open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sergej Djagilev

**Sergej Pavlovitsj Djagilev**, òg kalla **Serge**, () var ein russisk kunstkritikar, velgjerar, ballettimpresario og grunnleggar av Ballets Russes som fostra mange seinare berømte dansarar og koreografar.

## Kjelde


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sergej Djagilev|Sergej Djagilev]]» frå , den 16. juni 2009.*
Norrøna

**Norrøna** eller **Norröna** kan vera:

* MS «Norröna» – ferje frå det færøyske reiarlaget Smyril Line
* Norrøna i Tromsø – ein bydel i Tromsø
* Norrøna Film
* Norrøna Sport – ein norsk produsent av friluftsartiklar
* IL Norrøna
* tidsskriftet Norrøna
* Norrøna forlagið
* Norrøna skofabrikk på Hamar
* Norrøna Radio i ålesundsområdet
* Norrønafly – eit norsk flyselskap
Dissonans

**Dissonans** (av latin *dis*, ‘forskjellig, skild’ og *sonare*, klinga’) er ei musikknemning på intervall og akkordar som i tradisjonell musikk blir oppløyst i ein konsonans.

Spesielt blir intervall med frekvensar som har «kompliserte» talforhold, som stor septim (15:8), liten none (32:15) og liten sekund (16:15), rekna som dissonante. Ein annan sterk dissonans er tritonus. I den nyare delen av musikkhistoria har det blitt stadig vanlegare å nytta dissonansar, og ein finn det mellom anna i modernistiske verk som *[[Vårofferet]]* av Igor Stravinskij.

## Sjå òg
* Konsonans
* Assonans

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dissonans|Dissonans]]» frå ,  den 16. juni 2009.*
Dolm kyrkje

**Dolm kyrkje** står ved Dolmsundet på Dolmøya i Hitra kommune i Trøndelag fylke, og er ei mura langkyrkje frå seinmellomalderen. 

Kyrkja har brunne ned fleire gonger, og også vorte skada i uvêr, noko som har ført til at ho har måtta byggjast oppatt fleire gonger. Siste gongen ho brann ned var i 1920. Etter det gjekk ho or bruk som soknekyrkje. Til erstattning vart det bygd ny steinkyrkje, kalla Hitra kyrkje, på Melandsjø på hi sida av Dolmsundet. 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
*
Ballets Russes

**Ballets Russes** var eit ballettkompani som blei danna i 1909 av den russiske impresarioen Sergej Djagilev. Det hadde premieren sin den 18. mai 1909. Kompaniet heldt fyrst til i Théâtre Mogador og Théâtre du Châtelet i Paris og sidan i Monte Carlo. Det hadde sitt utspring i den keisarlege balletten til tsaren i St. Petersburg, som alle dansarane i kompaniet var tilknytte, og hadde fått si trening under påverknad frå den store koreografen Marius Petipa. Det skapte sensasjon i det vestlege Europa gjennom den vitaliteten dei russiske dansarane oppviste, spesielt samanlikna med det Paris kunne varta opp med på den tida. Ballets Russes blei det ballettkompaniet på 1900-talet med størst innverknad, og innverknaden er i den eine eller den andre forma gjeldande sjølv i dag.

## Ballettkompaniet og komponistane
Kompaniet bestod av 13 medlemmer, som alle heldt høg dansemessig standard.

Dansarane og koreografane som var tilknytt kompaniet omfatta George Balanchine, Mathilde Kschessinska, Mikhail Fokin, Vera Karalli, Tamara Karsavina, Serge Lifar, Alicia Markova, Léonide Massine, Vatslav Nizjinskij, Anna Pavlova, Ida Rubinstein og Lydia Lopokova.

Scenografane var blant anna Leon Bakst, Aleksandr Benois, Georges Braque, Natalija Gontsjarova, Pablo Picasso, Salvador Dali, Bilibin, Pavel Tsjelitsjev og Maurice Utrillo.

Komponistane var store profilar som mellom anna Claude Debussy, Darius Milhaud, Francis Poulenc, Sergej Prokofjev, Maurice Ravel, Erik Satie, Ottorino Respighi, Richard Strauss, og ikkje minst Igor Stravinskij, som Djagilev oppdaga då han var fullstendig ukjend og som begynte karrièra si i Ballets Russes.

## Bakgrunnsstoff
* Ballets Russes (2005), Dokumentar som dekkjer historia om Ballets Russes frå starten til slutten. Inneheld mange intervju med dansarar som hadde overlevd kompaniet.
* Ballets Russes australske turnear (1936 - 1940) / AustraliaDancing
* Ballets Russes i Australasia, 1936-1940 / National Library of Australia
* Ballets Russes project / National Library of Australia
* Ballets Russes i Australasia, 1936-1940
* Max Dupain's Dancers 1938-1946 Collection, National Library of Australia

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ballets Russes|Ballets Russes]]» frå , den 16. juni 2009.*
Eldfuglen

**[[Eldfuglen]]** (eigentleg russisk *Zhar-pitsa* eller fransk *L'Oiseau de feu*) er ein ballett i ei akt med to scener. Librettoen og koreografien er av Michel Fokine til musikk av Igor Stravinskij. Han vart urframført ved operaen i Paris 25. juni 1910, med dekorasjonar av Golovine (kostymar for eldfuglen og tsarevna forma av Leon Bakst), dirigert av Gabriel Pierné. På scena dansa Sergej Djagilevs kompani, med Tamara Karsavina, Fokine, Fokina og Bulgakov.

## Handling
Basert på ulike russiske folkeeventyr fortel balletten om prins Ivan som fangar ein merkeleg eldfugl. For å få tilbake fridomen gir fuglen Ivan ei fjør han kan påkalle eldfuglen med i farlege stunder. Dette skjer når Ivan forelskar seg i den skjønne Tsarevna, som er fanga av uhyret Kaschei. Med hjelp frå eldfuglen drep Ivan Kastchei og feirar deretter bryllaup med Tsarevna med stor pomp og prakt.

### Oppsetjingar
*Eldfuglen* er ein av dei meir suksessfylte moderne ballettane i det 20. hundreåret. Han er ofte blitt oppført på ny, f.eks av Djagilev i 1926, med nye kostyme av Natalija Gontsjarova, og for 'Saddler Wells Ballet' i 1954. Denne versjonen er ein del av The Royal Ballet (film 1959 - òg ein BBC-produksjon 1965). Individuelle versjonar ved Bolm for Ballet Theatre, dekorasjonar av Marc Chagall 1945), Balanchine, New York City Ballet med Chagall-dekorasjonane 1949, og seinare versjon av Robbins, Lifar (operaen i Paris 1954), Cranko (Stuttgart 1964), Skibine (Harkness Ballet, New York 1965), Brian MacDonald (Harkness Ballet, New York. 1967), Béjart (berre ei suite, Paris og Brüssel 1970, tysk tv2-produksjon 1973), Holm (København 1972, dansk TV-produksjon 1974).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ildfuglen|Ildfuglen]]» frå , den 16. juni 2009.*
Fillan kyrkje

**Fillan kyrkje** står ved Fillan i Hitra kommune i Trøndelag fylke, og er ei krosskyrkje bygd i 1789.

Arkitekt for bygget, som er i tre, var Fredrich Bertelsen Ødegaard. 

Kyrkja er soknekyrkje i Fillan kyrkjesokn i Orkdal prosti. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Om Fillan kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
*
Théâtre des Champs-Élysées

**Théâtre des Champs-Élysées** er eit teater i Paris som er mest berømt for å vera der skandalen ved premieren av *[[Vårofferet]]* fann stad i 1913. Trass i namnet ligg teateret ikkje på Champs-Élysées, men i Avenue Montaigne i VIIIe arrondissement.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Théâtre des Champs-Élysées|Théâtre des Champs-Élysées]]» frå , den 16. juni 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Morfofonologi

**Morfofonologi** er studiet av vekslingar på fonologiske vilkår i den fonemiske forma til morfem eller røter og affiks. I tillegg blir termen blir nytta som namn på sjølve vekslingane.
## Døme
Det regelrette engelske fleirtalssuffikset som blir skrive *-s* (som i *dogs*) og *-es* (som i *watches*) førekjem i tre fonemiske åtskilde variantar, /z/, /s/ og /ɪz/:
* /ˈdɒg/ – /ˈdɒg-z/ 'hund' – 'hundar'
* /ˈkæt/ – /ˈkæt-s/ 'katt' – 'kattar'
* /ˈwɒʧ/ - /ˈwɒʧ-ɪz/ 'klokke' – 'klokker'
Vekslinga mellom /z/, /s/ og /ɪz/ skjer på fonologiske vilkår, av to grunnar:
# Valet mellom /z/, /s/ og /ɪz/ er styrt av omgjevnader som kan definerast på ein fonologisk plausibel måte.
# Forma til /z/, /s/ og /ɪz/ gjev meining fonologisk på bakgrunn av omgjevnadene.
At den fonologiske omgjevnaden kan definerast på ein fonologisk plausibel måte, inneber at kvar omgjevnad kan definerast som ein naturleg klasse:
# /ɪz/ førekjem etter stammer som endar på eit segment som er ein sibilant.
# /s/ førekjem etter stammer som endar på eit ustemt segment som ikkje er ein sibilant.
# /z/ førekjem etter stammer som endar på eit stemt segment som ikkje er ein sibilant.
At forma til /z/, /s/ og /ɪz/ gjev meining fonologisk på bakgrunn av omgjevnadene, inneber at skilnadene mellom dei tre variantane gjev meining på grunnlag av engelsk fonotaks:
# /s/ og /z/ samsvarar med omsyn til stemdheit med føregåande segment. /z/ kunne ikkje ha førekome i staden for /s/ utan å gje fonotaktisk umogelege ord, som */ˈkæt-z/
# /ɪz/ står i ein omgjevnad der /s/ og /z/ ville gje fonotaktiske umogelege ord som */ˈwɒʧ-s/ og /ˈwɒʧ-z/, med to sibilant rett etter kvarandre.
## Skiljet mellom morfofonologi og andre lingvistiske disiplinar
Morfofonologien grensar opp mot allofoniske vekslingar og morfologi.
## Analyse av morfofonologiske fenomen
Ein kan skilje mellom minst tre måtar å analysere morfofonologiske fenomen på:
# Prosess-analyse
# Distribusjons-analyse
# Nettverks-analyse
### Prosess-analyse
Det finst to hovudvariantar av prosess-analysen:
# Pāṇiniansk analyse
# Prisciansk analyse
#### Pāṇiniansk analyse
Den pāṇinianske analysen, oppkalla etter den indiske sanskrit-grammatikaren Pāṇini, inneber å postulere ei abstrakt baseform for kvart morfem, pluss reglar som skaper dei ulike variantane.
#### Prisciansk analyse
Den priscianske analysen, oppkalla etter den latinske grammatikaren Priscianus, inneber at morfofonologien ikkje blir skild frå morfologien. Mellom bøyingsformene i eit bøyingsparadigme blir det peika ut ei leieform, pluss at det blir formulert reglar for å danne dei resterande formene. For regelrette engelske substantiv ka det gjerast slik:
* Eintalsforma er leieform.
* Fleirtalsformene blir danne ved hjelp av desse reglane:
# Legg /ɪz/ til ei eintalsform som endar på ein sibilant.
# Legg /z/ til ei eintalsform som endar på eit stemt segment som ikkje er sibilant.
# Legg /s/ til ei eintalsform som endar på eit ustemt segment som ikkje er sibilant.
Geitastrand kyrkje

**Geitastrand kyrkje** står på garden Åstan på Geitastrand i Orkland kommune i Trøndelag fylke, og er ei langkyrkje frå 1859.

Kyrkja er bygd i tre, og teikningane til bygget er truleg laga av Christian Heinrich Grosch.

Før dei fekk Geitastrand kyrkje sokna folk i området til kyrkja på Viggja. Då Viggja-kyrkja var vorten for lita vart det bygde nye kyrkjer i Børsa (Børsa kyrkje 1857) og på Geitastrand. Ein del inventar vart flytt over frå Viggja-kyrkja til Geitastrand, mellom anna altertavla frå 1712 og eit dåpsfat i messing frå kring 1700. Også kyrkjespiret vart flytt frå Viggja.

Kyrkja er soknekyrkje i Geitastrand kyrkjesokn i Orkdal prosti.

## Inventar
### Altertavle
Altertavla er i frå 1712 og er i barokkstil. Ho har krossfestinga som motiv. Tavla stod opphavleg i Viggen kyrkje.

### Døypefont
Dåpsfatet en er frå kring 1700 og er i hamra messing.

## Kyrkjeklokke
Det er ei klokke i kyrkja, ho er frå 1859.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Orkland kyrkjelege fellesråd
* 
* 
* Arkivverket: Prestegjeld og sogn i Sør-Trøndelag
Strengeinstrument

Eit **strengeinstrument** er eit musikkinstrument som bringar fram tonar ved hjelp av strenger som vibrerer. Anslaget på strengene skjer gjerne ved bruk av eit plekter, ein hammar som slår på strengen, ved ein boge, eller berre ved bruk av fingrane. Den eine handa blir vanlegvis brukt til å trykke ned strengen på varierande posisjonar på instrumenthalsen, noko som varierer vibrasjonslengda på strengen, og dermed hevar eller senker tonen. Eksempel på strengeinstrument som er bygd på denne måten er gitar, fiolin, bratsj, cello, sitar, bassgitar, lutt, mandolin, og banjo. Talet strenger for denne typen strengeinstrument varierer frå om lag fire til tolv.

Andre strengeinstrument kan ha strengene spent fast i ei ramma utan moglegheit til å forandra strengelengda. For å spela alle tonane blir det derfor kravd mange strenger som kvar har ein konstant tone. Eksempel på dette er piano, harpe og kantele.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Strengeinstrument|Strengeinstrument]]» frå ,  den 17. juni 2009.*
Viktor Kortschnoi

**Viktor Lvovitsj Kortschnoi**, tysk skrivemåte, russisk Ви́ктор Льво́вич Корчно́й, norsk transkripsjon **Viktor Lvovitsj Kortsjnoj**, engelsk **Viktor Korchnoi**, () fødd i Leningrad, i det dåverande Sovjetunionen, var ein russisk, seinare sveitsisk sjakkspelar. Han var ein av dei sterkaste sjakkspelarane gjennom tidene som ikkje har blitt verdsmeister i sjakk. 

Kortschnoi er mest kjend for sine tre kampar om verdsmeistertittelen mot Anatolij Karpov.

Den første av desse var ei kandidatfinale i 1974 om retten til å møte dåverande regjerande verdsmeister Bobby Fischer til tittelkamp i 1975. Kampen i 1974 blei vunnen 3-2 av Karpov, med 19 remiser. Og då Fischer ikkje stilte til VM-kamp året etterpå blei Karpov verdsmeister.

Kortsjnoj søkte politisk asyl frå Sovjetunionen i 1976.

Både i 1978 og 1981 klarte Kortschnoi å kvalifisere seg til VM-kamp mot Karpov. Kampen i 1978 blei jamnspelt og dramatisk, med bruk av parapsykolog og anklager om juks, men til slutt vann Karpov. I 1981 vann Karpov klart.

## Sjakkarriere
Kortschnoi har ei lang og omfattande sjakkarriere, med mange sigrar. Blant dei viktigaste er fire sovjetmeisterskap i sjakk, i åra 1960, 1962, 1964/65 og 1970. 

## Heider
Kortschnoi vann sjakk-Oscar for 1978. Sjakk-Oscar blir gitt til den beste spelaren siste år, etter ei avstemming blant sjakkjournalistar og sjakkekspertar verda over.

## Bakgrunnsstoff
* Viktor Kortschnoi sine parti hos chessgames.com
* Viktor Kortschnoi sitt ratingkort hos FIDE
Froan kapell

**Froan kapell** står på Sauøya i Froan i Frøya kommune i Trøndelag fylke, og er ei langkyrkje i tre bygd i 1904.

Arkitekt for bygget var Nils Ryjord.

Før dei fekk kapellet måtte Froan-folket til Sletta kyrkja når dei skulle til gudsteneste.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Om Frøya kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
*
Forsnes kapell

**Forsnes kapell** står ved Forsnes i Hitra kommune i Trøndelag fylke, og er ei langkyrkje reist i 1935.

Kapellet heitte opphavleg Kvenvær kyrkje og stod på Hakkbuan ved Kvenvær.

## Inventar
Altartavla er ei gåve som vart gjeven som takk for berginga av mannskapet på ein utanlandsk båt. Etter den munnlege tradisjonen skal ho vere russisk.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sør-Trøndelag» på nettstaden til Arkivverket
*
Elektrisk krins

Ein **elektrisk krins** er sett saman av fleire passive og/eller aktive elektriske komponentar, kopla saman ved hjelp av elektriske leiarar slik at ein elektrisk straum kan flyte gjennom krinsen når han vert kopla til ei spenning- eller straumkjelde. Passive komponentar er komponentar som ikkje tilfører energi til krinsen, som motstandar, spolar, kondensatorar, osb. Aktive komponentar er komponentar som kan tilføra energi til krinsen, som til dømes transistorar.

## Passive krinsar

Ein passiv krins er ein krins som har berre passive komponentar. Passive komponentar tilfører ikkje energi til krinsen, men motstandar absorberer energi, som dei omformar til termisk energi. Reaktive passive komponentar, som spolar og kondensatorar lagrar energi, som dei så kan avgje til krinsen. Spolar lagrar energi i eit magnetisk felt og kondensatorar lagrar energi i eit elektrisk felt. Andre passive komponentar er transformatorar og diodar, brytarar, kontaktar, og så bortetter.

Passive krinsar er berre nyttige når dei vert kopla til spennings- eller straumkjelder, eller når dei inngår som ein del av ein annan krins. Typiske døme på passive krinsar er passive filter, som til dømes delefilteret i ein høgtalar, likerettarar i energiforsyningsmodular og så vidare.

## Aktive krinsar

Aktive krinsar einneheld ein eller fleire aktive komponentar, som kan tilføra krinsen energi, henta frå ei eller anna form for energiforsynig. Transistorar, operasjonsforsterkarar og tyristorar er døme på aktive komponentar. Forsterkarar, motorstyringar og mikroprosessorar er typiske døme på aktive krinsar.

Ein skil ofte mellom analog og digital elektronikk, men både analoge og digitale krinsar er i røynda analoge, på det viset at spenningar og straumar i krinsen varierer kontinuerleg. Det som skil dei er at i samband med digitale krinsar er ein berre interessert i om inn- og utgansspenningane ligg innanfor éit av to førehandsdefinerte interval.

## Bibliografi
* Balabanian, N. og Bickart, T.A., *Electrical network theory*, John-Wiley & Sons, 1969.
* Bonebreak, R.L, *Practical techniques of electonic circuit design*, Jogn Wiley & Sons, 1982.
* Carter, G.W. og Richardson, A., *Techniques of circuit analysis*, Cambridge Univ. Press, 1972.
* Cirlian, P.M., *Analysis and design of electronic circuits*, McGrew-Hill, 1965.
* Sentura, S.D. og Wedlock, B.D., *Electrinic circuits and applications*, John Wiley & Sons, 1975.
* Tse, C.K., *Linear circuit analysis*, Addison-Wesley, 1998.

## Sjå òg
*Thévenin-ekvivalent
*Norton-ekvivalent
Blodstorkenebb

**Blodstorkenebb** (*Geranium sanguineum*) er ein plante i storkenebbslekta. Han har rosaraude blomar og flikete blad, og kan bli 20-50 cm høg.

Veksestaden er gjerne tørre bakkar, strandberg og varme skogkantar. I Noreg er planten vanleg på Austlandet, og veks i kyststrøk til Fusa i Hordaland. 

## Skildring
Blodstorkenebb har flikete blad med «fingrar» som går regelmessig ut frå bladfestet. Dei er festa tre og tre heilt eller nesten heilt inne ved bladfestet på bladstilken. 

Blomane har fem kronblad og er nesten runde, med sterk rosa eller rosa-raudlilla farge. Dei sit enkeltvis på lange stilkar. Frukta er 3,4 cm lang og nebbliknande, og har slik gjeve namn til planten.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Blodstorkenebb|Blodstorkenebb]]» frå , den 4. august 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Lid, J. & D. T. Lid 2005. *Norsk flora*, 7. utg., Red.:R. Elven, Samlaget, Oslo.

## Bakgrunnsstoff
Eksponentiell vekst

**Eksponentiell vekst** (eller **eksponentiell nedbryting**) skjer når vekstraten til ein matematisk funksjon er proporsjonal til den gjeldande verdien til funksjonen. I tilfellet med eit diskret definisjonsdomene med like intervall vert han òg kalla **geometrisk vekst**. 

Eksponentiell vekst er sagt å følgje ei **eksponentiallov**. Den enkel-eksponentielle vekstmodellen vert kalla malthusisk vekstmodell. For alle eksponentielt veksande storleikar gjeld at jo større storleiken vert, jo raskare veks han. Ein anna måte å seie dette på er at vekstsnøggleiken er proporsjonal til den gjeldande storleiken. Forholdet mellom storleiken til ein avhengig variabel og vekstraten til denne, vert styrt av ei streng, men særs enkel lov: direkte proporsjon. Det er bevist med differensialrekning at denne lova krev at storleiken vert gjeven av ein eksponentialfunksjon, om ein nyttar korrekt tidsskala. Dette er årsaka til namnet på denne vekstforma.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Exponential growth|Exponential growth]]» frå , den 17. juni 2009.*
Barotropisk virvlingslikning

Ei **barotropisk virvlingslikning** er ei forenkla form av virvlingslikninga for ein ikkje-viskøs, divergensfri straum (solenoidalt fartsfelt). Ho kan skrivast som:

:\frac{D \eta}{D t} = 0,

der \frac{D}{D t} er den materialderiverte og \eta = \zeta + f\, er *absolutt [[snøggleik]]*, der \zeta er *relativ snøggleik*, definert som vertikalkomponenten til rotasjonen av væskesnøggleiken og *f* er *[[coriolisparameter]]en*

:\ f = 2 \Omega \sin \phi,

der \Omega er vinkelfrekvensen til planetrotasjonen (\Omega=0.7272*10-4 s-1 for jorda) og \phi er breiddegrad.

Uttrykt for *relativ snøggleik*, kan likninga omskrivast som

:\frac{D \zeta}{D t} = -v \beta,

der \beta = \partial f / \partial y er variasjonen av *coriolisparameteren* i avstanden y i nord-sør-retning, og v er snøggleikskomponenten i same retning. 

I 1950 integrerte Charney, Fjorloft og von Neumann denne likninga (med eit diffusjonsledd i tillegg på høgresida) på ein datamaskin for første gong. Dei nytta eit observert felt for den geopotensielle høgda til 500 hPa eit tidssteg framover. Dette var det første suksessrike forsøket på numerisk værvarsling.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.met.reading.ac.uk/~ross/Science/BarVor.html

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barotropic vorticity equation|Barotropic vorticity equation]]» frå , den 17. juni 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Nikolaj Ge

**Nikolaj Nikolajevitsj Ge** () var ein russisk kunstmålar av fransk herkomst. Han var like kjent som historiemålar som portrettmålar. Verka hans høyrer inn under realismen.

## Liv og gjerning
### Utdanning. [[Italia]]
Ge var fødd i Voronezj. I 1847 tok han til på eit studium på universitet i Kiev, før eit år var gått flytta han over til universitetet i St. Petersburg. I tidsrommet mellom 1850 og 1857 studerte han ved Det keisarlege kunstakademiet der i byen. Med eit stipend frå akademiet reiste han i 1857 til Italia. Der heldt han til dei neste tolv åra, nytta tida til å studere både antikk kunst og renessanse-kunst. Ei tid i året 1863 hadde han stilling som professor på kunstakademiet i St. Petersburg.

### [[Peredvizjnikij]]. Historiemåling
I 1870 var Ge ein av grunnleggjarane av Peredvizjnikij-gruppa. Han tok også del i gruppa sine utstillingar. Heimkomen til Russland vende han bort frå sitt hovudtema opp til den tid, namnleg bilete med tema frå evangelia. I staden let han seg engasjere av historiske, russiske emne. Eit måleri av Peter den store som forhøyrer tronfølgjaren er det mest kjende av verka med historiske motiv.

### Religiøsitet. [[Ukraina]]
Ge var tiltrekt av den russiske forfattaren Leo Tolstoj sine religiøse og filosofiske idear og forestillingar. Han vart ein nær venn av Tolstoj. Ge kjøpte ein mindre gard (khutor) i Tsjernigov-guvernementet (i dagens Ukraina). Frå 1876 levde Ge på eigedomen sin i Ukraina, der han søkte å følgje Tolstojs kall om å leve eit enkelt bondeliv.

I 1880-åra vende Ge tilbake til sitt første hovudtema, framstillingar av religiøse, kristne tema. Desse måleria vekte hissige diskusjonar då dei vart framsynt. Han vann mest erkjenning frå liberale kunstkritikarar, konservative kritikarar heldt mange av dei for å vere blasfemiske. Enkelte verk vart forbodne å vise fram. *Kva er sanning? Kristus og Pilatus* var eit av måleria som det ikkje var lov å vise fram.

### Portrett. Forsvunne verk
Ge sine måleri er i den realistiske stilen. Dei er prega av djup, psykologisk innsikt. Hans tidlege verk syner påverknad frå målaren Karl Brjullov. Mellom dei personane han portretterte finn ein Mykola Kostomarov (1870), Tolstoj (1882) og Mikhail Saltykov-Sjtsjedrin. Eit sjølvportrett stammar frå åra 1892/1893.

Ge døydde i 1894 i heimen sin i Livanovsk Tsjur, som i dag ligg i Tsjernihiv oblast i det nordlege Ukraina.

Mange av Ge sine måleri vart etter hans død deponert hos ei rik kvinne frå Sveits. Desse måleria forsvann, få av dei finst det i dag kjennskap til kvar er. Eitt av dei forsvunne bileta vart rekna som hans magna opus, kalla *Krossfestinga*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Nikolai Nikolajewitsch Ge|Nikolai Nikolajewitsch Ge]]» frå , den 17. juni 2009.*
Månedag

Ein **månedag** er tida det tar månen å rotere ein heil runde rundt sin eigen akse *med omsyn på sola*. Samstundes er det òg tida det tar månen å gjere ein runde rundt jorda og kome tilbake til same fase, altså tida det tar frå ein nymåne til neste nymåne. 

Eit **månedøgn** er tida mellom to påfølgjande øvre kulminasjonar av månen. På grunn av den ujamne rørsla til månen kan det varierer mellom 24 timar 39 minutt og 25 timar 8 minutt, men er i middel 24 timar, 50 minutt og 28 sekund.

Med omsyn til stjernene brukar månen 27 dagar, 7 timar og 42,2 minutt på ein runde rundt jorda, men sidan jord-måne-systemet samstundes har flytta seg rundt sola, må månen gå noko lenger for å kome tilbake til same fase. I snitt er denne baneperioden 29 dagar, 12 timar, 44 minuttar og 3 sekund. Dette er ei gjennomsnittleg tid sidan farten til jord-måne-systemet rundt sola varierer litt gjennom året på grunn av eksentrisiteten til banen. I tillegg vil små skilndader i tyngdefeltet frå sola skape periodiske variasjonar i månebanen. 

I oseanografi er ein **månedag** tida det tar jorda å rotere rundt sin eigen akse *med omsyn til månen*. Dette er tida frå månen står i senit til neste gong månen står i senit, om lag 24 timar og 50 minuttar. Denne perioden vert òg kalla tidvassdag.

## Månekalender
I somme månekalenderar, som hindukalenderen, er ein **månedag** eller tithi definert som 1/30 av ein månemånad, eller tida det tar for lengdegradsvinkelen mellom månen og sola å auke med 12 grader. Med denne definisjonen varierer lengda på månedagen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lunar day|Lunar day]]» frå , den 17. juni 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*

## Bakgrunnsstoff
* Månedagar og andre månedatar for mange forskjellige byar
Bjarne

**Bjarne** er eit mannsnamn av norrønt opphav. Det er avleidd frå namn som Bjørn, Bjørngeir og Bjørnulv, og betyr dermed 'bjørn' (eigentleg 'brun'). Bjarne har namnedag den 18. juni.

## Bruk
Den islandske forma Bjarni er svært utbreidd på Island. Bjarne er utbreidd i Noreg og Danmark, og er også noko brukt i Sverige og Tyskland.

Namnet var blant dei meste brukte for gutar fødde frå rundt 1895 til 1935, men bruken har sidan falle.

## Namneberarar
* Bjarne Aas (1886-1969), norsk båtkonstruktør
* Bjarne Amdahl (1903-1968), norsk komponist og dirigent
* Bjarne Bryntesen (1912-1987), norsk skihoppar
* Bjarne Nerem (1923-1991), norsk jazzmusikar
* Bjarne Sandemose (f. 1924), norsk filmfotograf, m.a. med Ivo Caprino
* Bjarne Lingås (f. 1933), norsk boksar
* Bjarne Skeie (f. 1945), norsk forretningsmann
* Bjarne Stroustrup (f. 1950), dansk programmerar, skapte C++.
* Bjarne Håkon Hanssen (f. 1962), norsk politikar
* Bjarne Brøndbo (f. 1964), norsk artist (DDE)
* Bjarne Riis (f. 1964), dansk syklist
* Bjarne Melgaard (f. 1967), norsk kunstnar
* Bjarne Solbakken (f. 1977), norsk alpinist

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bjarne|Bjarne]]» frå , den 17. juni 2009.*
Bratsj

**Bratsj**, også kalla **altviolin**, er eit strykeinstrument. Det liknar ein fiolin, men er noko større, og klangen er djupare. Celloen og kontrabassen er igjen større og djupare enn bratsjen. Strengene på ein bratsj er stemt i c, g, d1 og a1.

Det engelske og italienske namnet er *viola*, på fransk er det *alto*, og på tysk er det *Bratsche*. Namnet *bratsj* er avleia frå det fullstendige italienske namnet, som er *Viola da braccio* (arm-viola), etter koss instrumentet blir halde i kontrast til *[[Gambe|Viola da gamba]]* (bein-viola).

Klangen er djupare og mjukare enn på ein fiolin. Dette er på grunn av dei akustiske forholda mellom grunntonen til strengene og klangkroppen til bratsjen. Om ein bratsj skulle hatt den same klangen som ein fiolin, måtte han ha vore over dobbelt så stor som fiolinen, men då ville han vore uspelbar sidan ingen menneske har så lange armar. Instrumentmakarar eksperimenter stadig med utforminga av bratsjen, noko som gir bratsjistar mykje å velje mellom når dei skal finna eit nytt instrument. 

Mange bratsjistar har fortid som fiolinistar, og på grunn av den liknande utforminga er ikkje spranget alt for stort. På grunn av storleiken på bratsjen, bruker ein ofte modifiserte fiolinar når små barn skal prøva instrumentet.

I tillegg til å vera eit viktig instrument i symfoniorkester og i strykekvartettar er det òg eit vanleg instrument i ungarsk og rumensk folkemusikk. Men i desse landa har bratsj vore mest vanleg med tre strenger. Desse blei stemt i G, D og A.

Blant kjente komponistar har særleg Wolfgang Amadeus Mozart, Johannes Brahms, Hector Berlioz og Antonín Dvořák bidrege til å gjera bratsjen til eit viktig instrument.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bratsj|Bratsj]]» frå , den 17. juni 2009.*
Harpe

**Harpe** eller **harpa** er eit strengeinstrument som noko forenkla kan skildrast som ei ramme med strengar inni. Harper i ulike storleikar og fasongar har vore brukt frå oldtida av, og til i dag. Ho kan brukast både som knipse- og strykeinstrument.

Den eldste kjennskapen ein har til harper er frå det gamle Mesopotamia for 5000 år sidan. Dei er også kjende frå det gamle Egypt, og har spreidd seg til heile Europa, delar av Afrika og Asia. 

Harper av det meir moderne slaget er i allefall kjende sidan mellomalderen. Dei tidlege harpene hadde berre durtonar. Om det var nødvendig med halvtonar, kunne ein stemma om ein streng eller fleire. Frå 1500-talet blei harper med to strengerader vanleg. Dei blei derimot rekna som meir vanskelege å spela på. Men så fann ein på å kopla klaffane til pedalar, slik at ein skiftar tonehøgd på strengane med føtene, og på den måten endrar ein streng frå for eksempel g til giss eller gess. Det er slik moderne konsertharper er bygde.

## Harpe i norsk folkemusikk

I Noreg har harper vore i bruk sidan mellomalderen. På portalen på Uvdal stavkyrkje, frå 1100-talet, er «Gunnar med harpa» portrettert, og det finst i dag ni gamle norske harper, ved ulike museum. Den norske harpa gjekk under ymse namn, som «bondeharpe», «krokharpe» og «trekantharpe». Tradisjonen døydde etter kvart ut, og i fylgje Tone Hulbækmo levde han lengst i Østerdalen. 

## Sjå òg
*Keltisk harpe

## Referansar

## Kjelder

* 
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Harpe|Harpe]]» frå , den 17. juni 2009.*
Stiftinga Viti

**Stiftinga Viti**, tidlegare **Stiftinga Sunnmøre Museum** er ei gruppe av 12 museum på Sunnmøre. Stiftinga har hovudkontor i Ålesund. Ho vart del av regionsmuseet Musea på Sunnmøre i 2019. 

Desse musea er med i stiftinga:
* Sunnmøre Museum i Borgundgavlen i Ålesund
* Ålesund Museum og fiskerimuseet i Ålesund
* Brudavolltunet i Ørsta
* Dalsfjord Fyrmuseum i Dalsfjorden i Volda
* Godøy Kystmuseum på Godøya i Giske
* Herøy Kystmuseum i Herøy
* Møbelmuseet i Sykkylven
* Sivert Aarflot-museet på Ekset i Volda
* Sykkylven Naturhistoriske Museum i Sykkylven
* Volda Bygdetun i Volda
* Ytste Skotet i Stordal kommune
* Landbruksmuseet for Møre og Romsdal på Gjermundnes i Vestnes

## Kjelder

* Sunnmøre museum.no

## Bakgrunnsstoff
* Sunnmøre museum.no
*Dalsfjord Fyrmuseum
Salo Flohr

**Salomon (Salo) Mikhailovitsj Flohr** (), var ein tsjekkoslovakisk og seinare sovjetisk stormeister i sjakk og sjakkskribent. Han var blant dei beste sjakkspelarane i verda på 1930-talet.

Han var fødd i Horodenka i Galicia i det dåverande Austerrike-Ungarn, no i Ukraina, i ein jødisk familie. Foreldra vart drepne under den første verdskrigen, og Salo Flohr og ein bror flykta til Tsjekkoslovakia som etter avslutninga av krigen vart ein sjølvstendig stat. Han slo seg ned i Praha, der han mellom anna ved å spele sjakk om pengar på kafear utvikla seg til ein svært sterk sjakkspelar. Utover 1930-talet hadde han ei rekkje med svært gode resultat i sjakkturneringar.

Salo Flohr blei i 1937 utpeika av Verdssjakkforbundet FIDE som den neste utfordraren til verdsmeisteren i sjakk Alexander Alekhine. Men FIDE hadde på denne tida inga styring med verdsmeisterskapen i sjakk, og før ein hadde blitt samde om vilkåra for ein tvekamp om VM-tittelen, så hadde Salo Flohr blitt nr. åtte og sist i AVRO-turneringa i sjakk i 1938, og var dermed ute av biletet som førsteutfordrar.

Då Tyskland invaderte Tjekkoslovakia i 1938 kom Flohr som jøde i ein vanskeleg situasjon. Han fekk etter kvart hjelp, mellom anna av sin venn Mikhail Botvinnik til å kome seg til Sovjetunionen, der han slo seg ned, og fekk statsborgarskap i 1942. 

Resultata til Flohr under og etter krigen kom aldri opp mot nivået på 1930-talet. Då det skulle peikast ut deltakarar til VM i sjakk 1948, tok ein utgangspunkt i dei 6 attlevande deltakarane frå AVRO-turneringa, men Flohr blei erstatta av Vassilij Smyslov, Sovjetunionen som hadde vesentleg betre resultat å vise til på 1940-talet. Salo Flohr kvalifiserte seg frå intersoneturneringa i Saltsjöbaden i 1948 til kandidatturneringa i Budapest i 1950, der han delte plassen 8 til 10, sisteplassen. Deretter trekte han seg i stor grad tilbake frå aktivt turneringsspel, og blei sjakkjournalist fram til han døydde. 

FIDE utnemnde Salo Flohr til Stormeister i sjakk i 1950, som ein av dei 27 første.

## Bakgrunnsstoff
* Salo Flohr sin profil på Chessmetrics.com
* Salo Flohr sine parti på Chessgames.com

## Fotnotar


* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Salo Flohr|Salo Flohr]]» frå , den 18. juni 2009.* 
 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Salo Flohr|Salo Flohr]]» frå , den 18. juni 2009.*
Samuel Reshevsky

**Samuel Herman Reshevsky** () var ein polsk fødd amerikansk stormeister i sjakk, frå midt på 1930-talet ein av dei sterkaste sjakkspelarane i verda.

Samuel Reshevsky var fødd Ozorków, då ein del av det russiske riket, no Polen, som **Szmul Rzeszewski**, eit av seks barn i ein jødisk familie. Alt som seksåring spelte han simultansjakk mot fleire vaksne motstandarar. Som sjakk-vedunderbarn tok foreldra han med på simultanturne i Europa, og etter kvart kom dei til USA i 1920, der dei blei verande. 11 år gammal vann han eit turneringsparti mot sjakkmeisteren David Janowski. I 1923 vart sjakkarriæra avbroten av skulegang, eit avbrot som varte til han hadde tatt avsluttande eksamen i rekneskap ved Universitetet i Chicago i 1933. 

Reshevsky begynte deretter å spele sjakk aktivt, og frå 1935 deltok han i internasjonale turneringar. 

## Sjakkresultat
Reshevsky sitt internasjonale gjennombrot kom i ei turnering i Margate i 1935, der han vann mot den tidlegare verdsmeisteren i sjakk José Raúl Capablanca. 

Han etablerte seg deretter i verdstoppen i sjakk, og hadde svært mange sterke resultat. Eit lite utval av desse:

I Nottingham 1936 tok han 3.-5.-plass saman med Euwe og Fine. Same året vart han for første gong USA-meister, han vann seinare også i 1938, 1940 og 1946. I 1937 vann han turneringa i Kemeri saman med Salo Flohr og Vladimirs Petrovs, og i Semmering delte han 3-4. plass. Han vann deretter Hastings 1937/38, og blei nummer 2 etter Flohr i Leningrad/Moskva 1939.

I turneringa om Verdsmeisterskapen i sjakk 1948 delte han 3-4.-plass med Paul Keres, etter Mikhail Botvinnik og Vassilij Smyslov.

FIDE utnemnde Reshevsky til Stormeister i sjakk i 1950, som ein av dei 27 første.

I 1952 delte han førsteplassen i Havanna med Miguel Najdorf, Argentina. Same året spelte dei ein tvekamp som Reshevsky vann 11-7. Etter dette kunne Reshevsky rekne seg som den beste spelaren på den vestlege halvkula.

Reshevsky spelte første bord i to prestisjetunge landskampar mot Sovjetunionen: I 1954 klarte han uavgjort mot Vassilij Smyslov og i 1955 vann han 2,5-1,5 mot Mikhail Botvinnik.

I 1961 spelte han ein tvekamp mot Bobby Fischer, den enda etter 11 parti uavgjort, +2 =7 -2. I 1968 tapte han kvartfinalen i Kandidatturneringa mot Viktor Kortschnoi. I 1969 og 1971 vann han for 6. og 7. gong USA-meisterskapen. 

Reshevsky var aktiv som sjakkspelar til han nådde høg alder, og spelte i sterke turneringar så seint som i 1989. Han døydde i Suffern, Delstaten New York i 1992 av eit hjarteåtak.

## Bakgrunnsstoff

* Intervju med Samuel Reshevsky på chesscafe.com: Del 1 • Del 2 (pdf, engelsk)
* Samuel Reshevsky sine sjakkparti på chessgames.com
* 20 av Reshevsky sine kombinasjonar

## Fotnotar


* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Samuel Reshevsky|Samuel Reshevsky]]» frå , den 18. juni 2009.*
Reuben Fine

**Reuben Fine** () var ein amerikansk psykolog, stormeister i sjakk og sjakkskribent frå New York City. Han var blant dei beste sjakkspelarane i verda frå midt på 1930-talet til slutten av 1940-talet, då han avslutta si sjakkarriere til fordel for forsking innan psykologi. 

Reuben Fine sitt beste resultat var i AVRO-turneringa i sjakk i 1938, der dei då 8 beste spelarane i verda deltok. Fine fekk like mange poeng som Paul Keres, men Keres fekk likevel førsteplassen fordi han vann innbyrdes oppgjer mot Fine med 1½ - ½. 

Reuben Fine fekk tilbod om å vere ein av 6 spelarar som skulle spele om Verdsmeisterskapen i sjakk 1948, men takka nei. VM vart deretter spelt med 5 deltakarar.

Verdssjakkforbundet FIDE utnemnde Reuben Fine til Stormeister i sjakk i 1950, som ein av dei 27 første.

## Minneverdige parti
* Reuben Fine - Mikhail Botvinnik, Amsterdam AVRO 1938, Fransk forsvar, Winawer/framstøyt-variant (C17), 1-0 Om sluttstillinga: «Svart har ikkje eit einaste trekk, og Tf3 trugar. Ein kombinasjon av ein framifrå strategisk ide med subtil taktikk.» (Botvinnik)
* Reuben Fine - Salo Flohr, Amsterdam AVRO 1938, Fransk forsvar, Winawer/framstøyt-variant (C17), 1-0 Djup taktikk i ein uvanleg variant av fransk forsvar.
* Reuben Fine - Herman Steiner, Pan-Amerikansk meisterskap, Hollywood 1945. Mottatt dronninggambit, klassisk variant (D29), 1-0 Fine ser lenger enn motstandaraen i ei skarp taktisk stilling.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Reuben Fine|Reuben Fine]]» frå , den 18. juni 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Reuben Fine sin profil på Chessmetrics.com
* Reuben Fine sine parti på Chessgames.com
Erich Eliskases

**Erich Gottlieb Eliskases** () var ein austerriksk sjakkspelar. Eliskases var ein av dei sterkaste sjakkspelarane i verda på slutten av 1930-talet. Han var stormeister i sjakk og representerte både Austerrike, Tyskland og Argentina i internasjonale konkurransar.

Erich Eliskases var fødd i Innsbruck. Han lærte seg sjakk som 12-åring og viste raskt forbløffande talent. Eliskases blei klubbmeister som 14-åring, tyrolsk meister som 15-åring og nasjonal meister som 16-åring.

Etter at Austerike blei innlemma i Tyskland i 1938 vann Eliskases det tyske meisterskapet både i 1938 og 1939 i Bad Oeynhausen. Han spelte for Tyskland under sjakkolympiaden (lag-VM i sjakk) i Buenos Aires i 1939. Under sjakk-OL kom utbrotet av den andre verdskrigen, og Eliskases, saman med mange andre spelarar - mellom anna også resten av det tyske laget - valde å bli verande i staden for å dra heim. Han var ei tid i Brazil, men slo seg så ned i Argentina, og fekk etter kvart også argentinsk statsborgarskap. Han spelte for Argentina i sjakkolympiadane i 1952, 1958, 1960 og 1964.

Verdssjakkforbundet FIDE tildelte Eliskases titlane Internasjonal meister i sjakk i 1950 og Stormeister i sjakk i 1952. 

Eliskases hadde mange gode resultat i sterke sjakkturneringar. Mellom anna førsteplass eller delt førsteplass i Budapest (1934) (i den ungarske mesterskapen), Linz (1934), Zürich (1935), Milan (1937), Noordwijk (1938) (kanskje det beste resultat, her vann han mot både Euwe og Keres), Krefeld (1938), Bad Harzburg (1939), Bad Elster (1939), Wien (1939), São Paulo (1941), São Paulo (1947), Mar del Plata (1948), Punta del Este (1951) og Córdoba (1959). Eliskases sin siger i Noordwijk var starten på ein serie på 8 påfølgjande turneringa utan eit einaste tap.

Eliskases vann tvikampar mot Efim Bogoljubov i 1939, og tre gongar mot Rudolf Spielmann, i 1932, 1936 og 1937. 

Mot slutten av 1930-åra blei Eliskases, saman med Keres og Capablanca, sett på som dei viktigaste utfordrarane til dåverande verdsmeister i sjakk Alexander Alekhine. Alekhine tok sjølv til orde for ein tittelkamp mot Eliskases - han kjende Eliskases frå då Eliskases gjorde ein god innsats som sekundant for han i VM-kampen mot Max Euwe i 1937. 

## Kjende sjakkparti

* Euwe-Eliskases, 1935 1-0 Dette var den første vinsten av tre i dei fem partia mot Euwe. Euwe vart verdsmeister dette året.
* Eliskases-Capablanca, Semmering 1937 Eliskases vinn mot Capablanca i sluttspelet - ei partifase der Capablanca gjekk for å vere spesielt god.
* Eliskases-Fischer, Buenos Aires 1960 Eliskases er blant dei få spelarane som har slått Bobby Fischer

## Bakgrunnsstoff

* 
* 'New In Chess' Minneartikkel på engelsk
* Nokre av Erich Eliskases sine kombinasjonar på wtharvey.com
* Erich Eliskases sine parti på chessgames.com
Cello

**Cello** er eit strykeinstrument som er det djupaste i den moderne fiolinfamilien. Kontrabassen er det djupaste strykeinstrumentet, men blir ikkje rekna med i denne familien. I noteskrift blir cellostemmen vanlegvis notert i F-nøkkel, samt i C-nøkkel eller G-nøkkel i høgare register. Strengene er stemde i kvintar, nedanfrå og opp: C, G, d og a. Registeret til celloen spenner over heile fire og ein halv oktav, utan å rekna med flageolettar. Instrumentet har vanlegvis ein varm og fyldig klang, og det store toneregisteret gjer det godt egna både som solo- og ensembleinstrument. 

Celloen finst i fleire ulike konstruksjonsmønster, som stammar frå dei viktigaste fiolinmakarane gjennom historia. For celloens del er Antonio Stradivarius, Nicolo Amati, Matteo Gofriller og Domenico Montagnana nokre av desse, og deira konstruksjonsmønster blir kopierte den dag i dag.

Celloen blir halden mellom knea og blir støtta mot golvet med ei utfaldbar støtta.

Ein person som spelar cello blir kalla ein *cellist*. Historisk viktige cellistar er mellom andre, Pau Casals, Gregor Piatigorsky, Jaqueline du Pré, Mstislav Rostropovich og Pierre Fournier. Blant dei nålevande kan ein nemna Lynn Harrell, Yo-Yo Ma, Janos Starker, Frans Helmerson og Truls Mørk.

I den seinare tida har ein variant av celloen kalla *elcello* dukka opp på marknaden. Dette gir nye moglegheiter for å bruka celloen til andre stilartar enn klassisk musikk.

Ordet «cello» er ei forkorting for italiensk *violoncello*, som tyder 'liten kontrabass'. På norsk kan ordet uttalast «sello» eller «tsjello».

## Lydeksempel

* 

## Galleri

fil:Cello study.jpg|Nærbilde av ein cello og boge.
Fil:Cello bridge.jpg|Stol (òg kalla «hest» eller «spelhest») på cello  
Fil:Mute on cello.jpg|Gummisordin på cello  
Fil:Bow Cello.jpg|Moderne celloboge  


## Fotnotar

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Cello|Cello]]» frå , den 17. juni 2009.*
Vasilij Surikov

**Vasilij Ivanovitsj Surikov** (), var ein russisk kunstmålar, medlem av Peredvizjnikij-gruppa. Fleire av hans måleri er mellom dei mest vidkjende i Russland.

### Liv
Surikov var frå Krasnojarsk, han stamma frå sibirske kosakkar. Etter han hadde fullført ei utdanning i heimbyen, studerte han målarkunst i tida mellom 1869 og 1871. Mellom lærarane hans ved Det keisarlege kunstakademiet i St. Petersburg var Pavel Tsjistjakov. I 1877 flytta han til Moskva og slo seg ned der. Her arbeidde han i fyrste tida med nokre imponerande fresker i Frelsaren Kristus-katedralen.

I året 1881 vart han med i Peredvizjnikij-rørsla. Etter han hadde selt eit par historiemåleri, fekk han råd til å legge ut på studieferd til Tyskland, Italia, Frankrike og Austerrike. I 1893 vart han fullverdig medlem av St. Petersburg Kunstakademi.

### Historie-målar. Ry

Vasilij Surikov vert halden som Russlands fremste målar kva gjeld historie-måleri i storformatet. Hovudverka hans tel med mellom dei mest kjende måleria i russisk målarkunst, endå om han berre laga ni store historie-måleri. Han måla over hundre portrett og mindre studiar.

Moskvas kunstinstitutt samt ei gate i Moskva er kalla opp etter han. I fødebyen Krasnojarsk er det reist eit minnesmerke. I året 1948 vart barndomsheimen omgjort til museum til ære for kunstnaren, der også nokre av hans verk er utstilt. Dei viktigaste verka finst likevel på utstilling i Moskva, ein del i Tretjakovgalleriet medan andre er i Russlands Museum.

Han døydde 1916 i Moskva.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Wassili Iwanowitsch Surikow|Wassili Iwanowitsch Surikow]]» frå , den 18. juni 2009.* 

; Fotnotar 

## Bakgrunnsstoff
Elling

**Elling** er eit norsk mannsnamn, ei form av Erling som har norrønt opphav. *Erlingr* tyder truleg 'jarleætling'. Namnet er også kjend som slektsnamn.

Elling og Erling har namnedag i Noreg den 19. juni.

## Namneberarar
* Elling Eielsen (1804-1883), luthersk kyrkjeleiar
* Elling Holst (1849-1915), norsk matematikar og barnebokforfattar
* Elling M. Solheim (1905-1971), norsk diktar
* Elling Kvamme (f. 1918), norsk medisinar
* Elling Reitan (f. 1949), norsk kunstnar
* Elling Borgersrud (f. 1975), norsk rappar (Gatas Parlament), også kjend som Elling Batman Zedong

### Slektsnamn
* Jens William Ægidius Elling (1861–1949), norsk oppfinnar
* Lars Elling (f. 1966), norsk kunstnar
* Kurt Elling (f. 1967), USA-amerikansk jazzsongar

## Annan bruk
Elling-serien av Ingvar Ambjørnsen, ein bokserie som også er blitt filmatisert, har ein hovudperson som heiter Elling.

«Ellingkvinna» er ei nemning på eit myrlik funne nær Tollundmannen utanfor Silkeborg i Danmark. 
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elling (navn)|Elling (navn)]]» frå , den 18. juni 2009.*
Illarion Prjanisjnikov

**Illarion Mikhailovitsj Prjanisjnikov** () var ein russisk kunstmålar, ein av grunnleggarane av Peredvizjnikij-gruppa.

## Liv

### Yngre år
Illarion Prjanisjnikov var av handelsslekt. Han kom til verda i landsbyen Timasjovo (no i Kaluga oblast). Frå 1856 til 1866 studerte han ved Moskvas skule i måling, bilethogging og arkitektur under Sergej Zarjanko.

Med biletet *Spøkefuglar. Marknad i Moskva*, måla det siste læreåret, vann han seg omgåande eit vidt ry. På det vesle lerretet gir han ei original løysing på ei side av temaet fornedring av menneskeverdet, på det kjenselause og råskapen i verda, der allting vert kjøpt og vert seld. Etter skildringa av dei berusa kjøpmennene, som under hån vert overtala til å danse til trekkspelet, og ein fattig embetsmann, demonstrerer kunstnaren truverdig eit heilt galleri av døme på moralsk lytefulle og sjølvtilfredse pøbelhaldningar. Måleriet vekte harme hos ein del av dei som var tilhengarar av den offisielt aksepterte akademi-kunsten. For desse framstod den unge kunstmålaren som øydeleggjaren av kunstens høge hugmål, som i si ideelle form skulle uttrykke dei evige sanningar.

### Etablert målar
I 1870 vart Prjanisjnikov utnemnd til «målar av første grad». Frå 1873 til han døydde underviste han ved Moskvas skule i måling, bilethogging og arkitektur. Mellom dei som gjekk i lære hos han var Konstantin Korovin og Mikhail Nesterov.

Heilt frå danninga av Peredvizjnikij-gruppa var han medlem i denne. Og frå og med den andre vandreutstillinga var han ein av leiarane i foreininga. Sjølv om Prjanisjnikov i hovudsak budde i Moskva, vitja han ofte Nord-Russland der han laga skisser. Han tok del i utsmykkinga av Frelsaren Kristus-katedralen.

Prjanisjnikov døydde i Moskva, der ei gate ber namnet hans.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Illarion Prjanisjnikov|Illarion Prjanisjnikov]]» frå , den 18. juni 2009.*
Filmen Elling

***Elling*** er ein norsk, Oscar-nominert film frå 2001 regissert av Petter Næss og basert på den tredje romanen om «Elling», *Brødre i blodet*, av Ingvar Ambjørnsen. 

*Elling* er den første filmen i trilogien om Elling. Filmen vart Oscar-nominert for beste utanlandske film i 2002. Han kom derimot ikkje med på lista då *[[Dagbladet]]* i 2007 kåra dei 15 viktigaste filmane sidan 1982.

## Handlinga
*Elling* skildrar korleis to tidlegare pasientar ved «Brøynes behandlingshjem» skal klare seg åleine i ei trygdeleilegheit på Majorstua i Oslo, med noko hjelp frå sosialarbeidaren Frank. Medan eine av dei, Elling, slit med angst og fikse idear, er den andre, Kjell-Bjarne, nokså enkel og sexfiksert. Etter kvart lærer dei seg til å takle verda og møter andre menneske.

## Rolleliste

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* ''Elling'' i Norsk filmografi (Nasjonalbiblioteket)