Romanispråk

**Romanispråk** er ei grein av dei indoiransk språka med fleire undergrupper, som blir snakka av sigøynarar (roma og sinti).

## Utbreiing

Ein reknar med at romanispråka vert snakka av om lag 40 millionar menneske.  I Europa lever det 10–12 millionar sigøynarar, eller *roma*, og nesten alle desse kan forstå kvarandre trass i dialektskilnader. Den interne strukturen til romanispråkfamilien er uoversiktleg, det same er kriteria for inndeling i språk og dialekt. Fleire av dei språka som blir snakka i Norden har sine næraste slektspråk i familien i andre delar av Europa.

Grovt sett har dei romanitalande komme til Norden i tre bølgjer. Først kom det romanitalande på 1500-talet, som delte seg språkleg i norsk romani, svensk romani og kaalo, eller kalo finsk romani. Det bur 10&nbsp;000 roma i Finland, som høyrer til kaale-gruppa. Dei var skild frå roma i Sverige i perioden 1809 fram til 1954 (innføringa av den nordiske passunionen). På slutten av 1800-talet og tiåra framover kom det roma som snakka valakiske romanispråk, kalderasj, lovari og tjurari til Skandinavia. På 1960- og 70-talet kom det roma frå Frankrike, Spania, Polen, Russland, Bulgaria og Jugoslavia, blant anna kalderasj, lovari, arli og romungri. Også krigane på Balkan på 1990-talet førte med seg immigrasjon av roma frå det tidlegare Jugoslavia, m.a. arli, bugurdji og gurbeti. Språk med talarar som har kome i fleire omgangar har vorte styrka med innflytting av nye talarar.

## Offentleg status

I Noreg er både romanés og romani rakripa (norsk romani) sannkjent som historisk minoritetsspråk med same status som kvensk og dei samiske språka. Sverige har sannkjent svensk romani,  finsk romani (*kaale*), kalderasj, lovari, arli og romungri. Finland har sannkjent finsk romani.

## Språkfamilien

Romanispråka er ein del av den vestlege greina av indoariske språk, i lag med fire andre språkgreiner (domari, khandeshi, gujarati og rajasthani). Romanispråka er sjølv delt inn i fire greiner, balkanromani, sentralromani, nordleg romani, og valakisk romani. Oversynet her byggjer dels på Glottolog, dels på Bijvoet og Fraurud.

* Balkanromani
** Abruzzesisk-Calabrsk-Moliseansk romani
** Arli (Arli-Dolenjski) (også i Sverige)
** Krim-romani
** bugurdji, kovatsjki (Drindari–Kalajdži–bugurdji)
** Sofia-erli
** Prilep-Prizren-Serres
** Pyrgos-Peloponneseromani
** Romacilikanes
** Romano
** Rumelsk romani
** Sepečides
** Serres-Sechidouromani
** Ursári
** Zargari
* Valakisk romani
** Nordleg valakisk
*** Cerhari
*** Churari
*** Egyptisk ghagar
*** Kalderasj (også i Sverige)
*** Lovari
*** Machvano
*** Søraustleg ukrainsk valakisk
** Sørleg vlax
*** Gurbet-dzambazi
*** Kalpazea-filipidzía-xandurja
*** Valakia-muntenia-Nordaustlege Bulgaria
* Sentralromani
** Gurvari
** Nordleg sentralromani
*** Böhmisk romani
*** Austslovakisk romani
*** Galisisk romani
*** Moravisk romani
*** Vestlovakisk romani
** Sørleg sentralromani
*** Romungro
*** Vend
* Nordleg romani
** Baltisk romani
*** Chuxny
*** Austleg Latvia-Lithuansk romani
*** Nordleg Russsk romani
*** Polsk romani
*** Kviteusssk romani
** Caló
*** Brasiliansk calão
*** Katalansk calo
*** Galisisk calo
*** Portugisisk calão
*** Spansk caló
** Nordvestleg romani
*** Kalo finsk romani  (Finland, Sverige)
*** Sinteromani
**** Gadschkene
**** Lallere
**** Manouche
**** Sastike
**** Sørleg sinti
* Andre romanispråk
** Skandinavsk romani (Romani rakripa)
*** Svensk romani (tavringerromani) (Sverige)
*** Norsk romani (Noreg)
** Arkaisk Angloromani
** Valisisk romani

Av desse språka er norsk romani (romani rakripa) snakka i Noreg, og svensk romani i Sverige. Det svenske Språkrådet distribuerer i tillegg materiale på arli, kalderaš, kale, lovara.

## Ordtilfang

Ordtilfanget i dei ulike romanispråka ber sterkt preg av historia til sigøynarane (romfolket). Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei indoariske språka kring Panjab i India.  Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i panjabi og hindi — slik som tala frå éin til fem. Andre vesentlege kjelder er armensk, gresk, slaviske språk, romanske språk og germanske språk. Det finst òg enkelte hebraiske og finske ord i romanés.

## Sjå òg
* Romani rakripa

## Kjelder

* Bijovet og Fraurud, Kari 2007: Det romska språket och romsk språkvård i Sverige 2007
* Granqvist, Kimmo 2011: *Lyhyt Suomen romanikielen kielioppi* ("Ein kort grammatikk for finsk romani"), Kotimaisten kielten tutkimuskeskus, 2011 Verkkojulkaisu ISBN 978-952-5446-69-2

## Bakgrunnsstoff

* European Committee on Romani Emancipation
* Delegation för romska ärenden  – ved det finske *Social- och Hälsovårdsministeriet*