open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mairevolusjonen

**Mairevolusjonen**, spansk **La Revolución de Mayo**, var den første framstøyten for sjølvstende i visekongedømet Río de la Plata, som omfatta dagens Argentina, Bolivia, Paraguay og Uruguay.

Den 13. mai 1810 stadfesta ein britisk fregatt i Montevideo rykta som svirra i Buenos Aires om at Napoleon den første hadde invadert Spania, fanga og avsett kong Ferdinand den sjuande, som vart erstatta av Joseph Bonaparte, den eldre broren til den franske keisaren. Dette betydde at den spanske kongemakta var overført til regentrådet i Cádiz, som var omringa av franske troppar. Stoda var klår: Med autoriteten til viseregentskapen borte, var det eit makttomrom. 

Den 25. mai 1810 vart *den første juntaen* skipa i Buenos Aires, og dei fjerna visekongen Baltasar Hidalgo de Cisneros frå makta. I 1816 vann Argentina sjølvstendet sitt frå den spanske krona.

I dag blir *El Día de la Revolución de Mayo* (Mairevolusjonsdagen) 25. mai feira kvart år for å minnast desse viktige hendingane i argentinsk historie. Hendingane veka føre denne dagen blir kalla *La Semana de Mayo* (Maiveka).
MSN

**MSN** (**The Microsoft Network**) er ei samling av Internett-tenester frå Microsoft. MSN blei lansert samstundes med Windows 95, 24. august 1995. I 2006 blei mange av MSN-produkta gjevne ut på nytt under namnet Windows Live. Etter dette har fleire tenester kome til.

E-postprogrammet *Hotmail* var mellom dei første tenestene i MSN, fylgd av lynmeldingstenesta *MSN Messenger*.

MSN Messenger, som no heiter *[[Windows Live Messenger]]*, blir ofte kalla berre kalla *MSN* i daglegtale. Tenesta blei forbetra og relansert som Windows Live Messenger for å konkurrere betre med rivalar som Yahoo! Messenger, Skype og Pidgin. Messenger blir mest brukt av ungdom til chatting og videosamtalar.

## Bakgrunnsstoff
*
Guro Fjellanger

**Guro Fjellanger** () er ein norsk politikar frå Venstre. Frå 1986 til 1988 var ho leiar av Unge Venstre. 

Ho var statsråd og sjef for Miljøverndepartementet (miljøvernminister) i regjeringa Bondevik I frå 1997 til 2000.

Guro Fjellanger vart fødd i Bergen, men voks opp på Stokmarknes. Ho vart fødd med sjukdommen spina bifida, som gjer at ho måtte gå med krykkjer heile livet. Ho var utdanna gullsmed, og hadde grunnfag i idéhistorie. 

Då ho flytta til Oslo som 19-åring vart ho aktiv i Unge Venstre. Ho var organisasjonssekretær 1985-1986, og leiar 1986-1988. I åra 1991-1995 var ho generalsekretær i Nei til EU. Perioden 1996-2000 var ho nestleiar i Venstre. 

## Bakgrunnsstoff
*
Nationalencyklopedins ordbok

***Nationalencyklopedins ordbok***, **NEO** er ei svensk einspråkleg definisjonsordbok. NEO byggjer på Svensk ordbok frå 1986, og vart opphavleg gjeve ut i tre band i 1995-1996. Siste utgåve, frå 2004, vart gjeve ut i eitt band.

NEO opererer ikkje med sirkulære definisjonar, slik som ein del andre ordbøker, men i staden med eit grunnleggjande definisjonsordforråd, som definisjonane byggjer på.

## Medarbeidarar

* Sture Allén
* Sture Berg
* Birgitta Ernby
* Dimitrios Kokkinakis (-1996)
* Sven Lövfors
* Sven-Göran Malmgren
* Christian Sjögreen
* Lennart Tegner (kontrollant)
* Maria Toporowska-Gronostaj (-1994)
* Bertil Engdal (-1994)
Svenska Akademiens ordbok

***Svenska Akademiens ordbok***, forkorta **SAOB**, er eit etymologisk oppslagsverk over det svenske språket som blir gitt ut av Svenska Akademien. Det er det største oppslagsverket som har vorte gjeve ut i Norden.

Ved opprettinga av Svenska Akademien i 1786, vart det slått fast i vedtektene det skulle skrivast ei svensk ordbok. Med visse avbrot har arbeidet gått føre seg sidan då. Anders Fredrik Dalin utarbeidde på oppdrag frå akademien eit førebuande utkast til ei svensk ordbok, ein så kalla *ordboksstomme* i åra 1852–1867. Denne stammen kom sidan til å ligge til grunn for det første bandet, som var ferdig først i 1898.

I oktober 2021 var akademiet komme til ordet *åvägabringa*.

*Svenska Akademiens ordbok* må ikkje forvekslast med *[[Svenska Akademiens ordlista över svenska språket|Svenska Akademiens ordliste (SAOL)]]* som er ei normativ rettskrivingsordliste for svensk, eller med den nyutkomne Svensk ordbok utgitt av Svenska Akademien (SO).

SAOB kan samanliknast med *[[Ordbog over det danske sprog]]* og *[[Norsk Ordbok]],* men er langt større enn desse ordboksverka.

SAOB er gratis tilgjengeleg via internett.

## SAOB som referanse
Verket omfattar det svenske språket sidan 1521 (Gustav I:s Registratur), altså ikkje berre dei orda som høyrte til det levande språket på det tidspunktet eit hefte vart gitt ut. 

Då artiklane i SAOB har blitt publisert sidan 1898 inneheld mange av dei alderdommeleg informasjon. Det påverkar bruken av oppslagsorda og ein må derfor vere forsiktig med å nytte ordboka som referanse til notidsspråket, i sær gjeld det ord i starten av alfabetet.
Orda sin etymologi (opphav) endrast derimot ikkje med tida om ikkje ny forsking har komme fram til noko anna sidan artikkelen vart publisert. Ettersom mange heilt nye ord har komme inn i svensk sidan slutten av 1800-talet kjem supplementband til å bli gitt ut. 

Artiklane er ikkje berre etymologiske men gir òg mange eksempel på korleis eit ord eller ståande uttrykk har vore nytta, og korleis bruken eller stilnivået har vore endra, gjennom sitat, så kalla *språkprøver* eller *excerpter*; Gudrun Schyman blir sitert som eksempel under *[[taliban]]* for å vise på korleis dette ordet snøgt kom til å nyttast metaforisk. 

Eit anna aspekt er at stavinga av førsteforma ikkje behøver avspegle kva som var vanleg når artikkelen vart skriven, til dømes stavast i visse delar alle former av verk som värk, uavhengig av tyding. Ei annan ulempe er at bokstavar etter V saknast heilt, då desse banda enno ikkje er ferdige.

## Sjå òg
* Svenska Akademiens ordlista
* Norsk Ordbok
* Ordbog over det danske sprog

## Bakgrunnsstoff
* 
* Lexikaliska institutet 
* Svenska Akademiens ordlista (SAOL)
* Svensk Ordbok (SO)
Manila

**Manila** (tagalog *Maynila*) er hovudstaden på Filippinane. Byen ligg på øya Luzon inst i Manilabukta. Med rundt 1,5 million innbyggjarar er han den nest største byen i landet, etter Quezon. Det er likevel den byen i verda der folk bur tettast, over 41&nbsp;000 innbyggjarar per km<sup>2</sup>.

Manila er det økonomiske, kulturelle, utdanningsmessige og industrielle sentret på Filippinane. 

## Andre namn på byen
Byen har ofte vorte kalla *[[Orienten]]s perle*, særleg før kampar mellom japanske okkupantar og amerikanske styrkar øydela svært mykje av han under andre verdskrigen.

Det spanske namnet *Insigne y Siempre Leal Ciudad* klarte aldri å slå igjennom.

## Sjå òg
* Manilahamp
* Manilamøblar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Målestokk

**Målestokk**, eigentleg ein stokk med inndelt skala til måling av lengd, òg kalla *mælestav*.

På kart brukast nemninga *'målestokk* om tilhøvet mellom avstandar på ei teikning, eit kart eller ein modell og dei verkelege avstandane målt naturen. 

Detaljerte plankart teiknast gjerne i målestokk 1:1 000, det vil seie at ein cm på kartet er 1000 cm - eller 10 m - i terrenget.

Økonomisk kartverk er teikna i målestokk 1:5 000. Turkartserien M711 og vanlege sjøkart til bruk etter kysten er teikna i målestokk 1:50 000. 

Eit verdskart i eit vanleg skoleatlas kan ha målestokk ned i 1:100 000 000.

Vi seier at 1:50 000 er ein mindre målestokk enn 1: 5 000.
Frognerparken

**Frognerparken** er ein offentleg park som ligg på Frogner i Oslo. Han var ein del av herregarden Frogner Hovedgård som har gjeve namn til bydelen Frogner. I Frognerparken ligg sjølve herregardsbygnadene i sør, der Oslo bymuseum held til. Skulpturanlegget Vigelandsanlegget laga av Gustav Vigeland på 1920-40-talet ligg i midten av parken. I parken ligg òg Frognerbadet og Frogner stadion. Frognerparken er ein av dei mest vitja turiststadene i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
*
Lotte

:*Sjå òg [[Lottaelva]]*

**Lotte** og **Lotta** er kvinnenamn som opphavleg var kortformer av Charlotte, Charlotta og liknande namn. Lotte er ein tysk og dansk variant, medan Lotta er meir vanleg i Sverige. Lottie og Lotje er nærskylde førenamn på engelsk og nederlandsk.

Det er 1&nbsp;054 kvinner i Noreg som heiter Lotte og 145 som heiter Lotta (2006). Namnet hadde fram mot 2000 ein auke i bruken.

Lotte har namnedag den 27. april medan Lotta har namnedag i Sverige den 12. mai.

## Kjende namneberarar

* Lotte Lehmann (1888–1976), tysk operasongar
* Lotte Lenya (1898–1981), austerriksk songar og skodespelar
* Lotte Reiniger (1899–1981), tysk-britisk silhuettanimatør
* Lotta Hedström (f. 1955), svensk politikar
* Lotta Engberg (f. 1963), svensk songar 

### Oppdikta
* Lotta i Bråkmakergata

## Sjå òg
* Lotterørsla

## Bakgrunnsstoff
Trondheimssuppe

**Trondheimssuppe** er ei sursøt suppe frå Trøndelag. Suppa er kjenneteikna ved at ho inneheld risengryn og rosiner. Elles inneheld ho vatn, surmjølk (til dømes kulturmjølk) og sukker, og kveitemjøl for å jamne ho.

Andre ingrediensar kan variere noko, men kan vera kanel, svisker og saft.

Dersom ein har trondheimssuppe til middag, er det vanleg å ha ein annan rett i tillegg.

## Sjå òg
*Sviskersuppe
*Sodd
Kunnskapsløftet

**Kunnskapsløftet** er ei reform av opplæringa i grunnskule og vidaregåande skule. Reforma vart varsla i stortingsmelding 30 (2003-2004) som vart handsama i Stortinget 17. juni 2004, og vart gjort gjeldande frå hausten 2006. Reforma inneber endringar i innhaldet, organisasjonen og strukturen åt skulen.

## Mål og innhald
Føremålet med Kunnskapsløftet er frå regjeringa si side at alle elevar skal utvikle grunnleggjande dugleikar og kompetanse for å ta del i kunnskapssamfunnet. Kunnskapsløftet skal leggje auka vekt på læring og vere med på å sikre tilpassa opplæringa for alle elevar.

Dei viktigaste endringane som reforma inneber er:
* Styrking av grunnleggjande dugleikar.
* Lese- og skriveopplæring vert vektlagd frå fyrste årssteg.
* Nye læreplanar i alle fag.
* Læreplanar som legg vekt på kompetansemål og ikkje så mykje på aktivitetar.
* Ny fag- og timefordeling.
* Lokal valfridom når det gjeld arbeidsformer, læremateriell og organisering av opplæringa.
* Ny tilbodsstruktur i vidaregåande opplæring.

## Vidaregåande skule
I vidaregåande skule vart dei tidlegare 15 studieretningane erstatta av 12 utdanningsprogram; 9 yrkesfaglege og 3 studieførebuande.

## Bakgrunnsstoff
* Kunnskapsdepartementet sin nettstad om Kunnskapsløftet  
* Læreplanar for kunnskapsløftet
Hjortetakksalt

**Hjortetakksalt**, **hjorthornsalt** eller **hornsalt** er eit bakepulver, nytta mellom anna i hjortetakk. Tidlegare var det laga av geviret til hjorten, no blir det framstilt av ammoniumhydrogenkarbonat, ammoniumkarbonat og ammoniumhydrogenkarbamat. Når hjortetakksaltet blir varma opp blir det spalta til ammoniakk, karbondioksid og vatn, slik at deigen hevar seg.

## Kjelde

* Caplex.no
Edel Hætta Eriksen

**Edel Hætta Eriksen** (**Lemet Edel**) () er ein samisk pedagog. Ho har lærarskolen frå Nesna og Tromsø, og tilleggsutdanning i forming og samisk. Hætta Eriksen var lærar i Kautokeino 1949-76 (rektor frå 1969), og leiar for sekretariatet i Samisk utdanningsråd frå 1977 til 1989.

Hætta Eriksen var sentral i arbeidet med å starte opp att undervisning i og på samisk i grunnskolen frå og med 1967, etter mange tiår med fornorskingspolitikk. Som den første sekretariatsleiaren av Samisk utdanningsråd var ho med å snu skolepolitikken i Noreg frå ein assimilatorisk politikk til ein skole for samiske elevar.
 
## Kjelder
* Eriksen, Edel Hætta 2005: ''Skolearbeid/Skuvlavásáhusat'', i Lund, Svein, Elfrid Boine og Siri Broch Johansen (red.) Sámi skuvlahistorjá. Dávvi Girji.
Mikal Urheim

**Mikal Urheim** () er ein samisk lærar, forfattar og predikant frå Tysfjord i Nordland. Urheim har vore sentral i arbeidet med å fremje lulesamisk språk, han sat mellom anna i språknemnda som laga den gjeldande lulesamiske rettskrivinga, og han sat som lulesamisk representant i Samisk utdanningsråd.

Urheim var statsstipendiat fra 1993.
Batteri

**Batteri** kan visa til:

*eit elektrisk batteri
*eit artilleribatteri
*eit trommesett
*ein type fyrverkeri
Votlo

**Votlo** er ei bygd ved Haus på Osterøya som ligg ved Sørfjorden ved Osterøy. Grenda ligg brattlendt til mot sør med mykje edellauvskog og sjeldne plantar i liene. Om våren er liene fulle av ramslauk, angen av lauk eller løk kjenner ein lang lei.

Namnet kjem truleg av «vetle å» (på andre sida av fjorden ligg Ytre Arna med den store elva, eller «Ælvæ», altså Blindheimselva). Namnet har vore skrive på ymse måtar opp gjennom tidene, t.d: Vatle, Wotle, Wathle, Votle og Vasle. 

På Gloppestølen (Rivenes) er der funne tufter av 4000 år gamle hus og spor etter 3500år gamal åker. Så her har budd folk i minst 4000år. Også fleire steinøkser er funne på Votlo.
Tøveskoen (eller filtsko/ ullsko/ pampusar/ laddar) vart oppfunnen her av Maria Olavsdotter Askeland. Ei tid dreiv alle bøndene på Votlo med ullskoproduksjon som attåtnæring. 

Då Peter Jebsen skulle bygga Arne fabrikker vart det rundt 1850 sett opp eit teglsteinverk på Votlo (Tveitane). Gråstein frå liene og teglstein kom frå Votlo og vart nytta til bygging i Ytre Arna.

## Kjelder
* Nausta på Votlo
Nøtteskrikje

**Nøtteskrik**(**j**)**e** er ein fargerik fugl med eit høgt skrik, som høyrer til kråkefamilien. Om hausten samlar ho ofte eikenøtter og anna vinterføde. Ho vitjar av og til foringsbrettet i vinterhalvåret og kan vere eit ettertrakta bytte for hønsehauken. Nokre kallar nøtteskrikja for *skauskjære*.

## Utsjånad
Nøtteskrikja er 35 cm lang, og vekta er 140–150 gram. 
Vingene er svarte og kvite med eit blått felt og svarte tverrband.
Issen har svarte og kvite fjør som kan reisast i ein topp når nøtteskrikja er opphissa. Nebbet er kraftig og spiss. Det kan brukast til å opne nøtter og til graving. 

## Utbreiing

Nøtteskrikja finn ein over eit stort område som strekker seg frå Vest-Europa og Nordvest-Afrika til Asias Stillehavskyst og ned til Søraust-Asia. I Noreg lever nøtteskrikja over det meste av landet. Vi kan finne ho i skog og meir opne område med spreidde tre. Om hausten kan ho trekkje inn mot tettbygde strok for å samle hassel- og eikenøtter. Vi kan også sjå fuglen i potetåkeren.

## Mat

Nøtteskrikja et insektlarvar, mark, edderkoppar, smågnagarar, fugleegg, fugleungar, frø og frukt. Om hausten et ho nøtter. Nøttene grev ho ned til vintermat, og ho huskar godt kvar dei ligg gøymt.

## Hekking

Reiret er flatt og blir bygd oppe i eit tre eller i eit stort buskas. Det blir bygd av kvistar og plantestenglar og fôra med tørt gras. Dei legg dei 4 – 6 egga i mai/juni, og ungane blir klekte etter 16–17 dagar. Båe foreldra deler på å mate avkommet. Etter 21 – 23 dagar forlet ungane reiret. Når ho syng, høyrast det ut som langtrukne prekært–prekært.

## Åtferd
Det vanlege kallet er eit varselkall som er eit hardt, raspande skrik, og det vert nytta når ulike rovdyr blir oppdaga. Nøtteskrikja er òg kjent for å herme andre arter så nøyaktig at det kan vere umogleg å skile dersom ein ikkje ser fuglen. Den kan til og med herme ljodet frå fuglen ho angrip, slik som kattugla, noko ho nådelaust gjer ved angrep om dagen. Om natta er det likevel nøtteskrikja som kan vere rov for ugla, og om dagen er ho bytte for til dømes hønsehauk og vandrefalk.

## Bakgrunnsstoff
Agni

**Agni** er ein gammal vedisk gud, personleggjeringa av elden, som framleis blir tilbeden innan hinduismen. Namnet tyder *eld*, og har samband med orda for eld på latin, *ignis* og russisk, *ogon*.
Fordi elden blir tend på ny kvar dag, er Agni alltid ung, men samstundes er han udøyeleg. Han er sendebod for dei andre gudane, og tek med seg offer som blir brend på elden til dei.

Agni er ein av dei første gudane ein påkallar i hinduritual der ein bruker eld, og det første ordet i det første hymna i *[[Rigveda]]* er namnet hans:

Det finst vidare rundt to hundre hymne til Agni i Vedaene.

Agni var viktigare i den tidlege vediske religionen, som la stor vekt på brennoffer, enn han er i hinduismen av i dag. Likevel er offerelden framleis eit element i mange seremoniar, og ein kan ikkje halda ein hinduisk vigsel utan å påkalla Agni, eller å gå rundt elden hans sju gonger.

Agni er ein av gudane som vakter dei åtte himmelretningane, *asjta dik palaka*. Retninga hans er søraust.

## Mytologisk familie
Tradisjonelt skapar ein eld, slik at ein får guden tilstades, ved hjelp av to pinnar som ein gnir mot kvarandre ved hjelp av dei ti fingrane på hendene. Derfor blir det sagt at Agni har to foreldre, men òg at han har ti mødre. Dei ti er òg blitt til ti søstrer eller ti tenestejenter i ulike legender.

Guden kan òg ha ulike namngjeven foreldre: Urguden Dyaus og Prthivi, Kasyapa og Aditi, eller ei dronning som heldt svangerskapet sitt skjult for ektemannen. Agni er blitt omtalt som tvillingen til Indra, og står berre etter denne herskarguden når det gjeld makt og ærefrykt i vedisk tru.

## Framstillingar

Innan hindukunst er Agni ofte raud, gjerne med to eller tre fjes som speglar både dei øydeleggjande og dei livgjevande eigenskapane til elden. Håret og auga er svarte. Han kan ha fleire armar og føter. Han rir på ein bukk eller sit i ei vogn dregen av geiter (av og til papegøyar). I handa har guden gjerne ei ause som ein bruker til å ofra til elden med. Andre ting han kan ha kan vera ein stav, ein rosenkrans eller ei vasskrukke.

Dei siste tre versa i det første Rigveda-hymna skildrar guden som mektig, men god:

*Åt deg, å Agni, som driv vekk myrkret, kjem me*
*dag etter dag med bøner*
*og med ærefrykt.* [7]

*Herskaren over offer, den strålande,*
*vaktar over allheimslovane*
*som trivst i sin eigen bustad,* [8]

*Ver mild mot oss,*
*som ein far mot ein son.*
*Ver med oss for velferda vår.* [9]

## Anna
Eit rakettsystem utvikla av India i 1980-åra fekk namn etter eldguden. Desse rakettane kan mellom anna brukast til atomvåpen.

## Bakgrunnsstoff
* Skulptur av Agni på Denver Art Museum
* Kort om Agni, med bilde, på art-and-archaeology.com 

### Kjelder
* Engelsk Wikipedia
* Rigveda på sanskrit
Å Vestland, Vestland

**«Å Vestland, Vestland»** er ein kjend hyllestsong til Vestlandet. 

Teksten blei skriven av Tore Ørjasæter og først gjeve ut i diktsamlinga *I Dalom* i 1910, og seinare tonesett av Sigurd Førsund. Den mest kjende versjonen var framført av Sissel Kyrkjebø.

## Bakgrunnsstoff
*Teksten til «Å Vestland, Vestland» på Sissel Kyrkjebø sin nettstad
Økonometri

**Økonometri** (betyr *økonomisk måling*) er eit fagområde som ligg i skjeringspunktet mellom økonomi og statistikk. Det blir bruka til å teste økonomiske teoriar, gi empirisk innhald til teoriane (til dømes fastsetje verdiar på ulike verknader) og til å gi grunnlag for prediksjon og politikkbeslutningar. Som regel brukar ein statistiske dataprogram, og av og til kan det vera nødvendig med noka eiga programmering.

Økonometrisk analyse kan hovudsakleg delast inn i to; tidsserieanalyse og tverrsnittsanalyse. Ved tidsseriar studerer ein utviklinga til ein variabel over tid for eit individ, mens ein i tverrsnittsanalyse studerer ein populasjon på eit bestemt tidspunkt. Paneldata kombinerer desse to.

Den mest bruka reiskapen i økonometri er regresjonsanalyse, der den enklaste metoden blir kalla minste kvadrats metode.

## Nobelprisvinnarar
Nobelprisen i økonomi har gått til fleire personar for arbeidet deira innan økonometri:

* Jan Tinbergen og nordmannen Ragnar Frisch fekk prisen i 1969 (den første Nobelprisen i økonomi) for å ha utvikla og bruka dynamiske modellar for å analysere økonomiske prosessar.
* Lawrence Klein, professor i økonomi ved University of Pennsylvania, fekk prisen i 1980 for arbeidet sitt med modellering ved hjelp av datamaskiner.
* Nordmannen Trygve Haavelmo fekk prisen i 1989. Hovudbidraget hans til økonometri var artikkelen hans frå 1944 kalla «The Probability Approach to Econometrics» (publisert i *Econometrica*).
* Daniel McFadden og James Heckman delte prisen i 2000 for arbeidet deira innan mikroøkonometri. McFadden grunnla økonometrilaben ved University of California, Berkeley.
* Robert Engle og Clive Granger fekk prisen i 2003 for arbeidet med analyse av økonomiske tidsseriar. Engle pionerte metoden med ARCH-modellar (autoregressivt betinga heteroskedastisitet) og Granger for metoden med kointegrasjon.

## Sjå òg
* Kategorien Økonometri
Matrise

Ei **matrise** er ein rektangulær tabell med tal. Matriser er nyttige fordi dei gjer det enklare å handtere store mengder data. Dei blir mellom anna bruka for å løyse likningssystem og i regresjonsanalyse.

Dei horisontale linene i ei matrise blir kalla rader, mens dei vertikale linene blir kalla kolonnar. Kvart enkelt tal blir kalla eit element. Ei matrise med *m* rader og *n* kolonnar nemner vi som ei m×n-matrise, og m×n er dimensjonen til matrisa.

Kvar rad og kolonne kan sjåast på som ein vektor, noko som utnyttast til å løyse likningssystem.

## Døme
Eit døme på ei 4×3-matrise kalla A:

: A = \begin{bmatrix}
1 & 2 & 3 \\
1 & 2 & 7 \\
4&9&2 \\
6&0&5\end{bmatrix}

Elementet *A*[2, 3] eller *a*2, 3 i matrisa A er 7.

:  R = \begin{bmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 & 8 & 9 \end{bmatrix} 

Matrisa R er ei 1×9-matrise. Alternativt kan vi seie at dette er ein 9-elements radvektor.

## Sjå òg
* Matriserekning
Jennie Johnsen

**Jennie Nicola Johnsen** () i Skien) er ein norsk politikar, for Venstre. Jennie Johnsen blei den, til då, yngste bystyrerepresentanten i Skien, då ho som 18-åring blei vald inn i bystyret for Venstre hausten 1995. Johnsen var seinare leiar i Unge Venstre fra 1998 til 2001. Frå 2002 til 2004 var ho nestleiar i Venstre. Ho har sidan 2003 vore med i Oslo bystyre, der ho er medlem av Helse- og Sosialkomiteen. Ho er òg med i styret i Nei til EU.

## Bakgrunnsstoff
*
Lars-Henrik Paarup Michelsen

**Lars-Henrik Paarup Michelsen** () kjem frå Austevoll i Hordaland og var frå 2003 til 2007 leiar for Unge Venstre. Han studerer samanliknande politikk ved Universitetet i Bergen. 

Han har tidlegare hatt verv i Hordaland Unge Venstre og var i perioden 2002-2003 internasjonal leiar i Unge Venstre. 

## Bakgrunnsstoff
* Lars-Henrik Michelsen sin politiske blogg
Helge Solum Larsen

**Helge Solum Larsen** () frå Stavanger var ein norsk politikar (Venstre). Han sartt i bystyret i Stavanger frå 1991. Frå 1994 til 1997 var han leiar for Unge Venstre. I stortingsperioden 2005 til 2009 var han første vararepresentant til Stortinget frå Rogaland. Han har òg vore varamedlem i styret i Nei til EU. Frå 2004 var han med i landsstyret i Venstre, og i 2010 vart han utnemnd til nestleiar i partiet. I kommunevalet 2011 stod han som Venstre sin fylkesordførarkandidat i Rogaland.

Etter valet blei han leiar av Kommunalstyret for byutvikling i Stavanger og fylkesutvalgsmedlem i Rogaland. Den 7. februar 2012 trekte Helge Solum Larsen seg som nestleiar av Venstre, men fullførte perioden som folkevald til det nye fylkestinget og bystyret kom på plass hausten 2015. Bakgrunnen var ei valdteksanklage som førte til sikting og seinare henlegging.

Solum Larsen døydde plutseleg den 18. desember 2015, etter ei hjernebløding.

## Kjelder
Per Tore Woie

**Per Tore Woie** () er ein norsk politikar (Venstre) frå Arendal. Han er utdanna cand. mag. frå Universitetet i Oslo med mastergrad frå London School of Economics. Frå 1992 til 1994 var han leiar for Unge Venstre etter å ha sete i sentralstyret sidan 1990. Frå 1995 til 1997 arbeidde han som politisk rådgjevar for Venstre si stortingsgruppe. I sentrumsregjeringa frå 1997 til 2000 var han Venstre sin statssekretær ved statsministerens kontor. I førre stortingsperiode jobba han igjen som politisk rådgjevar for Venstre si stortingsgruppe. 

I 2009 utnemnde Unge Venstre Woie til æresmedlem.

## Bakgrunnsstoff
* Politikkavisen, 01.02.09: Per Tore Woie æresmedlem i Unge Venstre.
Tøvesko

**Tøvesko**, **ullsko** eller **pampus** er ein type skor eller tøflar laga av tova ull.

Bygda Votlo var kjend for storproduksjon av tøvesko.
Monica Tjelmeland

**Monica Tjelmeland**, (), frå Hjelmeland er ein norsk politikar, for Venstre. Frå 2001 til 2003 var ho leiar av Unge Venstre. Ho er med i sentralstyret i Europabevegelsen.
Sverre Molandsveen

**Sverre Molandsveen** () frå Øvre Eiker i Buskerud er ein norsk politikar frå Venstre. Han var leiar for Unge Venstre mellom 1997 og 1998, etter å ha sete i sentralstyret sidan 1993. Mellom 1998 og 2002 arbeidde han som politisk rådgjevar for Venstre si stortingsgruppe. 2003 var han politisk rådgjevar i justisdepartementet, 2004 til 2005 politisk rådgjevar i Samferdselsdepartementet. Han har òg vore aktiv i Europeisk Ungdom, Natur og Ungdom og Naturvernforbundet.
Brahma

**Brahma** (devanagari ब्रह्मा, Brahmā) er skaparguden i trimurtien, treeininga i hinduismen, og er dermed opphavet til heile verda. I motsetnad til dei andre to gudane i trimurtien, Sjiva og Visjnu, har Brahma likevel ingen stor tilhengjarskare som hovudsakleg tilber han. I staden blir han vist til i ei rekke hinduritual. Guden har samband med, men må ikkje forvekslast med, verdsanden innan hinduismen, som blir kalla *[[brahman]]*.

## Tilbeding

I heile India finst berre ei handfull tempel som er vigde Brahma. Det best kjende ligg i Pushkar i Rajasthan og held årleg ei stor feiring ved fullmåne i månaden kartika. Dessutan finst brahmatempel i Kumbakonam i Tamil Nadu og i Bhubaneswar i Orissa. Alle desse stadene er tempelbyar som inneheld svært mange tempel til ulike guddommar.

Det finst fleire soger som forklarer kvifor guden nesten ikkje har eigne tempel. Han skal ha blitt forbanna av Sjiva for dårleg oppførsel, eller av den mektige presten Bhrigu for å ikkje høyra etter. Korleis det enn er har ikkje Brahma ei rørsle som svarer til vaisjnavaene eller sjaivaitaene, men han er likevel til stades i mange av templa til dei andre gudane, som regel på nordveggen.

## Symbol og utsjånad

Brahma blir gjerne framstilt med fire hovud og fire armar. Talet fire er mykje brukt i hinduismen, og står mellom anna for dei fire Vedaene, som kvart av gudehovuda les frå, og dei fire tidsaldrane. Han har ofte kvitt skjegg som viser til det lange livet hans.

I hendene held Brahma ingen våpen, slik det er vanleg for hindugudar, men ei offerskei, ei vasskrukke, ein rosenkrans og Vedaene eller ein lotus. Han har ei svane som ridedyr. I hinduisk tru kan denne fuglen skilja mjølk frå vatn når desse er blanda. Dette blir likna med å skilja godt frå vondt, og å finna sanning i innvikla situasjonar. 

Skaparguden er gift med visdomsgudinna Sarasvati, også kalla Gayatri, og er rekna som far til Dharma og Atri.

## Opphav

Det finst fleire opphavssoger om Brahma. I ei av dei kom han ut av det gylne verdsegget som blei lagt i vatnet då verda blei skapt. Derfor blir Brahma kalla *Hiranjagarbha*, 'fødd frå det gylne egget', og *Kandja*, 'frå vatnet'. Ei anna seier at han kom frå ein lotusblome som voks ut frå navlen til Visjnu då universet blei skapt. Han har derfor òg namnet *Nabhidja*, 'fødd frå navlen'.

Vidare blir det fortald at han opphavleg hadde eitt hovud og var nøgd med det, åleine med seg sjølv. Etter ei stund tok han til å lengta etter selskap, og skilde ut ei kvinneleg form, den vakre Satarupa. Han blei straks fylt av attrå til henne. Satarupa prøvde å unngå blikka han sende henne, men Brahma fekk tre nye hovud, slik at han kunne sjå i kvar himmelretning. Satarupa prøvde då å gå opp i lufta, men Brahma fekk med ein gong eit nytt hovud som såg oppover. Då han såg dette blei Sjiva sint; elsk mellom Brahma og skaparverket hans var å likna med incest. Han kappa derfor det femte hovudet av skaparguden og fekk han på betre tankar.

I ei anna legende kappa Sjiva det femte hovudet av Brahma fordi guden hadde fornærma han.

## Bakgrunnsstoff
Stortingsvalet 1930

**Stortingsvalet 1930** vart halde i Noreg hausten 1930.

## Resultat

¹ Mandat på felleslister oppført på dei einskilde partia.

## Kjelder
* Hvem Hva Hvor 1940 (Oslo, 1939)
* Statistisk Sentralbyrå
Robert Baden-Powell

**Robert Stephenson Smyth Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell** () òg kjend som **B-P**, var generalløyntnant i British Army, forfattar, og grunnleggjaren av speidarrørsla.

Baden-Powell var tildelt Order of Merit, Order of St Michael and St George, Royal Victorian Order og Order of the Bath.

## Bakgrunnsstoff
*Om Baden-Powell ved pinetreeweb.com
Hellesylt

**Hellesylt** er ein tettstad i Stranda kommune i Møre og Romsdal fylke med . Hellesylt ligg i enden av Sunnylvsfjorden, ikkje langt frå den meir kjente Geirangerfjorden, og er omkransa av fjell og dalar. Hellesylt er sentrum i Sunnylven.

Hellesylt og soknepresten Ole Olsen Barman (f.1816) kan vere inspirasjon for Ibsens dramatiske dikt ''Brand''.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* ''Eigen nettstad om Hellesylt''
Jamboree on the Air

**Jamboree on the Air**, forkorta **JOTA**, er ein internasjonal speidaraktivitet som vert avhalden årleg den tredje helga i oktober. JOTA vart fyrst avhalden ved femtiårsjubileumet for speidarrørsla, i 1957, og er i dag ei av dei største arrangementa i speidarrørsla.

Radioamatørar frå heile verda deltek saman med speidarar for å lære dei om radio og hjelpe dei med å kontakte andre speidarar over kortbylgjenettet. Dette gjer til at speidarane lærer om korleis speidararbeidet vert drive i andre land. Dei siste åra har det òg vore avhelde Jamboree on the Internet, JOTI parallelt med JOTA.

## Sjå òg
* Jamboree on the Internet

## Bakgrunnsstoff
*Informasjon om JOTA 
*Dei norske sidene for JOTA/JOTI
Ingunn Aamodt

**Ingunn Aamodt** () er ein norsk forfattar. Ho er særleg kjend for barnebøkene om Pulverheksa. Aamodt er utdanna lærar i kunst og handverk.
*
I 2008 fekk Aamodt [[Skolebibliotekarforeningens litteraturpris]] for barne- og ungdomsbøkene sine. I 2010 fekk ho [[ARKs barnebokpris]] for *Dukken*.

== Bokliste ==
* *Pulverheksa får besøk* (1998)
* *Pulverheksa på fisketur* (1999)
* *Pulverheksa redder tyven* (2000)
* *Klart du er en kunstner* (2000)
* *Kaniner til salgs* (2001)
* *Kaptein X og Fabedullas Magiske Tryllebok* (2001) 
* *Pulverheksa lager bursdag* (2002)
* *Når sola går ned i Limanaki* (2002)
* *Når latterbjørner gråter* (2002)
* *Jakten på spansk dronning* (2003)
* *Pulverheksa på Frossenfjell* (2003) 
* *Ine og Morti Kofisi* (2003) 
* *Metall-Mats. Kan man stole på en svensk superhelt?* (2004)
* *En søster i skapet* (2005)
* *Pulverheksa og Plageånden* (2006)
* *Tutankhamon. Livet – kjærligheten – døden* (2006)
* *Pulverheksa og Skattesnusk* (2007)
* *Kannibalen* (2007)
* *Den store Pulverheksboka* (2007)
* *Den andre store Pulverheksboka* (2007) 
* *Grusom spådom* (2007)
* *Romeo og Javeria* (2007)
* *Vampyrnatten* (2008)
* *Siste Bane* (2008)
* *Pulverheksa og krokodillen* (2009)
* *Marlena Evensen* (2009)
* *Hokus og Pokus, sier Pulverheksa* (2009)
* *Bøddelen* (2009)
* *Pulverheksa leter etter Grønnskollingen* (2009)
* *Hurra For Norge* (saman med [[Jon Ewo]] (2010)
* *Hvor er småtrollene, sier Pulverheksa* (2010)
* *Dukken* (2010)
* *Marlena Evensen Hot I Syden* (2010)
* *Den tredje store Pulverheksboka* (2010)
* *Pulverheksa og Drømmeprinsen* (2011)
* *Marlena Evensen Cat Fight* (2011)
* *Pulverheksa hjelper Julenissen* (2011)
* *Kjøtt og blod* (2011)
* *Korte grøss* (2011)
* *Korte grøss II* (2012)
* *Pulverheksa på ball* (2012)
* *Beistet'' (2012)

## Kjelder
* barnebok.no
* Presentasjon hjå Cappelen Damm 
* Presentasjon hjå Omnipax

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Ingunn Aamodt
* Digitaliserte bøker av Ingunn Aamodt hjå Nasjonalbiblioteket
Tinghaug

**Tinghaug** er eit norsk stadnamn som peikar attende til at staden har vore nytta som tingstad. Ein haug vart ofte nytta som tingstad, av di ein då hadde oversikt over landskapet kring. 

## Tinghaug som stadnamn
* Tinghaug i Klepp
* Tinghaug i Nøtterøy
*Tinghaugen på Frosta, der Frostatinget heldt til.
* Tinghaug ved Gvarv i Sauherad kommune.
Granmeis

**Granmeis** (latin *Poecile montanus*, tidlegare *Parus montanus*) er ein fugl i meisefamilien.

## Kjenneteikn
Granmeis er rundt 12 cm lang og veg 11-14g. Fargen på fuglen er svart, kvit og grå. Er du veldig god på fuglar, klarar du å skilje ho frå lauvmeisa. Oversida på granmeisa er grå (lauvmeisa er litt meir einsfarga brun) med lys stripe på vengene. Ei svart hette og lysande, kvite kinn. Flekken på strupen er større enn på lauvmeisa. Det er uvanleg at ho er større enn granmeisa.

## Utbreiing
Granmeisa ser du mest i skogen, og du kan sjå ho over heile landet; særleg i barskog, blandingsskog og lauvskog. Ho er vanleg også i alpin bjørkeskog med småvokse tre. 

## Forplanting
Granmeisa hakkar gjerne ut si eiga reirgrop i tre. Dei fleste andre meisene gjer ikkje det. Granmeispara leiter allereie i mars og april etter eit dødt tre eller ein stubbe. Dei hakkar gjerne ut eit nytt hol til reir kvart år, men dei kan bruke gamle hol frå andre meiser eller spettefuglar. Reir som er fylt med spon kan bli brukt. Utsjånaden på reiret skil den frå andre meiser, fordi granmeisa har hår og nokre fjør men manglar mose som reirmateriale. Granmeisa legg 7&ndash;8 egg i mai, og dei blir ruga av hoa i 14&ndash;15 dagar. Ungane forlet reiret allereie etter 17&ndash;19 dagar og blir mata i fleire veker av foreldra etter at dei har forlet reiret sitt.
                                     
## Næring
Om sommaren et fuglane insekt og edderkoppar og om vinteren et dei frø, spesielt av bartre, og einer. Granmeisa er svært vanleg på fuglebrettet, der ho tek solsikkefrø. 

## Tilhaldsstad
Granmeisa er ein standfugl som held seg nær eit merka område. Ungfuglane streifar noko omkring i det området. Granmeisa opptrer om vinteren i meiseflokkar på 2&ndash;4 svartmeiser, 2 toppmeiser, 3&ndash;4 granmeiser, 3&ndash;5 fuglekongar og 1 trekrypar. Som regel består granmeisflokken av vaksne par som held seg innanfor området sitt.

I år 2021 blei granmeis oppgradert frå kategorien *livskraftig* til *sårbar* (VU) på den norske raudlista for artar.

## Sjå også
* Meisefamilien
## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Kongsspegelen

**Kongsspegelen** (norrønt *Konungs skuggsjá*, latin *Speculum regale*) er eit læreskrift i samfunnskunnskap og samfunnsmoral frå 1200-talet. Det er eit filosofisk-didaktisk skrift, forfatta i Noreg, og blei skrive som ei lærebok for seinare kong Magnus Lagabøte, son av kong Håkon Håkonsson.

Kongsspegelen har form av ein dialog mellom far og son. Sonen spør, og vert undervist av far sin. Det vert mellom anna gjeve praktiske og moralske råd knytt til kjøpmannskap, hird, høvisk framferd og militærvesenet. Ein del handlar om tilhøvet mellom kyrkja og staten. Mykje handlar om kongen sine rettar og plikter. 

Originalen vart til kring 1250, og er skriven på norrønt språk. Det eldste fullstendige handskriftet er frå kring 1275.

## Nokre sitat
* «Det skal du og hugse vel på, at du aldri let den dag gå over deg at du ikkje lærer eitt eller anna som det er gagn i, om du vil heite vis. Og ver ikkje lik dei som held det for ei skam at andre skal syne eller lære dei slike ting som ville vere til stort gagn om dei lærte dei. La det vere deg ei like stor ære å få lærdom som å gje, om du vil heite full-vis.»

* «Om du vil bli fullkomen i lærdom, så lær alle tungemål, men aller helst latin og fransk, for dei måla går vidast, men gløym likevel ikkje ditt eige tungemål».

* «Når gudstenestene er slutt, gå så ut og sjå om handelen i byen…Det skal du og sjå vel etter, at all den vara du kjøper, er heiltopp uskjemd og ufalska, og at ho er ransaka før du endeleg avgjer kjøpet ditt. I alle dei kjøpa du gjer, skal du støtt ha nokre skila men attved, som kan vere vitne på korleis handelen var gjord. No skal du drive på med handelen din alt til dagverd, eller middag, om det er naudsynt gå så å få deg mat…Etter maten kan du…se etter kva andre gode kjøpmenn tek seg til, eller om det kjem til byen ny vare som du kunne trenge om å kjøpe...Sit aldri lenge inne med varene dine, om du kan få dei avhenda for ein høveleg pris, for kjøpmenns natur er å køpe jamt og selje snøgt unna». 

## Bakgrunnsstoff
* Kongsspegelen: Norrøne Bokverk 7/14, omsett av Alf Hellevik, Det Norske Samlaget 1976; ISBN 82-521-0610-2
* Framstilling og betydning av det høviske i Konungs skuggsjá
Pulverheks

**Pulverheks** er ei heks som lagar pulver. I moderne daglegtale tyder det ei kvinne som er gamal, ond og stygg, eller meir spøkefullt, eigenrådig og sta.

Forfattaren Ingunn Aamodt har skrive fleire bøker om figuren «Pulverheksa».

## Kjelde
* Norsk riksmålsordbok. Oslo, 1983.
Olaus Magnus

**Olaus Magnus** () var ein svensk geistleg som er kjend for kart og bokverk knytt til Norden.
Olaus Magnus var ein titulærerkebiskop, diplomat, humanist, etnolog og kartograf. Han vart fødd i Östergötland i Sverige og døydde i Roma.

## Nokre verk
* Carta marina (1539)
* *[[Historia de gentibus septentrionalibus]]* (1555; "Historia om dei nordiske folka")

## Bakgrunnsstoff
* article ''Olaus Magni'' Nordisk familjebok
* Historien om folkene under de syv plogene Olaus Magnus og hans historieverk om Norden fra 1500-tallet 
* Olaus Magnus och Carta marina 
* Olaus Magnus i *[[Catholic Encyclopedia]]*
Toving

**Toving** eller **tøving** er omarbeiding av ull der ein filtrar fibra mot kvarandre til eit tett stoff. Det er mogleg å tova ull på fleire måtar. Ved bruk av vatn og såpe kan ein gni og forma ulla til ting som sitteunderlag, tøfler og liknande. Ferdige strikke- eller hekleting kan tovast i vaskemaskin. Ved hjelp av ei spesiell nål er det òg mogleg å laga småting av ull utan bruk av såpe og vatn. Denne teknikken vert kalla nålefilting eller nåletoving.

## Sjå òg
*Tøvesko
*Tovebrett

## Bakgrunnsstoff

*Meir om toving
Ull

**Ull** er ein naturfiber frå ulike dyr, særleg sau og geit. Ull kan minna om hår og pels, men har ulike eigenskapar som skil seg frå desse. Det blir brukt som tekstilråvare som vert spunne til garn og vidare tilverka til tøy gjennom mellom anna veving, strikking og hekling. Ull kan òg nyttast til toving.

Ulla har gjeve opphav til ein særskild ullindustri, i ei viss grad skild frå resten av tekstilindustrien. 

### Andre ullsortar enn saueull
* Alpakaull - mjuk ull frå lamadyret alpakka.
* Angoraull - mjuk ull frå angorakaninar.
* Kamelull - mjuk ull frå kamelane.
* Kasjmirull - mjuk og finfibra ull frå kasjmirgeita.
* Lamaull - liknar alpakkaull men er noko grovare. Frå lama.
* Mohairull - grov, langfibra, mjuk ull frå angorageita.
* Nauthår - korte og grove hår frå storfe.
* Tagl - hår frå man og hale på hestar.

## Sjå òg
* Klede 
* Vadmål
* Lanolin (ullfeitt)
* Piezoelektrisitet
* Varmeleiingsevne
* Sjoddi

## Bakgrunnsstoff

* Nesna bygdemuseum om ull 
* Ull  Lær om ull
Ottar Grepstad

**Ottar Grepstad** () er ein norsk forfattar og frå 1999 til 2018 direktør for Nynorsk kultursentrum. Han har gjeve ut ei lang rekke bøker om ulike emne. I 1998 vikarierte han i ein periode som dagleg leiar i Noregs Mållag. Han var leiar for Unge Venstre 1975&ndash;1976. Frå 1980 til 1994 var han tilsett i Det Norske Samlaget, og var mellom anna redaktør for *[[Syn og Segn]]* frå 1984 til 1988. Ottar Grepstad var rådsmedlem i Norsk kulturråd 2005–2009 og er styreleiar i Språkrådet (styremedlem 2006–2010). 

Han vart slått til riddar av 1. klasse av Den Kongelege Norske St. Olavs Ordenen i 2018.

I 2025 fekk han Målprisen av Noregs Mållag.

## Utgjevingar

* *Vær utålmodig, menneske*. Ei visebok som er no mer [redaktør] 1978
* *Essayet i Norge* : fjorten riss av ein tradisjon 1982
* *Høvesdikting i EF-striden* 1970-72 1983
* *Venstres hundre år* [redaktør] (med Jostein Nerbøvik) 1984

* *Balladen om Europa* 1985
* *Nynorsk faktabok 1998*. 1998
* *Retorikk på norsk* 1988

* *Det litterære skattkammer* : sakprosaens teori og retorikk 1997
* *Stem i!* Songbok for røysteføre [medredaktør] 1994 (supprimert)
* *Lesebok 1994* [medredaktør] 1994
* *Hamsun i Æventyrland*. Nordlandsliv og diktning (med Kirsti M. Thorheim) 1995

* *Norske tekster*. Sakprosa / [redaktør] 1999
* *Den Store nynorske sitatboka* : norsk kulturhistorie gjennom 800 sitat / [redaktør] 2000

* *Det nynorske blikket* 2002

* *Fotefar mot nord* (med Kirsti Mathilde Thorheim og Guri Dahl) 2003
* *Jakob Sandes kulturelle skòrfeste* 2003

* *Nynorsk innhald på internett* : grunnlag for handlingsplan 2005-2013 (med Eirik Helleve og Kirsti Langstøyl) 2004
* *På parti med språket?* : språkpolitikk i partiprogramma 1906-2005 2004 	
* *Nynorsk i opplæringa* : kunnskap, kultur og kvalitet : synspunkt til politisk leiing i Utdannings- og forskingsdepartementet 2004 	

* *Nynorsk faktabok* 2005
* *Eit liv med kaffistover og bondeheimar* : i samtalar med Nils Seland og Ottar Grepstad (med Kåre Kolås og Nils Seland) 2005
* *Nynorsk faktabok 2005*. 2005
* *Vestlandets historie*. Bd. 1-3. (Redaktørar Knut Helle, Ottar Grepstad, Arnvid Lillehammer, Anna Elisa Tryti) 2006
* *Viljen til språk* : ei nynorsk kulturhistorie 2006
* *Avisene som utvida Noreg*. Nynorskpressa 1850-2010. 2010
* *Draumen om målet*. 2012
* *Historia om Ivar Aasen*. 2013
* *Språksansen*. 2013
## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Ottar Grepstad hjå Nasjonalbiblioteket
Hordaland Mållag

**Hordaland Mållag** er fylkeslaget til Noregs Mållag for størsteparten av Hordaland. Fylkeslaget vart skipa i 1970 då Vestlandske Mållag melde seg ut av Noregs Mållag. I 2018 hadde Hordaland Mållag 3074 medlemer.

Hordaland Mållag delar kvart år ut ein målpris. Dei siste åra har målprisen vore gjeven til Framtida.no, Myrkdalen Fjellandsby, Vestnytt, Linda Eide, TV2, Skigutane AS, Arne Johannesen, Sparebanken Vest, Universitetet i Bergen, BNR, Kari og Ivar Medaas, Drageset Super Spar og Høgskolen i Bergen.

## Medlemslag

## Bakgrunnsstoff

* Hordaland Mållag si heimeside

## Kjelder
Bø Mållag

**Bø Mållag** er eit lokallag i Noregs Mållag, og er med i Telemark Mållag. Bø Mållag vart skipa i 1902 på Gunvorskås i Bø. Jostein Nerbøvik skreiv i 1977 artikkelen *Blad or målsoga i Bø*http://www.nynorsk.no/ml/bo/nerbovik.htm  til Årbok for Telemark 1977.

Bø Mållag deler ut prisen *Målblomen*, og prøver å finna tre verdige kandidatar kvart år. Prisen er eit klistremerke, ein stor bukett roser og heiderleg omtale i Bø Blad.

Desse har motteke prisen til no:
* Bygdabilly Band - februar 2006
* Maurtuva Familiebarnehage - oktober 2005
* Bø Brudesalong - juni 2005
* Bø Apotek - februar 2005
* Moland Bakeriutsalg - oktober 2004
* Bø Blad - juni 2004

## Bakgrunnsstoff

* Bø Mållag si heimeside
Guden Ull

**Ull** (norrønt *Ullr*) er ein norrøn gud. I følgje den norrøne mytologien son til Siv frå føre giftarmålet hennar med Tor. Ull er difor steson til Tor. Far hans kan ha vore bogeskyttaren og smeden Egil Orvandill (Aurvandil). Urnordisk namneform må ha vore **Wulþuz* – *wulþus* tyder på gotisk «ære, herlegdom».

Ull har etter Snorre tilnamna skigud, bogegud, jaktgud og skjoldgud. Tilnamnet *ǫnduráss* er tolka som «skigud» etter stuttskia andor, men kan etter Ottar Grønvik au tolkast som 'prosesjonsgud'. Ull vert då knytt til andre prosesjonsgudar som Frøy og Nerthus (**Nerþuz*), jamfør au Skade som har tilnamnet *ǫndurdís*. Ut frå ymtane om Ull trur ein han var ein særs viktig gud i «førodinsk» tid.
Pork pie-hatt

Ein **pork pie-hatt** er ein hatt med flat topp som oppstod på 1800-talet og har vore knytt til ulike stilar, frå viktoriansk ungjentemote til jazz- og ska-musikarar. Hatte finst som strå- og filthatt. Namnet har han fått av di han liknar på ein type engelsk kjøttpai.

Pork pie-hatten er låg, ofte med ein flat topp, og har smal brem. Moderne utgåver har ofte eit søkk langs kanten på toppen. Bremmen er som oftast bretta opp, nokre har han ned framme. Hatten er gjerne pynta med eit band, tidvis også med ting som fjører.

Filtversjonen av hatten kan minna om andre hattar som homburg, fedora eller trilby. Stråversjonen minner mykje om *straw boater*, ein flat stråhatt.

## Historie

Nemninga pork pie-hatt blei først brukt om runde, flatlege hattar frå 1850-talet fordi dei hadde ei form som kunne minna om ein engelsk svinepai, *pork pie*. Slike hattar var hovudsakleg på mote for unge kvinner og jenter i tida 1855-1865, då dei blei brukt ved uhøgtidelege høve, gjerne utandørs, til spaser- eller rideantrekk. Hattane sat framoverlent på hovudet, ofte i kombinasjon med hårnett, silkeband, blomar eller fjører, og var saman med pilleeskehattar eit noko vågalt alternativ til kyse.

På same tida blei pork pie-hattar av ei noko anna utforming – høge, sylindriske hattar med kort brem – brukt av menn, til dømes som soldatuniform. Det finst også satiriske omtalar av jødar med porkpiehatt.

Rundt byrjinga av 1900-talet fekk porkpiehatt ei ny tid som moteplagg, denne gongen først for menn, etterkvart også for kvinner. Han var særleg populær i tida 1920-1950, og var knytt til den namngjetne zoot suiten og til jazzkulturen. Den framståande musikaren Lester Young var mellom anna kjend for å bruka porkpiehat, og etter at han døydde skreiv Charles Mingus skreiv ein elegi tileigna han kalla «Goodbye Pork Pie Hat». Seinare gjekk hatten gradvis ut av bruk i lag med vestlege hovudplagg elles.

I Jamaica og Storbritannia blei porkpiehatt brukt i rude boy-miljøet knytt til skamusikk i 1960-åra, og påverka vidare mod- og skinhead-kulturane. Skamusikaren Laurel Aitken både brukte porkpiehatt og omtalte han i songane sine. Hatten blei på ny kjend gjennom gangsterfilmen *[[The French Connection]]* (1971), der Jimmy «Popeye» Doyle, spela av Gene Hackman, brukte ein porkpiehatt.

I vår tid blir hattane framleis brukt som moteelement, særleg viss ein ønskjer ein viss blues-, jazz- eller skastil. Hattetypen er populær blant harediske jødar. Visse moderne militære hattetypar blir også kalla porkpiehatt.

## Kjende brukarar
Stumfilmkomikaren Buster Keaton gjorde hatten til eit varemerke, og laga sine eigne hattar til bruk i filmar og reklame. Andre som er kjende for å bruka pork pie-hatt er fysikaren Robert Oppenheimer, arkitekten Frank Lloyd Wright, saksofonisten Lester Young, som er minna gjennom songen «Goodbye Pork Pie Hat», og musikarane Lester Young, Laurel Aitken, Pete Doherty og Nick Baines (Kaiser Chiefs).

## Kjelder

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Døme på porkpiehatt for kvinner frå ca. 1860-1880.
* Porkpie-hattar for menn . Historie og sal ved dadshats.com
Flaggspett

**Flaggspett** (*Dendrocopos major*) er ein av dei største fuglane i spettefamilien, og han liknar mykje på kvitryggspetten. Ryggen plar vere svart med ein kvit stor flekk på kvar side. Undersida er kvit med ein sterkt raud undergump. Hannen har ein raud liten flekk på nakken. Hoa har ikkje raud flekk på hovudet. Nebbet er kraftig og har ein meiseforma utsjånad. Flaggspetten er om lag 25 cm lang, og veg rundt 70–90 g.

## Utbreiing
Den mest talrike av spettane i Europa er flaggspetten. I Noreg held han seg mest i lauvskog, barskog og blandingsskog både på Austlandet og Sørlandet, medan han finst lite på Vestlandet og i Trøndelag. Han tilpassar seg i større grad enn mange av dei andre spettane i landet. Han er den vanlegaste spettarten i heile landet, og det er registrert over tusen par. Talet varierer mykje i takt med frøsetjinga til bartre osv. På grunn av hogst av osp som dei brukar mykje som reir, flyttar dei.

## Forplanting

Flaggspetten har alltid eit eige område og kan difor hekke tettare og tettare enn dei andre spettane. Reiret er ofte i osp og har ein diameter på 4,5–5,5 cm. Det ligg helst 5 m over bakken, men heilt ned i 1 m er også vanleg. Området han held til i vert alltid markert med den kjende tromminga på trestammen. Han kan også markere det ved å hakke på eit underlag som gjev god lyd. Egga blir lagde i mai. Han legg som regel 5–7 egg. Egga vert ruga av begge kjønn i 12 dagar. Dei kan også rugast heilt ned til 8–9 dagar, men det er uvanleg. Ungane vert i reiret i 21–23 dagar, og dei vert mata 14 dagar etterpå.

## Næring
Han lever av frø frå gran og furu om vinteren, men kan også ete borkebiller. Det er typisk for flaggspetten å ha spettesmier, som han set fast og et frøa frå konglar. Han tek mykje insekt om sommaren, og ein del bær om vinteren. Han tek òg fuglereir frå andre fuglar.

## Tilpassing
Flaggspetten er ein standfugl. Han kan flytte langt vekk frå området han lever i.

## Bakgrunnsstoff