open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norsk teknologistandardisering

**Norsk teknologistandardisering** (NTS) var eit organ for standardisering. 1. november 2003 vart NTS i lag med Norsk Allmennstandardisering (NAS), Norges Byggstandardiseringsråd (NBR) og Norges Standardiseringsforbund (NSF), slått saman til eitt organ, Standard Norge.

## Bakgrunnsstoff

* NTS si gamle nettadresse
* Standard Norge
Standard Norge

**Standard Norge** er det norske standardiseringsorganet som representerer Noreg internasjonalt, i ISO og i Europa, i CEN. Standard Norge gjev ut norske standardar som blir gjevne ut under namnet NS (Norsk Standard) og eit nummer, til dømes *NS 8406 Forenklet norsk bygge- og anleggskontrakt*.

## Bakgrunnsstoff
*
Wilhelm von Hanno

**Andreas Friedrich Wilhelm von Hanno** ()
 var ein tysk arkitekt, bilethoggar, kunstmålar og grafikar som virka i Noreg og er opphavsmann til ei rekkje med viktige bygningar i Oslo og elles i Noreg, mellom anna nokre bygg på Akershus festning. Han er òg opphavsmannen til «Posthornfrimerka», det eldste frimerkemotivet i verda som er i kontinuerleg bruk, lansert første gong i 1872. 

von Hanno teikna obelisken som hausten 1854 blei sett opp på Fuglenes i Hammerfest som det nordlege endepunktet for Den russisk-skandinaviske meridianbogen, i 2005 innskrive i UNESCO si verdsarvliste som Struve sin meridianboge (The Struve Geodetic Arc). Meridianbogen strekte seg frå Hammerfest til Svartehavet, og målingane blei utført i tida 1816&ndash;1855. I daglegtale blir obelisken kalla «meridianstøtta i Hammerfest». 

von Hanno fullførte Trefoldighetskyrkja i Oslo i 1853&ndash;1858, påbegynt av arkitekt Alexis de Chateauneuf. von Hanno arbeidde i kompaniskap med landsmannen Heinrich Ernst Schirmer i åra 1853&ndash;1864. Saman utforma dei mange sentrale bygg i Oslo. Deira forslag til bygning for Stortinget, i tysk-gotisk stil, vann opphavleg anbodskonkurransen.
Samarbeidet braut saman i samband med utforminga av arkitektteikningane til Grønland kyrkje, ein konkurranse von Hanno vann.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Andreas Friedrich Wilhelm von Hanno www.artemisia.no
Meter under havet

**Meter under havet** (forkorta **muh.** eller **m u.h.**) viser til plasseringa av eit punkt i høve til gjennomsnittleg havnivå. Forkortinga er noko brukt i tekst, men normalt ikkje på kart, ettersom desse oppgjev høgder i meter over havet  for å vera konsekvente. På kart kan derfor talet for meter under havet visast som eit negativt tal meter over havet.

Daudehavet ligg 408 meter under havet, noko ein anten kan gje att som 408&nbsp;muh. eller som −408&nbsp;moh.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Meter under havet|Meter under havet]]» frå ,  den 1. oktober 2016.*
Brakkvatn

**Brakkvatn** (av lågtysk *brack* eller nederlandsk *brak*, ‘salthaldig’) er ei blanding av saltvatn og ferskvatn. Ein finn denne typen vatn særleg i kystområde og estuar, der ferskvatn frå elvar blandar seg med sjøvatn. Ein reknar vatn som brakkvatn når det har eit saltinnhald på mellom 0,5 og 35 promille.

## Kjelder
Rørholtfjorden

**Rørholtfjorden** er ein arm av innsjøen Tokke som er ein del av Kragerøvassdraget. Største djupn er 147,5 meter. Største delen av Tokke ligg i Drangedal kommune i Telemark, mens Rørholtfjorden ligg i Bamble kommune.

Rørholtfjorden er meromiktisk, det vil seie at det nedst mot botn finst vatn som ikkje blir skifta ut, men står stille. I Rørholtfjorden er det gamalt sjøvatn, truleg frå før landhevinga etter siste istid for 8&ndash;9&nbsp;000 år sidan. Skiljet går ved om lag 136 meter (1989), men saltvatnet forsvinn gradvis.

Andre meromiktiske innsjøar med gammalt sjøvatn i Noreg er Kilevann, Tronstadvatn, Birkelandsvatn, Salvatn, Botnvatn, Rørhopvatn og Strandvatn.

Fjorden er verna med heimel i Verneplan I for vassdrag.

## Referansar
* Barland, K. 1991. Trapped seawater in two Norwegian lakes: Kilevannet, a "new" lake with old trapped seawater, and Rørholtfjorden. Aquatic Sciences. 53. 90-98.
Meromiktisk

Ein **meromiktisk** innsjø har lag med vatn som ikkje blandar seg. Vassmassane nærast botn i ein slik sjø inneheld ikkje løyst oksygen. Botn-sedimentet i meromiktiske sjøar er daudt og uforstyrra på grunn av mangelen på levande organismar. 
Det øvste vasslaget som har ein viss grad av sirkulasjon blir kalla *[[miksolimnion]]*, mens den permanent stilleståande vassmassen blir kalla *[[monimolimnion]]*. Desse er skilde av *[[kjemoklin]]*, som er det området der forskjellen i saltinnhaldet varierer sterkast.

I nokre sjøar finn ein bakteriar som nyttar svovel-samanbindingar i fotosyntesen.

Det er truleg fleire årsaker til slike sjøar
* sjøen har eit stort djup og bratte sider i forhold til overflata
* det nedste laget har eit høgt innhald av salt og har difor større tettheit enn laga over

## Norske døme
Nokre meromiktiske innsjøar i Noreg er
* Rørholtfjorden
* Kilevann
* Tronstadvatn
* Birkelandsvatn
* Salvatn
* Botnvatnet
* Rørhopvatn
* Strandvatn

Kaspihavet og Svartehavet blir òg rekna som meromiktisk.

## Kjelder

----
* Engelsk wikipedia

## Bakgrunnsstoff
; Litteratur 
*Færøvig, Per J., Berit Kaasa og Johannes Kjensmo (2001). Svinesjøen. En undersøkelse av hvordan stans i veisalting vinteren 2000/01 virker inn på sirkulasjonsforholdene i vannmassene, Avdeling for Limnologi, Biologisk Institutt, Universitetet i Oslo.
*Hakala, Anu (2005). Paleoenvironmental and paleoclimatic studies on the sediments of Lake Vähä-Pitkusta and observations of meromixis, University of Helsinki doktorgradsavhandling.
Tuberkulose

**Tuberkulose** eller **TB** er ein sjukdom som kjem av bakteriane *[[Mycobacterium tuberculosis]]*, *Mycobacterium africanum* eller *Mycobacterium bovis*. Bakterien kan angripe ein kva som helst slags del av kroppen, men han affekterer som regel lungene.

TB var ein frykta sjukdom som tok livet av mange menneske. Rundt førre hundreårsskifte (1900) tok han livet av 6–7&nbsp;000 nordmenn årleg. På 1940-talet oppdaga forskarar dei fyrste av fleire medisinar som kan behandle TB. Tuberkulose var på veg til å forsvinne, men ser no ut til å ha fått eit oppsving.

I dag er rundt 400 000 menneske i Noreg smitta av tuberkulose. Dei fleste er smitta før 1950, eller dei er innvandrarar som er smitta før dei kom til Noreg. 1,7 milliardar menneske er smitta på verdsbasis, og rundt 2 millionar menneske døyr kvart år.

TB spreier seg via luftsmitte frå ein person til ein annan, og er ikkje særleg smittsam under gode hygieniske tilhøve. Bakterien vert spreidd til lufta når ein person med TB nys eller hostar, og så pustar personar rundt inn denne lufta. Dette vert kalla dropesmitte. Den kan då setje seg i lungene til den som vert smitta, og vekse opp der. Derfrå kan bakterien via blodet vandre til andre delar av kroppen slik som nyrene, ryggmergen, sentralnervesystemet og hjernen.

Folk med latent TB-infeksjon har ingen symptom og spreier heller ikkje smitte så lenge sjukdomen er latent. Dei får ofte postivt utslag på tuberkulintest. Dei kan likevel utvikle tuberkulose seinare i livet dersom dei ikkje får behandling.

I Noreg vert tuberkulintest brukt i stor grad for å overvake spreiinga til bakterien. Det vert registrert ca.&nbsp;250 nye tilfelle i året her i landet. BCG-vaksinen har vorte gjeven til alle 9.-klassingar for å unngå at desse vert smitta i utgangspunktet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Tuberkulose i Folkehelseinstituttet.
Det persiske alfabetet

**Det persiske alfabetet**, utvikla for å skriva persisk, er ein modifisert versjon av det arabiske alfabetet. Alfabetet skil seg frå det arabiske ved å ha fire tilleggsbokstavar, پ *p*, چ *c*, ژ *ž* og گ *g*. Dessutan har mange bokstavar ein annan uttale enn i det arabiske alfabetet. Det er kjent for den kalligrafiske nasta'liq-stilen.

Alfabetet blir brukt i moderne dari, persisk og kasjkai. Det har også vore brukt til å skriva sentralasiatiske språk som mongolsk, tadsjikisk og khorezmisk. Fleire alfabet er avleidde av det persiske, til dømes alfabeta brukte i pasjto, sindhi og urdu, og panjabi-alfabetet sjahmukhi, som har nokre tilleggsbokstavar kvar.

Det arabiske alfabetet blei innført i Iran og tilpassa det persiske språket etter den islamske ekspansjonen frå og med 642 e. Kr. Før innføringa av dette alfabetet hadde mellompersisk vore skrive med pahlavi-skrifta.

## Skildring
Her er dei 32 bokstavane i det persiske alfabetet:

Bokstavar som vantar ei initial eller medial form er aldri knytte til neste bokstav, jamvel inne i eit ord.

Den glottale lukkellyden, ** ' ** [ʔ], blir skriven med *ain* ﻉ eller med det diakritiske teiknet hamze ﺀ, som står oppå ein annan bokstav, anten *alef* ا, *vâv* ﻭ eller ein *ye* ﻱ med eller utan prikkar.

## Vokalar
Vokalane *a*, *e* og *o* blir normalt ikkje skrivne, medan vokalane *â*, *i* og *u* blir skrivne med høvesvis *alef* ﺍ, *ye* ﻱ og *vâv* ﻱ, som i desse døma:
* دختر *doxtar* 'dotter'
* پدر *pedar* 'far'
* برادر *barâdar* 'bror'
* مادر *mâdar* 'mor'
* تهران *Tehrân* Teheran
* محمود احمدی نژاد *Mahmud-e Ahmadi-Nežâd* Mahmoud Ahmadinejad
* روح الله موسوی خمینی *Ruhollâh-e Musavi-ye Xomeini* Ruholla Musavi Khomeini
Dersom ein ynskjer å skrive vokalane *a*, *e* og *o*, noko som mellom anna blir gjort i lærebøker i persisk for utlendingar, nyttar ein eigne diakritiske teikn over og under bokstavane, høvesvis َ, ِ og ُ:
* دُختَر *doxtar* 'dotter'
* پِدَر *pedar* 'far'
* بَرادَر *barâdar* 'bror'
* مادَر *mâdar* 'mor'
* تِهران *Tehrân* Teheran
Alle dei 32 bokstavane unnateke ا *alef* representerer ein konsonant. ا *alef* har to funksjonar. For det fyrste representerer han vokalen *â*; då står han alltid etter ein annan bokstav, som i با *bâ*. For det andre er «plasshaldar» for vokalane *a*, *e* og *o*. Når eit ord tek til med ein ا *alef*, tyder det at ordet tek til med ein av desse tre vokalane:
* اتم *atom* 'atom'; med vokalteikn: اَتُم
* اسلام *eslâm* 'islam'; med vokalteikn: اِسلام
* ارکستر *orkestr* 'orkester'; med vokalteikn: اُرکِستر
Dersom *â* står fremst i eit ord, blir han attgjeven med ein ا *alef* som ligg vassrett oppå ein «plasshaldar»-*alef*:
* آب *âb* 'vatn'

## Kjelder
* Elwell-Sutton, L. P. 1963. *Elementary Persian Grammar.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Lambton, Ann K. S. 1953. *Persian Grammar.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Mace, John 1962. *Teach Yourself Modern Persian.* London: The English Universities Press Limited.
* Naghed, Khosro und Mohsen Naghed 2002. *Universal-Wörterbuch Persisch. Persisch-Deutsch, Deutsch-Persisch.* Berlin, München, Wien, Zürich, New York: Langenscheidt.
Proposisjon

**Proposisjon** vert nytta i logikken for å skildre innhaldet i påstandar. Ein påstand kan evaluerast som anten sann eller usann. Proposisjonar er ikkje-lingvistiske abstraksjonar, så forskjellige setningar innan eit språk, eller ei setning på to ulike språk, kan uttrykkje same proposisjon. Det er vanleg å setje ordet *at* framfor ei setning som skal uttrykkje ein proposisjon, t.d. er *at Ola elskar Kari* proposisjonen som setninga *Ola elskar Kari* uttrykkjer.

## Argument mot bruk av proposisjonar
Filosofien W.V.O. Quine meinte at sidan det er så vanskeleg å nøyaktig og fullstendig omsetje, burde me heller snakke om setningane, enn proposisjonane dei (kanskje) uttrykkjer.
Modallogikk

Ein **modal logikk** er ein logikk for å handsame *modalitetar*: konsept som *moglegheit*, *umoglegheit* og *naudsyn*. Logikkar for å handsame ei rekkje andre idéar, som *etter kvart*, *tidlegare*, *kan*, *kunne*, *skulle*, *burde* og *må*, vert òg også kalla modale logikkar, sidan dei kan handsamast på liknande måtar.

Formelle modallogikkar representerer modalitetane ved at ein sett logiske operatorar på setningane. Dei grunnleggjande **modale operatorane** er vanlegvis \Box (eller *L*) for modaliteten *naudsynleg* og \Diamond (eller *M*) for *mogleg*. Dei er interdefinert slik:
: \Diamond p = \neg \Box \neg p
Portia Simpson-Miller

**Portia Simpson-Miller** () er ein jamaicansk politikar som var statsminister på Jamaica frå 30. mars 2006 til 11. september 2007 og igjen frå 5. januar 2012. Ho var den fyrste kvinnelege statsministeren i landet.

Portia Simpson-Miller blei parlamentsmedlem for People's National Party i 1976. Ho blei vald til leiar av partiet i februar 2006. Ho har også hatt fleire statsrådpostar.

Simpson-Miller har ei *[[Bachelor]] of Arts*-grad i offentleg forvalting frå Union Institute & University i Ohio. Ho er seinare blitt tildelt eit æresdoktorat ved Union Institute.

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell profil 
*Utvida profil
*Profil  frå *[[Jamaica Gleaner]]*.
Språkfilosofi

**Språkfilosofi** er den filosofiske retninga som tek føre seg språket. Feltet studerer filosofiske spørsmål om lingvistisk meining, referanse, språkbruk, språklæring, forståing, sanning, (lingvistisk) tanke og røynsle, kommunikasjon, tolking og omsetjing. 

Det finst fem fundamentale problemstillingar i feltet:
* Korleis er setningar sett saman i ein meiningsfull heilskap, og kva meining finst i delane av setningar?
* Kva er meining si karakter? (Kva er eigentleg meining?)
* Kva gjer me med språket? (Korleis nyttar me det sosialt? Kva er målet med språk?)
* Korleis heng språk saman med sinnet, både til den som taler og den som høyrer? 
* Kva er samanhengen mellom språk og verda? (Denotasjon, ekstensjon og referanse.)

## Oversikt
I språkfilosofien er det ikkje så viktig kva ord og setningar tydar, ei ordbok eller eit oppslagsverk gir dei fleste svar ein treng i den samanhengen. Det interessante spørsmålet er kva det vil seie for eit uttrykk å tyde noko. Kvifor tydar noko det det gjer? Kva for uttrykk tydar det same, og kvifor? Korleis kan ein kjenne meininga i desse? Og kva er «meining»?

Filosofar studerer også relasjonen mellom meining og sanning. Det er ofte mindre vekt på kva for setningar som faktisk er sanne, som kva for typar meining me kan kalle sann eller usann (kva for meiningar som er proposisjonale). I sanningsorientert språkfilosofi spør ein til dømes: Kan meiningslause setningar vere sanne eller usanne? Og setningar om ting som ikkje finst (har null ekstensjon)? Er det setningane som er sanne eller usanne, eller er det bruken av dei (semantikk vs pragmatikk)? 

## Språk, tanke og kultur
Språk, korleis utsegn tydar noko, sanning - slike tema er viktige av mange grunner. Ikkje berre fordi språket vert nytta i dagleglivet, men det kan ha sterk påverknad på menneskeleg utvikling (sjå t.d. Sapir-Whorf-tesen); kunnskap kan vere knytt inn i det; konsept som *sjølvet*, *røynsle* og *eksistens* er nært kopla til korleis språket vert nytta, og kva ein lærer gjennom det. Er det i det hele teke mogleg å ha tankar utan eit språk? Kva typar tankar er i så tilfelle ikkje avhengige av språk? Kor mykje påverknad har språket på kunnskap om verda og korleis ein handlar i ho? Er det mogleg å resonnere utan eit språk? Dette er spørsmål som overlapper med psykolingvistikken.

Språkfilosofi er viktig fordi språk er det: det er umogleg å skilje frå korleis ein tenkjer og lever. Folk har generelt eit sett med vitale konsept som er kopla til teikn og symbol, inkludert alle ord (symbol): «objekt», «kjærleik», «godskap», «Gud», «feminin», «maskulin», «kunst», «statsstyre» osb. Ved å blande inn «meining», har alle forma (eller fått forma for seg) eit syn på universet og korleis dei har «meining» i det.

Mange filosofiske diskusjonar byrjar med å klårgjere terminologi (mange kjem seg aldri vidare). Nokre filosofar - t.d. dei med bakgrunn i semiotikk, i tillegg til nokre verk av lingvisten Noam Chomsky - meiner at termen «språk» er alt for vag. Fullstendige system har vorte utvikla for å klårgjere feltet. 

## Litteratur
* Georg Kjøll: *Språkfilosofi*, Oslo: Fagbokforlaget, 2013. ISBN 978-82-450-1380-1
Gustav I av Sverige

**Gustav Vasa**, eigentleg **Gustav Eriksson** (), var konge av Sverige frå 1523 fram til han døydde.

I 1520 var Gustav Vasa på flukt frå troppane til danskfødde Christian II, konge av Sverige og dei andre landa i Kalmarunionen. Ein stor del av dei svenske adelege var i opposisjon til kongen, som dei hadde gjeve tilnamnet *Christian tyrannen*. I eit forsøk på å stogge opposisjonen inviterte Christian det svenske aristokratiet til ein forsoningsfest i Stockholm, berre for å få dei, inkludert Gustav sine foreldre, massakrert i det som seinare har vorte kjent som det stockholmske blodbadet. Gustav flykta gjennom Dalarna i frykt for livet sitt. Der prøvde han å overbevise folk i Mora til å gjera opprør mot kongen, men lukkast ikkje. På ski drog han då vidare mot Noreg, fram til han vart teke att av to skiløparar i Sälen. Mennene i Mora hadde endra meining og ønskte at Gustav skulle leie opprøret. 6. juni 1523 vart Gustav Vasa vald til konge av Sverige, etter å ha slått danske kong Christian og oppløyst Kalmarunionen. Den 12. januar 1528 vart han krona i Uppsala domkyrkje.

## Sjå òg
* Vasa
* Vasaloppet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Esmeraldas

**Esmeraldas** er hovudstaden i provinsen med same namn lengst nord i Costa-regionen i Ecuador. Byen har ein folkesetnad på kring 120&nbsp;000 innbyggjarar, han ligg der Esmeraldaselva har utlaup i Stillehavet. 

Det varme klimaet, det høge innslaget av afroecuadorianarar i folkesetnaden og den sumpaktige vegetasjonen gjev byen eit karibisk preg, men arkitekturen i byen ikkje er spesielt attraktiv. I dag finst det berre få tradisjonelle tømmerbygg. Ved bystranda 
«Las Palmas» ligg tallause restaurantar og barar kor nattelivet pulserer kveldar og helger. 

Inntektskjelder for byen er eksporthamn for utskiping av råolje, utskiping av jordbruksprodukt, eit oljeraffineri og produksjon av edelsteinar.
Technische Universität Berlin

**Technische Universität Berlin** (**TUB** eller **TU Berlin**) er eitt av fire universitet i Berlin. Lærestaden vart grunnlagd den 1. november 1770 som *Berg- und hüttenmännisches Lehrinstitut*. Som universitet har lærestaden drive frå 1879, og har i dag kring 30 000 studentar.

## Bakgrunnsstoff

*
Gigabyte

**Gigabyte** (utt. *GIgabajt*, forkorta **GB**) er ei måleeining for datamengder. Ein gigabyte er 1&nbsp;024&nbsp;•&nbsp;1&nbsp;024&nbsp;•&nbsp;1&nbsp;024 = 1&nbsp;073&nbsp;741&nbsp;824 byte, eller 1&nbsp;024 megabyte. Dét er nok til å lagra ein symfoni med hifi-lyd eller ein heil spelefilm for fjernsyn.

## Gibibyte eller gigabyte?

IKT-verda bruker prefiksa kilo-, mega-, giga- og tera- annleis enn SI. Dette skapar iblant forvirring. Difor har ordet **gibibyte** blitt foreslått som nytt namn på gigabyte, for å gjera prefikset *giga-* eintydig att (éin gigabyte vil då verta 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 byte), men dette har ikkje blitt mykje brukt i praksis.

## Sjå òg

* gibibyte
* byte
* kilobyte
* megabyte
* terabyte
* gigabit
A-ha

**a-ha** er ei norsk popgruppe som vart danna i 1982 med medlemmene Magne Furuholmen (keyboard, gitar, song), Pål Waaktaar (keyboard, gitar, trommer, song) og Morten Harket (song).

## Historikk
I 1985 slo dei igjennom både i Europa og i USA med *Take On Me*, blant anna på grunn av ein delvis animert musikkvideo. Under Spellemannprisen 1985 vann gruppa klassen pop for cd-en *Hunting High and Low*, og vart i tillegg kåra til årets spellemann. Neste år, under Spellemannprisen 1986 vann dei igjen klassen pop for cden *Scoundrel Days*, fekk prisen for årets musikkvideo for songen *Hunting High and Low* og fekk heidersprisen frå juryen.

Blant dei seinare hitane til gruppa er *The Sun Always Shines on TV*, *Manhattan Skyline*, *The Living Daylights* (frå James Bond-filmen *Living Daylights*) og *Stay on These Roads*.

I 1990 hadde dei ein hit med ei nyinnspeling av Everly Brothers-låten *Crying in the Rain* frå 1961.

Under «Rock in Rio»-festivalen i 1991 samla a-ha 194&nbsp;000 tilskodarar på Maracanã-stadionen i Rio de Janeiro. Dette er verdsrekord for tal betalande på ein konsert. Til samanlikning samla George Michael og Guns 'n Roses 60&nbsp;000 tilskodarar kvar under den same festivalen.

På grunn av sterke personlege motsetnader i bandet, vart a-ha oppløyst i 1993. Dei kom likevel saman i 1994 for å opptre under OL på Lillehammer, blant anna med ein melodi dei hadde skrive for Paralympics-leikane, *Shapes That Go Together*. Dei kom òg saman for å spela under konserten i samband med utdelinga av Nobels fredspris i 1998. Etter dette gjekk gruppa i studio og spelte inn albumet *Minor Earth Major Sky* i 2000, som resulterte i ein ny turné. Dei vann Spellemannprisen 2000 for musikkvideoen til songen *Velvet*, regissert av Harald Zwart. Denne musikkvideoen vart kontroversiell fordi han fann stad i eit likhus og skildra nekrofili. Under same prisutdeling vart A-ha også tildelt heidersprisen til juryen. 

I 2002 gav dei ut albumet *Lifelines*, og selde framleis godt, spesielt i Sentral-Europa og Skandinavia. I 2004 signerte a-ha ei kontrakt med Universal Music som inneber at bandet forpliktar seg til å produsere tre nye album.

Under Spellemannprisen 2008 vann A-ha på nytt ein spellemann. Prisen vart kalla *Tidenes VG-listelåt* og gruppa vann han for *Take On Me*. Under Spellemannprisen 2010 vart dei tildelt heidersprisen til Spellemannkomitéen.

## Utmerkingar

* Spellemannprisen 1985 i klassen pop for cd-en *Hunting High and Low*. Gruppa vart i tillegg kåra til årets spellemann.
* Spellemannprisen 1986 i klassen pop for cden *Scoundrel Days*, i klassen årets musikkvideo for songen *Hunting High and Low* og heidersprisen frå juryen.
* Peer Gynt-prisen i 1987.
* Spellemannprisen 2000 for musikkvideoen til songen *Velvet*.
* Gammleng-prisen 2008 i klassen pop.
* Spellemannprisen 2008 for *Tidenes VG-listelåt*, *Take On Me*.
* Tildelt heidersprisen til spellemannkomitéen under Spellemannprisen 2010.

## Diskografi

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside
* a-ha fankafé 
* Bug Productions (a-ha nettbutikk) 
* Artikkel om A-ha på mic.no. Musikkvideoen til Velvet er nemnt.
Youssou N’Dour

**Youssou N’Dour** () er ein senegalesisk songar, songskrivar og komponist. Han er ein av dei mest kjende afrikanske musikarane. 

Youssou N'Dour blandar tradisjonell senegalesisk mbalax med innflytnader som spenner frå kubansk samba til hip hop, jazz og soul, og har millionar av internasjonale fan. Blant dei vestlege musikarane han har samarbeidd med er Peter Gabriel, Sting, Neneh Cherry, Wyclef Jean, Paul Simon, Bruce Springsteen, Tracy Chapman og Branford Marsalis. 

I Senegal er Youssou N'Dour  eit viktig kulturelt ikon som er aktivt involvert i sosiale spørsmål. I 2012 engasjerte han seg i politikken og ønskte å stille til presidentvalet, men blei diskvalifisert. Han støtta då kandidaturet til Macky Sall, og etter at han blei vald, fekk N'Dour ein ministerpost i den nye regjeringa. Han var turismeminister frå april 2012 til september 2013.

I oktober 2020 blei N'Dour vald inn som medlem av det svenske Kungliga Musikaliska Akademien.

## Kjelder
House of Wax (2005)

***House of Wax*** er ein grøssar/thriller frå 2005, regissert av Jaume Collet-Serra. Filmen er noko laust basert på 1953-versjonen av filmen med det same namnet, som hadde Vincent Price i hovudrolla, og 1933-filmen *[[Mystery of the Wax Museum]]*. Filmen vart lansert på kino 6. mai 2005, og på DVD 25. oktober same år.

## Rolleliste

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* House of Wax - Offisiell heimeside
*
House of Wax

**House of Wax** kan referere til:

**[[House of Wax (1953)|House of Wax]]*, ein skrekkfilm frå 1953 i 3D, med Vincent Prince i hovudrolla.
**[[House of Wax (2005)|House of Wax]]*, ei gjenskaping av filmen, lansert i 2005, med Elisha Cuthbert og Paris Hilton i hovudrollene.
**[[Mystery of the Wax Museum]]*, originalversjonen av filmen frå 1933.
Trafikkulukke

Ei **trafikkulukke** er ei ulukke som ofte fører til personskade, og endå oftare til skade på køyretøy. Biltrafikken er skuld i mange ulukker kvar dag, som oftast i form av kollisjonar.

## Norske tilhøve
I Noreg må den som eig ein bil, stå til ansvar for skade som bilen påfører andre (objektivt bilansvar). Difor er alle bileigarar pålagde (gjennom bilansvarslova) å teikna ansvarsforsikring. Dei som vil forsikra seg mot utgifter som følgjer av skade på eigen bil, lyt i tillegg teikna kaskoforsikring.

I 2005 var det 8&nbsp;122 registrerte ulukker på norske vegar. 11&nbsp;546 personar vart skadde og 223 vart drepne. I resten av verda vert rundt rekna 50 millionar menneske skadde og 1,2 millionar menneske drepne kvart år av biltrafikk.

I januar 2006 registrerte politiet i Noreg 493 ulukker med personskade. 13&nbsp;menneske omkom og 709 vart skadde i desse ulukkene. Av dei 13 omkomne den månaden var åtte bilførarar, to bilpassasjerar og tre fotgjengarar. Tilsvarande tal for januar i 2005 var 19 omkomne og 769 skadde, medan januarsnittet for tiårsperioden 1997–2006 er 21 drepne og 764 skadde.

## Bakgrunnsstoff
Malla Moe

**Petra Malena «Malla» Moe** () var ein norsk-amerikansk misjonær i Afrika. 

## Frå USA til det sørlege Afrika
Malla Moe vart fødd på garden Moe i Hafslo. Etter at både faren, gardbrukar Claus Rumohr, og mora, Brita døydde, flytta ho saman med veslesystera Dortea til Chicago der systera Karin budde. Moe fekk kontakt med eit protestantisk misjonsselskap som på den tida heitte Scandinavian Alliance Mission (seinare The Evangelical Alliance Mission - TEAM). Dei sende ho til Swaziland i det sørlege Afrika som misjonær i 1892. 

## Swaziland
Malla Moe kom til Swaziland utan verken utdanning eller erfaring, men ho gjorde eit sterkt inntrykk. Ho budde saman med dei innfødde og lærde språket deira. 

Moe var misjonær i Swaziland fram til ho døydde 90 år gamal. Ho var aktiv til det siste, men siste tida vart det vanskelegare for Moe å reise rundt til fots, så då fekk ho bygd ei husvogn som vart kalla Evangelievogna. Ho reiste rundt med seks hjelparar og tok imot folk i husvogna. Kong Sobhuza II av Swaziland vitja på eit tidspunkt Moe si Evangelievogn.

Den britiske høgkommisæren i Swaziland, Ainsworth-Dickson, har sagt: «Om me er kvite eller svarte, rike eller fattige, lærde eller ulærde, betraktar med Malla Moe som den mest fremragande misjonær i Afrika.»

## Hafslo
Det var ikkje bedehus på Hafslo på denne tida. Men Malla Moe som var vand med å samle inn pengar til misjonsarbeid fekk brørne heime til å donere tomt og tømmer, og bedehuset vart bygd på dugnad og stod ferdig hausten 1922. 

16. september 2012 vart ein minnestein over Malla Moe avduka ved bedehuset på Hafslo.

## Kjelder
* Kulturhistorisk leksikon. Kleppa, Hermund (2012) ''Malla Moe-minnesteinen på Hafslo''
* Solem, Susanna Lomheim (2012) Søknad om tildeling av midlar i samband med utgjeving av boka "Malla Moe - Størst av alt er kjærleiken"
* Kleppa, Hermund (2006) ''Amerikanske misjonærar frå Sogn - på frimerke i Afrika''
* Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane: Malla Moe 
* ''Papers of Petra Malena "Malla" Moe''  ved Billy Graham Center-arkiva
* ccminternational.org
* Nettstaden til ''The Evangelical Alliance Mission: Our history'' 
* Amledal, Kirsten Anny, Sogndal Kyrkjelydsblad, juni 2012, s. 10-11. ''Malla Moe - størst av alt er kjærleiken''

## Bakgrunnsstoff

;Litteratur 
* Per Hilleren. Adresse Afrika : Malla Moe - en eventyrskikkelse. Oslo : Ansgar 1966
* Dorothy Martin. Malla Moe og gospelvogna. Oslo : Ansgar 1985
* Susanna Lomheim Solem. Malla Moe - størst av alt er kjærleiken : en biografi. [Bergen] : Diktavia 2011 
* Maria Nilsen og Paul Sheetz: Malla Moe. The Moody Bible Institute of Chicago 1956.
Abort-motstandernes liste

**Abort-motstandernes liste** er eit politisk parti som stilte til val i 7 fylke ved stortingsvalet 2005. Partiet si einaste sak var kamp for å totalforby abort.

Toppkandidatane i alle fylka var dei kjenda abortmotstandarprestane Ludvig Nessa og Børre Knudsen. Ein annan kjend abortprest, Per Kørner, stod på Abort-motstandernes liste i nokre fylke og Kristent Samlingsparti si liste i andre. Ivar Kristianslund, tidlegare formann i Kristent Samlingsparti, stod på tredjeplass på abormotstandarlista i alle fylke der ho stilte. Alle som stod på listene var menn, ikkje ei einaste var kvinne. Abortmotstandarane skapte reaksjonar i valkampen, då dei sende plastmodellar av foster saman med bilete av blodige, aborterte foster til tilfeldige veljarar som valkampmateriell. http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/politikk/article1102751.ece

Abort-mostandernes liste fekk 1 934 røyster, noko som utgjorde 0,07 % av røystene ved stortingsvalet. Ingen representantar vart valde inn på Stortinget. Resultata deira i einskilde fylke var:
* Aust-Agder: 0,22 %
* Rogaland: 0,21 %
* Vest-Agder: 0,19 %
* Hordaland: 0,17 %
* Østfold: 0,16 %
* Akershus: 0,09 %
* Oslo: 0,08 %

## Kjelder
* Vallister frå Statistisk Sentralbyrå
* Valresultat frå Stortinget.no
Jaume Collet-Serra

** Jaume Collet-Serra** () er ein spansk filmregissør fødd i Barcelona. Han byrja karrieren sin som filmklippar, og har sidan regissert reklamefilmar og musikkvideoar. Han debuterte som filmregissør i filmen House of Wax frå 2005.
Vinterkyss

***Vinterkyss*** er ein norsk film som hadde premiere 11. februar 2005 med Kristoffer Joner og svenske Annika Hallin i hovudrollene. Regissør var Sara Johnsen. Filmen omhandlar sorga etter at ein som står ein nær er død, samt kjærleiken som dukkar opp når ein minst ventar seg den, men kanskje treng den mest.

*Vinterkyss* vann Amandaprisen i klassen Canal + Nordisk debutant i 2005. Han var også nominert til Nordisk Råds filmpris same året.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Vinterkyss.no - Offisiell nettside 
*
Megabyte

**Megabyte** (utt. *MEgabajt*, forkorta **MB**) er ei måleeining for datamengder. Ein megabyte er 1&nbsp;024&nbsp;•&nbsp;1&nbsp;024 = 1&nbsp;048&nbsp;576 byte, eller 1&nbsp;024 kilobyte. Det tilsvarar informasjonsmengda i ein liten roman eller eitt komprimert digitalfoto.

IKT-verda bruker prefiksa kilo-, mega-, giga- og tera- litt annleis enn SI. Dette skapar iblant forvirring.

## Sjå òg
* mebibyte
* byte
* kilobyte
* gigabyte
* terabyte
* megabit
Norsk Republikansk Allianse

**Norsk Republikansk Allianse** er eit politisk parti som stilte til val i eitt fylke, Sør-Trøndelag, ved stortingsvalet 2005. Førstekandidaten var Erland Skattem frå Ørland. NRA gjekk mellom anna inn for å fjerna all moms på mat, redusera bensinavgiftene med to kroner, avgrensa antal periodar nokon kan sitja på Stortinget eller i regjeringa til tre periodar og "begrensing av ytre innvandring", dessutan republikansk styresett i Noreg.

Partiet fekk 92 røyster, som var 0,06 % av røystene i Sør-Trøndelag, og 0,003 % av røystene på landsbasis.

Ved valet i 2009 fekk dei 54 røyster. 

## Kjelder
* Partiet sine tidlegare heimesider
Terabyte

**Terabyte** (utt. *TER(r)abajt*, forkorta **TB**) er ei måleeining for datamengder. Ein terabyte er 1&nbsp;024&nbsp;•&nbsp;1&nbsp;024&nbsp;•&nbsp;1&nbsp;024&nbsp;•&nbsp;1&nbsp;024 = 1&nbsp;099&nbsp;511&nbsp;627&nbsp;776 byte, eller 1&nbsp;024 gigabyte. 10&nbsp;terabyte ville vera nok til å lagra alle tekstane i verdas største bibliotek.

## Tebibyte eller terabyte?

IKT-verda bruker prefiksa kilo-, mega-, giga- og tera- annleis enn SI. Dette skapar iblant forvirring. Difor har ordet **tebibyte** blitt foreslått som nytt namn på terabyte, for å gjera prefikset *tera-* eintydig att (éin terabyte vil då verta 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 byte), men dette har ikkje blitt mykje brukt i praksis.

## Sjå òg

* tebibyte
* byte
* kilobyte
* megabyte
* gigabyte
* petabyte
* terabit
GB

**GB** eller **Gb** er ei forkorting med fleire bruksområde:

* Gigabit (Gb)
* Gigabyte (GB)
* symbol for gilbert
* Nasjonalitetsmerke for Storbritannia (*Great Britain*)
* Game Boy, ein handhalden spelkonsoll
* Styrings- og bindingsteorien (*Government and Binding*, den generative teorien til Noam Chomsky og tilhengjarar i perioden 1980-1995.
* GB Glace, eit svensk iskremføretak
* Carrefour Belgium, ein av dei store daglegvarekjedene i Belgia
Pilsens Samlingsparti

**Pilsens Samlingsparti** er eit politisk parti i Vest-Agder. Partiet stilte til val i Vest-Agder ved stortingsvalet 2005. Toppkandidaten var Terje Larssen frå Kristiansand. Valprogrammet til partiet bestod av ti punkt som alle var relatert til øl, pils eller bryggeri.

Partiet fekk 65 røyster, som utgjorde 0,07 % av røystene i Vest-Agder, og kom ikkje inn på Stortinget i denne omgang.
Kilobyte

**Kilobyte** (utt. *KJI-lo-bajt*, forkorta **KB**) er ei måleeining for datamengder. Ein kilobyte er det same som 1&nbsp;024 byte, eller om lag like mykje informasjon som ei halv side med maskinskriven tekst.

IKT-verda bruker prefiksa kilo-, mega-, giga- og tera- litt annleis enn SI. Dette skapar iblant forvirring.

## Sjå òg
* kibibyte
* byte
* megabyte
* gigabyte
* terabyte
* kilobit
Sapir-Whorf-hypotesen

**Sapir-Whorf-hypotesen**, namngjeven etter antropologen Edward Sapir og studenten hans Benjamin Whorf, er den omdiskuterte lingvistiske hypotesen om at det er eit systematisk forhold mellom dei grammatiske kategoriane i språket ein snakkar, og korleis ein person både forstår verda og oppfører seg i ho. Eller; språk formar tanke. Hypotesen er nært kopla til Whorf sitt prinsipp om lingvistisk relativisme.

Sapir og Whorf var særskild opptatte av indianske språk, og dei meinte at desse språka har ein struktur som er heilt forskjellig frå dei indoeuropeiske språka sin struktur. Dei hevda at denne forskjellen også fører til ei radikalt annleis verkelegheitsoppfatting hjå dei som snakkar indianske språk.

Ideen blei først lagt fram av Sapir i 1929, men han blei først utbreidd på 1950-talet, etter hans død. Sapir–Whorf-hypotesen blei kraftig angripen av tilhengjarar av Noam Chomsky i dei påfølgjande tiåra. Seinare har hypotesen fått ei sterk og ei svak tolking, der den sterke hevder at språk er den viktigaste faktoren som påverkar tankane, medan den svake hevder at det har ein viss innverknad, men ikkje er den største faktoren. Den svake forma av hypotesen er mest utbreidd i dag, medan den sterke nesten er utdøydd.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Sapir-Whorf-hypotesen|Sapir-Whorf-hypotesen]]» frå , den 18. november 2008.*
Funky Butt

**Funky Butt** er eit norsk jazzband inspirert av New Orleans-jazzen.

## Funky Butt er:
* Vidar Sæther- saksofon
* Kåre Nymark jr.- trompet
* Anders Aarum- piano
* David Gald- tuba
* Knut Lothe trommer
* Even Skatrud Andersen- trombone

## Diskografi
* *Whoopin' *(2001)
* *The Glove* (2002)
* *Big Mama* (2005)
Christian H. Grosch

**Christian Heinrich Grosch** () var ein norsk arkitekt. Han vart den fremste og mest produktive arkitekten i Noreg i første del av 1800-talet, og han teikna flesteparten av dei offentlege byggverka i den nye hovudstaden Christiania.

Grosch var son av den tyske koparstikkaren Heinrich August Grosch som budde i København med familien. Da Christian Grosch var 10 år gamal flytta familien til Noreg og busette seg i Fredrikshald (Halden). Etter nokre år flytta dei til Christiania kor faren fekk arbeidd som lærar ved Den kgl. Tegneskole.

Christian H. Grosch fekk si grunnleggjande utdanning ved Tegneskolen, der han òg sjølv underviste. I 1824 fullførte han studia ved Akademiet i København. Attende i Noreg vart han assistent for arkitekt Linstow under prosjekteringa av Slottet. I 1827 blei han stadskonduktør &ndash; byplansjef og bygningssjef &ndash; i Christiania. Samstundes kunne han driva ein utstrekt privat praksis.

Mellom dei viktigaste arbeida som arkitekt er Børsen frå 1828, Norges Bank si Christiania-avdeling 1830, Observatoriet i Oslo 1834, Christiania Theater 1837, Universitetsbygningane ved Karl Johans gate 1838-1854, Basarhallane og Brannvakta ved Vår Frelsers kyrkje 1840-1859, og Krohgstøtten Sykehus 1859. I tillegg til desse og andre offentlege bygg i hovudstaden teikna han ei lang rad bygardar, landstader og industribygg. Utanfor Oslo har han mellom anna teikna Latinskolen og Rådhuset i Halden og Tollboden i Stavanger. Som arkitekt for kyrkjer sette han spor etter seg over heile landet &ndash; kring 80 kyrkjer frå Halden til Kirkenes. Omkring ti åttekantkyrkjer vart oppført etter teikning av Grosch.

Dei tidlege arbeida til Grosch syner sterk innflyting frå dansk klassisisme og læraren C. F. Hansen. Etter at han byrja arbeidet med Universitetsbygga, vart han sterkt påverka av den preussiske arkitekten Schinkel. Han gjorde endringar på fasadeteikningane til dette hovudverket av Grosch. Etter 1840 byrja Grosch å arbeida i nyromansk og nygotisk stil, med fasadar vesentleg i upussa tegl. Grosch teikna òg også ei rad bustader og kyrkjebygg i tre, i sveitserstil med innslag av nygotikk og element frå norske stavkyrkjer.

## Kjende byggverk
* 1828 - Børsen
* 1830 - Norges Banks Christiania-avdeling
* 1833 - Krohgstøtten
* 1834 - Observatoriet i Oslo
* 1837 - Christiania Theater
* 1838-1854 - Universitetsbygget i Oslo sentrum
* 1840-1859 - Basarhallane og Brannvakta ved Vår Frelsers kirke
* 1849-1852 Valbergtårnet i Stavanger
* 1851 - Tjøtta kyrkje
* 1859 - Bakka kyrkje
* 1861 - Fjærland kyrkje
* 1861 - Tangen kyrkje i Stange
* 1859 - Krohgstøtten Sjukehus (no Oslo Legevakt)
* 1860 - Nes kyrkje
* 1862 - Brekke kyrkje
* 1862-1863 - Herdla kyrkje

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Finn din Grosch Vandreutstilling frå Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design 
* Christian Heinrich Grosch www.artemisia.no
Slaget ved Karbala

**Slaget ved Karbala** var ei trefning mellom Husayn ibn Ali og tilhengjarane hans på den eine sida og politistyrken til guvernør Ubayd-Allah ibn Ziyad på den andre. Slaget fann stad den 10. muharram i år 61 AH (10. oktober 680) ved Karbala i det noverande Irak. Det ende med at Hussein og heile hæren hans på 72 menn blei drepne. Hendinga er markert av sjiamuslimar som asjura kvart år.
Come Shine

**Come Shine** er eit norsk jazzband med bakgrunn frå jazzlina ved Musikkonservatoriet i Trondheim og er kjende for sine fantasifulle og nyskapande tolkingar av kjende jazzstandarar. Gruppa vann Spellemannprisen 2002 i klassen jazz for plata *Do Do That Voodoo*.

## Come Shine er:
* Sondre Meisfjord - bass
* Håkon Mjåset Johansen - slagverk
* Erlend Skomsvoll - piano
* Live Maria Roggen - song

## Diskografi
* *Come Shine* (2001)
* *Do Do That Voodoo* (2002)
* *Come Shine With The Norwegian Radio Orchestra In Concert* (2003)
Erlend Skomsvoll

**Erlend Skomsvoll** () er ein norsk jazzpianist og arrangør frå Bærum. Han har spela i jazzbandet Come Shine, saman med mellom andre Live Maria Roggen. Har også spela solokonsertar og arrangert for Trondheim jazzorkester sine konsertar med Pat Metheny og Chick Corea.

I 2003 vann han De unges Lindemanpris.
Vasaætta

**Vasaætta** (svensk: **Vasaätten** eller *Wasa*) er ei adelsætt som kan sporast attende til 1300-talet. Den siste på mannssida i ætta var Johan II Kasimir av Polen, som døydde i 1672. Den siste kvinna var dronning Kristina av Sverige, som døydde i 1689.

Slektsnamnet Vasa vart nytta først mot slutten av 1500-talet og kjem av slekta sitt våpenmerke. På våpenmerket finst den såkalla vasakärven, som vert tolka som ein vase (kärve). Namn på medlemer av slekta vert mest rett skrive *Personnamn [[Patronymikon]] (Vasa)*, då ingen av dei har hatt Vasa som namn.

**Stamfar:**  
Nils Kettilsson (Vasa), fut på Stockholms slott og frå 1367 häradshövding i Frötuna skipreide i Roslagen.

Huset Vasa var regjerande kongehus i Sverige frå Gustav Vasa (eigentleg berre Gustav; Vasa er lagd til etterpå) kom på trona i 1523 til Kristina sa frå seg trona i 1654. I Polen ætta kongehus frå Sigismund av Polen og sønene Vladislav IV av Polen og Johan II Kasimir av Polen frå år 1587 til år 1668. Vasaætta vart i Sverige avløyst av Pfalzætta, ætlingar av Katarina Vasa. 

## Vidgjetne medlemer av ætta
*Erik Johansson (Vasa) far til Gustav Vasa, avretta i Stockholms blodbad i 1520.
*Gustav Vasa konge av Sverige frå 1523.
*Erik XIV av Sverige, son av Gustav Vasa
*Johan IIIav Sverige, son av Gustav Vasa
*Sigismund av Sverige og Polen
*Karl IX av Sverige, son av Gustav Vasa
*Gustav Eriksson Vasa
*Gustav II Adolf
*Vladislav IV av Polen, konge av Polen og storfyrste av Litauen
*Johan II Kasimir, konge av Polen og storfyrste av Litauen
*Kristina av Sverige

## Sjå òg
*Svenske regentar
*Polske regentar
Jernvinne

**[[Jern]]** var og er eit viktig metall for menneska, og spor etter jernframstilling i fortida gjev eit unikt innblikk i produksjonen av ein av dei viktigaste råvarene i jernalderen og mellomalderen. 
Framstilling av jern har særleg etter den industrielle revolusjonen vorte utvikla til ein industri, med jernverk. 

Sjå den utdjupande artikkelen *[[Jernvinne i Noreg]]*.

## Bakgrunnsstoff
* Produksjon av jern
Jordrøyk

**Jordrøyk** (*Fumaria officinalis*) er ein plante frå jordrøykfamilien, kjend som ugras i Noreg.

## Skildring
Jordrøyk er ein eittårig, urteaktig plante. Han har blågrøn farge med glatt, slapp og av og til klatrande stengel. Findelte, tynne blad veks på ein tynn stilk. Blomstrane veks i avlange klasar, med bleikraud krune med mørkare munning og ein kort, butt spore. Frukta er ei kulerund nøtt på kort skaft i stivt opprett klase. Jordrøyk har plantesaft med skarp lukt. Urta har ein bitter, saltliknande smak.

## Utbreiing

Opphavleg voks jordrøyk berre i Europa og Nord-Afrika, men han finst no også i Asia, Nord-Amerika og Australia.

## Naturmedisin

Det norske namnet jordrøyk er ei direkte omsetting av det gamle latinske namnet på planten, *fumesterrae*. Jordrøyk er ein plante som har følgt menneska som ugras i åkrar og hagar i mange hundre år. I urtebøker frå 1400- og 1500-talet anbefar ein jordrøyk ved gikt-, lever- og miltsjukdomar, for å lekje sår og ved utslett.

Jordrøyk er i nær slekt med valmuar, og inneheld alkaloidar, men i mindre mengder enn i valmua. Det er fastslege at jordrøyk har ei svak urindrivande og avførande verknad. Han er ei bitter, styrkjande urt som vekkjer appetitten og er avførande ved at han stimulerar den glatte muskulaturen i tarmane. 

Jordrøyk har i lang tid vore brukt til behandling av hudplager som utslett, kronisk eksem, skabb og kviser. Virkninga skuldast kanskje den generelt utrensande og avgiftande virkninga som skjer gjennom nyre og lever, men den kan også komme av innhaldet av fumarinsyre, som mellom anna kan lindre symptom knytt til psoriasis.

## Kan vere giftig

Jordrøyk er i store dosar giftig og kan gi kraftig diaré, muskelkramper og sviktande åndedrett. Urta skal derfor brukast under oppsyn av lege eller kvalifisert terapeut. Inntil det blir utført meir forsking som kan dokumentere tryggleiken til urta, frårår ein at jordrøyk blir brukt av gravide og ammande. Urta skal heller ikkje gjevast til barn.

## Bakgrunnsstoff
*
Prosessuell arkeologi

Omkring 1960 gjorde ein ny retning seg gjeldande innan arkeologien, i fyrste omgang i USA. Denne la meir vekt på bruk av antropologi og naturvitskaplege metodar, og vart kalla **prosessuell arkeologi** (Olsen 1997:44-46). I den prosessuelle arkeologien var det eit mål å produsere objektiv, testbar og verdifri kunnskap, og reiskapen som skulle bli bruka for å oppnå dette fann ein i den logiske positivismen. I følgje den logiske positivismen er det berre sansedata, altså data som me kan observere og måle, som kan brukast til vitskaplege studie (Olsen 1997:47). 

Ulikskapar i det arkeologiske materialet skyldtes mennesketilpassingar til ulike økonomiske og økologiske forhold (Olsen 1997:48-49). Funksjonalisme er eit anna stikkord for prosessualismen, i følgje den prosessuelle arkeologien sitt funksjonalistiske syn har meir eller mindre alle sider ved samfunnet ein praktisk funksjon. Antropologen Malinowski har gjennom si forsking vist at ulike samfunn sine skikkar og ritual har praktiske årsaker, sjølv om utøvarane ikkje sjølv er medvitne om desse (Olsen 1997:134-135). Dette var eit syn prosessuelle arkeologar meinte å kunne bruke på fortidige samfunn også.

## Referansar

Olsen, B. 1997. Fra ting til tekst Teoretiske perspektiv i arkeologisk forskning. Oslo
Harr

**Harr** *(Thymallus thymallus)* er ein fisk i laksefamilien. Han er spreidd utbreidd i Europa frå Uralfjella til Storbritannia. I Noreg finst han først og fremst i nord, i tillegg til somme vassdrag i Trøndelag og på Austlandet. 

## Kjenneteikn
Harren er lett å kjenne att på den lange og høge ryggfinna. Han er ein slank fisk med gråblank kropp og store skjel med mørke kantar. Snuta er spiss og litt flattrykt, med overbitt kjeft.

I Noreg kan han bli opp til 60 cm lang og vege 3,5 kilo. Den største registrerte vekta internasjonalt var heile 6,7 kg.

## Levesett
Harr lever i rennande vatn og innsjøar, ofte på ganske grunt vatn. Ofte finst arten i dei same miljøa som aure, sjølv om han helst vil ha litt svakare straum i vatnet. Merkingsforsøk har vist at dei gjer lange næringsvandringar langsetter faste rutar i vassdraget sitt. Harr lever hovudsakleg av botnlevande insekt, men òg ein del krepsdyr og blautdyr. Om sommaren er dessutan ofte òg overflateinsekt viktige.

Harren gyter om våren på grusbotn i rennande vatn. Hannen hevdar revir i storleiksområde frå nokre få kvadratmeter til bortimot 20 m², avhengig av korleis botnen ser ut. Det er plass til flest gyteplassar i kupert terreng, sidan hannane der ikkje naudvendigvis ser kvarandre like godt. Den territoriale åtferda er i stor grad avhengig av kroppsspråk og visuelle signal, og skjer oftast om dagen.

Gytande harr er særs aggressive mot kvarandre, uansett kjønn. Hannane og hoene utkjempar fleire rituelle kampar før dei endeleg gyter. Det vert ikkje greve nokon gytegrop, men hoa grev seg ned før ho slepp ut rogna si. Båe kjønn gyter med fleire partnarar.

Etter om lag tre veker klekker dei om lag 15 mm lange larvane or egga. Dei veks fort på ein diett av dyreplankton, og vert kjønnsmogne etter om lag 5-6 år.

## Kjelder

* Sandlund, Odd Terje: «Harr» i *Norges dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
* FishBase
Bruce Springsteen

**Bruce Frederick Joseph Springsteen** () er ein amerikansk songar og gitarist. Han speler ofte live saman med E Street Band. Dei mest populære albuma hans er *[[Born to Run]]* og *[[Born in the U.S.A.]]*.

Han nemner sjølv at Elvis på Ed Sullivan Show i 1956 var det store augneblinken då han opplevde magi. Vidare nemner han Roy Orbison som ved sida av Johnny Cash var den andre «Man in black». Phil Spectors «wall of sound» og dei kule Beatles var også viktig lærdom for den unge Springsteen. Han var inspirert både av dei «rå» Animals og «silkelyden» frå Motown, men det var Bob Dylan som «gav oss orda» om alt som betydde noko. Som vaksen fann Springsteen også vegen til countrymusikken og Hank Williams «gjekk frå museumsgjenstand til levande». «Countryen var provinsiell, det var eg og. Eg var ikkje *downtown*,» skriv Springsteen sjølv. Til slutt oppdaga han gjennom Woody Guthrie også poesi som fanst før Dylan. 

## Sjå òg
*E Street Band
## Kjelder