open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur de Capell Brooke

Sir **Arthur de Capell Brooke** () var ein engelsk baron og reisande forfattar og teiknar. Han var fødd i Northamptonshire , studerte ved universitetet i Oxford, . Han vart &laquo;Fellow of the Royal Society&raquo; (1823) og var med på etableringa av oppdagarklubben &laquo;Raleigh Club&raquo; i 1827. Seinare arbeidde han mykje for måtehaldssaka. 

## Reisa til Noreg
I 1820 reiste han langs norskekysten, og sidan skreiv han ut ein detaljert, illustrert reiseskildring.
Reiseskildringa fekk betydning for kjennskapen til Nord-Noreg i Storbritannia, spesielt til Hammerfest, som han overvintra i, og samane, som han var spesielt interessert i å studere. Brooke gjorde òg naturstudie. 

## Bøker
* *Travels through Sweden, Norway, and Finmark to the North Cape, in the Summer of 1820,* (1823)
* *Winter Sketches in Lapland* (1826) -- &laquo;Illustrations of a Journey from Alten on the Shores of the Polar Sea in 60o 55" North Lat. through Norwegian, Russian, and Swedish Lapland to Torneå at the Extremity of the Gulf of Bothnia. Intended to Exhibit a Complete View of the Mode of Travelling with Rein-Deer, the most Striking Incidents that Occured during the Journey, and the General Character of the Winter Scenery of Lapland.&raquo;
* *A Winter in the North Cape*, John Murray, London (1827) -- &laquo;with various Observations relating to Finmark and its Inhabitants ; made during a Residence at Hammerfest, near the North Cape&raquo;
* *Sketches in Spain and Morocco*, London (1831)

### Omsette bøker
* *Reiser i Finnmark – Ophold på Hammerfest 1820-21* v/A.B. Wessel 1938, G. Hagens forlag, Hammerfest 

## Kjelder
* galleri Nordlysveien ved Universitetet i Tromsø gjengjev fleire av måleri a hans.
Kjøtfinnefiskar

**Kjøtfinnefiskar** (Sarcopterygii) er ei klasse beinfisk som består av 8 nolevande artar lungefisk og kølakantar. Biologar som sver til kladistikken plasserer òg tetrapodane (amfibium, krypdyr, fugl og pattedyr) i gruppa, sidan desse mest sannsynlegvis stammar frå kjøtfinnefiskane. Kjøtfinnefiskane skil seg frå strålefinnefiskane ved at fiskane i gruppa har muskelvev i finnane sine.
Gullfoss

**Gullfoss** er ein foss sørvest på Island der elva Hvítá renn ut i ein ravine.

Gullfoss er ein av dei mest populære turistattraksjonane i landet. Den vide elva Hvítá renn sørover og svingar skarpt til venstre og utfor tre bratte «trappetrinn» før ho rasar utfor to fall (11 m og 21 m) ned i ei 32 meter djupt kløft. Kløfta er om lag 20 meter brei og 2,5 km lang. Middelvassføringa gjennom fossen er 100–180 m³/s om sommaren, då snø- og issmeltinga er stor, og 50–110 m³/s om vinteren. Den høgaste vassføringa som er målt her var på 2000 m³/s.

Når ein nærmar seg fossen kan ein ikkje sjå kløfta slik at det ser ut til at elva berre forsvinn ned i bakken. 

Fleire gonger dei siste hundre åra har det vore spekulert i om ein skal nytte Gullfoss til kraftproduksjon. Fossen vart indirekte leigd bort til utanlandske investorar av eigarane Tómas Tómasson og Halldór Halldórsson. Investorane hadde derimot ikkje nok pengar og klarte ikkje å få utført planane. Fossen vart seinare seld til staten, men sjølv etter han vart seld var det planar om å utnytta fossen til vasskraft, noko som ville ha endra fossen for alltid. Dette vart derimot ikkje gjort og i dag er fossen verna. 

Sigríður Tómasdóttir, dottera til Tómas Tómasson, var fast bestemt på å redde fossen frå å verte utbygd og truga med å kaste seg sjølv utfor fossen. Ei svært populær soge er at Sigríður redda fossen, men dette er ikkje sant. Ein minnestein for Sigriður, ovanfor fossen, viser ho i profil. 

I lag med Þingvellir og geysirane i Haukadalur dannar Gullfoss Gullsirkelen, ein populær dagsturrute for turistar på Island. 

## Sjå òg
* Fossar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gullfoss|Gullfoss]]» frå ,  den 9. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Biletgalleri på islandsmyndir.is
* Bilete på south.is
* Informasjon om og bilete av Gullfoss
Háifoss

**Háifoss** er ein foss på sørvest på Island nær vulkanen Hekla. Elva Fossá, ei sideelv til Þjórsá, har her eit fall på 122 meter. Nabofossen Granni med opphav i same elv er like ved sida av Háifoss.

Háifoss er den fjerde høgaste fossen på Island, etter Morsárfoss, Glymur og Hengifoss.

Den historiske garden Stöng, som vart øydelagd av eit vulkanutbrot frå Hekla i mellomalderen, er rekonstruert ligg i nærleiken av fossen, og frå her kan ein gå til fossen. Turen tar 5-6 timar kvar veg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Háifoss|Háifoss]]» frå ,  den 9. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* Bilete og noko informasjon 
* Bilete på isafold.de
Fossen Selfoss

**Selfoss** er ein foss i elva Jökulsá á Fjöllum nord på Island, om lag 30 km før elva munnar ut i Grønlandshavet. Fossen har eit fall på 11 meter, men er mykje breiare enn han er høg. 

Eit par hundre meter lenger nede i renn elva ut i Dettifoss, ein av dei kraftigaste fossane i Europa. Elva har sitt utspring ved isbreen Vatnajökull så vassføringa endrar seg derfor mykje og er avhengig av årstida, vêret og vulkansk aktivitet. Selfoss og Dettifoss er ein del av Jökulsárgljúfur nasjonalpark.

## Sjå òg
* Fossar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Selfoss (waterfall)|Selfoss (waterfall)]]» frå ,  den 9. oktober 2007.*
Skógafoss

**Skógafoss** er ein foss sør på Island ved klippene til den tidlegare kystlinja. Etter at havet trekte seg tilbake (i dag om lag 5 km frå Skógar) har klippene gått parallelt til kysten i hundrevis av kilometer og danna ei klar grense mellom låglandet og Det islandske høglandet. 

Skógafoss er ein av dei største og vakraste fossane i landet med ei breidd på 25 meter og eit fall på 60 meter. Vatnet som driv i lufta ved fossen produserer ofte ein enkel eller dobbel regnboge i solskin. I følgje segna skal den første vikingen som slo seg ned i området, Þrasi Þórólfsson, ha vorte gravlagd i ei grotte bak fossen. Ein lokal gut skal ha funne kista mange år seinare, men klarte berre å gripe tak i ringen på sida av kista før ho forsvann igjen. 

På austsida av fossen går det ein sti gjennom passet *Fimmvörðuháls* mellom isbreane
Eyjafjallajökull og Mýrdalsjökull. Han går ned til Þórsmörk på den andre sida og held fram som den kjende Laugavegur til Landmannalaugar.

## Sjå òg
* Fossar på Island
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Skógafoss|Skógafoss]]» frå ,  den 9. oktober 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå isafold.de
* Bilete frå www.icelandportfolio.com
Lensmann

Ein **lensmann** var i mellomalderen ein tenestemann under sysselmannen. Ordet tyder eigentleg *ein mann som har eit [[len]]*.

I dag er lensmannen ein statstenestemann som har polititenesta og ymse administrative oppgåver i eit lensmannsdistrikt. 

## Historie
Lensmannsetaten har røter attende til 1200-talet. Den første tida hadde lensmennene først og fremst innkrevingsoppgåver, men dei hadde òg oppgåva med å halde orden under tinget. Lensmennene var underlagt sysselmennene.

Etter kvart fekk lensmennene auka mynde og autoritet. Dei arbeidde under futane, slik at kvart futedømme hadde mange lensmannsdistrikt. Dei viktigaste oppgåvene var pengeinnkreving og det vi i dag kallar politioppgåver. 

Då eineveldet vart nnført i 1660 var det rundt 300-350 lensmenn i Noreg. Eineveldet førte til eit sterkare embetsmannsstyre, og oppgåvene til lensmennene (som ikkje var embetsmenn) som det ytterste forvaltningsleddet vart endå viktigare. Utover 1800-talet byrja lensmennene å tilsette medhjelparar, lensmannsbetjentar, som dei løna sjølve. 

I dag er lensmannsetaten ein del av Politiet i Noreg.

## Kjelde:
* Stortingsmelding nr 22 (2000-2201)
Seljalandsfoss

**Seljalandsfoss ** er ein av dei mest kjende fossane på Island. Han er svært vakker og bilete av han er derfor nytta i mange bøker og kalendrar. 

Seljalandsfoss ligg mellom Selfoss og Skogafoss der hringvegur, den islandske hovudvegen rundt Island, tar av mot Þórsmörk.

Fossen er ein del av elva *Seljalandsá* og har eit fall på 60 meter over klippene til den tidlegare kystlinje. Det er mogeleg å gå på baksida fossen. 

## Sjå òg
* Fossar på Island

## Bakgrunnsstoff
* http://www.eas.ualberta.ca/elj/icepics/watrfall.htm 

## Kjelde
Svartifoss

**Svartifoss** er ein foss i Vatnajökull nasjonalpark på Island og ein av dei mest populære attraksjonane i parken. Han er omgjeven av svarte lavasøyler, som har gjeve fossen namnet sitt. Dei sekskanta søylene vart forma inn i ein lavastraum som vart avkjølt ekstremt seint, slik at dei vart krystallisert. Liknande lavaformasjonar har ein ved Giant's Causeway i Nord-Irland og på øya Staffa i Skottland.

Fossen fell ned på nokre svært skarpe steinar fordi nye sekskanta søyler bryt av og fell ned raskare enn det fallande vatnet klarer å slite ned dei skarpe kantane. 

Desse basaltsøylene har vore til inspirasjon for islandske arkitektar, som Hallgrímskirkja i Reykjavík og Nasjonalteateret. 

## Sjå òg
* Fossar på Island

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Svartifoss|Svartifoss]]» frå ,  den 9. oktober 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* Svartifoss - Biletgalleri frå www.islandsmyndir.is
Ófærufoss

**Ófærufoss** er ein foss i gjelet Eldgjá sentralt på Island. Fram til tidleg i 1990-åra gjekk det ei naturleg bru over fossen, men ho kollapsa under ein flaum på grunn av kraftig snøsmelting. 

## Sjå òg
* Fossar på Island

## Bakgrunnsstoff
Eldgjá

## Kjelde
Fossar på Island

Island er eit land med mange fossar. Det litle landet har eit klima med mykje regn eller snø i tillegg til mange isbrear som smeltar om sommaren og gjev vatn til dei mange elvane. 

### Nord

* Dettifoss, kanskje den mektigaste fossen i Europa.
* Selfoss
* Goðafoss 
* Aldeyjarfoss 

### Sør
* Faxi eller Vatnsleysufoss i elva Tungufljót
* Gullfoss 
* Háifoss 
* Gjáin har mange små fossefall
* Morsárfoss. Med ei høgd på  227 m er dette den høgaste på Island og ein av dei høgaste i Europa.

* Ófærufoss hadde tidlegare ei imponerande naturleg bru over fossen, men ein flaum fekk ho til å kollapse i 1993.
* Seljalandsfoss
* Skógafoss 
* Svartifoss er ein av mange fossar i Skaftafell nasjonalpark og omringa av basaltsøyler. 
* Systrafoss i Kirkjubæjarklaustur
* Öxarárfoss i Þingvellir nasjonalpark

### Vest
* Barnafossar i Hvítá
* Glymur i Hvalfjörður-området. Lenge rekna som den høgaste fossen på Island, til Morsárfoss blei målt i 2011.
* Hraunfossar like ved Barnafoss. 

### Vestfirðir
* Dynjandi, stundom kalla Fjallfoss.

### Aust
* Hengifoss

## Fossar etter høgd

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

* Gruppe for islandske fossar på flickr.com
* Bilete av Hangifoss
* Bilete av Goðafoss
* Bilete av fossar på Island
Dvergmalle

**Dvergmalle** (*Ameiurus nebulosus*) er ein liten mallefisk som er særs vanleg i ferskvatn nordaust i Nord-Amerika. 

Arten er òg sett ut mange stadar, m.a. i Drengsrudvannet ved Asker der han vart sett ut i 1890.
I Norsk svarteliste 2012 er dvergmalle vurdert til *låg risiko*, ettersom han har vore i landet i over 120 år uten å spreia seg til nye vassdrag.

## Kjenneteikn
Dvergmallen har 8 skjeggtrådar rundt munnen, som sit på undersida av det flate hovudet. Ryggen er grå til blåsvart, gulbrun eller oliven, med lysare sider og gul til kvit buk. Han er ein liten fisk, som sjeldan vert over 34 cm i Europa. I Amerika har dei funne eksemplar på opptil 55 cm og over 2 kg. Arten kan ikkje forvekslast med andre norske ferskvassfisk.

## Levesett
Dvergmallen lever på blaut botn i eutrofe vatn, små dammar, tjern og sakteflytande elver med mykje vassplanter. Her jaktar han om natta på insektlarver, rogn, småfisk og ymse ferskvasslevande virvellause dyr med hjelp av skjeggtrådane sine. Sjølv i stilleståande vatn kan fisken lukta seg fram til bytte på opptil 25 fiskelengders avstand.

Arten er særs hardfør overfor både ureining og låge oksygennivå. Han er òg særs varmeresistent. Når tilhøva vert for tøffe, grev han seg gjerne ned i botnen.

Dvergmalle gyt i juni-juli på grunt vatn, stundom fleire gongar i løpet av same sommaren. Foreldra grev eit reir der hoa legg 500-13000 egg som målar om lag 3 mm i diameter. Dei vaksne vaktar dei til dei klekker etter om lag ei veke. Larvane er kjønnsmogne etter 3 år ved 20-33 cm.

## Kjelder

* L'Abée-Lund, Jan Henning: «Mallefisker» i *Norges Dyr - Fiskene 1*, Cappelen 1992
* FishBase
* Artsdatabanken
Grønlandshavet

**Grønlandshavet** er eit havområde i Nordishavet mellom Grønland, Svalbard, Jan Mayen og Island. I mange samanhengar vert Grønlandshavet rekna som ein del av Norskehavet. Det har eit areal på 465&nbsp;000 km². 

Grønlandshavet er ein arm av Nordishavet og hovudutløpet frå Nordishavet til Atlanterhavet. På grunn av drivis er dei nordlege områda sjeldan opne for skipstrafikk. 

Middeldjupet i Grønlandshavet er nær 1&nbsp;450 m. Det djupaste punktet finn ein i den nordaustlege delen og er på 5&nbsp;600 m (Molloydjupet).

Mange lågare livsformer i botn av næringskjeda held til i Grønlandshavet. Store virvellause dyr, fiskar (som torsk, sild, uer, kveite og raudspette), fuglar og pattedyr (inkludert selar, kvalar og delfinar) lever alle av dei mindre virvellause dyra og små organismar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Greenland Sea|Greenland Sea]]» frå ,  den 9. oktober 2007.*
Valdis Zatlers

**Valdis Zatlers** () var president i Latvia frå 2007 til 2011. Han er partilaus. Zatlers vart vald til den hovudsakleg seremonielle stillinga som president av den latviske nasjonalforsamlinga for ein fireårsperiode frå 8. juli 2007.

Valdis Zatlers fullførte medisinsk utdanning ved det medisinske instituttet i Riga i 1979, og jobba etterpå som lege. Frå 1988 til 1989 var han styremedlem i *Latvias folkefront* (Latvijas Tautas Fronte), som gjekk inn for latvisk sjølvstende frå Sovjetunionen. I dag er Zatlers ikkje med i noko politisk parti, men han var med å skriva under på stiftingsdokumentet til det konservative *Folkepartiet* (Tautas Partija) då det vart stifta i 1998.

Zatlers vart nominert som presidentkandidat av den regjerande sentrum-høgre-koalisjonen. Han vart vald av den latviske nasjonalforsamlinga, Saeima, med 58 av 98 røyster, 31. mai 2007, og tok over som president 8. juli same året.
Zine El Abidine Ben Ali

**Zine El Abidine Ben Ali** () var ein tunisisk general og politikar. Ben Ali var president i Tunisia frå 7. november 1987, då han tok makta ved eit statskupp, til 14. januar 2011, då han måtte gå av etter omfattande demonstrasjonar i landet. Ben Ali leia regjeringspartiet Konstitusjonell demokratisk samling, som lenge var det einaste lovlege partiet i Tunisia.

## Liv
Zine El Abidine Ben Ali var fødd i Hammam Sousse, ein kystby nordaust i Tunisia. Han gjorde militær og diplomatisk karriere før han vart med i regjeringa i 1978. Frå 1984 var han innanriksminister, og ansvarleg for kampen mot politisk opposisjon i eittpartistaten, inkludert islamske fundamentalistar. 1. oktober 1987 vart han statsminister, og dermed etterfylgjaren til presidenten. I november same året fekk han den 84 år gamle presidenten, Habib Bourguiba, erklært senil, og avsette han i eit ublodig kupp.

Politikken til Ben Ali har vore vestleg orientert. Han har tillatt andre politiske parti, og val, men vala har ikkje vorte rekna som frie og rettferdige av utanlandske observatørar. Særskilt er islamistane utestengde frå vala. I 1999 vart det for første gong heldt presidentval med motkandidatar til Ben Ali. Han vann offisielt dette valet med 99,7 % av røystene. 24. oktober 2004 vart han gjenvald, denne gongen med 94,5 % av røystene, i fylgje dei offisielle resultata.

I fylgje menneskerettsgrupper, som Amnesty International, var ytrings- og forsamlingsfridomen i Tunisia under Ben Ali alvorleg avgrensa. Det vart rapportert om tortur, og hundrevis av politisk fangar hadde site fengsla i mange år.

Ben Ali vart tvinga til å gå av 14. januar 2011, etter omfattande demonstrasjonar mot han i nesten ein månad. Han reiste i eksil til Saudi-Arabia.

## Fotnotar
Dimmuborgir

**Dimmuborgir** er eit stort område med uvanlege lavaformasjonar på ei lavaslette aust for Mývatn på Island. Dimmuborgir-området består av forskjellige grotter og steinformasjonar som er restar etter vulkansk aktivitet. Området kan sjå ut som restane etter ein oldgamal kollapsa festning med søyler som spyr ut røykfaner med svovelhaldig røyk. I islandske myter var Dimmuborgir ein stad mellom jorda og underverda, og skal ha vore bustad for alvar, troll og julenissen. 

Det norske symfoniske black metal-bandet Dimmu Borgir er kalla opp etter området. 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dimmuborgir|Dimmuborgir]]» frå ,  den 10. oktober 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Dimmuborgir på Island
Danmarksundet

**Danmarksundet** (bokmål *Danmarkstredet*, dansk *Danmarksstrædet*, islandsk *Grænlandssund*) er eit sund mellom Grønland i nordvest og Island i søraust. Den norske øya Jan Mayen ligg nordaust for sundet. 

Sundet knyter Nordishavet til Atlanterhavet og er 480 km langt og 290 km breitt på det smalaste. Den kalde Austgrønlandstraumen går gjennom sundet og fører isfjell sørover i Nord-Atlanteren. Ein finn fleire viktig fiskebankar i sundet. 

Under den andre verdskrigen fann slaget om Danmarksundet stad den 24. mai 1941. Det tyske slagskipet «Bismarck» søkte den britiske slagkryssaren HMS «Hood», som eksploderte og tok livet av mange, og alvorleg skada slagskipet HMS «Prince of Wales». «Bismarck» kom seg ut i Atlanterhavet via sundet, men skadar som vart påført under slaget gjorde at det ikkje kunne utføre oppgåva med å øydelegge britiske konvoiar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Denmark Strait|Denmark Strait]]» frå ,  den 10. oktober 2007.*
Niels Bohr

**Niels Henrik David Bohr** () var ein dansk fysikar som har gjeve avgjerande bidrag til forståinga av atomet sin struktur og utviklinga av kvantemekanikken. Niels Bohr fekk Nobelprisen i fysikk i 1922. Eit bilete av han pryder den danske femhundrekronesetelen i serien frå 1997.

## Biografi
Bohr blei fødd den 7. oktober 1885 i København. Foreldra hans var Christian Bohr og Ellen Adler. Han døydde same stad den 18. november 1962.

I ungdomen sin spelte han fotball for Akademisk Boldklub, og var ein ivrig seglar. Bohr blei utdanna ved Universitetet i København i 1911, deretter fór han til Manchester i England og forska hos Ernest Rutherford. I 1913 offentleggjorde han ei skildring av atomet sin struktur. Denne skildringa er seinare blitt kjent som Bohr-modellen. Bohr blei i 1916 utnemnd til professor ved Universitetet i København. I 1921 kunne ein innvie det nyoppretta Universitetets Institut for Teoretisk Fysik på Blegdamsvej, med Niels Bohr som leiar. Han åt middag med kongefamilien i Noreg den 8. april 1940, rett før invasjonen av Noreg og Danmark. Han elska å gå på ski i fjella, spesielt i Noreg. Saman med Werner Heisenberg og andre arbeidde han i åra frå 1924 til 1927 med det som har vorte kalla København-tolkinga av kvantemekanikken. 

Niels Bohr sin son Aage Niels Bohr blei sjølv tildelt Nobelprisen i fysikk i 1975.

## Kjelder

* Artikkelen byggjer på ei omsetjing frå Wikipedia på bokmål 10.10.07.
**«[[:dk:Niels Bohr|Niels Bohr]]» frå ,  den 17. mai 2013.*
**«[[:dk:Bohrs atommodel|Bohrs atommodel]]» frå ,  den 26. april 2013.*
**«[[:en:Copenhagen interpretation|Copenhagen interpretation]]» frå ,  den 18. mai 2013.*

## Bakgrunnsstoff

* Niels Bohr Institutet
* Niels Bohr på Google 
* American Institute of Physics: Resources of the Niels Bohr Library (på engelsk)
Potteplante

**Potteplantar** er plantar som blir dyrka i små eller store ilåt av menneske som pynt eller trivselsskapar. Ein kan dyrka dei fleste plantar i krukker både inne og ute, men i Noreg og andre land med kjølig klima er det vanlegast å ha plantar frå varmare område som potteplantar og dyrka dei innomhus.

## Sjå òg
* Bonsai

## Bakgrunnsstoff
Alkoholisme

**Alkoholisme** er ei form for rusavhengnad som øydelegg fysisk og psykisk helse. Det medfører fysisk avhengnad til alkoholhaldig drykk med utvikling av stofftoleranse og alkoholabstinens om ein ikkje får stoffet. Verdsorganisasjonen for helse rekna ved byrjinga av 2000-talet at 140 millionar menneske i verda lei av alkoholisme.

## Sjå og
* Alkoholmisbruk

## Kjelder
* 
*
Islandsk geografi

**[[Island]]** er den nest største øya i Europa. Ho ligg aust for Grønland og like sør for Polarsirkelen over grensesona på Den midtatlantiske ryggen i Nord-Atlanteren. Ho ligg om lag 830 km frå Skottland.

Island har omfattande vulkansk og geotermisk aktivitet. Sprekken i samband med Den midtatlantiske ryggen, der den eurasiatiske og den nordamerikanske plata dreg frå kvarandre, går langs heile Island frå sørvest til nordaust. Dette kan ein tydeleg sjå i nasjonalparken Þingvellir, der høgdedraga dannar eit uvanleg, naturleg amfiteater. Her låg det første tinget på Island, Alþing, som kom saman første gongen i 930. 

Om lag halvparten av arealet til Island, som hovudsakleg har vulkansk opphav, består av kuperte ørkenar av lava og andre øydemarker. 11 % av landet er dekt av dei tre store isbreane: 

* Vatnajökull (8300 km²)
* Langjökull (953 km²)
* Hofsjökull (925 km²)

og fleire mindre:
* Mýrdalsjökull (695 km²)
* Drangajökull (199 km²)
* Eyjafjallajökull (107 km²)
* Snæfellsjökull

20 % av landet vert nytta til beite og berre 1% er dyrka. Det pågår for tida eit ambisiøst skogplantingsprosjekt. Ein reknar med at før menneske kom til Island på 900-talet var 30-40 % av Island dekt av skog. I dag er det berre nokre små restar av att avbjørkeskogane. Hallormstaðarskógur og Vaglaskógur er to av dei største.

Dei busette områda ligg langs kysten, særleg i sørvest. Det sentrale høglandet er totalt aude. 

## Klima

Klimaet på Island er maritimt, sterkt påverka av den varme Golfstraumen og lågtrykka som nesten alltid passerer nær Island. Lågtrykka gjer Island til ein vindfull og skya stad, og Reykjavik har i snitt over 40 dagar med sterk kuling eller meir. Snittemperaturen i Reykjavík er 11&nbsp;°C i juli og -1&nbsp;°C i januar, og er den hovudstaden med lågast middeltemperatur om sommaren (om ein ser bort i frå Nuuk på Grønland). 

Somrane er litt tørrare enn vintrane, med regn eller regnbyer eit par gonger i veka. Dei vulkanske ørkenane nordaust på Island ligg i regnskuggen av dei store breane og får mindre enn halvparten av nedbørsmengda som Reykjavik får. Reykjavík har om lag same årsnedbør som Oslo, 779 mm, men like mange dagar med regn som Bergen, heile 213 dagar. 

Ingen stader på Island får særleg varmt vêr, og berre i dei nordaustlege områda er det vanleg med temperaturar over 20&nbsp;°C om sommaren. Den nordlege kysten har ofte det mildaste vêret på grunn av sørleg vind som gjev ein fønvindeffekt over dei sentrale fjellområda. 

Det meste av Island er dekt av snø frå november til april, men periodar med mildvêr og regn kan minke eller fjerne snødekket i sørlege og austlege område i korte periodar. Kraftige vinterstormar kan føre til snøstorm, som gjer det vanskeleg å ferdast utanfor Reykjavik.

## Statistikk
 

## Sjå òg
* Fjordar på Island
* Isbrear på Island
* Innsjøar på Island
* Dalar på Island
* Vulkanar på Island
* Elvar på Island
* Fossar på Island
* Islandske øyar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Geography of Iceland|Geography of Iceland]]» frå ,  den 10. oktober 2007.*
Tornedalen

**Tornedalen**, (finsk Tornionlaakso) er namnet på dalføret der Torneelva har sitt løp. Dalen ligg i grenseområdet mellom Sverige og Finland. 
Meänkieli (Tornedalsfinsk) og svensk vert nytta i den svenske delen av Tornedalen. I den finske delen av Tornedalen vert òg meänkieli nytta, men der vert det sett på som ein dialekt av finsk. Samisk språk vert òg nytta i delar av området.

## Bakgrunnsstoff
* www.tornedalen.org - nettstad for Tornedalsrådet
Dvergmallefamilien

**Dvergmallefamilien** (*Ictaluridae*) er ein familie nord-amerikanske mallefisk som lever i ferskvatn frå Canada til Guatemala. Fleire av artane er òg sett ut i andre delar av verda, mellom dei dvergmallen ein finn i Drengsrudvannet i Asker.

## Kjenneteikn
Fiskane i dvergmallefamilien har tjukke, spoleforma kroppar og manglar både skjel og beinplater i huda. Dei har 8 skjeggtråder rundt munnen, fire på kvar side av munnen. Første finnestråle i ryggfinnen og brystfinnen er sagtanna og kraftige, hjå ein del artar sit det òg ei giftkjertel ved basis på dei. Dette gjeld ikkje arten me finn i Noreg. Hjå alle artane i familien vaktar dessutan foreldrefisken rogna si til ho er klekt.

Dei største artane vert 1,6 meter lange på det lengste, men dvergmallane her til lands vert ikkje meir enn vel 34 cm.

## Kjelder

* L'Abée-Lund, Jan Henning: «Mallefisker» i *Norges dyr - Fiskene 1*
* FishBase
Maisild

**Maisild** (*Alosa alosa*) er ein anadrom sildefisk som lever vest i Middelhavet og i Atlanterhavet ved Europakysten. Arten skal visstnok smaka særs godt, men inneheldt mange bein. I norske farvatn førekjem han som ein sjeldan gjest.

## Kjenneteikn
Maisilda er sølvglinsande med 1-6 svake flekkar på sidene. Kroppen er noko samantrykt, med bukfinnar om lag rett under ryggfinnen. Halefinnen er djupt kløfta. Arten vert ofte forveksla med stamsilda, men har mange fleire gjellestavar; 90-120 på den første gjellebogen. Skjela til fisken er lange og tynne.

Maisild kan bli opp til 83 cm lang og når ei vekt på 3-4 kg.

## Levesett
Maisilda er ein stimfisk som lever pelagisk i kystnære farvatn i saltvatn. Her lever dei av dyreplankton, særleg raudåte og kril.

I mai går stimen opp i elver for å gyta. Dette skjer om natta nær overflata, helst i sterk straum. Ei ho kan gyta mellom 50&nbsp;000 og 600&nbsp;000 rogn med ein diameter på 1-2 mm. Etter tre døger til ei veke klekkar den 7-12 mm lange yngelen, som vanlegvis heldt seg i elva i om lag eit år. I førstninga etter at dei har vandra ut lever dei helst i elvemunninga.

## Kjelder

* Jonsson, Bror: «Sildefisker» i *Norges dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
* FishBase
Vulkansprekk

Ein **vulkansprekk** er ein vulkanventil som det kjem lava ut av, vanlegvis utan eksplosiv aktivitet. Sprekken er vanlegvis nokre meter brei, men kan vere mange kilometer lang. Vulkansprekker kan skape store flaumbasaltar og lavakanalar. Denne typen vulkanar er vanlegvis vanskeleg å sjå frå bakken og frå rommet fordi dei ikkje har ein sentral kaldera og overflata nesten er flat. Vulkanen er vanlegvis ei sprekk på bakken eller havbotn. Smale sprekker kan fyllast med lava som størknar. Når erosjon fjernar dei omliggande jordmassane kan lavamassen stå igjen på overflata som ein mur. Sprekker finn ein vanlegvis lange rifter og riftsoner, som på Island og Riftdalen i Afrika. 

På Island er vulkanventilar ofte lange sprekker parallell til riftsona der litosfæriske plater går frå kvarandre. Fornya utbrot oppstår vanlegvis frå nye parallelle sprekker eit par hundre til tusen meter frå dei tidlegare sprekkene. Denne fordelinga av ventilar og langvarige utbrot med flytande basaltisk lava byggjer vanlegvis opp tjukke lavaplatå i staden for ein enkel vulkansk haug. Sprekksystemet Lakagígar på Island produserte det største utbrotet på jorda i historisk tid og dannar ein flaumbasalt under Eldgjá-utbrotet i år 934. Her vart det spydd ut 19,6 km³ med lava.

Dei radielle vulkansprekkene til Hawaiivulkanane produserer «gardiner av brann» når lavafontener bryt ut i delar av ein sprekk. Desse ventilane produserae låge vollar av basalten som sprutar ut på begge sider av sprekken. Meir isolerte lavafontener langs sprekkene produserer rekker av små vollar og sinderkjegler. Fragmenta som dannar slike vollar er varme og plastiske nok til at dei vert sveist saman, medan fragmenta i sinderkjeglene er så pass kalde at dei ikkje smeltar saman. 

## Liste over vulkansprekker

## Bakgrunnsstoff
*Detaljert liste og KML-filer av vulkansprekker
*Volcanolive.com

## Sjå òg
*Stratovulkan
*Kaldera

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fissure vent|Fissure vent]]» frå ,  den 10. oktober 2007.*
Tørrgass

**Tørrgass** er petroleum som er i gassform under normale trykk og temperaturar. Dette til skilnad frå våtgass som er flytande ved normale trykk og temperaturar. Hovudkomponenten i tørrgass er metan.

Gassen som blir eksportert i røyr frå Nordsjøen er i hovudsak tørrgass, og denne gassen blir difor gjerne kalla *salsgass.* 

Tørrgass kan gjerast flytande ved å kjøle den ned til ca. - 162 C ved normalt trykk, og den blir då kalla LNG - Liquified Natural Gas. I nokre samanhengar er det mest tenleg å komprimere gassen. Den blir då kalla PNG - Pressurised Natural Gas. Tørrgass som er komprimert til 200 bar, det vil seie til eit volum som er ca. 200 gongar mindre enn ved normaltilstanden, vert kalla CNG - Compressed Natural Gas.
Edda Media

**Edda Media** er den norske delen av det engelske mediekonsernet Mecom. Mecom kjøpte i 2006 det norske medieselskapet Orkla Media som hadde mesteparten av sine mediaktivitetar i lokale og regionale aviser i Noreg, Danmark og Polen. Dei norske aktivitetane vart samla i Edda Media, dei danske aktivitetane i Det Berlingske Officin og dei polske i CEE (Central and Eastern Europe).
Våtgass

**Våtgass** vert ofte forkorta til CNG (Compressed Natural Gas). Våtgass er flytande ved normale trykk og temperaturar medan tørrgass er i gassform ved normale trykk og temperaturar. Våtgass er hovudsak samansett av ein eller fleire tyngre hydrokarbon som etan, propan, butan og nafta. Våtgass blir brukt som drivstoff i miljøbussar og miljøbilar.
Mecom

**Mecom Group** plc er eit investeringsselskap som held til i London. Selskapet vart etablert i 2000 av dagens styreformann David Montgomery. 
Selskapet vart børsnotert i mars 2005 og har spesialisert seg på å kjøpe medieselskap, særleg selskap som eig lokale og regionale aviser. I 2007 har selskapet aktivitetar i Noreg, Danmark, Nederland, Tyskland, Polen, Sverige, Ukraina og Litauen. Aktivitetane i Noreg er underlagt selskapet Edda Media, i Danmark er aktivitetane samla i Det Berlingske Officin. Desse to selskapa er ei vidareføring av delar av aktivitetane i det tidlegare Orkla Media.
David Montgomery

**David Montgomery** () er ein britisk medieinvestor. Han er utdanna ved Queen's University i Belfast, der han studerte historie og politikk og var redaktør for studentbladet *The Gown*.

Frå 1973 til 1976 arbeidde han som redaktør for avisa *[[The Daily Mirror]]*. I 1976 gjekk han over til *[[The Sun]]*, der han var fram til 1980. Seinare arbeidsgjevarar var *[[Sunday People]]*, *[[News of the World]]* (1982–1987) og *[[Today]]* (1987–1991). Ved sida av den journalistiske yrkeskarrieren sin, var han forretningsførar for den private fjernsynsstasjonen Satellite Television PLC (1986&ndash;1991) og London Live TV (1991–1992).

I 1990-åra vart han kjend som forretningsførar for Mirror Group. Etter at mediebaronen Robert Maxwell døydde under uklare omstende i 1991, overtok Montgomery i 1992 leiinga av det britiske avishuset. Trass i fallande opplag lukkast det Montgomery å auke børsverdien kraftig, mellom anna gjennom innsparingstiltak og oppseiingar. Dei tøffe forretningsmetodane gav han tilnamnet «Rommel». Han trekte seg i 1999 etter usemje med styret.

I dag er Montgomery best kjend som investor via selskapet Mecom. Han eig aviser i fleire europeiske land. I 2003 kjøpte han irske Local Press Group, som han selde to år seinare. I Tyskland overtok han *[[Berliner Zeitung]]* i oktober 2005. I Noreg vart namnet til Montgomery med eitt kjent då det i juni 2006 vart kjent at Orkla hadde avgjort at mediedivisjonen, Orkla Media, skulle seljast til Montgomery sitt føretak Mecom.

## Bakgrunnsstoff
* «Ich bedrohe Sie nicht.» – intervju med David Montgomery i ''Berliner Zeitung'', 26. oktober 2005 (tysk).

### Nettfjernsyn
* Eit kritisk blikk på Montgomery på Dagsrevyen i 2006 (26. juni 2006, NRK)
Gamaljapansk

**Gamaljapansk** (japansk 上代日本語 , jōdai nihongo) er den eldste kjende forma av det japanske språket.

Det er vanskeleg å datera det til ein bestemt tidsbolk, men det er vanleg å rekna med at denne forma heldt seg til 794, då hovudstaden vart flytta frå Heijōkyō til Heiankyō. Å setta ei grense for når tidsbolken tok til er vanskelegare. Nokre japanske person- og stadnamn vert skrivne med gamle kinesiske teikn, som til dømes Wei Zhi i Soga om tre kongerike. Det er funne bitar av trefjøler og reliktar med inskripsjonar i utgravingar, men den fyrste lengre teksten er Kojiki frå 712. Ved å ta omsyn til dei eldste relikane har ein kome til semje om å rekna 712 som starten av perioden, noko som stemmer med Nara perioden (710-794). Ei meir formell datering, tufta på strengare krav, daterer starten på perioden til 794.

Mellom dei eldste skrive kjeldene finn ein *[[Kojiki]]* (712), *[[Fudoki]]* (720), *[[Nihonshoki]]* (720), og *[[Man'yōshū]]* (etter 771).

## Bakgrunnsstoff
* Learning Wa People's Language
Reidar Hirsti

**Reidar Andreas Hirsti** () var ein norsk redaktør, historikar, forfattar og politikar for Arbeidarpartiet.

Reidar Hirsti var fødd i Tana kommune i Finnmark. Han var sjefredaktør i *[[Arbeiderbladet]]* frå 1963 til han i 1974 vart avsett av sentralstyret i Arbeidarpartiet. Frå 1974 til 1975 var han statssekretær i Industridepartementet. Frå 1975 var han tilsett i NRK, blant anna som programdirektør. Han var medforfattar og hovudansvarleg for den historiske tv-serien *Veier i vår tid* som gjekk på NRK i 1991.

Han har gjeve ut fleire bøker med historiske tema, særleg knytt opp til Arbeidarrørsla, blant anna om Johan Nygaardsvold og Yngve Hågensen, men òg om Finnmark og samane. I boka *Partipisken* (1991) skriv han om korleis han vart pressa ut frå stillinga som redaktør i *Arbeiderbladet*.

I 2000 vart Hirsti tildelt Fritt Ords honnør *for sin innsats for sjølvstenda til avisene.*

## Bibliografi
* 1996: *Den siste proletar*
* 1994: *Sameopprøret*
* 1991: *Partipisken : kampen om det frie ord i Arbeiderbladet*
* 1990: *Partisanen*
* 1989: *Gro - midt i livet : ein essaysamling / redigert av Reidar Hirsti*
* 1988: *Medierevolusjonen og det frie ord*
* 1987: *Grenseløse mennesker* (saman med Kaare Espolin Johnson)
* 1983: *Tirpitz*
* 1982: *Gubben : Johan Nygaardsvold : mannen og epoken*
* 1981: *Torolf Elster : portrett av et mangesidig menneske* (saman med Birgit Gjernes og Jahn Otto Johansen)
* 1980: *Norsk politikk foran 1980-årene* (saman med Jens A. Christophersen)
* 1980: *Samisk fortid, nåtid og framtid*
* 1979: *Finnmark* / under redaksjon av Reidar Hirsti
* 1975: *Norge mot år 2000*
* 1974: *Suenjel-folket - ved veis ende*
* 1973: *Et møte med Kina*
* 1970: *Ungdom og samtid : tre generasjonsportretter* (saman med Einar Førde og John Sannes)
* 1968: *Samekulturens verdier* (artikkel)
* 1967: *En samisk utfordring*
* 1961: *For demokrati og kultur : kultur- og opplysningsarbeidet i svensk arbeiderbevegelse*
* 1958: *Aktiv ungdom : politisk handbok for ungdom*
* 1954: *Arbeidsprogrammet for arbeidernes ungdomsfylking : studierettleiing til utkastet til arbeidsprogram for Arbeidernes ungdomsfylking*
* 1952: *Fra næringsfrihet til planøkonomi*
Galway Bay

**Galway Bay** (irsk *Loch Lurgain* eller *Cuan na Gaillimhe*) er ei stor bukt på vestkysten av Irland, mellom County Galway i provinsen Connacht i nord og Burren i County Clare i provinsen Munster i sør. Galway ligg på nordaustsida av bukta. Ho er om lag 50 km lang og mellom 10 og 30 km brei. *Oileáin Árann* eller Aranøyane ligg i vest på tvers av inngangen og det er fleire småøyar i bukta. North Sound (Nordsundet) eller *An Súnda ó Thuaidh* ligg mellom Aranmore og Leitir Mealláin. Gregory's Sound (Gregorysundet) eller *Súnda Ghríoghóra* ligg mellom Aranmore og Inishmaan og vart tidlegare kalla *Bealach na h-Áite*. Foul Sound eller *An Súnda Salach* ligg mellom Inishmaan og Inisheer, og var tidlegare kalla *Bealach na Fearbhaighe*. South Sound (Sørsundet) eller *An Súnda ó Theas*, tidlegare kalla *Bealach na Finnise* ligg mellom Inisheer og County Clare.

Galway Bay er kjend for det unike, tradisjonelle seglskipet Galway Hooker (Galway-skute). 

## Galway Bay i kulturen
Galway Bay vert nemnd i teksten på songen The Pogues-songen «Fairytale of New York» i linja *The boys of the NYPD choir were singing «Galway Bay»*, som viser til ein annan song kalla «Galway Bay».

John Lennon sin song «The Luck of the Irish» inneheld linjene: 

:If we could make chains with the morning dew
:The world would be like Galway Bay

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Galway Bay|Galway Bay]]» frå ,  den 10. oktober 2007.*
Anders Fredrik Skjöldebrand

**Anders Fredrik Skjöldebrand** () var ein svensk greve, general, statsråd, medlem av Svenska akademien (stol 18) og En af rikets herrar.

Skjöldebrand er særleg kjend for arbeidet med forhandlingane ved freden i Fredrikshamn som avslutta finskekrigen mellom Sverige og Russland i 1809. Han var òg med på å forhandle fram Mossekonvensjonen i august 1814.

Skjöldebrand var fødd i Stockholm. Her vart han i 1810 utnemnd til överståthållare, ei teneste han hadde til 1812.

I 1799 reiste han gjennom Lappland og Finnmark. Denne reisa la grunnlag for verket *Voyage pittoresque au Cap Nord*, som kom ut i Stockholm i 1801-02. I dette verket har Skjöldebrand laga 62 illustrasjonar av typen akvatinter. 29 av desse motiva er henta frå Finnmark. Skjöldebrand sine verk har stor kulturhistorisk betydning, sidan han var blant dei første som gav att Finnmarklandskapet i så stor breidde og med såpass høg kunstnarisk kvalitet. 

## Kjelder
Liscannor Bay

**Liscannor Bay** er ei bukt på vestkysten av Irland i County Clare. Hag's Head markerer den nordlege grensa til bukta og Cream Point den sørlege. Landsbyen Liscannor ligg på nordsida av bukta, medan landsbyen Lahinch ligg i austenden. 

Elva Derry og elva Inagh renn saman aust for golfklubben Lahinch og munnar ut i Liscannor Bay i lag. Moher-klippene byrjar ved Hag's Head og går nordover langs kysten. 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Liscannor Bay|Liscannor Bay]]» frå ,  den 10. oktober 2007.*
Seingamaljapansk

**Seingamaljapansk** eller **tidleg mellomjapansk** (japansk 中古日本語 *chūko nihongo*) er eit utviklingstrinn av det japanske språket som vart nytta under Heianperioden, som starta i 794 og enda i 1185. Det er etterfyljaren til gamaljapansk, og utvikla seg til mellomjapansk. Litterært klassisk japansk byggjer på seingamaljapansk.

## Innleiing
Medan gamaljapansk lånte og tilpassa teikn frå det kinesiske skriftsysmet for å skrive japansk, vart dei i den seingamaljapanske perioden også utvikla to nye stavingsalfabet: Hiragana og katakana. Innføringa av desse førte til at det vart lettare å skrive japansk og innleia ein ny literær tidsbolk, med verk som Soga om Genji, Soga om bumbushoggaren, Soga om Ise og så bortetter.
Kravell

**Kravell** er eit prinsipp for bygging av farkostar av tre.
I motsetnad til bygging av klinka farkostar vert her *skjelettet* reist først, spanta vert reiste på kjølen. Stundom vert ei kjølsville, kjølsvinet lagt over spanta og ho låser dei til kjølen. Plankane , eller *huda*, vert spikra eller nagla til spanta, men dei vert ikkje innbyrdes samanbundne.

På innsida av spanta er det vanleg å legge ein innvendig kledning som vert kalla garnering. Båten eller fartøyet får då dobbel hud, med spanta som avstandsklossar. 
Kravellbygde farkostar er bygde med kraftigare dimensjonar enn tilsvarande lange klinkerbyge skip. Dei vert såleis tyngre og stivare.

## Kjelder
* Godal, Jon Bojer: *Tre til båtar*. Oslo  2001
Pereslavl-Zalesskij

**Pereslavl-Zalesskij** (russisk Пересла́вль-Зале́сский – tyder «Pereslavl, som ligg bak skogane»), er ein by i Jaroslavl oblast i Russland med om lag 40&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er mest kjend som fødestaden til den russiske mellomalderhelten Aleksandr Nevskij og er ein del av den gylne sirkelen rundt Moskva. Pereslavl-Zalesskij har fleire vakre bygningar og kloster frå mellomalderen og hundreåra etter. Murane som omkransa byen i mellomalderen er synlege fleire stader. Like utanfor byen ligg ein av dei fyrste båtane Peter den store bygde for å lære seg skipsbygging.

## Historie
Pereslavl-Zalesskij vart grunnlagd i 1152 av Fyrst Jurij Dolgorukij som ein prosjektert hovudstad for Zalesje. I tida mellom 1175 og 1302 var byen senter for Fyrstedømet Pereslavl (Zalesskij). I 1302 vart byen ein del av Storfyrstedømet Moskva. Pereslavl-Zalesskij vart øydelagd fleire gonger av mongolane frå midten av 1200-talet til tidleg på 1400-talet. 1611–1612 vart byen igjen øydelagd under den polske invasjonen.

## Attraksjonar
Pereslavl-Zalesskij er kjend for sine historiske bygninger, mellom anna:

* Spaso-Preobrazjenskij katedralen i kvit stein (1152–1157)
* Metropolitten Peters kyrkje (1585)
* Troitse-Danilov klosteret (1500- til 1700-talet)
* Nikitskijklosteret (1500- til 1800-talet)
* Feodorovskijklosteret (1500- til 1800-talet)
* Goritskijklosteret (1600- til 1700-tallt).

Byen husar òg Institutt for Programsystemer, som er underlagt Det russiske vitskapsakademiet.

## Galleri

Nikolsky Cathedral Pereslavl.jpg|Nikolskijkatedralen i Pereslavl-Zalesskij.
Assumption Cathedral in Goritsky Monastery in Pereslavl.jpg|Maria Himmelfarts-katedralen i Goritskijklosteret.
Gate Church Goritsky Monastery.jpg|Portkyrkja i Goritskijklosteret.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Risten Sokki

**Risten Sokki** () er ein samisk lyrikar og lærebokforfattar frå Kautokeino. Ho arbeider som lærar ved samisk vidaregåande skole og reindriftsskole i Kautokeino. 

Sokki har gjeve ut ei diktbok, ei novellesamling og ei barnebok. I tillegg har er ho representert i fleire litterære antologiar, og ho er medforfattar av tre lærebøker.

Ein av oldefedrane til Sokki var Aslak Jacobsen Hætta, som vart avretta som ein av leiarane for Kautokeino-opprøret i november 1852. Risten sine dikt gjenspeglar desse tapte slektsbanda.
	 
## Bibliografi
### Skjønnlitteratur
* *Bonán bonán soga suonaid / Jeg tvinner tvinner slektas sener* (dikt), 1996
* *Mu ártegis eallin / Mitt rare liv* (barnebok) 2007

### Undervisingslitteratur

* Risten Sokki, Anne U. Dahl, Harald BerggreenLang: 1999 *Lang, lang rekke*: Lesebok, norsk for samiskspråklege elevar Solum forlag ISBN 978-82-560-1148-3
* Risten Sokki, Anne U. Dahl, Harald Berggreen; *Snipp, snapp snute* Lesebok; norsk for samiskspråklege elevar Solum forlag 2000 ISBN 978-82-560-1242-8
* Risten Sokki og Dahl: *Lærerveiledning til norskverket: Elle melle mie; Lang, lang rekke; Snipp, snapp snute* Norsk for samiskspråklege elevar Solum forlag 2002 ISBN 82-560-1382-6

### Representert i
* *Cirkum polaris* (nordnorsk antologi)	1997
* *Texere* (antologi) 	1998
* *Der veiene tar til* (Barents-antologi)	1999
* *Nordnorsk temperament* (diktantologi)	2001
* Lothar Schneider (Hrsg.) *Lappland* (omsett til tysk) ISBN 3-85129-297-9

## Bakgrunnsstoff
* Svein Lund: Samisk litteratur 
* Skolenettet (Sjå m.a. s. 27)
Kulturrevolusjonen

**Kulturrevolusjonen** var ein politisk kampanje i Folkerepublikken Kina som vart iscenesett av Mao Zedong, dåverande leiar for Det kinesiske kommunistpartiet. Kampanjen vart innleidd i 1966 og hadde sin mest intensive fase til året 1969, men var ikkje endeleg slutt før med Mao sin død i året 1976. Det offisielle føremålet var å fornye og spreie revolusjonen til alle delar av det kinesiske samfunnet. Kampanjen vart driven gjennom med støtte av dei unge idealistiske «raudegardistane» og ei gruppe med lojale Mao-tilhengarar i partileiinga.

Bakgrunnen for kulturrevolusjonen meiner dei fleste historikarar var Mao sin svekte maktposisjon i leiinga etter problem i samband med kollektiviseringa av jordbruket og Det store spranget. Gjennom å vende seg direkte til folket kunne Mao utmanøvrere motstandarane sine i partileiinga. Dei som vil sjå meir idealistiske føremål meiner at Mao ottast at den kinesiske revolusjonen skulle stagnere slik som i Sovjetunionen og at han ville hindre dette.

Kampanjen vart innleidd på eit møte i sentalkomitéen i 1966. Mao gjennomførte eit kupp gjennom å gi eit stort tal aktivistar som ikkje var representantar i komitéen lov til å vere til stades. Mao sitt viktigaste middel for å gjennomføre kulturrevolusjonen var «raudegardistane», ein milits beståande hovudsakleg av storbyungdomar som sidan for det meste tok seg rundt med tog i heile landet, og med jamne mellomrom heldt gigantiske møte i Beijing.

Kulturrevolusjonen hadde som eitt av sine fremste offisielle mål å utrydde «borgarleg» tenking og erstatte denne med «sosialistisk» tenking. Mange menneske, som den seinare leiaren Deng Xiaoping, vart i omgangar utfrosne og kritiserte. Høgare utdanning slutta å fungere, og «raudegardistane» gjekk til åtak på forskarar med påståtte «borgarlege» tendensar.

Mao Zedong erklærte offisielt kulturrevolusjonen for avslutta i 1969, då landet var på veg mot fullstendig kaos. Men det er eit vanleg syn at kulturrevolusjonen først definitivt var over då Mao døydde og «firarbanden» vart arrestert i 1976. I det post-maoistiske Kina talar dei om kulturrevolusjonen som «dei ti tapte åra» eller «ti år av kaos», og denne tida blir òg bruka som eit argument mot dei som meiner at Kina har innført for mykje marknadsøkonomi.

Anslag over dødsoffera er ifølgje ulike vestlege og austlege kjelder om lag 500 000 i dei verkelege kaosåra 1966-1969. Somme av desse var menneske som ikkje var i stand til å tole den grufulle torturen dei vart utsette for, og det tapte framtidshåpet, slik at dei gjorde sjølvmord. 

## Kjelder
*Svensk wikipedia og Engelskspråkleg wikipedia
Det store spranget

**Det store spranget** var eit prosjekt for industri og jordbruk i Folkerepublikken Kina frå 1958 til byrjinga av 1962. Prosjektet vart sett i gang av Mao Zedong i trua på at det skulle skape eit stort sprang framover for Kina. Dette først og fremst i form av kraftig auka stålproduksjon og auka produktivitet i jordbruket gjennom innføringa av kjempestore statlege kollektivbruk, såkalla *folkekommunar*. 

Dei ønskte resultata vart for det meste ikkje realiserte, og i staden leidde kampanjen til ei stor hungersnaud og døden for fleire millionar menneske. 

Dei katastrofale følgjene av kampanjen førte til at Mao fekk ei svekt maktstilling innanfor Det kinesiske kommunistpartiet, noko som brukar å bli rekna som ei av dei viktigaste forklaringane på kulturrevolusjonen frå 1966 og frametter. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Det stora språnget|Det stora språnget]]» frå ,  den 11. oktober 2007.*
Kinas kommunistparti

**Kinas kommunistparti** (KKP) er det styrande politiske partiet i Folkerepublikken Kina. Partiet blei stifta i mai 1920. Med sovjetisk støtte freista det få innverknad i Kina. Det kjempa mot Kuomintang (Kinas nasjonale folkeparti) i den kinesiske borgarkrigen, som enda med at kommunistane vann. Med meir enn 70 millionar medlemer er partiet det største i verda.

Frå 1960-talet og fram til Mao Zedong døydde var KKP ei vesentleg inspirasjonskjelde for delar av den internasjonale kommunismen. Partiet utvikla ein politikk og eit sett med idéar kjende som maoisme, som på 1960- og 1970-talet representerte ei grein av kommunisme som var i opposisjon til det sovjetiske kommunismen slik denne blei etter Josef Stalin døydde og Nikita Khrustsjov tok over. Viktige element i maoismen kom til uttrykk i dei store kampanjane kjende som Det store spranget og Kulturrevolusjonen, og i persondyrkinga av Mao. 

Etter Mao døydde i 1976 og Deng Xiaoping tok over makta, gjekk partiet i retning av det dei kalla «kommunisme med kinesiske kjenneteikn», som endra den kinesiske ideologien i retning av ein meir open marknadsøkonomi.
 
Ingen leiarar av Kina har sidan Mao hatt den same graden av personkult omkring seg.

I dag søkjer mange kinesarar med vidaregåande utdanning om opptak i KKP. Mange meiner at dette heng saman med økonomiske fordelar knytte til medlemskapen. Også bedriftsleiarar i dag velkomne i partiet.
 
KKP støttar framleis ein eittparti-stat.

Mange observatørar meiner at partiet i stigande grad legitimerer sitt eige leiarskap med nasjonalisme framfor med marxisme. 

## Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Communist Party of China|Communist Party of China]]» frå , den 9. oktober 2010.* 


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Kinas kommunistiske parti|Kinas kommunistiske parti]]» frå ,  den 11. oktober 2007.*