open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayla

**Ingo Kunzi** (), betre kjend under artistnamnet **Ayla**, er ein tysk DJ og trance-musikar.

## Karriere

I byrjinga av DJ-karrieren kalla Kunzi seg *DJ Tandu*, og han gav ut debut-EP-en *Acido EP* under dette namnet. Han tok kvinnenamnet *Ayla* som artistnamn i 1995, sjølv om han utover 1990-åra framleis gav ut singlar som *DJ Tandu*. I 1996 gav han ut singelplatene *Atlantis* og *Ayla*. Låta med same namn vart populær i mange land, også i Noreg, og hamna på 22. plass på den britiske singellista. Dessutan vart ho brukt som filmsoundtrack, og ho var med i ein fjernsynsreklame.

Neste singel frå Kunzi som også vart populær, kom i 1998 under namnet *Ayla Part II*. På fleire Ayla-låtar vart det brukt ei damestemme i musikken, og i *Ayla Part II* kunne ein høyra ei damestemme som seier «Ayla».  Same året kom *Liebe*, som var ein remix av ein låt av technoartisten *Cosmic Baby*. Året etter gav han ut singlane *Into the Light* og *Angelfalls*.

I 1999 gav Ayla ut si fyrste plate, *Nirwana*. Denne selde til gull i to land; Noreg og Singapore. Etter denne utgjevinga gav Ingo Kunzi ut nokre singlar til, før han tok ein pause med Ayla-prosjektet. I 2010 gjorde han eit lite comeback som *Ayla* med singelen *Ayla 2010*, og i 2011 gav han ut albumet *Unreleased Secrets*. Ingo Kunzi har også vore med på mange samarbeidsprosjekt med andre DJs.

## Diskografi som Ayla

### Singlar

* *Atlantis* (1996)
* *Ayla* (1996)
* *Ayla Part II* (1998)
* *Liebe* (1998)
* *Angelfalls* (1999)
* *Into the Light* (1999)
* *Liebe/ Sunday* (1999)
* *Singularity/ Brainchild* (2000)
* *Sun is Coming Out* (2002)
* *Ayla 2010* (2010)

### Album

* *Nirwana* (1999)
* *Unreleased Secrets* (2011)

## Kjelder

**Denne artikkelen byggjer på «[[:de:Ingo Kunzi|Ingo Kunzi]]» frå , den 1. februar 2012.* 
 

;Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Heini Hemmi

**Heini Hemmi** () er ein sveitsisk tidlegare skirennar frå Churwalden. Han vann gullmedaljen i storslalåm under vinter-OL 1976. I 1977-sesongen, hans beste sesong, vart han nummer sju i verdscupen i alpint og gjekk heilt til topps i storslalåmcupen.

## Aktiv
Hemmi slo gjennom i januar 1970 då han vart nummer i slalåmrennet i Wengen. Ei veke etter gjennombrotet klatra han ein plass opp og vart nummer fire i storslalåmrennet i Kranjska Gora. Under den alpine verdsmeisterskapen i alpint 1970 i Gherdëina kom han som best nummer 11 i slalåm. Dei neste sesongane klarte han ikkje å hevde seg internasjonalt, men vart sveitsisk meister i slalåm 1973 og i storslalåm 1974. Først i 1975 tok han plass i verdseliten i spesialgreina si, storslalåm. 2. mars 1975 oppnådde han sin første pallplass i verdscupen, då han i Garibaldi i British Columbia kom på andreplass i storslalåmrennet, bakom den nye storslalåmkongen Ingemar Stenmark, men hårfint framom den førre storslalåmeinaren Gustav Thöni. I den sveitsiske meisterskapen i storslalåm forsvarte han meistertittelen.

Hemmis største prestasjon var sigeren i storslalåm under OL 1976 i Innsbruck. Med samanlagttida 3.26,97 var han 0,20 sekund føre landsmannen Ernst Good, som sikra sveitsisk dobbeltsiger framom Ingemar Stenmark. På tampen av OL-sesongen tok han sin første siger i verdscupen, då han vann suverene eit renn i Mont Sainte-Anne. Og så vart han sveitsisk meister på ny, men då i slalåm. Sesongen 1976/77 var Hemmi den beste storslalåmrennaren i verda, han vann då tre renn og kom seks gongar på pallen i verdscupen. Totalt kom han på sjuandeplass i verdscupen.

Året etter, 1978, kom Hemmi på åttandeplass i verdscupen og vart nummer fire i storslalåmcupen. Han kom då på andreplass i tre storslalåmrenn. Under VM i alpint 1978 i Garmisch-Partenkirchen kom han på fjerdeplass i storslalåm. Han vann og den sveitsiske meisterskapen i storslalåm, hans femte og siste SM-tittel. I sin siste sesong kom Hemmi to gongar på pallen i verdscupen, han avslutta den 19. mars 1979 si tid som aktiv med ein andreplass i Furano i Japan. Atter ein gong måtte han sjå slått av Ingemar Stenmark.

Hemmi stod 13 gongar på pallen i verdscupen i alpint, alle gongane etter slalåmtevlingar.

## Verdscupsigrar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Heini Hemmi|Heini Hemmi]]» frå ,  den 1. februar 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
*
Churwalden

**Churwalden** er ein kommune i distriktet Plessur i kantonenen Graubünden i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1230 meter over havet, om lag åtte kilometer sør for byen Chur.

Sidan 2010 omfattar Churwalden dei tidlegare kommunane Malix og Parpan. Kommunesenteret ligg 1&nbsp;230 meter over havet

Kommunen ligg i Churwalden kreis ved elva Rabiusa og nær Lenzerheidepasset. Landsbyen ligg i dalen mellom kantonshovudstaden Chur og feriestaden Lenzerheide. Lenzerheide Bergbahnen AG går opp til vintersportområdet Lenzerheide samt Stätzerhorn, Danis, Scalottas, og Rothorn. 

Kommunen består av gatelandsbyen Churwalden og grendene Passugg, Araschgen og spreidde gardar. 

Skirennaren Heini Hemmi er frå Churwalden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Churwalden|Churwalden]]» frå ,  den 1. februar 2012 og «[[:en:Churwalden|Churwalden]]» frå ,  den 1. februar 2012.*   
 

## Bakgrunnsstoff
*Turistside
William Phips

Sir **William Phips** eller **Phipps** () var ein skipsbyggar, skipskaptein, skattejeger, offiser og den første kongelege utpeikte guvernøren i provinsen Massachusetts Bay.

Han kom frå fattige kår og hadde lita utdanning og var skipsbyggar i Boston før han la ut på fleire skattejakter i Vestindia. Han vart kjend i London då han oppdaga ein stor skatt frå ein søkkt spansk gallion, noko som gjorde at han vart rik og så slått til riddar. I 1690, under Kong Vilhelm-krigen, leia han eit suksessrikt raid mot Port Royal i Acadia. Under same krigen mislukkast han derimot i forsøket på å erobre Quebec same året.

Trass i dette gjorde samband hans til London og den innverknadsrike Mather-familien at han vart utnemnd som guvernør i Massachusetts.  Han var ikkje politisk sofistikert og vart innvikla i fleire kontroversielle hendingar, mellom anna slåstkampar med andre embetsmenn, og han vart kalla attende til England for å svare på tiltalane. Han døydde i London før tiltalane mot han vart høyrt. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Phips|William Phips]]» frå ,  den 1. februar 2012.*
Arosa

** Arosa ** er ein kommune i distriktet Plessur i kantonen Graubünden i det søraustlege Sveits. Kommunen, som ligg øvst i fjelldalen Schanfigg, har  innbyggjarar () og eit areal på .
Kommunesenteret ligg 1775 meter over havet, i luftlinje om lag femten kilometer søraust for byen Chur.

Arosa er ein kjend feriestad, både om sommaren og særleg i vinterstida. Staden har i kring 12&nbsp;500 overnattingssenger, fordelt på hotell og feriehus. Her er over 70&nbsp;km med skiløyper.

Skirennarane Roger Staub og Engelhard Pargätzi er frå Arosa.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Arosa|Arosa]]» frå ,  den 1. februar 2012.*


## Bakgrunnsstoff
* Arosa si offisielle webside
Slaget ved Quebec i 1690

**Slaget ved Quebec** vart utkjempa i oktober 1690 mellom koloniane til Ny-Frankrike og Massachusetts Bay, som då var styrt av  høvesvis Frankrike og England. Det var første gong Quebec vart angripen.

Etter erobringa av Port Royal i Acadia under Kong Vilhelm-krigen, håpte ny-engelskmennene på å erobra Montreal og Quebec i tillegg, hovudstaden i Ny-Frankrike. Tapet av det akadiske fortet sjokkerte kanadiarane, og generalguvernør Louis de Buade de Frontenac gav ordre om å førebu byen for ei kringsetjing.

Då sendebodet leverte overgjevingsvilkåra, erklærte generalguvernøren at han berre ville svare dei ved munningen til kanonane sine. Major John Walley leia invasjonsarmeen, som gjekk i land ved Beauport i Basin of Quebec. Militsen på land vart angripen av den kanadiske militsen og drivne attende, medan skipa til engelskmennene, kommandert av sir William Phips, nesten vart øydelagd av kanonelden frå byen.

Begge sidene lærte frå slaget. Franskmennene utbetra forsvarsverka i byen, medan ny-engelskmennene forstod at dei trengde meir artilleri og betre støtte frå England om dei skulle ta byen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Quebec (1690)|Battle of Quebec (1690)]]» frå ,  den 1. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*René Chartrand, *French Fortresses in North America 1535–1763: Quebec, Montreal, Louisbourg and New Orleans (Fortress 27)*; Osprey Publishing,. mars 20, 2005. ISBN 978-1-84176-714-7
*
François Martin

**François Martin** () var den første generalguvernøren i Pondicherry. Han grunnla Pondicherry, den framtidige hovudstaden i Fransk India i 1674. Han var kommisjonær i Det franske austindiske kompaniet etter François Baron. Ei gate i Pondicherry er kalla opp etter Martin. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:François Martin|François Martin]]» frå ,  den 1. februar 2012.*
Max Julen

**Max Julen** () er ein sveitsisk tidlegare skirennar frå Zermatt. Han vann gullmedaljen i storslalåm under OL 1984 i Sarajevo.

## Aktiv
Julen var storslalåmspesialist. Han slo gjennom i verdscupen i alpint i januar 1982 då han kom på tredjeplass i eit storslalåmrenn i Adelboden. Under VM i alpint 1982 i Schladming kom han på 13. pass i øvinga. 1983-sesongen kom han fem gongar på andreplass i verdscupen, alle i storslalåm. Samanlagt i verdscupen vart han nummer åtte, medan han i storslalåmcupen kom på delt andreplass med 100 poeng, sju poeng bak vinnaren Phil Mahre frå USA.

12. desember 1983 vann Julen sitt einaste verdscuprenn, storslalåmtevlinga i Les Diablerets. Nokså nøyaktig to månader seinare gjekk han heilt til topps i storslalåm under vinter-OL 1984 i Sarajevo, 23 hundredels sekund framom Jugoslavias Jure Franko.

Sesongen 1985 kom Julen to gonger på tredjeplassen i verdscuprenn, den eine gongen eit kombinasjonsrenn og den andre i storslalåm. Han kom på tiandeplassen i storslalåm under VM 1985 i Bormio. I 1986-sesongen vart han som best nummer seks i verdscupen, då i eit slalåmrenn.

Han la opp som alpinist i 1987, etter elleve pallplasseringar i verdscupen, ti av dei i storslalåm.

Julen driv i dag hotell i heimbyen Zermatt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Max Julen|Max Julen]]» frå ,  den 1. februar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Laax

**Laax** (retoromansk *Laax*) er ein kommune i distriktet Surselva i den sveitsiske kantonen Graubünden. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1016 meter over havet. 

Talemålet i Laax er surselvisk, ein variant av retoromansk.

Laax er ein kjend vintersportsstad, med over 220 km med skiløyper. Verdscupen i alpint har fleire gongar vore arrangert på staden. Kommunen ligg i Ilanz kreis og strekkjer seg frå sjølve landsbyen til Plaun og Vorab i skiområdet. Dette er alt ein dal og elva som renn gjennom dalen munnar etter kvart ut i Rhinen river. Han består av landsbyen Laax og grendene Salums, Cons, Laax Murschetg, og Laax Dorf. Skiheisane ligg i Laax Murschetg.

Ein liten innsjø, Laaxersee (Lag Grond), ligg ved landsbyen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Laax|Laax]]» frå ,  den 1. februar 2012 og «[[:en:Laax|Laax]]» frå ,  den 30. mars 2012.* 
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad (tysk)
*Offisiell turistside
*
*Bilete av Laax
Sils im Engadin/Segl

**Sils im Engadin/Segl** (tysk *Sils im Engadin*; retoromansk *Segl*) er ein kommune i distriktet Maloja i den sveitsiske kantonen Graubünden. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1803 meter over havet, ved austenden av innsjøen Silsersee i dalføret Ober-Engadin. Til St. Moritz er det om lag ni kilometer i nordvestleg retning.

Retoromansk var det stadeigne talemålet, men sidan 1970 har tysk vorte talemålet til eit fleirtal av befolkninga. Ved folketeljinga 2000 gav 59,4% opp tysk som morsmål. Retoromansk hadde då falle til 12%, medan italiensk held stillinga med sine 15,5%.

Kommunen består av landsbyen Sils im Engadin/Segl som består av delane Sils-Maria, Sils-Baselgia, Fex og Grevasalvas. Han ligg i øvre Engadindalen, mellom Silsersee og Silvaplanasjøen ved foten av Piz Corvatsch og Piz da la Margna og nedanom Fexdalen. 

Skirennaren Dumeng Giovanoli er frå Segl.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Sils im Engadin/Segl|Sils im Engadin/Segl]]» frå ,  den 1. februar 2012 og «[[:en:Sils im Engadin/Segl|Sils im Engadin/Segl]]» frå ,  den 30. mars 2012.*    
 

## Bakgrunnsstoff
*www.sils.ch - Offisiell turistside
*www.sils-segl.ch - Offisiell nettstad
*
Romanshorn

**Romanshorn** er ein kommune i distriktet Arbon i kantonen Thurgau i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 406 meter over havet.

Kommunen ligg i ved Bodensjøen. Han består av landsbyen Romanshorn og grendene Holzenstein, Hotterdingen, Reckholdern, Riedern og Spitz. Dei fleste av grendene har vokse saman med Romanshorn.

Romanshorn har ferjesamband over Bodensjøen med den tyske byen Friedrichshafen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Romanshorn|Romanshorn]]» frå ,  den 1. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Leptokaryá

**Leptokaryá** (gresk Λεπτοκαρυά) er ein distriktsby i periferieininga Piería i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Leptokaryá var hovudsete i den tidlegare kommunen Aust-Ólymbos, som no er ei kommunaleining i kommunen Dío-Ólymbos.

## Referansar
Litókhoro

**Litókhoro** (gresk Λιτόχωρο) er ein by og ein tidlegare kommune i periferieininga Piería i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Litókhoro inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Dío-Ólymbos, der han er hovudsete.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Litókhoro 6&nbsp;889&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 6&nbsp;615&nbsp;innbyggjarar.

## Referansar
Blaafarveværket

**Blaafarveværket** (eigentleg *Det Kongelige Modumske Blaafarveværk*, seinare *Modums Blaafarveværk*) er ei tidlegare norsk gruve ved Åmot i Modum kommune i Buskerud. Verket var i drift i perioden 1773-1893, og var Noregs største industriverksemd i fyrste halvdel av 1800-talet. Av koboltmalm frå gruvene i området blei det lagd koboltblått, som blei nytta i papir-, porselens- og glasindustrien.

Det norske Blaafarveværket blei grunnlagt av den dansk-norske kongen i 1770-åra og dekte på det meste 80 % av verdsmarknaden for blåfarge. Alt i 1788 eksporterte verket blåfarge til Kina og Japan.

Blaafarveværket er no eit museum eigd av ei stifting, Stiftelsen Modums Blaafarveværk, som vart skipa i 1971. Museet vart konsolidert i samsvar med museumsreforma i 2004, og dette gav museet eit formalisert grunnlag for vidare satsing. Museet byggjer i dag verksemda si på å forvalte og vidareformidle industrisoga knytt til utvinning av kobolt (80% av verdsproduksjonen) i det som har vore dåtidas største norske industriverksemd.

Museet Blaafarveværket skipar dessutan til årlege kunstutstillingar i sommarsesongen.

## Bakgrunnsstoff

* Blaafarveværket
* Kunstutstillingar på Blaafarveværket 
* Historien om mineralfunnet
*
Edy Reinalter

**Edy Reinalter** () var ein sveitsisk skirennar. Han vann slalåmrennet under OL 1948 i St. Moritz. 

Reinalter, som var frå St. Moritz, deltok i 1948 i olympiaden som fann stad i heimbyen. Han gjekk heilt til topps i slalåmrennet, der han etter første omgang låg på tredjeplass. Derimot mislukkast han i utfor og kom langt nede på resultatlista.
 
Reinalter omkom i Schruns i Austerrike 1962, der han var på jakt. Jaktgeværet hans gjekk av medan dreiv og pussa det, han hadde oversett at ein patron var att i geværløpet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Edy Reinalter|Edy Reinalter]]» frå ,  den 1. februar 2012.*
Moss Jernverk

**Moss Jernverk** var eit jernverk i Moss, grunnlagd i 1704. Verket var i mange år den største verksemda i byen, og med kraft frå Mossefossen blei malm frå Agderfylka smelta og gjort til ein rekke produkt. Frå midten av 1700-talet blei verket Noregs leiande rustningsverksemd og støypte hundrevis av tunge kanonar i jern, Noregs fyrste valseverk for jern blei også oppretta der.

## Bakgrunnsstoff

* Om Moss Jernverk, frå Moss by- og industrimuseum
Leuk

**Leuk** (fransk *Loèche-Ville*) er ein kommune i distriktet Leuk i kantonen Valais i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 731 meter over havet.

Kommunen ligg ved Gemmipasset og var derfor ein strategisk stad i romerske Raetia. Varmekjeldene i Leukerbad ligg like nord for Leuk, nedanfor passet. Leuk er setet i distriktet Leuk. 

Kommunen ligg ovanom høgresida av Rhône, mellom Daladalen og elva Feschelbach. Byen er omgjeven av vingardar. Han består av landsbyen Leuk-Stadt, slottet, landsbyen Susten på venstrebreidda av Rhône og grendene Brianen, Feithieren, Gampinen og Pfyn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leuk|Leuk]]» frå ,  den 21. mars 2012.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Polsk notasjon

**Polsk notasjon** er ein skrivemåte for aritmetiske og logiske uttrykk som ikkje krev bruk av parantesar eller ei bestemt rangfølgje for operatorane. Notasjonen vart utvikla av den polske matematikaren Jan Łukasiewicz. 

Notasjonen finst i to variantar, prefiks- og suffiksnotasjon, den siste vert òg kalla *omvendt polsk notasjon*. 

## Døme
Det aritmetiske uttrykket 
:\ ((a + b) \cdot c)  (d - e) 

vert i omvendt polsk notasjon skriven slik 
:\ ab + c \cdot de- / 

Ved utrekninga går ein frå venstre mot høgre fram til ein møter ein operator (her +) som får virke på operandane som står føre (her a og b). Resultatet vert oppbevart, og utgjer ein av operandane for neste operator, som her er · og gjev multiplikasjonen av den oppbevarte summen med storleik c osv. Polsk notasjon er ein økonomisk måte å skrive og lagre uttrykk på, og overføring til polsk notasjon er ofte eit ledd i omsetjinga til kompilatorar av datamaskinprogram til maskinspråk. Mange lommekalkulatorar nyttar seg òg av polsk notasjon.

## Kjelder
*polsk notasjon. (2012-01-31) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/polsk_notasjon
Fully

**Fully** er ein kommune i distriktet Martigny i kantonen Valais i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 461 meter over havet.

Fully ligg ved høgrebreidda av elva Rhône og er velkjend som vinområde. Fully er det administrative namnet for fleire landsbyar i Vers-l'Église (også kalla Fully), Branson, Châtaignier og Randonnaz i tillegg til mange grender. I nord har Fully ei ein kilometer lang grense mot kantonen Vaud.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fully|Fully]]» frå ,  den 1. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (fransk)
*
Positivt tal

**Positive tal** er reelle tal som er større enn null. Dei reelle tala som ikkje er positive og forskjellig frå 0 vert kalla negative. Det som har ført til innføringa av negative tal er trongen til å kunne utføre subtraksjonar  sjølv om det første talet er mindre enn det andre. 

For å skilje positive frå negative tal nyttar ein stundom eit plussteikn føre. 

## Sjå ôg
* Tal

## Kjelder
*
Potens i matematikk

Ein **potens** i matematikken er ein funksjon som vert uttrykt som eit grunntal opphøgd i ein eksponent. Ein potens med grunntal *a* og eksponent *b* vert skriven: 
:\ a^b

Ein potensfunksjon vert enklast forklart for heiltalige eksponentar som talet multiplisert med seg sjølv ei mengd gonger slik at mengda faktorar er lik eksponenten, til dømes

:a^4 = a \cdot a \cdot a \cdot a

For generelle eksponentar (strengt tatt av type rasjonale tal) kan ein forklare potensfunksjonen som ein kombinasjon av heiltalig potensiering og heiltalig rotutrekning:

:a^{0.4} = a^{2/5} = \sqrt[5]{a^2}

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Potens (matematikk)|Potens (matematikk)]]» frå ,  den 1. februar 2012.*
Abraham Duquesne-Guitton

**Abraham de Bellebat de Duquesne-Guitton** eller **Duquesne-Guiton** () var ein fransk kaptein og admiral.  

I 1687 segla han frå Kapp det gode håp i  «L'Oiseau», med den franske ambassadøren Claude Céberet du Boullay ombord for å opprette ein fransk ambassade I kongedømet Siam.  

Han fekk auge på Eendracht Land på kysten av Vest-Australia og segla opp til kysten nær Swan-elva den 4. august – dette var første gong Frankrike var i kontakt med Australia.  Han skreiv at det såg særs attraktivt ut og var grønt og frodig, trass i at det var midt på vinteren.

Han vart utpeikt til generalguvernør på Windward Islands (*Gouverneur général des Isles du Vent*) etter at han konverterte frå protestantismen til katolisismen. Han hadde dette embetet frå 1714 til 1717.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Abraham Duquesne-Guitton|Abraham Duquesne-Guitton]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Huis ter Nieuwburg

**Huis ter Nieuwburg** eller **Huis ter Nieuburch** («huset i Nyborg») var eit slott i Rijswijk i Holland i Dei sameinte Nederlanda. Den symmetriske franske klassisistiske bygninga vart truleg teikna av den franske arkitekten Jacques de la Vallée og vart bygd mellom 1633 og 1636 for statthaldar prins Fredrik Henrik.

Slottet med hagar var landstaden til prinsane av Oranien i mange år og vart åstad for fredsforhandlingane som førte fram til freden i Rijswijk i 1697. Etter at prins Vilhelm III døydde i 1702, vart slottet arva av kongane av Preussen, fram til det vart gjeve attende prinsane av Oranien av kong Fredrik II.

Hagane kring slottet var formelle franske renessansehagar anlagte i 1636. Føre slottet stod tre og blomsterbed omringa av murar. Bak slottet var ein større hage med fire rektangulære damar. 

Bygninga, som vart vanstelt i mange år, vart riven ned i 1790. I dag er området eit skogområde kalla Rijswijkse Bos. Dei einaste restane etter slottet er to av dammane og ein obelisk til minne om fredsavtalen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Huis ter Nieuwburg|Huis ter Nieuwburg]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Forretningsidé

Ein **forretningsidé** er eit konsept som kan bli lagt fram som ein strategisk metode for å oppnå profitt hos ei bedrift eller ein organisasjon, eller hos ei gruppe eller ein forretningsperson. Forretningsidear har ofte unike verdiar som gjer dei verdifulle på marknaden, og har oftast best effekt i spesielle tidsperiodar.
William Bentinck, 1. jarl av Portland

**Hans William [[Huset Bentinck|Bentinck]], 1. jarl av Portland, baron Bentinck av Diepenheim og Schoonheten**, KG, PC () var ein nederlandsk og engelsk adelsmann som tidleg var ein av favorittane til Vilhelm, prinsen av Oranien, statthaldar i Nederlanda og den framtidige kongen av England. Han var standhaftig, fornuftig, smålåten og uvanleg roleg. The friendship and cooperation stopped in 1699.

Han reiste fleire gonger til England på Vilhelm sine vegner, mellom anna for å bed om handa til Maria, dotter til James, hertugen av York og den framtidige kongen av England, for Vilhelm. Då Vilhelm vart konge av England, vart Bentinck overkammerherre og geheimråd. I april 1689 vart han Baron Cirencester, vicomte Woodstock og jarl av Portland. Han kommanderte eit kavaleri i slaget ved Boyne i 1690, var til stades i slaget ved Landen, der han vart skadd, og i omleiringa av Namur i 1695.

Han var med på å få i stand freden i Ryswick i 1697. I 1698 var han ambassadør i Paris for seks månader.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Bentinck, 1st Earl of Portland|William Bentinck, 1st Earl of Portland]]» frå ,  den 2. februar 2012.*
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Toll

**Toll** er ei avgift som staten legg på varer som vert frakta over landegrensene. Varene vert anten ført inn frå utlandet (innførselstoll), ført ut frå landet (utførselstoll) eller dei vert ført gjennom området til staten (gjennomførsels- eller transittoll). I Noreg er tollavgjerslene heimla i lov om toll av 10. juni 1966 med forskrifter.

Den viktigaste tollen er innførselstoll, som tidlegare var ei stor inntektskjelde for staten i dei fleste land. Både utførsels- og transittoll er no sjeldan brukte former for toll. Etter føremålet skil ein mellom fiskaltoll og vernetoll.

## Fiskaltollen
Oppgåva til fiskaltollen er å skaffe staten inntekter, og vert som regel lagt på varer som vert nytta i stor målestoll, som til dømes kaffi, te, sukker, sjokolade eller på varer som kan gå ut over folkehelsa, som alkohol eller tobakk. Fiskaltoll har no særs lita tyding i Noreg. I staden er det lagt særavgifter på varer som ein ønsker å skattlegge. Når fortolla varer inngår i varer som er bestemt til eksport, for ofte eksportørane for å lette konkurransen deira på den utanlandske marknaden tollen heilt eller delvis tilbakebetalt ved utførselen, såkalla drawback. 

## Vernetoll
Vernetoll vert lagt på særskilde varer med relativt høge satsar for å verne innanlandske produsentar mot konkurranse frå lågprisland. Dei fleste statar har ei blanding av verne- og fiskaltoll.

Kampen mot tollhindringar og særskild mot vernetoll vart teken opp då industrialismen hadde gjennombrotet sitt. På 1800-talet fekk frihandelspolitikken stor tilslutnad. Etter 1900 og særleg i 1920- og 1930-åra vart vernetoll igjen vanleg. Nivået på vernetollen er derimot kraftig redusert sidan omkring 1950. 

## Internasjonale rammevilkår

Dei internasjonale rammevilkåra for norsk handel med utlandet er hovudsakleg forankra i EØS-avtalen og WTO-avtalen. I tillegg til at vernenivået er senka, har tollvernet endra karakter i mange land ved dei økonomiske grupperingane som har oppstått i form av tollunionar eller frihandelsområde. I same retning virkar preferansetollen som fleire industrialiserte land, som Noreg, har gjennomført til fordel for størsteparten av eksportvarene til utviklingsland.

## Tollinntekt

I Noreg var tollinntektene til byrjinga av 1900-talet den viktigaste inntektskjelda til statskassen. Dette gjeldt òg i periodar heilt fram til 1930-åra. Sidan har tollinntektene falle kraftig og var i 2004  omkring 1,6 milliardar kroner. 

## Sjå òg
* Tolltariff
* Tollvesen

## Kjelder
*
Freden i Karlowitz

**Freden i Karlowitz (Karlovci)** vart signert den 26. januar 1699 i Sremski Karlovci (ein by i dagens Serbia), og avslutta den austerriksk-osmanske krigen 1683&ndash;1697 der osmanarane vart slått i slaget ved Zenta. Det markerte slutten på den osmanske kontrollen i det meste av Sentral-Europa og byrjinga på stagnasjonsfasen, samt at det oppretta Habsburgmonarkiet som den dominerande makta i Sentral- og Søraust-Europa.

Etter ein to månader lang kongress mellom Det osmanske riket på den eine sida og Den heilage ligaen av 1684, ein koalisjon av Det tysk-romerske riket, Det polsk-litauiske samveldet, Republikken Venezia og Peter I av Russland, vart ein avtale signert 26. januar 1699. Habsburgmonarkiet fekk osmanske provinsen Egir, provinsen Varad, det meste av provinsen Budin, den nordlege delen av provinsen Temeşvar og delar av provinsen Bosnia.

Fyrstedømet Transilvania vart verande nominelt sjølvstendig, men vart underlagt det direkte styret til austerrikske guvernørar.

Venezia fekk det meste av Dalmatia i lag med Morea (Peloponneshalvøya i Sør-Hellas). Polen fekk attende Podolia, medan osmanarane fekk behalde Beograd.


Fil:Eyalet of temesvar1699.png|Den politiske situasjonen i 1699, etter freden i Karlowitz
Fil:Territorial changes of the Polish–Lithuanian Commonwealth (union state of the Crown of the Kingdom of Poland and Grand Duchy of Lithuania), 1699.jpg|Polen etter freden i Karlowitz i 1699


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Treaty of Karlowitz|Treaty of Karlowitz]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Bideleux, Robert., Jeffries, Ian., *A History of Eastern Europa: Crisis and Change*, Routledge, New York, 1998 ISBN 0-415-16111-8
François Louis de Bourbon-Conti

**François Louis de Bourbon, prinsen av Conti** () var prins av Conti, og overtok etter bror sin Louis Armand I av Conti i 1685. Fram til då nytta han tittelen **Prinsen av Roche-sur-Yon**. Han var son av Armand de Bourbon og Anne Marie Martinozzi, niesa til kardinal Jules Mazarin. Han er det mest kjende medlemmen av familien Bourbon-Conti, ei yngre grein av prinsane av Condé. Som medlem av det regjerande Huset Bourbon var han Prince du Sang.

## Biografi
Conti var protesjeen til onkelen Louis II de Bourbon de Condé «den store Condé» og han gifta seg med barnebarnet hans, Marie Thérèse de Bourbon (1666–1732), i 1688. Paret vart gifte i slottet i Versailles den 22. januar 1688. Conti hadde fleire utanomekteskaplege affærar med folk av begge kjønn, og dette skapte stor spaning og avstand i familien hans og gav han kallenamnet *le Grand Conti*.

Han tente i den franske armeen, men fekk aldri ein høgare rank enn generalløytnant. I 1689 følgde han den nære venen marskalk Luxembourg til Nederland og deltok i dei franske sigrane i Fleurus, Steinkirk og Neerwinden. Då syskenbarnet Jean Louis Charles, hertugen av Longueville (1646–1694) døydde, gjorde conti krav på fyrstedømet Neuchâtel mot Marie d'Orléans, hertuginne av Nemours, (1625–1707), systera til hertugen. Han klarte ikkje å få militærstøtte hos sveistarane, og kongen kommanderte at området gjekk til Marie, sjølv om Conti hadde retten på si side. 

I 1697 tilbaud Ludvig XIV han den polske krona, og etter å ha muta Abbé de Polignac vart han vald. 27. juni 1697 vart han formelt erklært konge av Polen av kardinal Radziejowski. Conti reiste heller motvillig til det nye kongedømet sitt og då han nådde Danzig, hadde rivalen hans August II, kurfyrsten av Sachsen, alt teke over den polsk krona. Conti vende attende til Frankrike, der han vart teken imot av Ludvig. Etter at den franske armeen hadde mislukkast i dei tidlege åra av den spanske arvefølgjekrigen måtte Ludvig setje Conti, til å kommandere soldatane i Italia.

I hoffet var Conti ofte involvert i produksjonen av skodespel og støtta *[[Illustre Théâtre]]*, truppen til Molière, økonomisk i den tidlege karrieren deira. Conti levde livet og under ei burdsdagsfeiring for kongen på slottet i Versailles pådrog han seg syfilis frå ei prostituert kvinne, noko han førte vidare til kona si og som skulle påverka han dei siste åra av livet sitt. Lite var kjend om sjukdommen på denne tida, og han trudde han var straffa av Gud for det nære samarbeidet med skodespelarar og musikarar, som vart sett på som botnen av det franske samfunnet på denne tida. Han trekte derfor attende den økonomiske støtta og gjekk inn i Compagnie du Saint-Sacrement.

Han vart sjuk før han nådde slagmarka og døydde den 9. februar 1709. Han døydde av ein kombinasjon av gikt og syfilis. 

Den eldste sonen hans tok over som prins av Conti, Louis Armand de Bourbon (1696–1727).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:François Louis, Prince of Conti|François Louis, Prince of Conti]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*

## Bakgrunnsstoff
Karl Friedrich Schinkel

**Karl Friedrich Schinkel** (), fødd i Neuruppin i Brandenburg, var ein prøyssisk arkitekt, byplanleggjar og målar som sette eit sterkt preg på klassisismen.

Han er kjend for ei rekkje monumentale byggverk i Berlin og Potsdam, blant anna bygningen til det prøyssiske krigsakademiet mot paradegata Unter den Linden i Berlin og Königliches Schauspielhaus.

Schinkel fekk stor verknad på utforminga av ei rad bygningar i Oslo, mellom anna Universitetsbygningane i Oslo sentrum, som han hjelpte Christian H. Grosch med utforminga av.

## Bakgrunnsstoff
* Karl Friedrich Schinkel frå SNL
Utmattingskrig

**Utmattingskrig** er ein militærstrategi der ei krigførande side prøver å vinne ein krig med å nedkjempe fienden ved å få han til å bruke opp reservane sine av materiell og personell. Ein eventuell krig vil etter kvart bli vunne av den parten som har størst reservestyrke. Motstykket til utmattingskrig er manøverkrigføring, og all militær doktrine kan passast inn på ein skala mellom desse to ytterpunkta.

## Historisk perspektiv
Eit døme på utmattingskrig var skyttargravskrigane på vestfronten under første verdskrigen, der begge styrkane fann seg i ein statisk defensiv posisjon i skyttargraver som strekte seg frå dei sveitsiske Alpane til Den engelske kanalen. I fleire år utan høve til å utmanøvrere, trudde kommandantane at den einaste måten dei kunne overvinne fienden på var å fortsetje å angripe rett mot fronten og dermed utmatte dei.

Vietnamkrigen vart ofte kalla ein utmattingskrig («war of attrition») sidan strategien til amerikanarane var å nedkjempe krigsviljen til fienden. Til slutt viste det seg at denne strategien feila på grunn av den asymmetriske delen av konflikten og den fundamentale undervurderinga USA gjorde andsynes tiltakshuga til den nordvietnamesiske regjeringa og støttespelarane til denne for å sigre over fiendane sine uansett kva det ville koste.

Dei fleste militære teoretikarar har gjennom historia sett på utmattingskrig som uønskt, og noko som bør ein bør unngå. Denne forma for krig, der ein freistar å slite ut motstandaren i stor mengd, representerer det motsette av dei vanlege prinsippa i krig, der ein freistar å skaffe seg avgjerande sigrar gjennom manøvrer, styrkekonsentrasjonar, overraskingsmoment osv. På den andre sida kan den parten som har mindre fordelar av ein manøverkrig eller taktikk med vilje sjå mot ein utmattingskrig for å nøytralisere fordelane til motstandarane.

Eit døme vil vere den siste delen av den amerikanske borgarkrigen, der Ulysses S. Grant pressa på den konføderale hæren til trass for store tap, sidan han var sikker på at forsyningane til nordstatane og mengda soldatar ville overvinne sørstatane, sjølv om mengder offer var imot dette. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Utmattelseskrigføring|Utmattelseskrigføring]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Elementary OS

**elementary OS** er eit operativsystem tufta på open kjeldekode. I 2011 vart fyrste versjon sleppt, kalla Jupiter. Andre versjonar var Luna (2012), Freya (2013) og Loki (2016).
## Historie
Prosjektet byrja med eit ikontema for Ubuntu Linux som vart svært populært. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* ''Gnome-Look.org''
Luntelås

**Luntelåsen** var den første mekanismen eller «låsen» som gjorde at ein kunne avfyre handhaldne skytevåpen. Denne utforminga gjorde at ein ikkje trong å avfyre våpenet med å føre ei fyrstikk ned i fengpanna på våpenet slik at ein kunne nytte begge hendene til å halde våpenet i eit fast grep når det gjekk av, og samtidig halde augene på målet.

Luntelåsen bestod av ein kløfta hane som lunta vart festa i. Ved hjelp av ei fjør og ein avtrekkar vart hanen brakt mot fengpanna og tente fengkrutet. Eldsnøggleiken var opp mot 10 skot per time. Ei stor svakheit med luntelåsen var at lunta måtte vere tent heile vegen for at våpenet skulle gå av. Det kunne vere vanskeleg å få fyr i lunta og halde henne brennande i vått vêr. Om det var mørkt, kunne i tillegg lyset frå fyrstikka som tente lunta avsløre kvar skyttaren var, og det same kunne lukta av brennande lunte (dette vart nytta i filmen Dei sju samuraiane av Akira Kurosawa). I tillegg måtte skyttarane bere med seg store mengder krut som dei heldt i nærleiken av dei tente fyrstikkene.

Luntelåsen vart oppfunnen i Spania i byrjinga av 1400-talet.

## Sjå òg
* Perkusjonslås
* Flintlås
* Handkanon
* Miquelet
* Snapplås
* Hjullås

## Kjelder

* 
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Matchlock|Matchlock]]» frå ,  den 2. februar 2012.*
IOS

**iOS** (tidlegare **iPhone OS**) er eit mobiloperativsystem utvikla og distribuert av Apple Inc. Operativsystemet vart opphavleg avduka i 2007 for iPhone, men har vorte utvida til å støtte annan maskinvare frå Apple, slik som iPod Touch, iPad, iPad mini og andre generasjon Apple TV. Til skilnad frå Windows Phone frå Microsoft og Android frå Google, lisensierer ikkje Apple iOS for installasjon på maskinvare som ikkje er utvikla av Apple. App Store på iOS har i august 2013 eit utval på over 900 000 applikasjonar, der 375 000 av desse er optimerte for iPad. Desse applikasjonane har samla vorte lasta ned meir enn 50 milliardar gonger. iOS var installert på 21 % av alle smarttelefonar som vart selde i fjerde kvartal 2012, der det låg bak Android frå Google. Ifølgje ein presentasjon av Apple 12. september 2012 var over 400 millionar einingar med iOS selde i juni 2012.

Brukargrensesnittet i iOS er basert på konseptet med direkte manipulering, der ein bruker gestar med å røre på skjermen for å navigere. Ein kommuniserer med operativsystemet med rørsler som stryking, trykking og klyping, som alle har eigne funksjonar avhengige av konteksten av iOS. Innebygde akselerometrar er brukt av nokre applikasjonar for å respondere til risting eller rotering av eininga.

iOS er basert på OS X, og er ein mobil variant av operativsystemet som er brukt på datamaskinar laga av Apple.

Nye versjonar av iOS kjem ut årleg. Den noverande utgåva, iOS 11, kom ut i september 2017.

Arkitekturen til iOS har fire abstrakshonsnovå: kjernen, tenestelaget, medialaget og brukargrensesnittlaget. iOS 6.1.4 set av ein systempartisjon på 1 — 1,5 GB i Flash-minne. Av dette nyttar operativsystemet rundt 800 MB. 

## Programvare
Det finst rundt 650.000 brukarprogram for iOS (april 2010), men all programvaren må kjøpast gjennom iOS App Store. At Apple monopol på sal og distribusjon er ikkje like populært hjå alle brukarane og somme har teke til å hakka seg forbi sperrene, slik at dei kan lasta ned brukarprogram som andre har skrive og lagt ut. Apple er med i Prism-programmet til NSA.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:IOS|IOS]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
«Royal Louis» (1668)

**«Royal Louis»** var eit førsteklasses linjeskip i den kongelege franske marinen. Det vart bygd i Toulon mellom 1666 og 1670 under rettleiing av Rodolphe Gédéon og tente som flaggskip i den franske flåten i Middelhavet. Skipet vart seld i 1694.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:French ship Royal Louis (1668)|French ship Royal Louis (1668)]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
«Soleil Royal» (1670)

**«Soleil Royal»** var eit fransk linjeskip med 104 kanonar og flaggskipet til admiral Tourville.

Det vart bygd i Brest mellom 1668 og 1670 av ingeniør Laurent Hubac og sjøsett i 1669. Det lågt unytta i hamna i Brest i fleire år. Det sett i teneste att med 112 kanonar og 1200 mann då niårskrigen braut ut i 1688  som flaggskipet i *escadre du Ponant* (Ponant-skvadronen).

«Soleil-Royal» deltok i slaget ved Beachy Head i 1690 og leia då den senteret i den franske formasjonen. I 1692 deltok skipet i slaget ved Barfleur og vart så hardt skadd at det ikkje kunne seglast attende til Brest og vart sett på landgrunn i Cherbourg for reparasjonar. Natt til 3. juni vart skipet angripen av 17 andre skip, då eit brannskip sette akterspegelen i brann. Brannen nådde raskt krutlageret og skipet eksploderte. Berre ein av 883 av mannskapet overlevde. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:French ship Soleil-Royal (1670)|French ship Soleil-Royal (1670)]]» frå ,  den 2. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Skipsratt

Eit **skipsratt** er den moderne metoden å styre roret på ein båt eller eit skip for å endre kursen til fartøyet. Det er typisk forbunden til ein mekanisk, elektrisk servo eller hydraulisk system. 

Rorsmenn på eldre skip nytta ein rorpinne (ein horisontal stolpe lagt oppå rorstamma). 

Tidlege skipsratt (kring 1700) fungerte slik at dei samsvara med rørsla til rorpinnen, der ei rørsle med klokka (som ville føre rorpinnen til høgre), ville snu roret og dermed skipet mot venstre. Etter kvart vart kontrollretninga på rattet snudd om slik ei rørsle med klokka ville snu skipet mot høgre. 

## Bakgrunnsstoff
Slaglinje

**Slaglinje** er ein taktikk innan sjøkrig der fartøya grupperer seg i ei linje etter kvarandre. Slaglinjer vart teken i bruk på 1500-talet og var vanleg under seglskutetida og vidare fram til første og andre verdskrigen. Med innføringa av hangarskip vart store overflatefartøy med kanoner overflødig og bruken av slaglinje avleggs.

Dei vanlegaste formasjonane var kolonne med skipa i kjølvasslinje, frontlinje med skipa formert tvers og flankeformasjon. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Slaglinje|Slaglinje]]» frå ,  den 2. februar 2012.*
Stjernefestning

**Stjernefestning** er ein festningstype sett saman av tenaljar (festningsverk med skarpe vinklar) rundtom ei mangekanta form slik at bygningen sett ovanfrå minnar om ei stjerne.
Festninga vart utvikla i krutperioden då kanonar dominerte slagmarkene, og vart først utvikla på midten av 1400-talet i Italia. 

Passive ringforma (*enceinte*) mellomalderfestningar synte seg å vere sårbare og lette å øydelegge med kanonar, sidan kanonkulene kunne skytast vinkelrett mot ein murvegg. I tillegg kunne ein angripande styrke kome nær muren relativt trygt, sidan forsvararane ikkje kunne skyte på dei frå nærliggande murar. Ei stjernefestning var derimot ein særs flat struktur bygd opp av mange triangulære bastionar, særskild utforma for å dekkje kvarandre og ei grøft. For å stå imot kanonkuler vart forsvarsmurane bygd lågare og tjukkare. Sjølv om dette gjorde at det vart lettare å kome opp murane, vart grøfte gjort breiare, slik at det angripande infanteriet framleis var utsett for skot frå murane, inkludert flankeskot frå bastionane. Den  ytre sida av grøfta var vanlegvis utstyrt med ein skanseskråning for å hindre at kanonkulene trefte den nedre delen av hovudveggen. Andre strukturar som utanverk, tenailler, hornverk og kronverk, og til og med frittståande fort vart bygde for å danne komplekse ytre forsvarsverk for å verne hovudmuren frå artilleri, og stundom fungere som ytterlegare forsvarsstillingar. Dei vart bygde av mange materiale, men vanlegvis jord og murstein, sidan mursteinar ikkje vert slått i stykke på same måte som stein gjer når dei vert trefte av kanonkuler. 

Stjernefestningane vart vidareutvikla seint på 1400-talet og tidleg på 100-talet under den franske invasjonen av Den italienske halvøya. Den franske armeen var utstyrte med nye kanonar og bombekastarar som lett øydela tradisjonelle forsvarsverk bygde i mellomalderen. Stjernefestningar vart nytta av Michelangelo i festningsvollane til Firenze og ytterlegare utvikla på 1500-talet av Baldassare Peruzzi og Scamozzi. Utforminga spreidde seg i Italia i 1530- og 1540-åra. Det vart bygde mange slike festninga gjennom Europa dei neste tre hundreåra. Italienske ingeniørar var ettertrakta i heile Europa for å byggje nye festningsverk. På slutten av 1600-talet var Menno van Coehoorn og særleg Vauban, militæringeniøren til Ludvig XIV, rekna for å ha teke denne forma for festningsverk så langt som råd var.

På 1800-talet førte utviklinga av sprenggranater til at defensive forsvarsverk vart endra. 

## Kjelder

*Kjeld Th. Magnussen, Festningsordbok , Nasjonale Festningsverk, Forsvarsbygg. ISBN: 92-7972-039-1
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Star fort|Star fort]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Bilete og teikningar av stjernefestningar 
* Cataneo, Hieronymus, ''De arte bellica, sive, De designandis ac construendis arcibus & propugnaculis, necnon & de ijs oppugnandis, expugnandis, ac propugnandis: de itinere exercitus, ac castrametatione: quando expediat manus cum hoste conserere, ac tandem, quid imperatori sit in procinctu cauendum vel eligendum'', (1600)
Hudson Bay-toktet i 1686

**Hudson Bay-toktet** i 1686 var ein av dei engelsk-franske konfliktane ved Hudsonbukta. Det var det første av fleire tokt sende frå Ny-Frankrike mot handelsstasjonane til Hudson's Bay Company i sørenden av Hudsonbukta. Leia av Chevalier de Troyes, klarte toktet å erobre utpostane ved Moose Factory, Rupert House, Fort Albany og kapre kompaniskipet «Craven».

Sjølv om Frankrike og England då var i fred, braut det ut krig mellom dei i 1689, og konflikten om utpostane i Hudsonbukta heldt fram. Ein av løytnantane til Troyes, Pierre Le Moyne d'Iberville, utførte fleire tokt mot eigedomane til HBC og enda med ein fransk siger i slaget ved Hudsonbukta i 1697. Mot slutten av krigen kontrollerte franskmennene alle utan om ein handelsstasjon. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hudson Bay expedition (1686)|Hudson Bay expedition (1686)]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Altartavle

Ei **altartavle** er eit religiøst kunstverk i ei kristen kyrkje som står over eller bak altaret.

Altartavla kan vere utført av ymse materiale, som til dømes tre eller stein. Ei altartavle kan vere rikt utsmykka med utskjeringar og med eit måleri i midtfeltet.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Slaget ved Fort Albany

**Slaget ved Fort Albany** i 1688 var eit slag under Kong Vilhelm-krigen. Under Hudson Bay-toktet i 1686 hadde franskmennene, i fredstid, marsjert over land frå Quebec og erobra tre engelske handelsstasjonar ved James Bay. Franskmennene hadde etterlate ein garnison i Fort Albany i Ontario (og kanskje Moose Factory) og trengde attende eit skip med forsyningar og henta ut pels. Hudson's Bay Company fekk meldingar om tapa sine i januar 1687 og bad kongen om hjelp. Dette førte til eit år med diplomatiske forhandlingar. I 1688 sendte selskapet fem skip til bukta. To drog til den gjenverande stasjonen i York Factory, og eit gjenoppretta Rupert House som franskmennene hadde sett i brann, medan dei to siste drog til Fort Albany på vestkysten av James Bay. Dei hadde instruksar om å gjenopprette den engelske handelen og skulle ikkje nytte makt mot franskmennene, med mindre franskmennene gjorde dette først.

Samstundes hadde Pierre Le Moyne d'Iberville fått kommando over «Soleil d'Afrique» og drog med forsyningar til Fort Albany. I september 1688 då han var på veg bort, dukka «Churchill» og «Yonge» opp. Dei segla opp elva og sette i land tjue mann som bygde ein barrikade. Engelskmennene hadde 85 menn og franskmennene 16 kanadiarar og nokre sjømenn. Fjorten dagar seinare starta dei å byggje eit fort då tre engelskmenn vart skotne. Våpenkvila var no broten og engelskmennene som var fleire enn franskmennene burde ha gått til åtak, men gjorde ikkje dette. Ved eit tidspunkt fraus alle tre skipa fast i isen for vinteren. I desember byrja engelskmennene å døy av skjørbuk. Iberville tok den engelske lækjaren til fange i håp om at fleire skulle døy. Ei slags våpenkvile oppstod mellom partane. Då nok engelskmenn hadde døydd av skjørbuk slo Iberville til. Han overfall ein gjeng tømmerhoggarar, tok 20 menn til fange og gjekk så til åtak på fortet. Stasjonen heldt ut i fleire dagar, men då berre åtte «friske menn» var att, overgav dei seg.

På våren kapra han dei to skipa og på sommaren segla han over bukta til Fort Rupert og kapra der «Husband». På denne tida var England og Frankrike offisielt i krig med kvarandre, men denne meldinga hadde ikkje nådd bukta enno.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Fort Albany|Battle of Fort Albany]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Online Dictionary of Canadian Biography: "Le Moyne D'iberville Biography"
*Arthur S Morton, 'A History of the Canadian West', no dato, but about 1950
*
Slaget ved Hudsonbukta

**Slaget ved Hudsonbukta**, stundom kjend som **slaget ved York Factory**, var eit sjøslag utkjempa under niårskrigen (i Nord-Amerika kalla «Kong Vilhelm-krigen»). Slaget fann stad 5. september 1697, då eit fransk krigsskip kommandert av kaptein Pierre Le Moyne d'Iberville slo ein engelsk skvadron kommandert av kaptein John Fletcher. Som følgje av slaget tok franskmennene York Factory, ein av Hudson's Bay Company sine handelsstasjonar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Hudson's Bay|Battle of Hudson's Bay]]» frå ,  den 2. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Lachine-massakren

**Lachine-massakren**, ein del av beverkrigane, skjedde då 1500 mohawk-krigarar utførte eit overraskingsåtak mot den vesle busetnaden Lachine med 375 innbyggjarar i den øvre enden av Montreal Island i Ny-Frankrike morgonen den 5. august 1689. Åtaket kom av den gryande misnøya til irokesarane då franskmennene trengde inn på deira område. Ny-England oppmuntra til åtaket som ein måte å utøve makt mot Ny-Frankrike på. Som følgje av åtaket vart store delar av Lachine øydelagd av brann og mange av innbyggjarane vart tekne til fange eller drepne. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lachine massacre|Lachine massacre]]» frå ,  den 2. februar 2012.*