open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Den kambriske eksplosjonen

**Den [[kambrium|kambriske]] eksplosjonen** er namnet på ein periode då dei fleste komplekse organismar brått dukka opp for rundt 530 millionar år sidan. Bevis for dette er dei mange fossila som er funne i berglag frå denne tida. I tillegg oppstod det eit stort mangfald av andre organismar. Før om lag 580 millionar år sidan var dei fleste organismane enkle og består av individuelle celler som stundom organiserte seg i koloniar. I løpet av dei neste 70-80 millionar åra auka evolusjonen kraftig.  og det biologiske mangfaldet byrja å likne det ein ser i dag.

Den kambriske eksplosjonen har ført til omfattande vitskapleg debatt. Den brå førekomsten av fossil i berglaga vart oppdaga på midten av 1800-talet, og Charles Darwin såg på dette som eit av hovudargumenta mot evolusjonsteorien hans om naturleg utval.

Den kambriske eksplosjonen var i lang tid ei gåte som baserte seg på tre forhold: om den raske auken i mangfaldet av komplekse organismar verkeleg skjedde over så kort tid, kva som kunne skape ei slik rask utvikling, og kva det ville sei om opphavet og evolusjonen til dyra. Svara er vanskeleg å finne på grunn av få spor som hovudsakleg baserer seg på mangelfulle fossil og kjemiske spor frå kambriske bergartar. 

## Fotnotar


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cambrian explosion|Cambrian explosion]]» frå , den 19. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Pangea

**Pangea**, **Pangaea** eller **Pangæa** (frå gresk παν, *pan*, som tyder «heile», og Γαῖα, *Gaea*, som tyder «jorda») var eit superkontinent som eksisterte i paleozoikum og mesozoikum for om lag 250 millionar år sidan, før dei forskjellige landmassane braut opp og danna dagens kontinent.

## Kontinentaldriftteorien
Teorien om *Pangea* vart sett fram geofysikaren Alfred Wegener i 1912, der han hevda at kontinenta heilt fram til triasperioden (om lag 200 mill. år sidan) utgjorde ein enkel landmasse, eit superkontinent, som han gav namnet **Pangæa**. Dette vart splitta opp i fleire landmassar som dreiv frå kvarandre. Teorien bygde på likskapar i dei forskjellige verdsdelane, kystlinje som passa i saman på begge sider av Atlanterhavet, like fossile dyr og planter og like bergartar dukka opp på begge sider av hava. Teorien vart avvist av dei fleste forskarar på den tida fordi han ikkje forklarte korleis slik kontinentaldrift føregjekk. 

Forklaringa på kontidentaldrifta vart funne i 1960-åra etter omfattande forsking av havbotn, jf. platetektonikk og havbotnspreiing.

## Paleogeografi
Pangea, som låg langt sør då vår tids store kolførekomstar vart danna i tropane, byrja å sprekke opp i permtida, samstundes som delar flytta seg nordover. I juratida byrja Sør-Amerika å drive vekk frå Afrika. I krittida løyste India, Australia og Antarktis seg ut frå austsida av det noverande Afrika. 

I byrjinga av tertiærtida opna Nord-Atlanteren seg, då Nord-Amerika dreiv bort frå Vest-Europa og Grønland dreiv bort frå Noreg, og samstundes skilde Australia og Antarktis lag. Raudehavet opna seg for 30 millionar år sidan, og Island byrja å vekse «over skrevs» på den midtatlantiske ryggen for 20 millionar år sidan. Nord-Amerika og Europa fjernar seg framleis frå kvarandre, slik at Atlanterhavet stadig vert breiare, om lag 2 cm i året. Raudehavet vert tolka som eit byrjande verdshav.

Pangea oppstod ved ei samanføying av eit nordleg superkontinent, Laurasia, og eit sørleg, Gondwana. Pangea var omgjeve av urhavet Panthalassa. Kontinenta slik vi kjenner dei i dag oppstod ved fragmenteringa av Pangea, som byrja i jura. 

## Bakgrunnsstoff

* USGS oversyn
* Tektoniske krefter
* Kart over Pangea i trias på Paleomaps

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pangea|Pangea]]» frå , og «[[:en:Pangaea|Pangaea]]» frå  den 19. august 2008.*
Gondwana

**Gondwana**, eller opphavleg **Gondwanaland** var eit superkontinent som hovudsakleg låg på den sørlege halvkula i perioden mellom 500 og 200 millionar år sidan. Gondwana bestod av landmassar som i dag er på den sørlege halvkula, som Antarktis, Sør-Amerika, Afrika, Madagaskar, Australia-New Guinea og New Zealand, samt Arabia og det indiske subkontinentet, som i dag er på den nordlege halvkula. Namnet kjem frå regionen Gondwana nord i sentrale område av India (frå sanskrit *gondavana*, «skogen til gond»).

Dei andre kontinenta, Nord-Amerika og Eurasia var samla i superkontinentet Laurasia. Saman danna Gondwana og Laurasia superkontinentet Pangea. 

## Paleogeografi
Delar av Gondwana låg der Antarktis ligg i dag, men under mesozoikum var den globale middeltemperaturen langt høgare enn i dag, og på Gondwana var derfor det biologiske mangfaldet stort. Under juratida, for om lag 160 millionar år sidan, reiv Afrika seg laus frå superkontinentet og byrja å drive nordover. Under eldre krit, for 125 millionar år sidan, reiv India seg laus, og under yngre krit for 80 millionar år sidan reiv New Zealand seg laus. 15 millionar år seinare skjedde det noko som gjorde at halvparten av alle artane på jorda døydde ut, den såkalla KT-grensa der mellom anna dinosaurane forsvann. 

Under tertiær for 55 millionar år sidan byrja det australske kontinentet å rive seg laus frå Gondwana. Sidan kontinentet i starten roterte omkring sin eigen akse, heldt det ein viss kontakt med det som var igjen av Gondwana i lengre tid. For omkring 45 millionar år sidan kolliderte det indiske subkontinentet med Asia, noko som førte til at Himalaya vart danna. Omtrent samstundes reiv dei sørlege delane av Australia, dagens Tasmania, seg laus frå det som i dag er Antarktis. Havvatn byrja å strøyme inn mellom dei to kontinenta, og dette førte til lågare temperatur og tørrare klima. 

Viktigare for det globale klimaet var lausrivinga til Sør-Amerika under oligocen (30 millionar år sidan). Då Drakessundet opna var det ikkje lenger noko som tvinga det kalde vatnet i Sørishavet nordover, der det tidlegare hadde blanda seg med det varme tropiske vatnet. I staden oppstod den Antarktiske sirkumpolarstraumen som gjorde Antarktis til dagens kalde kontinent. Ein stor del av ferskvatnet på jorda finst bunde som is på Antarktis. Havtemperaturen minka nesten 10 grader, og det globale klimaet vart mykje kaldare.

For omkring 15 millionar år sidan kolliderte Ny-Guinea med det sørlege Asia, som igjen skapte høge fjell. For berre 3,5 millionar er sidan vart Sør-Amerika knytt saman Nord-Amerika gjennom Panamaeidet.

## Sjå òg
* Platetektonikk
* Superkontinent

## Bakgrunnsstoff
* Animasjon som viser oppdelinga av Gondwana

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gondwana|Gondwana]]» frå , og «[[:nb:Gondwanaland|Gondwanaland]]» frå  den 19. august 2008.*
Laurasia

**Laurasia** var eit superkontinent som seint i mesozoikum braut laus frå superkotinentet Pangea. Det bestod hovudsakleg av landmassar som i dag ligg på den nordlege halvkula, som Laurentia (den nordamerikanske kratonen), Baltica, Sibir, Kazakhstania og Nord-Kina og Aust-Kina.

Namnet er ein kombinasjon av Laurentia og Eurasia.

## Opphav
Sjølv om ein hovudsakleg tenker på Laurasia som eit kontinent frå mesozoikum, meiner ein at det same kontinentet som seinare danna Laurasia òg eksisterte som eit samanhengande kontinent etter at Rodinia braut opp for rundt 1 milliard år sidan. For å ikkje forvekslast med kontinentet i mesozoikum vert dette eldre kontinentet kalla **Proto-Laurasia**. Ein meiner at Laurasia ikkje braut opp før det slo seg saman med dei sørlege kontinenta seint i prekambrium og danna superkontinentet Pannotia, som varte fram til tidleg kambrium. 

## Oppbryting og samankomst
I kambrium låg Laurasia nær ekvator og byrja å bryte sundt. Nord-Kina og Sibir dreiv så lenger nord enn noko kontinent hadde vore dei siste 500 millionar åra. I devontida låg Nord-Kina nær polarsirkelen og var det nordlegaste landområdet gjennom karbonistida mellom 300 og 280 millionar år sidan. Ein har derimot ikkje funne spor etter isbredanning på desse kontinenta i denne perioden. Laurentia og Baltica slo seg derimot saman på denne tida og Appalachane vart danna, samt dei store kolførekomstane i Vest-Virigina, Storbritannia og Tyskland. Sibir flytta seg sørover og slo seg saman med Kazakhstania og danne eit lite kontinent som ein meiner vart danna i silur gjennom omfattande vulkansk aktivitet. Då desse to kontinenta slo seg saman var Laurasia nesten danna på nytt, og ved byrjinga av trias, vart Aust-Kina ein del av Laursia, som så kolliderte med Gondwana i sør og danna Pangea. 

## Siste oppbryting
For rundt 200 millionar år sidan starta Pangea å bryte sundt. Mellom austlege område av Nord-Amerika og nordvestlege delar av Afrika danna Atlanterhavet seg, sjølv om Grønland og Europa framleis var knytt saman. Europa og Grønland skilde lag for om lag 60 millionar år sidan (i paleocen). Til slutt delte Laurasia seg opp i dei to landmassane som har gjeve namn til kontinentet, Laurentia (i dag Nord-Amerika) og Eurasia (utanom India og Arabia).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Laurasia|Laurasia]]» frå , den 19. august 2008.*
Periode i geologi

Ein **periode** i geologi er eit tidsavsnitt i jorda si historie. Periodane varer mellom 20 og 200 millionar år og er ein del av ein geologisk æra, som igjen er ein del av eit eon. Periodane vert igjen delt inn i epokar, som igjen vert delt inn i geologisk alder eller stadium.

Fanerozoikum er den yngste av eona og vert t.d. vanlegvis delt inn i tre æraer og elleve periodar. Ein av æraene er paleozoikum, som er delt inn seks periodar vist i tabellen til høgre. 

Vitskapen som forskar på og definerer periodar er stratigrafien.

Eit system omfattar lagrekkja som vart danna under den tilsvarande perioden. 

## Kjelder
*
International Commission on Stratigraphy

**International Commission on Stratigraphy** (ICS, «Den internasjonale kommisjonen for stratigrafi») er den største einskilde gruppa innan International Union of Geological Sciences (IUGS). ICS er den einaste organisasjonen som arbeider med stratigrafi på ein global skala og eitt av hovudmåla deira er å skape ein standardisert stratigrafisk skala. 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
International Union of Geological Sciences

**International Union of Geological Sciences** (IUGS, «Den internasjonale unionen for geologiske vitskapar») er ein av dei største ikkje-statlege forskingsorganisasjonane i verda og har i dag 117 medlemsland. Fortida held sekreteriatet til i Trondheim ved Noregs geologiske undersøkingar (NGU). Organisasjonen vart etablert i 1961.

IUGS er medlem av *[[International Council of Scientific Unions]]*. IUGS støttar arbeidet med å utvikle geovitskapane gjennom å støtte vitskaplege studiar i heile verda. Ein skal nytte desse resultat for å bevare det naturlege miljøet på jorda, nytta naturressursane på jorda på ein klok måte og betre velstanden for land og livskvaliteten til alle menneske. Ein skal òg auke folk sitt medvit om geologi. 

I lag med UNESCO har organisasjonen såkalla *Joint programs*. Desse er til dømes International Geoscience Programme (IGCP), UNESCO Geopark Network og IGC, International Geological Congress, den største internasjonale geologiske kongressen i verda. 

Ein har òg gjort ulike initiativ for å spreie geovitskap, som til dømes International Year of Planet Earth, 2007-2009. SN si generalforsamling avgjorde i 2005 at 2008 skulle vere geovitskapen sitt år. 

## Bakgrunnsstoff
*Heimeside

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:International Union of Geological Sciences|International Union of Geological Sciences]]» frå ,  den 20. august 2008.*
Noregs geologiske undersøking

**Noregs geologiske undersøkingar** (NGU) er ein norsk statleg etat med ansvar for geologisk kartlegging og forsking. 

Etaten er underlagt Nærings- og handelsdepartementet og har hovudkontor i Trondheim med filial i Tromsø. Administrerande direktør er Morten Smelror og etaten har rundt 200 tilsette (2002).

NGU har som hovudoppgåver å samle, handsame og formidle kunnskap om dei fysiske, kjemiske og mineralogiske eigenskapane til berggrunn, lausmasse og grunnvatn i landet. Viktige område for denne verksemda er, i tillegg til det norske fastlandet, Arktis, Svalbard og kontinentalsokkelen.

### Direktørar

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* NGU-videoar på YouTube
* NGU si Facebook-side
Laurentia

**Laurentia** (òg kalla *Den nordamerikanske kratonen*) er ein kraton som oppstod som eit kontinent som flytta seg rundt på jordoverflata og kolliderte med andre kontinent og reiv seg laus igjen. 

Fleire gonger gjennom historia til jorda har Laurentia vore eit eige kontinent og utgjer i dag store delar av Nord-Amerika og Grønland. I tidlegare tider har Laurentia vore del av superkontinent og er kalla opp etter *det laurentinske skjoldet*, som igjen er kalla opp etter St. Lawrence-elva og som på norsk vert kalla Grunnfjellsskjoldet.

Laurentia oppstod frå fleire orogene belter i tidleg proterozoikum. Små mikrokontinent og havøyar kolliderte med det stadig veksande Laurentia og danna den stabile arkeiske kratonen ein ser i dag. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Laurentia|Laurentia]]» frå , den 20. august 2008.*
Baltica

**Baltica** var eit kontinent frå sein proterozoikum og tidleg paleozoikum som i dag inkluderer Den austeuropeiske kratonen nordvest i Eurasia. Baltica oppstod som ein landmasse for heile 1,8 milliardar år sidan. Før dette var tre landmassar som i dag utgjer den austeuropeiske kratonen forskjellige stader på jorda. Baltica eksisterte på ei jordskorpeplate kalla den baltiske plata.

## Historie

* ~1,8 milliardar år sidan var Baltica ein del av superkontinentet Columbia.
* ~1,5 milliardar år sidan var Baltica i saman med Arktika og Aust-Antarktisk ein del av det mindre superkontinentet Nena.
* ~1,1 milliardar år sidan var Baltica ein del av superkontinentet Rodinia.
* ~750 millionar år sidan var Baltica ein del av det mindre superkontinentet Protolaurasia.
* ~600 millionar år sidan var Baltica ein del av det store superkontinentet Pannotia.
* i kambrium var Baltica eit sjølvstendig kontinent
* i sein ordovicium kolliderte Baltica med Avalonia (det meste av det moderne Vest-Europa)
* i devontida kolliderte Baltica med Laurentia og danna det mindre superkontinentet Euramerika.
* i permtida slo alle store kontinent seg saman og danna det store superkontinentet Pangaea.
* i juratida delte Pangaea seg opp i to mindre superkontinent, Laurasia og Gondwana. Baltica var ein del av det mindre superkontinentet Laurasia.
* i krittida vart Baltica ein del av det mindre superkontinentet Eurasia, noko det framleis er. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baltica|Baltica]]» frå , den 20. august 2008.*
Siberia

**Siberia** er ein kraton som ligg i hjarte av Sibir. Siberia eller *Angaraland* (eller berre *Angara*) er i det det sentrale sibirske platået. Det er ein særs gammal kraton som var eit sjølvstendig kontinent før permtida.

## Historie

* for 2,5 milliardar år sidan (siderium) var Siberia ein del av kontinent Arktika i lag med det kanadiske skjoldet.
* for 1,1 milliardar år sidan (stenium) vart Siberia ein del av det store superkontinent Rodinia.
* for 750 millionar år sidan (kryogenium) braut Rodinia opp og Siberia vart ein del av det mindre superkontinentet Protolaurasia.
* for 600 millionar år sidan (ediacara) vart Protolaurasia ein del av det store sørlege superkontinentet Pannotia.
* for 550 millionar år sidan (ediacara) braut Pannotia og Protolaurasia opp og vart kontinenta Laurentia, Baltica og Siberia.
* i kambrium vart Siberia eit sjølvstendig kontinent.
* i karbontida kolliderte Siberia med det mindre kontinentet Kasakhstania.
* i permtida kolliderte Siberia og Kasakhstania med Baltica og superkontinentet Pangaea oppstod.
* i juratida braut Pangaea opp i dei to mindre superkontinenteta Gondwana og Laurasia.
* i krittida vart Laurasia gradvis delt opp i dei to kontinenta Nord-Amerika og Eurasia.
* i eosen kolliderte det mindre kontinentet India med Asia og skapte Himalaya.
* i dag er Siberia ein del av Asia, som igjen er ein del av Eurasia.
* om 250 millionar år kan Siberia vere i subtropiske område og ein del av det nye superkontinentet Pangaea Ultima.
* om 400 millionar år kan Pangaea Ultima bryte opp, men Siberia kan framleis vere ein del av Eurasia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Siberia (continent)|Siberia (continent)]]» frå , den 20. august 2008.*
Asiamerika

**Asiamerika** var ei stor øy som bestod av landmassar frå Laurasia og som skilde dei grunne kontinentalhava frå Eurasia i vest og austlege delar av Nord-Amerika i aust. Denne regionen består i dag av Kina, Mongolia og vestlege delar av USA og Canada. Fossil viser at det levde dinosaurar og tidlege pattedyr på kontinentet. Det eksisterte i sein krittid og eosen. Den nordlegaste delen av kontinentet er i dag på Grønland og under vatn nær Nordpolen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Asiamerica|Asiamerica]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Tyrannosauridae i Asia 
* Dinosaurs - ''The Earth of the Dinosaur'' 
* Palaeos
Atlantika

**Atlantika** var eit tidlegare kontinent som ein meiner oppstod for om lag 2 milliardar år sidan. Om lag 200 millionar år seinare vart det ein del av det store superkontinentet Columbia. 300 million år etter dette igjen braut Columbia opp i mindre landmassar og Atlantika vart ein del av det mindre superkontinentet Nena, i lag med Baltica, Arktika og Den austantarktiske kratonen. For 1,1 milliardar år sidan, eller 400 millionar år etter at Columbia braut opp, vart superkontinentet Nena ein del av det store superkontinentet Pannotia.

I kambrium braut Pannotia opp i mindre landmassar og Atlantika vart ein del av det mindre superkontinentet Gondwana. Gondwana vart så igjen ein del av det store superkontinentet Pangaea i permtida, som braut opp igjen i juratida. Gondwana delte seg vidare opp i krittida, og restane av Atlantika fordelte seg på dei moderne kontinenta Afrika og Sør-Amerika.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Atlantica|Atlantica]]» frå , den 20. august 2008.*
Avalonia

**Avalonia** er eit tidlegare kontinent som i dag er ein del av England og sørlege delar av Wales og Irland.

Avalonia var eit mikrokontinent på kanten av Gondwana i kambrium. Kontinentet vart danna av vulkansk lava frå 730 millionar år sidan og fram til 570 millionar år sidan. Kontinentet dreiv nordover og løyste seg opp i kambrium.
 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Avalonia|Avalonia]]» frå , den 20. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Kimmeria

**Kimmeria** var eit gammalt mikrokontinent som eksisterte for om lag 200 millionar år sidan. Det reiv seg laus frå Gondwana i sein karbon og kolliderte mot austlege område av Laurasia (Siberia) under sein trias i lag med dei kinesiske kontinenta. Kollisjonen skapte fjellkjedene mellom Sibir og Cimmeria. Kimmeria bestod av delar av Tyrkia, IranAfghanistan, Tibet, Indokina og Malayhalvøya. Kimmeria var på den kimmerske plata, ei gammal jordskorpeplate som hamna under Laurasia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kimmeria|Kimmeria]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:* 
* PALEOMAP
Euramerika

**Euramerika** (òg kalla **Laurussia** eller **Det gamle raude kontinentet**) var eit mindre superkontinent som oppstod i devontida som følgje av ein kollisjon mellom Laurentia og Baltica (den kaledonske orogenesen).

Euramerika vart ein del av det store superkontinentet Pangaea i permtida. I juratida delte Pangea seg i to kontinent, Gondwana og Laurasia og Euramerika var ein del av Laurasia. I krittida delte Laurasia seg opp i kontinenta Nord-Amerika og Eurasia. Den laurentinske kratonen vart ein del av Nord-Amerika, medan Baltica vart ein del av Eurasia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Euramerica|Euramerica]]» frå , den 20. august 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Palaeos Earth
Kasakhstania

**Kasakhstania** var eit lite kontinent som i dag ligg i indre område av Asia. Det bestod av områda nord og aust for Aralsjøen, sør for Sibir og vest for Altajfjella og Balkhasjsjøen. Politiske består det av det meste av Kasakhstan og har eit totalt areal p om lag 1,3 millionar km². Junggar-bekkenet i Xinjiang i Kina er òg ein del av Kasakhstania, men vert stundom kalla **Junggar-blokka**.

Ein meiner at Kasakhstania hovudsakleg bestod av fleire vulkanske øybogar frå paleozoikum og nokre mindre kontinentale terran. Desse slo seg saman under ordovicium og danna eit eige kontinent. Under karbontida og permtida kolliderte Siberia med Kasakhstania og danna Altajfjella, og seinare kolliderte Baltica i kontinentet, noko som førte til den uralske orogensene. Dette danna grunnlaget for det meste av dagens Eurasia.

Kasakhstania er hovudsakleg flat, berre i aust, nær Karaganda er det fjell og desse stig til omkring 1500 meter oevr havet i Tarbagatajfjella. 

## Bakgrunnsstoff
* [ Kart over Kasakhstania og omliggande område}

== Kjelder ==
<div class="references-small">
* ''Denne artikkelen bygger på «[:en:Kazakhstania|Kazakhstania]» frå , den 20. august 2008.''
Angara

:*Angara er òg eit alternativt namn på kontinentet [[Siberia]]*.

**Angara** (russisk Ангара́) er ei 1779&nbsp;km lang elv i Irkutsk oblast og Krasnojarsk kraj, søraust i Sibir i Russland. Ho er den einaste elva som renn ut frå Bajkalsjøen og er ei av kjeldeelvane til Jenisej.

Angara renn ut frå Bajkalsjøen nær Listvjanka og renn ordover gjennom byane Irkutsk, Angarsk, Bratsk og Ust-Ilimsk i Irkutsk oblast. Ho snur så vestover og inn i Krasnojarsk kraj, og munnar ut i Jenisej nær Strelka (40&nbsp;km aust for Lesosibirsk).

Stykket av elva nedanfor samløpet med Ilim vart tidlegare kalla for *Øvre [[Tunguska]]* (russisk Верхняя Тунгуска, *Verkhnjaja Tunguska*).

## Demningar og reservoar
Tre store vasskraftverk er bygd langs Angara sidan 1950-åra. 
* Irkutskdemninga, som dannar Irkutsk-reservoaret fyller elvedalen frå kjelda til Irkutsk og har heva vassnivået i Bajkalsjøen noko. 
* Bratskdemninga, som dannar Bratsk-reservoaret.
* Ust-Ilimsk-demninga ved Ust-Ilimsk, dannar Ust-Ilimsk-reservoaret.
* Bogytsjanyjdemninga (under bygging), ved Kodinsk

## Transport

Angara vert nytta til transport i fleire stykke av elva.
* frå Bajkalsjøen til Irkutsk;
* frå Irkutsk til Bratsk;
* på Ust-Ilimsk-reservoaret;
* frå Bogutsjanyjdemininga til elva munnar ut i Jenisej.

Stykket mellom Ust-Ilimsk-demninga og Bogutsjanyjdemninga har ikkje vore framkommeleg på grunn av stryk. Når Bogutsjanyjdemninga står ferdig og er fylt opp vil derimot delar av dette stykket verte framkommeleg. Ingen av dei fire demningane er utstyrt med sluser.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Angara River|Angara River]]» frå , den 24. oktober 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Angara søraust i Russland 
* Angara på baikal.ru 
* Ny bru over Angara 
* Bilete
* Kart over regionen
* Bilete
Arktika

**Arktika** var eit gammalt kontinent som oppstod for om lag 2,5 milliardar år sidan i neoarkeikum. Det bestod av det kanadiske skjoldet, Siberia og Grønland, og ligg i dag om lag i Arktis rundt Nordpolen. Arktika slo seg saman med kontinenta Atlantika og Nena for om lag ein milliard år sidan og danna superkontinentet Rodinia.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arctica|Arctica]]» frå , den 20. august 2008.*
Kontinentet Ur

**Ur** er det første kontinentet ein kjenner til og det oppstod truleg for om lag 3 milliardar år sidan i tidleg arkeikum. Ur kolliderte med kontinenta Nena og Atlantika for om lag ein milliard år sidan og danna superkontinentet Rodinia. Ur overlevde ei lang stund og vart først delt opp då superkontinentet Pangaea delte seg for om lag 208 millionar år sidan i Laurasia og Gondwana. Det utgjer i dag delar av Afrika, Australia, India og Madagaskar. Då det vart danna var det truleg det einaste kontinentet på jorda og vert derfor av somme rekna som eit superkontinent, sjølv om det truleg var mindre enn det Australia er i dag. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ur (continent)|Ur (continent)]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** In the beginning, there was Ur
*** Carl Zimmer, ''In times of Ur - The Top 100 Science Stories of 1996 - Earth's first continent'', Discover, Jan, 1997
Ur

**Ur** kan vise til:
* Ur i Mesoptamia, ein historisk by sør i Mesopotamia.
* Klokke, instrument for å måle tid.
* Steinur, ein steinmasse som har forvitra frå ein berggrunn.
* Forstavinga *ur-* tyder «særs gammal» eller «det som kom først», t.d. urtid. 
* Kontinentet Ur var det første kontinentet ein kjenner til på jorda.
Zealandia

**Zealandia** (òg kalla **Tasmantis**) er eit nesten undersjøisk kontinent som sokk i havet etter det lausreiv seg frå Australia for 60-85 millionar år sidan, og frå Antarktis for mellom 130 og 85 millionar år sidan. Det kan ha vorte fullstendig dekt av havet for om lag 23 millionar år sidan. Det meste av kontinentet, 93&nbsp;%, er framleis under Stillehavet. I dag er det berre New Zealand og nokre øyar som stikk opp av havet. 

Zealandia er nesten halvparten så stort som Australia. Som kontinent er det uvanleg langt og tynt. Det rekkjer frå 19° sørleg til 56° sørleg breiddegrad. To parallelle ryggar som går frå nord til sør utgjer store delar av kontinentet. Den vestlege ryggen er hovudsakleg undersjøisk med nokre platå. På den austlege ligg Ny-Caledonia og New Zealand.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zealandia|Zealandia (continent)]]» frå ,  den 20. august 2008.*
Kenorland

**Kenorland** var eit av dei tidlegaste superkontinenta på jorda. Ein meiner det oppstod under neoarkeikum form lag 2,7 milliardar år sidan ved at kratona på denne tida slo seg saman, samt at det vart danna ny kontinentalskorpe. Kenorland bestod av landmassar som seinare vart Laurentia (i dag Nord-Amerika og Grønland), Baltica (i dag Skandinavia og Baltikum), Vest-Australia og Kalahari. Vulkanske gangsvermar og paleomagnetisk orientering har påvist eksistensen til kontinentet. Kjernen av Kenorland, det baltiske skjoldet har spor som går tilbake til over 3,1 millionar år sidan. Yilgarn-kratonen i dagens Vest-Australia inneheld zirkonkrystallar som er 4,4 milliard år gamle, tett opp til danninga av sjølve jorda. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kenorland|Kenorland]]» frå , den 20. august 2008.*
Superkontinentet Nena

**Nena** var eit gammalt superkontinent som bestod av kratonar frå Arktika, Baltica og Aust-Antarktis. Det oppstod for rundt 1,8 milliardar år sidan og vart ein del av det globale superkontinentet Columbia. Nena er eit akronym som kjem av Nord-Europa og Nord-Amerika.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nena (supercontinent)|Nena (supercontinent)]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Sankaran, A. V., The Supercontinent Medley: Recent Views . *Current Science*, 2003-08-25.
Paleo-Tethys-havet

**Paleo-Tethys-havet** var eit urhav i paleozoikum som låg mellom Gondwana og dei såkalla huniske terrana, av det som i dag dannar delar av Sentral-Europa, Den iberiske halvøya og Kina. 

Paleo-Tethys-havet tok for då to små terran dreiv bort frå Gondwana i sein ordovicium og byrja å flytte seg mot Euramerika i nord. I denne prosessen for svann Rheichavet mellom Det gamle raude kontinentet og dei huniske terrana. I devontida opna den austlege delen av Paleo-Tethys-havet seg opp då Nord-Kina og Sør-Kina flytta seg nordover. Dette gjorde at Proto-Thetys-havet, ein forgjengar til Paleo-Tethys-havet, krympa fram til sein karbon, då Nord-Kina kolliderte med Siberia. I sein devon danna det seg ein subduksjonssone sør for dei huniske terrana, der botn av Paleo-Tethys-havet forsvann under. Gondwana starta å flytte seg nordover og lukka i prosessen den vestlege delen av Paleo-Tethys-havet. 

I karbontida fann det stad ein kollisjon mellom Det gamle raude sandsteinkontinentet og dei europeiske, huniske terrana. Dette vert kalla den variskanske orogensen (alleghenianske orogensen i Nord-Amerika). Rheichavet hadde då heilt forsvunne og dei vestlege områda av Paleo-Tethys-havet lukka seg. 

Seint i permtida braut den smale, lange kimmerske plata (i dag delar av Tyrkia, Iran, Tibet og delar av Søraust-Asia) bort frå Gondwana (som no var ein del av Pangea). Sør for Kimmeria danna det seg eit nytt hav, Tethyshavet. Seint i trias var det berre eit smalt sund igjen av Paleo-Tethys-havet. I tidleg jura, som ein del av den alpine orogensen, forsvann oseanskorpa i Paleo-Tethys-havet under den kimmerske plata og lukka havet frå vest til aust. Ein siste rest av Paleo-Tethys-havet utgjer kanskje ein del av havbotn i Svartehavet. 

Paleo-Tethys-havet låg der Indiahavet og Sør-Asia i dag ligg. 

## Sjå òg
* Tethyshavet
* Proto-Tethys-havet 

## References
* Stampfli, G.M.; Raumer, J.F. von; & Borel, G.D.; Feb 2002 *Paleozoic evolution of pre-Variscan terranes: from Gondwana to the Variscan collision* in Geological Society of America special paper 364, p 263

### Bakgrunnsstoff
* Kart frå sein karbon
* Paleo-Tethys og Proto-Tethys
Proto-Tethys-havet

**Proto-Tethys-havet** var eit urhav som eksiserte frå sein ediacara til karbontida (for 550 til 330 millionar år sidan). Havet var ein forgjengar for det seinare Paleo-Tethys-havet. Havet oppstod då Pannotia løyste seg opp og Proto-Laurasia (Laurentia, Baltica og Siberia) flytta seg saman og vart til Gondwana. Proto-Tethys-havet oppstod mellom desse to superkontinenta. Havet grensa til Panthalassia i nord og mellom dei låg øybogar og og Kasakhstania. Proto-Tethys-havet utvida seg i kambrium. Havet var på sitt største i sein ordovicium til midtre silur. Havet låg då mellom Siberia i vest og Gondwana i aust. I sein silur byrja havet å krympe då Nord-Kina og Sør-Kina flytta seg bort frå Gondwana på veg nordover. I sein devon kolliderte Kasakhstania med Siberia og havet krympa enno meir. Havet lukka seg til slutt då den nordkinesiske kratonen kolliderte med Siberia-Kasakhstania i karbontida, medan Paleo-Tethys-havet utvida seg lenger sør. 

## Sjå òg
* Paleo-Tethys-havet
* Tethyshavet
* Rheichavet

## Bakgrunnsstoff
* Proto-Tethys-havet 
* Paleo-Tethys og Proto-Tethys 
* Tidleg karbon på PaleoMap

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 20. august 2008.*
Superhav

Eit **superhav** er eit hav som ligg omkring eit superkontinent. Stundom vert det òg definert som alle hav større enn det noverande Stillehavet. Av globale superhav finn ein Mirovia, som låg omkring superkontinentet Rodinia og Panthalassa, som låg omkring superkontinentet Pangea. Pannotia og Columbia, samt landmassane før Columbia (som Ur) var òg omgjeve av superhav. 

Sidan overflatevatnet får strøyme uhindra frå aust til vest i superhav medan det vert varma opp av sollys, er vestenden av havet varmare enn den austlege. I tillegg vil temperaturendringar gjennom året, som truleg var langt større i indre landområde, ha ført til kraftige monsunar. Mekanismane i superhav er derimot lite kjend.

## Superhav
* Mirovia (Rodinia)
* Det panafrikanske havet (Pannotia)
* Panthalassa (Pangaea)
* Mega-Stillehavet (Pangaea Ultima)
* Super-Atlanterhavet (Amasia)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Superocean|Superocean]]» frå , den 20. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Mirovia

**Mirovia** (av russisk мировой, *mirovoj*, som tyder «global») er eit tenkt superhav som låg omkring superkontinentet Rodinia i neoproterozoikum i perioden for om lag 1 milliard år sidan til 750 millionar år sidan. Mirovia kan ha vore identisk til, eller ein forgjengar for, Det panafrikanske havet som følgde etter oppdelinga av Rodinia. Panthalassa (ein forgjengar for Stillehavet) utvikla seg i neoproterozoikum då Mirovia forsvann på grunn av subduksjon.

Geologiske funn tyder på at det i midten av neoproterozoikum, i perioden kryogenium, var ei ekstrem istid som var så intens at heile Mirovia kan ha vore dekt av eit to kilometer tjukt islag, som òg dekte det meste av jorda. Denne hypotesen vert kalla snøballjorda.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mirovia|Mirovia]]» frå , den 20. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Pangea Ultima

**Pangea Ultima** eller **Pangaea Ultima** (òg kalla *Pangea Proxima*, *Neopangea* eller *Pangea II*) er eit mogeleg framtidig superkontinent og ei alternativ løysing til superkontinentet Amasia. Sidan kontinenta på jorda flyttar seg rundt ved hjelp av platetektonikk vil den noverande konfigurasjonen endrast i løpet av dei neste millionar åra. Pangaea Ultima er ein konfigurasjon som kan oppstå i løpet av dei neste 250 millionar åra og hypotesen er lagt fram av Christopher Scotese. Det påtenkte kontinentet har fått namn etter det førre superkontinentet, Pangea.

Eit superkontinent består av all, eller nesten all, landmasse på jorda i eit enkelt samanhengande kontinent. I Pangaea Ultima-løysinga vil subduksjonssonen vest i Atlanterhavet, aust for Amerika føre til at Atlanteren til slutt lukkar seg og Amerika vert ført tilbake til Afrika og Europa. Som dei fleste superkontinent vil truleg Pangea Ultima ha eit halvtørt ørkenklima utsett for ekstreme temperaturskilnader.

## Teoretisk utvikling
I følgje denne teorien vil Nord-Amerika ha flytta seg noko vestover om 50 millionar år, medan Eurasia har flytta seg noko austover og kanskje i tillegg sørover, slik at Storbritannia har kome nærare Nordpolen og Sibir nærare ekvator. Afrika er venta å kollidere med Europa og Arabia, og lukke Middelhavet (og dermed den siste resten av Tethyshavet) og Raudehavet. Ei lang fjellkjede vil då strekkje seg frå Spania, gjennom Sør-Europa, Midtausten til Asia. Desse fjella kan få toppar høgare enn Mount Everest. Australia er venta å flytte seg mot Søraust-Asia.

150 millionar år fram tid vil i følgje teorien Atlanterhavet slutte å utvide seg, for så å krympe. Òg Indiahavet er venta å verte mindre på grunn av ei subduksjonssone i nord. Amerikan kan då kanskje pressast tilbake mot Afrika. Sørspissen på Afrika kan då kanskje ha vridd seg nordover til den nordlege halvkula. Australia kan ha kome i hop med Antarktis igjen.

250 millinar år inn i framtida meiner teorien at Atlanterhavet og Indiahavet er lukka. Nord-Amerika har kollidert med Afrika, medan Sør-Amerika har krølla seg rundt Afrika med Patagonia i kontakt med Indonesia rundt ein rest av Indiahavet (kalla *Det indo-atlantiske havet*). Antarktis vil då igjen vere nær Sørpolen, medan Stillehavet har vorte eit superhav som dekkjer halve jorda (av somme kalla Mega-Stilehavet).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pangaea Ultima|Pangaea Ultima]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
Fossekallfamilien

**Fossekallfamilien**, **Cinclidae**, samlar fem artar i slekta *Cinclus*, einaste slekt i familien. Artane er særståande blant sporvefuglane (*[[Passeriformes]]*) for evna til å dukke og symje under vatn.

## Distribusjon og habitat
Det finst fossekallar i passande ferskvatnhabitat i høglandet i Amerika, i Europa og i  Asia.  I Afrika finst det berre observasjonar i Atlasfjella i Marokko.  Dei føretrekkjer kaldt, klart rennande vatn og lever på breidda av strie elver. Utanfor hekkesesongen kan dei vitja innsjøar og kyst.

## Tilpassing til undervassymjing
Fossekallane har generelt store likskapar med mange fuglar som lever på land, til dømes ved at dei ikkje har symjehud. Men dei har utvikla somme morfologiske og fysiologiske tilpassingar til livet i vatn. Vengene er relativt korte, men har kraftig musklar. Det gjer dei i stand til å nytte vengene som luffar under vatn. Dei har tjukk fjørdrakt med sterke feittstoff som vernar fjøra mot inntrenging av vatn. Augo har vel utvikla fokusmusklar som kan endre på krumminga på linsene for å betre synet under vatn. Naseflippar hindrar vatn å trengje inn gjennom nasebora. Fossekallar har ein høg konsentrasjon av hemoglobin i blodet samanlikna med landfuglar. Det aukar oksygenlagringskapasiteten og gjer dei skikka til å halde seg under vatn i minst 30 sekund. 

## Symbolsk tyding
Fossekallen er vald til norsk nasjonalfugl. 

## Artsliste
*Fossekall *Cinclus cinclus* i Europa.
*Brunfossekall *Cinclus pallasii* i Sør-Asia og Sentral-Asia.
*Gråfossekall *Cinclus mexicanus* i Sentral-Amerika og Nord-Amerika.
*Andesfossekall *Cinclus leucocephalus* i Sør-Amerika.
*Ruststrupefossekall *Cinclus schulzi* i Sør-Amerika.

## Kjelder

:* Tyler, Stephanie J.; & Ormerod, Stephen J. (1994). *The Dippers*. Poyser: London. ISBN 0-85661-093-3 
:* Goodge, W.R. (1960). "Adaptations for amphibious vision in the Dipper (*Cinclus mexicanus*)". J. Morphol. 107: 79–91.   
:* Tyler, S.J. (1994). "The Yungas of Argentina: in search of Rufous-throated Dippers *Cinclus schulzi*)". Cotinga 2: 38–41.  
:* Salvador, S.; Narosky, S.; & Fraga, R. (1986). *First description of the nest and eggs of the Red-throated Dipper in northwestern Argentina*. Gerfaut 76: 63–66.  
:* J., Martens; Geduldig, G. (1990). *Acoustic adaptations of birds living close to Himalayan torrents*. Proc. Int. 100 DO-G Meeting: 123-131, Bonn: Current Topics Avian Biol..  
:* Creutz, G. (1966). *Die Wasseramsel*. A. Ziensen: Wittenburg Lutherstadt. 
:* BirdLife International (2007) Species factsheet: Cinclus schulzi.  Lest frå http://www.birdlife.org on 14. mars 2008 
:* List of Old English bird names 
:* Mullarney, Svensson, Zetterstrom and Grant, *Collins Bird Guide* ISBN 0-00-219728-6

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*ITIS - Cinclus 
*Videoar som syner fossekallar 
*Døme på songstrofer on xeno-canto.org
Tethyshavet

**Tethyshavet** var eit hav i mesozoikum som låg mellom kontinenta Gondwana og Laurasia før Indiahavet opna seg. 

## Historisk teori
I 1893 nytta Eduard Suess fossil funne i Alpane og Afrika til å leggje fram ein teori om eit innhav som ein gong hadde eksistert mellom Laurasia og Gondwana. På denne tida var dei to kontinenta knytt saman til superkontinentet Pangea. Han kalla det Tethyshavet etter den greske havgudinna Tethys. Då teorien om platetektonikk vart utvikla i 1960-åra vart det klart at Suess hadde rett. Platetektonikken forklarte òg korleis det tidlegare havet forsvann, nemleg at oseanskorpa forsvann under kontinentalskorpa.

## Moderne teori
For om lag 250 millionar år sidan under trias danna det seg eit nytt hav i sørenden av Paleo-Tethys-havet. Ei rift danna seg langs den nordlege kontinentalsokkelen sør på Pangea (Gondwana). Dei neste 60 millionar åra flytta denne delen seg nordover og pressa botn av Paleo-Tethys-havet under den austlege enden av Laurasia. Tethyshavet oppstod mellom Kimmeria og Gondwana, like over der Paleo-Tethys-havet tidlegare låg. 

Under juratida (for 150 millionar år sidan) kolliderte til slutt Kimmeria med Laurasia. Her stoppa det opp og havplata som kom bak vart pressa under og danna ei djuphavsgrop. Havnivået steig og dei vestlege delane av Tethyshavet kom til å dekke store delar av Europa. I same tidsrom reiv Laurasia og Gondwana frå kvarandre og Atlanterhavet oppstod mellom dei. Mellom jura og krittida (100 millionar år sidan) byrja Gondwana å dele seg opp og Afrika og India vart pressa nordover over Tethyshavet. Dette opna opp for Indiahavet. Landområde pressa seg mot Tethyshavet frå all kantar. For rundt 15 millionar år sidan vart restane av Tethyshavet til Middelhavet, Svartehavet, Kaspihavet og Aralsjøen. Det meste av havbotn til Tethyshavet forsvann under Kimmeria og Laurasia. Geologar har funne fossil av sjødyr i Himalaya, så ein veit at desse områda låg under vatn før det indiske subkontinentet pressa seg på frå sør og skapte fjellkjeda. Liknande funn er gjort i Alpane.

## Sjå òg
* Paleo-Tethys-havet
* Proto-Tethys-havet
* Insula Haţeg

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tethys Ocean|Tethys Ocean]]» frå , den 20. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Palaeos Earth: Tethyshavet
* Tethyshavet
Amasia

**Amasia** er eit mogeleg framtidig superkontinent som kan oppstå om Asia og Nord-Amerika kolliderer. Teorien er ei alternativ løysing til Pangaea Ultima. Denne teorien baserer seg på at Stillehavsplata alt er i ferd med å hamne under Eurasia og Amerika, og om denne prosessen held fram vil Stillehavet til slutt verte lukka. Samstundes vil Atlanterhavet utvidast og presse Nord-Amerika vestover. Dermed vil Atlanterhavet på eit tidspunkt verte større enn Stillehavet. I Sibir har grensa mellom den eurasiatiske plata og den nordamerikanske plata vore stasjonær i millionar av år. Kombinasjonen av desse faktorane gjer at personane bak teorien trur at dei vil slå seg saman og danne eit nytt superkontinent.

Roy Livermore, ved University of Cambridge, la fram teorien i 1990-åra. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Amasia (continent)|Amasia (continent)]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 'Supercontinent' av Ted Nield, *Pangaea, the comeback* i magasinet *New Scientist* frå oktober 2007.
Iapetushavet

**Iapetushavet** var eit urhav som eksisterte på den sørlege halvkula mellom Laurentia (Skottland og Nord-Amerika) og Baltica (Skandinavia) mellom 400 og 600 millionar år sidan. Som ein slags forgjengar for Atlanterhavet vart det kalla opp etter titanen Iapetos, som i gresk mytologi var far til Atlas.

## Sjå òg
* Avalonia
* Baltica
* Platetektonikk
* Khantyhavet

## Bakgrunnsstoff
* BBC sin guide til bergartar: Slices of Scotland

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Iapetus Ocean|Iapetus Ocean]]» frå , den 20. august 2008.*
Khantyhavet

**Khantyhavet** var eit lite urhav som eksisterte mot slutten av prekambrium til silur. Det låg mellom kontinenta Baltica og Siberia og grensa til hava Panthalassa i nord, Proto-Tethys-havet i nordaust og Paleo-Tethys-havet i sør og aust. Havet oppstod då eit mindre superkontinent kalla Proto-Laurasia (like etter Pannotia) delte seg for om lag 600 millionar år sidan og danna tre mindre kontinent - Laurentia, Baltica og Siberia. Iapetushavet oppstod òg, mellom Laurentia og Baltica. Havet vart lukka då øyogen Sakmarian-bogen kolliderte med Baltica. Nordaust for øybogen oppstod det eit nytt hav, Uralhavet.

## Sjå òg
* Rheichavet

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Khanty Ocean|Khanty Ocean]]» frå , den 20. august 2008.*
Mellomkambrium

**Mellomkambrium** (òg kalla *Albertum*, *Acadium* eller *St. David's*) er den andre av tre geologiske epokar i kambrium. Han dekkjer perioden som starta for 513 ± 2 millionar år sidan til og slutta for 501 ± 2 millionar år sidan. Dei merkelege fossila av organismane i Burgess-skiferen levde i denne epoken. Mellomkambrium er vidare delt inn i fem ikkje-namngjeve aldrar av ICS.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Middle Cambrian|Middle Cambrian]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Middle Cambrian
Rheichavet

**Rheichavet** var eit urhav i paleozoikum som låg mellom kontinentet Baltica (Nord-Europa) og fleire terran som braut laus frå Gondwana, inkludert Avalonia i nord, og superkontinentet Gondwana i sør. 

Det starta med ei riftsone, liknande den ein i dag ser i Aust-Afrika. Rifta kom truleg frå den midtoseaniske ryggen til Proto-Tethys-havet. Etter kvart som Baltica dreiv bort frå Gondwana opna Rheichavet seg. Då Baltica og Laurentia kolliderte med kvarandre i sein ordovicium og forma superkontinentet Euramerika hadde Rheichavet alt erstatta detmeste av Iapetushavet mellom Avalonia og Laurentia. 

Rheichavet byrja å lukke seg i sein devon og vart eit smalt hav mellom Gondwana og Euramerika. Tidleg i karbontida hadde den austlege delen av Rheichavet alt lukka seg på rgunn av kollisjonen mellom Aust-USA og Afrika. Seinare kolliderte Sør-Amerika med det sørlege USA og lukka havet heilt. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rheic Ocean|Rheic Ocean]]» frå , den 20. august 2008.*
Tidleg kambrium

**Tidleg kambrium** eller **nedre kambrium** (òg kalla *caerfai*, *waucobium* eller *georgium*) er den første av tre geologiske epokar i kambrium. Han varte i perioden som starta for 542 ± 0,3 millionar år sidan og varte til 513 ± 2 millionar år sidan. Den kambriske eksplosjonen der særs mange fleircella organismar starta å dukke opp skjedde under tidleg kambrium. Tidleg kambrium er vidare delt inn i to aldrar som ikkje har fått namn av ICS. 

Tidleg kambrium var ei tid med ekstrem endringar både for livet på jorda (som den kambriske eksplosjonen) og i det geologiske landskapet (som oppdelinga av superkontinentet Pannotia). mange enkle spor etter markar byrja å verte vanlege i tidleg kambrium og sein i ediacara, perioden før, men dei vart raskt etterfølgd av små primitive skaldyr kalla småskaldyrsfaunaen som blømde i slitten av edicara og i byrjinga av tidleg kambrium. Småskaldyrfaunaen vart etter kvart erstatta av den meir komplekse tommotiske faunaen. Ein kjenner ikkje så godt forholdet mellom den faunaen og den moderne faunaen, men han døydde fort ut og vart erstatta av den meir moderne faunaen som følgde den kambriske eksplosjonen. Med den kambriske eksplosjonen dukka dei fleste moderne dyrerekkjer opp, i tillegg til mange som døydde ut. 

Superkontinentet Pannotia delte seg opp tidleg kambrium for rundt 540 millionar år sidan og vart til dei mindre kambriske kontinenta Laurentia, Baltica og Siberia. Dei grunne havområda i tidleg kambrium forma eit gjestmildt miljø for livet, som gjorde at lyset lett nådde sjøplantene, og som igjen gjorde at dei vart særs mangfaldige og etter kvart byrja å byggje korallrev. Dei første trilobittane, ei viktig leddyr, dukka opp i tidleg kambrium og skulle utvikle seg stort dei første fire periodane av paleozoikum.

Dei første medlemmene av glasssvampar dukka opp tidleg kambrium. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Early Cambrian|Early Cambrian]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Early Cambrian
*** Palaeos
Furongium

**Furongium** (dekte tidlegare omtrent *sein kambrium*, *merioneth*, *croixium* eller *potsdamium*) er den tredje og siste geologiske epoken i kambrium. Han varte frå tida frå 501 ± 2 millionar år sidan til 488.3 ± 1,7 millionar år sidan. ICS har føreslått å dele epoken inn i tre aldrar, men berre den første av desse, paibium, er offisielt definert. Bergartar frå sein kambrium vert ofte kalla *nedre kambrium*. Under furongium auke bestanden av trilobittar kraftig og dei er nyttige som indeksfossil. Blautdyra vart òg meir mangfaldige og nye grupper som graptolittar og konodontar, truleg tidlege chordatar, dukka òg opp i furongium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Furongian|Furongian]]» frå , den 20. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Late Cambrian
Geologisk epoke

Ein **epoke** i geologien er eit tidsavsnitt i historia til jorda. Ein epoke kan var frå mellom 12&nbsp;000 år til 50 millionar år. Epokar er ein del av ein periode, og er sjølv delt inn i aldrar. 

Den yngste av æraene, kenozoikum, vert vanlegvis delt inn i sju epokar: 
* paleocen (66&#150;56 millionar år sidan),
* eocen (56&#150;34 millionar år sidan),
* oligocen (34&#150;23 millionar år sidan),
* miocen (23&#150;5 millionar år sidan),
* pliocen (5&nbsp;330&nbsp;000&#150;1&nbsp;810&nbsp;000&nbsp;år sidan),
* pleistocen (1&nbsp;810&nbsp;000&#150;11&nbsp;500&nbsp;år sidan) og
* holocen (frå 9500 f.Kr. til i dag).

Vitskapen som forskar på og definerer epokar heiter stratigrafi.
Delta II

**Delta II** er ein rakett som opphavleg vart konstruert og bygd av McDonnell Douglas og har vore i bruk sidan 1989. Produksjonen vart seinare overteken av Boeing Integrated Defense Systems, ein Boeing-divisjon, fram til ansvaret for rakettproduksjonen vart lagt til United Launch Alliance i 2006. ULA marknadsfører Delta II-raketten for kundar frå dei amerikanske føderale styresmaktene, medan Boeing marknadsfører raketten for kommersielle kundar.

## Historie
Opphavleg var det meininga at amerikanske rakettar skulle fasast ut for det amerikanske romferjeprogrammet, men då romferja Challenger eksploderte i 1986, tok ein oppatt Delta-programmet. Den første oppskytinga med ein Delta II rakett var den 14. februar 1989 og hadde ein GPS-satellitt om bord. Pr. august 2008 er 137 rakettar av typen Delta II skoten opp, med diverse nyttelast som til dømes kommunikasjonssatellittar, GPS-satellittar ,militære satellittar i tillegg til ei rekkje romsonder for NASA.

### Nokre oppskotne nyttelaster:

* 2001 Mars Odyssey
* CONTOUR
* Dawn
* Deep Impact
* Deep Space 1
* GLAST
* Mars Climate Orbiter
* Mars Exploration Rovers (MER-A, (*Spirit*) og MER-B, (*Opportunity*)
* Mars Global Surveyor
* Mars Pathfinder
* Mars Phoenix
* Mars Polar Lander
* MESSENGER
* NEAR Shoemaker
* ROSAT
* Spitzer Space Telescope
* STEREO
* THEMIS


## Bakgrunnsstoff

* Boeing si side om Delta II
* Heimeside om Delta I,II og III, av Gunter Krebs
* Historia til oppskytingsraketten Delta, av Kevin S. Forsyth