open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
EM i friidrett 2024

**Europameisterskapen i friidrett 2024**, den 26. i rekka, vart avvikla på Stadio Olimpico i Roma i Italia frå torsdag 7. til onsdag 12. juni. 1559 deltakarar frå 48 land var påmeld til meisterskapen, der det vart tevla i 49 øvingar; jamt fordelt på menn og kvinner. Det var andre gongen europameisterskapen vart avvikla i Roma, sist i 1974, og tredje gongen i Italia. Den aller fyrste europameisterskapen i friidrett fann stad i Torino i 1934.

Arrangørlandet toppa medaljetabellen med sine 11 gullmedaljar, 9 sølvmedaljar og 4 bronsemedaljar. Italienske Nadio Battocletti vart europameister på både 5- og 10&nbsp;000 meter. Ho og mellomdistanseløparen Jakob Ingebrigtsen frå Noreg var dei einaste som sikra seg to individuelle gullmedaljar, Ingebrigtsen triumferte på 1500 meter og 5&nbsp;000 meter i den tredje europameisterskapen i rad.

Omframt Jakob Ingebrigtsen sine to gullmedaljar, vann Karsten Warholm langhekken og Karoline Grøvdal halvmaraton. Grøvdal tok elles sølv på 5&nbsp;000 meter, sølv fekk også tikjemparen Sander Skotheim. Spjutkastaren Marie-Therese Obst overraska med å sikre seg bronsemedaljen i øvinga.

## Menn
### 100 meter

### 200 m

### 400 m

### 800 m

### 1500 m

### 5&nbsp;000 m

### 10&nbsp;000 m

### Halvmaraton

### 110 meter hekk

### 400 m hekk

### 3&nbsp;000 m hinder

### 4 × 100 meter stafett

### 4 × 400 m stafett

### 20 km kappgang

### Høgdehopp

### Stavhopp

### Lengdehopp

### Tresteghopp

### Kulestøyt

### Diskoskast

### Sleggjekast

### Spjutkast

### Tikamp

## Kvinner
### 100 meter

### 200 m

### 400 m

### 800 m

### 1500 m

### 5&nbsp;000 m

### 10&nbsp;000 m

### Halvmaraton

### 100 meter hekk

### 400 m hekk

### 3&nbsp;000 m hinder

### 4 × 100 meter stafett

### 4 × 400 m stafett

### 20 km kappgang

### Høgdehopp

### Stavhopp

### Lengdehopp

### Tresteghopp

### Kulestøyt

### Diskoskast

### Sleggjekast

### Spjutkast

### Sjukamp

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Leichtathletik-Europameisterschaften 2024|Leichtathletik-Europameisterschaften 2024]]» frå ,  den 19. juni 2024.*
Unni Anisdahl

**Unni Marie Anisdahl** () er ein norsk tidlegare handballspelar og sportsjournalist frå Harstad.

Etter eit år som friidrettsutøvar for IF Sturla, melde Anisdahl seg i 1967 inn i handballaget Vestar frå Oslo. Med Vestar vann ho ei rad seriemeisterskap, det siste i 1977, og ho var med på fleire triumfar i NM-cupen. Åra 1971-77 spelte ho 72 landskampar som linjespelar og skåra 58 mål. Ho deltok i alle tre verdsmeisterskapane i perioden.

Anisdahl arbeidde som journalist i Norsk Rikskringkasting, stasjonert mange år i NRK Sørlandet og seinare i sportsredaksjonen i Oslo.

## Kjelder

*handball.no
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Unni Anisdahl|Unni Anisdahl]]» frå ,  den 19. juni 2024.*
Slaget ved Culloden

**Slaget ved Culloden** (engelsk *Battle of Culloden*; skotsk-gælisk *Blàr Chùil Lodair*) var den siste konfrontasjonen under Jakobittopprøret i 1745.

16. april 1746 kjempa dei jakobittiske styrkane under Charles Edward Stuart mot dei lojalistiske troppane under kommando av William Augustus, hertug av Cumberland nær Inverness i det skotske høglandet. Den hannoverianske sigeren ved Culloden stansa dei jakobittiskes forsøka på å styrta huset Hannover for å gjeninnsetja huset Stuart på den britiske trona. Charles Stuart gjorde aldri fleire forsøk på utfordra den hannoverianske kontrollen over Kongedømet Storbritannia. Konflikten var det siste feltslaget som blei utkjempa på britisk jord.

Den jakobittiske hæren til Charles Stuart bestod i all hovudsak av skotske høglendarar, nokre låglandsskottar og ei lita utbrytargruppe av engelske soldatar frå Manchester Regiment. Jakobittene var støtta og forsynte av Kongedømet Frankrike, frå irske og skotske einingar i fransk teneste. Ein samansett infanteribataljon («Irish Picquets»), sett saman  av avdelingar frå kvart av regimenta i den irske brigaden, og dessutan ein eskadron av irsk kavaleri i den franske hæren, deltok i slaget ved sida av eit regiment av Royal Scots (Royal Ecossais), som var bygd opp året før for å støtta kravet til Stuart. Dei britiske regjeringsstyrkane (hannoverianske lojalistar) bestod hovudsakleg av engelskmenn, saman med eit stort tal av låglands- og høglandsskottar, ein bataljon frå Ulster og nokre hessianarar frå Tyskland og austerrikarar. Slaget på Culloden Moor var kortvarig, men blodig, det fann stad i løpet av ein time. Etter eit mislykka angrep av høglendarane mot linjene til regjeringstyrkane, blei jakobittene nedkjempa og drivne vekk frå slagfeltet.

Mellom 1500 og 2000 jakobittar blei drepne eller skadde i det korte slaget, medan tapet til regjeringsstyrkane var berre 50 døde og 259 skadde. Slaget og etterspelet av det vekkjer sterke kjensler sjølv i dag: University of Glasgow gjorde Cumberland til æresdoktor. Mange moderne kommentatorar hevdar at dei følgjande aksjonane mot jakobittene var brutale, og dette førte til at Cumberland fekk tilnamnet «slaktaren». 

Seinare blei det gjort ein innsats for å integrera dei relativt uregjerlege høglendarane inn i det britiske kongedømet. Det blei innført sivile straffer for å svekkja gælisk kultur og angripa det skotske klansystemet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Slaget ved Culloden|Slaget ved Culloden]]» frå ,  den 20. juni 2024.*  

## Bibliografi

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Paoletti, Ciro. "The Battle of Culloden: A Pivotal Moment in World History." *Journal of Military History* 81.1 (2017). pp 187–198.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Filmar og dokumentarar
*  
*
Sergej Pogorelov

**Sergej Valentinovitsj Pogorelov** () var ein russisk handballspelar, fødd og død i Volgograd. Perioden 1996-2000 vart han både europameister, verdsmeister og olympiameister. Han var rykkromspelar.

## Karriere
### Klubbspel
Pogorelov spelte på Kaustik Volgograd sitt lag i heimlandet tiil 1999. Han flytta då til Tyskland og gjorde etter tur teneste i TBV Lemgo og TSV Eisenach. I 2001 reiste han til spanske Ciudad Real der han våren 2002 var med på å vinne europacupen for cupvinnarar. Sidan vandra han frå det eine handballaget til det andre, franske Villeurbanne og Paris Handball, til spanske Altea og Algeciras.

### Landslagsspel
Pogorelov deltok i 194 landskampar for Russland. Han vart europameister 1996, verdsmeister 1997 og olympisk meister i 2000 og vann bronse Sommar-OL 2004. Under Handball-EM 1998 fekk han plass på stjernelaget, trass i at laget hans enda på fjerdeplassen.

### Merittar
*EM 1996: Gullmedalje, 23–22 mot Spania
*VM 1997: Gullmedalje, 23–21 mot Sverige
*VM 1999: Sølvmedalje, 24–25 mot Sverige
*Sommar-OL 2000: Gullmedalje, 28–26 mot Sverige
*EM 2000: Sølvmedalje, 31–32 mot Sverige
*Sommar-OL 2004: Bronsemedalje, 28–26 mot Ungarn
*Vinnar av cupvinnarcupen: 2002 for Ciudad Real

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Sergei Walentinowitsch Pogorelow|Sergei Walentinowitsch Pogorelow]]» frå ,  den 20. juni 2024.*
Sven Tore Jacobsen

**Sven Tore Jacobsen** () er ein tidlegare næringslivsleiar, handballspelar og -trenar frå Oslo. Han var landslagssjef for Noregs kvinnelandslag i handball frå 1984 til 1993. Han leia landslaget til sølv- og bronsemedaljar i fire internasjonale meisterskap, så som sølv i Sommar-OL 1988 og Sommar-OL 1992. Javobsen vart tildelt Olavstatuetten i 1994.

### Handballspelar
Jacobsen spelte på Refstad IL sitt handballag frå 1971. Med laget frå Oslo vart han seriemeister tre gongar. I 1979 fekk han jobb og flytta til Trondheim, byrja spele på SK Rapp. 

### Trenar
Etter å ha vore spelande Rapp-trenar ei tid, tok han sommaren 1981 trenarjobben i Sverresborg IF. Han leia kvinnelaget til triumf i noregsmeisterskapen 1982. Frå 1984 var han norsk landslagssjef på kvinnesida. To år seinare overraska landslaget med å vinne bronsemedaljen i Handball-EM 1986, fyrste gongen eit norsk handballag sikra seg ein internasjonale medalje. Åra framover etablerte det norske mannskapet seg i verdstoppen, sanka sølvmedaljar i to sommar-OL og bronse i Handball-VM 1993 på heimebane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sven Tore Jacobsen|Sven Tore Jacobsen]]» frå ,  den 20. juni 2024.*  

*handball.no
Malukuprovinsen

**Maluku** er ein provins aust i Indonesia som omfattar dei sentrale og sørlege regionane av Molukkane (Malukuøyane). Den største byen og hovudstaden i provinsen er Ambon på den vesle øya Ambon. Provinsen grensar til Nord-Maluku, Sørvest-Papua og Vest-Papua i nord, Sentral-Sulawesi og Søraust-Sulawesi i vest, Bandahavet, Australia, Aust-Timor og Aust-Nusa Tenggara i sør og Arafurahavet, Sentral-Papua og Sør-Papua i aust. Provinsen har eit areal på 57803,81 km2. Det totale folketalet ved folketeljinga i 2010 var 1 533 506, eit tal som hadde stige til 1 848 923 ved folketeljinga i 2020. Det offisielle estimatet ved midten av 2023 var 1 908 753.

Alle Maluku-øyane var del av ein provins frå 1950 til 1999. I 1999 blei den nordlege delen av Maluku skild ut for å danna ein eigen provins, Nord-Maluku (Maluku Utara), skild frå den attverande (Sør-)Malukuprovinsen av Seramhavet.

Maluku har to hovudreligionar, islam som ved folketeljinga i 2020 blei følgd av 52,85 % av folkesetnaden i provinsen, og kristendom, med 46,3 % følgjarar (39,4 % protestantar og 7,0 % katolikkar).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Maluku (province)|Maluku (province)]]» frå ,  den 20. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gunnar Pettersen

**Gunnar Atle Pettersen** () er ein norsk tidlegare handballspelar og -trenar frå Moss. Han var landslagssjef 1989–94 og 2001–08 for det norske handballandslaget for menn.

Pettersen var rykkromspelar og aktiv med i mosselaget HK Herulf til 1978. Deretter spelte han på Fredensborg/Ski, eit lag han vart seriemeister med i 1982. Seinare spelte han på Skien BK og Sandefjord TIF sine handballag. Perioden 1978-87 deltok han i 137 av Noregs landskampar, skåra 462 mål.

Frå 1989 til 1994 lukkast Pettersen lite som norsk landslagssjef på karasida. Nivået på dei norske landslaga var høgre då han åra frå 2001 til 2008 på ny leia dei norsk landslagskarane. Ved VM 2005 leia han til ein sjuandeplass, i sitt siste meisterskap som landslagssjef tok han mannskapet til ein sjetteplass.

## Kjelder

*handball.no
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gunnar Pettersen|Gunnar Pettersen]]» frå ,  den 20. juni 2024.*
Belgisk øl

**Belgisk øl** blir produsert i nærare 1 500 ulike sortar, og ved bruk av fire ulike gjæringsmetodar. Enkelte landsdelar kan vera kjende for bestemde ølsortar. 

Trappistøl blir produsert av kloster knytte til trappistordenen, og gir støtte til velgjerande formål.  Belgisk øl blir brukt i matlaginga i heimen og på restaurant. Det blir også brukt i den industrielle matvareproduksjonen, som til dømes ved øl-vaska ost. Fleire organisasjonar arbeider for eit ansvarleg ølkonsum. Berekraft har vorte ein del av ølkulturen, mellom anna gjennom gjennvinnbar forpakning og redusert vassforbruk i produksjonen. Frå 1980-åra har talet på mikrobryggjeri auka mykje.

Belgisk øl blir produsert etter fire ulike gjæringsmetodar, noko som gir store variasjonar:

# spontangjæring, som gir unike ølslag i Europa, mellom anna øltypane lambic, geuze og kriek.
# overgjæring, som blir brukt for å laga trappistøl, lyst øl og ei rekkje spesialøl.
# blanda gjæring, som blir brukt til å laga mørkt øl
# undergjæring, som blir brukt til pilsner-typen.

Ulike institusjonar i Belgia tilbyr utdanning i *zythologi*, ølkunnskap eller ølstudiar.

I 2016 blei belgisk ølkultur oppført på UNESCO si liste over immateriell kulturarv.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Belgisk øl|Belgisk øl]]» frå ,  den 19. juni 2024.*
Marie-Jeanne Riccoboni

**Marie-Jeanne Riccoboni** (), fødd **Laboras de Mézières**, var ein fransk forfattar og skodespeler.

## Bakgrunn
Ho var fødd i Paris i 1713. Foreldra hennar var Marie-Marguerite Dujac frå Paris og Christophe de Heurles du Laboras frå Troyes. Dei hadde gifta seg 29. april 1710, men faren var allereie gift, og blei dømt for bigami den 4. juni 1714. Han drog tilbake til den fyrste kona si i Troyes. Riccoboni var no rekna som uektefødd, og blei sett i kloster for å bli nonne. Ho nekta å følgja denne avgjersla, og mor hennar måtte ta henne ut att då ho var 14, i 1728.

I 1734 gifta ho seg med Antoine François Riccoboni, som var komikar og dramatikar, men ekteskapet skal ha vore ulukkeleg. Gjennom ektemanne fekk ho sjølv høve til å bli skodespeler, men hadde berre moderat suksess på scenen.

Riccoboni gav ut sin fyrste roman i 1757, og fekk suksess i heimlandet og i omsetjing i England. Ho blei redaktør for eit tidsskrift, *L'Abeille*, i 1761.

Ho fekk ei liten pensjon frå krona, men mista denne som følgje av revolusjonen. Ho døydde i Paris den 7. desember 1792 i stor fattigdom.

### Forfattarskap
Den fyrste romanen til Riccoboni var *Les Lettres de Mistris Fanni Butlerd* (1757), som tok for seg utelukkinga av kvinner frå det offentlege livet. Ho er òg kjend for å ha publisert *Les Lettres de Juliette Catesby* i 1759. Frances Brooke si omsetjing til engelsk blei raskt ein suksess i England, og gjekk gjennom seks opplag. I skreiv Riccoboni ein roman kring temaet til Fielding sin roman *Amelia*, og i 1765 gav ho ut eit framhald av Marivaux sitt ufullendte verk *Marianne*. Riccoboni korresponderte òg med Pierre Choderlos de Laclos, forfattaren av *Les Liaisons Dangereuses*, og med David Hume og den kjende teatermannen David Garrick. Breva til desse personlegdommane, inkludert diplomaten Robert Liston, inneheld ei skildring av livet i Frankrike på siste delen av 1700-talet.

Verka til Madame Riccoboni har parallellar i engelsk litteratur gjennom verk av Laurence Sterne og Samuel Richardson. Ein enda nærare parallel kan ein finna i verka til Henry Mackenzie. Verka hennar er òg blitt skildra som «brevromanar» som inneheld forhandlingar om kvinnelegheit, lyst og ambisjon. Ho påverka andre skribentar, inkludert Pierre Choderlos de Laclos og den litterære estetikken hans.

Nokre av dei kjende verka hennar er:

* *Lettres de mistriss Fanni Butlerd* (1757)
* the remarkable *Histoire du marquis de Cressy* (1758)
* *Les Lettres de Juliette Catesby* (1759), an epistolary novel appreciated by Voltaire and translated into English by Frances Brooke in 1760
* *l'Histoire d'Ernestine* (1765), which La Harpe thought her masterpiece
* three series of *Lettres* in the names of:
** *Adelaide de Dammartin (comtesse de Sancerre)* (2 vol., 1766)
** *Elizabeth Sophie de Valliere* (2 vol., 1772)
** *Milord Rivers* (2 vol., 1776)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:fr:Marie-Jeanne Riccoboni|Marie-Jeanne Riccoboni]]» frå , og «[[:en:Marie Jeanne Riccoboni|Marie Jeanne Riccoboni]]» frå  den 19. juni 2024.*
Handball under Sommar-OL 2024/Kvinner

**Handball under [[Sommar-OL 2024]]** for kvinner fann stad frå 25. juli til 10. august 2024. Tolv nasjonar deltok i turneringa. Laga vart delte inn i to gruppar med seks lag, der dei spelte kampar mot kvarandre. Dei fire beste laga frå kvar gruppe gjekk vidare til kvartfinalen. Dei tapande semifinalistane spelte bronsefinale, medan vinnarane spelte finale.

Noreg blei olympiske meistrar for tredje gong etter å ha slege Frankrike 29&ndash;21 i finalen. Danmark tok bronsemedaljen etter å ha slege Sverige 30&ndash;25 i bronsefinalen. 

## Arenaar

## Innleiande runde
*Alle klokkeslett er oppgjevne etter lokaltid ([[UTC+02.00]]).*
### Gruppe A

--------

--------

--------

--------

--------

### Gruppe B

--------

--------

--------

--------

## Sluttspelet
### Kvartfinalar

-------

-----

-------

### Semifinalar

------

### Bronsefinale

### Finale

## Sluttplassering og statistikk

### Sluttplassering



### All-star-laget

### Toppscorarar

Source: Olympics Paris 2024 goalscorers

### Topp målvakter

Source: Olympics Paris 2024 goalkeepers

## Medaljevinnarar

## Sjå òg
* Handball under Sommar-OL 2024 – Menn

## Kjelder
Nils Rasmussen

**Nils Sevrinsson Rasmussen** () var ein norsk skipsførar frå Ålesund.

Nils var eldst av dei åtte borna til Sevrin Rasmusson Bjørgeholm og Karen Nilssdotter Humla, eit ektepar som slo seg ned i Steinvågen i ytre del av den unge byen Ålesund. Kort tid etter han vart konfirmert gjekk Nils til sjøs. Han byrja som dekksgut, vart etter ganske få år skipper. I «mange aar gik han i botlenosefangst herfra, førte "Britannia", "Skirner" og flere skuter». Seinare gjekk han «atter i koffardifart, og førte i længere tid skibe" mellom Frankrike og England under den fyrste verdskrigen. På sin eldre dagar kjøpte han fiskeværet Skarvåg i Bø i Vesterålen. Straks før jul 1923 reiste han dit frå Ålesund, døydde brått.

Nils Rasmussen var gift med Petra Sivertsdotter Paulsen (1858-1928) frå Sokndal i Rogaland. I tida frå 1883 til 1903 vart dei foreldre til åtte born: Kamilla, Johanne, Nelly, Sevrin, Paul, Einar, Marie og Ågot. I 1900, før bybrannen 1904, budde familien i Brunholmgata. År 1920 heldt familien til i Steinvågvegen. 

## Kjelder

*Folketeljinga 1900
*Folketeljinga 1920
Therese Bakkevoll

**Therese Bakkevoll** () er ein norsk forfattar frå Tromsø. Ho har studert ved Litterär Gestaltning i Göteborg og ved Forfattarstudiet i Tromsø, og har hatt tekstar på trykk i fleire tidsskrift og antologiar, blant anna antologien *Slutten på historia. Nye nynorske noveller* og *Signaler*. Ho har også drive med slampoesi, som ho blei noregsmeister i i 2008. Ho debuterte som romanforfattar med *Tallboy* i 2023.

## Bibliografi

* *Tallboy* (Samlaget, 2023), ISBN 9788234003493

## Kjelder
The Blue Nile

**The Blue Nile** er ei musikkgruppe frå Glasgow i Skottland, skipa i 1981 av Paul Buchanan (song, gitar), Robert Bell (bassgitar, synthesizer) og Paul Joseph Moore (keyboard, piano). Frå byrjinga hadde ho ein synthesizer-basert sound, men dei to seinare albuma har ein meir akustisk stil. 

## Historie
Gruppa blei danna då Buchanan og Bell studerte ved Universitetet i Glasgow og byrja skriva låtar saman. Der møtte dei keyboardspelaren PJ Moore. Som trio byrja dei spela ulike stader i Glasgow og gjera demoopptak. I 1981 gav gruppa ut ein singel med låtane «I Love This Life» og «The Second Act» på eige selskap.

Ved eit tilfelle hamna ein av demoane hjå Linn Electronics, ein produsent av audioprodukt som likte demoen så mykje at dei tilbaud seg å finansiera eit album med gruppa. Debutalbumet *A Walk Across the Rooftops* kom ut i 1984 og fekk mykje merksemd.

Etter debutalbumet har den kritikerroste gruppa berre gitt ut eit fåtal album med lange mellomrom. Oppfølgjaren *Hats* frå 1989, med låtar som «The Downtown Lights» og «Headlights on the Parade» nådde ei topp 20-plassering i England, og er eit av dei få albuma som fått høgaste karakter i bladet Q. *Peace at Last* kom ut i 1996 med ein meir akustisk sound enn dei tidlegare albuma.

Etter å ha gitt ut albumet *High* 2004 var det uklart om gruppa framleis eksisterte, men ho blei ikkje oppløyst offisielt. Paul Buchanan gav ut soloalbumet *Mid Air* i 2012.

Gruppa har samarbeidd med blant anna Peter Gabriel, Rickie Lee Jones, Annie Lennox, Robbie Robertson, Julian Lennon og Texas. Annie Lennox spelte inn ein coverversjon av «The Downtown Lights» til albumet *Medusa* frå 1995. Andrea Corr frå The Corrs spelte inn ein coverversjon av «Tinseltown in the Rain» på *A Walk Across the Rooftops* i 2011.

## Diskografi

; Album

* *A Walk Across the Rooftops* – 1984
* *Hats* – 1989
* *Peace at Last* – 1996
* *High* – 2004

; Singlar/EP-ar

* "I Love This Life" / "The Second Act" – 1981
* "Stay" / "Saddle The Horses" – 1984
* "Tinseltown In The Rain" / "Heatwave" – 1984
* "The Downtown Lights" / "The Wires Are Down" – 1989
* "Headlights On The Parade (Bob Clearmountain Remix)" / "Headlights On The Parade (Album Version)" – 1990
* "Saturday Night (Edit)" / "Saturday Night (Album Version)" – 1990
* "Happiness" / "O Lolita" / "War Is Over" – 1996 (Maxi-singel)
* *I Would Never* (EP) – 2004
* "She Saw The World" / "Soul Boy (Remix)" – 2004

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:The Blue Nile|The Blue Nile]]» frå ,  den 20. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Onsen

**Onsen** er eit japansk omgrep som blir brukt for varme kjelder, og dessutan badeanlegg og overnattingsstader knytte til desse. På grunn av mykje vulkansk aktivitet har Japan tusenvis av onsenar over heile landet. Desse speler ei viktig rolle i japansk turisme.

Ei varm kjelde skal ha eitt visst mineralinnehald eller halda minst 25 °C for å kunna kategoriserast som ein onsen.

Vanlegvis er onsenar offentleg tilgjengelege, og ein kan betala for å koma inn. Bada er delte etter kjønn, sjølv om det har vorte vanlegare med onsenar der begge kjønn kan bada. Dette blir for kalla *konyoku*.

Det finst eigne japanske gjestgjevarstader med privat onsen (kalla ''ryokan'') der ein kan kombinera overnatting med onsen. Mange har dessutan små, private onsenar på bada på romma.

## Kjende onsen (utval)

* Ehime prefektur:
** Dōgo onsen
* Fukushima prefektur:
** Iizaka onsen
** Takayu onsen
** Tsuchiyu Onsen
* Hyōgo prefektur:
** Arima Oosen
* Gifu prefektur:
** Nigorigo onsen
* Gunma prefektur:
** Kuatsu onsen

## Biletgalleri

Fil:Dogo_Hot_Spring1(Matsuyama_City).JPG|Dogo onsen, hovudbygningen. Desse varme kjeldene er i byen Matsuyama.
Fil:Dogo_hot_springs_main_building_in_Tobu_World_Square_20130614.jpg|Dogo onsen, modell av hovudbygningen.
Fil:Tamagoyu,_天渓の湯_01.jpg|Tamagoyu, eit av utandørsanlegga ved Takayu onsen i Fukushima by.
Fil:Outdoor_hot_spring_bath_in_Nigorigo_Onsen.jpg|Utandørs badestad iNigorigo Onsen i Gifu prefektur i Japan.
Fil:湯畑.jpg|Kuatsu Onsen i Gunma prefektur i Japan, fotografert i juni 2019


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Onsen|Onsen]]» frå ,  den 20. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
NM i friidrett 1930

**Noregsmeisterskapen i friidrett 1930**, hovudmeisterskapen, vart avvikla på Skansemyren i Bergen helga 16. og 17. august 1930. Om lag 3&nbsp;000 tilskodarar var til stades om laurdagen, ei 4&nbsp;000 om sundagen. Milløpet vart avvikla sundag 6. juli i Halden.

Konrad Hauge forbetra den norske rekorden i 110 meter hekk til 15,2 sekund. Hjalmar Johannesen vart tildelt kongepokalen etter å ha sikra seg fire medaljar.

## Menn
### 100 meter





### 200 m





### 400 m





### 800 m





### 1500 m





### 5&nbsp;000 m





### 10&nbsp;000 m





### 110 meter hekk





### 400 m hekk





### 4 x 100 meter stafett





### Høgdehopp





### Stavhopp





### Lengdehopp





### Tresteghopp





### Kulestøyt





### Diskoskast





### Sleggjekast





### Spjutkast





## Kjelder
*''Norsk fri-idretts historie fra 1896 til 1950''. Oslo 1952.
*Idrettsliv 18. august 1930
*Morgenavisen 18. august 1930
Fotball under Sommar-OL 2024 – Kvinner

**Fotball under [[Sommar-OL 2024]]** for kvinner vil finne stad frå 25. juli til 10. august 2024. Tolv nasjonar deltek i turneringa. Laga vart delte inn i tre gruppar med fire lag, der dei spelar kampar mot kvarandre. Dei to beste laga frå kvar gruppe og dei to beste tredjeplasslaga avanserer til kvartfinalen. Dei tapande semifinalistene spelar bronsefinale, medan vinnarane spelar finale.

I tillegg til OL-vertsbyen Paris, skal det også spelast kampar i Bordeaux, Lyon, Marseille, Nantes, Nice og Saint-Étienne.

I motsetnad til herreturneringa, der turneringa blir spelt med U-23 lag, er det ingen aldersrestriksjonar i kvinneturneringa. Alle land som er tilslutta FIFA kunne melde på lag til OL-kvalifiseringa.

## Arenaar
Sju arenaar i sju forskjellige franske byar skal brukast under fotballturneringa i dei olympiske sommarleikane.

## Trekkinga
Trekkinga for gruppene i turneringa blei gjennomført 20. mars 2024 ved Pulse-bygget i Saint-Denis i Frankrike.

De tolv laga blei trekte inn i tre grupper med fire lag. Vertsnasjonen Frankrike blei automatisk seeda til skål 1 og tildelt posisjon A1, mens resten av laga blei fordelte i sine respektive skåler basert på FIFA-rankinga frå 15. mars 2024 (vist i parentes nedanfor). Ingen grupper kunne ha meir enn eitt lag frå kvar konføderasjon.

## Innleiande runde
### Gruppe A

* Den 27. juli 2024 blei Canada trekt 6 poeng etter at det canadiske støtteapparatet blei tatt for å spionere på spelarane til New Zealand på trening med drone.

------

-------

### Gruppe B

-------

-------

### Gruppe C

------

------

## Sluttspelet
### Kvartfinalar

-------

----------

-------

### Semifinalar

--------

### Bronsefinale

### Finale

## Sjå òg
* Fotball under Sommar-OL 2024 – Menn

## Merknader

## Referansar
Glenn Solberg

**Glenn Solberg** () er ein norsk handballtrenar og tidlegare spelar frå Drammen. Han er sidan 2020 landslagssjef for Sveriges mannlege handballag.

## Spelar
Solberg var spelstyrar då Drammen HK i 1996 vann EHF-cupen. Sidan var han med å sikre Drammens-laget fire seriemeistertitlar, den siste i 2010. Han var også med då Drammen HK vann NM-finalen 2008. Inn i mellom vann han den spanske seriemeisterskapen 2003 og EHF-europserien for FC Barcelona, samt den nasjonale cupmeisterskapen 2004 for same klubben. I 2005 vart han tysk pokalmeister med Flensburg-Handewitt.

Solberg deltok 1994-2008 i 122 av Noregs landskampar, skåra 250 mål.

## Trenar
Solberg leia Sverige til sølvplass i VM 2021, triumf i EM 2022 og bronse ved EM 2024.

## Kjelder
*handball.no

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Glenn Solberg|Glenn Solberg]]» frå ,  den 21. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
Pål Bye

**Pål Bye** () er ein norsk tidlegare handballspelar frå Oslo, han var målvakt.

Bye spelte i årevis på Oppsal IF sitt sigerrike lag. Han vart såleis seriemeister 1976, 1978 og 1980. Frå landslagdebuten i 1965 til 1980 vakta han det norske målburet i 150 landskampar. Han deltok i Sommar-OL 1972 i München der Noregs lag enda på niandeplass.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pål Bye|Pål Bye]]» frå ,  den 21. juni 2024.*  

*handball.no
Jonas Fuglevik

**Jonas Eriksson Fuglevik** () var ein norsk fiskar, skipper og reiar frå Haram, busett i Ålesund.

Fuglevik dreiv i yngre år fiske heime frå øya Fjørtofta med tradisjonelle båtar og møring. I 1886 slo han seg ned i Ålesund, dreiv då då fiske med bankskøyte. I 1891 fekk han bygt seg skøyta Sleipner på Halsnøy. Med denne dreiv han fiske på sunnmørskysten om vinteren og på Finnmarka om sommaren. Inspirert av nordnorsk selfangst, drog han våren 1898 med Sleipner til selfangst i Vestisen. Han var ishavsskipper i fem år, gjekk då tilbake til fisket «da han ikke lenger trivdes med selfangstyrket».

Jonas Fuglevik var frå Otterlei i Haram. Han var gift med Marta Sivertsdotter f. Høgset (1857-1946) frå Midsund, saman fekk dei minst åtte born. I 1900 budde dei i Nedre Strandgate 33. Heimen deira strauk med i bybrannen 1904. År 1920 budde familien i Steinvågvegen, noko lengre vest på Aspøya i Ålesund. 

## Kjelder
*Odd Vollan: *Ishavsfart*. 1951.
*Folketeljing 1900
*Folketeljing 1920
Friidrettslandskampen Noreg–Sverige 1932

**Friidrettslandskampen Noreg–Sverige 1932** for menn vart avvikla på Bislett stadion i Oslo helga 18. og 19. juni. Landskampen enda med norsk triumf 90–79. Begge landa deltok med to utøvarar i kvar av enkeltøvingane. Det var aller fyrste gongen Noregs friidrettslandslag sigra over Sverige.

Olav Sunde forbetra sin eigen norske rekord i spjutkast ved å nå 67,04 meter i sitt andre kst.

## Laurdag 18. juni
### 800 m




### 1500 meter




### 10&nbsp;000 m




### 110 meter hekk




### 400 m hekk




### Stavhopp




### Diskoskast




### Sleggjekast




## Sundag 19. juni
### 100 meter




### 400 m




### 5&nbsp;000 m




### Høgdehopp




### Lengdehopp




### Kulestøyt




### Spjutkast




### 1000 m stafett




## Kjelder
*''Norsk fri-idretts historie''. Oslo 1952.
*Morgenbladet 20. juni 1932
Tørrdrakt

**Tørrdrakt** er ei vasstett drakt som først og fremst blir brukt til dykking, men også i samband med snorkling og brettsegling. 

Ei tørrdrakt er vanlegvis laga av neopren, men ein kan også nytta andre gummimateriale som vulkanisert gummi eller trilaminat. Neoprenet fungerer som eit isolerande lag rundt kroppen, men vanlegvis blir den isolerande evna til drakta komplettert med t.d. ei underdrakt i fleecemateriale. Dette går bra sidan tørrdrakta, i motsetnad til våtdrakta, er heilt vasstett.

Drakta må sitja ganske tett for å fungera optimalt. Tørrdrakta har også ei viss oppdrift, dels avhengig av kor tjukt neoprenlaget er, men også avhengig av kor mykje luft og klede det er i drakta. 


Neckarsteinach - Tauchanzug 2016-04-17 16-07-37.JPG|Tørrdrakter frå 1911 til nyare tid.
Dry Suit Scuba Diving.jpg|Dykkar i tørrdrakt.
Windsurfer-in-drysuit.jpg|Surfar i tørrdrakt.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Tørrdrakt|Tørrdrakt]]» frå ,  den 22. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
Joël Abati

**Joël Marc Abati** () er ein fransk tidlegare handballspelar, fødd på Martinique. Med Frankrike sitt flinke mannskap vart han verdsmeister 2001, europameister 2006, olympiameister 2008 og på ny verdsmeister 2009. Abati var ein sjeldan sikker straffeskytar.

## Karriere
### Klubbspel
Abati var etter tur aktiv i Fort de France, US Créteil, Espoir de Floreal og USM Gagny. Perioden 1997 til 2007 var han høgrekant eller høgre rykkromspelar i SC Magdeburg i den tyske bundesligaen. Her var han med å vinne EHF-cupvinnarcupen i 1999, 2001, 2007, den tyske seriemeisterskapen 2001 og meisterligaen i 2002. Frå 2007 til -11 gjorde han teneste i Montpellier HB, fransk seriemeister i 2008 og 2009.

### Landslagsspel
Abati deltok perioden 1995-2009 i 204 landskampar og skåra 585 mål. Frå VM 2001 til VM 2009 sanka han fire gullmedaljar og tre bronsemedaljar i dei store internasjonale meisterskaps-turneringane. Han var med å vinne VM 2001 og 2009, EM 2006 og OL 2008.

### Merittar
*VM 2001: Gullmedalje, 28-25 over Sverige
*VM 2003: Bronsemedalje, 27-22 mot Spania
*VM 2005: Bronsemedalje, 26-25 mot Tunisia
*EM 2006: Gullmedalje, 31-23 over Spania
*EM 2008: Bronsemedalje, 26-26 over Tyskland
*OL 2008: Gullmedalje, 28-23 over Island
*VM 2009: Gullmedalje, 24-19 over Kroatia
*Vinnar av EHF-meisterligaen: 2002 for SC Magdeburg
*Vinnar av EHF-cupvinnarcupen: 1991, 2001 og 2007 for SC Magdeburg
*Tysk ligameister: 2001 for SC Magdeburg
*Fransk seriemeister: 2008 og 2009 for Montpellier HB
*Fransk cupmeister: 1997 for US Créteil, 2008 og 2009 for Montpellier HB

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Joël Abati|Joël Abati]]» frå ,  den 22. juni 2024.*
Bent Svele

**Bent Svele** () er ein norsk tidlegare handballspelar og -trenar frå Holmestrand.

Svele var rykkromspelar og den sentrale spelaren då IF Urædd var seriemeister i 1985, 1988 og 1992, samt noregsmeister i 1987. Åra 1984, 1988 og 1992 vart han kåra til årets handballsplear i Noreg. Elles spelte han på Nøtterøy IF, spanske Cajamadrid og Málaga, samt Kristiansand IF. Ei tid trente han handballaget til Stavanger IF.

Svele debuterte på det norske landslaget 1. februar 1983. Fram til februar 1989 deltok han i 120 landskampar og skåra 355 mål.

## Kjelder

*handball.no
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bent Svele|Bent Svele]]» frå ,  den 21. juni 2024.*
Magmakammer

**Magmakammer** er ein isolert og avgrensa masse med bergartssmelte (magma) under jordoverflata med eit opphav frå ein vulkan. Eit magmakammer i form av eit stort basseng av flytande stein under jordoverflata kan variera i storleik og liggja i både den øvre og den nedre delen av jordskorpa. Den smelta bergarten, eller magmaen, i eit slikt kammer er mindre tett enn den omkringliggjande landsbergarten, som produserer flytekrefter på magmaen som har ein tendens til å driva han oppover.  Om magmaen finn ein veg til overflata, vil resultatet vera eit vulkanutbrot; følgjeleg er mange vulkanar plasserte over magmakammer.  Desse kammera er vanskelege å oppdaga djupt inne i jorda, og derfor er dei fleste av dei kjende nær overflata, vanlegvis mellom 1 km og 10 km nede.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Magmakammer|Magmakammer]]» frå ,  den 21. juni 2024.*
Sissel Bleivik

**Sissel Bleivik** () er ein tidlegare handballspelar og -trenar, fødd i Sauda og oppvoksen der og i Larvik. Ho var aktiv på Larvik Turn sitt handballag til 1979, spelte deretter halvtanna sesong for Nordstrand IF. Etter eit halvår i Larvik Turn att, melde ho sommaren 1981 overgong til Bækkelaget SK, eit lag ho vart seriemeister med i 1984. Åra mellom 1978 og 1984 deltok Bleivik i 61 av Noregs landskampar, skåra 42 mål. Ho var aktiv i toppserien med Bækkelaget til 1990.

Bleivik er mor til Christian O'Sullivan.

## Kjelder

* 
*handball.no
Unni Birkrem

**Unni Birkrem** () er ein sjukepleiar og tidlegare handballspelar frå Kristiansand. Ho var målvakt.

Birkrem var aktiv i Våg og Kristiansand i heimbyen til 1985. Ho og tvillingsystera Åse flytta då til Trondheim og spelte på Byåsen IL sitt lag. Ho var seriemeister med Byåsen i 1987, 1988 og 1990, samt noregsmeister 1988 og 1989. Åra 1985-89 deltok ho i 32 av Noregs landskampar. Ho deltok i Handball-VM 1986 der Noreg overraska ved å vinne bronsemedaljen. Sommaren 1990 vend Birkrem heim til Kristiansand, spelte på IK Våg sitt lag i 2. divisjon til 1993.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Unni Birkrem|Unni Birkrem]]» frå ,  den 22. juni 2024.*
Jakob Ziegler

**Jakob Ziegler** (fødd ca. 1470-71, daud ) var ein tysk humanist, teolog, geograf, matematikar og kartteiknar. 

## Biografi
Ziegler var fødd i Landau an der Isar i Bayern. Nordenkartet hans er det fyrste der Noreg er orientert nord-sør, ikkje aust-vest. Nordenkartet er eit av åtte kart—dei andre sju viser Palestina—i Ziegler si bok om Bibelens land, *Quae intus continentur Syria, Palestina, Arabia, Aegyptus, Schondia, Holmiae...*, som blei gjeven ut i Strasbourg i 1532. Verket til Ziegler blei også gitt ut i 1536, og nordenkarta frå 1532 og 1536 er identiske.

Nasjonalbiblioteket eig eit udatert manuskript til Ziegler si bok, ført i pennen av den faste skrivaren hans, Martin Richter. Boka tilhøyrde tidlegare samlinga til sir Thomas Phillipp. Nordenkartet i den handskrivne boka er ikkje identisk med Ziegler sitt trykte kart frå 1532/36. Den viktigaste skilnaden er korleis Grønland er framstilt; både på det handteikna og det trykte kartet heng Grønland saman med Skandinavia, men på det handteikna er Grønland vist som ei halvøy medan det på det trykte er vist som eit stort kontinent som held fram utanfor rammene til kartet.

Under eit opphald i Roma kom Ziegler i kontakt med det nordiske katolske eksilmiljøet der fleire framståande geistlege forsynte han med bakgrunnsstoff om Noreg og Sverige. Blant desse var den norske erkebiskopen Erik Valkendorf og etterfølgjaren hans Olav Engelbrektsson, og dessutan den svenske erkebiskopen Johannes Magnus, som var bror av kartografen Olaus Magnus.

## Verk

* *Jacobi Zigleri ex Landau Bauariae contra Heresim Valdensium libri quinque* (Leipzig 1512)
* *Libellus adversus Jacobi Stunicae maledicentiam, pro Germania*
* *Catalogus omnium Erasmi Roterodami lucubrationum* (Basel 1523)
* *Historia Clementis VII. Pont. Rom.*
* *Jacobi Ziegleri, Lancavi, Bavari, In C. Plinii de Naturali Historia librum secundum commentarius, quo difficultates Plinianae, praesertim astronomicae, omnes tolluntur. ... Item, Georgii Collimitii, et Joachimi Vadiani, in eundem secundum Plinia scholia quaedam.* Henricus Petrus, Basel 1531.
* *Quae Intus Continentur Syria, Palestina, Arabia, Aegyptus, Schondia, Holmiae, Regionum Superiorum* (= *Schondia*). Straßburg 1532.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Jacob Ziegler|Jacob Ziegler]]» frå ,  den 22. juni 2024.*
Dolhasca

**Dolhasca** er ein by i Suceava fylke i Romania. Han vart oppretta som bykommune (*oraș*) i 2004.

## Busetnader

Dolhasca er ein *[[oraș]]* (mindre bykommune) med desse busetnadane:

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Dolhasca|Dolhasca]]» frå , den 22. juni 2024.* 

### Referansar
Siret i Suceava

**Siret** (tysk *Sereth*, polsk *Seret*, ungarsk *Szeretvásár*, ukrainsk Серет, *Seret*, jiddisk  סערעט, *Seret*) er ein by i Suceava fylke i Romania.

## Busetnader

Siret er ein *[[oraș]]* (mindre bykommune) med desse busetnadane:

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Siret|Siret]]» frå , den 22. juni 2024.* 

### Referansar
NM i roing 1985

**Noregsmeisterskapen i roing 1985** vart avvikla på Vingersjøen i Kongsvinger helga 10. og 11. august. Kongepokalen vart tildelt Alf Hansen.

## Menn
### Singlesculler





### Dobbeltsculler





### Firar utan styrmann





### Åttar





### Lettvekt singlesculler





### Lettvekt firar utan styrmann





## Kvinner
### Singlesculler





### Dobbeltsculler





### Dobbeltfirar





## Kjelder
*Nationen 12. august 1985
Nora Simonhjell

**Nora Simonhjell** () er ein norsk professor og forfattar frå i  Øksendal på Nordmøre.

## Karriere
Simonhjell er cand.philol. med hovudfag i litteraturvitskap frå Universitetet i Bergen 1996. Ho tok doktorgrad i litteraturvitskap ved Universitetet i Agder 2010.

Nora Simonhjell har arbeidd som førstelektor ved Høgskulen i Volda og har vore stipendiat ved Universitetet i Agder frå 2005 til 2008. Seinare har ho vore lektor ved Nordisk Institut på Aarhus Universitet. Ho var seinare førsteamanuensis i nordisk litteratur ved Institutt for kultur- og språkvitskap, Universitetet i Stavanger. Ho er professor ved Universitetet i Agder.

## Prisar og utmerkingar
Saman med Ingvil Hellstrand fekk ho Universitetsforlaget sin pris Årets tidsskriftartikkel i 2019 for artikkelen «De skrev henne ned».

## Bibliografi

* *Slaktarmøte*, lyrikk, Tiden (1999)
* *Kvassare*, lyrikk, Tiden (2001)
* *Norsk litterær årbok 2017* (redaktør), Samlaget (2017)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Nora Simonhjell|Nora Simonhjell]]» frå ,  den 23. juni 2024.*
Siri Gellein

**Siri Beathe Gellein** () er ein norsk musikar (vokal) og journalist frå Trondheim. Ho har delteke i fleire utgivingar, grupper og fjernsynsprogram.

## Musikk
Siris Svale Band (etablert 1987) framfører cool jazz (sval) musikk, i blanding med soul. Dei andre medlemmane er John Pål Inderberg på saksofon, Odd Magne Gridseth på elbass, Carl Haakon Waadeland på trommer og Bjørn Alterhaug på bass. Kvintetten gav ut *Blackbird* (1990) og *Necessarily So *... (2001) på Sonor Records. Begge hausta internasjonal anerkjenning, særleg på grunn av lydmessig kvalitet i opptaka.

Ho var med i den norske Grand Prix semi-finalen 1988 med songen «Nå» (melodi av Nissa Nyberget og tekst av Idar Lind). Gellein tok også del på Dumdum Boys sitt album *Splitter pine* (1989). 

På utgjevinga *Baby Blue – Absolutely live* frå Moldejazz (1991) speler ho med Geir Tosaunet på gitar. Med musikk og bandbidrag frå Bjørn Willadsen gav ho ut visejazz-plata *Sånn vil du ha meg* (1999) med tekstar av Inger Hagerup. I 2002 var ho gjest i *Rundt et flygel*. 

I 2018 var Siris Svale band i studio og på turné med besetninga Celio Barros (bass), Bjørn Alterhaug (bass), Carl Haakon Waadeland (trommer), John Pål Inderberg (saksofonar).

## Journalist, lærar og dagleg leiar
I 1993 starta Gellein som journalist i NRK (TV/radio). På 1990-talet var ho programleiar for *[[Sommeråpent]]*. Ho gjekk til *[[Adresseavisen]]* som skrivande journalist, radio- og fjernsynsreporter i mai 2004. Ho blei med i den nystarta *[[Arbeideravisa]]* i desember 2007, og slutta der 1. juni 2008 for å jobba som frilansjournalist og musikar. Hausten 2012 blei ho hovudlærar i journalistikk ved Norges Kreative Høgskole (tidlegare Norges Kreative fagskule) i Trondheim. Ho starta som kommunikasjonsrådgjevar hjå Fylkesmannen i Sør-Trøndelag i september 2015. 1. mars 2017 byrja ho som dagleg leiar i Stiftinga Elden på Røros. Musikkteateret blir sett opp kvar sommar i månadskiftet juli/august, med kring 11 000 publikummarar kvart år. Gellein har sete i styret for Trondheim Jazzfestival. 

## Diskografi

* *Blackbird* (1990)
* *Necessarily So...* (1997)
* *Sånn vil du ha meg* (1999) med Bjørn Willadsen band
* *Best of Siri's Svale Band* (2007)
* *30 Years With Siri's Svale Band* (2012)
* *Sval e Afinado* (2018)

; Singlar

* *Jeg gikk meg vill i skogene* (2016)

### [[Baby Blue]]

* *Absolutely Live* (1993)
* *Baby Blue* (1995)

; Singlar

* *Winterland/This is Your Day* (1988)
* *Tender Comes the Night* (1992)

### [[Swings]]

* *Hæng med i svingan* (1989)

### Deltek på

* Terje Tysland: *Kainn æ få lov* (1988)
* DumDum Boys: *[[Splitter pine]]* (1989)
* Revolution Records: *Whale Meat Again!* (1994)
* Toby Humstad: *Those Moments* (2012)
* Sorgenfri: *The Last Waltz* (2015)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Siri Gellein|Siri Gellein]]» frå ,  den 23. juni 2024.*
Gluten

**Gluten** er eit strukturelt protein som finst i nokre kornslag. Det blir hovudsakleg danna av dei to proteina gliadin og glutenin ved tilføring av vatn og ofte også gjennom elting. 

Gluten har spesielle visko-elastiske og bindande eigenskapar, og kan gje deig elastisitet, hjelpa til med heving og gjera at han held på forma si. Desse eigenskapane gjer stoffet viktig i matindustrien. Gluten gjer det mogleg for gjærbakst å heva seg fordi gluten dannar eit nettverk av små vegger som held gass og vassdamp innesperra i deigen. Gluten fungerer også som bindemiddel i deigen og gjer han lettare å jobba med.

Det finst gluten i kornslaga kveite, bygg, rug, spelt, emmer, einkorn og nokre andre grasartar. Havre er i utgangspunktet glutenfritt, men kan bli ureina gjennom landbruksproduksjonen som ved såing eller seinare i produksjonsprosessen. Det finst også nokre havrekulitvarar som inneheld gluten. Mjøl av mais, ris, hirse, teff og bokkveite inneheld ikkje gluten.

## Allergiske reaksjonar
Ein kan ha ulike reaksjonar mot gluten. 1-2 % av menneske har den gluten-reaktive lidinga cøliaki, medan 0,5–13 % har intoleransar til gluten som ikkje er knytte til cøliaki.

### Cøliaki
Folk med tarmsjukdommen cøliaki kan ikkje eta gluten ettersom tarmtottane blir øydelagde av peptid (proteinrestar). Nyare forsking viser også at peptider frå gluten kan takast opp i blodet og gi plager hjå enkelte disponerte personar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Gluten|Gluten]]» frå ,  den 23. juni 2024.*
Karoline Knotten

**Karoline Offigstad Knotten** () er ein norsk skiskyttar som vann ein sølvmedalje i miksstafetten ved VM i skiskyting 2024 i Nové Město na Moravě i Tsjekkia. Ho er medlem i Vingrom Idrettslag.

Knottens beste individuelle i internasjonale meisterskap er ein sjetteplass på fellesstarten under verdsmeisterskapen 2023. Frå ulike NM i skiskyting har ho indivuduelt vunne ein sølv- og ein bronsemedalje. I perioden mellom 2019 og 2024 har Knotten vore med på elleve stafett-triumfar i verdscupen i skiskyting. Ein andreplass er hennar beste individuelle prestasjon i verdscupen.
 
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karoline Knotten|Karoline Knotten]]» frå ,  den 23. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
Brownsville i Texas

**Brownsville** er ein by i Cameron County i delstaten Texas i USA. Byen dekker 376,1 km² og hadde 186&nbsp;738 ibuarar i 2020. Her er eit subtropisk klima året rundt. I kring 94 % av ibuarane i Brownsville er latinamerikanske.

Byen vart grunnlagt i 1848 av den USA-amerikanske forretningsmannen Charles Stillman. Han kalla staden opp etter ein fallen soldat. Folketalet auka mykje tidleg på 1900-talet, då stålproduksjonen blomstra. Byen er fylkesete i Cameron County og sysselset mange menneske. Elles er mange ysselsett innom tenestenæringane og industrien, medrekna ein ein veksande luftfarts- og romtransportsektor. Brownsville har djupvasshamn og stor internasjonal handel.

Musikaren Kris Kristofferson er frå Brownsville.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brownsville, Texas|Brownsville, Texas]]» frå ,  den 23. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Pave Nikolas V

Pave **Nikolas V**, opphavleg **Tommaso Parentucelli** () var pave frå 1447 til han døydde i 1455.
Han var ein humanist som støtta kunst og vitskap, og er rekna som som den fyrste renessansepaven.

## Liv og virke
Tommaso Parentucelli var fødd i Sarzana i Liguria i Italia. Før han blei vald til pave visekansellist frå 1443 var han erkebiskop av Bologna frå 1444 og kardinal frå 1446, med Santa Susanna som tittelkyrkje. Etter eit konklave i Roma på berre to dagar og 18 deltakande kardinalar blei han vald til pave den 6. mars 1447, og krona 19. mars.

Den fyrste store framgangen hans var då det store skismaet endeleg blei overvunne då (mot)paven som var innsett av Baselkonsilet, Felix, trekte seg i 1449. Så følgde det svært vellykka heilage året 1450, og keisarkroninga av Fredrik III i 1452. Alt dette bidrog til å styrkja prestisjen til pavedømmet etter mange tiår med nærast ynkeleg omdømme.

Samtidig representerer Nikolas V slutten på den såkalla konsiliarismen. Den autokratiske sjølvforståinga og regjeringsstilen til paven utløyste motstand i Kyrkjestaten, og i 1453 braut det ut eit opprør i Roma som snart slo feil. Same år erobra dei osmanske tyrkarane Konstantinopel, noko som gjorde det klart for paven at oppmodinga frå kyrkja om ei europeisk eining for å forsvara den kristne europeiske kulturen mot muslimane hadde slått feil.

Som byggherre, kunstmesen og fremjar av den humanistiske rørsla utretta pave Nikolas store ting. Han går for å vera den fyrste verkeleg humanistisk danna paven, og grunnla Vatikanbiblioteket.

Humanisten Giannozzo Manetti skildrar i sin biografi av paven det omfattande programmet hans for fornying  av Roma, eit program han berre fekk byrja på: Restaurering av alle dei 40 stasjonskyrkjene, gjennomgripande ombyggingar av Vatikanet og utvidingar av festningsverket. Han byrja også på ei utviding av Peterskyrkja. Nikolas V tenkte ikkje berre på kyrkjer og palass, men utbetra også gater, bruer, vassleidningar, brønnar og forskansingsverk. Han gav fleire oppdrag, til målarar, ikkje minst Fra Angelico.

## Nikolas V og Noreg
Nikolas V var involvert i striden om val av erkebiskop av Nidaros etter at Aslak Bolt døydde. Både han, domkapittelet og kong Kristian I av Danmark og Noreg hadde kvar sin kandidat til embetet. Kandidaten til paven var Henrik Kalteisen, kandidaten til domkapittelet var Olav Trondsson, og kandidaten til kongen var biskop Marcellus av Skálholt. Mannen paven støtta vann valet, og Kalteisen blei vald til erkebiskop av Nidaros 28. februar 1452. Han var ein upopulær erkebiskop, og sa frå seg embetet i 1458.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Nikolas V|Nikolas V]]» frå ,  den 23. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
Sebastian Kneipp

**Sebastian Anton Kneipp** () var ein tysk prest og professor. Han fann opp *kneippkuren*, som var ei slags kaldvassbehandling med m.a. barfotturar i fuktig gras. Inspirert av ideane hans og anstalten hans Wörishofen i Bayern blei det skipa liknande kuranstaltar over heile Europa. 

På slutten av 1800-talet gav Sebastian Kneipp ut boka *Min Vannkur*. Boka er eit stort oppslagsverk i helsebot. Dei fleste sjukdommar og symptom som var kjende på denne tida er tekne med. 

Vasskuren bestod av følgjande hovudelement:

* Omslag
* Bad
* Dampbad
* Gytningar (hella vatn på spesifikke kroppsdelar) og
* Vasking

Kreft blei prøvd lækja med munnvask, tre gongar om dagen. Det viktige var å reinsa «blodet og safterne».

I Noreg er Sebastian Kneipp kjend for kneippbrødet, brødet av sammalen kveite som har namn etter han.

I Sverige ligg distriktet Kneippen, tidlegare kalla Kneippbaden, i Norrköping. Området har namn etter eit spa-anlegg som nytta Kneipp-metoden frå 1898 til 1918.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Sebastian Kneipp|Sebastian Kneipp]]» frå ,  den 23. juni 2024.*
Erik Hajas

**Laszlo Erik Hajas** () er ein svensk tidlegare handballspelar frå Huddinge. Med Sverige sitt landslag vann han i tida 1990-96 VM-gull, EM-gull, to OL-sølv og to VM-bronsar. Hajas var ein svært kjapp venstre-kantspelar.

## Karriere
### Klubbspel
Hajas spelte 1979-88 på SoIK Hellas. Sidan var han aktiv to periodar i IF Guif, fyrst 1988-90 og sidan 1992-2000 i Guif att. Han var toppskårar  i den svenske eliteserien 1987, 1989, 1995, 1996, 1997 og 1998. 1990/91-sesongen gjorde han teneste i spanske Puerto Cruz.

### Landslagsspel
Hajas deltok åra 1984-97 i 281 av Sverige sine landskampar og skåra 993 mål. Han var med både tre olympiske sommarleikar i rad 1988-96, i dei to siste leikane nådde Sverige OL-finalen. I 1990-verdsmeisterskapen skåra han tre av finalemåla då Sverige vart verdsmeister i handball for fyrste gong sidan 1958. Fire år seinare vart han toppskårar i EM-finalen for Sverige, med sine 8 nettkjenningar bidrog han sterkt til at det vart svensk triumf.

### Merittar
*VM 1990: Gullmedalje, 27-23 mot Sovjetunionen
*Sommar-OL 1992: Sølvmedalje, 20-22 mot «Sovjetunionen»
*VM 1993: Bronsemedalje, 26-19 over Sveits
*EM 1994: Gullmedalje, 34-21 over Russland
*VM 1995: Bronsemedalje, 26-20 mot Tyskland
*Sommar-OL 1996: Sølvmedalje, 26-27 mot Kroatia

## Kjelder

* 
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Erik Hajas|Erik Hajas]]» frå ,  den 24. juni 2024.*