open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Columbium

**Columbium** er det opphavleg namnet på det metallet som finst i mineralet columbitt . Då det seinare viste seg at det i røyndomen var til ulike metall, fekk desse namna tantal og niob. Columbium blir brukt til dels som namn for metallet niob i engelsktalande land.

## Kjelder
*Columbium. (2009, 17. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/columbium.
Cookeitt

**Cookeitt** er eit glimmerliknande litiumhaldig mineral, nærskyldt med kloritt. Fargen er kvitgul-rosa. Kjemisk formel LiAl4(Si3Al)O10(OH)8. Det er funne i Noreg på ein pegmatittgang ved Holandsfjord i Nordland. 

Det er kalla opp etter den amerikanske kjemikaren J. P. Cooke (1827–94).

## Kjelder
*Cookeitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cookeitt.
Cooperitt

**Cooperitt** er eit mineral som består av platinasulfid, PtS, påvist frå gullførekomstar i Finnmark. 

Det vart først skildra i 1928 etter førekomstar i Bushveld Igneous Complex og kalla opp etter den sørafrikanske metallurgisten Richard A. Cooper som først skildra mineralet.

## Kjelder
*Cooperitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cooperitt.

## Kjelder

*Webmineral data
Copiapitt

**Copiapitt** er eit mineral, eit sekundært sulfat funne fleire stader i Noreg. Den kjemiske samansetjinga er (Fe,Mg)Fe4(SO4)6(OH)2·20 H2O.

Det vart først skildra i 1833 etter ein førekomst nær Copiapó i Atacama i Chile.

## Kjelder
*Copiapitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Cordieritt

**Cordieritt** er eit mineral som består av magnesium-aluminium-silikat med noko jarn for magnesium, (Mg,Fe)2Al4Si5O18. Cordieritt er strukturelt nærskyldt med beryll, men har rombisk symmetri. Hardleiken er stor, 7–7,5, og mineralet er glasaktig og oftast blåfarga. Det viser sterk dikroisme (pleokroisme), blå i éi retning og gul i ein annan, og går på grunn av denne eigenskapen òg under namnet **dikroitt**. Eit anna forelda namn er *iolitt*.

Cordieritt opptrer både i kontakt- og regionalmetamorfe bergartar (hornfelsar i Oslofeltet; gneisar i Bamble–Arendal-traktene). Ved høg temperatur er den heksagonale modifikasjon indialitt stabil. Cordieritt blir lett påverka av hydrotermale løysingar (varme, vasne løysingar som gjennomtreng bergartene) og omdannast til blaute, gulaktige eller raude aggregat som består av glimmerar og leirmineraler (aspasiolitt, pinitt).

Klåre, friske krystall nyttast som edelsteinar (vassafir, finst i seifar i Sri Lanka). Det er mogleg at vikingane sine solstein som vart brukt i navigasjonen bestod av cordieritt. 

Det vart oppdaga i 1813 og er kalla opp etter den franske geologen og gruveingeniør Louis Cordier (1771–1861).

## Kjelder
*Cordieritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cordieritt.
Coronaditt

**Coronaditt** er eit svart oksid-mineral med samansetjing Pb(Mn4+, Mn2+)8O18 · H2O. Det har ein struktur med store kanalar; innhaldet av
bly og vatn er variabelt. Mineralet er nærskyldt med hollanditt. 

Coronaditt er påvist frå skarnførekomsten Skjerpemyr på Grua i Lunner. Det er kalla opp etter den spanske oppdagaren F. Vásquez de Coronado (ca. 1510–54).

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Cosalitt

**Cosalitt** er eit sulfidmineral som inneheld bly og vismut. Det har kjemisk samansetjing Pb2Bi2S5. Mineralet har namn etter gruva Cosala i Mexico.
Det er funne i små mengder i fleire norske førekomstar. 

## Kjelder
*Cosalitt (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.
Covellin

**Covellin** (engelsk *covellite*) er eit mineral som består av koparsulfid, CuS. Covellin er indigoblått og særs bløytt (hardleik 1,5–2). Det krystalliserer heksagonalt. Finst oftast sekundært etter chalkopyritt og chalkositt, men kan òg vere danna primært. Det er ein viktig koparerts i Chile, Bolivia og New Zealand. 

I Noreg er covellin påvist i ei rekkje førekomstar, men i særs små mengder. 

Det er kalla opp etter den italienske mineralogen Nicola Covelli (1790–1829).

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Cristobalitt

**Cristobalitt** er eit mineral med same samansetjing som kvarts, SiO2, men stabilt berre ved høgare temperatur (sjå polymorfi). Det finst difor berre i lavabergartar.

Det har namn etter Cerro Cristóbal i Mexico.

## Kjelder
*Cristobalitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cristobalitt.
Cubanitt

**Cubanitt** er eit bronsegult mineral med samansetjing CuFe2S3 og rombisk symmetri. Det finst mellom anna på Cuba (difor namnet) og blir trudd å vere temmeleg utbreidd i dei norske koparførande kisførekomstane.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Cullinan-diamanten

**Cullinan-diamanten** er den største diamanten i verda, funnen i januar 1905. Diamanten vart kjøpt av regjeringa til Transvaal for 150 000 pund og gjeve til Edvard VII av Storbritannia. Uslipt vog han ca 3100 karatar (vel 600 g). Cullinan-diamanten vart slipt til 9 større steinar og 96 små briljantar, og desse tilhøyrer no dei britiske kronjuvelane. Ca 66 % gjekk bort under
slipinga.

Han er kalla opp etter direktøren for Premier Diamond Mine (Transvaal) Company, eigaren av gruvene der han vart funnen.

Den største polerte steinen vert kalla **Cullinan I** eller *Great Star of Africa*, og er på 530.4 karat. Han var den største polerte diamenten i verda fram til 1985 då Gullen Jubilee-diamanten vart funne på 545,67 karat, òg denne frå Premiergruva. 

## Kjelder
*Cullinan-diamanten. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/Cullinan-diamanten.
Cølestin

**Cølestin** er eit kvitt eller lyseblått mineral som består av strontiumsulfat, SrSO4, med rombisk symmetri. Det finst som korna massar i mergel, sandstein- og kalksteinslag eller på hydrotermalgangea. 

I Noreg er det kjent frå Sulitjelma gruver.

## Kjelder
*Cølestin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Cummingtonitt

**Cummingtonitt** er eit grått til grønt, fibrig mineral i amfibolgruppa. Den kjemiske samansetjinga er Mg,Fe)7Si8O22(OH)2, magnesiumjernsilikathydroksyd.

Det har namn etter Cummington i Massachusetts.

## Kjelder
*Cummingtonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cummingtonitt.
Cyprin

**Cyprin** er ein blå varietet av mineralet vesuvian, skildra av Berzelius i 1821, frå Sauland i Telemark. Fargen skuldast eit lite innhald av kopar.

## Kjelder
*Cyprin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cyprin.
Cupritt

**Cupritt** eller **raudkoparerts** er eit mineral som kjemisk er eit koparoksid, Cu2O, og som krystalliserer kubisk. Det finst som overtrekk på gedigent kopar i Dalane i Kviteseid og Årdal i Sogn og elles i små mengder fleire andre stader.

Cupritt er typisk knytt til oksidasjonssonen i koparførekomstar og har atskillig tyding som koparmalm, til dømes i USA og Chile. Vene krystall er særleg kjent frå Tsumeb i Namibia. Ein varietet av cupritt er chalcotrichitt som dannar hårforma krystall. Ein annan varietet er jordaktig, såkalla teglmalm, som er blanda med jernoksid og anna.

Cupritt vart først skildra i 1845 og namnet kjem frå latinsk *cuprum* etter koparinnhaldet.

Cupritt er funnen i Uralfjella, Altaifjella og Sardinia, og i meir isolerte stader i Cornwall, Frankrike, Arizona, Chile, Bolivia og Namibia.

## Kjelder
*Cupritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/cupritt.
Kristoffer Teige

**Kristoffer Teige** () var ein norsk bonde, hardingfelespelemann og folkesongar frå Teige i Skifjorden i Hyllestad i Sogn og Fjordane. 

## Bakgrunn
Kristoffer Teige vart fødd i Teige i Hyllestad, som son av Nikolai C. Teige (f. 10.12.1856 i Skifjord i Hyllestad) og Maargrete J. Teige (f. Bordvik, 28.10.1859).
Han var gift med Anna Kristine Teige (f. Myklebust, 1891).

## Spelemann
Kristoffer Teige var sjølvlærd, og laga seg fele i 6-årsalderen. Seinare kjøpte han ei hardingfele i Bergen. Han hadde tradisjon frå lokale eldre spelemenn, mellom andre Edvard Brendehaug frå Fjaler kommune. 

Teige var spelemann i mange bryllaup, og han har spelt på fleire kappleikar. NRK gjorde lydopptak av Teige på slutten av 1950- og byrjinga av 1960-talet. 

## Musikalsk ettermæle
Unni Løvlid har brukt materiale etter Kristoffer Teige på plateutgjevinga «So ro liten tull» frå 1999. Også folkemusikkgruppa Bufaste tonar har brukt materiale etter Teige.
  
## Prisar og utmerkingar
I 1967 vart Kristoffer Teige heidra med Kongens Fortenestemedalje i sølv.   

## Bakgrunnsstoff
* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin utøvardatabase 
* Lydopptak av Kristoffer Teige kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Slaget ved Marne

**Slaget ved Marne** kan visa til to slag ved [elva Marne] i Frankrike som begge fann stad under [den fyrste verdskrigen:

*Det første slaget ved Marne i september 1914
*Det andre slaget ved Marne i juli-august 1918
Schneebiger Nock

**Schneebiger Nock** er ein 3&nbsp;358 meter over havet høg fjelltopp i Hohe Tauern i Alpane. Fjelltoppen ligg i provinsen Bolzano i Italia. Schneebiger Nock er det nest høgste av Rieserferner-fjella, eit fjellområde vest i Hohe Tauern. Fjellet ligg i Naturpark Rieserferner-Ahrn/Parco Naturale Vedrette di Ries-Aurina.

Den austerrikske erkehertugen Rainer Ferdinand, Heinrich Wurmbrand og fjellførarane Georg Auer og Johann Oberarrbacher, samt Georg Weiss kleiv til topps som dei aller fyrste, den 6. oktober 1866. I dag vert toppen av Schneebige Nock nådd frå Kasseler Hütte på nordaustsida, eller frå  Rieserfernerhütte på sørsida. Med si markante pyramideform og den særprega egga er toppen eit ynda mål for fjellturistar og som utsynspunkt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Schneebiger Nock|Schneebiger Nock]]» frå ,  den 22. juli 2014.*
Große Geiger

**Große Geiger** er ein 3&nbsp;360 meter over havet høg fjelltopp i dei såkalla Venediger-fjella i Hohe Tauern i Alpane, på grensa mellom dei austerrikske forbundslanda Tirol og Salzburg. 

Große Geiger reiser seg heilt åleine midt på Tauernhauptkamm, hovudfjellkjeda i denne delen av Alpane. Med si utprega symmetriske pyramideform og den mektige nordvestveggen, som reiser seg 350 meter i meir enn 50° over isbreen Obersulzbachkees, er fjelltoppen det dominerande landemerket i heile Obersulzbachtal. Mot alle fire himmelretningane går markerte egger.

Då fjelltoppen er lett å nå, er Große Geiger eit ynda turmål, også for klatrarar. Dei fyrste til topps, Richard Issler og fjellføraren Michael Groder, kleiv opp frå sørsida den 20. august 1871, der Johannishütte står i dag. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Großer Geiger|Großer Geiger]]» frå ,  den 22. juli 2014.*
Sofía Patsalídes

**Sofía Patsalídes** () er ein kypriotisk songar.

## Eurovision
### Junior Eurovision Song Contest 2014
Patsalídes vart vald internt av Radiofonikó Ídrima Kýprou til å representere Kypros i Junior Eurovision Song Contest 2014 i Marsa på Malta. Ho framførte songen «I pio ómorfi méra», på gresk og engelsk, og enda på niandeplass med 69 poeng; åtte frå Bulgaria og San Marino, sju frå barnejuryen, Sverige og Nederland, fem frå Italia, fire frå Georgia, Slovenia og Montenegro og tre frå Kviterussland og Russland. I tillegg fekk alle land tolv poeng for at ingen skulle stå att utan. Ho skreiv songen saman med Stavros Stavrou og Aléx Panayí.

## Fotnotar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sophia Patsalides|Sophia Patsalides]]» frå ,  den 23. juli 2014.*
Johannes Holsen

**Johannes Olai Holsen** () var ein hardingfelespelemann frå Viksdalen i Gaular kommune i Sogn og Fjordane. 

## Bakgrunn
Johannes Holsen vart fødd våren 1910 og vaks opp på garden Hetle i Viksdalen i Gaular i Sunnfjord, som son av Nikolai Ludvigson Holsen (1871-1953) frå Holsen, Førde og Olina Holsen (f. Hetlem 1876-1968) frå Viksdalen, Gaular. Han vaks opp i ein søskenflokk på ni born. 
I 1933 flytta Johannes Holsen til Førde, og han var busett der heile sitt vaksne liv. Dei fyrste åra dreiv han ein kafé på Flaten saman med søstera si. Han utdanna seg som urmakar ved «Forskolene for Håndverks- og Industrilærlinger» i Bergen. Tilbake i Førde starta han sin eigen urmakarverkstad på Hafstad, og han hadde også ein frisørstol i forretninga der kundane også kunne få seg ein hårklipp om det trongst. I sommarhalvåret var Johannes ein mykje brukt spelemann i bryllaup i heile indre Sunnfjord, og kanskje spesielt i Viksdalen og elles i Gaular. Han var ein ivrig deltakar på både små og store kappleikar rundt ikring.

## Opplæring/tradisjon
Johannes Holsen byrja å spele hardingfele åtte år gamal. Det meste av spelet sitt lært han av far sin, Nikolai Holsen (f. 1871), og farfaren Ludvig Holsen (1839-1892). Holsen hadde ei Øverås-fele, bygd i 1931. 

Han gjorde innspelingar både for NRK Folkemusikkarkivet og Arne Bjørndals Samling, og det er særleg runddans- og bygdedansslåttar etter faren og farfaren som pregar repertoaret hans.

## Musikalsk ettermæle
Johannes Holden er ei viktig kjelde for Gaular Spelemannslag, Indre Sunnfjord Spelemannslag og Gro Marie Svidal. 

## Diskografi
* *Hardingfelespel frå Sunnfjord* (Nils Furnes, Johannes Holsen og Knut Sandal) (ta:lik, 2005)

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel frå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Info om ta:lik si plateutgjeving ''Hardingfelespel frå Sunnfjord''
* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin utøvardatabase 
* Lydopptak av Johannes Holsen kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Cape Cod

**Cape Cod** (1033 km²) er ein odde som utgjer den austlegaste delen av delstaten Massachusetts i USA. Namnet «Cape Cod» kan visa til odden ytst på halvøya han er ein del av, eller heile halvøya. Halvøya er i røynda omforma til ei stor øy av Cape Cod-kanalen, som blei fullført i 1914.

Halvøya utgjer fylket Barnstable County. Dette er delt inn i femten town-område med fleire tettstader. 

Det går to bilbruer over Cape Cod-kanalen: Sagamore Bridge og Bourne Bridge. Jernbanebrua Cape Cod Canal Railroad Bridge fraktar gods og eit mindre tal passasjerar over til Cape Cod.

Tradisjonelle næringsvegar på Cape Cod er handel, fiske og kvalfangst, men turisme er blitt stadig viktigare. Cape Cod er ein viktig sommarturiststad med ei rekkje badestader og ferjesamband til øyane Martha's Vineyard og Nantucket. Odden og øyane i nærleiken er mellom anna kjende for å tiltrekka seg mange rike, mektige eller kjende personar, som Kennedy- og Forbes-familien. Mange av dei mindre øyane er i privat eige.

Cape Cod var opphavleg folkesett av wampanoagfolk, som dreiv med jordbruk, jakt og fiske. Staden blei vitja av dei europeiske oppdagarane 
Giovanni da Verrazzano i 1524, Estêvão Gomes i 1525 og Bartholomew Gosnold, som gav odden namnet Cape Cod, i 1602. Det er også blitt spekulert i om staden var Vinland-odden sett av vikingar, men det er ikkje funne prov for dette. 

Provincetown ytst på Cape Cod er staden der pilgrimsfedrane gjekk i land i 1620. Dei fekk hjelp til å overleva av lokale innfødde. Kolonistane tok gradvis over området gjennom kjøp og ekspropriasjon. Kolonistane hogde og brann ned tre slik at halvøya mista skog, og dette saman med innført europeisk jordbruk i staden for dei tradisjonelle avlingane av mais, bønner og graskar førte til tapa av jordsmonn og sandspreiing. Jordbruket gjekk tilbake frå midten av 1800-talet, då vestlege område i USA blei tilgjengelege for nybyggjarar, og skogen tok seg etterkvart opp att.

Mot slutten av 1800-talet byrja rikfolk frå Boston å vitja halvøya om sommaren. Guglielmo Marconi utførte den første trådlause radiooverføringa over Atlanterhavet frå USA frå Wellfleet på Cape Cod i 1901. Stranda under klippa han sende frå er kalla Marconi Beach til minne om dette. I 1914 byrja Marconi byggja ein transatlantisk mottakarsjon i Chatham og ein sendestasjon i Marion.

I 1961 skapte president John F. Kennedy eit naturreservat, Cape Cod National Seashore, av fleire av dei austvende sandstrendene som var planlagd utbygde. 

I 1966 blei det reist eit minnesmerke over president John F. Kennedy i Hyannis. Byen har også eit museum vigd presidenten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cape Cod|Cape Cod]]» frå ,  den 23. juli 2014.*  
 
*«Cape Cod» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*.

## Bakgrunnsstoff
Hochwilde

**Hochwilde** er eit 3&nbsp;480 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol. Fjellet har to toppar, der sørtoppen er den høgste, medan nordtoppen er 3&nbsp;458 moh.

Den fyrste registrerte toppturen på Hochwilde fann stad i 1858. Denne vart gjennomført av Johann Ganahl, som for det austerrikske militæret dreiv oppmåling i området, og nokre hjelparar og berarar frå Schnalstal. Nordtoppen vart bestige fyrste gongen den 24. august 1871 av Hans Lutze von Wurmb og fjellførarane Peter Paul Gstrein og Rupert Scheiber.

Hochwilde er eit framifrå utsiktspunkt, og såleis eit ynda turmål. Ein topptur kan starte både frå Stettiner Hütte i sør, eller frå Hochwildehaus på nordsida.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hochwilde|Hochwilde]]» frå ,  den 23. juli 2014.*
Cape Cod-kanalen

** Cape Cod-kanalen** (engelsk *Cape Cod Canal*) er ein menneskeskapt kanal i Massachusetts som dannar ei skipsrute frå Cape Cod-bukta i nord til Buzzards-bukta i sør. Kanalen er rundt 11 km lang, og er ein del av den 4&nbsp;800 km lange sjøfartsruta Atlantic Intracoastal Waterway.
Han gjer at fartøy kan unngå den 217 km lange vegen rundt Cape Cod, og har rundt 20&nbsp;000 årlege brukarar.

Kanalen opna ei kort tid i juli 1914, og var ferdigstilt i 1916. Kanalen avskar Cape Cod frå fastlandet slik at halvøya i røynda blei ei øy.  To motorvegbruer, Bourne og Sagamore, og ei jernbanebru, Cape Cod Canal Railroad Bridge, kryssar kanalen.

Ein sterk straum går gjennom kanalen og byttar retning kvar sjette time. Han kan nå ein fart på over 8 km/t ved fjøre sjø.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cape Cod Canal|Cape Cod Canal]]» frå ,  den 23. juli 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene: &nbsp;*
 

* Massachusetts General Court, "Report of the Joint Committee of 1860 Upon the Proposed Canal to Unite Barnstable Bay and Buzzard's Bay", Boston : Wright & Potter, State Printers, pages 10–22, 1864.
* 

## Bakgrunnsstoff

* Cape Cod Canal - US Army Corps of Engineers
* Cape Cod Canal - Recreation map
* Video clips of ships transiting Cape Cod Canal
Hintere Schwärze

**Hintere Schwärze** er ein 3&nbsp;624 meter over havet høg fjelltopp i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol.

Hintere Schwärze, som reiser seg på fjellryggen Schmalskamm, sender kvasse egger mot nord, aust og sørvest. Mykje godt heile fjellet er omkransa og dekt av isbrear; i nordaust Schalfferner, i sør den i seinare år mykje avsmelta Roßbergferner, og i nordvest Marzellferner.

Fjelltoppen ligg i luftlinje om lag 10 kilometer sør for landsbyen Vent i Ötztal. Grannefjella til Hinter Schwärze er; i nord det 3&nbsp;538 moh høge Mutmalspitze, i aust 3&nbsp;393 moh høge Rötenspitze. Det 3&nbsp;555 moh høge Marzellspitze ligg sør for toppen.

Ernst Pfeiffer frå Wien hadde fylgje med fjellførarane Benedict Klotz og Josef Scheiber då dei 10. september 1867 vart dei fyrste menneska som stod på toppen av Hintere Schwärze.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hintere Schwärze|Hintere Schwärze]]» frå ,  den 23. juli 2014.*
Sprøyte

**Sprøyte** er eit instrument typisk brukt til å sprøyta medikament inn i kroppen, eller til å ta ut prøvar og liknande. Ein kan setja dei inn i ei blodåre (intravenøst), i musklane (intramuskulært) eller under huda (subcutant). Sprøyter kan også brukast til dømes til øyreskylling.

## Kjelder

*«Sprøyte: medisin» (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. juli 2014.

## Bakgrunnsstoff
Dacitt

**Dacitt** er ein lavabergart samansett av natriumrik plagioklas, kvarts og stadvis litt kalifeltspat forutan små mengder biotitt og andre mørke mineral. Han er danna frå magma som i djupet ville størkne som djupbergartenne tonalitt (trondhjemitt) og granodioritt, som inneheld noko meir alkalifeltspat og kvarts enn andesitt. Omdannande dacittar er kjent frå Trondheimsfeltet.

## Kjelder
*Dacitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Dahllitt

**Dahllitt** er eit tidlegare namn på ein karbonatførande variant av mineralet hydroksylapatitt, først funne ved apatittførekomstar Ødegården i Bamble. Det vart skildra av W. C. Brøgger og H. Bäckström i 1888. Mineralet er kalla opp etter brørne Tellef og Johan M. Dahll.

## Kjelder
*«Dahllitt» (9. mars 2009). I *Store norske leksikon*. Henta 14. februar 2014. 

## Bakgrunnsstoff
Dalaporfyr

**Dalaporfyr** er ein magmatisk bergart frå Dalarna i Sverige. Han kan polerast og blir til nytta prydgjenstandar. Ei tilsvarande bergart opptrer på norsk side, der han blir kalla *trysilporfyr*.

## Kjelder
*Dalaporfyr. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dalaporfyr.
Dalyitt

**Dalyitt** er eit sjeldan mineral som hittil berre kjennest frå nokre få førekomstar i verda. Det opptrer i små mengder i ein gangbergart ved Dalsfjord i Sunnfjord og er stadvis nokså utbreidd i Gjerdingen-ekeritten i Nordmarka. 

Det er eit kalium-zirkonium-silikat med formel K2ZrSi6O15. Det er kalla opp etter den amerikanske geologen R. A. Daly (1871–1957).

## Kjelder
*Dalyitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dalyitt.
Damtjernitt

**Damtjernitt** er ein bergart frå Fensfeltet ved Ulefoss i Telemark. Han opptrer som gangar og eksplosjonsbreksjer.

## Kjelder
*Damtjernitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/damtjernitt.
Weißseespitze

**Weißseespitze** er ein 3&nbsp;518 meter over havet høg fjelltopp i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol.

Fjellet ligg ved vestenden av isbreen Gepatschferner og er for ein stor del bredekt. Mot nord stuper Weißseespitze i ein 500 meter høg bergvegg ned mot breen Weißseeferner og øvste delen av Kaunertal.

I 1870 vart Franz Senn, V. Von Mayrl, J. Wanderer og føraren I. Schöpg dei fyrste til å nå toppen av Weißseespitze.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Weißseespitze|Weißseespitze]]» frå ,  den 23. juli 2014.*
Ramolkogel

**Ramolkogel** er eit 3&nbsp;549 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane i det austerrikske forbundslandet Tirol. Ramolkogel, som ligg på fjellryggen Ramolkamm, består av fleire fjelltoppar. Ved sidan av hovudtoppen er det Midtre Ramolkogel på 3&nbsp;518 moh, Litle Ramolkogel på 3&nbsp;339 moh og Nordre Ramolkogel på 3&nbsp;427 moh. 

Fjellklatraren Johann Jakob Weilenmann frå St. Gallen i Sveits vart fyrstemann til topps då han 10. juli 1862 åleine kleiv opp på fjellet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ramolkogel|Ramolkogel]]» frå ,  den 23. juli 2014.*
Danaitt

**Danaitt** er ein mineralvarietet, ein kobolthaldig arsenkis med opptil 9 % kobolt. I Noreg funne ved Drammen, Røros og Sulitjelma. Mineralet er oppkalt etter mineralogen J.D. Dana.

## Kjelder
*Danaitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/danaitt.
Danburitt

**Danburitt** er eit gulaktig til fargelaust mineral som særleg opptrer i granittiske bergartar og på hydrotermalgangar. Det er eit rombisk kalsiumborosilikat, CaB2Si2O8. Mineralet er rapportert frå ein granittpegmatitt ved Kragerø. Det er kalla opp etter Danburry i Connecticut.

## Kjelder
*Danburitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/danburitt.

## Bakgrunnsstoff
Datolitt

**Datolitt** er eit fargelaust til svakt farga mineral som mellom anna opptrer i holrom i basalt saman med zeolittar og på hydrotermalgangar (til dømes Kongsberg). Først skildra av J. Esmark i 1806, frå ein skarnførekomst ved Arendal. Kjemisk er datolitt eit hydroksylhaldig kalsiumborosilikat, CaBSiO4(OH), som krystalliserer monoklint. Einskilde varietetar har ein korna karakter, som har gjeve opphav til namnet. 

## Kjelder
*Datolitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/datolitt.

## Bakgrunnsstoff
Daubréelitt

**Daubréelitt** er eit svart, metallisk mineral oppkalt etter G. A. Daubrée. Det er kjent frå meteorittar og som kunstprodukt og er eit kubisk sulfid av jarn og krom, FeCr2S4. Eit anna mineral som er oppkalt etter same mann, er daubréeitt, eit sekundært vismutmineral, BiO(OH,Cl).

## Kjelder
*Daubréelitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/daubr%C3%A9elitt.
Daviditt

**Daviditt** er eit sjeldan mineral, som er svart, ugjennomsiktig (opakt), tungt, oftast metamikt. Daviditt er eit komplekst jarn-titanoksid med uran og lantanoidar. I Noreg er det kjent i større mengder frå granittpegmatitt i Iveland, dessutan frå Åmot på Modum og Biedjovággi i Finnmark. Det er kalla opp etter den australske geologen Tannatt William Edgeworth David.

## Kjelder
*Daviditt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/daviditt.
Dendritt i metallurgi

**Dendrittar** er forgreina krystallaggregat av metall og legeringar. Dei vert særleg danna ved rask krystallisasjon frå ein dampfase. Til dømes opptrer ofte gull, sølv og kopar i dendrittiske (arborescerande) former i naturen.

## Kjelder
*Dendritter: mineralogi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dendritter%2Fmineralogi.
Descloizitt

**Descloizitt** er eit mineral som finst i brunlege rombiske krystall. Det er kjemisk sett eit hydroksylhaldig bly-sink-vanadat, PbZn(VO4)(OH) og opptrer sekundært på sinkførekomstar. Det dannar ein serie med den tilsvarande koparsambindinga mottramitt, PbCu(VO4)(OH), som har grønleg farge. 

Det vart oppdaga i Sierra de Córdoba-avsetjinga i Córdoba i Argentina i 1854 og kalla opp etter den franske mineralogen Alfred Des Cloizeaux (1817–1897). 

## Kjelder

*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Descloizitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Devillin

**Devillin** er eit grønt koparhaldig mineral med kjemisk formel CaCu4(SO4)2(OH)6•3H2O. Det blir danna sekundært i koparførekomstar, og er i Noreg kjent frå kontaktsonene i Oslofeltet og frå Skyttemyr i Froland.

Mineralet er nærskyldt med serpieritt.

Det er kalla opp etter den franske kjemikaren Henri Etienne Sainte-Claire Deville (1818–1881). 

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Devillin. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/devillin.
Diabas

**Diabas**, **doleritt** eller **mikrogabbro** er ein mafisk, holokrystalllinsk, subvulkansk bergart som svarar til vulkansk basalt eller djupbergarten gabbro. Diabasgangar er typisk grunne inntrengande massar og består ofte av finkorna til afanittiske grunne intrusjonar som kan innehalde tachylitt (mørkt mafisk glas).

Diabasgangar opptrer i nesten alle geologiske formasjonar. Det norske grunnfjellet er mange stader gjennomsett av mange diabasgangar. Dei fleste diabasgangane er mindre enn 10 meter tjukke, men dei kan av og til vere særs mykje breiare.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Diabase|Diabase]]» frå ,  den 24. juli 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Diabas. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diabas.

## Bakgrunnsstoff
Demantoid

**Demantoid** er ein varietet av mineralet andraditt (ein granat), med djup grøn til gulgrøn farge og høg glans. Han vert nytta som smykkestein, og er særleg
kjent frå Ural og Italia. Namnet er ei forvansking av diamant, på grunn av  den høge glansen til mineralet.

## Kjelder
*Demantoid. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/demantoid.

## Bakgrunnsstoff
Diaftorese

**Diaftorese** er ein tilbakegåande eller retrograd metamorfose, der minerala i ein bergart prøver å tilpasse seg fallande temperatur og trykk. Ved ein normal eller progressiv metamorfose vil mineral tilpasse seg aukande temperatur og trykk. 

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Diaftorese. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.
Delbarheit

**Delbarheit** (engelsk *parting*) er nemning for at eit mineral kan delast etter særskilde svakheitsplan. Desse kan vere skapt av tvillingdanning, deformasjon eller inneslutningar som er orientert langs visse krystallografiske plan. Som døme kan nemnast diallag, ein varietet av pyroksen. Fenomenet liknar på spaltbarheit, men må ikkje forvekslast med dette.

## Kjelder
*Delbarhet. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/delbarhet.
Diamantsliping

**Diamantsliping** er sliping av rådiamanter som er klåre og fri for sprekk, til smykkesteinar. Diamantsliping krev spesialisert kunnskap, verktøy og teknikk sidan det er særs vanskeleg. 

Det første lauget av diamantsliparar vart skipa i 1375 i Nürnberg i Tyskland, og førte til utvikla av forskjellige slipingar. Dette har to tydingar i høve diamantar. Den første gjeld forma: firkanta, oval osv. Den andre er knytt til den spesifikke kvaliteten til slipinga, og kvaliteten og prisen på diamanten varierer mykje på kvaliteten til slipinga. Sidan diamantar er eit av dei hardaste materiala som finst, vert det nytta spesielle diamantkledde flater til å slipe ned diamantar. Den første utviklinga i diamantsliping kom med diamantegga på siste halvdel av 1300-talet. Diamantegga følgjer den naturlege forma til ein åttesidig rådiamant, og gjer at minimalt går til spille. 

Diamantsliping vert berre utført i eit fåtal byar i verda. Kring 80% av rådiamantane i verda vert handsama i Antwerpen i Belgia, og meir enn 50 % av handsama diamantar passerer òg gjennom denne byen. Andre viktige diamantsenter er Surat i staten Gujarat i India, Tel Aviv og New York City.

## Bakgrunnsstoff
* Historia om diamantsliping
Diaplektisk glas

**Diaplektisk glas** er eit amorft material danna ved at mineral har vorte utsett for ei sjokkbølgje utan at dei har smelta.

Ved eit meteornedslag kan sjokkbølgjene skape kortvarige trykk på 250&nbsp;000 til 1 mill. atm, og temperaturar i området 600–1000 °C. Slike sjokk kan omdanne til dømes feltspat og kvarts til diaplektisk glas. Transformasjonen kan vere særs selektiv ved at andre mineral blir rørt lite eller slett ikkje, noko som skuldast at krystallstrukturen hos feltspat og kvarts er meir open enn hos dei fleste andre mineral. Dei fysiske eigenskapane til diaplektisk glas er annleis enn hos normalt glas og representerer overgangsstadium mellom dei krystallinske fasane og
normalt glas.

## Kjelder
*Diaplektisk glass. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diaplektisk_glass.
Diaspor

**Diaspor** er eit rombisk mineral som består av aluminiumhydroksid, AlO(OH). Fargen varierer, men det er oftast kvitt eller lilla. Diaspor og böhmitt , ein polymorf form av AlO(OH), er viktige bestanddelar av bauxitt . Mineralet opptrer òg saman med korund i metamorfe kalksteinar og hydrotermalt som omvandlingsprodukt av andre aluminiummineral.

I Noreg er det kjent frå syenittpegmatittar ved Langesundsfjorden. Namnet heng saman med at mineralet spring i stykke ved oppvarming.

## Kjelder
*Diaspor: mineralogi. (2012, 20. januar). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diaspor%2Fmineralogi.
Dictyonemaskifer

**Dictyonemaskifer** er eit tidlegare brukt uttrykk for ein svart skifer frå overgangen mellom kambrium og ordovicium. Det var av mange rekna som nedste eining i ordovicium. Kjenneteiknet ved sølvglinsande avtrykk på spalteflatene i skiferen, og lagflatene er ofte dekt av graptolittkoloniar av ulike arter av Rhabdinopora (særleg *R. flabelliforme* og *R.
parabola*)

Han vert i dag rekna som ein del av Alunskiferformasjonen.

## Kjelder
*Bryhni, Inge. (2012, 20. september). Dictyonemaskifer. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dictyonemaskifer.
Digenitt

**Digenitt** er eit svart ertsmineral av kopar og svovel, Cu9S5. Det krystalliserer kubisk. Mineralet finst gjerne saman med chalkositt, bornitt eller covellin. I Noreg er det kjent frå ertsførekomstar i Telemark og Finnmark. Namnet kjem av at mineralet var trudd å innehalde både éin- og toverdig kopar.

## Kjelder
*Digenitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/digenitt.
Dikroisme

**Dikroisme** eller **dichroisme** har to tilknytte, men forskjellige tydingar innan optikk. Eit dikroisk materiale er anten eit som gjer at synleg lys blir delt opp i tydelege stråler av forskjellig bølgjelengder (fargar) (må ikkje forvekslast med dispersjon), *eller* eit der lyssstråler med forskjellig polarisasjon vert absorbert i forskjellige mengder.

## Sjå òg
*dobbeltbryting

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dichroism|Dichroism]]» frå ,  den 24. juli 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Diallag

**Diallag** er ein varietet av pyroksenminerala augitt eller diopsid. Dei syner auka delbarheit i tillegg til dei to spalteretningane sine. Minerala krystalliserer monoklint.

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Diallag. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diallag.
Dikroskop

Eit **dikroskop** eller **dichroskop** er eit instrument til å undersøke dikroisme og pleokroisme i krystall. Det vert mellom anna nytta til identifikasjon av edelsteinar.

## Kjelder
*Dikroskop. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dikroskop.
Diopsid

**Diopsid** er eit grønleg pyroksenmineral. Det er krystalliserer monoklint og har kjemisk samansetjing CaMgSi2O6. Det finst i ulike metamorfe bergartar, særleg i hornfels og skarn. 

Ein særleg ven grasgrøn, kromhaldig diopsid opptrer i olivinsteinar på Sunnmøre.

## Kjelder
*Diopsid. (2012, 24. februar). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diopsid.

## Bakgrunnsstoff
Dioptas

**Dioptas** er eit sekundært koparmineral som dannar vene trigonale krystall med smaragdgrøn til blågrøn farge. Det har kjemisk formel CuSiO2(OH)2. Mineralet finst fleire stader i USA og Russland, men er kanskje særleg kjent frå Namibia og Kongo.
## Kjelder
*Dioptas. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dioptas.

## Bakgrunnsstoff
Dioritt

**Dioritt** er ein grovkorna djupbergart som hovudsakleg består av plagioklas og hornblende, eventuelt med biotitt eller pyroksen. 

*Monzodioritt* inneheld i tillegg ein del alkalifeltspat, *kvartsdioritt* har større mengder kvarts og *granodioritt* har både kvarts og alkalifeltspat.

Tonalitt er namnet på ein kvartsdioritt frå Alpane. Ei liknande bergart frå dei norske fjella blir kalla trondhjemitt. Denne er nærskyld med oppdalitt, som er ein granodioritt.

Diorittiske bergartar er karakteristiske for fjellkjeder (i den geologiske tydinga av ordet). Dei er gjerne kvite eller grå, dei fleste har jamkorna (eugranittisk) struktur, men einskilde er porfyriske med strøkorn av plagioklas, hornblende eller biotitt. Lavabergarten som svarar til dioritt i samansetjing blir kalla andesitt.

## Kjelder
*Dioritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dioritt.

## Bakgrunnsstoff
Ditroitt

**Ditroitt** er ein nefelinsyenittisk bergart. Nemninga vart brukt av Brøgger for jamkorna (eugranittiske), til dels gneisaktige nefelinsyenittar frå grensesonene til larvikitten i Langesundsfjorden. Han er kalla opp etter Ditro i Romania.

## Kjelder
*Ditroitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ditroitt.
Dobbeltspat

**Dobbeltspat** eller **islandsk spat** er vassklåre spaltestykke av kalsitt. Dei syner sterk dobbeltbrytning og vert nytta i optiske instrument. 

## Kjelder
*Dobbeltspat. (2012, 13. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dobbeltspat.
Hintere Seelenkogel

**Hintere Seelenkogel** er eit 3&nbsp;470 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol. Fjellet, som etter Hochwilde er det neste høgste på den såkalla fjellryggen Gurglerkamm, består av tre toppar. Ved sida av hovudtoppen er det Mittlere Seelenkogel på 3&nbsp;424 moh. og Vordere Seelenkogel på 3&nbsp;286 moh., begge desse ligg lengre nord på fjellryggen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hintere Seelenkogel|Hintere Seelenkogel]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Fineilspitze

**Fineilspitze** er eit 3&nbsp;514 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol.  Fjellet, som reiser seg på fjellryggen Schnalskamm, har markerte egger mot nordaust og sørvest.

Fjelltoppen vart bestige fyrste gongen den 8. september 1865 av presten Franz Senn og dei to fjellførarane Cyprian Granbichler og Josef Gstrein. Frå den austerrikske landsbyen Vent kleiv dei til topps langs nordaustegga.

I september 1991 vart den såkalla ismannen Ötzi funnen vel 500 meter aust for toppen av Fineilspitze.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Fineilspitze|Fineilspitze]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Schalfkogel

**Schalfkogel** er ein 3&nbsp;537 meter over havet høg fjelltopp i Ötztaleralpane, i det austerrikske forbundslandet Tirol. Fjellet reiser seg på Ramolkamm, ein rygg på hovudfjellkjeda i Alpane som her tek ein sving i nordleg retning. Schalfkogel er på alle kantar omkransa av isbrear. Hintere Schwärze, næraste høgre fjelltoppen, ligg 4,4 kilometer sørvest for Schalfkogel. 

Fjelltoppen vart nådd fyrste gongen i året 1830 av den franske reisebokforfattaren Frédéric Mercey. Han hadde  fylgje av berarar frå Pfelderer Tal og ein fjellførar frå Meran, namna på desse har gått tapt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Schalfkogel|Schalfkogel]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Hochvernagtspitze

**Hochvernagtzpitze** er eit 3&nbsp;535 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane i det austerrikske forbundslandet Tirol, vest for Wildspitze på fjellryggen Weißkamm. Sett frå nord og sør minner fjellet om eit skarpkanta trapes, med bratte issider mot nord. Mot vest reiser ein 500 meter høg bergvegg seg over isbreen Wannetferner.

Toppen av fjellet vart nådd fyrste gongen den 9. september 1865 av presten Franz Senn, Eduard Neurauter og Cyprian Granbichler, dagen etter at Senn og Granbichler hadde vore mellom dei fyrste på Fineilspitze.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hochvernagtspitze|Hochvernagtspitze]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Watzespitze

**Watzespitze** er eit 3&nbsp;532 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane i det austerrikske forbundslandet Tirol, og er den høgste toppen på fjellryggen. Den markante dobbeltoppen, sørtoppen av fjellet ragar 3&nbsp;501 moh stupbratt over sørdelen av fjellskaret Madatschjoch, gjev eit overveldande inntrykk med sine hengebrear, bratte egger og bergveggar.

Alois Ennemoser vart fyrstemann på Watzespitze då han i 1869 klatra til topps åleine. Han nytta ei rute over isbre som i dag har smelta vekk. Alle ruter til topps på fjellet krev klatring.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Watzespitze|Watzespitze]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Djurleitt

**Djurleitt** er eit mineral som består av koparsulfid Cu31S16. Det er påvist frå norske ertsførekomstar og er truleg nokså utbreidd i mindre mengder. 

Det er kalla opp etter den svenske kjemikaren Seved Djurle (1928–2000).

## Kjelder
*Djurleitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/djurleitt.
Knut L. Sandal

**Knut Ludvigson Sandal** () var ein hardingfelespelemann frå Støfring i Jølster kommune i Sogn og Fjordane.

## Bakgrunn
Knut Ludvigson Sandal vart fødd på Støfring i Jølster i Sunnfjord, og voks opp i ein søskenflokk på tre. Far var Ludvig Sandal (1885-1962) frå Sandal, og mor var Marthea Andreasdotter (f. Støfring,  1893-1963), begge frå Jølster.

Dei første leveåra budde Knut på morsgarden på Støfring medan faren var i Amerika. Seinare flytta familien til Strand, Jølster.

Etter andre verdskrigen flytta Knut L. Sandal til Bergen der han tok arbeid som stein- og vegarbeidar. Han budde i Bergen resten av livet. Somrane og feriane elles var han stort sett heime på Jølster, der han hjelpte til med arbeidet heime på garden og besøkte vener. På Jølster vart det mykje speling, og ofte kom han saman med lokale spelemenn og søskenbarnet Erling Sandal (1922-2004), som også var spelemann.

Knut L. Sandal var ugift.

## Opplæring/tradisjon
Knut L. Sandal synte tidleg god gjevnad for musikk, og felespel fekk han lære av faren Ludvig og farbroren Nikolai Sandal (1883-1971). Også farbrørne Anders (1878-1958) og Kristian (1890-1982) spelte fele. Knut L. Sandal voks altså opp i ei stor spelemannsslekt  der både bestefar, far, onklar og søskenbarn spelte fele. Om Knut blir det sagt at han hadde ei uvanleg evne til å harmonisere og lage stemmer til slåttar, gjerne også til slike han ikkje hadde høyrt før.

Knut L. Sandal har spelt i ei mengd med bryllaup og andre tilstellingar. Men han likte ikkje å delta på kappleikar, fordi han meinte nervepress vart for stort.

## Musikalsk ettermæle
Så langt ein kjenner til finst det berre opptak av sju slåttar spelt av Knut L. Sandal. Opptaka vart gjort 27. juni 1954 av spelemannen, kulturhistorikaren og folkemusikksamlaren Arne Bjørndal i Bergen. Desse sju slåttane finn ein mellom anna hjå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, og det er dei same opptaka som ein finn på utgjevinga *Hardingfelespel frå Sunnfjord*. Knut L. Sandal sitt repertoar var eldre tradisjonelle slåttar frå Jølster; springar og brureslåttar på ulike felestille. Men enno finst det folk som hugsar at han spelte både runddans og kjende slåttar frå andre landsluter.

Gro Marie Svidal og Erlend Apneseth, som båe er spelemenn frå Jølster har gjort innspelingar av slåtten *Brureslått etter Knut L. Sandal* (Apneseth på utgjevinga *Jølster 2012*, og Svidal på *Hardingfele*).

## Diskografi
* *Hardingfelespel frå Sunnfjord* (Nils Furnes, Johannes Holsen og Knut Sandal) (ta:lik, 2005)

## Bakgrunnsstoff
* Info om ta:lik si plateutgjeving ''Hardingfelespel frå Sunnfjord''
* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin utøvardatabase 
* Lydopptak av Knut L. Sandal kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Sigurd Nergaard

**Sigurd Nergaard** () var ein skulemann og folkeminnesamlar frå Åmot i Hedmark. Han er kjend som den store folkeminnesamlaren i Østerdalen. Nergaard var morfar til sosiologen Sigurd Skirbekk og filosofen Gunnar Skirbekk.

## Liv og gjerning
Nergaard voks opp på garden Glomstad. Han tok eksamen ved Hamar seminar i 1893 og vart lærar ved ulike folkeskular i Elverum; tida 1904-21 var han også klokkar. 1922 vart han tilsett som lærar i norsk og historie ved Elverum lærarskule. Åra 1927–30 var han sjef for Statens filmkontroll i Oslo, til han i 1931 vart utnemnd til skuledirektør i Hamar bispedømme, kort før han døydde.

Neergard byrja tidleg å samle folkeminne i elverumsbygdene. Etter råd frå språkvitarar nytta han ei blanding av dialektfarga nynorsk og rein dialekt i den første boka, *Segner fraa Elvrom*, som kom ut i 1907.

Med åra samla han folkeminne i heile Østerdalen. I tida 1921-27 gav han ut fem bøker; *Gard og grend*, *Ufredstider*, *Eventyr*, *Hulder og trollskap* og *Skikk og bruk*. Medan banda om eventyr og skikk og bruk er ordna tematisk, er dei tre andre banda ordna etter bygdelag. Bandet med ufredstradisjon er eit spesielt viktig kjeldeskrift. Nergaard nytta i desse folkeminna gjeldande nynorsk rettskriving, stilistisk fylgde han østerdalsmålet.

Nergaard sat i heradsstyret i Elverum i fleire periodar, og frå 1911 til -18 var han skulestyreformann i heradet. Elles hadde han ei rad styreverv, mellom anna i Norsk Bokmannslag og Det Norske Samlaget. Han var ein pådrivar i oppbygginga av Glomdalsmuseet, som han var med på å grunnleggje i 1911.

## Bibliografi
* *Gard og grend*, Kristiania 1921
* *Ufredstider*, Kristiania 1922 
* *Eventyr*, 1923
* *Hulder og trollskap*, Oslo 1925
* *Skikk og bruk*, Oslo 1927 
* *Skal vi ta norsk eller norsk-dansk i Østerdalen?*, Oslo 1929

## Kjelder
*Norsk biografisk leksikon
*Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958
*Skirbekk, Håvard, *Sigurd Nergaard og hans ætt*, Hamar, 1972
Dolomitt

**Dolomitt** er eit karbonatmineral som består av kalsium magnesiumkarbonat CaMg(CO3)2. Ordet dolomitt vert òg nytta til å skildre sedimentær karbonatbergart, som hovudsakleg består av mineralet dolomitt (òg kalla dolomittstein).

Det har stor likskap med kalsitt (kalkspat), men kan skiljast frå dette ved at det ikkje brusar i kald, fortynna saltsyre.

Mineralet har namn etter Dolomittane, der det opptrer i store mengder. I Noreg finst det større førekomstar av dolomittbergartar i Nord-Noreg, som Salten, Rana og Porsanger. Det vert henta ut dolomittstein i Sørfold, Fauske, Vefsn og Ballangen er i drift og sysselset om lag 50 personar. Årsproduksjonen av dolomittstein i Noreg ligg på 900&nbsp;000–1 mill. tonn

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (8. desember 2012). Dolomitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Dolomittisering

**Dolomittisering** er ei nemning for den prosessen som føregår når kalsitt går over til dolomitt under innverknad av magnesium, til dømes i sjøvatn:
2CaCO3+Mg++ = MgCa(CO3)2+Ca++. Òg under regionalmetamorfose kan kalkstein dolomittiserast ved hjelp av magnesiumhaldige hydrotermalløysingar.

## Kjelder
*Dolomittisering. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dolomittisering.
Doyleitt

**Doyleitt** er eit sjeldan mineral skildra i 1985 frå Canada. Det er eit aluminiumhydroksid, Al(OH)3, med triklin symmetri. Det er polymorft med bayeritt, gibbsitt og nordstranditt. 

Det er kalla opp etter E. J. Doyle som først fann mineralet.

Det er i Noreg funne i druser i ekeritt ved Gjerdingselva i Nordmarka ved Oslo. 

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Doyleitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/doyleitt.
Mutmalspitze

**Mutmalspitze** er eit 3&nbsp;522 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane i forbundslandet Tirol i Austerrike. Fjelltoppen, som ligg nord for Hintere Schwärze, kan under gjevne tilhøve nåast over isbre.

Den 28. juli 1868 klatra Valentin Kaltdorff til topps på Mutmalspitze i lag med Franz Senn og Gabriel Spechtenhauser.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Mutmalspitze|Mutmalspitze]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Hintere Brochkogel

**Hintere Brochkogel** er eit 3&nbsp;628 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane i det austerrikske forbundslandet Tirol, det tredje høgste i fjellkjeda.

Toppen av fjellet er året rundt dekt av is og snø. Han har form som ei flatvoren pyramide, med markerte egger mot nord, søraust og sørvest. Breslauer Hütte er vanleg utganspunkt for dei som vil til topps på Hintere Brochkogel, eit kortare turalternativ enn til Wildspitze.

Eldste dokumenterte toppturen på fjellet fann stad 2. august 1858 og vart gjennomført av Albert Wachtler og fjellføraren hans, Leander Klotz frå landsbyen Vent. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hinterer Brochkogel|Hinterer Brochkogel]]» frå ,  den 24. juli 2014.*
Dryg

**Dryg** i mineralogi vert nytta om mineral som opptrer i massiv form utan ytre krystallbegrensning, til dømes dryg kvarts.

## Kjelder
*Dryg. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dr%C3%B8y.
Dumortieritt

**Dumortieritt** er eit blått til fiolett mineral, eit aluminium-bor-silikat med formel Al7(BU3)(SiO4)3O3 og rombisk symmetri. Det har vore nytta som keramisk råstoff, men er elles relativt sjeldan.

Det er særleg kjent frå aluminiumrike metamorfe bergartar (i Noreg frå Arendal–Risør-traktene). 

Dumortieritt vart først skildra i 1881 etter ein førekomst i Chaponost i Rhône-Alps i Frankrike og kalla opp etter den franske paleontologen Eugène Dumortier (1803–1873).

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Dumortieritt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dumortieritt.

## Bakgrunnsstoff