open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agnetha Fältskog

**Agnetha Åse Fältskog** () er ein svensk songar og komponist frå Jönköping. Ho byrja karrieren sin i 1967. Ho er mest kjend som medlem av den svenske popgruppa ABBA. Ho var gift med Björn Ulvaeus i perioden 1971 til 1979, saman har dei borna Linda (1973) og Christian (1977). I 1983 medverka ho i den svenske filmen Raskenstam.

## Solo-album

* 1968 Agnetha Fältskog 
* 1969 Agnetha Fältskog Vol 2
* 1970 Som Jag Är
* 1971 När en Vacker Tanke Blir En Sång 
* 1975 Elva Kvinnor I Ett Hus
* 1979 Tio Är Med Agnetha 
* 1983 Wrap Your Arms Around Me
* 1985 Eyes Of A Woman 
* 2004 My Coloring Book
Henrik Kauffmann

**Henrik Kauffmann** () var Danmarks ambassadør i Washington i 1941. 9. april 1941 skreiv han "på kongens vegne", og med tilslutning frå landsfogedane i Grønland under på ein avtale med USA om forsvaret av Grønland. Avtalen gav USA rett til å bygge militære anlegg i den dåverande danske kolonien. Den danske regjeringa protesterta mot avtalen, gav Kauffmann avskjed og sikta han for landsforræderi. Dei danske generalkonsulane i USA erklærta seg likevel solidariske med Kauffmann, og dei vart dermed også sagt opp.

Henrik Kauffmann vart rehabilitert straks etter frigjeringa av Danmark i mai 1945, og han var minister utan portefølje i Befrielsesregeringen frå 12. mai 1945 til 7. november 1945.

## Litteratur
* Bo Lidegaard: *I Kongens Navn. Henrik Kauffmann i dansk diplomati 1919–1958*. Lindhardt og Ringhof, 2013, ISBN 978-87-1138-528-9.
* Bo Lidegaard: *Defiant Diplomacy: Henrik Kauffmann, Denmark, and the United States in World War II and the Cold War, 1939-1958*. Peter Lang, 2003. ISBN 978-0-8204-6819-8.
Rotterdam

**Rotterdam** er den nest største byen i Nederland etter hovudstaden Amsterdam, og den største byen i provinsen Zuid-Holland (Sør-Holland). Byen har den største hamna i Europa, og var mellom 1962 og 2004 den travlaste hamna i verda, før Shanghai tok over den rolla. Han ligg ved breidda til elva Nieuwe Maas (Nye Maas), ein av elvane i elvedeltaet danna av Rhinen og Maas. Namnet Rotterdam har sitt opphav i at byen vart grunnlagd ved ein demning (dam) i ei av sideelvane, Rotte. Rotterdam har om lag 665&nbsp;000 innbyggjarar.

Den 14. mai 1940 vart byen bomba til ruinar av det tyske Luftwaffe.

## Historie

Rotterdam har ei soge som går tilbake til minst år 900 ved elva Rotte (eller Rotta som ho heitte den gongen). Rundt 1150 førte store flaumar til at utviklinga av området stoppa opp og at store dike og demningar vart bygd, inkludert *Schielands Hoge Zeedijk* langs nordsida av dagens Nieuwe Maas. Ein demning ved Rotte, kalla «Rotterdam» vart bygd i 1260-åra og ligg der *Hoogstraat* (Hovudgata) ligg i dag.

Den 7. juni 1340 gav grev Willem IV av Holland Rotterdam byrettar, som då hadde om lag 2000 innbyggjarar. Rund 1350 vart ein skipskanal, *Rotterdamse Schie*, bygd ferdig og han gav Rotterdam sjøveg til dei større byane i nord og vart eit lokalt omlastingssenter mellom Holland, England og Tyskland. Han vart på denne tida gradvis urbanisert. 

Hamna i Rotterdam voks sakte, men gradvis og vart etter kvart ei viktig hamn og sete for ein av dei seks kammera til *Vereenigde Oostindische Compagnie* (VOC), eller Det nederlandske austindiakompaniet.

Den største veksten, både for hamna og i folketalt, kom då Nieuwe Waterweg stod ferdig i 1872. Byen og hamna byrja å utvide seg på sørsida av elva. *Witte Huis* eller «Det kvite huset» var ein skyskrapar bygd i 1898 inspirert av dei amerikanske skyskraparane og er eit symbol på Rotterdam sin vekst og suksess. Då bygget stod ferdig var det den høgaste kontorbygningen i Europa med ei høgd på 45 meter. 

Tyskland invaderte Nederland 10. mai 1940. Tyskland hadde planlagt å erobre land på ein dag, men møtte hard motstand og den nederlandske hæren kapitulerte først 14. mai etter at tyskarane bomba Rotterdam og truga med å bombe andre byar. Hjarte av byen vart nesten totalt øydelagd av tyske Luftwaffe og 800 menneske mista livet medan om la 80&nbsp;000 vart heimlause. Ossip Zadkine fanga seinare hendinga med statuen *Stad zonder hart* («Byen utan hjarte»). Rådhuset overlevde bombinga. Tyskarane prøvde å unngå og treffe rådhuset sidan det skulle nyttast som hovudkvarter deira i Nederland under krigen. Statuen ligg no nær *Leuvehaven*, ikkje langt frå brua Erasmusbrug i sentrum av byen, på nordsida av elva Nieuwe Maas. Frå 1950-åra og gjennom 1970-åra vart byen bygd om. Byen var verande forholdsvis vindfull og open fram til byråda i 1980-åra utvikla ei ny utforming av byen.

## Folk frå Rotterdam
*Willem de Kooning (1904—1997), sentral kunstnar innan abstrakt ekspresjonisme
*Rem Koolhaas, arkitektur-teoretikar, urbanist, arkitekt

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
San José

**San José** eller **San Jose** er spansk for heilage Josef. I følgje GEOnet sin namneservar er det det mest vanlege stadnamnet i verda. 

Dei to største byane med namnet er:
* San José i Costa Rica, hovudstaden i Costa Rica
* San Jose i California, USA, den største byen med dette namnet

Mange mindre byar, tettstadar eller adminstrative område har òg same namn: 
* I Argentina:
** San José i Entre Ríos
** San José de Feliciano i Entre Ríos
** San José de Jáchal i San Juan
** San José de Metán i Salta
* I Belize:
** San José i Orange Walk distrikt
* I Colombia:
** San José de Cúcuta, ubrukt offisielt namn på Cúcuta
** Kommunen San José i Guanentá
* I Costa Rica:
** San José kanton
** Provinsen San José
* I Guatemala:
** San José Acatempa
** San José Chacayá
** San José El Idolo
** San José La Arada
** San José Ojetenam
** San José Pinula
** San José Poaquil
** San José del Golfo
** San José, El Petén
** San José, Escuintla
** Puerto San José
* I Marianane:
** San Jose på Saipan 
** San Jose på Tinian 
* I Mexico:
** San José i Baja California
** San José i Durango
** San José i Querétaro
** San José i San Luis Potosí
** San José, Sonora
** San José del Cabo i Baja California Sur
** San José Iturbide i Guanajuato
** San José Xicoténcatl i Tlaxcala
* I Panama:
** San José de David
* I Paraguay:
** San José de los Arroyos
** San José Obrero
* På Filippinane:
** San Jose i Antique
** San Jose i Batangas
** San Jose i Bulacan
** San Jose i Camarines Sur
** San Jose i Negros Oriental
** San Jose i Nordlege Samar
** San Jose City i Nueva Ecija
** San Jose i Occidental Mindoro
** San Jose i Romblon
** San Jose i Samar
** San Jose i Surigao del Norte
** San Jose i Tarlac
** San Jose del Monte City i Bulacan
* I USA:
** San Jose i Arizona (tidlegare ein by)
** San Jose i California
** San Jose i Illinois
** South San Jose Hills i California
* I Uruguay:
** San José i Uruguay
** San José department
San José i Costa Rica

**San José** er hovudstaden og største by i det latinamerikanske landet Costa Rica. Byen er òg hovudstad i provinsen San José. I 2011 hadde byen 288&nbsp;054 innbyggarar, medan hovudstadprovinsen til saman hadde 2&nbsp;115&nbsp;000. San José ligg 1&nbsp;170 meter over havet.

## Historie
Inntil 1824 var San José berre ein liten landsby. Dette året, då den første valde regjeringa i Costa Rica vart vald, bestemte Juan Mora Fernández at hovudstaden skulle flyttast ut av den tidlegare spanske kolonibyen Cartago og byrje på ein ny start for landet. Den nye hovudstaden voks fort, mykje grunna stor optimisme i Costa Rica og Latin-Amerika generelt.

## Bydelar
San José er inndelt i elleve bydelar:

# El Carmen
# Merced
# Hospital
# Catedral
# Zapote
# San Francisco de Dos Ríos
# La Uruca
# Mata Redonda
# Pavas
# Hatillo
# San Sebastián

## Viktige institusjonar
* Universidad de Costa Rica, som er det første universitetet i Costa Rica, vart grunnlagd i San José i 1843 under namnet «Universidad de Santo Tomás», «Sankt Tomas Universitetet». 
* San José er vert for hovudkvarteret til den interamerikanske domstolen for menneskeretter.
* 23 km vest for sentrum, ligg flyplassen til byen, Juan Stantamaría internasjonale flyplass, like ved Alajuela.
* Costa Rica sin nasjonalbank ligg i San José, som er mykje høgare enn nærliggande bygningar.

## Viktige attraksjoner

* La Sabana Metropolitan Park
* Avenida Central - gågata i byen og det viktigaste handel- og næringsområdet
* Plaza de la Cultura
* Melico Salazar
* Museo Del Oro - «Gullmuseumet»
* Lankester Jardines Botánicos - Botanisk hage
* del Rey - hotell og kasino
* Teatro Nacional de Costa Rica - Nasjonalteateret

## Klima
Temperaturen i San José-provinsen ligg på mellom 18&nbsp;°C og 26&nbsp;°C. Regntida varar frå april til november.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tenochtitlán

**Tenochtitlán** var ein aztekisk by, grunnlagd 13. mars 1325. Etter aztekiske legender skulle den lange vandringa deira frå urheimen Aztlán avsluttast når dei fann ei ørn som åt ein slange på ein kaktus. Dette såg dei på ei øy i Texcocosjøen, og dette vart teke som eit teikn på at ein hadde kome fram. Denne scenen kan ein finne att i Mexico sitt flagg.

Frå ei sped byrjing utvikla byen seg raskt på grunn av chinampa-jordbruket. Chinampa var kunstige øyar som det vart dyrka grønsaker på, og byen voks utover i sjøen. Etter kvart kontrollerte òg aztekarane store delar av Mesoamerika, og byen vart viktigare.

Utover på 1400-talet utvikla Tenochtitlan seg til å verte den største byen i Amerika, og ein meiner det i 1519 budde mellom 200&nbsp;000 og 300&nbsp;000 i byen, på storleik med dei største byane i Europa på denne tida. Store dikeanlegg verna byen mot flaum i sjøen, og moloar knytte byen til fastlandet i nordvest, vest og sør. Marknaden låg i bydelen Tlatelolco, som tidlegare hadde vore ein eigen by, men som voks saman med Tenochtitlán. Templo Mayor, den store tempelpyramiden, stod midt i Tenochtitlán.

Byen vart angripen av spanske troppar under Hernán Cortés og deira allierte frå ulike undertrykte nasjonar i april 1521, og i august 1521 enda kampane i bydelen Tlatelolco. Då låg heile byen i ruinar.

Byen heiter no Mexico by, og er Mexico sin hovudstad.
Den stille veka

**Den stille veka** er tida mellom palmesøndag og påskedag. Ho vert òg kalla *den heilage veka* (latin *Hebdomas sancta*) eller *Den store veka* (*Hebdomas maior*). Når folk kallar desse dagane for påskeveka, er det eigentleg feil – påskeveka begynner 1. påskedag.

I den tidlegaste kristne liturgien vart påska truleg berre feira på påskedagen. Etter kvart begynte dei å feire over fleire dagar, for å følgje Jesu lidingshistorie. Dette skjedde særleg i samband med at pilegrimmar begynte å valfarte til Jerusalem. På slutten av 300-talet var langfredag og påskeaftan rekna som dagane for Jesu liding, og det utvikla seg ein eigen liturgi for desse dagane. 

Pave Leo den store bestemte på 400-talet at dei i Roma skulle lese lidingshistoriene etter dei fire evangelistane på palmesøndag, onsdag og fredag i den stille veka og påskenatt. Dette vart etter kvart endra, men ordninga vart i Den katolske kyrkja gjeninnført av Pius XII i 1955. Mange protestantiske kyrkjer følgjer ein liknande modell. 

## Namnet
Veka vert kalla «stille» fordi kyrkjeklokkene tradisjonelt ikkje ringer denne veka; eventuelt kan ein slå på klokkene med ein *dymbill*, ei treklubbe som gjev ringing med ein dempa klang. 

I katolske kyrkjer er det skikken å dekke til statuer og andre bilete i kyrkjene, helst med fiolette klede. Denne skikken vert òg følgd i mange lutherske kyrkjer.

## Bakgrunnsstoff
Påskelilje

**Påskelilje** (*Narcissus pseudonarcissus*) er ein laukplante i påskeliljefamilien. Ho har ein einaste stor gul eller kvit blome på ein knapt 50&nbsp;cm høg stilk.

Påskelilja er er dyrka både som hageplante og som snittblomster. Ho er rimeleg hardfør, og lauken overlever oftast den norske vinteren utan tildekking. Påskelilja blømer i april-mai i Noreg. Planten er nasjonalblome for Wales.

## Opphavleg utbreiing
Planta veks vilt i det meste av det vestlege og sentrale Europa, men dei naturlege bestandane er truga på to frontar: Dels vert biotopane innskrenka og dels breiar dyrka former seg på villplantane sin kostnad. Opphavleg var arten knytt til lysopne skogar og steppeliknande område opp til 2000 moh. I dag er forvilla kulturformer naturalisert over mykje av verda.

## I Noreg
I Noreg er påskelilje ein framandart som er innført som prydplante. Arten er ein tradisjonell produksjonsart som har vore i bruk før 1700, og han var derfor ikkje risikovurdert i Framandartslista 2018, men i 2023 er han vurdert med potensielt høg risiko (PH).

To underartar er registrerte forvilla i Noreg:
* nominatunderarten lita påskelilje (*N. pseudonarcissus* ssp. *pseudonarcissus*) er kjend som etablert i norsk natur i alle fall i 1749 og finst forvilla i til dels store bestandar på Vestlandet frå Sunnhordland til Møre og ved Røros, der han går opp til over 800&nbsp;m.
* stor påskelilje (*N. pseudonarcissus* ssp. *major*) er innført i nyare tid og finst forvilla på Austlandet og nord til Troms, men dannar ikkje store bestandar. Underarten er i Framandartslista 2023 vurdert med potensielt høg risiko (PH).

## Kjelder




----
* *Denne artikkelen bygger dels på «[[:da:Påskelilje|Påskelilje]]» frå , den 13. april 2012.*

## Bakgrunnsstoff

* Den virtuella floraen
----
Thimphu

**Thimpu** er hovudstaden i Bhutan. Den omliggande dalen og fylket (*dzongkhag*) har òg same namn. I 2017 hadde byen 114 551 innbyggjarar, og er utan samanlikning den største busettinga i landet. Byen strekkjer seg ut langs vestsida av Wang Chhu-elva sitt dalføre. Byen har, som mange andre hovudstader, vakse kraftig som følgje av flukta frå landsbygda. Utviklinga har ført til renovering i bykjerna og rask vekst i forstadene.

Dechenchoeling, den offisielle kongebustaden, ligg nord for byen. Det same gjer klostra Dechenphu, Tango og Cheri. 

Tashichoedzong, hovudstaden sin dzong, med fleire nasjonale funksjonar, ligg òg på nordsida av byen. Dette palasset/borga vart bygt i 1641, og har vore sete for regjeringa sidan 1952. Kvart år, på seinsommaren, er Tashichoedzong åstad for ein fargerik maskedansfestival kalla tsechhu. Dette er er ein populær turistattraksjon. 

I hovudgata *Norzim Lam* ligg det butikkar, restaurantar, kjøpesenter og offentlege bygningar. 
Overalt finst ei blanding av bustadblokker, mindre bustader og familiedrivne butikkar. Styresmaktene praktiserer ein streng kontroll med byggeskikken: alle bustader skal utsmykkast i tradisjonell stil, med buddhistiske måleri og motiv. Dette vert handheva svært strengt, og brot på eksteriørforskriftene kan føre til at bygg vert rivne. 

Nede ved elva ligg eit livleg marked i helgene. Her vert det selt kjøt, grønsaker og suvenirar. Det meste av byen sin småindustri ligg sør for den største brua. 

Thimpu er den einaste hovudstaden i verda utan trafikklys.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Yaoundé

**Yaoundé** er hovudstaden i Kamerun. Med 1&nbsp;430&nbsp;000 innbyggjarar (2005) er Yaoundé den nest største byen i landet etter Douala. 

## Historie
Yaoundé vart grunnlagd i 1889 på grunnlag av den tyske koloniforvaltninga, som forskningsstasjon og hovudlager for elfenbeinshandelen. Under den første verdskrigen vart byen tatt av belgiske troppar, og i 1922 vart byen gjort til hovudstad i Fransk Kamerun. 

## Geografi

Byen ligg på eit platå om lag 750 moh. Omkring Yaoundé har Kamerun den høgaste folketettleiken. Mange av dei 1,4 millionar innbyggjarane bur i dei ytre delane av byen.

### Klima
Den årlege gjennomsnittstemperaturen er 23,3&nbsp;°C, og varierer i liten grad gjennom året. Den årlege middelnedbøren er 1&nbsp;617 mm, og ein har to regntider: Ein i september-oktober og ein i april-mai.
Påskedag

**Påskedagen** er den fremste festdagen i den kristne kyrkja. Påskedagen feirar kyrkja bodskapen som i følgje evangelia først vart gjeven av nokre kvinner blant Jesu læresveinar: Dei gjekk for å sjå til Jesu grav, men fann ho tom. Jesus var stått opp frå dei døde. Evangeliet - den glade bodskapen - vert lesen ved alle gudstenestene. 

Påskedagen vert symbolisert på mange vis - viktigast er den tomme krossen og det sigrande lammet. 
Påskedagen følgjer etter ei 40 dagar lang fastetid, og innleier ei kyrkjeleg festtid, med kvit som liturgisk farge.

## Tidfesting
Tidspunktet for påskedagen i den gregorianske kalenderen vert rekna ut etter påskeformelen. Han fell på søndag  i ,  i  og  i .

I Noreg fell påskedagen i følgje § 2 bokstav **e** i *Lov om helligdager og helligdagsfred* frå 2011 på første søndag etter første fullmåne som fell på eller etter 21. mars. Dermed vil første påskedag alltid måtta liggja i tidsrommet 22. mars–25. april. I 1818 fall og i 2285 fell første påskedag på første moglege dato (22. mars). I 1886 og 1943 falt og i 2038 fell han på siste moglege dato (25. april). Andre påskedag er første mandag etter første påskedag. 

## Skikkar
Mange av dei som har overheldt fastetida feirar no med ein kjøttmiddag, spesielt er det vanleg å ete lam. 

I mange land får barn påskeegg på påskedagen. Skikkane omkring dette varierer; i nokre land får dei papp- eller plastegg fylt med godteri, medan andre gøymer sjokoladeegg (lagt av påskeharen) som barna kan leite etter. Som mange andre kyrkjelege høgtider, vert dei i Noreg ofte feira frå kvelden i forvegen. Så òg med påskeegga.

## Fotnotar
Andre påskedag

**Andre påskedag** er ein heilagdag som fell på mandagen etter påskedagen. 

## Religiøse tradisjonar

I kyrkja vert det preika over evangelietekstar som fortel om at bodskapen om Jesu oppstode byrja å spreie seg blant folket. I første tekstrekka i Den norske kyrkja er preiketeksten henta frå evangeliet etter Lukas, og handlar om Emmausvandrarane, i andre tekstrekka er preiketeksten frå evangeliet etter Johannes, og handlar om at Jesus etter oppstoda syner seg for Maria Magdalena. Påska er ei kyrkjeleg festtid, med kvit som liturgisk farge.

I katolske område er det vanleg å spreia vatn som er blitt signa på påskedagen over mat, bygningar og i nokre tradisjonar også folk.

Innan ortodoks kristendom og orientalske katolske kyrkjer er andre påskedag del av den «lysande veka», der kvar dag er prega av feiring som kan omfatta utandørs prosesjonar. Dersom festdagen for ein viktig helgen eller vernehelgenen til kyrkja fell til den stille veka eller påskedag blir feiringa lagt til påskemåndag.

## Sekulære tradisjonar

Påskemåndag kan vera ein dag for utflukter, piknikar, eggrulling og idrettsarrangement.

I Aust- og Sentral-Europa er det ein utbreidd tradisjon for gutar å dynka jenter med vatn og slå dei med ris eller piskar av pynta greiner. Deretter kan dei få egg i gåve.
Dagen blir kalla  *[[Śmigus-dyngus]]* eller *lany poniedziałek*, 'våt-mandag' på polsk. Ein annan polsk skikk er Siuda Baba, der utkledde unggutar vitjar hus, syng, tek sot i ansiktet til jenter, og tek imot gåver.

I Australia er det vanleg å halda ulike idrettstilstellingar på påskemåndagen, som hesteløpet Oakbank Easter Racing Carnival i Sør-Australia, segling- og fjelløpet Australian Three Peaks Race i Tasmania og sprintløpet Stawell Gift i Victoria.

I Egypt feirar både kristne og muslimar tradisjonelt Sham El Nessim, 'å lukta vinden', med måla egg, utandørs måltid og fesikh (tørka fisk).

I Republikken Irland blir andre påskedag markert til minne om dei som døydde under Påskeopprøret i 1916. Fram til 1966 blei det halde eit opptog med veteranar frå opprøret forbi Hovudpostkontoret i Dublin, der opprørarane hadde forskansa seg, og erklæringa om opprettinga av den irske republikken blei lesen opp att.

I Noreg er andre påskedag òg avslutninga på påskeferien, slik at dagen blant mange vert forbunden med overfylte tog og bilkøar på vegane.

I Tyskland blir det halde ulike eggløp (*Eierlauf*), til dømes løp for barn der dei spring medan dei balanserer egg eller poteter på ei skei, eller løp ned bakkar der menn konkurrerer mot rullande egg. 

I USA kan ein halda ulike idrettsarrangement og eggrullingsløp på påskemandagen. I område som har hatt høg polsk innvandring er det vanleg å feira «Dyngus Day», som i Buffalo i New York og fleire stader i Indiana. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Easter Monday|Easter Monday]]» frå ,  den 3. april 2017.*
Fredrik Gustavsen

**Fredrik Island Gustavsen** ( frå Trondheim) var leiar i Norsk Målungdom i 2003. Han gjekk av under perioden og nestleiar Unn Catodotter Fyllingsnes tok over leiarvervet.

## Kjelder
* Pressemelding på Noregs mållag si heimesida
Golgata

**Golgata**, eller *Hovudskallen*, er ein rettarstad utanfor Jerusalem. Her vart Jesus krossfesta i lag med to opprørarar. Namnet er ein gresk form av det arameiske *Gûlgaltâ*, som tyder «hovudskalle», og namnet kan anten referere til ein naturformasjon som liknar ein hovudskalle eller til ein stad det ligg mange hovudskallar. Golgata skal ligge ein stad utanfor Jerusalem.

På staden som etter kyrkjeleg tradisjon er identifisert som Golgata, er det reist ei kyrkje, «Den heilage gravkyrkja». General Charles Gordon har utpeika ein alternativ stad, «Gordons Golgata». Staden liknar påfallande eit kranium - ein likskap som likevel skal ha oppstått i nyare tid. Her er det ein islamsk gravplass.
Niagarafalla

**Niagarafalla** (*Niagara*, indiansk, «vasstorden») er ei gruppe på tre fossar i Niagaraelva som renn mellom Eriesjøen og Ontariosjøen. Falla fører 5&nbsp;720 kubikkmeter vatn per sekund, nesten seks gonger meir enn Victoriafalla, og ligg på grensa mellom Ontario i Canada og New York i USA. Fossane er ikkje særleg høge, men særs breie og dei klart mest vassførande i Nord-Amerika. 

Canadian Horseshoe falls, òg kjend som *Canadian falls*, er 792 m brei og 52 meter høg og fører 94 % av vatnet gjennom falla og ligg på den canadiske sida av grensa. Lenger aust ligg American falls, det nest største med ei breidd på 323 meter, og eit fall på berre 21 meter. Vatnet treffer ein steinhaug som raste ut under eit stort steinras i 1954. Bridal Veil Falls ligg like vest for American falls og er nærast uviktig i forhold. Denne ligg òg i USA.

Skip kan passere falla ved hjelp av Welland Canal i Canada.

Fossane er regulerte og ein stor del av vassføringa går til produksjon av vasskraft. I samband med dette inngjekk Canada og USA ein avtale i 1929 om vern av falla. 

Kraftig erosjon, 0,6 til 3 meter per år, flyttar falla stadig lenger sørover, mot Eriesjøen. Bruk av vatn til kraftproduksjon og enkelte andre tiltak har det siste hundreåret i stor grad minska erosjonen, men sidan botn av falla ligg lågare enn botn av Eriesjøen, vil erosjonen før eller seinare føre til at mesteparten av sjøen blir tømd for vatn.

## Sjå òg
* Iguazúfalla

## Bakgrunnsstoff
Påskelys

**Påskelys** er eit stort dekorert kyrkjelys som blir innført i kyrkja i påsken og står der gjennom kyrkjeåret. Lyset symboliserer Jesus Kristus, som kalla seg «verdas lys». Lyset er vanleg å bruka både i katolske og protestantiske kyrkjer. 

Påskelyset er kvitt og dekorert, gjerne med kristogram, bokstavane alfa og omega og årstal. Tradisjonelt var det eit vokslys, men i moderne tid bruker ein stearinlys eller oljelampe forma som lys. 

Etter alminneleg katolsk tradisjon skal kyrkja ta eit nytt påskelys i bruk kvart år. Dette nye lyset vert tent under påskevaka, eller påskevigila som denne messa òg vert kalla. Lyset blir tend utanfor kyrkja og bore inn i prosesjon i ei mørklagd kyrkje. Diakonen som ber lyset seier tre gonger *lumen Christi* ('Kristi lys'). Ein avsluttar med lovsongen Exsultet. I dei kyrkjene som ikkje feirar vigilia, vert det første gongen tent på påskedag. 

Det er vanleg å la påskelyset brenna ved kvar gudsteneste i påsketida. Deretter kan ein i katolske kyrkjer bruka det fram til og med Kristi himmelfartsdag. eller i nyare tid pinse.
Det kan også tennast på julaftan.
Elles i året vert påskelyset tent under dåp, i somme kyrkjesamfunn òg ved gravferd, ved at eld vert henta frå alterlysa ved innleiinga av seremonien. Mindre dåpslys gjevne til dåpsbarna blir tende frå det store påskelyset.

I den norske kyrkja står påskelyset normalt ved døypefonten, bortsett frå tida mellom påskenatt eller 1. påskedag fram til Kristi himmelfartsdag. Då kan det stå ved sidan av altarbordet.

I mange kyrkjer vel dei å bruke påskelyset i fleire år, til det er nedbrunne.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Påskeaftan

**Påskeaftan** eller **påskeeftan** (latin *Sabbatum Sanctum*, *«Helgelaurdag»*) er dagen før påskedag. I kyrkjeleg tradisjon er dagen prega av minnet om at Jesus låg i grava, og at læresveinane hadde låst seg inne, i frykt for dei som hadde krossfesta han. Etter Peters fyrste brev 3,18-19 og 4,6 fór Kristus til dødsriket for å forkynne for dei døde, så dei ved Anden skulle leve. På ikon knytt til påska kan einsjå Kristus sprenge dødsrikets portar, og rekkje handa åt Adam og Eva, åt kongar og profetar. 

## Skandinavisk feiring av påskeaftan
I skandinavisk tradisjon er det ingen gudstenester i kyrkjene påskeaftan, men i nokre kyrkjer held dei messe påskenatta for å feire Jesu oppstode. I Skandinavia er helgedagsaftnar tradisjonelt gjenstand for folkeleg feiring. I påska er påskeaftan den store kvelden for feiring og påskefest. Barna får gjerne påskeegg fylte med smågodt. 

## Katolsk feiring
På 300-talet var skikken at konvertittar sa fram si offentlege truvedkjenning denne dagen, før dei vart tekne opp i kyrkjelyden under påskevigilia. Men på 500-talet hadde påskefeiringa forskyvd seg slik at vigilien starta laurdag kveld, og det vart slutt på denne skikken. På 800-talet var det vanleg at vigilia starta allereie ved middagstid, og frå 1300-talet var det vanleg at ho vart feira på forskott på påskeaftans morgon. 

Ordninga med vigiliemesse på morgonen vart i *[[Missale Romanum]]* frå 1570 slått fast som einaste tillatne ordninga i Den katolske kyrkja. Men i 1951 flytta pave Pius XII vigilia til kvelden att. Ho skal ikkje feirast før mørkret bryt fram, og helst nær midnatt. Dermed er det på sjølve laurdagen, i kyrkjeleg samanheng rekna frå solnedgang langfredag til solnedgang påskeaftan ingen liturgi. Dette er den einaste dagen katolikkane ikkje kan ta imot nattverden, bortsett frå om dei er i dødsfare.
Follaksla

**Follaksla** er ein fjellrygg som strekkjer seg i vestleg retning frå Hosteggja og vestover mot garden Follan. Fjellryggen er ikkje særleg høg, men det er ganske snøfast der og skiføret kan halda seg lenge utover våren. Plantelivet er rimeleg trivielt på fjellryggen, men heiblåfjør, som har nordgrensa si på desse traktene, er observert der.
Nonsfjellet på Ertvågsøya

**Nonsfjellet** el. **Vardfjellet** er eit 511 meter høgt fjell på den austlege delen av Ertvågsøya. Rett nord for Nonsjellet ligg eit mindre, men om lag like høgt fjell som lokalt vert kalla *Kåttåfjellet*. Søraust på Nonsfjellet ligg Storhatten som ikkje er særleg lægre enn høgste toppen på Nonsfjellet. I sør ligg det noko høgare Hållåfjellet, av somme også kalla *Ertvågsfjellet* eller *Tjønnlifjellet* (652 moh.).

Både i ytre del av Mjosundet og kring Aure sentrum vert fjellet kalla *Nonsfjellet*, sjølvsagt fordi sola står over fjellet i nonsleitet. På vestsida av Ertvågsøya vert derimot fjellet kalla *Vardfjellet*. Øvst er fjellet myrlendt og ganske flatt og i gamal tid kan ein hevda at desse myrane var ein del av kulturlandskapet. Årsaka til det er at det vart drive markaslått der oppe, men det er noko uvisst når denne tradisjonen tok til og når han slutta. Det var Sundsbøen (gnr. 7 i Aure) i Mjosundet som åtte desse myrane og dermed hadde rett til å driva slått der oppe. Høyet, eller myrstorren og sivet, vart turka og sett i stakkar rundt ei stong. Av den grunn vert myrene oppe på fjellet kalla for Stakkstongmyrane, eit namn som lever framleis i einskilde heimar i Mjosundet. 

På nordsida av fjellet går det eit skard ned mot Mjosundet som vert kalla Renndalsskardet. Dette namnet trur ein kjem av at høyet frå stakkstongmyrene vart rend på kjelke om vinteren ned til bygda gjennom dette skardet. På vestsida mot Foldfjorden vert dette skardet kalla for Randa.

## Heimelsfolk
Eldre folk i Mjosundet
Giset på Ertvågsøya

**Giset** er ein gard på austsida av Ertvågsøya i Aure kommune på Nordmøre. Han har gardnummer 4 i Aure. Garden ligg ved det såkalla Gisetsvaet ved nordenden av Mjosundet og grensar til Setervika (gnr. 3, bnr. 2) og Klaksvika (gnr. 3 bnr. 1) i nord og Sundsbøen i sør. Truleg var garden også ei tid tid enkjesæte for prestane i Aure.

## Gisetsetra

Så langt ein kjenner til er dei skriftlege kjeldene tause kva gjeld seterbruk på Gisetgarden. I følgje Todal (1963) er ikkje seter nemnd i nokon av dei kjende matrikkelutkasta som har vore laga, det første i 1723. Det er difor usikkert når det vart etablert seterdrift på garden. Derimot veit ein så om lag når drifta vart avvikla.

Det skulle vera i den tida at lensmann Angel Landmark åtte garden at setra på Giset vart nedlagd. Dette var rett etter år 1900 etter det som tidlegare eigar Ola Eines, fortalde. Fjøset vart rive og oppsett som sommarfjøs øvst oppe på sommarfjøsekra på garden. I dag er det berre ruinane å sjå etter denne bygningen. På staden der setra stod er det framleis nokre novsteinar å sjå, og eit par rognetre, så staden er på ingen måte lett å finna fram til.

## Kjelder
Påskevake

**Påskevaka** eller **påskevigilia** er ei gudsteneste som mange kyrkjesamfunn feirar på kvelden påskeaftan. Ho vert feira etter solnedgang, når påskedagen har begynt ifølge tradisjonell kyrkjeleg tidsrekning, som den første feiringa av Kristi oppstode. Messa vert òg kalla påskenattsmesse.

I oldkyrkja heldt dei dåp denne dagen. Seinare vart det vanleg å døype også andre dagar, men i kyrkja har gjerne dåp, spesielt vaksendåp, under påskevaka. Dåpsvatn blir vanlegvis velsigna under gudstenesta. Ein annan viktig tradisjon er tenninga av påskelyset.

## Katolsk liturgi
I katolsk terminologi er vigilia ei gudsteneste dagen, kvelden eller natta før ein kyrkjeleg festdag. Den katolske liturgien for påskevigilia inneheld:

* Tenning av påskelyset; det tente lyset vert bore inn i prosesjon 
* Påskelovsongen
* Ei utvida tekstlesing, med minst fem og inntil ni lesingar
* Velsigning av dåpsvatn, eventuell dåp og fornying av dåpsløfte
* Nattverd

Under påskevigilia ringer kyrkjeklokkene, saman med små handklokker inne i kyrkja, for første gong sidan skjærtorsdagen, medan kyrkjelyden syng «Ære vere Gud i det høgste». 

Eit anna spesielt element er «det store Halleluja». Under fastetida brukar dei ikkje dette gledesropet i gudstenestene, og nå vert det tatt i bruk att, gjerne under spesielt høgtidelege former.
Nødnummer

Eit **nødnummer** eller **naudnummer** er eit telefonnummer ein kan ringje for å koma i kontakt med offentleg hjelp i nødsituasjonar. Nødnumrene varierer frå land til land, men dei er ofte samansett av tre tal for at dei skal vera enkle å hugse. Dei fleste land har berre eitt nødnummer som dekker alle nødsituasjonar, mens nokre få, til dømes Noreg, har fleire. I så tilfelle er det vanleg at berre det siste talet varierer.

## Nødnummer i Noreg

Noreg bruker tre nødnummer, avhengig av kven du skal ha tak i. For å koma i kontakt med brannvesenet ringjer ein 110, for å koma i kontakt med Politiet ringjer ein 112, og for å koma i kontakt med ambulansetenesta ringjer ein 113.

## Nødnummer globalt

112 er standardnummeret for mobiltelefonar som bruker GSM-nettverket. 112 er også standardnummeret EU bruker.
Arne Grimstad

**Arne Grimstad** () er ein norsk forfattar og skulemann. Ivar Grimstad var bror hans.

Han var son av gardbrukar Olaf Grimstad og Kjellaug Grimstad. Han utdanna seg til lærar og starta som styrar ved realskulen i Skånevik, seinare lærar ved Fagerlia skule i Ålesund til han tok til som programsekretær i barne- og ungdomsavdelinga NRK i 1959. Han har seinare vore rektor ved Olavsskulen folkehøgskole og undervist i mediefag ved Distriktshøgskolen i Volda. Han har gitt ut mange romanar, mellom anna med tema frå fangstmiljøet i ishavet og utvandringa til Canada. Han er ein mykje nytta kåsør og foredragshaldar og ein ivrig avisdebattant. 

I 2005 fekk han Kongens Fortenestemedalje i gull.

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Arne Grimstad hjå Nasjonalbiblioteket
Anton Beinset

**Anton Konrad Beinset** () var ein norsk redaktør og forfattar. Han var medarbeidar i avisa *[[Den 17de Mai]]* frå 1916-27, redaktør av *[[Fædrelandsvennen]]* i Kristiansand 1928-32, redaktør av *Tunsberg* 1933-34, politisk medarbeidar i *[[Dagbladet]]* 1936-58. 

Beinset var radikal venstremann og brukte pennen flittig for å forsvare synet sitt. 

## Bibliografi
* I 1924 gav han ut ei samling skisser som han kalla *Bak kulissone*, under pseudonymet Per Skrull. 
* I 1942 gav han ut boka "Utapå øya", seinare *Døden går på bedehus* (1945), *På Naustloftet* og *Gamle-Uri* (1962), som alle er bygdeskildringar frå hans eige heimemiljø på Otrøya i Midsund. 

På Beinset i Midsund står framleis diktarstova hans «Naustloftet», nyleg restaurert av Midsund Slekt- og Historielag

## Bakgrunnsstoff
* Reportasje frå Naustloftet
* Digitaliserte bøker av Anton Beinset hjå Nasjonalbiblioteket

## Kjelder
* *Midsund Gard og Slekt*, bind I
Lopphavet

**Lopphavet** er eit havområde utanfor vestkysten av Finnmark. Havområdet ligg mellom Tromsøflaket i vest og Nordkappbanken i aust. Det er påvist store svampsamfunn og korallrev i havområdet. Loppa og Hasvik er dei to kommunane i Finnmark som grensar til Lopphavet. 

## Bakgrunnsstoff
* Føreslåtte marine verneområde, kart som viser Lopphavet  (sjå side 3)
Oanes

**Oanes** ligg i Sandnes kommune Rogaland. Frå Oanes går det ferje til Lauvvik i Høgsfjordsambandet som er ein del av Riksveg 13. Ferjesambandet bind Forsand til Sandnes. Oanes ligg i skjeringspunktet mellom Lysefjorden og Høgsfjorden. Kaia på Oanes har opent venterom og sesongopen kiosk.

Det finst fleire bussruter som korresponderer med trafikk i Høgsfjordsambandet på Oanes.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oanes|Oanes]]» frå ,  den 7. april 2007.*
Høgsfjorden

**Høgsfjorden** er ein fjord i Rogaland. Fjorden grensar mot Sandnes kommune i sør, Strand kommune i nord, Gjesdal kommune kommune lengst i sør og aust og endar i Dirdal. Fjorden har sidefjordane Frafjorden (endar ved staden Frafjord i Gjesdal) og Lysefjorden som endar i Lysebotn. Medrekna Lysefjorden har Høgsfjorden ei lengd på 58 km. Lengda frå innløpet og inn Frafjorden er 30 km, og utan Frafjorden er lengda 24 km. 

Høgsfjorden har innløp aust for Stavanger og er ei fortsetjing av Horgefjorden, som ligg lenger nord. Vest for innløpet ligg Gandsfjorden, medan innløpet til Idsefjorden ligg lenger nord, på andre sida av øya Idse

I botnen av Høgsfjorden ligg Dirdal kor Frafjorden tar til. Oltedal er utskipingshamn for grus produsert i fjellet like ved. Følgjer ein fjorden ut og vestover på nordsida finn ein først Helle som tidlegare var eit naturleg mål for handelsturar på fjorden. Helle soknar til Espedalen, kor det no er uttak av sand. Sanden vert frakta ned til Helle for utskiping med båtar. Etter Helle finn vi Husafjellet som skil Rossavik frå Helle. Vidare på den nordlege fjordsida kjem fjellet Uburen før ein er ute ved kommunesenteret Forsand. Det finst sanduttak også her. Vidare langs nordsida, men på vestsida av utlaupet til Lysefjorden ligg Oanes, det nordlege endepunkt i Høgsfjordsambandet. Vidare vestover ligg Meling, Idsal og legst ut Idse. 

På sørsida av fjorden finn ein Oltesvika eit par kilometer ut frå Dirdal, vidare Lauvvik som er sørlege endepunkt i Høgsfjordsambandet. Lengre ut på sørsida av Høgsfjorden ligg Høle innanfor Ådnøy, og lengst ut mot utlaupet av fjorden finn ein Vierneset og Tungholmen med ei fyrlykt.

Hurtigbåter og ferjer er i drift på fjorden i skjeringspunktet mellom Høgsfjorden og Lysefjorden. Høgsfjordsambandet går to gonger i timen mellom Oanes og Lauvvik. Hurtigbåtar går i daglege ruter frå Stavanger til Lysebotn via Forsand og Lauvvik.

Tidlegare var det Høgsfjorden som kopla bygdene saman. Mykje handel og ein del ekteskap vart utveksla fram og tilbake over fjorden.

**Høgsfjord** er òg namnet på eit tidlegare formannskapsdistrikt av Høle og Forsand. 1. januar 1871 vart Forsand ein eigen formannskapsdistriktskommune og Høgsfjord skifta namn til Høle formannskapsdistrikt. Etter delinga vart skole og anna delt mellom bygdene.

## Kjelde
* Artikkelen «Høgsfjorden», Wikipedia på bokmål
Inkarnasjon

**Ikjøting** eller **inkarnasjon** (frå latin *carne*, 'kjøt') kan visa til ei lekamleggjering av eit omgrep eller ei ånd. I religiøs forstand er inkarnasjon at gudar tek form som menneske eller dyr på jorda. Jesus, Krisjna og til ein viss grad Bahaullah er døme på inkarnasjonar frå ulike religionar.

## Inkarnasjon i gammal egyptisk religion
I mange kulturar har ein sett på herskaren som inkarnasjonen av ein guddom, til dømes faraoen i Egypt som ein inkarnasjon av solguden Ra. Egyptisk religion har også mange døme på inkarnasjon i form av dyr, som Apis-oksane som inkarnerte gudane Ptah og Osiris. 

## Inkarnasjon i dharmareligionar
I hinduismen speler inkarnasjonar ei viktig rolle, særleg i læra om dei ti ulike avatarane til guden Visjnu. I tibetansk buddhisme meiner ein bodhisattvaen Avalokiteshvara blir inkarnet i Dalai Lama, og buddhaen Amitabha i Panchen Lama.

## Inkarnasjon i kristendommen

Inkarnasjonen er ei sentral lære innan kristendommen. Læra byggjer på kristologien til Paulus og Johannesevangeliet; (Fil. 2,5-11, Joh. 1,1-14): trua på at Guds son har blitt menneske (kjøt, lekam) og at Jesus Kristus derfor er både Gud og menneske. At Jesus var Gud vart fastslått på kyrkjemøtet i Nikea år 325; forholdet mellom det guddommelege og menneskelege vart fastsett på kyrkjemøta i Efesos 431 og Chalcedon i 451.

Inkarnasjonen er grunnleggande for kristendommens forståing av menneskets forhold til Gud. *Gud vart menneske for at vi skulle bli guddommelege* (Athanasius). Teologien rundt Kristi gjerning, hans liding, død og oppstode, er tufta på denne forståinga av inkarnasjonen.

## Sjå og
* Avatar

## Kjelder
*
Evangelisten Lukas

**Lukas** (frå romersk *Lukanus* eller *Lukius*), levde i det første hundreåret. Lukas (לוקא, gresk: *Loukas*) er nemnd i Det nye testamentet som lækjar og som Pauli medarbeidar og følgjesvein. I Paulus’ andre brev til Timoteus (4,11) er Lukas omtalt som den som er hjå Paulus til det siste. Etter kyrkjeleg tradisjon er det denne Lukas som har skrive Evangeliet etter Lukas og Apostelgjerningane.

Etter ein legende som oppstod tidleg i mellomalderen skulle Lukas òg vere målar. Han skal ha måla det første ikonet, eit bilete av Jomfru Maria, Guds mor, «Hodigitria». Det finst ikkje dokumentasjon for denne legenda.

I eit forsøk på å gjere Lukas til augnevitne til Jesus, vart han tidleg rekna blant dei 70 læresveinane Jesus sende ut i følgje Lukasevangeliets 10. kapittel. Heller ikkje denne tradisjonen finst det dokumentasjon for..

Lukas vert symbolisert med ein okse eller okse med venger, fordi evangeliet han skreiv byrjar med forteljinga om at Sakarja leier eit offer i tempelet. Oksen var eit vanleg offerdyr.

## Bakgrunnsstoff
* Om evangelisten Lukas, frå Den katolske kyrkja
Bladgull

**Bladgull** har vore bruka sidan antikken, og vert framstilt av legeringar med høgt gullinnhald. Det kan bli hamra ut til ein ekstremt tynn folie, ned mot om lag 100–1000 atomlag tynt. Eit gram gull kan ved ei tjukn på 100&nbsp;nm dekkje ei flate på om lag &nbsp;0,5&nbsp;m². 

Bladgull vert bruka til å gje ikkje-metalliske gjenstandar ein utsjånad som var dei av gull. Det kan vere forgylling av lêr i bøker eller møblar, eller motivelement i målarstykke, til dømes i ikon, eller forgylling av biletrammer av tre.

Bladgull er ikkje giftig, og kan inngå i visse kostelege matrettar.
Høgsfjordsambandet

**Høgsfjordsambandet** er namnet på eit ferjesamband som kryssar Høgsfjorden mellom Oanes og Lauvvik i Sandnes kommune. Før opninga av Lysefjordbrua i desember 1997, så var også Forsand ein del av ferjesambandet, trekantsambandet Lauvvik-Oanes-Forsand. 

## Historie

Sambandet over Høgsfjorden vart starta opp rundt pinsa 1962. Det var bilferja M/F Høgsfjord med plass til tolv bilar som farta sambandet. Dei første dagane var det opp til seks timars ventetid på grunn av stor trafikk som følgje av at innbyggjarane i områda rundt skulle teste ferja. Det var Høgsfjord Rutelag som dreiv sambandet i starten.

I 1966 vart M/F «Oanes» (tidlegare M/F «Kleppestø») med plass til 22 biler setten inn i tillegg til M/F «Høgsfjord». M/F «Oanes» var bygd i 1955 og vart kjøpt frå Rutelaget Askøy-Bergen. Seinare vart begge ferjene skifta ut med MF «Høgsfjord» (bygd i 1978).

Den første MF «Høgsfjord» slutta å gå på sambandet i 1990. Då tok truleg MF «Frafjord» over før den nye MF «Høgsfjord» vart setten i drift i 1992. Med nye MF «Høgsfjord» vart effektiviteten i Høgsfjordsambandet sterkt betra. Saman med tvillingferja MF «Hjelmeland») var ho utvikla spesielt for små og korte samband med mange avgangar i døgnet. Den hadde òg sidevegs maskinkraft for enklare manøvrering til kai.

Fram til Ryfylketunnelen opna i 2019 gjekk riksveg 13 over Høgsfjordsambandet.  

## Ferjer i Høgsfjordsambandet

* 1962-1978, MF «Høgsfjord», 12 PBE
* 1966-1978, MF «Oanes» (tidlegare M/F «Kleppestø»), 22 PBE
* 1978-1990, MF «Høgsfjord» (nå MF «Halsa»), 40 PBE
* 1990-1992, MF «Frafjord» (55 PBE)
* 1992-i dag, MF «Høgsfjord», 75 PBE

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Høgsfjordsambandet|Høgsfjordsambandet]]» frå ,  den 7. april 2007.*
Skipreide

**Skipreide**-ordninga vart skipa av Håkon den gode i år 955, eller litt seinare. Andre eldre skrivemåtar er *skibrede* og *skipreite*. Dette var ei administrativ inndeling av kysten i samband med leidangen. Danmark hadde ei liknande ordning.

Ei skipreide var sett saman av frie menn (bønder), som skulle byggja, ruste ut, halda ved like og utstyra eit skip med menn for to eller tre månader. Skipreida skulle også halda naust til skipet og var ansvarleg for brenne til ein varde i tilfelle krig. Storleiken på skipet vart vedteken etter talet av årer eller sessar. I byrjinga var kravet 40 årer (20 sessar) og eit mannskap oppimot 100 mann eller fleire. Noreg var delt inn i 270 skipreider og i 1279 under Magnus Lagabøte vart det auka til 279.

Sjefen for ei skipreide vart kalla *styrmann* og vart oppnemnd av kongen. Mannskapet vart plukka ut etter særlege reglar og i Gulatinglova vart denne verneplikta avgrensa oppover til kvart sjuande hovud, altså 14&nbsp;% av folket. Den minste eininga var dei bøndene som skulle rusta ut ein roar.

Skipreida skulle mobliserast når fienden var i landet. Det vart da sendt ut allmenning og vardane vart tende. Etterkvart utvikla skipreidetinget seg til eit lokalt finansielt og judisielt sentret, der lov og rett vart hevda og skatt vart betalt inn. I *[[Heimskringla]]* skriv Snorre Sturlason om skipreide: «Kong Håkon sette ei lov for heile landet langs heile kysten og så langt inn i landet som laksen går - han delte det i skipreider.»
Testamentet etter Magnus Lagabøte inneheld ei fylkesinndeling av skipreidene. Mange av namna på skipreidene er kjend frå Aslak Bolt si jordebok. Skipreider vart til tinglag omtrent 1660 i store delar av Noreg, men på det meste av Vestlandet skjedde det ikkje før byrjinga av 1800-talet.

## Kjelder
* Steinar Imsen og Harald Winge: *Norsk historisk leksikon*. *(Kultur og samfunn ca.1500 - ca. 1800)* Oslo, Cappelen Akademiske Forlag, 2. utgåve. (1999)
Camaretbukta

**Camaretbukta** er ei lita bukt på nordkysten av Bretagne i Frankrike.

I 1694 var ho åstad for eit sjøslag mellom franske og engelske styrkar, som enda med ein katastrofal landgang av engelskmenna i eit forsøk på å ta hamnebyen Brest. 

## Sjå òg
* Camaret-sur-Mer, ein kommune i Frankrike
Biscayabukta

**Biscayabukta** er ei bukt i Nord-Atlanteren. Ho ligg på vestkysten av Frankrike, frå Brest og sørover til den spanske grensa og nordkysten av av Spania. Bukta er kalla opp etter den spanske provinsen Vizcaya.

## Geografi

Delar av kontinentalsokkelen strekkjer seg langt ut i bukta, og dei grunne farvatna skapar grov sjø som området er kjent for. 

### Elvar
Dei største elvane som munnar ut i Biscayabukta er: 
* Frankrike: Loire, Charente, Garonne, Dordogne, Adour.
* Spania: Bidasoa, Oria, Urola , Nervión, Nalón, Pas.

### Store byar
Dei største byane langs kysten av Biscayabukta er: 
* Frankrike: Brest, Nantes, La Rochelle, Bordeaux, Bayonne.
* Spania: San Sebastian, Bilbao, Santander, Gijon.

## Historie
Den sørlege delen av bukta vert på spansk kalla *Mar Cantábrico* ('Det kantabriske havet'), etter regionen Cantabria, men dette namnet vert lite brukt på andre språk. Det vart namngjeve av romarane i det første hundreåret fvt. som *Sinus Cantabrorum* (Cantabri-havet).

På enkelte kart frå mellomalderen er Biscayabukta merka som *El Mar del los Vascos*, Baskerbukta. Biscayabukta er heimstad for nokre av dei mest vidkjende og velukka maritime industriane i verda, dei baskiske og kantabriske skipsbyggjarane og fiskarane. 

## Dyreliv

Bilferjer frå Portsmouth til Bilbao og frå Plymouth til Santander, mellom England og Spania, er ein av dei beste måtane å få sett kval på i europeiske farvatn, og det er ofte spesialistar og forskarar om bord. Frivillige og tilsette i Biscay Dolphin Research Programme nyttar brua på fartøyet mellom Portsmouth og Bilbao til å observere og overvake aktiviteten til kvalar og delfinar. Ein kan sjå fleire artar av kvalar og delfinar i dette området, og er ein av få stader der nebbkval, som gåsenebbkval har vorte observert. 

Dei beste områda for å sjå store kvalar er over djupt vatn, utanfor kontinentalsokkelen, særleg over Santander- og Torrelavegajuvet sør i bukta. 

Ein kan òg ta ei tredagars rundreise, der ein òg kan sjå mange forskjellige fugleartar, særleg havsule. 

Algen *[[Colpomenia peregrina]]* vart oppdaga av østersfiskarar i Biscayabukta i 1906.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bay of Biscay|Bay of Biscay]]» frå ,  den 8. april 2007.*
Mesopotamia

**Mesopotamia** er eit historisk område mellom flodene Eufrat og Tigris i det noverande Irak. Namnet kjem frå gamalgresk Μεσοποταμία (*Mesopotamía*), som tyder landet «mellom (μέσος *mésos*) flodene (ποταμός *potamós*)». Sidan omkring 5000 f.Kr. har det eksistert byar og palass frå forskjellige kulturar i Mesopotamia. 

Mesopotamia vert ofte kalla «sivilisasjonens vogge». Her utvikla dei eldste sivilisasjonane ein jordbrukskultur og eit skriftspråk.  Den eldste kjente litteraturen i verda er funnen her. Mesopotamia vart folkesett av mellom anna sumerar, aramearar (som seinare vart kjende som syrarar), babylonarar, assyrarar og kaldearar. Det var her verdas første bysamfunn vart organiserte, mellom dei Lagash, Ur, Uruk og Nippur.

## Historie

Tidleg jordbruk med kunstig vatning utvikla seg i Mespotoamia kring 5000 f.Kr. Den første kjende kulturen i området var den sumeriske, som omfatta blant anna kulturen tilknytt oldtidsbyane Ur og Uruk. Arkeologisk utgraving i det nordlege Mesopotamia har rett nok påvist eldre kulturar, men den sumeriske sivilisasjonen er rekna som den eldste veldokumenterte. Det er funne mange leirtavler med sumerisk kileskrift som fortel om eit velfungerande samfunn.

Området var den gongen lenge delt i to: Assyria og Babylonia. Det nordlege Mesopotamia var inntil omkring år 600 f.Kr. busett av assyrarane med sentrum i området omkring byane Mosul (det dåverande Ninive), Arbil og Tikrit, medan Babylonia låg i det sørlege Mesopotamia, det vil seie i området mellom det noverande Bagdad og Basra.

Mesopotamia har sidan vore påverka av blant anna grekarane, inntil arabarane erobra området i år 656. I 1534 vart området overtatt av tyrkarane i Det osmanske riket. Under den fyrste verdskrigen, i 1915, forviste britane tyrkarane og tok herredømme over det noverande Irak. Området var under britisk okkupasjon til 1932, då Irak proklamerte seg sjølvstendig.

 

## Galleri

Cuneiform script2.jpg|Kileskrifttavle.
Sargon II and dignitary.jpg|Sargon II og embetsmann.
Ishtar gate Pergamon Museum.JPG|Ishtarporten på Pergamonmuseet i Berlin.


## Sjå òg
* Øvre Mesopotamia
* Nedre Mesopotamia

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff