open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fylkesveg 406 i Nordland

:*Sjå òg [[fylkesveg 406 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 406 i Nordland** går på Lovund i Lurøy kommune. Hovudstrekninga av vegen er 586 meter lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Ferje  Lovund
*Arm til Lovund nord (0,6 km)
*Endepunkt Lovund

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 464 i Nordland

:*Sjå òg [[fylkesveg 464 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 464 i Nordland** går mellom Engavågen og Åmøyhamn i Meløy kommune. Han er fastlandssambandet til Grønøya og Åmøya. Vegen er 18,3 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Engavågen
* Brattsund bru (194 m)
*Grønøy
* Uvisst
*Åmøya
*Endepunkt Åmøyhamn

## Bakgrunnsstoff
Elektrisk motor

Ein **elektrisk motor**, **elektromotor** eller **elmotor** er ein transduser som omformar elektrisk energi til mekanisk energi. Elektriske motorar fungerer ved at ein elektrisk straum i eit magnetfelt skapar eit dreiemoment, eller lineær kraft, som set ein aksling i rørsle. Elektriske motorar kan grovt klassifiserast som likestraumsmotorar og vekselstraumsmotorar, med det finst mange ulike typar laga for ymse bruk.
Fylkesveg 7114

**Fylkesveg 7114** går mellom Storvea og Fagerli i Nærøy kommune. Vegen er 989 meter lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 535 i Nord-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Storvea
* frå Storvea til  Meenget (1,6 km)
* Fagerli

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 65

:*Sjå òg [[Fylkesveg 65 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 65** (**Fv65**) går mellom Betna i Halsa og Fannrem i Orkdal. Veglengda er 107,9 km, av dette 74,7 km i Møre og Romsdal og 33,2 km i Sør-Trøndelag.

Vegen forlèt E 39 ved Betna og går i retning sør-aust til Skei, så austover forbi Rindal til Storås og vidare nordover til Fannrem der han møter E 39 igjen.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, men har no status som fylkesveg etter at forvaltingsreforma trod i kraft.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

* Betna

* frå Settemsdal til Heggemsneset
* frå Bæverfjord til Toresetra (15,1 km)
* frå Øye til Hamnes
* frå Øye til Åmot
* Øye bru (ca. 120 m)
* frå Skei via Surnadalsøra til Torvika 
* Skei
* Høgmoen
* Røv bru
* Åmot

* frå Bolmen til Bjørnåsen
* Bjørnåsen
* frå Øvre Rindal til fylkesgrensa →  (Sør-Trøndelag) til  Øyasætra i Orkdal

###### 

* frå Storås til Vormstad
* Storås
* Bjørnlivegen frå Dragsetmoen til  Løkken Verk (7,0 km)

* Svorkmo
* Vormstad
* Forve bru

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 881 i Nordland

:*Sjå òg [[fylkesveg 881|fylkesveg 881 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 881 i Nordland** går mellom Melbu og Stokmarknes i Hadsel kommune. Fylkesvegen går på yttersida (vestsida) av Hadseløya, mens fylkesveg 82 (tidlegare europaveg 10) går på innersida (austsida) av øya. Vegen er 26,1 km lang og har asfaltdekke.

## Kommunar og knutepunkt

* Melbu
*Ongstad
*Ånnstad
*Taen
*Teigan
*Dragnes
*Breivika
*Flatset
*Bervika
* Stokmarknes

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 914 i Nordland

**Fylkesveg 914 i Nordland** går mellom Kråkhaugen og Verhalsen i Bø kommune. Vegen er 4,1 km lang og har grusdekke.

## Kommunar og knutepunkt

* Kråkhaugen
*Jørland
* Verhalsen

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 919 i Nordland

:*Sjå òg [[fylkesveg 919|fylkesveg 919 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 919 i Nordland** går mellom Skoglund og Utskor i Bø. Vegen er 6,1 km lang. Han har asfaltdekke mellom Skoglund og Hysjorda, og grusdekke vidare til Utskor.

## Kommunar og knutepunkt

* Skoglund
*Kommunal veg til Møkland (1,2 km) og Sletten (2,1 km)
*Jennskaret
*Hysjorda
*Endepunkt Utskor

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 7672

**Fylkesveg 7672** går mellom Myre og Høydal i Øksnes kommune. Vegen held fram som kommunal veg til Nyksund. Strekninga mellom Myre og Høydal har asfaltdekkje, medan vegen vidare til Nyksund har grusdekkje. Vegen går gjennom eit lågt skar til Høydal, og vidare langs vestsida av Langøya. Vegen er 2,7 km lang. Den kommunale vegen vidare til Nyksund er 9,2 km lang.

Fram til 2019 hadde vegen nemninga fylkesveg 938 i Nordland.

## Kommunar og knutepunkt

* Myre
*Kommunal veg frå Høydalen til Nyksund (9,2 km)
**Kråknes
**Vottestad
**Endepunkt  Nyksund

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 939 i Nordland

:*Sjå òg [[fylkesveg 939|fylkesveg 939 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 939 i Nordland** går mellom Myre og Palmåsen i Øksnes kommune. Vegen er 21,4 km lang.

Heile vegstrekninga har no asfaltdekkje, etter at strekninga mellom Palmåsen og Tofta vart asfaltert i 2006. 

## Kommunar og knutepunkt

* Myre
*Sørvågen
*Kommunal veg frå Alsvåg til Instøya (1,6 km) og Meløya (2,1 km)
*Rødsand
*Tofta
* Palmåsen

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 942 i Nordland

**Fylkesveg 942 i Nordland** går mellom Hjellsand og Øksnes i Øksnes kommune. Vegen går langs sørsida av Skogsøya og er 4,5 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

*Endepunkt Hjellsand
*Tunstad →  hurtigbåt til Myre og andre stader i Øksnes Vestbygd
*Breistrand
*Endepunkt Øksnes

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 5 i Sør-Trøndelag

:*Sjå òg [[fylkesveg 5|fylkesveg 5 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 5 i Sør-Trøndelag** går mellom Sætervik og Drageid i Osen kommune. Vegen er 8,1 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

*Endepunkt Sætervik
*Endepunkt Drageid →  (Nord-Trøndelag) til Hårstad i Flatanger kommune → 

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6308

**Fylkesveg 6308** går mellom Grisvågen på Indre Skjervøy og Yttervåg på Ytre Skjervøy i Osen kommune.

Trasear: Grisvågen - Angen molo (2,1 km), Angen molo - Yttervåg (0,7 km)

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 8 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

*Endepunkt Grisvågen
*Angen molo sør
----Samband via kommunal veg Angen molo (0,2 km)
----
*Angen molo nord
*Endepunkt Yttervåg

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 955 i Nordland

**Fylkesveg 955 i Nordland** går mellom Storvika i Sortland kommune og Smines i Øksnes kommune. Vegen går over eidet mellom Eidsfjorden og Romsetfjorden, og vidare langs vestsida av Romsetfjorden. Vegen er 13,2&nbsp;km lang og har grusdekke.

## Kommunar og knutepunkt

* Storvika

*Kavåsen
*Romset
*Endepunkt Smines

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6300

**Fylkesveg 6300** går mellom Sundet og Vingsand i Osen kommune. Vegen er 6,4 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 1 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Sundet
* frå Strand til Sandviksberget (0,8 km)
*Endepunkt Vingsand

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6312

**Fylkesveg 6312** går mellom Reppkleiv og Nordskjør i Åfjord kommune.

Trasé: Reppkleiv - Hongsand (29,0&nbsp;km), Hongsand - Nordskjør (11,9&nbsp;km), til saman 40,9&nbsp;km.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 14 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Reppkleiv
* frå Roan sentrum til Utro (2,4&nbsp;km)
* frå Hongsand til Hongsand kai (0,3&nbsp;km)
*Endepunkt Nordskjør

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6322

**Fylkesveg 6322** går mellom Eidsvika og Lines på Linesøya i Åfjord kommune.

Trasé: Linesøy ferjekai – Eidsvika (3,8 km), Stormyra – Lines (2,5 km)

8. oktober 2011 vart ferjesambandet erstatta med med eit fastlandssamband. Den kommunale vegen mellom Nordgårdan og Speilbakkan vart samstundes del av 

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 35 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

*Endepunkt Eidsvika
* frå Speilbakkan til  Stokkneset på Stokkøya
*Kommunal veg 39 frå Linesøy skole til  Nordgårdan
*Arm frå Stormyra til Linesøy ferjekai
*Endepunkt Lines

## Bakgrunnsstoff

*Statens vegvesen &ndash; projektet Stokkøya &ndash; Linesøya
Fylkesveg 6328

**Fylkesveg 6328** (Stordalsvegen) går mellom Årnes og Aunet i Åfjord kommune. Vegen er 18,6 km lang.

Trasé: Årnes - By (10,9 km), By - Aunet (7,7 km). Vegen fylgjer Stordalen frå Årnes langs nordsida av Stordalsvatnet i nordaustleg retning til Aunet.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 52 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

*  Årnes
*  Fredmoen
*  Støvelfossen
* Arm frå Staven til Uggdalen (2,2 km) 
** Kommunal veg frå Uggdalen til Karlsaunet
*** Skogsbilveg til   (ca. 2,6 km)
***  Karlsaunet
* Arm frå By til Rømma (2,7 km)
* Skjern
* Endepunkt Aunet → Bjørnlia

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6332

**Fylkesveg 6332** går mellom Morkamoen og Tårnes i Åfjord kommune. Vegen er 7,4 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 56 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Morkamoen
*Arm frå Ratvikmoen til Grøttingen (2,9 km)
*Kommunal veg frå Vågen til Torsnes
*Endepunkt Tårnes

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6344

**Fylkesveg 6344** går mellom Teksdal og Valvik i Bjugn kommune. Vegen er 9,1 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 86 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Teksdal
* frå Vikavatnet til Slette (3,0 km)
* frå Fagerenget til Lysøysundet (4,1 km)
* frå Brenna via Hellesvikskaret til Breiskar (2,5 km)
* Breiskar
* Lysøysundet
* Lysøybrua (ca. 100 m)
*Endepunkt Valvik

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6360

**Fylkesveg 6360** går mellom Seter og Vassbukt i Bjugn kommune. Vegen er 4,3 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 131 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Seter
* frå Seter til  Stuanes (2,5 km)
* Vassbukt

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6362

**Fylkesveg 6362** går mellom Mælan og Råkstad i Rissa kommune. Vegen er 6,2 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 133 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Mælan
* Oselvbrua (ca. 30 m)
*Arm frå Råk til Råkvåg (1,0 km)
**Kommunal veg frå Råkvåg til Holsundet (3,2 km)
*Endepunkt Råkstad

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6376

**Fylkesveg 6376** går mellom Selbekken og Melland i Agdenes kommune. Vegen er 12,9 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 172 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Selbekken
* frå Venes til Melland (1,2 km)
* Melland
* Melland

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6386

**Fylkesveg 6386** går mellom Mo og Hermstad i Rissa kommune. Vegen er 6 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 196 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Mo
* frå Denstad til  Tjønnbakken (2,9 km)
* Hermstad

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6390

**Fylkesveg 6390** går mellom Bradden og Valså i Rissa kommune. Vegen er 5,1 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 201 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Bradden
*Arm frå Bliksås til  Ersland (2,5 km)
*Arm frå Bliksås til  Grønning (2,3 km)
* Valså

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6324

**Fylkesveg 6324** (nedgradert frå riksveg 722) går mellom Åfjord sentrum og Langstrand i Åfjord kommune. Vegen er 15,4 km lang.

Han tar av frå fylkesveg 723 ved Vassnes i Åfjord, går vekselvis langs Åfjorden og Skråfjorden til Langstrand.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 50 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

Monstadvegen
* Vassnes
*Monstad
Selnesvegen
*Dragseid  Åfjords tusenårsstad,  til  Humstad (7,1 km)
* frå Eide til Rånes (2,3 km)
*Kommunal veg frå Langstrand til Prestnaustet (1,9 km) og til  Lauvøya (7,1 km, medrekna ringveg)

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6392

**Fylkesveg 6392** (**Eidsveien**) og går mellom Skiftkrokan i Ørland kommune og Grandal i Bjugn kommune. Vegen er 21,9 km lang (6,8 km i Ørland og 15,1 km i Bjugn).

Vegen fylgjer nordsida av Stjørnfjorden til Stallvika og går derfrå nordover til Grandal ved Gjølga.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 231 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

*  Skiftkrokan,  til  Aune (1,9 km)
* frå Vestrått via  Austråttborga og Ottersbo til Karlsenget (4,5 km),  frå Vestrått til   Opphaug (2,1 km)
* Karlsenget

* frå Vassbukt til  Seter
*Høybakken
*Stallvika
* Grandal

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 55 i Sør-Trøndelag

:*Sjå òg [[fylkesveg 55 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 55 i Sør-Trøndelag** går mellom Mørreaunet i Åfjord kommune og fylkesgrensa ved Sela. Vegen er 38,7 km lang.

Vegen går frå Mørreaunet til Osa, vidare langs sørsida av Storvatnet og fylgjer Sørdalen til fylkesgrensa.

## Kommunar og knutepunkt

* Mørreaunet
* Kommunal veg frå Karlsaunet til Uggdalen
**  
**  Uggdalen
* Sørdalskverna
*Flenstad
*Ommunddal
*Endepunkt fylkesgrensa ved Sela  →  (Nord-Trøndelag) vidare til  Follafoss i Verran kommune

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6400

**Fylkesveg 6400** går mellom Veklem og Garten i Ørland kommune. Vegen er 10,3 km lang.

Vegen går vestover langs Trondheimsfjorden til Rabben på Garten.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 241 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Veklem
*  Uthaugsveien fra Prestbakken via Røyne til  Uthaug
* frå Ørland kyrkje til Grande (5,4 km)
* frå  til Opphaug
* frå Grande til  Djupdal (2,6 km)
* Grande
*Beian
* via  ferje frå Garten til Storfosna
*Endepunkt Rabben

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6402

**Fylkesveg 6402** går mellom Garten og Storfosna i Ørland kommune, og Leksa i Agdenes kommune.

Trasé: Garten - Garten ferjekai (0,2 km), Storfosna ferjekai - Sletta (3,5 km), Godset - Skaget (1,6 km).

Vegen mellom Fagerhaug og Kråkvåg er ein privatveg som delvis er finansiert av Ørland kommune.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 242 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Garten
* Ferje frå Garten
*via Storfosna
**Arm frå Godset til Skaget (1,6 km)
***Privat veg frå Fagerhaug via  (630 m) til Kråkvåg (3,6 km)
**Endepunkt Sletta

*til  Leksa

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6408

**Fylkesveg 6408** går mellom Viklem og Uthaug i Ørland kommune. Vegen er 5,0 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 245 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

*  Viklem
* frå Rønne til  Berg
* Uthaug

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6410

**Fylkesveg 6410** går mellom Berg og Rønne i Ørland kommune. Vegen er 3,0 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 247 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Berg
* frå Ryggen til  Innstrand (1,1 km)
* frå Aune til   Skiftkrokan (1,9 km)
* Rønne

## Bakgrunnsstoff
Passau

**Passau** er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Byen vert stundom kalla *Dreiflüssestadt* (*Byen ved tre elvar*) fordi elvane Inn frå sør og Ilz frå Bayerischer Wald munnar ut i Donau her.

10&nbsp;000 av innbyggjarane i byen er studentar ved Universitetet i Passau. Universitetet vart grunnlagd seint på 1970-talet, tufta på det fleire hundreår gamle Instituttet for katolske studiar. Det er kjend i Tyskland for sine institutt innan økonomi, jus, informatikk og kulturvitskap.

## Historie
Passau vart ein gamal romersk koloni i Noricum kalla Batavis, kalla opp etter ei germansk stamme kalla Batavi.

På andre halvdel av 400-talet oppretta St. Severinus eit kloster her, og i 739 grunnla den irske munken Boniface eit bispedøme i Passau, som lenge var det største i Det tysk-romerske riket.

Med freden i Passau (1552) sikra erkehertug Ferdinand I, representant for Keisar Karl V, ein avtale for dei protestantiske fyrstane som kunne leggast fram ved ein Reichsstag. Dette førte til freden i Augsburg i 1555.

Under renessansen og den tidlege moderne perioden var Passau eit stort senter for produksjon av sverd og andre knivvåpen i Tyskland (nest størst etter Solingen). Smedane i Passau merka klingene sine med Passau-ulven. Overtruiske krigarar trudde at Passau-ulven gjorde dei som bar sverdet usårlege, og derfor var sverda frå Passau svært ettertrakta. Som følgje av dette vart heile praksisen med å plassere magiske vern på sverda for å verne om eigaren kjend som «Passaukunsten»

Under den andre verdskrigen låg det tre underavdelingar av den frykta konsentrasjonsleiren Mauthausen-Gusen her: Passau I (Oberilzmühle), Passau II (Waldwerke Passau-Ilzstadt) og Passau III (Jandelsbrunn).

Frå 1892 til 1894 budde Adolf Hitler og familien hans i Passau. Arkiv i byen viser at Hitler heldt talar ved fire forskjellige tilfelle i 1920-åra her.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Passau|Passau]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Fylkesveg 6422

**Fylkesveg 6422** går mellom Selva og Leksa i Agdenes kommune. Vegen er 14,7 km lang utanom ferjestrekninga.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 277 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Selva
* frå Lysheim til Nordgård (3,6 km)
* frå Fremstad til Musdalen (2,4 km)
* Nordgård
* Ferje frå Værnes
*til  Leksa

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6428

**Fylkesveg 6428** går mellom Å og Gjengstø i Hemne kommune. Vegen er 13,4 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 293 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Å
*Arm frå Heim til Heimsjøen (1,5 km)
*Kommunal veg frå Gjengstø til Vesterberg (0,4 km)

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6432

: *Sjå òg [[fylkesveg 301 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 6432** går mellom Kyrksæterøra i Hemne kommune og Våvatnet i Snillfjord kommune. Vegen er 34,4 km lang (10,4 km i Hemne og 24,0 km i Snillfjord).

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 301 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Kyrksæterøra
* frå Holla til Hollasetra (3,8 km)
* Nordviktunnelen (249 m)

* Berdalstunnelen (129 m)
*Vuttudal
* Våvatnet i Snillfjord kommune

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6450

**Fylkesveg 6450** går mellom Mastad og Skjærbusdalen i Hitra kommune. Vegen er 15,9 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 365 i Sør-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Mastad,  til Ulvan (5,8 km)
* frå Grønningen til Reksa (3,3 km)
*Nordbotn
* Skjærbusdalen

## Bakgrunnsstoff
Donaueschingen

**Donaueschingen** er ein by i Tyskland sørvest i delstaten Baden-Württemberg med om lag 21&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[landkreis]]en* Schwarzwald-Baar nær kjelda til elva Donau. Han ligg 13 km sør for Villingen-Schwenningen, 24 km vest for Tuttlingen og om lag 30 km nord for den sveitsiske byen Schaffhausen. 

## Geografi
Donaueschingen ligg på Baarplatået sør i Schwarzwald. Elvane Brigach og Breg renn her i saman og dannar elva Donau, som har gjeve namn til byen. 

## Historie
Byen vart først nemnd som Donaueschingen i 889. I 1283 gav Rudolf von Habsburg grevskapet Baar og Donaueschingen til Heinrich von Fürstenberg, i tillegg til rettane til å bryggje øl. Dette er opphavet til bryggjeriet Fürstlich Fürstenbergische Brauerei. I 1488 gjekk byen til greven av Fürstenberg. Frå 1700-talet var Donaueschingen residens for fyrstane av Fürstenberg. I 1806 kom byen inn under Storhertugdømet Baden og fekk bystatus i 1810. Ein stor del av byen vart øydelagd av ein brann i 1908. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Donaueschingen|Donaueschingen]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Fylkesveg 700

:*Sjå òg [[Fylkesveg 700 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 700** (**Fv700**) går mellom Berkåk i Rennebu og Svorkmo i Orkdal. Veglengda er 52,9&nbsp;km.

Vegen forlet E6 ved Berkåk og går langs Orkla nordover til Meldal kyrkje. Frå der går han over Meldalskogen gjennom Løkken Verk til Svorkmo der han møter E39.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

* Årlivoll
* frå Svorkmo til  Gaulfossbrua i Melhus

* Bjørnlivegen frå Løkken Verk til  Dragsetmoen (7,0&nbsp;km)
* frå Midtskogen til  Lauvåsen i Melhus (23,1&nbsp;km)
* Ressveien, frå Grefstad til Reberg i Rennebu
*  Kvamsveien frå Meldal til  Lo bru (6,2&nbsp;km)
* Meldal kyrkje
* frå Grøtenget via Vålåskaret til fylkesgrensa ved Vålåskarkjølen (17,3&nbsp;km) →  (Møre og Romsdal) til  Helgetun i Rindal
* frå Å til  Stene (1,2&nbsp;km)

* frå Lund til Tjønnan
* Merk bru (ca. 45 m)
* frå Reberg til Grefstad i Meldal
* Tjønnan
* frå Skjepphaug til  Kløft bru (13,5&nbsp;km)
* Berkåk

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 707

:*Sjå òg [[Fylkesveg 707 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 707** (**Fv707**) går mellom Klett i Trondheim og Flakk. Veglengda er 21,6&nbsp;km.

Han tar av frå europaveg 6 ved Klett, går vestover på nordsida av Gaulosen og vidare over Byneset til Flakk.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

*   Klett
* Heimdalsvegen frå Klett via Heimdal til  Kroppan (8,9&nbsp;km)
* frå Spongdal til Lausetkorsen (14,2&nbsp;km)
* Ringvålvegen frå Sørberg til  Heimdal (11,1&nbsp;km)
* Lausetkorsen
* Flakk

## Bakgrunnsstoff
Neuss

**Neuss** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 155&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved den vestlege breidda til elva Rhinen med Düsseldorf på andre sida. Byen har gjennom alle tider nytt godt av å ha vore plassert ved kryssingspunktet til både moderne og historiske handelsruter. 

## Historie
Neuss vart grunnlagd av romarane i år 16 fvt. som ein militær utpost (*castellum*) med namn Novaesium sør for byen, der elva Erft munnar ut i Rhinen. Seinare vart det grunnlagd ein sivil busetnad i det 1. hundreåret ved det som i dag er sentrum av byen. Novaesium, i lag med Augsburg (*Augusta Vindelicorum*) og Trier (*Augusta Treverorum*), er ein av dei tre eldste romerske busetnadane i Tyskland. 

Neuss voks gjennom mellomalderen sidan han låg ved fleire handelsruter og ved eit kryssingspunkt over Rhinen. På 900-talet vart leivningane av martyren og tribunen Quirinus flytta til Neuss. Dette førte til at pilegrimar reiste til heilagdomen sjølv frå land utanfor Det tysk-romerske riket. Neuss vart først dokumentert som ein by i1138.

Ein av dei største hendingane i byen si historie er omleiringa av byen i 1474/1475 av Karl den modige, hertug av Burgund, som nesten varte eitt år. Innbyggjarane stod imot omleiringa og som løn fekk byen av keisar Friedrich III rett til å prege sine eigne myntar og vise det keisarlege våpenskjoldet, keisarørna og krona i sitt eige byvåpen. Neuss vart eit medlem av Hansaen, sjølv om han aldri vart akseptert av dei andre medlemmane av handelslauget. 

I 1586 vart meir enn to tredjedelar av byen øydelagd av brann, og fleire krigar under regjeringstida til Louis XIV av Frankrike førte til dårlege økonomiske kår for Neuss. Byen vart gradvis ein mindre viktig handelsby og frå midten av 1600-talet var Neuss stort sett berre viktig for jordbruket sitt. 

Frå 1794 til 1814 var Neuss ein del av Frankrike under regjeringstida til Napoleon. I 1815 vart Neuss ein del av Preussen, og vart omorganisert som ein del av  ein kreis med kommunane Neuss, Dormagen, Nettesheim, Nievenheim, Rommerskirchen og Zons. På den tida hadde byen 6&nbsp;333 innbyggjarar. 

Neuss vart igjen eit økonomisk senter på 1800-talet då hamna vart utvida i 1835 og den industrielle aktiviteten auka. Bygrensene vart utvida i 1881.

I 1968 vart namnet på byen endra frå *Neuß* til *Neuss*. I 1975 vart byen Neuss og landkreisen Grevenbroich slått saman til Rhein-Kreis Neuss med eit innbyggjartal på 440&nbsp;000 og administrasjonssete i Neuss.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neuss|Neuss]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Fylkesveg 708

:*Sjå òg [[Fylkesveg 708 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 708** (**Fv708**) går mellom Melhus sentrum og Korsvegen i Melhus. Veglengda er 20,5&nbsp;km.

Han tar av frå Europaveg 6 i Melhus og går sørover på vestsida av Ånøyen til Korsvegen.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt

###### 

*   Melhuskrysset (Melhus sentrum)
*  Melhuskrysset
* Melhusbrua (400 m)
* Gimstunnelen
*  Hollumvegen frå Gimse til Holem (2,7&nbsp;km)

* frå Aunet via  Buvikkrysset til  Buvika
* Hove

* Hølondavegen frå Korsvegen til  Kvile,  Jåravegen til  Skoldmoen (10,5&nbsp;km)

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 709

**Fylkesveg 709** (**Fv709**) går mellom Børsøra og Hove i Skaun. Veglengda er 14,1&nbsp;km.

Den byrjar ca 100 m nord for europaveg 39 ved Børsøra og går sørover til Hove der han møter riksveg 708.

Vegen gjekk tidlegare frå Nybrua, no fylkesveg 800  («gamle E39»). Då den nye motortrafikkvegen vart opna vart strekninga mellom Nybrua og Børskrysset nedgradert til fylkesveg 803.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

* frå Børsa til  Laugen (6,0&nbsp;km),  til  Børsa
* Børskrysset
* Børskrysset
* frå Laugen til Morken
* frå Laugen til Sætran
* frå Husby til Venn
* frå Venn til Skauge (2,2&nbsp;km)
* Venn
* Skauge
* Hove

## Bakgrunnsstoff
Paderborn

**Paderborn** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 155&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonsstad i *[[landkreis]]en* med same namn. Namnet kjem av elva Pader, som har utspring i meir enn 200 kjelder nær Paderborn domkyrkje der St. Liborius er gravlagd.

## Geografi
Paderborn ligg ved kjelda til elva Pader, om lag 50 km aust for Lippstadt og om lag 40 km sør for Bielefeld. Åsane i Eggegebirge ligg aust for byen. 

## Historie
Ein meiner at Karl den store var lenge i området under regjeringstida si, og spor av ruinar under og rundt domkyrkja i Paderborn ser ut til å støtte dette. 

Treet Irminsul stod vissnok nær Paderborn.

Paderborn var sete for bispedømet Paderborn og er i dag sete for ein romersk-katolsk erkebiskop.

St. Liborius vert minna kvart år i Paderborn under Liborifest i juli, sjølv om festivitasen i dag har lite å gjere med helgenen. 

## Galleri

Paderborn-Kupferstich-Merian.png|Paderborn i 1647.
Over paderborn.jpg|Utsyn over Paderborn.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paderborn|Paderborn]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Recklinghausen

**Recklinghausen** er ein by i Tyskland i Ruhrområdet i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 110&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonsstad i *[[landkreis]]en* med same namn.

## Historie
Recklinghausen vart først nemnd i år 1017 som *Richoldinchuson*. Sidan 1150 har byen vore sentrum i det såkalla *Vest Recklinghausen*, eit forvaltings- og domstolsområde for heile regionen. Vest Recklinghausen høyrte til kurfyrstedømet Köln fram til 1802. I 1236 fekk Recklinghausen fullstendige byrettar.

Mellom 1514 og 1706 vart det brend hekser i byen. Forfølgjinga av heksane hadde sitt høgdepunkt i 1580–1581 og 1588–1589.

Etter at kurfyrstedømet Köln vart avskaffa kom Recklinghausen til hertugdømet Arenberg, i 1811 til storhertugdømet Berg og i 1814 til den prøyssiske sivilstyresmakta mellom Weser og Rhinen. I 1815 vart byen ein del av provinsen Westfalen i Preussen.

I 1949 vart Recklinghausen ein storby, det vil sei at han fekk meir enn 100&nbsp;000 innbyggjarar. I 1975 vart Recklinghausen sete i kreisen Recklinghausen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Recklinghausen|Recklinghausen]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Fylkesveg 704

:*Sjå òg [[Fylkesveg 704 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 704** (**Fv704**) går mellom Heimdal i Trondheim og Brøttem i Klæbu. Veglengda er 15,4&nbsp;km.

Han tar av frå europaveg 6 ved Kvennild i Heimdal og går søraustover til Brøttem.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

Brøttemsvegen
* Kvennild
* Kvennild
*  frå Kvennild til  Kroppan (5,9&nbsp;km)
* frå Jesmo til  Rødde i Melhus (1,5&nbsp;km)

* frå Tanemsflata til  Hesttrø (3,9&nbsp;km)
* frå Tulluan til Vassfjellet Skisenter (3,0&nbsp;km)
* frå Moen til  Sorgenfri i Trondheim (19,8&nbsp;km)
* frå Hyttfoss til  Ler i Melhus
* frå Brøttem til Bjørklia (4,0&nbsp;km)

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 701

:*Sjå òg [[Fylkesveg 701 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 701** (**Fv701**) mellom Meldal kyrkje og Storås. Veglengda er 9,2&nbsp;km.

Vegen forlet riksveg 700 ved Meldal kyrkje og går langs Orkla nordover til Storås der han møter riksveg 65.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt
###### 

* Storås
* Kvamsveien frå Lo bru til  Meldal sentrum (6,2&nbsp;km)
* Meldal kyrkje

## Bakgrunnsstoff
Bottrop

**Bottrop** er ein by vest i sentrale område av Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 120&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Emscher i Ruhrområdet i nærleiken av Essen, Oberhausen, Gladbeck og Dorsten. Byen har vore eit senter for kolbryting og eit jernbaneknutepunkt, og inneheld fabrikkar som produserer koltjøreprodukt, kjemikaliar, tekstilar og maskineri.

Bottrop voks fram som eit gruvesenter på byrjinga av 1860-talet og fekk byrettar i 1921. I 1975 vart han slått saman med Gladbeck og Kirchhellen, men Gladbeck vart fråskild igjen alt i 1976, og Kirchhellen vart ein bydel i Bottrop.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bottrop|Bottrop]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Remscheid

**Remscheid** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 115&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i den nordlege delen av Bergisches Land, sør for Ruhrområdet. 

## Historie
Remscheid vart grunnlagd på 1100-talet, men var berre ein liten landsby fram til 1800-talet. Tidlegare utgåver av namnet på byen var *Remissgeid* (1217), *Rymscheyd* (1351), *Reymscheyd* (1487) og *Rembscheid* (1639). Den økonomiske veksten i heile Rhin-Ruhr-området førte til folkevekst i Remscheid. Maskinteknikk og produksjon av verktøy var hovudnæringane til byen. 

Den 31. juli 1943, under den andre verdskrigen, vart Remscheid nesten heilt øydelagd under eit britisk bombetokt som skapte ein eldstorm. 

Eit fly av type A-10 Thunderbolt II styrta i byen 8. desember 1988 og seks menneske omkom.

I dag består Remscheid av fire bydelar, *Alt-Remscheid*, *Remscheid-Süd*, *Lennep* og Lüttringhausen.

## Kjende folk
* Wilhelm Röntgen, oppdagaren av røntgenstråler, vart fødd i Lennep i 1845, som i dag er ein bydel i Remscheid. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Remscheid|Remscheid]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Siegen

**Siegen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Sieg i *[[landkreis]]en* Siegen-Wittgenstein der han er administrasjonssete. 

## Historie
Namnet Siegen kjem sannsynlegvis frå det keltiske elvenamnet Sieg. Det er derimot uklart om det er samanheng mellom dette namnet og den germanske stamma Sicambri, som levde her i før-kristen tid. Dei første nedskrivne kjeldene om byen, då kalla *Sigena*, går tilbake til 1079. Hovudnæringa til byen var i lange tider gruvedrift, noko ein kan sjå med dei mange gruvene innanfor bygrensene. 

I 1224 høyrte Siegen til greven av Nassau, Heinrich den rike, og Engelbert II av Berg, erkebiskop av Köln, etter at sistnemnde overførte halvdelen av eigedomen til førstnemnde. *Oberes Schloss* var alt bygd på denne tida. 19. oktober 1303 fekk Siegen byrettar. Byen var delt mellom dei to overherrane fram til 1381 då Nassau tok over heile eigarskapet. 

På 1500-talet vart det bygd bymurar rundt Siegen med seksten tårn og tre byportar, i tillegg til ei flott borg. Byen vart fleire gongar råka av bybrannar, mellom anna i 1592 og 1695.

På 1700-talet blømde gruvedrifta, i lag med jord- og skogbruk. Då prins Vilhelm I av Nederland nekta å verte med i Rhinforbundet, grunnlagd av Napoleon, vart han kasta av trona av den franske keisaren og Siegerland gjekk til storhertugdømet Berg. Etter Napoleon sitt fall i 1815, fekk Vilhelm I tilbake sine tidlegare tyske område, men avstod desse til Preussen i byte for storhertugdømet Luxembourg. 

I 1923 vart Siegen tatt ut av landkreisen med same namn og vart ein kreisfri by. I 1975 mista derimot Siegen denne statusen og vart ein del av den nyoppretta landkreisen Siegen-Wittgenstein.

Under den andre verdskrigen vart Siegen bomba fleire gongar av dei allierte på grunn av ei viktig jernbanelinje som gjekk gjennom byen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Siegen|Siegen]]» frå , og «[[:en:|Siegen]]» frå  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Bergisch Gladbach

**Bergisch Gladbach** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete for *[[landkreis]]en* Rheinisch-Bergischer Kreis. Bergisch Gladbach ligg på austsida av elva Rhinen, om lag 10 km aust for Köln. 

Hovudnæringa i byen er papirproduksjon, trykking, glastøy og tekstilar. 

## Historie
Tidlege busetnadar eksisterte på 1200-talet, men byen vart først offisielt grunnlagd i 1856. 

Ordet «Bergisch» i namnet kjem av at byen låg i jarldømet Berg, og vart lagd til for å skilje han frå Mönchengladbach. I 1975 vart byen slått saman med nabobyen Bensberg og fekk over 100&nbsp;000 innbyggjarar i 1977.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bergisch Gladbach|Bergisch Gladbach]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Witten

**Witten** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar. Witten/Herdecke Universitet, det første private universitetet i Tyskland, ligg i byen. 

Witten ligg i Ruhrdalen sør i Ruhrområdet.

## Historie
Witten vart først nemnd i 1214, men bydelen Herbede (som vart ein del av byen i 1975) går heilt tilbake til 851. Byen vart ein gruveby frå 1578. I 1975 vart Witten ein del av Ennepe-Ruhr-Kreis og er i dag den største byen her. 1975 var òg første året Witten fekk meir enn 100&nbsp;000 innbyggjarar, grensa for ein storby (Großstadt) i Tyskland. 

Seint på 1800-talet vart Witten kjend for Roburit-dynamitten. Denne dynamitten vart ein gong nytta i kolgruver over heile verda. I 1906 oppstod det derimot ein eksplosjon i fabrikken og 41 menneske omkom. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Witten|Witten]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Kvalross

**Kvalross**en er ein stor selart som finst i Arktis. Han er den største selarten i norske farvatn, og er mest kjend for dei karakteristiske støyttennene sine. Namnet kjem av norrønt *hrossvalr* («heste-kval»), men trass i dette er ikkje dyret i nær slekt med korkje kval eller hest.

## Skildring
Kvalrossen er den største selarten i norske farvatn, med ei gjennomsnittslengd på 2,5-3,5 meter og ei vekt på mellom 700 og 1600 kg. Eksemplar i det nordlege Stillehavet kan vega godt over to tonn.

Det mest karakteristiske trekket til kvalrossen er dei lange støyttennene. Dette er omdanna hjørnetenner som i snitt er 50 cm lange og har vore viktige handelsvarer i lang tid. Kvalrossane sjølv nyttar dei til å nedlegga bytte og til å forsvara seg mot predatorar. Hannane nyttar dei òg i territoriekampar. Som eit forsvar mot artsfrender har desse difor særs tjukk hud, særleg i nakkeregionen. På sitt tjukkaste kan han bli heile 15 cm tjukk.

## Levevis
Kvalrossen er eit relativt sosialt dyr, som kan samla seg i store mengder på strender og isflak. Dei brukar òg mykje tid i vatnet, der dei tek til seg føda si. Stundom fangar dei fisk; større hannar kan òg jakta på mindre selar som ringsel, men som regel beitar dei på muslingar på botnen. Dei tek òg krepsdyr, sjøpølser, ymse blautdyr og somme kappedyr. Muslingane vert greven opp med snuta til dyret og sogne ut or skalet.

Kvalrossen har berre to naturlege fiendar; isbjørnen og spekkhoggaren. Isbjørnen angrip berre om han svelt; støyttennene utgjer eit for stort trugsmål til at han går til åtak utan at det er direkte naudsynt.

## Formeiring
Kvalrosshannane vert vanlegvis kjønnsmogen som tiåring, men ved somme høve kan individ ned til sju år få avkom. Eggløysinga hjå hoene startar som regel når dyret er mellom 4 og 6 år gamalt. Før paringstida, som er frå januar til mars, feitar dyra seg skikkeleg opp; i sjølve paringstida et dei nemleg knapt og treng såleis eit feittlag å tæra på.

Brunsttida for hoer er i februar og på seinsommaren, men sidan hannane berre er i brunst i februar foregår paringa om vinteren. Sjølve akten foregår i vatnet eller sidelengs på eit isflak. Det er hoene som vel partnarane sine; dei ligg på isflak og ser korleis hannane viser seg fram i vatnet. Konkurransen hannane imellom om plass til å visa seg fram på er hard.

Ungane vert fødd på land eller på isflak. Hoa går drektig i 15-16 månadar før kalven vert fødd mellom april og juni, ein meter lang og er symjedyktig frå fødselen av. Han syg mjølk or mor si i mellom 8 og 11 månadar før han tek til å eta muslingar og fisk som dei vaksne. Ungar heldt seg med mora i 2 til 4 år etter at dei er avvent.

## Bakgrunnsstoff
Amfibium

**Amfibium** eller **padder** er firbeinte eller sekundærte beinlause dyr som lever både på land og i vatn og manglar amniotiske egg. Dei er vekselvarme, det vil seie at kroppstemperaturen er avhengig av omgjevnadane, og er i stand til å pusta over kroppsflata. Det er beskrive rundt 6000 nolevande artar, mange sterkt truga av utrydjing. Amfibia omfattar froskar, padder, salamandrar og ormeamfibium.

## Utvikling

Dei første store amfibiegruppene utvikla seg i devontida frå ferskvasslevande kvastfinnefisk (eller lungefisk?) med finnar omdanna til bein. Fleire artar på denne tida kunne bli fleire meter lange, noko berre særs få japanske salamandrar gjer dei etter i dag. Me reknar me at desse dyra erobra landjorda for å unngå å bli jakta på, men dei møtte òg eit par utfordringar der oppe: Dei hadde korkje vasstett skinn eller vasstette egg, og hovudføda deira var framleis i vatnet.

I karbontida flytta amfibia seg opp i næringskjeda og fekk ei rolle som tilsvarar den krokodillane har i dag. Dei åt både store insekt, som levde på land, og fisk som levde i vatn. Gjennom permtida og tidleg trias vart dei derimot utkonkurrerte av proto-krokodiller; krypdyr som overtok nisjene deira. Dette førte til at amfibia migrerte til kaldare strøk (sidan dei i motsetnad til urkrokodillane kunne gå i dvale) eller vart mindre.

## Systematikk
* Underklasse *[[Labyrinthodontia]]* (utdøydd)
** orden *[[Ichtyostegalia]]* (utdøydd)
** orden *[[Temnospondyli]]* (utdøydd)
** orden *[[Anthracosauria]]* (utdøydd)
* Underklasse *[[Lepospondyli]]* (utdøydd)
** Orden *[[Adelospondyli]]* (utdøydd)
** Orden *[[Aïstopoda]]* (utdøydd)
** Orden *[[Nectridea]]* (utdøydd)
** Orden *[[Tuditanomorpha]]* (utdøydd)
** Orden *[[Lysorophia]]* (utdøydd)
* Underklasse *[[Lissamphibia]]*
** Orden *[[Anura]]* (froskar og padder)
** Orden *[[Caudata]]* (salamandrar)
** Orden *[[Gymnophiona]]* (ormeamfibium)

## Bakgrunnsstoff
Iserlohn

**Iserlohn** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 90&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[landkreis]]en* Märkischer Kreis, og er den største byen her og i regionen Sauerland. Iserlohn ligg nord i Sauerland nær elva Ruhr

## Historie
Pancratiuskyrkja (òg kalla Bauernkirche) vart bygd rundt 985, men dei første nedskrivne kjeldene om byen går berre tilbake til 1150. I 1237 gav greven av Mark byrettar til Iserlohn. I 1975 danna byen, som tidlegare hadde vore ein kreisfri by, landkreisen Märkischer Kreis i lag med Letmathe, Hennen, Sümmern og Kesbern. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Iserlohn|Iserlohn]]» frå ,  den 15. juli 2007.*  

## Litteratur
* Götz Bettge: *Iserlohn-Lexikon.* Iserlohn 1987. ISBN 3-922885-37-3
* Ernst Dossmann: *Iserlohner Tabaksdosen erzählen.* Ein Einblick in die wirtschaftlichen, gesellschaftlichen, politischen und militärischen Verhältnisse und das Aufblühen von Gewerbe, Industrie und Handel im märkisch-westfälischen Wirtschaftsraum während der Regierungszeit Friedrichs des Großen, dargestellt an bekannten Iserlohner Industrieerzeugnissen. 1981. ISBN 3-922885-01-2
* Margret Kirchhoff: *Pulsschläge einer Stadt.* Die Oberste Stadtkirche Iserlohn - Zeitbilder und Momentaufnahmen. 2003. Eigenverlag Dr. Margret Kirchhoff.
* Fritz Kühn: *Liebes altes Iserlohn.* (released about 1956). Westfalenverlag Dortmund

## Bakgrunnsstoff

*
Fossil

**Fossil** (frå latin *fossus*, «har vorte grave opp») er gamle dyre- eller planterestar som har unngått å rotna, og med tida har vorte ein del av jordskorpa. Dette kan vera restar av sjølve organismen som er vorte bevart, avtrykk av organismen i berggrunnen eller eit spor som vart sett medan organismen framleis levde. Fossilisering skjer som oftast når organismen fort vert gravlagd i sedimentrikt vatn. Dette vert etterfølgd av ei kjemisk endring, der det vert ført til eller trekt frå mineral.

På grunn av måten fossil vert danna på, er dei vanlegast i sedimentære bergartar. Nesten alt som er kjend om utdøydde dyr kjem frå fossil. Læra om desse vert kalla paleontologi.

## Fossil i Noreg
I Noreg er fossil vanlegast i Oslo-feltet, der det har vorte funne mange fossil frå mellom kambrium- og silur-tida. Mellom funna her er mellom anna mange godt bevarte urfiskar som ostracodermar og placodermar, sjøskorpionar (*Eurypterida*), sjøliljer og eit vell med ulike trilobittar og brachiopodar.

Fleire av dei største fossilfunna her til lands har vorte funne i Nord-Noreg. Her har ein m.a. funne store symjeøgler frå mesozoikum.

Den einaste dinosauren det er funne fossil av i Noreg er ein *[[Plateosaurus]]* som vart funnen 2256 m under havbotnen i Nordsjøen i 2006. Dinosaurfossil frå Svalbard har vore kjend lenge, men då hovudsakleg i form av spor frå mellom anna *[[Iguanodon]]*.

## Kjelder
Mink

**Mink** (*Neovison vison*) er eit mårdyr innfødd til Nord-Amerika. Den etter kvart ganske store europeiske bestanden er dels innført av Sovjetunionen som jaktvilt, og dels etterkommarar av rømde dyr frå pelsdyrfarmar. Dyret er vanleg i Noreg, og vert rekna som eit skadedyr i økologisk samanheng.

Den europeiske minken, *Mustela lutreola*, er utbreidd i sentral- og aust-Europa, men er truga av utrydjing på grunn av konkurranse med amerikanske minkar. 

## Skildring
Minken har langstrekt kropp med lang hale og korte bein. Pelsen er som regel mørkt brun, men kan variera frå svart til kvit på grunn av innflytnad frå rømd oppdrettsmink.

Ein vaksen hannmink er mellom 58 og 70 cm lang og veg 0,9-1,6 kg. Hoa er noko mindre, og er stort sett mellom 46 og 57 cm med ei vekt på 0,7-1,1 kg. Maksimal levealder er ca 10 år.

## Levesett
Mink trivst best i skogsområde med vatn. Kva han et, varierer med årstida: Om sommaren er hovuddelen av kosthaldet kreps og frosk med eit visst innslag av fugl og småpattedyr, om vinteren består det som regel av små pattedyr, fugl og egg.

Mink er dyktige til både å symja og å klatra. Dei kan dykka ned til om lag fem meters djupn, og symje omkring minst 30 meter i neddykka tilstand. På grunn av denne hangen til vatn vert hia deira vanlegvis plassert ved elvebredder eller langs sjøkantar. Det hender ofte at dei tek over hi frå andre dyr, t.d. bisamrotte.

Minken er nattaktiv.

## Formeiring
Minken er ein solitær jeger, og møter berre andre minkar i paringstida, seint på vinteren. Hannminken er særleg territorial, og markerer revir med moskussekret frå analkjertelen. Mink vert kjønnsmogen om lag 10 månadar gamal, i god tid til si første paringstid. Hoa går drektig i rundt 40-75 dagar før eit kull på 1-8 ungar vert fødd ut på vårparten.

Nyfødd mink veg 8-10 gram og er rosa og skrukkete, med eit tynt kvitt hårlag. Etter tre og ei halv veke opnar dei augo. Utpå hausten forlet dei mora for å danna sine eigne revir.

## Mink i Noreg

Minken er ein framand art i norsk fauna. Dei første viltlevande bestandane her til lands vart etablerte på 1930-talet i Sunnhordland av etterkomarar av rømde pelsdyr. Om lag på same tid kom dei første minkfarmane på Austlandet, og innan 1955 var det registrert villmink i alle fylke på Austlandet. I 1980 fanst det mink i alle norske fylke utanom Finnmark; i dag finst han òg der. Det er derimot teikn som tyder på at bestanden er på veg ned, sjølv om det ikkje vert ført statistikk over han utanom det som vert teke som jaktvilt. Mink blir i dag oppfatta som ein trussel mot fleire sjøfuglbestandar. Han er i dag svartelista, jamfør Norsk Svarteliste 2007, utarbeidd av Artsdatabanken.

## Bakgrunnsstoff
*
Velociraptor

**Velociraptor** var ei slekt små kjøt-etande dinosaurar som levde frå mellom 83 til 70 millionar år sidan, i slutten av krittida. Fossilar av slekta har til no berre vorte funne i Mongolia, men både i dei indre og dei ytre delane.

Dinosauren er i dag kanskje mest kjend for si framtredande rolle i filmen *[[Jurassic Park]]*.

## Skildring
Velociraptor var ein tobeint rov-dinosaur med lang, stiv hale og store sigdforma klør på bakbeina. Han var ein liten art innanfor sin familie; vaksne eksemplar som er funne måler 1,8 m frå snute til haletipp og er rekna til å ha hatt hovudet sitt 60 cm over bakken. Vekta er rekna til 20 kg.

Det viktigaste kjenneteiknet Velociraptor har som skil han frå andre medlemmar av same familie, er det avlange, flate hovudet. Dette kunne bli 25 cm langt, og hadde ei snute som peikte oppover.

Som andre dromaeosaurar hadde Velociraptor ei stor hand med tre sterkt kurva fingrar. Dette er eit trekk som liknar på vengjebeina i dagens fuglar, som forskarane trur stammar frå nett denne familien. Dinosauren var ein tågjengar, som gjekk på tredje og fjerde tå.

Det er funne fjørkledde eksemplar av fleire tidlegare artar i same dinosaurfamilie, noko som har ført til at mange forskarar trur Velociraptor hadde fjør. Nokre systematikarar har til og med plassert han i same biologiske familie som urfuglen *[[Archaeopteryx]]*; det vil seie at dei klassifiserer han som ein vengjelaus fugl. På bakgrunn av dette meiner dei fleste dinosaurforskarar at han òg var varmblodig.

## Paleobiologi

Velociraptor er ein av få dinosaurar me har heilt sikre biologiske opplysningar om. I 1971 vart det funne eit fossil som synte ein Velociraptor i kamp med ein *[[Protoceratops]]*; ei lita nashornøgle utan horn. Fossilet er eit lukketreff av dei sjeldne i paleontologisk historie - dyra har vorte gravlagd i sand medan dei slost, så fort at rørslene deira vart fanga i sjølve fossilet. I dette glimtet frå fortida ser me at Velociraptor nytta den store kloa på andre tå til å skjera over strupen på byttet sitt.

I boka og filmen *Jurassic Park* vert Velociraptor framstilt som eit jaktande flokkdyr, på linje med m.a. ulv og løve i dag. Det finst derimot ingen fossil som støtter denne hypotesen.
Mem

**Mem** er ei nemning inna sosiobiologien for ei eining innan kulturell evolusjon. Omgrepet er reint teoretisk, og står for læring eller imitering av idéar, haldningar, moter, vaner og antakingar. 

Uttrykket er ei neologisme laga av Richard Dawkins, som brukte det for første gong i boka *[[The Selfish Gene]]* i 1976. Han meinte ein kunne utvide evolusjonskonseptet til den kulturelle spreiinga av tankar og idéar. 

Evolusjonsbegrepet kjem inn der imiteringa utviklar seg, til dømes at ei musikkgruppe blir inspirert av ei anna musikkgruppe og skapar ny musikk inspirert av det foregåande, men framleis innan rammeverk til sin subkultur.

Dei einaste artane som har utvist memetiske handlingar er menneske, delfin og fugleartar (som lærer å synge av foreldra).

## Etymologi
Sjølve ordet «mem» (engelsk *meme*, /miːm/) er ei samansmelting av *mimeme* (frå gammalgresk μίμημα mimēma, 'noko etterlikna') og *gene* (gen), for å illustrera at *mema* i den kulturelle evolusjonen tilsvarar det *gena* er for den genetiske evolusjonen. Richard Dawkins ville ha eit einstavingsord som skulle vere nært tilknytt den biologiske motsetnaden *gen* (på engelsk *gene*). Dersom ein overfører retningslinene hans til norsk, blir omsetjinga *mem*.

## Eksempel
Mem kan til dømes vere verdi-baserte («Kyskleik er viktig»), preferanse-baserte («Svinekjøt er avskyeleg»), eller basert på overtru («Å knuse ein spegel gir sju års ulukke»). Dei kan også basere seg på uttrykk frå folkemunne («Ein fugl i handa er betre enn ti på taket»), segner («Jostedalsrypa», vandresoger), populærkultur (*[[Lille Lørda|Rifla påmmfri]]*) eller internetthendingar («Er det for sent å stemme på radiohode?»). I tillegg kan for eksempel spreiing av moteplagg nemnast som eit mem; ei kulturell spreiing av ein bestemt eigenskap.

## Kritikk
Teorien rundt memet har fått kritikk blant anna for å vere ei kraftig forenkling av tankeskapinga, eit emne som blant anna omfattar all spreiing av ideologiske og teologiske tankar. Memet blir av enkelte filosofar sett på som ei abstrahering og katalogisering av noko så flyktig som idéen.

## Referansar