open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tvilling

**Tvillingar** er to søsken som har blitt til av same svangerskap og har vore saman i livmora. Tvillingar kan oppstå ved at to eggceller blir befrukta i same syklus (toegga tvillingar), eller av at eitt befrukta egg deler seg til to foster (einegga tvillingar). Einegga tvillingar har likt arvemateriale - dei er svært like kvarandre og har alltid same kjønn. Toegga tvillingar er like ulike kvarandre som vanlege søsken, men har same alder.

## Einegga og toegga tvillingar

Einegga tvillingar oppstår når eit befrukta egg deler seg i to, og blir til to individ. Eit befrukta egg har berre eit genmateriale, slik at einegga tvillingar vil vere genetisk like. Dei kan ha felles morkake og fostersekk, eller ha kvar sin, alt etter når i svangerskapet delinga i to individ fann stad. Er delinga særs sein, kan tvillingane vere samangrodde i kvar andre i større eller mindre mon, såkalla siamesiske tvillingar. Siamesiske tvillingar er difor alltid likekjønna. Om dei kans kiljast frå kvarnadre ved operasjon, er avhenging av om dei har livsviktige organ saman, eller ikkje.

Toegga tvillingar er resultatet av at to egg blir befrukta. Dei har kvar sin fostersekk og kvar si morkake, og er ikkje meir genetisk like enn vanlege sysken. 

## Frekvens
I Noreg omfattar rundt 1 % av alle svangerskap tvillingar. Noko under halvparten av desse er einegga. Talet på eingegga tvillingar er likt hjå alle folkeslag, medan talet på toegga tvillingar kan variera. Sidan toegga tvillingar oppstår ved eggløysing av meir enn eitt egg i ein menstruasjonssyklus, kan sjansen for å få toegga tvillingar vera større for enkeltindivid som har arva større sannynlegheit for dette, og for eldre kvinner. 

Tvillingsvangerskap er også vanlegare ved kunstig befrukting der ein set inn meir enn eitt befrukta egg i livmora. Frekvensen av tvillingsvangerskap har dermed auka i takt med bruk av kunstig befrukting.

Ulike dyrartar har ulik frekvens av fleirfødslar. Somme artar får sterilt avkom dersom tvillingane er ulikt kjønna. Dette gjeld mellom anna ku. For dei fleste artar er dette ikkje eit problem.

## Teikn på fleirbarnsgraviditet
* Rask vektauke under første trimester.
* Livmora er større enn venta.
* Sterk svangerskapsrelatert kvalme og oppkast.
* Meir fosterrørsle enn det den gravide har oppplevde ved tidlegare svangerskap.
* Unormale resultat ved blodprøvar under første trimester.
* Fleire foster er synlege ved ultralydsundersøking.

## Komplikasjonar ved fleirbarnsgraviditetar
Fleirbarnsgraviditar har auka risiko for:

* Prematur fødsel 
* Låg fødselsvekt
* Preeklampsi
* Svangerskapsdiabetes
* Tvillingtransfusjonssyndrom, der eitt av fleire barn som deler morkake får tilført for mykje blod og eit anna for lite, noko som kan vera til fare for begge.

## Sjå òg
*Trillingar
*Fleirlingar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Tvillinger og trillinger (svangerskap) ved nettdoktor.no
*Tvilling­foreldre­foreningen
Synkrotronstråling

**Synkrotronstråling** er elektromagnetisk stråling send ut av ladde partiklar som fer med relativistisk fart i eit magnetfelt. Strålinga vert send ut grunna akselerasjonen magnetfeltet utset partiklane for. Synkrotronstråling er nært knytt til bremsestråling der eit fritt elektron vert deakselerert av eit ion utan å verta fanga inn.

Bylgjelengda til synkrotronstrålinga går ned når energien til elektronet aukar. Synkrotronstråling er sterkt polarisert og produserer mykje av strålinga frå Krabbetåka, pulsarar, og radiogalaksar.

## Kjelder
* *Denne artikkelen baserer seg på artiklane «synchrotron radiation» s.399 og «free-free transition» s. 148 i «Phillip's Astronomy Encyclopedia» utgjeven i 2002.*
Hauk Aabel

**Hauk Erlendssøn Aabel** () var ein norsk skodespelar og visesongar som vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden i 1934 og som òg fekk Kongens fortenestmedalje i gull. 

Han var son av legen og høvesdiktaren Andreas Aabel (1830&mdash;1901) og debuterte på Christiania Theater i 1897, men slo først igjennom 1899 på Sekondtheatret med den storkomiske, lettbeinte og dumlystige antikvitetshandlaren Snild i Gustav Wied sin *Erotik*. 1900&mdash;1904 var han knytt til Nationaltheatret, frå 1904 til Centraltheatret, der han som den naive bondeguten Ola Lia forma ein populær figur.

I 1917 byrja Hauk Aabel å spele i stumfilmar i Sverige. Han vendte så tilbake til Noreg i 1927, der han deltok i fleire filmar, den siste i 1939, som far til Tutta Rolf i den svenske filmen *Valfångare*.

Hauk Aabel var far til den populære skodespelaren Per Aabel (1902&ndash;99).

## Filmografi
* *[[Filmen Troll-elgen|Troll-Elgen]]* (1927) i rolla som direktør Piper.
* *[[Den store barnedåpen]]* (1931) i rolla som kyrkjetenar Evensen (første norske lydfilm).
* *En Glad gutt* (1932) i rolla som Ola Nordistua.
* *[[Jeppe på bjerget]]* (1933) i rolla som Jeppe.
* *Du har lovet mig en kone!* (1935) i rolla som professoren.
* *Morderen uten ansikt* (1936)
* *[[Filmen Ungen (1938)|Ungen]]* (1938) I rolla som Krestoffer.	 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ballade.no om Hauk Aabel
Ola Aabakken

**Ola Aabakken** () er ein norsk offiser frå Vågå.

Frå 1985 til 1987 var han stabssjef for 6. divisjon, og frå 1990 til 1993 sjef for operasjonsstaben ved Forsvarets Overkommando. I 1994 vart han Chief of Staff ved AFNORTHWEST, før han i 1997 vart direktør ved Forsvarets Høgskole. Dette var han fram til 2000. 

## Gradar
* 1985: Oberst
* 1990: Generalmajor
* 1994: Generalløytnant
Ågot

**Ågot** og **Aagot** er norske former av kvinnenamnet *[[Agate]]*, som kjem av det greske ordet *agathós*, «god» eller «ærbar».

## Bruk
Tabellen nedanfor gjev ein detaljert oversikt over populariteten til førenamnet Ågot i nokre av dei landa der statistikk er tilgjengeleg.

Forma «Aagot» var populær som namn på jentebarn i Noreg på 1890-talet. Forma «Ågot» vart mest brukt på 1910-talet, men var ikkje av dei mest populære namna.

## Kjende personar med namnet
*Ågot Gjems Selmer (1857-1926), norsk skodespelar og forfattar 
*Aagot Nissen (1882-1978, norsk skodespelar
*Aagot Noss (1924-2015), norsk tradisjonsforskar
*Ågot Valle (f 1945), norsk politikar
*Aagot Skjeldal, norsk filmprodusent

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ågot|Ågot]]» frå ,  den 7. november 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Emine Sevg Özdamar

**Emine Sevgi Özdamar** () er ein tyrkisk-tysk skodespelar og forfattar.

Ho har vore ein viktig representant for innvandrarforfattarar som skriv på tysk. Mest kjend er ho for den surrealistiske barndomsromanen *Das Leben ist eine Karawanserei* frå 1992 (omsett til norsk i 1995).

## Litteratur
* *Karagöz in Alamania* (skodespel, 1982).
* *Mutterzunge* (novellesamling, 1990, ISBN 3-88022-106-5) 
* *Keleoğlan in Alamania* (skodespel, 1991) 
* *Das Leben ist eine [[Karawanserei]] hat zwei Türen aus einer kam ich rein aus der anderen ging ich raus* (roman 1992, ISBN 3-462-02319-5). Norsk omsetjing *Livet er et karavanserai - Har to dører - Gjennom én kom jeg inn - Av den andre gikk jeg ut*, ISBN 8273504336.
* *Die Brücke vom [[Goldenes Horn|Goldenen Horn]]* (roman 1998, ISBN 3-7632-4802-1)
* *Der Hof im Spiegel* (novellesamling 2001, ISBN 3-462-03001-9)
* *Seltsame Sterne starren zur Erde* (roman 2003, ISBN 3-462-03212-7)

## Kjelder
*
Turgut Özal

**Turgut Özal** () var ein tyrkisk liberal politisk leiar, statsminister og den åttande presidenten av Tyrkia. Då partiet hans, Moderlandspartiet (ANAP) vann parlamentsvalet i 1983 vart han den tredje demokratisk valde leiaren i tyrkisk historie etter Adnan Menderes og Süleyman Demirel. Som statsminister og frå 1989 president omforma han den tyrkiske økonomien ved å privatisere mange statlege føretak. Dette betra forholda til den vestlege verda, særleg til USA. I 1991 tok han personleg initiativ til Tyrkia sin medverknad i koalisjonen mot Irak under Golfkrigen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Turgut Özal|Turgut Özal]]» frå ,  den 7. november 2008.*
Øyskjeggar

**Øyskjeggar** (*eyjarskeggjar*) var namnet på flokken som i 1193 gjorde opprør mot kong Sverre. Flokken bestod av hærstyrken til Sigurd Erlingsson på Orknøyane og vart knust i slaget ved Florvåg i 1194
Acton Town undergrunnsstasjon

**Acton Town undergrunnsstasjon** er ein stasjon på Piccadilly-linja i London. Han er ein del av London Underground og ligg i London Borough of Ealing. Stasjonen sameiner Uxbridge-greina og Heathrow-greina, før linja går vidare mot Cockfosters undergrunnsstasjon. District-linja har òg stoppestad ved stasjonen.

## Bakgrunnsstoff
Graeme Pollock

**Robert Graeme Pollock** () er ein  sør-afrikansk tidlegare cricketspelar.

Pollock vart fødd i Durban i Natal i Sør-Afrika. Han spelte som slagmann for det sør-afrikanske landslaget og Eastern Province og Transvaal i den sørafrikanske serien. I 2000 utnemnde det sørafrikanske cricketforbundet Pollock til århundrets spelar i Sør-Afrika.

Pollock spelte sin fyrste landskamp mot Australia som 19-åring. Han spelte 23 landskamper mellom 1963 og 1970, då den internasjonale idrettsboikotten av Sør-Afrika byrja, og scora meir enn hundre poeng i sju av sine 41 omgangar. Pollock heldt fram med å spele for eit uoffisiellt landslag fram til 1987. 

## Kjelder
Øymark

**Øymark** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Østfold fylke. Øymark var saman med Aremark del av Aremark formannskapsdistrikt frå 1837. 1. juli 1903 vart Øymark skilt ut som eigen kommune. Øymark hadde då 1&nbsp;832 innbyggjarar. 

1. januar 1964 vart Øymark og Rødenes kommunar slått saman til den nye Marker kommune. Øymark hadde ved samanslåinga 2&nbsp;091 innbyggjarar.
Øyestad

**Øyestad** er ein tidlegare kommune i Aust-Agder. Kommunen vart oppretta som Øyestad formannskapsdistrikt i 1837 og bestod då av prestegjelda Fjære, Froland og Hisøy i tillegg til Øyestad.

Fjære vart skilt ut som eigen kommune i 1846. I 1850 vart òg Froland skilt ut og Øyestad og Hisøy utgjorde Øyestad formannskapsdistrikt. Området hadde på dette tidspunktet 5215 innbyggjarar.

* 1. januar 1881 vart så Øyestad og Hisøy delt slik at begge vart sjølvstendige kommunar. Øyestad hadde da 4474 innbyggjarar og Hisøy 2652. 
* 1. januar 1962 vart eigedommen Salvestjønn skilt ut frå Øyestad og ein del av Landvik kommune.
* 1. januar 1992 vart Øyestad, som då hadde 8679 innbyggjarar, innlemma i Arendal bykommune saman med Hisøy, Moland og Tromøy.

## Sjå òg
* Øyestad IF
Augepål

**Augepål** (*Trisopterus esmarkii*) er ein fiskeart i torskefamilien. Han er ein viktig industrifisk som vert nytta til produksjon av fiskemjøl og olje. 

## Utbreiing og habitat
Augepålen inst frå Biscaya og nordover til Island og Barentshavet. Han kan òg gå inn i sørlege delar av Austersjøen. I Noreg er han vanleg langs heile kysten. Augepålen likar seg over mudderbotn frå 50-300 meters djup.

## Skildring

Augepålen kan verte opptil 35&nbsp;cm lang, men vanlegvis vert han ikkje lenger enn 20&nbsp;cm. Han har store auge, er underbitt og har ein liten skjeggtråd. Fargen er brunleg på ryggen og kvit på buken. Den mørke sidelinja går i ein boge over brystfinnane. Augepålen har tre ryggfinner, den første har 14-16 blautstråler, den andre 23-26 blautstråler og den tredje har 23-27 blautstråler. Den første gattfinnen har 26-31 blautstråler og den andre 24-30 blautstråler. Ved rota av brystfinnane har augepålen ein mørk flekk.

## Åtferd

Augepålen er ei stimfisk som lever benthopelagisk. Han et i hovudsak krepsdyr, men tar òg mindre fisker som kutlingar. 
Gytinga føregår i perioden januar-juli og hofisken gyt mellom 60&nbsp;000-380&nbsp;000 egg.

## Litteratur
* 
* 
* 

* Torsvik, Mortensen, Nedreaas (red.) Fiskeribiologi ISBN 82-529-1720-8

## Bakgrunnsstoff
* ''Trisopterus esmarkii'' - FishBase
Augnetrøystslekta

**Augnetrøystslekta**  (*Euphrasia*), med medlemmar kjende som **augnetrøyst**, **augnetrøst**, **augetrøyst**, **augetrøst** eller **svoleblom**, omfattar små eittårige planter i snylterotfamilien. Namnet har dei fått fordi dei tidlegare vart mykje nytta som augemedisin. 

Planta har parvis stilte blad som er taggete. Blomane sit samla øvst på stengelen, og kan vera kvitlege eller blåfiolette. 

Augnetrøystartane er halvsnyltarar, noko som vil seie at dei delvis utfører fotosyntese og produserer organisk stoff sjølve, og delvis stel ferdig næring frå røtene til andre planter. 

Augnetrøystslekta har mange nærtståande artar. Dei veks frå havnivå og opp til høgfjellet.  

Desse artane veks vilt i Noreg:
* Kjertelaugnetrøyst (*E. stricta*), livskraftig (LC), med underartane
** Bakkeaugnetrøyst (*E.s.* ssp. *brevipila*), ikkje raudlistevurdert separat
** Beiteaugnetrøyst (*E.s.* ssp. *tenuis*), ikkje raudlistevurdert separat
* Shetlandsaugnetrøyst (*E. arctica*), livskraftig (LC)
* Tromsaugnetrøyst (*E. hyperborea*), livskraftig (LC)
* Gråaugnetrøyst (*E. nemorosa*), livskraftig (LC)
* Småaugnetrøyst (*E. wettsteinii*), livskraftig (LC), med underartane
** Nominatunderarten fjellaugnetrøyst (*E.w.* ssp. *wettsteinii*), livskraftig (LC)
** Myraugnetrøyst (*E.w.* ssp. *palustris*), livskraftig (LC)
* Lyngaugnetrøyst (*E. micrantha*), livskraftig (LC)
* Skotsk augnetrøyst (*E. scottica*), nær truga (NT) i Raudlista 2021,
* Lappaugnetrøyst (*E. salisburgensis*), livskraftig (LC)

Fleire andre artar har vore rapporterte, men materialet for desse er førebels lite studert:
* Heiaugnetrøyst (*E. confusa*), nær truga (NT) i Raudlista 2021,
* Hebridaugnetrøyst (*E. foulaënsis*), ikkje raudlistevurdert
* Saftaugnetrøyst (*E. ostenfeldii*), ikkje raudlistevurdert
* Russeaugnetrøyst (*E. saamica*), ikkje raudlistevurdert
* *[[Euphrasia tetraquetra]]*, ikkje raudlistevurdert

## Kjelder




----
* 

## Bakgrunnsstoff
*
Wenche Øyen

**Wenche Øyen** () er ein norsk kunstmålar og illustratør. 

Wenche Øyen er utdanna ved Statens håndverks- og kunstindustriskole (1963–1967) og Statens Kunstakademi (1967–1971). Ho har måla både landskapsmotiv og portrett, ofte i ein forenkla, poengtert stil og utført i olje eller akvarell. Ho byrja som illustratør for barnebladet *[[Maurtua]]* i 1975 og har sidan illustrert fleire bøker, mellom anna den prislønte barneboka *Ein god dag* frå 1979 med tekstar av Einar Økland og den kjente «sorgboka» *Farvel, Rune* frå 1986 med tekst av Marit Kaldhol. I 1983 vann ho Nynorsk barnelitteraturpris med Olav H. Hauge for boka *Regnbogane*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Wenche Øyen|Wenche Øyen]]» frå , den 7. november 2008.*
Konjunktivitt

**Konjunktivitt** eller **augekatarr** er ein inflammasjon av konjunktiva i auga. Det er den klart vanlegaste augesjukdommen og alvorsgraden kan vere frå heilt ufarleg til synstruande. Han består i ein inflammasjon av konjuktiva, og kan delast inn etter utløysande årsak. 

## [[Allergi]]sk konjuktivitt
### Akutt
Dette er det vanlege raude auge allergikarar får om dei kjem i kontakt med allergenar (kattehår, pollen etc.).

### Kronisk
Artar seg som dobbeltsidig raudt auge med kløe og renning. Kan oppstå ved særs uttalt allergi, og kan då vere sesongavhengig (pollensesong).

## Infeksiøs konjunktivitt
### Amøboid
Sjeldan årsak til konjuktivitt i Noreg, men kan vere veldig alvorleg.

### Bakteriell
Alvorleg form for konjuktivitt som krev behandling. Mogelege agens er Pseudomonas aeruginosa, Neisseria Gonorrhéa og Chlamydia tracomatis (dei to siste hos barn ved smitte frå fødselskanalen - sjeldan).

Er i dag sjeldne former for bakterielle konjunktivittar. Kan oppstå hos nyfødde barn om mødre har ein genital infeksjon. I byrjinga av 1800-talet var desse infeksjonane langt vanlegare, og ein dryppet alle nyfødde med lapisdråpar i augo (Credés profylakse).

### Viral
Den vanlegaste og minst alvorlege forma for infeksiøs konjunktivitt. Vanleg epidemi i barnehagar, og vil som regel ikkje trenge behandling.

## Irritativ konjunktivitt
### Mekanisk
Framandlekamar i auga kan irritere og gje konjunktivitt. Ved langvarig irritasjon kan dei gje epitelskadar.

### Toksisk
Kjemiske stoff (syrer, baser, vaskemiddel etc.) som kjem i auge kan irritere og gje konjuntivitt.

## Behandling

### Allergisk konjuktivitt
Vert behandla med antihistamin (cetrizin) eller steroidar.

### Infeksiøs konjunktivitt
Bakterielle og amøboide vert behandla med antibiotika (chloramphenicol, erythromycin). Virale vert i utganspunktet *ikkje* behandla, men kan eventuelt behandlast med antivirale midlar (aciklovir).

### Irritativ konjuntivitt
Vert behandla ved å fjerne irriterande årsak (t.d. skylje auge, fjerne framandlekamen etc). Ved behov kan ein gje smertestillande augedropar (ibuprocain).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Konjunktivitt|Konjunktivitt]]» frå , den 7. november 2008.*
Signe Øye

**Signe Øye** () er ein norsk politikar for Arbeiderpartiet. Ho vart vald inn på Stortinget frå Østfold i 1993.

Øye har handelsskule og kurs i administrasjon og personaladministrasjon, ho var tilsett som sekretær i teknisk etat, Spydeberg kommune frå 1974 til 1990, så personalkonsulet i Hobøl kommune til 1993. Signe Øye har varsla at ho ikkje tar gjenval til Stortinget i 2009.

## Presidentskap på Stortinget

* 11. oktober&nbsp;1993&ndash;30. september&nbsp;1997 Varasekretær i Stortinget
* 8. oktober&nbsp;1997&ndash;30. september&nbsp;2001  Sekretær i Stortinget 
* 9. oktober&nbsp;2001&ndash;30. september&nbsp;2002  Sekretær i Stortinget 
* 10. oktober&nbsp;2005&ndash;30. september&nbsp;2009  Sekretær i Stortinget 

## Stortingskomitear
*2005&ndash;2009 første nestleiar i Forsvarskomiteen
*2005&ndash;2009 medlem i Den utvida utanrikskomiteen
*2005&ndash;2009 varamedlem i Valkomiteen
*2001&ndash;2005 medlem i Kommunalkomiteen
*2001&ndash;2005 varamedlem i Den utvida utanrikskomiteen
*2001&ndash;2005 varamedlem i Valkomiteen
*2001&ndash;2005 medlem i Fullmaktskomiteen
*1997&ndash;2001 medlem i Finanskomiteen
*1997&ndash;2001 medlem i Kommunalkomiteen
*1993&ndash;1997 medlem i Finanskomiteen
*1993&ndash;1997 medlem i Sosialkomiteen

## Bakgrunnsstoff
*Stortinget.no - Biografi
Gunhild Øyangen

**Gunhild Elise Øyangen** ()  er ein norsk arbeidarpartipolitikar. Ho vart vald inn på Stortinget frå Sør-Trøndelag i 1989.  

## Regjering
*9. mai 1986&ndash;16. oktober 1989 statsråd i Landbruksdepartementet i regjeringa Brundtland II.
*3. november 1990&ndash;25. oktober 1996 statsråd i Landbruksdepartementet i regjeringa Brundtland III.

## Stortingskomitear
*2001&ndash;2005 medlem av Utanrikskomiteen.
*2001&ndash;2005 medlem av Den utvida utanrikskomiteen.
*1997&ndash;2001 nestleiar av Sosialkomiteen.
*1997&ndash;2001 varamedlem av Den utvida utanrikskomiteen.
*1993&ndash;1997 leder av Sosialkomiteen.
*1989&ndash;1993 nestleiar av Landbrukskomiteen.
*1989&ndash;1993 varamedlem av Den utvida utanriks- og konstitusjonskomiteen.

## Bakgrunnsstoff
* Stortinget.no - Biografi
* www.gunhild-oyangen.no
Nils E. Øy

**Nils Einarsson Øy** () er ein norsk journalist, opphavleg frå Ørsta.

Øy var redaktør i Gudbrandsdølen Lillehammer Tilskuer frå 1984 til 1988, då han vart instituttleiar ved Institutt for Journalistikk i Fredrikstad. Dette var han fram til 1996 då han tok over som generalsekretær Norsk Redaktørforening. 

Øy er dosent II i journalistikk ved Høgskulen i Volda. Han har gjeve ut mange bøker, særleg om offentlegheit, ytringsfridom og journalistfaglege spørsmål. I 2013 vart han tildelt Fritt Ords honnør for sin «utrøyttelege kamp gjennom førti år for offentlegheit, innsynsrett, redaksjonelt sjølvstende og profesjonalitet, samt for oppbygginga av eit eineståande fagarkiv på desse felta.» 

## Kjelder
*
Øvrevoll Galoppbane

**Øvrevoll Galoppbane** er den einaste galoppbanen i Noreg og ligg på Jar i Bærum. Banen består av ein grasbane på om lag 2000 meter i omkrets og ein sandbane (*dirt track*) på 1375 meter i omkrets. I tillegg til vanlege løp blir det også halde hekkeløp.

Øvrevoll Galoppbane vart opna 26. juni 1932 med Kong Haakon VII og Dronning Maud til stades. Det mest prestisjefylte løpet som vert arrangert i løpet av året er Norsk Derby. I tillegg vert Norsk Grand National halde her. 

Adressa er Vollsveien 132, 1358 Jar.

## Bakgrunnsstoff
* Øvrevoll galoppbane
Øvre Sandsvær

**Øvre Sandsvær** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Buskerud fylke. Frå 1837 var Øvre Sandsvær del av Sandsvær formannskapsdistrikt. 

1. januar 1908 vart Sandsvær delt i Øvre Sandsvær med 2&nbsp;464 innbyggjarar og Ytre Sandsvær med 3&nbsp;245.

1. januar 1964 vart Øvre Sandsvær, Kongsberg, Ytre Sandsvær, Svene og Jondalen i Flesberg og Øvre Jondalen i Gransherad slått saman til den nye Kongsberg kommune. Øvre Sandsvær hadde ved samanslåinga 2&nbsp;854 innbyggjarar.

## Bakgrunnsstoff
*
Øvre Egypt

**Øvre Egypt** (arabisk صعيد مصر *Sa'id Misr*) er ei smal landstripe som strekkjer seg frå kateraktgrensene i dagens Aswan til området mellom El-Aiyat og Zawyet Dahshur, sør for deagens Kairo. Den nordlege delen av Øvre Egypt, mellom El-Aiyat og Asyut vert stundom kalla Midtre Egypt. Dagens innbyggjarar i Øvre Egypt vert kalla sa'idiar og snakkar generelt aa'idi-arabisk.

Øvre Egypt vart kalla *Ta Shemau* som tyder «siv-landet». Det vart delt inn i 22 distrikt kalla nomer. Den første nomen låg om lag der Aswan i dag ligg, og den 22. var dagens Atfih (Afroditopolis), like sør for Kairo.

Den største byen i det førdynastiske Øvre Egypt var Nekhen (gresk *Hierakonpolis*), som hadde gribbegudinna Nekhbet som vernar. I faraotida i Egypt var stort sett Theben det administrative senteret i Øvre Egypt. Etter at byen vart øydelagd av assyrarane vart området mindre viktig. Under Ptolemaios tok byen Ptolemais over rolla som hovudstaden i Øvre Egypt. Øvre Egypt var representert ved den høge kvite krona *[[Hedjet]]* og symbolet til området var ein blømande lotus.

I dagens Egypt vart tittelen *[[prins av Sa'id]]* (som tyder *prins av Øvre Egypt*) nytta om tronarvingen til den egyptiske trona. Sjølv om det egyptiske monarkiet vart avskaffa i 1953, vert tittelen framleis nytta av Muhammad Ali av Said.

## Sjå og
* Nedre Egypt

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Upper Egypt|Upper Egypt]]» frå ,  den 7. november 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Øvrebø

**Øvrebø** er ein tidlegare norsk kommune. Frå 1837 bestod Øvrebø formannskapsdistrikt av Øvrebø, Hægeland og Vennesla. I 1865 vart Vennesla kommune skilt ut og den gjenverande delen fekk namnet Øvrebø og Hægeland kommune. I 1896 vart det ny deling og både Øvrebø og Hægeland vart eigne kommunar. 

I 1964 vart det meste av Øvrebø kommune slått saman med Hægeland og Vennesla til Vennesla kommune. Ein mindre del av Øvrebø gjekk inn i den nye Songdalen kommune.

Den såkalla «Øvrebø-skia» frå yngre bronsealder vart funne djupt i ei myr på Mushom. Funnet vart gjort i mellomkrigsåra og skia vart lenge rekna for å vere det eldste funn av ski i Noreg. Skia er i dag på Skimuseet i Holmenkollen i Oslo.
Øvingslærar

Ein **øvingslærar** er ein lærar, adjunkt eller lektor som rettleiar lærarstudentar og universitetskandidatar under praktisk pedagogisk opplæring. 

## Kjelder
*
Jørn Simen Øverli

**Jørn Simen Øverli** () er ein norsk visesongar. Han har mellom anna arbeidd med russisk og sentraleuropeisk vise- og songtradisjon. Han vann Spellemannprisen 1989 i klassen visesong for *Levende bandasjer*, ei plate med gjendiktingar av songane til den russiske gitarpoeten Vladimir Vysotskij. Jørn Simen Øverli har òg drive Josefine viseklubb i Oslo sidan 1995 saman med Kari Svendsen, Lars Klevstrand og andre. I 2000 fekk han Gammleng-prisen i klassen viser.
I 2016 fekk han Alf Prøysens Ærespris.

## Diskografi
* 1985: *Den røde bussen*, saman med Zbigniew Lapinski
* 1989: *Levende bandasjer, Øverli synger Vysotskij*
* 1992: *I min fars hus er det mange rom og de fleste er i kjelleren, Øverli synger [[Alf Prøysen|Prøysen]]*
* 1996: *Russlands hus* 
* 2001: *Sannheten og løgnen*, samleplate
* 2001: *Teietid, viser av [[Arnljot Eggen]]*
* 2003: *Pengenes oppmuntrende virkning* 
* 2005: *Prøysenvisene som forsvant*

Platene er gjeve ut på plateselskapet Kirkelig Kulturverksted bortsett frå *Teietid* som er gjeve ut på Via Music.

## Bøker
* 1984: *Gitar for alle*, lærebok i gitarspel
* 2000: *Ulvejakten: Vladimir Vysotskij og hans russiske gitarpoesi*, biografi

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside med biografi, CV, diskografi mm. 
* Omtale i ''Norsk pop- og rockeleksikon'' frå 2005
Ole Øvergaard

**Ole Bernhard Øvergaard** () var ein norsk arkitekt fødd i Fredrikstad. Han teikna mellom anna Radiumhospitalet (1932, 1957), Vestfold Sentralsykehus i Tønsberg (1939, 1958), Hotell Continental i Oslo (1932) og Sentralsykehuset i Akershus (1960).Villa-Bjerkeveien (nr. 4) i Halden (1936) og Halden sjukehus.

## Kjelder
* 
* Store Norske Leksikon om Øvergaard.
Ingvild

**Ingvild** og **Yngvild** er kvinnenamn av norrønt opphav. Ingvild er den mest utbreidde forma. Andre stavemåtar er Ingvill/Yngvill og Ingvil/Yngvil. Ingvild og Yngvild har namnedag i Noreg den 8. november.

Namna er avleidd frå norrønt Yngvildr, som er sett saman av *[[Ing]]*, frå det norrøne gudenamnet Inge eller Yngve, og *hildr*, som tyder 'strid'. Ein kan dermed tolka namnet som at det viser til ei krigarkvinne eller ei valkyrje.

Inghild og Inga er tilknytte namn.

## Bruk

Ingvild skilde seg ut frå andre Ing-namn med ein aukande bruk i Noreg mot slutten av 1900-talet. Populariteten hadde toppar ved byrjinga av kvart av tiåra 1970-, 1980- og 1990-åra. I 2008 var det 5&nbsp;915 norske kvinner som hadde Ingvild som første førenamnet, og 276 som heitte Yngvild.

## Kjende namneberarar
* Ingvild Bryn, programleiar i NRK
* Ingvild Burkey, norsk forfattar
* Ingvild Engesland, norsk langrennsløpar
* Ingvild Snildal, norsk symjar
* Ingvild Vaggen Malvik, norsk politikar
* Yngvil Kiran, norsk mediakvinne

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ingvild|Ingvild]]» frå ,  den 8. november 2008.*  

*«Yngvild» i *[[Store Norske Leksikon]]*
Kvasar

**Kvasarar** (frå *QSRS*, forkorting på engelsk for *quasistellar radio source*, 'kvasi-stellar radiokjelda') er den mest lyssterke kategorien av aktive galaksekjernar, og nokre av dei kan senda ut stråling tilsvarande 10 milliardar soler. Kvasarar skyldast truleg at supermassive svarte hòl i galaksekjernane trekker til seg store mengder av materie i form av gass og stjerner. Intens stråling blir frigjeven når denne materien fell ned i det svarte hòlet.

Kvasarar er nokre av dei fjernaste objekta i universet og har difor høg raudforskyving. Ein av dei næraste kvasarane er 3C 273, som med ein lysstyrke på 12,8 magnitude er synleg som ei stjerna i moderate amatørteleskop. Med ein avstand på rundt to milliardar lysår er kvasaren det fjernaste objektet som kan observerast av amatørastronomar.

## Sjå òg

* supermassivt svart hòl

## Bakgrunnsstoff

* Hubble-bilete av kvasarar og aktive galaksekjernar

## Kjelder
Vardfjellet

**Vardfjellet** eller **Vardfjell** er namn på fleire fjell i Noreg:
* Vardfjellet i Gol
* Vardfjellet i Kristiansund
* Vardfjellet i Sauherad
* Vardfjellet på Steinsundøy
* Vardfjellet i Sunndal
* Vardfjellet på Ertvågsøya
Niccolò Paganini

**Niccolò Paganini** () var ein italiensk komponist, fiolinist og gitarist. Han var fødd i Genova og døydde i Nice.

Paganini er ein av dei mest berømte fiolinvirtuosane. Han hadde stor innverknad på utviklinga av fiolinteknikken. Nicolo Paganini komponerte sjølv stykka han framførte. Dei vart medvite laga teknisk svært vanskelege, og slik at dei skulle imponere publikum. Dette gjaldt også gitarstykka han laga.

## Kjende verk
* Variasjonar over *[[God Save The King]]*
* *24 Capricci*
* *Fiolinkonsert nr 1*
* *Fiolinkonsert nr 2*
* *Fiolinkonsert nr 3*
* *Le Streghe* (Heksedans)

## Bakgrunnsstoff
*
Bruarøya

**Bruarøya** er ei øy i Bjørnafjorden kommune i Vestland.

Busetjinga på øya er ein del av tettstaden Søre Øyane. Ho ligg mellom Røtinga og Lepsøya. Det er bru mellom Røtinga og Bruarøya, mellom Bruarøya og Sunnøya og mellom Sunnøya og Lepsøya. Frå Lepsøya er det bru til fastlandet.

Bruarøya vart først busett i 1799 og i løpet av 1800-talet busette fleire hushaldningar seg her. Ved folketeljinga i 1900 var folketalet på øya 48.

## Kjelder
* Nils Tveit, *Os: Eit utsyn over Osbygdi frå gamall tid til no, bd. II* (1938)
Rage Against the Machine

**Rage Against the Machine** (forkorta **RATM**) ei amerikansk rap-rock gruppa danna i Los Angeles i California i 1991. Gruppa er samansett av vokalist Zack de la Rocha, gitarist Tom Morello, bassist Tim Commerford og trommeslagar Brad Wilk. 

## Studioalbum

Gruppa har gjeve ut fire studioalbum:

* 1992: *[[Albumet Rage Against the Machine|Rage Against the Machine]]*
* 1996: *[[Evil Empire av Rage Against the Machine|Evil Empire]]*
* 1999: *[[The Battle of Los Angeles av Rage Against the Machine|The Battle of Los Angeles]]*
* 2000: *[[Renegades av Rage Against the Machine|Renegades]]*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell heimesida
Verdas hovudstader

Dette er ei liste over **verdas [[hovudstad]]er**, sortert alfabetisk etter land:

## Hovudstader i [[Suverenitet|suverene]] [[stat]]ar

## Hovudstader i [[biland]]

## Hovudstader i delvis eller ikkje godkjende statar
:*Sjølv om desse einingane aspirerer til suverenitet og har tydelege landområde, er dei generelt ikkje rekna som uavhengige land, sidan dei ikkje blir godkjende av majoriteten av andre statar og ikkje har eit eige sete i [[Dei sameinte nasjonane|SN]].*

## Sjå òg
*Historiske hovudstader
Høgtunga

**Høgtunga** er namn på fjell fleire stader i Noreg:
* Høgtunga i Lesja
* Høgtunga i Lom
* Høgtunga i Romsdal
Kvamsøy kyrkje

**Kvamsøy kyrkje** er ei steinkyrkje frå kring 1280&ndash;1300 på den vesle Kvamsøya i Sogndal kommune i Vestland. 

Fyrste gongen kyrkja er nemnd i skriftlege kjelder er i 1349, og ein veit ikkje sikkert når ho vart bygd. 
Dateringa til 1280&ndash;1300 byggjer på stilmessige vurderingar. 
I fylgje ei segn vart kyrkja reist etter ei gåve frå engelske sjøfarande som skal ha søkt livd innom øya i eit uvêr. 
Kyrkja var soknekyrkje i Kvamsøy sokn til Sæle kyrkje stod ferdig i 1903. 
No er det berre to faste gudstenester i kyrkja i året, eine i mai og hi til olsok. 
I tillegg kjem gravferder og eventuelt vigsler, dåp og konfirmasjonar. 
Kyrkja er stengd frå oktober til mai fordi ho ikkje har elektrisk oppvarming.

Kyrkja ligg i Balestrand sokn i Sogn prosti. Fram til prestegjelda vart fasa ut frå 2004 låg ho i Balestrand prestegjeld. 

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Kvamsøy kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Kvamsøy kyrkje» på NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Sigurd Muri: *Norske kyrkjer*. Det Norske Samlaget. Oslo 1971

## Bakgrunnsstoff
* Om Balestrand kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
Irregulær galakse

**Irregulære galaksar** er galaksar som ikkje framviser symmetri. Nokre irregulære galaksar er mindre enn spiral- og elliptiske galaksar, inneheld mykje gass og har aktiv stjernedanning. Nokre er klassifiserte som irregulære berre av di dei ikkje passar inn i andre kategoriar av galaksar. Mange irregulære galaksar har ein einsforma rotasjon og ei relativt tynn, gassrik, skiva, nokre gonger med ein stav på tvers (som Den store magellanske sky) og dannar ei vidareføring av Hubble-klassifikasjonen forbi spiraltypane Sc og SBc.

## Bakgrunnsstoff

* Hubble-bilete av irregulære galaksar

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «irregular galaxy» s.206 i *'Phillip's Astronomy Encyclopedia*' utgjeven i 2002.*
Skorpa i Hol

**Skorpa** er eit fjell i Hol kommune i Buskerud fylke. Fjellet har to toppar på respektive 1674 og 1667 meter over havet. Desse toppane er dei 873. og 900. høgaste fjella i Noreg med ein primærfaktor på minst 50 meter.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Jurij Gagarin

**Jurij Aleksejevitsj Gagarin** () var verdas fyrste romfarar og den fyrste som reiste rundt jordkloden i verdsrommet. Han var helt av Sovjetunionen og mottakar av mange heiderstilvisingar. Etter hans død blei byen Gzhatsk omdøypt til Gagarin.

Romferda til Jurij Gagarin fann stad den 12. april 1961 i romfartøyet Vostok 1. Ferda varte totalt i 1 time 48 minutt med ein høgde på totalt 301 km.

Gagarin, saman med ein kopilot, omkom i ei jetflyulykke den 27. mars 1968.

## Galleri

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Frimerke frå 1964.
File:1976 4569.jpg|Frimerke frå 1976.
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Frimerke frå 2011.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Ufa

**Ufa** er hovudstaden i republikken Basjkortostan og den ellevte største byen i Russland med like over 1,1&nbsp;million innbyggjarar.

Ufa er eit av industrisentera i dei vestlege Uralfjella og ligg der elvane Belaja og Ufa renn saman. Av industriar i byen finst produksjon av elektrisk utstyr og gruveutstyr, oljeraffineri, petrokjemikalar, syntetisk gummi og prosessert mat. Ufa lufthamn har samband til fleire byar i Russland, og til Armenia, Aserbajdsjan, Tyskland, Tyrkia og Usbekistan. Det ligg òg ein mindre flyplass, Ufa Maksimovka lufthamn, nordaust for byen.

Av utdanningsinstitusjonar finn ein mellom anna Basjkir statsuniversitet.

## Historie
Byen voks opp rundt ei festning bygd etter ordre frå Ivan IV i 1574 og hadde opphavleg namn etter åsen festninga stod på, Tura-Tau. Byen vart etter kvart kalla «Ufa», som tyder 'liten' på tyrkisk, av dei lokale innbyggjarane og namnet vart verande. I 1802 vart Ufa hovudstaden i Basjkira.

I 1918 var Ufa residens for den provisoriske allrussiske regjeringa.

Av kjende innbyggjarar frå Ufa finn ein mellom anna dansaren Rudolf Nurejev, ishockeyspelarane Andrej Ziuzin, Alexander Semak og Igor Kravtsjuk, rockesongarane Zemfira og Juri Sjevtsjuk, som er frontmann i DDT, og økonomen Elvira Nabiullina, som vart sentralbanksjef i Russland i 2013.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Supermassivt svart hòl

**Supermassive svarte hòl** er svarte hòl som ein trur ligg i kjernane til galaksar og kvasarar og som ein trur har massar på mellom 1  og 1  solmassar (det supermassive svarte hòlet OJ 287 har ein masse på 1,8  solmassar). Supermassive svarte hòl er millionar til milliardar av gonger meir massive enn stellare svarte hòl som er resultatet av tunge stjerner som har kollapsa under tyngdekrafta. 

Det er ikkje kjend korleis supermassive svarte hòl blir danna, men det finst sterke prov for eksistensen deira i form av gass som i høg fart krinsar rundt kjernane til radiogalaksar. Gravitasjonspotensialet som trengst for å binda desse gasskyene i bane svarer til mellom 1  og 1  solmassar innanfor eit veldig lite område. Massetettleiken dette vil føra til er so stor at det supermassive objektet ville kollapsa til eit svart hòl på ein augneblink om det ikkje allereie var eit. Indirekte prov kjem òg frå kvasarar der ei større mengd energi blir produsert innanfor eit volum som svarer til solsystemet. Den einaste mekanismen som er effektiv nok til føremålet er konvertering av gravitasjonsenergi til lys gjennomført av eit supermassivt svart hòl.

Det finst òg sterke prov for at det eksisterer eit supermassvit svart hòl kalla Sagittarius A* i sentrum av Mjølkevegen. Stjerner krinsar rundt sentrumet til Mjølkevegen med snøggleikar opp mot 5000 km/s, noko som krev eit objekt med ein masse på fleire millionar solmassar liggjande der.

## Sjå òg

* svart hòl
* aktiv galaksekjerne

## Kjelder

* Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «supermassive black holes» s. 394 i **Phillip's Astronomy Encyclopedia** utgjeven i 2002. Andre kjelder er oppgjevne under:
Nynorsk boklista

**Nynorsk boklista** er ei oversikt over tekster prenta på nynorsk og dialekt mellom 1646 og 1935. Dei to første banda vart laga av Anton Aure. Det første gav han ut på eige forlag i 1916. Heile tittelen var: *Nynorsk boklista, skrifter i bokform på norsk - bygdemål og landsmål - 1646-1915*. Andre bandet gav han ut i 1921. Det dekte tida 1916-1921. Han var og i gang med det tredje bandet då han døydde. Det vart gjort ferdig av Olav Dalgard i 1926. Det fjerde og siste bandet vart laga av Arne Gallis i 1942.

## Utgaver
* 
* 
* 
* 

## Kjelder
* Idar Stegane: Anton Aure - den nynorske bibliografen. *Romsdal Sogelag årsskrift 1984*.
* Sigmund Skard: Norsk boksamling grunnlagd av Anton Aure. *Nordisk tidskrift för bok- och biblioteksväsen / 1928*
* Norsk Allkunnebok. Fonna Forlag. 1948
Tordis

**Tordis** og **Thordis** er norrøne kvinnenamn sett saman av det gudenamnet *[[Tor]]* (*Þórr*) og *[[-dis]]* (*[[diser|dís]]*), ei gudinnenemning i åsatru.

Tordis har norsk namnedag den 9. november.

## Bruk
Namnet var utbreidd i norrøn tid, men var mindre utbreidd seinare. Ved slutten av 1800-talet blei det teke meir i bruk att. Det blei særleg mykje brukt på 1920- og 1930-talet, då rundt 0,5 % av jenter fekk namnet. I 2008 var det 2&nbsp;726 kvinner som hadde Tordis og 369 som hadde Thordis som første førenamnet i Noreg. 

## Kjende namneberar
* Tordis Maurstad (1901–1997), norsk skodespelar
* Tordis Ørjasæter (f. 1927), norsk forfattar og litteraturvitar

## Annan bruk
* Tordisfeltet er namnet på eit oljefelt mellom Snorrefeltet og Gullfaksfeltet i Nordsjøen.

## Kjelder
* «Tordis» i *Caplex* og *Store Norske Leksikon*
Skoltesamar

**Skoltesamar**, berre **skoltar** eller **austsamar** er ein samisk minoritet busett i grensetraktene mellom Russland, Finland og Noreg (Neiden). Dei fleste skoltesamane er busett i og omkring tettstadane Sevettijärvi, Keväjärvi, Nellim i Inari kommune i Finland og i Neiden i Sør-Varanger kommune i Noreg. Skoltane vert rekna som urinnbyggjarar på Kolahalvøya og høyrer til den austlege gruppa med samar, sett ut frå språket (skoltesamisk/austsamisk) og tradisjonane deira. Det finst om lag 700 skoltesamar, der omkring 400 kan snakke skoltesamisk.

Skoltesamane er hovudsakleg russisk-ortodokse, og har St. Georgs kapell i Neiden som ein viktig kultplass. Den heilage Trifon skal ha omvend dei til kristendommen på 1500-talet.

## Bakgrunnsstoff

* Skoltesamar på siida.fi
Rostov-na-Donu

**Rostov-na-Donu** (russisk Росто́в-на-Дону́, «Rostov ved Don») er den tiande største byen i Russland og hovudstaden i Rostov oblast og Det sørlege føderale distriktet. Byen ligg ved elva Don, berre 46 km frå Azovhavet. Byen har like over 1,1 million innbyggjarar. 

## Historie
Munningen til Don har vore kommersielt og kulturelt viktig sidan antikken. Her låg ein gresk koloni kalla Tanais, det genuesiske fortet Tana og tyrkiske festninga Azov. 

Rostov-na-Donu vart i røynda grunnlagd i 1749 som eit tollhus bygd ved Temernik (ei sideelv til Don) og like etter vart ei stor festning bygd. Han var kalla opp etter St. Dimitrij av Rostov, ein nyleg heilagkåra biskop frå den nordlege byen Rostov. Etter kvart som Azov gradvis forsvann voks det fram ein ny busetnad rundt festninga, som etter kvart tok over rolla som det største handelssenteret i regionen. I 1756 vart Det russiske handelsselskapet av Konstantinopel sett opp her, og dei oppretta ein busetnad ved Don kalla *Kupetsjeskaja Sloboda*. I 1796 fekk busetnaden byrettar og fekk namnet Rostov-na-Donu for å skilje han frå den opphavlege, nordlege byen. 

Don er ei stor transportåre, som knyter sørvestlege delar av Russland til regionar lenger nord, og Rostov-na-Donu er ei viktig elvehamn for både passasjer- og godstrafikk. Med ei så bra geografisk plassering voks byen raskt. Som den mest industrialiserte byen i Sør-Russland kjempa Den kvite arméen og bolsjevikane om byen under den russiske borgarkrigen. I 1928 vart byen provinshovudstad etter at styresmaktene flytta frå den gamle kosakkiske hovudstaden Novotsjerkassk til Rostov, som òg voks saman med den armenske Nor Nakhijevan (i dag bydelane Nakhijevan, Proletarskij).

Under Sovjetunionen øydela bolsjevikane dei to største landemerka i Rostov, St. Aleksander Nevskij-katedralen (1908) og St. Georgij-katedralen i Nakitsjevan (1783-1807). Mykje av byen vart lagt i ruinar av tyske styrkar som okkuperte han to gonger, i 1941 og 1942. I dag er det største landemerket i sentrum den enorme kyrkja Jomfrufødselen (1860-87), teikna av Konstantin Thon. 

Rostov-na-Donu har opplevd stor økonomisk vekst dei siste åra ettersom den nasjonale økonomien har betra seg. Mange selskap har hovudkvarter i byen, som i dag er eit senter for industri og teknologi. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rostov-on-Don|Rostov-on-Don]]» frå ,  den 9. november 2008.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Diser

**Diser** (norrønt *dís*, fleirtal *dísir*) er ei nemning brukt om ulike gudinner i norrøn mytologi. Disene opptrer gjerne i fleirtal, og er ofte knytte til skjebne og vern. Gruppa omfattar mange lågare guddommar, som norner og valkyrjer, men «dis» kan også brukast om mektigare skikkelsar som gudinna Frøya. 

## Namn
«Diser» kan ofte vera valkyrjer, men omgrepet er også brukt om fylgjer og norner i norrøne tekstar. Ordet *dis* er i slekt med fleire germanske ord som tyder '[høgtståande] kvinne', som gammalhøgtysk *itis*, gammalsaksisk *idis* og angelsaksisk *ides*. Det er gjort fleire framlegg om at det var den opphavlege nemninga for valkyrjer, eit ord som eigentleg er ein kenning (med tydinga 'veljarar av drepne'). 

Nemninga «dis» er også brukt om einskildsvesen, som Frøya, som blei kalla «Vanadis» ('vaneherskarinna').
Ein finn att endinga *[[-dis]]* i mange nordiske kvinnenamn, som Frøydis, Tordis og Vigdis. Disene har også sett spor etter seg i stadnamn, som Disen, fleire stader i Noreg, og svenske gardar som Disarås i Vara kommun i Västergötland, Disevid i Ödeshögs kommun Östergötland, den heilage Disakällan og ganggrava Disarör i Falköping i Västergötland.

## Dyrking

Disene kunne vera både venlege og fiendtlege mot menneskja. Dei vart dyrka ved *[[blót|dísablót]]*, som er skildra i fleire sagaer. Den best kjende dyrkinga var *[[disting]]et* i Uppsala, som blei halde i byrjinga av februar, ein tradisjon ein har vidareført til vår tid som ein distingsmarknad. I Noreg og på Island verka dei oftare som vernevesen for æsene, men kunne også opptre ved fødslar og i strid.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Diser|Diser]]» frå , og «[[:sv:|Diser]]» frå  den 9. november 2008.* 
 

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Dís|Dís]]» frå , den 9. november 2008.* 
 
* Dis i Nordisk Familjebok

### Noter
Budeie

**Budeie** er ei tradisjonell yrkesnemning for ei kvinne som har ansvaret for fjøsstellet på ein gard eller seter. 

## Arbeidsområde
Budeia på garden var som regel bondekona sjølv, men kunne også vera eit anna kvinneleg familiemedlem eller ei tenestejente. Arbeidet hennar kunne vera å fora og stella storfe og småfe, og å mjølka og omarbeidde mjølka til fløyte, smør og ost. Ei seterbudeie styrte drifta av ei seter åleine.

Ei god budeie måtte også kunne lokka, det vil seia synga for å samla husdyra. Fleire komponistar er blitt inspirerte av denne særeigne songforma, mellom anna Edvard Grieg, som særleg brukte songane til Gjendine Slålien i verka sine.

Fram til 1800-talet var fjøsstell eit reint kvinneyrke i Noreg, og dei fleste steder haldt dette fram til byrjinga av 1900-talet. Det mannlege motstykket til budei oppstod frå rundt 1815 i form av sveiseren. Etter kvart førte automatisering av landbruket, som mjølkemaskinar, meieri og automatisk fôring, til mindre tarv for budeier i samband med dyrehald.

## Syn på budeia

I store delar av det indre Austlandet var det vanleg at budeia hadde soveplass i fjøset. Eilert Sundt skreiv mykje om dette i avhandlinga *Sædeligheds-Tilstanden i Norge*, og starta ein kampanje for å få slutt på skikken. 

Omgrepet «budeie» er i nyare tid brukt om ei sjølvstendig kvinne, til dømes i samband med kåringa av «årets budeie». 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Budeie|Budeie]]» frå , den 9. november 2008.*
Østrogen

**Østrogen** er ei gruppe steroide hormon som fungerer som det primære kvinnelege kjønnshormonet. Dei vert i hovudsak produsert i eggstokkane og i morkaka. Nokre østrogen vert produsert i mindre mengder i levera, binyrene og i brysta.

Dei tre vanlegaste naturleg førekomstane av østrogen er østradiol, østriol og østron. Desse vert produsert i kroppen ved at androgen vert omdanna ved hjelp av enzym. Østradiol vert produsert frå testosteron og østron frå androstendion. Østron er svakare enn østradiol og finst i større mengder enn østradiol hos kvinner etter overgangsalderen.
Østrogen finst naturleg både hos kvinner og menn, men i langt større mengder hos kvinner. Østrogena fører til utvikling av kvinnelege sekundære kjønnskarakteristika som til dømes bryst. Dei styrer òg menstruasjonssyklusen.

## Østrogen i legemiddel
Sidan østrogen styrer menstruasjonssyklusen, inneheld dei fleste p-piller modifisert østrogen. Det er lite tenleg å nytte naturlege østrogen i tablettform, då biotilgjengelegheita er dårleg og halveringstida særs kort. 

Alle tilgjengelege østrogenpreparat (mellom anna p-piller) som er tilgjengelege i Noreg, inneheld syntetisk etinyløstradiol eller esterar av østradiol (østradiolvalerat eller østradiolhemihydrat).

## Bakgrunnsstoff
Østre Gausdal

**Østre Gausdal** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Oppland fylke, frå 1837 del av Gausdal formannskapsdistrikt.
Østre Gausdal omfattar dalføret til Gausa og tettstadane Follebu og Segalstad bru.

I 1879 vart Gausdal delt i Østre og Vestre Gausdal kommune. Ved delinga hadde Østre Gausdal 1&nbsp;879 innbyggjarar.

1. januar 1962 vart Østre og Vestre Gausdal kommune igjen slått saman til Gausdal kommune. Ved samanslåinga hadde Østre Gausdal  3&nbsp;942 innbyggjarar.

Området omfatta dei to sokna Østre Gausdal og Follebu.

## Kjelder
Høgemoen

Springaren **Høgemoen**, og kalla **Kongsbergen**, er nytta i Numedal, Hallingdal og Valdres. Namnet Høgemoen er kjend i Telemark. Slåtten er heller knapp i forma, og er truleg gamal. Slåtten er spela både på oppstilt og nedstilt bass. 

Slåtten har vore nytta av Gudbrand Skjellerud, og kan ha opphavet sitt i nedre Hallingdal eller Krødsherad.

### Variantgruppa

Slåtten har hovedgruppa under nr 488 i Hardingfeleverket. Ein variant har nr 235, og ein har nr 570. Springar nr 205 er og skyldt gruppa. Til saman er det då trykt opp åtte former av slåten. Den mest nytta forma frå Valdres, etter Ola Reishagen, er diverre utelate frå verket. Gudbrand Skjellerud er kjelda til to av formene i lista under. Dei to formene frå Telemark er truleg henta frå Numedal.

* nr 205: *Springar frå Hallingdal*, etter Engebret Ødegård, Flå http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0870. Nedskrift Truls Ørpen 1939 (Ø 320). Ødegård hadde slåtten etter far sin, spelemannen Knut Ødegård. Slåtten er nærskyldt variant 488b, og går på nedstilt bass. Slåtten er svært gamalvoren i tonaliteten.

* nr 235: *Numedalsspringar*, etter Leiv Åsane, Flesberg http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0900. Nedskrift Eivind Groven 1959 etter opptak i NRK (G 1107).

* 488a: *Springar*, etter Andres Haugan, Lyngdal i Numedal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1399. Nedskrift Arne Bjørndal 1937 (B 95). Haugen hadde slåtten etter faren, Ola Haugan. Forma er etter Gudbrand Skjellerud. 

* 488b: *Springar*, etter Johan Kleven, Krødsherad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1400. Nedskrift Truls Ørpen 1925 (Ø 141). Kleven hadde slåtten frå faren, Gamle-Kleven. Nedstilt bass.

* 488c: *Tjednbalen*, etter Wilhelm Sorteberg, Krødsherad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1401. Nedskrift Truls Ørpen 1915, (Ø 6). Sorteberg hadde slåtten etter Gudbrand Skjellerud. Namnet er knytt til garden Kinneberg i Gol. Ein spelemann dei kalla Fisen var frå denne garden, og spela denne slåtten. Slåtteforma er kalla Kongsbergen i Hol.

* 488d: *Høgemoen*, etter Rikard Gøytil, Rauland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1402. Nedskrift Eivind Groven 1933 (G 1223).

* 488e: *Springar etter Slåttedølen*, Etter Gregar Nordbø, Bø i Telemark http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1403. Nordbøkatalogen 149. Eivind Groven skreiv ut slåtten for Hardingfele. 

* nr 570: *Kongsbergen*, etter Olav Vestenfor, Hol i Hallingdal. Nedskrift Sven Nyhus 1978.
.
Austmarkmus

**Austmarkmus**, vitskapleg namn *Microtus levis*, er den einaste smågnagaren med fast bestand på Svalbard. Musa er innført med hjelp av menneske, truleg på sovjetiske skip mellom 1920 og 1960 som frakta høy til sovjetiske busetjingar ved Isfjorden. I dag har ho etablert ein bestand med kjerneområde ved Fuglefjella ved Isfjorden. 

Austmarkmus er i nær slekt med markmus og fjellrotte, som lever på det norske fastlandet. Det næraste naturlege området med austmarkmus ligg 20 grader lenger sør enn Svalbard. Austmarkmus grev vanlegvis store gangsystem i bakken (som markmus og fjellrotte), men dette er ikkje mogeleg på Svalbard på grunn av tele store delar av året, så her lever ho stort sett i steinurer. 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Austmarkmus|Austmarkmus]]» frå ,  den 9. november 2008.*