open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oak Apple Day

**Oak Apple Day**, også kjend som *Shick-Shack Day* og *Arbour Day*, er ein tradisjonell engelsk høgtidsdag. Dagen blei feira til minne om gjeninnføringa av monarkiet i Storbritannia i mai 1660. 29. mai blei innført som offentleg høgtidsdag av det engelske parlamentet i 1660, og avskaffa i 1859. Feiringa fortsette likevel blant folk, og dagen blir framleis markert nokre få stader i England, i visse landsbyar og ved nokre college i Oxbridge.

Ein feira gjerne dagen ved å pynta seg med galleple (eng. *oak apples*) eller eikeblad til minne om Slaget ved Worcester i 1651, der den framtidige Charles II av England gøymde seg for parlamenthæren i eit eiketre.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oak Apple Day|Oak Apple Day]]» frå , den 31. mai 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* House of Commons Journal Volume 8, 30 May 1660, Anniversary of the Restoration
* Samuel Pepys si dagbok 1. juni 1660 omtaler utnemningar høgtidsdagen.
----
* English culture: Oak Apple Day
* Customs at Great Wishford
* Picture of an Oak Apple
* Possible etymology of ''shick-schack''
Inger Teien

**Inger Teien** () var ein norsk skodespelar. Ho hadde ei rekkje roller i film, teater og på fjernsyn gjennom mange år. Ho var mellom anna kjend frå diverse filmar om «Olsenbanden». Seinare tid var ho kanskje mest kjend som «Guri Høier» i *[[Hotel Cæsar]]*. Teien dubba ei lang rekkje barnefilmar. Ho var framleis aktiv som skodespelar både i Radioteateret og ved diverse scener også etter at ho ho hadde gått av med pensjon. 

## Filmar
* 1957 *[[Stevnemøte med glemte år]]* ... Valstads kontordame
* 1959 *[[1959-filmen Sleeping Beauty|Tornerose]]* (opph. *The Sleeping Beauty*) (stemme)
* 1967 *[[Musikanter]]*
* 1969 *[[Lev lettere]]*
* 1969 *[[Tipp topp - Husmorfilmen høsten 1969]]*
* 1970 *[[Aristokattene]]* (orig. *The Aristocats*) (stemme)
* 1976 *[[Den sommeren jeg fylte 15]]* ... Moren
* 1979 *[[Jul i Skomakergata]]* ... Frøken Anti-Hjul
* 1981 *[[Olsenbanden gir seg aldri]]* ... Bakkevertinne
* 1982 *[[For Tors skyld]]*
* 1982 *[[Olsenbandens aller siste kupp]]* ... Sekretæren
* 1984 *[[... men Olsenbanden var ikke død!]]*... Vakt på Munchmuseet
* 1984 *[[Samson og Sally]]*
* 1985 *[[Bertha 1: Roboter og mus]]* (orig. *Bertha 1*) (stemme)
* 1993 *[[Tommelise]]* (opph. *Thumbelina*) (stemme)
* 1994 *[[Svaneprinsessen]]* (opph. *The Swan Princess*) (stemme)
* 1995 *[[Heldiggrisen Babe]]* (opph. *Babe - The Gallant Pig*)
* 1995 *[[Napoleon (1995)|Napoleon]]*
* 1995 *[[Skomaker Martin og julegaven]]* (orig. *Red Boots for Christams*) (stemme)
* 1995 *[[The Mask - nr. 1]]* (opph. *The Mask - Animated Series*) (stemme)
* 1996 *[[101 Dalmatinere]]* (opph. *101 Dalmatians*) (stemme)
* 1997 *[[Anastasia]]*
* 1998 *[[Madeline]]*
* 1999 ** (orig. *Babar, roi des éléphants*) (stemme)
* 1999 *[[Olsenbandens siste stikk]]* ... Sekretær
* 2002 *[[Folk flest bor i Kina]]* ... Kvinne
* 2005 *[[Det levende slottet]]* (orig. *Hauru No Ugoku Shiro*, eng. *Howl's Moving Castle*) (stemme)
* 2006 *[[Olsenbanden jr. på Cirkus]]* *Statsansatt*

## Fjernsynsseriar
* 1979 &ndash; *[[Jul i skomakergata]]* &ndash; ... Frøken Anti-Hjul
* 1983 &ndash; *[[Teskjekjerringa]]* &ndash; ... Teskjekjerringa
* 1989 &ndash; *[[Vertshuset den gyldne hale]]* &ndash; ... Frøken Fuglesang
* 1990 &ndash; *[[I Mummidalen]]* &ndash; ... Fru Fillifjonka
* 1991 &ndash; *[[Tintin]]* &ndash; ... Bianca Castafiore
* 1997 &ndash; *[[Franklin]]* &ndash; ... Forteljar
* 2004-2005, 2008 &ndash; *[[Hotel Cæsar]]* &ndash; ... Guri Høyer
Springflod

**Springflod** er den høgaste floda i tidvasstabellane, og oppstår når sola og månen trekkjer vatnet i same retning.  Same døgnet som det er venta springflod, er det venta at vass-standen er på det lågaste ved fjøre.

Springflod oppstår to gonger i månaden; ein til to dagar etter nymåne og fullmåne. Ved vår- og haustjamdøgn er skilnaden mellom flod og fjøre ekstra stor i springperioden. Grunna ein årleg variasjon vil springfloda vere aller høgst ved haustjamdøgn.  Dersom verknaden frå vêret på vasstanden er stor og dette fell saman med springflod i denne perioden, kan det føre til ekstremt høg vasstand. Ein slik ekstremt høg vasstand kan også koma ved stormflod, som oppstår når (tilnærma) springflod fell saman med lågt lufttrykk og kraftig vind.

## Sjå òg
*Tidvatn
*Nippflod

## Kjelder

*Meteorogisk institutt
*Statens kartverk
Nipp

**Nipp** er dei periodane i tidvassyklusen der skilnadane mellom flod og fjøre er minst. Dei oppstår kvar fjortande dag, kring tida med halvmåne.

**Nippflo** eller **nippflod** er det minste floda varsla i tidvasstabellane.  Nippflod oppstår to gonger i månaden, ved kvartel (halvmåne).  Tidvatnet er styrt av   tiltrekningskreftene på havet frå månen og sola, og ved halvmåne arbeider desse kreftene med ein vinkel på 90 gradar.  Når sjøen er *småflødd*, vil vasstanden ved fjære vere større enn vanleg, det vil seie av fjæra er lita.

**Nippfjære** eller **nippfjøre** er den høgaste fjøra i syklusen.

## Sjå òg
*Springflod

## Kjelder

*Meteorogisk institutt
Sauesaks

Ei **sauesaks** er ei saks for å klippe ulla av sauer. 

Sauesakser har om lag 10 cm lange knivblad, og dei vert laga av to stykke fjørande stål. Stykka er skrudde fast i kvarandre, og fjøringa gjer at knivane opnar seg når sauklipparen opnar handa.

I moderne landbruk er sauesaksa avløyst av elektriske klippemaskinar.
Vaskebrett

**Vaskebrett** er ei bølgjeforma rifla plate til å gni tøyet på når ein vaskar klede for hand. Vaskebrett kan også brukast som musikkinstrument, særleg innan fleire typar nordamerikansk folkemusikk. I overført tyding kan «vaskebrett» visa til ein mage med skarpt definerte musklar som kan minna om eit vaskebrett.

## Vaskebrett til vask
Ein set vaskebrettet i eit kar med vatn og skrubber klesvasken mot rillene. Vaskebrett finst i tre, metall som sink og stål, eller glas. I moderne tid er dei fleire stader blitt avløyste av vaskemaskin, men kan likevel nyttast til toving av tøy.


Fil:Vaskebrett.JPG|Vaskebrett og sinkbalje
Fil:Glass washboard.jpg|Vaskebrett av glas i ein vask.
Fil:Tarai-sentakuita.JPG|Japansk trevaskebrett i balje.
Fil:Our new washerwoman.png|Lita jente med vaskebrett.
Fil:StateLibQld 1 70375 Woman handwashing clothes on the veranda of a house, 1902-1904.jpg|Vasking med vaskebrett i 1900-åra.


## Musikkinstrument

Saman med sinkbalja vert vaskebrettet òg bruka som eit rytmeinstrument i nordamerikansk folkemusikk, og er mellom anna vanleg i jazz, blues, cajun, zydeco, jug band og oldtime. Vaskebrettet er eit viktig kjenneteikn på musikkstilen skiffle, som var populær på 1950-talet. Stilen har fått namn etter eit engelsk namn på vaskebrett, *skiffleboard*.

Ein speler på vaskebrett gjennom å slå eller skrapa på det, i nokre høve med fingerbjørg, flaskeopnarar eller børstar. Ein kan bruka alle slags vaskebrett som musikkinstrument, men dei gjev ulik lyd. Etterkvart er det også utvikla spesiallaga vaskebrett for musikalsk bruk, som til dømes er forma for å hengja langs brystet eller har ulike perkusjonsinstrument som treblokker, kubjøller eller cymbalar festa til seg.

## Vaskebrett i overført tyding
Inspirert av utsjånaden til vaskebrettet, vert ordet «vaskebrett» òg bruka om ujamn, småbølgjet vegbane. Vaskebrett oppstår i bakkar på grusvegar med for grov grus i slitelagsdekket, eller i snø. Ved køyring dannar det seg først små riller som etterkvart veks til større humpar på rad.

Tilsvarande vert «vaskebrett» òg bruka om tydeleg muskulatur på magen. Mønsteret er danna av dei rette magemusklane, *Musculus rectus abdominis*, som ligg i riller som på eit vaskebrett. Slike mønster finst gjerne på kroppar med mykje muskelmasse og lite feitt, særleg hjå menn. Vaskebrett eller «sixpack» er dermed sett som symbol på ein veltrent kropp.


Washboarding with Jeep.jpg|Vaskebrett-veg.
Bae Young Kwon.jpg|Mann med vaskebrett-mage.
Krissy Chin 2008c.jpg|Kvinneleg kroppsbyggar med vaskebrett.


## Bakgrunnsstoff
* Vilde ville vaske. Vaskebrettdemonstrasjon i *Laagendalsposten*.

## Kjelder

* Ung.no, Tema: Trening og idrett 
* Trim.no, Et skikkelig vaskebrett 
* Herman Bennett, Washboards
* John Swenson, WASHBOARD CHAZ: MAN OF A THOUSAND BANDS, *Offbeat Magazine*, 01 June 2011 
* Diana Badi, «Sit-ups gir ikke vaskebrett» , dagbladet.no, 03.07.2005
* Reidar Gregersen og Kurt Siversten, «Dårlig veg har fått tilnavnet ”Abortvegen”», nrk.no, 13.05.2011
* Marie Wilsey, «What causes washboard roads?», HowStuffWorks.com
* Roger Ødegård, «'Vaskebrett-vei' i Aurskog», indre.no
Åk

**Åk** er ein bere- eller dragereiskap for menneske eller dyr. 

Åk for menneske kan òg kallast *børetre*, *herdatre* eller *vassele*. Det er laga av eit trestykke som blir lagt over skuldrene, bak nakken, eller over eine skuldra. På kvar side heng ein ei bør, til dømes ei vassbøtte. Eit åk har ofte tau med krokar i enden på kvar side for å gjera det lettare å hekta på bører. Den delen som tynger beraren kan vera skoren til for å gjera beringa lettare.

Åk for dyr er ei treramme som særleg blir brukt til trekkoksar. Det finst ulike utformingar som kan festast til nakke, hovud eller framom mankehøgda

## Ordsoge
*Ordet *åk* kjem frå norrønt *ok*, og har samanheng med ordet øyk (hest).
*Ordet herdetre (på Helgeland utt. *haLatre*) tyder 'skuldertre'.

## Symbolsk bruk

I romarriket var «åket» ei galgeforma oppstilling av tre spyd som ein overvunnen fiende måtte gå under, som eit teikn på underkasting.  Det latinske ordet for «åk» i denne tydinga er *ingum*.

I overført tyding kan åk visa til trældom, til dømes under ei framand makt eller ein samfunnsklasse, eller til særs tungt arbeid.

## Galleri

NativegirlsMarkenIslandHolland1890-1900.png|Ungjente på den nederlandske øya Marken med bøtter i åk, mellom en 1890 og 1900.
Man with shoulder pole, India, ca. 1920 (IMP-CSCNWW33-OS16-80).jpg|Mann i Nordaust-India ber eigedelar over ei skulder på eit åk. Ca. 1920.
COLLECTIE TROPENMUSEUM Balinese steendrager tijdens het werk TMnr 10005080.jpg|Mann på Bali ber steinar i eit åk. Før 1940.
Chinese women are carrying basket.jpg|Kvinner i Nanjing i Kina ber korger til marknaden i åk.

## Kjelder
*nynorskordboka

## Bakgrunnsstoff
Olve på Egge

**Olve på Egge** (*Ölvir á Eggju*) frå garden Egge var ein av leiarane av blotinga på Mære. Han vart gift med Sigrid Toresdotter, søster til Tore Hund på Bjarkøy. Snorre Sturlason fortel i *[[Soga om Olav den Heilage]]* om striden mellom Olve og Olav Haraldsson.   Då Olav Haraldsson overraskande dukka opp på midtsommarblotet på Mære vart Olve arrestert og drepen på ordre frå Olav.

## Kjelder
*Steinkjer kommune
*Vikingfestivalen på Egge

## Bakgrunnsstoff
*Soga om Olav den Heilage
Erika

**Erika** og **Erica** er kvinnenamn med tre moglege avleiingar. I europeisk samanheng er dei avleidd av Erik/c, eit gammalhøgtysk namn som tyder 'eineherskar' eller 'hovding'. I japansk tradisjon kan Erika vera ei samansetjing av namnet Eri og etterstavinga -ka. Ein siste inspirasjon for namnet kan vera det latinske *erica*, som tyder 'lyng', og er namnet på ei plantegruppe av lyng.

Erika har namnedag 18. mai i Noreg og 24. januar i Sverige.

I 2008 var det 821 kvinner som heitte Erika og 411 som heitte Erica i Noreg.

## Kjende namneberarar

* Erika Mann (1905–1969), tysk forfattar
* Erika Mitterer (1906-2001), austerriksk forfattar
* Erika von Brockdorff (1911-1943), tysk motstandskjempar
* Erika Pluhar (f. 1939), austerriksk songar og skodespelar
* Erika Eleniak (f. 1969), USA-amerikansk skodespelar
* Erica Leerhsen (f. 1976), USA-amerikansk skodespelar
* Erika Christensen (f. 1982), USA-amerikansk skodespelar
* Erika Sawajiri (f. 1986), japansk skodespelar, modell og musikar
* Erika Toda (f. 1988), japansk skodespelar
Holsleiv

Ei **holsleiv**, i Nord-Noreg òg kalla ein «sasspon» eller «sodspon»,  er ei flat sleiv med hol i. 

Hola i skeibladet gjer at kokevatn sig ut.  Difor høver ho godt til å lyfte fiskemolar opp or gryta. 
Ein kan også nytta ho til fritering, sylting og safting.

Holsleiver vert tradisjonelt laga i tre, men dei kan òg lagast i plast.  Når dei er produserte i metall, får dei ei anna utforming. Ein variant  vert kalla fiskespade.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Søk etter holsleiv i Digitalt Museum
*Søk etter hullsleiv i Digitalt Museum
Den vande låtten

**Den vande låtten** er ein kjend lydarslått som har vore mykje nytta i Valdres, og som mest truleg har opphavet sitt i Øystre Slidre. I si mest kjende form er slåtten spela i tradisjon etter Ola Bøe og Torleiv Bolstad. Båe hadde slåtten frå Olav Moe som i si tur hadde lært han hjå spelemannen Ola Hamrisbrøta, eller Brøtaguten dei kalla. Han høyrde til i eit spelemannsmiljø som heldt til i omkrinsen av Volbu i Øystre Slidre. Brøtaguten er rekna som den eldste kjelda til slåtten. Mykje tyder på at dette er ein gamal brureslått, som har vore mykje nytta. At slåtten er vand tyder ikkje nett at han er vrien å spela, men like mykje at han er "vanleg", mest så kjend at han er heilt utspela. Ei variant er og skriven ned frå Nordhordland. 

Det var vel Olav Moe som kalla slåtten "den vande". Namnet følgjer tradisjonslina etter han.

### Nedskrifter

Hardingfeleverket syner ei anna tradisjonsline, som går frå spelemannen Gudbrand Istad til Ola Okshovd. Gudbrand Istad hadde slåtten etter spelemannen Jøger Kløpphøvd frå Volbu, som og høyrde til i miljøet kring Brøtaguten. Hardingfeleverket har gjeve slåtten nr 144. 

* a: *Brurelåt frå [[Haus]]*, etter Olai Antun, Haus http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0476. Nedskrift Arne Bjørndal 1930 (B 64). Antun hadde slåtten etter far sin, Baste Antun. Gamle Antun fortalde at han skulle ha spela denne slåtten for Karl XV i Bergen: *Jamisæl spelte eg deidne slått eidn gong på engjæ i bydn (Bergen) åt kong Karl, å gjentna danste so sylvbeltæ fauk i veggjena*. Slåtten har mange av dei same taka som forma etter Gudbrand Istad. 

* b: *Brurelått frå Valdres*, etter Herbrand Hagen, Nore http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0477. Nedskrift Eivind Groven 1922 (G 521). Hagen si form er nærskyldt forma etter Olav Moe, som truleg og har vore kjelda.

* c: *Lyarlått*, etter Gudbrand Istad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0478 . Nedskrift Arne Bjørndal 1911 (B 438). Istad hadde slåtten etter Jøger Kløpphøvd, Øystre Slidre. Forma har nokre vendingar som og er nytta i Hengslelåttadn. 

* d: *Brurelått frå Valdres*, etter Torleiv Bolstad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0479. Nedskrift Eivind Groven 1952 (G 908). Bolstad hadde slåtten etter Ola Bøe, som hadde han frå Olav Moe, som hadde han etter Ola Hamrisbrøta. Nedskrifta er berre eitt døme på korleis Bolstad utførde slåtten. Andre opptak er vende på anna vis. 

* e: *Gamal brurlåt*, etter Ola Okshovd http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0480. Nedskrift Arne Bjørndal 1912. Okshovd hadde mykje spel etter faren, Gullik Okshovd, Jøger Sagahaugen og Nils Beitohaugen. Denne forma er svært lik forma etter Istad (variant c), men meir utbygd. Denne utforminga kan Okshovd ha gjort sjølv.
Stein Erik Lauvås

**Stein Erik Lauvås** () er ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet. Frå 2013 er han stortingsrepresentant frå Østfold. Han var 1. vararepresentant til Stortinget frå Østfold i perioden 2009-2013, og var 4. vararepresentant i dei to førgåande periodane.

Lauvås var ordførar i Marker kommune frå 2003 til 2013.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Marker kommune - profil [død lenkje]
Tovebrett

Eit **tovebrett** eller ei *tovefjøl* er eit trestykke med riller som vert brukt til toving av mindre ullting. Tovebrettet liknar noko på eit smalt vaskebrett. 

Tovebrett har utskorne riller som kan ha ulik utforming. Det ein skal tove vert gnidd over tovebrettet saman med såpe og lunka vatn. Når det har vore mykje som skal tovast, til dømes vadmålsstoff, har det vorte brukt vadmålsstamper.

## Kjelder
* Harald Kolstad:*Gamle redskaper Små antikviteter*. N.W.Damm & SØN AS. 2002. ISBN 82-496-0445-8
Fylkesveg 95 i Møre og Romsdal

:*Sjå òg [[fylkesveg 95|fylkesveg 95 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 95 i Møre og Romsdal** går mellom Uribrua og Holsbrua i Valldal i Norddal kommune. Vegen er 6,8 km lang.

Han går gjennom grendene Heggen, Hjelme, Bjørstad og Døving. Fordi vegen går på motsett side av storelva (Valldøla) i høve til fylkesveg 63 blir han lokalt kalla "Døvingssida". Vegen er no asfaltert, men er smal og svingete.

## Kommunar og knutepunkt

* Uribrua
* Holsbrua

## Bakgrunnsstoff

### Referansar
Økologisk suksesjon

**Økologisk suksesjon** er endringar som skjer i eit økosystem og eit organismesamfunn over lenger tid. Suksesjonen fører til varige endringar i landskapet. Til dømes kan ein barskog bli hogd ned og vekse opp igjen (ein utanforståande faktor utløysar suksesjonen), eller ein dam kan gro igjen og bli til ei myr (organismane driv suksesjonen sjølv).
Marcussen & Søn

**Marcussen & Søn** er eit dansk orgelbyggeri, etablert i 1806 av Jürgen Marcussen (1781-1860). 

Jürgen Marcussen sitt orgelbyggeri fekk konsesjon i 1811, og leverte det første store pipeorgelet i 1818. I 1826 fekk Marcussen med seg Andreas Reuter (1798-1847) som kompanjong, og firmaet bygde under namnet «Marcussen og Reuter» orgelet i Christiansborg slotskirke (1829) og det bygde om orgela i Roskilde domkyrkje (1833) og København domkyrkje (1836).

Då Andreas Reuter døydde i 1847, tok Jürgen Marcussen sonen sin, Jürgen Andreas (1816-1900), inn i leiinga, og firmaet tok namnet «Marcussen & Søn». På denne tida bygde firmaet orgel i Lunds domkyrka og Nystads nya kyrka i Finland (1865). Seinare kom ein slektning av Marcussen, Johannes Lassen Zachariassen (1864-1922) med i firmaet. I alle år er det familiemedlemmer som har ått og styrt orgelbyggeriet - i 2002 overlet Jürgen Zachariassen firmaet til dottera Claudia Zachariassen.

Det fyrste Marcussen-orgelet som vart levert til Noreg, vart bygd i Fredrikstad domkyrkje. Elles har firmaet levert orgel over heile verda, blant anna til Japan, USA og Sør-Afrika. Eit av dei største prosjekta dei har hatt ansvar for, var det 18 m høge orgelet i St. Laurentskerk i Rotterdam, med 85 stemmer. 

## Kjelder
* Kristian Halse i *Vefsn prestegjeld Menighetsblad* nr 2 2008.
Barneastma

**Barneastma** er eit fellesnamn for astma som råkar barn. Dette kan vera ulike former for astma. Barneastma er aukande i den vestlege verda.

## Kjelder
Produksjon

**Produksjon** er ein prosess der menneskje omskapar stoff frå naturen til produkt for å tilfredsstille materielle behov. Produksjonen krever både råstoff (materie) og menneskeleg arbeidskraft. Utviklinga av produksjonen krev stadig meir utvikla produksjonsmiddel (verktøy, maskinar, osv.). 

Summen av ein produsent sine produksjonsmiddel, råstoff og arbeidskraft, inkludert produktive eigenskapar ved arbeidskrafta, som kunnskap og dyktigheit utgjer produsentens produktivkrefter. Summen av samfunnsmessige ordningar (f.eks juridiske), som eigedomsforhold, kontroll over produksjonsmidla og kontroll over arbeidskraft utgjer samfunnets produksjonsforhold.
Barnehage

**Barnehage** (av tysk *Kindergarten*) er ein institusjon der ungar under skulealder kan få omsorg, opplæring og sosial omgang på dagtid medan foreldra deira er opptekne med arbeid. 

Dei første barnehagane blei grunnlagde av den tyske pedagogen Friedrich Fröbel (1782-1852). Dei er blitt særs utbreidde i mellom anna Noreg, der dei fleste ungar går i barnehage.

## Fotnotar
Gyrodactylus salaris

**Gyrodactylus salaris** er ein parasitt som først og fremst lever på atlantisk laks *(Salmo salar)* når fisken oppheld seg i ferskvatn, men han kan òg leva ei stund på ei rekkje andre laksefiskar. I daglegtale vert han òg kalla for Gyro, eller lakseparasitten. Parasitten har ført til at bestanden av atlanterhavslaks er vorten øydelagd i fleire norske vassdrag. Han høyrer ikkje naturleg heime i Noreg, og kom truleg til landet med innførsel av levande laks og regnbogeaure frå Sverige på midten av 1970-talet.
Parasitten er vorten påvist i 46 vassdrag i Noreg.

## Skildring
Gyrodactylus salaris er ein liten ektoparasitt, omkring 0,5–1 mm lang. Han festar seg til fisken med eit speialisert festeorgan (haptor) med kvasse krokar, som sit i haleenden til parasitten. Når han et, syg parasitten seg fast til laksen med munnen. Deretter vrengjer han svelget sitt gjennom munnen og og frigjev ei fordøyingsvæske med proteolytiske enzym som løyser opp skinnet til laksen. Slim og oppløyst skinn vert så soge inn i tarmen til parasitten. Dette fører til sår og skadar i skinnet til fisken. Dette kan i sin tur føra til at laksen vert meir utsett for infeksjonar og at saltbalansen i kroppsvæska til fisken vert endra. 

## Førebygging
Historisk sett har behandling av elver for å fjerna lakseparasitten skjedd ved å bruka plantegifta rotenon. Dette er likevel ei ikkje-selektiv gift som drep både parasitten og verten, altså laksen. Det har også vist seg at ein del elver som er behandla etter denne metoden, vert infiserte med parasitten på nytt i løpet av nokre få år.

Mellom 2003 til 2006 prøvde ein også å få bukt med parasitten ved å tilsetja små mengder aluminiumssalt og svovelsyre til elvevatnet. Ein stor føremon med denne metoden er at det er mogeleg å drepa parasitten utan å drepa laksen. Metoden er framleis i ein startfase, men resultat frå Batnfjordselva på Nordmøre og Lærdalselva i Sogn og Fjordane er svært lovande.

Det vert også arbeida med å utvikla norske laksestammar som er resistente mot Gyrodactylus, slike finst mellom anna i Austersjø-området.

## Sjå òg
* Lakselus (*Lepeophtheirus salmonis*)

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gyrodactylus salaris|Gyrodactylus salaris]]» frå , og «[[:en:Gyrodactylus salaris|Gyrodactylus salaris]]» frå  den 3. juni 2008.* 


## Bakgrunnsstoff

* Laksedreperen ''Gyrodactylus salaris'' i bellona.no
* Aluminium mot ''Gyrodactylus salaris'' i bellona.no
Mieszko I av Polen

**Mieszko I** (fødd 922-945, død 25. mai 992) var den første historiske representanten av det piastiske dynastiet. Som hertug av Polen frå om lag 960 og fram til han døydde, var han polanarane sin første historiske herskar, og vert samstundes rekna som som den *faktiske* grunnleggaren av Polen.

I 965 ekta han dotter til den tsjekkiske hertug Boleslav I, katolske Dubrava (polsk *Dobrawa*), og let seg kristne året etter, samstundes som han gjorde kristendomen til den offisielle religionen i riket. Slik vart Polen del av den vestlege kristne kulturkretsen. Teoretisk sett hadde ikkje noko kristent land rett til å gå til åtak på det nye riket sidan hertugen av polanarane frå no av vart medlem av det allmennkristne fellesskapet.

Likevel gjekk den tyske markgreven Hodo – om enn på eiga hand – til åtak på Polen i 972, men vart knust same år i det kjente slaget ved Cedynia. Med det same styrkte Mieszko stillinga si i Vest-Pommern, og området fram til elva Oder vart no ein del av riket hans. 

Mieszko vidareførte politikken til far sin (Siemomysł) og bestefaren (Listek). Som herskarar av eit heidensk hertugdøme på territoria til dagens Stor-Polen, hadde begge to gjennom alliansar og militær styrke underordna seg Kujavia og truleg òg Aust-Pommern og Masovia. 

Då Dobrawa døydde i 977 lausna den polsk-tsjekkiske alliansen, og om lag 990 erobra Mieszko Schlesien og truleg òg Vesle-Polen frå Tsjekkia. Mieszko gifta seg på ny i 980 med tyske Oda von Haldensleben.

Bevarte kjelder skildrar Mieszko I som ein dyktig politikar, talentfull leiar og karismatisk herskar. Han gjekk inn i alliansar mellom anna med Tsjekkia, Sverige og Det tysk-romerske riket. I utanrikspolitikken let han seg først og fremst leie av riket sine interesser, og kunne inngå overeinskomst til og med med sine tidlegare fiendar. 

Mieszko I etterlet eit rike med tydeleg forsterka posisjon i Europa, og med eit territorium som (i det minste) var dobla. Før han døydde delte han riket mellom dei tre sønene sine.

Under kristninga av Polen i 966 omfatta riket til Miezko Stor-Polen, Kujavia, Masovia, Aust-Pommern og delar av Vest-Pommern. Mot slutten av regjeringstida hans vart òg Schlesien og Vesle-Polen innlemma i riket. Det utgjorde eit område på om lag 250 000&nbsp;km&sup2;, med cirka 1 million innbyggjarar. Hovudstade var Gniezno, og andre hovudbyar var Poznań, Ostrów Lednicki og Giecz.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mieszko I av Polen|Mieszko I av Polen]]» frå , den 3. juni 2008.* 
 
* Włodzimierz K. Krzyżanowski, «Arystokracja rodowa w Polsce», Warszawa, 2007
Sjøkartnull

**Sjøkartnull** er referansenivået for djupner i sjøkarta og for vasshøgdene i tidvasstabellane. 

Frå 1. januar 2000 har dei fleste Nordsjølanda innført lågaste astronomiske tidvatn (LAT) som felles referansenivå for djupner i sjøkarta. I område der tidevannsvariasjonane er små jamført med verknaden veret har på vasstanden, kan ein av omsyn til tryggleiken til sjøs leggje sjøkartnull noko lågare enn LAT. På Sørlandskysten og i Oslofjorden kan vasstanden i lange periodar liggje lågare enn LAT, og av den grunnen er sjøkartnull lagt 30 cm lågare enn LAT i indre Oslofjord (innanfor Drøbaksundet), og 20 cm lågare enn LAT langs kysten fra svenskegrensa til Utsira. For resten av Noreg med Svalbard er sjøkartnull lik lågaste astronomiske vasstand.

Ved høgt lufttrykk og frålandsvind kan reell vasstand vere lågare enn sjøkartnull, langs kysten av Vestlandet og Nord-Noreg er det observert vasstand meir enn 40 cm under sjøkartnull.

## Sjå òg:
* Normalnull 1954

## Kjelde
* Sjøkartverket
Bolesław I av Polen

**Bolesław I den modige** (polsk *Bolesław I Chrobry*, i fortida òg kjend som *Bolesław I den store*, polsk *Bolesław I Wielki*) (fødd 966 eller 967, død 1025) var hertug og seinare den første kongen av Polen. Han høyrte til Huset Piast.

Bolesław samla saman riket som far hans – Mieszko I – hadde fordelt mellom sønene sine. I byrjinga av regjeringstida si opprettheldt han landet sitt gode forhold til Det tysk-romerske riket og hjelpte Otto III i kampane mot polabarane. Han sendte òg i 997 heilage Adalbert av Praha til Preussen for å omvende prøyssarane til kristendomen – ein misjon som enda med at Adalbert blei martyr og påfølgjande kanonisert.

Etter Bolesław sitt ønske oppretta pave Sylvester II i 999 eit erkebispedøme i Gniezno og bispedøma i Kraków, Wrocław og Kołobrzeg (til då var det berre eitt bispedøme i Poznań).

I år 1000 reiste keisar Otto III på pilegrimsferd til St. Adalbert si grav i Gniezno, der det samstundes vart organisert ein kongress mellom han og Bolesław. Her gav han den polske hertugen tittelen *Frater et Cooperator Imperii*, og anerkjende samstundes det nye polske riket, så vel som sjølvstende til kyrkjeorganisasjonen i Polen.

Etter Otto døydde i 1002 vart forholdet til keisarriket dårleg. Otto sin etterfølgjar, Henrik II, endra haldninga til Bolesław, då han gjekk inn for ekspansjon snarare enn overeinskomst med Polen. Fleire konfliktar mellom dei to rika førte så til ein langvarig periode med spaning, delt i tre krigsfasar (1003-1005, 1007-1013, 1015-1018). Krigen tok slutt ved freden i Bautzen i 1018, og Bolesław kom sigrande ut av han. Mellom anna heldt dei nyerobra Milsko og Łużyce, og enda òg opp som hertug av Böhmen.

I 1003 inntok han på grunn av dynastikonfliktar i Přemyslidane i kort tid Tsjekkia og Praha, og erobra dessutan Morava og Slovakia. Rundt 1007 mista han derimot Vest-Pommern.

I 1018 utvida han makta til Polen austover gjennom erobringa av Kiev, og innlemma Rauderutenia (dagens Aust-Galicia, som Mieszko I hadde tapt i 981) i riket sitt.

I 1025, nokre veker før han døydde, krona Bolesław seg sjølv til konge, og gjorde slik Polen om til eit kongedøme. Han etterlét eit større, styrkt og sameint rike. Bolesław hadde utvida Mieszko sitt rike kraftig med Milsko, Łużyce, Morava, Slovakia og Rauderutenia, men han tapte Vest-Pommern.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bolesław I|Bolesław I]]» frå , den 3. juni 2008.*
Fregattstormsvale

**Fregattstormsvale** (*Pelagodroma marina*) er ein liten sjøfugl i oseansvalefamilien Oceanitidae. Dette er einaste medlemmen i den monotypiske slekta *Pelagodroma*.

## Utbreiing

Fregattstormsvala hekkar på avsidesliggande øyar i Sør-Atlanteren, som Tristan da Cunha og øyar utanfor Australia og New Zealand. Det finst dessutan nordatlantiske koloniar på Kapp Verde, Kanariøyane og Selvagensøyane. Ho hekkar i koloniar nær havet og legg eit enkelt kvitt egg. Utanom hekketida held dei seg til havs.

## Skildring og levesett

Fregattstormsvala er 19-21 cm i lengd med 41-44 cm vengespenn og ei gjennomsnittleg vekt vekt på 60 gram. Ho har bleikbrun til grå rygg, overgump og venger med svarte vengefjør. Ho er kvit under, i motsetnad til andre nordatlantiske petrellar, og har eit kvitt andlet med ei svart augemaske omtrent som ei symjesnipe. Denne distinkte fjørdrakta gjer ho enkel å identifisere på sjøen.

Fregattstormsvala er strengt pelagisk utanfor hekketida, og dette, saman med dei ofte bortgjøymde hekkeplassane, gjer denne petrellen vanskeleg å observere frå land. Berre ved kraftige stormar kan denne arten bli pressa inn imot fastlandet. Det har vore ein handfull observasjonsrapportar på arten i Vest-Europa, frå Frankrike, Storbritannia og Nederland.

Denne stormsvala er strengt nattleg på hekkeplassar for å unngå predasjon av måsar og joar, og vil jamvel unngå å lande på klåre, månelyse netter. Som dei fleste petrellane, er evna til å gå avgrensa til eit kort hopp inn i hòla. Dei hekkar i store og tette koloniar. Ei av Chatham-øyane har ein koloni på ca. 850&nbsp;000 par, verdspopulasjonen er estimert til 4 millionar individ.  

Desse strengt pelagiske fuglane har ei direkte glideflukt, og vil vandre på vassoverflata når dei plukkar planktonisk føde opp frå havoverflata. Dei er svært sosiale, men følgjer ikkje skip.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:White-faced Storm Petrel|White-faced Storm Petrel]]» frå , den 1. juni 2012*
*BirdLife International (2012) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3972 Pelagodroma marina]*. Henta frå http://www.birdlife.org den 1 juni 2012. 

 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av fregattstormsvaler hos Internet Bird Collection
Passatstormsvale

**Passatstormsvale** (*Hydrobates castro*) er ein liten sjøfugl i stormsvalefamilien Hydrobatidae. 

Passatstormsvala er 19-21 cm i lengd med 43-46 cm vengespenn, og ho veg 44-49 gram. Ho er hovudsakleg mørk med ein omfattande kvit overgump der det kvite feltet går ned på sidene. I likskap med arten stormsvale, *Oceanodroma leucorhoa*, har ho kløfta hale, lange venger og fluktmønster, men passatstormsvala ein svakare kløfta hale, annleis forma kvit overgump og grovare nebb.

Ho hekkar på øyar i dei varmare delane av Atlanterhavet og Stillehavet. Det inkluderer Asorane og Madeira i Atlanterhavet, og Galapagosøyene i Stillehavet. Ho hekkar i koloniar nær havet og legg eit einskild kvitt egg. Resten av året leve ho til havs der ho plukkar opp byttedyr som virvellause dyr, små virveldyr og nokre gonger åtsel frå vassoverflata. Nokre gonger gjer dei grunne dukk, generelt 40-120 cm under overflata.

Populasjonen er estimert til 150&nbsp;000 hekkande individ (2004) og er minkande.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Band-rumped Storm Petrel|Band-rumped Storm Petrel]]» frå , den 18. juni 2012*

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av passatstormsvale hos Internet Bird Collection
*
Ensemblevarsling

**Ensemblevarsling** (*Ensemble Prediction System* - EPS) er ein metode som dei fleste moderne operasjonelle vêrvarslingssenter nyttar for å kunne sjå kor usikre eit varsel er. Det går ut på at ein køyrer ei rekkje modellar der ein har endra litt på startvilkåra. Dei forskjellige modellane vert så kombinert og dannar eit probabilistisk varsel som kan seie noko om sannsynet for at visse vêrsituasjonar skal oppstå. 

På grunn av dei kaotiske eigenskapane til atmosfæren er ein varslingsmodell særs sensitiv for små endringar i startvilkåra til modellen. Ein varslingsmodell må ha startvilkår, som er observasjonsdata henta frå observasjonsnettverket på bakken, satellittdata og anna, som han nyttar til å rekne ut den vidare utviklinga til vêret. Det har vist seg at ein særs liten endring i startvilkåra, det kan vere å flytte ei trykkflate 10 meter opp i atmosfæren, kan få store konsekvensar for kva vêr som vert varsla, særleg 5-10 dagar fram i tid. Dette er hovudårsaka til at ein i dag stort sett ikkje kan varsle meir enn 5-7 dagar fram i tid før varsla vert for usikre. 

Med eit ensemblevarsel gjer ein ørsmå endringar i startvilkåra. Ei køyring, kontrollkøyringa, får stå urørt, medan ein gjer ei positiv endring på den eine halvdelen og ei tilsvarande negativ endring på den gjenverande halvdelen. Til dømes flytter ein trykkfeltet opp 10 meter i ei køyring, flytter ein det ned 10 meter i ei anna. I ein troposfære på 10 km høyrest kanskje ei endring på berre 10 meter lite ut, men dette kan få store konsekvensar for utfallet. 

Når alle køyringane er ferdig vert dei handsama på mange forskjellige måtar. Ofte vert køyringane samla i såkalla «cluster» (grupper) der køyringar med liknande løysingar vert samla i same cluster. Om ein har mange cluster kan det tyde på at varselet er særs usikkert med mange forskjellige mogelege utfall. Ein kan lage såkalla spaghettiplott, som t.d. kan vise temperaturen på ein spesifikk stad der temperaturgrafen frå kvar enkel køyring er lagt oppå kvarandre. Ein annan måte er kart som syner sannsynet for at ein parameter (som regel temperatur, nedbør eller vind) går over ein viss terskel, t.d. kor mange av modellkøyringane som har temperatur over eit visst nivå i eit område. Ein tredje metode er epsigram, som er ei grafisk framstilling av alle varsla av ei rekkje parametrar for ein spesifikk stad. 

Sjølv om ein har mange forskjellige modellkøyringar er det langt frå sikkert at dei har fanga opp heile utfallsrommet, så det er framleis mogeleg å få andre vêrsituasjonar enn dei ensemblet til ei kvar tid varslar, men desse vert rekna som usannsynlege, i alle fall innanfor dei sju-ti første dagane. 

## Månads- og sesongvarsling
For å lage vêrvarsel som går ein månad eller lenger fram i tid vert som regel ensemblevarslingsmetoden nytta. 

## Sjå òg
* Kaosteori
* Vêrvarsling
Dverglire

**Dverglire** (*Puffinus assimilis*) er ein liten sjøfugl i stormfuglfamilien, Procellariidae. Denne lira lever pelagisk på den sørlege halvkula sør for den sørlege vendesirkelen. 

## Skildring
Dverglira har den typiske flukta for lirer, tipper frå side til side med stive venger, og få vengeslag, men i svak vind vil dei ha meir flagrande flygeteknikk enn dei større lireartane. Fuglen dannar omriss av eit kross i flukt når dei held dei lange vengene rett ut frå kroppen, og vekslar mellom mørkt og lyst frå den svarte oversida og kvite undersida. Til havs opptrer dei einslege, eller i små flokkar og dei beitar sjeldan saman med andre sjøfuglar. Kroppslengda er 30 cm og massen 130 gram, vengespennet 58-67 cm, som ei lita havlire, men har proporsjonalt kortare og breiare venger, med eit bleikt område på indre flygefjører. Nebbet er slankare enn på havlira, og dei mørke auga skil seg ut mot det lyse omkringliggande området.

Dverglira hekkar i koloniar på øyar og kystnære klipper, har reirplass i hòler som dei berre vitjar om natta for å unngå predasjon. Hekketida er normalt i den australske vinteren og våren. 

## Taksonomi
Underartar av dverglire etter Clementslista versjon 6.6 frå august 2011.

***Puffinus assimilis***
* *Puffinus assimilis assimilis*, Norfolkøya og Lord Howe-øya, aust for Australia
* *Puffinus assimilis kermadecensis*, Kermadec Islands, New Zealand - sørlege Stillehavet
* *Puffinus assimilis haurakiensis*, småøyar nordaust for Nordøya på New Zealand
* *Puffinus assimilis elegans*, Tristan da Cunha, Gough Island i Sør-Atlanteren og Chatham-øyane og Antipodes-øyane sør for New Zealand
* *Puffinus assimilis tunneyi*, øyar sørvest for Australia

Tidlegare var følgjande underartar rekna som ein del av taksonet, men blei tatt ut frå og med versjon 6.4, desember 2009:
* *Puffinus assimilis baroli*, no *[[Puffinus baroli]]*, engelsk: Barolo Shearwater, utbreiing ved Asorane, Desertasøyane, Selvagensøyane og Kanariøyane
* *Puffinus assimilis boydi*, no *[[Puffinus boydi]]*, Boyd's Shearwater, utbreiing ved Cape Verde

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Little Shearwater|Little Shearwater]]» frå , den 9. juni 2012*

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3944 Puffinus assimilis] *
* Videoar, bilete og lydopptak av dverglire hos Internet Bird Collection
Japanstormsvale

**Japanstormsvale** (*Hydrobates monorhis*) er ein liten sjøfugl i stormsvalefamilien Hydrobatidae. Utbreiingsområdet er nordlege i Indiahavet og nordvestre Stillehavet frå Den arabiske halvøya til Vladivostok.

Dette er ein liten fugl, 18–21&nbsp;cm i lengd med ein 45–48&nbsp;cm vengespenn, men tydeleg større enn havsvale, *Hydrobates pelagicus*. Japanstormsvala er i hovudsak mørk brun i alle fjørdrakter, og har ei flagrande flukt, «vandrar» på havoverflata mens ho plukkar opp planktonisk føde. I motsetnad til havsvala, følgjer ho ikkje skip.

I struktur liknar ho mest på arten stormsvale, *Oceanodroma leucorhoa*, med sin kløyvde hale, langstrekte venger, og flygemåte, men japanstormsvala manglar  kvitt på overgumpen og lætet er ulikt. Ho er vanskeleg å skilje frå andre einsfaga, mørke *[[Oceanodroma]]*-artar.

Japanstormsvale hekkar på øyar i nordvestre Stillehavet utanfor Kina, Japan og Korea. Hekkekoloniane ligg nær havet, reirplassar ligg i steinsprekker og dei legg eit einskild, kvitt egg. Utanom hekkesesongen lever dei til havs, i Indiahavet og Arabiahavet.

I juli 1983 vart ei japanstormsvale fanga på Selvagensøyane, Madeira, den første observasjonen i Atlanterhavet. Sidan den gongen har arten vore registrert sporadisk i nordvestre Atlanteren. I Klepp kommune, Jæren, blei det fanga og ringmerkt ei japanstormsvale i 1996  og eit anna individ året etter. Den siste blei fanga igjen på same staden i 2000 og i 2003.

Populasjonen er estimert til 260&nbsp;000 hekkande individ (2004) og er stabil.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Swinhoe's Storm Petrel|Swinhoe's Storm Petrel]]» frå , den 17. juni 2012
*[[BirdLife International]] (2012) Species factsheet: *Oceanodroma monorhis ''. Henta frå http://www.birdlife.org den 17 juni 2012 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av perustormsvale hos Internet Bird Collection
Vikebukt

**Vikebukt** er ein tettbygd stad i Vestnes kommune med om lag 400 innbygjarar. Vike kyrkje blei reist i 1970 og har plass til 200 personar.
Stor-Polen

**Stor-Polen** (polsk *Wielkopolska*, latin *Polonia Maior*) er ein historisk region i sentralvestlege delar av Polen langs elva Warta, med hovudbyane Poznań, Gniezno og Kalisz.

Stor-Polen utgjorde kjernen i den unge polske mellomalderstaten, og vert derfor ofte rekna for å vere vogga til Polen. Regionen omfattar store delar av områda som vert drenert av Warta og bielvane hennar, og kan delast opp i to geografiske hovudområde – innsjøområdet i nord og flatlandet i sør. Det historiske Stor-Polen ligg i dag i Storpolske voivodskap og delar av voivodskapa Lubusz, Kujawy-Pomorze og Łódź-voivodskapet.

Området var i byrjinga kjent under namnet «Polonia» (Polen) – namnet «Polonia Maior» vart teke i bruk først på 1300-1400-talet (i motsetnad til «Polonia Minor» – Vesle-Polen i sør).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Storpolen|Storpolen]]» frå , den 4. juni 2008.*
Fobos-Grunt

**Fobos-Grunt** er eit planlagd russisk prøvehentingsprosjekt til marsmånen Phobos. Kina skal delta på prosjektet med utstyr. Etter planen vert Fobos-Grunt skoten opp i 2009 og vil vera det første russiske interplanetariske prosjektet sidan den mislykka marsferda Mars 96.

## Prosjektmål

# på-staden og fjernstudier av Phobos, inkludert laboratorieanalysar på jorda av overflateprøvane
# observarsjonar av Mars, inkludert oppførselen til atmosfæren og støvstormar
# studiar av Mars sine omgjevnadar, inkludert plasma, støvkomponentar og strålingsforhold

## Bakgrunnsstoff

* ESA si sida om Phobos-Grunt
* «China Joins Russia in Mars Mission» - nyhendenotis hos SPACE.com
Piast-dynastiet

**Piast-dynastiet** var eit polsk dynasti som styrte Polen som ein sjølvstendig stat frå 900-talet til 1370. Greiner av Piast-familien heldt fram som herskarar av små hertugdøme i Masovia fram til 1526 og Schlesien fram til 1675. 

Piast Kołodziej var den legendariske grunnleggjaren av Piast-dynastiet. Han vart først nemnd i *[[Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum]]* av Gallus Anonymus, skrive om lag 1113. Sjølv om dei tidlege hertugane og kongane rekna seg som etterkommarar av Piast, vart Piast-dynastiet først funne opp på 1600-talet av historikarar, som skreiv for fleire herskarar som styrte hertugdøma i Schlesien. Det siste medlemet av Piast-familien, Georg Vilhelm, hertug av Brzeg og Legnica, døydde i 1675, sjølv om fleire familiar var i slekt med Piastane. Sonen hans August Freiherr von Liegnitz (1628) og Graf von Liegnitz (1664), den siste ektefødte mannen, døydde i 1679 og den siste mannen gjennom ei linje fødd utanfor ekteskap var Ferdinand Freiherr von und zu Hohenstein frå hertugane av Teschen døydde i 1725.

Piastkongane og herskarane av Polen står oppført i lista under: 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piast dynasty|Piast dynasty]]» frå , den 4. juni 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Mieszko II Lambert av Polen

**Mieszko II Lambert** (fødd 990, død 10. eller 11. mai 1034) var konge av Polen frå 1025 til 1031, og seinare hertug av Polen frå 1032 til 1034. Han høyrte til Huset Piast, og var andre son av Bolesław I den modige. 

Noko urettferdig fekk han tilnamnet *Gnuśny* (som kan omsetjast som 'den late'), som kanskje var meint å skulle reflektere den uheldige måten styret hans enda på. I byrjinga av regjeringstida hans var han derimot ein dyktig og talentfull herskar, som vidareførte faren sin vellykka politikk. 

Mieszko tok over makta (og krona seg sjølv til konge) etter faren døydde, og forviste truleg dei to brørne sine (Bezprym og Otto) frå landet. Han organiserte to vellukka invasjonar av Sachsen i 1028 og 1030, og kom slik den nye tyske keisaren Konrad II i førevegen då han var i ferd med å gå til krig mot Polen. Seinare førte Mieszko defensive krigar mot tyskarane, tsjekkarane og hertugane av Kievriket. 

Polen fann seg etterkvart i ein vanskeleg situasjon, då nabostatane til riket prøvde å vinne tilbake områda som Mieszko I og Bolesław I hadde erobra, samstundes som Mieszko II sine to brør – i sin kamp om makta – søkte støtte frå ei tysk-russisk koalisjon. Mieszko heldt ikkje ut det samtidige åtaket på riket i 1031 av Konrad II (med Otto) i vest og Jaroslav I (med Bezprym) i aust, og flykta til Tsjekkia, der han vart teke til fange av den tsjekkiske hertugen Oldřich. 

I mellomtida tok Bezprym over makta i Polen. Det brutale styret hans førte derimot til at han vart drepen nokre månader seinare. Etter Bezprym døydde i 1032 vart Mieszko sett fri, og etter han kom tilbake til Polen prøvde han å vinne tilbake makta. 

For å sikre støtte hos den tyske keisaren måtte han derimot sei frå seg kongetittelen, og dele det polske territoriet i tre delar – mellom seg sjølv, bror sin Otto og slektningen Dytryk. Slik kom han tilbake til makta som hertug av den største av dei tre landdelene, men denne tredelinga vart derimot ikkje langvarig, for etter Otto døydde tok han over hans landdel, forviste Dytryk og klarte slik – kort tid før han døydde å samle Piastane sitt rike. 

Situasjonen i landet vart derimot ikkje stabilisert – under Bezprym sitt styre hadde det kome til opprør blant jordeigarar og bønder mot stormennene og kyrkja (den paganske reaksjonen), og etter Mieszko døydde vart landet ytterlegare svekka av indre anarki. Kona hans og sonen vart forvist frå landet, kaoset vart forsterka med tsjekkarane sine plyndretokt i riket (mellom anna vart Gniezno lagt i grus). 

Under Mieszko II si tid mista Polen områda Bolesław I hadde erobra: Morava, Łużyce, Milsko og Raudrutenia (Aust-Galicia). Etter Mieszko I og Bolesław I sine vellukka styre hamna den unge polske staten under Mieszko II – som følgje av mange forskjellige faktorar vel å merke – i ein svekka og uklår posisjon.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mieszko II Lambert|Mieszko II Lambert]]» frå , den 4. juni 2008.*
Intimasjon

**Intimasjon**, av latin *intimare*, av *intimatio* 'forkynning', er innan rettsspråket og det religiøse språket ei, delvis forelda, nemning for den innleiande talen.

I gudstenesta i Den norske kyrkja har intimasjonen i følgje altarboka plass etter inngangssalmen. Han skal innleiast med orda «Kjære kyrkjelyd. Nåde vere med dykk...» eller «I namnet åt Faderen og sonen og Den Heilage Anden». Etter innleiingsorda kan liturgen seie noko om dagens karakter og om gudstenesta som følgjer.

## Kjelder
* *Gudstjenestebok for Den norske kirke* Verbum Forlag 1996
Sør-Preussen

**Sør-Preussen** (tysk *Südpreußen*; polsk *Prusy Południowe*) var ein provins i Kongedømet Preussen frå 1793 til 1807. Det vart oppretta frå dei annekterte områda etter den andre delinga av Polen og inkluderte regionane Stor-Polen og Masovia. Hovudstaden i provinsen var Warszawa, som vart lagt til i 1795 etter den tredje delinga. Han vart derimot administrert av Generaldirektoratet (*General-Direktorium*) i Berlin. I 1806 hadde provinsen 1&nbsp;503&nbsp;508 innbyggjarar. 

Sør-Preussen utgjorde områda mellom prøyssisk Schlesien, distriktet Netze og elvane Wisła og Pilica. Det var vidare delt inn i Kammerdepartement Posen (Poznań), Kalisch (Kalisz) og Warschau (Warszawa).

Tyske kolonistar vart invitert til å slå seg ned i provinsen. Dei som slo seg ned i adelshusa vart kalla *[[Hauländer]]*, medan dei som slo seg ned på kongen sine landområde vart kalla *Kolonisten*.

Etter Napoleon Bonaparte sin siger i den fjerde koalisjonskrigen og det store polske opprøret i 1806 vart områdde Sør-Preussen ein del av Hertugdømet Warszawa, ein fransk klientstat etter Tilsit-traktatane i 1807. Etter Wienerkongressen i 1815, vart det delt mellom det prøyssiske storhertugdømet Posen og Kongress-Polen, ein del av Det russiske keisardømet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:South Prussia|South Prussia]]» frå , den 5. juni 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
* FAQ for Posen, Sør-Preussen og Neuostpreussen
Pátria Amada

«Pátria Amada» (portugisisk, 'elska fedreland') er nasjonalsongen til Mosambik. Han erstatta den tidlegare nasjonalsongen «Viva, Viva a FRELIMO» i 2002.
Skule

Ein **skule** eller **skole** er ein offentleg eller privat institusjon, eventuelt ein lærestad, der det blir undervist i fleire ulike fag, som regel for å gi born og unge kompetanse for eit yrkesliv som vaksne. Undervisinga går føre seg gjennom eit samvirke mellom ein eller fleire lærarar som gjev undervising og ei gruppe eller klasse elevar eller studentar som får undervising. Ordet *skule* blir òg nytta om sjølve bygningen der undervisinga går føre seg. Skule kan òg tyde stil- eller læredannande retning innan eit fag, og i vid forstand danning eller oppdraging.

I dei fleste landa er ein viss skulegang påkravd i løpet av oppveksten. Skuleplikta byrjar som regel når barnet er seks eller sju år og varer ofte til fylte 15 eller 16 år. Slik er det også i Noreg, og denne typen pliktig skulegang blir kalla grunnskule. I dag har alle rett til tre års vidaregåande skule i tillegg til den tiårige grunnskulen.

## Ordsoge
Ordet *skule* eller *skole* fanst i to former allereie i norrønt, som *skúli* eller *skóli*. Ordet kan ha komme til norsk både gjennom lågtysk *schole*, gammalengelsk *scol* eller eldre nederlandsk *scoele* - som u-en i nynorsk 'skule' kanskje kjem frå. Ordet kjem opphavleg frå gresk *skhole* 'fritid nytta til lærd verksemd'.

*[[Shul]]* er eit jiddisk ord som tyder 'skole' og som viser til ein synagoge.

## Bilete

fil:Village school in Northern Bahr el Ghazal, Sudan.jpg|Tavleundervising under eit tre for ei klasse ved ein utandørsskule i ein fattig landsby i Northern Bahr el Ghazal i Sudan i 2002
fil:Donboscocambodia0001.JPG|Skriftleg eksamen ved *Don Bosco Technical School*, ein teknisk fagskule i Sihanoukville i Kampuchea. Studentene har på seg skuleuniform
fil:HolbergKatedralskolenBergen.jpg|Bergen katedralskole blei stifta rundt 1153 og er dermed ein av Noregs eldste skular. Den gamle bygningen frå 1840, ofte kalla Latinskolen, er i dag skulemuseum i Bergen
fil:Dancing lesson 16507650.jpg|Undervisning ved ein engelsk danseskule i 2005
fil:A class in watercolor.png|Undervisning i akvarellteknikk ved ein amerikansk skule kring 1900


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff