som natriumfluorid (NaF) og natriummonofluorofosfat (Na_2PO_3F).

Ei rekkje klorfluorkarbon (KFK) og klorfluorhydrokarbon (KFHK) har vore mykje brukte som drivgassar i sprayboksar, kjølegassar i kjøleskap, fryseboksar og luftkjøleanlegg, og som inerte gassar i brannslukking. Bruken av særleg KFK-gassar har blitt sterkt redusert etter at det vart kjent at dei bidreg til drivhuseffekten og nedbryting av ozonlaget.

Den kunstige, radioaktive isotopen fluor-18 (18F) er ei positronkjelde og blir brukt i medisinsk PET-skanning. Fluor-18 blir laga ved nøytronbombardement av vanleg vatn plassert rundt ein atomreaktor. Nøytron frå reaktoren omdannar oksygen i vatnet til fluor, som så kan nyttast i framstilling av PET-middel. Halveringstida til fluor-18 er knappe 2 timar (110 minutt), og brukstida for PET-midla er såleis avgrensa til nokre få timar etter produksjon.

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell
Atomnummer

**Atomnummer (Z)** er eit omgrep i kjemi og fysikk. Det representerer talet proton i ein atomkjerne. Atomnummeret er karakteristisk for kvart grunnstoff.

## Sjå òg
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell
Finn Gustavsen

**Finn Gustavsen** () var den mest kjende politikaren frå partiet SF, forløparen til dagens SV. 

Gustavsen kom opphavleg frå Drammen. I ungdommen arbeidde han som industriarbeidar i Holmestrand, men frå 1947 som journalist i arbeidarpressa. Da den opposisjonelle avisa Orientering begynte å komme ut frå årsskiftet 1952-1953, var Gustavsen med. Dette førte til at han mista jobben i arbeidarpressa. Han heldt likevel fram som aktiv medlem i AUF, ungdomsorganisasjonen til Arbeidarpartiet. 

Gustavsen spelte ei stadig viktigare rolle i Orientering, først som redaksjonssekretær, så som politisk journalist, og til slutt som redaktør. Han kritiserte blokkpolitikken og atomvåpenopprustinga og Arbeidarparti-leiinga for å støtte denne og for å ha forlate sosialismen. 

Gustavsen var blant dei som blei ekskluderte (utestengde) frå Arbeidarpartiet i åra 1959-1961, og etter at Arbeidarpartiet sitt landsmøte i 1961 syntest å opne døra på gløtt for atomvåpen på norsk jord, var han med og skipa Sosialistisk Folkeparti. Sidan same året blei han vald inn på Stortinget frå Oslo. 

Utover 1960-åra var Gustavsen i stor grad SF sitt ansikt utetter. Han framstod i media, ikkje minst i det nye mediet fjernsynet med ein ny og skarpare stil i forhold til dei vanlege politikarane. Dette og dei klare standpunkta gjorde han populær blant mange, men samtidig mislikt av andre. Saker Gustavsen fremja med kraft, slike som kamp mot medlemskap i EF/EU og mot USA sin brutale krig i Vietnam, gjorde at mange unge søkte til SF i denne tida. Men Gustavsen gjekk klart imot dei i ungdomsorganisasjonen SUF som ville omdanne SF-rørsla til eit kommunistisk parti basert på kinesaren Mao Zedong sine tankar. Desse maoistane braut med SF i 1969, og skipa sidan AKP (m-l) og RV. 

I samlingsprosessen frå 1973 til 1975 da Sosialistisk Valforbund skulle bli til Sosialistisk Venstreparti, markerte Gustavsen heile tida skepsis mot Norges Kommunistiske Parti, og fleirtalet i dette partiet blei da heller ikkje med i samlinga til slutt. 

Etter valet i 1973 var Gustavsen parlamentarisk leiar i stortingsgruppa til SV fram til 1975, da han trekte seg frå dette vervet etter ein konflikt med partileiar Berit Ås. I mellomtida hadde "Alcan-saka" om heimkjøp av aksjar i aluminiumsindustrien vore ei vanskeleg sak, der Gustavsen braut med resten av gruppa under røystinga på Stortinget. 

I valkampen i 1977 blei Gustavsen saman med Berge Furre trua med riksrett fordi dei avslørte at regjeringa hadde ført Stortinget og folket bak lyset i den såkalla Loran C-saka, som dreia seg om norsk støtte til USA sin atomvåpenstrategi. Men etter valet viste det seg at riksrettssaka ikkje blei noko av. Gustavsen drog same året til Afrika for å arbeide med utviklingshjelp.

Finn Gustavsen døydde 20. juli 2005. Det er ingen tvil om at Finn Gustavsen var ein av dei store og markante politikarane i norsk etterkrigspolitikk. 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Biografi i NorgesLexi
Analytisk kjemi

**Analytisk kjemi** er analyse av stoffprøvar for å finna den kjemiske samansetninga i dei. 

Analytisk kjemi kan delast i to hovudtypar: kvalitativ analyse og kvantitativ analyse. Kvalitativ analyse prøver å finna kva type sambindingar eller grunnstoff prøven inneheld. I kvantitativ analyse er målet å finna mengda av eit stoff i prøven. 

## Teknikkar

Det finst mange ulike teknikkar for å separera, påvisa og måla mengder av kjemiske sambindingar. 

* For å påvisa ulike ion i ei løysning, kan ein prøva ein serie reaksjonar og sjå kva som skjer. Det kan vera at stoff fell ut eller vert løyst, eller ei løysning skiftar farge. Dette er ganske tungvint. 

* Ulike spektroskopiske metodar gjer at ein kan finna innhaldet i ei prøve ved å måla korleis ei løysning eller ein gass absorberer lys. Dette inkluderer UV/VIS-spektroskopi som brukar UV-lys og synleg lys, IR-spektroskopi som brukar infraraudt lys og NMR.

* Kromatografi separerer to eller fleire stoff ved måten dei reagerer med ein stasjonær fase og ein mobil fase. Døme på dette er papirkromatografi, gasskromatografi og væskekromatografi. På like lang tid vil ulike stoff vandra ulike lengder med den mobile fasen. Dermed vil dei ulike stoffa verta separert og ein kan finna ut kva ei blanding inneheld. 

* Titrering gjev mengda av eit stoff ved måling av kor mykje av ein reagens som må tilsetjast for at alt stoffet skal reagera. Ofte trengst ein indikator for å finna ut når dette punktet er nådd.
Isotop

**Isotopar** av eit grunnstoff er atomkjernar som har likt atomnummer (Z) men ulik atomvekt. Dei er altså det same grunnstoffet, men har ulik masse og derfor noko ulike eigenskapar. Ordet *isotop* tyder «same stad», ettersom isotopane av eit grunnstoff står på same i det periodiske systemet.

Ein atomkjerne har eit visst tal med proton som avgjer kva grunnstoff det er og kva atomnummer det har. Ulike isotopar har like mange proton, men ulikt tal med nøytron. I vitskapleg nomenklatur skriv ein isotopar med namnet på grunnstoffet med talet på nukleon (proton og nøytron) i atomkjernen som eit tal etterpå, t.d. Jern-57, Uran-238 eller Helium-3. Med symbol skriv ein talet på nukleon med eit heva tal framfor grunnstoffsymbolet, t.d. 57Fe, 238U, 3He). 

## Innverknad av isotopar på kjemiske reaksjonar

Ettersom det er talet proton (og motsvarande elektron) som avgjer korleis eit grunnstoff reagerer med andre stoff, har ulike isotopar framleis same kjemiske reaksjonar som desse stoffa. Den einaste forskjellen er at tyngre isotopar reagerer noko seinare. Dette er særleg tydeleg i hydrogen-isotopane protium (1H) og deuterium (2H), ettersom den siste er dobbelt så tung som den første. For tyngre atom med større atomnummer er den ekstra vekta lita samanlikna med resten av atomet, og det er derfor liten forskjell på isotopane.

## Innverknad av isotopar på kjernereaksjonar

Det isotopar verkar inn på, er korleis atomkjernen oppfører seg. Nøytron kan stabilisera atomkjernen ved å halda proton frå kvarandre. Proton er positivt lada og vert støytte frå kvarandre, medan nøytron ikkje har ladning. Mange nøytron i kjernen gjer han derimot ustabil. Alle grunnstoff har stabile isotopar, med eit gunstig tilhøve mellom proton og nøytron, og ustabile isotopar, som lett går frå kvarandre og blir til andre grunnstoff. Stabile isotopar finst i store mengder i naturen medan ustabile isotopar er mykje sjeldnare. Dei naturlege ustabile isotopane kjem eigentleg frå kjerneprosessar som tek til i stjerner og supernovaer.

## Bruk av isotopar

Ein kan bruka isotopar til merking og måling. Ulike atom av same grunnstoff kan ikkje skiljast frå kvarandre, men ulike isotopar vibrerer med frekvensar som skil seg frå kvarandre. Den kjende karbon-isotopen 14C er ustabil, og vil degenerera med tid. Derfor kan ein bruka han til å finna ut kor gammalt biomateriale er. 

Isotopar er òg svært viktige i kjernefysikken, både når det gjeld atomkraft og atomvåpen. For å få til ein reaksjon treng ein nokre særskilde isotopar av eit stoff. Den berømte tungtvatnaksjonen på Rjukan i Noreg gjekk ut på å hindra tyskarane i å få vatn som inneheldt deuterium-isotopar, som dei kunne ha brukt til å laga atomvåpen.
Bunden rotasjon

**Bunden rotasjon** tyder at ein himmellekam som går i bane rundt ein annan, roterer slik om sin eigen akse at han heile tida vender same side mot sentrallekamen. Det vil seie at rotasjonstida er lik omlaupstida. 

Månen har bunden rotasjon til Jorda. Dei fleste andre månane i solsystemet har au bunden rotasjon på grunn av tidevasskrefter, og hos nære dobbeltstjerner synest bunden rotasjon å vere det normale for begge komponentane.

## Sjå au
* Rotasjon
* Geostasjonær bane

## Kjelder
*Bunden rotasjon. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 21. mars 2015 frå https://snl.no/bunden_rotasjon.
UV/VIS-spektroskopi

**UV/VIS-spektroskopi** er ein spektroskopisk metode brukt i analytisk kjemi. Ei kyvette med prøveløysning vert sett inn i eit spektrometer. Der vert lys med kjend bølgjelengd sendt gjennom prøva. I dette tilfellet er det synleg lys og UV-lys. Mengda lys ein prøve absorberer vert målt. Ulike stoff vil absorbere ulike bølgjelengder, og absorbansen er proporsjonal med konsentrasjonen av stoff.

Kvalitativt kan ein skilja ulike stoff ved å samanlikna spekter teke opp over mange bølgjelengder. Kvantitativt kan teknikken nyttast til å finna mengda av eit stoff. Da er det som regel nyttig å måla ved ei eller få bølgjelengder som gjev høg absorbans for det aktuelle stoffet.
Natriumsambindingar

Som dei andre alkalimetalla er **[[natrium]]** reaktivt og dannar **[[kjemisk sambinding|sambindingar]]** med mange andre stoff. Fleire av natriumsambindingane spelar ei stor rolle i industri, forsking eller samfunnet elles. 

## Natriumhydrogenkarbonat
**Natriumhydrogenkarbonat** (NaHCO3) er eit kvitt pulver som smakar surt. Det gjev frå seg karbondioksid ved oppvarming og ved kontakt med vatn, særleg surt vatn. På grunn av dette karbondioksidet vert natriumhydrogenkarbonat mellom anna brukt i pulverapparat for brannsløkking, og i bakepulver. 

Eldre namn for natriumhydrogenkarbonat er natriumbikarbonat og natron. Natron blir brukt som hevingsmiddel i kakebaking, men er i dag mest vanleg som ein del av bakepulver. Bakepulver inneheld i tillegg til natron natriumpyrofosfat og kalsiumfosfat, som gjev ei meir kontrollert frigjering av karbondioksid under hevinga enn natron åleine gjer.

## Natriumkarbonat
**Natriumkarbonat** eller **soda**, Na₂CO₃, er natriumsaltet til kolsyre. 

Natriumkarbonat utan vatn er eit kvitt pulver. Det viktigaste hydratet, natriumkarbonat dekahydrat, òg kalla **krystallsoda**, Na₂CO₃·10H₂O, gjer klåre fargelause krystallar. Når natriumkarbonat løysast i vatten blir løysinga basisk.

I industrien er natriumkarbonat ein viktig natriumkjelde ved m.a. glasproduksjon. I næringsmiddelindustrien blir natriumkarbonat nytta som eit surhetsregulerande middel og har E-nummer E 500.

## Natriumhydroksid

**Natriumhydroksid** (NaOH), og kjend som lut, er eit viktig uorganisk stoff. Det vert produsert ved elektrolyse av ei natriumkloridløysning. Fleire typar elektrolyseceller eignar seg til dette. 

Døme på bruk av natriumhydroksid:
* som reagens i organisk kjemi
* til syntese av uorganiske sambindingar
* i papirindustri
* i laboratoriet
* i hushaldet, til reingjering
* i framstilling av visse matvarer

## Natriumklorid
Reint natrium er svært eksplosivt viss det t.d. kjem i kontakt med vatn. Rein klor er ein giftgass og eit av dei (for menneske) giftigaste stoffa som finst. Men når desse to farlege grunnstoffa inngår ei kjemisk binding, vert resultatet uskuldig **natriumklorid** (NaCl), som er det ein vanlegvis bruker som bordsalt. Det finst i store mengder i sjøvatn saman med mange andre mineral. Ein måte å vinna ut natriumklorid på, er å fordampa sjøvatn ved hjelp av solenergi. Denne prosessen er ikkje lønsam i dag. Natriumklorid vert for det meste utvunne frå underjordiske avsetningar. 

## Bakgrunnsstoff
Fysikalsk kjemi

**Fysikalsk kjemi** er eit vitskapleg felt i overgangen mellom kjemi og fysikk. Fysikalsk kjemi dreier seg særleg om kjemisk termodynamikk, kjemisk kinetikk , kvantekjemi, statistisk mekanikk, og spektroskopi. Òg overflatekjemi og kolloidkjemi høyrer med her.

Fysikalsk kjemi er ein viktig reiskap innan materialvitskap.
Sosialistisk Valforbund

**Sosialistisk Valforbund** var ein allianse av sosialistar på venstresida i norsk politikk i åra 1973-1975. Alliansen blei inngått av fire partar: Sosialistisk Folkeparti, Demokratiske Sosialistar (AIK), Norges Kommunistiske Parti og partilause venstreorienterte. DS var eit framhald av delar av "Arbeiderbevegelsens Informasjonskomite mot norsk medlemskap i EF", dei organiserte EF/EU-motstandarane i Arbeidarpartiet. Desse fire gruppene hadde stått saman i syn og argumentasjonsmåte i kampen mot norsk medlemskap i EF før folkerøystinga i 1972, og etter sigeren for nei-folket følte dei at det var naturleg å gå saman i eit samla alternativ ved stortingsvalet i 1973. 

Sosialistisk Valforbund viste seg å vere ein stor suksess. Over 11 prosent av stemmene og 16 representantar på Stortinget, det beste resultatet for noko parti til venstre for Arbeidarpartiet sidan brakvalet for NKP i 1945. 

Valforbundet hadde gått til val på eit konkret program på 33 punkt alle partane var samde om. Etter valet ville dei fleste gå vidare i samlingsprosessen, og skipe eitt felles parti. Da var det nødvendig å avklare fleire prinsipielle spørsmål, og da viste det seg store motsetningar, særleg mellom dei fleste SFarane på den eine sida og dei fleste NKParane på den andre. 

Samlingsprosessen gjekk likevel vidare, og enda med at Sosialistisk Venstreparti blei skipa i 1975. Dei enkelte partane fekk frist ut året 1976 med å avvikle eigne organisasjonar. Det viste seg da at fleirtalet i NKP ikkje gjekk med i SV, men valde å oppretthalde sitt eige parti. Dette trass i at leiaren, Reidar T. Larsen, gjekk over til det nye samlingspartiet.

Såleis kan ein seie at Sosialistisk Venstreparti i stor grad er eit framhald av Sosialistisk Valforbund, men utan dei fleste kommunistane. 

Dei aller fleste medlemmene i partiet SV kom frå SF, Arbeidarpartiet, eller var nye i politikken.
Sunndalsøra

**Sunndalsøra** er kommunesenteret i Sunndal kommune, ein tettstad med . 

Sunndaløra var berre nokre få hus nedmed fjøra og mellom dei bratte fjella inst i Sunndalsfjorden før aluminiumsverket, som kom i drift frå 1954. 

Da kom det folk frå store delar av landet til staden for å arbeide og busetje seg der. 

Det utvikla seg ein nokså særmerkt tettstadskultur på Sunndalsøra, folkeleg og prega av arbeidarklassen og sosialdemokratiske likskapsideal og offentleg styring av utviklinga. Truleg er Sunndalsøra den tettstaden i Noreg som har største delen av bustadmassen sin i bustadsamvirket, med både blokker, rekkjehus og jamvel nokre einebustader innan kooperasjonen.

Dialekta på Sunndalsøra er nordmørsk, og har mellom anna kløyvd infinitiv, men skil seg som eit typisk bymål ut frå dialektene omkring ved ei kraftig forenkling av grammatikken og ordbøyingane. 

Sidan aluminiumsverket i 2004 var ferdig modernisert og no er det største og mest moderne i Europa, er framtida til tettstaden og kommunen sikrare enn det ein frykta for få år tilbake. Forureininga frå aluminiumsverket er òg berre ein brøkdel av det ho var, og Sunndalsøra framstår i dag som ein rein og vel utbygd småby som har dei fleste tilbod folk treng. Attåt aluminiumsverket og forskingsmiljøet der, har Sunndalsøra eit avansert forskingsmiljø når det gjeld akvakultur og ein vidaregåande skule med mange studieretningar.

Folket i Sunndal kommune stemte nei til at Sunndalsøra offisielt skulle bli ein by ved ei lokal folkerøysting i 1999. 

## Sjå òg
* Tettstader i Møre og Romsdal

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Møre og Romsdal»
Molekyl

Eit **molekyl** er ei kjemisk sambinding der atoma er bundne saman med elektronparbinding (kovalent binding). Ofte er berre nokre få atom bunde saman. Døme på dette er oksygengass (O2) og vatn (H2O), men det finst òg store molekyl som DNA-molekylet. Fleire små molekyl kan vera bundne saman i ein serie, og molekylet vert da kalla ein polymer. 

Bindingane i molekyl har retning. Bindingslengder og -vinklar er avhengige av kva atom som er bundne saman. Dette er med på å gje molekylet ein viss struktur. I store molekyl kan det òg vera hydrogenbindingar mellom ulike delar av molekylet. 

## Sjå òg
* Atom
* Grunnstoff
* Ion
* Kjemi
* Vatn
Oksygen

**Oksygen**, eldre òg **surstoff** eller **nøre**, er eit grunnstoff med kjemisk symbol **O** og atomnummer 8. Det høyrer til ikkje-metalla, og ligg i gruppe 16 i det periodiske systemet. Grunnstoffet har to allotrope former, oksygengass (O2) og ozon (O3). Oksygenmolekylet er vanlegvis paramagnetisk, men diamagnetisk former finst.

## Særlege kjenneteikn

Oksygen er elektronegativt. Som dioksygen, O2, er oksygen ein fargelaus, luktfri gass. I væskeform er stoffet svakt blåfarga. Molekylet er ikkje polart. Oksygengass er lite løyseleg i vatn. 

Ozon er ein termodynamisk ustabil diamagnetisk gass med sterk lukt.  

## Bruk

## Historie

Oksygen vart oppdaga på 1700-talet. Joseph Priestley, Carl Wilhelm Scheele og Antoine Lavoisier var med på dette. 

## Biologisk rolle

Oksygengass vert danna under fotosyntesen, og er viktig for dyr og menneske. 

## Førekomst og framstilling

Oksygen er det vanlegaste grunnstoffa på jorda. Jordatmosfæren inneheld om lag 21 % oksygengass og nesten halvparten av alle atom i jordskorpa er oksygenatom. I jordskorpa finst grunnstoffet særleg som SiO2.   I tillegg finst store mengder bundne i vatn (H2O). Mange syrer og basar inneheld oksygen.

Oksygen vert vanlegvis framstilt ved fraksjonell destillering av luft. I laboratoriet er det mogleg å framstilla gassen på fleire måtar.

## Kjemi og sambindingar

Sidan oksygenatomet er lite og dannar sterke dobbeltbindingar, får det ikkje meir enn fire kovalente bindingar. 

Nesten alle grunnstoff reagerer med O2-molekylet anten ved romtemperatur eller ved oppvarming. Det er derfor ein viktig reagens.

Oksygen er med i mange sambindingar, både organiske og uorganiske. Alkoholar, aldehyd og karboksylsyrer er eksempel på organiske sambindingar. Elles er oksygen mellom anna med i oksid (til dømes karbondioksid (CO2), Hydrogenperoksid (H2O2) og vatn (H2O).

Oksid kan vera sure, basiske eller amfotære avhengig av kva andre grunnstoff dei inneheld. 

## Isotopar

## Tryggleik

Ozon er giftig.

## Sjå òg
* Chalkogen
* Ozonlaget

## Kjelder
* Geoff Rayner-Canham: *Descriptive Inorganic Chemistry* 2.ed. New York, 2000
* Webelements - informasjon om oksygen på engelsk
Grunnstoff

Eit **grunnstoff** er eit stoff som ikkje kan skiljast i fleire stoff ved konvensjonelle kjemiske metodar. Det består av atom med same atomnummer, det vil seia same talet proton i atomkjernen. Atoma kan vera av ulike isotopar, altså med ulikt tal nøytron og ulik atommasse, men dei kjemiske eigenskapane er i hovudsak avhengige av protontalet.

Dei fleste stoffa rundt oss er bygde opp av eit lite tal grunnstoff som finst i store mengder på jorda. Den store variasjonen i materiale kjem rundt oss kjem frå at grunnstoffa er bundne saman på svært ulike måtar, som molekyl.

Så langt (2023) er det oppdaga 118 grunnstoff, men berre 94 av dei finst i naturen. Dei siste stoffa er blitt til ved kjernefysiske reaksjonar framkalla av menneske. Desse er radioaktive stoff med svært kort halveringstid, og er forsvunne frå jorda sidan ho og dei blei til.

Så vidt ein veit er hydrogen, det enklaste grunnstoffet, òg det mest vanlege i universet, med helium på andreplass. På jorda er oksygen og silisium dei vanlegaste grunnstoffa, og ein finn dei særleg i ulike mineralsambindingar. 

Ein får stoff som er bygd opp av molekyl dersom grunnstoff som er ikkje-metall reagerer med kvarandre. Dersom eit stoff som er metall og eit anna som er ikkje-metall reagerer, vil dette gje eit stoff som er bygd opp av positive og negative ioner. Slike stoff blir kalla ionesambindingar eller salt.

## Sjå og
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Fotnotar
Oppslagsverk

Eit **oppslagsverk** er ei integrert samling av grunnleggande og vidtrekkande informasjon om ulike tema. Oppslagsverk skal vera lette å finna fram i, og er tradisjonelt ordna alfabetisk, medan nyare oppslagsverk på datamaskinar er søkbare.

Nokre typar oppslagsverk er:

* almanakkar
* atlas
* handbøker om bestemte tema
* leksika
* ordbøker 
* tabellsamlingar
Londonregjeringa

**Londonregjeringa** eller **Londonregjeringen** er ei nemning på Johan Nygaardsvold si regjering medan regjeringa sat i London under den andre verdskrigen. 

Regjeringa Nygaardsvold vart utnemnd den 20. mars 1935. Medlemmene i regjeringa måtte reisa frå Noreg den 7. juni 1940 etter at landet hadde kapitulert for Tyskland, og kom ikkje attende til landet før nesten to månader etter frigjeringa. London i Storbritannia vart hovudsetet til regjeringa under den andre verdskrigen. Av hovudsetet London kom namnet «Londonregjeringa». 

I London fekk regjeringa preg av ei samlingsregjering, etter før å ha vore ei rein Arbeidarpartiregjering. Andre politiske parti og Heimefronten kom med i regjeringa.

Ved hjelp av inntekter frå den norske handelsflåten kunne Londonregjeringa betala for den norske krigføringa, hjelpa norske flyktningar i utlandet og samstundes planleggja med tanke på kva Noreg trong etter krigen.

## Sjå òg
* Noreg under den andre verdskrigen
* NORTRASHIP - The Norwegian Shipping and Trade Mission
Gunnar Knudsen

**Gunnar Knudsen**, fullt namn **Aanon Gunerius Knudsen** () var ein norsk statsminister, skipsreiar, ingeniør og industribyggjar.

Knudsen vart fødd i Saltrød ved Arendal. Han tok artium i 1866, vart c. philos. i 1867 og ingeniør i 1869 ved Chalmerska Institutet i Göteborg. Knudsen utdanna seg i Kristiania (Oslo) og Sunderland 1870–71. Han var skipsreiar frå 1871, og dreiv omfattande fabrikkdrift frå 1887. Knudsen overtok godset Borgestad i 1882.

I 1891 vart Knudsen, som var venstremann, vald inn til Stortinget. I 1901 vart han minister i den svensk-norske regjeringa. Han var statsminister i to omgangar. Fyrste regjeringsperioden var frå 1908 til -10, andre regjeringsperioden var frå 1913 til -20.

Som politikar gjorde han framlegg om at staten skulle kjøpe inn fossar. Han var sentral i debatten om konsesjonslovene, og ved opprettinga av Norges vassdrags- og elektrisitetsvesen NVE. I 1885 byrja Laugstol Bruk sitt elektrisitetsverk i Skien å levere straum til abonnentar. Den seinare statsministeren Gunnar Knudsen var initiativtakar til det fyrste elektrisitetsverket i Noreg. Som elektrisitetsverk vert rekna kraftverk som ikkje berre produserer straum til eige bruk, men som sel elektrisitet til abonnentar. Laugstol Bruk var eit vasskraftverk som utnytta høgdeskilnaden mellom nokre vatn i Skien. Føremålet med elektrisitetsverket var i utgangspunktet å skaffa betre og mindre brannfarleg lys i bedrifta.

Knudsen var partileiar i Venstre frå 1909 til 1927.

## Sjå òg
* Norske regjeringar
* Lengst sitjande norske statsministrar
* Gunnar Knudsen si fyrste regjering
* Gunnar Knudsen si andre regjering

## Litteratur:
* Fuglum, Per: *Én skute - én skipper: Gunnar Knudsen som statsminister 1908-10 og 1913-20*, Trondheim 1989.
* Knudsen, Gunnar:*Erindringer 1905-1925* /; bearbeidet og redigert av Harald Bache Bystrøm, Porsgrunn 1998.
* Knudsen, Gunnar: *Statsminister Gunnar Knudsens foredrag om koncessionslovene*: i Kristiania handelsstands forening., Kristiania 1910.
* *Laugstol bruks elektrisitetsværk 1885-1910,* 1910.
* Nissen, Bernt A: *Gunnar Knudsen*, Oslo 1957.

## Bakgrunnsstoff
*
Metan

**Metan** (CH4) er eit organisk molekyl som består av eit karbonatom og fire hydrogenatom, og er dermed det enklaste alkanet. Metan opptrer i gassform under normale tilhøve og blir rekna for å vere ein drivhusgass.

## Eigenskapar
Metangass er ein fargelaus, luktfri og brannfarleg gass som er lettare enn luft. Blanding av metan og luft kan vera eksplosiv og har gjennom historia forårsaka mange alvorlege gruveulukker. 

I motsetnad til dei andre enkle alkana (etan, propan og butan) kan ein ikkje omdanne metan til væske under høgt trykk. Metan blir difor kalla ein tørrgass.

Metan er meir effektiv som drivhusgass enn karbondioksid.

Metanmolekylet har tetraedrisk struktur.

## Bruk av metan

Metan blir brukt som varmekjelde i bustader og til forbrenning i industrien, mellom anna ved energiproduksjon i gasskraftverk. I Noreg er bruken av gass til oppvarming og matlaging i private bustader førebels ikkje så vanleg, men aukar stadig. 

Metan er hovudelement i produksjon av metanol. 

Som ein hovudkomponent i naturgass er metan nyttig som drivstoff. Forbrenning av eit metanmolekyl med oksygen til stades, gir eitt karbondioksidmolekyl (CO2) og to vassmolekyl (H2O):
: CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O

## Førekomst og danning av metan

Metan er eit av hovudelementa i jordatmosfæren og spelar ei rolle under danninga av nattskyer. Metan er òg eit hovudelement i atmosfæren rundt andre planetar, til dømes rundt Jupiter, Saturn, Uranus og Neptun. Til tross for det låge kokepunktet på 162 minusgrader, finn ein likevel metan i fast form som is på enkelte månar og planetar i solsystemet.

Metan blir danna i naturen ved at organisk materiale (plante- og dyrerestar) rotnar. Ein får òg danna metan ved nedbryting av søppel og husdyrgjødsel, noko som har ført til eksplosjonsulukker og brannar på gardsbruk og søppelplassar. Som ein kuriositet kan nemnast at ei ku i snitt produserer 500 liter metangass i løpet av ein dag.

## Sjå òg
* Drivhuseffekt

## Bakgrunnsstoff