open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Samarium

**Samarium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Sm**, atomnummer 62 og atommasse 150,35. Det er eit lantanid. 

## Særlege kjenneteikn

## Bruk

Metallet vert brukt i legeringar. Oksidet kan brukast som katalysator. 

## Historie

Paul Emile Lecoq de Boisbaudran oppdaga samarium i 1879.

## Isotopar

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - samarium
Protactinium

**Protactinium** er eit radioaktivt grunnstoff med atomsymbol **Pa**, atomnummer 91 og atommasse (231). Det er eit actinoid. 

## Historie

Grunnstoffet vart oppdaga av mellom andre Otto Hahn og Lise Meitner i 1913.

## Tryggleik

Protactinium er radioaktivt og giftig. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - protactinium
Neptunium

**Neptunium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Np**, atomnummer 93 og atommase lik (237). Det er eit aktinid. 

## Særskilde kjenneteikn

Neptunium er eit ganske reaktivt grunnstoff. 

## Historie

Grunnstoffet vart oppdaga av Edwin M. McMillan og P.H. Abelson i 1940.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - neptunium
Sparkstytting

Ein **sparkstytting** eller **sparkstutting**, ofte òg kalla **spark**, er ein stytting (ein slags liten slede) som er bygd opp av ein stol som det er påmontert to meiar under. Meiane fortset attover til i overkant av det doble av lengda av stolen. Sparken vert driven framover av at føraren står på den eine meien og *sparkar* attover på underlaget med andre foten &mdash; derav namnet spark(stytting). Meiane er noko fleksible, og sparken kan styrast med hjelp av handtaka som er monterte i øvre kanten av stolryggen. På stolsetet kan ein ha ein passasjer eller anna last.

Ein spark kan berre køyrast på harde, glatte underlag som is eller hardpakka snø. Det ideelle sparkføret er middels glatt, der gliden for meiane er godt balansert opp mot det festet som må vera mellom skoen og underlaget for at ein skal kunna få framdrift. Ein kan då lett koma opp i fart på kring 15&ndash;20 km/t, eller endå meir i unnabakke.

Sparken er vanleg i bruk i Noreg, Sverige og Finland på vinterstid, særleg på vegstrekningar som ikkje er salta eller strøydde med sand.

## Historie
Truleg vart sparken slik me kjenner han funnen opp i Sverige på siste halvdel av 1800-talet. Den fyrste sikre opplysninga om sparkstyttingen er frå ei svensk avis som i 1872 skreiv om bruk av farkosten på dei islagte elvane og fjordane ved Piteå. Til Noreg kom sparken fyrst kring 1900.

## Spark som idrettsgrein
I åra frå 1890 til 1910 var hurtiglaup på sparkstytting ein populær idrett, særleg i Sverige. Sparkstyttinglaup var eiga øving i dei nordiske leikane (ein av forlauparane til dei olympiske vinterleikane). 

Rundt 1990 vart hurtiglaup på sparkstytting igjen ein seriøst driven idrett i Finland. Det vert no helde laup som er opp til 100 km lange og gjennomsnittfarten til utøvarane er om lag 30 km/t. Ein lettvekts hurtiglaupsspark vert masseprodusert av det finske firmaet ESLA.

## Kjelder

* «Sparkstøtting» på Bokmålswikipediaen, 2. juni 2005
* «Kicksled» på Engelsk Wikipedia, 3. juni 2005
* Nordøsterdalsmuseet 

## Bakgrunnsstoff
* Sparkhandbok frå Finland  
* Spark
Call

**Call** er eit ord med fleire tydingar:
* I finansspråk kan «call» bli bruka om ein type *[[opsjon]]*.
* I samband med jødedommen er «call» ei katalansk form av **[[kahál]]**.
Fersken

**Fersken** er ei steinfrukt frå ferskentreet (*Prunus persica*). Fersken vert mellom anna dyrka i California og middelhavslanda. Frukta er rund, og blir opptil 8 cm i diameter. Ho er søt og saftig.

Treet høyrer til i rosefamilien. Det blomstrar på berr kvist frå februar til april. Blada er avlange. 

## Fersken i kulturen
I kinesisk kultur er fersken knytt til dei udøydelege gudane, og står for langt liv.

Kina er den største ferskenprodusenten i verda, med ein produksjon på over 10 millionar tonn i 2010. Italia og USA var dei andre og tredje største produsentane.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Opsjon

Ein **opsjon** er eit verdipapir som gjev ein rett, men inga plikt, til å kjøpe eller selje ein bestemt aksje (eller indeks, i nokre få tilfelle) til ein bestemt pris på eller innan ein bestemt framtidig dato. Dersom det også er ei plikt, kallar vi det i staden ei terminkontrakt.

Vi skil vidare mellom ein kjøpsopsjon/call (rett til å kjøpe til ein bestemt pris) og ein salsopsjon/put (ditto selje). På Oslo Børs er det berre for OBX-indeksen og 14 av dei største børsnoterte selskapa at ein kan kjøpe og selje opsjonar.

Opsjonshandel kan hovudsakleg ha to formål:
* Verke som ei forsikring. Dersom du eig ein aksje, kan du kjøpe salsopsjonar for å sikre deg mot kursnedgang.
* Spekulasjon, for å tene pengar på feilforventningar i marknaden. Dersom du trur aksjekursen skal opp (meir enn marknaden forventar), kan du t.d. kjøpe ein kjøpsopsjon, trur du kursen skal ned (meir enn forventa), kan du kjøpe ein salsopsjon. Det finst òg ei mengde meir avanserte strategiar. Dessutan er det mogleg å spekulere i å utstede opsjonar, men det er vanskeleg å utstede opsjonar for «den meinige investor».

Opsjonar kan òg bli gjeve som ein del av løna til tilsette i aksjeselskap, oftast til dei som jobbar i toppleiinga. Formålet med dette er å gi dei incentiv til å gjera ein god jobb, slik at selskapet går godt og aksjekursen aukar.

## Bakgrunnsstoff
* Oslo Børs
* Opsjoner.com
Kjøttmeis

**Kjøttmeis** eller **kjøtmeis** (*Parus major*) er ein fugl i meisefamilien. Med ei lengd på ca&nbsp;15&nbsp;cm og vekt frå 14 til 20 gram er ho den største fuglen i familien som finst i Noreg.

## Utsjånad

Fuglen har svart hovud, kvite kinn og ei svart stripe langs undersida, men merker seg ut ved det sterkt gulfarga brystet. Ryggen er grønleg medan stjerten og vengene er blåaktige. Unge fuglar har ofte litt mattare fargar enn dei eldre.

Ved å strekka hals og nebb oppover, slik at ein ser det gule brystet med stripa, og røra hovudet slik at dei kvite flekkane liknar store auge, kan kjøttmeisa truga andre fuglar.

## Levemåte

Insekt, larvar, frø og frukter er typisk kost for meisa, som set stor pris på vintermating med feitt og liknande. Ho er sjølv byttedyr for tårnfalk, hønsehauk, sporvehauk, sporveugle mm.

Kjøttmeisa held seg gjerne saman med andre fuglar. Om vinteren leitar ho ofte etter mat saman med blåmeiser eller andre skogsfuglar i såkalla meisetog.

### Hekking
Fuglen hekkar frå april til juli, og har ofte to kull same året. Ofte brukte hekkeplassar er gamle hole tre, men er og ein ivrig kassarugar. Reiret lagar ho ved å fylle opp kassen med ca 8–10 cm mose, på toppen lagar ho ei grop som ho fôrar med det ho finn i området. Oftast er det ull, hår og fjør. Kjøttmeisa legg 6–12 egg, og rugetida er 12–14 dagar. Ungane dreg frå reiret etter 15–20 dagar. Kjøttmeisepara er trufaste.

## Utbreiing
I Noreg finst kjøttmeisa over heile landet, bortsett frå nord i Finnmark. Ho held gjerne til i lauv- og blandingsskog.

## Bakgrunnsstoff
Put

**Put** eller **putt** kan ha fleire tydingar:

*Ein salsopsjon (verdipapir), som ofte kan omsetjast på børsen.
*I golf eit slag der ein er på greenen og slår ballen langs bakken.
* Putt - flatbotna robåt.
Årdalsvatnet

**Årdalsvatnet** er eit vatn i Årdal kommune. Det ligg mellom Øvre Årdal og Årdalstangen. Vatnet ligg 2 m.o.h og er ca. 9 km langt.
Kaneltre

**Kaneltre** (*Cinnamomum verum*) er eit 10&ndash;15 meter høgt eviggrønt tre som er mest kjent for borken, som blir tørka og bruka som krydderet kanel og i røykjelse.

Malen kanel vert brukt som krydder, i norsk tradisjon brukar ein gjerne kanel på risgraut og i bakverk, som skillingsbollar. Kanel inneheld antioksidantar.

Ein kan kjøpe kanel som kanelstenger eller i malen form. 

## Bakgrunnsstoff
*
Basilikum

**Basilikum** (*Ocimum basilicum*) er ei krydderurt i leppeblomfamilien. 
Det er dyrka fram mange basilikumkultivarar og hybridar med ulike bladstorleikar og smakar. 

Basilikum stammar frå Sør-Asia og Iran. Planten blir i dag dyrka i store delar av verda, og er viktig i søraustasiatisk og italiensk mat. 

Urta kan brukast frisk eller tørka. Basilikum blir mellom anna brukt til kjøt, fisk og salatrettar, og i ulike sausar, som pesto. 

Basilikum har hjarteforma blad, og desse er derfor eit kjærleikssymbol i Italia.

Eit einaste funn er registrert i Noreg.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Bie

**Bier** (*Anthophila*, gresk for «blome-elskar») er ei gruppe insekt innanfor årevengene. Gruppa høyrer inn under overfamilien *[[Apoidea]]* og omfattar ni familiar med til saman litt under 20 000 artar på verdsbasis. Dei er viktige for pollinering av mange blomstrar.

Alle artane er anten heilt eller delvis eusosiale. Honningbier lagar honning og er viktige kulturdyr.

## Bakgrunnsstoff
Baldassare Peruzzi

**Baldassare Peruzzi** () var ein italiensk arkitekt og kunstmålar under renessansen. Han var fødd i Siena og lærte hjå Donato Bramante, Rafael og Sangallo under bygginga av Peterskyrkja i Vatikanet. I Roma teikna han mellom anna Villa Farnesina og Palazzo Massimo alle Colonne.

Peruzzi døydde i Roma.

## Bakgrunnsstoff
Kanel

**Kanel** er eit krydder som blir laga av borken til fleire tre i slekta *[[Cinnamomum]]*, særleg kaneltre (*Cinnamomum verum*).

Ein kan kjøpe kanel som kanelstenger eller i malen form. Malen kanel vert brukt som krydder, i norsk tradisjon brukar ein gjerne kanel på risgraut og i bakverk, som skillingsbollar. Kanel inneheld antioksidantar.

## Kjelder
Rosin

Ei **rosin** er ei drue som er blitt tørka, anten ved å leggja henne i sola eller ved hjelp av eld. Rosiner vert brukte i baking, matlaging og i gløgg. Rosiner kan òg etast som dei er.

Ein stor konsentrasjon sukker i rosinene gjer dei svært søte på smak. Dersom dei blir lagra lenge kan sukkeret krystallisera seg, noko som gjer dei litt sandete når ein et dei, men ikkje elles påverkar rosinene. Dersom ein legg dei i ei væske eit tid, som alkohol, fruktjus eller kokande vatn, vil det krystalliserte sukkeret løysa seg opp. 

Ein særskild type rosin er korint. Liknande tørka frukt er svisker og tørka aprikos.

## Bakgrunnsstoff
*Rosiner i *Store norske leksikon*
Øystese

**Øystese** er ein tettstad og eit sokn ved Hardangerfjorden i Kvam herad, om lag 7 km aust for Norheimsund. Fylkesveg 7 går gjennom bygda.

## Kultur
I Øystese ligg skulpturmuseet etter bilethoggaren Ingebrigt Vik, og kunst- og konserthallen Kabuso som er tusenårsstadi Hordaland.

## Natur og friluftsliv
Fire kilometer nord for tettstaden ligg Skårsvatnet med fem fiskeartar: Gullvederbuk, karuss, aure, ål og trepigga stingsild. Vatnet har ei flatevidde på 82 dekar og ligg 113 meter over havet. Gullvederbuk og karuss vart utsett i vatnet i 1914, og førstnemnde har gjort Skårsvatnet kjent som "Gullfiskvatnet".

## Øystese tettstad

## Øystese sokn
Øystese sokn har om lag 2&nbsp;750 (2013) innbyggjarar og femnar om dels sjølve tettstaden med omgjevand, dels bygdene runt Fyksesund, og i tillegg Kvamsøy ute i Hardangerfjorden. Tidlegare høyrde også Ålvik til Øystese, men det er i dag eit eige sokn.

## Kjende personar frå Øystese
* Ingebrigt Vik - bilethoggar
* Johannes Lofthus - skulemann
* Nils Gunnar Lie - journalist
* Knut Hjeltnes - diskoskastar
* Arne Johannessen - leiar Politiets Fellesforbund
* Torstein Lofthus - trommeslagar
* Frank Kjosås - skodespelar
* Heidi Marie Vestrheim - musikar og programleiar
Khoisanspråk

**Khoisanspråk** er ei gruppe språk som blir snakka i det sørlege Afrika (Sør-Afrika, Namibia, Angola og Botswana). Khoisan vart føreslått som ein språkfamilie av Joseph Greenberg, men lingvistar som studerer språka har forkasta ideen om at dei utgjer ein genetisk familie. Grunnen til at Greenberg sitt framlegg fekk såpass gjennomslag var dels at khoisanspråka alle bruker klikkelydar, og dels at ingen av dei høyrer til nokre andre afrikanske språkfamiliar.

## Språk som har vorte rekna som khoisanspråk

### Hadza
Hadza (isolat, 800 talarar i Tansania)

### Sandawe
Sandawe (isolat, 40000 talarar i Tansania)

### Ju-ǂhõã
Desse blir ofte referert til som *nordkhoisanspråk*.

* ǃ'O-ǃxu
* ǃXu
* Zhu-ǀhoa
* ǁX'au-ǁ'e

### Tuu
Desse blir ofte referert til som *sørkhoisanspråk*.

#### ǃKwi
* Seroa
* Nǀu
* ǀXam 
* ǁXegwi

#### ǂHõã
* ǃXóõ
* ǂHõã

### Khoe-kwadi-språk
Desse blir ofte referert til som *midtkhoisanspråk*.

* Khoekhoe: nama-språket
* Khoe
** Kxoe: kxoe, ǁani, buga, gǀanda
** Naro-gǁana: naro, gǁana, gǀui, #haba
** Shua: cara, deti, ǀxaise, danisi, ts'ixa
** Tshwa: kua, cua, tsua

Til saman har språka som blir referert til som khoisanspråk omtrent 150&nbsp;000 talarar. I dag vert dei talt i Kalahari-ørkenen i sørvestlege Afrika, og i ein liten del av Tanzania. Det einaste vidstrakte språket er nama, med ein kvart million brukarar. Sandawe kjem på andre plass, med 40&nbsp;000, og ju har 30&nbsp;000. Mange av språka minskar i utbreiing, og er sjeldne og/eller utdøyande &ndash; nokre av språka er allereie utdøydde.

## Klikkelydane i khoisanspråka
Det einaste karakteristisk trekket som er felles for khoisanspråka er dei såkalla klikkelydane. Språket juǀ'hoan har 30 klikk-konsonantar og rundt 90 ulike fonem. Språka ǃXóõ og ǂHõã er like komplekse. Dei einaste andre språka som brukar slike klikkelyder, er bantuspråka som blir snakka i nærleiken, som t.d. nguni-språka (mellom anna zulu, xhosa og nedebele) og gciriku.

Khoisanfolka i Botswana blir rekna for ein av dei eldste greinene av menneskeslekta.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Khoisan languages|Khoisan languages]]» frå ,  den 18. oktober 2017.*  
 
## Litteratur
* Schapera, I.: *The Khoisan Peoples of South Africa - Bushmen and Hottentots.* London : Routledge & Kegan Paul, 1960.

## Bakgrunnsstoff

* Ethnologue.com (oversyn over khoisan-språk)
Stytting

Ein **stytting** (dial. ofte **støtting**) er ein kort og oftast relativ brei slede. Styttingar kan vera laga for å bli dregne av trekkdyr (oftast hest), eller for å bli dregne av folk. Ordet blir særleg bruka om ein type tømmerslede, men i nyare tid finst ordet òg i samansetjinga *[[sparkstytting]]*. 

Før traktorar og sjølvgåande skogsmaskinar vart tekne i bruk vart mykje av tømmeret i Noreg køyrt fram på stytting eller med lunnedrag. Desse styttingane hadde korte meiar med ein tverrstokk som grovenden av tømmeret kvilte på. Lastehøgda var om lag 30 til 40 cm, slik at tømmeret kunne rullast opp frå sida. Tømmerstyttingar vart tradisjonelt laga av kraftig trevirke, men på 1950-talet vart det òg laga nokre av stål. Det vart nytta reiskap som handspik, spett og tømmersaks under lasting og lossing. 

## Galleri

Fil:Heimelaga stutting.jpg|Heimelaga stuttimg.
Fil:Heimelaga stutting - nærbilete.jpg|Nærbilete av heimelaga stutting.
Fil:Stutting fra Røros.jpg|Stutting frp Røros.
Fil:Grov granstokk på stutting.jpg|Grov granstokk på stutting.
Fil:Tømmerkjøring på barmark.jpg|Tømmerkjøring på barmark fra ein prestegardsskog på Ringerike i Buskerud.
Fil:Norske_Folkelivsbilleder_04_-_Tömmerkjörsel_og_Mærkning_(Johan_Fredrik_Eckersberg).jpg|Tømmerkjøring med stytting og tømmermåling. Måleri av Johan Fredrik Eckersberg.
Fil:Hankekjøring med hest i Vestre Gausdal vinteren 1967.jpg|Hankekjøring med hest i Vestre Gausdal i Opplandvinteren 1967. Hesten er ein fjording.
Fil:Hankekjøring_av_tømmer_i_Vestre_Gausdal_i_Oppland_vinteren_1967.jpg|Hankekjøring av tømmer i Vestre Gausdal i Oppland vinteren 1967. 
Fil:Vedkjøring med hest og stutting.jpg|Vedkjøring med hest og stutting på Biskoplien øvre, Stavsjø, Hedmark.
Fil:Tømmerkjøring fra Rognmo statsskog i Målselv.jpg|Tømmerkjøring fra Rognmo statsskog i Målselv.
Fil:Skogshest på tømmerveg i Vestre Gausdal vinteren 1967.jpg|Skogshest med stytting på ein tømmerveg i Vestre Gausdal vinteren 1967. Hesten står og et på ein høytapp.
Fil:Stutting - framsidebilete på bladet Prodsenten.jpg|Faksimile av framsidebilete frå bladet Produsenten, som vart utgjeve av Landbrukets sentralforbund. Denne utgåva er nr. 4 1961, og kom i april dette året. Biletet syner ein dølahest som er spent føre ein stutting med tre etter måten granne bårka tømmerstokkar.


## Sjå òg
* Sparkstytting
Spark

**Spark** visa til:

* Sparking med foten
* Sparkstytting eller spark – ein liten slede på tynne meier, lokalt òg brukt i konkurransesamanheng
* *[[Spark av Marit Larsen|Spark]]* – musikkalbum frå 2011, med Marit Larsen
* Spark Point – eit kupert nes på Sør-Shetlandsøyane
El Caco

**El Caco** er eit rockeband frå Lillestrøm. Dei vann Alarmprisen 2006 i klassen *metall*. 

## Musikarar
* Øyvind Osa, vokal og bass
* Thomas Fredriksen, trommer
* Anders Gjesti, gitar

## Diskografi
* *[[Viva]]* (2001)
* *[[Solid Rest]]* (2003)
* *[[The Search]]* (2005)
* *[[From Dirt]]* (2007)
* *[[Heat]] * (2009)

## Bakgrunnsstoff
* elcaco.com 
* myspace.com/elcaco - El Caco på Myspace
Skorpesund

**Skorpesund** er ein matrikkelgard på sørsida av Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Skorpesund ligg ved Skorpesundet utan vegsamband, og garden er ikkje lenger busett. Garden høyrer inn under Kvalsvik grunnkrins.
UTF-8

**UTF-8** er ein algoritme for å overføre talverdien til teikna i Unicode-standarden til sekvensar av 8-bits bytes. UTF-8 er definert i Annex R, "UCS Transformation Format 8 (UTF 8)" i ISO/IEC 10646, og i kapittel 3.9 av versjon 4.0 av Unicode-standarden.

## Litteratur
* The Unicode standard, chapter 3.9, Unicode encoding Forms. http://www.unicode.org/versions/Unicode4.0.0/ch03.pdf
Løynspråk

Eit **løynspråk** eller **løyndespråk** er eit omgrep som blir bruka om språk som blir bruka i lukka grupper og som det blir lagt vekt på å unngå at folk utanom gruppa forstår. Løynspråk vil ofte innehalde spesifikke omlagingsmekanismar for å forvanske ord som elles ville vore lett å forstå for grannegrupper. Nokre løynspråk i Skandinavia og nærområda er romani rakripa, rodi, månsing, jenisch og rotvelsk.
Livpulsåre

**Livpulsåra** (latin *aorta*) er ei pulsåre, ho blir òg kalla *hovudpulsåra*. Livpulsåra går hos menneska ut frå hjartets venstre hjartekammer. Ho er utførselen for oksygenrikt blod frå hjartet og starten på den delen av kretsløpssystemet som blir kalla det store kretsløpet. Starten på livpulsåra er aortaklaffen. Rundt klaffen er det ei utposing på åra, *sinus Valsalva*, der ein finn avgangen av kranspulsårene. Området frå aortaklaffen til slutten av sinus Valsalva blir kalla aortarota.

Livpulsåra kan vidare delast inn i *aorta ascendens* (stigane a.), *arcus aortae* (aortabogen), *isthmus aortae, aorta descendens* (søkkande a.), *aorta thoracalis* (frå hjarte til mellomgolv) og *aorta abdominalis* (frå mellomgolv til slutt).

Livpulsåra kjem opp midt oppå hjartet. Rett på utsida av hjartet går kranspulsårene av, dei forsyner hjartemuskelen med blod. Så går åra oppover og bakover, normalt svakt mot venstre før ho bøyer i ein boge nedover og mot høgre. Vidare nedover ligg ho til venstre for og framom ryggsøyla. I bekkenet delar livpulsåra seg i høgre og venstre arteria illiaca communis som gjer blodforsyning til nedre del av underlivet og beina.

På vegen nedover går det av store og små blodkar heile vegen. Av dei store kan nemnast dei tre *bogekara* (til hovud, hals og armar) truncus brachiocephalicus, a. carotis communis og a. subclavia. Under hjartet kjem truncus coeliacus (til magesekk og lever), øvre og nedre a. mesenterica (til tarmane) med a. renalis (til nyrene) innimellom.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Richard Nixon

**Richard Milhous Nixon** () var ein politikar i Sambandsstatane. Som politikar representerte han det republikanske partiet. Han var visepresident i USA frå 1953 til 1961 og president frå 1969 til 1974. Han var nummer 37 i rekkja over presidentar. 
Han er den einaste som har vorte vald to gonger både som visepresident og president. Han vil alltid bli hugsa som fyrste og til no einaste amerikanske president som har gjeve frå seg embetet. Han måtte gå av i samband med Watergate-skandalen.

Nixon si tid som president vart dominert av Vietnamkrigen.
Legionella pneumophila

**Legionella pneumophila** er ein bakterie av slekta *[[Legionella-bakterie|Legionella]]*, som kan forårsaka den dødelege sjukdommen med det same namnet, også kalla *[[legionærsjuke]]*, hjå menneske.
Kvalsvik Nedre på Nerlandsøya

:*For andre stader med namnet «Kvalsvik» eller «Kvalsvika», sjå fleirtydingssida på *'Kvalsvik**.''
----

**Kvalsvik Nedre''' er ein matrikkelgard på Nerlandsøya i Herøy på Sunnmøre.

Garden omfattar den nedre, nordvestre delen av Kvalsvik grunnkrins, og grensar mot gardane Kvalsvik Øvre og Nerland.
Legionella-bakterie

**Legionella-bakteriar** er ein type gram-negative bakteriar som er klassifisert som ei eiga slekt, *Legionella*, i taksonomien.  Det er funne mange ulike artar av *Legionella*-bakteriar.  Den mest kjende er *[[Legionella pneumophila]]*, som kan forårsaka dødeleg sjukdom hjå menneske.

## Artar
*[[Legionella adelaidensis]]*
*[[Legionella anisa]]*
*[[Legionella beliardensis]]*
*[[Legionella birminghamensis]]*
*[[Legionella bozemanae]]*
*[[Legionella brunensis]]*
*[[Legionella busanensis]]*
*[[Legionella cardiaca]]*
*[[Legionella cherrii]]*
*[[Legionella cincinnatiensis]]*
*[[Legionella donaldsonii]]*
*[[Legionella drancourtii]]*
*[[Legionella dresdenensis]]* 
*[[Legionella drozanskii]]*
*[[Legionella dumoffii]]*
*[[Legionella erythra]]*
*[[Legionella fairfieldensis]]*
*[[Legionella fallonii]]*
*[[Legionella feeleii]]*
*[[Legionella geestiana]]*
*Legionella* genomospecies 1
*[[Legionella gormanii]]*
*[[Legionella gratiana]]*
*[[Legionella gresilensis]]*
*[[Legionella hackeliae]]*
*[[Legionella impletisoli]]*
*[[Legionella israelensis]]*
*[[Legionella jamestowniensis]]*
*Candidatus* *[[Candidatus Legionella jeonii|Legionella jeonii]]*
*[[Legionella jordanis]]*
*[[Legionella lansingensis]]*
*[[Legionella londiniensis]]*
*[[Legionella longbeachae]]*
*[[Legionella lytica]]*
*[[Legionella maceachernii]]*
*[[Legionella massiliensis]]* 
*[[Legionella micdadei]]*
*[[Legionella monrovica]]* 
*[[Legionella moravica]]*
*[[Legionella nagasakiensis]]*
*[[Legionella nautarum]]*
*[[Legionella oakridgensis]]*
*[[Legionella parisiensis]]*
*[[Legionella pittsburghensis]]*
*[[Legionella pneumophila]]*
*[[Legionella quateirensis]]*
*[[Legionella quinlivanii]]*
*[[Legionella rowbothamii]]*
*[[Legionella rubrilucens]]*
*[[Legionella sainthelensi]]*
*[[Legionella santicrucis]]*
*[[Legionella shakespearei]]*
*[[Legionella spiritensis]]*
*[[Legionella steelei]]* 
*[[Legionella steigerwaltii]]*
*[[Legionella taurinensis]]*
*[[Legionella tucsonensis]]*
*[[Legionella tunisiensis]]*
*[[Legionella wadsworthii]]*
*[[Legionella waltersii]]*
*[[Legionella worsleiensis]]*
*[[Legionella yabuuchiae]]*
Nerland

**Nerland** er eit namn med mange tydingar:

## Stadnamnet Nerland
Nerland er nytta som stadnamn mange stader i Noreg, stader som har fått namnet fordi dei ligg lågt i terrenget, gjerne ned mot sjøen. 
* Nerland er ein gard i Hemne kommune i Sør-Trøndelag fylke.
* Nerland er ein gard i Sunndal kommune på Nordmøre.
* Nerland er ein gard i Eide kommune på Nordmøre.
* Nerland er ein gard i Fræna kommune i Romsdal.
* Nerland er ei bygd i Midsund kommune i Romsdal.
* Nerland er ein gard i Nesset kommune i Romsdal.
* Nerland er ein gard i Rauma kommune i Romsdal.
* Nerland er ein gard i Haram kommune på Sunnmøre.
* Nerland er ein gard i Herøy på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke.
* Nerland er ein gard i Finnøy kommune i Rogaland fylke.

## Slektsnamnet Nerland
Nerland er òg eit slektsnamn, og det er nesten 1000 berarar per 2005. 

## Bakgrunnsstoff
Kvalsvik Øvre på Nerlandsøya

**Kvalsvik Øvre** er ein matrikkelgard på Nerlandsøya i Herøy på Sunnmøre.

Garden omfattar den øvre og sørvestre delen av Kvalsvik grunnkrins, og grensar mot gardane Skorpesund, Kvalsvik Nedre og Nerland.
«Alexander L. Kielland»

**«Alexander L. Kielland»** var eit flotell som vart nytta i samband med petroleumsutvinning på Ekofiskfeltet i Nordsjøen. Flotellet vart bygd som ein flytande halvt nedsenkbar boreplattform, men vart nytta som flotell. Plattforma vart bygd i Dunkerque i Frankrike i 1976. Ho vart kalla opp etter forfattaren Alexander Lange Kielland. Plattforma vart plassert på Ekofiskfeltet i Nordsjøen. Frå 1979 fungerte ho som tvillingplattform til oljeplattforma Edda 2/7 C på Eddafeltet. Den 27. mars 1980 velta «Alexander L. Kielland». I «Alexander L. Kielland»-ulukka omkom 123 av dei 212 som var om bord. 
Etter ei tid snudde ein plattforma att for å finna ut årsaka til ulukka. 
Plattforma vart seinare, etter mykje strid, søkkt i Nedstrandfjorden.
Lenes i Drangedal

**Lenes** er eit gardsbruk under Vefald ytre (G.nr. 25) i Drangedal kommune i Telemark. Bruket ligg ved Heldøla.
Kvalvik

**Kvalvik** eller **Hvalvik** (av norr. «hvalr» (‘kval’) og «vík» (‘vik’)), ofte brukt som **Kvalvika**, **Kvalviki** eller **Hvalvika**, er eit stadnamn som finst mange stader i Noreg:

## Troms
* Kvalvik i Måsøy
* Kvalvik i Lyngen
* Kvalvik i Balsfjord

## Nordland

### [[Vesterålen]]
* Kvalvika i Andøy
* Kvalvika på Sortland
* Kvalvika i Øksnes
* Kvalvika i Bø i Vesterålen
* Kvalvika i Hadsel

### [[Lofoten]]
* Kvalvika i Flakstad
* Kvalvika i Moskenes
* Kvalvik i Vestvågøy
* Kvalvika i Vestvågøy
* Kvalvika i Vågan

### [[Ofoten]]
* Kvalvika i Lødingen
* Kvalvika i Narvik

### [[Salten]]
* Kvalvik i Bodø
* Kvalvika i Bodø
* Kvalvik i Hamarøy
* Kvalvika i Hamarøy
* Kvalvika i Steigen
* Kvalvika i Sørfold
* Kvalvika i Gildeskål
* Kvalvika i Rødøy
* Kvalvika i Hemnes
* Kvalvika i Sømna

## [[Nord-Trøndelag fylke|Nord-Trøndelag]]
* Kvalvika i Flatanger
* Kvalvika i Nærøy
* Kvalvika i Nærøy
* Kvalvika i Osen
* Kvalvika i Vikna

## [[Sør-Trøndelag fylke|Sør-Trøndelag]]
* Kvalvika i Bjugn
* Kvalvik på Hitra
* Kvalvika på Hitra
* Kvalvika i Roan
* Kvalvika i Snillfjord
* Kvalvika i Åfjord

## [[Møre og Romsdal fylke|Møre og Romsdal]]

### [[Nordmøre]]
* Kvalvik på Frei

### [[Romsdal]]
* Kvalvika i Aukra
* Kvalvika i Midsund
* Kvalvika i Sandøy
* Kvalvika i Vestnes

### [[Sunnmøre]]
* Kvalvik i Flora
* Kvalvika i Haram
* Kvalvik på Utsira

## [[Sogn og Fjordane fylke|Sogn og Fjordane]]
* Kvalvika i Solund
* Kvalvika i Flora

## [[Hordaland fylke|Hordaland]]
* Kvalvika i Bergen

## [[Vest-Agder fylke|Vest-Agder]]
* Hvalvika i Kristiansand

## Usortert
* Kvalvika i Fedje
* Kvalvika i Sund
* Kvalvika i Karmøy
* Hvalvik i Bamble
* Hvalvika i Bamble
* Kvalviki i Radøy

## Sjå òg
* Kvalsvik
Teobromin

**Teobromin** er eit alkaloid som mellom anna finst i kakao. Stoffet stimulerar sentralnervesystemet ved å frigjera efedrin.

Teobromin er eit fargelaust, krystallinsk stoff. Det systematiske namnet til stoffet er 3,7-dihydro-3,7-dimetyl-1H-purin-2,6-dion, og det har molekylformel C_7H_8N_4O_2.
Kvalsvik

**Kvalsvik** eller **Kvalsvika** er eit stadnamn som finst fleire stader i Noreg:
* Kvalsvik i Flora
* Kvalsvik i Etne
* Kvalsvik i Tysvær
* Kvalsvik i Haugesund
* Kvalsvik på Nerlandsøya i Herøy på Sunnmøre
** Kvalsvik Øvre på Nerlandsøya
** Kvalsvik Nedre på Nerlandsøya
* Kvalsvika i Stryn
* Kvalsvika i Flekkefjord

## Slektsnamnet Kvalsvik
Kvalsvik er òg eit slektsnamn, og det er i overkant av 550 berarar per 2005.

## Sjå òg
* Kvalvik

## Bakgrunnsstoff
Hals på Tustna

:*For andre stader med namnet «Hals» eller «Halsen», sjå *'Hals (fleirtyding)**.''
----

**Hals*' ([[IPA]] [hɑ:ʂ]) er ein [[matrikkelgard]] på [[Tustna]] i [[Aure kommune]] på [[Nordmøre]] i [[Møre og Romsdal]].

Garden omfattar [[Halsnesset i Solåsundet|Halsnesset]] og vidare nordetter [[Solåsundet]] til om lag midt i gardsbruket Slettet under matrikkelgarden [[Innersetra på Tustna|Innersetra]].

== Gardsbruk ==

=== B.nr. 1: Oppistua ===

=== B.nr. 2: Bukta ===

=== B.nr. 3: Halsbogen ===

=== B.nr. 4: Halsmyra (òg kalla Haugen) ===

=== B.nr. 5: Stranda ===

=== B.nr. 6: Søstua ===

=== B.nr. 7: Bortistua ===

=== B.nr. 8: Nesset ===

=== B.nr. 9: Dalan (Dalen) ===
Dalan (dial. ["dɑɽaɲ:], [[dativ]] ["dɑɽɔ]) vart bygsla den [[27. desember]] [[1847]], og den [[8. september]] [[1866]] vart plassen frådelt b.nr. 6 (Søstua) som sjølveigande bruk.

=== B.nr. 10: Slettet ===
Slettet (dial. ['ʃ<u>l</u>et:ɛ] [[dativ]] ["ʃ<u>l</u>et:a]; av *slætt'' (‘slåttemark’)), som opphavleg høyrte til b.nr. 6 (Søstua), vart tidleg slege saman med b.nr. 4 (Steinteigen) under g.nr. 24 Indresetra). Innanfor den halvparten av bruket som høyrte til Søstua vart det òg bygd skule i 1890-åra. Denne skulen vart nedlagd i 1972, men skulehuset står framleis der og er bruka som skulemuseum.

### B.nr. 11: Haugen (Sollien)

### B.nr. 12: Bjørkheim

### B.nr. 14: Glemmen

### Bruk utan bruksnummer
* Tåa
* Iverteigen
Ingunn Golmen

**Ingunn Oldervik Golmen** () er ein norsk lokalpolitikar for Senterpartiet og ordførar i Aure kommune frå 2006 til 2019. Ho var tidlegare ordførar i Tustna kommune 2003&ndash;2005 som representant for ei tverrpolitisk liste for Senterpartiet, Venstre, Høgre og Kristeleg Folkeparti. Tustna og Aure vart samanslegne under namnet Aure den 1. januar 2006, og ho vart dermed den siste ordføraren i Tustna kommune.
Micelle

**Miceller** er aggregat av amfifile molekyl, surfaktantar eller tensid. Slike molekyl har både hydrofobe og hydrofile delar. Dei hydrofile delane er løyselege i vatn, medan dei hydrofobe delane gjerne liknar hydrokarbon. Dei enklaste surfaktantane har ei hovudgruppe som er hydrofil og ein enkel, hydrofob hale. Andre molekyl har forgreina eller fleire halar. 

Danning av miceller er ein spontan prosess som først skjer når konsentrasjonen av stoffet når eit visst nivå. Dette vert kalla kritisk micellekonsentrasjon (CMC, critical micelle concentration). Prosessen er entropidriven. Når tensidmolekyla er åleine orienterer vassmolekyla seg rundt desse og gir ein ganske ordna struktur. Denne vert broten når miceller vert danna. 

I vassløysning vil dei hydrofobe delane av molekyla søka saman slik at kontakten desse har med vatn vert minst mogleg. Dei hydrofile delane vil finnast på utsida av micella. 

## Form

Miceller kan ha ulike former. Dei kan vera sfæriske, sylindriske eller finnast som dobbeltlag. Forma er bestemt av forholdet mellom storleiken til den hovudgruppa og halen. Dobbeltlag vert gjerne danna av molekyl med to halar. 

I organiske løysemiddel finn ein gjerne omvende miceller. I desse er det dei hydrofile gruppene som søker saman slik at dei hydrofobe delane er på utsida. 

## Nytte

Når tensid er til stades i konsentrasjonar over CMC verkar dei som emulgatorar. Detergentar i vatn verkar ved at hydrofobe stoff som feitt og olje vert teke opp i micellekjernane. Dette skjer til dømes når ein vaskar opp eller vaskar hendene med såpe.
Virginia

**Virginia** er ein delstat i USA. Han var den første engelske kolonien i Amerika, og var ein av dei tretten koloniane som lausreiv seg frå Storbritannia i den amerikanske revolusjonen. Delstaten har fått namn etter Elisabeth I av England, som blei kalla «The Virgin Queen» ('jomfrudronninga').

Virginia blir rekna som den nordlegaste av Sørstatane. Kentucky og Vest-Virginia var opphavleg delar av delstaten, men blei skilde ut i 1792 og 1861.

## Kjende personar frå Virginia
* Thomas Jefferson, 3. presidenten av USA
* James Madison, 4. presidenten av USA
* James Monroe, 5. presidenten av USA
* William Henry Harrison, 9. presidenten av USA
* John Tyler, 10. presidenten av USA
* Zachary Taylor, 12. presidenten av USA
* Woodrow Wilson, 28. presidenten av USA
* Patrick Henry, 1. guvernør av Virginia

## Bakgrunnsstoff
*
Washington, D.C.

**Washington, D.C.** er hovudstaden i USA. Nemninga består eigentleg av to delar: *Washington* (ein by) og *[[District of Columbia]]* (eit føderalt distrikt). Distriktet vert styrt av den amerikanske Kongressen, som har delegert ein del makt til styresmaktene i byen.

Washington er oppkalla etter den fyrste presidenten i USA, George Washington. Byen vart offisielt hovudstad i 1800. 

Washington sine innbyggjarar kan stemme ved presidentval, jamfør det 23. grunnlovstillegget, men er berre representerte i Kongressen av ein delegat utan stemmerett i Representantane sitt hus. Dei har ikkje representasjon i Senatet.

Byen sine lokale myndigheiter består av ein vald borgarmeister og eit bystyre. Lokale avgjersler vert likevel ikkje så sjeldsynt tilsidesette av den føderale kongressen.

Washington har 572&nbsp;059 innbyggjarar (2000). Byen inneheld nokre av USA sine mest berømte bygg, slik som Det kvite huset og Kongressbygningen.

## Folkesetnad

Ifølgje estimat frå Bureau of the Census hadde Washington D.C. per 1. juli 2013 ein folkesetnad på 646&nbsp;449, ein auke på 7,4 prosent sidan folketeljinga i 2010. Auken er ein del av ein kontinuerleg veksttrend for distriktet sidan 2000, etter eit halvt hundreår med nedgang i folketalet. Byen var den med 24. høgaste innbyggjartal i USA i 2010. Ifølgje data frå 2010 auka talet på personar innanfor grensene av distriktet til over ein million personar på dagtid som følgje av pendlarar frå forstadene. 

Folkesetnaden består av 57,7&nbsp;% afroamerikanarar, 37,4&nbsp;% kvite, 3,0&nbsp;% asiatar og fleire minoritetar (2005). Distriktet var tidlegare kjent som drapshovudstaden i USA, med 482 drap i 1991. Tala på drap og valdsepisodar har seinare gått kraftig tilbake.

Nokre av dei viktigaste bydelane er Adams Morgan, Anacostia, Barry Farm, Capitol Hill, Chevy Chase Chinatown, Foggy Bottom, Fort Totten og Georgetown.

## Kultur
### Arkitektur
District of Columbia har nokre av dei best kjende bygga i USA, som Det kvite huset og Kongressbygningen. Det finst fleire kjente monument her, som det 169 meter høge Washington-monumentet og minnesmerke over blant anna Abraham Lincoln, Thomas Jefferson, Franklin D. Roosevelt og Albert Einstein. DC har også museum som Smithsonian American Art Museum. Distriktet er sete for ei rekke internasjonale organisasjonar, som Verdsbanken, Det internasjonale pengefondet og Organisasjonen av amerikanske statar.

### Idrett
Washington Football Team, tidlegare Washington Redskins, er namnet på det lokale amerikansk fotball-laget som spelar i NFL.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Washington, D.C.|Washington, D.C.]]» frå ,  den 23. august 2020.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Ů

**Ů** (minuskel: **ů**) er ein bokstav i det tsjekkiske alfabetet. Han står for ein lyd som historisk vart skriven med *o*, men som no vert uttalt som [uː] (IPA), altså likt med bokstaven *ú*. Ů kan ikkje stå fyrst i ord, då vert ú nytta i staden. Det tsjekkiske ordet for ringen er *[[:wikt:en:kroužek|kroužek]]* («ring») og han viser at u-en over tid har gått frå ein lang ó til uo-diftong for so å verta den lange ú-en han er i dag. Han vert difor heller ikkje nytta i lånord eller lydord.

I Unicode har han kodane U+016E (Ů) og U+016F (ů).

## Sjå òg
* Å
Georgine

**Georginer** (*Dahlia*) er ei slekt i korgplantefamilien med opphav i  Mellom-Amerika, og er nasjonalblomen i Mexico. Det latinske namnet kjem frå den svenske biologen Anders Dahl. I Tyskland og grannelanda fekk blomane namn etter den russiske biologen Johann Gottlieb Georgi.

Plantane i denne slekta er mangårige, bladrike knollplantar med vakre blomar. Hagegeorginene som blir dyrka i dag, kjem frå ei last røter som kom til Nederland frå Mexico i 1872 og gav staselege, raude blomar med spisse blad. Gartnarar kryssa desse georginene, som vart kalla *Dahlia juarezii*, med andre georginer, og la grunnlaget for alle dei mange moderne hybridane som finst i dag.

## Systematikk

Slekta har rundt 35 artar som er inndelte i fire seksjonar:

* Seksjon *Pseudodendron*
** *[[Dahlia imperialis]]*
** *[[Dahlia excelsa]]*
** *[[Dahlia tenuicaulis]]*

* Seksjon *Epiphytum*
** *[[Dahlia macdougallii]]*

* Seksjon *Entemophyllon*
** *[[Dahlia scapigeroides]]*
** *[[Dahlia foeniculifolia]]*
** *[[Dahlia linearis]]*
** *[[Dahlia rupicola]]*

* Seksjon *Dahlia*
** *[[Dahlia merckii]]*
** *[[Dahlia cardiophylla]]*
** *[[Dahlia apiculata]]*
** *[[Dahlia purpusii]]*
** *[[Dahlia pinnata]]*
** *[[Dahlia pteropoda]]*
** *[[Dahlia rudis]]*
** *[[Dahlia brevis]]*
** *[[Dahlia moorei]]*
** *[[Dahlia hintonii]]*
** *[[Dahlia mollis]]*
** *[[Dahlia atropurpurea]]*
** *[[Dahlia coccinea]]*
** *[[Dahlia australis]]*
** *[[Dahlia sherffii]]*
** *[[Dahlia scapigera]]*
** *[[Dahlia barkerae]]*
** *[[Dahlia tenuis]]*

Ein georginehybrid er:

* Sommargeorgine (*Dahlia × hortensis*)

## Bilete
Nokre georginevariantar: 

fil:DahliaLlandaff.jpg|'Bishop of Llandaff'
fil:Dahlia Hit Parade.jpg|'Hit Parade'
fil:Dahlia Horst Athalie.jpg|'Horst Athalie'
fil:DahliaMoonfire.jpg|'Moonfire'
fil:Dahlia Mish Mash.jpg|'Mish Mash'
fil:Dahlia Mary's Jomanda.jpg|'Mary's Jomanda'
fil:Dahlia Tengrove Millennium.jpg|'Tengrove Millenium'
fil:Dahlia pompom.jpg|'Pompom'


## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:de:Dahlien|Dahlien]]» frå ,  den 13. juli 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
Massachusetts

**Massachusetts** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Boston. Massachusetts er òg kalla *[[Utdanning]]sstaten*, sidan Harvard universitetet, ligg der.
Sjølve delstaten har ei rik historie. Det var her dei fyrste immigrantane frå «Mayflower» kom i land, og «Teselskapet i Boston» ved oppktakten til  den amerikanske sjølvstendekrigen fann stad her.

## Kjende personar frå Massachusetts
* John Adams, USAs 2. president
* John Quincy Adams, USAs 6. president
* John F. Kennedy, USAs 35. president
* George H.W. Bush, USAs 41. president
Ivar Arosenius

**Ivar Axel Henrik Arosenius**, kjend som **Ivar Arosenius**, () var ein svensk biletkunstnar frå Göteborg. 

Kunsten hans er kjøpt inn til fleire offentlege samlingar, men best representert er han ved Göteborgs Konstmuseum.

## Bakgrunnsstoff
* Om Ivar Arosenius hjå Delectus.se
* Göteborgs Konstmuseum

## Kjelder
* *Gyldendals leksikon over moderne nordisk kunst*, hovudredaktør Jesper Engelstoft. 1958
Leon Aurdal

**Leon Aurdal** () var ein norsk biletkunstnar. 
Leon Aurdal var fødd i Bergen. Han var gift med tekstilkunstnaren Synnøve Anker Aurdal og var far til biletkunstnaren Siri Anker Aurdal. Han døydde i Oslo.

## Kjelder
* *Gyldendals leksikon over moderne nordisk kunst*, hovudredaktør: Jesper Engelstoft, 1958.
Mihai Eminescu

**Mihai Eminescu** () var ein seinromantisk diktar, som vert rekna for å vere den rumenske nasjonalskalden. Mellom dei mest kjende dikta hans er «Luceafărul» ('Kveldsstjerna'), «Mai am un singur dor» ('Eg har eit enkelt ynskje att'), og fem *Scrisori* ('Epistlar').

Eminescu var aktiv i den litterære forreiniga *[[Junimea]]*, han var eit framståande medlem i det rumenske konservative partiet, og journalist i *[[Timpul]]*.

«Mihail» er ei meir arkaisk form av «Mihai», som er den rumenske forma av «Michael». Begge formene var i bruk i levetida til Eminescu, og han brukte også sjølv begge formene, men i Romania i dag vert han vanlegvis omtala som «Mihai Eminescu».

Far hans heitte Gheorghe Eminovici og var frå Călinești, ein landsby som då låg i den austerrikske provinsen Bukowina. Han reiste over grensa til Moldovia og slo seg ned i nærleiken av byen Botoșani og han gifte seg med Raluca Iurăscu som kom frå ein gammal moldovisk adelsfamilie.

## Bakgrunnsstoff
Chris Hani

**Chris Hani** (), opphavleg *Martin Thembisile Hani*, var ein sørafrikansk politikar og apartheidmostandar som blei drepen i 1993. Hani var leiar av Det sør-afrikanske kommunistpartiet SACP etter Joe Slovo. Han leidde au ei tid *Umkhonto we Sizwe*, 'Spydet til Nasjonen', den væpna greina til Den afrikanske nasjonalkongressen, ANC.

Chris Hani var ein ihuga motstandar av det kvite apartheidstyret, og blei somtid sett på som ein populistisk rival til leiarane i ANC. Han er blitt stemt inn som nummer 20 på ei liste over dei 100 mest framståande sørafrikanarane nokon gong. Han blei drepen den 10. april 1993 utanfor heimen sin i Dawn Park i Boksburg. To kvite ekstremistar blei dømde for drapet. 

I 1997 blei Baragwanath Hospital, eit av dei største sjukehusa i verda, omdøypt til Chris Hani Baragwanath Hospital, til minne om Chris Hani.
Stian Grimseth

**Stian Grimseth** () er ein norsk vektløftar frå Naustdal. Han vann Europameisterskapen i 1996, og har 6. plass i verdsrankinga.

Han har konkurrert mange gonger i OL, Verdsmeisterskapen, Europameisterskapen, og i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
*Stian Grimseth cup , vert avhelde årleg i Førde
Katalysator

Ein **katalysator** er eit stoff som får ein kjemisk reaksjon til å gå raskare utan at han er med i produktet. 

Ei generell reaksjonslikning er:

A + B + C → AB + C

der A og B er reaktantar, AB er produkt og C er katalysatoren. Utan katalysator er reaksjonen: 

A + B → AB

Ein katalysatoren verkar ved å seinka aktiveringsenergien for reaksjonen. Dette kan skje ved at han stabiliserar transisjonstilstanden. Katalysatorar påverkar ikkje likevekter, da reaksjonsfarten vert endra i begge retningar. 

Mange metall kan brukast som katalysatorar. Enzym er biologiske katalysatorar. 

Katalysatorar i bilar fører mellom anna til meir effektiv omdanning av karbonmonoksid til karbondioksid. 

## Sjå òg

* Enzym
* Katalysatorgift
* Katalyse

## Bakgrunnsstoff
Sternlaget

**Sternlaget** er eit lag av ion rundt partiklar dispergert i til dømes vatn. Når partiklane har ei overflatelading vil dei trekka til seg ion med motsett lading. Iona i sternlaget følgjer rørslene til partikkelen eller kolloidet gjennom løysemiddelet. 

Ion utanfor sternlaget vert òg tiltrekte av partikkelen, men samstundes fråstøytte av dei andre iona. Dei dannar eit diffust lag og utgjer saman med sternlaget eit elektrisk dobbeltlag rundt partiklane.

## Sjå òg

* Elektrisk dobbeltlag
* Isoelektrisk punkt
* Zetapotensial
Zetapotensial

**Zetapotensialet** eller **ζ-potensial** er det elektrokinetiske potensialet ved grensa mellom sternlaget og det diffuse laget rundt ein partikkel i ein suspensjon.

Storleiken til zetapotensialet er avhengig av overflateladninga til partikkelen og storleiken av det elektriske dobbeltlaget. Når zetapotensialet har ein høg verdi fråstøytar partiklane kvarandre. Dette motverkar sedimentasjon og danning av aggregat. 

Zetapotensialet kan målast ved elektroforese.
Spatel

Ein **spatel** (av latin *spatula*) vert brukt til å flytta små mengder stoff frå ein behaldar til ein annan til dømes når ein skal vega opp kjemikaliar.

Spatlar er oftast laga av metall og  finst i fleire storleikar. Den eine eller begge endane kan vera forma som ei skei.
PH-meter

Eit pH-meter er eit instrument til å måla pH med. pH-meter har ofte ein ioneselektiv glasselektrode og ein referanseelektrode med konstant potensial.

For at pH-verdien vi les av pH-meteret skal vere rett, må pH-meteret ha blitt kalibrert på førehand. Dette gjer me ved å sette pH-meterets elektrode i minst to ulike bufferar som vi veit har rett pH; til dømes ein med pH 7, og ein med til dømes pH 4 eller pH 10. pH-meteret vil justere seg etter bufferane, slik at det veit kva spenninga er ved dei ulike forholda mellom H+ og OH-.

Eit typisk pH-meter er eit millivoltmeter med 2 elektrodar. Den eine elektroden er ein *glaselektrode* som reagerer på endringar i konsentrasjonen av hydrogenion i løysinga ein måler. Den andre elektroden er ein *referanseelektrode* som ikkje blir påverka av hydrogeniona, men som har konstant potensial. Referanseelektroden verkar som ein slags nullstillar for pH-meteret. 

Dei to elektrodane kan brukast kvar for seg som i eit galvanisk element, men vanlegvis er dei slått saman til ein kombinasjonselektrode. Når elektrodane blir sett ned i ei løysing, oppstår det ei spenning mellom dei, alt etter konsentrasjonen av hydrogenion i løysinga. Det er denne spenninga pH-meteret måler. Det blir målt i mV, og omsett til pH. Ei pH-eining er det same som 59 mV ved 25 grader celsius.
Makromolekyl

Eit **makromolekyl** er eit molekyl med høg molekylvekt. Makromolekyl består av mange atom. 

Polymerar er ofte makromolekyl. Protein og nukleinsyrer er makromolekyl. 

## Bakgrunnsstoff
Konsentrasjon

I kjemi er **konsentrasjon** eit mål for mengda av eit stoff i eit gitt volum av ei løysning eller blanding. Ofte vert *c* brukt som symbol for konsentrasjon. Særleg i likevektskonstantar vert òg [A] brukt for konsentrasjonen av stoffet A.

I løysningar er ein gjerne interessert i konsentrasjonen av løyst stoff. Jo meir stoff som er løyst jo meir konsentrert er løysninga. Når konsentrasjonen er liten snakkar ein ofte om tynne eller fortynna løysningar. Det er særleg vanleg å snakka om fortynna syrer og basar. Det er ei grense for kor mykje av eit stoff som kan løysast i eit bestemt løysemiddel. Når denne konsentrasjonen er nådd er løysninga metta. Held ein fram med å setja til meir stoff, vil det ikkje løysast meir stoff. Minskar mengda av løysemiddel (for eksempel ved fordamping) vil stoffet fellast ut. 
Å oppgje konsentrasjon er ein måte å skildra samansetjinga av ei løysning eller blanding.

## Einingar for konsentrasjon

Konsentrasjon kan gjevast i ulike einingar, til dømes:
* molar (M), det same som mol per liter (mol/L)
* gram per liter (g/L)
* volumprosent som er kor mange prosent av det totale volumet som kjem frå eit gjeve stoff.

## Andre måtar å oppgjev samansetjinga til ei blanding

Samansetjing kan gjevast i andre einingar, til dømes:
* molal (m), det same som mol per kilogram løysemiddel
* masseprosent som er kor mange prosent av den totale massen som kjem frå eit gjeve stoff.
* ppm (parts per million)
* ppb (parts per billion) (amerikansk billion, det vil seia milliarddel)

Merk at nemningane ppm eller ppb ikkje oppgjev kva slags delar ein viser til, masse, volum, mol eller partikeltal.

Sammansetjing kan òg gjevast i molbrøkar. Da vert *x* ofte brukt som symbol. Talet på mol av stoffet vert da delt på det så mange mol stoff det totalt er i løysninga eller blandinga.

## Kjelder

## Sjå òg

* Diffusjon
* Osmose
* Titrering
Florida

**Florida** er ein amerikansk delstat som ligg søraust i landet. Store delar av delstaten er ei halvøy med kyst med Mexicogolfen i vest, Floridasundet i sør og Atlanterhavet i aust. Elles grensar han til Alabama i nordvest, Georgia i nord. Aust i havet ligg Bahamas og i sør ligg Cuba.
Delstatshovudstaden er Tallahassee. Andre byar er Miami, Jacksonville og Orlando.

Florida er den tredje folkerikaste delstaten i USA, med over 21 millionar innbyggjar. Han dekkjer  km², noko som gjer han til den 22. største i landet. 

## Byar
* Fort Lauderdale
* Jacksonville
* Key West
* Miami
* Miami Beach
* Orlando
* Pensacola
* Saint Augustine
* Saint Petersburg
* Tallahassee
* Tampa

## Bakgrunnsstoff

*
Polymer

Ein **polymer** er eit molekyl som er bygd opp av ein serie mindre einingar, monomerar. Polymeren kan vera bygd opp av berre ein type monomerar, eller av fleire. Biopolymerar er ofte bygd opp av mange ulike monomerar. 

Polymerar kan vera lange, rette molekylkjeder eller dei kan vera forgreina. 

Dei fleste polymerar er organiske sambindingar. Bindingane mellom monomerane går ofte mellom karbonatom. Silikon er uorganiske polymerar. Molekylkjeda i desse er bygd opp av vekselvis silisium og oksygen. Organiske grupper er bundne til silisiumatoma. 

Viss molekylet berre inneheld nokre få monomerar er det ein oligomer. 

## Historie

Frå 1920-åra voks polymerkjemi fram som fagfelt. 

## Syntese

Polymerar vert danna i stegvise reaksjonar der monomerar vert bunde saman steg for steg. Det vanlegaste er at dette skjer i ein addisjonsreaksjon eller ein kondensasjonsreaksjon.

I ein addisjonsreaksjon vert heile monomeren ein del av polymeren. Dette kan skje ved at ein dobbeltbinding i monomeren vert broten og at det i staden vert danna enkeltbindingar mellom ulike monomermolekyl. 

I ein kondensasjonsreaksjon dannar nokre av atoma i monomeren eit, oftast lite,
molekyl medan resten av monomeren vert ein del av polymeren. 

## Eksempel på bruk

Polymerar har mange bruksområde. Nokre vert nytta til å laga plast, andre til fiber. Nokre polymerløysningar vert nytta av oljeindustrien for å auka utvinninga. 

## Polymerar i løysning

Ein del polymerar er vassløyselege. Dette kan til dømes vera polyelektrolyttar.

Polymermolekyl i løysning kan få ulik struktur i løysning avhengig av kor sterke kreftene mellom polymermolekylet og løysemiddelet er i forhold til kreftene mellom ulike delar av molekylet og kreftene mellom ulike molkyl i løysemiddelet. 

Fleksible polymerar dannar ofte ein laus koil, men det er og mogleg å få ein stavliknande eller ein tettare, kuleliknande struktur. 

## Døme på polymerar

### Syntetiske polymerar
* polyakrylamid, polyamid (t.d. nylon), polyester, polyeten, polypropen, polyvinylklorid, silikon, teflon.

### Naturlege polymerar
* DNA, mange karbohydrat, Protein

## Bakgrunnsstoff

* Polymers & People 
* Macrogalleria
Adsorpsjon

**Adsorpsjon** er binding av gass- eller væskemolekyl til ei fast overflate. Viss nok stoff vert adsorbert får ein danna ein gass- eller væskefilm på overflata.

Adsorpsjon kan skje med van der Waals-bindingar til overflata eller med kovalent binding.

Nokre materiale, til dømes aktivt kol, kan adsorbera store mengder stoff. Ein grunn til dette er at dei har store overflateareal. 

## Sjå òg

* Absorpsjon
* Langmuirs adsorpsjonsisoterm