open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hn/Nynorsk

:*Denne artikkelen tek fyre seg den nolevande nynorske målformi. Sjå [[nynorsk talemål]] for artikkelen um det yngste [[målsteg|målstiget]] i [[norsk språk|norskt mål]], til skilnad frå [[gammalnorsk|gamalnorsk]] og [[mellomnorsk|millomnorsk]].*
----

**Nynorsk** er ein rettskrivingsnormal for norsk, bygd på eit utval av dei norske målføri. Offisielt gjeldande nynorsk rettskriving i dag er tufta på normalen hans Ivar Aasen og seinare endringar av millom andre Norsk språkråd.

Den fyrste norske skriftnormalen vart kalla *landsmål* (Landsmaal), men dette namnet vart i 1929 brigdt til *nynorsk*; eit framlegg um *norsk*, beint fram, tapte i Stortinget med éi røyst. 

Etter 1938 vart den statsstyrde tilnærmingi  til bokmål og austnorske målføre so sterk at ein kunde taka til med å tala um eit eige tradisjonelt avbrigde av nynorsk, i motsetnad til den statlege normi. Denne meir tradisjonelle målformi er i dag mest kjend under nemningi høgnorsk.

Offisiell nynorsk som ein finn honom i godkjende ordlistor og dilike hev tvo slag former, hovudformer/lærebokformer og sideformer/klamberformer. Der det finst meir enn éi hovudform, talar ein um jamstelte former, soleis til dømes formene «me» og «vi». Hovudformene skal nyttast i lærebøker og andre offisielle høve, medan sideformene kann nyttast av elevar og andre utan at det vert rekna som brot på gjeldande rettskriving. Nokre av sideformene er tradisjonelle «høgnorske» former, andre er «samnorskformer» etter mynster frå sume austnorske og nordnorske målføre, bymål og bokmål. 

Det går jamt fyre seg eit ordskifte um ein ikkje skal skjera ned på talet på valfrie former, og avskìpa ordningi med sideformer, so at alle formene vert jamstelte hovudformer. I 2005 avviste KKD eit framlegg frå Norsk Språkråd um dette, med di det bygde på for stor usemja. Ein ventar no på eit nytt normeringsregime i og med tilskìpingi av eit nytt målorgan &ndash; Språkrådet.

Millom 10 og 15&nbsp;% av ibuarane i Noreg nyttar einkvan varianten av det nynorske skriftspråket. 

## Eksterne lekkjor
* nynorsk.no - nyhende om nynorsk
Edvard Langset

**Edvard Langset** (), òg kjend under pseudonymet **«Ola Vonheim»**, var ein norsk forfattar, lærar og folkeminnesamlar. Frå 1917 var Langset statsstipendiat.

## Liv
Edvard Langset vart fødd i 1867 på Langset i Straumsnes (no i Tingvoll kommune) på Nordmøre av foreldra Eli Olsdotter Langset og Ole Gundersen Langset. Han vart gift med Marta Lyngstad, og dei fekk 3 born. Edvard Langset døydde den 12. mai 1924.

## Verk
Edvard Langset tok lærarutdanning på Klæbu seminar 1889-91, og arbeidde deretter som lærar i Bjugn eitt eller to år, i Hemne 1893-1906, i Frei 1906-1916 og i heimbygda frå 1916. Han var elev på Askov folkehøjskole 1899-1900 og følgde førelesingar i folkeminnevitskap i åra etter. 

Han var leiar av Nordmøre ungdomslag, styremedlem i Nordmøre mållag og starta bygdemuseum i heimbygda. Han vart statsstipendiat i 1917. Langset var ein aktiv forfattar og skribent og gav ut i alt 13 bøker i si levetid. I 1948, 24 år etter at han døydde kom bok nummer 14, basert på delar av det omfattande innsamlingsarbeidet han gjorde. 

Langset var leiar av Nordmøre ungdomslag, styremedlem i Nordmøre mållag og starta bygdemuseum i heimbygda. Han vart statsstipendiat i 1917.

### Verkliste

#### Forteljingar (romanar og noveller)
* 1901 &ndash; *Fred paa jordi : forteljing.* Fosna, 1901. (23 s.)
* 1902 &ndash; *Fem Kvinnor : Forteljingar* Kristianssund : Tvedte, 1902. (95 s.)
* 1904 &ndash; *Ein Uppfinnar : Forteljing.* Kristiansund : John Johnsen Bog- og Aksidenstrykkeri, 1904. (123 s.; «Romsdalsposten’s Følgeton»)
* 1908 &ndash; *Fridomsstrid : forteljingar.* Fosna, 1908. (57 s.)
* 1908 &ndash; *Menneskjor : forteljing.* Fosna, 1908. (209 s.)
* 1914 &ndash; *Far : forteljingar.* Nidaros, 1914. (39+9 s.)
* 1923 &ndash; Ola Vonheim (pseud.): *Gamle minne : forteljingar.* Fosna, 1923. (45 s.)

#### Skodespel
* 1905 &ndash; *Ein bondegut i Oslo : spelstykke.* Fosna, 1905. (46 s.)
* 1908 &ndash; *Dronning Gyda : spelstykke i fire vendingar.* Fosna : Marie Normanns efg., 1908. (134 s.)
* 1915 &ndash; Ola Vonheim (pseud.): *Naar kulturen skal bergast : spel i tri vendingar.* Nidaros, 1915. (49 s.)

#### Folkeminne
* 1910 &ndash; *Fraa Nordmør : eventyr, segner og gamle lækjeraader.* Fosna [Kristiansund] : Marie Normans eftf., 1910. (43 s.)
* 1915&ndash;18 &ndash; *Norsk folkedikting for born.* Fosna : [E. Langset], 1915-1918. (2 hf.)
* 1921 &ndash; *[[Folke-eventyr fraa Nordmør]].* (Norsk folkeminnelag ; 4) Kristiania, 1921. (viii+64 s.)
* 1948 &ndash; *Segner, gåter, folketru frå Nordmør*. (Norsk folkeminnelag ; 61) Oslo, 1948. (186 s.; red. av Reidar Th. Christiansen)

## Kjelder
* Langset, Edvard: *[[Folke-eventyr fraa Nordmør]].* (Norsk folkeminnelag ; 4) Kristiania, 1921. (viii+64 s.)
* Søk: «Langset, Edvard» på Bibsys

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Edvard Langset: ''Folke-eventyr frå Nordmør''  &mdash; nettutgåve frå Alnakka.net
* Edvard Langset: «Dei tri havmenn, og andre folkeminne fra Ørland, Bjugn og Stjørna» &mdash; nettutgåve ved Yrjar heimbygdslag i Ørland kommune
* Bøker av Edvard Langset digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
Oj, svijetla majska zoro

**«Oj, svijetla majska zoro»**, ‘Å, strålande maimorgon’, er den montenegrinske nasjonalsongen.

## Tekst
Hn/Høgnorsk

**Høgnorsk** er eit skrift- og talemål, og ei nemning på ei uoffisiell form for nynorsk der målet er halde ved lag i ubroten tradisjon etter det fyrste nynorske skriftmålet (Landsmaal), som ein finn det hjå Ivar Aasen, Aasmund Olavsson Vinje, Arne Garborg o.a. Offisiell nynorsk veik av frå denne tradisjonen fyrst og mest ved rettskrivingsbrigdet i 1938, med ei tilmåting til rettskrivingi og ordvalet i bokmål og til målføri i Nord-Noreg, i Trøndelag og på Austlandet. Det er med andre ord på desse umkvervi høgnorsken skil seg frå offisiell nynorsk. 

## Grammatikk

### Bøygjing av namnordi

Høgnorske namnord og lagord vert bøygde i tal og bundenskap. Namnordi hev tri kyn; *hankyn*, *hokyn*, *inkjekyn*. Desse hev anten sterk eller linn bøygjing, som viser seg i endingi.

Døme på regelbundne sterke og linne namnord i alle kyn: 

## Høgnorskrørsla

Høgnorskrørsla er organisert i samskipnaden Ivar Aasen-sambandet. Dei tvo største lokallagi er Høgnorskringen i Oslo og Vestmannalaget i Bergen.

I år 2000 braut det ut strid i høgnorskrørsla. Striden toppa seg i 2002 med konflikten um bladet Vestmannen. Etter at Lars Bjarne Marøy hadde vorte avsett som bladstyrar for Vestmannen, vart det gjort upptak til å skipa eit konkurrerande målblad, Målmannen. Frå 2002 til slutten av 2003 var bladet meint å fungera som eit samlingspunkt for aktivistmiljøet i Ivar Aasen-sambandet og Vestlandske Mållag. Men på slutten av 2003 braut det ut ein ny konflikt internt i Ivar Aasen-sambandet. Støttespelarane attum Målmannen valde då å brjota med den organiserte luten av høgnorskrørsla og helder samla kreftene um å byggja upp eit frittståande aktivistmiljø kring bladet Målmannen. Bladet tek upp både målspursmål og andre aktuelle saker.

## Bakgrunnsstoff
* '''Mållekken'''  er ein wiki til kunnskap um og bruk av høgnorsk
* Ivar Aasen-sambandet 
* ''Høgnorskportalen'' www.sambandet.no
* Bladet ''Målmannen''

* Høgnorskgrammatikken "Norsk Formlæra"
* Høgnorskordlista "Norsk Ordliste"

## Sjå òg
* Nynorsk
* Samnorsk
* Bokmål
* Riksmål
* Rettskrivingi av 1917
* Rettskrivingi av 1938
Teigeneset på Nerlandsøya

:*For andre stader med same namnet, sjå [[Teigeneset]]*
----
**Teigeneset** er eit nes aust-nordaust på Nerlandsøya i Herøy kommune i Møre og Romsdal.

Neset høyrer til matrikkelgarden Teige i Kvalsund grunnkrins. Neset markerer eine sida av Breidsundet, med Holmefjorden på innsida og Atlanterhavet like utom.
Halve sanninga

***Halve sanninga*** er ei roman av Ragnar Hovland som kom ut i 1997. Boka har tre forteljarar, ein mann, ei kvinne og ein hund, som i kvar sin tredjedel av boka legg fram hendingane frå sin ståstad. Namnet heng monleg saman med formatet til boka, som i motsetnad til andre bøker som i regelen er rektangulær, er trekanta (skoren av diagonalt).

## Kjelder
Rom

Ordet **rom** kan ha fleire tydingar.

## Frå norrønt
Eitt opphav til ordet *rom* er indoeuropeisk **ru-* -> urgermansk **ru-ma-* som tydde 'opna'. Dette blei til det norrøne adjektivet *rumr*, 'rommeleg' og substantivet 'rom'. Ordet skildra altså først noko som bar ope, men blei seinare brukt til å skildra sjølve det som var ope, *rommet*.

I dag kan ordet visa til:

***[[husrom]]**, eit rom i ein bygning 
***[[hesje]]rom**, området mellom to staurar i ei hesje
***[[båt]]rom**, rommet mellom to spant eller band i ein klinkbygd båt
*Romutstrekking, til dømes volum
*Verdsrommet, **[[Universet]]**

## Frå andre språk
**Rom** kan òg vera
* Namnet mange **[[sigøynarar]]** brukar om seg sjølve
* **[[Drikken rom]]** er eit brennevin basert på sukkerrøyr.
* Ei form av namnet til hovudstaden i Italia, **[[Roma]]**
* ROM-minnebrikker i er datamaskin
Alltid fleire dagar

***Alltid fleire dagar*** er debutromanen til Ragnar Hovland, og kom ut i 1979. Sentrale personar i boka er «eg-personen», Bell, Silver, Miki, Lilly (den sjuke jenta), han far, katten hans far (som likar westernfilmar, men hatar moderne musikk) og Abelsen.

Boka fylgjer «eg-personen», Bell, Silver og Miki (og stundom Lilly) gjennom oppveksten i ei bygd måteleg langt frå Bergen. Etter nokre år under sterk påverknad av øl, brennevin og ein heisen hang etter jenter, spreier dei seg for alle vindar.

Deretter reiser «eg-personen» til Bergen for å studera og ta seg arbeid. Han får spela piano på ein café, so han tener til husleiga og drikka.

I heimbygda går striden om EF heftig for seg, der tilsynelatande bymannen Abelsen står åleine mot resten av bygda.

## Bakgrunnsstoff
* ''Alltid fleire dagar'' digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
Husrom

**Husrom** er ein stad ein har tak over hovudet, golv under og veggar rundt seg. Ofte vil dei også ha vindauge og ei eller fleire dører. Det er vanleg at hus over ein viss storleik blir delte inn i rom til ulik bruk, som kjøkken, baderom, opphaldsrom og soverom.

Rom ein kan leiga, i hotell og liknande, følgjer gjerne ei standardisert inndeling i enkeltrom, dobbeltrom og så bortetter.

## Historie
Mange tradisjonelle hustypar har berre eitt rom med eldstad, sovestader og opphaldsområde. Dette er enkelt å byggja og er vanleg i til dømes telthus, igloar, mindre hytter og liknande. I større uoppdelte hus, som langhus, kan ein då få store hallar eller salar.

Tidlege bysivilisasjonar som Induskulturen og Den minoiske sivilisasjonen brukte stein eller murstein til å laga hus med fleire rom, gjerne fleire etasjar. Romarane bygde både bustadblokker (*insulae*) og herskapshus (*domus* og *villa*) med fleire klårt definerte rom. I nokre høve har desse inspirert moderne rom, som atrium og vestibyle.

## Bakgrunnsstoff
Pølse i brød

**Pølse i brød** er ein matrett sett saman av ei pølse inni eit brød. Retten kan etast medan handhalden og er ofte brukt som snøggmat. Det er vanleg å ete pølser under store samankomingar og mindre høgtidelege selskap, til dømes ved feiringar av fødselsdagar, nasjonaldagar og jonsok eller ved idrettsarrangement. Retten er også vanleg å selja vedbensinstasjonar, kioskar og ferjer. Pølse med særskild tillaga pølsebrød oppstod i USA, men har også festa seg som ein del av norsk matkultur, der ein også finn variasjonar som pølse i lompe eller vaffel. 

Dei vanlegaste pølsene å putta i brød er grillpølse og wienerpølse. Pølsa som skal i brødet blir selt kokte og treng berre varmast før servering. Ein kan grilla, koka, dampa, bakt, steikt eller varma dei på bål. Variasjonar av pølse i brød er innbakt pølse og pølse i pinnebrød. Vanleg pølsegarnityr er rå eller steikt lauk, ketchup, sennep, potetsalat, rekesalat, ost, oppskore sideflesk med meir.

## Soge
Pølse i brød blei først seld i store mengder i 1870-åra av tysk-amerikanaren Charles Feltman, som opna eit utsal på Coney Island i New York. Det finst også soger om ulike tyske pølseseljarar på 1880-taket som tok til å selja pølser i småbrød i staden for å levera ut hanskar til å eta dei med fordi hanskane stadig forsvann. Retten blei særleg knytt til baseballkampar, mellom anna frå 1893 gjennom Chris von der Ahe som eigde både laget St. Louis Browns og ein fornøyingspark og serveringsstad like ved.

Retten blei kjend som *hot dog* i USA etter eit slanguttrykk som knytte hundar (og i nokre høve hundekjøt) til pølser. Ei vandresoge om opphavet til namnet viser til ein avisteiknar som rundt 1900 skulle ha teikna ein dachshund i eit pølsebrød og kalla han «hot dog» på ein baseballkamp.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hot dog|Hot dog]]» frå , den 6. juli 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* «- Å trekke gode pølser er en kunst»  av Anders Kemp i D2 av *[[Dagens Næringsliv]]*.
Duefuglar

**Duefuglar** er ein biologisk orden, **Columbiformes**, med nolevande fuglar frå ein familie: Dei talrike og vidspreidde duene, Columbidae. 

Duene har eit kranium som minner om det på måsar. Brystmuskulaturen er kraftig og baktærne velutvikla. Fjørene sit laust og manglar dun, i staden er dekkefjøra dunaktige.

Dei et særleg frø og har ei velutvikla kro. Nasebora kan stengast og dei kan drikka utan å løfta hovudet. 

Sandhønsfamilien var tidlegare rekna til denne ordenen, men er seinare blitt skilde ut i den eigne ordenen Pteroclidiformes.
Dei no utdøydde drontane, Raphidae, var òg medlem av ordenen duefuglar.

## Kjelder
* PDF-fil om fuglar (Aves) på uib.no

## Bakgrunnsstoff
Nordens appelsin

**Nordens appelsin** er eit kallenamn på ulike plantedelar som veks i Norden og kan etast.

I Noreg viser omgrepet helst til kålrot. Denne rotfrukta inneheld mykje C-vitamin, nett som appelsin. Kokt kålrot kan også ha same oransje farge som appelsin. Kålrot kan dyrkast over størsteparten av Noreg, og oppbevarast slik at ho er tilgjengeleg heile året. I Sør-Europa, der det veks appelsinar, er frukta derimot ganske ukjent. Kålrot var viktig som «Nordens appelsin» under 2. verdskrigen, då det ikkje var råd å få tak i appelsinar i Noreg, og folk i staden måtte ty til kålrot for å dekkja trongen for C-vitamin.

På dansk blir også tindved omtalt som Nordens appelsin. Tindved har små, oransje bær som kan etast og også er rike på C-vitamin.

## Kjelder

*Kålrot - Nordens appelsin! ved matoppskrift.no
*Kålrot - nordens appelsin  ved frukt.no
*Bondepige med slør ved fri.dk
Eggedosis

**Eggedosis** er ein matrett eller ingrediens laga av stivpiska rå egg eller eggeplommer og sukker.

Eggedosis som rett er ein luftig krem som kan smakast til med til dømes vaniljesukker eller kakaopulver eller etast med bær. Det er særleg vanleg å servera eggedosis på den norske nasjonaldagen, 17. mai.

I fromasj, isparfait og kaker som sukkerbrød og liknande er eggedosis ein av dei viktigaste ingrediensane.

Eggedosis er ulovleg å selja i mange land, på grunn av fare for salmonella og andre smittefarer i rå egg.

## Kjelder
Romanesco

**Romanesco** er ei kryssing mellom blomkål og brokkoli. Bukettane kan vera spisse eller runde, og har ei særeigen, gjentakande utforming som minner om fraktalar. Planten har ein mild, blomkålaktig smak, og gjer seg godt i matlaging og til pynt. Han kan etast rå, til dømes i salatar, eller oppvarma i ulike middagsretter. 

Som namnet tyder på skal romanesco ha kome frå området rundt Roma.

Romanesco kan lett bli misfarga med mørke flekkar om ein ikkje handsamer han forsiktig. Han kan også mista farge under matlaging om ein ikkje forveller han rett.

## Kjelder
*frukt.no
Blomkål

**Blomkål** tyder 'blomstrande kål', og er eigentleg ei uutvikla blomstersak med grøne blad. Næraste slektning er brokkoli. Blomkålen er ein eittårig plante.

Det er berre blomen på blomkålen som blir brukt til mat. Det er vanleg å koka denne delen, men han kan òg etast rå eller syltast.

Blomkål har vore dyrka på Vestlandet sidan 1600-talet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Brokkoli

**Brokkoli**, eller **aspargeskål** som somme kallar han, er ein kålplante som kjem frå Italia.

Brokkoli vert dyrka i Noreg, men må om vinteren kjøpast frå utlandet. Næraste slektning er blomkål. Brokkoli er rik på jern, A- og B-vitamin, og har dobbelt so mykje C-vitamin som appelsin. Brokkoli bør lagrast kaldt, 0-2 grader celsius, og pakka i plast. Han egnar seg godt til nedfrysing, men bør då forvellast først.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Paprika

**Paprika** (*Capsicum annuum*) er ein storvaksen, mild variant av chilipepar som blir brukt som grønsak og garnityr i matlaging.

Paprika finst i mange ulike fargar, mørkefiolett, gul, raud, grøn, kvit og orange. Den grøne paprikaen er kart som endrar farge når han mognar. 

Paprika kjem opphavleg frå Sør- og Mellom-Amerika, men den milde smaken kjem frå eit recessiv gen som blei oppdaga og dyrka vidare i Ungarn. 

Paprika inneheld mykje A-, B- og C-vitamin. Dei grøne berre det halvparten so mykje. Paprika kan brukast til det meste av middagar, sausar, supper, smørbrød osb.
Bømlo i Tekst og Bilde

**BTB** var ei lokalavis på Bømlo ein periode på 1990-talet, fram til dei vart kjøpte opp av Bømlo-nytt og lagde ned.
Astruptunet

**Astruptunet** er eit museum via kunstmålaren Nikolai Astrup. Det ligg på garden Astrup kjøpte i 1912 på sørsida av Jølstravatnet ved Sandal i Sunnfjord kommune. Astrup brukte garden som inspirasjon og atelier dei siste 14 åra av livet sitt, til han døydde i 1928. 

Gardsbruket er halde slik det var då målaren levde. Det stillar ut mange av verka hans og har òg ein liten kafé for dei som vitjar det. Huset og tunet er avbilda i flere av Astrup sine maleri.

Astruptunet vart i 2004 konsolidert med Sogn og Fjordane Kunstmuseum, som igjen vart konsolidert med Kystmuseet, Sunnfjord Museum, Nordfjord Folkemuseum ogDe Heibergske Samlinger – Sogn Folkemuseum til museumseininga Musea i Sogn og Fjordane i 2009.


fil:Astruptunet.jpg|Astruptunet.  *Foto: Sean Hayford O'Leary*
fil:Astruptupnet 1.jpg|Astruptunet.  *Foto: Sean Hayford O'Leary*
File:N Astrup-St. Hansbål ved Jølstervatnet.jpg|*N Astrup-St. Hansbål ved Jølstervatnet*


## Bakgrunnsstoff
* Astruptunet si side hjå Kunstmuseet i Sogn og Fjordane
* Astruptunet si gamle nettside  
* Kulturnett Sogn og Fjordane - Astruptunet 
*
Globalisering

Nemninga **globalisering** blir bruka på ulike vis, mellom andre desse:

* Skipinga av ein såkalla «global landsby», det vil seie nærare kontakt mellom ulike delar av verda, med auka høve til personleg kontakt, gjensidig forståing og vennskap mellom «verdsborgarane», danninga av ein global sivilisasjon.

* Økonomisk globalisering. Det er fire sider ved denne, som viser til fire ulike flytar over grensene, nemleg flyt av varer og tenester, det vil seie frihandel, flyt av menneske (migrasjon), flyt av kapital og flyt av teknologi. Ein verknad av økonomisk globalisering er aukande samband mellom menneske i ein industri i ulike delar av verda (globalisering av ein industri), med ei korresponderande svekking av nasjonal sjølvråderett på det økonomiske området. Det internasjonale valutafondet IMF definerer globalisering som «den gjensidige økonomiske avhengigheita mellom land over heile verda gjennom auka volum og variasjon av transaksjonar av varer og tenester over grensene, friare internasjonal kapitalflyt og raskare og meir utbreidd diffusjon av teknologi» (World Economic Outlook, mai 1997). Verdsbanken (WB) definerer globalisering som «fridomen og evna til individ og verksemder til å setje i gang friviljuge økonomiske transaksjonar med dei som bur i andre land».
 
* Innan IT-bransjen blir globalisering bruka som ein teknisk term som kombinerer utviklingsprosessane internasjonalisering og lokalisering.

* Når det gjeld bedriftsleiing, er globalisering ein marknadsføringsterm som refererer til at det oppstår internasjonale marknader for konsumvarer, til dømes sal av dei same bilane og såpene og matvarene med dei same marknadsføringskampanjane for folk i ulike kulturar. Denne bruken er ulik bruken av ordet internasjonalisering som omtalar aktivitetane til multinasjonale selskap som handlar over grensene innan finans, varehandel eller produkt skreddarsydde for lokale marknader.
 
* Globalisering blir òg bruka om dei negative verknadene av profitthungrige multinasjonale selskap, deira bruk av sterke og avanserte finansielle middel for å omgå dei grensene som lokale lover og standardar set, for å setje arbeidskrafta og tenestene til ulikt utvikla regionar opp mot kvarandre.

* Ordet blir vidare nytta om spreiinga av kapitalismen frå utvikla land til utviklingsland.
 
Globalisering har mange fellestrekk med internasjonalisering og blir ofte bruka synonymt med denne, men somme vil heller nytte omgrepet globalisering for å streke under den svekkinga av nasjonalstaten og statsgrensene dei meiner globaliseringa inneber. 

Bruken av globaliseringsomgrepet er kritisert; ein kritikk går ut på at omgrepet femnar om for mange fenomen, ein annan kritikk går ut på at globaliseringsomgrepet kan gje ideologiske assosiasjonar i retning evolusjonisme og diffusjonsteoriar. 

## Sjå òg:
* glokalisering
Monarkisme

**Monarkisme** (eller **rojalisme**) er å gå inn for å etablere, ta vare på eller gjenopprette eit monarki.

Sidan midt på 1800-talet, har monarkist-rørsler sjeldan forsvart monarkiet på grunnlag av abstrakte, universelle prinsipp som kan gjelde for alle land, og heller ikkje fordi monarki ville vere den beste eller mest praktiske styreforma for den aktuelle nasjonen. Monarkia har generelt vorte forsvarte på lokalt symbolsk grunnlag, for å vere ein spesiell nasjon sitt samband med fortida. Da monarkistar vanlegvis kjem frå ein pragmatisk eller empirisk tradisjon, som mange konservative gjer det, har dei ofte ikkje abstrakte universelle prinsipp i det heile, og av same grunn brukar monarkistar å argumentere på ein måte som er lett å skjøne for alle, og dei lèt vere å bruke ein prinsipiell argumentasjon fordi mange av tilhøyrarane kanhende ville vere usamde i dette prinsippet. 

Derfor har ordskifte etter 1800-talet om ein skulle ta vare på eit monarki eller innføre republikk, generelt vore ordskifte om nasjonal identitet, med monarken som symbol for andre ting. 

Til dømes i Australia og Irland har debattar om monarki i røynda representert debattar om desse landa sitt tilhøve til Storbritannia, og den kulturarven som dette representerer, og andre ting med substans.

I somme land, som til dømes Frankrike, var monarkismen og ein religion (katolisismen i tilfellet Frankrike) lenge samanfiltra («alliansen av trona og altaret»), og såleis var republikanske idear ofte blanda med *anti-klerikalisme*, det vil seie motstand mot kyrkjeleg makt, og kraftfull hevding av at staten må vere sekulær og religion ei privatsak.
Lihesten

**Lihesten ** er eit fjell i Hyllestad kommune på 777 moh. som òg vert kalla *Lifjellet*. 

Fjellet stig bratt opp frå fjorden og grensar til Lifjorden, Losneosen, Storakersundet, Åfjorden og Hyllestadfjorden. Høgaste punktet er Risnesnipa, 777 moh., heilt til venstre på biletet. Det mest populære turmålet er Gygrekjeften, som ligg omtrent 714 moh., toppen midt på biletet. Ytst på Gygrekjeften ligg «tanna», ein steinformasjon som heng utfor kanten av fjellet. 

Fjellet består av devonske avsetningsbergbergartar, m.a. kvarts, gneis og granitt og ulike skiferslag, kitta saman til hard og knudrete konglomerat som er særs motstandsdyktig mot nedbryting og forvitring. Med klårt markert skilje kviler konglomeratet på underlag av sandstein frå kambro-silurisk tid.

Lihesten var også åstad for Havørnulukka; den til då største flyulukka i Europa i 1936, då postflyet frå Bergen råka i fjellet under Risnesnipa og alle sju om bord omkom. 

I 90-åra gjekk det eit ras frå fjellet og ned i Åfjorden, og flodbølgja som då oppstod tok med seg ein del sjøbuer. Etter dette vart det innført byggeforbod i strandsona mot fjellet.

«Lihest-klyvet», er eit populært turopplegg som Hyllestad Idrettslag arrangerer kvart år i byrjinga av juni månad. «Gygreskvetten» er ein lokal styrkedrykk som vert servert oppe på fjellet.

## Kjelder
* NRK Sogn og Fjordane, Fylkesleksikon, Havørnulukka
Kaffikopp

**Kaffikoppen** er ein kopp til å drikka kaffi frå. Det er som oftast ein kopp med éin hank slik at ein kan drikka varm kaffi utan å brenna seg. Koppen har ofte tjukke vegger, slik at han held på varmen i drikken. Kaffikoppar er gjerne laga av steintøy, men ein kan òg servera drikken i koppar av papp eller glas.

Det finst to hovudslag kaffikoppar; ein med skål og ein utan. Kaffikoppar med fat er ofte noko klokkeforma eller kan ha bein syldinderfom. Koppane er gjerne mindre og har smalare opningar enn tekoppar av same type. Dei kan vera del av eit kaffiservise, og blir brukt til fin servering, i selskap eller på etestader.

Kaffikoppar utan skål er som regel sylinderforma og større enn koppane med skål. Desse krusa («mug» på engelsk) kan brukast til alle slags drikkar, og blir kalla kaffikoppar ganske enkelt fordi ein har kaffi i dei. Slike koppar blir gjerne brukt i meir kvardagsleg samanheng, heime eller på arbeid.

## Kaffikopptypar
Ein har ulike typar kaffikoppar til ulike typar kaffi.

* **Espressokoppen** er heller liten, med volum på om lag fem centiliter. Han har heise tjukke vegger, di større, di betre, og har hank.

* **Cappucinokoppen** må vera låg og brei for å kunna laga cappucino, med ein tredjedel espresso, ein tredjedel mjølk og ein tredjel mjølkeskum, og for å kunna laga fine mønster i skummet.

* **Kaffiglas** er glas med særs tjukke vegger, for å halde på varmen og for å ikkje sprekka av varmen. Kaffidrykker som mokkakaffi, caffe latte og Irish coffee vert tidt serverte i glas.
20 spørsmål

**20 spørsmål** er ein selskapsleik som går ut på å gjetta eit fastsett svar ved å stilla ja- og nei-spørsmål. Leiken oppmuntrar til deduksjon og kreativitet.
Leiken oppstod i USA på 1800-talet. Han er nemnd i *[[A Christmas Carol]]* av Dickens under namnet «Yes and No». 20 spørsmål blei først send på radio og fjernsyn i USA på 1940-talet. Det kom også seriar på BBC og NRK og i fleire andre land.

## 20 spørsmål på NRK

I Noreg er 20 spørsmål best kjend som eit radioprogram. Deltakarane skal spørja seg fram og resonnera med inntil 20 ja/nei-spørsmål, for å koma fram til eit ord som ein lyttar har sendt inn. Dersom dei ikkje klarer det, får lyttaren ein premie. Ordet blir gjort kjend for publikum og lyttarar, som dermed kan mora seg mens deltakarane famlar etter svaret.

Programmet gjekk på radio kvar veke frå 1947 til utpå 1980-talet med Rolf Kirkvaag som leiar. Programmet hadde mange lyttarar, og er blitt kalla «et av tidenes mest populære radioprogrammer.

Programmet blei send igjen frå 2006 med Knut Borge som programleiar. Det blei send på P1 og i fjernsynsopptak på NRK1. I august 2012 blei Trond-Viggo Torgersen ny programleiar. Mellom deltakarane finn ein Cille Biermann, Finn Bjelke, Trond-Viggo Torgersen, Lene Kongsvik Johansen, Helén Vikstvedt, Pernille Sørensen, Ingerid Stenvold, Øystein Bache eller Rune Gokstad. Tidlegare har folk som Knut Lystad, Kari Slaatsveen, Erik Fosnes Hansen, Linn Skåber og Anne Lindmo vore innom panelet. Programmet har også levande musikk i studio, under leiing av kapellmeister Eivind Thoresen Skarpaas.

## Bakgrunnsstoff
* 20 spørsmål ved NRK.no

## Kjelder

* 20 spørsmål ved NRK.no


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Twenty Questions|Twenty Questions]]» frå , den 10. desember 2012.*
Breiflabb

**Breiflabb** eller tradisjonelt **marulk** (*Lophius piscatorius*) er ein botnfisk i breiflabbfamilien. Han kan veksa seg opptil 200 cm lang og med ein masse opp til 40 kg. Breidda på hovudet svarer til heile 2/3 av lengda.

 

Breiflabben er ein botnfisk som lever langs heile norskekysten ned til 2000 meter. Han har ein følar under hovudet som han bruker til leita seg fram med langs den mørke havbotnen og til å finna føde. Den fremste uggestrålen i rygguggen er omdanna til noko som liknar ein liten kjøtbit; med dette agnet lokkar han til seg småfisk, og sluker dei.

I Noreg har breiflabbfiske vore eit slags bifiske, og dei fleste fiskarar har endåtil kasta han uti att som ufisk. Somme var so redde fisken at dei ikkje eingong ville ta han om bord i båten. I dei seinare åra har folk fått opp augo for den gode matfisken, og det blir drive breiflabbfiske med garn og lina. Breiflabben er omtykt mellom dykkarar, som gjerne stikk han med kniv.

Før fisken skal steikast eller kokast, må hovudet, flabbane og slimlaget (feitt og slikt) under skinnet av. Det einaste som er eteleg er ryggen/halen.

Insulin vart fyrste gong isolert frå bukspyttkjertelen til ein breiflabb.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff

*Breiflabb-gyting i fangenskap. Artikkel ved NRK.no
Elektronikk

**Elektronikk** er eit elektrofag som kombinere aktive komponentar, som transistorar og integrerte krinsar, med passive komponentar, som motstandar, kondensatorar, diodar og liknande, for å realisera ulike funsksjonar. Elektronikk og elektronisk utstyr vert nytta til å laga og handsama analoge- og digitale signal og for å kommunisera med andre einingar. Elektronikk dannar mykje av grunnlaget for det moderne informasjonssamfunnet. 

## Ulike former elektronikk
Ein brukar å skilja mellom analog og digital elektronikk: 

**Analog elektronikk** gjer seg nytte av kontinuerlege endringar i straum og spenning. Radioar og audioforsterkarar er døme på analog elektronikk. Desse er gjerne bygde opp av passive komponentar som motstandar, kondensatorar og spolar og aktive komponentar som til dømes transistorar og operasjonsforsterkarar. Transistorar og operasjonsforsterkarar har ofte stor spreing i parametre som forsterkning og banddreidd, så det vert ofte nytta negativ tilbakekopling for å kontrollera forsterkning, bandbreidd, osb.

Innan **digital elektronikk** vert krinsane laga slik at spenninga i krinsen berre kan ha to stabile diskrete verdiar (til dømes 0 og 5 volt) som då tilsvarar dei logiske verdiane '0' og '1'. Digital elektronikk er oppbygd av transistorar. Historisk har det eksistert ulike logikkfamiliar, til dømes TTL og NMOS, men i dag er mest all digital elektronikk basert på CMOS. CMOS-teknologien er samansett av komplementære felteffekttransistorar. Dei komplementære transistorane kan setjast i hop til større byggjeklossar som inverterarar, logiske portar og multipleksarar. Desse byggjesteinane kan på eit høgare nivå setjast i hop til endå større funksjonsblokker som til dømes register, teljar og aritmetiske einingar, som i sin tur kan kombinerast med andre iningar til mikrokontrollerar, grafikkprosessorar, etc. På denne måten har elektronikkonstruktørar mange ulike hierarki av abstraksjonsnivå å halda seg til. Dei ferdige einingane vert implementerte i form av FPGAar eller ASICar.

## Elektronikkomponentar
Med passive komponentar meiner ein komponentar som ikkje tilfører krinsen energi. 

### Passive komponentar
:*Hovudartikkel [[Passiv komponent]]*

Passive komponentar er komponentar som ikkje tilfører energi til krinsen, som motstandar, spolar, kondensatorar, transformatorar, brytarar, etc.. Komponentar som brytarar, rele. soklar og kontaktar vert ofte kalla «elektromekaniske» komponentar.

### Aktive komponentar
:*Hovudartikkel [[Aktiv komponent]]*

Med aktive komponentar meiner ein komponentar som kan forsterka signala. Slike komponent har terminalar for ekstern spenningstilkopling, signalterminalar og utgangsterminalar. Signala på inngangsterminalane styrer signala på utgangsterminalane.

## Utdanning
Mange universitet og høgskular i landet tilbyr kurs innanfor elektronikk, både på bachelornivå og masternivå. Tidlegare var det høve til å verta høgskuleingeniør og sivilingeniør i elektronikk, men desse titlane er i dag bytte ut med Bachelor i ingeniørfag (3 år etter vidaregåande skule) og Master i ingeniørfag (2 år etter Bachelor). 

## Bakgrunnsstoff
Fisk

**Fisk** er kaldblodige virveldyr som lever i vatn. Dei har finnar, skjel og spord, og pustar for det meste med gjeller. Det finst opp mot 30.000 fiskeslag, og dei lever overalt der det finst vatn. 

Som biologisk systematisk omgrep er ordet unøyaktig, sidan ordet vert nytta om fleire ulike klassar som ikkje er nærare i slekt med kvarandre enn med t.d. amfibium. Ein seier det er ei parafyletisk gruppe.

Studiet av fisk heiter iktyologi.

## Anatomi

Fisk er ei stor og evolusjonært sett gamal gruppe organismar som lever i vatn under ei rekkje ulike miljøtilhøve. Dette gjer at det eksisterer stor formvariasjon mellom dei, sjølv om dei òg har fleire fellestrekk.

Kroppen til ein fisk er som regel straumlinjeforma, ofte med ei viss form for flattrykking frå sidene eller vertikalt. Det finst òg mange fiskar med avlange, slangeliknande kroppar. Kroppen vert delt inn i hovudet, kroppen og halen; ei inndeling som ikkje alltid er synleg frå utsida av fisken.

Alle fisk unnateke slimål har finnar. Dei kan vera para, som bryst- og bukfinnane, eller upara, som halefinnen. Hjå strålefinnefisk består dei av eit tynt hudlag på eit skjelett av mjuke og harde finnestrålar, med musklane plasserte ved rota. Kjøtfinnefisk har musklar integrert i sjølve finnane. Bruskfisk som hai har harde og stive finnar dei ikkje kan røra på, og sym difor med heile kroppen. Niauge manglar para finnar.

## Fiskesystematikk
Tidlegare vart fiskane rekna som ei klasse *Pisces*, men dette har ein gått vekk frå i dag. Forskarar meiner fisk er ei parafyletisk gruppe, sidan alle kladogram som omfattar alle fiskar òg er nøydde til å omfatta etterkommarane deira tetrapodane: amfibium, krypdyr, fugl og pattedyr. Omgrepet er difor ikkje gyldig i moderne biologisk systematikk.

Dyr som vert omtalt som fisk i daglegtale fell under desse gruppene:

* **Fisk utan kjevar**
** Slimål (klasse *Myxini*)
** Niauge
* **Fisk med kjevar**
** Klasse *[[Placodermi]]* (utdøydde panserfiskar)
** Klasse *[[Chondrichthyes]]* (bruskfisk: hai, skate, havmus)
** Klasse *[[Acanthodii]]* (utdøydd)
* Overklasse *[[Osteichthyes]]* (beinfisk)
** Klasse *[[Actinopterygii]]* (strålefinnefisk)
*** Underklasse *[[Chondrostei]]* (bikirar, stør)
*** Underklasse *[[Neopterygii]]*
**** Infraklasse *[[Holostei]]* (m.a. pansergjedder)

**** Infraklasse *[[Teleostei]]* (ekte beinfisk)
** Klasse *[[Sarcopterygii]]* (kvastfinnefisk)
*** Underklasse *[[Coelacanthimorpha]]* (coelacanthar)
*** Underklasse *[[Dipnoi]]* (lungefisk)

## Fisk som mat

Fisk er ei viktig kjelde til protein, vitamin A og D, jod, selen og ikkje minst omega 3-feittsyrer. Over ein milliard menneske har fisk som viktigaste proteinkjelde.

Tradisjonelle norske måtar å eta fisk er luta, raka, graven, røykt, speken, kokt, dampa, bakt, steikt, som pinnar, som pudding, som kake, i grateng, turka og utvatna. Nyare måtar er rå i sushi eller ceviche.

## Bakgrunnsstoff

* FishBase er ei stor kunnskapsdatabase om fisk.
Brunskogsnigel

**Brunskogsnigel** (*Arion vulgaris*), også kjend som **brunsnigel** eller **mordarsnigel**, er ein brunfarga landsnigel som nyleg er komen til Noreg. Arten er lenge blitt forveksla med iberiaskogsnigel.

## Snigleinvasjon
Opphavleg kjem sniglane frå Sør-Frankrike. Gjennom import av jord og plantedelar har dei spreidd seg til Nord-Europa.

Brunskogsnigel er ein invasiv art i Noreg som først blei påvist i 1988. Den første staden snigelen heldt til var på Stord, men han spreidde seg snøgt og finst no langs heile norskekysten nord til Trondheimsfjorden. Det nordeuropeiske klimaet har passa han betre enn det søreuropeiske, og den nye sniglearten er årsak til at bestanden av vanlege skogsniglar går tilbake. Det er likevel mogleg for brunskogsnigelen å kryssa seg med vanleg skogsnigel.

## Utsjånad og levevis

Snigelen er raudbrun av farge med mørkare hovud og tentaklar. Yngre sniglar har lengdeband på sidene av kroppen og kappen. Vaksne sniglar blir som regel sju til femten cm lange. Dei et levande planter og hageavfall, og er rekna som eit problem i hagar, åkrar og gartneri. Han kan òg eta andre døde sniglar, og blir difor òg kalla kannibal- eller mordarsnigel.

Livssyklusen går over eitt år der vaksne individ legg opptil 400 egg om sommaren og hausten, før den døyr om vinteren. Egga klekker etter eit par veker og larvane overvintrar i jordholer og komposthaugar. Føda til brunskogsnigelen består av levande planter, hageavfall og døde artsfrendar.

## Nedkjemping av brunskogsnigelen
Brunskogsnigelen vert av menneska sett på som eit skadedyr, og han blir prøvd nedkjempa med mange metodar. Salt vert ofte nytta for å ta «kverken» både på iberiaskogsnigelen og andre sniglar, ettersom saltet tørkar ut snigelen på stutt tid. Problemet mange møter med denne metoden, er at dei døde sniglane særs ofte trekkjer til seg nye hordar med kannibalistiske iberiasniglar.

Eit anna botemiddel er å helle øl i ein isboks som ein så set i hagen, eller ved vegkanten der ein har observert snigelen. Øldunsten vil tiltrekkja seg sniglane som så druknar nede i isboksen. 

Nokre stader vert moskusender brukte for å verta kvitt sniglane. Desse endene et brunsniglar.

Ein siste utveg er å bruka gift i kampen mot sniglane.

## Bakgrunnsstoff
* Universitetet i Bergen
*
Magna Carta

**Magna Carta**, latin for *Det store papiret*, bokstavleg tala, er eit engelsk charter frå 1215 som avgrensa makta til dei engelske monarkane, i dette tilfellet kong Johan, slik at dei ikkje fekk absolutt makt (einevelde, absolutisme). Magna Carta var resultatet av usemjer mellom paven og kong Johan og baronane hans over rettane til kongen. Magna Carta kravde at kongen gav frå seg visse rettar og respekterte visse juridiske prosedyrer, og at han godtok at makta til kongen kunne bindast av lova. Magna Carta blir av mange sett på som første steget i ein lang historisk prosess som leidde til konstitusjonelt styre.

Den viktige retten i den engelskspråklege verda om at ingen frie menn kan straffast utan å bli dømt av likemenn (ein jury) etter lovane i landet sitt kjem frå Magna Carta.

## Bakgrunnsstoff
* The British Library
* magnacharta.com
Motstand

**Motstand** kan syna til:

## Fysisk motstand
* Akustisk motstand
* Elektrisk motstand
* Mekanisk motstand

## Andre typar motstand
* Politisk motstand
Mamallapuram

**Mamallapuram** eller **Mahabalipuram** er ein kystby i Tamil Nadu som er vidkjend for det gamle, vakre strandtempelet sitt og annan tidleg dravidisk arkitektur frå 600- til 800-talet. Byen blei sett på UNESCO si liste over verdas kulturarv i 1985.

Byen ligg om lag seks mil sør for Chennai. Han var hamneby for pallavariket, og er kalla opp etter kongen deira, Mamalla. Sanskritnamnet Mahabalipuram skal koma frå demonkongen Mahabali.

I Mamallapuram finn ein holetempel, *ratha* eller uthogde stridsvogner, relieff og frittståande tempel. Dei fleste bygningane og statuane er hogde ut frå enkeltsteinblokker, og er typiske eksempel på tidleg dravidisk arkitektur med klare buddhistiske element. 

Folk som bur i området har fleire myter om tempelet og den tidlegare byen som låg ved Mahabalipuram. Tempelet skal ha vore eitt av sju, som saman med byen dei høyrde til ein dag blei slukt av ei flodbølgje. Flodbølgja i desember 2004 avdekte fleire ruinar i Mahabalipuram som kan stamma frå endå eit tempel og sjølve byen frå 600-talet.

### Viktige bygg i Mamallapuram

* Eit stort relieff 9 x 27 meter som anten viser Arjuna som oppnår det han vil frå gudane ved å utøva harde og vanskelege bøner, eller elvegudinnga Ganga som kjem ned frå himmelen.

* Strandtempelet med utsyn over Bengalbukta, men med inngangen frå vestsida mot innlandet. Tempelet blei bygd opp igjen stein for stein etter å ha blitt teken av ein syklon.
* Fem stridsvogner (Pancha ratha) i stein med namn etter dei fem pandavabrørne: Arjuna, Bhima, Yudhishtra, Nakula og Sahadeva.

Elles i Mamallapuram er det fire spreidde steinstridsvogner og talrike tempel.

I landsbyen finst òg ein svær, rund, balanserande stein som blir kalla «Krishna si smørkule».

## Bakgrunnsstoff
Herøynytt

**Herøynytt** var ei nettavis på Sunnmøre. Nettstaden vart skipa i 2002, og lagt ned i 2018.

Nettavisa hadde kontor i Fosnavåg og faste tilsette i redaksjon og marknad. Herøynytt drifta òg tenester som nettkamera, bruktmarknadsplass, eiga skipstrafikkteneste og skipslister.

I 2010 vart Herøynytt kjøpt opp av mediehuset Sunnmørsposten. Nettavisa vart drive vidare som eige medie, men vart gradvis gjort om til ei rein avisside for Sunnmørsposten sine artiklar. I samband med oppkjøpet av papiravisa Vestlandsnytt i 2017, varsla Sunnmørsposten at Herøynytt ville bli avvikla ved lansering av Vestlandsnytt på nett.

Herøynytt vart tatt av nett ved utgangen av februar 2018, etter 16 års drift.

## Referansar
Fennoskandia

**Fennoskandia** viser til eit geografisk område sett saman av den skandinaviske halvøya, Finland, Kola og Karelen. Området er ei halvøy med avgrensing gjennom Nord-Russland frå Finskebukta mot Kvitehavet.

Fennoskandia som omgrep gjer nytte for seg i fagfelt der politiske grenser er uviktige, til dømes innan geologiske, arkeologiske og biologiske studiar. 

Innanfor geologien blir omgrepet nytta på den delen av jordskorpa som dette området og delar av Austersjøen kviler på. Eit vanleg engelsk namn på dette geologiske fenomenet er *the Baltic Shield*.

I ein kulturell kontekst vil Fennoskandia vere meir eller mindre eit synonym for Norden for å legge vekt på dei nære samband mellom finsk, samisk og skandinavisk folk og kultur.

## Bakgrunnsstoff
*Geological Map of the Fennoscandian Shield
Afrikaans

**Afrikaans** er eit språk som først og fremst blir tala av dei kvite boerane i Sør-Afrika. Dei er etterkommarar etter innvandrarar som kom frå Nederland via Java på 1600-talet. Språket afrikaans byggjer derfor i grunnen på nederlandsk, og blir mellom anna kjenneteikna av ein delvis forenkla grammatikk og ein del språklån frå malayisk, afrikanske språk (bantuspråk og khoisanspråk), portugisisk og andre språk. 

I 1991 vart afrikaans tala av om lag 6 200 000 menneske i Sør-Afrika. Av desse var 100 000 tospråklege, med engelsk som andrespråk. Dessutan vart afrikaans då tala som andrespråk av 4 millionar sørafrikanarar. Afrikaans sin del av folket låg midt på 1990-talet på 15 prosent. I 2006 hadde språket berre 4 740 000 talarar i Sør-Afrika, og rundt 200 000 elles i verda.
Afrikaans blir tala av mindre grupper av innbyggjarar i Australia, Botswana, Canada, Lesotho, Malawi, Namibia, New Zealand, Zambia og Zimbabwe.

## Grammatikk

Afrikaans er eit analytisk språk, det mest analytiske av alle indo-europeiske språk.

#### Verb

Infinitiv og presens er alltid homonym, med unntak av verbet *wees* «å vere», som har presensforma *is*, og verbet *hê* «å ha», som er *het* i presens. Verba kongruerer ikkje med subjektet. Som i mange tyske dialektar har preteritum vorte erstatta av perfektumsforma. «Eg brekk» er *ek breek*, men «eg brakk» er *ek het gebreek*. Futurum har ikkje noko separat form, men blir uttrykt med hjelpeverbet *sal* «skal», *ek sal kom*, «Eg blir å komme».

#### Substantiv

Afrikaans har ikkje grammatisk genus. Numerus blir markert med suffiks, enten *-e* eller *-s*. Afrikaanse substantiv blir ikkje bøygd i kasus. Afrikans uttrykkjer bestemtheit med hjelp av determinativa *die* (bestemt) og *n* (ubestemt).

#### Adjektiv

Når adjektiv står føre substantiv i bestemt form, får dei lagt til eit suffiks *-e*, og i ein del tilfelle skjer det også fonologiske endringar i stammen.

### Syntaks

Afrikaansk syntaks minner mykje om syntaksen i nederlandsk. Afrikaans er eit V2-språk og eit SOV-språk, jf. *Hy is siek* vs. *Ek weet dat hy siek is*.

## Nokre språkdøme

## Kjelder
Vestgermanske språk

**Dei vestgermanske språka** er engelsk, frisisk, nederlandsk, afrikaans, plattysk (lågtysk), høgtysk og jiddisch. Dei inngår mellom dei germanske språka, som er den største språkgruppa mellom dei indo-europeiske språka. 

Det *opphavlege* germanske språket er ukjent i dag, da ein ikkje har skriftlege kjelder. Ein har likevel kunna konstruere eit *urgermansk* språk gjennom jamføring av dei ulike germanske språka. Dette språket utvikla seg til dei ulike germanske språka som sidan har funnest da germanske folkegrupper begynte å spreie seg over Nord-Europa i tida rundt Kristi fødsel. 

Dei germanske språka brukar å bli oppdelte i tre språkgrupper, austgermanske språk, nordgermanske språk og vestgermanske språk. Dei austgermanske språka har døydd ut. Dei nordgermanske språka kallar vi òg nordiske språk.
Poi

**Poi** referer til ei form for sjonglering med ballar der ballane er festa i snorer. Ordet *poi* kjem frå maori og tyder 'ball'. 

Kvar ball er festa med ei snor og halde i ei hand, ballane vert svinga i varierande sirkulære mønster rundt kroppen. Tradisjonelt var poi praktisert av kvinner som ei øving for å auke fleksibilitet i handledd og hender, og for menn for å auke styrkje i armar og å betre koordinasjonen. Ein framføringskunst vart utvikla og blir no praktisert først og fremst av kvinner.

Somme seier at det opphavleg var mindre kunst og meir nytte på den måten at poi var arbeid for å lage tradisjonell mat: ein festa poi til ei snor og svinga han for å gje fart mot eit hardt underlag. 

I dag har poi ei auka popularitet langt utover grensene til New Zealand.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Poi (juggling)|Poi (juggling)]]» frå ,  den 8. august 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Energidepartementet

**Energidepartementet** (**ED**), tidlegare **Olje- og energidepartementet**, er eit norsk departement som har som hovudoppgåve å legge rette for ein samordna og heilskapleg energipolitikk. Eit overordna mål er å sikre høg verdiskaping gjennom effektiv og miljøvennleg forvalting av energiressursane.

Terje Aasland frå Arbeidarpartiet har vore statsråd for departementet sidan 7. mars 2022.

## Historie
Olje- og energidepartementet (OED) blei oppretta 1. januar 1997 med utgangspunkt i delen av det tidlegare Nærings- og energidepartementet som arbeidde med olje- og energispørsmål. Energidepartementet fekk det noverande namnet sitt 1. januar 2024.

Energisektoren hadde også sitt eige departement i perioden mellom 1978 og 1992. Olje- og energidepartementet vart 11. januar 1978 skild ut frå Departementet for industri og handverk, som samstundes endra namn til Industridepartementet.

## Underliggjande etatar
* Noregs vassdrags- og energidirektorat
* Havindustritilsynet
* Sokkeldirektoratet

## Tilknytte verksemder
* Equinor ASA
* Gassco AS
* Gassnova SF
* Petoro AS
* Statnett SF

## Sjå òg
* Norske olje- og energiministrar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Direktoratet for naturforvalting

**Direktoratet for naturforvalting** (**DN**) var eit rådgjevande og utøvande statleg direktorat underlagt Miljøverndepartementet. Det hadde ansvaret for forvalting av natur i Noreg fram til det blei  slått saman med Klima- og forurensningsdirektoratet til Miljødirektoratet den 1. juli 2013.

Direktoratet blei oppretta som Direktoratet for jakt viltstell og ferskvannsfiske i 1965. Det endra namn til Direktoratet for naturforvalting i 1985.

DN hadde ca. 350 tilsette og hadde kontor i Trondheim. Å forvalte naturen vil seie å arbeide for å ta vare på mangfaldet i naturen også for kommande generasjonar, å verne om dyr og plantar, å styrkje allmennretten og å etterkomme internasjonale pliktar som CITES.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Direktoratet for naturforvalting|Direktoratet for naturforvalting]]» frå ,  den 14. april 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* DN på verdsveven