open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Delstaten Colima

**Colima** er ein delstat i Mexico som ligg i den vestlege delen av landet. Den er ein liten delstat som grensar til Jalisco i nord og aust, Michoacán i sør, og Stillehavet i vest. Hovudstaden er Colima og største byen er Manzanillo. I 2020 hadde delstaten eit folketal på 731 391. 

Namnet kjem frå nahuatl *Colimotl*, som var namnet på ein aztekisk konge.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sandman

**Sandman** eller *'Sandmann* kan syna til:

* Teiknefilmfiguren Sandmann, eller Jon Blund
* Teikneseriefigurane Sandman
* Teikneserien *[[The Sandman]]*
Jan Adolph Budde

**Jan Adolph Budde** () var ein norsk agronom som i perioden 1846-1876 dreiv landbruksskule på Austrått i Høyland ved Sandnes i Rogaland. Han var ei drivande kraft for det landbruksteknologiske miljøet som var på Jæren på denne tida. Landbruksskulen var berre ein av fleire aktivitetar Budde dreiv for å fremja landbruksutvikling i Rogaland. Han hadde også tillitsverv i Landshushaldningsselskapet. *A. Buddes vei* på Våland i Stavanger ber namnet hans.  

Nye reiskap og utvikling av desse stod sentralt i undervisinga på skulen og i føredrag han reisete rundt med og i artiklar i ymse tidsskrift. 

Elevane skulle læra både å laga og bruka det vanlegaste landbruksreiskapen som var høveleg for distriktet. Elevane hadde engelske lærebøker og kopierte teikningar av ulik reiskap. I teoriundervisninga blei det gjennomgått konstruksjonsmåtar for ei rekkje reiskapar. På skulen var det både ein eigen snikarverkstad og ei smie. Av reiskapane som blei laga av elevane på skulen kan nemnast:
* Doble skotske horver
* Nepesåmaskinar
* Tromler med delt stokk
* «Skjæremaskine for Turnips»
* «Kornrensingsmaskine»
* «Drilkultivartor med 2 Sæt Jern - heelt af jern»
* «Kornsækruller»
* Kjerrehjul

## Kjende elevar
Kjende grunnleggjarar av reiskapsfabrikkar som alle har gått på J.A. Buddes landbruksskule: 
* Andreas Serigstad som starta Serigstad i 1864 og er mest kjend for fôrhaustarar. 
* Ole Gabriel Kverneland som starta Kverneland Group i 1879, mest kjend for plogar. 
* Ole Kyllingstad som starta Kyllingstad Plogfabrikk i 1883. Blei kjøpt opp av Kverneland Group i 1984.

## Kjelder
* Reiskapsprodukjon ved landbruksskulen på Austrått - Jærmuseet - Vitenfabrikken Sandnes.
* STAVANGER BYLEKSIKON : A. Buddes vei"

## Bakgrunnsstoff
* Serigstad 
* Kverneland Group
Pityusarane

**Pityusarane** (katalansk *Illes Pitiüses*; spansk *Islas Pitiusas*, frå gresk πιτύα, *pitýa*, furu) er namnet på to av øyane i Balearane i Spania, Ibiza og Formentera, i Middelhavet.

Øyane ligg om lag 100 km sørvest for Mallorca og om lag 80 km aust for Cap de la Nau på det spanske fastlandet. 

I antikken vart øyane kalla *Pityussa* av Klaudios Ptolemaios. Øyane vart nytta som base for sjørøvarar. Den romerske generalen Annius dreiv dei bort med ein stor flåte og med dei den romerske opprøraren Quintus Sertorius, som søkte tilflukt her. 

Furuøyane vert rekna som ein del av Balearane, men stundom rekna som ei eiga øygruppe. Politisk er dei uansett ein del av den autonome regionen Balearane. 


Fil:Ibiza Bay 2005.jpg|Strand på Ibiza
Fil:ForbysIbizaTown_03.jpg|Ibiza by
Fil:Platja de s'Alga.jpg|Strand på Formentera


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pine Islands|Pine Islands]]» frå , den 19. juli 2009.*
Molekylmasse

**Molekylmasse** (forkorta **M**) til eit stoff, ofte omtalt som den eldre nemninga *molekylvekt* og forkortinga *MW*, er massen til eitt molekyl i stoffet, relativt til atommasseeininga u (lik 1/12 av massen til ein isotop av karbon-12). Dette skil seg frå relativ molekylmasse som er forholdet mellom massen til molekylet og 1/12 av massen til karbon-12, og er eit dimensjonslaust tal. Relativ molekylmasse har forkortinga **M<sub>r</sub>**.

Molekylmasse skil seg frå meir vanlege målingar av masse, som molmasse, ved at ein tar omsyn til isotop-samansetninga til eitt molekyl i staden for den gjennomsnittlege isotopfordelinga til mange molekyl. Som følgje av dette er molekylmasse eit meir presist tal enn molmasse, men det er likevel meir nøyaktig å nytte molmasse på større prøvar. Dette tyder at det oftast er mest nyttig å nytte molmasse, bortsett frå når ein ser på eitt enkelt molekyl. 

## Sjå òg
* Avogadrotalet
* Atommasseeining
* Absolutt molmasse
* Monoisotopisk masse
* Mol
* Relativ molekylmasse

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Molecular mass|Molecular mass]]» frå , den 19. juli 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Molekylmassekalkulator
Relativ molekylmasse

**Relativ molekylmasse** eller **relativ atommasse**, tidlegare kalla atomvekt eller molekylvekt, er den gjennomsnittlege massen per atom eller molekyl dividert med 1/12 av massen til eit atom av nukliden <sup>12</sup>C. Dette går ut frå at grunnstoffa som dei relative massane er gjevne for, inngår med naturleg isotopsamansetning. Storleikane er lik måltallet for den molare massen av vedkomande atom eller molekyl, når denne er gjeven i g/mol, og lik måltalet for atommassen (eller molekylmassen) når denne er gjeven med atommasseeininga u som eining. 

## Kjelder
*relativ atommasse. () I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå: http://snl.no/relativ_atommasse
Teiknefilmfiguren Sandmann

**Sandmann** er ein teiknefilmfigur som vert senna i dei tyske fjernsynskanalane RBB, MR og KI.KA. I Noreg var Sandmann kalla *Jon Blund*.

## Soge
I 1959 tok både vest- og austtysk fjernsyn til å senda Sandmann-teiknefilmar. Det synte seg at den austtyske Sandmann var den mest populære og i 1962 vart dei vesttyske sendingane lagt ned. Det statskontrollerte fjernsynet i Austtyskland nytta høvet til å framstilla Sandmann som «ein god kommunist», men på grunn av at han var svært godt laga var han likevel svært populær, både i Aust- og i Vesttyskland.
Wernher von Braun

**Dr. Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun** () var ein tysk rakettforskar og romfartspioner. Han var ein av dei leiande forskarane i både det tyske rakettprogrammet og seinare for USA. Under andre verdskrigen arbeidde han med dei tyske V2-rakettane, verdas første ballistiske missil. Etter krigen vart han teken til fange og frakta til USA der han jobba med det amerikanske romfartsprogrammet Braun vart amerikansk statsborgar i 1955.

Wernher von Braun arbeidde som leiar for Redstone-programmet i Huntsville frå 1950. I 1960 vart han direktør for Marshall Space Flight Center i Alabama, og leidde utviklinga av Saturn V-raketten. Frå 1970 til 1972 var han vise-direktør i NASA. Etter at den amerikanske kongressen vedtok omfattande budsjettkutt for organisasjonen, bestemde han seg for å forlate jobben. Braun vart så visepresident for Fairchild, eit luft- og romfartskonsern.

Den 16. juni 1977 døydde Wernher von Braun av kreft.
Polart høgtrykk

Eit **polart høgtrykk** er eit høgtrykksområde rundt Nordpolen eller Sørpolen. Dei låge temperaturane i polområda fører ti at lufta søkk mot bakken og skapar eit høgtrykk her (ein prosess kalla subsidens. Dette er den motsette prosessen til den varme lufta som stig nær ekvator og som skapar lågtrykk i den intertropiske konvergenssonen. Polarkvervelen er nært knytt til polare høgtrykk. 

Overflatetemperaturen under polare høgtrykk er av dei lågaste ein finn på jorda, og ingen månader av året har middeltemperatur over frysepunktet. Regionar under polare høgtrykk får òg særs lite nedbør og vert ofte kalla «polare» eller «kalde ørkenar». 

Lufta som strøymer frå polane skapar polar austavind i Arktis og Antarktis. Polare høgtrykk i Antarktis er kraftigare enn dei i Arktis på grunn av dei større landmassane her mister varmare meir effektivt. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Polar high|Polar high]]» frå , den 19. juli 2009.*
Erik Andreas Thomle

**Erik Andreas Thomle jr.** () var norsk jurist, statsarkivar og genealog. Han var son av assessor August Thomle og Helene Marie Fredrikke Binneballe.

Han vart student frå Nissens latin- og realskole i 1868, ex. philos. i 1869 og cand. jur. med laud 19. desember 1873.

Thomle var konstituert sorenskrivar i Holt i 1876, og vart tilsett i Justisdepartementet i 1877. Han vart tilsett som assistent i Riksarkivet i 1879, frå 1881 vart han fast tilsett, i 1886 vart han utnemnd til "fuldmægtig" (frå 1898 kalla archivar). Han var konstituert riksarkivar i 1905, 1911-1912 og i 1913. I 1914 vart han stiftsarkivar (frå 1919 statsarkivar) for Stiftsarkiva i Kristiania. I si tid i Riksarkivet tok Thomle initiativ for å få samla inn landets kyrkjebøker.

Som genealog var Thomle ein av stiftarane av den norske avdelinga av Samfundet for dansk-norsk Genealogi og Personalhistorie i 1879. Han var styremedlem der heilt til den norske avdelinga i 1926 danna si eiga foreining, Norsk Slektshistorisk Forening.

E. A. Thomle publiserte ei rekke monografiar og tidsskriftartiklar, og var redaktør i *Norsk tidsskrift for genealogi, personalhistorie, biografi og litteraturhistorie*, som kom ut med 16 hefte frå 1906 til 1926. Han var òg med på å gje ut fleire kjeldeskrifter, mellom anna fleire band av *[[Norske Rigs-Registranter]]* og *[[Norske Herredags-Dombøker]]*.

## Utvald bibliografi

* Borgermester Anders Jenssøn Helkands optegnelser (1891)
* Biografiske Efterretninger om Studenterne fra Aaret 1868: samlede i Anledning af deres 25 Aars Studenter-Jubilæum (1893)
* Hoved-register til Den norske turistforenings årbøger 1868-93 (1894)
* Familien (von) Cappelen i Norge og Danmark (1896)
* Fortegnelse over Regjeringsraadet og Rigsforsamlingens Medlemmer (1902)
* Westye Egebergs slægt: genealogiske og personalhistoriske efterretninger (1910)
* Familien Hofgaard i Norge: genealogiske og personalhistoriske oplysninger (1911)
* En gren af Tordenskjolds-familien (1912)
* Familien Thomle: genealogiske og personalhistoriske Oplysninger (1913)
* Studenterne fra 1868: festskrift i anledning af deres femtiaars-jubilæum den 2. september 1918
* Slegten Stenersen fra Vaalen i Gausdal samt andre slegtgrene fra Vaalen (1924)
Silje Bjerke

**Silje Bjerke** () er ein norsk sjakkspelar og den fjerde som har fått tittelen kvinne-IM i sjakk (WIM) i Noreg. Ho er fødd og har vakse opp i Lørenskog, men er nå busett i Oslo, der ho spelar for Schakklubben av 1911 sitt lag i Eliteserien i sjakk. Bjerke er pr. 1. juli 2009 rangert som den nest sterkaste kvinnelege sjakkspelaren i Noreg, etter WIM Ellen Hagesæther. 

I 2005 blei Silje Bjerke den første kvinna som spelte i eliteklassa i NM, etter å ha kvalifisert seg via ein 2. plass i meisterklassa året før. Ho spelte på det norske kvinnelandslaget i sjakkolympiaden (lag-VM i sjakk) i 2002, 2004, 2006 og 2008. Ho har også representert Noreg i bl.a. ungdoms- og junior-VM.

I 2008 deltok Silje Bjerke i den 26. opne internasjonale turneringa i Andorra. Dette enda i hennar første innteikning i tittelen Kvinne-IM i sjakk (WIM). I Sjakkolympiaden i Dresden i november 2008 sikra Bjerke seg WIM-tittelen etter 6,5 av 9 poeng i kvinneklassa.

Bjerke blei tildelt tittelen WIM av Verdssjakkforbundet FIDE måndag 9. mars 2009. Silje Bjerke var dermed Noreg sine fjerde WIM.

Silje Bjerke er gift med sjakkspelaren Torstein Bae.

## Bakgrunnsstoff
* Silje Bjerke sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
* Silje Bjerke sine parti hos chessgames.com
* Silje Bjerke sine parti i Noreg hos NorBase

## Kjelder
* *[[Norsk Sjakkblad]]*
* Olimpbase - nettstad med resultata frå alle sjakk-OL

## Fotnotar
Margit

**Margit** er eit kvinnenamn danna som ei tysk kortform av *[[Margrete|Margarita]]*, ei latinsk form av det greske namnet *Margarites* som har opphav i persisk *margaron*, 'perle'. 

Margit har namnedag den 15. juli i Sverige og den 20. juli i Noreg, Finland og på Færøyane.
Margot og Marit er liknande namn med same opphav.

## Namneberarar
* Margit Sandemo (f. 1924), norsk forfattar
* Margit Carstensen (f. 1940), tysk skodespelar
* Gunn Margit Andreassen (f. 1973), norsk skiskyttar

## Annan bruk
* «Margit Hjukse» er ei folkevise frå Telemark.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Margit|Margit]]» frå , den 19. juli 2009.*
Setning

**Setning** er ei språkleg ytring som følgjer grammatikalske reglar og kan stå åleine. Ei setning består typisk av minst eit verb, og i språk som krev det, også eit subjekt. Ulike setningar blir ofte skilde frå kvarandre gjennom pausar i tale og teikn og/eller mellomrom i skrift. I skrift med latinske bokstavar markerer ein byrjinga av ein setning med stor bokstav og slutten med eit skiljeteikn, som punktum.

«Nokre vener slåst» er ein typisk norsk setning med subjektet 'Nokre vener' og verbet 'slåst'. «Lo so», '[eg] det veit', er ein italiensk setning der subjektet er innforstått. «Aval én manaivi», 'ho [er] kona mi', er ein tamilsk setning der verbet er innforstått.

## Bakgrunnsstoff
*
Katrine Tjølsen

**Katrine Tjølsen** () er ein norsk sjakkspelar, kvinne-IM i sjakk (WIM), og såleis ein av dei beste kvinnelege sjakkspelarane Noreg har hatt. Ho har også vore ein av dei beste unge sjakkspelarane i Noreg uansett kjønn: Ho vann NM for kadettar (under 16 år) i 2007 og vart noregsmeister i sjakk for juniorar i 2010. 

## Noregsmeister i sjakk i kadettklassa, Junior-noregsmeister i sjakk og deltaking i eliteklassa
Katrine Tjølsen var også ein av dei beste unge sjakkspelarane i Noreg uansett kjønn. Under Noregsmeisterskapen i sjakk på Hamar i 2007 vann ho kadettklassa (aldersklassa 14-16 år) berre 14 år gamal. 

Og under Noregsmeisterskapen i sjakk i Fredrikstad i 2010 vann vart ho noregsmeister i sjakk for juniorar på overtydande vis. Ho leia frå start til mål, og fekk 7,5 poeng på 9 rundar, eit heilt poeng framom nestemann. Ho var dermed kvalifisert for øvste klasse i NM 2011, eliteklassa, og kamp om noregsmeistertittelen. Ho var den andre norske kvinna som klarte å kvalifisere seg for eliteklassa, den første var Silje Bjerke.

Katrine Tjølsen blei første kvinnelege norske spelar som vann eit parti i eliteklassa då ho under NM i 2011 i Oslo vann i første runde, og då ho vann også neste parti leia ho overraskande eliteklassa åleine. Etter kvart var motstanden hardare: Ho var rangert lavest av dei 18 elitespelarane, men kom til slutt på 13.-plass med 4 poeng av 9 moglege, godt over forventa skår. 

## WIM-tittel
Ho oppnådde i 2008 den internasjonale tittelen Kvinne-FM i sjakk (WFM), og klarte i starten av november 2009 også krava til Kvinne-IM i sjakk (WIM).

Under Benidorm Open i Spania i mai 2009 tok Katrine Tjølsen si første innteikning i tittelen Kvinne-IM i sjakk (WIM) med 6 poeng på 10 rundar og ein ratingprestasjon på 2250. Ho tok den andre innteikninga i Arctic Chess Challenge i Tromsø i august 2009. Den tredje kom under junior-VM i sjakk i Argentina i oktober 2009. Der var 6 poeng etter 8 rundar mot sterke motstandarar nok til ei innteikning teljande som 9 rundar. Til slutt i junior-VM blei ho nr 9, med 8 poeng på 13 rundar, ein ratingprestasjon på 2279 og eit WIM-napp på 13 parti. 

Katrine Tjølsen blei dermed den femte norske WIM. Ho hadde eigen FIDE-rating på 2194 pr 1. november 2009, så det gode resultatet i junior-VM medførte også at ho passerte kravet om eigen rating på over 2200 med god margin. Verdssjakkforbundet FIDE kom med den offisielle utnemninga i byrjinga av januar 2010. 

## Deltaking for Noreg i sjakk-OL
Ho deltok på fjerde bord for Noreg sitt kvinnelag under sjakkolympiaden (lag-VM i sjakk) i 2008. Der gjorde ho eit godt resultat og tok 6 poeng av 9 moglege mot sterk motstand. Ho spelte på førstebord for Noreg i Sjakk-OL 2010, med 3 poeng på 10 parti. 

Katrine Tjølsen har spelt for Bergens Schakklub. Ho har ikkje spelt turneringssjakk etter mars 2014.

## Bakgrunnsstoff
* Katrine Tjølsen sitt ratingkort hos Verdssjakkforbundet FIDE
*Katrine Tjølsen sine parti hos Chessgames.com
*Katrine Tjølsen sine parti i Noreg hos NorBase

## Kjelder
**[[Norsk Sjakkblad]]*
*Olimpbase - nettstad med resultata frå alle sjakk-OL

## Fotnotar
Jakob Fjelde

**Jakob Henrik Gerhard Fjelde** () var ein norsk-amerikansk bilethoggar.

Fjelde var fødd og oppvaksen i Ålesund. Han reiste i 1876 til Kristiania (Oslo) og var elev av Brynjulf Bergslien, studerte sidan i København og Roma. Fjelde var sterkast påverka av dansken H.W. Bissen, som han lærte av under opphaldet i den danske hovudstaden. Verka hans er prega av ein slags varsam naturalisme.

Åra 1884-87 budde Fjelde i Bergen. Her laga han bystar i marmor av kjøpmann Christian Sundt og kona hans. Desse finst i Bergens Billedgalleri.

I 1887 utvandra han til US-Amerika, slo seg ned i den unge byen Minneapolis i delstaten Minnesota. Fjelde laga utkast til fleire statuar. Bronsestatua av ei lesande kvinne, *Muse of History* (1890), står i det offentlege biblioteket i Minneapolis. Også Ole Bull-statuen står i Minneapolis. Denne arbeidde han på då han døydde, statuen vart ferdigstøypt og avduka året etter. Fjelde laga elles fleire portrettbystar, både før han utvandra og ikkje minst i USA.

Fjelde fekk oppdraget med å lage delstaten Minnesota sitt monument til minne om eit regiment frå delstaten som deltok i borgarkrigsslaget ved Gettysburg. Dette soldatmonumentet vart i 1893 utplassert på slagmarka i Gettysburg. Han laga elles bronsegruppa *Hiawatha og Minnehaha*, men denne vart ikkje støypt og oppsett i Minneapolis før lenge etter Fjelde var komen i grava.

Han døydde i Minneapolis. Herman Fjelde var broren hans.

## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok, IV. Bandet*. 1952.
* *Norsk Biografisk Leksikon*.
Norsk Slektshistorisk Forening

**Norsk Slektshistorisk Foreining** (**NSF**) vart stifta 22. oktober 1926. Tidlegare hadde norske slektsforskarar og genealogar hatt felles organisasjon med dei danske gjennom *Dansk-norsk Samfund for Genealogi og Personalhistorie* (stifta 1879).

Foreininga skulle ha som hovudmål å gje ut publikasjonar til å fremje kunnskapen om slekter og slektsforsking i Noreg. Foreininga gjev ut fagtidsskriftet *[[Norsk Slektshistorisk Tidsskrift]]* og medlemsbladet *Genealogen*, begge med to nummer i året.

I 1906 kom det første tidsskriftet for norsk slektsforsking. *[[Norsk tidsskrift for genealogi, personalhistorie, biografi og litteraturhistorie]]* kom ut med til saman 16 hefte (fordelt på 3 band) fram til 1926. Tidsskriftet var redigert av Erik Andreas Thomle, Stian Herlofsen Finne-Grønn og Christoffer Morgenstierne Munthe. I 1927 vart denne publikasjonen erstatta av *Norsk slektshistorisk tidsskrift* som tidsskrift for slekts- og personalhistorie i Noreg.

Norsk Slektshistorisk Foreining har i dag rundt 2.100 medlemmar i inn- og utland og driv eit fagbibliotek i Oslo. Rune Nedrud er formann (2015).

## Bakgrunnsstoff
*
Einar Jansen

**Einar Jansen** () var ein norsk personalhistorikar. Ved fødselen budde familien hans i Røyken kommune i Buskerud, men han voks opp i Sandvika i Bærum etter at faren hadde gått av som sokneprest i Røyken. Han var statsarkivar i Bergen frå 1. januar 1934 til utgangen av april 1960. Før han kom til Statsarkivet i Bergen hadde han vore arkivar ved Statsarkivet i Oslo frå 1. februar 1921.

Einar Jansen tok filologisk embetseksamen i 1919 med hovudfag i historie, og med hovudoppgåve om ”Det suspensive lovvetos anvendelse i norsk konstitutionel praksis”. Saman med Halvdan Koht gav han ut ”The Constitution of Norway” i 1938. I 1945 publiserte han ei avhandling om ”Tidsregningen i Norge efter reformasjonen” i Norsk Slektshistorisk Tidsskrift.

Gjennom meir enn ein mannsalder var Einar Jansen hovudmannen bak Norsk Biografisk Leksikon, der han alt i 1924 (band II) kom med i redaksjonen. I 1925 vart han redaktør, og det var han til han døydde i 1960 (band XIV). I tillegg til redaktørarbeidet skreiv han sjølv mange av artiklane til verket.

Jansen var styremedlem i Landslaget for Bygde- og Byhistorie 1941-1958, og han hadde vore med å starte opp Norsk Slektshistorisk Forening. 

I 1961 utkom det første bandet av Bergen domkapittelsprotokoll (1605-1624), der Einar Jansen hadde skrive føreordet, og hadde teke seg av kontroll og korrektur.

## Kjelder

* NBL-artikkel om Jansen, skriven av Jon Gunnar Arntzen.
Herman Fjelde

**Herman Olaus Fjelde** () var ein norsk-amerikansk lækjær og kulturaktivist.

Fjelde var fødd i Ålesund og utvandra 1889 til USA. Seks år etter han var komen til landet, avla han medisinsk embetseksamen i Minneapolis. Han praktiserte først ei tid i ein småby i delstaten Wisconsin. Deretter verka han i Abercrombie i Nord-Dakota i 15 år. Sidan var han lækjar i den større byen Fargo i same delstaten fram til 1917.

Fjelde er mest kjend for det omfattande arbeidet han la ned for norsk kultur i USA. Han skipa til stemner og gjorde opptaket til å reise minnesmerke over Ivar Aasen og Hans Nielsen Hauge på Concordia College i Moorhead i Minnesota. Han stod også bak reisinga av eit Bjørnson-monument i Fargo i 1904, og Wergeland-statuen same stad i 1908. Dessutan var han initiativtakar til gåva frå norsk-amerikanarane til Noreg ved grunnlovsjubileet i 1914, og Lincoln-bysten i Oslo. Fjelde var elles ein aktiv skribent og organisasjonsleiar. I 1910 var han med og stifta Søndmørslaget i Amerika og vart lagets første formann.

Jakob Fjelde var ein eldre bror.

Herman Fjelde døydde i Rolla i Nord-Dakota.

## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok, IV. Bandet*. 1952.
* *Norsk Biografisk Leksikon*.
Mount Stephenson

**Mount Stephenson** er eit fjell i Antarktis. Det ligg sentrlat i Douglas Range, ved toppen av Toynbeebreen og Sedgwickbreen 13 km vest for George VI Sound, nær austkysten av Aleksanderøya i Britisk Antarktis. Med ei høgd på 2987&nbsp;moh er Mount Stephenson det høagste i Douglas Range og det høgaste punktet på Aleksanderøya. Mount Egbert er det nest høgaste fjellet med ei høgd på 2895&nbsp;moh og ligg 8&nbsp;nautiske mil sør-søraust for Mount Stephenson. Fjellet gjer Aleksanderøya til den 22. høgaste i verda. 

Fjellet vart truleg først sett i 1909 av Den franske antarktisekspedisjonen under Charcot, men ikkje rekna som ein del av Douglas Range. Det vart først kartlagd i 1936 av Stephenson, Fleming og Bertram under British Graham Land Expedition (BGLE) under Rymill. Austsida av fjellet vart kartlagd på ny i 1948 av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) som namngav det etter Alfred Stephenson, som var landmålar og leiaren for BGLE-laget til George VI Sound i 1936. Ei anna landform på Aleksanderøya er òg kalla opp etter Alfred Stephenson, Stephenson Nunatak.

## Sjå òg
* Mount Huckle
* Mount Ethelwulf
* Mount Spivey

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mount Stephenson|Mount Stephenson]]» frå ,  den 14. mars 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


*
Arkiv för nordisk filologi

**Arkiv för nordisk filologi** er eit nordisk tidsskrift for nordisk språkvitskap. Tidsskriftet kjem ut i Lund. Det vart grunnlagt i 1883, første redaktør var Gustav Storm. I tillegg til vitskaplege artiklar inneheld *Arkiv för nordisk filologi* også eit omfattande oversyn over den språkvitskaplege litteraturen sidan siste nummer.

## Bakgrunnsstoff
* Dei første årgangane av ANF, tilgjengeleg hos Prosjekt Runeberg
Teknikk

**Teknikk** (frå gr. *τέχνη* (*téchne*), 'handverk, dugleik, kunst') er ein måte å utføra ei oppgåve på. Omgrepet vert ofte nytta om arbeidsoppgåver krev øving eller læring. Teknikk kan lærast på eiga hand, eller ved kurs, skulegang, og så vidare. Ein person som har ein *god teknikk* vert sett på som dugande. Teknikk vert ofte nytta om måtar, eller metodar, nytta innan ulike primærnæringar, kunst, handverk, industri.

## Sjå òg
* Evne
* Teknologi
Walter Cronkite

**Walter Leland Cronkite, jr.** () var ein amerikansk journalist. Han arbeidde som journalist i Europa under og i tida etter andre verdskrigen. Frå 1950 var han tilsett i CBS. Han rapporterte frå fleire kjende hendingar, som Nürnbergprosessen, Vietnamkrigen og gisselkrisa i Iran.

Cronkite var programleiar og redaktør for nyhendeprogrammet *[[CBS Evening News]]* (1962–81), der han som ein høgt respektert og truverdig journalist var med på å utvikle den politiske kommentaren. I seinare år var han  med som programleiar eller gjest i fleire kjende fjernsynsprogram.

## Kjelder
* 

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Walter Cronkite|Walter Cronkite]]» frå , den 20. juli 2009.*
Sjakkmatt

**Sjakkmatt**, ofte forkorta til **matt** er ein situasjon i sjakk der kongen til den eine spelaren er angripen, står i sjakk, og det ikkje er mogleg å parere trusselen mot kongen. Det er altså umogleg å hindre at kongen kan bli slått i neste trekk.

Viss kongen blir angripen så seier ein at kongen står i *sjakk*. Det er tre måtar å kome seg unna eit slikt angrep på. 
* Kongen kan flytte unna
* Ein kan slå brikka som sjakkar
* Ein kan sette ei brikke mellom brikka som sjakkar og kongen. 
Viss kongen ikkje kan kome seg unna sjakken på nokon av desse måtane, så er kongen sjakk matt.

Dette avsluttar sjakkpartiet med ein gong. Kongen blir altså aldri slått; partiet er over så snart kongen er sett sjakkmatt. Å sette motstanderen sin konge sjakkmatt er det endelege målet i sjakk. 

Det er likevel ikkje slik at alle sjakkparti endar med matt. Ofte gir ein av spelarane opp før han blir sett matt, fordi han finn stillinga håplaus. Og partiet kan også bli remis (uavgjort).

To eksempel på sjakkmatt tidleg i opningsspelet er idiotmatten og skulematten.

Ordet sjakkmatt kjem frå persisk *[[Shah]] Mat*, som ordrett betyr *Kongen er fanga* (eller *hjelpelaus*, *overvunnen*) *frå bakhald*. Det betyr ikkje ordrett *kongen er død*, noko som er ei vanleg mistyding. 

Det kan vere grunn til å vere merksam på at viss kongen *ikkje* står i sjakk, men spelaren som er i trekket ikkje kan gjere noko lovleg trekk - altså at han ikkje kan gjere noko trekk som ikkje set kongen i slag - så har det oppstått ei pattstilling, og partiet er då med ein gong remis.

## Eksempel

## Kjelder
* FIDE sine reglar for sjakk i offisiell norsk omsetjing 
* FIDE Laws of chess i FIDE Handbook

## Sjå også
* Sluttspel i sjakk
Janne

**Janne** er eit personnamn som kan brukast av menn og kvinner. Det har norsk namnedag den 21. juli.

På norsk og dansk er Janne eit kvinnenamn danna som kortform av *[[Johanne]]*.
På finsk og svensk er Janne eit mannsnamn. Det er den finske forma av *[[Johannes]]*, og på svensk ei kjæleform av *[[Jan]]* eller *[[Johan]]*, som begge er former av *[[Johannes]]*.

## Namneberarar

### Kvinner
* Janne Nes (f. 1954), norsk tekstilkunstnar
* Janne Haaland Matlary (f. 1957), norsk statsvitar og politikar
* Janne Sjelmo Nordås (f. 1964), norsk politikar
* Janne Formoe (f. 1975), norsk skodespelar
* Janne Skuland (f. 1976), norsk artist
* Janne Müller-Wieland (f. 1986), tysk landhockeyspelar
* Janne Nygård (f. 1989), norsk målkvinne

### Menn
* Janne Christoffersson (f. 1970), svensk  heavy metal-musikar
* Janne Kyttanen (f. 1974), finsk formgjevar
* Janne Ahonen (f. 1977), finsk skihoppar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Janne|Janne]]» frå , den 20. juli 2009.*
Jane

**Jane** er eit kvinnenamn avleidd av Johanne. Det har særleg vore eit vanleg engelsk namn, men finst òg med skandinavisk opphav og uttale. Jane har norsk namnedag den 21. juli.

Det engelske namnet Jane (utt. []) er ei engelsk kortform av det gammalfranske *[[Jeanne|Jehanne]]*, ei fransk kvinneleg form av Johannes. 
Den skandinaviske forma med uttalen [] er ei skandinavisk kortform av *Johane*.

## Namneberarar

* Jane Grey (1537-1554), engelsk adelskvinne kjend som «nidagarsdronninga»
* Jane Austen (1775–1817), britisk forfattar
* Jane Addams (1860-1935) USA-amerikansk fredsprisvinnar
* Jane Goodall (1934-2025), britisk åtferdsforskar
* Jane Fonda (f. 1937), USA-amerikansk skodespelar
* Jane Hirshfield (f. 1953), USA-amerikansk lyrikar
* Jane Kåss (f. 1953), norsk målar
* Jane Siberry (f. 1955), kanadisk songar og låtskrivar
* Jane Helen Johansen (f. 1977), norsk musikar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jane|Jane]]» frå , og «[[:en:Jane (given name)|Jane (given name)]]» frå  den 20. juli 2009.*
Voss landsgymnas

**Voss offentlege landsgymnas**, oftast avkorta til **Voss off. landsgymnas** var eit landsgymnas på Voss i Hordaland som vart tufta i 1916 som det første av sitt slag i Noreg.

Skulen heldt dei første åra til i Folkeskulebygningen. Voss kommune gav frå seg ei tomt til eige skulebygg på Skulehaugen på Vangen. Staten medverka på si side ved å finansiere ein tre-etasjes murbygning med mansardtak, heil- og halvvalmstak, gymnastikksal i eit tilbygg i vest og festsal på loftet.

Første rektor ved skulen var Peder Blix som sat frå 1916 til 1931.

Mange seinare kjende personar har gått på Voss Landsgymnas, desse inkluderer mellom anna Olav Dalgard, Kjell Bondevik, Olav Meisdalshagen, Klaus Sunnanå, Aslaug Låstad Lygre, Magne Skodvin, Alfred Hauge og Bergfrid Fjose.

Skulen vart overteken av Hordaland fylke i 1965, og skifta då namn til Voss gymnas. Dette heiter den framleis.

 

## Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Voss Landsgymnas|Voss Landsgymnas]]» frå , den 21. juli 2009.* 
 .
## Bakgrunnsstoff
* Heimesida for Voss gymnas 
* Otto Hageberg: *Vi var priviligerte*. I: Gudleiv Forr og Helge Vold (red.): *Landsgymnaset*. Samlaget 2007. ISBN 978-82-521-7138-9

## Fotnotar
Prince Charles-øya

**Prince Charles-øya** (engelsk **Prince Charles Island**) er ei stor, låglendt øy i Canada. Ho har eit flatemål på 9&nbsp;521 km². Største diameteren er 235 km. Øya ligg i Foxesjøen, ved vestkysten av Baffinøya. Ho høyrer til Qikiqtaalukregionen i Nunavutterritoriet. Øya er folketom og prega av låge temperaturar.

Trass i storleiken til øya vart ho ikkje registrert før enn i 1948. Det vart ho av flygaren Albert-Ernest Tomkinson frå det kanadiske luftforsvaret. Han var på tokt i eit fly av typen Avro Lancaster. Men det er rimeleg å tru lokale inuittar har kjent til øya i lange tider.

Øya fekk namn etter den britiske tronarvingen prins Charles av Wales, som vart fødd same året.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Prince Charles Island|Prince Charles Island]]» frå , den 21. juli 2009.*
Bryne vidaregåande skule

**Bryne vidaregåande skule** er ein offentleg vidaregåande skule på Bryne i Time kommune.

## Historikk
**Rogaland Landsgymnas** vart etablert 1. september 1924 med 22 elevar og to lærarar. Landsgymnaset starta opp i det nye folkeskulebygget som Time kommune hadde reist i åra 1922-23.

Hausten 1946 flytta gymnaset inn i nybygget som var ferdigstilt under krigen. I 1947 vart Rogaland Landsgymnas teke over av det staten og endra namn til **Rogaland offentlege Landsgymnas**.

Elevtalet auka og skuleåret 1962/63 var det 830 elevar. I 1960 hadde elevane teke i bruk ei ny klasseromsfløy, og to år seinare vart det reist ei vinkelfløy. I 1964 stod ein idrettshall ferdig.

I 1960 hadde gymnaset gått i gang med tre nye liner: latinline, som det hadde vore ved skulen før 1945, naturfagline og økonomisk line. Desse linene kom i tillegg til real- og engelsklina. Nokre tider var det òg liner for gresk og norrønt ved skulen.

I 1965 vart skulen teke over av Rogaland fylke og han fekk sitt tredje namn, **Bryne Gymnas**. I 1975 vart namnet endra til **Bryne vidaregåande skole**, og i 1994 til **Bryne vidaregåande skule**.

I 2015 slo skulen seg saman med yrkesskulen Time vidaregåande skule og etablerte seg i nye bygg ved Hetlandsgata på Bryne. Den nye skulen har rundt 1500 elevar og er den største i Rogaland. Han er lokalisert i same kvartalet som Garborgsenteret og Forum Jæren.

## Litteratur
* Andreas Skartveit: *Vi kom til våre eigne*. I: Gudleiv Forr og Helge Vold (red.): *Landsgymnaset*. Samlaget 2007. ISBN 978-82-521-7138-9

## Bakgrunnsstoff
* Skulen sin nettstad
* Bryne vidaregåande skule 1924-1999  av Jostein Berglyd
Norsk Slektshistorisk Tidsskrift

**Norsk Slektshistorisk Tidsskrift** er eit fagtidsskrift for slektsgransking gjeve ut av Norsk Slektshistorisk Forening. Tidsskriftet har komme ut sidan 1927, og kjem med to hefte i året. Fire hefte utgjer eit band. Sidan 1927 er det komme ut 39 band.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.genealogi.no/NST/NST.htm
Traktorreiskap

**Traktorreiskap** er reiskap som er montert på, eller dregen av, ein traktor. Traktorreiskap vert nytta innan primærnæringane jordbruk, skogbruk, hagebruk. Somme kommunalmaskinar som snøplogar og snøfresarar er òg traktormonterte og traktorreiskap som frontlastarar og tilhengarar vert av og til nytta til lettare anleggsarbeid. 

## Sjå òg
* Jordbruksreiskap
* Landbruksmaskin
Spean Bridge

**Spean Bridge** er ein landsby i regionen Highland i Skottland.

Landsbyen har fått namnet sitt frå brua over elva Spean på den militære vegen til general Wade mellom Fort William og Fort Augustus, ikkje frå brua som vart bygd i 1819 av Thomas Telford. Telford-brua er no ein del av vegen A82 og ligg midt i landsbyen.

Spean Bridge ligg i Great Glen, og er knytt saman med Inverness i nord og Fort William i sør med vegen A82, medan A86 går austover til den møter A9 ved Kingussie. Landsbyen er betent av Spean Bridge stasjon med rute til London, og mellom 1903 og 1933 vart det tilbode ei sidesporteneste til Fort Augustus.

Frå 1942 til 1945 trena kommandosoldatar og amerikanske elitesoldatar i området, frå basen ved Achnacarry.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spean Bridge|Spean Bridge]]» frå , og på «[[:no:Spean Bridge|Spean Bridge]]» frå ,  den 21. juli 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Skalarfelt

Eit **skalarfelt** knyt ein skalar verdi til kvart punkt i rommet. Skalaren kan anten vere eit matematisk tal eller ein fysisk storleik. Skalarfeltteori vert ofte nytta i fysikk, til dømes for å indikere temperatur- eller lufttrykkfordelinga i rommet. 

## Definisjon
Matematisk er eit skalarfelt i området *U* ein reell eller ein kompleks funksjon på *U*. Regionen *U* kan vere eit sett i eit euklidsk rom eller meir generelt eit undersett i eit mangfald. I matematikk vert uttrykket «skalarfelt» hovudsakleg nytta for å skilje ein funksjon av dette slaget frå eit meir generelt tensorfelt, tettleiksmengd eller differensialform. 

Fysisk har eit skalarfelt i tillegg måleiningar knytt til seg. I denne samanhengden er skalarfeltet òg uavhengig av koordinatsystemet ein nyttar til å skildre det fysiske systemet. Skalarfelt skil seg frå andre fysiske storleikar som eit vektorfelt som har ein vektor i kvart punkt i rommet, og tensorfelt. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scalar field|Scalar field]]» frå , den 21. juli 2009.*
Aker Verdal

**Kværner Verdal AS** er ei eit verft i Verdal i Nord-Trøndelag i Kværner konsernet. Verfet vart skipa i 1969 som A/S K. Ellingsens Mek. Verksed. Føretaket vart kjøpt av Aker i 1971 med sikte på oljeverksemda nord for 62 gradar. Kværner Verdal (inkl. dotterføretak) hadde 789 tilsette ved utgangen av 2008. Eit av dei viktigaste føretaksområda er ingeniør- og byggjearbeid knytt til stålkonstruksjonar og understell (jackets) for oljeverksemda i Noreg. 
## Kjelder
John Herstad

**John Herstad** () er ein norsk historikar og arkivmann. Han er tidlegare professor ved Universitetet i Tromsø og riksarkivar.

I 1962 fullførte Herstad hovudfag i historie ved Universitetet i Bergen på ei oppgåve om *Foreningliv i Bergen 1814-1850*. Etter avlagt hovudfagseksamen vart han tilsett som vitskapleg assistent og seinare universitetslektor ved Universitetet i Bergen. I 1974 vart han tilsett ved Institutt for historie, Universitetet i Tromsø. Han vart i 1975 instituttstyrar. I 1980 vart han utnemnd til professor i historie.

Frå 1982 til 2006 var Herstad riksarkivar. Som riksarkivar ville Herstad modernisere norsk arkivvesen. Han fekk oppretta Norsk Arkivakademi i 1992, arbeidde med å få til eit eige arkivfag på Universitet, ivra sterkt for å få på plass Arkivlova 1992, fekk på plass ei lang rekke med byggesaker i Arkivverket, og han var sentral i opprettinga av Digitalarkivet 1998. Herstad gjekk av med pensjon 1. august 2006, etter nær 25 år som riksarkivar.

Som historikar har Herstad arbeidd med befolkningshistorie og kornmonopolet under dansketida, og han publiserte i 2000 boka *I helstatens grep: Kornmonopolet 1735-88*. I samband med 200-årsjubileet for Henrik Wergeland gav han i 2008 ut ei bok om Henrik Wergelands virke som riksarkivar. Boka er basert på primærkjelder, og gjenreiser diktaren som riksarkivar.

Kongen utnemnde 5. desember 2005 Herstad til kommandør av St. Olavs Orden «for hans innsats for norsk arkivvesen».

## Bibliografi
* *«Archivaren, - Gud bevar'en!»: Henrik Wergeland som riksarkivar*, Oslo: Messel forlag, 2008.
* *I helstatens grep: Kornmonopolet 1735-88*, Oslo: Tano Aschehoug, 2000.
* *Bispelistene som kilde til eldre norsk befolkningsstatistikk*, 1984.
* *Folkemengdens bevegelse i Bergen stift 1735-1820 : tall og fakta*, 1968. 
* *Foreningsliv i Bergen 1814-1850*, Historisk institutt, Universitetet i Bergen, 1962.

## Kjelder
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* BT, 30.07.06: Historieinteresserte vestlendinger
Aker Egersund

**Aker Egersund AS** er ei eit verft i Egersund i Rogaland eigd av Aker Solutions. Verftet er spesialisert på fabrikasjon av modular til oljeplattformar og fabrikasjon av undersjøiske strukturar (subsea).
Sjokkbølgje

Ei **sjokkbølgje** er ein slags forstyrring som forplantar seg. Som ei vanleg bølgje fører ho energi og kan forplante seg gjennom eit medium (fast stoff, væske eller gass) eller i somme tilfelle utanom eit materielt medium, som eit elektromagnetisk felt. Sjokkbølgjer er kjenneteikna ved ei brå, nesten diskontinuerleg endring i eigenskapane til mediet. På tvers av ei sjokkbølgje er det nesten alltid ei brå endring av trykk, temperatur og tettleik. Ei sjokkbølgje flyttar seg gjennom dei fleste media med ein høgare fart enn ei ordinær bølgje. 

I motsetnad til solitonar (ei anna form for ikkje-lineær bølgje) dissiperer energien i ei sjokkbølgje relativt raskt. I tillegg vil den tilhøyrande utvidingsbølgja nå og stundom slå seg saman med sjokkbølgja, slik at ho delvis vert utjamna. Lyden som følgjer eit fly som bryt lydmuren er lydbølgja som kjem av at sjokkbølgja og utvidingsbølgja som flyet skapar slår seg saman.

Når ei sjokkbølgje går gjennom eit stoff vert den totale energien bevart, men energien som kan utvinnast som arbeid og entropi aukar. Dette fører til dømes til ei friksjonskraft på flyet som bryt lydmuren. 

## Sjå òg
* Eksplosjon
* Hydraulisk hopp
* Mach-bølgje
* Magnetopause
* Sjokk i mekanikk
* Lydmuren

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Shock wave|Shock wave]]» frå , den 21. juli 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Bergen Group

**Bergen Group ASA** er eit norsk industrikonsern med verksemd m.a. innan offshore-tenester. Konsernet har historisk utgangspunkt i skipsverftsgruppa Bergen Yards Holding, med fleire oppkjøp av offshore og maritimt retta føretak i 2007. Gjennom dotterføretak eig konsernet m.a. verfta Bergen Group BMV, Bergen Group Rosenberg og Bergen Group Fosen.
Mjellem & Karlsen Verft

**Mjellem & Karlsen Verft** var eit skipsverft i Bergen, skipa i 1891 av maskinistane Frantz Olav Mjellem og Ole H. Karlsen i strøket Møhlenpris ved Puddefjorden. I 1894 overtok dei Møhlenpris Mekaniske Verksted ved Damsgårdssundet. Karlsen forlet bedrifta i 1909, som så vart omdanna til aksjeselskap med Christian Michelsen og Christopher Kahrs som aksjonærar. Då Mjellem døydde tok sonen Eilert Mjellem over leiinga i 1961, etterfølgd av sonen Frantz Mjellem til 1984. 

Verftet spesialiserte seg på bygging av mindre dampskip av jern, og hadde også serviceverkstad. I 1958 sjøsette det havforskingsfartøyet «Johan Hjort» og i 1962 overtok dei Marineholmen. Ein tørrdokk vart teke i bruk i 1966 og ein flytedokk for vedlikehald av ubåtar i 1971. Det meste av verksemda føregjekk utandørs til skipsbyggarhallen vart reist i 1973. I tillegg vart det bygd ein maskinverkstad i 1983. Sidan 1985/1986 hadde Helge Stokke (Svein Hatvik A/S) og Gerda og Eilert Mjellem nær 50 % av aksjane kva, og Marineholmen A/S vart utskilt. 

I 1991 kjøpte Mjellem & Karlsen BMV Laksevåg frå Ulsteingruppen. Verftet leverte spesialskip til fleire land. Føretaket gjekk til skifteretten i 2002, fem veker etter at det var kjøpt opp av investoren Carl Fredrik Seim. Restane vart kjøpt av eit nyoppretta Bergen Mekaniske Verksted AS, som seinare endra namn til Bergen Group BMV. På det gamle verftsområdet ved Thormøhlensgate har VilVite-senteret teke over maskinverkstadshallen. Resten av verftsområdet er planlagd nytt til ein nærings- og forskingspark.

## Skip bygde ved Mjellem & Karlsen Verft

## Kjelder
*
Namnet Mali

**Mali** er eit kvinnenamn danna som ei norsk og svensk form av Malin, som opphavleg kjem frå Magdalena med tydinga 'frå Magdala'. Mali har namnedag den 22. juli.

Det var 467 kvinner som heitte Mali i Noreg i 2009.

## Namneberarar
* Mali Finn (f. 1938), britisk-amerikansk rollebesettar, døypt Mary Alice Mann 
* Mali Steiro Tronsmoen (f. 1983), norsk politikar
* Mali Hauen, norsk musikar

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mali (navn)|Mali (navn)]]» frå , den 21. juli 2009.*
Michael Birkeland

**Michael Birkeland ** () var norsk riksarkivar 1863–74, og frå 1875 til sin død.

Birkeland var fødd i Egersund. Han vart student i 1848 og cand. jur. i 1855. Etter 11 år som departements- og arkivmann vart han i 1863 byråsjef i kyrkjedepartementet og riksarkivar. Etter å ha vore ekspedisjonssekretær eit års tid gjekk han i 1875 attende til Riksarkivet, som då vart skilt ut som ein sjølvstendig institusjon. Han var ein av stiftarane av Historisk Forening, og var formann for Kjeldeskriftkommisjonen 1863-1889, og stod sjølv bak fleire kjeldeutgåver. Birkeland var ein betydeleg historikar, men hans *Historiske Skrifter* I-III kom ikkje ut før 1919-1925.

I skandinavismens dagar var Birkeland som medarbeidar i *[[Morgenbladet]]* ein ivrig tilhengar av unionen og motstandar av norsk-nasjonale tiltak. Frå 1869 sat han i kommunestyret i Christiania, og 1880–85 på Stortinget, der han var ein av leiarane for det konservative mindretalet.

I 1860-åra var han i kretsen rundt Paul Botten-Hansen «Det lærde Holland» saman med m. a. Henrik Ibsen og Aasmund Olavson Vinje.

## Publikasjonar
* *Anna Colbjørnsdatters, Cort Adelers, Peter Tordenskjolds Biographier*, saman med P. A. Munch, 1854.
* *Gustav Vasas Historie*, saman med Anders Fryxell, 1856.
* *Selskabet for Norges Vel : 1809-1829*, 1861.
* *Skandinavismen fra norsk Synspunkt : Betragtninger i Anledning af Femti-Aars-Festen den 17de Mai 1864*, 1864.
* *Vore fædre : foredrag til studentersamfundet den 13de januar 1866*, 1866.
* *Den gode gamle Bondepolitik : nogle Ord til Norges Almue om Landets vigtigste Velfærdssag*, 1867
* *Lieutenant C. F. Beck Beretning om Dronning Caroline Mathildes Fængsling den 17. januar 1772*, 1867
* *To Foredrag om Skandinavisme og Norskhed*, saman med Ernst Sars, 1867.
* *V.C.W. Sibberns dagbog paa Eidsvold fra 10de april til 17de mai 1814* 1870.
* *Rigsforsamlingen og det overordentlige Storthing 1814 samt de to første ordentlige Storthing 1815-16 og 1818 / bearbeidede af H. Munk og M. Birkeland* 1874
* *Om Arkivvæsenets Ordning : samt Indberetning og Forslag 1878 vedkommende de til Udgivelse af historiske Kildeskrifter bevilgede Midler : en afbrudt Begyndelse til Aarsberetning fra Det Norske Rigsarkiv*, 1879.
* *Om Tienden og dens Indløsning : trykt til Benyttelse i Kirke-Departementet*, 1880.
* *Det norske Postvæsen i dets Oprindelse og første Begyndelse* 1887.
* *Historiske skrifter*, band I-III. 1919-1925.
Norsk biografisk leksikon

**Norsk biografisk leksikon** er eit stort norsk biografisk oppslagsverk som er komme ut i to utgåver. 

Første utgåve (*NBL1*) kom ut med 19 band og 5 100 artiklar i åra 1921–1983. Aschehoug var utgjevar.

Kunnskapsforlaget overtok rettane til NBL1 frå Aschehoug i 1995, og sette i gang arbeidet med ei ny utgåve i 1998. Prosjektet har fått økonomisk støtte frå Institusjonen Fritt Ord og Kulturdepartementet, og den 2. utgåva – NBL2 – kom ut i 10 band og med om lag 5840 artiklar i åra 1999–2005. I 2006 vart det arbeidd med ei elektronisk utgåve av NBL2. Frå 2009 er dette ei gratis nett-teneste, som ein del av nettutgåva av Store norske leksikon.
Dronning Elizabeth-øyane

**Dronning Elizabeth-øyane** (engelsk *Queen Elizabeth Islands*) er ei gruppe øyar aller lengst nord i Canada, mellom 74° og 83° N. Øygruppa er skilt frå Grønland av Naressundet, og frå dei kanadiske øyane Baffinøya i søraust av Lancastersundet og Kitlineq i sørvest av Melvillesundet. Øyane dekker ei total landvidd på 418 961 km². Dei fleste øyane i øygruppa høyrer til Nunavut-territoriet, dei vestlegaste til Nordvestterritoria (fleire av øyane er delt mellom dei to territoria).

Øygruppa består av mange store øyar, med Ellesmereøya som den største. Andre store øyar er Devonøya, Melvilleøya, Axel Heibergs land, Bathurstøya, Ellef Ringnes' øy, Amund Ringnes' øy og Patrickøya.

Klimaet er arktisk, vegetasjonen er tundra, på fleire av øyane ligg store isbrear. Dei fleste øyane er utan fast busetnad, største landsbyen er Resolute på Cornwallisøya med vel 200 innbyggarar. Hovudnæring er oljeleiting og –boring.

Europearar vitja øyane fyrste gongen i 1616. Kartlegginga av øygruppa var ikkje fullført før tidleg på 1900-talet.

Øygruppa er oppkalla etter den britiske dronninga Elizabeth II. Ho vart krona til dronning av Canada i 1953. Før den tid kalla ein øygruppa for Parryarkipelet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Queen Elizabeth Islands|Queen Elizabeth Islands]]» frå , den 22. juli 2009.*
Solformørking

Ei **solformørking** hender når månen passerer mellom sola og jorda slik at solskiva blir heilt dekt (total formørking) eller delvis dekt av månen. Total solformørking blir rekna som eit svært spektakulært naturfenomen. 

## Typar solformørkingar
Det finst fire typar solformørkingar.
* **Total formørking** skjer når sola er totalt dekt av månen. Den intenst lyse solskiva blir skugga av den mørke usynlege måneskiva. Koronaen til sola som elles er alt for svak til å kunne bli sett, blir nå synleg som ein lysande ring. Totaliteten er berre synleg frå ein svært smal stripe på jordoverflata.
* **Ringforma formørking** (annulær) skjer tilsvarande ei total formørking når sola og månen er eksakt på linje sett frå jorda, men nå er månen er for langt vekk frå jorda til å dekke heile solskiva. Da vil ein sjå ytterkanten av sola som ein svært lyssterk ring rundt månen.
* **Hybrid formørking** er ein mellomting mellom ei total og ei ringforma formørking. På enkelte stader vil den vera total, mens på andre steder vil den vera ringforma.
* **Delvis formørking** skjer når sola og månen ikkje er heilt presis på linje. Månen vil da berre delvis skygge for sola. Dette er det som ein kan sjå under alle dei tre andre typane formørking på stader som ligg utanfor sentrallinja. Dette kan også skje når sentrallinja ikkje treffer jorda i det heile tatt.

Ved ein tilfeldigheit ligg sola ca. 400 gonger lengre vekk frå jorda enn månen og har ca. 400 gonger større diameter. Sett frå jorda ser dei difor ut til å vera like store (ca. 1/2 grad utstrekking på himmelen). Det er dette som som gjer at totale solformørkingar kan bli sett frå jorda, men at dei samtidig er så sjeldne at dei berre skjer omtrent ein gong i året.

Grunnen til at somme formørkingar er ringforma og andre er totale er at månen går i ein elliptisk bane rundt jorda. Dette gjer at månen somme gonger er lengre vekk og andre gonger er nærare. Når månen har stor avstand til jorda dekker han ein mindre del av himmelen, og vil ikkje vera stor nok til å dekke hele solskiva. Det er litt fleire ringforma formørkingar enn totale fordi middelavstanden månen-jorda er litt for stor til å danne ei total formørking.

## Observasjon av ei solformørking
Det å sjå direkte på fotosfæren til sola (den lysande skiva, med andre ord å sjå direkte på sola) er farleg for synet, sjølv om det skjer berre i få sekund. Det kan skade retinaen til auget permanent og dermed skade synet. Det er mogleg å miste synet heilt på grunn av dette. Retinaen er ikkje kjenslevar for smerte, og det vil derfor ikkje vera noko smerte som gir varsel om skaden som skjer.

## Sjå også
* Måneformørking
* Formørking

## Bakgrunnsstoff
* NASAs side om formørkingar, drive av Fred Espenak