Gammaltyrkisk

**Gammaltyrkisk** (også *orchon-* eller *runetyrkisk*) er det eldste skriftlege belegget for  dei tyrkiske språka. Språket vart snakka i det 7. til det 17. hundreåret etter vår tidsrekning. Språket i manuskripta frå det 9. hundreåret blir også kalla for **gammaluigursk**.

Namnet gammaltyrkisk er litt misvisande, i og med at det ikkje er utgangspunktet for alle tyrkiske språk, det er rettare å sjå det som ei tidleg form av dei sibirske eller nordaustlege tyrkiske språka. Moderne tyrkisk, på si side, høyrer til den sørvestlege gruppa av tyrkiske språk.

På same måte er namnet gammaluigursk misvisande, i og med at uigursk høyrer til den søraustlege gruppa av tyrkiske språk. Artikkelen om tyrkiske språk gjer nærare greie for klassifiseringa av desse språka.

## Kjelder
Kjeldene for gammaltyrkiske består av to tekstsamlingar, eller korpora:

* 600- til 900-talet: Orchon-innskriftene i Mongolia og Jenisei-bekkenet (*Orchon-tyrkisk* eller *eigentleg gammaltyrkisk*).
* 800- til 1600-talet: uiguriske manuskript frå Xinjiang (*gammaluigurisch*) skrive med ulike alfabet, orchon-skrift og brahmiskrift, i manikeiske, syriske og uighurske alfabet. 

## Fonologi
Gammatyrkisk har ni distinkte vokalar: *a, e, ė, i, ï, o, ö, u, ü*. Det fulle vokalsettet kan berre stå i første staving, andre stavingar i ordet har berre fire vokalar: *a, e, ï, i*.

Konsonantsystemry skil mellom ustemde, stemde (med  frikative variantar) og nasalar:

* labial: *p, v (β), m*;
* dental: *t, d (δ), n*;
* palatal: *č, y, ń*;
* velar: *k (q, χ), g (γ), ŋ*;
* sibilant: *s, š, z*;
* likvid: *r, l*.

## Referansar



**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Alttürkische Sprache|Alttürkische Sprache]]» frå ,  den 23. juni 2019.*  
 

## Litteratur

* *Bibliographie alttürkischer Studien.* Ausgewählt und chronologisch angeordnet von Volker Adam, Jens Peter Laut und Andreas Weiss. Nebst einem Anhang: Alphabetisches Siglenverzeichnis zu Klaus Röhrborn: *Uigurisches Wörterbuch*, Lieferung 1–6 (1977–1998). Wiesbaden 2000.
* Sir Gerard Clauson: ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish.''  Oxford 1972
* Marcel Erdal: ''A Grammar of Old Turkic.''  Handbook of Oriental Studies, Section 8 Uralic & Central Asia, Brill, Leiden 2004.
* Marcel Erdal: *Old Turkic.* In: Lars Johanson and Eva A. Csato (Hrsg.): *The Turkic Languages.* Routledge, London – New York 1998.
* Marcel Erdal: *Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon.* Turcologica, Harrassowitz, Wiesbaden 1991.
* Annemarie von Gabain: ''Alttürkische Grammatik'' . 3. Aufl. Wiesbaden 1974.
* Wolfgang-E. Scharlipp: *Die alttürkische Literatur – Einführung in das vorislamische Schrifttum.* Engelschoff: Verlag auf dem Ruffel 2005.
* Wolfgang-E. Scharlipp: *An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions / Eski Türk Run Yazıtlarına Giriş.* Engelschoff: Verlag auf dem Ruffel 2000.
* Talat Tekin: *A Grammar of Orkhon Turkic.* Uralic and Altaic Series Vol. 69, Indiana University Publications, Mouton and Co. 1968.

## Bakgrunnsstoff

* VATEC, Vorislamische Alttürkische Texte: Elektronisches Corpus
* Online-Wörterbuch Alttürkisch-Russisch 
* 古代突厥文碑铭的发现和解读研究  [Gǔdài Tūjué wén bēimíng de fāxiàn hé jiědú yánjiū] (Die Entdeckung und die Forschung zur Entzifferung der Steleninschriften in alttürkischer Schrift  – Chinesisch)