open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Odvar Nordli

**Odvar Nordli** () var ein norsk politikar og medlem av Det norske Arbeidarpartiet. Han var statsminister i over fem år, frå 1976 til 1981.

Nordli var frå Stange i Hedmark og var utdanna revisor. Han vart statsminister etter Trygve Bratteli den 15. januar 1976 og sat til den 4. februar 1981 då Gro Harlem Brundtland overtok. Odvar Nordli vart den fyrste statsministeren som merka at Noreg hadde vorte ein oljenasjon. Det kom oljeinntekter inn på statsbudsjettet. Omstridde saker var NATO sitt dobbeltvedtak og vasskraftutbygginga i Alta-Kautokeinovassdraget.

Nordli vart i 1981 utnemnd til fylkesmann i Hedmark fylke, eit embete han hadde til han gjekk av med pensjon i 1993. Han var frå 1985 til 1993 medlem av Den norske Nobelkomitéen. Etter den andre verdskrigen tenestegjorde han i Tysklandsbrigaden.

Odvar Nordli vart utnemnd til kommandør av St. Olavs orden i 1994 for samfunnsnyttig verksemd.

## Sjå òg
* Lengst sitjande norske statsministrar
* Norske statsministrar
* Norske regjeringar
* Odvar Nordli si regjering

## Kjelder
* Biografi hos Arbeidarpartiet 
* Odvar Nordli hos Stortinget.no
Hans Arentz

**Hans Arentz** () var ein norsk jurist og forfattar av *Beskrivelse over Söndfjord, i det Nordre Bergenhusiske Amt*, fødd i sunnfjordkommunen Askvoll i Vestland fylke.

## Barndom
Som dei aller fleste embetsmenn på den tida kom Arentz sjølv frå embetsmannsslekt. Far hans var Friedrich Arentz (1699&ndash;1779), sokneprest og biskop i Bergen. Mora hans var Cathrine Frederikke Holberg, niese til Ludvig Holberg. Etter skulegang og studium i Bergen og København vart han utnemnd til sorenskrivar i Sunnfjord i 1762. Tre år seinare gifte han seg med Ingeborg Cathrine Nagel, dotter til Hans Thiis Nagel, fut i Sunnfjord og Margrethe Worm. Dette må ha vore eit godt gifte, for seinare gir Thiis Nagel alle dei 30 gardane han åtte til ekteparet.

## Livsverk
Sorenskrivar Hans Arentz har late etter seg viktige bidrag til opplysningstidas topografiske litteratur. Her skal først og fremst nemnast *Beskrivelse over Søndfjord i det nordre bergenhusiske Amt*. Dette er eit svært omfattande verk på over 900 sider, og det er skrive omkring 1785. Det vart først publisert etter at Hans Arentz var død. Broren, Fredrik Christian Holberg Arentz, rektor ved katedralskulen i Bergen, sytte for at verket vart trykt, og i åra 1800 til 1805 vart det publisert i *[[Topografisk Journal for Norge]]*. I *Søndfjords Beskrivelse* gir Arentz ei omfattande og detaljert skildring av landsdelen. Han greier ut om topografi og næringsvegar frå ytst på kysten til øvst i fjelldalane. Vidare gir verket inngåande og levande skildringar av samfunnet, haldningane, folket, lynnet og skikk og bruk i Sunnfjord i siste halvdelen av det 18. hundreåret.

I *Grundtegning af den fornuftige norske Patriotisme*, publisert 1787, drøfter Arentz omgrep som nasjon, fedreland og patriotisme. For Arentz var ikkje patriotismen politisk i den forstand at han tenkte seg politisk, kulturell og økonomisk lausriving frå Danmark. Tvert om, han forsvarte unionen og lovpriste eineveldet som den beste av alle statsformer, både i vers og prosa. For Arentz var det slik at når menneske kjende seg knytte til eit land eller ein region skulle dei late patriotismen gi seg utslag på den måten at dei arbeidde for å betre næringsvegane og slik gjere landet til ein betre stad å bu. (Lunden 1992, Apelseth 1998)

På eitt vis kan vi seie at Arentz og kona tok konsekvensen av dette synet. Då sorenskrivaren døydde i Dale i Sunnfjord, og der ikkje var livsarvingar etter han (einaste barnet i ekteskapet, ei dotter, døydde berre 14 år gamal), testamenterte enkja alle dei 30 gardane til leiglendingane mot at dei tok seg av ein fattig person. Nokre av gardane vart selde, og pengane sett på fond til hjelp for fattige.

## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
*
* 

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
*Om Hans Arentz i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
*Hans Arentz i Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane
* Verk av Hanz Arentz i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa

**Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa**, eller berre Nynorsksenteret, vart opna av utdannings- og forskningsminister Kristin Clemet 30. mars 2005 og er lokalisert til Høgskulen i Volda. Senteret er administrativt knytt til høgskulen, men fagleg til Utdanningsdirektoratet. 

Senteret skal drive systematisk forsøks- og utviklingsarbeid for å fremje nynorskopplæringa, først og fremst retta mot innhaldet i faget. 

I følgje pressemelding frå dåverande Utdannings- og forskningsdepartementet skal Nynorsksenteret *«leie og koordinere arbeidet med å utvikle innhaldet, arbeidsmåtane og vurderingsformene i nynorskdelen av norskfaget, tilby skoleeigarar og skolar støtte og rettleiing i arbeidet med motivasjon for og læring av nynorsk, setje i verk systematisk forsøks– og utviklingsarbeid for å fremje opplæring i nynorsk  medverke til kompetanseutvikling»*.. Kvart år får så Nynorsksenteret spesifisert ein del konkrete arbeidsoppgåver i eit eige oppdragsbrev frå Utdanningsdirektoratet. Oppdragsbrevet gjeld alle nasjonale kompetansesenter, og Nynorsksenteret skal særleg samarbeide med Lesesenteret og Skrivesenteret.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Nynorsksenteret sine heimesider
* Pressemelding frå Utdannings- og forskningsdepartemeentet
Cethlenn

**Cethlenn** (også **Caitlín, Céthlionn, Cathlionn**, ** Kethlenda**, **Kehlen**) er i irsk mytologi tidvis nemnd som kona til Balor. Ho hadde tilnamnet 'kroktann'. Dei hadde dottera Ethlinn saman. Dei høyrde til ei gruppe kjempestore mytiske skapningar som vart kalla *[[fomoire]]* (*Fomorians*).

I slaget ved Magh Tuireadh såra ho Dagda med eit spyd.

Byen Enniskillen er oppkalla etter henne; det irske namnet *Inis Ceithleann* tyder *Cethlenns øy*.
Lokale segn seier at Cethlenn blei skadd av ei pil i kamp og prøvde å symja over elva Erne. Ho kom ikkje over, så øya i midten fekk namn etter henne.

## Kjelder
Balor

**Balor** er den grufulle leiaren for fomoire i keltisk, særleg irsk mytologi. Han blir ofte omtalt som ei kjempe. Det fremste kjenneteiknet hans var at han var éinaugd, og at han normalt heldt dette auget lukka fordi alle som møtte blikket hans døydde. Det giftige auget fekk han etter at han stirra på det magiske brygget til faren sine druidar.

## Mytologi

Balor var son av Dot, son av Néit ifølgje *[[Cath Maige Tuired]]* (*CMT*), men blir kalla Balor son av Buarainech i lista over kjende rath- og borgbyggjarar i *[[Book of Leinster]]*.

Balor var gift med Cethlenn ifølgje *Ogygia* (1685) av Roderick O'Flaherty.
Cethlenn er nemnd ved namn i *[[Lebor Gabála Érenn]]* (*LGE*), men ikkje som kona til Balor.

Ifølge ein spådom skulle Balor bli drepen av dotter- eller sonesonen sin. Han låste difor dottera si Ethlinn inn i eit tårn laga av krystall for å hindre at ho fekk born. Men Cian, ein av Tuatha de Danaan, kom seg med hjelp frå druidekvinna Birog inn i tårnet. Ethlinn fødde sonen deira, men Balor kasta guten i havet. Birog redda guten, og gav han til Cian, som fekk han fostra hjå broren Goban. Dottersonen til Balor fekk namnet Lugh Lamhfada, og vart rekna som ein av Tuatha de Danaan. 

Lugh leia Tuatha de Danaan i det andre slaget ved Magh Tuireadh, der dei kjempa mot fomorane. Balor deltok sjølv i slaget, og vart avvæpna av Ogma. Han brukte blikket sitt til å drepe kong Nuada. Lugh sende då ein stein frå ei slynge i auget på Balor, og drap han. I ein annan versjon kasta han eit spyd laga av handverksguden Goibniu i auget på Balor. Han kan også hogga hovudet av Balor, setja hovudet på ein staur og bruka krafta frå auget til å splitta stein.

I nokre soger er Balor ein røvar eller sjørøvar som held til på Tory Island. Han stel mellom anna kua Glas Ghaibhleann frå eigaren Gaibhlín.

## Namn
I tidlege tekstar blir han også kalla *Balor Béimnech* (Balor slagaren), *Balor Balcbéimnech* (Balor den sterke slagaren),
*Balor Birugderc* (Balor med borauget),
*Balor mac Doit meic Néid* (Balor, son av Dot son av Nét) og *Balor ua Néit* (Balor, soneson av Nét).

Seinare former er *Balor Béimeann* eller *Balar Bemen* (*Ogygia*, 1685), og *Balór na Súile Nimhe* (Balor med det vonde auget).

## Balor i Dungeons & Dragons

I fantasirollespelet Dungeons & Dragons er Balor namnet på ein av de sterkaste demonane, Tanar'ri. Karakteren har ingen openberr inspirasjon frå keltisk mytologi.

## Kjelder

### Bibliografi

* 
* 
* 
* ,  full text via CELT;  e-text via sacred-texts
* 
* 
*  Alt URL
* 
* 
*
* 
* 
** (Rehash) , alt links: text via Internet Archive
*
* 
* , alt link: text via Internet Archive
Elvin Jones

**Elvin Ray Jones** () var ein amerikansk jazzbatterist. Han vart fødd i Pontiac i Michigan som yngstemann i ein familie på ti. To av brørne var òg jazzmusikarar: Hank (piano), og Thad (trompet/flygelhorn).

Elvin byrja å spele profesjonelt på 1940-talet. Etter kvar byrja han å spele med artistar som Charlie Parker, Miles Davis og Wardell Grey. I 1955, etter å ha vorte vraka etter prøvespeling for Benny Goodman, fann han arbeid i New York. Han vart med i bandet til Charles Mingus, og gav ut ei plate med namnet *J is for Jazz*. I 1960 vart han medlem av den klassiske kvartetten til John Coltrane med Jimmy Garrison og McCoy Tyner. Han heldt fram med å spele med Coltrane til 1966. Samspelet med Coltrane har av mange vorte sett på som ei redefinering av swing (den rytmiske jazzkjensla), på same måte som Louis Armstrong gjorde det i jazzen sin barndom.

Etter samarbeidet med Coltrane byrja han å spele med Duke Ellington. Etter kvart danna han sitt eige turnéband, Jazz Machine, som normalt ein kvintett, og heldt fram i den same musikalske retninga. Sansen for timing, polyrytmikk, dynamikk, klang og legato-frasering, og det enorme lydvolumet han produserte, fekk trommesettet i framgrunnen.

Jones underviste regelmessig og spela på skular og i fengsel. Undervisningen bestod av både trommeteknikk og musikkhistorie. Han døydde av hjartesvikt i Englewood, New Jersey 18. mai 2004.

## Diskografi i utval

### Med [[Sonny Rollins]]
* *Live At The Village Vanguard*
* *East Broadway Rundown*

### Med [[John Coltrane]]
* *My Favorite Things*
* *Coltrane's Sound*
* *Impressions*
* *Ole*
* *Coltrane Plays The Blues*
* *Africa Brass*
* *Live At The Village Vanguard*
* *Live At Birdland*
* *Coltrane*
* *A Love Supreme*
* *Selflessness Featuring My Favorite Things*
* *Ascension*
* *Sun Ship*
* *Expression*
* *First Meditations*
* *Meditations*

### Med [[McCoy Tyner]]
* *Plays Duke Ellington*
* *The Real McCoy*

### Med [[Wayne Shorter]]
* *Night Dreamer*
* *Juju*
* *Speak No Evil*

### Eige band
* *Puttin' It Together*
* *The Ultimate*
* *Polycurrents*
* *Live At The Light House*
* *Genesis*
* *Heavy Sounds* (saman med Richard Davis)

## Noregsbesøk
* 1975 Elvin Jones Sextett på Kongsberg Jazzfestival
* 2002 Elvin Jones Jazz Machine på Kongsberg Jazzfestival

## Bakgrunnsstoff
Valevåg

**Valevåg** er ein tettstad nord i Sveio kommune i Vestland. 

I Valevåg var det tidlegare ein ferjekai for sambanda Skjersholmane-Valevåg og Mosterhamn-Valevåg. Ferjesambandet vart nedlagt etter at Trekantsambandet opna, og kaien er i dag berre brukt som beredskapskai saman med Skjersholmane i tilfelle Trekantsambandet må stengjast. Sentrum i Valevåg er ein daglegvarebutikk som ligg like ved ferjekaien.

Bømlafjordtunnelen endar eit like stykke sør for Valevåg, på Ulvaråker.

Namnet Valevåg kjem frå ein våg med same namn, vest for tettstaden. Lenger sør ligg bygda Valestrand, og nord for Valevåg ligg Tittelsnes.

## Kjende personar frå Valevåg
* Einar Økland - forfattar
* Fartein Valen - komponist
Trekantsambandet

**Trekantsambandet** er eit vegsamband som bind saman øykommunane Stord og Bømlo med Sveio og fastlandet.

Sambandet vart opna 30. april 2001 og vert utgjort av dei to hengjebruene Stordabrua og Bømlabrua, lågbrua Spissøybrua og den 7,8 km lange undersjøiske tunnelen Bømlafjordtunnelen med lågaste punkt 260 muh. Stordabrua og Bømlabrua er mellom dei største hengjebruene i Noreg. Sambandet knyter òg øyane Spissøy, Nautøy og Føyno saman med fastlandet.

Trekantsambandet erstatta dei fire ferjestrekningane Valevåg-Skjersholmane, Valevåg-Mosterhamn, Sagvåg-Siggjarvåg og Skjersholmane-Utbjoa.

Sambandet kosta til saman 1&nbsp;814 millionar kroner då det stod ferdig, og er delvis finansiert ved hjelp av bompengar. Bomstasjonen er plassert på Føyno og passering kan skje anten ved kontant betaling eller ved hjelp av AutoPASS.

Bømlafjordtunnelen og Stordabrua er ein del av Europaveg 39, hovudvegen mellom Bergen og Stavanger. Denne delen av Trekantsambandet vart opna 28. desember 2000.

Trekantsambandet vert nedbetalt fortare enn det som var planlagt. Bømlo kommune ynskte å vidareføra bompengeinnkrevinga ut den planlagde perioden for å bruka pengane på lokale vegar. Dette sa nabokommunane nei til, og planane vart skrinlagde.

## Dei ulike delane av sambandet

### Digernestunnelen
*Digernestunnelen*, også kalla *«miljøtunnelen»* er ein tunnel som er laga først og fremst av naturvern- og estetiske omsyn der Trekantsambandet startar ved Digernes.

### Stordabrua
*Stordabrua* er ei hengjebru over Digernessundet, mellom Digernesklubben på Stord og Føyno. Lengda er på 1076 meter med eit hovudspenn på 677 meter. Brutårna ragar 97 meter over vassflata og seglingshøgda er 18 meter.

### Bømlabrua
*Bømlabrua* er ei hengjebru over Spissøysundet mellom Nautøy og Spissøy i Bømlo kommune. Lengda er 990 meter med eit hovudspenn på 577 meter. Brutårna ragar 105 meter over vassflata, og seglingshøgda er 36 meter.

### Spissøybrua
*Spissøybrua* er ei lågbru over Gassasundet, frå Spissøy til Klungervika på Bømlo. Seglingshøgda er 7 meter.

### Bømlafjordtunnelen
*Bømlafjordtunnelen* er ein undersjøisk tunnel som går under Bømlafjorden mellom Føyno og Ulvaråker ved Valevåg i Sveio. Tunnelen er 7,8 km lang og 260 muh på det djupaste.

## Bakgrunnsstoff
* Trekantsambandet sin nettstad med kart og annan informasjon
Noregs handelshøgskole

**Noregs handelshøgskole (NHH)** er ein vitskapleg høgskule som underviser og forskar i økonomiske og adminstrative fag. Skulen ligg i Bergen og har i underkant av 3000 studentar og om lag 300 tilsette.

Tidlegare gav eit fireårig studium ved NHH graden Siviløkonom. Etter innføringa av Kvalitetsreforma er no undervisninga delt inn i eit treårig bachelor-studium og eit toårig master-studium. I tillegg underviser NHH på PhD-nivå (doktorgrad). Skulen har også studier for dei som ønskjer å bli statsautorisert revisor, og arrangerer translatør-eksamen.

NHH sin seksjon for etter- og vidareutdanning tilbyr m.a. fleire Executive MBA-studiar med ulike spesialiseringar.

Saman med Samfunns- og Næringslivsforskning AS (SNF) og Administrativt Forskningsfond (AFF) utgjer Noregs handelshøgskole det som vert omtalt som NHH-miljøet.

## Personar i leiinga
* Per Ivar Gjærum - Rektor
* Ragnar Fagereng - Administrerande direktør

## Kjende personar med band til NHH
### Tilsette
* Karl H. Borch
* Finn E. Kydland - Nobelprisvinnar i økonomi, Professor II ved NHH
* Victor D. Norman - Tidlegare statsråd, professor og tidlegare rektor ved NHH
* Agnar Sandmo
* Fridtjof Frank Gundersen - Tidlegare stortingsmann. Professor II ved NHH.
* Thore Johnsen, professor ved NHH
* Christine B. Meyer, professor ved NHH
* Ole Myrvoll, tidlegare ordførar i Bergen og professor ved NHH 

### Tidlegare studentar
* Kristin Clemet - Undervisningsminister i Kjell Magne Bondevik si andre regjering
* Kristin Krohn Devold - Forsvarsminister i Kjell Magne Bondevik si andre regjering
* Jan Erik Langangen
* Helge Lund - Direktør i Statoil
* Inge K. Hansen - Aker Kvaerner
* Finn Jebsen - Orkla
* Idar Kreutzer - Storebrand
* Jens Ulltveit Moe - NHO
* Jo Nesbø - Musikar og forfattar
* Thorolf Rafto - Menneskerettsforkjempar
* Knut Vollebæk - Ambassadør i USA
* Svein Aaser - DnB NOR

### Andre
* Kristofer Lehmkuhl - Pådrivar for opprettinga av høgskulen, statsråd i Christian Michelsen si regjering.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Samfunns- og Næringslivsforskning AS
* Administrativt Forskningsfond
Førde i Sveio

**Førde** er ein tettbygd stad i Sveio kommune i Vestland fylke. Førde kyrkje frå 1938 ligg på Myklavoll. Europaveg 39 går gjennom Førde. Postnummer til Førde er 5555.

Førde har tidlegare oppfylt SSB sin tettstaddefinisjon.

## Kjelder
Kristofer Lehmkuhl

**Kristofer Didrik Lehmkuhl** () var ein norsk forretningsmann og politikar. Han sat på Stortinget 1904-1906 og var arbeidsminister i Christian Michelsen si regjering frå 11. mars 1905 til 28. september 1907. I perioden 1908 til 1936 var han direktør for Det Bergenske Dampskibsselskab.

Han har fått seglskuta «Statsraad Lehmkuhl» oppkalla etter seg.

Lehmkuhl var ein av dei ivrigaste forkjemparane for opprettinga av Norges Handelshøyskole, og det står ein statue av han ved NHH laga av Ørnulf Bast.

Han var gift med Magdalene Marie Michelsen, søster av Christian Michelsen, og var far til Joakim Lehmkuhl.

## Utmerkingar
Lehmkuhl vart riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden i 1894 og fekk kommandørkrossen av 2. klasse i 1899, av 1. klasse 1907 og storkrossen i 1935. Av andre utmerkingar kan nemnast 7. juni-medaljen, Kroningsmedaljen i gull og Dannebrogordenen.

## Kjelder
Vinter

**Vinter** eller **vetter** er den kaldaste årstida på ein plass. Han er prega av at lite eller ingenting veks og gjerne av kortare dagar. 

## Temperert vinter
I tempererte strok er vinteren ei av dei fire årstidene. Han tek offisielt til ved vintersolkverv og ender ved vårjamdøgn. Vintersolkverv er rundt 21. desember på den nordlege og 21. juni på den sørlege halvkula, vårjamdøgn om lag 21. mars og 21. september på dei ulike stadene. 

Frå haustjamdøgn og fram mot vintersolkverv står sola opp seinare og går ned tidlegare, og dagane blir kortare. Heilt i nord og heilt i sør får ein mørketid. Etter vintersolkvervet blir dagane lengre igjen. Det manglande sollyset kan få ein del menneske til å utvikla vinterdepresjon. For å hjelpa mot mørkret kan ein leggja lyshøgtider, som jul, til denne årstida.

Mindre sollys gjer at temperaturen søkk, og vintertida kan vera kjølig eller svært kald, med nedbør i form av hagl eller snø, og islagde vatn. Dette har naturleg ført til utviklinga av særskilde vinteraktivitetar, som vinteridrett og snøskulpturering, som dreg nytte av is og snø.

Ein skulle kanskje tru at jorda er lengst borte frå sola om vinteren, men det er faktisk omvendt. Jorda er nærast sola om sommaren og vinteren, og lengst borte om hausten og våren. Jordbana er nemleg litt ovalforma.
Grunnen til at det er mindre sollys og lågare temperatur om vinteren er i staden at den eine enden av jorda vender meir bort frå sola enn den andre enden, fordi jordaksen ikkje står vinkelrett på jordbana.

Reint klimatisk, særleg i nordlege land, finn ein som regel at vinteren startar noko tidlegare enn vintersolkverv. Ein kan òg seia at vinteren er tida frå lauvet fell og til trea får knoppar igjen. Sagt på anna vis er vinteren tida mellom haust og vår.

I klimalæra definerast gjerne vinter kvantitativt til den perioden av året då den normale døgnmiddeltemperaturen er lågare enn 0&nbsp;°C. Etter denne definisjonen varer vinteren i Oslo 119 døgn og i Tromsø 160 døgn, mens Stavanger ikkje har noko vinter i det heile sidan den kaldaste månaden (februar) har ein døgnmiddeltemperatur på 1,1&nbsp;°C.

## Tropisk vinter
I tropane er dagane berre litt kortare enn sommardagane. Vintertida er behageleg kjølig, med lågare temperaturar enn den steikvarme sommaren. Det er òg lite nedbør på denne tida av året.

## Andre tydingar
I eldre tider sa ein gjerne kor mange vintrar nokon var, når det var snakk om alderen på folk. I denne tydinga var ein vinter lik eit år. Bakgrunnen for dette kan vera at vinteren var den hardaste årstida, og viss ein hadde overlevd vinteren så var ein blitt eit år eldre. I andre, gjerne meir romantiske samanhengar kunne ein seia kor mange somrar ein var, og her var ein sommar også lik eit år. (Men om ein var 14 somrar og 14 vintrar, så var ein ikkje 28 år av den grunn!) Denne tydinga er framleis noko brukt i litterært språk.
Eid

**Eid** er eit ord som kan ha fleire tydingar.

# Ein **eid** er eit kraftfullt uttrykk, anten ei høgtideleg fråsegn eller i overført tyding eit banneord
# **Eid** kan vera ein annan måte å stava dei muslimske høgtidene som byrjar med **[[Id ul-fitr|id]]** på
# Eit **eid** kan vera ei landform som bind eit område saman med kvarandre, anten i form av ei landbru med vatn på begge sidene, eller eit skar mellom to fjell

I denne siste tydinga har Eid gjeve namn til mange norske stader og menneske, til dømes:
* **[[Eid kommune]]** i Nordfjord i Sogn og Fjordane og Nordfjordeid
* Den tidlegare kommunen **[[Eid i Hordaland|Eid]]** i Hordaland
* Den tidlegare kommunen **[[Eid i Møre og Romsdal|Eid]]** i Møre og Romsdal
* Eidsvoll i Akershus
* Kviteseid i Telemark

Det er nær 500 som har Eid som etternamn i Noreg.
SS «Statsraad Lehmkuhl»

**SS «Statsraad Lehmkuhl»** er ein tremasta bark bygd ved skipsverftet Joh. C. Tecklenborg i Geestemünde i Tyskland. I dag er seglskipet eigd av stiftinga *Stiftelsen Statsraad Lehmkuhl* og er skuleskip med heimehamn i Bergen. Det var opphavleg eit av tre skuleskip for den tyske handelsflåten og hadde namnet «Grossherzog Friedrich August» så lenge det var tysk. Statsråd Lehmkuhl er den største barken som framleis seglar som var bygd i seglskutetida. Sidan det vart bygd som skuleskip er mastene kortare enn om det hadde vore ei kommersiell seglskute på denne tida.

Etter den første verdskrigen vart skipet teke av Storbritannia som krigsbytte. I 1921 vart det kjøpt av tidlegare statsråd Kristofer Lehmkuhl, og vart då oppkalla etter Lehmkuhl. Med unnatak av under andre verdskrigen har skipet seinare vore Bergen sitt skuleskip. Skipet vert òg nytta som skuleskip av Sjøkrigsskulen og Befalsskulen for Sjøforsvaret. Sjøforsvaret nyttar skipet til lengre tokt mellom anna til Kanariøyane og Karibia. I dei periodane SS «Statsraad Lehmkuhl» vert nytta av Sjøforsvaret vert skipet gjort om til KNM «Statsraad Lehmkuhl».

## Tekniske data
* Bark med tre seglmaster
* Segl: 2 026 kvadratmeter
* Lengd: 98 meter
* Mannskap: 125

## Søsterskip
*Statsraad Lehmkuhl* har tre systerskip:
**Dar Pomorza* (Opphavleg *Prinzess Eitel Friedrich*)
**Duchesse Anne* (Opphavleg *Großherzogin Elisabeth*)
**Schulschiff Deutschland*

## The Tall Ships Races
«Statsraad Lehmkuhl» har fleire gonger deltatt i The Tall Ships Races, som er ein regatta for store seglskuter. Regattaen var tidlegare kjent som «The Cutty Sark Tall Ships' Races».

### Resultat The Tall Ships Races

## Kjelder

## Sjå også
*Onedinlinjen

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Stiftelsen Seilskipet Statsraad Lehmkuhl
* Bergen byleksikon på nett, om Statsraad Lehmkuhl
* Om bord på Statsraad Lehmkuhl under The Tall Ships Races 2014, Bergen-Esbjerg
* Statsraad Lehmkuhl under seglas i Nordsjøen, 30. juli 2014
* The Tall Ships Races i Austersjøen med Statsraad Lehmkuhl, juli 2013
* Statsraad Lehmkuhl vinner Tall Ships Races 2016, Antverpen-Lisboa
Vintersolkverv

**Vintersolkverv** eller **vintersolsnu**  er den kortaste dagen i året, og er alltid del av vinteren. Kvervet skjer når den nordlege eller sørlege halvkula har størst helling vekk frå sola. I nord er dette gjerne den 21./22. desember og i sør den 21./22. juni. På den motsette halvkula vil same dagen vera sommarsolkverv.

Hendinga er blitt markert som byrjinga på vinteren nokre plassar, som i Kina, der festivalen dong zhi fell på denne dagen. I det nordlege Europa har dagen derimot vore sett på som midtvintersdagen, som ein lenge har feira med jul.

## Sjå òg
*Haustjamdøgn
*Vårjamdøgn
Aursunden

**Aursunden** er ein innsjø i Røros kommune i Trøndelag fylke. Sjøen ligg 690&nbsp;moh. og har eit areal på 46&nbsp;km&sup2;. Innsjøen dannar utgangspunktet for Glomma, og er den 23. største innsjøen i landet. Sjøen er regulert, og har ein kraftstasjon ved utløpet til Glomma ved Kuråsfossen. Kuråsfossen kraftstasjon er eigd og vert drive av Røros E-verk, som er eigd av Røros kommune.

Opphavet til namnet på sjøen er omstridd. Men endinga på ordet, -unden skal ha tilknyting til det engelske ordet *pound*, som betyr sjø. Eit mogeleg opphav kan vere at før reguleringa så var det mange ører, altså halvøyar som stakk ut i sjøen, derfor aur. 

Fiskebestanden i Aursunden er variert, med ein tung overvekt av sik som vart sett ut på byrjinga av 1900-talet. Aure, røye, harr, åbor, lake og blindsild finst òg.

Brekken og Glåmos er dei to største tettstadene rundt sjøen, elles er det ei rekkje grendesamfunn rundt sjøen. 

Sjøen har vore trafikkert av transportbåtar, med varierande suksess. «Aursuden III» var den siste på innsjøen som transporterte turistar. 

Nord for Aursunden ved Sakrisvolden er den einaste staden i Norden der blomen sibirstjerne veks. Tidlegare har han eksistert rundt heile Aursunden, men på grunn av at denne planta veks i strandsonen, så takla ho ikkje reguleringa av sjøen. Ho var i ferd med å verte heilt borte, men eldsjeler sørgde for at den overlevde.
John Lyng

**John Daniel Fürstenberg Lyng** () var statsminister i Noreg frå 28. august til 25. september 1963 og utanriksminister frå 1965 til 1970.

Lyng vart fødd i Trondheim og vart utdanna jurist. I 1947 vart han høgsterettsadvokat. 1943-44 under den andre verdskrigen var han ved den norske legasjonen sitt rekruttkontor i Stockholm, frå mai 1944 ved Justisdepartementet i London. Frå 1945-47 var han statsadvokat i landssviksaker og han gjorde seg spesielt gjeldande som aktor i den store saka mot Henry Rinnan og hans medsamansvorne. Han var dommar i Trondheim byrett i 1945, lagmann i Agder i 1951 og fylkesmann i Oslo og Akershus i 1964-70. Lyng var medlem av Trondheim bystyre, formannskap og finansutval i 1935-45. Han representerte Sør-Trøndelag fylke på Stortinget i 1945-53. Han prøvde å vinna eit mandat for Høgre i Telemark fylke ved valet 1953, men nådde ikkje opp. Medlem av Skien bystyre 1955-59. Stortingsrepresentant frå Akershus fylke frå 1958 til 1965.

I partiet Høgre vart han på mange vis arvtakaren til C. J. Hambro og vart parlamentarisk leiar frå 1958 til 1965. Han markerte seg som ein dyktig parlamentarikar med evne for realpolitikk. På fleire område kom Lyng til å stå føre ei omforming av Høgre sine politiske retningsliner. Tilhøvet mellom dei borgarlege partia vart gradvis forbetra. Da regjeringa Gerhardsen gjekk av på Kings Bay-saka i 1963, var Lyng den naturlege statsministeren i den borgarlege samlingsregjeringa i 1963. Regjeringa sat berre ein knapp månad, men la grunnen for samarbeidet med skipinga av Per Borten si regjering i 1965.

John Lyng var medlem av Den norske Nobelkomiteen frå 1964 til 1965. Lyng var far til tidlegare advokat, politikar og forfattar Jon Lyng.

## Sjå òg
* John Lyng si regjering
* Norske statsministrar
* Norske regjeringar

## Bakgrunnsstoff
*
Bygdin

**Bygdin** er ein innsjø i Jotunheimen. Bygdin er regulert og ligg mellom 1048 og 1057 moh. og har eit areal på 40&thinsp;km&sup2;. Sjøen er lang og smal – i luftlinje 25&nbsp;km lang. Største djup er 215&nbsp;m.
Han er Nordens største innsjø med høgd over 1000 moh.

Bygdin ligg søraust i Jotunheimen og like nord for sjøen ligg toppar på godt over 2000&thinsp;m. Ved sjøen ligg fleire turisthytter – i vestenden ligg Eidsbugarden, på nordsida ligg Torfinnsbu og ved austenden ligg Bygdin. Om sommaren går det båtrute mellom desse tre stadene.

Elva Vinsteråni renn ut frå Bygdin, vidare gjennom Vinstervatna og Vinstra til Gudbrandsdalslågen.
Snåsavatnet

**Snåsavatnet** er den sjette største innsjøen i Noreg, og er delt mellom Steinkjer kommune og Snåsa kommune i Trøndelag fylke. Han har avløp i Byaelva til Ogna og vidare til Beitstadfjorden gjennom Steinkjer by. Trøndelags største innsjø også.

Snåsavatnet er rekna som eit særs godt fiskevatn med aure, røye og lake. Fangstrekorden på aure skal vere på 12,7 kilo frå 1988.
Eidsdal

**Eidsdal** er ei langstrekt bygd og dalføre på sørsida av Norddalsfjorden i Fjord kommune. Det bur rundt 400 personar der. 

Dei viktigaste næringane er jordbruk, særleg mjølkeproduksjon frå ku og geit, og turisme. Vegen gjennom Eidsdal er del av komande nasjonal turistveg Geiranger-Trollstigen.

Frå Eidsdal går det ferje over til Linge på nordsida av Norddalsfjorden. Dalen er naturleg delt i ein øvre og nedre del der vegen går i ein trang og bratt passasje mellom Veiberg og Berge. Frå Berge er dalbotnen flat eller slakk til grensa mot Geiranger.

Eidsdal har ikkje eiga kyrkje, men soknar til Norddal kyrkje i Dalsbygda.

Eidsdal, i det minste nedre del av dalføret, vart tidlegare kalla Ytterdal. Strandstaden (tettstaden) blir framleis kalla Ytterdal av lokale, sjølv om ferjestaden (overfarten Eidsdal-Linge) heiter Eidsdal. Namnespørsmålet skapte sterk strid kring 1950. Namnet Ytterdal eller Ytre-Dale har vore brukt i kontrast til Indre-Dale i nabobygda Dalsbygda (også kalla Norddal) litt lenger innover i fjorden.

Om Eidsdalen skriv Helland (med referanse til Hans Strøm):
:«Eidsdal, som og kalles Ytterdal, forener sig, skriver Strøm, med en anden mindre dal, kaldet Mollsbygd, som går ned til Geirangerfjorden, saa at herigjennom falder et eid eller en alfarvei, som har givet Eidsdalen navn og danner forbindelse mellom de to fjorde. Veien er ikke meget besværlig, men regnes dog for at være 2 mil lang; den gaar jevnsides med elvene, især med Eidsdalselven, som løber slangevis eller i bugter og vendinger, ligesom dalen selv. I begyndelsen er denne dal noget trang og klipperig, som ved gaardene Kleiven, Kilsti og flere, hvis navne giver til kjende, at de ligger på brinker eller bratte steder; men siden bliver den mere jevn og smuk, især ved det lille og høit oppe i dalen beliggende ferske vand. Dalen er temmelig stor og meget vel beboet, saa og ganske fruktbar overalt; ikke alene paa rug, byg og havre, men og paa hamp og humle. Paa nogle steder er den og ved innbyggernes flid saaledes oppryddet og forbedret, at man nu kan se de herligste agre, hvor tilforn intet andet laa end unyttige urer og stendynger.»

## Referansar
Gjende

**Gjende** er ein innsjø i Jotunheimen. Gjende ligg 984&nbsp;moh. og har eit areal på omkring 15&thinsp;km&sup2;. Sjøen er lang og smal &ndash; i luftlinje 18&thinsp;km lang og 1,5&thinsp;km brei på det breiaste. Største djup er 149&thinsp;m. Gjende har ein karakteristisk smaragdgrøn farge på grunn av dei store mengdene morenemasse som vert ført med elva Muru ut i Gjende.

## Geografi

Gjende ligg midt i Jotunheimen og både nord og sør for sjøen ligg toppar på godt over 2&nbsp;000&thinsp;m. Ved vestenden ligg Gjendebu, på nordsida ligg Memurubu og ved austenden ligg Gjendesheim. Om sommaren går det båtrute mellom desse tre stadene.

Elva Sjoa renn ut frå Gjende, ved Gjendesheim, og ender i Gudbrandsdalslågen.

## Namn

Namnet Gjende er gudbrandsdalsdialekt, og er den offisielle varianten av namnet ettersom sjøen ligg i Lom og Vågå kommune. På vangsdialekt heiter sjøen **Gjendin**, nokon ein finn igjen i namnet Henrik Ibsen brukte om Besseggen i skodespelet *[[Peer Gynt]]*: Gjendineggen, eller Gendineggen i den tidas staving.

Sjøen har gjeve namn til to kjende personar; friluftsmannen Jo Gjende og budeia Kaia Gjendine Slaalien.

## Sjå òg
* Gjendine

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gjende|Gjende]]» frå , den 3. april 2005.* 


## Bakgrunnsstoff
* Gjendebåtane
Oscar Torp

**Oscar Fredrik Torp** (), fødd på Hafslund i Skjeberg, var ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet, mest kjend som statsminister i Noreg i perioden 1951 til 1955.

Oscar Torp hadde ei lang politisk karriere, og svært mange viktige politiske verv. 
Frå 1923 til 1945 var han leiar for Arbeidarpartiet. 
Han hadde frå 1935 ei rekkje statsrådverv, først i Regjeringa Nygaardsvold:
* konstituert statsråd og sjef for Forsvarsdepartementet 20. desember 1935 - 15. august 1936.
* statsråd og sjef for Sosialdepartementet 13. november 1936 - 1. juli 1939
* Finansdepartementet 1. juli 1939 - 28. november 1941 
* Konstituert Forsvarsminister 28. november 1941 - 20. mars 1942
* Forsvarsminister 20. mars 1942 - 25. juni 1945
Så i Einar Gerhardsen si samlingsregjering
* Forsvarsminister 25. juni 1945 - 5. november 1945
Deretter i Einar Gerhardsen si andre regjering
* Forsynings- og gjenreisingsminister 5. november 1945 - 10. januar 1948

Oscar Torp vart deretter parlamentarisk leiar i Arbeidarpartiet si stortingsgruppe. Han hadde blitt vald inn på Stortinget frå Oslo alt i 1936, og var vald stortingsrepresentant for Oslo fram til 1949, men hadde aldri møtt som representant - fordi han heile tida hadde vore regjeringsmedlem - før han gjekk ut av regjeringa i 1948.

Sommaren 1948 søkte han, og fekk, stillinga som Fylkesmann i Vestfold, og sa frå seg attval til Stortinget for Oslo. Men Arbeidarpartiet for valkrinsen for byane i Vestfold tilbaud han så førsteplassen på lista til stortingsvalet i 1949, noko han takka ja til, og han tok deretter fatt på ein ny periode på Stortinget.

Den 10. november 1951 bad Einar Gerhardsen overraskande om å få gå av som statsminister. Han foreslo Oscar Torp som sin etterfølgjar, noko som fekk tilslutning, og 19. november 1951 tiltredde han som statsminister. Oscar Torp møtte mange vanskar som statsminister, og han var også etter kvart noko svekka helsemessig. 27. desember 1954, på eit uformelt toppmøte i Arbeidarpartiet, vart det avgjort at Oscar Torp skulle be om avskil, og be Einar Gerhardsen ta over som statsminister igjen. Regjeringsskiftet skjedde deretter den 22. januar 1955.

Oscar Torp vart deretter vald til Stortingspresident, eit verv han hadde til han døydde.

## Sjå òg
* Oscar Torp si regjering
* Norske statsministrar
* Norske regjeringar

## Kjelder
* Hans Olav Lahlum: *Oscar Torp En politisk biografi* Oslo 2007 ISBN 978-82-02-23573-4
* Biografi over Oscar Torp hos Regjeringen.no, vitja 15. januar 2010
* Oscar Torp hos Stortinget.no, vitja 15. januar 2010
Seljordsvatnet

**Seljordsvatnet** er ein innsjø i Seljord kommune i Telemark. Seljordsvatnet er 16 km2 stort og 15 km langt, 1,8 km breitt og 145 meter djupt. Innsjøen er mest kjend for Seljordsormen. Dyret har i seinare tid vorte døypt Selma og er kjend frå skriftlege kjelder midt på 1700-talet. Ulike ekspedisjonar har fleire gonger besøkt innsjøen i eit forsøk på å bevise at ormen eksisterer. Fiskelivet i Seljordsvatnet er sik og aure. 

Innsjøen er ein del av Skiensvassdraget. Det viktigaste tilløp er Vallaråi, og utløpet er via Bøelva til Norsjø.
Espedalsvatnet

**Espedalsvatnet** er ein innsjø som ligg i kommunane Sør-Fron og Gausdal i Innlandet, rett nord for Vestre Gausdal.

Vatnet er verna med heimel i Verneplan I for vassdrag.
Emil Stang d.e.

**Emil Stang** () var ein norsk jurist og politikar for Høgre og statsminister i tidsromma 1889-1891 og 1895-1898.

Stang var stortingsrepresentant frå 1883 til 1894 i tillegg til frå 1898 til 1900. Han var aktiv i skipinga av partiet Høgre, og var den fyrste formannen i partiet frå 1884 til 1899. Han vart tildelt storkrossen av St. Olavs Orden den 21. januar 1890.

Emil Stang var son av Frederik Stang og far til politikarane og juristane Emil Stang d.y. og Fredrik Stang d.y..

## Sjå òg
* Emil Stang si første regjering
* Emil Stang si andre regjering

## Kjelder

*
Helleristingsområdet ved Bøla

**Helleristingane ved Bøla** er ei rekke steinbilete av dyr og menneske som ligg i Stod i Steinkjer kommune, langs riksveg 763, nokre hundre meter ovanfor Snåsavatnet. 

Feltet er eitt av dei det norske samfunnet har kjent til lengst i moderne tid. Det best kjende av bileta er **Bølareinen**, eit stort reinsdyr som har vore kjend sidan 1800-talet. Det er i alt funne rundt 30 teikningar av fuglar og dyr nær reinen. På 1970-talet fann ein fleire figurar, som bjørn og jerv, like ved. Noko som liknar på ein liten elg blei funne av arkeologistudentar i 1997. Dei siste funna blei gjort under sikringsarbeid i 2001, då ein kom over tjue nye figurar, ein av desse av eit menneske. 

Staden ligg på Valøya i Stod, like ved staden der Bøla renn ut i Snåsavatnet, i Steinkjer i Nord-Trøndelag. *Fangst-* eller *veideristingane* er truleg 5500&ndash;6000 år gamle, og låg nær havet ettersom havnivået var høgare og Snåsavatnet då var ein del av Trondheimsfjorden. 

Jernbanen mellom Steinkjer og Snåsa går like forbi feltet, og det ligg heller ikkje langt frå riksveg 763. Det er bygd ein turiststasjon og gangsti for dei som vil vitja feltet. Årleg kjem rundt 50&nbsp;000 folk for å sjå dei vidgjetne figurane. Turisttrafikken har ført til slitasje på nokre av bileta.

## Bølareinen

Reinsdyrbiletet er rissa inn på eit svaberg langs Bøla med hovudet mot Snåsavatnet. Biletet viser eit heilt reinsdyr i full storleik, 180 x 136 cm, der berre nedste delen av framfoten manglar &mdash; truleg på grunn av forvitring. Linjene er rundt to cm breie, og konturen er noko fylt ut med prikkhogging, som kanskje skal førestilla pels. Like framføre dyret kan ein sjå eit u-forma riss, kanskje restane etter eit anna dyrebilde. Eit ufullstendig bjørnebilete som vender motsett veg ligg også i nærleiken.

Reinen blir ofte kalla ein bukk, men i følgje lokale samar viser biletet ei simle. Ein reknar med at biletet blei brukt for å auka jaktlukka, eller kanskje som eit grødesymbol.

Konturane av ein rein rissa inn i berget blei oppdaga i 1842, av Benjamin Vikran frå garden Vikran, då han skulle ta mose av fjellet for å vøla renna til ei elvekvern. Biletet er seinare blitt teikna opp med raudmåling. Reinen er blitt kjent som ein nasjonalskatt, og er den best kjende helleristinga i Steinkjer.

## Bølamannen
Biletet av Bølamannen ligg kloss oppved gjerdet til jernbanelinja som går like ved.

Som reinsdyret er Bølamannen eit omriss sett frå sida, utan detaljar. Mannsfiguren (som like gjerne kan vera ei kvinne) står framoverlent på noko som liknar korte ski, eller kanskje truger. Han har ein lang arm som held i ein tjukk stav. Magen bular litt ut. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* bolarein.no 
* Steinkjerleksikonet
*
Fjørå

**Fjørå** (eller **Fjøra**) er ei lita bygd i Fjord kommune på Sunnmøre. Til Fjørå reknar ein Selboskarbygda (med gardane Selboskar/Sjølbøskor, Hauge, Ruset, Ytterli og Sætra) og busetjinga ved nede fjorden (Vika og sjølva Fjørå). Den vesle tettstaden ved fjorden vart og kalla Haugsbukt fordi området blir rekna til garden Hauge. Fjørå går frå Fjøretunnelen (mellom Sylte i Valldal og Vika) til Tafjordtunnelen, og til heia mot Valldal. Før Fjøretunnelen opna var innbyggjarane avhengige av båt. Fjørå fekk store skadar i Tafjord-ulukka i 1934, 17 personar omkom. 

## Kjelder
Baltzar von Platen (1766-1829)

:*Sjå [[Baltzar von Platen]] for andre med same namnet*

Grev **Baltzar Bogislaus von Platen** () var ein svensk marineoffiser, kanalbyggjar og politikar. Han var son av feltmarskalk Philip Julius Bernhard von Platen og far til politikaren Baltzar von Platen (1804-1875).
 
Fram til statskuppet i Sverige i 1809 gjorde von Platen ei karriere i marinen, og vart kaptein. I 1809 vart han medlem av den svenske regjeringa, og fekk ein admiralstittel. Han vart sjef for arbeidet med å byggja ein kanal tvers gjennom Sverige. Bygginga av Göta kanal vart fullført i 1832, etter at han døydde. 

Han vart utnemnd til riksstatthaldar av Noreg den 26. november 1827, eit embete han hadde til han døydde i Christiania (Oslo) den 6. desember 1829. 

Von Platen vart gravlagd ved sida av Göta Kanal i Motala i Sverige. Mange som vitjar kanalen vitjar òg grava.
Baltzar von Platen

**Baltzar von Platen** kan vera fleire personar frå Sverige. Slekta har opphav nord i Tyskland.

# Baltzar von Platen (1766-1829), svensk offiser, kanalbyggjar og politikar
# Baltzar von Platen (1804-1875), svensk politikar
# Baltzar von Platen (1898-1984), svensk oppfinnar
Baltzar von Platen (1898-1984)

**Baltzar von Platen** () var ein svensk oppfinnar kjend for utviklinga av kjøleskap og kunstig framstilling av diamantar.

Saman med Carl Munters fann von Platen i 1922 opp prinsippet for kjøleskap med gassabsorpsjon. Dei var då båe studentar ved Kungliga Tekniska Högskolan (KTH) i Stockholm. Teknikken gjorde det mogleg å få til kjøling ved hjelp av ei varmekjelde. Ei slik kjelde kunne til dømes vera gass eller elektrisitet. I 1923 vart produksjon av kjøleskap byrja av selskapet AB Arctic. I 1925 vart AB Arctic kjøpt opp av Electrolux, som byrja å selja dei på over heile verda.


File:Platen-Munters cooling machine prototype.jpg|Prototypen for von Platen-Munters absorpsjonskjølar frå 1922.
Fil:B von Platen 1960.jpg|Baltzar von Platen på kontoret sitt i 1960.


## Verkliste
(ufullstendig)
* Baltzar von Platen og Carl Munters, *Om alstring av kyla* (1925)
* Baltzar von Platen, *Andar och perpetuum mobile* (1975)

## Kjelder
Baltzar von Platen (1804-1875)

**Baltzar von Platen** () var ein svensk politikar. Han var mellom anna svensk utanriksminister frå 1871 til 1872. Noreg var då i union med Sverige, og hadde ikkje eigen utanriksminister. Dermed var von Platen òg norsk utanriksminister.

Han var son av kanalbyggjaren, politikaren og marineoffiseren grev Baltzar von Platen (1766-1829).
Rubidium

**Rubidium** er eit alkalimetall med atomnummer 37 og kjemisk symbol **Rb**

Rubidium reagerer, som dei andre alkalimetalla, kraftig med vatn. Ionet gjev raud flammefarge. Namnet kjem av farge i spektrumet. 

## Bruk av rubidium

Rubidium vert brukt i fotoceller. 

Grunnstoffet kan brukast for å gje fyrverkeri farge. 

Metallet vert òg brukt i produksjon av spesielle glas.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements
* Rubidium
Aure

**Aure** (*Salmo trutta*) er ein fisk i laksefamilien. Han er den mest utbreidde fisken i Noreg og truleg den mest populære sportsfisken. Fisken finst både som sjøaure og i fjellvatn heilt opp til 1.500 moh.

Arten kan variera i storleik, form og levestad. Dette har gjeve han namn som til dømes brunaure, innsjøaure, bekkeaure, fjellaure og sjøaure. Den siste blir rekna som ein næringsrik feit fisk. Aurekjøtet er anten kvitt eller rosa.

## Levestader
Aure gyt vanlegvis i rennande vatn. Sjøaure er anadrom og oppsøkjer ferskvatn (elvar) for å gyta. Bekkeaure lever i regelen heile livet sitt i elvar eller innsjøar. Der han ikkje har tilgang på rennande vatn kan han gyta på grunner i stilleståande vatn, men ikkje i saltvatn.

Aure finn ein vanlegvis i kalde vatn, klåre elvar og innsjøar, og har spreidd seg naturleg over heile Nord-Amerika, Europa og Nord-Asia. På starten av 1800-talet vart aure frakta frå Europa og til vatn og elvar i Australia og New Zealand, Det har ført til at mange av dei fiskeartane som heldt til der har vorte utrydda.

## Levevis
Aure er ein rovfisk. Yngelen og småfisken et krepsdyr, insektlarver, blautdyr og annan småfisk, jamvel andre aurar (kannibalisme). Ofte går dei større individa etter kvart over til berre å ete fisk, og får med det ein snøggare vekstrate.

## Auretypar
Det finst ulike måtar å dela inn aure på. Nokre vanlege underartar er:

* *Salmo trutta* (aure)
** *S. t. alpinus* (fjellaure)
** *S. t. abanticus* (abantaure)
** *S. t. aralensis* (aralaure, aralsjøaure)
** *S. t. caspius* (kaspiaure)
** *S. t. fario* (bekkeaure)
** *S. t. lacustris* (innsjøaure, fjordaure, storaure)
** *S. t. macrostigma* (korsikaaure)
** *S. t. oxianus* (amu-daryaaure)
** *S. t. trutta* (sjøaure)

Hundeaure, ei eiga stamme av fjordaure, er rekna for å vera den største aurestamma i verda. I Noreg finn ein hundeaure på oppimot 20 kilo.

Langs vestkysten av Noreg vert namnet «krede» nytta om små fjellaure.

### Hunderaure i Mjøsa
Ei stamme storaure i innsjøen Mjøsa og elva Gudbrandsdalslågen vert kalla hunderaure. Denne auren gyter i nedre del av Gudbrandsdalslågen, og gjekk tidlegare opp i elva så langt som til under Hunderfossen. No er det bygd fisketrapp forbi fossen, slik at auren kjem seg forbi. Yngelen veks opp i elva og vandrar ut i Mjøsa når han har nådd ein storleik på om lag 25 centimeters lengd. Der veks auren snøgt, og kan nå ei vekt på opptil 15&nbsp;kg. Gjennomsnittsvekta på gyteaure er om lag 5&nbsp;kg.

I samband med kraftverkutbygginga i Hunderfossen er det laga til eit oppdrettsanlegg for hunderaure for å kompensere for dei gyteplassane som gjekk tapt på grunn av kraftverket.

Fisket etter hunderaure er mykje verdfullt, og er kjent å ha gått føre seg i alle høve sidan mellomalderen.

## Ordsoge

Namnet «aure» kjem av gamalnorsk *aurriði*, 'ein som rid på aur' (d.e. i gytetida).

Aure kan lokale nemningar. «Krede» vert mykje nytta på Vestlandet. Det vert gjerne brukt om små fjellaure, men kan òg brukast om laksefiskar generelt.
Eit anna lokalt namn for aure er «dusse». Det vert brukt på indre Sunnmøre om større aure.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Fakta om ørret  ved jacksfiske.com
Fantasi

**Fantasi** eller **hugleik** er fri skaparevne som ein gjerne bruker til å laga kunst, men òg til å finna løysingar på problem.
Kyrkjestaten

**Kyrkjestaten** eller **Pavestaten** er eit område under det verdslege herredømet til paven. Kyrkjestaten er i dag den vesle Vatikanstaten, men riket har tidlegare vore mykje større.

Opphavleg dekte omgrepet berre den private eigedommen til kyrkja, *Patrimonium Sancti Petri* eller kyrkjegodset til St. Peter. Men frå 754 tok kyrkja meir tydeleg kontroll, særleg over hertugdømet Roma. På 800-talet omfatta Kyrkjestaten ein stor del av midtre Italia. På 1400-talet var Kyrkjestaten ei viktig politisk og militær makt i området. Medan paven tidlegare hadde halde til i område kontrollert av verdslege herskarar, som den tysk-romerske keisaren og den franske kongen, hadde nå paven sjølvstendig land og makt.

Det var først på 1800-talet at denne pavemakta blei truga. 1848-revolusjonen førte til at han blei avsett, og Republikken Roma utropt, men franske troppar kom raskt til og gjeninnsette pave og Kyrkjestaten.

Samlinga av Italia førte igjen til at Kyrkjestaten blei truga. Roma blei erklært som hovudstaden til den nye nasjonen i 1860. Franske troppar verna paven sin stat fram til 1870, då dei måtte dra tilbake til Frankrike for å stå imot den prøyssiske invasjonen under Bismarck. Etter ei folkeavstemming i 1870 blei Kyrkjestaten annektert av kongeriket Italia. I protest låste Paven seg inne i Lateranpalasset. 

Eit konkordat mellom paven og den italienske staten i 1929 skapte ein ny, mindre Kyrkjestat som blei kalla Vatikanstaten. Denne staten fekk murane til Lateranpalasset som grense.
Den latinske kyrkja

**Den latinske kyrkja** (latinsk *Ecclesia Latina*), **romerske kyrkja** (latinsk *Ecclesia Romana*) eller **Vestkyrkja** (latinsk *Ecclesia Occidentalis*) er namn brukte om den største delen av den katolske kyrkja.
 
Kyrkja er representert over heile verda, men er viktigast i dei romansk-språklege landa i Sør-Europa, Latin-Amerika, og tidlegare koloniar til romanske land i Afrika og Asia. Irland og Polen er òg kjende katolske land.

## Den latinske kyrkja i Noreg

I Noreg vart den romersk-katolske kyrkja etablert på slutten av 900-talet som resultat av kong Olav Tryggvasons krigerske kristningsverk, og allereie før Noreg fekk eigen erkebiskop i Nidaros, noverande Trondheim, vart det skipa bispesete her i landet. Eit tingsmøte i Trondheim i 1024 gjorde på formelt vis romersk-katolsk kristendom, kult og rettsordning til den einaste lovlege, og dette varte ved heilt fram til reformasjonen i 1537, då katolisismen vart forbode og den lutherske protestantiske versjonen av kristendomen vart den einaste lovlege religion. Grunnlova frå 1914 fastsette at Noreg skulle ha den lutherske kristendomen som statens religion. Men i 1843 vart det gjeve løyve til å skipe ein katolsk kyrkjelyd i Oslo, og ei ny lov om dissentarar frå 1845 gav høve til andre religionsformer. Grunnlovas reglar om religonsutøvinga vart deretter endra i 1851, og munkeordningar, som spelar ei viktig rolle i romersk-katolsk kristendom, vart tillatne i 1897. Men forbodet i Grunnlova om at at den romersk-katolske jesuittarordenen ikkje hadde tilgang til Noreg vart ikkje oppheva formelt før i 1956. I 1964 vart Grunnlova endra for å gjere det klårt at alle hadde rett til å praktisere sin eigen religion: «Alle Indvaanere av Riget have fri Religionsøvelse».

Den moderne romersk-katolske kyrkja i Noreg er organisert i tre stift/bispedøme, som vert leia av kvar sin biskop. Kvart bispedøme er ein sjølvstendig eining, og kvar av biskopane rapporterer rett til pavestolen i Roma. Dei tre bispedøma er delt inn i til saman 35 kyrkjelydar med ei soknekyrkje kvar, men har som oftast fleire stader der det vert halde messe. Per mars 2011 er det i heile Noreg registret om lag 85.000 katolikkar.