open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mick Avory

**Michael Charles Avory** () er ein engelsk trommeslagar og perkusjonist, mest kjend som medlem av det engelske rockebandet The Kinks, som han vart med i kort tid etter dei starta i 1964. Han var med i bandet til 1984, då han forlet dei etter lang tids krangling med gitarist Dave Davies. Utanom Davies-brørne er han den som har vore med lengst i bandet. 

Han var ikkje like støyande som andre trommeslagarar på 60- og 70-talet, som Keith Moon eller John Bonham, men var kjend som ein talentfull og presis trommeslagar. Avory var hovudsakleg inspirert av jazztrommeslagarar som Art Blakey, Max Roach, Joe Morello og Shelly Mann. Sjølv om han har vorte oversett i forhold til andre medlemmer i bandet, er det klart at han har vore medverkande til The Kinks-stilen. Ray Davies sa om han: «Mick hadde ein viktig stil. Mick var ikkje ein stor trommeslagarar, men han var ein jazztrommelsgarar - av smae skule og periode som Charlie Watts.»

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mick Avory|Mick Avory]]» frå , den 9. april 2009.*
Ljos yver Grav

**Ljos yver Grav** er ein påskesalme skriven av Elias Blix. Det er den einaste av Blix sine eigne påskesalmar som kom med i *[[Norsk Salmebok]]*. Salmen vart trykt i bladet *Nordmannen* nr 15/1890 og tatt med i 4. utgåva av *[[Nokre Salmar]]*, som vart utgjeven av Det Norske Samlaget i 1891.

Med sin biletrikdom og mange tema henta frå Bibelen, framstår «Ljos yver grav» som ein svært typisk Blix-salme. Dei fyrste kapitla av Fyrste Mosebok er ei av Blix sine bibelske hovudkjelder. I denne salmen dreg Blix dei bibelske linene vidare, heilt fram til dei siste kapitla i Johannes' openberring. Eit sentralt døme er livstreet, med tilknyting til Fyrste Mosebok, Tredje Mosebok og Johannes' Openberring. Typisk for Blix som salmediktar er det å bruke bilete henta frå det norske kystlandskapet.

Salmen har seks vers, og alle versa vart tekne med både i *[[Nynorsk Salmebok]]* og i *Norsk Salmebok*. Her vart språket lett modernisert, slik at opningslina lyder «Ljos over grav», og fleirtalsbøying av verb («me livna») er utelate. Melodien som oftast vert nytta, er skriven av Ludvig M. Lindeman i 1871.

## Kjelder
* Blixblog
* Leif Haugen

## Bakgrunnsstoff
* Heile teksten i originalversjon 
* [Notebilete](http://liturgi.info/Ljos_yver_grav_(LH494))

### Referansar
Ingveig

**Ingveig** er eit kvinnenamn av norrønt opphav. Det er sett saman av gudenamnet *[[Ing]]-* (Frøy) og *[[-veig]]*, eit kvinneleg sisteledd som kan tyda 'styrke' eller 'stridande'. Ein annan skrivemåter er **Ingvei**. 

Ingveig har namnedag den 10. april. I 2009 var det 161 norske kvinner som heitte Ingveig.

## Bakgrunnsstoff
### Kjelder
* Norske navn.no
Pete Quaife

**Pete Quaife** eller **Peter Alexander Greenlaw Quaife** ()  var ein engelsk musikar, kunstnar og forfattar. Han var med å starte det engelske rockebandet The Kinks, der han spelte bass frå 1963 til 1969.

Etter The Kinks var han med nokre år i bandet Mapleoak. Han flytta til Danmark på 1970-talet og vidare til Canada på 1980-talet. Han flytta attende til Danmark i 2005. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pete Quaife|Pete Quaife]]» frå , den 20. juni 2013.*
Kinks av The Kinks

***Kinks*** er debutalbumet til det engelske rockebandet The Kinks, utgjeve i 1964. I USA kom albumet ut som *You Really Got Me* med tre songar mindre. 

Albumet kom ut på ny i 1998, og igjen i 2004, med tolv bonussongar. I 2011 kom ei luksus utgåve med enno fleire bonusspor. 

## Innhald

### Britisk original

### You Really Got Me (USA)

### Bonusspor på 2004-utgåve

## Medverkande
**The Kinks**
*Ray Davies – solovokal (2, 3, 5, 7-9, 11, 13-14), rytmegitar, klaverinstrument, munnspel
*Dave Davies – sologitar, korvokal og solovokal (1, 4, 6, 12)
*Pete Quaife – bassgitar, korvokal
*Mick Avory – trommer, tamburin

**Andre medverkande**
*Jimmy Page – 12-strengs akustisk gitar (6, 12)
*Jon Lord – orgel (9)
*Bobby Graham – trommer (1-7, 10, 12)
*Rasa Didzpetris-Davies - korvokal på «Stop Your Sobbing»
*Perry Ford - piano (7)

**Produksjon**
*Simon Heyworth – remastering
*Klaus Schmalenbach – design, fotografi

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kinks (album)|Kinks (album)]]» frå , den 9. april 2009.*
You Still Want Me

«**You Still Want Me**» var den andre singelen til The Kinks. Han kom ut 17. april 1964. Songen er skriven av Ray Davies og var den første sjølvskrivne singelen bandet gav ut. Songen vart produsert av Shel Talmy. Som føregangaren gjekk han ikkje inn på salslista då han kom ut. Dette førte til at Pye Records vurderte å droppe bandet. Men den massive suksessen til den neste singelen deira, «You Really Got Me», sikra at bandet vart verande på Pye fram til 1970 då kontrakten deira gjekk ut.

## Medverkande
*Ray Davies - vokal
*Dave Davies - gitar
*Pete Quaife - bass
*Mick Avory - trommer

## Bakgrunnsstoff
*
Shel Talmy

**Shel Talmy** () er ein amerikansk plateprodusent mest kjend for arbeidet sitt med The Who og The Kinks på 1960-talet.

Shel Talmy fekk jobb som lydteknikar ved Conway Recorders og arbeidde med tidlege surfehits med songar som The Markets sin «Surfer's Stomp» og Billy Joe and the Checkmates sin «Percolator Twist». Han flytta til London i 1962, opphavleg med tanke på eit kort opphald, men vart på grunn av suksessen han oppnådde verande i England i 17 år.

Han hadde stor innverknad som produsent i starten på beatmusikken. Shel Talmy eksperimenterte med innspelingane med bruk av feedback-effekt og hjelpte The Kinks og The Who til å utvikle stilen sin. Han produserte debutalbumet til The Who og The Kinks sine innspelingar fram til «Waterloo Sunset». Av andre store hitsinglar som Talmy produserte er The Easybeats sin «Friday On My Mind» og Manfred Mann sin «Semi Detached Suburban Mr. James» og innspelinga deira av Bob Dylan sin «Mighty Quinn». 

Who-gitarist Pete Townshend skal ha skrive songen «I Can’t Explain» i Ray Davies-stil i håp om fange merksemda til Talmy. Talmy likte songen. Han knytte The Who til seg og gav gruppa platekontrakt og produserte debutalbumet deira og dei første singlane «I Can’t Explain», «Anyway, Anyhow, Anywhere» og «My Generation».

The Who sine managerar Kit Lambert og Chris Stamp ønskte å bryte kontrakten med Talmy, som vann den påfølgjande rettssaka. Sjølv om The Who vart fridd frå kontrakten måtte gruppa gje royalties til Talmy heilt fram til utgjevinga av rockeoperaen *[[Tommy av The Who|Tommy]]* (1969). Talmy låste ned mastertapane til debutalbumet *My Generation* i ein temperatur- og klimakontrollert safe og albumet vart det siste av The Who-katalogen som vart gjeven ut på ny. Talmy ordna ein nymiksa versjon av album som *Deluxe Edition* i 2002.

På 1970-talet var Talmy mindre aktiv, men han produserte mellom anna The Damned-singelen «Sick of Being Sick»/«Stretcher Case Baby». Captain Sensible uttalte seinare at Talmy hadde gjeve gruppa «the best sound that the Damned ever had for guitars». 

Talmy har òg gjort seg gjeldande som forfattar med romanen *Whadda We Do Now Butch?* der han opponerer mot framstillinga av korleis Butch Cassidy og Sundance Kid døydde og meiner han etter grundige undersøkingar meiner dei slett ikkje døydde slik som det til dømes vart vist i kinofilmen. Shel Talmy bur i dag i California i USA.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Shel Talmy|Shel Talmy]]» frå , den 9. april 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Eirene

**Eirene**, eller **Irene** (Εἰρήνη, gresk for 'fred') var gudinne for fred i gresk mytologi. Ifølge nokre tradisjonar var ho ei av dei tre horaiene ('timane'), gudinnene som styrte dagleglivet. Dei to søstrene hennar heitte Eunomia og Dike, og dei var døtrer av Zevs og Themis.

Eirene var ei personleggjering av fred. Ho blei avbilda i kunst som ei vakker ung kvinne som bar eit overflodshorn, septer og ein fakkel eller eit drikkekar kalla *[[rhyton]]*. 

Eit kjent verk av Kephisodotos den eldre (ca 370 f.Kr.) viser Eirene som ber barnet Plutos, guden for rikdomm, på armen. Statuen stod ein gong på agoraen i Aten, og er sidan gått tapt. Ein romersk kopi finst ved Glyptothek i München.

Kvinnenamnet Irene og det tilsvarande mannsnamnet Ireneus, som hjå Ireneus av Lyon, kjem frå denne gudinna.

Pax (latin for 'fred') var den romerske gudinna som tilsvarte Eirene.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Eirene|Eirene]]» frå , og «[[:nb:Eirene (gresk gudinne)|Eirene (gresk gudinne)]]» frå  den 10. april 2009.* 


## Bakgrunnsstoff

* theoi.com: Eirene
Ulf

**Ulf** er eit mannsnamn danna av det norrøne ordet *ulfr* eller det gammalhøgtyske *wolf*, som begge tyder 'ulv'. 

Den norrøne forma av namnet var *Úlfr*, *Ulf* var ei gammaldansk form og *Olf* ei gammalsvensk form. I norrøn tid blei namne brukt både som personnamn og som tilnamn. Uffe er ei kortform av namnet og Ylva er eit avleidd kvinnenamn.

Ulf har namnedag i Noreg og Sverige den 11. april.

## Namneberarar
* Ulf Aas (f. 1919), norsk illustratør
* Ulf Löfgren (f. 1931), svensk barnebokforfattar, kjend for bøkene om Ludde
* Ulf Sand (f. 1938), norsk politikar (Ap)
* Ulf Åge Syversen (f. 1947), ordførar i Nordkapp
* Ulf Lundell (f. 1949), svensk rockesangar
* Ulf Knudsen (f. 1959), norsk komponist og musikar
* Ulf Risnes (f. 1960), norsk musikar i Tre Små Kinesere
* Ulf Erik Knudsen (f. 1964), norsk politikar (FrP)
* Ulf Isak Leirstein (f. 1973), norsk politikar (FrP)
Ylva

**Ylva** er eit gamalt nordisk kvinnenamn som tyder ho-ulv. Namnet er ei feminin avleiding av dyrenamnet Ulv. I gamle tekster (og i nokon grad på landsmål) kan forma nyttast som substantiv (ei *ylve*), på same vis som hokjønsavleidiga av bjørn (binne/birne/bere) eller katt (kjette/katte). 

Ylva har namnedag i Noreg og Sverige den 11. april.

## Namneberarar
* Ingrid Ylva (1200-talet), svensk adelskvinne, mor til Birger jarl
* Ylva Johansson (f. 1964), svensk politikar
Dale kyrkje i Vaksdal

**Dale kyrkje** står på Dale i Vaksdal kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje frå 1956. 
Kyrkja er bygd i betong etter teikningar laga av Arnstein Arneberg.

Dale er ein relativt ny kyrkjestad. 
Staden vart bygd opp kring tekstilverksemda Dale fabrikker, og fekk kapellkyrkje i 1896.
Før det sokna folk til Bruvik kyrkje på Osterøy, men då Vossebanen kom i 1883 vart det greiare å reise til Evanger kyrkje på Voss når det skulle haldast bryllaup eller barnedåp.

Dale kyrkje er soknekyrkje i Dale sokn i Hardanger og Voss prosti. 
Dale vart eige sokn ved kongeleg resulusjon av 16. mai 1911. Soknet høyrde til Bruvik prestegjeld til 1968.
Då vart Vaksdal prestegjeld oppretta med sokna Dale, Vaksdal, Eksingedalen og Stamnes. Prestegjelda vart fasa ut frå Den norske kyrkja frå 2004.

## Gravstad
Kyrkjegarden på Stanghelle vart vigsla 22. mai 1882. 
Både Dale og Vaksdal sokn nytta Stanghelle-kyrkjegarden. 
Han er framleis i bruk, men det er sidan vigsla eigne kyrkjegardar både i Vaksdal og på Dale.
Kyrkjegarden på Dale ligg på Børjelen på Dalegarden, og vart vigsla 23. november 1907.

## Kjelder
* Norges Kirker: «Dale kyrkje» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforsking

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Dale sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Hordaland» på nettstaden til Arkivverket 
* Bilete av Dale i 1908, teke av Anders Beer Wilse. Kapellet frå 1896 ser ein til venstre i fotografiet
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Vaksdal kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Kjølhaling av fartøy

**Kjølhaling av fartøy** er å krenge det så mykje over på sida at ein kan kome til å arbeide under botnen på det. Til kjølhaling har det vorte brukt kraftige taljar og spel. Til vanleg vart eine enden av taljen fest eit stykke opp i mastra. Andre enden vart godt festa på ein lekter eller i land. I mange hamner var det kjølhalingsklampar der ein kunne feste taljeblokka. Hadde fartøyet fleire mastrer bruke ein fleire taljar.

Kjølhaling var krevjande både for mannskap og fartøy. I tillegg til at alt laust måtte stuast og surrast, vart fartøyet gjerne stiva av innvendig. Mellom anna vart det sett støtter mot mastra ned ved kjølsvinet. Ofte vart riggen forsterka og det vart teke omsyn til mogleg skamfiling. Ein hala i taljane til fartøyet krenka så mykje at kjølen var over vatnet.

Kjølhaling var òg nemninga for ein pinsam straffemetode til sjøs i gamal tid. Ved hjelp av tau vart den som skulle straffast, drege under vatnet frå eine sida av skipet til hi side. 

## Kjelder
* Jens Kusk Jensen: *Haandbog i praktisk sømandsskab*. København 1982.
For Bygd og By

***For Bygd og By*** var eit nynorsk vekeblad som kom ut 1912-1932, 1943 og 1945-46. Kunstforlaget Munin som gav ut dei første nummera. Olaf Norli var utgjevar frå 2. årgang og til bladet gjekk inn.

Mange kjende nynorskbrukarar var styrarar for bladet: Kristofer Uppdal, Oskar Braaten, Joh. B. Mikalson, Halfdan Asphaug, Ivar Høvik, Severin Eskeland, Hulda Garborg, Arne Falk og Anton Beinset.

## Kjelder
* *[[Norsk Allkunnebok]]* – IV. bandet (Oslo: Fonna Forlag, 1953).
* bibsys.no
* nb.no

## Bakgrunnsstoff
*
Sovjetmeisterskapen i sjakk

**Sovjetmeisterskapen i sjakk** vart arrangert i dei fleste åra mellom 1920 og 1991, frå Sovjetunionen vart etablert etter oktoberrevolusjonen i 1917, og fram til Sovjetunionen gjekk i oppløysing rundt 1990. Sjakk hadde stått sterkt i Russland, og fleire av kommunistleiarane såg svært positivt på sjakk. Sjakkopplæring vart dermed prioritert og sjakken vart tilført ressursar, noko som førte til at sjakk etter kvart vart noko av ein folkesport i Sovjetunionen. 

Dette er ei liste over alle vinnarane av Sovjetmeisterskapen i sjakk. Som følgje av den sterke stillinga sjakk hadde i Sovjetunionen, så var den årlege sovjetmeisterskapen den sterkaste nasjonale meisterskapen, og regelmessig blant dei 2-3 sterkaste turneringane i verda. Lista over vinnarar tel 8 verdsmeistrar i sjakk og 4 utfordrarar til VM-tittelen. Sovjetmeisterskapen vart halden som ei alle-mot-alle-turnering, med unntak for den 35. og den 58. meisterskapen, som vart haldne som Sveitsar-turneringar.

Fleste sigrar:
* Seks titlar: Mikhail Botvinnik, Mikhail Tal
* Fire titlar: Tigran Petrosjan, Viktor Korchnoi, Alexander Beljavskij
* Tre titlar: Paul Keres, Leonid Stein, Lev Polugajevskij, Anatolij Karpov

## Sjå også
* Russisk meisterskap i sjakk 

## Bakgrunnsstoff
* Andrew Soltis *Soviet Chess 1917-1991*, 1999, McFarland & Company, ISBN 0-7864-0676-3
* RUSBASE (part V) 1919-1937,1991-1994
* RUSBASE (part IV) 1938-1960
* RUSBASE (part III), 1961-1969,1985-1990
* RUSBASE (part II) 1970-1984

## Fotnotar
Kronprins

:*for den norske filmen frå 1979, sjå [[Filmen Kronprinsen]]*
**Kronprins** er i Noreg, Danmark og Sverige tittelen på ein prins som står først i arvefølgja til kongetrona. Den kvinnelege tilsvarande tittelen er **kronprinsesse**, men denne tittelen blir også brukt av kronprinsen sin ektefelle.

## Kronprinsen si rettslege stilling
I Noreg er kronprinsen si rettslege stilling regulert i Grunnlova. 

Ordet kronprins er ikkje brukt i Grunnlova, den brukar berre orda prinsar og prinsesser, men § 34 seier følgjande: «Kongen giver Bestemmelser om Titler for dem som til Kronen ere arveberettigede.»

Dei viktigaste reglane i Grunnlova er elles at §§ 35, 36 og 41:

§ 35 seier at «Saasnart Tronarvingen har fyldt sit 18de Aar, er hun eller han berettiget til at tage Sæde i Statsraadet, dog uden Stemme eller Ansvar.»

Det er ikkje sikkert at det er så mykje realitet i første setninga i § 36, og resten av § 36 er vel også truleg gått ut på dato:

«En til Norges Krone arveberettiget Prinsesse eller Prins maa ei gifte sig uden Kongens Tilladelse. Ei heller maa hun eller han modtage nogen anden Krone eller Regjering uden Kongens og Storthingets Samtykke; til Storthingets Samtykke udfordres to Trediedele af Stemmerne. 
Handler hun eller han herimod, taber Vedkommende saavel som Efterkommerne Retten til Norges Trone.»

§ 41 har derimot praktisk realitet:

«Er Kongen fraværende fra Riget uden at være i Feldt, eller er han saa syg, at han ikke kan varetage Regjeringen, skal den til Tronen nærmest Arveberettigede, saafremt han har opnaaet den for Kongen fastsatte Myndighedsalder, forestaa Regjeringen som Kongemagtens midlertidige Udøver. I modsat Fald forestaar Statsraadet Rigets Bestyrelse.» 

Kronprins Haakon var såleis Kronprinsregent eit års tid då Kong Harald var sjuk.

## Tilsvarande titlar i andre land
Rundt om i verda har ein hatt liknande titlar i andre kongehus. Til dømes brukar ein i 
Storbritannia tittelen *«[[Prinsen av Wales]]»* om den fremste tronarvingen. 

## Kronprins i overført tyding
Ordet **kronprins** blir også brukt i overført tyding, om nokon som står som den første i rekka til å skulle få eller oppnå ei stilling, ein posisjon eller eit verv, antan dette gjeld i yrkeslivet, i organisasjonar, i politikk, eller i idrett og sport. Det vil då i praksis kunne variere om "kronprinsen" verkeleg oppnår posisjonen, eller om dette ikkje slår til.

## Sjå også
Den norske tronfylgja

## Bakgrunnsstoff
Grunnlova del B
Prins

**Prins** er ein tittel for eit ikkje-regjerande mannleg medlem av eit konge- eller fyrstehus. Den tilsvarande tittelen for kvinner er **prinsesse**.

På fransk og engelsk blir ordet *prince* brukt både for tittelen prins og for tittelen fyrste.

## Sjå også
*Kronprins
*Konge
Aiolos

**Aiolos** er namnet på to personar i gresk mytologi og dikting.

I Odysseen er Aiolos vindguden som heldt til på ei drivande øy. Av Aiolos får Odyssevs ein sekk med dei fire vindane i. Mennene til Odyssevs lurer seg til å opne sekken medan han ligg og søv og det kjem ein storm som fører skipet tilbake til Aiolos. Odyssevs ber om hjelp på ny, men Aiolos jagar han bort i sinne.

## Aiolos son av Hellen
I greske segner er Aiolos son av Pyrra og Hellen, som igjen er soneson av Prometevs. Aiolos var i segnene herskar i Thessalia og vart rekna som stamfar for aiolerane, den eine av tre stammer som hellenarane frå gammal tid var delt inn i.

## Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aiolos|Aiolos]]» frå , den 10. april 2009.*
Aeneas

**Aeneas** eller **Æneas** (gresk Αινείας, *Aineías* ) var ein trojansk helt, son av prins Ankises og gudinna Afrodite (Venus i romerske kjelder). Far hans var òg søskenbarn til kong Priamos. Aeneias si reise frå Troja, som førte til grunnlegginga av byen som ein gong skulle verte Roma, er gjenfortalt i verket til Vergil, Æneiden. 

I Iliaden vert Aeneas omtalt som konge av dardanarane, forbundsfelle med trojanarane og deira beste hærførar etter Hektor. Etter Troja fall kom han til slutt til Latium og vart stamfar til latinarane. 

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aineias|Aineias]]» frå , den 10. april 2009.*
Älvsborgs län

**Älvsborgs län** var eit län i Sverige fram til 1. januar 1998 då det vart slått saman med Göteborg og Bohus og Skaraborg til det nye lenet Västra Götaland. Det bestod av landskapet Dalsland og sentrale delar av Västergötland. Residensstad var Vänersborg.

Kommunane Habo og Mullsjö, som ligg nær byen Jönköping, vart avstått frå Älvsborg til Jönköping län den 1. januar 1999.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:County of Älvsborg|County of Älvsborg]]» frå , den 10. april 2009.*
Nya Elfsborg

**Gamle Älvsborg festning** låg ved Klippan ved inngangen til hamna i Göteborg i Sverige. Det var opphavleg ei borg bygd av svenskane på 1300-talet. Etter at danskane fleire gonger lett erobra borga, vart festningsverka gradvis utvida. 

I dag finst det berre små restar igjen av denne festninga. Festninga har gjeve namn til busetnader i Nye Sverige i Nord-Amerika: Fort Nya Elfsborg.

**Nye Elfsborg** vart bygd på 1600-talet nær ruinane av den gamle festninga, men på ei lita elv der Göta Älv munnar ut i havet. Den nye festninga er i dag eit verna byggverk, eller *byggnadsminne* og ein populær turistattraksjon. 


Suecia 3-046 ; Älvsborg.jpg|Gamle Älvsborg festning
Älvsborgs fästning.jpg|Nye Elfsborg festning i dag, utanfor Göteborg.
Suecia 3-046 ; Älvsborg nova.jpg|Nye Elfsborg frå 1600-talet.


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nya Elfsborg|Nya Elfsborg]]» frå , den 10. april 2009.*
Zymase

**Zymase** er ei blanding av enzym som finst i gjær. Enzymet spaltar sukker som glykogen til alkohol og karbondioksid. Når spaltinga skjer vil reaksjonen gradvis gå seinare. 

Zymase vart først isolert frå gjærceller i 1897 av den tyske kjemikaren Eduard Buchner, som gjæra sukker i laboratorium utan levande celler. For dette fekk han nobelprisen i kjemi i 1907.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Zymase|Zymase]]» frå ,  den 10. april 2009.*  
 
*
Zygote

**Zygote** (frå gresk ζυγωτός, *zygōtos*, ‘åk, tospann, par’) er resultatet av ei befruktning og oppstår når to kjønnsceller smeltar saman, som regel ei sæd- og ei eggcelle,  til ei enkel diploid celle, ei befrukta eggcelle.  Zygoten vil etter dette gjennomgå celledelingar og det neste stadiet vert eit diploid embryo.

Av og til kan zygoten òg gå gjennom meiose der det blir danna haploide celler..

## Kjelder
Zwinger

**Zwinger** er eit barokkslott i Dresden kjend for den store kunstsamlinga si. Det ligg mellom Semperoper og Postplatz.

Namnet kjem av ordet *bezwingen* (å tvinge). Anlegget var ein del av borga i Dresden og bestod av ein indre og ein ytre mur. Mellom desse skulle ein mogleg invasjonsstyrke verte knust med våpen om han lukkast å ta den ytre muren. 

## Historie

Kurfyrste Fredrik August I (konge av Polen som August II) returnerte etter ei reise i Italia, der han hadde vorte særs imponert av Forum Romanum. Han ønskte noko liknande for seg sjølv. Festningane var ikkje lenger naudsynte og gav derfor rom for planane hans. Den opphavlege planen omfatta både dagens anlegg og Semperoperaen ned til Elben og vart utforma av Matthäus Daniel Pöppelmann i 1722. Då kongen døydde i 1733, vart arbeidet utsett. Slottsområdet vart halde ope mot operaplassen. Seinare vart planene endra til ein noko mindre skala og bygginga som skil Zwinger frå operaplassen, vart oppført.

## Museum
Zwingers Gemäldegalerie Alte Meister vart ein viktig attraksjon i den rike kulturarva i byen. Han omfattar mellom anna måleri av Rubens, Canaletto, Rafael og mange andre. Rustkammeret (*Rüstkammer*) inneheld ei fin våpen- og rustningssamling, hovudsakleg frå 15- og 1600-talet. Det er òg ei samling av meissenerporselen, klokker og vitskaplege instrument. Bygningane inneheld òg Mathematisch-Physikalischer Salon.

## Delar av Zwinger

### Kronentor

Den mest kjente og mest fotograferte delen av Zwinger er Kronentor (Kroneporten). På toppen av porten er ein kopi av den polske kongekrona. Ovanfor porten ligg ein annan portal på vestsida med blikk på ein ryttarstatue på Theaterplatz.

### Nymphenbad

Nymphenbad (nymfebadet) ligg ved Festungswall bak Französische Pavillon. Vasskunstverket vart utforma av mellom andre Balthasar Permoser og vert rekna som eit av dei vakraste fonteneanlegga frå barokken.

### Glockenspielpavillon
Glockenspielpavillon eller *Uhr mit Glockenspiel* består av mange porselensklokker laga av meissenerporselen.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Zwinger|Zwinger]]» frå , den 10. april 2009.*
Johannes Aavik

**Johannes Aavik** () var ein estisk språkforskar og forfattar.

## Biografi
### Barndom og utdanning
Johannes Aavik vart fødd i Randvere i Kõiguste i Pöide på øya Saaremaa som son av kommuneskrivar Mihkel Aavik (1844-1909) og av Ann Aavik (1849-1918). Han voks opp i hovudstaden på øya, Kuressaare. Frå 1898 til 1902 gjekk han på gymnaset for gutar på Kuressaare. Etter artium studerte han språk og språkvitskap ved Universitetet i Tartu (1902/03), på historisk-filologisk institutt i Nizjyn (1903-1905) og ved Universitetet i Helsingfors (1906-1910).

### Språklærar
Frå 1919 til 1926 arbeidde Aavik som språklærar ved gymnaset ved Kuressaare; deretter i Tartu (1919-1922) og Jalta (1910/11). Han publiserte jamleg i Tartu-avisa Postimees i åra 1912-1914. Frå 1926 til 1934 var Aavik lektor for estisk ved Universitetet i Tartu og lærar ved eit gymnas i Tartu. Frå 1933 til 1940 var han privatdosent ved Universitetet i Tartu. Frå 1934 var han også *språkreferent* (overinspektør for skolane) i det estiske utdannings- og sosialdepartementet. I 1940/41 arbeidde han i eit forlag i Tallinn. I Tallinn budde Aavik i bydelen Nõmme.

### Eksil
Etter den sovjetiske okkupasjonen av Estland flykta Aavik til Sverige (1944). I Stockholm arbeidde han som arkivar. Frå 1945 til 1952 var han dosent i estisk ved Stockholms universitet. I tillegg arbeidde han som omsetjar og gav ut språkvitskaplege artiklar.
Aavik døydde i eksilet i Stockholm.

## Språkvitskapsmann

Johannes Aavik høyrer til dei viktigaste grunnleggjarane av estisk språk. Sentralt for Aavik var fornying av ordforrådet, morfologien og syntaksen. Han presenterte det språkpolitiske programmet sitt i 1912 i pamfletten *Tuleviku Eesti-keel* («Det estiske språket i framtida»). Aavik innførte mange omsetjingslån frå finsk, og programmet hans kan karakteriserast som ei dreiing bort frå den tyske påverknaden estisk var prega av, og i meir finsk-ugrisk lei.

## Forfattar og omsetjar
Aavik var også aktiv i den litterære rørsla Noor-Eesti (*Det unge Estland*). Han var ein nær ven av dei estiske forfattarane Friedebert Tuglas og Gustav Suits.

Johannes Aavik var kjend som omsetjar av verk frå finsk, fransk, engelsk og russisk (m.a. sette han om verk av Aino Kallas, Juhani Aho, Guy de Maupassant, Paul Bourget, Edgar Allan Poe og Ivan Turgenjev).

## Viktigaste publikasjonar
* *Eesti kirjakeele täiendamise abinõudest* (1905)
* *Ruth* (Erzählung unter dem Pseudonym J. Randvere, 1909)
* *Keele kaunima kõlavuse poole* I: Eesti Kirjandus 1912, S. 451-484
* *Eesti rahvusliku suurteose keel* (1914)
* *Eesti kirjakeelse stiili arenemise järgud* I: Noor-Eesti V, Tartu 1915, S. 216-229
* *Eesti luule viletsused* (1915)
* *Keel ja kirjandus* I: Sõna, Tartu 1918, S. 72-78.
* *Uute sõnade sõnastik* (Neologistisches Wörterbuch, 1919)
* *Uute ja vähem tuntud sõnade sõnastik* (Wörterbuch, 1921)
* *Puudused uuemas eesti luules* (Poetologie, 1922)
* *Keeleuuenduse äärmised võimalused* (1924)
* *Kuidas suhtuda "Kalevipojale"* (1933)
* *Eesti õigekeelsuse õpik ja grammatika* (Orthografi og grammatikk, 1936)

## Bakgrunnsstoff
* Johannes Aavik  i bilete
* Museum  für Johannes und Joosep Aavik auf Saaremaa (estnisch)
Dikken Zwilgmeyer

**Dikken Zwilgmeyer** eller **Barbara Hendrikke Daae Zwilgmeyer** () var ein norsk forfattar. Ho er særleg kjend for Inger Johanne-serien.

Ho var fødd i Trondheim, men flytta til Risør då far hennar, Petter Gustav Zwilgmeyer vart beordra dit som byfogd i mai 1861. Ho flytta som vaksen til Oslo og døydde under eit besøk i Kongsberg i 1913.

Zwilgmeyer skreiv forteljingar for barn, mellom anna om Inger Johanne som gjekk føre seg i Risør. Ho skreiv òg novellesamlinga *Som kvinder er* (1895) og romanen *Emerentze* (1906).

Det står ein statue av Zwilgmeyer på utsida av kulturhuset i Risør, Risørhuset. Her er òg begge kinosalane kalla opp etter forfatteren.

## Verk

### Barnebøker
* *Vi børn*, Bergen 1890
* *Karsten og jeg*, Bergen 1891
* *Fra vor by*, Bergen 1892
* *Sommerferier*, 1894
* *Barndom*, Bergen 1895
* *Morsomme dage*, Bergen 1896
* *Hos onkel Max og tante Betty*, Bergen 1897
* *Udenlands*, Bergen 1898
* *Fire kusiner*, 1899
* *Anniken Prestgaren*, 1900
* *Syvstjernen og andre historier*, Bergen 1900
* *Frøken Lybæks pensionatskole*, 1901
* *Lille Jan Bluhme*, 1903
* *Kongsgaardgutten*, 1904
* *Maja*, 1905
* *Hos farfar paa Løvly*, 1910
* *Vi tre i hytten*, 1911

### Ungjenteromanar
* *Paul og Lollik*, 1904
* *Inger Johanne*, 1909

### Bøker for vaksne

* *Som kvinder er. Seks fortællinger*, 1895
* *Ungt sind*, roman, 1896
* *Mægler Porsvold og andre historier*, 1902
* *Emerentze. En slægtshistorie*, roman, 1906
* *Maren Ragna. Et stykke livshistorie*, roman, 1907
* *Thekla*, roman, 1908

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dikken Zwilgmeyer|Dikken Zwilgmeyer]]» frå , den 10. april 2009.* 
 
*  (NBL-artikkel)
Eidsland kapell

**Eidsland kapell** står på Eidslandet inst i Eidsfjorden i Vaksdal kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje frå 1925.

Kapellet er bygd i tre og vart teikna av heradsagronom R. Njerve. 
Kyrkjegarden, som kapellet ligg ved, vart teken i bruk i 1892. 
Kapellet vart starta reist som bedehus, men det vart under bygginga gjeve løyve til å late det verte kapell.

Eidsland kapell høyrer til Stamnes sokn i Hardanger og Voss prosti. 
Fram til 1968 høyrde soknet til Bruvik prestegjeld, men då vart det saman med Dale, Vaksdal og Eksingedalen sokn skilde ut som Vaksdal prestegjeld. Prestegjelda vart fasa ut frå Den norske kyrkja frå 2004.

## Kjelder
* Norges Kirker: «Eidsland kyrkje» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforsking

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Eidsland kapell på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Hordaland» på nettstaden til Arkivverket 
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Vaksdal kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Fort Lauderdale

**Fort Lauderdale** er ein by i delstaten Florida i USA. Byen er fylkessete for Broward County i den søraustlege delen av delstaten.

Byen er kjend som turiststad.

Fort Lauderdale vart grunnlagt i 1911.

## Bakgrunnsstoff
*
AVRO-turneringa i sjakk

**AVRO-turneringa i sjakk** var ei sjakkturnering halden i Nederland i 1938, sponsa av det nederlandske kringkastingsselskapet AVRO (Algemeene Vereeniging Radio Omroep). Turneringa var ei dobbel alle-mot-alle-turnering. Åtte av dei fremste spelarane i verda var med: Verdsmeister i sjakk Alexander Alekhine, tidlegare verdsmeistrar José Raúl Capablanca og Max Euwe, og dei sannsynlege utfordrarane Mikhail Botvinnik, Paul Keres, Reuben Fine, Samuel Reshevsky og Salo Flohr. Keres og Fine delte førsteplassen, med Keres som vinnar på kvalitetspoeng fordi han klarte 1,5-0,5 i partia mot Reuben Fine. Jose Capablanca, som hadde tapt berre 26 turneringsparti på 29 år, tapte 4 parti i denne eine turneringa. Forklaringa skal ligge i at han fekk eit mindre slag i løpet av turneringa.

Turneringa vart arrangert med målsettinga at den skulle kåre ein utfordrar til verdsmeisteren Alekhine, men det var inga offisiell kandidatturnering. VM-kamp mellom vinnaren Paul Keres og Alekhine vart det ikkje noko av. Forhandlingane førte ikkje fram, for ein del på grunn av utbrotet av den andre verdskrigen i 1939.

Likevel hadde AVRO-turneringa betydeleg status. Så då Verdssjakkforbundet FIDE arrangerte VM-turneringa i sjakk 1948 etter at Alekhine døydde i 1946, så vart dei seks overlenvande deltakarane i AVRO invitert (Capablanca hadde også døydd), bortsett frå at Sovjetunionen fekk byte ut Flohr med Vassilij Smyslov som hadde klart betre resultat fram mot 1948.

## Speleprogram

AVRO-turneringa vart spelt frå 6. til 27. november 1938. Spelarane vart flytta frå by til by på følgjande måte: 

## Krysstabell

## Kjelder
* AVRO 1938 Vitja 11. april 2009 
* AVRO 1938 partisamling på Chessgames.com

## Fotnotar
Himmelblå

***Himmelblå*** er ein norsk dramaserie produsert av NRK Drama. Serien er hovudsakleg spelt inn på Ylvingen i Nordland, som også er der mesteparten av handlinga går føre med.

*Himmelblå* hadde premiere 7. september 2008 på NRK1. Serien vann klassen beste TV-drama under Gullruten 2009. I tillegg vann Lena Kristin Ellingsen frå serien klassen beste kvinnelege skodespelar under same utdelinga.

Den norske serien byggjer på *[[Two Thousand Acres of Sky]]* som blei vist på BBC1 frå 2001 til 2003. Denne blei skriven av Timothy Prager og produsert av Adrian Bate

## Handlinga
Serien handlar om eit lite øysamfunn i Nord-Noreg, Ylvingen. Skolen på øya har for få elevar til at det kan sikrast vidare drift. Derfor set lokalbefolkninga inn ein annonse i *[[VG]]* og søkjer etter ein etablert familie med barn i skolepliktig alder. I Oslo jobbar aleinemora Marit (Line Verndal) som kokke med mykje kveldsarbeid. Ho vil nytte høvet til å starte eit nytt liv med eiga verksemd der. Kim blir med som fiktiv «ektemann». På Ylvingen startar ho pensjonatet *Himmelblå*.

## Produksjon
Eva Dahr var konseptuerande regissør for serien. Dei andre regissørane var Vibeke Ringen, Anne Sewitsky, Tor Tørstad og Mathias Calmeyer. Manuset er skrive av Kathrine Haugen, Sissel Haugen, Lasse Nederhoed, Anne Sewitsky og Mathias Calmeyer. Margrete Kåset har vore manusredaktør. Sjefsfotografar har vore Helge Semb, Hans Erik Lindbom , Christine Heitmann og Leif O. Bergundhaugen, og musikken er laga av Martin Horntvedt. Produsentar for serien var Tore Bergstrøm og Vegard Stenberg Eriksen, lineproducarar Inger Vatne og Cecilie Nordstrøm. Prosjektsjef for serien og initiativtakar var Petter Wallace. Dramasjef var Hans Rossine.

Sjølv om både innspeling og handling er lagt til Ylvingen på Helgeland, snakkar skodespelarane ikkje helgelandsdialekt, men eit standard nordnorsk talemål, tilpassa dialektar lenger nordfrå.

## Premiere
Premieren vart send søndag 7. september 2008 med to episodar første dag. Den første episoden vart sett av 922&nbsp;000 sjåarar, mens episode to som gjekk rett etterpå, hadde 1&nbsp;099&nbsp;000 sjåarar, noko som var rekordtal for ein norsk dramaseriepremiere etter år 2000. 

Sjåartala nådde i den 
siste episoden som vart send på NRK1 søndag 22. mars 2009 1 309 000. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Himmelblå|Himmelblå]]» frå , den 14. mai 2009.* 

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* NRKs nettsider om Himmelblå
* BBCs Two Thousand Acres of Sky
Arnold Meri

**Arnold Meri** () var ein estisk oberst som kjempa i Den raude arméen under andre verdskrigen. I 1945 vart han leiar for Komsomol i Estland.
Pensacola i Florida

**Pensacola** er ein by i delstaten Florida i USA. Byen ligg nordvest ved Pensacola Bay og er heimehamn til mange av skipa i den amerikanske marinen. Pensacola er òg fylkessete for Escambia County.

Byen har om lag 54 283 innbyggjarar fordelt på 58.8 km².

## Bakgrunnsstoff

*
Estisk musikk

**Estisk musikk** er kjenneteikna av ein folkemusikktradisjon nærskyld med gammal finsk folkemusikk, kunstmusikk med impulsar frå kulturelt samkvem med Tyskland og Russland og ein sterk folkeleg korsongtradisjon.

## Estisk folkemusikk

Den eldste folkemusikken til finsk-ugriske folk er runesongen, prega av versemål og språkrytme i dei episke folkedikta. I runesongen vert ein serie på éin til tre musikalske frasar stadig gjenteken, ofte slik at ein forsongar syng først og vert repetert av eit kor, og det så vert føydd til ei høgare solostemme. Melodien held seg til vanleg innan eit omfang som varierer mellom ein ters og ein sekst, og den rytmiske karakteren kan lettast noterast i ein 5/4-takt.

Vanlege musikkinstrument til denne musikken er kannel, eit motstykke til den finske kantele.

## Estisk kunstmusikk

Som i andre europeiske land, har den eldste kunstmusikken vore knytt til kyrkja og dei høgre laga av folket. I mellomalderen kom dei herskande klassane i Estland frå Tyskland, og dei førte med seg sitt reportoar og sine musikkinstrument. Etter reformasjonen vart reformasjonens kyrkjemusikk innført i dei nordlege områda, medan katolsk kyrkjemusikk vart dyrka i sør. Det svenske universitetet i Tartu vart grunnlagt i 1632 og bidrog med regelmessige konsertar og musikkspel.

På 1800-talet bidrog spesielt lutherske prestar og lærarar til utvikling av ein folkeleg korsongtradisjon. Estiske bønder og landarbeidarar leid under eit umenneskjeleg press, og lærarar og prestar byrja arbeidet for folkets sak. I dette arbeidet nytta dei mellom anna songen for å fremje opplysning, og dei stifta kor i bygdene.

Songkora ordna med lokale songfestar. Den fyrste landsomfattande songfesten vart halden i universitetsbyen Tartu i 1869, og samla 15&nbsp;000 tilhøyrarar. Denne la grunnlaget for ein unik folkeleg tradisjon, med tusenvis av medverkande. Dei største songarfestane, som Den estiske songfestivalen i Tallinn, kan samle 30&nbsp;000 utøvarar og ti gonger så mange tilhøyrarar.

I sovjettida vart det alt i 1944 starta eit profesjonelt statleg mannskor, året etter eit profesjonelt blandakor. 

Gjenom tsartida var songfestivalane ein folkeleg opposisjon, og gjennom sovjettida tente songfestivalene til ein tilsvarande nasjonal mobilisering.  Den estiske lausrivingsprosessen frå Sovjetunionen vert kalla «Den syngande revolusjonen».

## Estiske komponistar
Med bakgrunn i den nasjonaltsinna kulturbløminga utvikla det seg også ein eigen estisk kunstmusikk. Markante komponistar har vore:
*Rudolf Tobias (1873–1918) 
*Artur Kapp (1878–1952)
* Arvo Pärt (f. 1935)

## Kjelder
**Musikken og vi*, J.W.Cappelens Forlag, 1983. ISBN 82-02-09001-6.
**Cappelens musikkleksikon*, 1978. ISBN 82-02-03690-9.

## Bakgrunnsstoff
Slektsforskingsprogram

**Slektsforskingsprogram** er dataprogram utvikla for å registrere og systematisere personopplysningar for slik å kunne vise ulike former for slektskap mellom personar, teikne anetre, skrive slektsbøker med vidare.

## Eksempel på slektsforskingsprogram
* Brother's Keeper (BK)
* DISGEN
* Embla Familie og Slekt
* Familiearkiv
* Family Tree Maker (FTM)
* Genbox
* GRAMPS
* Legacy Family Tree 
* MyHeritage Family Tree Builder (FTB)
* Personal Ancestral File (PAF)
* Reunion
* Roots Magic
* The Master Genealogist (TMG)
* WinFamily
Julie

**Julia** og **Julie** er kvinnenamn avleidde av det romerske slektsnamnet Julius. Alle kvinnene i denne familien hadde namnet Julia. Seinare er namnet blitt brukt som personnanm, der Julie oppstod som ei fransk form. Juliane er eit nærskyld namn.

Julie har norsk namnedag den 12. april.

## Namneberarar
*Julie Vinter Hansen (1890–1960), dansk astronom
*Julia Butler Hansen (1907-1988), USA-amerikansk politikar og medlem i representanthuset
*Julie Andrews (f. 1935), engelsk skodespelar
*Julie Ege (1943–2008), norsk modell og skodespelar
*Julija Tymosjenko (f. 1960), ukrainsk politikar og statsminister
*Julie Berthelsen (f. 1979), grønlandsk-dansk artist

### Oppdikta
*Julie Capulet i skodespelet Romeo og Julie av William Shakespeare
*Frøken Julie i romanen av same namn av August Strindberg

## Annan bruk
*«Julia» er tittelen på ein song av The Beatles.
Eksingedalen kyrkje

**Eksingedalen kyrkje** står på Flatekval i Eksingadalen i Vaksdal kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje frå 1883.

Kyrkja er bygd i gråstein og har sitjeplassar til 120 personar. 
Ho er den andre kjende kyrkja på staden, og avløyste eit tømra kapell ein meiner var bygd på 1600-talet. 
Kapellet heitte *Flatekval kapell*, og i det var det berre messe ei gong om året. 
Resten av året søkte folk i Eksingadalen seg til andre kyrkjer, dei øvst i dalen reiste til Evanger kyrkje på Voss, dei frå nedste delen fór over fjellet til Mo kyrkje i Modalen og folk frå Eikemo og sørover sokna til Stamnes kyrkje.

Eksingedalen kyrkje er soknekyrkje i Eksingedalen sokn i Hardanger og Voss prosti.

## Historie
Eksingedalen vart skild ut som eige sokn i Hosanger prestegjeld i 1881. Frå 1968 til utfasinga av prestegjelda frå 2004 høyrde det til Vaksdal prestegjeld saman med Dale, Vaksdal og Stamnes sokn.

## Kyrkjegard
På kyrkjegarden står det ei minnestøtte over Nils A. Lavik, fyrste stortingsrepresentanten frå Kristeleg folkeparti. 
Det er partiet som har reist støtta.

## Kjelder
* Norges Kirker: «Eksingedalen kyrkje» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforsking

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Eksingedalen sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Hordaland» på nettstaden til Arkivverket 
* Om Eksingedalen kyrkje på nettstaden scandion.no
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Vaksdal kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Edgar Savisaar

**Edgar Savisaar** () var ein estisk politikar. Savisaar var partileiar for det estiske senterpartiet *[[Eesti Keskerakond]]* i ein lang periode. Han sat som statsminister i Estland frå 1990 til 1992, og var dermed også den fyrste etter samanbrotet til Sovjetunionen då Estland igjen kunne opprette nasjonalt og sjølvstendig styre. I åra 2001–2004 og 2007–2017 var han borgarmeister i Tallinn.

## Bakgrunn
Edgar Savisaar vart fødd i kvinnefengselet i Harku. Foreldra hadde sommaren 1949 vorte arresterte av dei sovjetiske okkupasjonsstyresmaktene. Faren vart dømd til sju år lang forvising til Sibir, medan mora fekk fengselsstraff. 

Etter eksamen artium i 1968 studerte Edgar Savisaar fram til 1973 historie ved Universitetet i Tartu og arbeidde deretter som vitskapleg assistent. I 1980 tok han eksamen også i filosofi. Frå 1980 til 1988 arbeidde Savisaar i den statlege planleggingskomiteen i Estiske SSR. I 1988/89 var han direktør for rådgjevingsfirmaet Mainor.

## Politikk
I perestrojka-åra engasjerte Savisaar seg for estisk lausriving frå Sovjetunionen, og gjekk inn for demokrati og menneskerettar. I 1989 vart Edgar Savisaar konstituert formann for ministerrådet for Estiske SSR, og i 1990 vart han næringsminister. 

Den 3. april 1990 vart han formann for ministerrådet og dermed regjeringssjef. Då Estland igjen vart sjølvstendig den 20. august 1991, vart han statsminister. Han hadde dette embetet fram til januar 1992.

Frå 1992 til 1995 var Savisaar konstituert president for den estiske nasjonalforsamlinga (*[[Riigikogu]]*), og frå april til oktober 1995 var han innanriksminister. Han måtte fråtre stillinga grunna ein avlyttingsskandale. Frå 1996 til 2001 var Savisaar formann for byrådet i hovudstaden Tallinn, og frå 2001 til 2004 borgarmeister i byen. 

Han vart i april 2005 nærings- og samferdsleminister i Andrus Ansip si fyrste regjering. Etter Riigikogu-vala i mars 2007 vart Eesti Keskerakond det nest største partiet i landet, men likevel var konstellasjonane slik at det ikkje lukkast Edgar Savisaar å halde fram som medlem av regjeringa. Dermed gjekk han tilbake til embetet som borgarmeister i Tallinn. 

## Referansar
Aimée Beekman

**Aimée Beekman** () er ein estisk forfattar og kinematograf.

Aimée Beekman vart i 1956 uteksaminert frå Allunionsinstituttet for kinematografi. Frå 1956 til 1960 arbeidde ho ved det sovjetiske filmselskapet *Tallinnfilm*. Sidan 1956 har ho også verka som forfattar.

Etter nokre noveller og ei reisebok oppnådde ho det litterære gjennombrotet sitt med den fyrste romanen sin, *Väikesed inimesed* («Små menneske»). Her skildrar ho barndomsminne frå ein arbeidarbydel i Tallinn i 1930-åra. I 1970-åra tok ho opp feministiske emne, noko som var nytt i det dåverande Sovjetunionen. 

Aimée Beekman var gift med den estiske forfattaren og litteraturomsetjaren Vladimir Beekman (1929–2009).

## Romanar i utval
* *Väikesed inimesed* (1964)
* *Kaevupeegel* (1966)
* *Valgete vareste parv* (1967)
* *Kartulikuljused* (1968)
* *Väntorel* (1970)
* *Vanad lapsed* (1972)
* *Kuradilill* (1974)
* *Viinakuu* (1975)
* *Sugupuu* (1977)
* *Valikuvõimalus* (1978)
* *Tihnik* (1980)
* *Vabajooks* (1982)
* *Proovielu* (2008)
August Sabbe

**August Sabbe** () var ein av dei siste overlevande estiske medlemmene av Skogbrørne, ei gruppe borgarar frå Estland, Latvia og Litauen som modarbeidde og kjempa mot den sovjetiske okkupasjonen av dei tre landa. Sabbe gøymde seg i skogane i Estland og levde frå dag til dag som andre skogbrør. 

I 1978, i ein alder av 69, vart Sabbe funnen av to KGB-folk. Han hadde kledd seg ut som fiskar. Då dei forsøkte å fange han, hoppa han i ei elv, vart spidda av eit skjult tre og døydde.
Jaan Poska

**Jaan Poska** () var ein estisk jurist og politikar. Han var ordførar i Tallinn og blei i 1918 den fyrste utanriksministeren i landet.

I 1890 tok Poska juridisk eksamen ved Universitetet i Tartu og arbeidde deretter som advokat i Tallinn. Han var i åra 1913 til 1917 ordførar i Tallinn. I april 1917 vart Poska guvernør i Det autonome guvernatet Estland. Etter at Maapäev, den estiske provinsforsamlinga, erklærte seg som den øvste styresmakta i landet i november 1917, følgde den estiske sjølvstendeerklæringa 23. februar 1918. Poska vart den 24. februar utnemnd til utanriksminister i den fyrste regjeringa i Estlands og verka i denne stillinga for internasjonal anerkjenning av Estland, mellom anna ved å delta under fredsforhandlingane i Paris i 1919.

Poska gjekk av som utanriksminister i 1919, men heldt fram med å spele ei sentral rolle i estisk utanrikspolitikk. Han leidde den estiske delegasjonen under forhandlingane med Sovjet-Russland og underteikna 2. februar 1920, på vegner av Estland, den såkalla Tartu-traktaten, som innebar russisk anerkjenning av sjølvstendet til Estland.

## Bakgrunnsstoff
*Jaan Poska-museet
Kuppforsøket i Estland i 1924

**Kuppforsøket i Estland i 1924** fann stad 1. desember 1924, då ei gruppe estiske kommunistar forsøkte å ta makta ved statskupp i Estland. Kuppforsøket møtte motstand og vart raskt slått ned. Det var støtta av Komintern og bidrog til å forverre forholdet mellom Estland og Sovjetunionen.

Kuppmakarane stod under leiing av Jaan Anvelt og talde i underkant av 300 personar. Gruppa var samansett av estiske kommunistar, arbeidarar ved sovjetiskeigde fabrikkar og andre som kom over grensa frå Sovjetunionen, som hadde utrusta, trena og støtta kuppmakarane. I dei tidlege morgontimane 1. desember 1924 gjekk grupper av kuppmakarar til aksjon mot regjeringskontor, militærinstitusjonar og sentrale samferdslemål. Den største gruppa på 50 mann vart sett inn mot offisersskulen i Tondi. Andre og mindre grupper på mellom 7 og 10 personar gjekk til aksjon mot regjeringsinstitusjonar og sentrale kommunikasjonsknutepunkt i Tallinn, der dei mellom anna forsøkte å ta kontroll over jernbanestasjonen og hovudpostkontoret. Forsvarsdepartementet og fleire politistasjonar vart angripne. Kuppmakarane gjekk også til angrep på heimen til statsoverhovudet Friedrich Akel, men han sjølv slapp unna opprørarane.

I november 1924 vart 149 personar dømde for statsfiendtleg verksemd, noko som svekte stillinga til kuppmakarane. Dei håpa aksjonen ville få støtte blant estiske arbeidarar, noko som viste seg å vere feil. Kuppmakarane håpa også at kuppet ville resultere i ein sovjetisk invasjon, noko som heller ikkje skjedde. I staden vart kuppmakarane nedkjempa av det estiske militæret, politiet og sivile frivillige. Omkring 20 personar vart drepne av opprørarane, som sjølv leid eit tilsvarande tap. Mellom dei kuppmakarane drap var samferdsleminister Karl Kark.

Etter kuppforsøket forsvan oppslutnaden til Kommunistpartiet saman med medlemstalet. Partiet vart også forbode.

## Bakgrunnsstoff
* 1 December 1924 , Estonia Today, Fact Sheet December 2004, Press and Information Department, Estonian Ministry of Foreign Affairs.
* The Story of the Estonian Republic — 1918–1940. A coup d’état, Estonica.
Viivi Luik

**Viivi Luik** () er ein estisk forfattar, særleg kjend som lyrikar.

Viivi Luik har bondebakgrunn. Den tidlege skulegangen hadde ho i heimtraktene, og så gjekk ho på gymnaset i Tallinn. Deretter var ho bokhaldar og arkivar. Sidan 1967 har ho livnært seg av forfattarskapen sin.

Luik skreiv dei fyrste dikta sine i 1962. I 1965 kom den fyrste boka hennar. Fram til 40-årsdagen sin forfatta ho rundt 400 dikt. Romanane hennar tek opp tilstandane og stemningane under sovjettida. Ho vart etter kvart internasjonalt kjend.

Viivi Luik er gift med forfattaren og diplomaten Jaak Jõerüüt (1947– ).

Luik vart i 1988 tildelt Juhan Liiv-lyrikkprisen og i 1992 kulturprisen til den estiske staten.

## Verk
Ti lyrikkbind, tre romanar, dessutan essay, høyrespel og barnebøker.

* *Pilvede püha* (diktsamling, 1965)
* *Taevaste tuul* (diktsamling, 1966)
* *Hääl* (diktsamling, 1968)
* *Lauludemüüja* (diktsamling, 1968)
* *Ole kus sa oled* (diktsamling, 1971)
* *Pildi sisse minek* (diktsamling, 1973)
* *Leopold* (barnebok, 1974)
* *Salamaja piir* (fortelling, 1974)
* *Vaatame mis Leopold veel räägib* (barnebok, 1974)
* *Põliskevad* (diktsamling, 1975)
* *Leopold aitab linnameest* (barnebok, 1976)
* *Luulet 1962–1974* (antologi, 1977)
* *Maapäälsed asjad* (diktsamling, 1978)
* *Tubased lapsed* (barnebok, 1979)
* *Rängast rõõmust* (diktsamling, 1982)
* *Kõik lood Leopoldist* (barnebok, 1984)
* *Seitsmes rahukevad* (roman, 1985)
* *Kolmed tähed* (barnebok, 1987)
* *Ajaloo ilu* (roman, 1991)
* *Inimese kapike* (essays, 1998)
* *Maa taevas: luulet 1962-1990* (antologi, 1998)
* *Elujoon: valitud luuletused 1962–1997* (antologi, 2005)

## Bakgrunnsstoff
* Internettside om Viivi Luik (på estisk og tysk)