open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Måndalen

**Måndalen** er ei bygd i Rauma kommune i Møre og Romsdal. Bygda har om lag 900 innbyggjarar og er senteret på sørsida av Romsdalsfjorden i kommunen.
Bygda omfattar Voll, Samset, Bruaset, Skare, Venås, Bø, Moen, Roknem, Skeie, Sæbø, Oterholm, Søvika og Hovde. Sentrum i bygda ligg på Voll. Fram til kommunesamanslåingane i 1964 tilhøyrde Måndalen Voll kommune.

Elva Måna renn gjennom bygda og ut i Vollabukta ved Måna camping. Den viktigaste sideelva er Vemora. Det går laks både i Måna og til tider i nedste del av Vemora.

Nede ved fjorden ligg Voll kyrkje som er ei trekyrkje frå 1896. 

## Næringsliv
I tillegg til tradisjonelt jordbruk har bygda lang tradisjon med konfeksjons- og trevareindustri. Mest kjent er Wenaas og Måndalen trevare.
Bygda har fleire bygg- og anleggsfirma, i tillegg til transportfirma. Investeringsselskapet Wenaas-gruppen har sitt hovudkontor på Voll. Det er eit av Noregs største innanfor hotelleigedom.
Tidlegare hadde bygda ein sportsfiskereidskapsindustri. Dei mest kjente produkta var Møre-Silda, Søvik-svivel og Oterlinen Record.

Måndalen har eigen brannstasjon underlagt Rauma Brannvesen.

Tørla vassverk er det lokale vassverket. Drikkevatnet kjem frå Svartevatnet og inntaket er i elva Tørla. Det blir distribuert i nesten heile bygda inklusive Hovde og Søvika.

Bygda har Måndalen skule med trinna 1-10 og barnehage, Voll omsorgssenter med 22 plassar, eit bakeri og ein frisørsalong, daglegvarebutikk med post, småbåthamn, kai med stupetårn, kafe, campingplass, badeplass og bensinstasjon.

## Idrett
Måndalen idrettslag har ei aktiv fotballgruppe. Laget spelte i 3. divisjon i sesongane 2007-2009.
Laget bygde i 2009 *Måndalshallen* som er ein idrettshall med kunstgras. I 2011 vart idrettsbanen oppgradert med fast dekke. Banen har 8 løpebanar og kan arrangere nasjonale friidrettsstemne.

For den som er tur/fjell-interesserte, sel turgruppa i Måndalen idrettslag turorienteringskart på den lokale butikken (mai-oktober). Den viser kartreferansar til aktuelle fjellvatn, fjelltoppar og setrer. Stigar er merkte på kartet.

## Forsamlingslokale
* Måndalen ungdomshus - Råkjè
* Måndalen bedehus
* Idrettshuset (tidlegare Go'bit'n kafe)

## Historie
Ved røystingane i 1905 stemte alle for oppløysing av unionen med Sverige og 171 for at prins Carl skulle bli Noregs konge og 60 imot.

## Kjente måndalingar
Bygda har fostra nasjonalt kjente personar:
* Oddgeir Bruaset (f. 1944), journalist i NRK
* Ingvald Raknem (1910-1980), professor
* Knut Samset (1879-1936), misjonær
* Lars Wenaas (f. 1951), næringslivsleiar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Måndalen vel
* Måndalen på romsdal.com
* Voll sansehage
Trollvasstinden i Måndalen

**Trollvasstinden** i **Måndalen** ligg mellom Måndalen i Rauma kommune i nordaust og Fjord kommune i sørvest. Det 1422 meter høge fjellet er bratt eller kvasst til alle kantar. Å nå toppen krev litt utsett klyving, men sikring er ikkje påkravd. Trollvasstinden ligg i nordenden av ein fjellrygg mellom to dalar. Denne fjellryggen dannar ein like høg topp (1422 moh.) lengre sør. Denne er lett å nå sørfrå.
Hesten i Innfjorden

**Hesten** i **Innfjorden** er eit 1610 m høgt fjell på sørsida av Innfjorddalen i Rauma kommune. Fjellet er greit å nå frå vestsida, med start i Innfjorddalen.
Olaf Heitkøtter

**Olaf Heitkøtter** () er ein tidlegare norsk fjelloppsynsmann i Lesja og naturfotograf, no pensjonist. Han byrja som fjelloppsynsmann i 1950 og var den første norske heiltidstilsette fjelloppsynsmannen.

Olaf Heitkøtter og broren Normann Heitkøtter fekk i 1997 Den Norske Friluftslivsprisen.

Han har gjeve ut ei rekkje naturbøker:

* *Reinheimen. Fra en fjelloppsynsmanns dagbok* (1974)
* *Bli med til Trolltjønn* (1980)
* *I lyset fra mitt bål* (1985)
* *De gav oss en arv* (1990)
* *Langs nære stier* (1992)
* *Vernetanker i vassdragsnatur* (1994)
* *Et liv i norsk natur* (2004)
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Olaf Heitkøtter|Olaf Heitkøtter]]» frå , den 6. september 2008.*
Den Norske Friluftslivsprisen

**Den Norske Friluftslivsprisen** er ein pris som vert utdelt til personar eller organisasjonsr/samanslutningar som har gjort ein ekstraordinær innsats for norsk friluftsliv. Prisen vert utdelt av Sosial- og helsedepartementet, Direktoratet for naturforvalting, Friluftslivets fellesorganisasjon og Stiftinga Friluftsliv for alle.

I statuttane for prisen heiter det m.a.: *« - Kandidatenes arbeid må skje i pakt med anerkjente verneidealer som kan samles i begrepet 'La naturen gå i arv'.»*

## Prisvinnarar

* 1995: Ragnar Frislid
* 1996: Claus Helberg
* 1997: Olaf og Normann Heitkøtter
* 1998: Jon Østeng Hov
* 1999: Charlotte og Eiliv Sulheim
* 2000: HM Dronning Sonja
* 2001: Den Norske Turistforening
* 2002: Arnulf Møllerstad
* 2003: Foreningen ØX
* 2004: Thorbjørn Berntsen
* 2005: Hans Christian Alsvik
* 2006: Kari Bay Haugen
* 2007: Leif Ryvarden og Per Roger Lauritzen
* 2008: Lars Monsen
* 2009: Nils Faarlund
* 2010: Norges jeger- og fiskerforbund
* 2011: Nasjonalt pilegrimssenter
* 2012: Olav Thon
* 2013: Arne Nævra
* 2014: Øystein Dahle
* 2015: Speiderbevegelsen – Norges Speiderforbund og KFUK-KFUM speiderne)
* 2016: Norges Røde Kors
* 2017: Tursøstre, Hege og Stine Schultz Heireng

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den Norske Friluftslivprisen|Den Norske Friluftslivprisen]]» frå , den 6. september 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Den Norske Friluftslivprisen
Ragnar Frislid

**Ragnar Frislid** () var ein norsk fotograf, redaktør og forfattar frå Oslo.

Frislid starta arbeidskarrieren sin som skogsarbeidar. Seinare vart han journalist i Dagbladet, redaktør i NJFF sitt tidsskrift *Jakt - fiske - friluftsliv* (no: *Jakt & Fiske*), redaktør i Den norske Turistforening sitt tidsskrift *Fjell og vidde*, og Norges Naturvernforbund sitt medlemsblad *Norsk natur* (no: *Natur & miljø*). Dette bladet styrte han i 21 år, frå 1966 til 1987.

Han var medlem i foreininga Norske Naturfotografer der han i ein periode også var leiar. Han var elles tilknytt biletbyrået Samfoto.

Frislid har bidrege med fotografi og illustrasjonar til mange bøker om natur. Ved sida av eigne bøker har Frislid vore ein aktiv bakmann og oppdragsforfattar. Han har skrive bøker til jubilé, til «tema-år», og for fjernsynsprogram. I tillegg har han omsett og vore biletredaktør. Sjølv reknar han *Treet* som den beste boka si. På 1980-talet laga han i sju år kvar veke kåseri for radio, og han var fast medarbeidar for bladet *Hytteliv* i over 20 år.

Frislid mottok Den Norske Friluftslivsprisen i 1995.

## Bøker
* *Naturvern* (1964)
* *Perler i norsk natur*, Cappelen (1971)
* *Jakt og fiske i Norge* (1971)
* *Det store samspillet* (1977)
* *Gjende*, Cappelen (1982)
* *Trompet i November* (1987)
* *Naturen rundt. En veiviser for unge lesere*, Tiden Norsk Forlag (1988)
* *Norske kulturlandskap*, Landbruksforlaget (1989) ISBN 82-529-1363-6
* *Dyr om natten* (1990)
* *Natur mellom to hav* (1990)
* *Moses Oter* (saman med Unn Gehrken), (1990)
* *Fjellheimen lever - Dyr og planter på en utpost* (1992)
* *Seterlandet*, Cappelen (1993)
* *Treet*, Cappelen (1994)
* *Inn i skogen - Dyrenes liv og vekstenes hverdag i norsk skognatur*
* *Mellom Bakkar og Berg*, Aschehoug forlag (1995)
* *Glomma*, Cappelen (1995)
* *Nordmarka* (saman med Gjermund Andersen), Gyldendal (1996)
* *Gjende - Sjoa - Heidal*, Cappelen (1997)
* *Med båt bak alle blåner : opplevelsesreiser på innlandets vannveier: veteraner på elv og innsjø* (2000)

### Litteratur om Frislid
* Morten Haugen. *Standplass ved bokhylla* (1998)
* Intervju i *Norsk natur* nr 1, 1986
* Intervju i *Natur & miljø* nr 4, 1996 (attgjeve i årboka *natur 96/97*)


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ragnar Frislid|Ragnar Frislid]]» frå , den 6. september 2008.*
Alan Freed

**Alan Freed** (), òg kjend som **Moondog**, var ein amerikansk DJ som vart internasjonalt kjend for å marknadsføre afroamerikansk rhythm and blues-musikk på radio i USA og Europa som rock and roll, og vert rekna som den første som kalla musikksjangeren dette. Mange store afroamerikanske artistar frå den første generasjonen rock and roll-artistar (som Bo Diddley, Little Richard og Chuck Berry) har hylla Alan Freed for haldningane han hans som var med å bryte ned rasegrensene for ungdomen på 1950-talet i USA. Karrieren hans vart øydelagd av payola-skandalen som råka kringkastingsindustrien tidleg i 1960-åra. Han gjekk ut på at radiokanalar fekk betalt av plateselskap for at dei skulle spele artistane deira.

Freed døydde 43 år gammal i Palm Springs i California i 1965 av urinforgifting og skrumplever etter mange år med alkoholmisbruk. I 1986 vart Freed ein del av den første gruppa som vart medlem av Rock and Roll Hall of Fame, som vart bygd i Cleveland til ære for Freed sin medverknad i marknadsføringa av rockesjangeren. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alan Freed|Alan Freed]]» frå , den 6. september 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** *Big Beat Heat: Alan Freed and the Early Years of Rock & Roll*, av Jackson, John A. - Schirmer Books, 1991. ISBN 0-02-871155-6 
*** *The Pied Pipers of Rock 'N' Roll: Radio Deejays of the 50s and 60s*, av Smith, Wes (Robert Weston). - Longstreet Press, 1989. ISBN 0-929264-69-X


## Bakgrunnsstoff
* http://www.alanfreed.com/
* Rock and Roll Hall of Fame om Alan Freed
* http://www.history-of-rock.com/freed.htm
Rune Sæter

**Rune Sæter** () er ein norsk songar, skodespelar og sceneartist. Han kjem frå Ulsteinvik og er utdanna ved Mountview Academy of Theatre Arts 1999 - 2002.

Han har hatt hovudroller i musikalar som Jesus Christ Superstar (Judas) og Evita (Che). Sæter har ved fleire høve hatt roller ved Det Norske Teatret, som i Hair, Peter Pan, Døden i Teben og Tolvskillingsoperaen.

Rune Sæter er for tida lærar ved Bømlo Folkehøgskule i faget musikal og teater.
Avarar

**Avararane** eller **pannoniske avarar** (også kjende som *obri* i gammalrussiske kjelder; *abaroi* eller *varchonitai* eller pseudo-avarar i bysantinske kjelder) var ei gruppe eurasiske nomadar av ukjent opphav i tidlegmellomalderen.

Desse avararane vandra inn i Europa på 500-talet, under folkevandringane. Dei fekk eit rike aust for Donau i perioden 555 til byrjinga av 800-talet i det som er Ungarn og Romania i dag. Det blei kalla for det avariske khaganatet, og strekte seg over den pannoniske sletta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Avarer|Avarer]]» frå ,  den 23. april 2023.*
Vant

Eit **[[vant]]** er eit tau eller ein vaier som går frå høgt oppe på mastra ned til båtsida og som hjelper mastra til å stå stabilt i forhold til tverrskips påverknad. Ved å vera festa noko attom mastra balanserer dei òg mot staget som går frå mastra i retning framstamnen, og dei bidreg dermed òg til å stabilisere mastra langskips.

## Mindre båtar
På vestlandsbåtar, sunnmørsbåtar, geitbåtar, åfjordsbåtar og nordlandsbåtar er vanta gjerne festa til båtsida med vantnåler &mdash; avlange trestykke som blir hekta under lykkjer på båtsida og klipne saman med ein ring nærme toppen av nåla. Dermed er det lett å løyse ut vantet i ein hast når det trengst. På nokre båttypar er det eit det eit odde tal vant. Da blir det sett eitt eller to vant på kvar side, og det siste vantet blir sett i høgbord (lo- eller vindsida av båten), slik at det er fleire vant i høgbord enn i lebord. På desse båttypane, der riggen gjerne blir oppsett og nedteken på dagleg basis eller oftare, blir vantlengda regulert ved å gje ut eller å ta inn ved knopet ved vantnåla når vantet ikkje står i spenn. Vantet blir spent når vantet og vantnåla blir samanklemte og hylsa påsett.

Dei fleste tradisjonelle båttypane med sprisegl på Aust- og Sørlandet har frå gammalt av ikkje vant, men berre eit stag frå mastra til framstamnen.

## Seglskuter

På mindre seglskuter med pålemaster er det normalt berre eitt spenn med vant. Sidan 1500-talet har det vore vanleg at større skuter har fått mastrer samansett av undermaster og ei eller fleire mastestenger oppå. I slike fall er eigne *stengevant* mellom mastedelene med på å stive av konstruksjonen og sikre mastra mot samanbrot.

Vant ved fast rigg på større fartøy vart i eldre tid spente med hjelp av taljereip som gjekk mellom «jomfruer», ei i vantet og ei i røstjarnet. I nyare tid har strekkfiskar (spennskruar med innvendig gjenga hylse) vorte meir eller mindre einerådande.
Hardangerjakt

Ei **hardangerjakt** er ei éi-masta kravellbygd seglskute med akterspegel, gaffelrigg og bomsegl. Til skilnad frå tidlegare jakter hadde hardangerjakta rett skrånande framstamn og eit karakteristisk spring. Ei jakt kunne bli bruka i utanriksfart, men hovudbruken — i det minste nordom Bergen — var kystfart, inkludert frakt av saltfisk, sand o.a.

«Gjøa», som Roald Amundsen bruka gjennom Nordvestpassasjen, var ei hardangerjakt.

## Galleri

Fil:Jakt Lindahl.jpeg|Hardangerjakt på Vigrafjorden ved Ålesund.
Fil:Maurangsfjorden_Lindahl.jpg|Hardangerjakt i Maurangsfjorden, Kvinnherad
Hans Johan Frederik Berg

**Hans Johan Frederik Berg** () var ein norsk målar. Han arbeidde mykje som portrettmålar og med akvarellar, men i samtida var han mest kjend som kopist. 

H.J.F. Berg var fødd på handelsstaden Kopardal på Løkta i noverande Dønna kommune, der faren Anders Berg var handelsmann. Mora Susanne Meldal Berhof døydde tidleg, men faren gifte seg oppatt med ei dotter av biskop Krogh. 

I 1835 byrja han å utdanne seg til kunstnar, først ved Den Kongelige Tegne- og Kunstskole i Christiania, sidan ved kunstakademiet i København. I 1838 vende han attende til Christiania og etablerte seg som portrettmålar. Av personar han portretterte, var Sofie Amalie Bekkevold som var kona til Henrik Wergeland, fiolinisten Ole Bull, godseigar Isach Coldevin og kona hans. Men etterkvart tok fotografiapparatet vekk grunnlaget for ein leveveg som portrettmålar, og han reiste utanlands for å utvikle seg som kunstnar. 

Frå 1850-talet hadde Berg kopiert bilete av dei store meistrane. Han reiste omkring på kjende kunstmuseum og kopierte Rembrandt, Rubens m.fl. Koipane vart stilte ut i Stockholm i 1857 og i Christiania i 1861. I 1863 kom han til London for å lære om akvarellmåling. På 1870-talet måla han ein serie bilete som skildra samiske miljø. 

## Kjelder:
*Falahat, Ann 2007: «Hans Johan Frederik Berg. Akvarellist, kopist og orientalist» (s. 9-49). I: Anne Aaserud og Knut Ljøgodt (red.): *Fra Nesna til Nilen. Akvareller fra Hans Johan Frederik Bergs reiser*. Tromsø: Nordnorsk Kunstmuseum. ISBN 978-82-91834-31-3
*Falahat, Ann 2008: «Akvarellmaleren Hans Johan Frederik Berg (1813-1874). Fra Nesna til Nilen" (s. 11-15). I: Peter Christen Asbjørnsen: Erindringer fra Egypt 1849 - 1850. Med akvareller av Hans Johan Frederik Berg. Oslo: Juletræet 2008, Asbjørnsenselskapets årsskrift nr. 1. ISBN 978-82-997953-0-2
*Laumann, Svein: «Akvarellmaleren fra Helgeland Hans Johan Fredrik Berg» i *[[Årbok for Helgeland]] 1998/99* ISBN 82-7866-007-7
*Ljøgodt, Knut 2007: «Katalog» (s. 50-88). I: Anne Aaserud og Knut Ljøgodt (red.): *Fra Nesna til Nilen. Akvareller fra Hans Johan Frederik Bergs reiser*. Tromsø: Nordnorsk Kunstmuseum. ISBN 978-82-91834-31-3
Rognan

**Rognan** (pitesamisk *Rågno*) er kommunesenteret i Saltdal kommune i Nordland fylke. 
Tettstaden ligg inst i Saltdalsfjorden, ved munningen av Saltelva. 

Nordlandsbanen går gjennom Rognan og Europaveg 6 går like austom tettstaden.

## Kjelder
Løding

**Løding** er ein tettstad i Bodø kommune i Nordland fylke. Staden ligg inst i Saltfjorden, om lag 19 kilometers køyring austom Bodø sentrum. Området vert oftast kalla Tverlandet, og er ein forstad til Bodø. Nemninga Tverlandet omfattar òg områda Hopen, Godøynes og Naurstad som ligg rundt tettstaden. Løding er det nordlege startpunktet for Fylkesveg 17 (Kystriksvegen) og Riksveg 80 og Nordlandsbanen går gjennom tettstaden.

På Løding ligg Tverlandet kyrkje.
Løpsmarka

**Løpsmarka** er ein tettstad i Bodø kommune i Nordland fylke. Staden ligg om lag seks kilometers køyring nordaustom Bodø sentrum og har .
Hauknes

**Hauknes** er ein tettstad i Rana kommune i Nordland fylke. Staden ligg om lag 5 kilometer sørvestom Mo sentrum, på sørsida av Ranfjorden, og er for ein forstad eller bydel i Mo å rekne.

Europaveg 6 og Nordlandsbanen går gjennom Hauknes.
Bøheringen

Springaren **Bøheringen** er ein slått som er spela i Telemarkstradisjon, men kjernepunkt i Bø i Telemark. Slåtten er bygd saman av to eldre slåttar, den eine frå Vinje, den andre frå Seljord. Denne slåtten er ein gamal springar etter Jon Kjos. Storforma er truleg bygd ut av Leiv Sandsdalen eller Halvor Flatland. Slåtten har vore mykje nytta av Torkjell Haugerud og Olav Groven. 

### Variantgruppa

Slåtten er registrert som nr 513 i springar-bolken av Hardingfeleverket. Storslåtten er sett saman av variant a og b. Slått c og g er sjølvstendige variantar av a og b. 

* a: *Springar etter Jon Vestafe*, etter Johannes Dale, Tinn http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1562. Nedskrift Sven Nyhus 1975. Dale hadde slåtten etter bestefaren Knut Dale. Jon Vestafe er den same som Jon Kjos. Vestafe var det namnet han fekk i Tinn, av di Åmotsdal ligg vest for Tinn. Johan Halvorsen skreiv opp slåtten etter Knut Dale, og han er arrangert av Edvard Grieg i op. 72, norske slåtter, *Jon Vestafæs springdans* (men Halvorsen har mistydd rytmikken i springaren, og det same har Grieg gjort). 

* b: *Springar frå Vinje*, etter Eivind Groven, Lårdal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1563. Nedskrift 1960 (G 1215). Dette er ein annan slått enn den førre, men båe er fletta saman i Bøheringen. 

* c: *Geitehytten*, etter Kjetil Løndal, Tuddal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1564. Nedskrift Sven Nyhus 1977. Løndal hadde slåtten frå faren Svein Løndal. Slåttenamnet skriv seg frå ein Leif Geitehytta frå Sauland, fiskar-Leif dei kalla. Dette er ein meir utbygd form av variant a, *Jon Vestafe*.

* d: *Bøheringen*, etter Torkjell Haugerud http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1565. Nedskrift Eivind Groven 1961 etter opptak (G 1371). 

* e: *Bøheringen*, etter Olav Groven, Lårdal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1566. Nedskrift Eivind Groven 1922 (G 576). 

* f: *Bøheringen*, etter Anders S. Kjerland, Granvin http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1567. Nedskrift Sven Nyhus 1975. Kjerland hadde forma frå fleire kantar, faren Severin Kjerland, Nils Eide og Halldor Meland, men og etter Ola Mosafinn.

* g: *Tråenmann*, etter Steingrim Haukjem, Veggli http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1568. Nedskrift Truls Ørpen 1924 (Ø 157). Variant av "Jon vestafe", fletta inn i storforma av *Bøheringen*. Slåtten er ein noko meir utbygd form av b, springar frå Vinje.
Rektor

**Rektor** (frå latin *rector*, 'styrar', av *regere*) er tittelen til ein leiar av ein skule eller annan utdanningsinstitusjon. Rektorar er ofte kalla skuleleiarar, men dette omgrepet femner om alle i leiinga ved skulen. Rektor har normalt både det pedagogiske, administrative og økonomiske ansvaret for skolen. I nokre tilfelle, og særleg ved små skular, kan rektor også ha undervisning som del av stillinga si.

## Rektorar i Noreg
Opplæringslova set krav om pedagogisk kompetanse til den som skal vere rektor i grunnskulen eller vidaregåande opplæring.

Leiinga ved skulen ellers omfattar gjerne ein assisterande rektor og/eller ein undervisningsinspektør. Når rektor er fråverande, trer desse inn og fungerer som rektor. Dette er vesentleg ettersom ein skule alltid skal ha definert ein ansvarleg leiar.

### Utdanning
Rektorar i norsk grunnskule har tradisjonelt ikkje hatt formell utdanning som rektor, utover dei kompetansekrava som finst for undervisningspersonale elles. Det har dei siste åra vorte meir vanleg at rektorar har skuleleiarutdanning, eller tek slik utdanning kort tid etter at dei tiltrer i jobben. Universiteta i Oslo og Tromsø, samt høgskolane i Agder og Sogn og Fjordane tilbyr masterprogram i utdanningsleiing.

I Osloskolen er det sidan 2002 utdanna skoleleiarar gjennom eit eige program i samarbeid med Handelshøyskolen BI. Programmet vert omtalt som eit masterprogram, men saknar den naudsynte akkrediteringa frå NOKUT.

13. juni 2008 sette regjeringa fram eit forslag om formell utdanning for rektorar.

## Referansar
Gangaren Brynjulv Olsson

Gangaren **Brynjulv Olsson** eller **Haugelåten**, er rekna som ein av dei eldste slåttane frå Tinn. Slåtten er knytt til Brynjylv Olsson, ein av dei første spelemennene i området, og er spela i fleire nærskylde variantar. Slåtten vart skriven ned av Johan Halvorsen, og seinare arrangert av Edvard Grieg i hans Opus 72 (Haugelåt). 

### Slåttesegna

Det er knytt ei kjend segn til denne slåtten. Brynjulv var i fjellet med fedrift ein gong, og medan han var der kom ein stut bort for han. Medan han leita etter stuten vart han trøytt og la seg til å sova eit bel. Brått vakna han av at einkvan tulla så vent, og under ein nut såg han ei stor ferm kvinne med fagert hår. Ho dansa og hoppa ikring og tralla ein slått:

: So skå du spela, du Brynjulv Olsson
: Når du kjem heimatt til kjering og bonn.
: So skå du sulle, du Olsson på Tinn,
: attafe nuten gjeng stuten din.

Attanfor nuten fann han og stuten sin, og då han kom heim, tok han fela og spela slåtten (Stevet attgjeve frå Tov Flatin).

Dette stevet finst i fleire variantar i Tinn og Tuddal og elles i Telemark. Slåtten lyt reknast til Huldreslåttane, som segna tilreknar dei underjordiske. 

### Variantgruppa

Variantgruppa har nr 150 i hardingfeleverket (Band III). Fire variantar er registrert i Vinje og Rauland, to er frå Bø og Tuddal, og ein frå Numedal. Halvorsen si nedskrift av *Haugelåten* er ikkje teken med i lista. 

* a: *Brynjulv Olsson*, etter Halvor Paradis, Vinje http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0511. Nedskrift Eivind Groven 1920 (G 683).

* b: *Brynjulv Olsson*, etter Gregar Nordbø, Bø i Telemark http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0512. Nedskrift Nordbø i *Slåttar og folketonar frå Bø, Telemark*. Groven reinskreiv slåtten for utgjeving i 1956 (G 1039). 

* c: *Tarkjell Jonson*, etter Olav R. Berge, Rauland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0513. Nedskrift Eivind Groven 1922 (G 593). Her er slåttenamnet forvanska i overleveringa. 

* d: *Halling*, etter Bjørn Lofthus, Vinje http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0514. Nedskrift Eivind Groven 1921 (G 688). Denne varianten skil seg noko ut frå dei andre. Han slenger noko inn på *Bordkøyraren* (*[[Hildalen]]*). 

* e: *Brynjulv Olsson*, etter Einar Løndal, Tuddal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0515. Nedskrift Eivind Groven 1955 etter opptak i NRK (G 1063). Den lengste forma i gruppa, truleg bygd ut av Svein Løndal. 

* f: *Brynjulv Olsson*, etter Steingrim Haukjem, Veggli http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0516. Nedskrift Truls Ørpen 1925 (Ø 103).

* g: *Halling*, etter Øystein Hovdestad, Vinje http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0517. Nedskrift Eivind Groven 1920 (G 384). Siste taket i slåtten minner noko om Prestegangaren
Strupe

**Strupen** er den øvre, fremre delen av halsen. Strupen omfattar strupehovudet (*larynx*) og den nedste delen av svelget (*pharynx*). Den nedste og største delen ligg bak strupehovudet. Under svelging vert strupehovudet løfta slik at blant anna strupelokket lukker for inngangen til luftrøyret og hindrar at spytt, slim og mat trenger ned i luftvegane.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Strupe|Strupe]]» frå , den 8. september 2008.*
Etterslag

**Etterslag** (engelsk *backbeat* eller *back beat*) er ei musikalsk rytmemønster i 4/4-takt der andre og fjerde slaget er kraftig markert, i motsetnad til førslag (*downbeat*), der markeringa er på første og tredje slaget. Sidan fjerdeslaget kjem like før ein ny takt i 4/4-takt, vert uttrykket òg kalla oppslag (*upbeat*).

## Døme

Ved å telje til fire fleire gonger i eit jamt tempo kan ein vise rytmemønsteret.

Utan å vektlegge nokre av slaga vert det ein monoton rytme. 
* 1 2 3 4 1 2 3 4

Ein kan variere med sterke og svake rytmar. **Utheva skrift** syner kva takt som er vektlagt.

* **1** 2 **3** 4 **1** 2 **3** 4 -- her er det «forventa» slaget vektlagt. 

Ein kan òg synkopere dette mønsteret og varierer trykket på odde og like taktar, og danne ein synkope:

* 1 **2** 3 **4** 1 **2** 3 **4** -- her er trykket på den «uventa» eller synoperte takten 

## Historie og bruk
I dagens populærmusikk er det oftast skarptromma av trommene som vert nytta til å spele etterslaget som fjerdedelsnotar på etterslaget eller den noko meir interessante:

Fred Maddox frå Maddox Brothers and Rose var kjend for ein slap-bass-stil som la vekt på etterslag og som var medverkande til større endringar i popmusikken. Dette gav opphav til raskare rytmar som seinare utvikla seg til rockabilly, ei av dei tidlegaste formene for rock and roll. Maddox brukte denne stilen så tidleg som i 1937.

På songen «Roll 'em Pete» av Pete Johnson og Big Joe Turner frå 1938 kan ein høyre klapping på etterslaget. Eit tydleg etterslag kan ein òg høyre på «Back Beat Boogie» av Harry James and His Orchestra, spelt inn seint i 1939. Andre tidlege døme på etterslag er siste verset i «Grand Slam» av Benny Goodman i 1942.

I midten av 1940-åra spelte «hillbilly-bandet» the Delmore Brothers boogie-songar med eit hardt etterslag, som «Freight Train Boogie» som nådde andre plass på salslisten i 1946.

Vektlegginga på etterslaget dukka opp på rhythm and blues-innspelingar seint på 1940-talet og er ein av faktorane som definerer rock and roll og som vert nytta i nesten all popmusikk. Bossa nova er eit av unntaka. Trommeslagar Earl Palmer sa at den første innspelinga som ikkje hadde noko anna enn etterslag var «The Fat Man» av Fats Domino i 1949, som han spelte på. Palmer sa òg at han fanga stilen opp frå dei siste refrenga eller versa i dixieland-jazz. Sjølv om «The Fat Man» kan ha vore den første hitten med etterslag heile vegen gjennom, vart etterslaget vektlagt mykje tidlegare med klapping og tamburin i gospelmusikk.

Tidleg funkmusikk nytta ofte eit forseinka etterslag, for «å gje eit 'spark' til heile takten»:

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Backbeat|Backbeat]]» frå ,  den 9. september 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Puerto Maldonado

**Puerto Maldonado** er ein by i det søraustlege Peru i regnskogen i Amazonas 55 kilometer vest for den bolivianske grensa og ved staden der elvene Madre de Dios og Tambopata flyt saman. Han er hovudstaden i Madre de Dios-regionen. Folkesetnaden er 50&nbsp;661 (2005). Høgda er 183 moh.

I området som grensar til Puerto Maldonado ligg Manu nasjonalpark, Tambopata verneområde og Bahuaja-Sonene nasjonalpark. Desse er nokre av dei best bevarte primære regnskogar i verda, kjent for sitt biologiske mangfald, til dømes har Manu nasjonalpark registrert over 1000 fugleartar. Området inkluderer fleire kroksjøar. 

## Historie
Puerto Maldonado vart skipa i 1901, etter at peruanske styresmakter hadde tatt initiativ til å utforske vassvegar i landet. Byen fekk namn etter Faustino Maldonado, Tarapoto, som hadde utforska elva Madre de Dios i 1861 og drukna i eit stryk i Mamoré i Bolivia. 

Madre de Dios-regionen vart oppretta ved lov av 26. desember 1912 med Puerto Maldonado som hovudstad. 

Byen var tidleg ein vektig by for gummiindustri. På 1980-talet kom flyplassen i drift, det sette fart i gullrushet etter at det hadde vore funne gull ved byen føre tiåret. 

## Klima
Puerto Maldonado ligg i det tropiske Amazonasbassenget. Klimaet er varmt og fuktig gjennom heile året. Den gjennomsnittlege årlege temperaturen er 26&nbsp;°C med månadane august og september som dei heitaste. Årleg nedbør overstig 1000 millimeter. Den våte sesongen er frå oktober til april. Den vektigaste delen av byen ligg på eit litt heva område som vanlegvis ikkje vert råka av flaum i den våte sesongen. Biltrafikk vert ofte umogeleg i løpet av denne perioden. Lågt vatn oppstår mellom juni og august. 

Eit vanleg fenomen er kjent lokalt som «surazo» eller «friaje» og oppstår når kald vind blæs ned frå høgfjellet i sør. Temperaturen kan då falle så lågt som til 8 ° C.. 

## Næringsliv
I 2008 er tømmerhogst og gullvasking framleis næringar. Dessutan hausting av paranøtter, båtbygging og økoturisme. Området er nesten uthogd, berre eit felt står att. Paranøttindustrien har gått attende grunna nytt lovverk i EU. Gullvasking frå elva skjer for det meste med handkraft i små grupper. Men dei vektigaste kjeldene for innkomme er turisme og verksemder knytt til båtkonstruksjon. 

## Infrastruktur

Drivstoff er kostbart i byen, derfor er motorsyklar eit mykje brukt transportmiddel. Flyplassen ved byen er kjent som Aeropuerto Padre Aldamiz.

Ferdsla på vegen mellom Cuzco og byen Iñapari ved treriksgrensa Peru, Brasil og Bolivia har kryssa elva Madre de Dios med eit ferjesamband like ved Puerto Maldonado. Sambandet vert erstatta av ei 722 meter lang bru. Vegen er ein del av eit vegprosjekt som skal knyte hamner på stillehavskysten i Peru med elvehamner i Brasil. Bygginga vart starta av president Alejandro Toledo, men har vore forsinka av manglande finansiering som òg har ført med seg strukturelle skader. Somme grupper frykter at den nye vegen vil opne nye område for ulovleg jakt og tømmerhogst og føre til konflikt mellom inntrengjarar og urfolk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Puerto Maldonado|Puerto Maldonado]]» frå ,  den 9. september 2008.*
Helgheim kyrkje

**Helgheim kyrkje** er ei langkyrkje i nygotisk stil frå 1877 i Sunnfjord kommune i Vestland. 

Kyrkja ligg i bygda Helgheim, ved den nordre breidda av Jølstravatnet. 
Europaveg 39/Riksveg 5 går like oppom kyrkja. 
Bygget er i tre og har 500 sitjeplassar og galleri.

Kyrkja er soknekyrkje i Helgheim sokn i Sunnfjord prosti.

Det er nemnd kyrkje på Helgheim i eit visitatvarsel frå 1322, og ein meiner det har vore kyrkje der frå attende på 1200-talet. 
Ei gamal altertavle som er datert 1667, og ein preikestol frå 1666 som er frå Helgheim-kyrkja vart i 1904 overført til Bergen Museum.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Helgheim kyrkje» på netttaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon: «Helgheim kyrkje»

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Helgheim kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Bilete av Helgheim kyrkje på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen/Digitalarkivet
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Jølster kommune på nettstaden disnorge.no
* Eldre fotografi av Helgheim kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
*
*
Svartor

**Svartor** (*Alnus glutinosa*) er eit tre i bjørkefamilien.
## Utbreiing

Svartor veks over nesten heile Europa. Berre heilt i sør og heilt i nord er han ikkje å finne. I Noreg veks han langs kysten nord til Snåsa i Nord-Trøndelag, og på Austlandet nord til Åsnes. Han veks langs vatn og elvar og på myr med høgt grunnvatn. Svartor er varme- og lyskrevjande.

## Utsjånad
Svartor skil seg frå gråor ved at barken på eldre tre er mørkare og meir oppsprukken. Blada er blanke, ovale og butte i enden. Som unge er dei kleimute. Han blømer tidleg. Raklane er ofte utsprungne før hasselen. Frøa er, liksom på gråor, plasserte i forveda horaklar som liknar på konglar. Dei står ofte på treet over vinteren. Frøa, orenøttene, har luftfylte lister som gjer at dei flyt godt og kan spreiast med vatn. Svartor kan verte ganske store tre. Under gunstige forhold kan han verte 25-30 meter høg. Stammediameteren kan verte 50-80 cm. Svartortrea vert sjeldan gamle. 100 år er ein vanleg alder. Under visse forhold kan han verte 300 år. 

Orerøtene er nitrogenfikserande. Ved hjelp av bakterieknollar kan trea take opp fritt nitrogen frå lufta. Den gode tilgangen på nitrogen er truleg årsak til at ora kan felle lauva medan dei er grøne.

## Bruk
Oreved har vorte rekna som beste materialen til protesar. Han har og vore nytta til å lage treskor av. Dette fordi han er lett og god til å bearbeide med skjerande jarn. I seinare tid har oreveden vorte meir allsidig bukt. Mellom anna vert han brukt til møblar, panel og kjøkkeninnreiing. I styrke og andre mekaniske eigenskapar liknar han mykje på bartre. Han rotnar lett i fuktig miljø, men er godt haldbar i konstruksjonar som er plasserte under vatn.

Veden har eit gylt preg. Han er lett å farge, og vert brukt til å imitere andre treslag som mahogni og palisander. Oreveden eignar seg godt til kjerald for mat og drikke då han ikkje set smak på matvarer. Av same grunn vert han brukt i matbuer og spiskammer. 

Or er også mykje brukt til røyking av mat. Or gjev mild smak av røyk, samtidig er den nitrogenhaldige oren ekstra konserverande for røykt mat. 

## Kjelder

* Bohumil Kucera og Ragnar M. Næss: *TRE naturens vakreste råstoff*. Oslo 1999. ISBN 82-529-2167-1
* Johannes Lid: *Norsk og svensk flora*. Oslo 1974
* Knut Fægri: *Norges Planter* Oslo 1970

## Bakgrunnsstoff
Lansettfiskar

**Lansettfiskar** er ei gruppe små ryggstrengdyr som omfattar eit par dusin artar på grunt saltvatn over heile verda. Dei er dei virvellause dyra som står nærast virveldyra; og har mange trekk i anatomi og kroppsbygging som liknar det ein finn hjå desse. Arten *[[Branchiostoma lanceolatum]]* finst langsmed norskekysten.

Ein reknar med at det kambriske dyret *[[Pikaia]]* er i nær slekt med forfedrane til lansettfiskane.

## Kjenneteikn
Lansettfiskar er små, smale og avlange dyr med ryggstreng langs heile lengderetninga til kroppen. Over denne ligg det eit nerverøyr som svarar til sentralnervesystemet hjå virveldyr, men utan nokon spesialisert hjerne. Det er likevel tjukkare lengst framme.

På undersida av hovudet har dei ei munnopning som leier inn i ein stor gjelletarm. På sidene av denne har dei ei lang rekkje gjellespalter - opp til 200 i somme tilfelle. Dei har korkje kjevar eller augo. Blodkarsystemet er lukka, men utan hjarta. I buken har dei blodkar som kan trekka seg saman og såleis held pumpa i gang sirkulasjonen i kroppen.

Dyra vert sjeldan meir enn 5 cm lange. Over ryggen og under buken har dei ei upara finne som dei nyttar til å lagra næringsstoff i. Desse er naudsynte for danning av kjønnsceller.

## Levesett
Som larvar er lansettfiskane planktonisk, og finst frå slutten av juli til oktober. Vaksne individ liknar borna, og lever som regel nedgravne i grov sand med berre hovudet over botnen. Her filtrerer dei mikroorganismar frå vatnet omkring seg. Dei er òg i stand til å symje, noko som er viktig for at dyra skal kunne spreie og formeira seg.

Lansettfiskar vert kjønnsmogne ved treårsalderen, og gytinga skjer i skumringa. Dei er særkjønna og har ytre befruktning.

## Kjelder
* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer Associates 2002
* Moen, Frank Emil & Svensen, Erling: *Dyreliv i Havet - Nordeuropeisk marin fauna* KOM Forlag 2003
Gjetingsdalen

**Gjetingsdalen** er ein dal i Mauranger i Kvinnherad kommune i Vestland. 

Dalelva renn gjennom dalen før ho munnar ut i Maurangsfjorden. Gjetingsdalen fekk vegutløysing i 1986, før det gjekk all frakt av folk og varer i båt på fjorden. Fylkesveg 51 i Hordaland går frå Riksveg 551 i Austrepollen til Eikenes, derfrå og oppover dalen går det kommunal veg.

## Gardar i drift
Det er om lag 10-20 innbyggjarar i Gjetingsdalen i dag, medan det i 1900 var 92 personar som var busette der. 
I dag er det berre tre gardar att i drift. Andre gardsbruk har i staden vorte fritidsbustader for utflytte og turistar. 

Den fyrste garden ein kjem til i Gjetingsdalen er rekkjetunet Eikenes som er frå 1778. 
Bråtun er den neste garden og heilt øvst oppi dalen ligg Bakke. 
På gardane vert det drive med sau, geiter og storfe.

## Kraftverk
Dalelva kraft AS vart starta 2010, og har planlagt årsproduksjon på 9.3 gwh/år

Gjetingsdalen Kraft AS vart starta i januar 2007, og har planlagt årsproduksjon på 9.7 gwh/år. Det har også vore planar om fleire kraftverk i dalen.

## Skulehuset
Det gamle skulehuset i dalen vert no nytta som grendehus og brukt til forskjellige møte og samkomer.
Blant anna den årvisse påskebasaren.

## Kjelder
* Om Gjetingsdalen på nettstaden mauranger.no
Seksuell seleksjon

**Seksuell seleksjon** er ein evolusjonsdrivande mekanisme som vart innført av Charles Darwin som eit supplement til det naturlege utvalet. Denne forma for seleksjon vert definert som konkurransen mellom individ av eit kjønn, som regel hannar, om tilgang til formeiring med det andre kjønnet.
Gudbrandsdølen

**Gudbrandsdølen** eller **Gyllar-Jørn** er ein slått som hovudsakleg har vore spela i Telemark. Slåtten går i tidssignaturen 6/8, og er i tradisjon etter Håvard Gibøen som for det meste funne i Dale-spelet etter han.

## Generelt
### Namnet
Namnet *Gyllar-Jørn* er etter ein sylvsmed frå Gudbrandsdalen som forsikring i Telemark og forgylte søljer for folk. Det skriv seg frå eit slengjestev:

: Kjenner du rett til han Gudbrandsdølen
: Åt opp maten og drakk opp ølet,
: Låg med jenta på bakstefjøle (Rauland).

eller:

: Gudbrandsdølen, gudbrandsdølen,
:sala hesten og ridde på stølen
: Gudbrandsdølen, gudbrandsdølen,
: Ville gifte seg, ikkje tør`n.
: Gudbrandsdølen, gudbrandsdølen,
: åt upp dravlen og drakk upp ølet (Tinn).

### Variantgruppa

Slåtten er katalogisert som nr 110 i band I av hardingfeleverket. Tre variantar er frå Vest i Telemark, og fire frå aust. Lars Hovden kunne to variantar av slåtten, og Johannes og Gunnar Dale spela begge i tradisjon etter bestefaren Knut Dale. Både Dale og Hovden har slåtten etter Håvard Gibøen. Slåtten var og nytta av Svein Løndal og Eilev Smedal.

* a: *Gudbrandsdølen/Gyllar-Jørn*, etter Lars Hovden, Høydalsmo, Lårdal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0183. Nedskrift Truls Ørpen 1932 om lag (Ø 78).

* b: *Gudbrandsdølen*, etter Lars Hovden, Høydalsmo http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0184. Nedskrift Eivind Groven 1932 (G 1020). Hovden hadde denne forma etter Kjetil Håvardsson, son av Håvard Gibøen. Variantane a og b skriv seg frå to ulike kjelder.

* c: *Gyllar-Jørn*, etter Gunnar Dale, Tinn http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0185. Nedskrift Truls Ørpen 1930 (Ø 396).

* d: *Gyllar-Jørn,* etter Johannes Dale, Tinn http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0186. Nedskrift Eivind Groven 1955 (G 1004). Både Johannes og Gunnar hadde slåtten etter morfaren Knut Dale. Brørne former ut slåtte noko ulikt. Varianten etter Gunnar har nokre tak som slenger inn på Jenta med garde. 

* e: *Gudbrandsdølen*, etter Olav R. Berge og Aslaug Rikardsdotter Groven, Rauland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0187. Nedskrift Eivind Groven 1918 (G 614a). Det var Aslaug, mor til Eivind, som song stevet om Gudbrandsdølen. Groven song sjølv inn stevet for NRK på eldre dagar. Dette er og den knappaste forma.

* f: *Gudbrandsdølen*, etter Mattis M. Kleppen, Sauland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0188. Nedskrift Eivind Groven 1955 etter minne (G 614c). Groven lærte slåtten alt i 1920, men skreiv han ikkje opp før 1955. Kleppen byrjar ulikt dei andre formene, som for det meste byrjar nede på tersen.

### Supplementsform

Nr 166: *Knebukseslåtten*, etter Kjetil Løndal, Tuddal. Nedskrift Eivind Groven 1970 (G 1895). Slåtten er i form etter Ole Kolsrud frå Heddal, og Løndal lærte han av Anund Haugan frå Heddal.
Jackie Brenston

**Jackie Brenston** () var ein amerikansk R&B-songar og saksofonist som spelte i Ike Turner sitt band og medverka på det som mange reknar som den første rock and roll-songen, «Rocket 88».

Brenston var fødd i Clarksdale i Mississippi, eit viktig bluesområde. Etter militærteneste kom han tilbake til Clarksdale i 1947 og lærte å spele tenorsaksofon. I 1950 kom han med i Ike Turner sitt band, Kings of Rhythm, som saksofonist og stundom vokalist. Gruppa hadde lokal suksess og B.B. King anbefalte dei for studioeigaren Sam Phillips i Memphis. Der gjorde dei fleire innspelingar tidleg i mars 1951, mellom anna «Rocket 88», der Brenston song vokalen. Han vart òg oppgjeven som låtskrivar. 
 
Phillips gav innspelingane til Chess Records i Chicago, som gav ut «Rocket 88» som «Jackie Brenston and his Delta Cats» i staden for å nytte Turner sitt namn. Plata gjekk raskt til topps på den amerikanske R&B-lista til Billboard og heldt seg der i over ein månad. Phillips hevda seinare at dette var den første rock and roll-plata, noko som mange andre har sagt etter han, men dette kan han sagt for å framheve seg sjølv, sidan han hadde produsert plata. Det var derimot fleire andre kandidatar til denne tittelen. Phillips nytta suksessen med «Rocket 88» til å starte Sun Records året etter. 

Etter ei innspeling til skilde Brenston og Turner lag og Brenston slo seg saman med Lowell Fulson sitt band dei neste to åra. Han kom tilbake til Turner sitt band frå 1955 til 1962. Sjølv om han stundom song med bandet, gav ikkje Turner han lov til å synge «Rocket 88».

Brenston var no vorte ein alkoholikar og heldt fram å spele i lokale band. Etter den siste plateinnspelinga han medverka på med Earl Hooker i 1963, arbeida han stundom som lastebilsjåfør før han døydde i Memphis i Tennessee av eit hjarteattakk, 49 år gammal. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jackie Brenston|Jackie Brenston]]» frå , den 10. september 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene: 
*** Jim Dawson og Steve Propes, *What Was The First Rock'n'Roll Record?*, ISBN 0-571-12939-0
*** Nick Tosches, *Unsung Heroes Of Rock'n'Roll*, ISBN 0-436-53203-4*
Akhtang

**Akhtang** er ein skjoldvulkan med ein liten basaltisk stratovulkan i Sredinnyjfjella på Kamtsjatkahalvøya i Russland søraust for vulkanen Itsjinskij.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Akhtang|Akhtang]]» frå , den 10. september 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Lennart von Post

**Ernst Jakob Lennart von Post** () var ein svensk geolog og naturvitar. 

Han var professor i geologi ved Stockholms Högskola frå 1929. I mange år leia han den vitskaplege granskinga av svenske myrer og er mest kjend for utviklinga av pollenanalyse som vitskapleg metode.
Alnej-Tsjasjakondzja

**Alnej-Tsjasjakondzja** er eit vulkansystem nord på Kamtsjatkahalvøya i Russland. Det består av to stratovulkanar, Alnej (2598&nbsp;moh.) og Tsjasjakondzja (2526&nbsp;moh.).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alney-Chashakondzha|Alney-Chashakondzha]]» frå , den 10. september 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
***
Alngej

**Alngej** (russisk Алнгей) er ein stratovulkan sentralt på Kamtsjatka. Vulkanen ligg aust for skjoldvulkanen Tekletunup og vest for ryggen av dei nordlege Sredinnyjfjella.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alngey|Alngey]]» frå , den 10. september 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Anik

**Anik** (russisk *гора Аник*) er det høgaste fjellet i Primorskij kraj i Russland. Det ligg i nord på grensa til Khabarovsk kraj. Anik er det tredje høgaste fjellet i fjellkjeda Sikhote-Alin etter Tordoki Jani og Ko.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anik Mountain|Anik Mountain]]» frå , den 10. september 2008.*
Asatsja

**Asatsja** (russisk Асача) er ein vulkan sør på Kamtsjatkahalvøya i Russland. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Asacha|Asacha]]» frå , den 10. september 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*
Kompleks vulkan

Ein **kompleks vulkan** eller ein **samansett vulkan** er ein vulkan med meir enn ein struktur. Dei vert danna på grunn av endringar i utbrotsmønsteret eller ved at det oppstår fleire ventilar i eit område. Stratovulkanar kan danna komplekse vulkanar fordi dei kan overlappe kvarandre frå eksplosive utbrot, lavastraumar, pyroklastiske straumar og fleire utbrot etter kvarandre, slik at det vart danna fleire toppar og ventilar. Stratovulkanar kan òg forme ein stor kaldera som vert fylt att med mange små sinderkjegler, lavadomar og det kan dannast krater på kanten av kalderaen.

Sjølv om det er ein forholdsvis uvanleg vulkantype er dei spreidd over heile verda og gjennom heile den geologiske historia.

## Døme
* Rincón de la Vieja Vulkan (Costa Rica)
* Mount Edziza (British Columbia, Canada)
* Mount Meager (British Columbia, Canada)
* Mount Silverthrone (British Columbia, Canada) 
* Bennett Lake Caldera (British Columbia/Yukon, Canada) 
* North Sister Field (Oregon, USA)
* South Sister (Oregon, USA)
* Valles Caldera (New Mexico, USA)
* Yellowstone Caldera (Wyoming, USA)
* Long Valley Caldera (California, USA)
* Pacaya (Guatemala)
* Pilas, Las (Nicaragua)
* Trois Pitons, Morne (Vestindia)
* Akita-Take-Yama (Honshū, Japan)
* Asama (Honshū, Japan)
* Mundua (New Britain, Papua New Guinea)
* St. Andrew-sundet (Admiralty Islands, Papua New Guinea)
* Asatsja (Kamtsjatkahalvøya, Russland)
* Groznyjgruppa (Kurilane, Russland)
* Banahaw (Luzon, Filippinane)
* Ischia (Italia)
* Homa (Kenya)
* Galeras (Colombia)
* McDonald Islands (Indiahavet, Australia)
* Suretamatal (Vanuatu)
* Three Kings (New Zealand)
* Whale Island (New Zealand)
* Kelimutu (Flores i Indonesia)

## Sjå òg
* Stratovulkan
* Kaldera

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Complex volcano|Complex volcano]]» frå , den 10. september 2008.*
Atlasova

**Atlasova** (òg kalla **Atlasov** eller **Nylgimelkin**) er ein basaltisk skjoldvulkan på Kamtsjatka i Russland.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Atlasova|Atlasova]]» frå , den 10. september 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Atsonupuri

**Atsonupuri** er ein vulkan sentralt på øya Iturup i øygruppa Kurilane i Russland. Han har ei høgd på 1206 meter over havet og hadde sist siste utbrot i 1932.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Atsonupuri|Atsonupuri]]» frå , den 10. september 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
***
Avatsjinskij

**Avatsjinskij** (òg kalla **Avatsja** eller **Avatsjinskaja Sopka**, russisk skrift Авачинская сопка, Авача) er ein aktiv stratovulkan på Kamtsjatkahalvøya lengst aust i Russland. Han er synleg frå hovudstaden i Kamtsjatka kraj, Petropavlovsk-Kamtsjatskij. I lag med nabovulkanen Korjaksijy er han utpeikt som ein dekadevulkan på grunn av tidlegare eksplosive utbrot og nærleiken til folkesette område. 

## Geologisk historie

Avatsjinskij ligg langs Eldringen der stillehavsplata glir under den eurasiatiske plata med ein fart på om lag 80 mm i året. Ein kile av mantelen ligg mellom dei to platene og er kjelda til vulkanaktiviteten på heile Kamtsjatkahalvøya. 

Vulkanen er ein av dei mest aktive vulkanane på Kamtsjatka og byrja med utbrot i midten av eller seint i æraen pleistocen. Han har ein hestskoforma kaldera som vart danna for 30 til 40&nbsp;000 år sidan med eit stort jordras som dekte eit område på 500&nbsp;km² sør for vulkanen under byen Petropavlovsk-Kamtsjatskij. Oppbygginga av ei ny kjegle inne i kalderaen har skjedd i to fasar, for 18&nbsp;000 og 7000&nbsp;år sidan.

## Nyare aktivitet
Avatsjinskij har hatt 17 utbrot i den registrerte historia. Utbrota har generelt vore eksplosive og pyroklastiske straumar og laharar har hatt ein tendens til å gå sørvest for den holet i kalderaen. Det siste store utbrotet (VEI=4) skjedde i 1945 då om lag 0,25&nbsp;km³ med magma vart kasta ut. Vulkanen har sidan den gong hatt små utbrot i 1991 og 2001.

Vulkanen gjev framleis mange jordskjelv og det finst mange fumaroler nær toppen. Temperaturen i gassane frå desse fumraolene er målt til over 400&nbsp;°C. I lys av at vulkanen ligg så nær Petropavlovsk-Kamtsjatskij, er Avatsjinskij utpeikt som ein av seksten dekadevulkanar, som eit ledd i SN sitt «Internasjonale tiår for reduksjon av naturkatastrofar». Denne statusen har han i lag med den nærliggande vulkanen Korjakskij.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Avachinsky|Avachinsky]]» frå , den 10. september 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*
Angvundastsjorr

**Angvundastsjorr** (russisk массив Ангвундасчорр; - *massiv Angvundastsjorr* - «fjellet med dei sandete sidene» frå samisk) er eit fjellmassiv i Lovoziorskije Tundry på Kolahalvøya i Russland. 

Det høgaste punktet på fjellet er 1120 meter over havet. 

Angvundastsjorr-passet mellom Angvundastsjorr og fjellet Kedykvampakhk (Кедыкварпахк) går mellom dalane til elvane Tsjinglusuai og Sengisiok.

Fjellet er ein turistattraksjon på grunn av segna som seier at Angvundastsjorr inneheld eit avtrykk av den drepne trollmannen Kuyva og fjellet derfor vert rekna som ulovleg for fjellklatrarar. 

## Bakgrunnsstoff
* Lovoziorskije Tundry

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Angvundaschorr|Angvundaschorr]]» frå , den 10. september 2008.*