open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gull

**Gull** er eit grunnstoff med atomnummer 79 og kjemisk symbol **Au**. Det er eit transisjonsmetall og ligg i d-blokka i det periodiske systemet. Saman med kopar og sølv høyrer det til gruppe 11.
 
## Særskilde kjenneteikn
Til skilnad frå dei fleste andre metalla er det gult av farge. 

## Bruk
Reint gull er mjukt, så legeringar vert brukte til smykke og anna. 

Gull har lenge vore brukt som eit dyrebart metall med sikker verdi, og ein har basert fleire valutaer på gullstandarden.

I samfunn vert det gjerne rekna som det edlaste metallet, og har gjeve namnet til ein symbolsk gullalder som er den beste tida i ein viss kultur. Ein gullmedalje vert ofte gjeve som ei høg utmerking, som førsteprisen i idrettstevlingar.

Gull er godkjend som fargetilsetjing i mat og har E-nummer 175. 

## Historie
Gull er mellom dei metalla som har vore kjend lengst. 

## Førekomst
I naturen finst gull stort sett i gedigen form, ofte i legering med sølv. Ein finn òg gull til ein viss grad i gullmineral, hovudsakleg telluridar som calaveritt.

Sjøvatn inneheld kring 10 mikrogram gull per tonn (10 ppb). Gull utgjer i gjennomsnitt 0,004 ppm (eller g/tonn) av jordskorpa, og er såleis eit særs sjeldan grunnstoff. Når konsentrasjonane vert over 1-2 g/tonn vert dei rekna som økonomisk interessante. 

### Førekomst i Noreg

Dei viktigaste førekomstar i Noreg er i kvartsgangar ved Eidsvoll, Bømlo, Svartdal i Telemark og Tosenfjorden i Bindal. Det er truleg ikkje vunne ut meir enn 500 kg gull frå slike kvartsgangar. 

Det har vore drive gullvasking i liten målestokk i Tana-, Alta- og Reisavassdraga har det vore drive gullvasking i liten målestokk. Den totale produksjonen har her neppe vore over 100 kg. 

I eldre tider vart det utvunne noko gull av såkalla gyldisk sølv i Kongsberg. Den første sendinga gjekk frå Kongsberg til København i 1644 og vart der nytta til preging av såkalla brilledukatar.

Ein har vunne ut nokre få kilo gull i året ved raffinering av kismalmar. Ved Bidjovagge gruve vart det frå starten i 1985 til gruva vart lagt ned i 1991 utvunne kring 6,2 tonn gull frå ein malm som i gjennomsnitt inneheldt 11,5 kg kobbar og 3,5 g gull per tonn.

## Sjå òg
* alkymi
* grunnstoffliste
* isotoptabell
* periodesystemet

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (2012, 24. februar). Gull: førekomst. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/gull%2Fførekomst.

## Bakgrunnsstoff
* Gull, frå Sæbø skule 
* Webelements - gull
Gruppene i periodesystemet

Kolonnane i periodesystemet vert kalla **grupper**. Det er 18 slike grupper. Det er òg vanleg å kalla gruppene 1, 2 og 13-18 for hovudgrupper. Stoffa i gruppe 3-12 vert kalla transisjonsmetall, og desse gruppene dannar d-blokka.

Grunnstoff i same gruppe har liknande kjemiske eigenskapar. I hovudgruppen, eller s-blokka og p-blokka har dei like mange valenselektron. 

## Grupper
* Gruppe 1: Alkalimetall
* Gruppe 2: Jordalkalimetall
* Gruppe 3
* Gruppe 4
* Gruppe 5
* Gruppe 6
* Gruppe 7
* Gruppe 8
* Gruppe 9
* Gruppe 10
* Gruppe 11: Myntmetall
* Gruppe 12
* Gruppe 13
* Gruppe 14
* Gruppe 15
* Gruppe 16
* Gruppe 17: Halogen
* Gruppe 18: Edelgassar
Svovel

**Svovel** er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **S** og atomnummer 16. Det er med i gruppe 16 i p-blokka i periodesystemet.

Mange svovelsambindingar har karakteristisk lukt. Den giftige gassen hydrogensulfid (H2S) er eit døme på dette. 

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell
D-blokk

Periodesystemet kan delast i blokker etter kva type orbital elektronet med høgast energi er i. Grunnstoffa i **d-blokka** har dei ytste elektrona i d-orbital. Desse stoffene er òg kjende som transisjonsmetall og ligg i gruppe 3-12 i periodesystemet – mellom hovudgruppe II og III.

## Sjå òg
* f-blokk 
* p-blokk
* s-blokk
Kvikksølv

**Kvikksølv** eller **kvikksylv** er eit metallisk grunnstoff med atomsymbol **Hg** og atomnummer 80. Det er eit transisjonsmetall i gruppe 12 i d-blokka i periodesystemet. Kvikksølv er det einaste metallet og det eine av to grunnstoff som er flytande ved romtemperatur (det andre er brom).

Kvikksølvdamp og sambindingar av kvikksølv, særleg dei organiske, er giftige. Kvikksølvforureining av fisk etter langvarige industriutslepp førte til store problem med misdanning av barn i Minamata. Uorganiske kvikksølvsambindingar er tungtløyselege og derfor mindre farlege.

## Bruk

Kvikksølv er mellom anna brukt i nokre termometer.

Amalgam er legeringar som inneheld kvikksølv.

## Viktige sambindingar
* metylkvikksølv

## Sjå også
* Termometer
* Tannfylling
* Miljøgift
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
Helium

**Helium** er eit grunnstoff med atomnummer 2, og kjemisk symbol **He**. Det er ein edelgass, og vil som dei andre edelgassane i svært liten grad danne samband med andre atom, og er ein luktlaus og smaklaus og ikkje giftig gass. Helium er det nest vanlegaste grunnstoffet i universet etter hydrogen, om lag 25% av alt stoff i universet er helium, men er uvanleg på jorda. Her finst helium først og fremst i nokre naturgassreservoar og i små mengder i atmosfæren.

Helium er den nest lettaste gassen ein kjenner til etter hydrogen.
Helium vart først oppdaga fordi ein oppdaga at sola hadde spektrallinjer frå eit grunnstoff som var ukjent på jorda. Først seinare fann ein helium på jorda. Namnet er derfor utleia frå det greske ordet for sol, helios.

## Bruk

Den mest kjende bruken av helium er i ballongar. Sidan helium er lettare enn luft, kan ein gjere ballongen lettare enn luft, slik at han stig opp.

Eit av viktigaste bruksområda for helium er som kjølemiddel. Flytande helium kokar ved berre -268,93&nbsp;°C, om lag 5 gradar over det absolutte nullpunktet. Sidan suparleiarar må kjølast ned til svært låge temperaturar for å ikkje miste eigenskapane som superleiar, er flytande helium eit passande kjølemiddel. Dette vert særleg brukt i superleiande magnetar i MR-diagnostikk og NMR-analyse i kjemien. Partikkelakseleratorar, som til dømes dei i CERN, brukar store mengder helium for å kjøle superleiande magnetar.

Helium i gassform vert og brukt til kjøling av maskinar, blant anna generatorar i kraftverk og i gasskjølte kjernereaktorar.

Eit anna område helium vert brukt er i dykking. Sidan nitrogenet i lufta vert giftig ved høgt trykk, vert nitrogen erstatta med helium i gassblandingar for djupe dykk.

Helium blir i ei viss utstrekning brukt i sveising, sidan helium ikkje er reaktiv, men er blir erstatta av argon eller CO2 alle stader det er praktisk, sidan desse gassane er mykje billigare.

## Eigenskapar

Helium er ein svært svært lite reaktiv edelgass. Det er ikkje kjent nokon stabile kjemiske sambindingar med helium. Helium er ein gass som er samansett av enkeltatom. Det er det grunnstoffet med lågast kokepunkt, -268,93&nbsp;°C. Helium er og svært lett, 0.1786 g/L, berre ca. ein sjudel av luft, som gjer han egna som oppdriftsgass i ballongar.

## Førekomst

I universet er helium det nest vanlegaste grunnstoffet, etter hydrogen, og er eit av dei stoffa ein reknar med at vart danna under "the Big Bang". På jorda er helium langt mindre vanleg. Helium i atmosfæren vil stige opp og forsvinne ut i verdsrommet. Det som finst av helium på jorda er eit resultat av alfanedbryting av tunge radioaktive grunnstoff i jordskorpa. Noko av denne gassen samlar seg saman med naturgass i olje og gassreservoar, og dette er kjelda for all kommersiell utvinning av helium.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - helium
Nitrogen

**Nitrogen** (eldre nemning **kvelstoff** eller **kvæve**) er eit ikkje-metall i gruppe 15 i det periodiske systemet. Grunnstoffet finst i naturen som gassen N2 og i ei rekkje sambindingar. Nitrogen har berre ei allotrop form, ein fargelaus, luktfri, ugiftig og lite reaktiv diatomisk gass. Nitrogen har høgare elektronegativitet enn andre grunnstoff i gruppe 15. 

## Bruk

Sidan nitrogengass er så lite reaktiv, vert han brukt som inert atmosfære ved lagring og bruk av særs reaktive kjemikaliar. Gassen vert nytta i stålproduksjon og i oljeraffineri.
  
Innan vitskapen vert flytande nitrogen brukt som kjølemiddel.

Ammoniakk og nitrat vert brukt for å laga kunstgjødsel. 

Natriumazid (NaN3) vert brukt i kollosjonsputer. Reaksjonen som får putene til å blåsa seg opp er:
2 NaN3(s) → 2 Na (l) + 3 N2
Fleire metodar kan nyttast for å bli kvitt flytande natrium. 

## Historie

Daniel Rutherford oppdaga nitrogen i 1772. Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish, og Joseph Priestley studerte gassen på omtrent same tid.

Sambindingar av nitrogen var kjende i mellomalderen.

## Biologisk rolle

DNA, aminosyrer og protein inneheld nitrogen. 

Nitrogen er nødvendig for plantar. I nitrogenkrinsløpet omdannar bakteriar nitrogengass frå atmosfæren ved hjelp av enzym som nitrogenase. Slike bakteriar lever på røtene til mellom anna bønneplantar. Dyr skil ut nitrogen gjennom urinen. 

## Førekomst og framstilling

Atmosfæren inneheld ca. 78 % nitrogengass (N2) eller dinitrogen.

Industrielt vert dinitrogen framstilt ved å varma flytande luft sakte. På denne måten kan N2, som har kokepunkt -196 grader Celsius, frå O2 med kokepunkt -183 grader Celsius.

I mindre skala er det mogleg å bruka ein zeolitt til å skilja nitrogen frå atmosfæren. 

På laboratoriet kan nitrogengass dannast ved oppvarming av ammoniumnitrat.
NH4NO2(aq) -> N2(g) + 2 H2O(l)

## Kjemi og sambindingar

Nitrogen finst i både organiske og uorganiske sambindingar. Grunnstoffet kan ha fleire ulike oksidasjonstal i sambindingar. Stoffgruppene amid, amin, aminosyrer og sambindinga urea er eksempel på organiske sambindingar med nitrogen. Mellom dei uorganiske sambindingane finn ein ammoniakk (NH3), blåsyre eller hydrogencyanid (HCN), ulike nitrogenoksid og salpetersyre (HNO3)

Dinitrogenmolekylet (N2) er særs stabilt, men er likevel reaktant i nokre få reaksjonar. Gassen kan reagera med litium og jordalkalimetall. Ved å tenna på ei blanding av nitrogen og oksygen er det mogleg å danna nitrogendioksid. 
N2(g) + 2O2(g) = 2NO2(g)
Denne reaksjonen skjer i lyn. 
Ammoniakk vert danna i ein likevektsreaksjon mellom nitrogen- og hydrogengass. 

I motsetnad til fosfor dannar nitrogen berre eit fluorid, NF3.

## Isotopar

Nitrogen har to naturlege isotopar, 14N og 15N. 

## Tryggleik

Nitrogen kan, som alle gassar, fortrenga oksygen viss konsentrasjonen vert for høg. 

## Bakgrunnsstoff
* Geoff Rayner-Canham: *Descriptive Inorganic Chemistry* 2.ed. New York, 2000
* Webelements om nitrogen
* Nitrogen
Kringsjaa

***Kringsjaa*** var eit tidsskrift som kom ut annakvar veke i perioden 1893&ndash;1910. Det blei utgjeve ved Olaf Norlis Forlag i Kristiania (Oslo). Bladet kom som hefte med om lag 80-100 sider og var basert på tinging. Forlaget tilbaud tingarane å få bunde hefta inn i band på om lag 10 hefter i kvart. 

Tidsskriftet blei grunnlagt i 1893 av Hans Tambs Lyche (1859-1898), ein unitarisk prest som var heimvend frå Amerika. Det var også Lyche som redigerte det fram til 1898. Redaktør frå 1898 til 1907 var Christopher Brinchmann og deretter Alf Otto, Vilhelm Krag og Alf Harbitz 1907-1910. I 1910 blei Kringsjaa kjøpt av forfattaren og nynorskforkjemparen Marta Steinsvik, som hadde vore sekretær i tidsskriftet sidan 1895. Ho ønskte å føre nynorsk inn i *Kringsjaa* saman med det dansk-norske målet som fram til da hadde vore herskande. Det synte seg likevel at det ikkje var god nok økonomi til å drive bladet vidare, og det gjekk såleis inn same året. 

Innhaldet i *Kringsjaa* var spreidd over eit vidt spekter. Her fann ein artiklar av populærvitskapleg karakter, politikk, kultur, religion og samfunn. Mange av artiklane var illustrerte med fotografi eller teikningar. Store delar av innhaldet var omsette artiklar frå utanlandske blad, men særleg i grunnleggjaren si tid som redaktør var det mykje eigenprodusert stoff.

## Bakgrunnsstoff
*Kringsjaa ved Nasjonalbiblioteket
Proton

Eit **proton** (frå gresk *protos*, 'først') er ein subatomær partikkel. Det er den positivt ladde partikkelen som dannar kjernen i hydrogenatomet og som saman med nøytronet, bygger opp alle andre atomkjernar. 

Ladningen er like stor som elektronladningen, medan massen er 1,00728 atommasseiningar eller 1,67262·10-27 kg. Det er 1836 gongar massen til elektronet og litt lettare enn eit nøytron. Det består av to oppkvarkar og éin nedkvark. Det har spinn ½ℏ, der ℏ = Planckkonstanten *h* dividert med 2*p*) og magnetisk moment 2,793 kjernemagneton. 

Protonet og nøytronet vert i lag kalla nukleon, men medan eit nøytron i fri tilstand kan desintegrere til eit proton, eit elektron eller antinøytrino, vert protonet å vere stabilt.  I følgje eksperiment har protonet ei levetid på kring 1031 år eller meir. Sjølv om protonet verkar å vere stabilt, vil det i prinsippet i den sameinte teorien og i elektrosvak teori, der elektromagnetisk, svak og sterk vekselverknad, vere ustabilt. Ein har prøvd å påvise protondesintegrering i eksperiment sidan 1970-åra, men ein har så langt ikkje funne noko. 

Protonet vart oppdaga i 1918 av Ernest Rutherford, men stundom vert Eugen Goldstein rekna som den første, då han i 1886 påviste kanalstråler av positive hydrogenion i utladingsrøyr. Wilhelm Wien fann i 1897 forholdet mellom masse og ladning av desse partiklane. Rutherford foreslo i 1920 å kalle desse partiklane for proton. 

## Kjelder
* proton. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/proton
Biotop

**Biotop** (av gresk *bio*, liv og *topos*, stad) er eit nokolunde einsarta område som utgjer levestad for karakteristisk samfunn av planter og dyr, og som er kjenneteikna ved definerbare levevilkår for desse. Nokre arter er strengt bunde til ein type biotop medan andre, såkalla mobile arter er meir fleksible. 

Omgrepa biotop, habitat og økosystem brukast ofte om kvarandre, og kan ha vekslande definisjonar innanfor ulike fagmiljø.
Biotopar er del av biosfæren der alle organismar kan leva.

## Kjelder
Eystein

**Eystein** er eit mannsnamn og eit førenamn. Namnet Øystein er ei anna staving.  Båe namna kjem av norrønt språk, og tyder noko nær *lukke* og *stein*. 

I 2019 var det i fylgje Statistisk sentralbyrå 324 menn som har Eystein som fyrste førenamn.

## Personar med Eystein som førenamn
* Eystein Erlendson, erkebiskop av Nidaros frå om lag 1158 til 1188
* Eystein Eggen (1886-1973), norsk forfattar
* Eystein Olavsson Fjærli 1917–1985), norsk yrkesoffiser, forsvarsstrateg, forfattar og politikar. 
* Eystein Sandnes (1924–2006), norsk formgjevar
* Eystein Husebye (f. 1937), norsk seismolog
* Eystein Eggen (1944–2010), norsk forfattar
* Eystein Weltzien (f. 1949), norsk idrettsmann
* Eystein Jansen (f. 1953), norsk klimaforskar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Radius

**Radiusen** er avstanden frå sentrum i ein sirkel eller ei kule til eit punkt på perifirien. Radiusen er halvparten av diameteren.

## Formlar for sirklar
### Radius frå omkrins
Radiusen til ein sirkel med omkrins *C* er 

: r = \frac{C}{2\pi}= \frac{C}{\tau}.

### Radius frå areal
Radiusen til ein sirkel med areal *A* er
: r= \sqrt{\frac{A}{\pi}}.

### Radius frå tre punkt
For å rekne ut radiusen til ein sirkel som går gjennom tre punkt *P*1, *P*2, *P*3, kan ein nytte formelen: 

: r=\frac{2\sin\theta}

der *θ* er vinkelen  \angle P_1 P_2 P_3.

Denne formelen nyttar sinusregelen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Radius|Radius]]» frå , den 11. september 2011.*
Øystein

**Øystein** og **Øistein** er mannsnamn av norrønt opphav. Dei er sette saman av øy- (*lukke*) og *[[stein]]*. Namnet Eystein har same tydinga.

I 2005 er det i fylgje Statistisk sentralbyrå 11.520 menn i Noreg som har Øystein som fyrste førenamn.

## Kjende namneberarar
* Øystein I Magnusson, konge av Noreg om lag frå 1103 til 1123. 
* Øystein II Haraldsson, konge av Noreg om lag frå 1142 til 1157.
* Øystein Øysteinsson Møyla, norsk tronkrevjar død 1177. 
* Øystein Lønn (f. 1936), norsk forfattar 
* Øystein Rottem (1946-2004), norsk forfattar og litteraturkritikar 
* Øystein Sunde (f. 1947), norsk musikar 
* Øystein Dolmen (f. 1947), norsk musikar frå Knutsen og Ludvigsen
* Øystein Djupedal (f. 1960), norsk politikar 
* Øystein Greni (f. 1976), norsk musikar frå Bigbang
* Øystein Grødum (f. 1977), norsk skeiselaupar 
* Øystein Runde (f. 1979), norsk teikneserieskapar

## Bakgrunnsstoff
* Søk SSB etter namna Øystein og Øistein
Administrasjonssenter

**Administrasjonssenter** er ein stad der ein finn tenesteyting, avgjerdstaking og administrasjon for eit område, som ein kommune, provins eller region. Ofte er det snakk om ein geografisk stad, til dømes eit kommunesenter, men omgrepet kan også brukast om eit organisasjonsledd som har ein eller fleire av desse funksjonane.

## Noreg
I Noreg reknar Statistisk sentralbyrå administrasjonssenteret i ein kommune som grunnkrinsen rådhuset ligg i.

## Sverige
I Sverige kallar ein administrasjonssenteret i ein kommune *centralort* og den i eit len *[[residensstad]]*.
Som oftast har administrasjonssenteret i ein kommune same namn som kommunen. I storbyområda kan fleire *centralorter* inngå i det som må reknast for å vere same tettstaden. Til dømes ligg det elleve kommunar i tettstaden Stockholm, og ti av desse har sine respektive centralorter innanfor tettstadsområdet. 

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:Centralort|Centralort]]» frå , den 25. november 2010.*
Dizzy Gillespie

**John Birks Gillespie** () var ein amerikansk trompetar, orkesterleiar, songar og komponist. Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame, og vunne fleire grammyprisar.

## Musikkstil
John Birks «Dizzy» Gillespie var ein av hovudpersonane i jazzen si utvikling på 1940-talet. Med sine rytmiske og harmoniske oppfinningar lukkast han med å endre jazzen sitt språk til eit meir moderne uttrykk som slo svært godt an verda over.

Saman med Charlie Parker (saksofon), Bud Powell (piano) og Kenny Clarke (trommer) vert han rekna for å vere ein av frontfigurane av den nyskapande stilen bebop. Dette er ein type jazzmusikk som består av raske, kompliserte og ofte asymmetriske melodiar. 

## Historie og musikalsk utvikling
Den unge Gillespie fekk si musikalske utdanning frå naboar og på grunnskulen. Etter å ha spelt piano i ei tid valde han trompet som sitt instrument. Men han fekk aldri nokon formell undervisning på instrumentet, han var ein sjølvlærd musikar. 
Dizzy Gillespie slutta på ungdomsskulen, som mange andre, for å jobbe på ein bomullsplantasje under depresjonstida. I 1935 flytta han attende til Philadelphia for å vere saman med mora. Etter nokre dagar fekk han jobb i Frankie Fairfax band der han fekk kallenamnet sitt, «Dizzy».

I mai 1937 spela Dizzy Gillespie inn si første plate. Etter dette flytta han til New York. Her fekk han han spele med Cab Calloway's band som var gjennombrotet hans som trompetsolist.

## Dizzy som person

I ungdommen var Dizzy Gillespie ein opprørar, ein rebell. Som vaksen var han svært oppteken av å støtte ideelle politiske saker som til dømes raseintegrasjon. Biografen Alyn Shipton meiner denne endringa i karaktér i stor grad skuldast Gillespie si sterke gudstru og støtte for trusretninga bahai frå slutten av 1960-talet.

I 1989, i ein alder av over 70 år, etablerte han Sameinte nasjonars orkester. 

## Bøker
* *Groovin' High. The Life Of Dizzy Gillespie*. Alyn Shipton ,1999

## Bakgrunnsstoff

* Verve - Dizzy Gillespie
2007

**2007** (romartal MMVII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar
* 300 år sidan Carl von Linné vart fødd (23. mai 1707)
* Brann tok seriegullet 22.oktober
### Utlandet
* 1. januar: Romania og Bulgaria blei tekne opp i den europeiske unionen, og irsk blei offisielt språk i unionen.
* 3. mars: Total måneformørking
* 19. mars: Delvis solformørking
* 27. juni: Gordon Brown blei statsminister i Storbritannia.

### Noreg
* 800-årsjubileum for Vår Frue Kirke i Trondheim
* 100 år sidan komponisten Edvard Grieg døde.
* 1. september: Høgskolen i Agder vart universitet.
* 10. september: Kommune- og fylkestingsval.
* Det digitale bekenettet for fjernsyn vart sett i drift.

## Fødde

* 10. april: Prinsesse Ariane av Nederland
* 21. april: Prinsesse Isabella av Danmark
* 29. april: Prinsesse Sofía av Spania

## Døde

* 11. januar: Birgit Strøm, norsk skodespelar og dokkeførar
* 13. januar: Michael Brecker, USA-amerikansk musikar og toneskapar
* 27. januar: Henry Valen, norsk statsvitar 
* 29. januar: Yngvar Ustvedt, norsk historikar og litteraturforskar
* 7. februar: Astrid Krog Halse, norsk lyrikar
* 21. mars: Sven O. Høiby, far til kronprinsesse Mette-Marit
* 19. april: Jahn-Arill Skogholt, norsk forfattar og diktar 
* 23. april: Boris Jeltsin, tidlegare russisk president
* 29. april: Arve Opsahl, norsk skodespelar og artist
* 3. mai: Wally Schirra, amerikansk astronaut
* 23. mai: Tron Øgrim, norsk kommunistisk ideolog og forfattar
* 24. mai: Hans Bjørnstad, norsk skihoppar, verdsmeister 1950
* 12. juni: Ingolf Håkon Teigene, norsk journalist 
* 6. september: Luciano Pavarotti, italiensk operasongar
* 15. september: Colin McRae, skotsk rallysjåfør
* 16. november: Grethe Kausland, norsk songarinne, skodespelar og revyartist
* 16. november: Trond Kirkvaag, norsk komikar, skodespelar og imitator
* 3. desember: Petter Løvik, norsk stortingsrepresentant
* 12. desember: Ike Turner, amerikansk rockemusikar
* 27. desember: Benazir Bhutto, pakistansk politikar og tidlegare statsminister

## Bakgrunnsstoff
SI-systemet

**SI-systemet** (frå fransk **Système International d'Unités**) er det internasjonale systemet for måleiningar. Formålet med systemet er å danne ein standard einingar som kan nyttast til vitskaplege, tekniske såvel som kvardagslege målingar.

SI er bygd opp av sju fysisk definerte grunneiningar og to geometrisk definerte supplementseiningar. Desse har ein så kombinert til ulike avleia einingar. 

## Historikk
SI-systemet vart oppretta i 1960 av *Generalkonferansen for mål og vekt* i Paris og er utforma av den internasjonale komiteen for mål og vekt (CGPM). Systemet er ei vidareføring av MKSA-systemet (metersystemet) som vart tilrådd i 1948 for bruk i alle land som hadde vedteke meterkonvensjonen. Det er dette systemet som med nokre endringar og tillegg har blitt til SI-måleeiningar. SI-systemet vart innført i Noreg ved kongeleg resolusjon av 19. juni 1977.

SI-systemet skriv seg frå ikring 1640. Franske vitskapsfolk utforma det, og spreidde seg med den franske revolusjonen i 1789. Systemet forsøkte å definere einingar på ikkje-vilrkårleg vis, og dette passa godt, sidan folkevett stod sentralt til ideen for revolusjonen. 

I Noreg vart systemet vedteke ved lov 22. mai 1875, og kjend gyldig frå 1. juli 1882. I Danmark ved lov 4. mai 1907, kjend gyldig frå 1. april 1916, Sverige ved lov 22. november 1878 kjend gyldig frå 1. januar 1889, og Finland ved lov 16. juli 1886 kjend gyldig frå 1. januar 1892.

## Einingar
Dei sju fysisk definerte grunneiningane og to geometrisk definerte supplementseiningane er blitt kombinerte til ulike avleia einingar. Sjølv om SI-systemet har einingar som dekker så godt som alle mål, finst det ein del einingar som er særs utbreidt i daglegtale utan å inngå i sjølve systemet og som ein har blitt samde om å bruke som tilleggseiningar.

### Grunneiningar

### Supplementseiningar
* radian (rad) for vinkel
* steradian (sr) for romvinkel

### Avleia einingar

### Tilleggseiningar
* grad (temperatur)
* liter (volum)
* tonn (masse)
* parsec (astronomisk lengdeeining)

### Prefiks

## Sjå au
* SI-prefiks

## Bakgrunnsstoff
* bipm.fr, Bureau International des Poids et Mesures 
* nist.gov, National Institute of Standards and Technology
Time

**Time** (avstytt **t** på norsk, **h**, av latinsk *hora*, 'time', internasjonalt) er ei måleining for tid som utgjer 60 min, eller 3600 sek. Ordet *time* har opphav i norrøne *tími*, som tyder «tid, gang».

Eit døgn utgjer til vanleg 24 timar. Å dela døgnet inn i tjuefire timar kjem frå det gamle Egypt, der ein brukte tolvtalssystemet.

Ein time er eksakt definert som 3600 sekund, i motsetnad til lengre tidseiningar som døgn, veke, månad og år, som er definerte astronomisk og varierer i lengd. Det er òg vanleg å dela timar inn i fire kvarter.

I undervisingssamanheng vert ordet «time» eller «skuletime» også brukt om perioden undervisinga varer, og ein kan med det seie «timen varte i 45 min.».
Minutt

**Minutt** er ei tidseining som utgjer 60 sekund. 60 minutt igjen er ein time.

Ordet minutt er ei forkorting av det latinske uttrykket *pars minuta prima*, første mindre del, og tyder dermed berre «liten del». Sekund tyder derimot andre. 

Det var den greske astronomen Ptolemaios som fann på å dela sirklar to gonger med 60, men det var først på 1200-talet at ein tok i bruk eit slikt system for tidseiningar.
Eikeslekta

**Eikeslekta** er ei slekt (*Quercus*) av lauvtre som misser blada om hausten. Slekta høyrer til bøkefamilien. I Noreg finst artane sommareik (*Quercus robur*) og vintereik (*Quercus petraea*). 

Eikelauv har ujamne flikar. Trea frør seg ved hjelp av nøtter (åkorn). 

Veden vert mellom anna brukt til å laga eikefat, parkett og møblar.

Av borken til korkeik (*Quercus suber*) kan ein få kork. Denne arten veks i middelhavsområdet. 

## Bakgrunnsstoff
Johann Gottfried Walther

**Johann Gottfried Walther** () var ein tysk organist og komponist. Som organist i Weimar vart han ein nær ven av trimenningen Johann Sebastian Bach.

Best kjend er Walther for orgelkoralane sine, ein stil mange meiner berre Bach meistra betre enn han, og for eit av dei fyrste musikkoppslagsverka nokon gong — *Musicalisches Lexicon* (1732).
Technetium

**Technetium** (gresk *technetos*, kunstig) er eit radioaktivt grunnstoff med kjemisk symbol **Tc** og atomnummer 43, og høyrer til transisjonsmetalla i gruppe 7. Alle isotopane av technetium er radioaktive og har forholdsvis korte halveringstider, så det finst berre i ørsmå mengder i naturen. Det førekjem saman med molybden (Mo) som eit nedbrytningsprodukt av uran (U) i malm som inneheld dette grunnstoffet.

## Medisinsk bruk
Den meta-stabile isotopen <sup>99m</sup>Tc (t1/2 = 6,01&nbsp;timar), som er eit nedbrytningsprodukt av 99Mo (t1/2 = 66&nbsp;timar), blir omdanna til den kvasi-stabile isotopen <sup>99</sup>Tc (t1/2 = 211&nbsp;100&nbsp;år) ved utsending av ein energikvant, eit enkelt foton med ein energi på 140&nbsp;keV.

Technetium-99m eignar seg godt for medisinsk bildediagnostikk grunna både halveringstida, foton-energien og evna til å bindast til mange typar naturlege og kunstige biokjemiske beremolekyl. Denne isotopen er mykje brukt i det ein kallar SPECT (Single Photon Emission Computed Tomography) for avbilding av ulike organ alt etter kva for beremolekyl som er brukt.

Technetium-99m til bruk på sjukehus vert framstilt i såkalla technetiumgeneratorar. Desse inneheld molybden som er utvunne frå uran-malm, og gjennom levetida for generatoren produserer han klart definerte mengder av 99mTc som kan tappast ved hjelp av sterilt saltvatn. Molybden er ikkje vassløyseleg, medan pertechnetat-ionet TcO4– er godt løyseleg.

Vatn med pertechnetat blir brukt til radiomerking av bestemte molekyl som er levert frå ulike legemiddelprodusentar. Molekyla vert så sprøyta inn i blodet og held seg anten innanfor blodårene og kan brukast til avbildning av desse, eller dei følgjer blodet til visse organ der dei samlar seg opp og kan brukast til avbildning av organa.

Under SPECT ligg pasienten i eit såkalla gammakamera. Det kan likna ein røntgen- eller MR-maskin, men i staden for å senda stråling gjennom pasienten og ta bilete på andre sida, fangar det opp strålinga frå technetiumet inni kroppen og dannar eit bilete av kvar strålinga kjem frå.

## Teknisk bruk
I form av dei kvasi-stabile isotopane (97Tc, 98Tc, 99Tc) er technetium eit svært effekt middel mot korrosjon av stål.

## Sjå òg
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell
Aminosyre

Ei **aminosyre** er ei organisk sambinding som inneheld ei aminogruppe (*-NH<sub>2</sub>*) og ei syregruppe (*-COOH*). Aminosyrer kan danna lange kjeder ved at aminogrupper reagerer med syregrupper. Dette vert kalla peptidbinding. 

Innan biokjemi omtalar ein gjerne alfa-aminosyrer med det kortare namnet *aminosyre*. Alfa-aminosyrene har formel *NH<sub>2</sub>-CHR-COOH* der sidegruppa *R* kan variera. Desse er intermediat i stoffskiftet, og er spesielt byggesteinar i protein. Alfa-aminosyrene vert inndelte etter dei kjemiske eigenskapane til sidegruppene og korleis dei oppfører seg under fysiologiske forhold (37&nbsp;°C, pH&nbsp;7,4).

Generell struktur av alfa-amionsyrer: 

   COOH
   |
 H-C-R
   |
   NH2

## Inndeling

Det er normalt 20 ulike aminosyre som inngår i protein. Av desse er 9 essensielle (må skaffast gjennom matinntak), medan 11 kan syntetiserast av kroppen. (Tala er ikkje absolutte, då syntesen av enkelte ikkje-essensielle aminosyrer er nært kopla til matinntaket av bestemte essensielle aminosyrer. Spesifikt vert tyrosin danna med utgangspunkt i fenylalanin, medan cystein krev metionin i syntesen. I tillegg er også glysin og arginin essensielle på vilkår.) Under fylgjer ei anna inndeling av aminosyrene, etter enkelte kjemiske eigenskapar:

### Upolar, alifatisk R
* Glysin (Gly): R = –H
* Alanin (Ala): R = –CH3
* Valin (Val): R = –CH(CH3)CH3
* Leucin (Leu): R = –CH2CH(CH3)CH3
* Isoleucin (Ile): R = –CH(CH3)CH2CH3
* Prolin (Pro): R = –CH2CH2CH2–*β*N &nbsp;&nbsp; (syklisk med beta-nitrogenet som del av sykelen)

### Upolar, aromatisk R
* Fenylalanin (Phe): R = –CH2–fenyl &nbsp;&nbsp; (ei fenylgruppe med 6 karbonatom i aromatisk ring)
* Tryptofan (Trp): R = CH2–indolring

### Polar, uladd R
* Serin (Ser): R = –CH2OH
* Treonin (Thr): R = –CH(OH)CH3
* Cystein (Cys): R = –CH2SH
* Metionin (Met): R = –CH2CH2SCH3
* Asparagin (Asn): R = –CH2C(=O)NH2
* Glutamin (Gln): R = –CH2CH2C(=O)NH2
* Tyrosin (Tyr): R = –CH2–fenyl–*para*–OH &nbsp;&nbsp; (der *para* tyder at OH sit på motsett side av fenylgruppa enn resten av molekylet)

### Negativt ladd R (sur)
* Aspartat (Asp): R = –CH2COO–
* Glutamat (Glu): R = –CH2CH2COO–

### Positivt ladd R (basisk)
* Lysin (Lys): R = –CH2CH2CH2CH2NH3+
* Arginin (Arg): R = –CH2CH2CH2NHC(=NH2+)NH2
* Histidin (His): 

## Hugsereglar
Dei hydrofobe aminosyrene: PROFET GAV LIM (prolin, fenylalanin, tryptofan, glysin, alanin, valin, leucin, isoleucin og - til ein viss grad - methionin).

Dei hydrofile aminosyrene: SCOTT HALL AGGA (serin, cystein, treonin, tyrosin, histidin, arginin, lysin, asparagin, aspartat, glutamin og glutamat). 

Dei ikkje-essensielle aminosyrene: ACG pst... (alanin, arginin, asparagin, aspartat, cystein, glutamin, glutamat, glysin, prolin, serin, tyrosin).
Klaksvík

**Klaksvík** (IPA ˈklakːsvʊik) er den nest største byen på Færøyane etter Torshavn. Ein gamal skrivemåte er **Klakksvík**. På dansk heiter byen  **Klaksvig**. Klaksvík er fiskerihovudstaden, og er den største færøyske byen nordpå. 

Ein ting som er verd å sjå er Christianskirkja som var bygd i 1963. I kyrkja finst det ein 4000 år gamal heilag stein. Opphavleg skal steinen ha vore ei offerskål i eit tempel i Danmark.

Ved fiskeindustrien i Klaksvík finst det eit bryggeri, *[[Föroya Bjór]]*. Det andre bryggeriet på Færøyane, *[[Restorffs Bryggjarí]]*, finn ein i Tórshavn.

## Geografi
Klaksvík ligg på øya Borðoy, som er den største av dei færøyske nordøyane. Byen ligg i ein dal ved enden av ein liten fjord. Kring byen er fjella *Myrkjanoyrarfjall* (689 m), *Háafjall* (647 m), *Hálgafelli* (503 m) og *Klakkur* (414 m). Byen er oppkalla etter fjellet Klakkur. *Klakkur* tyder *overståande eller overhengjande fjell*. 

Klaksvíkar kommuna vart frå 1. januar 2005 slegen saman med tidlegare Mikladalur kommuna. Kommunen hadde i 2005 i underkant av 5000 innbyggjarar. Dei aller fleste av desse bur i byen Klaksvík.

Klaksvík kjem ein til frå hovudstaden Tórshavn ved å køyra over øyane Streymoy og Eysturoy via tunnelen mellom Leirvík og Klaksvík.

Om ein reiser vidare mot nordaust, kjem ein til øya Viðoy. Heilt nord kjem ein til Viðareiði, med Kap Enniberg. Då er ein så langt nord ein kan koma på Færøyane. 

## Personar med tilknyting til Klaksvík
* Elinborg Lützen (1919–1995), kunstnar og grafikar.

## Bakgrunnsstoff
* Klaksvik.fo Klaksvíkar kommuna
* Faroeislands.dk: Klaksvík 
* klhavn.fo - Port of Klaksvík
Svart pepar

**Svart pepar**  (*Piper nigrum*) er ein klatreplante i peparfamilien og eit mykje brukt krydder som ofte berre blir kalla pepar. 

## Skildring
Peparplanten er ein fleirårig klatreplante med vedstamme som kan bli opptil 4 meter høg. Han veks opp langs tre, master og stativ. Planten har luftrøter og kan også slå rot om han når bakken att. Blada er hjarteforma og kan bli  12-18 cm lange. 
Planten har små blomar som er kvite eller grøne. Dei sit i hengjande rakler som blir 4-8 cm lange. 
Vanlegvis har ulike plantar hann- eller hoblomar. Kvar hobloma dannar ei kulerund steinfrukt som blir kalla peparkorn. Peparkorna er grøne som kart og raude i mogen tilstand. Kvar klase inneheld opptil femti peparkorn. 

## Peparkorn

Innhausting og tørkemetode avgjer fargen på peparkorna, som kan vera svarte, kvite, grøne eller raude. Dei tradisjonelle fargane er svart, som er tørka peparkorn med skal, og kvite, der skala er fjerna. Raude og grøne peparkorn kan også syltast.

## Dyrking
Peparplanten veks i tropisk klima og blir mellom anna dyrka i India, Indonesia, Vietnam, Malaysia og Brasil. Dei viktigaste produsentlanda var opphavleg India og Indonesia, men Vietnam auka produksjonen og blei den største peparprodusenten på 2000-talet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Lars Ove Seljestad

**Lars Ove Seljestad** () er ein norsk sosiolog og forfattar. Han vart fødd i industristaden Odda. Etter den tid har han flytta mykje, men lever no på Austlandet.

Seljestad debuterte som forfattar i 2005 med romanen *Blind*. I likskap med forfattaren er hovudpersonen sosiolog og son av ein arbeidar ved Odda Smelteverk.  
Sidan debuten har Seljestadgitt ut fleire romanar, eit essay og to diktsamlingar.  

Seljestad skriv hovudsakleg på eit moderne dialektfarga nynorsk. Han er kjend som ein sterk formidlar og opplesar av eigen litteratur. Han er sidan 2010 fulltids forfattar og skribent. Same året vart han tildelt Bokhandelens forfatterstipend.

Seljestad har òg skrive fast for spalta Paradoks i avisa *[[Klassekampen]]*. 

## Utgjevingar
* 1997 - *Arbeidsløyse som ressurs, nye vegar til arbeid og identitet*. ISBN 82-521-4959-6
* 2005 - *Blind*, roman. ISBN 82-02-24314-9
* 2006 - *Bastard*, essay. ISBN 978-82-02-25500-8
* 2009 - *Frægd*, roman. ISBN 978-82-03-19469-6
* 2011 - *Fjorden*, roman. ISBN 978-82-03-35035-1
* 2012 - *Isberg*, roman. ISBN 978-82-03-35096-2
* 2013 - *Storspring*, diktsamling. ISBN 978-82-0335549-3
**2014 - Kjære bror,* roman. ISBN 978-82-0335790-9
**2017 - Ta hand om deg,* roman. ISBN 978-82-0336276-7
**2019 - Snøen stryk ut alle spor,* roman. ISBN 978-82-0336435-8
**2020 - Lyden av stein som flyttar seg under vatn,* diktsamling, ISBN 978-82-0326710-9

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Aschehoug forlag om Lars Ove Seljestad 
*Cappelen forlag om Lars Ove Seljestad
* Lars Ove Seljestad i NRK Forfatter
* Ein bastard tek bladet frå munnen på http://www.hardanger-folkeblad.no
* Utgjevingar av Lars Ove Seljestad i BIBSYS Ask
Claes Gill

**Claes Gill** () var ein norsk journalist, forfattar, poet, skodespelar og teatersjef. Gill vart fødd i Odda, men voks hovudsakleg opp i Bergen, og budde som vaksen mest i Oslo. Han var teatersjef ved Rogaland Teater i Stavanger frå 1952 til 1956. Gill medverka i fleire spelefilmar. 

Han gav i 1939 ut diktsamlinga *Fragment av et magisk liv*. I 1942 kom diktsamlinga *Ord i jærn*. Seinare arbeidde han mest med teater, både som skodespelar og instruktør. Han vart særleg kjend for den djupe og sensuelle stemma si. Claes Gill tok del i riksmålsrørsla sin kamp mot samnorsk på 1950-talet.

## Litteratur
* Fløgstad, Kartan: *Portrett av eit magisk liv, poeten Claes Gill*, Oslo 2003. ISBN 82-05-31328-8

## Bakgrunnsstoff
* Claes Gill i NRK- opptak
DNA (fleirtyding)

**DNA** er ei forkorting med fleire tydingar:

* Arvestoffet **[[DNA]]**, deoksyribonukleinsyre
* **[[Det norske Arbeidarpartiet]]**.
* **[[Den Norske Advokatforening]]**.
* **[[Den Norske Automobilfabrikk]]**
* Butikkjeda dna, skobutikkar
Kopar

:*For virussjukdommen koppar, sjå *'koppar**.''



**Kopar** er eit [[grunnstoff]] med [[kjemisk symbol]] **Cu''' og atomnummer 29. Det er eit transisjonsmetall og høyrer til dei edle myntmetalla saman med sølv og gull, og dei er alle plassert i gruppe 11 i d-blokka i periodesystemet. Kopar er nødvendig for kroppen, men i store mengder er det giftig. Salt av kopar er oftast blå eller grøne.

## Bruk

Kopar er ein god straumleiar og vert brukt i elektriske og elektroniske leidningar. 

Den giftige eigenskapen til metallet gjer at ein kan bruka det for å hindra algevekst på skip og i oppdrettsanlegg.

Messing er ei legering av kopar og sink. Bronse er legering av kopar og tinn. Desse legeringane blir mykje brukt som eit vakkert og sterkt materiale i gjenstandar og bygningar. Kopar har òg vore mykje brukt i myntar.

## Utvinning

Kopar er eit vanleg metall i jordskorpa, og har vore nokså lett tilgjengeleg for tidlege menneske, som skapte bronse og bronsealderen. I Noreg finne me kopar i det kaledoniske beltet frå Hardanger til Røros, med nokre spreidde felt lenger nord. 

Ein byrja med gruvedrift i Noreg seint på 1400-talet. Det første norske koparverket starta i Sandsvær ved Kongsberg i 1490. Andre kopargruver i Noreg har lege i Kvikne, Røros, Løkken og Visnes. Den siste utvinningsstaden ligg på Karmøy og har gjeve namn til Kopervik.

Det meste av norsk kopar har gått til eksport. Mellom anna kler kopar frå Visnes Friheitsgudinna i New York-hamna.

## Forureining
Både kopar og koparsambindingar kan vera svært giftige for biologisk liv, særleg organismar som lever i vatn. Avrenning frå koparprodukt og gamle kopargruver er derfor eit stort problem for det naturlege miljøet rundt.

## Folketru

I alkymien meinte ein at kopar hadde samband med Afrodite/Venus på grunn av den vakre glansen, det at ein lenge hadde brukt kopar for å laga speglar, og fordi ein assossierte metallet med Kypros, som var ei heilag øy for gudinna. Symbolet for kopar i alkymien var derfor det same som for gudinna og planeten Venus.

## Sjå også

* Myntar
* Elektrisitet
* Røyrlegging
* Taktekking
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Webelements - kopar
* Miljødepartementet - Kopar som miljøgift 
* Bellona - Kopar som miljøgift
Aceton

**Aceton** (propan-2-on), CH3(CO)CH3, er det enklaste av ketona. Det er eit mykje brukt løysemiddel. Stoffet sitt kokepunkt er 56&nbsp;°C.

## Produksjon
Aceton vert laga ved oksidasjon av alkoholen propan-2-ol (isopropanol), og er ei fargelaus væske med karakteristisk søt-stikkande «organisk» lukt. 
Kvart år vert det produsert 3 500 000 tonn i verda, der om lag 5, tonn kjem til Noreg. Som løysemiddel er stoffet mellom anna hovudkomponenten i neglelakkfjernar, og eit viktig utgangsstoff ved framstilling av andre stoff. 

## Aceton i biologien

Ein finn aceton i naturen i plantar, røyk frå vulkanar og skogbrannar, og som biprodukt når menneskekroppen bryt ned feittlager.

Aceton finst i små mengder i urin, og kan ved sukkersjuke eller etter lang tids svolt skiljast ut i større mengder. Små born kan brekke seg på grunn av utskiljing av aceton i kroppen (acetonemiske brekningar). 

## Bakgrunnsstoff
Agder Flekkefjords Tidende

***Agder Flekkefjords Tidende*** er lokalavis for Flekkefjord i Agder og nabokommunane Kvinesdal, Sirdal, Lund og Sokndal. Avisa vart trykt for første gong den 25. april 1877 av lærarane Ole Fuglestvedt og Nicolai Just. Sidan då har avisa kome ut regelbunde, med unnatak av krigsåra 1940 til 1945.

I 1971 vart avisa registrert som aksjeselskap. 1. januar 2000 publiserte verksemda nettavisa *avisenagder.no*.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* Agder

## Kjelder
Adjø solidaritet

***Adjø solidaritet*** er ein film frå 1985 om psykiater Atle og teaterinstruktør Eigil. Filmen vart regissert av Petter Vennerød og Svend Wam. Hovudrollene vart spelte av Svein Sturla Hungnes (Atle) og Knut Husebø (Eigil).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* ''Adjø solidaritet'' i Norsk filmografi (Nasjonalbiblioteket)
Dagbladet

***Dagbladet*** er ei norsk landsdekkjande dagsavis. Hagbard Emanuel Berner gav ut fyrste utgåva av avisa den 2. januar 1869. Avisa skifta format frå fullformat til tabloidformat i 1983.

Avisa er politisk uavhengig, men fram til 1970-åra var avisa nært knytt til partiet Venstre. Framleis kan det sporast ei viss kulturradikalisme i avisa. Avisa har tradisjonelt lagt vekt på å vera ei kulturavis. Samstundes prøver Dagbladet å konkurrera med særleg *[[Verdens Gang]]* *(VG)* om å vera den største laussalsavisa i Noreg. 

*Dagbladet.no* er nettutgåva til Dagbladet og ein av dei mest trafikkerte norske nettstadane på verdsveven. Ho vart den *tredje* nettavisa i Noreg, slått på streken av Brønnøysunds Avis, som publiserte si eiga nettutgåve to dagar før Dagbladet.no vart publisert den 8. mars 1995 og musikkavisa Panorama som publiserte si nettutgåve 1. mars same år.

Dagbladet si redaksjonelle målform er bokmål, men nokre av journalistane skriv noko nær samnorsk. Nynorsk er berre tillate i lesarinnlegg eller i debattspalter. 

Særleg *Dagbladet* blei etter Tore Tønnes sjølvmord i 2002 av Norsk Presseforbunds granskningskommisjon kritisert for at avisas journalistikk var for overdimensjonert, personfokusert og delvis var prega av manglande presisjon og nøyaktighet. *Dagbladet*s eigen granskningskommisjon i Tønne-saka konkluderte med at «Mengde, presentasjon, billedbruk og typografi var i overensstemmelse med slik *Dagbladet* ønsker å fremstå i en løpende nyhetssak».

## Opplagstal

## Dagbladets [[Ansvarleg redaktør|ansvarlege redaktørar]] 1945-d.d.
* Alexandra Beverfjord 2018 -
* John Arne Markussen  2011 – 2018
* Lars Helle 2010-2011
* Lars Helle (kst.) 2010
* Anne Aasheim 2006-2010
* Lars Helle (kst.) 2006
* Thor Gjermund Eriksen 2003-2006
* John Olav Egeland 2000-2003
* Harald Stanghelle 1995-2000
* Bjørn Simensen 1990-1995
* Jahn Otto Johansen 1977-1984
* Arve Solstad 1973-1990
* Roald Storsletten 1959-1980
* Helge Seip 1954-1965
* Gunnar Larsen 1954-1958
* Einar Skavland 1945-1954

## Bakgrunnsstoff
* Dagbladet.no
* Småbilder av ''Dagbladet''s avissider
* Nasjonalbiblioteket om Dagbladet, med høve til å lesa gamle aviser

## Litteratur
* Dahl, Hans Fredrik (red): *Utskjelt og utsolgt - Dagbladet gjennom 125 år*, Oslo 1993. ISBN 82-03-22002-9

## Kjelder
Grunnstoffet bor

**Bor** er eit grunnstoff med atomnummer 5 og kjemisk symbol **B**. Det er eit halvmetall i gruppe 13 i periodesystemet.

## Særskilde kjenneteikn

Fleire allotrope former av bor, både amorfe og krystallinske er kjende.

Ein del borsambindingar, særleg hydrid har elektronunderskot. Det vil seia at det er færre elektron i bindinga enn det som må til for å oppfylla oktettregelen. Dette er mogleg fordi eit hydrogenatom kan danna ei bru mellom to boratom. 

## Bruk

Borsambindingar vert brukt i organisk syntese. 

## Historie

Bor vart oppdaga av Sir Humphrey Davy og Joseph-Louis Gay-Lussac i 1808, men borsambindingar har vore kjend lenge.

## Kjemi

Boraks (Na2B4O7) er ein viktig sambinding av bor.

## Biologisk rolle

Bor kan vera nødvendig for plantar. 

## Tryggleik

Bor og borat er ikkje giftige, så spesiell handsaming er unødvendig. Nokre andre borsambindingar er giftige. 

## Sjå også

* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - bor
Grunnstoffet tinn

**Tinn** er eit metall i gruppe 14 i det periodiske systemet. Tinn finst i to allotrope former. Ved låge temperaturar kan tinn i den vanlege metalliske forma gå over til den andre forma. Dette fenomenet er kjend som tinnpest. 

Metallisk tinn er ikkje giftig. Det kan derimot organiske tinnsambindingar vera. 

Det finst lite tinn på jorda. På oversikter over dei vanlegaste grunnstoffa i jordskorpa, kjem tinn langt ned på lista, bak vanlegare(!) stoff som praseodym, samarium, gadolinium og dysprosium. Likevel er ikkje tinn noko dyrt metall. Dette skuldast at det er lett å utvinna det vesle tinnet som finst, frå naturlege førekomstar av tinnstein.

## Bruk
I utsjånad, hardheit og tettleik er tinn ganske likt sølv, og blir brukt til drikkebeger, matfat, spisebestikk og liknande anten åleine eller som ei kjerne av tinn med eit lag sølv utanpå – såkalla sølvplett.

Bronse er ei legering av tinn og kopar.

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet

## Bakgrunnsstoff
* Tinn
Fosfor

**Fosfor** er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **P** og atomnummer 15. Det er plassert i gruppe 15 i p-blokka i periodesystemet.

Fosfor finst i minst fire allotrope former. Kvitt fosfor og raudt fosfor er dei to vanlegaste.

## Biologisk rolle
Den største delen av fosfor i menneskeroppen, rundt 86%, finst i bein og tenner i bindingar med kalsium. 8-9 % finn ein i musklane og resten i organa og blodet. 

Fosfor er ein viktig komponent i DNA-molekylet, som lagrar arvestoff, og finst i ATP-molekyl, dei viktigaste energilagra i kroppen. Stoffet er òg del av mange av enzyma som styrer næringsomsetjinga. Det er ein del av fosforlipidane, som regulerer feittomsetjinga og feittbalansen i blodet. Gjennom fosforhaldige samband hjelper det til med å transportera hormon gjennom cellemembranen inn i cellene.

Mangel på fosfor i kroppen kan føra til problem med bukspyttkjertelen, mjukning av bein, tannverk, minka vekst, vekttap, lågare kapasitet i hjernen og nervene og generell trøytnad. Dersom ein derimot stadig får i seg for mykje fosfor kan blodet bli syrleg slik at kalsium blir løyst frå beina og skilt ut i urinen bunden til fosforet. Dette vil føra til mangel på kalsium og ein auke i feittmengda i blodet. Eit kosthald som er svært høgt på kjøtmat kan gje for mykje fosfor.

Kjelder for stoffet er kjøt, fisk, egg, korn, ris, mjølkeprodukt, ølgjær, lecitin, ertevekstar og tørka frukt.

## Bruk
Fosfor vert særleg brukt i gjødsel i form av konsentrert fosforsyre

## Viktige sambindingar
* Fosforsyre
* Fosfat

## Sjå også
* Fosforescens
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Fosfor
Afghani

**Afghani** er valutaen i Afghanistan og har valutakoden **AFN**. Ordet *afghani* blir brukt i Sør-Asia med tydinga *afghansk*, sjå nedst i artikkelen.

Lang tid med urolege tilstandar og mangel på styre i landet førte til at mange ulike grupperingar trykte sin eigen valuta, utan tanke på standardisering eller serienummer. Dette førte til kaos og inflasjon i pengeverdien. Like før 2003 hadde mynteininga hadde kursen 43.000 afghani per amerikansk dollar. 

Den 2. januar 2003, etter ein tre månader lang overgangsperiode, bytta ein ut den gamle afghanien med ein ny. Denne fekk koden ISO 4217 AFN i staden for den gamle AFA, og «mista» tre nullar, slik at det no gjekk 43 AFN på kvar amerikanske dollar.

----
*Afghani* med tydinga afghansk:

* Abu Dujan al-Afghani, militær talsmann for al-Qaida i Europa
* Jamal al-Din al-Afghani var ein nasjonalist og modernist fødd i Iran tidleg på 1900-talet.
Mangan

**Mangan** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Mn** og atomnummer 25. Det er eit transisjonsmetall og ligg i gruppe 7 i periodesystemet. 

## Særlege kjenneteikn

Mangan kan ha mange oksidasjonstrinn i sambindingar. Sambindingar der mangan har oksidasjonstrinn +7 er sterke oksidasjonsmiddel. 

## Bruk

Kaliumpermanganat vert brukt som reagens i redokstitreringar. Permanganationet har sterk farge medan sambindingar der mangan har andre oksidasjonstal er fargelause. Dette gjer det lett å finna endepunktet for titreringa.

Mangan(IV)oksid kan brukast i batteri.

Metallet vert brukt i ulike legeringar.

## Historie

## Biologisk rolle

Mangansambindingar er viktige for funksjonen til nokre enzym. 

## Førekomst

Mangan finst for ein stor del i pyrolusitt. Metallet vert utvunne i Burkina Faso.

## Kjemi

Mangan kan ha mange ulike oksidasjonstal i sambindingar, og dannar mellom anna: 

* Kaliumpermanganat (KMnO4)
* Brunstein eller Mangan(IV)oksid (MnO2)

## Isotopar

## Tryggleik

Permanganat er sterke oksidasjonsmiddel. 

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements - mangan
* Mangan
Wolfram

**Wolfram** er eit transisjonsmetall. Det er plassert i gruppe 6 i d-blokka i det periodiske systemet.

## Bruk

Wolfram vert brukt til glødetråd i lyspærer.

## Viktige sambindingar

## Namnet
Grunnstoffet wolfram er kalla opp etter mineralet wolframitt, som det utgjer ein del av. Wolfram er òg eit tysk mannsnamn.

## Bakgrunnsstoff
* Wolfram