open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tour de France

**Tour de France** (eller berre *le Tour*; i Noreg òg *Touren* eller *Frankrike rundt*) er det største sykkelrittet i verda. Det blir køyrt kvar sumar i Frankrike i juli. Rittet startar på ein laurdag og varer i tre veker. Frankrike rundt vart arrangert fyrste gongen i 1903, og har sidan då vorte arrangert kvart år, berre avbrote av verdskrigane. Arrangør og eigar av rittet er Amaury Sport Organisation.

I Europa blir det òg arrangert to andre 3-vekers etapperitt på sykkel kvart år: Giro d'Italia (Italia rundt) og Vuelta a España (Spania rundt).

Dei nordmennene som har gjort det best, er Thor Hushovd, som vann poengkonkurransen i 2005 og 2009, og Jostein Wilmann, som ut frå samanlagd tid kom på ein 14. plass i 1980. Elles har nordmenn vunne atten etappar i touren - Dag Otto Lauritzen i 1987, Thor Hushovd i 2002, 2004, 2006 (2), 2007, 2008, 2009, 2010 og 2011 (2), Kurt Asle Arvesen i 2008, Edvald Boasson Hagen i 2011 (2) og 2017, og Alexander Kristoff i 2014 (2) og 2018.

## Trøyene
Trøyene i sykkelrittet er knytte til dei ulike prisane. Personen som ber ei trøye, er den som førebels ligg best an i kampen om prisen. Talet på trøyer og kva for trøyer som finst, har variert noko opp gjennom tidene. For tida finst desse trøyene:
* Gul trøye (*le maillot jaune*): Leiartrøya. Blir boren av den ryttaren som har best samanlagdtid.
* Grøn trøye (*le maillot vert*): Spurttrøya/poengtrøya. Blir boren av den som har flest spurtpoeng. Desse poenga blir gjevne til dei ryttarane som kjem i mål fyrst på kvar etappe, og ofte 2-3 gonger undervegs i etappen til dei som passerer førehandsbestemte punkt fyrst. Det blir òg gjeve poeng på dei individuelle tempoetappane.
* Kvit trøye med raude prikkar (*le maillot à pois rouges*): Klatretrøya. Blir boren av den som har flest klatrepoeng. Det er dei fyrste ryttarane over fjelltoppar som får klatrepoeng.
* Kvit trøye (*le maillot blanc*): Ungdomstrøya. Kan berre bli boren av ryttarar under 25 år (eller som har fylt 25 det inneverande året). Fungerer elles på same måte som den gule trøya, dvs. at det er samanlagdtida som tel.

Dersom ein ryttar har krav på fleire trøyer, ber han den gjævaste av trøyene (i rekkjefylgja gul-grøn-raudprikka-kvit).

## Vinnarliste
Ryttarane som står oppført med overstreka namn i opplistinga har vorte frådømd sigeren i ettertid på grunn av brot mot dopingreglementet.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Den offisielle heimesida til Tour de France (letour.fr)
Roskilde kommune

**Roskilde kommune** er ein dansk kommune i Region Sjælland. Fram til kommunereforma i 2007 låg han i den no oppløyste Roskilde amt.

Kommunen vart oppretta ved ei samanslåing av dei tidlegare kommunane Gundsø kommune, Ramsø kommune og Roskilde kommune (1970–2006).

Kommunen har 90&nbsp;931 innbyggjarar (2024) og administrasjonssenteret ligg i Roskilde.

## Borgarmeistrar
* Tomas Breddam (S) 2019–
* Joy Mogensen (S) 2011–2019
* Poul Lindor Nielsen (S) 2007–2011

## Fotnoter

## Kjelder
Kamassisk

**Kamassisk** er eit utdøydd samojedisk språk i den uralske språkfamilien. Dei næraste slektningane er dei andre sørsamojediske språka selkupisk (som har ca. 1500 talarar), og mator og koibalsk (som døydde ut på 1800-talet). 

Kamassisk er eit utdøydd språk, men eit språk som fekk eit andre liv etter sin død. Vi kjenner kamassisk framforalt via feltarbeidet til M.A. Castrén på midten av 1800-talet og arbeidet til Otto Donner. Etter dette gjekk språkforskarane ut i frå at kamassisk var eit utdøydd språk, men rundt 1960 vart det oppdaga at det faktisk eksisterte ein person som kunne kamassisk, Klavdia Plotnikova, eit språk ho hadde lært som barn men i mange tiår snakka berre med seg sjølv. Den estiske språkforskaren Ago Künnap brukte fleire år på å undersøke språket hennar. Plotnikova døydde først i 1989, og med henne er altså kamassisk eit utdøydd språk.

## Grammatikk

### Fonologi
Dei kamassiske fonema er her skrive med det finskugriske fonetiske alfabetet. 

#### Vokalar
Kamassisk har 13 vokalar:

#### Konsonantar

## Litteratur

* Joki, A.J. (Hrsg.) 1944: Kai Donners Kammasisches Wörterbuch nebst Sprachproben und Hauptzügen der Grammatik. *Lexica Societatis Fenno-Ugricae* VIII. Suomalais-Ugrilainen Seura, Helsinki.
Farris

**Farris**, òg kalla **Farrisvatnet**, er ein innsjø i Vestfold og Telemark, hovudsakleg i Larvik kommune. Vestfold Interkommunale Vannverk leverer drikkevatn frå Farris og frå Eikeren. Sjøane er drikkevasskjelde for nær 170&nbsp;000 menneske, hovudsakleg i Vestfold fylke. Innsjøen er 20,5 km lang. Farris er òg inntaksdam for Fritzøe kraftverk.

Farrisvannet er geologisk ei fortsetjing av Larviksfjorden. Det store raet dannar eidet på tvers av den lange fjordstrukturen, og demmer opp Farrisvannet på innsida. 

Farriselva er den einaste elva som renn ut frå Farris. Elva har ei lengd på om lag 900 meter før ho renn ut i havet i Larvik. Elva har med fossefallet sitt vore ei viktig kraftkjelde for Larvik sin industri sidan 1500-talet. Dei siste åra har elva hatt særs lita vassføring sidan drikkevassuttaket er så stort.

*Farris* er òg namnet på det eldste kommersielt produserte mineralvatnet i Noreg, også dette frå Larvik. Mineralvatnet vert tappa frå ei grunnvasskjelde nedanfor Bøkeskogen, og har opphavet sitt i regnvatn som vert filtrert gjennom morenemateriale. Under filtreringsprosessen får vatnet tilført ulike salt og mineral.

Ei vanleg mistyding er at mineralvatnet vert tappa direkte frå innsjøen Farris, men dette er altså ikkje korrekt.
Aksehelling

**Aksehelling** er eit astronomisk omgrep som ser på vinkelen rotasjonsaksen ein planet har i forhold til baneplanet til planeten.

Aksehellinga blir beskrive som vinkelen gjort av ein halvdel av planetaksen og halvdelen av ei line dratt gjennom planetsentrum og vinkelrett til baneplanet.

Aksehellinga kan au beskrivast som forholdet mellom baneplanet og eit plan vinkelrett på planetaksen. I solsystemet vårt er baneplanet til jorda kjent som ekliptikken, og dermed er ofte aksehellinga kalla *vinkelen til ekliptikken*.

Jorda har ei aksehelling på 23,45&deg;. Aksen peikar i same retning heile året, men ettersom jorda går i bane rundt sola vil den eine halvkula gradvis bli vippa mot og frå sola. Dette skapar det vi kjenner som årstider. Den halvkula som vender mot sola får flest soltimar kvar dag, og sollyset treffer bakken nærare vertikalt midt på dagen og gir da frå seg meir varme.

Aksehellinga til jorda varierer mellom 21,5&deg; og 24,5&deg; med ein periode på 41&nbsp;000 år. Akkurat nå minkar ho, og var 24,049 3300 f.Kr., 23,443 i 1973 og 23,439 i 2000. Retninga på hellingsaksen opplever ein presesjon som gjer at han lagar ein sirkel på himmelen i løpet av 25&nbsp;800 år. Andre faktorar kan au endre aksehellinga til jorda (og andre planetar).

Gjennom tid endrar aksepresesjonen kvar jorda står i banen i forhold til når årstidene skjer (presesjonen til vårjamdøgnpunktet). Dette har liten effekt på mengde innstråla solenergi når banen er sirkulær, men når jordbanen er svært elliptisk (sjå Milankovic-syklusane) kan effekten vera svært stor på årstidene.

## Sjå au
* Den gregorianske kalenderen
* Polarstjerna
Svortland

**Svortland** er ein tettstad som er kommunesenter i Bømlo kommune i Vestland. Staden ligg nordvest på øya Bømlo. Riksveg 542 går ved staden. Tettstaden har .

Namnet *Svortland* kjem av fuglenamnet ''sysvorta'', svarttrast (usikker tolking), og *[[land]]*. Stadnamnet vert stundom skrive *Sortland*, og som etternamn vert det alljamt skrive so, men frå midten av 1990-talet har det offisielt heitt *Svortland* etter eit kommunestyrevedtak, i tråd med ordsoga og tradisjonell uttale. Dette har ikkje vore utan strid.

Svortland har gardsnummer 109 i Bømlo kommune.
Folderøy

**Folderøy**, med poststadsnamn **Foldrøyhamn**, er ein tettstad i Bømlo kommune i Vestland. Staden ligg på austsida av øya Bømlo. Foldrøy har eigen barneskule og er knytt saman med resten av kommunen gjennom riksveg 542.

Tettstaden har .
Undheim

**Undheim** er ein tettstad i Time kommune Rogaland fylke. Ved Undheim ligg Knudaheio, sommarhuset til forfattaren Arne Garborg. 

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»
Lyefjell

**Lyefjell**, ofte kalla berre *Lye*, er ein tettstad i Time kommune i Rogaland fylke. Lyefjell er eit byggjefelt som vart bygd ut frå slutten av 1970-åra.

Time prestegjeld blei tidlegare kalla Lye prestegjeld og omfatta delar av Gjesdal. Forfattaren Jens Zetlitz var peronsalkapellan i Lye prestegjeld 1790-1804 og dikta mange av sine mest kjente songar her.

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»
Skorpesundet

**Skorpesundet** er eit sund mellom øyane Skorpa og Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Sundet er om lag 2 km breitt på det breiaste.

Under andre verdskrigen var Skorpesundet ein av dei viktigaste kanalane inn til Noreg for Shetlandsbussen. Det er ikkje busetjing i vestre enden mot havet, noko som gjorde at ein kunne kome seg usett til dei indre farvatna. I tillegg stoppa mange av båtane på Skorpa, der dei sette av agentar eller tok på soldatar, flyktningar, og ved eit par tilfelle, Shetlands-Larsen, som skulle til England. På skorpesida av sundet låg der mellom anna eit sommarfjøs som vart mykje nytta som skjulestad.
Valvatna

**Valvatna** er ein tettbygd stad i Stord kommune i Vestland. Staden ligg på sørenden av øya Stord, mellom Sagvåg og Leirvik. Staden har tidlegare oppfylt SSB sin tettstaddefinisjon, men er frå 2013 rekna som ein del av Leirvik.
Seimsfoss

**Seimsfoss** er ein tettstad i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden har  og ligg mellom Rosendal og Dimmelsvik ved austsida av Hardangerfjorden. Riksveg 48 går gjennom staden. 
Frå Seimsfoss går Guddalsdalen innover mot Folgefonna. 
På Seimsfoss ligg Umoe Schat Harding sitt hovudkontor for produksjon og sal av livbåtar.

I Guddalselva som renn ut ved Seimsfoss er det bygd eit anlegg for å fange laks og aure, både når dei går ut om våren, og når dei seinare kjem att. Dette anlegget er brukt i forsking.
Dimmelsvik

**Dimmelsvik** er ein tettstad i Kvinnherad kommune i Vestland. Tettstaden har . Staden ligg på austsida av Hardangerfjorden, om lag 4 km sørom Rosendal. Frå Dimmelsvik går det veg innover Omvikdalen og til Matre.

Dimmelsvik er ein gamal handelsstad, og var administrativt sentrum i Kvinnherad fram til etter andre verdskrigen. Her ligg framleis Tinghuset, det første rådhuset i kommunen, bygd om lag 1870. Her låg også tønnefabrikk og treskofabrikk.

Administrasjonsbygget til Kvinnherad energi ligg i Dimmelsvik. Hardanger Rock har eit sandtak og pukkverk som leverer ulike sand- og steinprodukt. Bygda er den største jordbruksbygda i kommunen, med om lag 5340 dekar jordbruksland, og 31 bruk med mjølkekvote (2002). 

## Bakgrunnsstoff
* Om Omvikdalen hjå Kvinnherad kommune .
Baroniet Rosendal

**Baroniet Rosendal** er ein herregard som ligg i Rosendal i Kvinnherad kommune. Herregarden ligg ved enden av Hattebergdalen, mellom fjella Melderskin og Malmangernuten. 

Baroniet var det einaste i Noreg, og vert no drive som eit museum. Baroniet vart oppretta i 1678 av kong Kristian V av Danmark-Noreg, men sjølve slottet blei bygd på 1660-talet.

Mannen som stod for bygginga av slottet var dansken Ludvig Rosenkrantz. Han byggde skandinavias minste slott på garden Hatteberg, som var garden han og kona hans, Karen Mowatt, hadde fått i bryllaupsgåve frå far til bruda, Axel Mowatt. Axel Mowatt var på denne tida Noregs nest rikaste mann.
Universitetet i Oslo eig eigedommen. 

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Baroniet Rosendal
*
Herøysund

**Herøysund**, eller *Herøysundet*, er ein tettstad i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden har  og ligg på søraustsida av Hardangerfjorden, sørvest på Folgefonnhalvøya, mellom Rosendal og Husnes. Riksveg 48 går gjennom staden.

## Kjelder
* Om Herøysund hjå Kvinnherad kommune 
* Om Herøysund hjå Kvinnheradguiden
Vanuatu

**Vanuatu** er eit land som ligg i den sørlege delen av Stillehavet. Vanuatu består av ei rekkje mindre øyar som ligg ca.  km aust for Australia, 500 km nordaust for Ny-Caledonia, vest for Fiji og sør for Salomonøyane. Koloninamnet var Ny-Hebridane. Dette namnet er ikkje lenger i bruk unnateke til historisk bruk. 

## Provinsar
Vanuatu består av 6 provinsar:

* Malampa
* Penama
* Sanma
* Shefa
* Tafea
* Torba

## Geografi
Vanuatu består av over 83 øyar. To av desse - Matthew- og Hunterøyane - vert gjort krav på av den franske oversjøiske staten Ny-Caledonia. Dei fleste av øyane er fjellaktige og vulkanske av opphav. Den største byen i landet er hovudstaden Port Vila.

## Klima
Vanuatu har eit tropisk maritimt klima som er moderert av søraustpassaten i perioden mai-oktober. Resten av året er vindretningane variable, og det er mange tyfonar frå november til april. Årsnedbøren varierer frå 2300 mm i sør til ca. 4000 mm i nord. Middeltemperaturen i hovudstaden Vila er 22&nbsp;°C i august og 27&nbsp;°C i februar.

## Fakta
* Etniske folkegrupper: melanesiarar 98 %, andre (mellom anna franskmenn, vietnamesarar, kinesarar)
* Religion: presbyterianarar 36,7 %, anglikanarar 15 %, katolikkar 15 %, stadeigne religionar 7,6 %, sjuandedagsadventistar 6,2%, anna 19, 7%
* Folkesetnaden si middellivslengd: 61,7 år
* Spedbarnsdødstal: 5,8 %
* Språk: Engelsk, fransk, bislama (pidgin) og meir enn hundre lokale språk

## Bakgrunnsstoff
* Vanuatu Online
* Vanuatu sitt nasjonale turistkontor

* Invest in Vanuatu
* Finn Vanuatu
* Interaktive kart over Vanuatu
* Kart over Vanuatu
* Vanuatu Kava
* Jane si Vanuatu-side
* Oppdag Vanuatu med seglskipet Søren Larsen
Kupp

Eit **kupp** er ei snøgg politisk omvelting der ein avset den gjeldande makthavaren i strid med loven eller retningslinjene.

Kupp skjer ofte svært brått og skuldast vanlegvis at delar av *makteliten* (militære eller politikarar) gjer opprør: **militærkupp**, **statskupp**.  *Kuppmakarar* er ofte ei lita gruppe «ovanfrå», t.d. militære leiarar eller politiske kollegaer, som ikkje nødvendigvis har medhald frå folket, slik opprørarane «nedanfrå» i ein revolusjon har. 

Eit mislukka kupp blir kalla eit kuppforsøk.

Eit ofte nytta fransk ord om militærkupp er *Coup d’état*, og eit mindre brukt tysk ord er *Putsch*.

## Kjende kupp
* Oktoberrevolusjonen i Russland i 1917
* Den kommunistiske revolusjonen i Kina i 1949
* Den fascistiske marsjen mot Roma i 1922
* Militærkuppet i Hellas i 1967
* Militærkuppet i Chile i 1973 
* Militærkuppet i Brasil i 1964

## Kjelder
Kuppforsøk

Eit **kuppforsøk** eller ein **kuppfreistnad** er når ei mindre gruppe prøver å få til ei brå, politisk omvelting, t.d.&nbsp;i ein stat eller ein organisasjon.

Opprørarane som står bak eit kuppforsøk, har normalt ikkje brei tilslutning i folket. Opp gjennom åra har det vore gjort mange kjende kuppforsøk, og somme av desse har resultert i vellukka statskupp som har endra verdshistoria vår.
Sæbøvik

**Sæbøvik** er ein landsby og tettstad på Halsnøy i Kvinnherad kommune. Landsbyen er ein av dei eldste bebudde områda i kommunen, med både busetjing og gardsdrift i minst 3000 år. Staden har .

## Historie
Ein veit lite om eldre historikk, anna enn at det området som i dag vert rekna som Sæbøvik sentrum låg under vatn fram til kring år 1500 f.kr. Då trakk vatnet seg tilbake, og ein kunne gå tørrskodd mellom det som i dag er ytre og indre Halsnøy. Nokre århundre seinare var det komme gardsbruk på områda, og ein har funne gamle verktøy og graver som tyder på at det var vore særs aktiv drift for si tid. Truleg har det òg vore båtbyggjing frå om lag same tidsperioden.

Ein veit lite om kva som skjedde i perioden fram til år 1500, anna enn at mesteparten av folket på Sæbøvik vart drepne av Mannedauden i 1349-50. Sidan kring 1450 har det vore ført matrikkel for gardane på Sæbøvik, og ut i frå dette kan ein lese at det har vore rikt med folk heilt sidan den gong. På byrjinga av 1900-talet kom industrien til Sæbøvik, med sildefabrikk og båtbyggeri. Sildefabrikken vart nedlagt før tusenårsskiftet, medan båtbyggeriet framleis er i drift, riktignok i mindre skala enn tidlegare.

Det har vore landhandel og bakeri på Sæbøvik sidan 1800-talet, men funn tyder på at Sæbøvik har vore ein marknadsplass i fleire århundre før dette. I dag er det handlesenter med matbutikk, frisør og byggevarehandel, samt eigen leikebutikk, klesbutikk, bensinstasjon og andre ymse bedrifter på staden. 

## Skule og offentleg
Sæbøvik huser Halsnøy sin einaste ungdomsskule, som opna i 1964. Barneskulen **Tofte skule**, låg på Tofte ved Sæbøvik og husa elevane derifrå, fram til han vart nedlagt i 2011, og elevane flytta til ny storskule på øya.

Forutan ungdomsskule og handlesenter finn ein helsesenter, pleieheim og tannlækjar på Sæbøvik.

## Kjende personar frå Sæbøvik
* **Tor Bjarne Bjelland**, trommeslagar i Trucks er fødd og oppvaksen på Sæbøvik.

## Kjelder
* *Kvinnheradssoga: Bind 5 - Eid og Fjelberg*
### Fotnotar
Jondalstunnelen

**Jondalstunnelen** er ein vegtunnel som går frå Nordrepollen i Kvinnherad til Torsnes i Jondal på fylkesveg 107. Vegen om Folgefonntunnelen og Jondalstunnelen er skildra som den snøggaste og tryggaste vegen mellom Bergen og Odda, og dermed også eit alternativ for vegtrafikken mellom Bergen og Oslo. Tunnelen oppstod som ein idé då planane om Folgefonntunnelen kom. Men tunnelplanane møtte mykje motsand, særleg frå dei som kjempa for alternativ lenger inne i fjorden, men også frå Kvinnherad-sida. Ein eigen folkeaksjon vart skipa i 2002 for å arbeida for bygging av tunnelen, og fekk namnet *Jondalstunnel Nå*. Politikarar i Hardanger arbeidde for å skaffa finansiering til prosjektet og 24. juni 2009 underskreiv Statens vegvesen kontrakt med entreprenøren Kruse Smith AS om bygging av tunnelen. Vegen vart offisielt opna den 7. september 2012 av statsminister Jens Stoltenberg.

Tunnelen er 10&nbsp;km lang, og prosjektet vart rekna å koste om lag 886 millionar kroner.
I tillegg til sjølve Jondalstunnelen, omfatta prosjektet Ødegårdstunnelen (Torsnestunnelen) på 580 meter, veg i Nordrepollen på 540 meter, hovudveg i Jondal på 1&nbsp;485 meter og tre bruer.

## Bompengar

Jondalstunnelen var delvis bompengefinansiert og det kosta 32 kr for småbilar og 51 kr for store bilar utan rabatt fram til 8. juli 2020, då bompengeinnkrevinga blei avslutta. Frå åpning og fram til 1. desember 2018 var prisane 100 kr for småbil og 200 kr for tungbil. Trafikantar som passerte både Jondalstunnelen og Folgefonntunnelen i løpet av éin time, skulle berre betala for passeringa i Jondalstunnelen. Trafikantar med Autopass kunne oppnå rabattar på opp mot 50 %. Innkrevinga skulle vare til år 2027.

## Trafikkgrunnlag
Hovudmålet med tunnelen var eit betre og kortare samband mellom Jondal og Kvinnherad via Folgefonntunnelen mot Odda og E134 Haukelivegen. Dette sambandet gjekk før om Utne og Odda og tyngre køyretøy måte kryssa Hardangerfjorden med ferje to gonger.

I samanheng med Folgefonntunnelen vil tunnelen kunne gje grunnlag for Europaveg 134 som stamveg mellom Oslo og Bergen. Vegen vil då bli 100 kilometer kortare enn alternative vegar mellom dei to største byane i Noreg. Bussruta Haukeliekspressen vil med tunnelen kunne køyre ruta Bergen&ndash;Oslo om lag éin time snøggare enn før. Statens vegvesen meinte før opninga at årsdøgntrafikken i tunnelen ville bli 340. Etter første månaden i drift ser ÅDT ut til å bli om lag 450.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Statens vegvesens prosjektside for Jondalstunnelen 
* Folkeaksjonen "Jondalstunnel nå" 
* Jondalstunnelen - Samferdelsdepartementet
* Bergens Tidende: Liten tunnel – stor visjon. Kommentar om Stamveg-alternativa mellom Oslo og Bergen.
Melkøya

**Melkøya** er ei øy utanfor Hammerfest i Finnmark. På øya er bygt eit industrianlegg for mottak og prosessering av naturgass frå Snøhvitfeltet i Barentshavet. Anlegget vert kalla Snøhvit LNG. Gassen vert send i ein 160 km lang gassrøyrleidning til Melkøya. På Melkøya vert gassen prosessert og konvertert til nedkjølt flytande form (LNG). Gassen vert så eksportert i spesialbygde skip. Statoil ASA er operatør for utbygginga.

Anlegget vart sett i drift hausten 2007. Den første skipslasta med 145&nbsp;000 kubikkmeter flytande gass gjekk frå Melkøya den 20. oktober i 2007 med skipet *Arctic Princess*.
Kognisjon

**Kognisjon** tyder medvitne prosessar på høgare nivå i hjernen som det å tenkje, hugse, lære, gjenkalle noko, oppfatte, vurdere osb. «Høgare nivå» tyder at det altså ikkje gjeld det som kan sjåast på som automatiske refleksar eller andre ikkje-medvitne prosessar. Ein annan definisjon er at kognisjon gjeld alle prosessar for å oppnå kunnskap eller informasjon om miljøet. 

Ein kan også sjå på kognisjon som eit tredelt fenomen:
# Automatisk kognisjon, ikkje-bevisst
# Bevisst kognisjon ( det vi er oppmerksomme på og har under viljestyrt kontroll.)
# Metakognisjon (f.eks. tankar om eiga tenking)

## Sjå òg
* Kognitive vitskapar
Kognitive vitskapar

**Kognitive vitskapar** er eit vidt felt av vitskapar som handlar om korleis kognitive prosessar skjer i hjernen. Feltet inkluderer nevrolingvistikk, kognitiv psykologi, logikk, filosofi (t.d. sinnsfilosofi), nevrologi og informatikk (spesielt kunstig intelligens).

## Historie
Dei kognitive vitskapane blei først samla til eit (relativt) einskapleg felt etter midten av 1900-talet, med opprettinga av hjerneforskingsstudiar ved Harvard og Noam Chomsky si refutering av behaviorismen på 1950-talet http://cogprints.org/1148/00/chomsky.htm, som opna for nye retningar innanfor lingvistikk og filosofi, t.d. funksjonalismen. Men dei enkelte felta har kvar sine eigne lange historier.

I 1970-åra fekk hjerneforskarane brått mykje betre tilhøve for å studere hjernefunksjonane på levande, vakne menneske. Magnetresonanstomografi, CT-skan og andre metodar som tok i bruk ny teknologi gav ein stor auke i både tids- og bileteoppløysing, noko som gav ei rekkje nye moglegheitar for meir eller mindre gode forskningseksperiment.

1990-åra er blitt kalla "Hjernen sitt tiår" med bakgrunn i all den nye kunnskapen som kom frå dei forskjellige kognitive vitskapane i dei åra. Det var særleg vidareutviklinga av biletteknikkane som førte til utvikling. Ved nyvinningar som PET, fMRI og MEG fekk ein no direkte vindauge inn til hjerneaktivitetane.
Weimarrepublikken

**Weimarrepublikken** (tysk *Weimarer Republik*) er eit namn som ofte vert nytta om Tyskland i perioden 1919 til 1933. Omgrepet kjem av at den tyske Riksdagen møttest i Weimar for å vedta ei ny grunnlov i 1919. Weimargrunnlova vart vedteken den 11. august. Samlinga fann stad i Weimar på grunn av uro i Berlin. Kommunistar prøvde å ta makta og kjempa mot konservative frikorps, sosialdemokratar og restane av hæren.

Weimarrepublikken vert skildra som eit liberalt demokrati. Tyskland var i denne tida prega av stor spenning og indre politiske konfliktar, noko som medførte ofte skifte av regjeringar. Det var òg til tider store økonomiske problem. I 1920-åra vart det sterk inflasjon, mellom anna på grunn av at det skulle betalast erstatning etter fyrste verdskrigen. 

Byrjinga på slutten til Weimarrepublikken kom då presidenten Paul von Hindenburg utnemnde Adolf Hitler til rikskanslar den 30. januar 1933.
Valen i Sunnhordland

**Valen** er ei bygd i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden ligg sør på Folgefonnhalvøya, ved Høylandsundet, ovanfor Halsnøy. Riksveg 48 går gjennom Valen. Statistisk sentralbyrå reknar Valen og Sunde som ein tettstad  med til saman 1798 innbyggjarar (2007).  Kvinnherad kommune opplyser at det bur om lag 800 personar på Valen.

På Valen ligg Valen sjukehus som er det almenpsykiatrisk sjukehuset for Sunnhordland og Hardanger.

Valen har en matbutikk, barnehage og en barneskole. Ved barneskolen ligger Valeparken hvor frivillige i Kvinnherad har samlet inn penger og jobbet dugnad for å kunne bygge en ballbinge og en kunstgressbane. Valen har også en egen båthavn hvor det er muligheter for kaiplass med landstrøm mot avgift.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Om Valen hjå Kvinnherad kommune 
* Valen sjukehus
Kvitøya

**Kvitøya** er ei øy som utgjer ein del av Svalbard. Øya ligg i Nordishavet aust for Nordaustlandet, og utgjer den austlegaste delen av Kongeriket Noreg. Arealet er er 682&nbsp;km². 
Den næraste russiske øya i området er Victoriaøya 62 km lenger aust.  

Øya er nesten heilt dekt av is (Kvitøyjøkulen), derav namnet. Dei få isfrie landområda på øya utgjer berre eit par kvadratkilometer og er særs berre og steinete. Det største er Andréeneset i det sørvestlege hjørnet på øya. Heile øya er ein del av Nordaust-Svalbard naturreservat.

Øya vart truleg oppdaga av nederlendaren Cornelis Giles i 1707 og vart nedteikna som «Giles Land» på fleire kart med forskjellig form, storleik og posisjon opp gjennom åra. Det noverande namnet på øya vart gjeve av kvalfangaren Johan Kjeldsen frå Tromsø i 1876.  

Sommaren 1930 kom mannskapet på fangstskuta «Brattvåg» over ein seglduksbåt på Kvitøya. Dette viste seg raskt å vera restane etter ballongekspedisjonen til svensken Salomon August Andrée. I 1897 hadde han som mål å nå Nordpolen med denne ballongen. Leivningane etter ekspedisjonsmedlemmene blei funne på den isfrie vestpynten av øya. Mannskapet hadde ikkje utstyr for å klare seg gjennom vinteren og omkom hausten 1897. Fram til 1930 hadde det vore eit mysterium kva som hadde skjedd med ekspedisjonen. Mannskapet på Brattvåg fann journalar og filmrullar og det viste seg at tre av medlemmene på ekspedisjonen døydde berre få veker etter dei kom til øya. Dei tre døde polarpionerane vart ført tilbake til Sverige i 1930 med store ære. Eit monument over dei døde, S. A. Andrée, N. Strindberg og K. Frænkel er reist på øya. Eit anna monument vart reist der av «Stockholm-ekspedisjonen» i 1997 til minne om 100-årsdagen for den tragiske hendinga. Minnesmerket vart seinare tatt ned att av styresmaktene på Svalbard fordi det var reist ulovleg.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Kvitøya|Kvitøya]]» frå ,  den 5. april 2008.*  

## Bakgrunnsstoff
*Kvitøya  hos Svalbard Images
Anonymous coward

«**Anonymous coward**» eller «**anonym feiging**» er eit pseudonym som vert gitt til anonyme kommentatorar på webloggar, som tillèt folk å ikkje registrere seg. Denne praksisen oppstod på Slashdot, der den mildt nedsetjande frasen er meint å skulle overbevise anonyme til å logge inn. Nokre weblogg-motorar, slik som Scoop nyttar frasen «Anonymous Hero» («Anonym helt») i staden, kanskje for å unngå konfrontasjonar rundt namnet. Plastic.com, eit anna populært oppslagstavlesamfunn, nyttar det sterkare «Anonymous Idiot» (Anonym idiot). 

På system der alle brukarane som ikkje er logga inn, delar eit kontonamn, kan ofte forvirring resultere i diskusjonar. Det er òg verdt å merke seg at i Slashdot sitt modereringssystem, får innleggja til anonyme feigingar ein standard poengsum på null, noko som betyr at meldingane er skjult frå standardframvisninga så lenge dei ikkje vert moderert opp av andre brukarar.

Både Slashdot og Scoop (når konfigurert på det viset) tillèt innlogga brukarar å poste anonymt, og dermed tilby selektiv anonymitet (til dømes for å unngå å verte flau eller rettslege skritt). Desse postane vert likevel assosiert med brukaren (slik at dei ikkje kan moderere sine eigne meldingar), og treng ikkje vere trygt dersom Slashdot mottek ei stevning frå retten.

Variasjonar på namnet «Anonymous Coward» vert òg til tider nytta av troll for å mobbe namnet og/eller forvirre andre brukarar til å tru at dei postar som ein anonym feiging.

På Barrapunto, ein spansk klone av Slashdot, vart den anonyme brukaren kalla *[[Pendejo]] sin nombre*.

Redaktørane fann seinare ut at det var for fornærmande og endra det til *[[El Pobrecito Hablador]]*, som tyder *fattig liten taler*, noko som òg var eit av psevdonyma nytta av Mariano José de Larra, ein spansk journalist på 1800-talet.

Ikkje alle nettsamfunn tillèt slik oppførsel, men nokon gjer det. Wikipedia tillèt anonym redigering, men kallar ikkje desse brukarane for anonyme feigingar (anonyme brukarar får IP-adressa si som brukarnamn).Slashdot tillèt praksisen og nyttar merkelappen. Meatball Wiki tillèt praksisen, men ber brukarar om å ikkje nytte den.
Fløyfjellet

**Fløyen** eller **Fløyfjellet** er eit av dei sju fjella i Bergen, og den mest populære av turistattraksjonane i byen. Fløyfjellsplatået ligg 399 meter over havet, rett ovanfor Bergen sentrum. Namnet kan skrive seg frå "fløystanga", ein vindfløy eller værhane som skulle gje signal om vindretninga når skip skulle legge ut frå Vågen.  Utsikta gjer Fløyfjellet til eit populært mål både blant turistar og byens eigne ibuarar. Det er mange turstiar både på Fløyen og over «vidden» mot Ulriken.

*[[Fløibana]]* er ei 850 meter lang elektrisk kabelbane som trekker to vogner mellom Fløyen og stasjonen på Vetrlidsallmenningen i Bergen sentrum. Den har mellomstasjonar i *Promsgate*, *[[Fjellveien]]* og på *[[Skansemyren]]*, og vart teken i bruk i 1918.

Fløyfjellet er eit populært turterreng, og Bergen Turlag sin årlege sjufjellstur går over området. Det er då det femte fjellet ein går over etter Lyderhorn, Damsgårdsfjellet, Løvstakken og Ulriken. Turen går vidare til Rundemanen og til slutt Sandviksfjellet.  

## Bakgrunnsstoff
*Webkamera på Fløyen
Tjeldbergodden

**Tjeldbergodden** (òg stava **Kjeldbergodden** eller **Kjellbergodden**) er eit område i Aure kommune på Nordmøre. Området vart i løpet av 1990-åra bygd ut som industriområde. Statoil har bygd ut mottaksanlegg for naturgass frå Heidrunfeltet. Naturgassen vert mellom anna nytta i ein metanolfabrikk. Det ligg føre planar om bygging av eit gasskraftverk på området. Naturgassen vert ført i land gjennom transportrøyret Haltenpipe.

## Bakgrunnsstoff
* Tjeldbergodden Utvikling AS
* Tjeldbergodden-portalen
Forus

**Forus** er eit område nord på Jæren mellom Sandnes og Stavanger i Rogaland fylke. I området har mange oljeselskap hovudkvarter for verksemda si i Noreg. Forus er òg kjend for Forus Travbane. 

## Bakgrunnsstoff
* Forus næringspark 
* Forus Travbane
Jåttå

**Jåttå** er eit område i Hinna bydel i Stavanger kommune. I området ligg Fellesoperativt hovudkvarter (FOHK) og NATO sitt Joint Warfare Centre (JWC). Anlegga ligg rett ved det høgaste punktet i Stavanger kommune, Jåttånuten (139 moh.). 

I Jåttåvågen vart Viking Stadion opna i 2004. Ved stadionet er det oppretta ein ny haldeplass på jarnbanen Jærbanen, Jåttå haldeplass. Haldeplassen er i bruk når det er tilskipingar på stadion.

Jåttå vidaregåande skule opna i 2007.
Miami

**Miami** er ein by som ligg søraust i den amerikanske delstaten Florida. Sjølve byen har 342&nbsp;000 innbyggjarar (2020), men han er den største i tettstadområdet Miami–Fort Lauderdale–Pompano Beach som er det niuande største i USA med over 6,1 millionar innbyggjarar.

## Historie
Miamiområdet var opphavleg folkesett av tekestaene. I 1566 gjorde Pedro Menéndez de Avilés krav på området for Spania, og ein misjonsstasjon blei grunnlagd året etter. Fort Dallas blei bygd i 1836, og Miami-området blei slagstad for den andre seminolekrigen (1835-1842).

Sjølve byen blei grunnlagd i 1896 takka vera arbeidet til landeigaren Julia Tuttle, og er dermed den einaste storbyen i USA grunnlagd av ei kvinne. Ved den offisielle grunnlegginga den 28. juli 1896 hadde byen 300 innbyggjarar. Miami voks til i 1920-åra, men opplevde økonomisk nedgang då eigedomsbobla i Florida sprakk og under depresjonen på 1930-talet. Byen vart også råka av orkan i 1926. Under andre verdskrigen var Miami eit viktig senter for kampen mot tyske ubåtar, og folketalet voks. Etter at Fidel Castro kom til makta på Cuba i 1959 har også mange flyktande kubanarar slått seg ned i byen. I 2000 rekna 65,8 % av innbyggjarane i Miami seg som latinamerikanske (*Latino* eller *Hispanic*).

## Kjelder


* "QuickFacts for Miami (city), Florida"  frå United States Census Bureau
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Miami|Miami]]» frå , den 11. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Jåttånuten

**Jåttånuten** (139 moh.) er det høgaste punktet i Stavanger kommune. Inne i fjellet er det sprengd ut rom til fleire militære anlegg. Mellom anna held NATO sitt Joint Warfare Center til her. Fellesoperativt hovudkvarter (FOHK) heldt til her fram til 1 august 2009, då FOHK blei nedlagd og eit nytt hovudkvarter, Forsvarets operative hovedkvarter (FOH) blei oppretta på Reitan utanfor Bodø.
Slagentangen

**Slagentangen** er eit område ut mot Oslofjorden i Slagen i Tønsberg kommune i Vestfold. I området er det bygd opp eit stort oljeraffineri, det såkalla Essoraffineriet. Raffineriet vert eigd av Exxon Mobil.
Singapore

**Singapore** er ein by- og øystat i Søraust-Asia som ligg ved sørspissen av Den malaysiske halvøya. Singapore har sjøgrense mot Malaysia i nord gjennom Johorestredet, og mot Indonesia i sør gjennom Singaporesundet. Singapore er ein viktig by for finans og samferdsel i Søraust-Asia.

Singapore oppstod som stat i 1965 då det blei skild ut frå Malaya-føderasjonen (resten er i dag Malaysia). Begge områda hadde fram til 1963 vore britiske koloniar. Landet er fleirkulturelt med dei fleste fastbuande innbyggjarane av kinesisk opphav og elles mange av malayisk eller indisk opphav. Rundt 40 % av dei som bur i landet er innvandrarar.

## Klima
Landet har eit tropisk klima som endrar seg lite igjennom året. Temperaturane held seg stort sett rundt 30-32&nbsp;°C midt på dagen og rundt 22-25&nbsp;°C om natta. Nedbøren er stort sett jamt for delt gjennom året, men med ei lita auke i overgangsperiodane til monsunen i april-mai og oktober-november. I det store og heile kjem det ei regn- eller torebyge om lag annakvar dag. Den årlege nedbørsnormalen for Singapore er 2415 mm. 

Singapore er den staten i verda som har flest lynnedslag i året. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Singapore|Singapore]]» frå , den 10. mars 2011.*
Jelsa

**Jelsa** er ein strandstad og eit sokn i Suldal kommune i Ryfylke i Rogaland fylke. Det har før i tida også vore ein kommune.
## Strandstaden Jelsa
Staden ligg på ei halvøy ved Jelsafjorden. Her finst barneskule, barnehage, daglegvarebutikk, bensinstasjon, bu- og omsorgssenter (lagt ned i 2018) og eit steinknuseri. Tidlegare var det og ein tønnefabrikk her men denne blei lagt ned vinteren 2009. Kvar sommar er det mykje folk som ferierer i sommarhus, hytter eller båt. Jelsa krins, som omfattar strandstaden med næraste omgjevnad, har 184 innbyggjarar (2013)

## Jelsa sokn
Soknet femnar i dag om bygdene på kvar side av ytre Sandsfjorden. I 1877 blei Erfjord sokn utskilt frå Jelsa, og det innebar at flatevidda til soknet blei halvert. Jelsa sokn høyrer til Ryfylke prosti.

## Jelsa kommune
Då dei norske kommunane blei oppretta ved formannskapslovene i 1837 femna Jelsa kommune om sokna Jelsa og Sand. Sand blei frådelt som eigen kommune i 1858, og den gjenverande kommunen hadde då 2&nbsp;606 innbyggjarar. I 1914 blei også Erfjord frådelt som eigen kommune, og etterlét Jelsa med 1&nbsp;539 innbyggjarar. I 1965 blei endeleg Jelsa kommune med i alt 1&nbsp;025 innbyggjarar nedlagd og storparten blei ein del av Suldal kommune. Unnataka var Kaltveit krins (89 innbyggjarar) og Buer krins (8 innbyggjarar) som blei lagde til høvesvis Finnøy og Hjelmeland kommunar.

## Historikk
I seglskutene si stordomstid på slutten av 1600-talet var Jelsa ein langt meir sentral stad. Dette vesle neset var då ein naturleg stoppestad for båtar som skulle innover i fjordane og ut att. På 1700-talet blei det bygd dampskipskai på Bjergsted, der det òg etterkvart kom gjestgjeveri og bakeri. Handverkarane budde tett i tett i små kvite hus på Noresjøen, og blei kalla strandsitjarar fordi dei reiste frå strand til strand i Ryfylke for å få arbeid. I 1775 opna ei rik dame med namn Marcille Riiberg ein skule for strandsitjarbarna på Noresjøen. Det skulle også vere ein gratis lærarskule som skulle gi utdanning som omgangsskulelærar for to ungdommar kvart andre år. Marcille Riiberg var allereie eigar av Jelsa kyrkje, og ville sette arva si i eit fond som skulle drive skulen og halde kyrkja ved like. Det fondet blei kalla Den Riibergske Stiftelse, og framleis er kyrkja i privat eige under ho. Skulen er no gjort om til museum med omvising kvar laurdag og søndag i sommarmånadene.

## Bakgrunnsstoff

*Jelsa Bygdebok hjå Slektsdata.com 
*Altforjelsa.com, - Sida for og om Jelsa. 
*Regional statestikk Suldal kommune
*Store norske leksikon - Gottfried Hendtzschel
*Arkivverket
Svalbard radio

**Svalbard radio** (LGS) er ein norsk kystradiostasjon som ligg i Longyearbyen. 
Spitsbergen radio/LFG var den fyrste radiostasjonen i arktisk område da han blei starta 22. november 1911. Dette var før Svalbardtraktaten, og stasjonen blei lagt på norsk okkupert territorium i Green Harbour i Grønfjorden.

Etter Svalbard kom under norsk herredøme i 1925, blei namnet endra til Svalbard radio/LGS og etter kvart flytta til Skjeringa i Longyearbyen. Den lange vinteren utan båtkommunikasjon var hovudmotivet for å opprette trådlaus forbinding med fastlandet. Stasjonen var den fyrste i arktisk område og dekte det meste av Ishavet. Han blei eit knutepunkt for kommunikasjon frå dei arktiske områda til resten av verda. Gruvedrifta var ansvarleg for ni av ti telegram fyrste vinter. Snart blei Spitsbergen radio au til stor nytte for fangstflåten som kvar sesong var i havområda rundt Svalbard. 

Bjørnøy radio/LJB blei starta i 1919. Frå 1996 er han fjernstyrt frå Bodø radio. Isfjord radio/LML blei sett i gang i 1933 på Kapp Linné og på Hopen blei Hopen radio/LMR grunnlagt like etter andre verdskrigen. Au i Ny-Ålesund var det ei tid kystradio: Ny-Ålesund radio/LJN. I tillegg hadde dei sovjetrussiske gruvebyane radiostasjonar: Barentsburg radio/UKS2, Pyramiden, Grumant og Coles Bay, med russiske kallesignal.

Svalbard radio blei flytt frå Skjeringa 1976 da nye Svalbard lufthamn blei bygd. Samtidig blei Isfjord radio fjernstyrt, au frå lufthamna. Sidan 1976 har difor kystradiotenesta blitt utført i kombinasjon med AFIS-tenesten ved Svalbard lufthamn (Longyear Information) av personell rekruttert frå både Luftfartsverket og Telenor. 

## Kjelde
* Svalbard radio
Isfjord radio

**Isfjord radio** er ein fjernstyrt norsk radiostasjon på Svalbard. Han er plassert heilt ytst i Isfjorden, på Kapp Linné. No er stasjonen automatisert og fjernstyrt frå Bodø radio. Bygga som høyrer til radiostasjonen blir om vintrane nytta til overnatting for turistar. Sommarstid er han for det meste ikkje i bruk, bortsett frå enkelte mastergradskurs i regi av UNIS. Stasjonen vert driven med energi frå eit dieseldrive generator.

Stasjonen blei oppretta i 1933 etter spørsmål frå Sovjetunionen, av di vanskelege is- og vêrforhold stendig skapte problem for skipsfarten til gruvebyane i Isfjorden. Eit sovjetisk skipsforlis var den utslagsgivande faktoren, og ein bemanna radiostasjon med eit fyr var på plass i trettiåra. Da Svalbard blei evakuert i 1941 blei bygga rivne/brente ned. Rett etter at krigen var over blei radiostasjonen gjenoppbygd på same plass som før. I det geofysiske året 1957&nbsp;58 blei stasjonen utvida med eit nytt hovudbygg og nytt generatorrom. 

Etter Svalbard fekk fiberoptisk kabelsamband til fastlandet har Isfjord radio utspelt rolla si som hovudrelestasjon for telekommunikasjonen til og frå Svalbard. Stasjonen er likevel viktig for Telenor blant anna som fjernstyrt kystradiostasjon (frå Bodø Radio) og for flysikringstenesta. Sommaren 2011 vert det sett opp nye master for kringkasting av maritim tryggleiksinformasjon i Arktis (Navtex - NBDP), noko som er et samarbeid mellom Telenor maritim radio, Kystverket og Det norske meteorologiske institutt. Dette anlegget vert fjernstyrt frå Vardø radio. Telenor selde i 2006 bygga til Store Norske Spitsbergen Kulkompani, som leiger dei ut til turistformål. Frå 1. januar 2008 er turistselskapet Basecamp spitsbergen leigetakar.
Vatnajökull

**Vatnajökull** (utt. *vatna-jøkudl*) eller **Vatnajøkul** er den største isbreen på Island. Breen ligg søraust på øya og dekker meir enn åtte prosent av landet. Med eit areal på 7&nbsp;700 km&sup2; er han den nest største i Europa, etter Austfonna på Svalbard. Volumet til Vatnajökull er derimot større enn det til Austfonna. Tjukkleiken til isen er i snitt om lag 400 meter, men er somme stader opp til 1000 meter.

## Namn
Tidlegare blei breen kalla «Klofajökull» (*klåva-jøkudl*). Den mest sannsynlege grunnen til dette namnet var at langs kysten er breen kløyvd opp av landområde mellom dei forskjellige utløpararmane frå breen.

## Utvikling
Som dei fleste andre breane i Europa blei Vatnajökull borte etter den siste istida og kom ikkje tilbake igjen før ei klimaforverring for to til tretusen år sidan. Frå ca. 1400 auka han i areal fram til 1700-/1800-talet under Den litle istida. Fram til rundt 1930 var han nokså stabil før han da begynte tilbaketrekking på grunn av ein varm periode. Frå rundt 1990 er det igjen ein varm periode, og breen trekker seg stadig tilbake.

## Vulkanar

Det finst minst tre vulkansystem under Vatnajökull: Öræfajökull, Gjálp og Grímsvötn. I dei seinare åra har Grímsvötn vore mest aktiv, med siste utbrot i 2004. Utbrota frå desse vulkanane kan løyse ut store flaumar i dreneringssystema frå brearmane. Öræfajökull har hatt utbrot to gonger sidan Island blei folkesett; 1362 og 1727. Han er ein dermed ein av dei mest aktive stratovulkanane i Europa. Gjálp hadde det siste utbrotet i 1996 og dette blei etterfylgt av eit jökulhlaup (ein katastrofeflaum) i Skeiðará.

## Sjå òg
* Isbrear på Island

## Bakgrunnsstoff

* Bilete av Vatnajökull frå www.islandsmyndir.is
Akselerasjon

I fysikk er **akselerasjon** eit mål på kor fort hastigheit endrar seg. Akselerasjonen vert definert som *fartsendring per tidseining*. Han er difor ein vektoriell storleik med dimensjon lengd/tid&sup2;. Måleininga for akselerasjon uttrykt ved SI-einingar er m/s&sup2;.

Akseleresjon kan vera positive eller negative, i tillegg til retningsemdring. Akselerasjon er definert som hastigheitsendringsraten til eit objekt med omsyn på tid» og kan uttrykkast
 
:
\mathbf{a} = {d\mathbf{v}\over dt}


der 

:**a** er akselerasjonsvektoren

:**v** er hastigheitsvektoren i m/s

:**t** er tida i sekund. 

Ein vanleg måte å måla konstant akselerasjon på er å måla hastigheita til ein lekam ved to ulike punkt i rommet, og så dela differansen mellom desse måleverdiane på tida lekamen brukar frå det eine til det andre punktet. Då brukar ein likninga:
:
\mathbf{\bar{a}} = \frac{\triangle v}{\triangle t} = \frac{v - v_0}{t - t_0}


der 

:\mathbf{\bar{a}} er gjennomsnittsakselerasjonen (m/s&sup2;)

:\mathbf\triangle {v} er fartsdifferansen (m/s)

:\mathbf{v} er avslutningsfarta (m/s)

:\mathbf\triangle {t} er tidsintervallet (s)

## Tyngdeakselerasjon
Tyngdeakselerasjonen er den akselerasjonen ein lekam har i fritt fall, på grunn av gravitasjonskrafta frå ein annan lekan (ein planet til dømes). Tyngdeakselerasjonen i gravitasjonsfeltet til jorda er om lag 9,81 m/s&sup2;.

## Retardasjon
**Retardasjon** eller forseinking er det motsette av akselerasjon, og ein kan kalle det negativ akselerasjon. Når farten til ein lekam minkar, blir rørsla til lekamen sagt å vere retardert.

## Kjelder
*retardasjon. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/retardasjon
Hjelmelandsvågen

**Hjelmelandsvågen** er ei tettbygd område i Hjelmeland kommune i Ryfylke. Staden er administrasjonsstad for kommunen.

Riksveg 13 gjekk tidligare gjennom tettstaden, men stoppar nå ved ferjekaien på Sande der det er bilferje til Nesvik på nordsida av Jøsenfjorden. 

Norsk Frukt- og Laksefest blir halden i Hjelmelandsvågen kvart år, i september månad. Her ligg også tusenårssteden til kommunen, ei utescene på tunet som er teikna av Knut Fosså.

Hjelmelandsvågen er ein gammal strandstad. Langs fjorden aust for Hjelmelandselva står det framleis mange gamle hus. Tidlegare var det også slike bygg  langs elva, men ein stor flaum 26. november 1940 raserte området. Ti hus blei tatt av flaumen som også grov ut delar av kyrkjegarden. Området blei fylt tilbake, men ingen av husa blei reiste att. I dag ligg kommunehuset i dette området, medan kyrkjegarden er flytta nærare kyrkja på sørsida av elva.

## Galleri

Hjelmeland kyrkje.jpg|Hjelmeland kyrkje.
Ardal alte Kirche.jpg|Årdal gamle kyrkje.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hjelmelandsvågen|Hjelmelandsvågen]]» frå ,  den 14. juli 2024.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* Njål Tjeltveit, *Hjelmelandsvågen, ein strandstad i Ryfylke*, 1986, ISBN 82-7096-172-8
* Trygve Brandal, *Hjelmeland bygdesoge, Bind II*, 1800-1990, 1994, ISBN 82-991357-2-9
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Frukt- og Laksefests nettsted
* Hjelmeland kommune
Nøytrino

Eit **nøytrino** er ein elementærpartikkel utan elektrisk ladning som første gong vart postulert av Wolfgang Pauli i 1931. Eit nøytrino er eit lepton, som elektronet. Symbol:  ν (ny = gresk n).
Vi kjenner i dag til tre nøytrino-typar. Elektron-nøytrinoet, myon-nøytrinoet og tau-nøytrinoet. Det er kjent at nøytrinoa har ein viss masse, men det er ukjent kor tunge dei er. Det at nøytrinoa har masse er eit lenge etterlengta avvik frå standardmodellen. 

Nøytrinoa vert produsert i mange reaksjonar, særleg i partikkelnedbryting. Det var faktisk gjennom eit omhyggeleg studium av radioaktive nedbrytingssreaksjonar at fysikarane kunne slutte seg til at nøytrinoet eksisterte. Fordi det vart produsert mange nøytrino då universet var ungt, og fordi nøytrinoa vert påverka lite av anna stoff, er det mange av dei i verdsrommet i dag. Sidan det er så mange av dei, kan dei kanskje gje eit viktig bidrag til den totale massen i universet, sjølv om dei kvar for seg er særs lette. Dei kan såleis kanskje påverke utvidinga av universet. 

I september 2011 vart det kjent at forskarar ved CERN har indikasjon på at snøggleiken til nøytrinoar kan overgå lyssnøggleiken. Dette er ikkje stadfesta av andre eksperimenter (per des. 2011).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nøytrino|Nøytrino]]» frå ,  den 19. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Solakrossen

**Solakrossen** er ein stad i Sola kommune Rogaland fylke. Staden er administrasjonssenter for kommunen.
Thai Airways International

**Thai Airways International** (thai การบินไทย) er det nasjonale flyselskapet i Thailand. Selskapet brukar IATA-koden **TG** og ICAO-koden **THA**.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Thai Airways International
* Thai Airways International's Fleet Details 
* Thai Airways International Jet Fleet Detail 
* Thai Airways International Passenger Opinions
Sunde i Sunnhordland

**Sunde** er ei bygd i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden ligg sørvest på Folgefonnhalvøya. Statistisk sentralbyrå reknar Sunde og Valen for ein tettstad, Sunde/Valen, med til saman  innbyggjarar (2007). 

I tillegg til sardinfabrikk og hermetikkindustri var skipsbygging viktig for framveksten til Sunde tidleg på 1900 talet. Med arbeidsplassar og industri følgde servicetilbod som legekontor, post og mange butikkar. På 1950-talet var Sunde eit trafikknutepunkt og handelssentrum. Men etter at industrien vart avvikla og ferjestøet flytta til Opsangersneset rundt 1980, forsvann også dei fleste servicetilboda.

Frå ferjekaien på Opsangerneset ved Sunde gjekk ferja til Ranavik, Skjersholmane og Jektevik fram til 2008. Ferjekaien blir no brukt som stoppestad for snøggbåt.

Sunde har ei båthamn der ein kan ligge mot avgift.

## Bakgrunnsstoff
* Sunde Grendalag 
* Om Sunde hjå Kvinnheradguiden.
* Om Sunde hjå Kvinnherad kommune .
Sør-Dakota

**Sør-Dakota** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Pierre, men den største byen er Sioux Falls.

I Sør-Dakota ligg Mount Rushmore, fjellet der likskapen til fleire amerikanske statsmenn er hogne ut.

## Historie
Sør-Dakota blei godkjend som eigen stat i ein lov vedteken den 22. februar 1889, saman med Nord-Dakota, Montana og Washington. Dei to Dakotaene blei formelt innlemma i USA av president Benjamin Harrison den 22. november same året. På grunn av mykje kiving mellom nord og sør, sørgde presidenten for å stokka om papira deira slik at ein ikkje skulle finna ut kva stat som var blitt innlemma først.

## Innbyggjarar

Dei første franske og andre europeiske oppdagarane i området møtte fleire innfødde folkegrupper, til dømes omahaene og arikaraene, men ved byrjinga av 1800-talet var siouxfolk (dakota, lakota og nakota) dei dominerande gruppene.

I dag er staten dominert av kvite, 88 % definerte seg som dette i folketeljinga i 2003. Samstundes har staten den største konsentrasjonen av folk som definerer seg som urfolk i fastlands-USA, 8,3 %. Heile 40,7 % av innbyggjarane stammer frå tyskarar og 15,3 % frå nordmenn. Dette er dei to største «avstammingsgruppene» i Sør-Dakota, med irar, indianarar og engelskmenn som følgjer.

## Kjende personar frå Sør-Dakota
* Crazy Horse, siouxhøvding
* Ernest Lawrence, fysikar og nobelprisvinnar
* Red Cloud, siouxhøvding
* Sitting Bull, siouxhøvding