open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norges Bondelag

**Norges Bondelag** er den største interesseorganisasjonen for bønder i Noreg. Bondelaget har som mål å «samle alle som er, eller kjenner seg knyttet til bondeyrket, fremme felles saker, trygge landbruket og ivareta bygdenes økonomiske, sosiale og kulturelle interesser.» Bondelaget forhandlar direkte med Staten om inntektsgrunnlaget til bønder, men Norges Bondelag tek ikkje imot statsstøtte. Organisasjonen er økonomisk og politisk uavhengig.

Laget vart oppretta i 1896 med tittelen Norsk Landmandsforbund, og førte på mange vis vidare tradisjonane frå den første veljarsameininga i landet, Bondevenane. Den gongen var føremålet å arbeide til beste for landbruksnæringa og prøve å påverke politiske avgjerder, ein tradisjon som er vidareført i det føremålet som ligg framme i dag. 

I 1922 endra rørsla namn til Norges Bondelag, berre to år etter at landsmøtet hadde vedteke å opprette Bondepartiet (no: Senterpartiet), som skulle arbeide aktivt for bønder sine generelle interesser på Stortinget. Senterpartiet er i dag ikkje tilknytt Bondelaget.

Norges Bondelag har 61&nbsp;000 medlemmer, delt på 607 lokallag og 18 fylkeslag.

## Formenn/leiarar
* 1896&ndash;1901 Johan Theodor Landmark
* 1901&ndash;1905 Johan E. Mellbye
* 1905&ndash;1906 Gunnar Knudsen
* 1906&ndash;1909 Kleist Gedde
* 1909&ndash;1941 Johan E. Mellbye
* 1945&ndash;1951 Arne Rostad
* 1951&ndash;1955 Ole Rømer Sandberg
* 1955&ndash;1966 Hallvard Eika
* 1966&ndash;1969 Johan A. Vikan
* 1969&ndash;1974 Jan E. Mellbye
* 1974&ndash;1980 Hans Haga
* 1980&ndash;1987 Nils Valla
* 1987&ndash;1991 Kåre Syrstad
* 1991&ndash;1997 Bjørn Iversen
* 1997&ndash;2002 Kirsten Indgjerd Værdal
* 2002&ndash;2008 Bjarne Undheim 
* 2008&ndash;2009 Pål Haugstad
* 2009&ndash;2014 Nils T. Bjørke
* 2014–2021 Lars Petter Bartnes
*2021– Bjørn Gimming

## Sjå òg
* Norsk Landmandsforbund
* Norges bonde- og småbrukarlag
* Senterpartiet - Historie
* Norges Bygdekvinnelag

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Lars Peder Brekk

**Lars Peder Brekk** () er ein norsk embetsmann og tidlegare politikar. Han var fyrste nestleiar i Senterpartiet og landbruks- og matministeren i regjeringa Stoltenberg II. Brekk var fiskeriminister i Sentrumsregjeringa. Han kjem opphavleg frå Vikna kommune i Nord-Trøndelag fylke, der han var ordførar frå 1992 til 1997 og varaordførar fram til 1999.

Frå 2013 er han direktør ved Brønnøysundregistra.

Han er utdanna cand.oecon. frå Universitetet i Oslo, 1982. Brekk er fiskar, men har også drive med jakt. Han eig eit fiskevêr og starta yrkeskarrieren sin i Norges Fiskarlag. Han har også hatt ei rekkje styreverv i fiskeriverksemder og vore dagleg leiar i Innovasjon Rørvik A/S. Han var personleg sekretær i Fiskeridepartementet i 1985. Etter å ha vore vararepresentant i periodane frå 1989 til 1997 og 2001 til 2005, vart han innvald på Stortinget frå Nord-Trøndelag i 2005.

Brekk har også tidlegare vore nestleiar i Senterpartiet, då i perioden 1993–1997. I dag driv han ei eiga verksemd innan næringsutvikling i heimkommunen Vikna. Han har vore leiar av Stortingets næringskomité. Frå hausten 2007 til juni 2008 var han parlamentarisk leiar for Senterpartiet. Og frå 19. juni 2008 til 12. september 2008 var Lars Peder Brekk fungerande partileiar for Senterpartiet etter Åslaug Haga sin avgang. 20. juni 2008 vart han utnemnd til ny landbruks- og matminister i Stoltenberg-regjeringa. Han gjekk ut av regjeringa 18. juni 2012.

## Kjelder
* 
* Artikkelen «Lars Peder Brekk» på Wikipedia på bokmål og riksmål.
Søren Jaabæk

**Søren Pedersen Jaabæk** () var ein norsk bonde, lærar og politikar fødd i Holmesland i Holum. Han sat på Stortinget samanhengande frå 1845 til 1891, 16 valperiodar. Saman med Johan Sverdrup la han grunnlaget for tuftinga av partiet Venstre.

I 1865 skipa han organisasjonen Bondevenane («Selskabet Bondevennerne») etter inspirasjon frå Danmark. Bondevenane breidde seg utover heile landet og vart ein stor maktfaktor i den korte stunda organisasjonen fanst. Den la òg grunnlaget for mange tenester vi har rekna som naturlege i lang tid, som t.d. samvirketenestene og sparebankane. Jaabæk stilte seg og heile rørsla si under leiarskapen til Sverdrup i 1870&ndash; og 1880-åra. Gjennom denne samanslutninga kan ein seie at Venstre vart eit parti i 1884.

Etter oppveksten budde han på Jaabækk i Halse, men flytta til Holmesland i Holum då faren døydde i 1849, og tok over garden. Jaabæk var ordførar i Halse og Harkmark og i Holum i fleire periodar mellom 1845 og 1890.

På Stortinget fekk Jaabæk kallenamnet «Neibæk» på grunn av den sterke motviljen han hadde mot alt som kunne føre til auka offentlege kostnader. Han kjempa innbitt mot alt som smakte av luksus og sentraldirigert embetsmannsvesen.

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel om Jaabæk fra statsarkivet i Kristiansand 
* Liberaleren fra Lista - Ideer om frihet
*
Erik Fosnes Hansen

**Erik Fosnes Hansen** () er ein norsk forfattar som skriv på bokmål. Han er oppvaksen i Oslo.

Erik Fosnes Hansen debuterte 20 år gammal med romanen *Falketårnet*. Boka fekk svært gode kritikkar og selde også bra, særleg til debutbok å vera, men det vart likevel for lite å rekna målt mot den neste boka hans. I 1990 kom *Salme ved reisens slutt*, ein roman på over 450 sider om dei sju musikarane i orkesteret på RMS «Titanic». Boka vart ein enorm publikumssuksess, og kritikarane var også svært positive. Boka er vorte omsett til over 20 språk. I 1998 kom så første del av *Beretninger om beskyttelse*. I 2001 kom ei portrettbok om prinsesse Märtha Louise.

## Omsetjingar
*Falketårnet* er vorte omsett til svensk, dansk, tysk, nederlandsk, italiensk og fransk. *Salme ved reisens slutt* har vorte omsett til svensk, dansk, finsk, islandsk, tysk, engelsk, nederlandsk, tsjekkisk, polsk, ungarsk, italiensk, spansk, katalansk, fransk, gresk, portugisisk, japansk, estisk, litauisk, slovakisk, russisk og tyrkisk. *Beretninger om beskyttelse* er gitt ut på fransk, lettisk, engelsk, dansk, finsk, katalansk, nederlandsk, spansk, svensk og tysk.

## Bibliografi
* 1985 *Falketårnet*, roman (Dreyers Forlag, Oslo)
* 1990 *Salme ved reisens slutt*, roman (Cappelens forlag, Oslo)
* 1998 *Beretninger om beskyttelse*, roman (Cappelens forlag, Oslo)
* 2001 *Underveis, portrett av prinsesse [[Märtha Louise]]* (Cappelens forlag, Oslo)
* 2005 *Kokebok for Otto*, kokebok (Forlaget Press, Oslo)
* 2006 *Løvekvinnen*, roman (Cappelens forlag, Oslo)
* 2016 *Et hummerliv*, roman (Cappelen Damm, Oslo)
* 2020 *Langs landeveien mellom Cottbus og Berlin*, roman (Cappelen Damm, Oslo)

## Prisar og utmerkingar
* 1990 Riksmålsforbundets litteraturpris
* 1998 Bokhandlerprisen for *Beretninger om beskyttelse*
* 1998 P2-lytternes romanpris for *Beretninger om beskyttelse*
* 2006 Cappelenprisen
* 2006 Bokhandlarprisen for *Løvekvinnen*
* Spellemannprisen 2010 i klassa *Beste tekstforfattar* for plata *Neste stasjon Grorud* med Finn Kalvik

## Bakgrunnsstoff
* Erik Fosnes Hansen på Allkunne
* Erik Fosnes Hansen  på nettsidene til Cappelen Damm
Moreld

**Moreld** er eit lysfenomen i havet forårsaka av bioluminescens hos nokre planktonartar. Moreld er synleg i mørket når det er rørsle i vatnet, og er særleg utbreidd om hausten. I norske farvatn er morelden særleg forårsaka av dinoflagellatar frå slektene *[[Noctiluca]]*, *[[Gonyaulax]]* og *[[Ceratium]]*.

Omgrepet er avleitt frå norrønt *mǫrueldr*, eit samansett ord av *marr* "hav" og *eldr* "eld". Det er nærskyldt til engelsk (spesielt shetlandsdialekt) *mareel*, islandsk *maurildi*, svensk *mareld* og finsk *merituli*.

## Kjelder

*«Morild» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 3. juli 2014.
Háskóli Íslands

**Háskóli Íslands** eller **Universitetet på Island** er eit statleg universitet på Island. Det blei stifta i 1911. I det fyrste året blei 45 studentar immatrikulert. I dag tener Háskóli Íslands dei 285&nbsp;000 innbyggjarane til landet. Universitetet har elleve fakultet.

I tillegg til dei store fakulteta er det mange forskingsavdelingar forbundi til universitet. Med 423 tilsette lærarar, omtrent 1800 andre lærarar og om lag 281 forskarar og administratorar er Háskóli Íslands den største enkeltarbeidsplassen på Island. Dei fyrste 29 åra var universitetet i alltingshuset i sentrum av Reykjavík. I 1933 fekk universitetet eit spesialløyve til å starte eit lotteri. Universitetslotteriet som starta i 1934 er stadig ein hovudkjelde til investeringar i bygningsmassen. I 1940 flytta universitetet inn i det nye hovudbygget (Aðalbygging) på universitetsområdet ved Suðurgata. Der er de fleste bygningane au i dag.

Universitetet på Island kan tilby studiar i 60 forskjellige emne. Dei mest populære blant utvekslingsstudentar er historie (særs gammalislandsk historie), litteratur (særs sagalitteraturen) og geologi/naturgeografi (særs vulkanologi, glasiologi, seismikk og geotermikk), av openberre grunnar.

Undervisingsspråket er islandsk, men nokre kurs er tilrettelagt for utanlandske studentar sånn at dei kan fylle eit år med kurs der undervisingsspråket er engelsk. Utlendingar får lov til å skrive eksamen på engelsk i alle kurs. Dei fleste sensorane forstår au eit skandinavisk språk, og da er det mogleg for nordmenn å skrive eksamen på norsk.

## Bakgrunnsstoff

*
Gardsnummer

**Gardsnummer** er eit nummer gitt ei geografisk eining i ein kommune.

Nummeret er som regel i bruk saman med eit eller fleire bruksnummer for å gi ein eigedom, driftseining eller bustad ein unik nøkkel i det offentlege registeret over grunneigedommar, også kjent som matrikkelen. Eininga som gardsnummeret høyrer til, tilsvarar som oftast ein grunnkrins.

Historisk sett vart dei fleste gardsnummera som er gjeldande i dag oppretta gjennom matrikkelen 1886. Sjølve garden eller området vert av og til kalla ein matrikkelgard. 

## Bakgrunnsstoff

* Litt om gardsnummer
Bruksnummer

**Bruksnummer** er eit nummer på ei eining i ein matrikkelgard.

Kvar eining kan vere ein eigedom, driftseining eller bustad. Eit bruk kan delast inn i fleire einingar som då kan få eit festenummer. Bruksnummeret vert brukt saman med eit gardsnummer for å unikt identifisere eininga i matrikkelen.
Festenummer

Eit **festenummer** er ein del av ei eining i det norske eigedomsregisteret, *[[matrikkel]]en*. Forkortinga er *fnr.*

Festenummer kan brukast når eit bruk med bruksnummer vert delt inn i enno mindre einingar. Denne eininga vil då vere unikt identifisert i Noreg ved hjelp av festenummeret, bruksnummeret, gardsnummeret og kommunenummeret. Festenummeret indikerer at eigedommen er ei leigetomt, der ei årleg festeavgift blir svara til eigaren av det bruksnummeret det ligg under.

Ein vanleg måte å skriva ei eigendomnemning på er til dømes *17/235/2*, der 17 er gardsnummeret, 235 er bruksnummeret og 2 er festenummeret. Ein annan skrivemåte er *gnr. 17, bnr. 235, fnr. 2*.
Venstresida

Når ein snakkar om politikk er *Venstresida* ei skildring av kva for politisk retning ein person eller eit parti tradisjonelt sett høyrer til. Utanom *Venstresida* snakkar vi, i tradisjonell politikk, òg om Sentrum og Høgresida. 

Nemningar som inneheld ordet *venstre* blir ofte bruka i samansetningar, som venstreorientert (positiv eller nøytral nemning), venstrevridd (negativt) eller venstreekstrem (svært negativt). 

## Historikk

Den første kjende inndelinga i ei politisk høgre- og venstreside finn vi i det franske parlamentet (etter den franske revolusjonen). Der vart dei mest radikale (dei som t.d. ville innføre allmenn røysterett for menn) plasserte til venstre for talarstolen og dei meir «konservative» (dei som ynskte å bremse den revolusjonære utviklinga) plasserte til høgre for talarstolen. Dette har til dels vore malen for vidare bruken av inndeling i politisk høgre og venstre. Etter at inndelinga i høgre og venstre vart malen i europeisk politikk, dukka òg det meir uklåre uttrykket Sentrum opp. 

### Kven er Venstresida
Partia som i europeisk tradisjon vert kategoriserte på venstresida er parti som har sitt opphav i arbeidarrørsla og har (eller har hatt) sosialisme som mål. Ein kan dele kategorien opp i kommunistiske og sosialdemokratiske parti, da desse er dei største og mest kjende retningane på Venstresida opp gjennom historia. Ein tredje underkategori kan vere venstresosialistar og reformkommunistar, som representerer eit tredje standpunkt i høve til utviklinga av dei to historiske hovudretningane.

Dei største partia som tradisjonelt høyrer til venstresida i Noreg er Arbeiderpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Raudt.

### Venstresida sine symbol
* Fargen raud går gjennom all symbolikken på venstresida.
* Den raude rosa vert ofte nytta av dei sosialdemokratiske arbeidarpartia, til dømes Labour i Storbritannia og Arbeidarpartiet i Noreg.
* Det raude flagget er det viktigaste internasjonale symbolet for venstresida sidan 1800-talet. 
* Den raude stjerna. Internasjonalt vart ho mellom anna nytta av sovjetkommunistane, og i Noreg av Arbeidernes Idrettsforbund AIF. I dag vert ho i Noreg bruka av ungdomsorganisasjonane Raud Ungdom og Sosialistisk Ungdom
Liter

**Liter** er ei mykje brukt volumeining. Symbolet for liter er **l** eller **L**.

Liter er ikkje ei SI-eining, men er i bruk som tilleggseining. Volumet er det same som ein kubikkdesimeter (dm3).

## Historikk
Eininga blei til i 1793 under den franske revolusjonen, som eit av dei nye republikanske og fornuftige måla innførte av det nye styret. Namnet kom frå ei eldre fransk eining, *litron*, som kom frå latin og opphavleg stamma frå gresk.

## Bruk
Litermålet er passande for handel med drikkevarer, som mjølk og brus. I mange land sel ein derfor slike varer i einingar på til dømes ein heil, ein halv eller to liter.
Sentrum

**Sentrum** (av det latinske uttrykket *centrum*) tyder «det som er i midten» og har fleire tydingar: 

* Sentrum i matematikk
* Sentrum i statsvitskap
* Sentrum i politikk, dei partia som plasserer seg mellom høgre- og venstresida i politikken
* Sentrum i sosiologi
* Sentrum, partiavisa til det norske Senterpartiet
* Partiet Sentrum
* Sentrum er òg eit anna ord for bykjerne.
Miljøgift

Ei **miljøgift** er eit stoff som er skadeleg for naturen. Slike stoff kan gje skadelege effektar på naturmiljøet sjølv ved låge konsentrasjonar. Dei er lite nedbrytbare og kan ofte hopa seg opp i næringskjeden.

## Døme på miljøgifter
*bly
*DDT
*dioksinar
*kvikksølv
*PCB (polyklorerte bifenyl)
Arvelova

**Arvelova** seier korleis arv skal fordelast etter at nokon døyr, og er i dei fleste tilfelle den primære rettskjelda i arveretten. Den offisielle tittelen på lova er «Lov om arv m.m. av 3. mars 1972 nr. 5».

Ho seier mellom anna kven som har rett til å arva og kva og korleis ein kan testamentera vekk.

## Sjå òg
* arverett 

## Bakgrunnsstoff
* Heile Arvelova på Lovdata
Høgresida

Når ein snakkar om politikk er *Høgresida* ei skildring av kva for politisk retning ein person eller eit parti tradisjonelt sett høyrer til. Utanom *Høgresida* snakkar vi, i tradisjonell politikk, òg om Sentrum og Venstresida. 

Den første kjende inndelinga i ei politisk høgre- og venstreside finn vi i det første franske parlamentet (etter den franske revolusjonen). Der vart dei mest radikale (dei som til dømes ville innføre allmenn røysterett for menn) plasserte til venstre for talarstolen og dei meir «konservative» (dei som ynskte å bremse den revolusjonære utviklinga) plasserte til høgre for talarstolen. Dette har til dels vore malen for vidare bruken av inndeling i politisk høgre og venstre. Etter at inndelinga i høgre og venstre vart malen i europeisk politikk, dukka òg det meir uklåre uttrykket Sentrum opp. 

### Kven er Høgresida
Høgre og Framstegspartiet er dei største partia på den norske høgresida. 

Partia som i europeisk tradisjon vert kategoriserte på Høgresida er parti som historisk har vore motstandarar av grasrotrørsler som t.d. bonderørsla og arbeidarrørsla. Høgresida har historisk vore dominert av velståande og/eller veletablerte menneske. Innanfor Høgresida finn ein fleire retningar; konservativisme, økonomisk liberalisme, osv. Alle på høgresida vedkjenner seg ei form for kapitalisme. Når ein ser på at to parti som er så ulike kvarandre som Høgre og FrP begge vert definerte som høgreside-parti ser ein at ein definisjon av politiske retningar er vanskeleg.

### Symbolikk på Høgresida
* I politikken er blåfargen mykje brukt som symbol på Høgresida. Til dømes er logoen til det norske partiet Høgre eit blått flagrande flagg.
* Ei anna farge som òg har vorte brukt er kvit (frå det franske kongebanneret). T.d. vart Otto von Bismarck kalla ein «kvit revolusjonær» og den borgarlege/monarkistiske sida i borgarkrigane i Russland og Finland vart kalla «dei kvite».

## Sjå òg
* :Kategori:Høgreparti
Nikkel

:*For den russiske byen med same namn, sjå [[Nikel]].*
**Nikkel** er eit grunnstoff med atomnummer 28 og kjemisk symbol **Ni**. Det er eit transisjonsmetall og er plassert i gruppe 10 i periodesystemet.

## Viktige sambindingar

## Bruk av nikkel

Nikkel vert brukt i legeringar med andre metall. Mykje nikkel vert brukt til å laga rustfritt stål. 

## Biologisk rolle

For mange artar er nikkel eit viktig spormineral. 

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements
Gerd Dvergsdal

**Gerd Jofrid Aud Dvergsdal** () var ordførar i Jølster kommune frå 1995 til 2011, vald for Senterpartiet. Dvergsdal, som var gardsbrukar, var den fyrste kvinnelege ordføraren i Jølster.

## Kjelder
*Allkunne.no
Blokkene i periodesystemet

Ei **blokk** i periodesystemet er ei gruppe av grunnstoff som har felles kva type orbital elektronet med høgast energi er i. Kvar blokk har namn etter orbitaltypen. 

## Sjå òg
* s-blokk - alkalimetalla, jordalkalimetalla, hydrogen og helium. 
* p-blokk - gruppe 13 - 18, bortsett frå helium.
* d-blokk - same grunnstoff som transisjonsmetalla.
* f-blokk - lantanida og aktinida.
Audhild Viken

**Audhild Viken** () frå Skei i Jølster var ein pioner for organisert produksjon og formidling av husflidsvarer. Ho tufta bedrifta Audhild Vikens Vevstove, som spesialiserer seg på sal av tradisjonelt norsk handverk og suvenirar.

## Familie
Audhild Viken vaks opp på garden Fossheim i Jølster. Foreldra hennar var Johan Akselson Fossheim (1883-1918) og Olina Martinusdtr. Dvergsdal (1887–1969). Olina var kjend i lokalsamfunnet for sin kunnskap om tradisjonell klednad, særleg bunadsklede, vovne åklede og løparar. 

Audhild Viken gifta seg med Hans Viken (1903-1970) i 1942. Saman fekk dei to søner: Hallvard Viken (f.1944) og Johan Viken (f. 1951). 

## Husflidspioner
Under andre verdskrig var det stor interesse for husflidsprodukt, då det var vanskeleg å få tak i andre tekstilartiklar. Det kom ein motreaksjon rett etter krigen, og i ei tid då mange heller ville ha moderne, internasjonale produkt, starta Audhild Viken ei vevstove for å ta vare på og fremje det tradisjonelle husflidsarbeidet som ei kommersiell vare. 

Viken bytta i starten eigen og andre kvinner sin vevnad mot varer i Bergen, og etterkvart vart verksemda utvida og profesjonalisert. På eit tidspunkt var det over 200 kvinner som produserte husflidsvarer for Audhild Viken. I 1970 opna Audhild Vikens Vevstove fast utsal på Skei, og i dag kan ein finne butikkar fleire stader i Noreg. 

Sonen Hallvard tok over vevstova frå Audhild i 1985. Verksemda er framleis ei familieverksemd og vert driven av sonen Hallvard og kona Eli, samt sønene deira Harald og Audun.

## Kjelder
* NRK Radio (sendt 28.10.2004): ''Har videreutviklet en gründer-idè''
* NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon: ''Audhild Viken'' 
* NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon: ''Audhild Vikens Vevstove''
* Fossheim, Kristian, Allkunne: ''Audhild Viken''
* Fagermoen, Erland, leiar i fylkeskulturutvalet 1988: ''Utdeling av Fylkeskulturprisen 1988'' 
* Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane: ''Audhild Viken - Pionér for marknadsføring og omsetnad av husflidsvarer'' 
* Digitalarkivet
* Fylkesatlas: Fossheim i Jølster 
* Klakegg, Anders O. (1985) Bygdebok for Jølster, Ættesoge 1801-1974
Sigmund Eikås

**Sigmund Eikås** () er ein prisvinnande hardingfelespelemann frå Jølster i Sogn og Fjordane. Han var tidlegare leiar i Landslaget for spelemenn.

Eikås vann Rff-prisen frå Rådet for folkemusikk og folkedans i 1994. I 2001 blei han tildelt Fylkeskulturprisen frå Sogn og Fjordane for landskappleiksigrar og sin langvarige innsats for folkemusikk.

## Bakgrunnsstoff
* Lydopptak av Sigmund Eikås . Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.
Atle Hamar

**Atle Hamar** () frå Vassenden i Jølster er direktør i Lotteritilsynet og Venstrepolitikar. Han er tidlegare leiar i Unge Venstre (1988-1990). Han er òg medlem i Jølster kommunestyre og fylkestinget i Sogn og Fjordane.
Skei

Ei **skei** er ein reiskap ein nyttar til å eta. Skeia er forma slik at ein lett kan få i seg rennande næring, som suppe. I tillegg til å eta med skeier kan ein òg bruka dei som rytmeinstrument.

## Materiale
Vestlege skeier er gjerne laga av metall, som stål eller sølv. Det har òg vore vanleg å skjera ut skeier i tre, sjå treskei. I Aust-Asia har ein derimot helst nytta skeier av porselen. I nyare tid er plastikkskeier kome til og blitt populære over heile verda.
Vassenden i Jølster

**Vassenden** er ein tettstad i Sunnfjord kommune i Vestland fylke med .

Vassenden er eigentleg namnet på sentrumsområdet ved enden av Jølstravatnet, men namnet vert no ofte brukt om området til og med byggjefeltet Langhogane mot vest. SSB reknar Langhogane som eigen tettstad. I midten av det utvida Vassenden-området har eit handlesenter, Jølstraholmen, vokse fram og lagt krav på nokre av sentrumsfunksjonane til det gamle Vassenden sentrum. 

Det regionale alpinsenteret i Sunnfjord, Jølster Skisenter ligg på Vassenden, saman med den einaste golfbana i Sogn og Fjordane. 
Jølster Rafting arrangerer rafting i elva Jølstra, turen startar frå Vassenden og fortset omtrent ei mil nedover elva.
Snønipa

**Snønipa** er det høgaste fjellet i Sunnfjord og Gloppen kommune og 1827 meter høgt. Fjellet ligg på vestsida av Jostedalsbreen i den bredelen som heiter Myklebustbreen, på grensa mellom Jølster, Gloppen og Stryn. Snønipa er ein såkalla nunatak, dvs. eit fjell som stikk opp gjennom ein isbre. Han er den høgaste delen av Myklebustbreen som med 57 kvadratkilometer er rekna som den sjuande største breen i Noreg utan om Svalbard. Frå toppen har ein særs flott utsikt over Myklebustbreen sine kvite flater og mot Jostedalsbreen i aust. 

## Tilkomst

Standardruta er frå Stardalen der det går kjerreveg opp Haugadalen til Haugastaulen (merkt sti vidare gjennom Oldeskaret til Oldendalen). Ca. 1 km innanfor Haugastaulen forlet ein ruta mot Oldeskaret, og ein går opp til tunga på Haugabreen og opp denne. Hugs at om ein skal gå på dalbreen Haugabreen, då trengst breutstyr. Ein går forbi, under, toppen og i ein nordleg bue før ein kjem inn mot toppen frå nordaust.
Ei anna rute som er fin kring juni, er å starte frå Innvikdalen ved Prestestøylen. Der går ein opp eggen på Storlogpikjen, så på ski forbi Ceciliekruna og 2-3 mil over Myklebustbreen (Snønipbreen). Toppen tek ein her ogso frå nordaust opp til 1827 meterpunktet.

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel om Snønipa på peakbook.org
Linda Øvrebø

**Linda Øvrebø** () er ei operasongarinne frå Jølster kommune. Ho har hatt den kvinnelege hovudrolla i Audun Hugleikson-spelet i 2002 og 2004.
Oddleiv Apneseth

**Oddleiv Apneseth** () er ein prisvinnande norsk fotograf, tilsett i Bergens Tidende og busett i Jølster kommune). Han har mellom anna vunne World Press Photo med eit bilete av kunstnaren Kjartan Slettemark. I 1994 og 2006 vann han førstepremie i «Årets Bilete», ein årleg konkurranse for pressefotografar i Noreg.
Eikaasgalleriet

**Eikaasgalleriet** er eit kunstgalleri på Ålhus i Sunnfjord kommune. Galleriet vart oppretta då Ludvik Eikaas donerte ei stor samling av sine eigne verk til kommunen. Samlinga omfattar over 800 verk i form av grafiske trykk, måleri, skulptur og trykkplater. 

Eikaasgalleriet vart etablert i 1994, konsolidert med Sogn og Fjordane Kunstmuseum i 2004. Kunstmuseet vart igjen konsolidert med fire andre museum i fylket, Kystmuseet, Sunnfjord Museum, Nordfjord Folkemuseum og De Heibergske Samlinger – Sogn Folkemuseum, til museumseininga Musea i Sogn og Fjordane i 2009.

## Kjelder
* Eikaasgalleriet si side under Sogn og Fjordane Kunstmuseum
* Eikaasgalleriet si gamle nettside 
* Kulturnett Sogn og Fjordane - Eikaasgalleriet
Audhild Vikens Vevstove

**Audhild Vikens Vevstove** er ei bedrift som spesialiserer seg på sal av tradisjonelt norsk handverk og suvenirar. Bedrifta vart oppretta i 1947 av bondekona Audhild Viken frå Skei i Jølster kommune, og seinare teken over av sonen Hallvard Viken.

Audhild Viken dreiv først sal frå sykkel, men utvida etter kvart med ei bu der ho selde tradisjonelle veveprodukt som åkle og løparar. I dag finst fleire utsalsstader, mellom anna på Skei i Jølster og på Bryggen i Bergen.

I 2002 omsette Audhild Vikens Vevstove for 50 millionar kroner og sysselsette 45 tilsette i sesongen. 

## Bakgrunnsstoff
* Hallvard Viken fortel om utviklinga av verksemda på nrk.no

### Kjelder
* sffarkiv.no

### Referansar
Elementærpartikkel

**Elementærpartiklar** eller **fundamentalpartiklar** er, innan partikkelfysikk, dei partiklane som ein reknar med ikkje er bygde opp av andre partiklar. Dei har altså ingen substruktur, og vert difor rekna som dei grunnleggjande byggjesteinane som heile universet består av. Av matematiske hensiktar så er elementærpartiklar vanlegvis behandla som punktpartiklar, sjølv om nokre partikkelteoriar som strengteorien postulerar ein fysisk dimensjon.

Av historiske grunnar vert òg gjerne nøytron og proton rekna som elementæpartiklar, sjølv om dei er båe bygde opp av kvarkar.

## Bakgrunnsstoff
* Partikkeleventyret  hjå fysikknett.no
Centerpartiet

**Centerpartiet** er eit politisk parti i Sverige. Ideologisk kallar Centerpartiet seg for eit grønt sosialliberalt parti.
Partiet er medlem i Alliansen av Liberale og Demokratar for Europa (ALDE) og Det europeiske liberale, demokratiske og reformpartiet. Det deltek i ALDE-gruppa i Europaparlamentet. 

Sidan 2. februar 2023 har Muharrem Demirok vore leiaren i partiet, som tok over etter Annie Lööf. 

## Historie
Historisk har Centerpartiet vore rekna som eit systerparti av det norske Senterpartiet. Som det norske partiet har det sitt opphav i bondeorganisasjonar, og heitte *Bondeförbundet* frå stiftinga i 1913 fram til 1957. Partiet hadde ei stordomstid på 1970-talet – det var det nest største partiet i Sverige ved riksdagsvala frå 1968 til 1976. Frå 1976 gjekk oppslutninga nedover ved kvart riksdagsval fram til 1998. Sidan vart det gjort mykje for å snu denne utviklinga. Etter valet i 2002 konkluderte partiet med at folk hadde eit uklårt bilete av kva Centerpartiet stod for, og at mange trudde det var imot utvikling og framsteg. Difor sette det seg som mål å bli oppfatta som «moderne, positivt, eintydig og utfordrande.» Den nye strategien har hatt ein viss suksess, med auka oppslutning ved dei to siste riksdagsvala. Partiet har mellom anna fått fleire veljarar i byane.

I den siste tida har avstanden til det norske Senterpartiet auka. Det svenske Centerpartiet er til dømes positivt til EU, seier ja til ei felles EU-grunnlov og ynskjer eit føderalt Europa. Det var likevel mot svensk deltaking i den monetære unionen (euro-sona). Som det norske Senterpartiet har det svenske ein sterk distriktsprofil, men det ynskjer frihandel som eit middel for å hjelpa fattige land ut av fattigdomen, i staden for tollmurar. På 2000-talet har partiet gått inn for føderalisme, både på europeisk og nasjonalt nivå. Centerpartiet har samarbeidd med sosialdemokratane før, men no står partiet klårt på den borgarlege sida. Det har definert seg som eit sosialliberalt parti og er medlem i Det europeiske liberale, demokratiske og reformpartiet. Partiet vert no rekna som eit systerparti av det norske Venstre.

Frå 2006 til 2014 var det eit av fire parti i den borgarlege koalisjonsregjeringa i Sverige. Ved riksdagsvalet i 2010 vart det det femte største partiet, med 6,6 % av røystene og 23 representantar i Riksdagen (av 349).

## Oppslutning ved riksdagsval 1921–2014
(som *Bondeförbundet* frå 1921 til 1957) 

## Systerparti
* Noreg: Senterpartiet
* Finland: Centern
* Åland: Centern
* Island: Framsóknarflokkurinn
* Polen: Folkepartiet (Polskie Stronnictwo Ludowe)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Framsóknarflokkurinn

**Framsóknarflokkurinn** er eit islandsk politisk parti. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er formann sidan 2009. Det er medlem av Den liberale internasjonale, same internasjonale paraplyorganisasjon som norske Venstre. Det norske Senterpartiet reknar det òg som eit systerparti. Namnet vert ofte omsett til norsk som *Framstegspartiet*.

Ved siste alltingsval på Island i 2009 vart partiet det fjerde største, med 14,8 % av røystene og 9 representantar på Alltinget (av 63).

## Historie
### Formenn gjennom tidene
* Ólafur Briem, 1916–1920
* Sveinn Ólafsson, 1920–1922
* Þorleifur Jónsson, 1922–1928
* Tryggvi Þórhallsson, 1928–1932
* Ásgeir Ásgeirsson, 1932–1933
* Sigurður Kristinsson, 1933–1934
* Jónas Jónsson (frå Hrifla), 1934–1944
* Hermann Jónasson, 1944–1962
* Eysteinn Jónsson, 1962–1968
* Ólafur Jóhannesson 1968–1979
* Steingrímur Hermannsson, 1979–1994
* Halldór Ásgrímsson, 1994-2006
* Jón Sigurðsson 2006-2007
* Guðni Ágústsson 2007-2008
* Valgerður Sverrisdóttir 2008-2009
* Sigmundur Davíð Gunnlaugsson 2009 -

### Statsministrar frå Framsóknarflokkurinn
* Tryggvi Þórhallsson 1927-1932 
* Ásgeir Ásgeirsson 1932-1934 
* Hermann Jónasson 1934-1942 
* Steingrímur Steinþórsson 1950-1953
* Hermann Jónasson 1956-1958 
* Ólafur Jóhannesson 1971-1974 og 1978-1979 
* Steingrímur Hermannsson 1983-1987 og 1988-1991 
* Halldór Ásgrímsson 2004-2006 

### Valresultat for Framsóknarflokkurinn

## Systerparti
* Noreg: Senterpartiet
* Sverige: Centerpartiet 
* Finland: Centern og Svenska Folkpartiet
* Åland: Centern
* Polen: Folkepartiet (Polskie Stronnictwo Ludowe)

## Bakgrunnsstoff
* Offisielle nettsider på islandsk.
Det polske folkepartiet

**Det polske folkepartiet** (polsk **Polskie Stronnictwo Ludowe**) er det eldste partiet i Polen. Partiet legg vekt på den nasjonale og kristne kulturarven og reknar seg sjølv som eit agrariansk parti. 

Partiet hadde etter valet i oktober 2007 ingen mandat i senatet, men 31 i Sejmen, med 8,9 % av røystene. I 2004 hadde det om lag 120&nbsp;000 medlemmer.

## Systerparti
* Noreg: Senterpartiet
* Island: Framsóknarflokkurinn
* Sverige: Centerpartiet
* Finland: Centern og Svenska Folkpartiet
* Åland: Centern
Baldisholteppet

**Baldisholteppet** er eit vove biletteppe i gobelengteknikk som er C-14-datert til perioden 1040-1190. Teppet har namnet sitt frå Baldishol kyrkje som låg på Nes i Hedmark. 

Då Baldishol kyrkje frå 1600-talet vart riven i 1879 vart ting frå kyrkja selde. Det var folk busette i bygda som kjøpte altarteppet på auksjon og fekk med på kjøpet ein svært skitten tøybylt som etter det folk sa skulle ha vore brukt av klokkaren som isolasjon under fotskammelen mot trekken frå golvet. Tøyet var funne mellom to golvlag i den gamle kyrkja. 

Tøybylten skulle visa seg å vera det me i dag kjenner som Baldisholteppet. Teppet vart reingjort og reparert av dei som kjøpte det. Seinare vart det kjøpt av Kunstindustrimuseet i Oslo, og det er no utstilt der som eit av dei største klenodia i museet si eige. Teppet har vorte restaurert i fleire omgangar, seinast før utstillinga *Stil 1100-1905* opna i 2004. 

Teppet slik me kjenner det er 203 cm langt og 118 cm høgt. Det er to biletfelt på teppet, eit for april og eit for mai. Kantane på teppet er rivne av. Nokre trur at teppet kan ha vore del av eit større teppe med eit biletfelt for kvar månad. Eit teppe med dei tolv månadene i året kan ha vore omlag 12 meter langt.

## Materiale
Renninga er i ullgarn, størstedelen av innslaga er i ullgarn. Dei kvite felta er i lingarn. Garnet er farga med plantefargar.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Nasjonalmuseet for kunst 
* Dansk nettside om Baldisholteppet.
Centern på Åland

**Åländsk Center** (C) er eit sentrumsorienterte politisk parti på Åland. Det har sidan danninga den 22. februar 1976 vore eit av dei meir dominerande partia i Ålands lagting, der partiet frå 2011 er størst med 7 av 30 mandat. Åländsk Center er danna etter mønster frå systerpartia dets i Norden. Partileiar sidan 2010 er Harry Jansson.

I 1977 vart ungdomsorganisasjonen Åländsk Ungcenter stifta, og i 1988 kom kvinneorganisasjonen Centerkvinnorna, som seinare er vorte nedlagt. I dag finst òg pensjonistorganisasjonen Centerveteraner.

## Systerparti
* Finland: Centern og Svenska Folkpartiet
* Island: Framsóknarflokkurinn
* Noreg: Senterpartiet
* Polen: Folkepartiet (Polskie Stronnictwo Ludowe)
* Sverige: Centerpartiet 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Ungdomsorganisasjon

Ein **ungdomsorganisasjon** er ein organisasjon som blir driven av og for ungdom. Slike organisasjonar har ofte ei øvre aldersgrense for medlemskap, til dømes på 30 år. Dei er gjerne bygde opp på same måte som organisasjonar for vaksne, med eit sentralstyre og fleire lokallag. Dei skil seg frå desse andre laga ved at dei gjerne legg vekt på fleire aktivitetar for ungdom, og ved at dei i mange tilfelle er meir aktivistiske enn vaksenlaga.

Ein kan dela ungdomsorganisjonane inn i ulike typar ut frå kva ideologisk grunnlag dei har.

## Politiske ungdomsorganisasjonar

Desse organisasjonane er politiske ved at dei jobbar for å påverka samfunnet i ein retning dei meiner er sunt. Laga kan vera tilknytt eit særskilt politisk parti, eller vera uavhengige. 

### Partitilknytte organisasjonar

Det er vanleg for politiske parti å oppretta ungdomsorganisasjonar som følgjer same ideologien som moderpartiet, men ofte jobbar meir med saker som betyr noko for ungdom. Desse laga kan ha som føremål å læra opp ungdom i politisk arbeid. Alle dei politiske partia i Noreg som er representerte på Stortinget i dag har ein ungdomsorganisasjon.

**Historiske partitilknytte ungdomsorganisasjonar:**
* Hitlerjugend og Bund Deutscher Mädel, nasjonalsosialistiske ungdomsorganisasjonar på 1930- og 40-talet.

### Partiuavhengige organisasjonar

Dette er organisasjonar som jobbar særskilt med einskilde saker eller for særskilde grupper. Dei støtter ikkje opp om noko parti, men jobbar heller for at dei politiske partia skal støtta opp om saka deira. Dei største norske slike organisasjonane er Elevorganisasjonen, Europeisk Ungdom, Natur og Ungdom, Noregs Ungdomslag, Norsk Målungdom, Juvente, Ungdom mot Narkotika og Ungdom mot Vold.

## Livssynsorganisasjonar

Desse organisasjonane er basert på eit livssyn som kan vera religiøst eller ikkje-religiøst. Noregs speidarforbund, KRIK og ACTA er døme på kristne ungdomsorganisasjonar i Noreg, medan International Humanist and Ethical Youth Organisation (IHEYO) er ein internasjonal humanistisk ungdomsorganisasjon.

## Fritidsorganisasjonar
Mange organisasjonar har som mål å laga ei meiningsfylt fritid for ungdom, utan at dei treng ha religiøse eller politiske band. 

Døme på dette er 4H, Norges Bygdeungdomslag, CISV, Landsforeningen Ungdom & Fritid, Noregs ungdomslag og Norsk frilynt ungdomsforbund.

## Bakgrunnsstoff
### Kjelder
* Chalak Darbandi om ønsket om ungdomsorganisasjon i Human-etisk forbund
Eirik Raudes Land

**Eirik Raudes Land** var det norske namnet på eit område aust på Grønland som vart okkupert av Noreg frå 1932 til 1933, den sokalla Grønlandssaka. Området vart oppkalla etter Eirik Raude som oppdaga Grønland i 985.

## Sjå òg
* Grønlandssaka
Ampere

**Ampere** er den grunnleggjande SI-eininga for måling av elektrisk straum.
Ein ampere er det same som ein Coulomb per sekund. Symbolet for ampere er **A**.
Ampere har fått namn etter André-Marie Ampère, ein av oppdagarane av elektromagnetismen.

### Definisjonar
Ein ampere er den konstante straum som dersom den vert oppretthalden i to uendelege lange og paralelle leiarar med neglisjerbart sirkulært tverrsnitt og som er plassert med eit mellomrom på ein meter i vakuum vil produsere ei kraft på 2×10-7 newton per meter.
Første mai

**Første mai** er ein internasjonal demonstrasjonsdag for den sosialistisk orienterte fagrørsla og alle sosialistiske og kommunistiske parti i heile verda. Det var den Andre Internasjonalen på kongressen sin i 1889 som vedtok at 1. mai skulle vera arbeidarrørsla sin dag, og slik har det sidan vore. I somme land, mellom dei Noreg, er første mai offentleg høgtidsdag. 

I Første mai-demonstrasjonane verda rundt blir det bruka raude flagg, det felles symbolet for den sosialistiske arbeidarrørsla i alle land. I Noreg blir det attåt norske flagg og reine raude flagg også bruka «hammarflagg», det vil seie raude flagg med eit kvitt hammarmerke øvst ved stonga. Dette var symbolet for norsk arbeidarrørsle i 1930-åra, då bruka i alle samanhengar, men blir no berre bruka 1. mai. 

Dei fleste Første mai-arrangementa i Noreg blir organiserte av LO-avdelingar eller LO-avdelingar i lag med partilag av DNA og SV. 

I somme land har sosialistiske førstemai-markeringar vore forbodne, såleis mellom anna i Noreg under den nazi-tyske okkupasjonen og Quisling-styret. 

## Anna
**[[1ste Mai]]* var namnet på ei sosialistisk rogalandsavis som kom ut første gong i 1895 og siste gong i 1955.
Radikalisme

**Radikalisme** femnar om ulike politiske retningar. Å vere radikal tyder eigentleg «å gå til rota» av noko, det vil seie å gå inn for grunnleggjande endringar i tilhøva på eitt eller anna område, kan hende i heile samfunnet, alt etter konteksten.

Ordet blir i vestleg politikk oftast bruka om dei som høyrer til venstresida, fordi dei mellom anna vil endre det grunnleggjande tilhøvet ein kallar kapitalisme. Men ordet kan også nyttast om motsett fløy i politikken, da kalla «høgreradikal», det vil seie nokon som vil endre dei samfunnsmessige tilhøva monaleg i motsett retning av det venstresida vil.
Familie

:*For det taksonomiske omgrepet, sjå [[biologisk familie]]*
**Familie**, av latin *famulus* 'tenar' var i romarretten ei nemning for personar som budde saman i eit hushald. I nyare tyding er familien personar som deler hushald og som er bundne til kvarandre gjennom ekteskap, slektskap eller adopsjon. I tillegg må vi i dag rekne dei som er knytt til hushaldet gjennom partnarskap eller sambuarskap som ein del av familien.

I Noreg kan ein skilje mellom kjernefamilien, som omfattar foreldra og barna deira, og storfamilien, som kan omfatte nærskylde personar over fleire generasjonar og som bur i lag t.d. på eit gardsbruk. Eit diffust omgrep som «storfamilie» kan og ha andre og vidare tydingar.

## Kjelder

## Sjå òg
* Funksjonstapping av familien
* Stamme 
* Generasjonsfamilie - Ein familie der fleire generasjonar bur saman. 
* Skilsmisse
* Sambuarskap
Clara Zetkin

**Clara Zetkin** () var ein tysk sosialist og framståande i tysk og internasjonal kvinnerørsle. Ho er kjend for å ha tatt initiativ til å innføra den internasjonale kvinnedagen. Zetkin måtte gå i eksil på grunn av den politiske aktiviteten sin, men var òg medlem av Riksdagen i tolv år.

Zetkin blei fødd i Wiederau i Sachsen og var utdanna som lærar. Ho fekk tidleg interesse for kampen til arbeidarane og kvinnene, og blei medlem i det tyske sosialdemokratiske partiet, SPD, i 1874. Ho oppheldt seg for det meste i eksil i den tida sosialdemokratiet i Tyskland var forbode, i åra 1878-1890, under «Sosialistlovene» til statsminister Otto von Bismarck.

## Kvinnekamp og klassekamp
På skipingskongressen til den Andre Internasjonalen i Paris i 1889 tala ho om kvinnefrigjering som ein del av klassekampen. Ho gjekk sterkt inn for at kvinner gjennom lønsarbeid måtte bli økonomisk sjølvstendige, og meinte full kvinnefrigjering berre kunne oppnåast i eit sosialistisk samfunn. Kvinnekamp og klassekamp måtte såleis vere to sider av same sak.

Zetkin var ei av dei fremste i arbeidet med å byggje opp den sterke sosialdemokratiske kvinnerørsla i Tyskland. Ho var redaktør i kvinnerørsla sitt blad, *Die Gleichheit* (‘Likskapen’), frå 1891 til 1917. Etter forslag frå Zetkin vedtok ein internasjonal kvinnekonferanse i København i 1910 å gjere 8. mars til den internasjonale kvinnedagen. På denne dagen skulle kvinnene (og mannlege sympatisørar) demonstrere for stemmerett og andre likestillingskrav.

## Folkevald
Zetkin høyrde til venstresida innanfor tysk sosialdemokrati. Ho gjekk imot partileiinga da den støtta krigskredittar under første verdskrigen. Derfor gjekk ho også ut av SPD ilag med andre krigsmotstandarar, og inn i det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland (USPD), som blei danna av krigsmotstandarane i 1917. Innanfor USPD var Zetkin ilag med Rosa Luxemburg i Spartakusforbundet, og gjekk seint i 1918 med i Det tyske kommunistpartiet (Kommunistische Partei Deutschlands) da det blei skipa. Ho blei medlem i sentralkomiteen til KPD. Ho var innvald som representant i Riksdagen, det tyske parlamentet, for kommunistpartiet frå 1920 til 1933. Ho var au sentral i den internasjonale kommunistiske kvinnerørsla. 

Zetkin oppheldt seg også i Sovjetunionen i periodar. Ho døydde der i 1933, 76 år gammal. For å heidre henne blei urna hennar sett inn i Kremlmuren i Moskva.

## Kjelder
Albert Joleik

**Albert Joleik** () var ein norsk bladmann, målmann og lokalhistorikar. Han vart fødd som **Albert Sigvard Andersen** den 14. mars 1880 i Flora i Sunnfjord i noverande Sogn og Fjordane fylke. I 1905 fekk han namnet Albert Joleik offentleg godkjend.

Joleik tok universitetseksamen i geografi, naturfag, norsk og tysk. Han fullførte examen artium 16 år og 3 måndar gamal i 1896, som den yngste nokonsinne. I 1901 var han den fyrste studenten til å levera embetseksamen på landsmål (nynorsk).

Joleik var bladmann (journalist), lokalhistorikar og målmann. Han budde i Bergen og på Kleppstølen i Naustdal kommune, der han hadde gard. Mellom 1905 og 1908 var han offiser i Belgisk Kongo.

Frå 1921 vart Joleik statsstipendiat. I tida før den andre verdskrigen var han redaktør for ymse aviser. Her kan nemnast Spegjelen i Trondheim, *[[Gula Tidend]]* og sitt eige blad *[[Fjordaposten]]* i Bergen fram til 9. april 1940.

Joleik skreiv ei rik framstilling av historia til bygdene i Sunnfjord. Mellom anna *Soga um Jølst fram til 1801 og litevetta um Breim* (1967) om Jølster og *Sunnfjordsoga fram til 1801* (1959). Joleik var ein kjend radiokåsør og festtalar.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Om Albert Joleik i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
* Gravminner i Norge

## Bakgrunnsstoff
* Hovudoppgåve av Norhild Joleik: Identitet, nasjon, profesjon : Albert Joleik si redaktørrolle i eit motkulturelt og profesjonssosiologisk perspektiv
* Utdjupande artikkel om Joleik skriven av Kåre Lilleholt på snl.no.
* Om Albert Joleik i Lokalhistoriska artiklar Sogn og Fjordane
*
Spartakusforbundet

**Spartakusforbundet** (**Spartakusbund** på tysk) var ein organisasjon av radikale sosialistiske krigsmotstandarar i Tyskland under første verdskrigen. 

Organisasjonen oppstod som «Gruppe Internationale» i 1915, og omfatta mellom andre Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht og Clara Zetkin.

I artiklar kalla «Spartakusbreva» blei krigen og den sosialdemokratiske partileiinga si tilslutning til krigføringa kritisert. Derfor blei «Gruppe Internationale» kjend som «Spartakusgruppa» og kalla seg seinare Spartakusforbundet. 

Fleire av dei leiande medlemmene i organisasjonen blei etter kvart arresterte i periodar, og arbeidet deira på andre måtar hindra av styresmaktene.

Da det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland (USPD) blei danna i 1917, slutta spartakistane seg til. Men deira program var monaleg meir radikalt enn USPD sitt.

Etter at den tyske novemberrevolusjonen i 1918 hadde brote ut, gjekk Spartakusforbundet inn for ein rådsrepublikk bygd på arbeidarråd og soldatråd. Dette likna tilsynelatande på bolsjevikane sitt program i Russland, men den ideologiske leiaren i Spartakusforbundet, Rosa Luxemburg, stod i røynda for ein annan og meir demokratisk sosialisme enn Vladimir Lenin gjorde. Mellom anna slo ho fast i "Kva vil Spartakusforbundet?" at dei berre ville overta regjeringsmakta om det var den klåre og utvitydige viljen til folkefleirtalet. 

Den 30. desember 1918 blei Det tyske kommunistpartiet (KPD) skipa, sjølv om Rosa Luxemburg rådde frå. I januar 1919 kom det til oppstand i Berlin, med kommunistar i brodden. Rosa Luxemburg var usamd i oppstanden, men blei likevel arrestert og drepen. Det same blei dei to andre fremste leiarane i KPD, Karl Liebknecht og Leo Jogiches. Men i fleire år framover var arven etter Spartakusforbundet og Rosa Luxemburg ein viktig faktor på den tyske venstresida, delvis innanfor KPD før dette partiet blei heilt dominert av stalinistar, og delvis utanfor. Om ikkje Rosa Luxemburg hadde blitt drepen, er det grunn til å tru at ho hadde komme til å spele ei viktig rolle i internasjonal sosialisme i åra som følgde. 

## Bakgrunnsstoff
* On the Spartacus Programme av Rosa Luxemburg
André-Marie Ampère

**André-Marie Ampère** () var ein fransk fysikar som er kjend for å vere ein av oppdagarane av elektromagnetismen. Måleininga for elektrisk straum, ampere, er oppkalla etter han.

## Livssoge
Ampère var frå ein landsby nær Lyon, og viste stor interesse for naturvitskapen frå byrjinga. Mellom anna skal han ha løyst reknestykke ved hjelp av småstein og brødsmular før han hadde lært tala. Han blei etter kvart lærar i matematikk ved den vidaregåande skulen, *[[lycée]]t*, i Lyon.

Ei lita avhandling om hasardspel som viste at sjansen for ein spelar til å vinna er svært liten gjorde at den leiande matematikaren Jean-Baptiste Joseph Delambre fekk augene opp for han. Delambre skaffa han først lærarjobben og seinare ei underordna stilling ved den prestisjetunge polytekniske høgskolen i Paris. I 1809 blei Ampère professor ved denne skolen, og i 1814 medlem av Instituttet.

## Oppdagingar

11. september 1820 fekk Ampère høyra om Hans Christian Ørsted si oppdaging av at voltaisk (elektrisk) straum verka inn på ei magnetisk nål. Sju dagar seinare la han fram ei avhandling for Akademiet som skildra både dette og liknande fenomen. Deretter tok han fatt på det store arbeidet med å undersøka og leggja fram teoriar for dette store, nye feltet innan vitskapen.

Ampère døydde i Marseille og er gravlagd i Cimetière de Montmartre i Paris. Lycée Ampère i Lyon er kalla opp etter han.

## Bakgrunnsstoff
Demokratisk sosialisme

**Demokratisk sosialisme** er ei nemning som vert nytta av sosialistar både innanfor den kommunistiske og sosialdemokratiske tradisjonen. Revolusjonære sosialistar nyttar omgrepet for å understreka avstand til den totalitære tradisjonen innan kommunismen, medan sosialdemokratar brukar det for å ta avstand frå både den revolusjonære sosialismen og dei tradisjonelt sosialdemokratiske partia sin overgang til ein meir nyliberal politikk.

Dei tidlegare kommunistiske regima, som til dømes Sovjetunionen, hadde sosialistiske element som planøkonomi og samfunnsmessig eigarskap til produksjonsmidla. I byrjinga hadde dei òg arbeidarråd (sovjet), som skulle vera folket sine fritt valde organ og dermed innebera demokratisk styring over staten. Men sovjeta mista makta og ein fekk eit byråkratisk statsapparat leidd av ein liten elite i eittpartistaten. Uttrykket demokratisk sosialisme er uttrykk for eit ynske om eit sosialistisk samfunn der ein ikkje får denne utviklinga, som ein òg har sett i andre forsøk på sosialisme i Asia og Aust-Europa.

Demokratisk sosialisme har historisk ofte vore synonymt med sosialdemokrati, i den opphavlege tydinga der sosialdemokratane stod for ei gradvis omdanning til sosialismen gjennom parlamentarisk arbeid og reformer. Men også meir radikale og jamvel revolusjonære sosialistar brukar omgrepet. Dei norske revolusjonære organisasjonane Raud Ungdom og Sosialistisk Ungdom brukar dette omgrepet i dag. Samstundes unngår desse organisasjonane stort sett å bruka omgrep som marxisme-leninisme og maoisme.

Til stortingsvalet i 1973 registrerte ei utbrytargruppe frå Det norske Arbeidarparti eit parti med namnet Demokratiske sosialister - AIK. Partiet stilte til val gjennom Sosialistisk Valforbund. Leiaren for partiet var Berit Ås. Partiet gjekk i 1975 inn i Sosialistisk Venstreparti.

I våre dagar er det somme som reknar *demokratisk sosialisme* som noko anna og meir radikalt enn det dei gamle sosialdemokratiske partia står for no, altså som synonymt med venstresosialisme. Likevel reknar til dømes AUF seg å høyre til den demokratiske sosialismen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Democratic Socialism|Democratic Socialism]]» frå ,  den 5. mars 2005.*