Amharisk

**Amharisk** (አማርኛ *’amarñña*) er eit semittisk språk som blir snakka i dei nordlege og sentrale delane av Etiopia. Det er det semittiske språket i verda med nest mest talarar, etter arabisk. Det er det offisielle språket i Etiopia, og i fleire av delstatane i Etiopia, mellom anna i Amhara. Det har vore arbeidsspråket til regjeringa, hæren, og den etiopiske ortodokse kyrkja i moderne tid. Amharisk blir snakka av ca. 2,7 millionar emigrantar i Egypt, Israel og Sverige), og det blir snakka i Eritrea av eritrearar utviste frå Etiopia.

Amharisk blir skrive med ein abugida som blir kalla fidel (/fidäl/), som er tilpassa frå det eldre språket geez, som no for det meste berre blir nytta av prestestanden innanfor dei ulike kyrkjene i landet, så vel som som liturgisk språk av ein del etiopiske jødar.

## Fonologi og ortografi
### Konsonantar og vokalar

Tabellen nedanfor viser IPA-symbolar (med ein vanleg brukt translitterasjon i parantes).






## Amharisk skrift

Amharisk blir skrive med ein abugida, *[[fidel]]* (ፊደል).

## Grammatikk
### Pronomen
### Substantiv
Amhariske substantivs kan vere primære eller avleidde. Eit substantiv som **' 'fot, bein' er primær, og eit substantiv som **' 'fotgjengar' er eit avleidd substantiv.
 
#### Genus
Amhariske substantiv har maskulint eller feminint genus. Dette kjem til uttrykk på ulike måtar. Eit døme er suffikset *-t* for feminina. Dette suffikset er ikkje produktivt. Substantiv og adjektiv som sluttar på *-awi* tar som regel suffikset *-t* når dei dannar feminina, t.d. *ityop':ya-(a)wi* 'etiopisk (m.)' vs. *ityop':ya-wi-t* 'etiopisk (f.)'; *sämay-awi* 'himmelsk (m.)' vs. *sämay-awi-t* 'himmelsk (f.)'. Dette suffikset opptrer også på substantiv og adjektiv basert på mønsteret **', t.d. **' 'konge' vs. **' 'dronning' og **' 'heilag (m.)' vs. **' 'heilag (f.)'.

Ein del substantiv og adjektiv tar eit feminint suffiks ''-it'': *** 'barn, gut' vs. ** 'jente'; *bäg* 'sau, bukk' vs. *bäg-it* 'søye'; ** 'gammal mann' vs. ** 'gammal kvinne'; *t'ot'a* 'hann-ape' vs. *t'ot'-it* 'ho-ape'. Ein del substantiv har feminin-suffiks utan å ha eit substantiv utan eit slikt suffiks, t.d. ** 'edderkopp', *azur-it* 'whirlpool, eddy'. Det finst også substantiv med suffikset *-it* som tar maskulin kongruens: *säraw-it* 'hær', *nägar-it* 'stor tromme'.

Feminin genus er ikkje berre brukt til å uttrykkje biologisk genus, men også til å uttrykkje at noko er lite, t.d. *bet-it-u* 'det vesle huset' (bokst. hus-<small>FEM</small>-<small>DEF</small>). Feminin kan også bli brukt til å uttrykkje sympati.

===== Genus-spesifikatorar =====
Amharisk har spesielle ord som kan bli brukt til å vise biologisk kjønn av menneske og dyr. For menneske er *wänd* brukt for hankjønn og *set* for hokjønn, t.d. *wänd * 'gut', *set * 'jente'; *wänd hakim* 'lækjar (m.)', *set hakim* 'lækjar (f.)'.
For dyr kan orda *täbat*, *awra*, eller *wänd* (mindre vanleg) bli brukt til å vise hankjønn, og ** eller *set* til å vise hokjønn. Døme: *täbat * 'kalv (m.)'; *awra doro* 'hane'; *set doro* 'høne'.

==== Plural ====
Pluralsuffikset ** blir brukt til å uttrykke plural for substantiv. Visse [[Morfofonologi|morphofonologiske]] alternasjonar opptrer avhengig av om ordet er vokal- eller konsonantfinalt. For substantiv som endar i konsonant, blir ** brukt: *bet* 'hus' blir ** 'hus-PL'. For substantiv som endar i ein [[bakre vokal]] (-a, -o, -u), er fleirtalssuffikset *-w*, t.d. ** 'hund', *-w* 'hundar'; *käbäro* 'tromme', *käbäro-w* 'trommer'. Substantiv som sluttar på N [[fremre vokal]] har *-w* eller *-y*, som pluralsuffiks, t.d. *s'ähafi* 'lærd', *s'ähafi-w* eller *s'ähafi-y* 'lærde'. Ein annan pluraldanningsprosess for substantiv på vokal er å stryke vokalen og bruke **, som i ** 'hundar'.

I tillegg til å bruke suffikset (*-očč*), kan substantiv og adjektiv danne plural med hjelp av å [[reduplikasjon|reduplisere]] ein av *radikalane*, dvs. ein av konsonantane. For eksempel kan *wäyzäro* 'kvinne' ta vanleg plural *wäyzär-o*, men ei anna form er ** 'kvinner'. 

Nokre [[slektskap]]stermar har to pluralformer med ulik meining. T.d. kan ** 'bror' få fleirtalsforma ** 'brør' men også som ** 'brør av kvarandre'. På same måte med ** 'søster' pl. ** ('søstre'), men også ** 'søstre av kvarandre'.

==== Bestemtheit ====
Viss eit substantiv er bestemt eller *spesifikk* blir det uttrykt med eit suffiks. I singularis skil suffikset mellom maskulinum og femininum, denne skilnaden blir nøytralisert i pluralis. På same måten som i pluralis er det [[Morfofonologi|morfofonologiske]] vekslingar, avhengig av den finale lyden i stammen.
 


==== Nominalisering ====

Amharisk har ulike avleiingsprosessar for å danne nye substantiv. Det er mogleg å skifte vokalar mellom dei tre radikalane (dette er ein prosess typisk for[[semittiske språk]]. For eksempel:

* : — ** 'visdom'; ** 'sjuke'
* : — ** 'obesity'; ** 'cruelty'
* : — ** 'moistness'; ** 'knowledge'
There are also several nominalizing suffixes.
* ** — 'relasjon'; ** 'Christianity'; ** 'laziness'; ** 'priesthood'.
* *-e*, suffixed to place name X, yields 'a person born in X': *gojjam-e* 'someone born in Gojjam'.
* ** og ** serve to express profession, eller some relasjonarhip with the base substantiv: ** 'pedestrian' (frå ** 'foot'); ** 'gate-keeper' (frå *bärr* 'gate').

=== Verb ===

==== Infinitte former ====
Amharisk har tre infinitte formtypar, infinitiv, presens partisipp, og gerundium.

Infinitiven er eit nominalisert verb. Presens partisipp uttrykkje uavslutta handling, og gerundium avslutta handling, t.d. *ali * ***bälto*** *wädä gäbäya hedä* 'Etter å ha ete lunsj, gjekk Ali til marknaden'. Gerundium kan brukast i ulike posisjonar i setninga.

===== Verbal bruk =====
Gerundium fungerer som kjerne i ei underordna setning (som ovanfor). Det kan vere meir enn ein gerundium i same setning:
Gerundium blir brukt til å danne desse komplekse tidsformene
* presens perfektum ***nägro*** *-all/näbbär* 'He has said'.
* preteritum perfektum ***nägro*** *näbbär* 'He had said'.
* mogleg perfektum ***nägro*** ** 'He (probably) har said'.

===== Adverbial bruk =====
Gerundium kan bli brukt som adverb:
***alfo alfo*** ** 'Sometimes he laughs'.
** ***dägmo*** *mämt'at * 'I also want to come'.

=== Adjektiv ===
[[Adjektiv]] kan i amharisk bli danna på mange ulike måtar: dei kan bli avleidd av [[substantiv]], [[verb]] og andre ordklassar. Avleiinga skjer ved hjelp av eit suffikls som blir lagt til den opphavlege stammen. I tillegg har amharisk ein liten klasse av opphavlege, ikkje-avleidde adjektiv. Nokre døme er *dägg* 'snill, raus', ** 'stum, stille', ** 'gul'.
 
==== Adjektiv danna av nominale mønster ====
:CäCCaC — *käbbad* 'tung'; *läggas* 'generøs'
:CäC(C)iC — *räq'iq* 'fin'; *addis* 'ny'
:CäC(C)aCa — *säbara* 'øydelagt'; *t'ämama* 'bøygd'
: — ** 'intelligent, smart'; *' * 'skjult'
: — ** 'viktig'; ** 'svart'; ** 'heilag'

==== Adjektiv danna med hjelp av suffiksering ====
: — ** 'kraftig' (frå *hayl* 'kraft'); ** 'sann' (frå ** 'sannig')
: — ** 'sekulær' (frå *aläm* 'verd'
:-awi — ** 'intelligent' (frå ** 'hjarte'); ** 'jord-leg' (frå ** 'jord'); *haymanot-awi* 'religiøs' (frå *haymanot* 'religion')

==== Adjektiv danna med prefikset *yä* 'frå' ====
:*yä-kätäma* 'urban' (bokst. 'frå byen'); ** 'kristen' (bokst. 'av kristendom'); ** 'gale' (bokst. 'av falskheit')
På same måten kan *relativ perfektum* eller *imperfektum* bli brukt som adjektiv med å prefiksere *yä*:
:*yä-bässälä* 'moge, ferdig' (bokst. 'som har blitt kokt, laga ferdig'); *yä-qoyyä* 'gammal' (bokst. 'det som er att'); *yä-mmikkättäl* 'følgjande' ('det som kjem etterpå', frå *tä-kättälä* 'å følgje'); *yä-mmittay* 'synleg' (bokst. 'det som blir sett')

==== Adjektiv-substantiv-kompleks ====
Adjektiv og substantiv i lag blir kalla 'adjektiv-substantiv-kompleks'. I amharisk står adjektivet foran substantivet, og amharisk er eit [[SOV-språk]], t.d. * geta* 'ein dårleg herre'; * bet särra* (bokst. stort hus han-bygde) 'han bygde eit stort hus'. 

Viss adjektiv-substantiv-komplekset er [[bestemtheit|bestemt]], blir bestemtheitssuffikset lagt til adjektivet og ikkje til substantivet, t.d. * bet* (bokst. stort-<small>def</small> hus) 'det store huset'. I ein possessivkonstruksjon tar adjektivet også bestemtheitssuffikset, og substantivet tar [[possessivsuffiks]]et, t.d. * bet-e* (bokst. stort-<small>def</small> hus-mitt) 'det store huset mitt'.

Når ein reknar opp adjektiv med suffikset *-nna* 'og', kan begge adjektiva ta bestemt suffiks: *qonğo-wa-nna astäway-wa  mät':ac:*' (bokst. pen-<small>def</small>-og intelligent-<small>def</small>jente kom) 'den pene og intelligente jenta kom'. Viss det er eit kompleks av ubestemte adjektiv i fleirta, står substantivet i fleirtal og adjektivet kan stå i eintal eller i fleirtal. Thus, 'grundige studentar' kan vere * tämariwoc:* (bokst. grundig student-<small>PLUR</small>) eller *woc': tämariwoc:* (bokst. grundig-<small>PLUR</small> student-<small>PLUR</small>).

== Kjelder ==
* [[:en:Amharic]]

== Bakgrunnsstoff ==

* Abraham, Roy Clive (1968) *The Principles of Amharic.* Occasional Publication / Institute of African Studies, University of Ibadan. [*rewritten version of 'A modern grammar of spoken Amharic', 1941*]
* Amsalu Aklilu & Demissie Manahlot (1990) *T'iru ye'Amarinnya Dirset 'Indet Yale New!* (An Amharic grammar, in Amharic)
* Bennet, M.E. (1978) *Stratificasjonal Approaches to Amharic Phonology.* PhD thesis, Ann Arbor: Michigan State University.
* Cohen, Marcel (1936) *Traité de langue amharique.* Paris.
* Leslau, Wolf (1995) *Reference Grammar of Amharic.* Harrassowitz, Wiesbaden.
* Praetorius, Franz (1879) *Die amharische Sprache.'' Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle

* Amharic Translation and Localization service by Ethiotrans.com
* List of free online resources for learners 
* Amharic language on Ethnologue
* Amharic Bible at St-Takla.org
* Amharic Language Sample
* Unicode Ethiopic charts (Also Supplemental og Extended)