open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Horst Köhler

**Horst Köhler** () er ein tysk konservativ politikar og økonom. Han var president i Tyskland, etter å ha vorte vald den 23. mai 2004 fram til 31. mai 2010. Før han vart vald hadde han gjort karriere både innan politikk, privat næringsliv og som embetsmann. Han var inntil nyleg sjef for Det internasjonale pengefondet (IMF).

Han vart fødd i Skierbieszów i det noverande Polen av foreldre som hadde vorte deporterte frå Glückstal i Bessarabia i 1940. Deportasjonen kom som fylgje av Molotov-Ribbentrop-pakta mellom Sovjetunionen og Nazi-Tyskland. Familien flykta seinare til Markleeberg-Zöbigker nær Leipzig, og i 1953 flykta dei til Ludwigsburg i Baden-Württemberg.

Köhler tok sin *[[Abitur]]* i 1963, og avtente deretter verneplikta og forplikta seg til to år ved pansergrenaderane i Ellwangen. Han drog bort frå hæren som løytnant av hærreserven. Deretter studerte han økonomi og statsvitskap ved Universitetet i Tübingen, der han tok doktorgrad og var vitskapleg forskingsassistent ved Institut für angewandte Wirtschaftsforschung (institutt for føretaksforsking) frå 1969 til 1976. Etter utdanninga arbeidde han i det tyske næringsdepartementet. I 1981 vart han medlem av partiet CDU, og same år skifta han over til finansdepartementet.

Frå 1990 til 1993 var Köhler statssekretær i det tyske finansdepartementet. Han var ansvarleg for finansielle og økonomiske samband med utlandet, og var dermed forhandlar i samband med inngåinga av Maastrichtavtalen. I tillegg arbeidde han med å førebu G7-møter for Helmut Kohl. Han var deretter formann for foreininga av tyske sparebankar, Deutscher Sparkassen- und Giroverband. I 1998 vart han president for den europeiske banken for gjenoppbygging og utvikling. I 2000 vart han utnemnd til direktør for Det internasjonale pengefondet, og formann for den utøvande komitéen innan pengefondet. Han hadde desse verva til han trekte seg den 4. mars 2004, etter at han var vorten nominert som CDU og FDP sin kandidat til det tyske presidentvervet. Han vart vald av Forbundsforsamlinga med 604 av 1205 røyster over den sosialdemokratiske motkandidaten Gesine Schwan den 23. mai 2004, og vart innsett som president den 1. juli.

Köhler er gift med Eva Luise Köhler, fødd Bohnet, som er tysklærar og tidlegare aktiv i lokalpolitikk for SPD. Saman har dei to barn, Ulrike (fødd 1972) og Jochen Köhler (fødd 1977). Hausten 2003 vart Horst Köhler utnemnd til æresprofessor ved Universitetet i Tübingen.

Som president residerte Köhler på slottet Bellevue i Tiergarten i Berlin.

Köhler vart i 2007 tildelt storkrossen av St. Olavs orden.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side for presidenten
* Biografisk informasjon (IMF)
* Horst Köhler sin tale i Berlin etter at han vart vald (MP3)  tekst
* CDU si offisielle side om Köhler
Hastings

**Hastings** er ein by i East Sussex, søraust i England. Han har rundt 90&nbsp;000 innbyggjarar. Hastings er kjend som ein badeby og slaget ved Hastings i 1066, då Wilhelm Erobraren og normannarane tok over styret av England. Slaget stod eigentleg ved byen Battle i nærleiken. Hasting var ein av Cinque Ports, fem viktige hamnar i mellomalderen, men blei seinare mindre viktig etter. Hovudindustrien har sidan den tid og fram til no vore fiske.

## Historie

Wilhelm Erobraren brukte byen som base då han steig i land i England. Då slaget ved Hastings var vunne bydge han ei borg her som ein kan sjå på Bayeuxteppet. Den noverande borga i Hastings er truleg bygd på den opphavlege grunnmuren.

I mellomalderen blei Hastings kalla den viktigaste av *Cinque Ports*, dei fem hamnebyane. 

På 1200-talet blei store delar av byen teken av sjøen. Han blei overfalt og brunnen av franskmenn i 1339 og 1377, og gjekk deretter inn i ei nedgangstid. Det at Hastings mangla ei naturleg hamn gjorde ikkje stoda betre. Det blei lagt mange planar om å byggja ei hamn for byen, og i 1897 byrja ein eit prosjekt der ein stor «hamnearm» blei laga i sement. Pengemangel førte til at prosjektet aldri blei fullført, og under andre verdskrigen blei store delar av byggverket sprengd for å hindra tyske styrkar i å bruka det til å invadera England.

Utviklinga av det engelske jarnbanenettet og badeturisme gjorde likevel at byen voks på 1800-talet.

### Kjende folk frå Hastings
* Catherine Cookson, forfattar
* Alistair Crowley, okkultist
* Pierre Teilhard de Chardin, filosof og teolog
* William Hale White, forfattar, også kjend som Mark Rutherford
* Desmond Llewelyn, skodespelar
* Spike Milligan, komikar
* Eugénie de Montijo, fransk keisarinne
* Winifred Wagner, leiar av festivalen i Bayreuth
* Arthur Wellesley, hertug av Wellington

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hastings|Hastings]]» frå ,  den 16. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Det franske flagget

**Det franske flagget**, kjend som Trikoloren, er eit nasjonalflagg med tre like breie loddrette striper i blått, kvitt og raudt. Tilhøvet mellom høgda og lengda er 2:3. Det knyter seg sterke kjensler til flagget, som først blei brukt under den franske revolusjonen, og har inspirert ei rekkje andre nasjonalflagg.

## Historie
Flagget er teikna av den franske målaren Jacques-Louis David (1748–1825) på vegner av Nasjonalkonventet (La Convention), den regjerande lovgjevande folkeforsamlinga under den franske revolusjonen (22. september 1792–26. oktober 1795), og har vore det offisielle nasjonalflagget sidan 1794, for krigsmakta sidan 1812, med unnatak for to periodar då Frankrike gjekk attende til kongedøme (den såkalla restaurasjonen, det vil seie restaurasjonen av monarkiet) i åra 1814–1815 og 1815–1830.

Fargane i flagget skal ha teke utgangspunkt i ein rosett som blei laga i juli 1789 under den franske revolusjonen då Marquis de Lafayette kombinerte dei raude og blå fargane til Paris med det einsfarga kvite flagget til kongen av Frankrike. Fargane kan òg ha blitt inspirerte av det amerikanske eller det nederlandske flagget. Flagget blei nasjonalflagg den 15. februar 1794 (27 pluviôse an. II i revolusjonskalenderen).

Då monarkiet blei gjenninført i 1815 etter nedkjempinga av Napoleon gjekk den nye kongen òg tilbake til det gamle kvite flagget med ei fransk lilje. Men etter at Charles X abdiserte i 1830 nekta nasjonalforsamlinga å godta ein konge som insisterte på dette flagget, og trikoloren blei gjeninnført.

I 1976 endra president Valéry Giscard d'Estaing det franske flagget til litt ljosare fargar for å gjera det meir kompatibelt med flagget til EU.

Den 13. juli 2020 vedtok president Emmanuel Macron å gjera flagget av 1794 standard att. Flagget av 1976 er likevel framleis i bruk.

## Namn
På fransk er flagget kjend som *le drapeau tricolore* (det trefarga flagget), *le drapeau bleu-blanc-rouge* ('det blå-kvit-raude flagget'), *le drapeau de la France* (det franske flagget), *le tricolore* (trikoloren) og på folkemunna *les couleurs* (fargane).

## Flagget i kulturen
Det franske flagget var utgangspunktet for ein filmtrilogi av Krzysztof Kieślowski kalla *[[Trois couleurs]]*. Kvar av filmane tok utgangspunkt i ein av fargane i det franske flagget og ein av verdiane i det franske revolusjonsslagordet *[[liberté, égalité, fraternité]]*. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Flag of France|Flag of France]]» frå ,  den 16. november 2005.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Louis-Philippe_of_France|Louis-Philippe_of_France]]» frå ,  den 16. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Georgij Kert

**Georgij Martynovitsj Kert** () var ein sovjetisk seinare russisk språkforskar som framfor alt har arbeidd med kildinsamisk.

I tillegg til ein deskriptiv grammatikk over kildinsamisk frå 1971 og to tekstsamlingar frå 1961 og 1988 (i lag med V.Z. Panfilov og P.M. Zajkov) har han også arbeidd med namnespørsmål. Kert har arbeidd ved instituttet for språk, litteratur og historie ved den karelske filialen av det Russiske Vitskapsakademiet i Petrozavodsk.

## Viktige arbeidd
* 1961. *Obrastsy saamskoj retsji*. Moskva
* 1971. *Saamski jazyk (kildinskij dialekt)*. Leningrad
* 1975. *Dmitri Vladimirowitsj Bubrih 1890–1949*. Leningrad
* 1985. *Slovar saamsko-russkij i russko-saamskij*. Leningrad
* 1988. *Obrastsy saamskoj retsji*. Moskva [Red i lag med V.S. Panfilov og P.M. Zajkov]
* 2009. *Saamskaja toponimnaja leksika*. Petrozavodsk

## Bakgrunnsstoff
* Leif Rantala. 2005. "Saami studies: Russia/USSR." I: *[[The Saami A Cultural Encyclopaedia|The Saami: a cultural encyclopaedia]]*, red av Ulla-Maija Kulonen, Irja Seurujärvi-Kari og Risto Pulkkinen. Helsinki: SKS. 363–365. Elektronisk versjon
* 

;Nettstader
* Керт Георгий Мартынович (Kort biographi og bibliografi på russisk)
* Умер Георгий Керт… (Nekrolog på russisk)
* Ушёл языковед Георгий Мартынович Керт (Nekrolog på russisk)
Det italienske flagget

**Det italienske flagget** er ein loddrett trikolor med tre like breie band i grønt, kvitt og raudt. Det er inspirert av det franske flagget som Napoleon tok med seg til Italia i 1797.

Den noverande forma av flagget vart teke i bruk 1. januar 1948 saman med introduksjonen av den republikanske grunnloven.

Det har i lang tid vore ulike flagg, men det dei alle har sams er at flagget har dei tre fargane raudt, kvitt og grønt.
Lenkje

Ei **lenkje**, **lenke**, **lekke** eller **lekkje** (av norrønt *hlekkir*) er eit band sett saman av ringar eller liknande som sit fast i kvarandre. Dei fleste lenkjer er av metall, er svært sterke, og kan bli brukte som symbol på fangenskap og slaveri. Lenkjer er nokså like kjeder, men er gjerne tyngre og sterkare. 

«Lenkje» kan i overført tyding òg visa til ein hypertekstpeikar, etter mønster av engelsk *link*, same ordet som *lenk* på norsk.

## Lenkjer i kulturen
I norrøn gudetru trong æsene ei lenkje sterk nok til å binda Fenresulven. Dei laga Gleipne av ting ein ikkje lenger kan finna, som kvinneskjegg, fuglespytt og fiskeande.

## Sjå òg
*Julelenke
*Kjetting

## Kjelder
Kjartanistan

**Kjartanistan** er ein fiktiv stat (republikk) utan grenser, skapt som eit kunstnerisk prosjekt av den norsk-svenske kunstnaren Kjartan Slettemark. Kjartanistan har eigne pass.

## Bakgrunnsstoff
* Ambassade for Kjartanistan  
* Kjaranistan  ved Borealis 2007
Søvnapné

**Søvnapné** eller **svevnapné** er ei søvnforstyrring der andedrettet stoppar ei tid eller er redusert medan ein søv. Kvar stopp kan vara i nokre sekund til fleire minutt og skje fleire gonger kvar natt. I dei vanlegaste tilfellene følgjer dette høg snorking.

Søvnapne kan finna stad anten på grunn av obstruksjon (blokkering) av øvre luftvegar (obstruktiv søvnapné), på grunn av nevrologiske faktorar (sentral søvnapné) eller på grunn av ei blanding av desse to typane (blanda søvnapné).

Sidan det forstyrrar vanleg søvn, kan søvnapné føra til at dei som lid av det er trøytte eller søvnige om dagen. Barn med lidinga kan ha problem på skulen eller hyperaktivitet.

## Sjå òg
* Apné
* Hypopné
* Narkolepsi

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sleep apnea|Sleep apnea]]» frå ,  den 14. november 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*Video from FOX6 News: San Diego company develops new technology to diagnose and treat sleep apnea 
*Maxillomandibular advancement for persistent obstructive sleep apnea after phase I surgery in patients without maxillomandibular deficiency - Li KK, Riley RW, Powell NB, Guilleminault C.
*Sleep apnea self-assessment quiz 
*Lungs Online - Sleep Apnea
*Clinical and Alternative Treatment Options for Sleep Apnea 
*A worldwide listing of doctors certified by the American Board of Sleep Medicine 
*''Awake In America'' a national non-profit (U.S.) organization focused on sleep and sleep disorders, with the primary focus of helping establish community education and support groups throughout the United States. 
*''Apnea Board'' - an open, non-profit discussion forum devoted exclusively to Sleep Apnea patients
Alessandro Volta

**Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta** () var ein italiensk vitskapsmann, som er kjend for å ha utvikla det første elektriske batteriet, voltasøyla. Måleininga for elektrisk spenning, volt har fått namn etter han. Han oppdaga òg gassen metan.

Bakgrunnen for at batteriet vart til hadde opphavet sitt i ei tilfeldig oppdaging. Italienaren Luigi Galvani (1737-1798) var forelesar i anatomi og professor ved Universitetet i Bologna. Galvani forska på elektrisitet i dyr. Han hadde fatta interesse for emnet då han la merke til korleis musklane til ein frosk av og til rykte til. Dette skjedde når frosken låg klår til dissekering på eit bord, der det òg var ein elektrisk maskin. Galvani viste korleis slike rykningar kunne framkallast ved å kople musklane til ein daud frosk direkte til ein slik maskin. Men den viktigaste observasjonen kom då beina til froskane vart hengt opp på ein messingkrok som kom i kontakt med eit gjerde av jarn og dei same rykningene viste seg. Etter å ha freista dette nokre gonger konkluderte han med at rykningar var lagra eller produsert i musklane til frosken.

Dette var Alessandro Volta heilt usamd i. Volta var professor i eksperimentell fysikk ved Pavia-universitet i Lombardia. Han meinte at rykkingane skuldast elektrisitet, men at han kom frå ei utvendig kjelde. I Galvani sitt tilfelle var det gnidinga mellom messingkroken og gjerdet av jarn. Dette var det vanskelege å bevise. Men Volta var veldig god til å eksperimentere. Volta gnei metall saman og stakk så tunga si mellom dei for å merke den elektriske straumen som rørde seg mellom metalla. Nytte av tunga var meir fintfølande enn noko anna eksisterande apparat på den tida.

Arbeidet hans vart hindra av bråket under den franske revolusjonen og ein politisk strid mellom Austerrike og Frankrike om regionen. Men i 1799 hadde Volta funne opp eit tilfredsstillande apparat, som vart kalla voltasøya og som vart det aller første batteriet. Dette batteriet bestod av ei søyle med sølv- og sinkplater, stabla om kvarandre og skilt av papplater, dyppa i saltoppløysing. Ved å kople endene til ein krins med ladningar, vart det for første gongen produsert ein meir eller mindre kontinuerleg flyt av elektrisk energi. Dette i motsetnaden til kondensatoren som kvitta seg med all energien med ein gong han vart kopla til noko. Der tidlegare forskarar berre forska på statisk elektrisitet, gav den nye oppfinninga forskarar utalt nye høve. No kunne dei kontrollere flyten av straum på eigahand. Dette gjorde at fysikarane no oppdaga nye og uventa eigenskapar ved elektrisitet, som dei ikkje hadde føresett.

Volta vart æra for arbeidet sitt 54 år etter han døydde, då måleininga for elektrisk spenning offisielt vart kalla volt.

## Prisar
*  - Copleymedlajen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Alessandro Volta|Alessandro Volta]]» frå , den 18. februar 2012.*
Autonome regionar i Spania

Ein **autonom region** (*Comunidad Autónoma* på spansk) er den første politiske inndelinga av Spania, oppretta i den spanske grunnlova i 1978. Lova gjev regionane rett til sjølvstyre, men dei er uoppløyseleg knytt til den spanske nasjonen. 

Den politiske makta i Spania er kanalisert av den sentrale regjeringa og 17 autonome regionar. Styra i dei autonome regionane er ansvarlege for skular, universitet, hesle og sosialvesen, kultur, urban og landleg utvikling og somme stader politivesen. Det finst òg to '''autonome byar'''. I alt har *autonomías*-systemet i Spania vorte kalla «merkverdig på grunn av omfanget makta fredfult har utvikla seg på dei siste 30 åra» og «eit sjeldant desentralisert land», der den sentrale regjeringa berre står for 18 % av det offentlege forbruket, dei regionale styra for 38 %, dei lokale kommunestyra for 13 % og trygdesystemet for resten. 

## Underinndeling
Dei autonome regionane er vidare delt inn i provinsar (*provincias*), som tener som territoriale byggeklossar for regionen. Vidare er provinsane inndelt i kommunar (*municipios*). 

Dei noverande femti provinsane er i stor grad baset på inndelinga skapt i 1833 av Javier de Burgos. Regionane Asturias, Cantabria, La Rioja, Balearane, Madrid, Murcia og Navarra, har fått sjølvstyre som enkeltprovinsar av historiske årsaker, og vert òg rekna som provinsar. 

## Liste over regionar og provinsar



Sjå òg
* Spanske autonome regionar etter folketal
* Spanske autonome regionar etter flatevidd

## Autonome byar og «plazas de soberanía»
Det finst fem *[[plaza de soberanía|plazas de soberanía]]* («stader med suverenitet») nær Marokko. Desse er: 

* Ceuta og Melilla. Desse vert kalla «Ciudades Autónomas» (autonome byar). Statusen deira er mellom vanlege byar og autonome regionar. Dei kan ikkje opprette sine eignel «autonome» lover, som regionane kan, men dei kan lage regularingar for å utøve grunnlova, som er meir enn dei vanlege byråda kan. 
* Islas Chafarinas,
* Peñón de Alhucemas,
* Peñón de Vélez de la Gomera

Dei tre sistnemnde er utan innbyggjarar bortsett frå militært personell. 

## Sjå òg
* Provinsar i Spania
* Comarcaer i Spania
* Kommunar i Spania

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon om dei autonome regionane i Spania på rulers.org
* Kart over dei autonome regionane i Spania 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Autonomous communities of Spain|Autonomous communities of Spain]]» frå , den 27. september 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Det fijianske riksvåpenet

**Det fijanske riksvåpenet** er ei avbilding av to tradisjonelle fijanske krigarar som held oppe eit våpenskjold med raud grunnfarge. Skjoldet er delt opp med fire kvite rammer som inneheld, kvar for seg; tre sukkerrøyr, ein kokosnøtt-palme, ei kvit due med ein olivenkvist i nebbet og ei bananklase. Dei kvite rammene på den raude bakgrunnen skapar ein krossform som kan minne om eit ståande engelsk flagg. Heile skjoldet vert bitta saman av ei kongeløve som er avbilda i skjoldtaket med ein kakaobelg mellom frampotane.

Våpenskjoldet til republikken Fiji har ikkje krone, men er krona med ein raudbrun- og sølvfarga krans under ein seglfesta kano med utliggarar på kvar side. 

På begge sider av skjoldet står to tradisjonelt utsjåande fijanske krigarar. Den eine står i vaktposisjon med auga beint fram og eit spyd eller ei lanse oppover på skrå mot høgre framfor seg. Den andre kviler ei stridsklubbe eller -øks, truleg laga av ananastre, på venstre skulder, medan han ser i retning den andre krigaren; til høgre.

Heile skjoldet og dei to krigarane vert haldne oppe av eit banner med det fijanske riksmottoet påskrive; «Rere vaka na kalou ka doka na Tui», som tyder «Frykt Gud, gjer ære på monarken». Mottoet er truleg ei omsetjing av bibelsitatet «Fear God, Honour the King» (frå den engelske kong James-bibelomsetjinga).

Våpenmerket vart gjeve kolonien Fiji i kongeleg brev av 4. juli 1908, og stadfesta 30. september 1970.

## Symbolikk

### Fredsdua var førkoloniell
Fredsdua i ramma nede til venstre var hovudelementet i flagget til det fijanske kongedømet før den britiske kolonialiseringa, og var soleis ei vidareføring av fijansk tradisjon. Dua er likevel mest truleg henta frå vestleg (kristen) tradisjon, og seier kanskje meir om det tidlegare fijanske kongehuset si orientering mot europeisk kultur enn fleirslungen symbolikk i våpenet.
Frankfurt an der Oder

**Frankfurt an der Oder** er ein by i Tyskland og i delstaten Brandenburg ved elva Oder på grensa mellom Tyskland og Polen, like ovanfor byen Słubice, som var ein del av Frankfurt fram til 1945. Mot slutten av 1980-åra hadde byen meir enn 87&nbsp;000 innbyggjarar, men folketalet hadde falle til 70&nbsp;000 i 2002 og var 60 000 i 2011.

Det offisielle namnet **Frankfurt (Oder)** og det eldre og no uformelle **Frankfurt an der Oder** vert brukt for å skilje han frå den større byen Frankfurt am Main.

## Historie
Byen fekk byrettar i 1253 ved den frie vadestaden (*frank furt* tyder 'fri vadestad på' tysk) kjend som Brandendamm, sjølv om busetnaden sannsynlegvis er mykje eldre. Dei første innbyggjarane haldt til på vestsida av Oder, etter kvart strekte byen seg over til austsida (i dag Słubice). Seint i mellomalderen dominerte Frankfurt handelen på elva mellom Wrocław (Breslau) og Szczecin (Stettin). I 1430 vart Frankfurt medlem av Hansaen, men berre for ei kort stund.

På 1800-talet var Frankfurt ein viktig handelsby. Han låg sentralt plassert i Preussen mellom Berlin og Poznań, ved den tung trafikkerte elva Oder, og byen hadde den nest største årlege handelsmessa i Det tyske riket. Berre messa i Leipzig var større. 

Intense kampar oppstod i byen i 1945 då den tyske krigsmakta prøvde å stoppe Den raude armeen si framrykking mot Berlin. Etter verdskrigen vart det avgjort at grensa mellom Tyskland og Polen skulle gå langs Oder, dette delte byen i to. Austsida vart då den polske byen Słubice.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Frankfurt an der Oder|Frankfurt an der Oder]]» frå ,  den 24. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Utliggar

Ein **utliggar** er eit flyteelement festa på sida av ein kano/båt for å stabilisere farkosten. 

## Bakgrunnsstoff
Carl Woese

**Carl Richard Woese** () er ein amerikansk mikrobiolog frå staten New York, kjend for å ha definert det biologiske riket *[[Archaea]]* i 1976 etter å ha analysert ribosom-RNA.
Carl Gustaf Mannerheim

**Carl ''Gustaf'' Emil Mannerheim** () var ein finsk (finlandssvensk) adeleg offiser, politikar og oppdagar som var president i Finland frå 1944 til 1946. Han vert oftast omtala som **Gustaf Mannerheim** eller berre **Mannerheim**.

## Liv
Mannerheim vart fødd i Louhisaari (svensk Villnäs) i Finland, og døydde i Lausanne i Sveits.
Han var i russisk teneste til oktoberrevolusjonen i 1917.

Mannerheim var øvstkommanderande for dei finske regjeringstru (kvite) styrkane under den finske borgarkrigen i 1918, riksforstandar frå 1918 til 1919, feltmarskalk 1933, og finsk øvstkommanderande frå utbrotet av vinterkrigen i 1939. Han vart utnemend til marskalk av Finland i 1942.

Den 4. august 1944 vart Mannerheim den sjette presidenten i Finland. Mange trudde at berre han kunne «leia landet til fred» mot slutten av den andre verdskrigen. Same året mottok han storkrossen av Finlands løves orden. Den 8. mars 1946 gjekk Mannerheim av som finsk president.

Mannerheim gav namn til den finske forsvarslinja (*[[Mannerheimlinja]]*) under den finske vinterkrigen og den finske framhaldskrigen.

Mannerheim vart vald til *Århundrets finlendar* i ei stor fjernsynsrøysting i Finland i 2004.

## Sjå òg
* Mannerheimkorset

## Bakgrunnsstoff

* Mannerheim nettstad
James W. Marshall

**James Wilson Marshall** () var ein amerikansk tømrar, sagbrukar og gullgravar. Historia kjenner han som mannen som starta gullrushet i California då han fann gull i American River i januar 1848.

## Kjelder
Tømrar

Ein **tømrar** er ein person med utdanning og løyve til å tømre (*å byggje hus i tre*).

## Mistydingar av ordet
Nemninga «tømrar» må ikkje samanblandast med ordet «tømmerhoggar». Mange nyttar ordet snikkar som ei samnemning som òg omfattar tømrarar. 

## Namn
Ordet for tømrar har gjeve opphav til familienamn som engelsk Carpenter, fransk Charpentier og tysk Zimmerer og Zimmermann.
Brownsk rørsle

Ei **brownsk rørsle**, kalla opp etter botanikaren Robert Brown, er ei nemning på små, tilfeldige partikkelrørsler ein kan sjå i eit mikroskop eller ei lupe. Alle atom som har temperatur over det absolutte nullpunkt er i slik rørsle. Brownske rørsler vil få partiklar i ei væske til å røre på seg. 

Uttrykket vert òg nytta om matematiske modellar som skildrar slike rørsler, ofte kalla partikkelteori. Den matematiske modellen for brownske rørsler har fleire nytteverdiar i den verkelege verda, mellom anna i aksjemarknaden. 

Brownske rørlser er av dei enklaste tidskontinuerlege stokastiske prosessane og er ei grense for både enklare og meir kompliserte stokastiske prosessar.
Snikkar

Ein **snikkar** er ein handverkar som driv fint arbeid med tre, til forskjell frå ein tømrar, som gjer grovare arbeid. Snikkarfaget er eit svært gammalt yrke. Tradisjonelt har ein delt det inn i møbel-, maskin- og bygningssnekring; i dag er det delt inn i møbelsnekring og i trevare- og bygginnreiing. Snikkarar kan òg spesialisera seg innan mindre område, som treskjering, tredreiing, bøkkarfag eller båtbyggjing.

Snikkarar utfører hovudsakleg arbeid med inventar i hus &mdash; altså møbel, kjøken, bad, vindauge, dører og trapper. Dei jobbar sjeldan på byggeplassen, men gjer arbeidet sitt på ein snikkarverkstad. Grensa mellom kva som er omfatta av snikkarfaget og kva som er tømring er omstridd, og faga går framleis i noko grad over i kvarandre.

## Snikkaropplæring i Noreg
Frå og med 2006 startar snikkaropplæringa på vidaregåande skole *Vg1 [[Design og handverk]]* eller *Vg1 [[Bygg- og anleggsteknikk]]* alt etter kva fagområde ein vil utdanna seg i, eller *Vg1 [[Teknikk og industriell produksjon]]* for ein som vil bli industriell møbelsnikkar. På Vg2 nivå kan elevane frå dei ulike grunnkursa velja blant fleire spesialiseringar. Etter to års skulegang må dei gå to år i lære før dei kan avleggja fagprøve eller sveineprøve. Etter to nye år kan dei så ta meisterprøven.

## Kjende snikkarar

* Josef frå Nasaret, pleiefar til Jesus i følgje Det nye testamentet
* Snekker Andersen, hovudpersonen i ei juleforteljing av Alf Prøysen

## Bakgrunnsstoff
* Trefag.no
Arquebus krigshistorisk museum

**Arquebus krigshistorisk museum** er ei museumssamling i Førresfjorden i Tysvær kommune med gjenstandar frå okkupasjonen av Noreg under andre verdskrigen frå 1940 til 1945. Museet er kalla opp etter kodenamnet Arquebus som motstandsmannen Sverre K. Andersen nytta medan han dreiv ein illegal radiosendar på Bjoa i Ølen kommune.

Utstillinga legg vekt på rolla til handelsflåten under krigen, dei maritime krigshandlingane og dagleglivet i krigsårene, særleg i Nord-Rogaland og Sunnhordland. Museet er ein del av Haugalandmuseet, eit regionmuseum for kunst- og kulturhistoriske samlingar i Nord-Rogaland. Museet vart stifta i 1980 medan utstilling i eigne lokale først vart opna i 1995. 

I 1992 vart muséet tildelt Fritt Ords honnør *for iherdig, friviljug innsats for å bevara verdifullt materiale om Noreg under okkupasjonen.*

## Bakgrunnsstoff
*Arquebus Krigshistorisk Museum ved museumsnett.no
Tømmerhoggar

Ein **tømmerhoggar** er ein person som driv med tømmerhogst, felling av tre. 

Tømmerhogst var tidlegare eit hardt yrke. Tømmerhoggarar heldt gjerne til i røft tillaga koier på aude stader. Dei brukte øks og handsag og levde i fare skader frå desse reiskapane eller fallande tre.

I dag er yrket har nye verktøy, betre transport og medisinsk utvikling gjort yrket mindre fareprega. Motorsag er det viktigaste verktøy. Men tømmerhoggarar har framleis eit tøft preg som mellom anna blir dyrka gjennom konkurransar.

## Kjende tømmerhoggarar
* Hans Børli, norsk diktar
* Dag Terje Andersen, næringsminister i regjeringa Stoltenberg II

## Tømmerhoggarar i kulturen
Paul Bunyan er ein nordamerikansk folkehelt som er framstilt som ein tømmerhoggar med overnaturlege evner.

Den amerikanske filmen *[[Seven Brides for Seven Brothers]]* (1954) handla om sju tømmerhoggarbrør som bestemte seg for å stela seg koner frå byen i nærleiken.

«The Lumberjack Song» og tilhøyrande sketsjar av Monty Python leikar med biletet av tømmerhoggar som særs mandige ved å blanda det med cross-dressing og annan «umandig» oppførsel.

## Sjå òg
* Tømrar
Nederlanda

**Nederlanda** er ei historisk nemning på området dekt av Nederland, Belgia og delar av Nord-Frankrike i dag. Omgrepet omfattar dei lågtliggande områda rundt elvedeltaet til Rhinen, Scheldt og Meuse. Viktige byar var Liège, Leuven, Mechelen, Antwerpen, Brussel, Ypres, Gent og Utrecht.

Namnet oppstod på 1200-talet. Ettersom det passar dårleg med dagens landegrenser er «Nederlanda» stort sett brukt i historisk samanheng, medan «Benelux», som omfattar Belgia, Nederland og Luxemburg, har teke over i moderne språkbruk.

Landa var bundne saman av nærleik til Nordsjøen og dermed handel, og utviklinga av den første industrien i Europa; produksjon av ullstoff. Innbyggjarane snakka mellomnederlandsk (*dietsch*) som seinare skulle utvikla seg til nederlandsk, tysk og engelsk. 

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia
Rumpeldunk gjennom tidene

***Rumpeldunk gjennom tidene***, (originaltittel: ***Quidditch Through the Ages***), er ei bok som er skrive av den britiske forfatteren J.K. Rowling. Boka er eit supplement til Harry Potter-serien, og førestiller ei bok frå skulebibilioteket på Galtvort. Tilsynelatande er boka skrive av *Kennilworthy Whisp*, og ho har forord av Albus Humlesnurr, rektor ved Galtvort.

Inntektene frå salet av boka vart gjevne til Comic Relief, ein samfunnsgagnleg organisasjon. Boka kom ut i 2001, både i Storbritannia og i Noreg. Den norske omsetjinga er ved Torstein Bugge Høverstad. Boka er illustrert av forfattaren.

Boka handlar om den fiktive sporten rumpeldunk (quidditch), som spelar ei viktig rolle i Harry Potter-bøkene. Lesaren får eit innblikk i spelet si historie, korleis det fungerer og kva status det har i notida si trollmannsverd.
Fabeldyr og hvor de er å finne

***Fabeldyr og hvor de er å finne***, originaltittel ***Fantastic Beasts and Where to Find Them***, er ei bok skriven av den britiske forfattaren J.K. Rowling. Ho er eit supplement til Harry Potter-serien, og førestiller ei av hovudpersonen Harry Potter sine skulebøker frå Galtvort. Den oppdikta forfattaren av boka er Salmander Fisle, og Albus Humlesnurr, rektor ved Galtvort, skal ha skrive føreord.

Inntektene frå salet av boka vart gjevne til Comic Relief, ein velgjerande organisasjon. Boka vart utgjeven i 2001, både i Storbritannia og i Noreg. Den norske omsetjinga er ved Torstein Bugge Høverstad.

Boka tek for seg dei fleste magiske dyreartane som vert omtala i Harry Potter-serien, i tillegg til noko om korleis trollmenn skjuler desse for «gompane» (vanlege folk/dei umagiske). Ho inneheld òg ein tekst om tilhøvet mellom gompar og magiske dyr gjennom tidene.

## Personar i boka

*Salamander Fisle* (1897-1991/1992), den fiktive forfattaren av  boka, er ein kjend magizoologist  i *Harry Potter*-serien. Fisle fekk tidleg interesse for vesen i magiverda, ettersom mora dreiv med avl av hippogriffar. Etter å ha gått på og tatt eksamen ved Galtvort, byrja han å jobbe i Magidepartementet. I 1918 skreiv Fisle den bestseljande boka *Fabeldyr og hvor de er å finne* og blei ein respektert magizoologist. Dette førte også til at han vart rektor på Galtvort. I privatlivet gifta han seg med Porpentina og fekk minst eit barn. På 1990-talet pensjonerte han seg og budde i Dorset. Han døyde ein gong i perioden 31. juli 1991 og 18. desember 1992.

*Herpo den grimme* var ein gresk svart trollmann og ormtunge, men er mest kjend for å etter mykje eksprimintering ha vert den fyrste som avla fram ein basilisk. 

## Filmatisering
Warner Bros. annonserte den 12. september 2013 at J.K. Rowling skulle debutere som manusforfattar i den fyrste filmen i ein planlagt filmserie basert på *Fabeldyr og hvor de er å finne*. Rowling har sagt at filmane som vil fokusere på livet til Salamander Fisle. Det er verken ein forgjengar eller oppfølgjar til *Harry Potter*-serien, men handlinga utspelar seg i same verda som i bokserien. Handlinga i den fyrste filmen skal finne stad sytti år før *Potter*-filmane, i 1920 i New York. 

## Fotnotar


## Kjelder

* Engelsk harry potter wiki: Newton Scamander
* *[[Fabeldyr og hvor de er å finne]]* av J.K. Rowling.
Geostasjonær bane

**Geostasjonær bane** er ei spesiell satellittbane med 0 grader inklinasjon med ein slik avstand frå jorda at rotasjonstida i bana tilsvarar rotasjonstida til jorda rundt sin eigen akse, eit såkalla siderisk døgn. Ein satellitt i geostasjonær bane vil tilsynelatande stå i ro på eit fast punkt på himmelkula. Avstanda frå jordoverflata til ein satellitt i geostasjonær bane er omtrent 35786 km. Farten til ein satellitt i bane er omtrent 3,07 km/s. 

Denne bana vert mykje brukt til forskjellige kommunikasjonssatellittar, anten for telekommunikasjon, datatrafikk, tv-kanalar eller ein kombinasjon av desse. Satellittmottakarar på jorda kan då peike til eit fast punkt på himmelen. Nokon metrologisatellittar ligg også i denne bana.

Ein kan vise at 3 satellittar er nok for å gi global dekning.
Rotasjonsperiode

**Rotasjonsperioden** er den tida det tek for ein lekam i rommet å rotera éin gong rundt sin eigen akse. For solide lekamar er rotasjonsperioden den same over heile lekamen, men for lekamar sett saman av gass eller væske vil rotasjonsperioden vera ulik ved ekvator og polane.

Siderisk rotasjonstid er den tida ein himmellekam brukar på dreie seg ein gang rundt sin eigen akse, det vil sei rotasjonstida i forhold til eit fast punkt på stjernehimmelen. Den sideriske rotasjonstida til jorda er eit siderisk døgn.

## Rotasjonsperioden til nokre kjende lekamar

## Kjelder

*
Atlanterhavets blå band

**Atlanterhavets blå band** (Blue Riband) er ei utmerking som dei passasjerskipa som har føreteke den raskaste turen over Atlanterhavet, enten i vestleg eller austleg retning kan bruke i si marknadsføring. 

Den tidlegast registrerte overfarten var i 1838, medan omgrepet «Blå band» fyrst vart brukt omkring 1860. Innehavaren av bandet har rett til å føre ein blå vimpel i toppen av ei mast.

I 1930 tok sir Harold Hales initiativet til stifting av eit trofé (Hales Trophy), som etter det har vorte tildelt den hurtigaste passasjerbåten.

Sidan 1935 har start- og endepunkt vore Bishop Rock i England og Ambrose fyrskip i USA. Den kortaste avstanden mellom desse punkta er 2&nbsp;777 sjømil, som tilsvarar 5&nbsp;143 km. Den enkelte overfarten kan vere lenger, avhengig av vind, vêr og havstraumar.

For tida er det den danske ferja Cat-Link V, frå Scandlines, som er innehavar av det blå bandet og det prestisjetunge Hales Trophy, med ei seglingstid på 2 dagar, 20 timar og 9 minutt. Rekorden vart sett i 1998.

Opphavleg var det meininga at bandet skulle tildelast passasjerskip over 10&nbsp;000 BRT. Dette vart endra på i 1990. Det siste skipet som oppfylte tonnasjevilkåra var den amerikanske SS «United States», som hadde rekorden frå 1952 til 1990.

## Start- og stoppdestinasjonar
* 1838-1839: Cork, Irland – Sandy Hook, USA
* 1839-1839: Avonmouth, England – New York; USA
* 1841-1841: Liverpool, England – Halifax, Canada
* 1850-1856: Liverpool, England – New York, USA
* 1856-1856: Liverpool, England – Sandy Hook, USA
* 1863-1863: Queenstown, Irland – New York, USA
* 1863-1898: Queenstown, Irland – Sandy Hook, USA
* 1898-1898: Needles, England – Sandy Hook, USA
* 1900-1900: Eddystone, England – Sandy Hook, USA
* 1900-1903: Cherbourg, Frankrig – Sandy Hook, USA
* 1907-1909: Queenstown, Irland – Sandy Hook
* 1909-1909: Queenstown, Irland – Ambrose, USA
* 1929-1933: Cherbourg, Frankrig – Ambrose, USA
* 1933-1933: Gibraltar – Ambrose, USA
* 1935-1998: Bishop Rock, England – Ambrose, USA

## Utvalde seglasar
Låg jordbane

**Låg jordbane** (engelsk *LEO*; *Low Earth Orbit* er ein type satellittbane. Banehøgda ligg mellom atmosfæra og van Allenbelta, vanlege banehøgder er frå omtrent 200&nbsp;km (romferja) til omtrent 1000&nbsp;km. Denne banetypen vert nytta av ein del overvakings- og jordobservasjonssatellittar og til nokon kommunikasjonsføremål, slik som Iridiumsystemet. Satellittar i låg jordbane vil verte bremsa av atmosfæra til jorda. Levetida vil soleis vere relativt kort og ein må ofte gjere korreksjon av bana.

Ein type låg jordbane er polar bane.
Handverkar

Ein **handverkar** er ein som har spesialisert seg innan eit handverk og har det som yrke. Før den industrielle revolusjonen var handverkarar dei som produserte dei fleste brukstinga. I dag er gjenstandar tilverka av handverkarar meir uvanlege, og ofte sett på som litt finare enn masseproduserte ting.

## Handverkarlaug
I mellomalderen var europeiske handverkarar vanlegvis organiserte i laug. Lauget samla meisterhandverkarar som hadde fridomsbrev, og kontrollerte alle sidene ved tillaginga og fordelinga for å sikra kvalitet og hindra konkurranse frå ytre marknader. Saman med kjøpmennene utgjorde handverkarane det midterste laget i det sosiale hierarkiet, imellom de landeigande aristokratane og landarbeidarane.

For å bli ein handverkar i lauget blei ein person sett under ein meisterhandverkar som ubetalt lærling i ung alder. Viss lærlingen fullførte læretida blei han så ein betalt svein. For å seinare sjølv kunna bli ein meisterhandverkar måtte sveinen laga eit «meisterstykke» som målte seg med standarden i lauget.

## Handverkarar i dag
For å bli ein handverkar i dag er det vanleg å følgja ei liknande rute som i mellomalderen. Ein lærer først grunnleggjande teknikkar på ein skule og arbeider deretter som lærling i ei verksemd som driv i faget. Etter fullendt læretid kan lærlingen får eit sveinebrev og seinare eit meisterbrev. Mange tradisjonelle yrkesfag står i fare for å døy ut, på grunn av liten søknad til desse studieretningane .

## Referansar


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Handverker|Handverker]]» frå ,  den 17. november 2005.*
Baskarland

**Baskarland**, baskisk **Euskal Herria**, er ei nemning på eit område i sørvestlege Europa der det bur mange baskarar. Området ligg vest i Pyreneane, på grensa mellom Spania og Frankrike.

Området er delt inn i sju tradisjonelle provinsar som i dag ligg i tre overordna einingar:

* Regionen Baskarland i Spania:
** Araba (*Álava* på spansk)
** Bizkaia (*Vizcaya* på spansk)
** Gipuzkoa (*Guipúzcoa* på spansk)
* I Spania, men ikkje i regionen Baskarland:
** Nafarroa (*Navarra* på spansk)
* Iparralde eller Pays basque i Frankrike:
** Lapurdi (*Labourd* på fransk)
** Nafarroa Behera (*Basse-Navarre* på fransk)
** Zuberoa (*Soule* på fransk)

## Kjelder
* Tilsvarande artikkel på dansk Wikipedia
* Tilsvarande artikkel på fransk Wikipedia
MEO

**MEO** (eng. *Medium Earth Orbit*), også kalla ICO (Intermediate circular orbit), er ei satellittbane med middels stor banehøgd; vanlegvis rundt 10 000 km. Slike baner har ofte høg inklinasjon så dei dekkjer heile jorda. 

GPS-systemet sine satellittar går i denne bana. Det føreslegne satellittsystemet Teledesic som Bill Gates var med å støtta skulle også ligg i slike baner.
HEO

**HEO** (frå engelsk: *High Inclined Earth Orbit*) er ei satellittbane med høg inklinasjon, det vil seie at baneplanet ligg med ein stor vinkel i høve ekvatorplanet til jorda. Slike baner har ofte stor eksentrisitet, slik at får god dekning av område på jorda med høg breiddegrad (langt nord eller langt sør). Ein kan få banene til å vere geosynkrone (ikkje geostasjonære). Ei spesiell bane kalla molniyabana er ei slik bane. 

Avstanden ein satellitt i HEO-bane har til jorda kan variere frå nokon få hundre km i perigeum til ca 40&nbsp;000 km i apogeum i løpet av eit omløp.
Montana

**Montana** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Helena.

## Bakgrunnsstoff

*
* Historieside om Montana (engelsk) 
* Webkamera frå Montana. Byar, nasjonalparkar og andre naturområde (engelsk)
Romantisk musikk

**Romantisk musikk** er ei nemning brukt om musikk frå stilperioden romantikken, hovudsakleg frå tida mellom 1820 og 1910.

Ein forskjell mellom før-romantisk og romantisk musikk kom gjennom utviklinga av ein tyskspråkleg opera i Wien, i staden for at tyske komponistar skreiv musikk til italienske librettoar.

## Romantiske komponistar
### Frå overgangen mellom [[klassisismen]] og [[romantikken]]
* Ludwig van Beethoven (1770&ndash;1827), ofte sett på som den første romantiske komponisten
* Johann Nepomuk Hummel (1778&ndash;1837)
* Niccolò Paganini (1782&ndash;1840)
* Carl Maria von Weber (1786&ndash;1826)
* Gioacchino Rossini (1792&ndash;1868)
* Gaetano Donizetti (1797&ndash;1848)
* Franz Schubert (1797&ndash;1828)

### Tidlege romantiske komponistar
* Vincenzo Bellini (1801&ndash;1835)
* Adolphe-Charles Adam (1803&ndash;1856)
* Hector Berlioz (1803&ndash;1869)
* Mikhail Glinka (1804&ndash;1857)
* Johann Strauss den eldre (1804&ndash;1849)
* Fanny Mendelssohn (1805&ndash;1847)
* Felix Mendelssohn (1809&ndash;1847)
* Frédéric Chopin (1810&ndash;1849)
* Robert Schumann (1810&ndash;1856)
* Franz Liszt (1811&ndash;1886)
* William Henry Fry (1813&ndash;1864)
* Giuseppe Verdi (1813&ndash;1901)
* Richard Wagner (1813&ndash;1883)
* Niels Wilhelm Gade (1817&ndash;1890)
* Charles Gounod (1818&ndash;1893)
* Jacques Offenbach (1819&ndash;1880)
* Clara Schumann (1819&ndash;1896)

### Romantiske komponistar frå mellomperioden
* César Franck (1822&ndash;1890)
* Édouard Lalo (1823&ndash;1892)
* Anton Bruckner (1824&ndash;1896)
* Bedrich Smetana (1824&ndash;1884)
* Johann Strauss den yngre (1825&ndash;1899)
* Josef Strauss (1827&ndash;1870)
* Anton Rubinstein (1829&ndash;1894)
* Gustav Lange (1830&ndash;1889)
* Aleksandr Borodin (1833&ndash;1887)
* Johannes Brahms (1833&ndash;1897)
* Amilcare Ponchielli (1834&ndash;1886)
* Camille Saint-Saëns (1835&ndash;1921)
* Georges Bizet (1838&ndash;1875)
* Modest Mussorgskij (1839&ndash;1881) 
* Pjotr Tsjajkovskij (1840&ndash;1893)
* Antonín Dvořák (1841&ndash;1904)
* Arthur S. Sullivan (1842&ndash;1900)
* Edvard Grieg (1843&ndash;1907)
* Nikolaj Rimskij-Korsakov (1844&ndash;1908)
* Pablo Sarasate (1844&ndash;1908)
* Gabriel Fauré (1845&ndash;1924)
* Edward Elgar (1857&ndash;1934)
* Giacomo Puccini (1858&ndash;1924)

### Seinromantiske komponistar
* Isaac Albéniz (1860&ndash;1909)
* Gustav Mahler (1860&ndash;1911)
* Paul Dukas (1865&ndash;1935)
* Jean Sibelius (1865&ndash;1957)
* Ferruccio Busoni (1866&ndash;1924)
* Aleksandr Skrjabin (1872&ndash;1915)
* Max Reger (1873&ndash;1916)
* Grigoraş Dinicu (1889&ndash;1949)

## Kjelder
* Artikkel om romantikken på engelsk Wikipedia
* Lister over romantiske komponistar på engelsk Wikipedia
Roald G. Bergsaker

**Roald Georg Bergsaker** () er ein norsk høgrepolitikar frå Sandnes.

Bergsaker har vore ordførar i Sandnes kommune frå 1986 til 1990 og var fylkesordførar i Rogaland fylkeskommune frå 1999 til 2007.

Før han blei fylkesordførar var Bergsaker direktør i Forus Industritomteselskap. Han har òg vore styremedlem i Norges idrettsforbund og olympiske og paralympiske komité.
Polarbane

**Polar bane** er ei nemning for (oftast) sirkulære låge satellittbaner med inklinasjon nær 90 grader. Dette vil seie ein satellitt i slik bane passerer over polane ved kvart omløp. Banehøgda ligg mellom omtrent 700 og 900 km. Ein satellitt i polar bane kan dekkje heile jorda i løpet av nokon omløp. 

Fleire jordobservasjonssatellittar går i slik bane, til dømes Envisat. Envisat går i ei sokalla solsynkron bane.
Podkasting

**Podkasting** er ein måte å publisere lydopptak på Internett som kan abonnerast på ved hjelp av RSS. Ordet podkasting kjem frå engelsk *podcasting*, ei samanslåing av orda *[[iPod]]* og *broadcasting* (*[[kringkasting]]*).

Ein kan blant anna bruke nyare utgåver av programma iPodder, iTunes og Winamp til å abonnere på og finne slike podkastingar. Nettlesaren Opera har rss-lesar innebygd og viser lenkjer til filene som ein deretter kan opne direkte, lagre som bokmerke eller lime inn i favorittspelaren. Det finst i dag et breitt utval av spelarar som kan opne lydfiler over HTTP. 

ITavisen var mellom dei første norske podkastene i landet, med oppstart 5. august 2005. NRK starta hausten 2005 med å podkaste visse radioprogram, P2-programmet Kurér var først ute.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* iTunes og podkasting
* Finn podkastar på iTunes Music Store 
* Podkasting hjå NRK
* Podkasting
ITunes

**iTunes** er eit digitalt musikkarkiv- og avspelingsprogram for Mac og Microsoft Windows frå Apple. iTunes støttar synkronisering med den populære musikkspelaren iPod.

iTunes lèt brukaren organisere all sin digitale musikk på ein stad, med moglegheit for å opprette spelelister for ulike anledningar. Det er òg mogleg å brenne CD-ar direkte frå iTunes, enten frå spelelister eller ved å markere enkeltsongar.

iTunes støttar lydkomprimeringsmetodane AAC, AIFF, Apple Lossless, MP3 og WAV.

I enkelte land (Noreg, Sverige, Danmark, USA, Storbritannia, Frankrike, Austerrike, Belgia, Finland, Hellas, Italia, Luxembourg, Nederland, Portugal, Spania, Sveits og Tyskland) kan iTunes-brukarar kjøpe musikk over internett frå Apple igjennom *[[iTunes Music Store]]*.

## Sjå òg
* Apple
* QuickTime Player

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:iTunes|iTunes]]» frå ,  den 17. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Asfalt

**Asfalt** er ei blanding av tjøre og stein som vert brukt til veglegging.

## Soge
Det skal ha vore sveitsaren Philippe Suchard som i 1826 kom på å nytta asfalt som vegdekkje.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kultur i 1874

**Kultur i 1874** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1874.

## Hendingar

* 23. januar: *Danse Macabre* av Camille Saint-Saëns hadde premiere.
* 23. januar: Den engelske forfattaren William Somerset Maugham blei fødd.
* 3. februar: Den amerikanske forfattaren Gertrude Stein blei fødd.
* 9. februar: Den amerikanske diktaren Amy Lowell blei fødd.v
* 11. februar: Den svenske barnebokforfattaren Elsa Beskow (Maartman) blei fødd.
* 26. mars: Den amerikanske diktaren Robert Frost blei fødd.
* 25. april: Termen impresjonisme blei først brukt av Louis Leroy i ein nedsetjande kritikk av «Impression, soleil levant» av Claude Monet.
* 29. mai: Den engelske forfattaren G. K. Chesterton blei fødd.
* 30. november: Den kanadiske forfattaren Lucy Maude Montgomery blei fødd.

## Litteratur
### Utanlandske utgjevingar
* Stéphane Mallarmé: *[[L'Après-midi d'un faune]]* 
* Ambrose Bierce: *Cobwebs from an Empty Skull*
* Gustave Flaubert: *La Tentation de Saint Antoine*
* Thomas Hardy: *[[Far From the Madding Crowd]]*
* Anthony Trollope: *Harry Heathcote of Gangoil: A Tale of Australian Bush Life*
* Anthony Trollope: *Lady Anna* 
* Jules Verne: *L'Île mystérieuse*

## Biletkunst

* Armand Guillaumin: «La Seine»
* Vilhelm Kyhn: «Sildig Sommeraften ved Himmelbjærget»
* Alfred Sisley: «Morning»
Tabuord

**Tabuord** er ein type ord ein ikkje kan bruka i visse samanhengar fordi dei vil støyta folk. Alle språk har slike ord som er tabu. Det kan variera ut frå situasjonen om eit ord er tabu eller ikkje.

## Ordforråd
Tabuord kan koma frå område det er vanskeleg å snakka om, dei kan skildra noko samfunnet ser på som ureint, eller dei kan vera knytte til andre forbod, som namnetabu. Typiske norske tabuord har ofte med sex eller religion å gjera. 

Orda kan ha med sårbare saker å gjera, som rase (til dømes det amerikanske «N-ordet», *[[nigger]]*), eller ein kan vera redd for ordmagien, som trua på at ein kunne påkalla ulven ved å nemna namnet hans.

For å unngå tabuord kan ein nytta omskrivingar. Dersom eit tabu rundt eit omgrep er sterkt vil omskrivinga òg raskt kunne bli eit nytt tabuord.

## Bruk
Dersom ord er totalt tabu, slik at dei aldri meir kan uttalast, vil dei etter kvart gå ut av språket. Dei fleste tabuorda har derimot ei lang soge bak seg, og er langt frå gløymde. Dette er fordi dei blir brukte trass i tabuet.

Tabuord kan brukast i uformelle situasjonar, til dømes om ein er saman med jamaldrande eller folk av same kjønn. Dei kan brukast for å uttrykka sterke kjensler, som sinne, då gjerne i form av banning.

For mange er tabuord òg tiltrekkande nettopp fordi dei er forbodne. Små ungar som lærer at nokre ord er stygge vil ofte gå rundt og seia akkurat desse stygge orda. For mange forsvinn ikkje denne impulsen med alderen. Tabuord er blitt skribla ned i tusenår; det er til dømes funne graffiti med tabuord i Pompeii og på runepinnar frå norrøn tid.

## Bakgrunnsstoff
* Ungdom sjokkerer med tabuord – Bruk av tabuord blant dagens norske ungdom (adressa.no)
Homer

:*For bibelsk holmål, sjå [[Eininga homer]]*

**Homer** (gr. `Oμηρος 'omeros') er etter tradisjonen forfattaren til dei klassiske greske diktverka *[[Iliaden]]* og *[[Odysseen]]*. Han skal ha vore blind og levd på 700-talet f.Kr..

Dei homeriske dikta blei nedskrivne på ordre av Peisistratos som herska i Aten. Han gav ordre om at alle songarar som kom til byen skulle synga vers av Homer medan skrivarane hans skreiv dei ned. Slik blei verka redda for ettertida.

Formmessig er verka skrivne på heksametervers i eit strengt oppbygd system. Dei er den eldste bevarte munnlege litteraturen frå Europa.

## Kjelder
* Tilsvarande artikkel på bokmålswikipedia
* Tilsvarande artikkel på svensk Wikipedia
Akira Toriyama

**Akira Toriyama** () var ein japansk mangateiknar. Han har teikna mellom anna Dragon Ball, Dr. Slump og Sand Land. 

Dragon Ball var det store gjennombrotet for Akira Toriyama, men før det levde han på å teikne serien Dr. Slump. 

Akira Toriyama var også med på å designe Super Nintendo-spelet Chrono Trigger, som er eit av verdas mest kjende Super Nintendo-spel.

## Merknadar