open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ølfjellet

**Ølfjellet** (eller **Ørfjellet**, lulesamisk *Uvbbagájsse*) er det høgaste fjellet på Saltfjellet i Nordland.

Fjellet har to toppar og den høgaste ligg 1751 meter over havet. Om lag 1,5 km lenger nord ligg den andre toppen på 1651 meter over havet. 

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Kjelder
Tøtta

**Tøtta** er eit fjell rett aust for byen Narvik i Nordland. Fjellet er synleg frå store delar av Narvik. Det består av to toppar, Beisfjordtøtta (1448 moh.) og Tøttatoppen/Rombakstøtta (1234 moh.). Mellom desse toppane er det islagte fjellplatået Njeknanjunni. Fjellet er relativt lett å nå toppen av. Berre få strekningar nær toppen av *Rombakstøtta* krev klatring.
Trollan

**Trollan** er ein fjellformasjon på garden Malnes i Bø i Vesterålen. Det er to toppar, der den høgaste er 543 meter over havet.
Sætertinden

**Sætertinden** er eit fjell som ligg ved Tjeldsundet. Fjellet rager 1094 moh og er eit av dei høgaste fjella på Hinnøya. Det har fått namn etter garden Sæter.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Vesttinden

**Vesttinden** (1708&nbsp;moh.) er eit fjell i Hemnes kommune i Nordland. Fjellet ligg i Okstindmassivet.
Snykolla

**Snykolla** eller **Snøkolla** er eit fjell i Øksnes kommune i Nordland. Fjellet er 763 moh, og det høgaste på Langøya.
Vågakallen

**Vågakallen** (942 moh) er eit fjell i Vågan kommune i Lofoten. Fjellet ligg vest for Kabelvåg og Henningsvær på Austvågøya. På fjellsida som ligg mot Kabelvåg er det høve for å klatre opp. I boka *Magic Islands of Lofoten* av Ed Webster kan ein finne forskjellige ruter ein kan klatre. På sida som ligg mot Henningsvær er er det ein fin sti som gjev høve for å gå opp til fots. 

## Bakgrunnsstoff
* Lofotodden
* Vågakallen 
* Turskildring - til topps via normalvegen frå Djupfjorden
Rødøyløva

**Rødøyløva** er eit fjell på Rødøya i Rødøy kommune i Nordland. Fjellet er 443 moh., og har form som ei liggande løve. Rødøyløva er eit kjent landemerke på Helgelandskysten, og har gjeve inspirasjon til kommunevåpenet til Rødøy kommune.

Det er fleire merkte stiar opp til toppen av Rødøyløva.

## Bakgrunnsstoff
* Bent Svinnung si side om Rødøyløva ved turliv.no
Ræka

**Ræka** (nordsamisk *Goivo*) er eit fjell i Vesterålen. Fjellet ligg på Langøya, i Sortland kommune, på vestsida av Eidsfjorden. Fjellet er 607 moh.

Namnet Ræka har ingenting med dyret reke å gjere, men kjem av eit gammalt vesterålsk ord for *[[spade]]*. Fjellet kan likne litt på bladet av ein gammal jordspade. Det gamle samiske namnet *Goivo* tyder snøskuffe.

Det finst eit gammalt segn om Eidsfjordtrollet som prøvde å grave ein kanal frå Eidsfjorden til Skjellfjorden. Men skaftet på spaden (ræka) brotna, og trollet kasta spaden frå seg. Akkurat då rann sola, og bladet og skaftet vart til stein. Bladet vart fjellet Ræka, og skaftet vart Rækøya.

Ræka vart klatra første gong i 1902 av engelskmennene Mundal og Ouster.

## Bakgrunnsstoff
* Magasinet Vesterålingens side om Ræka
Okskalvan

**Okskalvan** (1646&nbsp;moh.) er eit fjell i Hemnes kommune i Nordland. Fjellet har to toppar. Den lågaste toppen (1611&nbsp;moh.) ligg om lag 600&nbsp;m nord for hovudtoppen. Fjellet ligg i Okstindmassivet.
Okshornet

**Okshornet** (1901&nbsp;moh.) er eit fjell i Hemnes kommune i Nordland. Fjellet er det nest høgaste av Okstindan, etter Oksskolten. Første kjende klatring vart gjort i 1900 av samen Anders Bonta og K. Bing. Fjellet har òg vorte kalla «Keiser Wilhelm IIs tind.»
Møysalen

**Møysalen** (1262&nbsp;moh.) er det høgaste fjellet på Hinnøya. Fjellet er òg det høgaste i Lofoten og Vesterålen, og det nest høgaste fjellet på ei øy i Noreg. Kommunegrensa mellom Sortland og Lødingen går over Møysalen, medan Hadsel kommune når til eit stykke nedanfor toppen av Møysalen.

## Sjå òg
* Møysalen nasjonalpark
* Møysalen landskapsvernområde
* Turbeskrivelse - til topps via normalvegen frå Lonkanfjorden
* Cerro de la Silla - fjell i Mexico med sal-form
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Seglfjellet

**Seglfjellet** er ein fjellformasjon på nordsida av Beiarfjorden som går omtrent rett opp til 600 m.o.h. frå havnivå. Namnet kjem av at det i fjellsida finst ei naturleg framtoning som liknar på eit gammalt nordlandssegl.
Majaklumpen

**Majaklumpen** (sørsamisk: *Maajehsnuhkie*) er eit fjell sør i Nordland fylke som strekkjer seg 1021 moh. Det ligg vest for Store Majavatnet i Grane kommune.
Lødingaksla

**Lødingaksla** er ein fjellformasjon med høgaste punkt på 569 moh. like vest for tettstaden Lødingen i Nordland. I området ligg Hyttevatnet (292 moh.) og det mindre Øygårdsvatnet.

I 1947 skjedde Kvitbjørn-ulukka i dette området.
Korgfjellet

**Korgfjellet** eller *Vesterfjellet* er eit fjellområde mellom kommunane Hemnes og Vefsn i Nordland. Fjellområdet strekkjer seg frå Selhornet ved Sørfjorden i Hemnes og sørover forbi Rundtinden i Vefsn. Fjellområdet består av relativt småkupert terreng med ein del myrer og vatn. Rundtinden på 964 moh. er den høgaste fjelltoppen i fjellmassivet. 

Garden Svartvatnet på Korgfjellet var busett til 1950-talet.

I perioden 1946 til 2005 passerte riksveg 50, seinare Europaveg 6 over Korgfjellet. Det høgaste punktet på denne vegen ligg 617 m. Vegen var bygd under den andre verdskrigen, og i vegarbeidet deltok mange jugoslaviske krigsfanger som budde i fangeleirar i Korgen og ved Luktvatnet. I dag går vegen gjennom Korgfjelltunnelen, og vegen over fjellet er vinterstengd.

## Sjå òg
* Korgfjelltunnelen
* Krokvatnet
* Blodvegen
Preike

**Preike** (frå norrønt *prédikan* av latin *praedicare*, «rope ut», «forkynne») er ei oppbyggjeleg tale i ei gudsteneste.

Ordet vert òg bruka som nemning for einetalar, helst då med moraliserande innhald, men i skjemtande eller nedsetjande tyding òg om andre talar.

## Preika i gudstenesta
I Den norske kyrkja er det til vanleg ein prest, liturgen, som preiker, men etter gudstenesteboka kan han overlate preika til andre. Predikanten tek utgangspunkt i søndagens preiketekst som er fastlagd av kyrkjemøtet.

Ei klassisk preike skal følgje visse stilideal. Ho skal ta utgangspunkt i teksten det skal preikast over, og setje denne teksten inn i ei bibelhistorisk samanheng. Vidare skal predikanten fortelje korleis teksten var meint den gongen han vart skriven, og korleis teksten kan ha meining for folk i dag. Til slutt skal teksten knytast til det kristne håpet som ligg i at Jesus Kristus døydde og stod opp for oss.

I ei moderne gudsteneste varer preika gjerne eit kvarters tid. Predikanten har stor fridom i utforminga av preika.

Preiker vert òg trykte i preikesamlingar, såkalla postillar, bøker som var folkeeige før i tida.
Katterat

**Katterat** er eit fjell i Narvik kommune i Nordland. Fjellet er 838 moh. og ligg mellom Rombaksbotn og riksgrensa mot Sverige. Namnet er ei fornorsking av det nordsamiske *Gátterčohkka*.

 **Katterat stasjon** på Ofotbanen ligg sørvest for fjellet, 373,5 moh. Stasjonen heitte Hundalen frå han vart opna i 1902 og fram til 1951. Katterat stasjon ligg mellom Kap Horn-tunnelen og Sørdalstunnelen. Stasjonsbygningen vart bygd i 1921.

Då Ofotbanen vart elektrifisert i 1923, vart ein av transformatorstasjonane lagt hit. To transformatorar på 24 tonn endra 80 Kilovolt til 16,2 Kilovolt. Bemanninga av transformatorstasjonen samt vedlikehald av linja, førte til at mange familier budde og arbeida på Katterat.

Under unionsoppløysinga låg norske styrkar detasjert her, og stillingar og ruinar etter brakkene er framleis synlege. Under krigen bygde tyskarane artilleristillingar mot Rombaksbotn her. Dei to stiane frå stasjonsområdet ned til busetnaden fekk namna *Norskebakken* og *Tyskerbakken*.

I dag ligg Katterat Fjellstove (ofte nytta som leirskule) og fem hus som no vert nytta som hytter ved stasjonen. Inntil drifta av banen vart fjernstyrt på 1960-talet, var det fast busetnad på staden. Stasjonsområdet hadde mellom anna barnehage og butikk. Busetnaden vart etablert etter at Ofotbanen vart elektrifisert i 1923, då Katterat fekk den eine av dei to transformatorstasjonane ved banen. Dei gamle bygga ved stasjonen er i dag freda. Eit nytt kryssingsspor for malmtog vart opna ved stasjonen i oktober 2002. Det er ikkje bilveg til Katterat stasjon, einaste tilkomst er med tog eller til fots. Ein anleggsveg går frå stasjonen til vasskraftstasjonen ved Sildvik. Staden er eit populært turområde, sidan to turstier startar på Katterat stasjon, nemleg Rallarvegen til Rombaksbotn/Bjørnfjell, og anleggsvegen sørover og opp Hundalen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Katterat|Katterat]]» frå , den 26. april 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Agge Theander: **I rallarnes spor** Kulturhistorisk guidebok til Ofotbanens anleggshistorie Utgitt av Ofoten museum 1993 ISBN 82-91340-00-5
*** Agge Theander: **Vandringer på Rallarveien, Ofotbanen**. Hefte utgitt av Fotefar mot nord. Finst på svensk, engelsk og tysk. 1996 ISBN 82-91138-62-1
*** Steinar Aas: **Narviks Historie bd.1 Byen, banen og bolaget** ISBN 82-996128-1-0
 

## Bakgrunnsstoff
* Katterat Fjellstue
* Jernbaneverkets stasjonsoversikt: Katterat 
* Norsk Jernbaneklubbs stasjonsdatabase: Katterat
* Fremover: Unikt jernbanemiljø
Høgtuva

**Høgtuva** er eit fjell som ligg i kommunane Rana og Rødøy på Helgeland i Nordland fylke. Fjellet er rikt på mineral.


Fil:Høgtuva A.JPG
Fil:Høgtuva B.JPG
Fil:Høgtuva C.JPG
Fil:Høgtuva D.JPG
Hårberget

**Hårberget** (nordsamisk *Hoalbmavarri*) er ein jamn avrunda fjellkolle på 399 moh. ved Sandtorg i Harstad kommune. Størstedelen av topplatået og fjellet ligg i Harstad kommune, medan den vestlege delen av Hårberget ligg i Tjeldsund kommune i Nordland fylke.

Det samiske namnet tyder «Holmfjellet», men det norske namnet kjem truleg av *Horgberget*. Horg *(bergknoll, bergtorp)* kjem av det gammalelnorske ordet *horgr*, og har dermed truleg òg gjeve namnet til bygda Hårvik på vestsida av fjellet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hårberget|Hårberget]]» frå , den 26. april 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Hampshire College

**Hampshire College** er eit ikkje-kommersielt, privat 3-årige universitet i Amherst i delstaten Massachusetts i USA. Universitetet vart grunnlagd i 1965.

Ved *Hampshire* var det 1.448 studentar i 2006, og dette året var skulepengane heile US$ 34.605 årleg, noko som er høgare enn ved Harvard University. Høgaste eksamensgrad er Bachelor.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hampshire College|Hampshire College]]» frå , den 26. april 2008.* 
 
.

## Bakgrunnsstoff
* Hampshire College
Kvannfjellet

**Kvannfjellet** er eit fjell rett nord for tettstaden Majavatn i Grane kommune i Nordland fylke. Det høgaste punktet er *Nordklumpen* på 702 m.o.h. Det samiske namnet på fjellet er *Faatnoevaartoe*.
Hestmannen

**Hestmannen** er ein fjellformasjon på øya Hestmona, og er delt mellom kommunane Lurøy og Rødøy i Nordland. På det høgaste er fjellet 571 moh. 

Hestmannen er følgd av Ambåtta, eit mindre fjell som ligg på same øya. Hestmannen er i lag med Dønnmannen, Leka, Torghatten og Sju søstre kjend frå segna om dei nordnorske trollfjella. DS «Hestmanden» har namn etter denne fjellformasjonen.

## Referansar
Hermannsdalstinden

**Hermannsdalstinden** er det høgaste fjellet i Vest-Lofoten. Fjellet ligg på Moskenesøya og er 1029 moh.

Det er delvis merka turløype frå turisthytta Munkebu opp til tinden.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Bakgrunnsstoff
* Toppomanias side om Hermannsdalstinden 
* Den Norske Turistforenings turløype mellom Munkebu og Hermannsdalstinden
Heilhornet

**Heilhornet** (1058 moh.) er eit fjell i Bindal kommune i Nordland. Fjellet er mykje høgare enn fjella omkring, noko som gjer at det er fritt utsyn i alle retningar når ein står på toppen.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Bakgrunnsstoff
* Fjell og fiske, informasjon om Heilhornet
Halls fortopp

**Halls fortopp** er ein fjelltopp på 1314&nbsp;moh. som ligg i Narvik kommune i Nordland fylke, om lag 500&thinsp;m søraust for toppen av Stetind. Halls fortopp har fått namn etter dansken Carl Hall, som bygde varden på toppen då han og romsdalingen Mattias Soggemoen i 1888 prøvde å klatre Stetind, utan å lukkast.

Den vanlegaste ruta til toppen av Stetind går opp til Halls fortopp, over eggtraversen mellom Halls fortopp og Stetind, og så opp sjølve Stetind.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Halls fortopp|Halls fortopp]]» frå ,  den 14. juli 2021.*
Sovande dronning

**Sovande dronning** eller **Skjomtinden** er ein fjelltopp som ragar 1&nbsp;575 moh., nær Narvik i Nordland. Ein kan sjå fjellet frå dei øvre delane av byen, spesielt frå torget og Framnes. Narvik og Omegn turistforeining arrangerer regelmessig fjellturar dit. Mange forvekslar «dronninga» med Kongsbakktind (1&nbsp;431 moh.), men den kan ein ikkje sjå frå Narviksida, men frå Skjomen.

Under anleggstida i Narvik, då engelskmennene var der, døypte de fjellet til «Den sovande dronninga» til ære for dronning Victoria av England, fordi dei syntes det forestilte dronning deira som sovande.
Blokktinden

**Blokktinden** ligg i Rødøy kommune på sørsida av Tjongsfjorden. Toppen ligg fritt med god utsikt over Svartisen og øyane langs kysten. 

## Kjelder
Bessedørtinden

**Bessedørtinden** (1562&nbsp;moh.) er eit fjell i Hemnes kommune i Nordland. Fjellet ligg i Okstindmassivet.
Bjørnfjell

**Bjørnfjell** (nordsamisk *Bonjovárri*) er eit fjell aust for Narvik i Nordland, like ved riksgrensa til Sverige. Fjellet er 760 moh. Namnet Bjørnfjell vert òg nytta om hele fjellområdet der europaveg 10 og Ofotbanen går frå Ofoten mot Sverige.

## Namn
Fjellet blei namngjeve under stikkinga av Ofotbanen i 1883 då arbeidslaget møtte ein bjørn i snøen. Bjørnen stakk av då Ole Wilhelm Lund trekte ein kniv og la på sprang mot han.

I 1912 vart det opna ein jernbanestasjon med namn etter fjellet og stava Bjørn**e**fjell, seinare «Gamle Bjørnfjell stasjon». I oktober 1925 vart det innvigd ein ny stasjon, utan e-en i namnet. Mange uttalar likevel denne overflødige e-en når dei snakkar om området.

## Historie

*[[Malmbanan]]* (på svensk side) og Ofotbanen vart opna til Narvik i 1902. Gamle Bjørnfjell stasjon vart teken i bruk hausten 1913, etter at trafikken på Ofotbanen tidleg gjorde det nødvendig med ein ekstra møteplass mellom dåverande Hundalen (seinare Katterat) stasjon og riksgrensa. Men stasjonen låg i ei kraftig stigning, og då Ofotbanen vart elektrifisert i 1923, vart det avgjort at ein ny stasjon skulle byggast lengre aust, om lag 2 km frå grensa. Samstundes vart Riksgränsen stasjon på svensk side lagt ned. Nye Bjørnfjell stasjon opna i oktober 1925. Den gamle stasjonen eksisterte som haldeplass fram til 1956. Dagens (nye) Bjørnfjell stasjon ligg 513.9 moh.

Frå Bjørnfjell går rallarvegen delvis langs jernbanen ned til Rombaksbotn.

Riksvegen over Bjørnfjell vart opna i 1984 og knytt saman med vegen på svensk side. Sidan 1992 har vegen vore europaveg 10. Det høgaste punktet på vegen, om lag 520 moh, er på Bjørnfjell. Vegen er open heile året, men vert stundom stengd i kortare periodar ved uvêr om vinteren. Ved riksgrensa ligg Bjørnfjell tollstasjon. Grenseovergangen på Bjørnfjell er den mest trafikkerte i Nordland. Han er populær for folk i nordre Nordland og Sør-Troms som vil handle billige varer i Sverige.

Under det tyske åtaket på Noreg i april-juni 1940 var det harde kampar mellom tyske og norske styrkar på Bjørnfjell. Seinare hadde nazistane ein fangeleir på Bjørnfjell. 283 jugoslaviske krigsfangar døydde i leiren.

## Sjå òg
*Fangeleirane til okkupasjonsmakta i Noreg under andre verdskrigen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bjørnfjell|Bjørnfjell]]» frå , den 26. april 2008.* 



## Bakgrunnsstoff
* Jernbaneverkets stasjonsoversikt: Bjørnfjell
* Norsk Jernbaneklubbs stasjonsdatabase: Bjørnfjell (nye)
* Norsk Jernbaneklubbs stasjonsdatabase: Gamle Bjørnfjell
Stetinden i Tysfjord

**Stetinden**, òg kalla **Stetind** og **Stádda** (lulesamisk), er eit fjell på 1392&nbsp;moh. som ligg i Narvik kommune i Nordland fylke. Ein kan sjå den mektige «ambolten» frå minst sju prestegjeld, og fjellet har frå gammalt av vore eit karakteristisk seglingsmerke for sjøfarande langs Nordlandskysten. Fjellet vart hausten 2002 kåra til Noreg sitt nasjonalfjell. 

Det vart gjort fleire forsøk på å klatre til topps av Stetind på siste halvdel av 1800-talet. Sommaren 1888 prøvde tyske Paul Güssfeldt og norske Martin Ekroll seg utan å lukkast. Året etter, i 1889, gjorde dansken Carl Hall og den norske fjellføraren Mattias Soggemoen eit nytt forsøk. Heller ikkje dei lukkast, men Carl Hall bygde ein varde på fortoppen som ligg om lag 500&thinsp;m søraust for Stetind. Denne toppen, Halls fortopp (1314&nbsp;moh.), vart kalla opp etter han. Etter hundreårsskiftet prøvde William Cecil Slingsby seg, òg han utan å lukkast. Stetind vart første gong klatra 30. juli 1910 av Ferdinand Schjelderup, Carl Wilhelm Rubenson og Alf Bonnevie Bryn. Den første vinterklatringa vart gjort av Arne Næss, Ralph Høibakk og K. Friis Baasted i 1963 opp austveggen. Arne Næss og fire andre vart i 1966 dei første til å klatre til toppen via vestveggen.

Fil:Stetind_2009_1.JPG|Stetind i 2009, bilde tatt frå riksveg 827
File:Stetind 2009 2.JPG|Stetind med ei arm av Tysfjorden
File:Stetind from Ofotfjorden.jpg|Stetind sett frå Ofotfjorden

## Bakgrunnsstoff
* Noreg sitt nasjonalfjell
* Klatring opp Stetind
Skattørfjellet

**Skattørfjellet** er det høgaste fjellet på Skjervøy i Troms. Fjellet, som ragar 345 meter over havet, ligg nær Skattørsundet bru, og er eit populært turområde.
Store Lenangstinden

**Store Lenangstinden** er eit fjell i Lyngen kommune i Troms fylke. Det ligg i Lyngsalpane og har den fjerde høgaste primærfaktoren i Noreg.

For å nå toppen av fjellet må ein krysse isbrear, klatre i bratte snøkledde fjellside og klyve oppover bert fjell, så toppen er berre for erfarne fjellfolk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Store Lenangstind|Store Lenangstind]]» frå ,  den 26. april 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*** A. Dyer et al "Walks and Scrambles in Noreg", ISBN 1-904466-25-7.
Store Blåmann

**Store Blåmann** er det høgaste fjellet på øya Kvaløya i Tromsø kommune i Troms.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Solltinden

**Solltinden** (nordsamisk  eller ) er det høgaste fjellet på Ringvassøy i Karlsøy kommune i Troms.

## Sjå òg
*Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Biblis Patera

**Biblis Patera** er ein utdøydd marsvulkan som ligg på 2,7°N og 235,4°A. Han er ein av to vulkanar nær den vulkanske Tharsis-regionen. I lag med Ulysses Patera ligg han omtrent midt i mellom Olympus Mons og Tharsis Montes. Biblis Patera blei fotografert av Mars Express sitt High Resolution Stereo Camera (HRSC) 8. november 2004. Vulkanen er omtrent 170 kilometer lang, 100 kilometer brei og hevar seg omtrent 3 kilometer over omgjevnadane. Kalderaen er omtrent 53 kilometer i diameter og fire kilometer djup.

## Bakgrunnsstoff

* Mars Express-side om Biblis Patera 
* Infraraude bilete av Biblis Patera hos Google Mars
Tromsdalstinden

**Tromsdalstinden** (nordsamisk *Sálašoaivi*), populært kalla *Tinden* av tromsøværingar, er ein fjelltopp søraust for Tromsø sentrum. Med 1238 moh. er det den høgaste toppen synleg frå Tromsø. Han ligg i forlenginga av Tromsdalen.

I samband med Tromsø sin OL-søknad braut det ut ein langvarig debatt om Tinden burde fredast frå inngrep fordi enkelte hevda at han etter samisk naturreligion var eit heilagt fjell.

Den fleire kvadratkilometer store tomta som Tinden ligg på har vore lagt ut for sal, med kommunen som potensiell kjøpar.

Det er mogeleg å nå toppen både frå Tromsdalen i nordvest og Ramfjorden i sør.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Bakgrunnsstoff
* turliv.no - informasjon og bilete frå Tromsdalstinden
Skittendalstinden

**Skittendalstinden** er eit fjell i Tjeldsund kommune i Troms. Med sine 1306 moh er det den høgaste fjelltoppen i området rett nord for Ofotfjorden. 

I fjellmassivet rett nord for Skittendalstinden startar Rensåelva og vest for fjellet startar Tennevikelva. Begge elvene er verna av Noregs Vassdrags- og Energidirektorat.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Njunis

**Njunis** er eit fjell som ligg i indre Troms. Fjelltoppen ligg 1721 meter over havet. Frå fjellet er det særs god utsikt, det er mogeleg å sjå Finnmark i nord, Nordland i sør, Sverige i aust og Senja i vest. På fjelltoppen ligg Luftforsvaret sitt radaranlegg Sindre. Radaranlegget kan søkkast ned i fjellet og ved operativ bruk har radaren offisielt ei rekkevidde på 450 kilometer.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Njunis|Njunis]]» frå , den 26. april 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Aftenposten.no
Mauken

**Mauken** (dessutan kalla Møken) er eit fjell i Målselv kommune i Troms. Det er 1249 meter høgt, og har ein «mauktipp» som er nesten like høg.

I juni 1941 styrta eit tysk Junkers Ju 88-fly 50 meter nedanfor toppen. Det var elendige flytilhøve, og flygarane såg ikkje fjellet før det var 30 meter unna. Flyet vart totalvrak og mannskapet på tre omkom. Eit par lokale personar fann ein pistol ved flyvraket. Dei vart oppdaga og sende til konsentrasjonsleir i Tyskland.

I 2005 diskuterte investorar om dei skulle bygge Blåfjell-anlegget ved Mauken eller på Myrefjellet, der sistnemnde vart vedteke.
Jiehkkevárri

**Jiehkkevárri** (òg kjent som *Jiekkevarri* eller *Jiekkevarre*) er det høgaste fjellet i Troms fylke på 1834 moh. Fjellet ligg på grensa mellom kommunane Tromsø og Lyngen. På toppen ligg det ein stor brekuppel. Fjellet er det høgaste og mest dominerande i Lyngsalpane og er synleg på lang avstand.

Fjellet er det 402. høgaste i landet av fjella med ein primærfaktor på minst 50 meter. Søre Jiehkkevárri er ein annan fjelltopp i massivet. Denne ligg berre i Tromsø kommune og har ei høgd på 1656 meter over havet. Fjellet har ein primærfaktor på 1741 meter, noko som er nest størst i Noreg. 

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Svartfjellet på Kvaløya

**Svartfjellet** (nordsamisk *Muvrarášša*) er det høgaste fjellet på Kvaløya i Finnmark. Toppen på 629 meter over havet ligg i Hammerfest kommune.
Lille-Raipas

**Lille-Raipas** (nordsamisk: *Unna Ráipásaš*) er eit fjell i Alta kommune i Vest-Finnmark i Finnmark fylke, 5 km søraust for Alta sentrum. Fjellet er 286 meter høgt og utgjer eit av punkta på Struvemeridianen, som i 2005 vart teke med på UNESCO si verdsarvliste.

## Geologi

Berggrunnen høyrer til *Raipasgruppen* som består av ein tjukk lagpakke med grønstein og over dette ein tjukk lagpakke av kvartsitt. Grupp finst i eit grunnfjellsvindauge mellom Alta og Kvænangen og høyrer til Finnmarksvidda sitt grunnfjellsområde. Tilsvarande grønstein og kvartsitt finst òg i Aust-Finnmark sitt grunnfjellsområde og alderen er 2 milliardar år.

I fjellet har ein funne Europa sine eldste fossil av 1800 millionar år gamle stromatolittar.

*Raipas gruve* ligg på fjellet Lille-Raipas. Førekomsten vart truleg funnen i 1685. *Alten Copper Works* dreiv gruvedrift frå 1836 til 1869 og var ved sidan av Gammelgruva i Kåfjord den viktigaste for koparverket i Kåfjord.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lille-Raipas|Lille-Raipas]]» frå , den 26. april 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Sjå òg
* Prekambrium
* Norsk geologi

## Bakgrunnsstoff
* Allan Krill - Alta-fossiler 
* Aftenposten - "Første livstegn i Europa er funnet i Alta-fossil" 
* Øytun folkehøgskole "Hans Martins solodøgn"
* finnmark.org - "4 punkter i Finnmark inn på UNESCOs World Heritage List"
1968-generasjonen

**1968-generasjonen ** eller **sekstiåttarane** er eit omgrep nytta på den radikale generasjon av studentar i 1968 og dei etterfølgjande åra.

Det skjedde mykje på den verdspolitiske scena i 1968. Martin Luther King jr. og Robert F. Kennedy vart drepne, det var «Prahavår» i Tsjekkoslovakia, opptøyar i Paris og verda såg ei bølgje av studentdemonstrasjonar som blant anna enda i Tlatelolcomassakren i Mexico.

Noreg såg ikkje det same studentopprøret i 1968 som i mange andre land, og det var ikkje før i 1970, med Rød Front si overtaking av Det Norske Studentersamfund, at ein såg ei klar radikalisering av norsk studentliv.

## Litteratur
*Busche, Jürgen. *Die 68er : Biographie einer Generation*. Berlin : Berlin Verlag, 2003. ISBN 3-8270-0507-8
*Førland, Tor Egil; Korsvik, Trine Rogg (red). *1968 : opprør og motkultur på norsk*. Oslo : Pax, 2006 ISBN 978-82-530-2928-3
*Gilcher-Holtey, Ingrid. *Die 68er Bewegung : Deutschland - Westeuropa - USA*. München : Beck, 2001. ISBN 3-406-47983-9
*Lundberg, Svante. *Sextioåttor : studie av en politisk generation*. Stockholm : Brutus Östlings Bokförlag, 1993. ISBN 91-7139-175-4
*Nielsen, Nils-Fredrik. *Ekte sekstiåttere spiser ikke seipanetter : portretter fra 68-generasjonens indre og ytre liv*. Oslo : Gyldendal, 1984. ISBN 82-05-15088-5

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sekstiåtterne|Sekstiåtterne]]» frå ,  den 26. april 2008.*  
 


## Bakgrunnsstoff
*«1968: Fremtiden kan vente» i ''Universitas''
Apostelen Peter

**Peter** (fødd rundt år 1 f.Kr., død 64 eller 67) var ein av Jesu tolv læresveinar i Det nye testamentet. Peter var saman med Jakob og Johannes den som stod Jesus nærmast. Han heitte opphavleg **Symeon** (gresk *Simon*) **Bar-Jona** (son av Jonas), men Jesus gav han kallenamnet Peter (som betyr «Klippa», på arameisk **Kefas**).

Han skal ha vore gift, og ifølgje Klemens av Alexandria skal han også ha hatt barn.

Simon var opphavleg fiskar. Ein dag han fiska i Genesaretsjøen, kalla Jesus han og hans bror, apostelen Andreas til å følgje seg (Matt 4,18-22, Mark 1,16-20, Luk 5,1-10 og Joh 1,40-42).

Peter blir rekna for å vere ein av dei mest sentrale personane i det tidlege kristne samfunnet, saman med Paulus. Peter var den første kristne misjonæren som besøkte heidningar (ikkje-jødar) for å forkynne *Evangeliet om Jesus Kristus*. Han er derfor kalla *heidningane sin apostel*.

Peter skreiv òg to brev som er med i Det nye testamentet, Peters fyrste brev. og Peters andre brev Namnet hans er knytt til fleire verk utanom Bibelens kanon, derimellom *[[Peters evangelium]]*, *[[Peters apokalypse]]*, *[[Den gnostiske Peters apokalypse]]* og *[[Petersaktene]]*.

Den katolske kyrkja ser Peter som den første paven. Han leid martyrdøden under keisar Nero, truleg i år 64 (tradisjonen seier år 67). Han vart etter vist nok krossfesta i Roma og Peterskyrkja er i følgje tradisjonen bygd over grava hans. Pave Pius XII fekk gjennomført utgravingar under Peterkyrkja, der fann dei ei grav som den katolske kyrkja meiner er Peter si.

Hos Origenes og i *Petersaktene* er det ei historie om martyriet hans. Han skal etter eige ønske blitt krossfesta med hovudet ned. På den måten ville han vise respekt for Jesus.

Minnedagane er 29. juni (saman med Paulus) og 22. februar (apostelen Peters stol).

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Apostelen Peter|Apostelen Peter]]» frå , den 26. april 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
Embete

Eit **embete** (frå keltisk til norrønt *embætti*) er ei nemning for dei høgste stillingane i statstenesta. Ein innehavar av eit embete vert kalla embetsmann eller òg embetskvinne.

I Noreg vert embetspersonar utnemnde av Kongen i statsråd. Dei har eit særskilt sterkt stillingsvern, som hovudregel berre kan avsetjast ved dom, jf. Grunnlova § 22. Dette grunnlovsvernet gjeld likevel ikkje medlemmer av statsrådet, tilsette ved statsrådets kontor, militære leiarar og visse andre grupper. 

Bakgrunnen for dette særskilt sterke stillingsvernet, var frykta for at ein kunne gli attende til einevelde dersom kongen kunne seia opp statstenestemenn på grunn av politiske usemjer. Embetsmennene hadde i perioden 1814 til 1884 ein dominerande posisjon i det norske samfunnet. Styrking av lokaldemokratiet har sidan redusert makta til embetsmennene. Mange stillingar som tidlegare var embete vert no tilsette på lågare forvaltingsnivå. 

## Sjå òg
* Embetseksamen
* Embetsbustad

## Kjelder
Pave Linus

**Linus** (død rundt 79) var pave frå rundt 68 til sin død. Han var den andre paven, rett etter Apostelen Peter. Ifølgje Tertullian vart Peter etterfølgt av Klemens I, men dette er i strid med alle andre kjelder.

Det er uklart når Linus vart pave. Peter lei martyrdøden i 64 eller 67, og dei fleste kjelder seier at han vart pave i 67 eller 68. Den heilage stolen skriv i si offisielle paveliste at det var i 68. Eusebius av Cæsarea hevder det var i 69, *[[Catholic Encyclopedia]]* seier 64, Liber Pontificalis 56 og Den liberianske katalog 55. Det er mogleg at han var Peters hjelpebiskop frå 55 eller 56, og at dette er årsaka til den tidlege dateringa i nokre kjelder.

Ifølge Ireneus av Lyon, i Adversus haereses III.iii.3, var pave Linus identisk med den Linus som blir nemnt av Paulus i hans Andre brev til Timoteus, 4,21. Det er ikkje sikkert om dette er ein korrekt påstand, eller om det er ei seinare namneforveksling.

Svært lite er kjent om livet til Linus. Han skal ha blitt fødd i Volterra i Toscana. Foreldra heite kanskje Herculaenus og Claudia. Ein del skrift vart tidlegare tilskrivne Linus, men desse har vist seg å vere fiktive eller usikre. Det vart lenge hevda at han nedfelte eit påbod om at kvinner skulle dekke til hovudet i kyrkja, men dette blir no rekna som svært tvilsamt. Ei forteljing om Peters og Paulus' martyrium, på latin, vart også lenge hevda å vere Linus' verk, men det er fastslått av det vart skrive i det 6. hundreåret.

Det er også noko uklårt kva tid han døydde. Dei fleste meiner det var i 79, men dateringa varierer i kjeldene mellom 67 og 81. Ifølge Liber Pontificalis døydde han som martyr, mens Ireneus seier han døydde ein naturleg død. Sida det ikkje pågjekk noko kristenforfølging på hans tid er det usannsynleg at han lei martyrdøden.

Hans minnedag er den 23. september. Dette er dødsdagen som er oppgitt i *[[Liber Pontificalis]]*, og dagen er såleis knytt til det tvilsame martyriet. Datoen har likevel blitt behalden, då ein ikkje har betre alternativ som gjer det viktig å gjere om på tradisjonen. Han skal ha blitt gravlagt på Vatikanhøgda, og det vart i det 7. hundreåret funne ei innskrift i nærleiken av Peters grav som nemner ein Linus.

## Kjelder og referansar

* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Linus (pave)|Linus (pave)]]» frå , den 26. april 2008.*
Hinnstein

**Hinnstein** (560 moh) er eit fjell i Harstad. Toppen gjev utsikt over Holtet, Medkila og Breivika, og er kanskje ein av dei mest vitja toppane i området. Av vegetasjon på Hinnstein finn ein vierkratt, fjellbjørk, blåbær og dvergfuru.
Komagaksla

**Komagaksla**, også kalla *Vatnafjellet*, er det høgaste fjellet på Sørøya i Finnmark. Fjellet strekker seg 659 meter over havet.
Svartfjellet i Loppa

**Svartfjellet** (nordsamisk *Čáhppesčohkka*) er eit fjell i Loppa kommune i Finnmark. Fjellet ligg ved den vesle isbreen Svartfjelljøkulen, nær den større Øksfjordjøkelen.

Fjellet vart lenge rekna som det høgaste fjellet i Finnmark på grunn av ei feilmåling. Det høgaste punktet i Finnmark ligg derimot på breen Øksfjordjøkelen og det høgaste fjellet ligg like ved, men har ikkje noko offisielt namn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Svartfjellet (Loppa)|Svartfjellet (Loppa)]]» frå , den 26. april 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
Seilandstuva

**Seilandstuva** er det høgaste fjellet på øya Seiland i Vest-Finnmark i Finnmark fylke. Fjellet er ein del av Seiland nasjonalpark og er det tiande høgaste i Finnmark. Det er òg det høgaste i Hammerfest kommune. 

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
* Fjell i Finnmark
Domen

**Domen** (127 moh.) er ein fjellovergang like vest for Bussesundet i Vardø kommune. 

Vegen er ofte vinterstengd pga. dårleg vêr. Domen er best kjend frå hekseprosessane i Finnmark på 1600-talet, då omkring 63 kvinner og jenter og to menn mellom 1621 og 1663 vart skulda og så avretta for forsverging, forgjering av folk, fe og eigedom, hamskifte, å ha andre gudar, dans på Domen og utukt med Satan. Av 132 personar som var skulda for trolldom i heile Finnmark var 76 av dei i Vardø.
Pave av den koptiske kyrkja i Alexandria

Dette er ei liste over **pavane av Alexandria** og patriarkane for heile Afrika på den heilage Sankt Markus' stol. Pavane er leiarar for den koptiske kyrkja.

*Ingen pave frå 326 til 328*

Ingen pave frå 454 til 457

**Ingen pave frå 907 til 910**

**Ingen pave frå 1216 til 1235**

**Ingen pave frå 1243 til 1250**

**Ingen pave frå 1524 til 1526**

Ingen pave frå 1569 til 1573

**Ingen pave frå 1603 til 1610**

Ingen pave frå 1852 til 1854

Ingen pave frå 1870 til 1874

**Ingen pave frå 1944 til 1946**

**Ingen pave frå 1956 til 1959**
Espen Lie

**Espen Lie** () i Porsgrunn er ein norsk sjakkspelar. Han blei Noregsmeister i sjakk i 2007. Espen Lie blei også utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 2007. 

## Noregsmeister i sjakk
I Noregsmeisterskapen i sjakk på Hamar i juli 2007 delte Espen Lie førsteplassen med Geir Sune Tallaksen, begge med 6,5 poeng på 9 rundar. Det var dermed nødvendig med omkamp om NM-tittelen. Då begge spelar for Porsgrunn sjakklubb blei omkampen spela i Porsgrunn 21-23. september 2007. Etter to innleiande remisar i dei to første partia med lang tenketid, skulle det deretter spelast to og to parti med hurtigsjakk. Dei tre første av desse partia vart remis, men så vann Espen Lie det fjerde hurtigsjakkpartiet og kunne dermed motta kongepokalen.

## Internasjonal meister i sjakk
Resultatet frå NM på Hamar var også så godt at det gav Espen Lie det tredje nødvendige nappet i IM-tittelen. Ratingkravet på 2400 var han over allereie, og han blei dermed utnemnd til Noreg sin 18. dåverande Internasjonale Meister i sjakk av Verdssjakkforbundet FIDE i slutten av september 2007.

## Fire stormeisternapp
I den store sjakkturneringa Reykjavik Open i mars 2008 klarte Espen Lie med 5,5 poeng på 9 rundar mot sterk motstand sitt første napp i stormeister-tittelen. Det andre nappet kom i Noregsmeisterskapen i Sandefjord i 2012 med 7 poeng på 9 rundar. Det tredje nappet kom i den internasjonale turneringa i Kragerø i slutten av februar 2017. Han klarte også eit fjerde (unødvendig) stormeisternapp i eliteserien i sjakk sesongen 2017-2018 med 7,5 poeng på 9 rundar. Han har i ettertid dermed «berre» trengt å få eigen FIDE-rating over 2500 for å bli utnemnd til stormeister, noko som kan vere vanskeleg nok: Han har som best hatt 2492 i perioden april 2018 til mars 2019. Det er ingen tidsfrist for å klare ratingkravet på 2500. 

## Anna
Espen Lie vart junior-noregsmeister i sjakk i 2002. Espen Lie er ein yngre bror til sjakkstormeister Kjetil A. Lie. 

## Bakgrunnsstoff
* Nokre av Espen Lie sine parti hos www.chessgames.com
* Espen Lie sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Espen Lie sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad nr. 4, 2007, s. 10-13
* Norsk Sjakkblad nr. 5, 2007, s. 11-13 og s. 25
* Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3

## Fotnotar
Det Kgl. Selskap for Norges Vel

**Det Kgl. Selskap for Norges Vel** (kortform *Norges Vel*) vart oppretta i 29. desember 1809 for å fremje lokalt utviklingsarbeid i Noreg. Initiativtakarane var blant andre biskop Frederik Julius Bech, Jacob Rosted, assessor Peter Collett og grev Wedel-Jarlsberg. Alt i 1810 tok selskapet initiativet til pengeinnsamling til støtte for eit norsk universitet i Christiania. Seinare brukte Henrik Wergeland selskapet i arbeidet for å fremje folkeopplysing. 

Norges Vel har i dag til formål å arbeide for utvikling av livskraftige lokalsamfunn. Medlemmene er organisasjonar og einskildpersonar, i hovudsak med tilknyting til landbruk, husflid og andre bygdenæringar.

Organisasjonen deler ut *Medaljen for lang og tro tjeneste* og enkelte andre heidersteikn. Norges Vel forvaltar òg legat; bl.a. eit eige utdanningslegat, eit landbrukslegat og eit kultur- og miljølegat. 

Organisasjonen, som har nær 40 tilsette, har hovudkontoret på Hellerud i Skedsmo kommune nord for Oslo. Dei har òg avdelingskontor i Bergen og i Levanger, samt eigne landkontor i Tanzania, Kosovo, Makedonia og Guatemala. 

## Bakgrunnsstoff
* Norges Vel
Ragnar Hoen

**Ragnar Harald Hoen** () var ein norsk sjakkspelar. Han vart Noregsmeister i sjakk tre gongar, i 1963, 1978 og 1981., og vann den nordiske meisterskapen i sjakk i 1967.

Ragnar Hoen vart utnemnd til tittelen FM (FIDE-meister i sjakk) av Verdssjakkforbundet FIDE.

Han har vore på det norske landslaget i sjakk-olympiaden (VM for landslag) heile 12 gongar, alle sjakk-OL frå 1960 til 1982, av dette fem gongar også som lagleiar.

Ragnar Hoen vann seniorklassa i NM i sjakk, aldersklassa for dei som er over 60 år kvart år frå 2002 til 2008, 7 år på rad, og deretter også i 2011.

Ragnar Hoen var heile 17 gongar med på å vinne NM i sjakk for klubblag for Oslo Schakselskap sitt lag.

Ragnar Hoen var onkel til høgdehopparen Steinar Hoen.

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad nr. 4, 2007, side 16 Ragnar Hoen - senior: Grossist i mesterskap
* Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
* Øystein Brekke: Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014. Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Nokre av Ragnar Hoen sine parti hos www.chessgames.com
* Ragnar Hoen sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Ragnar Hoen sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
Elva Pampas

**Pampas** er ei stor sideelv til Apurímac. Ho har utlaup i Apurímac ca. 40 kilometer nordvest for Abancay.

Retninga på elvefaret varierer mykje: Hovudgreina startar i sørlegaste grenseområdet mellom Ayacucho og Apurímac-regionen, over 4000 moh. Herifrå går laupet mot nord til eit punkt om lag 50&nbsp;km aust for byen Ayacucho der dalen gjer ein skarp boge og dreier mot sør og søraust. Så følgjer ca. 70&nbsp;km gjennom ein djup dal mot aust før dalen dreier rett nord dei siste 5 kilometrane. Regiongrensa mellom Ayacucho og Apurímac følgjer elvefaret i stort mon.

Det finst ei stor sidegrein til Pampas som også har namnet Pampas. Ho har kjelder i litt inn i Huancavelica-regionen, ca. 4000 moh. nær kjeldene til elva Ica. Dette elvefaret går grovt rekna frå vest mot aust ca. 140&nbsp;km gjennom Ayacucho-regionen. Dalbotnen som denne greina følgjer ligg under 3000 moh. det meste av strekket.

Grensa for nedslagsfeltet for Pampas ligg på vasskiljet i Andesfjella mot nedslagsfeltet til Stillehavet. Nedslagsfeltet til Pampas har spreidd busetnad med lite utbygd infrastruktur.

## Kjelder
Ene

**Ene** er ei elv i Peru på austsida av Andesfjella. 
 
Ene utgjer ein del av eit system av elvar som gjev vatn til Ucayali, ei stor sideelv til Amazonaselva. Ei av kjeldene til systemet er ved Nevado Mismi nord for Arequipa ved vasskiljet mot elva Colca. Dette vatnet går først inn i Apurímac, deretter Ene som vert til Tambo før vatnet går inn i Ucayali.

Ene startar på  kor Mantaro og Apurímac går saman, ca. 400 moh., kor regionane Junín, Ayacucho og Cuzco møtast.

Elva flyt i retning nordvest i ei lengd på 180,6 kilometer.

Ved  går Ene og Perené saman. Her ligg byen Puerto Prado, 295 moh. Nedanfor dette punktet har elva namnet Tambo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ene River|Ene River]]» frå ,  den 27. april 2008.*
Skredahøin

**Skredahøin** er eit fjell i Dovre og Lesja kommune i Innlandet. Den høgaste toppen er Store Skredahøin med ei høgd på 2004 meter over havet. Dette er det 189. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.

Andre toppar er Midtre Skredahøin på 1994 meter over havet, Nordre Skredahøin (1943 moh.), Austre Skredahøin (1891 moh.) Søre Skredahøin (begge 1891 moh.) og Nordaustre Skredahøin (1703 moh.). Nordre og Søre Skredahøin ligg berre i Lesja kommune, medan Austre og Nordaustre Skredahøin berre ligg i Dovre.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Surtningstinden

**Surtningstinden** er eit fjell i Luster kommune i Vestland. Det har ei høgd på 1997 meter over havet og er det 198. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Wergeland

**Wergeland** er eit norsk slektsnamn med opphav i gardsnamnet Verkland i Brekke i Sogn. På 1600-talet vart det skrive Verckeland, Wirckeland, Wircheland og Wirchland. Namnet kan tyde «land som det er lagt mykje arbeid i». 

Ein eldre skylding av eidsvollsmannen, teologen og politikaren Nicolai Wergeland, far av Henrik Wergeland og Camilla Collett, hadde arbeitt seg opp til kaptein. Han laga om namnet til Wergeland på 1700-talet. Han ønskte at yngre skyldfolk skulle nytte namneforma med W, og slik gjekk det. 

## Wergeland som etternamn
* Nicolai Wergeland (1780&ndash;1848), prest, far til H. Wergeland.
* Henrik Wergeland (1808&ndash;45), diktar
* Harald Titus Alexis Wergeland (1811&ndash;??), bror av Henrik
* Camilla Collett, fødd Wergeland. (1813&ndash;95), forfattar
* Harald Nicolai Storm Wergeland (1814&ndash;79), offiser
* Joseph Frantz Oscar Wergeland (1815&ndash;1895), generalmajor, bror av Henrik og Camilla
* Oscar Wergeland (1844&ndash;1910), kunstmålar
* Harald Wergeland (1912&ndash;87), fysikar
* Ingeborg Skjåk Bræk fødd Wergeland, (1913&ndash;2005), fredsaktivist

## Kjelder og referansar
Stetinden

**Stetinden** eller **Stetind** er namnet på fleire fjell i Noreg: 

* Stetinden i Tysfjord, kåra til Noreg sitt nasjonalfjell, i Tysfjord kommune i Nordland fylke.
* Stetinden i Jotunheimen, fjell på grensa mellom Lom kommune i Oppland og Luster i Sogn og Fjordane fylke.
Mantaro

**Mantaro** (quechua *Hatunmayo*: 'den store elva') er ei elv i det sentrale Peru med utlaup til Ene og er ein del av Amazonasbassenget. Ho er 724 kilometer lang, har eit nedslagsfelt på 15&nbsp;410 km&sup2; og startar i Cordillera Rumi Cruz, 5220 moh., nordvest for innsjøen Junín. Mantaro kryssar Junín-regionen (provinsane Junín, Yauli, Jauja, Concepción og Huancayo) og renn gjennom Huancavelica-regionen og møter Apurímac kor Ene startar som òg er grensepunktet mellom regionane Ayacucho, Cuzco og Junín. Men delar av Pasco-regionen går òg inn i elvebassenget. 

På turen gjennom Mantaro-dalen gjev elva vatn til jordbruk i den vidaste dalen i det sentrale Andes. Dalen gjev ein monaleg jordbruksproduksjon i Peru. I Tayacaja-provinsen i Huancavelica ligg Montaro kraftstasjonar, eit vasskraftverk som gjev årleg 7000 GWh, meir enn 30 % av  av all (20&nbsp;000 GWh) årleg elektrisk energi produsert i vasskraftverk i Peru.
Tablachaca-dammen over kraftstasjonane har endra hovedlaupet for Mantaro i årleg 5 månader slik at det blir mykje avkorta. Om det oppgavlege elvefaret blir rekna med i lengda på Mantaro, har ein funne at kjeldene til Mantaro nordvest for Junín-sjøen er dei fjernaste kjeldene til Amazonas-elva.

## Kjelder

**Denne artikkelen inneheld omsett tekst frå «[[:es:Río Mantaro|Río Mantaro]]» frå , den 27. april 2008*

;Referansar
Strynefjellet

**Strynefjellet** er eit fjellområde på grensa mellom Stryn kommune i Vestland og Skjåk kommune i Innlandet. Fjellområdet strekkjer seg grovt sett frå Jostedalsbreen i sør, og til Reinheimen i nord. Meir detaljert, så strekkjer området seg mellom Breidalen i Skjåk, Skridulaupen i Skjåk, og vestover til Hjelledalen i Stryn.

Strynefjell ligg på begge sider av den gamle vinterstengde Strynefjellsvegen (Riksveg 258) gjennom Videdalen. Det høgste punktet på den gamle vegen er 1139 moh.

## Kommunikasjon
Riksveg 15 er den viktigaste samferdsleåra gjennom området, som går frå aust frå Grotli langsmed Breidalen fram til Langvatn, der kan går nedover i 3 tunnelar nedover mot Ospeli bru, om Grasdalen, føre svingane nedover til Skåre, innast i Hjelledalen i Stryn.

Fylkesveg 63 tek til i krysset med riksveg 15 Langvatn, og held fram vestover Breidalen mot Geiranger i Stranda kommune i Møre og Romsdal. Fylkesveg 258 tek til på Grotli i Breidalen, og går inn i sidedalen Heilstugudalen vestover Tystigen og Videdalen, og svingane nedover til riksveg 15 ved Ospeli bru. Dette er den gamle Strynefjellsvegen.

## Kjelder
*
Blåmann Blåmann

**Blåmann blåmann** er ei musikkgruppe frå Vinje i Telemark. Gruppa er samansett av Odd Nordstoga, Silje Hegg, Asgaut Bakken og Lars Underdal.
Alba Mons

**Alba Mons** (tidlegare *Alba Patera*) er ein unik vulkansk struktur nord for Tharsis-regionen på Mars. Strukturen er ein enorm skjoldvulkan omtrent 1600 kilometer i diameter, men berre ~6 kilometer høg. Han er den største kjende vulkanen i solsystemet målt i areal og volum (med eit areal på 5,7  km² dekkjer han 5 % av overflata til Mars). Vulkanen har tynnare lavastraum enn andre skjoldvulkanar på Mars, med både enorme plateliknande lag og hundrevis av lange og tronge kanalar på sidene. Flesteparten av dei tronge kanalane er over 100 kilometer lange; nokre så lange som over 300 km; noko som tyder på utbrot over lang tid av lava med låg viskositet. Alba Mons ligg på eit system av forkastingar som går nordover ifrå Tharsis.

Alba skil seg ifrå dei andre *patera*-formasjonane på Mars på fleire måtar; vulkanen manglar furete oskeavsetjingar og ligg i lågland og ikkje i høgland.

## Sjå òg
* Marsfjell etter høgd

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Mars Reconnaissance Orbiter-bilete av Alba Mons
Raudeggi

**Raudeggi** er eit fjell i Skjåk kommune i Innlandet fylke. Den største toppen er Store Raudeggi med ei høgd på 1938 meter over havet. Dette er det 250. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.

Ein annan topp på fjellet er Nordaustre Raudeggi på 1784 meter over havet. Dette er det 502. høgaste fjellet i Noreg. 

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Greinbreen

**Greinbreen** er ein isbre i Breheimen på grensa mellom Luster kommune i Vestland og Skjåk kommune i Innlandet. Breen ligg mellom Tverrbotnbreen i aust og Jostedalsbreen i vest. 

Det høgaste punktet på breen er 1847 meter over havet, noko som er det 376. høgaste fjellet i Noreg av fjella med primærfaktor på minst 50 m.
Høgkulen

**Høgkulen** er ein fjelltopp på Mårådalsfjellet i Strynefjellet som ligg i Skjåk kommune i Innlandet. Han har ei høgd på 1842 meter over havet og er det 384. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Røykjeskarhøi

**Røykjeskarhøi ** er eit fjell i Skjåk kommune i Innlandet og Luster kommune i Vestland. Det har ei høgd på 1808 meter over havet og er det 455. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Thaulow

**Thaulow** er eit dansk-norsk slektsnamn. 

Namnet kjem frå Tavlov (med namn etter kyrkjebakken «Tavlhhaug»]] i Vejle i Sønderjylland. Namnet kom til Noreg med sorenskrivar Henrik Bertilsen Thaulow i Moss; far hans, prost Bertil Henriksen Thaulow, var son til sokneprest Henrik Sørensen i Tavlov. 

## Folk med namnet Thaulow
* Harald Thaulow norsk forfattar
* Fritz Thaulow norsk målar 
* Erik Thaulow norsk lækjar 
* Heinrich Arnold Thaulow norsk lækjar
* Johan Fredrik Thaulow norsk lækjar

## Litteratur
* Th. Thaulow 1922: *Slægterne Thaulow*
Liturg

Ein **liturg** (frå gresk, 'offentleg tenar') er ein prest eller ein annan person som med kyrkjeleg fullmakt forrettar altartenste ved ei gudsteneste.

I den norske kyrkja ber presten som liturg alba og stola. Tidlegare bruka presten samarie og messeskjorte, og dei som har bruka slik liturgisk drakt kan halde fram med å bruke den. Når han forettar nattverd, brukar han messehakel utanpå prestekjolen.

Liturgen står vend mot altaret under bønene og mot kyrkjerommet når han talar til kyrkjelyden. Under syndsvedkjenninga kneler han ved altaret.
Alba

:*Sjå òg [[Alba (fleirtyding)]]*

Ein **alba** (frå latin 'kvit') er ei fotsid, kvit messeskjorte (kappe) som liturgen brukar når han forrettar gudsteneste. 

Halsopning, ermvidde, ryggfoldar og stoff for albaer brukte av prestar i Den norske kyrkja er fastsett ved kongeleg resolusjon 30. mai 1980. Prestevikar, kateket og diakon brukar alba med trekantforma krage, stor ermvidde og ryggfoldar. Andre lekmenner kan bruke ein enkel kvit kappe.

Albaen har opphav frå antikken og tek opp igjen kjortelen frå oldkyrkja. Den «økumeniske albaen» som vert bruka i Den norske kyrkja, vart utvikla på 1950-1960 talet av katolske kunsthandverkarar sørover i Europa.

Den tradisjonelle romersk-katolske drakta som vart bruka i Danmark-Noreg før reformasjonen, vert enno bruka i Sverige og Finland.

## Kjelder
* *[[Gudstenestebok for Den norske kyrkja|Gudstjensestebok for den norske kirke]]* ISBN 82-543-0716-4
* www.kyrkja.no
* KIRKETEKSTILENES BAKGRUNN OG BRUK Ved Turid Lundby (PDF)