open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Den yngre futharken

**Den yngre futharken** er eit runealfabet med 16 teikn. Dette alfabetet er ein redusert utgåve av den eldre futharken. Den yngre futharken var i bruk frå omtrent år 800. Det er eit paradoks at talet på teikn vart redusert i ein periode då talet på fonem i talespråket faktisk auka.

## Språkutvikling
I tida mellom 500- og 800-talet endra språket i Norden seg påtakeleg. Frå å vera eit gammaldags germansk språk som er relativt vanskelig for ein moderne talar av norsk å forstå, oppstod norrønt, eit samnordisk språk med kortare ord og endra vokalar. Det blei stadig vanskelegare å nytta det eksisterande runealfabetet, den eldre futharken, til dei nye lydane, og løysinga blei å forenkla runerekka slik at ei enkelt rune dekka eller tilsvara fleire lydar. Rundt år 800 hadde desse endringane nærast standardisert seg på ein futhark med 16 teikn og blei det runealfabetet som blei nytta i den tidsepoken som blir kalla for vikingtida. Forenklinga kan ha vore motivert ut frå at fleire hadde behov for å læra seg å skriva runer i verksemda si, til dømes nordiske handelsmenn. Dei fleste runer som er bevart i dag er rissa ved hjelp av denne futharken.

## Utforming av runene
Futharken opptrer i nokre ulike variantar med forskjellig utforming av runeteikna. Dei to viktigaste variantane i Norden blir kalla for **normalruner** eller «danske runer», og **kortkvistruner** eller «svensknorske runer». Ein meir sjeldan variant er «stavlause runer», som fyrst var kjende berre frå Hälsingland og Medelpad. Desse tre variantane representerer truleg ulike behov: normalruna var mest monumental og passa best på runesteinar, kortkvistrunene var noko enklare og raskare å rissa og blei truleg nytta mest ved rissing på tre og bork, medan stavlause runer var ei form for snøggskrift. Det er knapt bevart nokon inskripsjonar i tre frå vikingtida, så denne teorien er ikkje stadfesta. Kortkvistruner, som også blir kalla stuttruner, svensk-norske runer og Rök-runer, er ein av to hovudvariantar av runer i den yngre futharken. Den andre blir kalla langkvistruner (eller danske runer, dansk-svenske runer, vanlige runer og normalruner). I tillegg finst ei rekkje andre variantar av runer.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den yngre futharken|Den yngre futharken]]» frå ,  den 31. juli 2025.*  

## Bakgrunnsstoff

* Runer funnet i austerled, i øst
* Engelsk ordbok av runeinskripsjonar i yngre futhark (Universitetet i Nottingham)
Norskdidaktikk

**Norskdidaktikk** er fagdidaktikk for norskfaget. Såleis handlar norskdidaktikken om kva norskfaget går ut på, om kva som legitimerer norskfaget og om ulike framgangsmåtar i undervisninga og læringa i skulefaget norsk. Sidan norskdidaktikken femnar om heile norskfaget, vil der vere ei rad disiplinar som kjem inn: språkvitskap, litteraturvitskap, pragmatikk, tekstlære, skriftforming, lese- og skriveopplæring, drama, mediekunnskap, norsk som andrespråk og ikt.

Forsking og undervisning i norskdidaktikk er organisatorisk kopla til lærarutdanninga ved universitet og høgskular. 

Gjennom lærarutdanningsprogram i nordisk har det på 2000-talet vorte oppretta fleire nye stillingar i norskdidaktikk ved universiteta.
Gassisk

**Gassisk** eller **madagassisk** er eit språk i den austronesiske språkfamilien. Ein snakkar språket på Madagaskar, der det er offisielt språk, og på Komorane, Réunion og Mayotte. Språket blir snakka av til saman 6 millionar menneske. 

Gassisk er eit VOS-språk, eitt av få språk i verda der objektet som regel kjem før subjektet i ein setning.

## Skrift
Det første gassiske skriftspråket nytta arabisk skrift. Det novarande systemet blei utarbeidd av misjonærar på oppdrag av kong Radama I. Det nyttar 21 latinske bokstavar: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z. Tidvis nyttar ein ô (o med cirkumflex) og n̈ (n med trema).

## Gassisk språkvitskap

Ein av verdas fremste ekspertar på gassisk var nordmannen Otto Christian Dahl (1903-95).

## Språkdøme
*Manahoana - Hei
*Veloma - Ha det
*Iza no anaranao? - Kva heiter du?

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Malagassiska|Malagassiska]]» frå ,  den 4. juli 2010.*
Langeled

**Langeled** er ei røyrlina for naturgass, som går frå Nyhamna i Aukra kommune til Easington i England. Slik vert Storbritannia forsynt med gass frå Trollfeltet og Ormen Lange-feltet (frå 2007). Bygginga av røyrlina var ein del av Ormen Lange-prosjektet.

Gassrøyret endar i Easington i England, der britiske Centrica er teknisk operatør. Langeled er verdas lengste gassrøyrlina til havs, 1200 km lang. Den første gassen frå Sleipner- og Trollfeltet kom gjennom Langeled 1. oktober 2006. I oktober 2007 blir heile røyrlina tatt i bruk med leveransar fra Ormen Lange via Nyhamna på Aukra. Den offisielle opninga av Langeled skjedde i London 16. oktober 2006, der statsministrane Tony Blair og Jens Stoltenberg deltok.
Romanen Pan

***Pan*** er ein naturlyrisk eg-roman frå 1894 av Knut Hamsun. Den er eitt av Hamsuns mest kjende verk ved sida av *[[Sult]]* og *[[Markens Grøde]]*.

## Handling
Boka handlar om drøymaren løytnant Thomas Glahn og sommaren hans i ei jakthytte i Nord-Noreg midt på 1800-talet. Eigentleg er han ein kulturtrøytt, disharmonisk og splitta person som ønskjer å leva utanfor ein sosial samanheng regulert av etiske lover. Han slår seg ned i ei enkel skogshytte saman med hunden Æsop for å freiste livet i nært samspel med naturen. Men ikkje langt frå ligg tettstaden Sirilund. Dermed er det duka for konfliktar.

Sentralt i handlinga står den uforløyste kjærleiken til Edvarda, prega av svermeri, glad vent og stemningsrus, tilnærmingar, tilbaketrekkingar, avvisingar, svartsjuke, krenkingar, såra kjensler og hemnakter. Eigenleg elskar Glahn først og fremst dei stemningane Edvarda vekkjer i han, og vik unna for fullbyrdinga. Erotisk tilfredsstilling søkjer han hjå kona til smeden, Eva, og gjetarjenta, naturbarnet Henriette. Ei samtale med Eva utviklar seg på denne måten: 

::«Jeg elsker en kjærlighetsdrøm, jeg hadde engang, jeg elsker deg og jeg elsker denne plett jord.
:::Og hva elsker du mest? 
:::Drømmen.»

*Pan* er utstyrt med ein epilog, «Glahns Død», som inneheld fire kapittel. Den går føre seg i India der Glahn mistar livet i eit fingert sjølvmord.

## Naturen
Naturoppfattinga er panteistisk, dvs. at allnaturen er opplevd som fylt av gud. (Jf. tittelen *Pan*.)

::«Hør i øst og hør i vest, nei hør! Det er den evige Gud! Denne stillhet som mumler mot mitt øre er allnaturens blod som syder, Gud som gjennomvever verden og meg.» 

Naturen legg premiss, avspeglar og akkompagnerer sinnsstemningar. Glahns forelsking svingar i takt med årstidene: frå den yrande, blømande våren, via «nordlandssommerens evige dag» med midnattssol.

::«Vaaren var vel også kommet til mig og mitt Blod banket til sine Tider likesom av Fottrinn.»

Men sommaren i Nord-Noreg er stutt, og når den er på hell, går det og nedover med Glahns ulike kjærleikssoger.

## Språk
Språket er musikalsk og stemningsmetta, prega av lyriske verkemiddel som allitterasjon, oppatt-tak, symbolikk, antydningar m. m. Svingningane i Glahns stemningsliv avteiknar seg i stilen. Når han er åleine, flyt stilen roleg med lange, strøymande setningar, men blir han opphissa, t.d.. i møte med kvinner, blir setningane stuttare og meir intense.

## Film og musikk
Det er gjort tre filmatiseringar: ''Pan'' (1922), ''Pan'' (1937) og ''Pan'' (1995). Nordlandskomponisten David Monrad Johansen skreiv eit symfonisk epos inspirert av *Pan* i 1939.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Romanen Pan|Romanen Pan]]» frå ,  den 30. mai 2013.*  


## Bakgrunnsstoff
*
*
Pan

**Pan** (gresk **Πάν**) er i den greske mytologien ein gud for gjetarar og dyra deira. Han har geiteføter og horn, som ein satyr, og var kjend for villskap. Pan skal ha funne opp panfløyta, og spelte henne ofte.

## Bakgrunnsstoff
Pan (fleirtyding)

**Pan** kan visa til:

* **[[Pan]]**, ein gresk gud
* **[[Romanen Pan]]** av Knut Hamsun
* **[[Sjimpansar]]**, som har det viskaplege namnet *Pan*
* **[[Saturnmånen Pan]]**
* **[[Pan-|Forstavinga pan-]]**, som tyder 'alt' og finst i fleire ordsamansetjingar
Bjølvo kraftverk

**Bjølvo kraftverk** er eit kraftverk, som ligg ved Ålvik i Kvam herad i Vestland fylke. 
Vasskraftverket utnyttar fallet mellom Bjølsegrøvatnet og Hardangerfjorden. 

Bjølsegrøvatnet vert regulert mellom 880 og 862 moh. Vatn vert og overført frå fleire bekkeinntak og frå Kastdalen pumpestasjon.

Kraftverket vart etablert for å gje energi til Bjølvefossen AS. Det opphavlege kraftverket starta produksjonen i 1918 med tre turbinar med ein effekt på 9 MW kvar. Verket vart utvida i 1938 og 1972. Staten overtok verket i 1964 som følgje av heimfallsretten. Bjølvefossen AS leigde så verket fram til 1997 då Statkraft overtok drifta. Den nye kraftstasjonen starta produksjonen i 2004 og er eigd og driven av Statkraft. Det nye kraftverket ligg 1200 meter inne i fjellet, medan den gamle stasjonsbygningen framleis ligg synleg ved Hardangerfjorden.

Årleg produksjon er på ca 387 GWh. Installert effekt er 95 MW.

## Bakgrunnsstoff
* Kart over nedslagsfeltet til Bjølvo kraftverk på http://www.statkraft.no
* Nye Bjølvo kraftverk åpnet i dag: Mer miljøvennlig kraft fra Hardanger 
* Bjølvo kraftverk, opprusting og utviding - NVEs innstilling 
*
Bratsbergs amt

**Bratsbergs amt** var eit amt i Noreg. Frå 1. januar 1919 er det eit fylke, Telemark fylke.

## Amtmenn
* 1661&ndash;1662 Jørgen Jensen Bjelke
* 1662&ndash;1669 Johan Frederik von Marschalk
* 1669&ndash;1675 Preben von Ahnen
* 1675&ndash;1692 Nils Søfrensen Adeler
* 1692&ndash;1710 Henrik Nilsen Adeler
* 1710&ndash;1723 Jacob Lindberg
* 1724&ndash;1727 Michael Storm
* 1727&ndash;1731 Christian Berg
* 1731&ndash;1744 Henrik Essemann
* 1744&ndash;1764 Johan Frederik von Løvenhielm
* 1764&ndash;1771 Georg Adeler
* 1771&ndash;1773 Peder Storm
* 1773&ndash;1781 Georg Adeler
* 1781&ndash;1788 Frederik Moltke
* 1788&ndash;1798 Jonas Petersen
* 1798&ndash;1800 Otto Joachim Moltke
* 1800&ndash;1813 Severin Løvenskiold
* 1813&ndash;1838 Frederik Wilhelm Wedel Jarlsberg
* 1839&ndash;1846 Carl Valentin Falsen
* 1846&ndash;1877 Jørgen Aall
* 1877&ndash;1880 Nils Mathias Rye
* 1881&ndash;1889 Ulrik Frederik Christian Arneberg
* 1889&ndash;1898 Otto Benjamin Andreas Aubert
* 1898&ndash;1902 Thomas von Westen Engelhart
* 1902&ndash;1910 Viggo Ullmann
* 1910&ndash;1918 Guthorm Hallager

## Kjelder
*Stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn 1814-1994 - regjeringa.no
President i USA

**Presidenten i USA** (engelsk *President of the United States of America*, ofte forkorta **POTUS**) er statsoverhovud i Sambandsstatane (USA). Embetet utgjer landet si føderale utøvande styresmakt, og innehavaren er både statssjef, regjeringssjef og øvstkommanderande for dei væpna styrkane. Den offisielle embetstittelen i grunnlova er *President of the United States* (POTUS). Presidenten har hovudsete i det kvite huset i Washington D.C..

På grunn av USA sin status som «supermakt» blir presidenten ofte rekna som den mektigaste mannen i verda, nokre omtalar han som «leiaren for den frie verda».

Kvart fjerde år vel dei to store politiske partia, Det demokratiske partiet og Det republikanske partiet, kvar sin presidentkandidat og folket får deretter velja kva for ein av kandidatane dei helst ser som sin president. Andre parti stiller òg opp med kandidatar, i tillegg til uavhengige kandidatar. Dei to store partia dominerer, og det har synt seg vanskeleg for eit «third party» («tredje parti») å bryta dei to store partia sin dominans i vala. Så godt som alltid er den sitjande presidenten ein av partia sin presidentkandidat, om ikkje kandidaten har vore president i to mandatperiodar.

For å stilla opp i presidentvalet må ein ha fylt 35 år, vera fødd i USA, og ha budd der dei siste 14 åra.

USA var det første landet til å oppretta presidentembetet som statssjef i ein moderne republikk. Denne presidentmodellen er i ettertid innført i ei rad andre land.

## Sjå òg
* Presidentar i USA - liste over presidentar
* Visepresident i USA
* Presidentval i USA
Nynorsklaget

**Nynorsklaget** er eit partseigarlag som har til føremål å arbeide for nynorsken i skole og kulturliv. Nynorsklaget vart skipa i Trondheim år 2000. Leiaren for Nynorsklaget er Roger Lockertsen. Andre framtredande personar i laget er Steinar Aas, Bjørn Kvalsvik Nicolaysen og Kine Hellebust.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Nynorsklaget
Brunla amt

**Brunla amt** (fram til 1662 *Brunla len*) var eitt av lite amt under Akershus stiftamt. Amtet eksisterte frå reformasjonen i 1537 til 29. september 1671. Då vart Brunla gjort om til det arvelege grevskapet Laurvigen grevskap.
Laurvigen grevskap

**Laurvigen grevskap** (*Grevskapet Larvik*) vart oppretta den 29. september 1671, då Brunla amt vart gjort om til grevskapet Laurvigen. Grevskapet omfatta seinare Larvik, Sandefjord og Tjøme kommunar, i tillegg til delar av Andebu kommune.

I 1821 vart grevskapet slege saman med Jarlsberg grevskap til Jarlsberg og Larvik amt.

## Grevar av Laurvig
* Ulrik Fredrik Gyldenløve (1671 - 1704). Han nytta ikkje sjølv tittelen greve 
* Grev Ferdinand Anton Danneskiold-Laurvig (1704 - 1754) 
* Grev Frederik Ludvig Danneskiold-Laurvig (1754 - 1762) 
* Grev Christian Conrad Danneskiold-Laurvig (1762 - 1783) 
* Arvetvist (1783 - 1785) 
* Grev Christian Ahlefeldt-Laurvig (1785 - 1791) 
* Grev Frederik Ahlefeldt-Laurvig (1791 - 1805) 
* Kongen av Danmark (1805 - 1817) 

## Bakgrunnsstoff
* Grevskapet Laurvig opprettes  på http://www.larvik.kommune.no
Grøne flekkar

**Grøne flekkar ** eller **grøne glimt** er eit sjeldant optisk fenomen som oppstår like etter at sola har gått ned eller like før sola står opp. Ein grøn flekk oppstår like over sola og varer berre nokre sekund. Av og til kan ei grøn lysstråle stråle opp frå sola. Ein kan vanlegvis sjå dei frå ei låg høgd der ein har fri sikt til horisonten, slik som ved havet. 

## Forklaring
Sollys er bygd opp av fargar av forskjellig bølgjelengd, og desse blir spreidd av støvpartiklar når dei går gjennom atmosfæren. Det er dette som gjer at fargen på himmelen kan variere frå blått til raudt avhengig av kor mykje støv det er i atmosfæren og kva for ein bane lyset tar. Når sola går ned eller står opp blir sollyset refraktert i atmosfæren og dannar eit vertikalt fargespekter. Desse fargane forsvinn ein etter ein og den raude enden av spekteret forsvinn først. Eit kort augneblink etter at raudt, oransje og gult har forsvunne er berre den grøne delen av spekteret synleg. Viss lufta hadde vore støvfri, ville det ha kome eit blått glimt og til slutt eit fiolett. Atmosfæren inneheld derimot nesten alltid nok støvpartiklar til å spreie blått og fiolett lys. Moderate støvmengder refrakterer òg grønt lys, og det er årsaka til at fenomenet er sjeldan å sjå. Brytinga av lyset kan bli forsterka av temperaturinversjonar. 

Visst ein brukar ein kikkert eller teleskop (men aldri sjå rett på sola!) kan ein sjå ei grøn rand på toppen av sola i nesten alle solnedgangar i klårt vêr. Men for å sjå ein grøn flekk må ein ha ein inversjon i atmosfæren og ei luftspegling som forlenger levetida til flekken frå eit brøkdel av eit sekund til eit par sekund. 

Av og til kan ein sjå grøne flekkar i toppen av ei sky, vanlegvis når sola går ned i tåke eller cumulusskyer nær horisonten. Korleis desse grøne flekkane oppstår kan ein derimot ikkje forklare. 

### Blå flekkar
Ofte kan ein sjå blå flekkar i samband med grøne flekkar, og dette kjem av at ikkje all det blå lyset blir spreidd.

## Bakgrunnsstoff
* Ei side om grøne flekkar
* Forklaring og biletgalleri 
* Bilete av grøne flekkar
* Eit galleri med bilete av grøne flekkar 
* Forklaring på grøne flekkar på Hyperphysics
Idé

**Idé** (frå gresk ἰδέα (idea), 'form, utsjånad, omgrep') er ein tanke eller eit sinnbilete. Omgrepet blir brukt innan filosofien med mange ulike tydingar.
Røys

Ei **røys** er ei ihopkasta eller nedrasa dunge av stein eller anna materiale. I overført tyding kan ordet vise til ei stor, gjerne rotete mengd.

Ei større røys av stein som har laga seg til i terrenget av naturlege årsaker, vert vanlegvis kalla ei ur. Døme på menneskeskapte steinrøyser er rydningsrøysene, samankasta haugar av stein som er fjerna frå nydyrka eller oppdyrka mark og åker, slåtteengar og liknande. Andre menneskeskapte steinrøyser er dei såkalla varpa attmed ferdavegar og stigar, som folk har lagt opp gjennom tidene ved å ha kasta ein stein innpå når dei fór forbi, anten av overtru eller etter gamal tradisjon, sed og skikk. I førkristen tid vart det òg bygd steinrøyser over graver til nokre utvalde av dei avlidne, gravrøyser, som særleg i bronsealderen kunne vere store og ha ei dominerande plassering i landskapet.

Ein særleg type steinrøyser er dei såkalla grenserøysene som markerar riksgrensa mellom Noreg og grannelanda. Dei er meir som steinvardar å rekne.

## Etternamn
**Røys**, **Røyse** og **Røysi** er norske etternamn og namn på gardar.
 
## Namneberarar
* Heidi Grande Røys (f. 1967), norsk politikar, fornyingsminister

## Sjå òg
* Varde
* Skred
* Rydningsrøys

## Kjelder
* 
* Statistisk Sentralbyrå

## Bakgrunnsstoff
Fransk Guyana

**Fransk Guyana** (fransk *Guyane* eller *Guyane française*) er ei fransk oversjøisk administrativ eining (*[[collectivité territoriale unique]]*), og ligg på nordaustkysten av Sør-Amerika. Fransk Guyana grensar til Brasil og Surinam og blei før kalla **Cayenne**.

Fransk Guyana har ca.  innbyggjarar. Det administrative senteret, Cayenne, har ca. 60&nbsp;000 innbyggjarar. 

I Fransk Guyana ligg mellom anna Centre spatial guyanais og Djevleøya.

## Galleri

Vue de Cayenne depuis le Fort Cépérou.jpg|Utsyn mot Cayenne frå Fort Cépérou.
French Guiana Cacao street towards church.jpeg|Gate i Cacao.
Church at Macouria 2013.jpg|Kyrkje i Macouria.
Ile Saint-Joseph cimetière des gardiens du bagne.jpg|Gravplassen til fangevaktarane på Djevleøya.
Ile Saint-Joseph - cimetière et île du Diable.jpg|Gravplassen til fangevaktarane på Djevleøya.
Ile Royale entrée musée du bagne.jpg|Fengselsmuseet på Île Royale.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Morsealfabetet

**Morsealfabetet** er eit signalsystem som nyttar lange og korte signal (av til dømes lyd eller elektriske pulsar) til å kommunisera. Det er kalla opp etter oppfinnaren Samuel Morse til bruk i den elektriske telegrafen.
Vesenet fe

Ei **fe** er ein overnaturleg kvinneskapnad med magiske evner. I norsk samanheng er gode og vonde feer særleg kjende frå europeiske eventyr som «Askepott» og «Tornerose». Feer kan gje magiske gåver, men også ta dei bort og kasta forbanningar.

## Ordsoge
Ordet «fe» kjem opphavleg frå italiensk *fata*, 'skjebne', og er knytt til dei antikke skjebnegudinnene, kjende som *fata* på latin. Det avleidde franske ordet *fée* (i eintal) viser til ei trolldomskunnig kvinne eller kvinneliknande vesen, til dømes *la Fée Morgane* eller Morgan le Fay frå kong Artur-sogene. *Fées* i fleirtal kan derimot visa til alle slag underjordiske vesen, på same måte som engelsk *fay* eller *fairy*. Nyare førestillingar blanda saman desse tydingane, slik at moderne førestillingar om feer kan sjå dei som små kvinnelege alvar med vengjer, til dømes som Tingeling i Peter Pan-forteljingane frå byrjinga av 1900-talet. 

I moderne populærkultur blir feer ofte framstilt med tryllestav og gammaldagse klede, særleg den kjegleforma hatten hennin.


fil:Épinal - Cendrillon 04.jpg|Illustrasjon til Charles Perrault-eventyret «Askepott». Fea som hjelper Askepott har normal storleik, men er kledd i flotte, gammaldagse klede, mellom anna hennin.
fil:Cinderella - Project Gutenberg etext 19993.jpg|Illustrasjon til ei engelsk gjenforteljing av Askepott-eventyret frå 1909. Fea er litt mindre og meir overjordisk enn Doré si. Ho har på seg hennin.
fil:Falero Luis Ricardo Lily Fairy 1888.jpg|Liljealv, eller -fe, eit lettkledd kvinnevesen med sommarfuglvengjer i eit måleri av Luis Ricardo Falero frå 1888.


## Kjelder
*«fay, n.2» i *[[Oxford English Dictionary]]*
*

## Sjå òg
*Tannfe
Hedemarkens amt

**Hedemarkens amt** var eit amt i Noreg. Amtet vart oppretta den 11. april 1781. Frå 1919 til 2020 var området eit fylke, Hedmark fylke.

## Amtmenn
* feb. &ndash; aug. 1781 Johan Arnt Jentoft (konstituert)
* 1781&ndash;1789 Ditlev von Pentz
* 1789 Andreas Hiort (konstituert)
* 1789&ndash;1802 Andreas Høyer
* 1802&ndash;1804 Nicolay Emmanuel de Thygesen
* 1804&ndash;1816 Claus Bendeke
* 1817&ndash;1821 Lauritz Weidemann
* 1821&ndash;1849 Frederik Hartvig Johan Heidmann
* 1849&ndash;1856 August Christian Manthey
* 1856&ndash;1890 Ludvig. R. Kyhn
* 1874 Nils Flifledt (konstituert)
* 1890 Truls Johannesen Wiel Graff (konstituert)
* 1890&ndash;1897 Oscar Mørch
* 1897 August Teilmann Wilhelmsen (mellombels)
* 1898&ndash;1915 Gregers Winther Wulfsberg Gram
* 1909 Christian Blom (konstituert)
* 1914&ndash;1916 Johannes Irgens
* 1916&ndash;1918 Torvald Løchen

## Kjelder
*Stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn 1814-1994 - regjeringa.no
Buskeruds amt

**Buskeruds amt** var eit amt i Noreg. Frå 1. januar 1919 heiter det Buskerud fylke. Amtet fekk namn etter garden Buskerud i Modum.

Amtet var delt inn i futedøma Hallingdalen, Numedalen og Sandsvær, Ringerike og Buskerud. Frå 1894 var det delt inn i tre politimeisterdistrikt, fem sorenskriveri, 22 herad og 26 lensmannsdistrikt. I kyrkjeleg samanhand høyrde amtet under Kristiania stift, hadde tre prosti og 22 prestegjeld.

## Inndeling i herad og kommunar i 1917

### Bykommunar
* Drammen
* Hønefoss
* Kongsberg

### Buskeruds fogderi
* Drammen bykommune
* Hurum
* Krødsherad
* Lier
* Modum
* Nedre Eker
* Røken
* Sigdal
* Øvre Eker

### Hallingdalens fogderi
* Flaa
* Gol
* Hemsedal
* Hol
* Nes
* Aal

### Numedal og Sandsværs fogderi
* Flesberg
* Nedre Sandsvær
* Nore
* Opdal
* Rollag
* Øvre Sandsvær

### Ringerike fogderi

* Hole
* Norderhov
* Tyristranden
* Aadalen

## Amtmenn
(ikkje fullstendig liste)
* 1679&ndash;1694 Matthias de Tonsberg
* 1806&ndash;1813 Herman Wedel-Jarlsberg
* 1813&ndash;1814 Jonas Collett
* 1814&ndash;1827 Johan Collett
* 1828&ndash;1831 Niels Arntzen Sem
* 1831&ndash;1857 Gustav Peter Blom
* 1858&ndash;1882 Paul Peter Vilhelm Breder
* 1882&ndash;1884 Thomas Cathinco Bang
* 1884&ndash;1890 Nils Vogt
* 1890&ndash;1902 Thomas Cathinco Bang
* 1902&ndash;1918 Theodor Christian Stoud Plato

## Kjelder
*Stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn 1814-1994 - regjeringa.no
Grønvier

**Grønvier** (*Salix phylicifolia*) er ein busk i pilfamilien. Han blir nytta som hageplante, mellom anna til hekk.

Han er brukt som matplante av nordamerikanske urfolk. Dei kan eta nyplukka skot råe eller tørka dei og eta dei med selolje, i supper eller som te. Rein og moskusfe beiter også på grønvier. 

## Skildring

Grønvier kan bli mellom ein og fire meter høg. Han har stive blad med få tenner. Blada er blankt grøne på oversida, bleikt blågrøne på undersida. 

Planten får grålodne raklar. Han blomstrar gjerne i mai og juni, avhengig av høgda over havet.

## Variantar og hybridar
Grønvier dannar lett hybridar med nærskylde planter.

* Grønvier (*Salix phylicifolia* var. *phylicifolia*) - Europa, vestlege Sibir.
* Grønvier-svartvier *(Salix mysrinifolia* x *phylicifolia)* - svært vanleg på kulturmark, grøfter og kjerr. Bladet si midtnerve er hårete på den nedste delen.
* Grønvier-bleikvier *(Salix herbacea* x *phylicifolia)* - vanleg.
* Grønvier-musøyre *(Salix hastata* x *phylicifolia)* - vanleg.

Brekkavier (*Salix phylicifolia* 'Brekkavier') er ein variant av grønvier som finst på Island og i Noreg.

## Utbreiing
Grønvier veks på fuktige stader i Nord-Amerika og Europa. Han er vanleg i Nord-Noreg og i fjellet i Sør-Noreg.

Brekkavier er ein variant som kjem frå Island, der han først blei funnen på byrjinga av 1800-talet. Han toler salt svært godt, og er elles hardfør. Brekkavier var den første busken som etablerte seg på Surtsey. Det skjedde i 1998, 35 år etter at den vulkanske øya blei danna.

## Kjelder

* 
* Lid, Johannes: *Norsk og svensk flora*, Samlaget, Oslo, 1974.
* NRK Hage ved nrk.no
* Saule ved passeportsante.net
* Om planteslekten Salix  ved naaf.no
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Grønnvier|Grønnvier]]» frå , og «[[:fr:Salix phylicifolia|Salix phylicifolia]]» frå  den 16. august 2010.* 


## Bakgrunnsstoff
*
Norvald Losnegard

**Norvald Losnegard** () var ein norsk sivilingeniør i kjemi og forfattar. 

Losnegard vart fødd på Stord. Etter fullført utdanning i 1954 var han stipendiat ved Institutt for teknisk biokjemi ved NTH i Trondheim. Han flytta til Bergen og arbeidde som amanuensis ved Immunkjemisk laboratorium ved Haukeland sjukehus. Han vart tilsett ved Fiskeridirektoratet i 1962, der han vart laboratoriesjef, og arbeidde der fram til han vart pensjonist i 1992. 

## Verkliste
* *Den kvisten er best som bøyer seg og ikkje brest*. Ei samling avleidde ordtak og vendingar. Setesdalsforlaget 2006 ISBN 82-92441-35-2
* *[[Primstaven]]*. Gamle minne- og merkedagar Setesdalsforlaget 2006 ISBN 82-92441-34-4 
* *Hygienisk standard og kvalitet på frosne fiskeprodukter* Fiskeridirektoratet 1992]
* *[[Torsk|Oppdrettstorsk]], kvalitet og anvendelse* Fiskeridirektoratet 1987
Gullinkambe

**Gullinkambe** (norrønt *Gullinkambi*), stundom òg kalla **Gullenkamme**, er i norrøn mytologi ein hane som held til i Valhall.

Hanen er nemnd saman med to andre hanar i Voluspå:

## Kjelder
Tallahassee

**Tallahassee** er hovudstaden i den amerikanske delstaten Florida. Han ligg nordvest i delstaten, rundt tre mil sør for grensa til Georgia. Tallahassee har 156&nbsp;512 innbyggjarar. Ved folketeljinga i 2000 levde rundt 25 % av innbyggjarane under fattigdomsgrensa.

Byen blei hovudstad i Florida på ei tid då delstaten var sparsomt folkesett, og byen låg lageleg til mellom dei større byane Jacksonville og Pensacola.
Kvede i dikting

**Kvede**, òg stava **kvæde** (frå norrønt *kvæði*), eller **kvad**, er ein song eller eit dikt, gjerne høgtidsamt og ofte frå norrøn tid. Ordet finst også i samansetningar som *jakvede* (d.e. samtykke), *ærekvede*, *fornkvede*, *medkvede*, *[[eddakvede]]* og *[[skald]]ekvede*.

## Sjå òg
* Kveding

## Kjelder
* 
* 
*
Christopher Hitchens

**Christopher Eric Hitchens** () var ein britisk-amerikansk forfattar og journalist, kjend for sin sterke ateisme, kjend som «New atheism». 

Hitchens vart fødd i Portsmouth i Storbritannia, men budde i USA frå 1981. Han døydde av lungebetennelse, ein komplikasjon av kreft, i Houston i Texas.
Ivar Morten Normark

**Ivar Morten Normark** () er ein tidlegare norsk fotballspelar og no trenar. 25. oktober 2006 vart det klart at Normark tar over som hovudtrenar for samelandslaget. Tidlegare trena han Aalesund, men han mista jobben etter at laget rykte ned frå eliteserien etter 2005-sesongen. Som Aalesund-trenar tok Normark klubben opp i eliteserien for fyrste gong då laget kom på andreplass i 1. divisjon i 2002.

## Kjelder
Britney Spears

**Britney Jean Spears** () er ein amerikansk popsongar og dansar fødd i Kentwood i Louisiana. Ho har også erfaring som skodespelar og forfattar, og har fått ei stjerne på *[[Hollywood Walk of Fame]]*. Britney Spears gifta seg i 2004 med Jason Alexander i Las Vegas, dei vart skilt berre 55 timer seinare. Den 18. september 2004 gifta ho seg med Kevin Federline og vart skilt 7. november 2006 og rakk å få 2 born med han.
Nisse

Ein **nisse**, òg kalla **tufte**, **tunkall**, **rudkall** eller **gardvord**, er eit vette i nordisk folketru. Nissane har verna gardar og heimar, so framt bøndene respekterte dei. Ofte ved å setja ut mat åt dei, men i nokre landsdelar har nissen òg hatt eiga seng i huset. Svært få trur på nissar i dag. På svensk kallar dei han *tomte*, som òg er den austlandske forma av *tufte*.

## Sjå òg
* Gardvord
* Hagenisse
* Kravlenisse
* Julenissen

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Hallo i uken

**Hallo i uken** var eit satirisk radioprogram som vart sendt på NRK P2 på laurdagar frå 4. februar 1989 til 8. juni 2013. VG har omtala programmet som «kanskje en av norsk radios største suksesser i ny tid», og Lydbokforlaget har produsert ei rekkje CD-ar med høgdepunkt frå programma.

## 1989-1993
Programmet vart utvikla av Else Michelet. Nils Rykken leia programmet i 1989, og Kai Sibbern tok over i 1990.

## 1993-2009
Hausten 1993 tok Else Michelet over som programsjef. Saman med komikaren og forfattaren Are Kalvø (programleiar frå 1994) og Espen Beranek Holm leia ho programmet i 16 år. Rune Andersen og Anne Marie Ottersen var faste bidragsytarar, og ei rekkje andre tekstforfattarar, låtskrivarar, skodespelarar, imitatorar og komikarar deltok i programma.

Kalvø omtalte programmet som «kulturkanalens nest morsomste program». Sendingane inneheld sketsjar om politikarar, satiriske songar og vart alltid avslutta med «Hallo i ukens relativt oppsøkjande nyheitsprogram», der overskrifter frå nyheitene neste veke vart presenterte. Programmet hadde eit klart fokus på norsk innanrikspolitikk, men tok også for seg utanrikspolitikk.

Trioen gav seg før sommarferien 2009, etter tjue år i satiren.
I 2008 hadde programmet dekning på 91&nbsp;000.

## 2009-2013

Etter sommarferien 2009 tok Jørgen Strickert, Geir-Atle Johnsen og Cathinka Rondan over Hallo i uken.

I desember 2010 sa Strickert opp i protest mot at Johnsen ikkje fekk fornya kontrakten sin. Konflikten med NRK-leiinga og fødselspermisjon gjorde at fleire sendingar i januar 2011 vart avlyst. Strickert trakk oppseiinga si etter at NRK forlenga kontrakten med Johnsen.

Etter 24 år vart Hallo i uken lagt ned i juni 2013. Radiosjef Marius Lillelien sa at programmet vart lagt ned for å gje plass til ein ny kanal der «humor og satire [skulle få] en sentral plass». Lyttartala var òg meir enn halverte frå 2008 til 2013: i 2013 var dekninga rundt 40 000. Siste sending gjekk 8. juni 2013.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Hallo i uken sine heimesider arkivert på archive.org 19.09.2013
Armstronggrensa

**Armstronggrensa** er høgda der lufttrykket er så lågt at vatn kokar ved normal kroppstemperatur, 37°C.

Høgda blir av og til kalla **Armstronglinja** og varierer mellom 18900 m og 19400 m. I eller over denne høgda vil væsker i menneskekroppen koke utan ei trykkdrakt og på grunn av lite oksygen kan ikkje menneske overleve meir enn eit par minutt. Eit menneske vil altså koke i sine eigne kropssvæsker (ein prosess kjend som ebullisme), sjølv om ein først ville døydd av kveling sidan huda og kontroll av blodtrykket vil hindre blodet i å koke med ein gong. 

Ein teknisk rapport frå NASA skildra ei ulykke der eit menneske blei eksponert for omgivnadar nær vakum og noko som tilsvara trykk under armstronggrensa. Offeret forklarte seinare at det siste han hugsa før han mista medvitet var at vatnet på tunga hans byrja å koke. 

## Sjå òg

* Høgdesjuke
* Dykkersjuke
Otto Christian Dahl

**Otto Christian Dahl** () var ein norsk misjonær og lingvist. Han er framforalt kjend for å vere ein av verdas fremste ekspertar på gassisk, eit austronesisk språk snakka på Madagaskar.

Dahl har skrive om dei fleste aspekt ved gassisk, frå fonologisk struktur til morfologi og syntaks, og frå synkrone studium via rekonstruksjon av ur-austronesisk til studium av bantusubstrat i gassisk. Dahl vart òg tildelt Kongens fortenestmedalje i gull.

## Litteratur

* Øyvind Dahl (ed.), 1993, *Language - A Doorway between Human Cultures: Tributes to Dr. Otto Chr. Dahl on his Ninetieth Birthday*, Oslo: Novus Forlag [inkl. bidrag av: C. Allibert and P. Vérin, R. Narivelo, S. Rajaono, R.-B. Rabeniliana, F.J. Andrianasolo, R.A. Blust, S. Egerod, D. Zorc, E. Hovdhaugen, a.o.
* Robert Blust, 1996, "In Memoriam: Otto Christian Dahl, 1903-1995", *Oceanic Linguistics* 35:1-5.

## Bibliografi (utval)

* 1937: "Le système phonologique du proto-malgache", Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap 10:189-235.
* 1951: *Malgache et Maanjan. Une comparaison linguistique*, Oslo: Egede-Instituttet.
* 1951: "Etude de phonologie et de phonétique malgaches", *Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap* 16:148-200
* 1954: "Le substrat bantou en malgache", *Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap* 17:325-362.
* 1966: *Les débuts de l'orthographe malgache*, Det Norske Videnskapsakademi II. Hist.-Filos. Klasse, Ny Serie 9, Oslo: Universitetsforlaget.
* 1971: "La forme locative du nom malgache", *Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap* 24:154-162.
* 1973: *Proto-Austronesian*, Scandinavian Institute of Asian Studies Monograph Series 15, Lund: Studentlitteratur.
* 1976: "Lateraler i en trønderdialekt", *Norwegian Journal of Linguistics* (NTS) 30:191-201 [opptrykt 1981, pp. 308-318 i Ernst Håkon Jahr and Ove Lorentz (eds.) Fonologi / Phonology, Studies in Norwegian Linguistics 1, Oslo: Novus]
* 1976: "Semantics in Lexicostatistics and the Problem of Borrowing", *Norwegian Journal of Linguistics* (NTS) 30:203-233.
* 1981: *Early phonetic and phonemic changes in Austronesian*, Institute for Comparative Research in Human Culture series B, 63, Oslo: Norwegian University Press.
* 1981: "Austronesian numerals", pp. 46-58 in Robert A. Blust (ed.), *Historical Linguistics in Indonesia* Part I, NUSA 10, Jakarta: Badan Penyelenggara Seri NUSA
* 1984: "Norske misjonærers innsats i vitenskapelig arbeid", *Norsk Tidsskrift for Misjon* 38:1-14.
* 1986: "Focus in Malagasy and Proto-Austronesian", pp. 21-42 in Paul Geraghty, Lois Carrington, S.A. Wurm (eds.), *FOCAL I: Papers from the Fourth International Conference on Austronesian Linguistics*, Pacific Linguisics series C-93, Canberra: Australian National University.
* 1988: "Bantu Substratum in Malagasy", *Etudes Océan Indien* 9:91-132.
* 1993: "Language conflict in Madagaskar around AD 700", i Ernst Håkon Jahr (ed.), *Language Conflict and Language Planning*. Trends in Linguistics Studies and Monographs 72. Berlin: Mouton de Gruyter.
* 1996: "Predicate, Subject, and Topic in Malagasy", *Oceanic Linguistics* 35:167-179 (redigert av Robert Blust, i samarbeid med Charles Randriamasimanana).
Solar TErrestrial RElations Observatory

**STEREO** (Solar TErrestrial RElations Observatory) er to sol-observasjonssatellittar som vart skotne opp den 25. oktober 2006 frå Cape Canaveral Air Force Station i Florida i USA. Dei to satellittane skal gå i bane rundt sola med aukande avstand mellom kvarandre. Ved å sette saman bileta får forskarane eit tredimensjonalt djupnesyn, og kan lettare studere korleis solstormar og andre prosessar i sola oppstår. Solstormar gjev magnetiske forstyrringar som kan yte påverknad på jorda og slå ut kommunikasjonsatellittar og elektriske system.

## Kjelder
* Offisiell STEREO heimeside
* NASA si STEREO-heimeisde
Bundesliga

**Bundesliga** er den øvste fotballdivisjonen i Tyskland og tidlegare Vest-Tyskland. Den klassiske avsparkstida er kl. 15.30 på laurdagar. Bundesligaen vart oppretta i 1963, og har gjennomgått fleire endringar opp gjennom tidene, heilt fram til i dag.

Før Bundesliga vart oppretta, spelte laga i regionale seriar. Vinnarane (og nokre gonger nestvinnarane) møttes så i eit sluttspel etter cup-system, med ein seriefinale for å avgjere seriemeisterskapen.

## Oversyn
Bundesligaen er delt opp i to divisjonar, *Første Bundesliga* og *Andre Bundesliga*. Første Bundesliga blir som regel berre kalla *Bundesliga*, medan nummer to blir kalla *[[2. Bundesliga]]*, eller *Zweite Bundesliga* for å skilje dei to divisjonane. Det er desse to divisjonane som blir rekna som Tysklands profesjonelle fotballseriar, medan dei lågare divisjonane blir rekna som amatørligaer. Dei lågare divisjonane er i stadig vekst, og det er særleg den tredje høgaste, *Regionalliga*, som er i ferd med å nå eit profesjonelt nivå.

Dei to første åra hadde Bundesliga 16 klubbar. Etter det har serien hatt 18 klubbar, med unntak av sesongen 1991/92, då Bundesliga vart utvida til 20 klubbar fordi klubbane frå det tidlegare DDR vart med i det alltyske seriesystemet.

Til og med sesongen 1973/74 besto nivå to av fleire ulike Regionalligar. I 1974 vart andre Bundesliga oppretta, i to avdelingar (Nord og Süd). Andre Bundesliga vart samla til ein nasjonal divisjon i 1981. I 1991/92-sesongen vart andre Bundesliga igjen utvida til to avdelingar for ein sesong, då dei to beste klubbane frå Oberliga i DDR fekk plass i første Bundesliga, medan dei seks nest beste klubbane i DDR kom inn i andre Bundesliga.

## Toppscorarar i Bundesliga gjennom tidene
# Gerd Müller (Bayern München) 365  
# Klaus Fischer (Schalke 04) 268  
# Jupp Heynckes (Borussia Mönchengladbach) 220  
# Manfred Burgsmüller (Borussia Dortmund) 213
# Robert Lewandowski (Borussia Dortmund og Bayern München) 202
# Claudio Pizarro (Bayern München, Werder Bremen og FC Köln) 197
# Ulf Kirsten (Bayer Leverkusen) 182
# Stefan Kuntz (VfL Bochum) 179
# Dieter Müller (FC Köln) 177
# Klaus Allofs (FC Köln) 177

## Rekordar
*Spelar med flest sjølvmål gjennom tidene: Manfred Kaltz,  Nikolče Noveski 6.
*Yngste spelar : Youssoufa Moukoko, 16 år og 1 dag gammal
*Yngste spelar som har scora i Bundeliga: Youssoufa Moukoko, 17 år og 28 dagar gammal
*Spelar med flest raude kort gjennom tidene: Jens Nowotny, 8
*Spelar med flest mål scora på straffespark: Manfred Kaltz, 53

## Nordmenn med flest scoringar i Bundesliga
*(Inntil 27. januar 2021.)*

 Jørn Andersen vart tysk statsborgar i 1993.

## Vinnarar av Bundesliga

BFC Dynamo Berlin har gjort krav på å bli anerkjent som 10 gonger seriemeister i Tyskland. Dette kravet er ikkje blitt godtatt, sidan Dynamo Berlins seriemeisterskap var i DDR, og mykje også tyder på at mange av kampane på 1980-talet var fiksa. Sjå Oberliga DDR.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bundesliga|Bundesliga]]» frå ,  den 12. august 2013.*
Ligue 1

**Ligue 1** (eller fransk *«*'Championnat de France de football*'»*, *«Den franske meisterskapen i fotball»*) er det øvste nivået i det franske seriesystemet i fotball. Meisterskapen har eksistert i den noverande forma sin sidan 1932.

Saint-Étienne har vunne flest gonger, med ti titlar. Lyon vann serien sju gonger på rad, frå 2002 til 2008.

## Tidlegare vinnarar
* 1932/33 — Olympique Lillois
* 1933/34 — FC Sète
* 1934/35 — FC Sochaux-Montbéliard
* 1935/36 — Racing Club de Paris
* 1936/37 — Olympique Marseille
* 1937/38 — FC Sochaux-Montbéliard
* 1938/39 — FC Sète
* 1939—1945 — *Ingen ligakampar grunna [[andre verdskrigen]]*
* 1945/46 — Lille OSC
* 1946/47 — CO Roubaix-Tourcoing
* 1947/48 — Olympique Marseille
* 1948/49 — Stade Reims
* 1949/50 — Girondins Bordeaux
* 1950/51 — OGC Nice
* 1951/52 — OGC Nice
* 1952/53 — Stade Reims
* 1953/54 — Lille OSC
* 1954/55 — Stade Reims
* 1955/56 — OGC Nice
* 1956/57 — AS Saint-Étienne
* 1957/58 — Stade Reims
* 1958/59 — OGC Nice
* 1959/60 — Stade Reims
* 1960/61 — AS Monaco
* 1961/62 — Stade Reims
* 1962/63 — AS Monaco
* 1963/64 — AS Saint-Étienne
* 1964/65 — FC Nantes
* 1965/66 — FC Nantes
* 1966/67 — AS Saint-Étienne
* 1967/68 — AS Saint-Étienne
* 1968/69 — AS Saint-Étienne
* 1969/70 — AS Saint-Étienne
* 1970/71 — Olympique Marseille
* 1971/72 — Olympique Marseille
* 1972/73 — FC Nantes
* 1973/74 — AS Saint-Étienne
* 1974/75 — AS Saint-Étienne
* 1975/76 — AS Saint-Étienne
* 1976/77 — FC Nantes
* 1977/78 — AS Monaco
* 1978/79 — RC Strasbourg
* 1979/80 — FC Nantes
* 1980/81 — AS Saint-Étienne
* 1981/82 — AS Monaco
* 1982/83 — FC Nantes
* 1983/84 — Girondins Bordeaux
* 1984/85 — Girondins Bordeaux
* 1985/86 — Paris Saint-Germain FC
* 1986/87 — Girondins Bordeaux
* 1987/88 — AS Monaco
* 1988/89 — Olympique Marseille
* 1989/90 — Olympique Marseille
* 1990/91 — Olympique Marseille
* 1991/92 — Olympique Marseille
* 1992/93 — *Ingen vinnar*
* 1993/94 — Paris Saint-Germain FC
* 1994/95 — FC Nantes
* 1995/96 — AJ Auxerre
* 1996/97 — AS Monaco
* 1997/98 — RC Lens
* 1998/99 — Girondins Bordeaux
* 1999/00 — AS Monaco
* 2000/01 — FC Nantes
* 2001/02 — Olympique Lyonnais
* 2002/03 — Olympique Lyonnais
* 2003/04 — Olympique Lyonnais
* 2004/05 — Olympique Lyonnais
* 2005/06 — Olympique Lyonnais
* 2006/07 — Olympique Lyonnais
* 2007/08 — Olympique Lyonnais
* 2008/09 — Girondins Bordeaux
* 2009/10 — Olympique Marseille
* 2010/11 — Lille OSC
* 2011/12 — Montpellier HSC
* 2012/13 — Paris Saint-Germain
* 2013/14 — Paris Saint-Germain
* 2014/15 — Paris Saint-Germain
* 2015/16 — Paris Saint-Germain
* 2016/17 — AS Monaco
* 2017/18 — Paris Saint-Germain
* 2018/19 — Paris Saint-Germain
* 2019/20 — Paris Saint-Germain
* 2020/21 — Lille OSC

## Kjelder
*
Allsvenskan

**Allsvenskan** er namnet på den svenske eliteserien i fotball. Serien vart skipa i 1924.

## Sjå òg
* Damallsvenskan

## Bakgrunnsstoff
Superligaen

**Superligaen** er namnet på den danske eliteserien i fotball for menn.

## Vinnarar i Superligaen sidan 1984
:
EFL Championship

**EFL Championship**, tidlegare **Football League Championship** og ofte kalla **The Championship**, er det nest høgaste nivået i det engelske ligasystemet etter Premier League. 

Det øvste nivået vart erstatta av Premier League i 1992.

## Laga i 2020/2021-sesongen
* AFC Bournemouth
* Barnsley
* Birmingham City
* Blackburn Rovers
* Brentford
* Bristol City
* Cardiff City
* Coventry City
* Derby County
* Huddersfield Town
* Luton Town
* Middlesbrough
* Millwall
* Norwich City
* Nottingham Forest
* Preston North End
* Queens Park Rangers
* Reading
* Rotherham United
* Sheffield Wednesday
* Stoke City
* Swansea City
* Watford
* Wycombe Wanderers

## Kjelder
Serie A

**Serie A** er namnet på den italienske eliteserien i fotball.

## Lag
2020/21-sesongen:
* Atalanta BC
* Benevento Calcio
* Bologna
* Brescia
* Cagliari
* FC Crotone
* Fiorentina
* Genoa
* Hellas Verona
* Inter Milan
* Juventus
* Lazio
* Milan
* Napoli
* Parma
* Roma
* Sampdoria
* Sassuolo
* Spezia Calcio
* Torino
* Udinese

Nordmenn spelar på følgjande lag:
*Sampdoria (2020)

## Referansar
Royal League

**Royal League** er den nordiske utgåva av Champions League. **Royal League** vert spela kvar vinter og består av dei fire beste laga frå Noreg, Sverige og Danmark.
Kongens fortenestemedalje

**Kongens fortenestmedalje** kan vera:

*Kongens fortenestemedalje i gull, gjeven for ein livsinnsats av landsomfattande viktigheit og for pionérinnsats på eitt eller fleire område av nytte for Noreg
*Kongens fortenestemedalje i sølv, gjeven for fortenesteleg innsats over lengre tid i samfunnslivet i offentleg stilling eller verv
James Scott

**James Sylvester Scott** () var ein afroamerikansk ragtime-komponist frå Missouri og Kansas i Sambandsstatane (USA). Han er saman med Scott Joplin og Joseph Lamb rekna som ein av dei viktigaste skaparane av klassisk ragtime. Nokre av dei best kjende verka hans er «Climax Rag», «Frog Legs Rag», «Grace and Beauty», «Ophelia Rag» og «The Ragtime Oriole».

James Scott var fødd i småbyen Neosho i Missouri men flytta med familien til Ottawa i Kansas og tilbake til Missouri og byen Carthage under oppveksten. Han lærte å spela piano av mora, som spelte blues, gospel og folketonar. Scott lærte seinare pianospel av John Coleman og Scott Joplin.

I 1902 fekk James Scott arbeid i musikkbutikken til Charles L. Dumars, som etter kvart let han demonstrera piano. Scott spelte mellom anna sine eigne komposisjonar, som var så godt likte at Dumars året etter gav ut den første songen hans, «A Summer Breeze». 

Scott flytta til St. Louis i 1906 der han fekk hjelp av Scott Joplin til å samarbeida med utgjevaren John Stark. Den første melodien hans utgjeven av Stark, «Frog Legs Rag», blei ein stor hit. I 1914 flytta Scott til Kansas City der han gifta seg, etablerte ein musikkskole og dirigerte eit teaterorkester. 

I 1920-åra byrja jazz å ta plassen til ragtime som musikken alle høyrde på, noko Scott tok til motmæle mot med komposisjonen «Don't Jazz Me &ndash; Rag (I'm Music)». Men det var nytta lite, og
etter at John Stark trekte seg tilbake slutta Scott å gje ut musikk, sjølv om han skal ha fortsett å komponera. Scott døydde i Kansas City i 1938 og er gravlagd i Westlawn Cemetery der.

## Kjelder
* Club Kayce 
* Engelsk Wikipedia
Hydrostatisk likning

Den **hydrostatiske likninga** er ei likning for å rekne ut korleis lufttrykket (eller lufttettleiken) endrar seg med høgda. Den baserer seg på ei (ikkje veldig realistisk) forenkling om at temperaturen ikkje er avhengig av høgda. Men likninga stemmer likevel ganske bra med dei faktiske trykk- og tettleiksvariasjonane ein har i jordatmosfæren opp til ei høgd på om lag 140 km. 

: \rho = \rho_0 e^{- z / h} \,

eller

: P = P_0 e^{- M g_0 z / (RT)}

der *h* er skalahøgd, *&rho;* (rho) er tettleik, *P* er lufttrykk, P_0 er lufttrykket ved bakken (Midla trykk i havninvå er 1013,25 hPa), *M* = 0,029 kg mol-1 (massen av 1 mol luft), *R* = 8,314 J K-1 mol-1 er gasskonstanten, *T* er temperatur, g_0 er tyngdeakselerasjonen (rundt 9,81 m s-2 avhengig av kor på jorda ein er) og *z* er høgda over jordoverflata.

Ved å bruke dei same prinsippa kan likninga over løysast med tanke på høgda som ein funksjon av trykket. Denne likninga blir kalla hypsometrisk likning.

Som ein tommelfingerregel minkar trykket med om lag 1 % når høgda aukar med 80 m. Ein anna tommelfingerregel er at tettleiken blir halvert etter 6000 m i troposfæren og for kvar 15000. meter i stratosfæren.

## Utleiing
Den hydrostatiske likninga kan utleiiast ved å bruke den ideelle gasslova:

: \rho = \frac{MP}{RT}

Ein tenkjer seg at trykket er hydrostatisk:

: dP = - \rho g\,dz\,

Ved å sette den første likninga inn i den andre får vi: 

: \frac{dP}{P} = - \frac{M g\,dz}{RT}

Integrerer vi dette uttrykket frå overflata til høgda *z*, får vi den hydrostatisk likninga: 

: P = P_0 e^{-M g z/RT}\,

I denne likninga er *R* gasskonstanten, og leddet RT/M g gjev skalahøgda
(om lag 7,4 km i troposfæren).

## Kjemisk fordeling
Den hydrostatiske likninga kan òg brukast til å estimere fordelinga av forskjellige kjemiske stoff i atmosfæren. Under turbopausen er den relative kjemiske samansettinga i atmosfæren så godt som konstant, slik at skalahøgda omtrent er den same for alle kjemiske stoff. Over turbopausen byrjar den kjemiske samansettinga å variere med høgda fordi forskjellige kjemiske stoff har forskjellig skalahøgd.
Tunsberg

**Tunsberg** er eit namn på byen Tønsberg, med røter i norrøn tid. 

## Sjå òg
* Tunsberg bispedøme
* Tunsberghus - ein festning på toppen av Slottsfjellet
* Sættargjerda i Tunsberg
* Tunsberg Township i Minnesota

## Bakgrunnsstoff
* Tunsbergs historie i middelalderen til 1536 Vevutgåve: Tønsberg: Høgskolen i Vestfold, 2000
Audi

**Audi** er eit tysk bilmerke som sidan 1964 har vore ått av Volkswagen. 

## Soge
Selskapet vart grunnlagt den 14. november 1899 av August Horch som A. Horch & Cie, og sende ut sin fyrste bil i 1901. Selskapet vart til Audiwerke GmbH i 1909. I 1932 vart Audiwerke slege saman med tre andre tyske bilselskap, DKW, Horch og Wandrer, for å forma eit nytt selskap, Auto Union AG. Auto Union fekk den karakteristiske logoen med dei fire ringane. Daimler-Benz AG kjøpte fleirtalet av aksjane i Auto Union i 1958, og selde dei vidare til Volkswagenwerk AG i 1964. Volkswagen gjorde Audi til dotterselskap i 1966.

«Audi» tyder «høyr» på latin. Dette namnet kom i bruk i 1909 som ei omsetjing av etternamnet til grunnleggjaren August Horch. Grunnen til det var at Horch hadde forlate det opphavlege selskapet etter at han rauk uklar med dei andre eigarane, og dimed miste eineretten til merket «Horch».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Stegastein

**Stegastein** er ein fire meter brei og 30 meter lang utstikkar i limtre og stål som dannar eit utsiktspunkt 640 m.o.h. frå Snøvegen, Fv. 243 Aurland-Lærdal, ned mot Aurlandsvangen og Aurlandsfjorden. 

Han vart opna i 2006. Konstruksjonen er ein del av satsinga Nasjonale Turistvegar i regi av Statens Vegvesen, og har vekt internasjonal oppsikt.

## Bakgrunnsstoff
* Om Stegastein hjå Statens Vegvesen
* laamer.com  har mange bilete
* Trude Knutzen: «Stegastein» på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv
Aurlandsvangen

**Aurlandsvangen** er kommunesenter i Aurland kommune. Tettstaden har  og ligg på austsida av Aurlandsfjorden, der Aurlandselvi renn ut i fjorden. Frå Aurlandsvangen er det 10&nbsp;km til Flåm og 32&nbsp;km til Lærdalsøyri (gjennom Lærdalstunnelen).

Her ligg Vangen kyrkje.

## Folketalsutvikling

## Sjå òg
* Tettstader i Vestland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Sogn og Fjordane»
Smykkestein

Ein **smykkestein** er ein stein eller eit anna materiale brukt i eit smykke. Det er vanleg å bruka edel- og halvedelsteinar som smykkestein, men ein kan også bruka vanlege steinar, gjerne i polert utgåve, og visse harde naturmateriale, som rav og perler. Smykkesteinar blir valde ut frå utsjånad, til dømes ved at dei reflekterer lys eller har ettertrakta fargar. Nokre av dei, som sjeldne edelsteinar og naturlege perler, kan vera særs kostbare.


fil:Hooker Emerald Brooch.jpg|Hooker-smaragden kringsett med diamantar i ein brosje.
fil:Perles Tahiti.jpg|Perler som smykkesteinar.
fil:Amber.pendants.800pix.050203.jpg|Smykkesteinar av rav. 

## Bakgrunnsstoff