open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jena

**Jena** er ein by sentralt i Tyskland ved elva Saale i delstaten Thüringen med om lag 110&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er om lag like stor som Gera, som òg ligg i Thüringen, og i 2007 hadde Gera eit par hundre innbyggjarar meir og var derfor den nest største byen i delstaten.

## Historie
Jena vart først nemnd i 1182. På 1000-talet høyrte byen til herrane av Lobdeburg, men i det neste hundreåret utvikla han seg til ein sjølvstendig kjøpstad med eigne lover og øvrigheitspersonar. Økonomien var hovudsakleg basert på vinproduksjon. I 1286 etablerte dominikanarar seg i byen, etterfølgd av cistercianarar i 1301.

Markgrevskapet Meißen tok over styringa i Jena i 1331. Frå 1423 høyrte han til kurfyrstedømet Sachsen av Huset Wettin, som hadde arva Meißen, og var framleis ein del av kurfyrstedømet etter at landområda vart delt i 1485.

Reformasjonen innførte protestantisme i byen i 1523. Dei følgjande åra gjekk innbyggjarane i byen til åtak på dominikanar- og karmelittarklostera. I 1548 vart eit universitet grunnlagd av kurfyrste Johan Fredrik av Sachsen.

Ein kort periode (1670–1690) var Jena hovudstad i det sjølvstendige hertugdømet Sachsen-Jena. I 1692 vart han annektert av Sachsen-Eisenach og i 1741 av hertugdømet (seinare storhertugdømet) Sachsen-Weimar, som han var ein del av fram til 1918.

14. oktober 1806 kjempa Napoleon I og tapte mot den prøyssiske hæren her under slaget ved Jena-Auerstedt. Motstanden mot fransk okkupasjon var stor, særleg blant studentane i byen, og mange kjempa i Lützow Frikorps i 1813. To år seinare vart ordenen Urburschenschaft grunnlagd i byen.

I 1945, mot slutten av den andre verdskrigen, vart Jena utsett for kraftige bombeåtak frå amerikanske og britiske bombefly. 153 mennseke mista livet og det meste av gamlebyen vart øydelagd (men gjennoppbygd etter krigen).

Delar av Thüringen vart ein del av Aust-Tyskland i 1949 og *[[landkreis]]en* Gera i 1952. Sidan 1990 har byen vore ein kreisfri by i Thüringen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jena|Jena]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Tage Danielsson

**Tage Danielsson** () var ein svensk skodespelar, forfattar og regissør. Han har mellom anna regissert filmen *[[Ronja Rövardotter]]* frå 1984.
Ragnar Rommetveit

**Ragnar Rommetveit** () var ein norsk professor i psykologi frå Stord. Han var sentral i utviklinga av sosialpsykologisk rolleteori.

## Kjelder
*  CAPLEX.no
Emeritus

**Emeritus** og **emerita** (frå latin: *uttent*) er vanlege nytta nemningar om mannlege (*emeritus*) og kvinnelege (*emerita*) professorar som har gått av frå stillinga ved eit universitet på grunn av høg alder, *[[professor emeritus]]*. Ofte er ein *professor emeritus* framleis i teneste på universitet ei tid framover, men då på eit lausare grunnlag enn tidlegare, men *emeritus* er inga offisiell stillingsnemning.

I somme høve vert nemningane òg nytta for andre pensjonerte tenestemenn med akademisk utdanning, framfor alt biskopar som har gått av, *biskop emeritus*.
Neumünster

**Neumünster** er ein by i Tyskland ved elva Stör i delstaten i Schleswig-Holstein med om lag 80&nbsp;000 innbyggjarar. Byen vart først nemnd i historiske dokument som landsbyen Wippendorf i 1127. 
 
Neumünster er venskapsby med Gravesend i Storbritannia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neumünster|Neumünster]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Norderstedt

**Norderstedt** er ein by i Tyskland i delstaten i Schleswig-Holstein med om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er ein del av storbyområdet til Hamburg og den femte største i delstaten i *[[landkreis]]en* Segeberg.

## Historie
Norderstedt vart oppretta då fire småbyar vart slått saman 1. januar 1970. Desse byane var **Friedrichsgabe** og **Garstedt**, som begge høyrte til landkreis Pinneberg, og byane **Glashütte** og **Harksheide**, som høyrte til landkreisen Stormarn. Den nye byen Nordersted vart så ein del av landkreisen Segeberg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Norderstedt|Norderstedt]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Dessau-Roßlau

**Dessau-Roßlau** er ein by og ein kommune i Tyskland, hovudstad i delstaten Sachsen-Anhalt. Kommunen har om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar på eit 245 km² vidt areal. Byen ligg der elvane Mulde og Elbe renn saman. 

## Geografi

Dessau ligg på ei stor elveslette der elvane Mulde og Elbe renn saman. Den verste flaumen i området fann stad i 2002, då bydelen Waldersee nesten vart heilt overfløymd. Sørlege delar av Dessau grensar til eit skogkledd område kalla Mosigkauer Heide. Det høgaste punktet er 110 meter og er ein tidlegare søppelhaug kalla Scherbelberg sørvest for Dessau. Dessau er omringa av mange parkar og palass som gjer Dessau til ein av dei grønaste i Tyskland.

## Historie
Dessau vart først nemnd i 1213. Han vart eit viktig senter i 1570 då fyrstedømet Anhalt vart grunnlagt. Dessau vart hovudstad i denne staten innanfor Det tysk-romerske riket. Anhalt vart oppløyst i 1603, men Dessau vart verande ein velståande by og vart hovudstad i miniputtstaten Anhalt-Dessau. Då Anhalt gjenforeint i 1863 vart Dessau igjen hovudstad fram til 1918. Dessau er kjend for arkitekturskulen **[[Bauhaus]]**. Han vart flytta her i 1925 etter at han måtte legga ned i Weimar. Mange kjende kunstnarar underviste i Dessau dei neste åra, som Walter Gropius, Paul Klee og Vasilij Kandinskij. Nazistane stengde Bauhaus i 1931 og han vart ikkje opna att før i 1986.

Ein fabrikk i byen lagde utrusting til Luftwaffe, og av den grunn utførte dei allierte kraftige bombeåtak under den andre verdskrigen, som nesten jamna byen med jorda. Etter krigen vart byen bygd opp at med typiske DDR-bygningar av betongklossar, og han vart eit stort industrisenter i Aust-Tyskland. Etter gjenforeininga av Tyskland vart mange historiske bygningar bygd opp att. 

Komponisten Kurt Weill vart fødd i Dessau, og sidan 1993 har byen halde ein årleg Kurt Weill-festival. Dessau var òg fødestad for filosofen Moses Mendelssohn (i 1729) og Leopold I av Anhalt-Dessau (*der alte Dessauer*), ein lovprisa feltmarskalk for Preussen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dessau|Dessau]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gard (fleirtyding)

**Gard** kan visa til:

* Ein **[[gard]]** er eit landområde som vert nytta til landbruk.
* Gard er eit anna ord for **[[gjerde]]**, som i skigard, eller noko som liknar på eit gjerde, som manngard

* **[[Namnet Gard]]** er eit norsk mannsnamn
* Gard er ein bydel nord i Haugesund i Rogaland

* **[[Departementet Gard|Gard]]** er eit departementet i regionen Languedoc-Roussillon i Frankrike.
* Elva **[[Gardon]]** i Sør-Frankrike vert òg kalla Gard på fransk.
Zwickau

**Zwickau** er ein by i Tyskland i delstaten Sachsen med om lag 90&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i ein dal ved foten av Erzgebirge, på venstresida av elva Zwickauer Mulde, 130 km sørvest for Dresden, sør for Leipzig og sørvest for Chemnitz.

## History
Området rundt Zwickau vart busett av slavarar på 600-talet. På 900-talet kom germanarar til området og dei innfødde slavarane vart kristna. Ein kjøpstad kalla «Zcwickaw» vart nemnd i 1118. Busetnaden fekk byrettar i 1212, og husa fransiskanarar og cistercianarar på 1200-talet. Zwickau var ein fri keisarby frå 1290 til 1323, men vart så gjeven bort til markgrevskapet Meissen. Sjølv om ein byrja med gruvedrift i området i 1316, auka gruveaktiviteten kraftig då ein oppdaga sølv i Schneeberg i 1470.

Anabaptistrørsla byrja i Zwickau 1525 med inspirasjon frå Zwickauprofetane. Under trettiårskrigen vart byen plyndra.

Komponisten Robert Schumann vart fødd i Zwickau i 1810 i eit hus som framleis står på marknadsplassen.

Under den andre verdskrigen styret regjeringa ein nazistisk konsentrasjonsleir i Zwickau. Etter at amerikanarane frigjorde byen i 1945 kom han under sovjetisk kontroll.

Frå 1949 til 1990 høyrte Zwickau til Aust-Tyskland og var eit sentrum for kolbryting.

I november 2004 vart trafikklysa med Ampelmannen byta ut med dei første trafikklyskvinnene, eller *Ampelfrau*, som første by i Tyskland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zwickau|Zwickau]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Samvirkelaget

**Samvirkelaget** er ei musikkgruppe sett saman av skarock-bandet Hopalong Knut og hiphop-gruppa Gatas Parlament.

I følgje gruppa sjølv skal samarbeidet ha starta på Storåsfestivalen, der Hopalong Knut inviterte Gatas Parlament opp på scenen då dei skulle avslutte festivalen.

Samvirkelaget blei berykta for songen «Stopp Volden», lagt ut på nettstaden MySpace, der dei namngav ein politimann som hadde samband med dødsfallet til Eugene Ejike Obiora. For dette blei Samvirkelaget trekt for retten av Politiets Fellesforbund, som ønskte å gjera songen ulovleg. Trondheim tingrett kom fram til at politimannen blei ærekrenkte av songen, men at å stoppa han vil stri mot ytringsfridommen. Saka fekk dermed ingen juridiske følgjer for Samvirkelaget, men gruppa bestemte seg likevel for å fjerna namnet på politimannen frå teksten. Dei hevda dette var fordi dei ikkje ville at saka skulle gli over i eit injuriesøksmål eller eit spørsmål om ytringsfridom, men heller ville ha fokus på dei opphavlege problemstillingane om politivald, statleg rasisme og at politiet sjølv granskar saker der tenestemenn er innblanda.

## Diskografi
* 2007: *Musikk* (Album)

## Bakgrunnsstoff
* http://www.myspace.com/samvirkelaget
Plauen

**Plauen** er ein by i Tyskland ved elva Weiße Elster i delstaten Sachsen med om lag 65&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg nær grensa til Bayern og Tsjekkia.

## Historie
Byen vart grunnlagd av slavarar på 1100-talet og vart ein del av Böhmen i 1327 og av Sachsen i 1466. På 1800-talet vart Plauen eit senter for tekstilproduksjon, særleg blonder. I 1912 nådde Plauen toppen når det gjeld folketal med 128&nbsp;000 innbyggjarar. 

I 1930-talet fekk Plauen den tvilsame æra av å halde det første nazimøtet utanfor Bayern.

Frå 1945 var byen ein del av den sovjetiske okkupasjonssonen i Tyskland, og frå 1949 til 1990 høyrte han til Aust-Tyskland. I løpet av denne perioden var det ein stor sovjetisk okkupasjonsgarnison i byen og dei siste åra låg det ein offisersskule for grensesoldater her (Grenztruppen der DDR). Innbyggjartalet i byen fall dramatisk etter den andre verdskrigen. Plauen var den første byen i tidlegare Aust-Tyskland som fekk ein McDonald's-restaurant. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Plauen|Plauen]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Cottbus

**Cottbus** (nedersorbisk *Chośebuz*, polsk *Chociebuż*) er ein by i Tyskland og i delstaten Brandenburg med om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg rundt 125 km søraust for Berlin ved elva Spree.

## Historie
Busetnaden vart grunnlagd på 900-talet då sorbarar reiste eit slott på ei sandøy i elva Spree. Han vart først nemnd som ein by i 1156. På 1200-talet kom tyske kolonistar til byen og levde side om side med sorbarane. I mellomalderen var Cottbus kjend for ull, og varene som vart produsert vart eksportert til heile Brandenburg, Böhmen og Sachsen. I 1462 gjekk Cottbus til kurfyrstedømet Brandenburg, som i 1618 vart ein del av hertugdømet Preussen. I 1815 vart dei omliggande områda øvre og nedre Lausitzer avstått frå Kongedømet Sachsen til Preussen. 

Frå 1949 til gjenforeininga av Tyskland i 1990 høyrte Cottbus til Aust-Tyskland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cottbus|Cottbus]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Brandenburg an der Havel

**Brandenburg an der Havel** er ein by i Tyskland og i delstaten Brandenburg med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved breidda til elva Havel.

Sjølv om byen Brandenburg er mindre kjend enn delstaten gav han namn til det gamle bispedømet Brandenburg, markgrevskapet Brandenburg og den noverande delstaten. I dag er han ein by i nærleiken av Berlin, men ein gong var han opphavet til riket Brandenburg og Preussen.

## Historie
Slottet i Brandenburg, som haddde vore ei festning for den slaviske stamma Stodoranie kalla **Brenna**, vart erobra i 929 av Kong Henrik I av Sachsen. Byen vart berre verande tysk til 983, då slavarane tok han tilbake. Dei neste 170 åra styrte dei slaviske prinsane av Hevellesstamma området. Den siste av dei, Pribislav, døydde i 1150. Etter dette slo Albert I seg ned her og var den første markgreven av Brandenburg. Byen heldt seg på den vestlege breidda av Havel fram til 1196, då han strekte seg over på austsida. Dei to bydelane vart rekna som to forskjellige byar i fleire hundreår (Gamle og Nye Brandenburg).

I 1314 vart dei to byane medlem av Hansaen. Trettiårskrigen gjekk hardt utover byen med plyndring og øydelegging og han mista mykje makt. Potsdam vart den nye hovudstaden og hoffet reiste frå byen Brandenburg. I 1715 vart dei to halvdelane av byen slått saman til ein enkelt by.

Konsentrasjonsleiren Zuchthaus Brandenburg låg i Görden, ein forstad til Brandenburg i åra Nazi-Tyskland varte.

Etter Berlinmuren fall ned minka folketalet frå over 100&nbsp;000 i 1989 til om lag 75&nbsp;000 i 2005 på grunn av fråflytting. Det er stort sett unge folk som har flytta frå byen, så framtida til byen er usikker.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brandenburg an der Havel|Brandenburg an der Havel]]» frå ,  den  19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Pubertet

**Pubertet** er prosessen som finn stad når kroppen til ein unge utviklar seg til ein vaksen som er istand til å forplanta seg. I denne tida utviklar ein sekundære kjønnskjenneteikn, kroppen veks, og ein produserer nye kjønnshormon. Ofte byrjar også seksualisert åtferd ved puberteten.

Tida då menneske går gjennom puberteten blir gjerne kalla ungdomstid. og kan vera prega av forvirring på grunn av hormona og dei mange endringane som skjer. Men også andre dyr opplever pubertet som
kan påverka både utsjånad og oppførsel.

## Alder

Kva tid puberteten tek til blir påverka av fleire faktorar innan arv og miljø som ikkje er fullt ut forstått. Rikeleg med føde kan framskunda og underernæring kan utsetja han, men plutseleg tilgang på mat etter lang tids mangel kan òg føra til ein tidlegare pubertet. Varme omgjevnader kan føra til tidlegare pubertet, medan å bu i høgda kan gjera at han kjem seinare. Gjennomsnittsalderen for menarke, byrjinga på den kvinnelege puberteten, har vore frå 12,0 til 18,5 hjå ulike studerte grupper.

## Pubertet hjå menneske
Før puberteten skil kjønna seg frå kvarandre nesten berre gjennom forskjellen på kjønnsorgana. Gjennom puberteten blir dei sekundære kjønnskjenneteikna utvikla, og mannlege og kvinnelege kroppar utviklar seg vekk frå kvarandre. Både hjå gutar og jenter aukar hårveksten i armholene og rundt kjønnsorgane. I byrjinga av puberteten veks kroppen stadig raskare, seinare avtar veksten, og når puberteten er slutt veks heller ikkje kroppen meir.

### Kvinneleg pubertet

Pubertet hjå kvinner finn stad når dei indre forplantingsorgana blir mogne. Dette blir kalla menarke, og markerer byrjinga på den fruktbare delen av livet. Eggstokkane blir stimulerte av
gonadotropinar frå adenohypofysen, follikkelstimulerande hormon og luteiniserande hormon.

Pubertetsalderen varierer normal mellom 10 og 14 år, og det skjer mange endringar:
* Livmora, eggleiarane og eggstokkane blir mogne
* Menstruasjonssyklusen og eggløysing tek til
* Bryst veks og utviklar seg
* Høgdevekst og utviinga av bekkenbeinet går fortare
* Mengda av underhudsfeitt aukar, særleg ved hoftene og brysta

### Mannleg pubertet

Også mannleg pubertet varierer normalt mellom 10 og 14 år. Luteniserande hormon frå adenohypofysen stimulerer interstitialcellene i testiklene til å auka testosteronproduksjonen, som
påverkar utviklinga av kroppen til kjønnsmogning. Endringane som skjer ved puberteten er:
* Vekst av musklar og bein, og ein markert auke i høgde og vekt
* Strupehovudet veks, og stemmen blir djupare (stemmeskifte)
* I tillegg til rundt armane og kjønnsorgana kan ein utvikla hårvekst i
fjeset, på brystet, magen og ryggen
* Penis, pungen og prostata blir større
* Spermieproduksjon tek til
* Huda blir tjukkare og feitare

## Sjå òg
*Juvenil

## Kjelder

**Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av  frå [[:nb:Hovedside|Wikipedia på bokmål]]*.
Artikkelen oppgav som kjelde
Anne Waugh og Allison Grant (2001) *Ross and Wilson: Anatomy and
Physiology in Health and Illness*, 9. utg. – Churchill Livingstone,
Edinurgh. 
### Fotnotar
Görlitz

**Görlitz** er ein by i Tyskland ved elva Neisse i delstaten Sachsen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ovanfor Zgorzelec, som var ein del av Görlitz fram til 1945. I dag er den austlege delen av byen i Tyskland. Historisk har byen høyrt til områda Lausitz og Schlesien.

## Historie
Ein veit ikkje kortid byen vart grunnlagd, men han vart først nemnd i 1071. På den tida var Görlitz ein liten landsby kalla *Gorelic* i regionen Lausitz, som like etter vart ein del av Böhmen. På 1200-talet utvikla landsbyen seg gradvis til ein by. På grunn av plasseringa langs Via Regia, ein gamal handelsveg, vart han raskt svært rik.

Dei neste hundreåra var han eit rikt medlem av Oberlausitzer Sechsstädtebund, som bestod av seks byar i Lausitzen, Bautzen, Görlitz, Kamenz, Lauban, Löbau og Zittau.

Byen Gorlice sør i Polen vart grunnlagd under styret til Kasimir III av Polen i 1354 av kolonistar frå Görlitz.

Etter å ha lidd under trettiårskrigen vart byen og området Oberlausitzer gjeve til Sachsen (1635). I 1815, etter napoleonskrigane, avgjorde Wienerkongressen at Görlitz skulle verte ein del av Preussen, og byen vart ein del av den prøyssiske provinsen Schlesien frå 1815 til 1945.

Då Nazi-Tyskland tapte den andre verdskrigen sprengde tyske troppar alle bruene over Neisse. Grensene mellom Polen og Tyskland vart trekt om i 1945, og følgde elvane Neisse og Oder, og dette delte byen i to, der bydelane på den høgre sida vart polske, og fekk namnet Zgorzelec i 1948, medan største delen av byen vart ein del av den tyske delstaten Sachsen, men dei austtyske delstatane vart oppløyst i 1952 og gjenninnført etter gjenforeininga av Tyskland i 1990.

I dag er Görlitz og Zgorzelec to byar på kvar si side av elva og to bruer er vorte bygde opp att.

Görlitz er heimstad for dei tyske fotballspelarane Michael Ballack og Jens Jeremies.

## Merknader

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Görlitz|Görlitz]]» frå ,  den 19. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Jonathan Tisdall

**Jonathan Tisdall** () er ein amerikansk-norsk sjakkspelar fødd i Buffalo i delstaten New York i USA.

Jonathan Tisdall blei utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 1981. Han busette seg i Noreg i 1985. Han blei utnemnd til Internasjonal Sjakkstormeister i 1995, som den andre norske med denne tittelen.

Tisdall kvalifiserte seg for stormeister-tittelen ved to sterke turneringsresultat på slutten av 1980-talet, og deretter det tredje i 1993. Det nødvendige kravet om å oppnå ein eigen FIDE-rating på 2500 hadde han til då ikkje klart, men oppnådde dette våren 1995.

Tisdall har blitt noregsmeister i sjakk 3 gongar, i 1987, 1991 og 1995.

Jonathan Tisdal har spelt 4 sjakk-olympiader (lag-VM i sjakk) for Noreg, i 1988, 1992, 1994 og 1996. I tre av dei spelte han på 2. bord, i 1994 på 3. bord. I desse 4 turneringane spelte han til saman 47 parti, og skåra 25 poeng etter 13 sigrar, 24 remisar og 10 tap, 53,2 %. 

Tisdall var opphavleg amerikansk statsborgar med irsk far og japansk mor. Han tok først irsk statsborgarskap, og seinare norsk. Jonathan Tisdall er medlem i Asker sjakklubb.

## Bøker
* *Improve Your Chess Now*, Cadogan 1997, ISBN 1-85744-156-7

## Bakgrunnsstoff
* Jonathan Tisdall sine beste parti på www.chessgames.com 
* Jonathan Tisdall sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Omtale av Jonathan Tisdall på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
* Jonathan Tisdall sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
* Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Fotnotar
Leif Erlend Johannessen

**Leif Erlend Johannessen** () er ein norsk sjakkspelar.

Han vart utnemnd til internasjonal sjakkstormeister i 2002, som den femte norske med denne tittelen. 

Han har dei siste åra blitt rangert som den tredje sterkaste sjakkspelaren i Noreg, etter Magnus Carlsen og Simen Agdestein.

Leif Erlend Johannessen klarte krava til stormeister-tittelen ved sterke resultat i turneringar i Oslo i januar 2002, på Bermuda også i januar 2002, og til slutt i Sigeman-turneringa i Malmö i juni 2002. Desse sterke resulta gjorde at han også klarte å nå kravet om å oppnå eigen rating på minst 2500.

Han blei utnemnd til Internasjonal meister i sjakk i 1999 etter sterke resultat i Roskilde Open i juli 1998, Oslo Schakselskap si påsketurnering i mars-april 1999 og NM på Gausdal i juli 1999.

Leif Erlend Johannessen har deltatt 5 gongar på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk), i åra 2000, 2002, 2004, 2006 og 2008. I 2000 spelte han på 1. bord. Han har eit samla resultat på 16 sigrar, 22 remisar og 18 tap, 27,0 poeng på 56 parti, 48,2 %.

Leif Erlend Johannessen er medlem i Oslo Schakselskap. Han er jurist av utdanning.

## Bakgrunnsstoff
* Leif Erlend Johannessen sine beste parti på www.chessgames.com
* Leif Erlend Johannessen sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Omtale av Leif Erlend Johannessen på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
* Leif Erlend Johannessen sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
* Norsk sjakkblad nr 5, 1998
* Norsk sjakkblad nr 3, 1999
* Norsk sjakkblad nr 5, 1999
* Norsk sjakkblad nr 2, 2002
* Norsk sjakkblad nr 4, 2002
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Fotnotar
Gera

**Gera** er ein by i Tyskland i delstaten Thüringen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen dekkjer eit område på 151&nbsp;km². Elva Weiße Elster renn gjennom byen, men elva Gera, som renn i nærleiken, gjer det ikkje.

## Historie
Byen vart grunnlagd i år 995. Sidan 1564 var Gera residens for den yngre blodslinja til monarkiet Reuss. I 1920 vart byen ein del av Thüringen. Store delar av byen vart øydelagd av allierte bombetokt i 1945. Fram til gjenforeininga av Tyskland i 1990 høyrte byen til Aust-Tyskland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gera|Gera]]» frå ,  den 2. desember 2024.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Kjetil A. Lie

**Kjetil Aleksander Lie** () i Porsgrunn er ein norsk sjakkspelar. Han blei utnemnd til den åttande norske stormeisteren i sjakk i 2005. Han har blitt Noregsmeister i sjakk både i 2009 og 2010, og har dermed fått to kongepokalar.

## Sjakkarriere
Lie blei Internasjonal meister i sjakk i 2002. Dei tre nødvendige turneringsresultata kom i Noregsmeisterskapen i sjakk i 2001, Gausdal Troll Masters 2002 og Gausdal Classics 2002.

Dei tre nødvendige sterke turneringsresultata som kvalifiserte for stormeister-tittelen kom i den norske seriemeisterskapen for klubblag vinteren 2003-2004, Politiken Cup i København sommaren 2004, og i Smartfish Chess Masters i Drammen i desember-januar 2004 til 2005. Etter desse tre turneringsresultata, mangla Lie nokre få rating-poeng på det nødvendige kravet om å ha oppnådd ein eigen rating på 2500. Han vann så dei to første rundane i ei lokal turnering i Porsgrunn i slutten av februar 2005. Det gjorde deretter ingen ting at han tapte det neste partiet - etter dei to første partia var ratingen oppe i 2500,5.

Kjetil A. Lie har deltatt 5 gongar på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk), i åra 2000, 2002, 2004, 2006 og 2008. Han har eit samla resultat på 25 sigrar, 16 remisar og 14 tap, 32 poeng på 54 parti, 59,3 %. Særleg innsatsen i sjakk-OL i Dresden i november 2008 var god, med 5 poeng på 8 parti og ratingprestasjon på 2651.. Sigeren i 3. runde mot stormeister Bu Xiangzhi frå Kina, rating 2714, bidrog sterkt til at Noreg slo 3. rangerte Kina 2,5-1,5.

Kjetil A. Lie har vore sekundant for Magnus Carlsen både ved den VM-kvalifiserande Kandidat-turneringa i Elista våren 2007, og i den VM-kvalifiserande Verdscupen i sjakk 2007 i Khanty-Mansijsk i november-desember 2007. Som sekundant hjelper han Magnus Carlsen med førebuing til partia og analyser.

Kjetil A. Lie spelar for Porsgrunn sjakklubb, og er den første norske stormeisteren busett utanfor Oslo-området. Han er ein eldre bror til sjakkspelaren Espen Lie. 

«Kjetil er regnet som en av Norges fremste taktikere, med en publikumsvennlig stil - en norsk Tal på sitt beste. Ofre basert på variantregning og intuisjon er Kjetils varemerke - - - », Atle Grønn i Norsk Sjakkblad nr 2-2004 side 19.

## Minneverdig sjakkparti
* Kjetil A. Lie - Bu Xiangzhi, Noreg-Kina, Sjakk-OL Dresden 2008, Caro-Kann, akselerert Panov-angrep, 1-0 Med Kjetil A. Lie sin siger i dette partiet vart det 2,5-1,5 siger i kampen mot tredjerangerte Kina.

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad
* Olimpbase - nettstad med resultata frå alle sjakk-OL

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Kjetil A. Lie sine beste parti på www.chessgames.com
* Kjetil A. Lie sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Omtale av Kjetil A. Lie på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
* Kjetil A. Lie sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
Leif Øgaard

**Leif Øgaard** () er ein norsk sjakkspelar.

Leif Øgaard oppfylte i mars 2007 krava til å bli utnemnd til Sjakkstormeister, som den niande i Noreg. Han vart utnemnd til stormeister av verdssjakkforbundet 25. juni 2007. Leif Øgaard vart gjerne rekna som den beste sjakkspelaren i Noreg frå han vann NM i 1974, og til Simen Agdestein braut gjennom i 1982-1984.

Øgaard vart juniornoregsmeister i 1968. Han vart seinare noregsmeister i sjakk fem gongar, i 1974, 1975, 1979, 1985 og 1993. 

Han har deltatt på det norske landslaget i sjakk-OL (VM for landslag), fem gongar, i 1972, 1974, 1976, 1978 og 1984. I 1974 og 1976 spelte han på 1. bord. Han har eit samla resultat på 30 sigrar, 28 remisar og 20 tap, 44 poeng på 78 parti, 56,4 %. I 1970 fekk han bronsemedalje for 3. beste resultat som 2. reserve, etter å ha tatt 7,5 poeng på 11 parti, 68,2 %.

Allereie i ei turnering i Dortmund i 1974 gjorde Leif Øgaard ein prestasjon på stormeister-nivå - men då det berre var to stormeistrar med, godkjende ikkje verdssjakkforbundet resultatet som teljande til stormeister-tittelen.

Etter ein femteplass i ei turnering i Reykjavik i 1975, vart Leif Øgaard utnemnd til den tredje frå Noreg med tittelen internasjonal meister i sjakk, etter Olaf Barda og Svein Johannessen.

Leif Øgaard klarte godkjende stormeister-resultat i turneringar i Gausdal i 1981 og 1982. Han kom seg samtidig opp i ein FIDE-rating på 2510, og var dermed over stormeister-kravet på 2500. Han mangla dermed berre ei god turnering på å bli stormeister - men det tok si tid før han klarte dette. Men vinteren 2006-2007, i Telio-serien, klarte han 6 poeng på dei første 6 rundane. Han trong deretter å møte tre stormeistrar dei tre siste rundane, og ta 1 poeng på dei 3 partia. Det gjekk akkurat, og stormeister-tittelen var dermed omsider hans.

Leif Øgaard har skrive sjakkspalte i Adresseavisen og Aftenposten. Han har vore medlem i Oslo Schakselskap, Brugata sjakklubb og Follo sjakkforening, og har dei siste åra vore tilbake i Oslo Schackselskap.

## Bakgrunnsstoff
* Leif Øgaard sine beste parti på www.chessgames.com
* Leif Øgaard sine parti i Noreg hos NorBase
* Norsk sjakkblad nr. 3 2007 med omtale av og eit intervju med Leif Øgaard 
* Omtale av Leif Øgaard på stormeister Rune Djuurhus sine sjakksider 
* Leif Øgaard sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
*Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
*Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv
*64 utvalgte partier av GM Leif Øgaard 

## Fotnotar
Simultansjakk

**Simultansjakk** er det når ein sjakkspelar spelar mot mange.

Dette kan gjerast på fleire vis. Vanlegvis sit motstandarane til simultangjevaren på rekke og rad, med kvart sitt sjakkbrett, og så går simultangjevararen frå brett til brett. Når simultangjevaren kjem til ein spelar, må spelaren straks gjere sitt trekk. Simultangjevaren kan i prinsippet tenke så lenge han eller ho vil, men for å rekke å spele mot alle motstandarane seier det seg sjølv at simultangjevaren stort sett må både tenke og trekke raskt - og godt. Motstandarane får trass alt høve til å tenke til simultangjevaren har gått runda, og kjem tilbake. Ei vanleg simultanoppvisning kan vere frå 10-30 spelarar.

Den ungarsk-amerikanske sjakkstormeisteren Susan Polgar har rekorden i simultansjakk.

Simultansjakk kan også spelast som blindsjakk. Det vil seie at simultangjevaren spelar mot fleire spelarar utan å sjå brett eller brikker. Dette set naturlegvis store krav både til simultangjevararen sitt minne, og evne til å berekne sjakktrekka i hovudet. 

Fleire spelarar har spelt blindsjakk mot meir enn 50 motstandarar samtidig.
Steinar Pedersen

**Steinar Pedersen** () er ein samisk politikar for Arbeiderpartiet. Han var fram til 2011 rektor ved Samisk høgskole i Kautokeino, etterfølgjaren er Jelena Porsanger. Pedersen sat på Sametinget frå oppstarten i 1989 til valet i 2005. Han har også vore politisk rådgjevar og statssekretær i regjeringa ved fleire høve. I 2006 tok han doktorgraden i historie ved Universitetet i Tromsø. Pedersen si avhandling tar utgangspunkt i grensetraktaten mellom Danmark-Noreg og Sverige frå 1751, då grensa mellom Noreg og Sverige vart endeleg dregen opp.

Steinar Pedersen er onkelen til Helga Pedersen.

## Politiske verv
* 1989-2005 Representant i Sametinget. 
* 2000-2001 Statssekretær, Kommunal- og regionaldepartementet.
:Jens Stoltenberg si første regjering
* 2006 Nestleiar i Finnmark Arbeiderparti.

## Publikasjonar
* 2006 *Lappekodisillen i nord 1751-1859* (ISBN 82-91636-23-0)

## Kjelder

* Sametinget i Norge
* regjeringen.no

## Bakgrunnsstoff
* Fra sikring av samenes rettigheter til samisk ulykke - Lappekodisillen 1751-185 
* 
* Publikasjonar av Steinar Pedersen ved bibsys.no
Fornebu- og Snarøyaposten

***Fornebu- og Snarøyaposten*** var ei gratisavis som vart gjeven ut i Bærum kommune i Akershus fylke. Første utgjeving kom 12. mai 2006. Ansvarleg redaktør var Anita Myhr.

## Bakgrunnsstoff
* Fornebu- og Snarøyaposten
Svalbard kyrkje

**Svalbard kyrkje** ligg i Longyearbyen på Svalbard og var den nordlegaste kyrkja i verda fram til 2017, då St. Nicholas russisk-ortodokse kyrkje vart bygd på Nagurskaja militærbase i Russland. Kyrkja er ei langkyrkje i tre med 140 plassar. Ho vart bygd i 1958 og ombygd i 2004. Arkitekt for kyrkja var Hans Magnus. Den første kyrka på Svalbard vart bygd i 1921, men ho brann ned under 2. verdskrigen.

Forvaltinga av Svalbard kyrkje vart lagt til Statens bygge - og eigedomsdirektorat (i dag Statsbygg) i 1977. Etter ombygginga i 2004 vart kyrkja knytt til fjernvarmenettet i Longyearbyen.

Svalbard prestegjeld inngår i Tromsø domprosti som høyrer til Nord-Hålogaland bispedømme. Det er tre tilsette: sokneprest, kateket og hushaldstyrar. Verksemda i regi av Den norske kyrkja er finansiert over svalbardbudsjettet. Soknepresten er ansvarleg for å forvalte den delen av budsjettet som går til verksemda i kyrkja.

Prest og kateket utfører kyrkjelege handlingar som gudstenester, dåp, konfirmasjon, vigsel, sjelesorg og andre kyrkjelege tenester. Dessutan driv dei barne- og ungdomsarbeid. I tillegg til den norske busettinga i Longyearbyen og Ny-Ålesund, innbyggjarane i Barentsburg og polakkane i Hornsund, besøker kyrkja også innbyggjarane i Svea, fangstmenn og andre som overvintrar på Svalbard. Kyrkja samarbeider med Den russisk-ortodokse kyrkja og Den katolske kyrkja i Noreg når det gjeld dei russiske og polske busetjingane.

Biskopen i Nord-Hålogaland har tilsyn med verksemda. Tilsetjing av kyrkjelege medarbeidarar skjer ved Nord-Hålogaland bispedømmeråd, som òg har arbeidsgjevaransvaret. Kyrkjelova gjeld ikkje på Svalbard. Det er ikkje sokneråd på Svalbard, men det er valt eit kyrkjeråd som er eit slags husstyre for kyrkja og eit samrådingsorgan for soknepresten. Soknepresten er tillagt det daglege leiaransvaret for dei tilsette.

## Kjelder:
Artikklen byggjer på ei omsetjing frå bokmålswikipediaen
### Fotnotar

### På nettet:
* Heimeside for kyrkja på Svalbard
* Kirkelig Pressekontor: Svalbardfolk samla til opa peisestue
Lviv oblast

**Lviv oblast** (ukrainsk Львівська область *Lvivska oblast* ) er ein provins (oblast) i det vestlege Ukraina. Administrasjonssenteret og største by er Lviv. I 2022 hadde provinsen 2&nbsp;478&nbsp;133 innbyggjarar, og eit areal på 21&nbsp;833&nbsp;km².

Området ligg i den historiske regionen Galizia, og har mellom anna høyrt til Polen-Litauen fram til 1775 og Austerrike-Ungarn frå 1775 til 1918. Etter første verdskrigen vart området igjen polsk, før det vart ein del av Ukraina og Sovjetunionen i 1939 som følgje av den sovjetiske erobringa av Aust-Polen.

Dei viktigaste næringsvegane i Lviv oblast er landbruk og skogbruk. Området har òg noko industri.

90% av innbyggjarar er etniske ukrainarar. Av minoritetsgrupper er russarar den viktigaste, men det er òg enkelte jødiske, polske og tyske samfunn i regionen. Det finst òg romfolk i Lviv oblast.

## Viktige byar i Lviv oblast
* Drohobytsj
* Lviv (hovudstad)
* Stryj
* Tsjervonohrad

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lviv Oblast|Lviv Oblast]]» frå , og «[[:nb:|Lviv oblast]]» frå  den 8. september 2012.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Bremerhaven

**Bremerhaven** er ein hamneby i Tyskland i delstaten Bremen med om lag 115&nbsp;000 innbyggjarar. Han dannar ein enklave i delstaten Niedersachsen ved den austlege breidda til elvemunningen til Weser, på motsett side av byen Nordenham. Sjølv om byen er relativt ung har han ei lang historie som handelsnamn, og er i dag ei av dei største hamnene i Tyskland der han spelar ei viktig rolle i tysk handel. 

## Historie
Byen vart grunnlagd i 1827, men det var busetnadar i nærleiken alt på 1100-talet. Desse små landsbyane vart bygd på små øyar i den myraktige elvemunningen. Det var tidleg planar om ein festningsby på denne staden for å verne skip som reiste opp eller ned Weser, og i 1672 prøvde svenske kolonistar å reise eit slott her (Carlsburg).

I 1827 kjøpte byen Bremen områda ved munningen til Wester frå kongedømet Hannover. Bremerhaven oppstod og vart ei ny hamn berre 50 km frå Bremen. På grunn av handel med og emigrering til Nord-Amerika voks hamna og byen raskt. 

Kongedømet Hannover grunnla ein rivaliserande by like ved sida av Bremerhaven og kalla han **Geestemünde** (1845). Begge byane voks og oppretta industriar innan handel, skipsbygging og fiske. I 1927 vart Geestemünde og nabokommunane Lehe og Wulsdorf slått saman til den nye byen **Wesermünde** og i 1939 vart Bremerhaven slått saman med Wesermünde igjen. 

Det meste av byen vart øydelagd under den andre verdskrigen, men viktige delar av hamna vart spart slik at dei allierte hadde ei brukande hamn for forsyningar etter krigen. Under dei allierte sin okkupasjon av Tyskland etter krigen var Bremerhaven ein enklave styrt av USA i den britiske okkupasjonssonen i Nord-Tyskland. I 1947 vart byen ein del av delstaten Bremen, og skita namn frå Wesermünde til Bremerhaven. I dag er Bremenhaven derfor ein del av staten Bremen, men ein by på eigahand. I tillegg er han faktisk direkte ein del av byen Bremen, som ligg 50 km lenger opp i elva Weser. 

## Galleri

Denkmal Johann Smidt.jpg|Grunnleggjaren av byen, Johann Smidt.
Blick vom Radarfunkturm2.JPG|


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bremerhaven|Bremerhaven]]» frå ,  den 20. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Clint Eastwood

**Clint Eastwood** () er ein kjend amerikansk filmskodespelar, regissør, produsent og komponist. Medan Eastwood er best kjend for rollene sine som tøffing og antihelt i *[[Dirty Harry]]*-filmane og spaghettiwesternfilmane til Sergio Leone, har han også hausta kritikarros og Oscar-prisar for filmar som *[[Million Dollar Baby]]*, *[[Nådeløse menn]]* og *[[Letters from Iwo Jima]]*.
Facção Central

**Facção Central** er eit rappeband som vart danna i 1989 i den brasilianske storbyen São Paulo av bandmedlemmene «Nego», «Eduardo» og «Jurandir». Nego og Jurandir forlét seinare gruppa, og «Dum Dum» og «Garga» slutta seg til det. I byrjinga av 1998 forlét Garga bandet og «Erick 12» vart nytt medlem. Han gjekk seinare ut igjen og byrja i staden for å hjelpe bandet i studioet.

Eduardo (tekstforfattar og rappar) og Dum Dum (rappar) vart fødde i favelaene der deo også voks opp. Frå dei var små av hadde dei å gjere med sosial vald, politivald, narkotikahandel og -bruk, fengsel osb. Denne fortida vart til ei inspirasjonskjelde som fekk komponisten Eduardo til å ta opp sosial problematikk. Tekstane til gruppa er svært politiske. For dette vart dei truga av politiet over telefonen, arrestert på grunn av innhaldet i enkelte songar og sensurerte. Det vart til og med forbode å vise det einaste videoklippet med dei på brasiliansk fjernsyn. Medlemmene vart tiltala for å forsvare vald og brotsverk. 

## Diskografi
* *Juventude de Atitude* (1995)
* *Estamos de Luto* (1998)
* *Versos Sangrentos* (1999)
* *A Marcha Fúnebre Prossegue* (2001)
* *Direto do Campo de Extermínio* (2002)
* *Facção Central Ao Vivo* (2005)
* *O Espetáculo do Circo dos Horrores* (2006)

## Bakgrunnsstoff
* Facção Central si vevside  (på portugisisk)
Schwerin

**Schwerin** er ein by i Tyskland og hovudstad i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved breidda av Schweriner See. 

## Historie
Schwerin er omgjeve av mange naturskjønne innsjøar. Den største av desse er *[[Schweriner See]]* med eit areal på 60 km². Midt i dette innsjøområdet slo obotrittarar seg ned her på 1000-talet. Området vart kalla *Zuarin* og namnet på Schwerin har sitt opphav i dette. I 1160 slo Henrik Løve obotrittarane og erobra Schwerin. Byen vart så erobra til eit mektig senter i regionen. Eit slott vart bygd og gjennom hundreåra utvida. Eit spøkelse kalla Petermänchen skal visstnok gå igjen i slottet. 

I 1358 vart Schwerin ein del av Hertugdømet Mecklenburg, og var eit sete for hertugane her. Rundt 1500 byrja ein å byggje Schweriner Schloss, der hertugane heldt til. Etter delinga av Mecklenburg i 1621 vart Schwerin hovudstad i Hertugdømet Mecklenburg-Schwerin. Mellom 1765 og 1837 var byen Ludwigslust hovudstaden, før Schwerin etter kvart fekk denne oppgåva tilbake. 

I 1918 og under den tyske revolusjonen då alle tyske monarki vart nedlagd, abdiserte storhertugen. Schwerin vart så hovudstad i delstaten Mecklenburg-Vorpommern. 

Mot slutten av den andre verdskrigen, 2. mai 1945, kom amerikanske troppar til byen. Han vart gjeven til britane ein månad seinare, og i juli 1945 til sovjetiske styrkar. Schwerin låg så i den sovjetiske okkupasjonssonen som nokre år seinare vart Aust-Tyskland. Opphavleg var han hovudstad i den austtyske delstaten Vorpommern, men desse delstatane vart oppløyst i 1952, og byen vart hovudstad i distriktet Bezirk Schwerin.

Etter gjenforeininga i 1990 vart delstaten Mecklenburg-Vorpommern oppretta. Rostock var ein seriøs kandidat som delstatshovudstad, men valet fall til slutt på den tidlegare hovudstaden Schwerin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schwerin|Schwerin]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Neubrandenburg

**Neubrandenburg** er ein by i Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 70&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg søraust i delstaten ved innsjøen Tollensesee. 

## Historie
Dei første innbyggjarane på staden var premonstratenmunkar i eit kloster ved breidda av innsjøen (om lag 1240). Sjølve byen Neubrandenburg vart grunnlagd i 1248 då markgreven av Brandenburg valde å byggje ein by i dei nordlege delane av lenet sitt. I 1292 vart byen og det omliggande området ein del av Mecklenburg. 

Byen blømde som eit handelssentrum fram til trettiårskrigen (1618–1648). Den svenske hæren til Gustav Adolf omleira og tok byen, som vart teke tilbake av den katolske ligaen i 1631. Det finst mange rapportar som seier at dei katolske styrkane tok livet av mange svenske og skotske soldatar etter dei overgav seg. Seinare, i følgje den skotske lykkeriddaren Robert Munro, skal svenskane ha gjort det same då dei utan nåde tok livet av overlevande med ropet «Neubrandenburg!». Byen spelte derfor ei rolle i å brutalisere ein av historia sine allereie mest brutale krigar. 

Under den andre verdskrigen låg det ein stor krigsfangeleir kalla Stalag II-A nær byen. I 1945, få dagar før slutten av krigen, øydela ein storbrann 80 % av gamlebyen. Sidan den gong har dei fleste viktige historiske bygningane vorte bygd opp att. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neubrandenburg|Neubrandenburg]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Stralsund

**Stralsund** er ein by i Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg på sørkystne av Strelasund (eit sund i Austersjøen mellom øya Rügen og fastlandet). Ei bru (*[[Rügendamm]]*) og fleire ferjer går frå Stralsund til hamna på Rügen.

Byen står i dag på UNESCO si verdsarvliste.

Dei største industriane i Stralsund er skipsbygging, fiske og i aukande grad turisme.

## Historie

Byen ved elva Strela vart grunnlagd som Stralov/Strelov i 1234 av slavarar frå Rügen (Rana). Kjøpmenn frå Tyskland kom her dei neste åra og byen byrja å vekse. Etter kvart vart byen ein utfordrar til den mektige byen Lübeck, som sette fyr på Stralsund i 1249. Etter dette vart byen bygd opp att med ein massiv bymur med 11 portar og 30 vakttårn.

I 1293 vart Stralsund medlem av Hansaen. 300 kogger under Stralsund sitt flagg segla på Austersjøen på 1300-talet.

I 1628 omleira general Albrecht von Wallenstein byen under trettiårskrigen fram til svenske troppar kom til Stralsund og tvinga generalen tilbake. Etter krigen gav freden i Westfalen i 1648 Vorpommern og byen Stralsund til Sverige, og vart Svensk Pommern. Under den store nordiske krigen i 1715 forsvarte Karl XII Stralsund i eitt år mot dei sameinte europeiske hærane. Stralsund var under svensk kontroll fram til 1815, då han vart ein del av Preussen.

Frå 1949 til gjenforeininga av Tyskland i 1990 var Stralsund ein del av Aust-Tyskland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stralsund|Stralsund]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Greifswald

**Greifswald** er ein by nordaust i Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg Pommern ved Austersjøen og ei lita elv.

Byen er offisielt kjend som *Universitäts- und Hansestadt Greifswald*, som tyder *Universitets- og [[hansaby]]en av Greifswald*.

Forfattaren Hans Fallada (1893-1947) blei fødd i Greifswald.

## Geografi
Greifswald ligg ved sørkysten av Austersjøen mellom øyane Rügen og Usedom, nordaust i Tyskland.

Den litle elva *Ryck* renn gjennom gamlebyen, som ligg om lag 3&nbsp;km frå Austersjøen, og munnar ut i Greifswalder Bodden. Øyane *Koos* og *Riems*, som ligg i nærleiken, vert òg rekna som ein del av byen. Området rundt Greifswald er relativt lågt og flatt, og det høgaste punktet er berre 36 meter høgt.

## Historie
Dei første innbyggjarane her var danske cistersianarmunkar, som grunnla klosteret Eldena her i 1199. Handelen med salt gjorde at klosteret voks til eit stort religiøst senter. Dei tidlegaste kjende skriftlege kjeldene om Greifswald er frå 1248. Med ein jamn auke i folketalet vart Greifswald ein av dei første medlemmane av Hansaen på slutten av 1200-talet, som auka handelen og rikdomen i byen.

I 1456 grunnla borgarmeisteren Heinrich Rubenow det nest eldste universitetet i Nord-Europa og eit av dei eldste i Tyskland. I periodar var universitetet det eldste i Sverige og Preussen.

Som følgje av trettiårskrigen vart Greifswald ein del av Sverige i 1631 og fram til 1815, då han vart ein del av Preussen.

Byen overlevde den andre verdskrigen utan dei store øydeleggingane, sjølv om han husa ein større garnison. I april 1945 overgav oberst Rudolf Petershagen seg til Den raude arméen utan kamp. Som ein del av Aust-Tyskland mista byen nesten halvparten av dei historiske bygningane i byen sidan dei ikkje vart restaurert og øydelagd. Etter gjenforeininga av Tyskland vart store delar av byen renovert, og den historiske markedsplassen vert av mange rekna som ein av dei vakraste i Nord-Tyskland. Byen trekkjer til seg mange turistar.

Det største atomkraftverket i det tidlegare Aust-Tyskland låg ved Lubmin, nær Greifswald. Det hadde fire reaktorarar og hadde oppstart i 1974. Kraftverket vart stengd etter gjenforeininga av Tyskland, særleg med tanke på ei nestenulykke 24. november 1989. Kraftverket gav jobb til 9&nbsp;000 tilsette, og då det var stengd gjorde det stort utslag i Greifswald, som fekk problem med arbeidsløyse.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Greifswald|Greifswald]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Worms

**Worms** er ein by sørvest i Tyskland  i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved Rhinen og er eit industrisenter kjend for den lokale vinen *[[Liebfraumilch]]*.

Namnet har keltisk opphav, *Borbetomagus*, som tyder «busetnad i fuktig område». Dette vart etter kvart til *Vormatia* på latinsk, som har vore nytta sidan 500-talet.

Byen vart grunnlagd av keltarar som kalla han Borbetomagus,  og i dag kranglar Worms med Trier og Köln om kva av desse som er ein del eldste byen i Tyskland.

## Geografi
Worms ligg ved den vestlege breidda til Rhinen mellom byane Ludwigshafen am Rhein og Mainz. Nord i byen renn sideelva Pfrimm ut i Rhinen, og i sør ei anna sideelv kalla Eisbach.

## Historie
Byen vart grunnlagd av keltarar før romartida. Drusus erobra byen for romarane i år 14 fvt. Dei gav byen eit regulert gatemønster og bygde forum og tempel for Jupiter, Juno, Mars og Minerva (det siste vart bygd om til kyrkje då kristendomen vart innført). Worms var katolsk bispesete frå seinast 614 til 1801.

Karl den store, konge i Frankarriket, hadde eit palass i Worms. Biskopane administrerte byen og området rundt. Den mest vidkjende av biskopane i tidleg mellomalder var Burchard av Worms.

Domkyrkja i Worms vart bygd i romansk stil, og er ein av de viktigaste romanske kyrkjene i Tyskland. Saman med dei romanske domkyrkjene i nabobyane Speyer og Mainz er ho ei såkalla «keiserkatedral» *(Kaiserdom*).

Worms var åstad for mange viktige hendingar i Tyskland si historie. I 1122 vart Wormskonkordatet underteikna her. Og her Reichstag hadde sesjonar her i 1521, som enda med at keisar Karl V leverte ut det vidkjende ediktet i Worms, som erklærte Martin Luther fredlaus og ein kjetter. Worms var eit tidleg senter for boktrykkarkunsten. I 1689 vart byen nesten heilt øydelagt av franske troppar. Under den andre verdskrigen vart byen hardt bombardert.

Worms hadde i hundreår ein stor jødisk folkesetnad, og har ein synagoge, som først vart nemnd i 1034, i tillegg til den eldste bevarte jødiske gravplassen i Europa. Den kjende jødiske tenkaren rabbi Meir av Rothenburg er fødd i byen.

Byen er òg ein av dei såkalla Nibelungen-byane (sjå Nibelungenlied).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Worms, Germany|Worms, Germany]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Edelkastanje

**Edelkastanje** (*Castanea sativa*) er eit lauvfellande tre som framfor alt veks i Middelhavslanda. Det kan vekse lengst sør i Skandinavia og iblant få mogne nøtter der. Kastanjetre liknar eik i form og storleik, og blir nesten like gamle, sjølv om dei veks raskare til full storleik. Blomstrane veks i store oppreiste klasar.

«Kastanjane» som veks i Noreg, er av ein annan art, hestekastanje (*Aesculus hippocastanum*), som er giftig.

## Bruksområde

Frukta på kastanjen er ei nøtt som sit gruppevis to eller tre i eit tjukt takket skal. Nøttene frå ekte kastanje er etande og har difor lenge vore dyrka av menneska. Gjennom mellomalderen kom kastanjen til nordlegare breidder og vart ofte dyrka av munkar i klosterhagar. I dag kan ein finne hundreårige tre rundt om i Sentral- og Vesteuropa. Den smakrike nøtta brukast til konfekt eller vert rista (dvs steikt). Dei er populære i Italia, Frankrike og spesielt på Korsika. Nøttene kan ristast heile, eller dei vert malne til kastanjemjøl som brukast i ymse matrettar. «Kastanjane» som veks i Noreg er av ein annan, giftig, art.

Veden frå kastanje er tett og tung og kan brukast till snikkararbeid og vinfat. Av barken kan ein framstille tannin.

Treet blir også brukt som prydplante. I Noreg finst det ofte som ein busk, og utviklar sjeldan nøtter.


fil:Castagno dei Cento Cavalli Jean Houel.jpg|*Castagno dei Cento Cavalli*. Måleri av Jean Houel.
fil:Bad-homburg-schlosshof-kastanie-002.jpg|Kastanjetre på ei torg i Bad Homburg i Tyskland.


## Kjelder

* «Edelkastanje» i *Planteguiden* ved nrk.no
* Art: «Edelkastanje (Castanea sativa)» ved miljolare.no
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Äkta kastanj|Äkta kastanj]]» frå , den 21. juni 2007.* 

## Bakgrunnsstoff