open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teikneserie

**Teikneseriar** er ei form for litteratur der historier som blir fortalde ved hjelp av ein serie bilete. Mange teikneseriar har òg tekst som hjelper til med å få fram handlinga. Me reknar gjerne teikneseriar med til media og underhaldningsindustrien, men ein del av dei blir òg rekna som kunst, og då gjerne klassifisert som den niande kunstarten.

## Historie
Ein kan sjå døme på eldgamle teikneseriar i holemåleri frå steinalderen som mellom anna viser jaktscenar frå dagleglivet deira. Det er ofte lett å gjetta seg til handlinga sjølv om me ikkje veit nøyaktig kva skaparane tenkte. Fleire gamle sivilisasjonar fortalde òg historier ved hjelp av bilete, som i pyramideteikningane frå det gamle Egypt.

## Teikneserieindustrien
I moderne tid har ein fått teikneseriar som blir masseproduserte og gjeve ut på papir. Dei er populære blant barn og ungdom, men mange seriar blir òg lesne av vaksne. Teikneseriar har gjerne enkle strekteikningar, men kan òg vera svært kunstnerisk utførte.

Den moderne teikneserieproduksjonen kjem frå USA, som har gjeve verda både vitseseriar som Knøttene og Dilbert, og eventyrseriar som Donald Duck og Fantomet. Også europeiske land som Frankrike og Belgia har skapt fleire verdskjende seriar, som Asterix, Tintin og Lucky Luke. Japan har òg ein stor teikneserieproduksjon av såkalla manga, som nyleg er blitt svært populær i resten av verda.

## Levande teikneseriar
Med utviklinga av filmen kunne ein òg laga teikningar som rørte på seg, og teiknefilmar blei ei populær form for underhaldning.

## Teikneseriar og internett
Med nettet er det kome ein ny kanal for publisering og form på teikneseriar. Det gjev moglegheit for å gå nye vegar i mediet. Mellom anna er det mogleg å lage seriar i flash og med lyd, som til dømes teikneserien Lizzy brukar.

Fleire seriar ligg gratis tilgjengeleg på nett. Desse får inntekta si igjennom vanleg sal, reklame på sida, donasjonar og nettbutikk. I tillegg til dei vanlege prisane innan dette faget, eksisterer det mange forsøk på rangere dei ulike seriane som er gratis tilgjengeleg. Buzzcomix, topwebcomics og wcca er slike forsøk.

Goblins Comic har vald ein uvanleg innteningsstrategi. Om ikkje ein viss sum med pengar vert donert over Paypal kvar veke, døyr ein av hovudfigurane. Til gjengjeld skriv teiknaren at det vert meir spektakulære sigrar for figuren, om berre donasjonane kjem kjapt nok inn. Per 12.11.2007 var det 3&nbsp;858 amerikanske dollar som var komne inn i månaden før på denne trusselen.

## Teikneseriar på ulike språk
### Nynorsk
Teikneseriar på nynorsk er mellom anna Peik, Tuss og troll, seriane Ingeniør Knut Berg og Vangsgutane frå *[[Nynorsk vekeblad]]*, Smørbukk i *[[Norsk Barneblad]]* og Bamsemann i Småland i *[[bladet Magne|Magne]]*.

## Teikneserieprisar
I Noreg deler Norsk Tegneserieforum ut Sproing-prisen til beste norske teikneserie, beste omsette serie og beste nykommar.

## Sjå òg
* Rangering av teikneseriar

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* ''Før tegneseriene'', Seriefokus, 13 januar 2019.
Marcel Dupré

**Marcel Dupré** () var ein fransk organist og komponist.

## Bakgrunn
Dupré vart fødd i Rouen. Faren Albert Dupré var organist, og sonen viste tidleg store musikalske evner. I 1904 byrja Dupré på Paris-konservatoriet, der han lærte hjå Alexandre Guilmant, Louis Vierne og Charles-Marie Widor. Dupré vann Roma-prisen (*Grand Prix de Rome*) i 1914 for kantata *Psyché*. I 1926 vart han professor i orgelspel ved Paris-konservatoriet, og i 1934 tok han over jobben som hovudorganist i St. Sulpice etter Widor.

Dupré var den fyrste til å spela alle Johann Sebastian Bach sine orgelverk for ålmenta. Han var vidkjend som improvisator, og hadde stor lukke med turnéar i Europa og USA. Av Dupré sine elevar kan nemnast Jehan Alain, Virgil Fox, Jean Langlais, Olivier Messiaen, Michael Murray og Michael Schneider.

## Bakgrunnsstoff

*L'Association des Amis de l'Art de Marcel Dupré
Margarita

Ein **margarita** er ein alkoholhaldig drink, ein cocktail, med tequila som den viktigaste ingrediensen. 

For å laga ein margarita blandar ein tre delar tequila, to delar likør med appelsinsmak (som Cointreau eller Curaçao), og ein del lime-jus. Drinken vert servert med saltrand på kanten av glaset. Av og til får ein og drinken med ei skive lime på kanten. 

## Eit mytisk opphav
Det finst fleire historier om kor tequilaen først vart laga, og av kven. Her følgjer nokre av dei mest kjende:

* Tidleg på trettitalet vart cocktailen skap på veddeløpsbanen Caliente i Tijuana

* I 1936 skapte Danny Negrete drinken for kjærasten sin, Margarita, då han arbeidde på Garci Crespo Hotel i Tijuana.

* Carlos Herrera skapte denne drinken i 1938 eller 1939 for Marjorie King, ei *showgirl* som ikkje kunne drikke andre typar brennevin enn tequila. Dette skjedde på baren Rancho La Gloria i Tijuana. 

* 4. juli 1942 spurte ein kunde Francisco Morales, bartender på Tommy's Place i Ciudad Juárez, etter ein magnolia, men han huska ikkje innhaldet i han. Dermed fann han på noko, og kalla drinken «Prestekrage», på spansk «Margarita . 

* Ein gong på førtitalet skapte Enrique Bastante Gutierrez denne drinken for filmstjerna Rita Hayworth, som eigentleg heitte Margarita Carmen Cansito. 

* I 1948 skapte Margaret Sames drinken for eit selskap ho heldt i baren sin i Acapulco. Seinare flytte ho til El Paso, Texas, og opptredde på fjernsyn i USA for å vise korleis den ekte margaritaen skulle vere. 

* I 1948 vart drinken til i *The Balinese Room* i Galveston, Texas, av bartenderen Santo Cruz. Han laga drinken til songarinna Peggy Lee. 

* Tidleg på femtitalet vart drinken laga på restauranten «Tail o' the Cock» i Los Angeles for å introdusere tequilamerket José Cuervo. 

Sjølv om opphavet til drinken er uklar, krinsar historiene om grensa mellom USA og Mexico. I USA har det oppstått heilt nye tolkingar av drinken, til dømes Frozen Margarita, med mengder av is. Strawberry Margarita lagast med jordbær, og Vodka Margarita lagast med vodka i staden for tequila.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Oppskrifter og tips om margaritatillaging  (engelsk)
Selje kommune

**Selje**  er ein tidlegare norsk kommune i Nordfjord. Kommunen var den som låg lengst nordvest i Sogn og Fjordane fylke. Området bestod av Selje, Stadlandet og Flatraket, som har fire skulekrinsar: Selje, Leikanger, Flatraket og Ytre Stad. 1. januar 2020 vart han slegen saman med Eid til Stad kommune. 

## Kommunikasjon
Snøggbåtsambandet nordover frå Bergen har endestad her. Stadhavet er rekna som eit av dei mest vêrharde havstykka langs kysten av Noreg. Det er difor planar om å byggje skipstunnel mellom Kjødepollen og Moldefjorden.

## Næring
Selje har den største fiskeflåten i fylket og ein godt kjend plastbåtindustri.

## Reiseliv
Selje og Stadthalvøya eignar seg veldig godt til vandring og naturopplevingar året rundt. Det er kort veg frå fjøre til fjell, og eit lett fint terreng å vandre i. Kjende kulturminne er det mange av. Dragseidet, med bl.a. kristningsstad, Ervik med St.Svithun og krigsminne, dei finn ein og på Storeneset og Vestkapp. Selje kloster har Norges best bevarte klosterruinar, og lange pilgrimstradisjonar. 

## Lag, organisasjonar og aktivtetstilbod
* Aardalens Venner
* Sunnivakoret
* Stadlandet Gospelkor
* Frisk Bris
* Dråps
* Stadlandet Ungdomslag
* Barmøy bygdalag
* Stad surfing
* Bygdekinoen
* Flatraket idrettslag
* Selje idrettslag
* Stadlandet idrettslag
* Speidaren
* Selje skulekorps
* Stadlandet skulemusikk
* Flatraket skulekorps

## Historie
Selje kloster på vestsida av Seljeøya er truleg den eldste kristne heilagstaden i Noreg. Det er det einaste norske klosteret som både var helgenstad, kloster og bispesete. Legenda fortel om den irske kongsdottera Sunniva, som saman med ein liten flokk rømde Irland då ein vikinghøvding ville gifte seg med henne. Ho vart seinare utropa til helgen som Sankta Sunniva. Olav Tryggvason bygde ei kyrkje her i 996. Noreg vart delt inn i bispedømma Selje, Nidaros og Oslo i 1068.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for Selje kommune frå 1920:**

:a Talet omfattar øya Silda, Hagevik-Osmundvåg-området og Sørpoll, som var del av Selje kommune fram til 1964, då desse områda vart overførte til Vågsøy kommune. Dei hadde då 344 innbyggjarar.

## Kjende folk frå Selje kommune
* St. Sunniva, ifølgje soga
* Claus Frimann (1746&ndash;1829), diktarprest
* Julius Cæsar Hartmann (1885&ndash;1969), kunstmålar
* Wald Drageseth (1920&ndash;1994), industrimann, hotellmann og politikar
* Reidar Djupedal (1921&ndash;1989), professor i nordisk språk og litteratur
* Lars Barmen (fødd 1963), kokk
* :Bernt Tunold (1877-1946), kunstmålar
* The Pink Robots Band

## Galleri

Westcape, Stadt.JPG|Vestkapp
Wiew over Selje.JPG|Solnedgang over Barmøy
Ervik, Ytre Stadlandet, Selje kommune.jpg|Ervik i godvêr
Hoddevik.jpg|Hoddevik
Ytre Fure, Stadlandet.jpg|Ytre Fure


## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Selje kommune
* Selje info
Wilhelm Fabry

**Wilhelm Fabry** () òg kjend som *Guilelmus Fabricius Hildanus*, var ein tysk kirurg (*Wundarzt*) frå Hilden. Han vert rekna som grunnleggjaren av nyare vitskapleg kirurgi.

## Tidsline
* 1579 &ndash; Hjelpar hjå hoffkirurgen Kosmas Slot i Düsseldorf.
* 1587 &ndash; Gifta seg med Marie Colinet.
* 1602-1615 &ndash; Kirurg i Payerne (Sveits) og Lausanne.
* 1615-1634 &ndash; Kirurg i Bern etter ynskje frå bystyret der.
Stoppeklokke

Ei **stoppeklokke** er ei klokke som måler tida mellom ho vert starta og ho vert stoppa. Stoppeklokka kan vera bygt inn i ei anna klokke eller vera sjølvstendig. Stoppeklokker er mykje nytta i sport, som til dømes sprint og alpint. Tradisjonelt brukte ein analoge stoppeklokker, i dag bruker ein som regel digitale.

## Bakgrunnsstoff
*Digital stoppeklokke på nett
Johan Vestly

**Johan Vestly** () var ein norsk biletkunstnar fødd i Oslo. Han studerte ved teiknelinja på Statens kunsthandverks- og industriskule, på Bjarne Engebrets malerskole, var elev hos Erling Merton, og studerte i Paris.

Johan Vestly debuterte på haustutstillinga i 1947, og stod mellom anna for teaterdekorasjonar til Studioteateret, Oslo Nye Teater og Riksteateret. Han samarbeida mykje med kona si, Anne-Cath. Vestly. Dei laga programma om Kanutten saman, og han illustrerte dei fleste barnebøkene hennar. Den første boka han illustrerte var *[[Ole Aleksander Filibom-bom-bom]]* frå 1953. 

Vestly fekk Kirke- og undervisningsdepartementet sin premie for illustrasjonar for arbeidet sitt med *[[Guro]] og nøkkerosene* i 1977. Han illustrerte òg nokre av Alf Prøysen sine utgjevingar, og laga fleire dokumentarfilmar.

Johan og Anne-Cath. Vestly fekk to søner, Jo og Håkon.

## Bakgrunnsstoff

* Dødsdato frå NBL-artikkel om kona Anne-Cath. Vestly
* Johan Vestly på Gyldendal.no
Fiolin

**Fiolin** eller **fele** er eit strykeinstrument med fire strengar som vanlegvis vert stemde i g (lågast), d', a' og e" (høgast). Fiolinen vert kalla sopranen blant strykeinstrumenta fordi han er det minste og lysaste av dei utbreidde typane. Han er eit fleksibelt instrument som kan brukast til mange musikkstilar.

Feler dukka opp på 900-talet.

## Spelemåte

Ein fiolinist held som regel fiolinen vassrett utover frå halsgropa. Han held fiolinhalsen med den venstre handa, som han òg bruker til å pressa strengane ned med for å få ulike tonar, og kan skjelva med henne for å få tonane til å vibrera (*[[vibrato]]*). Den høgre handa brukar han til å halda bogen eller til å plukka strengane med (*[[pizzicato]]*). I andre tradisjonar enn den vestlege klassiske kan ein halda fiolinen litt annleis.


|Vestleg klassisk stil demonstrert av Alasdair Fraser. 
fil:Playing the hardanger.jpg|Europeisk folkemusikkstil der fiolinen blir halden inn mot brystet. Her med hardingfele.
fil:Playing the violin vertically.jpg|«Sigøynarstil» der oversida av fiolinen vender ut mot sida. 
fil:Carnatic violinist.jpg|Ein som speler karnatisk fiolin støtter som regel toppen av instrumentet med foten.
File:Man playing violin at Vesterheim 20111203.jpg|Vestleg klassisk stil.


## Bruk
Fiolinen kan brukast som soloinstrument, i grupper eller i større orkester. Instrumentet vert brukt innan fleire sjangrar. Det er særs viktig innan vestleg klassisk musikk, jazz, folkemusikk og karnatisk musikk, men ein høyrer òg fiolinar i filmmusikk, pop og rock. 

Fiolinfamilien med sine medlemmer fiolin, bratsj og cello vart utvikla frå instrument som vihuela og lira da braccio i Italia på første halvdel av 1500-talet — truleg kring 1520. I løpet av dei neste to hundre åra vart fiolinfamilien vidareutvikla og perfeksjonert av kjende fiolinmakarar som Amati-familien og Antonio Stradivari.

Virtuose fiolinistar gjorde òg sitt til å utvikla spelestilen. Fiolinen vart først halden mot brystet, men aukande vekt på posisjonsspel gjorde at den ein fann ut at å halda han under haka gav meir fridom. Teknikkar som vibrato (skjelving), pizzicato (plukking) og å flytta handa i ulike posisjonar over strengene (sjå posisjonsspel) vart utvikla av folk som Arcangelo Corelli, Antonio Vivaldi, Giuseppe Tartini og den legendariske Niccolò Paganini.

## Folkemusikk
Fele har vore kjend som folkemusikkinstrument i Noreg sidan 1600-talet.

I Noreg finst ei eiga utgåve av fiolinen. Den heiter hardingfele, og har fire spelestrenger og vanlegvis fire til fem resonansstrenger.

Opphavet til hardingfela er sannsynligvis ei samansmelting av eldre norske strengeinstrument (til dømes fiðla).

## Produksjon av instrument
Å produsere ein fiolin kan ta ein person omlag to veker, skreiv nettstaden *Azure Violins*; lakkering og mørkleggjing (*tanning*) tek nokre månader lengre.

## Sjå òg
* Hardingfele
* Karnatisk fiolin

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*De norske instrumentbyggertradisjonene – en situasjonsrapport  (pdf-fil). 2009. Publisert av Rådet for folkemusikk og folkedans. Forfattarar: Bjørn Aksdal, Kjell Bitustøyl og Elisabeth Kværne.
Nordlege e-mål

**Nordlege e-mål** er dei nordlege målføra av vestnorsk som har endinga -e i dei fleste infinitivsformene og i ubunden form eintal av svake hokjønsord. Nordlege e-mål blir tala i **[[Sogn og Fjordane fylke]]** med unntak av Midtre og Indre Sogn og i **[[Møre og Romsdal fylke]]** med unntak av Nordmøre.

## Særtrekk ved nordlege e-mål

## Inndeling av nordlege e-mål
Til dei nordlege e-måla høyrer først og fremst sunnfjordsmålet, nordfjordsmålet og sunnmørsdialekten, og i tillegg målføret i den ytste delen av Sogn. Romsdalsdialekten blir oftast òg medrekna til dei nordlege e-måla, men utgjer elles ei overgangsform til trøndermål og midlandsmål.

### Ytre Sogn

### Sunnfjord
Sjå nøyare utgreiing under sunnfjordsmål. 
Les òg om Jølstramålet.

### Nordfjord
Sjå nøyare utgreiing under nordfjordmål.

### Sunnmøre
Sjå nøyare utgreiing under sunnmørsmål.

### Romsdal
Romsdalsmålet blir, som nemnt ovanfor, oftast rekna til dei nordlege e-måla, men skil seg ut frå resten av dei på mange vis &#8212; slik som tjukk l for *l* i somme stillingar (men ikkje for *rd*) og utbreidd monoftongering av historiske diftongar, både *ei*- og *øy*-diftongar, som begge nærmar seg ein slags *æ*-lyd i uttale. Dette gjeld bygdemåla, ikkje Moldedialekten, som har klare *ei*-tvelydar i ord som *heil*, *meir* og *veit*, men òg klare monoftongar i staden for *øy* i ord som *høre*, *kjøre* og *drømme*. Sjå nøyare utgreiing under romsdalsdialekt. (I nordmørske bygdemål finn vi elles ei monoftongeringa av *ei*, men til ein litt breiare *æ* enn i romsdalsmåla, medan *øy*-diftongen liksom i Moldedialekten er erstatta av rein *ø*-lyd i ord som *høre*, osv.)
Boston & Maine

**Boston & Maine** (**B&M**) var i eitt hundreår det dominerande jarnbaneselskapet i New England i USA. Det er no ein del av Guilford Transportation Industries.

B&M vart tufta i 1835 for å byggja ein jarnbane mellom Boston i Massachusetts og Portland i Maine. Selskapet gjekk konkurs i 1970 og vart kjøpt opp og omkalfatra av Guilford Transportation Industries i 1983. Det er i dag ein del av Guilford Rail System.

## Bakgrunnsstoff
OraQuick

**OraQuick** er ein hiv-test som ved hjelp av ein munnvæske- eller blodprøve gjev eit resultat på 20 minutt. Kort resultattid og enkel bruk gjer han til ein revolusjon innan hiv-testing, der ein tidlegare måtte venta to veker på resultatet til ein prøve.

OraQuick inneheld kunstig laga protein som kan identifisera antistoff mot hiv i blodet. Etter tjue minutt viser ei kontrolline seg på testen, og ei line til dersom han er positiv.

Testen gjev rett positivt utslag i 99,3 prosent av dei som blir testa., og rett negativt resultat på 99,8 %.

OraQuick vart godkjent av det amerikanske mat- og lækjarmiddelverket (FDA) i november 2002. I mars 2004 godkjende FDA òg at testen kunne brukast på væske frå munnen og blodplasma. 

For å bruka testen treng ein ikkje eit laboratorium, men kan bruka han kvar som helst, også på stader ein kan venta å finna dei som har høg risiko for hiv-smitte, som ute på gata eller i klubbar. Testen kan ha ført til ein auke i talet på hiv-smitta i statistikkane, ganske enkelt fordi ein har fått testa fleire.
Sommartid

**Sommartid** er den delen av året der klokka blir stilt fram ein time i forhold til normaltid. Fleire land har innført dette for å utnytte dei lyse delane av døgnet.

Sommartid vart først foreslått av Benjamin Franklin i eit essay så tidleg som i 1784, men vart ikkje tatt i bruk før første verdskrigen; Tyskland var først ute i 1916, og deretter følgde Storbritannia. Tanken var å utnytte betre sommarmånadene med lys ein time ekstra om kvelden, og minske energibruken. Energisparing betydde mindre i dei industrialiserte landa i seinare tid, men kan få ny betydning under truslane om klimaskifte.

Sommartid vert nytta i dei tempererte stroka i verda, i tropane varierer dagen så lite at det er lite praktisk der. 

I Europa var det i 2017 berre Island, Russland og Kviterussland som ikkje hadde sommartid.

## Sommartid i ulike land
Sommartid er omstridt i mange land, noko som fører til at ulike regjeringar gjer sommartid gjeldande eit år, mens neste år følgjer normaltid igjen. Datoen for sommartid blir i mange land bestemt for eit år av gongen og kan bli endra på kort varsel av spesielle omsyn.

På den nordlege halvkula nyttar ein sommartid i månadene mars/april til oktober/november. Den  sørlege halvkula har sommartid frå oktober til februar/mars.

Frå 2007 vart sommartida utvida i store delar av USA og Canada med fleire veker, frå andre søndagen i mars til første søndag i november. Argumentasjonen for utvidinga var energisparing.

## Sommartid i Noreg

Noreg har hatt sommartid i 1916, 1943–45 og 1959–65. Dessutan var det sommartid også om vinteren frå og med 11. august 1940 til og med 2. november 1942. Noreg har deretter hatt sommartid kvart år sidan 1980. I 1996 vart alle EU-land (og Noreg) samde om at sommartida startar siste søndag i mars og sluttar siste søndag i oktober.

* Når sommartida byrjar i mars, blir klokka skrudd ein time fram kl. 02:00 (til 03:00).  
* Når sommartida sluttar i oktober, blir klokka skrudd ein time attende kl. 03:00 (til 02:00). 

Ein hugseregel for kva veg klokka skal stillast, er å stille visarane mot sommaren, altså *framover* (mot sommaren) om våren, og *bakover* (mot sommaren) om hausten. I USA er det eit uttrykk som seier *Spring Forward, Fall Back*. Ordspelet gjenspeglar det å hoppe framover og å falle bakover.

Dei som arbeider natta ein stiller klokka, følgjer normalt klokka og ikkje talet på timar. Det vil seie at om ein lege har vakt den siste helga i oktober frå laurdag klokka 22:00 til søndag kl. 06:00, så får han betalt for 8 timar, sjølv om han har arbeidd timen lmellom 02:00 og 03:00 *to gonger*.

## Helse

Sommartid vart innført i ei tid då ein visste lite om døgnrytmene til menneske.  Ein rekna då med at helseeffekten helst ville vere positiv med ein tilleggstime med dagslys om ettermiddagen.  Det er no klart at kroppen si synkronisering med soloppgangen er presis, og studiar viser at dei aller fleste toler dårleg overgangen til sommartid.

## Sjå òg
*normaltid

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Lov om måleenheter, måling og normaltid
*  Forskrift om sommertid
* Om sommertid, med datoer for sommertid m.m.
Normaltid

**Normaltid** er i Noreg middeltida for den meridianen som ligg 15 grader austanfor Greenwich.

Norsk normaltid samsvarar med mellomeuropeisk tid og er ein time føre (større tal) Greenwich tid (GMT), òg kalla verdstid, UT.

Klokka stillast i 2007 etter normaltid i tida fram til 25. mars kl.0200 og frå 28.oktober klokka 0200, alle klokkeslett etter norsk normaltid.

Den delen av året vi ikkje har normaltid, er klokka stilt ein time fram, og vi har sommartid.

## Lovfesting
«Log um sams normaltid fyr kongeriket Norig», som vart vedteken 29. juni 1894, var den første lova Stortinget vedtok med teksten på landsmål. Lova var gjeldande rett inntil «Lov om målenheter, måling og normaltid» trådde i kraft 1. januar 2008.

## Referansar

## Sjå også
* Sommartid.
Hjørring

**Hjørring** er ein by og tidlegare kjøpstad i Vendsyssel i Hjørring kommune, Region Nordjylland i Danmark. Flatevidda er 311,4 km&sup2;, og folkemengda var 24&nbsp;982 i 2013.

Hjørring er ein gammal amtsby, og har difor gode utdanningstilbod og eit stort sjukehus. Byen er kjend internasjonalt for å husa ei av verdas største fotballturneringar, Dana Cup.

## Historie
Hjørring er ein av dei eldste byane i Danmark, og feira 750-årsjubileum i 1993. Namnet Hjørring kjem av norrønt *hjórr* (sverd) og har òg den typiske ing-endinga for gamle danske byar. 

I mellomalderen var Hjørring ein nokså stor by, noko som dei tre gamle kyrkjene hans viser. Fleire brannar på 1600-talet og i 1819 har likevel ført til at han ikkje har igjen mange gamle hus.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Hjørring|Hjørring]]» frå ,  den 8. november 2005.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Urnordisk

**Urnordisk** eller **frumnorderlendsk** er språksteget i dei skandinaviske språka i tida mellom ca. år 200 og 500 av den vestlege tidsrekninga og var språksteget mellom urgermansk (ca. 2000 fvt.&ndash;200 evt.) og synkopetida (500&ndash;700) &mdash; då dei mest trykklette stavingane fall bort og det norrøne kom til.

## Primærkjelder

Ein har funne ca 200 ulike runeinnskrifter på det urnordiske språket jamt fordelt over heile Skandinavia. Innskrifta på dei danske gullhorna som truleg er frå 400-talet evt., er det best kjente dømet på urnordisk språk. Ho lyder slik: «ek Hlewagastiʀ holtijaʀ horna tawido.» Teksten ville på norrønt lyda om lag slik: *Ek Hlégestr hyltir horn táða*. Gullhorninnskrifta vert ofte omsett slik: *Eg Legjest frå Holt (eller skogmannen eller Holts sønn) gjorde hornet*. *R* indikerer eit fonem som vart uttala som ein mellomting mellom stemt *s* og en tungespiss-*r*. I norrøn tid fall *R* saman med *r*. Over alt i Skandinavia møter ein den same språkforma i urnordiske runeinnskrifter, men nokre meiner dei kan sjå somme lokale skilnader i grammatikken.

## Forskingshistorie
Urnordisk er eit så arkaisk språkform at ein frå tysk side har hevda at gullhorninnskrifta like gjerne kunne vera gammal tysk. Men om gullhorna er frå 400-talet evt. og urnordisk då hadde vore skilt frå urgermansk i over to hundre år, vert den tyske påstanden lite truverdig. Gamalhøgtysk reknar ein frå 700-talet &mdash; altså etter synkopetida.

## Litteratur
* Noreen, Adolf 1923: ALTNORDISCHE GRAMMATIK I. Altisländische und altnorwegische Grammatik (Laut- und Flexionslehre) unter Berücksichtigung des Urnordischen. Vierte vollständige umgearbeitete Auflage. Halle (Saale): Verlag von Max Niemeyer

## Primærkjelder
Disputasen i Leipzig

**Disputasen i Leipzig** var eit teologisk ordskifte om reformasjonsideane åt Martin Luther. Han fann stad på Pleissenburg (Pleißenburg) på universitetsområdet i Leipzig, og vara frå 27. juni til 16. juni 1519. I byrjinga deltok berre Johann Eck og Andreas Bodenstein (Karlstadt), men Luther sjølv kom til tredje dagen.
Heimskringla

***Heimskringla***, og kalla ***Norske kongesoger***, er ei samling av kongesoger nedskriven kring 1220-talet av islendingen Snorre Sturlason (1179&mdash;1242).

Sogene byrjar med Ynglingesoga, soga om Ynglingeætta i Sverige (Svitjod). Etter kvart vert hovudsakleg norske kongar frå 900-talet til 1100-talet omtala. Sogene sluttar med at Øystein Øysteinsson Møyla døyr i 1177.

Namnet Heimskringla kjem av opningsorda i verket, «Kringla heimsins», den runde jordskiva. Heimskringla eller dei norske kongesogene har hatt mykje å seia for å skapa ei norsk nasjonalkjensle.

Heimskringla inneheld dei fylgjande sogene:

* Ynglingesoga 
* Soga om Halvdan Svarte 
* Soga om Harald Hårfagre (døydde om lag 931) 
* Soga om Håkon den gode (døydde 961) 
* Soga om Harald Gråfell (døydde 969) 
* Soga om Olav Tryggvason (døydde 1000) 
* Soga om Olav Haraldsson (døydde 1030) 
* Soga om Magnus den gode (døydde 1047) 
* Soga om Harald Hardråde (døydde 1066) 
* Soga om Olav Kyrre (døydde 1093) 
* Soga om Magnus Berrføtt (døydde 1103) 
* Soga om Sigurd Jorsalfare (døydde 1130) og brørne hans
* Soga om Magnus den blinde (avsett 1135) og om Harald Gille (døydde 1136) 
* Soga om Sigurd (døydde 1155), Øystein (døydde 1157) og Inge (døydde 1161), sønene til Harald Gille
* Soga om Håkon Herdebrei (døydde 1162) 
* Soga om Magnus Erlingsson (døydde 1184)

## Utgåver
Den første trykte utgåva av Heimskringla kom i Sverige i Johan Peringskiölds omsetjing til svensk og latin i 1697.

I Noreg vart boka første gong utgjeven av Carl Richard Unger i 1868 (Brøgger & Christie, Christiania). Ho vart utgjeven på nynorsk i 1874-77 i omsetjinga til Steinar Schiøtt. Ei rad framståande norske kunstnarar vart i 1896–99 inviterte av forleggaren J.M. Stenersen til å laga ei illustrert prakt- og folkeutgåve av *Heimskringla*. Desse kunstnarane var Christian Krohg, Erik Werenskiold, Halfdan Egedius, Gerhard Munthe, Eilif Peterssen og Wilhelm Wetlesen.

## Bakgrunnsstoff
* Heimskringla på norrønt
* Heimskringla på nynorsk
Kausativ

**Kausativ** er ei verbform der tydinga kan skildrast som ‘å vera årsak til at noko(n) anna(n) gjer/blir noko’. Kausativformer er typisk sett avleidde av verb, men kan òg vera avleidde av adjektiv. I norsk har vi kausative verb som:
* **Ergre** (å få nokon til å bli arg)
* **Leggje** (å få noko/nokon til å liggje)
* **Vekkje** (å få nokon til å vakne)
* **Svæve**/**søve** (å få nokon til å sova)

## Kausativ i indoeuropeiske språk

### Kausativ i sanskrit

## Kausativ i semittiske språk

### Kausativ i hebraisk
På hebraisk blir kausativ systematisk uttrykt med verbbøyingsmønstra hif‘il (aktiv) og huf‘al (passiv) — til dømes tyder כָּבַד *(kāḇad)* ‘han var tung’, medan kausativforma הִכְבִּיד *(hixbīd)* (...) tyder ‘han tyngde (...)’, ‘han gjorde ... tung’ og den passive kausivforma הֻכְבַד *(huxbad)* tyder ‘han vart tyngd’, ‘han vart gjort tung’.
Acre i Brasil

**Acre** er ein delstat i Brasil. Han har ei flatevidd på 152&nbsp;551 km&sup2;, og hadde i 881&nbsp;935 innbyggjarar i 2019. Hovudstaden er Rio Acre, og Jorge Viana er guvernør. Acre er kjend for å produsera god naturgummi.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Moped

Ein **moped** er eit tohjula motorkøyretøy, som i motsetnad til motorsykkelen er avgrensa til ein fart på 45 km/t. I Noreg kan ein ta mopedsertifikat etter fylte 16 år.

## Historiske norske mopedmerke
* Tempo, produsert av Jonas Øglænd AS i Sandnes
* Raufossmopeden, produsert på Raufoss
Kristillisdemokraattiset Nuoret ry.

**Kristillisdemokraattiset Nuoret ry.** (svensk **Kristdemokratiska Unga rf.**) er ungdomsfylkinga åt det finske politiske partiet Kristillisdemokraatit (Kristeleg-demokratane).

## Bakgrunnsstoff
* Offisielle heimesider
Verb

**Verb** eller **gjerningsord** er ein ordklasse typisk knytt til noko som skjer, og kan i norsk definerast som ord som endrar form etter kva tidsreferanse setninga har. Verba utgjer ein open ordklasse. I ulike språk kan verba ha ulik form som skil seg etter tid, aspekt, modus og valens; og dessutan kjønn, person og tal i høve til nokre av *argumenta* sine — slik som subjekt, objekt og anna. Mange verb målber *handling* (kaste, lesa, vurdere), *hending* (glitre, hende, rotne) eller *eksistens i ein tilstand* (vera, finnast, leva, blotne). 

## Valens
Valensen eit verb har målber kor mange *rollar* (subjekt, objekt, omsynsledd) eit verb kan ha. I norsk reknar vi konvensjonelt med tre typar valens:
### Univalente verb
Eit univalent verb kan berre ha subjekt, og ikkje nokon type objekt eller omsynsledd:
* **Ho spring** (vi seier ikkje «ho spring hunden» eller «ho spring hunden trim»)
* **Dei datt** (vi seier ikkje «dei datt ordføraren» eller «dei datt grannen ei bok»)

### Bivalente verb
Eit bivalent verb kan ha subjekt og éin type objekt (anten direkte objekt eller omsynsledd):
* **Han et fisk** (vi kan ikkje seie «han et fisken mat»)
* **Vi ser kaninane** (vi kan ikkje seie «vi ser kaninane ei gulrot»)
* **Ho hjelpte studentane** (vi kan ikkje seie »ho hjelpte studentane leksene»)

### Trivalente verb
Eit trivalent verb kan ha subjekt, objekt og omsynsledd:
* **Dei gav kyrne høy**

### Andre typar valens
På nokre språk kan ein ha nullvalente verb — verb der verbet ikkje tek subjekt:
* **llueve** (spansk) ‘det regnar’.

## Verbbøying

Verbbøyinga blir delt i *finitte* og *infinitte* verbformer, finitte verb er verb som kan danne setningar, mens infinitte verb sjølv er argument for finitte verb. Formelt sett er skilnaden at finitte verbformer er bøygd i modus, mens infinitte ikkje er det.

### Finitte verbformer
#### Modus

Modus er ein grammatisk kategori som klassifiserer utsegna. Den nøytrale modusen er indikativ. Imperativ blir brukt i befalande setningar, konjunktiv i setningar der talaren vil signalisere at ho ikkje står attom det som blir formidla.

#### Tid (tempus)

#### Aspekt

### Infinitte verbformer
Infinitte verbformer er argument til finitte verbformer. Infinitte verbformer oppfører seg enten som substantiv eller som adjektiv. Den første typen kallast infinitivar (i argumentposisjon) eller eller gerundium (oftast i ikkje-argumentposisjon), den andre partisipp.

#### Infinitivar
#### Gerundiumsformer

#### Partisippformer
*Sjå [[Partisipp]]*

### Kongruens
Ayran

**Ayran** er ein tyrkisk jogurtdrikk. Han blir laga ved å blanda jogurt av ku- og/eller vassbøffelmjølk med vatn, salt og av og tilsett urter som sitronmelisse, peparmynte eller basilikum.

Ein serverer tradisjonelt ayran med eit tjukt lag skum oppi ein koparkopp. Drikken kan også serverast i glas.

Ayran skal serverast kald, vanlegvis til kjøt, kebab eller rundstykke. I Tyrkia er han så populær at ein får han på standardmenyane til McDonalds. I andre land må ein leita etter drikken på tyrkiske restaurantar og kebabkioskar.

## Kjelder

*Istanbul Eats, «Drinking Culture: Tapping the Ayran (Powder) Keg», culinarybackstreets.com (June 14, 2013)

## Bakgrunnsstoff
Adalstein av England

**Adalstein av England** (angelsaksisk namn Æðelstán, moderne engelsk Athelstan) var konge av England i tidsrommet frå 924 til 939.

Adalstein var fødd om lag 895 i Wessex i England. Han var son til kong Edvard den eldre (King Edward the Elder), som i sin tur son av kong Alfred den store av Wessex. Mor til Adalstein heitte Egwina og var fyrst kjend som ei fattig dotter av ein gjetar. Edvard den eldre fekk kjærleik til henne. Seinare vart mora skildra som «ei dame av adelsslekt». Såleis er det stilt spørsmål om Athelstan retteleg kunne verta konge, av di han ikkje var fødd innanfor ekteskapet. I tillegg kunne det vera at mora si ætt ikkje var god nok.

Som konge av England etterfylgde Adalstein halvbror sin Ethelweard (904-924). Ethelweard døydde i Oxford etter berre å ha vore konge i seksten dagar. Det vert spekulert om Ethelweard vart drepen etter ordre frå Adalstein. I alle høve vart Adalstein konge den 17. juli 924.

Adalstein er ofte sett på som den fyrste rettelege kongen av heile England. Han hadde militær framgang, og vann slag både over engelske rivalar og mot vikingane. Området han styrte vart utvida til delar av Wales og Cornwall. Den største sigeren kom i slaget ved Brunanburh i 937.

Sjølv om Adalastein gjekk inn i fleire alliansar knytt til familien, gifta han seg aldri og fekk ingen born. Adalastein var fosterfar til den seinare kong Håkon I av Noreg, som blei kjend under tilnamna «adalsteinsfostre» og «den gode». I dei norske kongesogene, Heimskringla, vert Athelstan omtala som «kong Adalstein».

Kong Adalstein døydde 27. oktober 939. Han vart gravlagd i klosteret Malmesbury Abbey i Wiltshire. Halvbroren Edmund etterfylgde han.
Internett

**Internett** er eit verdsomfattande ope datanett basert på protokollane TCP/IP. Datamaskinar, smarttelefonar og andre digitale einingar kan kopla seg til dette nettet. I 2021 hadde litt over 50 prosent av folka i verda tilgang til Internett. I Noreg har kring 90 prosent av innbyggjarane slik tilgang.

Internett har røter i forsking frå 1960- og 1970-tala ved DARPA, ei avdeling av det amerikanske forvarsdepartementet, som førte til etableringa av datanettet ARPANET. I byrjinga batt ARPANET saman regionale akademiske og militære datanett i USA, men snart vart fleire andre datanett kopla til. Det var tilkoplinga av kommersielle nettverk innan det tidlege 1990-talet og framkoma av verdsveven som markerte overgangen til det moderne Internett. Sidan har fleire og fleire maskiner vorte kopla til Internett, og med kommersialiseringa av Internett, påverkar det så å seie alle delar av moderne liv.

Internett har forma om eller erstatta mange tradisjonelle kommunikasjonsmedium, som telefon, fjernsyn, post og aviser, gjennom tenester som verdsveven, e-post, IP-telefoni og strøyming. Netthandel har vakse raskt, og nettbutikkar som berre sel varer via Internett har utvikla seg.

Internett er eit nettverk av datanett. Det finst inga sentral styring av teknologi eller retningsliner for tilgjenge og bruk av Internett. Kvart datanett innafor Internett vel sine eigne reglar. Forvaltinga av dei to sentrale mengdene med namn, IP-adresser og domenenamn, vert samordna av den ålmennyttige *[[Internet Corporation for Assigned Names and Numbers]]* (ICANN), og *[[Internet Engineering Task Force]]* (IETF) har ansvaret for dei underliggande tekniske normene.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Internet|Internet]]» frå ,  den 1. september 2023.*
Olav Midttun

**Olav Midttun** () var riksprogramsjef i NRK i tidsromma 1934&ndash;1940 og 1945&ndash;1947 og professor i nynorsk dikting og målbruk ved Universitetet i Oslo 1940&ndash;1945 og 1947&ndash;1953.

## Riksprogramsjef
Olav Midttun er truleg mest kjend for å ha vore den fyrste riksprogramsjefen i NRK. Han var riksprogramsjef frå 1. januar 1934 til han vart avsett av NS den 28. september 1940. Etter frigjeringa 8. mai 1945 vart Middtun innsett igjen i stillinga, men gjekk av i 1947. Året etter vart det innført ny administrasjonsordning i NRK. Som riksprogramsjef passa han på å få inn norsk musikk, og av og til nokre føredrag på nynorsk. Han fekk Melsom-prisen i 1961.

Midttun var ein kulturperson med røter i frilynt målnasjonalisme i 1890-åra. I 1905 var han republikanar og formann for Studentmållaget i Oslo. Frå 1908 til 1960 var Midttun redaktør for tidsskriftet *[[Syn og Segn]]*. I tillegg hadde han ei rad andre tillitsverv.

## Litteratur
* Almenningen, Hoel, Pilskog og Tangen: *Studentar i målstrid : Studentmållaget i Oslo 1900-2000*, Oslo 2003. ISBN 82-521-5698-3 
* Dahl, Hans Fredrik: *Hallo-Hallo! : kringkastingen i Norge 1920-1940*, Oslo 1999. ISBN 82-02-18478-9 
* Gram, Harald og Steenstrup, Bjørn: Hvem er hvem? 1955, Oslo 1955. 
* Midttun, Olav: *Livsminne*, Oslo 1971. 
* Midttun, Olav: *Mål og menn: utgreidingar og livsskildringar *, Oslo 1968.
* Midttun, Olav med fleire: *Studentmållaget 50 år : 1900 - 30. oktober - 1950.*, Oslo 1952.
Kringkasting

**Kringkasting** er ei sams nemning for utsending av av informasjon ved hjelp av radiosignal til mange mottakarar. 

Døme på kringkasting er:
* Radiokringkasting
* Fjernsynskringkasting
* Tekst-tv
* Utsending av korte mobiltelefonmeldinger til mange mottakarar
* Utsending av vêrmelding og nyhende for sjøfarande frå kystradiostasjonar og lufttrafikktenesta.
* Utsending av naudmelding eller hastemelding frå hav- eller luftgåande fartøy eller stasjonar på land.

## Om ordet kringkasting
Ordet «kringkasting» kjem av engelsk «broadcasting». Fram til godt ut i 1920-åra vart den engelske nemninga mykje nytta. Etter kvart kom spørsmålet opp om kva broadcasting skulle heita på norsk. Avisa Aftenposten sitt radiobilag, Radio-Nyt, utlyste ei namnekonkurranse ved juletider 1922. Fleire hundre kreative framlegg kom inn. Mellom framlegga kan nemnast «braadkasting», «vidkasting», «rundkasting», «kringmelding», «kringljoming», «radiofon», «rundtelefonering» og «allemannslyd». Aftenposten valde «rundtelefonering» som det beste framlegget. Etter kvart kom trass i dette «kringkasting» meir og meir i bruk. Telegrafdirektør Niels Nickelsen (1871-1956) er rekna som mannen bak ordet, og det vart nytta innan Telegrafverket.

## Nye omgrep
Dei siste åra har nye tenester for distrubusjon av lyd og bilete dukka opp. Desse spinn ut frå internett. 

* DAB
* Nettradio
* Nett-TV
* Podcast

## Sjå òg
* Norske kringkastingsselskap og kanalar
* Kringkastar, som anten tyder eit kringkastingsselskap eller ein stor radiosendar. 
* Norsk Rikskringkasting

## Litteratur
* Dahl, Hans Fredrik, *Hallo-Hallo! : kringkastingen i Norge 1920-1940*, Cappelen, Oslo, 1999. ISBN 82-02-18478-9
Toralv Øksnevad

**Toralv Øksnevad** (), fødd i Høyland på Jæren, er mest kjend som «Stemma frå London» under den andre verdskrigen. I tida frå januar 1941 til mai 1945 var han den fremste radiotalaren i British Broadcasting Corporation (BBC) si norske sending. Øksnevad er rekna som grunnleggjar av moderne nyhendeteneste i Norsk rikskringkasting (NRK).

## Biografi

Øksnevad sin familie flytta til Bergen medan han var barn, og i oppveksten var han sjef for Dræggens buekorps. 

I 1912 vart han tilsett i Dagbladet. Frå 1914 til 1916 var han leiar for Unge Venstre, og ein periode på 1920-talet var han leiar for Oslo Venstre. I åra 1927&ndash;33 var han redaktør for *[[Romsdalsposten]]*. Perioden 1931 til 1933 var han varamann til Stortinget for byane i Møre og Romsdal. Han vart tilsett i NRK frå starten hausten 1933, og var leiar for nyhende- og aktualitetsavdelinga frå 1937 til 1961. I desember 1940 vart Øksnevad kalla til London for å ordna regjeringa sitt tilhøve til BBC. Han vart sett til å vera leiar for dei norske sendingane i BBC, frå 1944 med tittelen «midlertidig riksprogramsjef». 

Frå september 1941 var det ulovleg å høyra på radio i Noreg, om ein ikkje var medlem av Nasjonal Samling (NS). Forbodet var meint å skulle gjera slutt på at folk høyrde propaganda frå London. Trass i dette lurde mange vekk radioapparat, og «Stemma frå London» sette mot i mange. 

## Familie

Toralv Øksnevad var bror til Reidar Øksnevad. Toralv Øksnevad gifta seg med Amélie Semb i 1914, og dei fekk mellom anna dottera Kari. Kari Øksnevad gifta seg seinare med filmskaparen Arne Skouen.

## Litteratur
* Dahl, Hans Fredrik: *Hallo-Hallo! Kringkastingen i Norge 1920&ndash;1940*, Oslo 1999. ISBN 82-02-18478-9
* Dahl, Hans Fredrik (med fleire): *Norsk krigsleksikon 1940&ndash;45*, Oslo 1995. ISBN 82-02-14138-9 Nettversjon
University of New South Wales

**University of New South Wales** (**UNSW**) er eit universitet i Sydney i staten New South Wales i Australia. Det er eitt av dei største universiteta i Australia med meir enn 40 000 studentar. Universitetet er òg eitt av dei mest fleirkulturelle store universitet i verda, sidan meir enn 22 % av studentane kjem frå 120 ulike land. 

## Historie
Det var i 1949 at universitetet vart grunnlagd, som *New South Wales University of Technology* med naturvitskap og ingeniørfag som hovudområde. I 1958 utvida det fagtilbodet og fekk sitt noverande namn.

I dag har universitet ti fakultet som underviser i naturvitskap, ingeniørfag, samfunnsfag, økonomi, juss, medisin, kunst og bygde miljø.

Det er ansvarleg for Australian Defence Force Academy i Canberra og driv ein handelshøgskole, Australian Graduate School of Management, saman med University of Sydney.

## Plassering
Universitet er sett saman av fleire universitetsområde. Hovudområdet ligg i bydelen Kensington søraust for sentrum av Sydney, men har òg område og feltstasjonar i mange andre bydelar i Sydney.

## Bakgrunnsstoff

*
Quisling

**Quisling** er opphavleg eit norsk etternamn. Etternamnet kan òg verta stava «Kvisling» eller «Qvisling». Fleire prestar i Telemark fylke hadde etternamnet Qvisling. Men etter den andre verdskrigen vart ordet «quisling» synonymt med «svikar» eller «landssvikar» på mange av dei europeiske språka. Særleg tyder det ein person som samarbeider med ei okkupasjonmakt, gjerne i ei marionetteregjering, altså ei regjering som i røynda er underlagt andre og gjer som dei vil. Difor er dette etternamnet no mest vorte eit skjellsord, og det finst i dag ingen i Noreg som heiter Quisling.

Opphavet til tydinga «svikar» var åtferda til den norske politikaren Vidkun Quisling (1887–1945), som vart landssvikar under den tyske okkupasjonen av Noreg under andre verdskrigen ved å vere leiar av partiet Nasjonal Samling (NS) og av den tyskvenlege marionetteregjeringa som sat i Oslo under krigen.

Avisa The Times gjorde opptak til å nytta Quisling for «svikar» 19. april 1940 med oppfølging av Daily Mail fire dagar seinare. Via British Broadcasting Corporation (BBC) gjekk nemninga ut over verda. 

Under okkupasjonen av Noreg frå 1940 til 1945 kunne ordet "quisling" òg verta nytta om folk som var medlem av Nasjonal Samling (NS), eller som på anna vis samarbeidde med okkupasjonsmakta. Ein som var «god nordmann» kunne verta kalla ein «jøssing». 

Ein «quisling» kunne på folkemunne òg tyda ein tokronesetel. Det vart sagt at det gjekk to uslingar på ein quisling. Ein usling var då ein einkronesetel. 

Teiknaren Ragnvald Blix laga ei ironisk teikning av Quisling på veg inn til Hitler, og har konstruert denne ordvekslinga: 
:Quisling: *Jeg er Quisling!* 
:Adjutanten: *Og navnet?*

Det norrøne ordet *kvísl* tyder «grein av elv». Ordet kan òg verta bruka om «stad der to elvar renn saman».
Helen Clark

**Helen Elizabeth Clark** () er ein newzealandsk politikar og tidlegare statsminister.

Clark var statsminister på New Zealand frå desember 1999 til desember 2008, i tre valperiodar. Ho var leiar av det newzealandske arbeidarpartiet frå 1993 til det tapte valet i 2008. Helen Clark var den andre kvinnelege statsministeren på New Zealand, og den første som blei utnemnd gjennom val.

I 2009 blei ho leiar for Dei sameinte nasjonane sitt utviklingsprogram (UNDP), den tredje høgaste stillinga i SN.
Hans Egede

**Hans Poulsen Egede** () òg kalla Grønlands apostel, var ein norsk prest av halvt dansk avstamming. 

Egede var fødd på Trondenes i Nordland fylke. Han verka som kapellan i Vågan i Lofoten, men bar lenge på eit kall om å misjonera for protestantismen.

I 1721 hadde Egede overtydd kongen om å rusta ut ein ekspedisjon, og han reiste til Grønland på jakt etter etterkomarar av dei gamle vikingane. Ein kjende til at frå om lag år 1000 hadde det vore norrøn busetnad på Grønland. Dei norrøne bygdene var kristna, men det hadde ikkje vore noko stor kontakt med omverda etter 1300-talet. Egede kjende det som eit kall å reisa til Grønland og liva opp kristendomen. I tillegg kunne det vera at reformasjonen ikkje enno var nådd til utbygdene. Soleis måtte bygdene omvendast frå katolisismen til lutherdomen.

Det synte seg at det ikkje var noko att av dei norrøne bygdene. I staden fann Egede inuittane (eskimoane) og byrja å misjonera mellom dei, godt hjelpt av barna sine, som raskt lærte seg inuittisk. Han grunnla Godthåb (Nuuk), som i dag er Grønlands hovudstad.

Den nye kontakten med Europa førte til ein stor koppeepidemi på Grønland i 1733–34. Egede og kona hans, Gertrud Rask, gjorde ein stor innsats i å stella dei sjuke. Gertrud døydde kort tid etterpå, og Hans drog tilbake til Danmark, men sonen Paul vart igjen for å vidareføra arbeidet.

Egede interesserte seg for det nye landet, han studerte naturen der og laga kart. Då han kom tilbake til København i 1737 teikna han det eldste kartet av Grønland me kjenner. Han gav òg ut ei bok om grønlandsk natur.

I 1740 vart Hans Egede utnemnd til biskop over Grønland. Han leia arbeidet med å utdanna fleire misjonærar som vart sende til landet. 

## Bakgrunnsstoff
* Hans Poulsen Egede i *[[Dansk biografisk leksikon|Dansk biografisk Lexikon]]*, 1890
* Hans Poulsen Egede i *[[Salmonsens konversationsleksikon]]*, 1917
* Hans Egede i *[[Encyclopædia Britannica]]*, 11th ed., 1911
* Vil fjerne statue av norsk misjonær på Grønland (24. juni 2020) NRK
Bodøværingar

**Bodøværingar** er folk som kjem frå Bodø eller som har fast tilhald der.

## Kjende bodøværingar
* Harald Berg (f. 1941), fotballspelar.
* Marianne Dalmo, skiløpar.
* Mona Evjen, friidrettsutøvar.
* Jahn Ivar Jakobsen (f. 1965), fotballspelar og fjernsynskommentator.
* Halvdan Sivertsen (f. 1950), visesongar.
* Svein Lundestad, professor
* Oscar Bodøgaard, kunstnar
* Morten Abel, songar
Måløy

::*Sjå òg [[Måløya]]*
 
**Måløy** er ein by, stoppestad for Hurtigruta, og administrasjonssenter i Kinn kommune i Vestland fylke.

Han var òg administrasjonssenter for tidlegare Vågsøy kommune i Sogn og Fjordane fylke. Vågsøy kommune vedtok å gi Måløy bystatus i 1997.

Måløy av i dag er sjølv ikkje ei øy. Byen vart grunnlagt på den vesle *Måløyna* (før skrive *Moldøen*, i dag kjend som *Lisje-Måløyna*) i Ulvesundet mellom Vågsøy og fastlandet. Etter kvart som ny busetnad kom til, vart denne etablert på Vågsøy. Når tettstaden flytta seg, følgde òg namnet med. Den gamle busetnaden på Moldøen vart for det meste riven av den tyske okkupasjonsmakta for å gje plass til eit stort forsvarsverk, og dei siste restane brann ned under Måløy-raidet.

I dag er òg dei tettbygde områda på fastlandet aust for Ulvesundet samanvaksne og ein del av byen.

## Folketalsutvikling

## Venskapsbyar
*  Lerwick


File:Maloy tunliweb 2.jpg|Måløy
Fil:Måløy2.JPG|Sentrum av Måløy
Fil:Ulvesundet.JPG|Ulvesundet mellom Vågsøy og fastlandet. Måløy ligg til venstre på biletet.
Fil:Måløy.JPG|Måløy



## Sjå òg
* Tettstader i Vestland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Sogn og Fjordane»
Andre verdskrigen

**Den andre verdskrigen** var den mest omfattande militære konflikten i verdshistoria. Krigshandlingar skjedde i fleire verdsdelar samstundes. Krigen kosta fleire titals millionar menneske livet. Krigen i Asia byrja med Japan sitt forsøk på å leggja under seg delar av Kina i 1931. I Europa braut krigen ut i 1939. Tyskland gjekk til åtak på Polen.

Aksemaktene var Tyskland, Italia, Japan og deira allierte. «Dei allierte» var i all hovudsak Storbritannia, USA, Sovjetunionen og Kina. Krigen enda med Japan sin kapitulasjon 2. september 1945. Sambandsstatane (USA) hadde sleppt atombomber over dei japanske byane Hiroshima og Nagasaki, og utrydda hundretusenvis av japanske sivile.

Dei skandinaviske landa var nøytrale. Tyskland gjekk til åtak på Noreg og Danmark i byrjinga av april 1940. Tilsvarande vart Island, Færøyane og Grønland (danske koloniar) hærsett av dei allierte.

Finland måtte først forsvara seg mot sovjetisk åtak under Vinterkrigen vinteren 1939-40, noko dei gjorde godt og fekk mykje sympati for. Men dei finske leiarane allierte seg så med nazi-Tyskland i det finnane kallar "Framhaldskrigen" mot Sovjetunionen frå sommaren 1941, der dei ikkje berre tok att tapte område, men dreiv krigføring langt inn på udiskutabelt sovjetisk område ilag med dei nazistiske styrkane. I 1944 trekte Finland seg frå denne svært uheldige alliansen med Adolf Hitler, og utkjempa Lapplandskrigen. Finnane fekk til ein etter måten gunstig fredsavtale med Sovjetunionen som gjorde at finsk sjølvstende og demokratisk styreform vart bevart. Men dei måtte gå med på nokre grenseendringar (som blant anna gjorde at Noreg fekk felles grense med Sovjetunionen.

I Europa var berre Sverige, Irland, Sveits, Portugal og Spania formelt nøytrale gjennom heile krigen.

## Sjå òg

* Den fyrste verdskrigen
* Noreg
* Holocaust
* Den store fedrelandskrigen
* **Personar:**
** Winston Churchill
** Adolf Hitler
** Franklin D. Roosevelt
** Josef Stalin
** Chiang Kai-shek
** Hirohito
** Benito Mussolini
** Vidkun Quisling

## Bakgrunnsstoff