open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tucholaskogen

**Tucholaskogen** (polsk *Bory Tucholskie*; kasjubisk *Tëchòlsczé Bòrë*; tysk *Tuchler* eller *Tucheler Heide*) er ein stor skog nær byen Tuchola (*Tucheln*) nord i Polen og ligg mellom elvane Brda og Wda.

## Landskap

Området vart forma under den siste istida og er dekt av låge åsar og meir enn 900 vatn. Med eit areal på 1200&nbsp;km² med tett gran- og furuskog, er skogen ein av dei største i Polen og Sentral-Europa. Sidan 1996 har området vart ein del av Tucholaskogen nasjonalpark, som har eit areal på 46,13&nbsp;km². Om lag ein tredjedel av området er busett av Kociewiacy-folket.

Dei største byane i området er Czersk og Tuchola.

## Historie

Under Det tyske keisardømet var *Truppenübungsplatz Gruppe* eit militært område der det vart utført medisinske forsøk.

Under invasjonen av Polen i 1939 i byrjinga av den andre verdskrigen vart det store slaget ved Tucholaskogen utkjempa i området, og det vart igjen okkupert av tyske troppar. og kalla *Truppenübungsplatz Westpreußen*, eller kodenamn «Heidekraut».

Mellom august 1944 og januar 1945 utførte SS-troppar under Hans Kammler og Walter Dornberger omfattande testar av A-4-missil (V-2-rakettar), etter at teststaden nær Blizna vart oppdaga og så bombardert av dei allierte. Om lag 107 missil vart fyrte av i retning sørover. I januar 1945 evakuerte tyskarane område før Den raude arméen tok over området.

Etter den andre verdskrigen var skogen ein skjulestad for mange antikommunistiske partisanar, mellom anna Zygmunt Szendzielarz.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tuchola Forest|Tuchola Forest]]» frå , den 17. mai 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Erich Wernicke: *Wanderungen durch die Tuchler Heide*. Kafemann, Danzig 1913 (Digitalisat)


## Bakgrunnsstoff
* Bory Tucholskie nasjonalpark
* Rakettoppskytingar ved ''Heidekraut''
* Rakettutskytingsbasen ved Heidekraut i dag
Noregsmeisterskap

**Noregsmeisterskap** (**NM**) er ulike former for arrangement som kårar den beste prestasjonen i Noreg. Vinnaren blir tildelt tittelen «noregsmeister», eller «norsk meister». Eit slikt arrangent kan også bli kalla «nasjonalt meisterskap». Meisterskapa er for deltakarar frå heile Noreg, som då konkurrerer i ei bestemt aktivitet, øving eller sport. Det kan vere individuelle meisterskap, men også meisterskap for lag, klubbar, bedrifter eller organisasjonar. Eit noregsmeisterskap kan også vere ope, det vil seie at også utlendingar kan delta.

* Ein del av dei største og mest kjende noregsmeisterskapa er i ulike idrettar og sportar som forbunda i Norges idrettsforbund arrangerer.
* Det blir arrangert mange slags noregsmeisterskap i eit utal ulike aktivitetar. 
* Noregsmeisterskap kan arrangerast som eit større arrangement over ei helg eller ei veke. Dette er vanleg i individuelle konkurransar.
* Noregsmeisterskap kan arrangerast som ein cup gjennom ein heil sesong. Denne endar med ei finale ved sesongslutt. Dette er vanlegast i lagkonkurransar.
* Nokre noregsmeisterskap krev kvalifisering for deltaking, antan gjennom eigne kvalifiserande arrangement, eller ved resultatbaserte kvalifiseringskrav.
* I ein del av dei største og mest prestisjefylte noregsmeisterskapa vil vinnarane også konkurrere om ein kongepokal.

## Ulike noregsmeisterskap
* Noregsmeisterskapen i friidrett
* NM i fotball for menn
* NM i fotball for damer
* Noregsmeisterskapen i sjakk
* Noregsmeisterskapen på ski

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Noregsmeisterskap|Noregsmeisterskap]]» frå , den 18. mai 2008.*
Borgarlægje

Eit **borgarlægje** (eller *borgarleie, kremmarlægje* ) var ein fast tilhaldsstad for ein borgar som periodevis dreiv handel i landdistrikta.

Ordet har er samansett av *borgar*, frå lågtysk 'bymann', og *lægje*, av norrønt *lægi*, 'liggjestad'.

Handelsverksemd i Noreg var lenge regulert slik at byborgarar hadde einerett til å drive handel. Før reformasjonen stod setesveinane for mykje av handlen med fisk og korn langs norskekysten. Etter reformasjonen styrkte byborgarane stillinga si. Borgarane var frå gammalt knytt til byar som Bergen og Trondheim. Mange byborgarar dreiv det meste av handelen sin utanom byen. Handelen kunne foregå rundt omkring i landet på forskjellige marknader med faste marknadstider, eller borgarane kunne søkje seg borgarlægje på høvelege stader. Loven kunne regulere kor lengje kremmaren kunne drive handel på éin stad. Til å byrje med leigde borgarane seg inn hos ein bonde eller hos ein stormann. Handelen kunne foregå frå ei jekt eller frå ei brygge. Etter kvart som borgarane vart fastare knytt til ein stad, bygde dei seg ofte eigne hus. På andre halvdelen av 1700-talet hende det at dei fekk utvist tømmer i allmenningsskog for å byggje på borgarlægjet; denne praksisen var riktignok påtalt av amtmannen.

Til Nordland kom byborgarane nordover ved pinsetider. Det var ein amlinneleg regel at borgarlægja ikkje skulle liggje nærare enn ei mil frå kvarandre, men der trafikken var stor, som i Lofoten, kunne dei klumpe seg saman.

Staden kremmaren heldt til fekk ofte namn samansett av gardsnamnet og ordet *-berg*, *-hamn* eller *-sjø* - slik som Hemnesberget ved Hemnes, Troberget ved Tro, Risøyhamn i Vesterålen, Mosjøen ved garden Mo i Vefsn eller Sandnessjøen ved Sandnes. Kremmarlægjet låg på stader med god hamn som var lett å leggje til, gjerne ved kyrkjestader, fiskevær eller tingstader.

Handelen borgarar frå Bergen og Trondheim dreiv i borgarlægje på kysten av Nordland tok til på 1500-talet. Frå midt på 1700-talet vart det vanlegare at fastbuande gjestgjevarar stod for handelen. I 1787 vart handelen i Nord-Noreg fullstendig frigjeven, og det vart grunnalgt tre nye kjøpstader; Vardø (1787), Hammerfest (1789) og Tromsø (1794). Samstundes kunne kremmarar fritt drive detaljhandel ute på dei nordnorske bygdene, og borgarlægja vart avløyst av faste handelsstader.

## Kjelder
* N.A: Ytreberg (1941/1981): *Nordlandske handelssteder* ISBN 82-7028-460-2
* Geir Atle Ersland og Hilde Sandvik: *Norsk historie 1300—1625* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5545-6
* Ståle Dyrvik: *Norsk historie 1625—1814* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5546-4
Willi Hennig

**Emil Hans Willi Hennig** () var ein tysk biolog som er mest kjend for å ha grunnlagd den fylogenetiske systematikken og med det revolusjonert biologisk systematikk. I tillegg til metodelæra jobba han med insektgruppa tovenger.
Mary Wollstonecraft

**Mary Wollstonecraft** () var ein britisk feminist, forfattar og filosof. Ho hevda at både menn og kvinner skulle sjåast på som rasjonelle vesen og at samfunnet skulle byggjast på fornuft. Ho er sett på som ein grunnleggjar av feministisk filosofi som tidleg tok opp fornedringa av kvinner og at dei burde ha dei same rettane som menn. 

I *[[A Vindication of the Rights of Men]]* (1790) kritiserte ho Edmund Burke og tok stilling for den franske revolusjonen. Den best kjende boka hennar er *[[A Vindication of the Rights of Woman]]* (1792), der ho gjekk sterkt ut mot den rådande oppfatninga om at kvinner var naturleg underlegne menn, men framstod slik på grunn av manglande utdanning. Wollstonecraft dreiv sjølv ein jenteskole og skreiv *Thoughts on the Education of Daughters* (1787). Etter at ho døydde gav enkjemannen hennar ut memoarane hennar, *Memoirs of Mary Wollstonecraft* (1798). For nordbuar er ho også kjend for *Letters Written in Sweden, Norway and Denmark* (1796), omsett som *Min nordiske reise*, basert på ei reise i Skandinavia i 1795.

Wollstonecraft er blitt kjend ikkje berre for dei nyskapande tankane og skriftene sine , men også for det uvanlege og til tider stormfulle livet sitt. Etter to utanomekteskapelege tilhøve til Henry Fuseli og Gilbert Imlay gifta Wollstonecraft seg med filosofen William Godwin, ein tidleg anarkist. Dotter deiar, Mary Shelley, blei seinare kjend for romanen *[[Frankenstein]]*. Wollstonecraft døydde i barsel 38 år gammal og etterlet seg ei rekke uferdige manuskript.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Mary Wollstonecraft|Mary Wollstonecraft]]» frå , den 3. november 2008.*
Game Boy

**Game Boy (ゲームボーイ)** er ein handhalden spelkonsoll som er laga av det japanske føretaket Nintendo. Spelkonsollen vart lansert i 1989 og kom ilag med spelet Tetris

Game Boy er den første konsollen i Game Boy-serien og vart lansert første gong den 21. april 1989 i Japan. Maskina er basert på ein Z80 prosessor, hadde ein liten svart og grøn reflektiv LCD-skjerm, ein åttevegs styreknapp, to handlingsknappar (A og B), og Start- og Select-knappar. Game Boy speler spel frå ROM-baserte medium i små plastikkeniningar som ein kunne skifte ut, kalla spelekassettar.
Dataspelet Tetris hjelpte Game Boy med å nå ut til dei store massane, og står bak mykje av suksessen til plattforma.
I starten var konsollen berre tilgjengeleg i ein nøytral gråfarge, men i 1995 gav Nintendo ut modellar i fleire ulike fargar og reklamerte for dei med ein Play It Loud!-kampanje (spel høgt).

## Tekniske spesifikasjonar
* CPU: Tilpassa 8-bits Sharp Z80 som køyrer på 4,194304&nbsp;MHz (har eit noko ulikt instruksjonssett enn ein standard Z80 og integrert lydgenerering)
* RAM: 8 KB intern S-RAM
* ROM : 256 Kb, 512 Kb, 1 Mb, 2 Mb, 4 Mb og 8 Mb kassettar
* Video RAM: 8 KB internt
* Lyd: 4 kanalars stereo lyd. Spelkonsollen har berre ein høgtalar, men bruk av øyrepluggar gjev stereolyd
* Skjerm: Reflektiv LCD, 160 x 144 pikslar
* Skjermstørrelse: 66&nbsp;mm (2.6 tommar) diagonalt
* Fargepalett:
** Game Boy: 4 nyansar av «grå» (grøn til svart)
** Game Boy Pocket: 4 gråtonar
* Kommunikasjon: Opptil fire Game Boy konsollar kan koplast saman via seriellportar
* Straum:
** Game Boy: 6 V, 0.7 W, 4 AA batteri &ndash; rekk til om lag 35 timar
** Game Boy Pocket: 2 AAA batteri &ndash; rekk til om lag 10 timar
** Game Boy Light: 2 AA batteri &ndash; rekk til om lag 20 timar med lyset av og 12 timar med lyset på

## Andre utgåver

### Game Boy Pocket

I 1996 lanserte Nintendo *Game Boy Pocket*; ei mindre og lettare ny utgåve som kravde færre batteri. Med plass til 2 stk AAA batteri kunne maskina halde det gåande i om lag ti timar med speling. Denne versjonen fekk ein mindre linkport, og ein treng såleis ein adapter for å kople *Game Boy Pocket* saman med den eldre Game Boy-utgåva. Denne porttypen vart seinare nytta på alle dei nyare Game Boy-modellane. Fargene på skjermen vart endra til ekte svart-kvitt i staden for grønfargane som originalen nytta. Den første utgåva hadde ikkje LED-lampe for å vise straumnivået til batteriet, men dette vart seinare lagt til etter etterspørsel om dette frå kundane.

### Game Boy Light

*Game Boy Light* vart lansert i 1998, men berre i Japan. Denne utgåva var litt større enn Pocket-utgåva, og hadde opplyst skjerm for speling i mørke og svakt lys. *Light* nytta 2 stk. AA batteri som rakk til kring tjue timar med speling med lyset av og tolv timar med lyset på. Maskina er den einaste handhaldne spelkonsollen Nintendo kom ut med fram til lanseringa av Game Boy Advance SP i 2003.

Denne modellen er den mest sjeldne modellen utanfor Japan, og på grunn av dette vert den ofte seld for langt meir enn dei andre Game Boy-modellane.
Setesvein

Ein **setesvein** i norsk seinmellomalder var ein mann som hadde svore truskapseid til ein stormann og tente han som var han ein konge. Setesveinane stod for den verdslege forvaltinga av dei økonomiske interessene til kyrkja i seinmellomalderen. 

Erkebiskopen hadde etter sættargjerda rett til å halde 100 skattefrie setesveinar, kvar av dei andre biskopane hadde rett til å halde 40 setesveinar. Setesveinane hadde, på same måte som adelen, full skattefridom på setegardane sine. Dei var òg fritekne for leidangteneste, men erkebiskopen kunne sjølv kalle seteveinane til militærteneste for seg.

I tenesta som seteveinar gjekk helst storbønder og representantar for deklasserte adelsslekter.

## Olav Engelbrektsson sine setesveinar
I 1533 hadde erkebiskop Olav Engelbrektsson 69 seteveinar:
* 18 i Finnmark
* 16 i Troms
* 15 i Nordland
* 3 i Fosen
* 2 på Nordmøre
* 1 i Romsdal
* 1 i Nordfjord
* 1 i Sogn
* 1 i Gauldalen
* 1 i Gudbrandsdalen
* 9 på Opplanda
* 2 på Island

Når erkebiskopen hadde flest setesveinar nordpå. var det fordi jordegodset hadde eit kjerneområde i Trøndelag, og fordi erkebipestolen var strekt engasjert i fiskeria og tørrfiskhandelen i Nord-Noreg. 

## Etter reformasjonen
Etter reformasjonen overtok kongen erkebiskopen sine eigedommar. Kongen let lena bli styrte av adelsmenn, dei fleste frå Danmark. Seteveinane fekk ingen forleningar, og dei mista heilt det økonomiske grunnlaget for adelskap. Samstundes mista kyrkja grunnlaget for den økonomiske maktstillinga si når det verdslege organsisasjonsapparatet var sett ut av spel.

Handelen med tørrfisk frå Nord-Noreg vart overteken av borgarar frå Bergen.

## Kjelder
* Geir Atle Ersland og Hilde Sandvik: *Norsk historie 1300—1625* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5545-6
* Cappelens *Norges historie* 1977, Ole Jørgen Benedictow, red. Knut Mykland, b. 5. ISBN 82-02-03429-9
Kokosøyane

**Kokosøyane** (engelsk *Cocos (Keeling) Islands*) er ei øygruppe i Indiahavet, sørvest for Indonesia, som utgjer eit australsk territorium. Øygruppa omfattar to atollar, berre den sørlegaste er folkesett. Arealet er 14 km² og folketalet 602 i 2021. Størstedelen av folket er etniske malayar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
City of London

**City of London** (ofte kalla *City*, men ikkje til å forveksla med metropolen London) er ein sjølvstendig by i England. Byen blei grunnlagd av romarane i det første hundreåret e.Kr. 

City blir rekna som finanssenteret i Storbritannia. Byen har berre rundt 8&nbsp;000 innbyggjarar, og etter kontortid er det ikkje mykje som skjer der, men i arbeidstida er det meir enn 300&nbsp;000 som oppheld seg på det litle området. 

Byen har ein unik politisk status med grunnlag i ei rekkje privilegi tildelt av den britiske monarken gjennom hundreår. Den har stor grad av fridom frå andre myndigheiter, fordi den har status som eit grevskap. City blir styrt av City of London Corporation, ført an av ein overborgarmeister, *[[Lord Mayor of London]]* (i motsetning til London som blir leia av *Mayor of London*). Valsystemet er eineståande: forretningsmenn har stemmerett, og fordelinga av stemmer per valdistrikt er svært ujamn. Byen driv fem skular og har sin eigen politistyrke, City of London Police.

City har to sjølvstendige enklavar – Inner Temple og Middle Temple. Den har også eit tal eksklavar utanfor sine grenser: 8 friareal (parker, skogar og allmenningar) i og rundt London.

## Historie

Romarane skipa busetnaden Londinium på området der dagens City of London ligg rundt år 43. 
På sitt største hadde byen eit innbyggjarar tal på rundt 45&nbsp;000–60&nbsp;000. Allereie frå byrjinga stamma innbyggjarane frå mange ulike stader i Romarriket, inkludert britiske innfødde, kontinentaleuropearar og folk frå Midtausten og Nord-Afrika. Romarane bygde ein bymur ein gong mellom 190 og 225. Dei romerske bygrensene likna mykje på grensene for City of London i dag, men Londinium gjekk ikkje lenger vest enn Ludgate eller Fleet, og Themsen var vidare enn i dag. Romarane bygde ei bru over elva så tidleg som i år 50, nær der ein i dag finn London Bridge.

## Kollektivtransport

Kollektivtransporten i City of London blir drive av Transport for London, og er fullt ut integrert i kollektivsystemet til Stor-London. Dei følgjande stasjonane ligg i eller rett utanfor City. 

### Jernbanestasjonar

* Barbican stasjon
* Blackfriars stasjon
* Cannon Street stasjon
* City Thameslink stasjon
* Fenchurch Street stasjon
* Liverpool Street stasjon
* Moorgate stasjon

### Undergrunnsstasjonar

* Aldgate undergrunnsstasjon
* Bank og Monument stasjoner
* Barbican stasjon
* Cannon Street stasjon
* Chancery Lane undergrunnsstasjon
* Farringdon stasjon
* Holborn undergrunnsstasjon
* Liverpool Street stasjon
* Mansion House undergrunnsstasjon
* Moorgate stasjon
* St. Paul's undergrunnsstasjon
* Temple undergrunnsstasjon
* Tower Hill undergrunnsstasjon

### Docklands Light Railway

* Tower Gateway DLR-stasjon

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:City of London|City of London]]» frå ,  den 24. november 2018.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* City of London
* City of London Police 
* City of London Academy 
* City of London School for Boys
* City of London School for Girls
* City of London Freemen's School
* Guildhall School of Music and Drama
Łupkówpasset

**Łupkówpasset** (polsk *Przełęcz Łupkowska*, slovakisk *Lupkovský priesmyk*) er ein viktig fjellovergang i Karpatane på grensa mellom Polen og Slovakia, og nær grensa til Ukraina. Det høgaste punktet ligg 640 meter over havet. Overgangen ligg sør for landsbyen Łupków i Polen og aust for Medzilaborce i Slovakia. Under passet går ein 642 meter lang jernbanetunnel, over riksgrensa mellom dei to landa. 

Łupkówpasset skil Dei låge Beskidane frå Bieszczadyfjella.

Tunnelen og jernbanelinja stod ferdig i 1874 for å knyte Galicia til resten av Austerrike-Ungarn over Karpatane. Sidan dette var ein viktig transportveg har overgangen vore strategisk svært viktig. 

Łupkówpasset var ein av dei strategisk viktigaste fjellovergangane i Karpatane under slaga på Austfronten under den første verdskrigen vinteren 1914/1915. Jernbanetunnelen vart øydelagd og bygd opp att fleire gonger i løpet av dei to verdskrigane. Han vart bygd opp att i 1945, men vart lite nytta etter den tid. Først i 1999 vart vanleg passasjertrafikk igjen oppretta gjennom passet. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Łupków Pass|Łupków Pass]]» frå , den 18. mai 2008.*
Amazon Kindle

**Amazon Kindle** er ein e-boklesar og eit programvaresystem frå Amazon.com. Han kan brukast til å kjøpa og lesa Kindle-e-bøker og til å lesa bloggar, tidsskrift, aviser og anna materiale som finst elektronisk tilgjengeleg. Kindle blei først lansert i 2007.

## Versjonar

Det er også lansert «Kindle for PC», eit program til å lesa Kindle-bøker på ein PC. «Kindle for Mac» kom 18. mars 2010. I tillegg har iPhone, Blackberry og Android støtte for Kindle-programvaren.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Amazon Kindle|Amazon Kindle]]» frå , den 23. mai 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Kindle 2
* Kindle DX
* Kindle
Det schlesiske høglandet

**Det schlesiske høglandet** (polsk *Wyżyna Śląska*) er eit høgland i Schlesien i Polen.

Det høgaste punktet er Góra Świętej Anny på 400 meter over havet.

## Sjå òg
* Det schlesiske låglandet
Błędówørkenen

**Błędówørkenen** (polsk *Pustynia Błędowska*) er ein ørken mellom Błędów (ein del av Dąbrowa Górnicza i Øvre Schlesiske Metropolforeining) og landsbyen Klucze i Polen. Ørkenen ligg hovudsakleg i Det schlesiske høglandet i Schlesiske voivodskap og har eit areal på 32 km².

Bledowskaørkenen er den største samlinga av sand i Sentral-Europa som ikkje ligg ved sjøen. Sanden kom hit som følgje av smeltande isbrear under den siste istida. Ørkenlandskapet byrja å utvikle seg i mellomalderen som følgje av gruvedrift etter sølv, sink og kol. På grunn av sanden, som i snitt dekkjer eit 40 meter tjukt lag, somme stader opp mot 70 meter, vert området raskt drenert for vatn som trekkjer djupt ned i sanden. Dei siste åra har ørkenen byrja å krympe. 

Under den andre verdskrigen nytta det tyske Afrika Korps område for trening og for å teste utstyr før det vart sendt til Afrika.

## Bakgrunnsstoff
* Błędówørkenen (på polsk) med biletgalleri 
* Polsk Sahara

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Błędów Desert|Błędów Desert]]» frå , den 18. mai 2008.*
Podlasie

**Podlasie** er ein historisk region i den austlege delen av Polen og den vestlege delen av Belarus. Han ligg mellom elva Biebrza i nord og den naturlege fortsetjinga hennar sørover i Polesie-området.

I tidleg mellomalder var regionen omstridd av Masovia og fyrstedømet Litauen. Frå midten av 1400-talet tilhøyrde det Litauen, og blei eit særskilt voivodskap, men ved unionen i 1569blei det sameint med den polske rikshalvdelen. Dei viktigaste byane i gammal tid var Bielsk og Mielnik.

Området vert kalla *Podlasie*, *Podlasze* eller *Podlasko* på polsk, *Падляшша* (*Padljasjsja*) på belarusisk, *Підлісся* (*Pidlissja*), *Підлясіє* (*Pidljasije*) eller *Підляхія* (*Pidljahija*) på ukrainsk, *Подляасье* (*Podljasie*) på russisk, *Palenkė* på litauisk og *Podlachia* på latin.

## Byar
* Białystok
* Biała Podlaska
* Brest
* Międzyrzec Podlaski
* Bielsk Podlaski
* Hajnówka

## Kjelder
Den austeuropeiske sletta

**Den austeuropeiske sletta**, **Det austeuropeiske låglandet** eller **Den russiske sletta** er ei slette med ei rekkje store elvar i Aust-Europa. Det er det største fjellause området i Europa. Sletta dekkjer eit område på om lag 4 millionar km² og har ei gjennomsnittleg høgd på 170 meter over havet. Ho strekkjer seg frå Uralfjella og dekker det meste av den europeiske delen av Russland, Baltikum, Kviterussland, det meste av Ukraina, Moldova, austlege delar av Polen og vestlege område av Kasakhstan. 

Ho grensar til Kvitsjøen og Barentshavet i nord, Uralfjella, Uralelva og Kaspihavet i aust, Kaukasus og Svartehavet i sør, Karpatane og andre fjell i Polen i vest. Sletta er vidare inndelt i fleire område, som Valdaiåsane, Det sentrale russiske høglandet, Volgahøglandet og låglandet rundt elva Dnepr, Svartehavet og Kaspihavet. 

Under Det russiske keisardømet og Sovjetunionen vart sletta her kalla *den russiske sletta* (russisk Русская равнина eller *Russkaja Ravnina*). Dette namnet vert stundom òg nytta i dag. 

I lag med Det nordeuropeiske låglandet dannar ho Den europeiske sletta. 

## Land

* Russland
* Estland
* Latvia
* Litauen
* Kviterussland
* Polen
* Ukraina
* Moldova
* Kasakhstan (den europeiske delen)

## Landformer

 

Av store landskapstrekk på Den austeuropeiske sletta finn ein: 
* Timanryggen 
* Det nordrussiske låglandet
* Den nordlege ryggen
* Det baltiske høglandet
* Valdaiåsane 
* Moskvahøglandet 
* Det sentrale russiske høglandet
* Smolensk-Moskva-ryggen
* Den kviterussiske ryggen 
* Volagahøglandet 
* Polesie 
* Podolehøglandet
* Den kaspiske senkinga 
* Kuma-Manytsj-senkinga

## Store elvar
* Volga
* Uralelva
* Dnepr
* Don
* Petsjora
* Kama
* Oka
* Belaja
* Daugava
* Neman
* Pregolja

## Sjå òg
* Den vestsibirske sletta, den andre store sletta i Russland

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:East European Plain|East European Plain]]» frå , den 18. mai 2008.*
Den europeiske sletta

**Den europeiske sletta** eller **Den store europeiske sletta** er ei slette i Europa. Ho er det største fjellause landskapet i Europa, men det ligg fleire høgland innanfor området. Ho strekkjer seg frå Pyreneane og Atlanterhavet i vest til Uralfjella i aust. 

Ho består av Det nordeuropeiske låglandet og Den austeuropeiske sletta. Underinndelinga har historisk opphav og er ikkje ein geomorfologisk inndeling. Den austeuropeiske sletta var delen av Den europeiske sletta som høyrte til Det russiske keisardømet og vart derfor tidlegare òg kalla Den russiske sletta. 

I Vest-Europa er sletta relativt smal i den nordlege delen av kontinentet, men vert langt breiare mot aust i Vest-Russland. 

Mange viktige elvar renn over slettene, som Loire, Rhinen og Vistula i vest, Nordre Dvina og Daugava renn nordover i Aust-Europa og Russland, og Volga, Don og Dnepr renn sørover i den europeiske delen av Russland.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:European Plain|European Plain]]» frå , den 18. mai 2008.*
Slette

**Slette** er ein landskapstype som er lite kupert og så godt som flatt. Præriar og stepper er sletter, og mange ser kanskje på grasslettene som dei verkelege slettene, men dei kan òg vere dekte av kratt og skog, eller utan vegetasjon som dei sanddekte eller steinete slettene i ørkenar. Omgrepet vert vanlegvis ikkje nytta om landskap som er heilt og permanent dekt av myrer, sumper, playaer eller iskapper. 

Sletter førekjem som lågland og i botn av dalar, men òg som platå i store høgder. Dei kan dannast av flytande lava, avleiringar frå vatn, is eller vind, eller verte forma som følgje av erosjon av åsar og fjell. 

Slettene er i mange regionar viktige jordbruksområde fordi jordsmonnet ofte består av djupe og fruktbare sediment, og fordi det flate landskapet gjer mekanisert produksjon lettare. Grassletter vert ofte nytta som beitemarker for buskap. 

### Typar sletter

* Kystslette, eit lågtliggande område ved kysten. Omgrepet vert vanlegvis nytta når dei har åsar, fjell eller platå innanfor seg. 
* **Elvesletter** vert danna av elvar og kan vere ein av desse overlappande typane:
** Flaumslette, ved sida av elvar, innsjøar eller våtmarksområde, som stundom eller periodevis opplever flaum. 
** Alluvialslette, danna over lang tid av ei elv som set av sediment på flaumsletta eller elveleie som så vert avleiringsjord. Skilnaden mellom ei flaumslette og ei alluvialslette er at flaumsletta opplever forholdsvis regelmessig flaum, både no og i fortida, medan alluvialsletta inkluderer område som både er og var flaumsletter, samt område som berre opplever flaum nokre få gonger i hundreåret. 
* Lakustrinslette, ei slette som opphavleg vart danna i eit lakustrint miljø, til dømes botn av ein tidlegare innsjø. 
* Lavaslette, danna av størkna lag av flytande lava.
* Moreneslette, ei slette av morenemasse som oppstår når ein isbre bryt laus frå hovudisbreen og legg frå seg avleiringane han hadde i seg når han smeltar. 

### Andre typar sletter
Omgrepet vert stundom nytta om flate område på havbotn eller flate område på månar og plantar. 
* Djuphavsslette, eit flatt eller nesten flatt område på botn av djuphavet. 

## Sjå òg
* Åker
* Grasslette
* Dehesa
* Eng
* Beitemark
* Platå
* Prærie
* Savanne
* Steppe
* Veld

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Plain|Plain]]» frå , den 18. mai 2008.*
Høgland

**Høgland** er eit omgrep som vert nytta om fjellkledde regionar eller høgtliggande fjellplatå. 

Mange land har område som offisielt eller uoffislet vert omtalt som *høgland*. I Skottland finn ein Dei skotske høglanda, men òg i delar av Spania, Nigeria, Etiopia, Papua Ny-Guinea, Syria og Nova Scotia (latinsk for *Nye Skottland* på grunn av likskapen til landet) i Canada. 

Høgland vert òg stundom nytta for å skildre eit særskild fjellklima. Høglandssonen ligg relativt lågt og har ofte tjukt kratt som lyng, grass, lauvtre og buskar. Jordsmonnet har vanlegvis god tilførsel på vatn. Ei alpin sone er derimot tørrare, har færre tre (som vanlegvis er bartre) og kratt med tynnare gras og mindre blomar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Highland (geography)|Highland (geography)]]» frå ,  den 18. mai 2008.*
Det schlesiske låglandet

**Det schlesiske låglandet** eller **Den schlesiske sletta** (polsk *Nizina Śląska*) er eit låglandet eller ei slette i Schlesien i Polen. Det er ein del av det nordeuropeiske låglandet.

## Sjå òg
* Det schlesiske høglandet
Podhale

**Podhale** er den sørlegaste regionen i Polen, stundom kalla Det polske høglandet. Podhale ligg ved foten av Tatrafjella i Karpatane og har ein rik folketradisjon. Namnet Podhale tyder bokstavleg «nedanfor skaret».

Av attraksjonar i regionen finn ein del kjende skistaden Zakopane og ein innsjøen Morskie Oko, som i følgje lokale segner har underjordiske passasjar til Adriahavet. Nowy Targ er den største byen i regionen. 

Folket i området er særleg kjend for sin oscypek, ein ost laga av ei blanding av ku- og sauemelk. 

## Sjå òg
* Pieniny
* Szczawnica
* Zakopane
* Czorsztyn
* Niedzica
* Przełom Dunajca

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Podhale|Podhale]]» frå , den 18. mai 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Den polske jurakjeda

**Den polske jurakjeda**, òg kalla *Det polske jurahøglandet* eller *Kraków-Częstochowa jurahøglandet* (polsk *Jura Krakowsko-Częstochowska*) er ein del av jurasystemet sør i sentrale delar av Polen. Det strekkjer seg mellom byane Kraków, Częstochowa og Wieluń. Den polske jurakjeda grensar til Karpatane i sør og høglandet sentralt i Polen i nord, mot Świętokrzyskiefjella. 

Den polske jurakjeda består hovudsakleg av eit åslendt landskap med kalksteinsberg, klipper, dalar og store kalksteinformasjonar frå juratida og 220 grotter. Det største landskapstrekket er eit peneplan dekt av mange inselberg, steinmassar som har motstått erosjon. Den polske jurakjeda vert vitja av om lag 400&nbsp;000 turistar kvart år. Delar av området høyrer til Ojcowski nasjonalpark, den minste av dei tjue nasjonalparkane i Polen, og eit av dei mest attraktive rekreasjonsområda i landet.

## Flora og fauna
Den polske jurakjeda består av eit rikt økosystem, der totalt motsette plantartar veks side ved side på grunn av det unike mikroklimaet, og heile området er omringa av urskog. Plante- og dyrelivet er særs mangfaldig med over 1600 planteartar og 5500 dyreartar. Desse inkluderer 4500 insektartar (1700 biller og 1075 sommarfuglar) og 135 fugleartar. Av pattedyr finn ein bever, grevling, røyskatt og 15 artar flaggermus. Mange av flaggermusartane overvintrar i dei mange grottene i parken. 

## Klima

Klimaet i høglandet er forskjellig frå det omliggande området. Snø dekker området 180 dagar i året og den mest regnfulle tida på året er frå april til september. Årsnedbøren varierer mellom 650 og 700 mm, som er høgare enn det omliggande området. Middeltemperaturen er lågare, frå 0,5 til 1,0&nbsp;°C. Middeltemperaturen er 19&nbsp;°C om sommaren og -3&nbsp;°C om vinteren. 

Fleire elvar har utspring frå jurdakjeda, mellom anna Warta, Biała Przemsza, Pilica, Dłubnia, Szreniawa, Prądnik, Wiercica og Rudawa.

## Spor av menneske
I tillegg til mangfaldig plante- og dyreliv kan ein finne unike kulturlandskap i området. Det er gjort mange arkeologiske funn etter eldgamle busetnader. Dei første busetnadane er frå yngre steinalder, om lag 120&nbsp;000 år sidan. Området er rikt på flint, som trekte til seg tidlege menneske. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 18. mai 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Christmasøya

**Christmasøya** (engelsk *Christmas Island*), på norsk òg kjend som **Juleøya**, er ei øy i Indiahavet som ligg om lag 500 kilometer sør for Indonesia. Øya utgjer eit australsk territorium. Arealet er 135 km² og folketalet 1&nbsp;692 i 2021. Om lag 70 % av folket er av kinesisk opphav, 20&nbsp;% europearar og 10&nbsp;% malayar. Øya var ikkje folkesett då eit britisk skip vitja øya i 1688. I 1888 vart Christmasøya annektert av Storbritannia, då det vart oppdaga fosfatførekomstar her. Øya vart administrert frå Singapore. Under den andre verdskrigen vart øya okkupert av Japan. På 1950-talet vart øya overført til australsk administrasjon.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Torkjell Haugerud

**Torkjell Haugerud** () var ein norsk spelemann frå Bø i Telemark. Eivind Groven kalla han «ein av dei mest medvetne spelemennene i samtida».

Haugerud fekk spel av Leiv Sandsdalen og Halvor Flatland, og spela mykje av det gamle bøheringsspelet. Han var òg hjå Knut Dale etter spel. Samstundes var han jamnt på spelferd, og lærte spel av Ola Mosafinn og Tarjei Tvigyva, og av spelemenn i Buskerud og Valdres, mellom dei Olav Moe. Han spela mellom anna på den første landskappleiken i Bergen i 1904, der han fekk topp-plassering.

Haugerud kunne notar, og var tidleg ute med å skrive ned og samle slåttar, og gjorde eit godt tilfang av slåttenedskrifter etter seg sjølv og andre spelemenn i nedre Telemark. Han var difor esla til å vera med i redaksjonsnemnda for hardingfeleverket. Diverre rakk han ikkje så langt. Han vart operert for prostata i 1953 og døydde snart etter. Eivind Groven sørgde Haugerud med orda om at det nok gjekk mykje originalt slåttetilfang tapt med han. 

Torkjell Haugerud var ein stilskapande spelemann som ofte spela ulikt frå gong til gong. Som Groven prøvde han ut nye felestille og dikta eigne slåttar. Av dei mest kjende er lyarslåtten *Tårån i troppin*, og springaren *[[Jørånnatten]]*, kalla opp etter eit fjell i Bø. 

Hardingfeleverket har heile 106 slåttenedskrifter etter Torkjell Haugerud. Dette er det nest største tilfanget i verket. 

## Kjelder
Nessa i Ryfylke

**Nessa** er ei bygd i Hjelmeland kommune. Per 1. januar 2010 var det registrert 58 innbyggjarar på Nessa. 

Nessa ligg på nordsida av Årdalsfjorden.
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva**, fødd **Luiz Inácio da Silva**, kallenamn **Lula** () er ein brasiliansk sosialistisk politikar som var president i Brasil frå 1. januar 2003 til 1. januar 2011. I 2022 vart han attvald som president, og tiltredde i stillinga den 1. januar 2023.

## Bakgrunn
Lula vart fødd i Caetés i delstaten Pernambuco. Frå 1952 budde han i São Paulo. Han var det sjuande av åtte born, og kom frå fattige kår. Frå han var 12 år gamal måtte han ta diverse arbeid. Han vart etter kvart faglærd metallarbeidar. Frå 1969 var han med i fagforeiningsarbeid. I 1980 var han med å grunnleggja Arbeidarpartiet (Partido dos Trabalhadores). I 1986 vart han vald inn i den brasilianske nasjonalforsamlinga, *Congresso Nacional*.

I 1989 stilte han for første gong som kandidat ved presidentvalet, og stilte sidan som kandidat ved kvart presidentval. Før presidentvalet i 2002 tona han ned arbeidarimaget sitt og noko av den radikale politikken sin. Mellom anna gjekk han bort frå kravet om at Brasil skulle slutta å betala utanlandsgjelda si. Han vart vald til president ved valet den 6. og 27. oktober 2002 med 46,4 % av røystene i første valomgang og 61,3 % i andre omgang. I 2003 vart da Silva tildelt storkrossen av St. Olavs Orden. Han vart attvald den 1. og 29. oktober 2006 med 48,6 og 60,8 % av røystene.

I 2017 vart han stilt for retten, og dømd til fengsel for ei korrupsjonsak. I 2019 avgjorde den brasilianske høgsteretten at Lula skulle verta lauslaten, etter eit opphald på 580 dagar i fengselet.

Lula er gift med Rosangêla da Silva, han har òg hatt to tidlegare ekteskap. Lula har i alt fem born.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kay Jeiskelid

**Kay Arne Jeiskelid** () har vore ordførar i Bykle kommune frå 1985 til 2011. Han representerer Høgre. Han har tidlegare vore ordførar for Arbeidarpartiet og ei upolitisk lista. I 2011 overtok Jon-Rolf Næss frå Ap som ordførar i Bykle.
Bjørn Alfred Ropstad

**Bjørn Alfred Ropstad** () er ein norsk lokalpolitikar som vart ordførar i Evje og Hornnes kommune i 1999. Han representerer Kristeleg folkeparti.

Ropstad er far til stortingsrepresentanten Kjell Ingolf Ropstad.

## Kjelder
* Wikipedia på bokmål om Bjørn Alfred Ropstad.
Pitcairn

**Pitcairn** (engelsk **Pitcairn Islands**, pitkern **Pitkern Ailen**), offisielt **Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands**,  er ei øygruppe aust i Stillehavet, som utgjer eit britisk oversjøisk territoium. Arealet er 62 km². Den einaste folkesette øya er Pitcairnøya, som er 4,6 km² stor. Dei andre, ubygde øyane, er Henderson (37 km²), Oeno (0,7 km²) og Ducie (0,65 km²). I januar 2020 hadde territoriet berre 47 fastbuande.

Pitcairn er den minste politiske eininga i verda i folketal. Ibuarane er i hovudsak etterkomarar av mytteristar frå det britiske skipet «Bounty» og polynesiarar frå Tahiti, som kom hit med Bounty i 1790. 

## Historie
Det kan ha budd polynesiarar på øygruppa i fleire hundreår tidlegare, men dei var folketomme då dei blei oppdaga av europearar.

I 1790 kom ni av mytteristane frå det britiske skipet HMS «Bounty» til øya, i lag med fleire tahitiarar (seks menn, 11 kvinner og ein baby). Dei brann skipet og slo seg ned på øya.

I 1856 utvandra heile befolkninga, på 193 menneske, til Norfolkøya då øya hadde vorte overfolka, men kort etter vende 42 av dei attende til Pitcairn.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sigmund Pedersen

**Sigmund Pedersen** () har vore ordførar i Froland kommune sidan 2003. Han representerer Senterpartiet.
M25

**M25** er ein motorveg som går rundt London i England. Med ei lengd på omkring 188 km er vegen den lengste ringvegen i verda.

Den har i hovudsak tre filer i kvar køyreretning, med nokre mindre strekningar med to eller fire i kvar retning. Med omkring 200&nbsp;000 køyretøy i døgnet blir den rekna som den travlaste motorvegen i Europa. Det har vore ei enorm auke i talet trafikantar; i 1987 trudde ein at det var omkring 100&nbsp;000 køyretøy i døgnet. 

M25 er ikkje ein slutta ringveg, då ein mellom Thurrock og Dartford må køyre A282 over Themsen, medan ein ved Sevenoaks må køyre M26 og M20 eit stykke for å kome rundt byen. Når ein kjem frå nord går M25 rett over i A21, som går til Hastings.

Tanken om ein ringveg rundt London blei introdusert tidleg i det 20. hundreåret. I 1937 kom den første konkrete planen, og i 1945 blei det foreslått fem separate vegar rundt hovudstaden. Dette blei redusert til to ringar, M25 (opphavleg tenkt som M16) og den mindre indre ringen som skulle bli M15, men som framleis er A406.

Vegen blei konstruert i seksjonar frå 1975 til 1985. Det blei først konstruert seksjonar der trafikken skapa størst problematikk, og der ein hadde fått aksept frå lokale myndigheiter. Den blei offisielt opna i oktober 1986 av dåverande statsminister Margaret Thatcher, då mellom London Colney og South Mimms.

M25 er plaga av at det ofte dannar seg kø. Dette såg ein før vegen opna, og Thatcher kritiserte i opningstalen sin dei som «klaga og sytte». Kritikarane fekk derimot rett, og vegen har blant anna blitt omtalt som «den største parkeringsplassen i verda». Den har inspirert songar som «Road to Hell» av Chris Rea. I *Good Omens*, ei bok av Terry Pratchett og Neil Gaiman blir den spøkefullt omtalt som det beste dømet på påverkinga Satan har på jorda.

Delar av vegen har blitt utstyrt med eit eksperimentelt trafikkontrollsystem kalla MIDAS (*Motorway Incident Detection and Automatic Signalling*). Systemet er basert på at ei rekkje trafikk- og versensorar, fartskamera og variable snøggleiksskilt skal kunne redusere kødanninga med minimal menneskeleg innblanding. Forholda har betra seg på strekninga kor systemet er innført, og det er i planane å innføre det på heile M25 over tid.
Innerst

Ein **innerst** (*innerstmann, innerstkone*) er ei forelda nemning for ein person på landet som leiger seg inn hos husmann eller bonde utan sjølv å leige jord, men som har sitt eige hushald.

*Innerstfolk* eller ein *innerstfamilie* var tilsvarande eit par eller ein familie som leigde seg inn og hadde eige hushald. I folketeljinga frå 1801 var om lag 15 000 personar registrerte som innerstar. Hundre år seinare var om lag 10 000 registrerte som innerstar. Tala seier ikkje noko om talet på innerstar - talet på innerstar kan ha vore mykje høgre, sidan mange innerstar kunne verte førte med anna yrke i rubrikken. Men tala kan seie noko om bruken av omgrepet. 

Ordet kjem frå dansk *inderst(e)*, som er ei omlaging av lågtysk 'insate', 'insete', eigentleg «innesitjar».
## Bakgrunnsstoff
* Digitalarkivet
Carl Paul Caspari

**Carl Paul Caspari** () var ein tysk-norsk teolog og professor ved Universitetet i Oslo. Han var far til Theodor Caspari. 

## Liv og gjerning
Caspari var fødd i Dessau i Tyskland. Han hadde jødiske foreldre og voks opp med hebraisk språk og jødisk teologi. I studietida vart han påverka av Franz Delitzsch og konverterte til kristendommen i 1838. 

I 1846 vart Caspari kjend med Gisle Johnson, som oppfordra han til å søkje på eit ledig lektorat i teologi ved Universitetet i Oslo. Denne stillinga fekk han i 1847 og vart fast tilsett i 1848. Han vart teologiprofessor i 1859.

I 1862 gav han saman med Gisle Johnson ut ei norsk oversetjing av Konkordieboka, som kom i nytt opplag i 1866, og seinare i fleire opptrykk.

Caspari var eit stort språkleg talent. Han verka ikkje som forkynnar, men brukte kreftene sine i polemikk mot den delen av grundtvigianismen som meinte trusvedkjenninga var eldre enn Det nye testamentet. Caspari arbeida ivrig for å halde på det lutherske skriftprinsippet. Mange av publikasjonane hans finst i «Theologisk Tidsskrift» i perioden 1858-1881.

I Oslo er Casparis gate oppkalla etter Carl Paul Caspari, den er på Ila og fekk namnet sitt i 1901 og går frå Akersbakken til Waldemar Thranes gate.

## Verk i utval
* *Grammatica Arabica*, del 1 og 2 (1844, 1848)
* *Abrahams prøvelse* (1871)
* *Abrahams kaldelse* (1872)
* *Populære foredrag over bogen Daniel* (1877)
* *Den gammeltestamentlige skrifts historie* (1881)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Carl Paul Caspari|Carl Paul Caspari]]» frå , den 19. mai 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
* Omtale av Carl Paul Caspari
Acetyl

**Acetyl** eller **acetylgruppe** er ei funksjonell gruppe innan organisk kjemi. 
Ho har kjemisk formel CH3CO. Acetyl er avleia av eddiksyre.

Acetyl er samansett av ei karbonylgruppe som bitt opp ei metylgruppe. Den andre frie bindinga hjå karbonylgruppe kan byttast til eit anna stoff. Om dette er eit hydrogenatom vert det danna acetaldehyd (etanal), om det er ei metylgruppe vert det danna keton.

Acetylgruppa inngår mellom anna i acetylsalisylsyre, som blir seld som aspirin, dispril eller globoid.
Kjell Kristian Rike

**Kjell Kristian Rike** () var ein norsk TV-journalist og sportskommentator på TV. Rike kommenterte i mange år langrenn, skiskyting, fotball, sykling og skyting på NRK, og er nok best kjend for samarbeidet sitt med Jon Herwig Carlsen som kommentator av skiskyting og langrenn.

## Liv og virke
Kjell Kristian Rike var frå Byglandsfjord i Aust-Agder. I ungdommen var han fotballspelar og aktiv skyttar. I 1972 vart han skyttarprins på Landsskyttarstemnet, og han vart noregsmeister i feltskyting på Landsskyttarstemnet i 1974.

Rike vart skiskyttarkommentator i NRK i 1977 og byrja å kommentere langrenn i 1985. Han var òg kommentator under fleire fotball-VM sidan 1986. Han kommenterte dessutan friidrett, golf, trav, sykling og alpint. I periodar fungerte han òg som avdelingsleiar i NRK-sporten. Rike laga òg andre typar program og innslag for TV, men var nok for dei aller fleste kjend for arbeidet sitt som sportskommentator.

Under Gullruten 2007 fekk Rike og Carlsen heidersprisen for innsatsen sin som sportskommentatorar. I 2008 blei Rike (posthumt) og Carlsen  tildelte Kongens fortenestemedalje i sølv.

Rike var ei tid òg programleiar i *Norge Rundt* og *Langs Landevegen* ved sida av jobben i NRK-sporten. Rike kom opp med vignettmusikken til *Norge Rundt*, ein moderne versjon av «Norsk dans nr. 2» av Edvard Grieg. Då NRK Fjernsynet fylte 25 år i 1985, var Rike ein av programleiarane for jubileumssendinga.

Kjell Kristian Rike døydde av lungekreft 19. mai 2008, etter kort tids sjukeleie.

## Kjelder
Woolwich

**Woolwich** (uttala *Woolitch*) er ein stad i søraustlege London, i bydelen Greenwich. Det ligg på sørsida av Themsen, med ein liten eksklave, North Woolwich, som nå er omfordelt til bydelen Newham, på nordsida av elva.

Det går ferje over Themsen ved Woolwich, og det er òg ein fotgjengarundergang som gir samband til nordsida.

Staden har ei lang tilknyting til militæret. I 1512 blei marineverftet *Woolwich Dockyard* grunnlagt der, i 1671 kom *Woolwich Arsenal* og i 1741 kom *[[Royal Military Academy]]*. Det er framleis ein militærbase og eit militært museum i Woolwich.

Fotballklubben Arsenal FC blei grunnlagt i Woolwich i 1886 av arbeidarane ved det militære arsenalet. Den heitte opphavleg *Dial Square*, blei så *Woolwich Arsenal* og ein gong etter 1891 berre Arsenal. Klubben flytta til Highbury i det nordlege London i 1913.

University of Greenwich blei grunnlagt i 1892 som *Woolwich Polytechnic*. Det skifta namn til *Thames Polytechnic* i 1970, og fekk universitetsstatus i 1992.

I 1974 blei McDonald's sin første serveringsstad i Storbritannia opna i Woolwich.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
JFK

**[[JFK]]** er ei forkorting som kan visa til: 

* John F. Kennedy, den 35. presidenten i USA.
* ''JFK'' (film), ein spelefilm frå 1991 regissert av Oliver Stone
* John F. Kennedy International Airport, ein flyplass i New York City
* USS John F. Kennedy, (USS JFK) eit hangarskip i USA
* JFK Stadium, ein idrettsarena i Philadelphia i Pennsylvania
* JFK University, eit universitet i California
* John F. Kennedy Memorial Airport, ein flyplass i Wisconsin

## Sjå òg
* John F. Kennedy High School
* John F. Kennedy Space Center
Middlesex

**Middlesex** er eit tradisjonelt grevskap i England. Nesten heile Middlesex blei i 1965 innlemma i Stor-London. Det var eit av dei 39 historiske grevskapa, som opphavleg inkluderte blant anna City of London, som blei sjølvstyrt allereie i det 13. århundre. Middlesex er ikkje lenger verken eit administrativt eller seremonielt grevskap, men er framleis namnet på eit geografisk område som blir brukt av blant anna av postvesenet. 

## Stader i det tradisjonelle Middlesex

* Acton - Ashford
* Bayswater - Belgravia - Bethnal Green - Bloomsbury - Bow - Brentford - Brondesbury
* Camden Town - Chelsea - Chiswick - Clerkenwell - City of London - Cranford - Cricklewood
* Ealing - East Bedfont - Edgware - Edmonton - Enfield Town
* Feltham - Finchley - Finsbury - Finsbury Park - Friern Barnet - Fulham
* Golders Green - Greenford
* Hackney - Hammersmith - Hampstead - Hampton - Hampton Wick - Hanwell - Hanworth - Harefield - Harlesden - Harlington - Harmondsworth - Harrow - Harrow Weald - Hayes - Hendon - Heston - Highbury - Highgate - Hillingdon - Holborn - Holloway - Hornsey - Hounslow
* Ickenham - Isle of Dogs - Islington - Isleworth
* Kensington - Kentish Town - Kenton - Kilburn - Kingsbury
* Maida Vale - Marylebone - Mayfair - Mill Hill - Millbank - Millwall - Muswell Hill
* Neasden - Northolt - Northwood - Notting Hill
* Paddington - Palmers Green - Pimlico - Pinner - Poplar - Potters Bar - Poyle
* Ruislip
* St. James's - St. John's Wood - St Pancras - Shepherd's Bush - Shepperton - Shoreditch - Sipson - Soho - Spelthorne - Staines - Stanmore - Stanwell - Stepney - Stoke Newington - The Strand -South Mimms - Southall - Southgate - Sudbury - Sunbury-on-Thames
* Teddington - Tottenham - Twickenham
* Uxbridge
* Wapping - Wealdstone - Wembley - West Drayton - Westminster - White City - Whitechapel - Whitehall - Willesden - Wood Green
* Yeading - Yiewsley
Pendling

**Pendling** er eit omgrep som blir brukt om gjentekne arbeidsreiser frå bustad til arbeidsstad, vanlegvis mellom eit område med spreidde bustader inn mot ein by og eit bysenter. Omgrepet blir gjerne brukt om *dagpendling* eller *vekependling*, avhengig av avstand og kommunikasjon mellom bustad og arbeidsstad. 

Omgrepet *pendlingsomland* blir vanlegvis brukt for å definere ein byregion.
Skyskrapar

**Skyskrapar** er ei nemning som blir nytta om spesielt høge bygningar, per definisjon høgare enn 500 fot eller ca. 152,5 meter. I Europa er det etter kvart blitt vanleg å bruke 150 m som definisjon. Det engelse ordet *skyscraper* var opphavleg namnet på ei høg mast, eller eit segl, på eit seglskip. 

På 1800-talet var det uvanleg at hus hadde meir enn seks etasjar; det blei for slitsamt for folk å gå trappane og vasstrykket i vassrøyra nådde berre 15 meter opp i bygget. Utviklinga innanfor stål, armeringsjern, heisar og vasspumper gjorde skyskraparane moglege. Den fyrste verkelege skyskraparen kom i Chicago, Home Insurance Building, og var ti etasjar høg.

Den høgaste skyskraparen i verda i dag er Burj Khalifa (828 m) i Dubai, medan den nest høgaste bygningen i Noreg, Oslo Plaza (117 m), ikkje eigentleg er ein skyskrapar, sjølv om både den og lågare bygningar av og til blir omtalt som skyskraparar i media.

## Kjelder
GRAS

**GRAS-gruppa** var eit kunstnarkollektiv som eksisterte mellom årsskiftet 1969/70 og hausten 1973. 

Gruppa arbeidde særleg med grafikk, der særleg silketrykk vart ei mykje brukt uttrykksform. Dette gav mange moglegheiter, og gav god trykk-kvalitet i store opplag. Per Kleiva hadde lært teknikken av Sven Skaar Olsen, og blei den viktigaste rettleiaren for dei andre.

Også namnet GRAS-gruppa skal ha vore Per Kleiva sin ide.

Det eigentlege gruppearbeidet skaut fart etter at Morten Krohg kom over ledige lokale i Christian Krohgs gate. I følgje Sidsel Helliesen i bind 7 av *Norges Kunsthistorie* hadde gruppa då følgjande medlemmer: Siri Aurdal, Øivind Brune, Bjørn Melbye Gulliksen, Anders Kjær, Per Kleiva, Bjørn Krogstad, Morten Krohg, Eva Lange, Victor Lind, Olav Orud, Jan Radlgruber, Asle Raaen, Egil Storeide og Willi Storn.

GRAS-gruppa gav mellom anna ut GRAS-mappen, 14 grafiske blad som inneheldt fleire politiske kunstverk. 

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad med omtale av GRAS-gruppa, vitja 18. mai 2009
* Utstilling med GRAS-mappa ved Nordnorsk Kunstmuseum hausten 2005, vitja 18. mai 2009