open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Den norske kritikerprisen

**Kritikerprisen** vert utdelt kvart år av Norsk kritikerlag. Den har vorte delt ut til ein norsk forfattar av eit skjønnlitterært verk for vaksne etter avstemming mellom medlemmene i Norsk kritikerlag kvart år sidan 1950. Frå 1978 har Norsk kritikerlag også delt ut ein pris for beste skjønnlitterære verk for born eller ungdom. Seinare har fleire kategoriar komme til; Kritikarprisen for beste omsetting, Kritikarprisen for beste sakprosabok (frå 2012), Årets litteraturkritikar, Kritikarprisen for dans, Kritikarprisen for teater,
Kritikarprisen i musikk og Kritikarprisen for kunst.

Norsk kritikerlag deler også ut Dalgards kritikarpris.

## Litteraturkritikarprisane
### Vinnarane av prisen for beste skjønnlitterære verk for vaksne

Bergljot Hobæk Haff, Carl Fredrik Engelstad, Dag Solstad, Kjell Askildsen og Kjartan Fløgstad har fått prisen to gonger kvar.
Prisen er ti gonger tildelt kvinner, ei gong på 1950-talet, tre gonger på 1960-talet, to gonger på 1970-talet, ei gong på 1980-talet, ei gong på 1990-talet og no sist i 2002 og 2006.

Vinnarbøkene til desse forfattarane er skrivne på nynorsk: Ragnvald Skrede, Tor Jonsson, Olav H. Hauge, Edvard Hoem, Kjartan Fløgstad, Paal-Helge Haugen, Lars Amund Vaage, Ragnar Hovland, Carl Frode Tiller og Jon Fosse. Alfred Hauge skreiv også mykje på nynorsk, men Cleng Peerson-trilogien er på bokmål.

### Vinnarane av prisen for beste bok for born eller ungdom

### Vinnarane av prisen for beste omsetting

### Vinnarane av prisen for beste sakprosabok

## Årets kritikar
Prisen som årets kritikar har vorte delt ut frå 1994 og av statuttane går det fram at han: «..[.]..tildeles en kritiker som har utmerket seg gjennom sin litteraturkritiske virksomhet eller gjort en innsats for å styrke kritikken eller kritikernes kår.»

## Vinnarane av Dansekritikarprisen

Dansekritikarprisen har vorte delt ut frå 1977.

## Vinnarane av Teaterkritikarprisen
Teaterkritikarprisen har vorte delt ut frå 1940.

## Kjelder
Reitangruppen

**REITAN AS** er eit privat, familieeigd selskap som driv innan handel, eigedom og kapital. Innanfor handel kontrollerer selskapet Rema 1000, Narvesen og 7-Eleven. Selskapet har 27 500 tilsette i 5 land.

Reitangruppen har hovudkontor på Lade gård i Trondheim. Det fører historia si tilbake til O. Reitan Kolonial, ein kolonialhandel skipa i 1948 av Margit og Ole Reitan i Nonnegata i Trondheim. I 1964 opna Reitan ein sjølvbetjent supermarknad på Havstein. Reitangruppen blei til som eit resultat av samarbeidet mellom Ole Reitan og sonen Odd Reitan på 1970- og 1980-talet. I dag står Odd og sønene hans, Ole Robert og Magnus Reitan, som offisielle eigarar av selskapet. 

REITAN består av fire selskapsområdene: Reitan Retail, Reitan Eiendom og Reitan Kapital. I tillegg har REITAN selskapene Britannia Hotel, Nye Hjorten Teater og Posten Moderne. Reitan Retail har operativt senter i Oslo, medan Reitan Eiendom er basert i Trondheim. Uno-X er basert i Oslo/København.

Innanfor handel opererer gruppa selskapa Rema 1000, Narvesen, Pressbyrån (Sverige), 7-Eleven, Spaceworld og YX Energi. Samla omsetting i 2009 var på 57 milliardar kroner. Pr 31. desember 2009 har Reitangruppen 2&nbsp;789 utsalsstader. Totalt hadde Reitangruppen 27&nbsp;500 medarbeidarar ved utgangen av 2009. I konsernet er det totalt 3&nbsp;626 tilsette, og gruppa er Noregs 6. største selskap.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Reitangruppen
Aslaug Vaa

**Aslaug Vaa** () var ein norsk lyrikar og dramatikar. 

## Bakgrunn
Aslaug Vaa var fødd på fjellgarden Nystog i Rauland i noverande Vinje kommune i Telemark som dotter av Tor Aanundsson Vaa (1864–1928) og Anne Marie Roholt (1866–1947). Då ho var fire år gammal flytta familien til Kviteseid der ho vart buande fram til studietida. Ho var syster til bilethoggaren og målaren Dyre Vaa. Gjennom oldemora Signe Jore var ho tremenning til Eivind Groven og Tarjei Vesaas.

Vaa studerte fransk litteratur og kunsthistorie ved universitet i Paris og teaterhistorie ved universitetet i Berlin. Etterpå arbeidde ho ei tid som lærar og journalist. 

Alsaug Vaa var gift med psykologen og filologen Ola Raknes frå 1911 til 1938. Ho var mor til bilethoggaren Anne Raknes og lyrikaren Magli Elster, og mormor til Jon Elster.

## Forfattarskap
Vaa debuterte som lyrikar i 1934, 45 år gammal. Den fyrste samlinga heitte *Nord i leite*. Ho skreiv også skodespel og omsette bøker til nynorsk, blant anna *Jungel-boki*. 

For den omsetjinga fekk ho Melsom-prisen i 1935. Ho fekk kunstnarløn frå 1955.

## Tolkingar
I 2001 framførte Odd Nordstoga og Øyonn Groven Myhren tingingsverket *[[Nivelkinn]]* bygd på Aslaug Vaa sin diktsyklus av same namn frå *Nord i leite* på Telemarksfestivalen. Oppføringa vart teken opp og gitt ut på plate, og vann Spellemannprisen 2002.

## Bibliografi
* 1934 *Nord i leite*, lyrikksamling
* 1935 *Skuggen og strendan*, lyrikksamling
* 1936 *Villarkonn*, lyrikksamling
* 1938 *Steinguden*, skodespel
* 1939 *På vegakanten*, lyrikksamling
* 1947 *Fotefár*, lyrikksamling
* 1947 *Tjugendagen*, skodespel
* 1954 *Skjenkarsveinens visur*, lyrikksamling
* 1963 *Bustader*, lyrikksamling
* 1964 *Dikt i utval*, lyrikksamling
* 1965 *Honningfuglen og leoparden*, skodespel
* 1966 *Munkeklokka*, skodespel
* 1989 *Dikt i samling*  
* 1999 *Og ordet var...*, etterlatne dikt

## Kjelder

* Dagbladets forfatterside
* Om Nivelkinn på Odd Nordstoga si heimeside

## Bakgrunnsstoff
* En lyriker - et tema: Aslaug Vaa NRK-program med Aslaug Vaa frå 1964
* «Det lydde eit bod – Om Aslaug Vaa og diktinga hennar» av Leif Mæhle
* «Bygda og verda» av Leif Mæhle i Dag og Tid  (redigert utdrag av artikkelen ovanfor)
* Aslaug Vaa av Leif Mæhle i Norsk biografisk leksikon 1. utg
* Aslaug Vaa av Sigrid Bø Grønstøl på Allkunne
* Digitaliserte bøker av Aslaug Vaa hjå Nasjonalbiblioteket: med namnet Aslaug Raknes, med namnet Aslaug Vaa
Dagny Juel

**Dagny Juel** () var ein norsk kunstnar, forfattar og dramatikar. Ho vart fødd i Kongsvinger, og var den andre av dei fire døtrene til legen Hans Lemmich Juell og Minda Juell, fødd Blehr. 

Juel vanka på vertshuset «Zum Schwarzen Ferkel» *(Under den svarte grisen)* i Berlin med August Strindberg og Edvard Munch. Ho var gift med den polske forfattaren Stanislaw Przybyszewski (1868-1927), men han forlét henne for ei anna. Som gift heitte ho **Dagny Juel Przybyszewska**. 

I 1901 vart Juel skoten og drepen av Wladyslaw Emeryk på eit hotellrom i Tbilisi i Georgia. Det er uklart kvifor Emeryk gjorde dette, men han skal ha vore forelska i Juel.

*[[Filmen Dagny|Dagny]]*, ein polsk-norsk film om Dagny Juel regissert av Haakon Sandøy, blei laga i 1978.

## Verk
* *Den sterkere* (drama)
* *Ravnegård* (drama)
* *Når solen går ned* (drama)
* *Synden* (drama)
* *Rediviva* (novelle)

I tillegg: fem prosalyriske tekstar og 14 dikt.

## Bakgrunnsstoff
* Om huset der Dagny voks opp, og som i dag er Kvinnemuseet
* Meir om Dagny Juel, Århundreskiftets femme fatale  Ein polsk nettstad redigert av Aleksandra Sawicka, som skriv på doktorgradsavhandlinga ”Dagny Juel Przybyszewska - fakta og legender” 
* Kvinnemuseet på Kongsvinger, med utstilling om Dagny Juel

** Litteratur **
* Lishaugen, Roar: *Dagny Juel : tro, håp og undergang*, Oslo 2002. ISBN 82-7694-108-7
* Nag, Martin: *Kongsvinger-kvinne og verdensborger; Dagny Juel som dikter og kulturarbeider*, Kongsvinger 1987.
* Norseng, Mary Kay: *Dagny : Dagny Juel Przybyszewska, the woman and the myth*, Seattle : University of Washington Press, c1991. ISBN 0-295-96999-7
** I norsk omsetjing 1992: Dagny Juel : kvinnen og myten. ISBN 82-05-20586-8, ISBN 82-7350-356-9
Bjørn Farmann

**Bjørn Farmann (Haraldsson)** (død om lag 927) var konge i Tunsberg (Tønsberg) og bror av kong Eirik Blodøks (Haraldsson). Han var son av kong Harald Hårfagre (Halvdansson) og Svanhild Øysteinsdotter. Bjørn hadde hovudbølet sitt på kongsgarden Sem i Vestfold. I soga om Harald Hårfagre i Heimskringla fortel Snorre Sturlason at kong Bjørn hadde kjøpskip i fart på andre land. *Bjørn var ein klok og omtenkt mann, og såg ut til å bli ein god hovding.*

Eirik Blodøks tok livet av Bjørn Farmann. Grunnen skal ha vore at Bjørn ikkje ville gje han dei skattane kong Harald hadde rett på i Vestfold. Kong Bjørn skal vera gravlagd i Farmannshaugen på Sem. 
Gjennom sonen Gudrød vart Bjørn Farmann stamfar til kong Olav II den heilage.

Farmann var ordet for «handelsmann» eller «reisande/sjøfarande handelsmann» i norrøn tid. På Island er ordet «farman» framleis levande og i Sverige finst ordet «farmandsbønder» i bruk om bønder som også er handelsmenn.
Ordet «Farmann» i namnet Bjørn Farmann er såleis ikkje eit eigenamn, men tydde Kong Bjørn «handelsmannen» (farmann) frå Tunsberg.

## Seinare bruk av namnet
Før språkreforma av i bokmål av 1959 vart «Farmann» ofte stava på dansk måte som «Farmand».

Bjørn Farmann har gjeve namn til forretningsbladet Farmand, som vart gjeve ut frå 1891 til 1989 og som i 2004 blei relansert med moderne den moderne stavinga *Farmann* samt rutebilselskapet Farmand (som seinare vart kjøpt opp av Norgesbuss).
Halvor Floden

**Halvor Floden** () var ein norsk forfattar fødd i Trysil. Han skreiv bøker for born og ungdom.

I 1934 fekk han Melsom-prisen. Han fekk kunstnarløn frå 1950.

Han mottok tredjepremie i Kulturdepartementets premiering av barne- og ungdomslitteratur i 1950 for *Vi er vener*, og i 1952 fekk han tredjepremie for *Trond og venene hans*.

Halvor Floden skreiv mellom anna om *[[Kari Trestakk (barnebok)|Kari Trestakk]]* og *[[Frik med fela]]*.
## Forfattarskap
;For barn
* *[[Brør og halvbrør]]*, 1911  
* *[[Barneboka Fagerlia|Fagerlia]]*, 1915  
* *[[Frik med fela]]*, 1917 
* *[[Englehatten og andre forteljingar]]*, 1919 
* *[[Barneboka Kari Trestakk|Kari Trestakk]]*, 1922 
* *[[Barneboka Elden|Elden]]*. Andre bok om Kari Trestakk, 1923 
* *[[Furuberg-Finn]]*, 1927  
* *[[Aust på Kronskogen og andre soger]]*, 1928
* *[[I Granlia]]*, 1930
* *[[Gjenta frå landsvegen]]*, 1936
* *[[Stor-Bjønn og Vesle-Ola]]*, 1938  
* *[[Mor i skogen]]*. Eventyr, 1939
* *[[Eg har del i det]]*, 1947
* *[[Sverre og moster Malla]]*, 1948
* *[[Barneboka Gullfuglen|Gullfuglen]]*, 1949
* *[[Vi er vener]]*. Tredje bok om Kari Trestakk, 1950 
* *[[Trond og venene hans]]*, 1952
* *[[Solbu]]*, 1953  
* *[[Grå ulvar og kvite svaner]]*, 1954
* *[[Storfolk i grenseland]]*, 1955
* *[[Guri Bråttom]]*, (posthumt) 1957  
* *[[Tommeliten på ikornrygg]]*, (posthumt) 1966

;For vaksne
*  *[[Einstaka]]*, 1912, roman
* *[[Staalboraren]]*, 1920, skodespel 
*  *[[Mitt land]]*, 1921, dikt
* *[[Finn i gropa og fleire]]*, 1929
* *[[Gamlehagen]]*, 1931, skodespel
* *[[Skogen og vidda]]*, 1931
* *[[Vi har bruk for deg]]*, 1937, roman
*  *[[Kjartan i Steinåsen]]*, 1949, roman
* *[[Gleda]]*, 1954, dikt
* *[[Ein fjellgard]]*, (posthumt) 1968, sakprosa
* *[[Om folk og hendingar]]*, (posthumt) 2019, sakprosa

## Litteratur
* 
* 
* . Artikkelen står óg i *Ei bok om Halvor Floden*, 1984. Med utgangspunkt i hovudoppgåva hennar fra 1975
* 
* Vesaas, Halldis Moren. «Småprat om ein hundreåring». I: *Årbok for Trysil*, 1984
* 
* Digitaliserte bøker av Halvor Floden hjå Nasjonalbiblioteket
Verdens Gang

***Verdens Gang*** (**VG**) er ei norsk avis som kjem ut både på papir og i elektronisk form. 
*VG* var den største papiravisa i Noreg frå 1981 og frem til 2010 målt i opplag, men blei forbigått av *[[Aftenposten]]* i 2010. Nettutgåva av VG hadde ved utgangen av 2017 det høgaste lesartalet i Noreg. 
Ansvarleg redaktør og administrerande direktør for VG er Gard Steiro.

## Historie
Ei avis kalla *[[Verdens Gang (1868–1923)|Verdens Gang]]* blei skipa i Kristiania i 1868, men gjekk inn i 1923.

Kort tid etter slutten av andre verdskrigen i 1945 starta medlemmar av Heimefronten ei ny avis med same namn. Det fyrste nummeret av den gjenoppstarta avisa kom ut 23. juni 1945. Avisa er partipolitisk uavhengig. *VG* gjekk over til tabloidformat 2. januar 1963.

Verdens Gang si nettavis var i 2004 den største norskspråklege nettavisa føre NRK si nettavis. Sistnemnde var dessutan den andre norske avisa som lanserte si nettutgåve.

Medlemer av motstandsrørsla starta avisa kort tid etter frigjeringa i 1945. Første nummer av avisa kom ut 23. juni 1945. Avisa er partipolitisk uavhengig. VG er i dag eigd av mediekonsernet Schibsted, som òg eig Aftenposten i tillegg til postar i dei fleste større norske regionaviser.

8. november 2014 klokka 10.00 starta Verdens Gang sendingar på norsk fjernsyn, men ein har berre tilgang til kanalen om ein er kunde hjå Canal Digital.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* Historisk utvikling i Vginfo.vg.no. 
* Verdens Gang i Medieregisteret.no.
Gabriel Finne

**Gabriel Finne** () var ein norsk forfattar fødd i Bergen. Finne er rekna å høyra til den litterære retninga naturalismen i den første delen av forfattarskapen, og seinare meir knytt til dekadansetematikk.

Finne fekk publisert den første forteljinga si, «Tvivleren», i *Bergensposten* medan han var gymnaselev. I 1889 debuterte han med romanen *Filosofen*.

Gabriel Finne døydde då han var 33 år gammal, av lungebetennelse.

## Utgjevingar
* *Filosofen* (1889)
* *Doktor Wangs Børn* (1890) 
* *To damer* (1891)
* *Uglen* (1893)
* *Før afskeden* (1894)
* *I afgrunden* (1898)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Finne hjå Nasjonalbiblioteket
Vebjørn Sand

**Vebjørn Sand** () er ein norsk kunstnar.

Sand er utdanna ved Statens Kunstakademi i Oslo, Kunstakademiet i Praha og The Art Students League of New York. Han har vore elev av målarane Walther Aas, Rolf Schønfeldt, Ronald Sherr, Peter Cox og Michael Burban. Han har hatt har gjeve ei rekke utsillingar og er først og fremst kjend som kunstmålar.

Hausten 2012 deltok han i *[[Skal vi danse]]* på TV 2. 

## Verk
;Portrett
*Biskop Gunnar Lislerud (Fredrikstad domkirke)
*Statsminister Jan P. Syse (Statsministerens kontor)
*Skuespiller Knut Wigert (Nationaltheatret)
*Universitetsrektor Ole Petter Ottersen (Universitetet i Oslo; 2017)

;Installasjonar og utandørsprosjekt
*Antarktisekspedisjonene og Trollslottet (1993–1994)
*Leonardobroen (1996, ferdigstilt 2001)
*Keplerstjernen (1999)
*Roseslottet (2020-2021)

;Plateomslag
* Jan Gunnar Hoff: *[[Syklus (1993)|Syklus]]* (1993)
* Finn Kalvik: *[[Imellom to evigheter]]* (2000)

## Galleri

Galleri_Sand.jpg|Vebjørn Sand sitt galleri i Oslo.
Da Vinci Bridge.jpg|Da Vinci-brua i Ås


## Kjelder
Olaug Nilssen

**Olaug Nilssen** () er ein norsk forfattar. Ho debuterte i 1998 med romanen *Innestengt i udyr*, og arbeider som bokmeldar og forfattar av skjønnlitteratur og sakprosa.

Nilssen voks opp i Solheimsdalen i Førde kommune og busette seg seinare i Bergen, der ho mellom anna studerte litteraturvitskap. Ho har vore aktiv i tidsskriftet *[[Vagant]]*, og var, saman med Gunnhild Øyehaug, redaktør for det no nedlagde litterære tidsskriftet *[[Kraftsentrum]]*. Ho var leiar for Skrivekunstakademiet i Hordaland frå 2008 til 2010.

Olaug Nilssen er blitt kåra til ein av dei ti viktigaste unge forfattarane i Noreg. Forfattarskapen hennar er allsidig og prega av humor.

Nilssen var festspeldiktar på Dei Nynorske Festspela i 2006.

*Få meg på, for faen* vart filmatisert i 2011.

*Tung tids tale* er dramatisert av Riksteatret i samarbeid med Det Norske Teatret og Kilden Teater og Konserthus.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*
*
*
*
*
### I bøker - eit utval
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*
* 
*
* 
### Omsetjingar
*
## Prisar og utmerkingar
* Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond 2004
* Sigmund Skard-stipendet 2004
* Sunnmørsprisen 2005
* Bergensprisen (Natt&Dag) 2005
* Brageprisen 2017 i klassen skjønnlitteratur for voksne for *Tung tids tale*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Olaug Nilssen hjå Nasjonalbiblioteket
* Presentasjon av Olaug Nilssen på nettstaden til Bergen Offentlige Bibliotek 
* Presentasjon av Olaug Nilssen på nettstaden til Samlaget 
* Om Olaug Nilssen i Allkunne
*
*
*
*
*
* Om Olaug Nilssen i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Magli Elster

**Magli Elster** () var ein norsk lyrikar, omsetjar og litteraturkritikar fødd i Oslo. 

Magli var dottera til lyrikaren Aslaug Vaa og psykologen og filologen Ola Raknes, og systera til bilethoggaren Anne Raknes. Ho var gift med forfattaren og  kringkastingssjefen Torolf Elster, og er mor til samfunnsforskaren Jon Elster.

Ho debuterte i 1952 med samlinga *«Trikken går i engen»*, og gjennombrotet kom med dei glødande kjærleiksdikta i den neste boka, *«Med hilsen fra natten»*.

I 1986 vann Magli og Torolf Elster Fritt Ords Pris *for deira fantasirike og meningsfulle bruk av det frie ordet i poesi og prosa og for deira brennande engasjement for flyktningane i verda.*

## Verk
### Diktsamlingar
*1952 *Trikken går i engen* (Gyldendal, Oslo)
*1953 *Med hilsen fra natten* (Gyldendal, Oslo)
*1955 *Den syngende flåten* (Gyldendal, Oslo)
*1959 *En pike av tre* (Gyldendal, Oslo)
*1971 *Sekundene* (Gyldendal, Oslo)

### Omsetjingar
*1945 Nevil Shute: *Mannen med seljefløytene* (Aschehoug, Oslo)
*1949 Quentin Patrick under forfattarnamnet Jonathan Stagge: *Stjernene spår død*, originaltittel: *The stars spell death* (Cappelen, Oslo)
*1959 Tennessee Williams: *Orfeus stiger ned*, orignialtittel: *Orpheus descending*
*1968 *Eventyr fra England*, originaltittel: English fairy tales (Tiden Norsk Forlag, Oslo)
*1975 Joanne Oppenheim: *På den andre siden av elva* (Tiden, Oslo)
*1975 Benkt-Erik Hedin: *Dikt vi har sammen* (Tiden, Oslo)
TTA

**TTA** er ei forkorting for *True Audio* eller *naturtru [[lyd]]*, er ein omkodar (codec) som lager lydfiler utan tap av informasjon.
Bleie i Hardanger

**Bleie** er ei grend på vestsida av Sørfjorden i Ullensvang kommune, Hardanger. Ungane frå Bleie går barneskuleåra sine på Vikebygd skule.
Bleie er eit gardsnamn, namnet vert nytta som etternamn.
Vetrhus i Odda

**Vetrhus** er ein gard og eit etternamn i Oddadalen i Hardanger.

## Sjå òg
*Vetrhus Bluesband

## Bakgrunnsstoff
* Miljølære.no - Områdeskildring for Vetrhus.
Utne

**Utne** er ei grend i Ullensvang kommune i Hardanger. Utne ligg på nordenden av Folgefonnhalvøya, på sørsida av Utnefjorden, vest for innlaupet til Sørfjorden.

Riksveg 550 går om Utne til Odda og Jondal, og det er ferjesamband frå Utne til Kinsarvik og Kvanndal. Sommarstid går det snøggbåt mellom Norheimsund, Utne, Lofthus, Kinsarvik, Eidfjord og Ulvik. Det var eige postkontor på Utne til for nokre få år sidan, og no er det post i butikk. Utne har framleis eige postnummer, 5778 Utne.

På Utne ligg hovudavdelinga til Hardanger Folkemuseum.

Utne Hotel opna som gjestgjevargard i 1722 og er framleis i drift, hotellet og den tilhøyrande Tingstova og eit naust vart freda av Riksantikvaren sommaren 2006. 

I 2004 stod eit av dei største fruktlagra i Noreg ferdig i Sletthagen på Utne. Anlegget er eigd av Hardanger Fjordfrukt. Ullensvang herad driv lækjarkontor, barnehage, bibliotekfilial og alders- og sjukeheimen Utneheimen. 

Ungane frå Utne går no på Hauso skule etter at Vines skule vart lagd ned. Dei næraste vidaregåande skulane er i Odda, på Voss og i Øystese. 

I 1895 stod Utne kyrkje ferdig, tidlegare hadde utningane sokna til Kinsarvik kyrkje.

## Biletgalleri

File:Utne 1933 Wilse.jpeg|Utne, 1933
File:Utne Hotell.JPG | Utne Hotel, 2009 
File:Utne hus og kyrkje.jpg | Utne sentrum, 2009 
File:Utne. Hardanger - no-nb digifoto 20150226 00096 NB MIT FNR 00246 A.jpg| Utne kyrkje før 1960
File:Utne_-_no-nb_digifoto_20150316_00144_NB_MIT_FNR_10357.jpg|Utne sentrum før 1951 


## Bakgrunnsstoff

* Gamle fotografi frå Utne i Galleri NOR
Rafael del Riego

**Rafael del Riego y Flórez** () var ein spansk general og liberal politikar.

Del Riego vart fødd i Santa María de Tuñas i Asturia. Han gjekk ut frå universitetet i Oviedo i 1807, og flytta sidan til Madrid, der han gjekk inn i militæret. I 1808 vart han teken til fange av franske styrkar under den spanske krigen for sjølvstende og halden i Escorial, som han sidan klarte å flykta frå.

10. november var Riego med i slaget ved Espinosa de los Monteros, der han igjen vart teken til fange. Tre dagar seinare vart han send til Frankrike, der han til slutt vart sett fri. Han reiste rundt i England og dei tyske statane før han drog tilbake til Spania igjen i 1814 og slutta seg til hæren igjen med grada oberstløytnant.

Under dei seks åra med kongeleg einevelde støtta han frimurarane og liberalarane som konspirerte mot kong Ferdinand VII. I 1819 forma kongen ti bataljonar for å slå dei sør-amerikanske motstandsrørslene, og Riego vart sett til å kommandera Asturia-bataljonen. Men 1. januar 1820, då han var komen til Cádiz, starta han saman med andre offiserar eit opprør der dei forlangte å få grunnloven av 1812 tilbake. Denne konflikten er seinare blitt kalla Den spanske borgarkrigen frå 1820 til 1823.

Riego sine troppar marsjerte gjennom byar i Andalusia i håp om å starta eit folkeopprør mot kongen, men dei lokale innbyggjarane var stort sett likeglade. I Galicia byrja likevel eit opprør, som så spreidde seg raskt til resten av Spania. 7. mars 1820 vart slottet i Madrid omringa av soldatar kommandert av general Ballesteros, og 10. mars gjekk kongen med på å atterinnføra grunnloven.

Den nye progressive regjeringa gav Riego grada feltmarskalk og gjorde han til capitán general av Galicia. Han fekk makta ved ein seremoni i Aragon den 8. januar 1821, og flytta til Zaragoza. 18. juni same året gifta han seg med kusina si, Maria Teresa del Riego y Bustillos. 

Etter eit republikansk kuppforsøk den 4. september 1821 vart Riego skylda for å vera involvert og arrestert. Men han var blitt godt likt av folket, som mellom anna gjekk i demonstrasjonstog i Madrid der dei kravde å få han lauslaten. I mars 1822 vart han vald inn i den spanske nasjonalforsamlinga, Cortes Generales, og sloppen ut av fengselet.

På kongressen i Verona i 1822 vart den heilage alliansen einige om at eit republikansk Spania truga stabiliteten i Europa, og at Frankrike skulle atterinnføra absolutt monarki i landet. I april 1823 gjekk den franske hæren over grensa. Riego leia den tredje arméen, og kjempa mot både invasjonsstyrkane og lokale styrkar som var lojale til kongen. 15. september vart han sviken og teken til fange i landsbyen Anquillas i Jaén og deretter ført til Madrid. Trass i at ein hadde annonsert eit generelt amnesti vart Riego funnen skuldig i landssvik, ettersom han var eit av parlamentsmedlemmene som hadde stemt for å ta makta frå kongen. 7. november 1823 vart Rafael del Riego hengd på Cebada-plassen i Madrid.

Himno de Riego, ein song skriven til ære for han, var nasjonalsongen til Den andre spanske republikken (1931-1939). Eit portrett av Riego heng no i Cortes Generales.
Den spanske borgarkrigen frå 1820 til 1823

**Den spanske borgarkrigen frå 1820 til 1823** var ein spansk konflikt mellom rojalistar og liberale i etterdønningane av Napoleonskrigane. Rojalistane fekk støtte av Frankrike, og monarkiet gjekk til sist av med sigeren.

Vanstyret til kong Ferdinand VII av Spania, som hadde nekta å godta den liberale grunnlova av 1812, førte til mykje folkeleg uro, spesielt i hæren. Kongen var i ferd med å gjenerobra dei spanske koloniane i Sør-Amerika som nyleg hadde lausrive seg då opprøret braut laus. I januar 1820 gjorde troppar samla i Cádiz opprør mot uregelmessig løn, dårleg mat og mangelfulle losji. Dei avsette kommandanten sin og tok oberst Rafael del Riego som leiar, svor truskap til grunnlova av 1812, og marsjerte til San Fernando med planar om å fortsetja til Madrid.

Sjølv om opprøret ikkje var spesielt sterkt godtok Ferdinand grunnlova den 9. mars 1820. Ei ny liberal tid tok til, men ho skulle ikkje vara lenge. Revolusjonære liberalarar storma kongsslottet og heldt Ferdinand under ein slags husarrest i tre år. I garnisonen i Madrid skjedde eit nytt mytteri, og borgarkrig braut ut i Castilla, Toledo og Andalusia.

Den heilage alliansen (Russland, Austerrike og Preussen) nekta å gje Ferdinand hjelpen han bad om, men ved kongressen i Verona i 1822 gav alliansen mellom dei fire landa Storbritannia, Frankrike, Nederland og Austerrike Frankrike løyve til å bruka makt for å gjeninnsetta det spanske monarkiet. Dei franske styrkane gjekk inn i Spania, erobra Madrid og dreiv dei revolusjonære styrkane til Cádiz og Sevilla. Eit slag nær Cádiz den 31. august 1823 tok knekken på dei, og snart hadde franskmennene frigjort Ferdinand og gjeninnsett han på trona. Han tok uventa brutal hemn på motstandarane sine, forkasta grunnlova av 1812 og gjeninnførte absolutt einevelde i Spania.
Mannsåker

**Mannsåker** er ei grend i Ullensvang kommune i Hardanger i Vestland fylke. 
Mannsåker i Odda G nr 55. Garden grensar til Vasstun i sør og til Hjøllo i nord, i vest dannar elva Opo naturleg grense og mot aust har Mannsåker rettar like til høgfjellet.
## Kort gardshistorie
Namnet Mannsåker er samansett av man dvs. fleire trælar og åker, som gjev tydinga: staden der trælane fekk bryta seg åker. Garden er fyrste gong nemnd i Bergen Kalvskinn. i 1340.
Gjennom heile mellomalderen var garden eitt bruk, men i 1612 skifter Oddmund garden i to.

I jordboka for 1626 er det sagt om garden at han har ei medels jord til åker og eng. Garden har gjennom tidene vorte hardt råka av ulukker. Tre gonger har det kome jordskreder, dei gav m.a. lågare skatt på garden, og i 1675 og 1858 brann dei fleste husa på garden ned.

Prestæker var ein stor åker på garden som kyrkja, dvs. prestebordet i Ullensvang, hadde part i. Desse partane vart innløyst av garden i 1856-97.

## Garden vert delt
I 1723 er det to bruk og to tun på Mannsåker: Neditun, (samandrege i uttalen til Nitun) og Oppitun. I 1781 vart Oppitun delt likt mellom ein bror og ei syster, Nitun vart i 1811 delt likt mellom 2 brør. Frå 1891 er det 5 bruk på Mannsåker. Det femte bruket vart til ved oppkjøp av parsellar frå dei andre bruka.

## Utskifting
I 1901 var det jordskifte på Mannsåker. I åra 1904 til 1908. vart det bygd nye løer og våningshus på dei fleste bruka. Bruk 1, Nitun, fekk sitja att i det gamle tunet. Ved folketeljinga 1900 var det 56 menneske på garden.

Etter kvart som driftsmåtar vart rasjonaliserte og mindre arbeidskrevjande, minka folketalet. I 1950-åra var det om lag 25 menneske på garden. Det at gardane kunne drivast som små einingar fram mot vår tid, heng klart saman med tilgang på arbeid utanom gardsdrifta, t.d. var det fleire som fekk arbeid i industrien i Odda, som var Odda Smelteverk. I 2009 er det drift på dei fleste bruka på Mannsåker, innmarka vert slått og det er sauehald som dominerer i drifta.

## Litteratur
* Olav Kolltveit: *Odda, Ullensvang og Kinsarvik i gamal og ny tid*, Band I-III, Odda 1962-1967.
* Jon Låte: Kultursti *Mannsåker Hjøllo* tekst tavle om Mannsåker 1995-2007. 

I tillegg til å vera eit gardsnamn er namnet nytta som eit etternamn.

## Personar med Mannsåker som etternamn
* Jon Mannsåker (1880-1964) Prest og folkehøgskulerektor.
* Dagfinn Mannsåker (1916—1994), historikar og riksarkivar. 
* Marianne Mannsåker (f. 1951) - Biletkunstnar og teiknar 
* Frank Ove Mannsåker (f. 1972) - Bilkunstnar og teknikar
Rolf Groven

**Rolf Dagfinn Groven** () var ein norsk biletkunstnar frå Fræna i Møre og Romsdal. Han var utdanna innan byplanlegging, arkitektur og kunst. 
Groven fekk eit gjennombrot som kunstnar med biletet *Rolv Wesenlund og Mona Lisa* i 1971. Biletet *Atomgutten* frå 1977 vart nytta i mange land i høve den politiske kampen mot satsing på atomkraftverk. 

Mange av bileta ber preg av eit politisk standpunkt på venstresida i norsk politikk. Til tider har det vore mykje ordskifte knytt til bileta hans. Fleire gonger har Groven sine bilete vorte refusert av Haustutstillinga. 

I dei politiske satirebileta kan det mellom anna sporast nokre hovudpunkt:

* Motstand mot mellom anna Vietnamkrigen og andre krigar. 

* Motstand mot norsk medlemskap i den europeiske unionen, noko som kanskje påverka utfallet i 1972 og 1994. EU. I tillegg motstand mot norsk distriktspolitikk. 

* Groven var positiv til miljøvernrørsla, f.eks. «Oljemaleri» (1975) og «Bruer og ferge», som begge er måla fritt etter Adolph Tidemand og Hans Gudes «Brudeferd i Hardanger», og «Alta» (1980). 

## Bakgrunnsstoff
* Rolf Groven si heimeside med biletgalleri
* Rolf Groven i Kulturnett
Regjeringa Michelsen

**Christian Michelsen si regjering** var ei norsk regjering som sat i tida frå 11. mars 1905 til 23. oktober 1907. 
Regjeringa styrte landet mellom anna gjennom unionsoppløysinga i 1905.

Partia Venstre (V), Høire (H), Moderate Venstre (M.V) og Samlingspartiet (S) samarbeidde om å danna regjering.

Statsminister:
* Christian Hersleb Kjerschow Michelsen (V)

Utanriksminister og sjef for Utanriksdepartementet:
* Jørgen Gunnarsson Løvland (V) 15. juni 1905-23. oktober 1907.

Statsråd og sjef for Kyrkjedepartementet
* Christopher Knudsen (H) 11. mars 1905-27. januar 1907
* Otto Jensen (Uavh.) 27. januar 1906-23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Justisdepartementet:
* Christian H.K. Michelsen 11. mars 1905 - 7. juni 1905
* Edvard Hagerup Bull (H) 7/6 1905 - 27/11 1905
* Harald Bothner (V) 27/11 1905 - 23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Forsvarsdepartementet:
* Christian Wilhelm Engel Bredal Olssøn (H) 11. mars 1905 - 25. mai 1907
* Christian H.K. Michelsen 25. mai 1907 - 23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Finansdepartementet:
* Annon Gunerius (Gunnar) Knudsen (V) 11. mars 1905 - 31. oktober 1905
* Christian H.K. Michelsen 31. oktober 1905 - 27/11 1905
* Edvard Hagerup Bull 27. november 1905 - 7. november 1906
* Abraham Theodor Berge (V) 7. november 1906 - 23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Handelsdepartementet:
* Sofus Anton Birger Arctander 11. mars 1905 - 23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Arbeidsdepartementet:
* Kristofer Didrik Lehmkuhl (S) 11. mars 1905 - 28. september 1907
* Jørgen Brunchorst (Uavh.) 28. september 1907 - 23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Landbruksdepartementet:
* Aasmund Halvorsen Vinje (M.V) 11. mars 1905 - 7. november 1906
* Sven Aarrestad (V) 7. november 1906 - 23. oktober 1907

Statsråd og sjef for Revisjonsdepartementet:
* Gunnar Knudsen 11. mars 1905 - 7. juni 1905
* Harald Bothner 7. juni 1905 - 27. novembet 1905
* Christian H.K. Michelsen 27. november 1905 - 23. oktober 1907

Den norske Statsrådavdelinga i Stockholm
Norsk statsminister i Stockholm:
* Jørgen Gunnarsson Løvland 11. mars 1905 - 7. juni 1905
Statsråd I:
* Harald Bothner 11. mars 1905 - 7. juni 1905
Statsråd II:
* Edvard Hagerup Bull 11. mars 1905 - 7. juni 1905

## Sjå òg
* Norske regjeringar

## Litteratur
* Statsministerens kontor: *Det norske statsråd 1814-1945*, Oslo 1996. ISBN 82-993840-0-1

## Bakgrunnsstoff
* Norgeslexi om Christian H.K. Michelsen si regjering
Elevorganisasjonen

**Elevorganisasjonen** er ein partipolitisk uavhengig interesseorganisasjon for elevar og lærlingar under vidaregåande opplæring og i ungdomsskulen. Organisasjonen benyttar seg av institusjonsbasert medlemsskap, og har i dag om lag 355 medlemsskular i Noreg.

Elevorganisasjonen er delt opp i nitten fylkeslag. I kvart fylkeslag er det eit fylkesstyre. Dette styrer Elevorganisasjonen i fylket til dagleg, i tillegg til å gå på skule. Kvar fylkesleiar sit i Landsstyret til Elevorganisasjonen.

Årsmøtet til Elevorganisasjonen (Elevtinget) er det nest største i Noreg; berre LO-kongressen sitt årsmøte er større. Sentralstyret i Elevorganisasjonen er sett saman av om lag femten ungdommar frå heile Noreg, og styrer organisasjonen til dagleg. Operasjon Dagsverk sin leiar (Fredrikke Marie Trana frå 5. desember 2010) har òg ein plass i Elevorganisasjonen sitt sentralstyre, då Operasjon Dagsverk er ein del av Elevorganisasjonen, sjølv om Operasjon Dagsverk er organisert gjennom sitt eiget styre, Hovedkomiteen.

Elevorganisasjonen hadde årleg ein skulepolitisk kanmpanje, som eit av sine medlemstilbod. Denne kampanjen valde Elevtinget i 2007 å legge ned.

## Soge
Elevorganisasjonen (EO) vart formelt skipa i 1999, då dei to konkurrerande organisasjonane Norsk Elevorganisasjon (NEO) og Norges Gymnasiastsamband (NGS) vart samanslått.

## Bakgrunnsstoff
* 
*Skulepolitisk kampanje 
*Operasjon Dagsverk
«Bismarck»

«**Bismarck**» var eit tysk slagskip. Skipet vart oppkalla etter den tyske kanslaren Otto von Bismarck. Slagskipet vart bygd på skipsverftet Blohm & Voss i Hamburg. Saman med systerskipet «Tirpitz» og Japan sitt «Yamato» var det eit av dei kraftigaste slagskipa i samtida. Skipet vart sjøsett den 14. februar 1939 og døypt av Dorothee von Loewenfeld, eit barnebarn av Otto von Bismarck. Bygginga av skipet var ein del av Tyskland si opprusting før andre verdskrigen. 

Skipet si vekt var 50 000 tonn. «Bismarck» hadde eit mannskap på 2 400, ei lengd på 251 meter og kunne gå i opp til 30 knop. Det hadde åtte 15"-kanonar med ei rekkevidd på 35 000 m, 81 mindre kanonar, for det meste antiluftskyts.

Øvstkommanderande for skipet var admiral Günther Lütjens.

## «Bismarck» under den andre verdskrigen
«Bismarck» er kjent for å ha senka det britiske slagskipet HMS «Hood» utanfor Island 24. mai 1941. Etter denne senkinga sette britane inn størstedelen av heimeflåten i jakta etter «Bismarck». Samstundes var «Bismarck» på veg til tyske basar i Frankrike for reparasjon. 26. mai gjekk Fairey Swordfish-fly frå HMS «Ark Royal» til åtak. Det eine flyet fekk inn ein fulltreffar, og lukkast i å låsa «Bismarck» sitt ror. Utan fungerande ror kunne ikkje slagskipet manøvrera skikkeleg, og var tilnærma forsvarslaus mot den store flåten som samla seg. Om morgonen den 27. mai gjekk HMS «King George V», HMS «Rodney», HMS «Norfolk» og HMS «Dorsetshire» til åtak på «Bismarck». I åttiåtte minutt vart «Bismarck» treft av meir enn 300 granatar og 5 eller 6 torpedoar. Klokka 10:40 same dag sokk «Bismarck». Det er framleis usemje om «Bismarck» sitt mannskap opna botnventilane for å senka skipet. Slik kunne overtaking av skipet hindrast. Det er òg mogleg at torpedoane senka skipet. Britiske skip prøvde å plukka opp overlevande, men tilhøva var vanskeleg grunna olja i sjøen. Etter at 115 tyske sjømenn hadde vorte redda oppdaga det eine britiske skipet ein ubåt. Dei britiske skipa reiste difor frå staden. 2 091 tyske sjømenn omkom.

## Bakgrunnsstoff

* Engelsk side om «Bismarck»
* 2001 Channel 4 Expedition - Photos of the Wreck of Battleship ''Bismarck''
Avisa Glåmdalen

***Glåmdalen***  er ei dagsavis som kjem ut seks dagar i veka i Kongsvinger. Avisa har eit stadfesta nettoopplag på 20 893 (2002). Hovudredaksjonen ligg i Kongsvinger, med distriktskontor i Solør, Skarnes og Nes.

Glåmdalen dekkjer dei sju Glåmdalskommunane Kongsvinger, Eidskog, Grue, Åsnes, Våler, Nord-Odal og Sør-Odal. Alle desse kommunane ligg i Innlandet fylke. I tillegg kjem Nes kommune i Akershus fylke. Avisa inneheld eige ungdomsbilag, *Peppar*, kvar tysdag. Etter å ha hatt vanleg gratis nettavis i nokre år, byrja Glåmdalen i 2004 å òg tilby abonnement på PDF-utgåve av den trykte avisa. Sidan har PDF-avisa òg vorte mogleg å kjøpe einskildvis.

Hovudredaksjonen ligg i Kongsvinger, med distriktskontor i Solør, Skarnes og Nes. Glåmdalen er òg deleigar i lokalradiostasjonen Radio Kongsvinger.

## Redaktør
Sjefredaktør i avisa er Erling Brøndmo (2010). 
Tidlegare redaktørar har vore:
* Johannes Stubberud 1926-1932
* Aksel Zachariassen 1932-1941, 1945-1946
* Rolf Jacobsen 1941-1945
* Rolf Nordberg (2004)

## Opplagstal
* 2006: 20&nbsp;033 
* 2007: 19&nbsp;848 
* 2008: 19&nbsp;370 
* 2009: 19&nbsp;070 

## Bakgrunnsstoff
* Glåmdalen på nett
### Litteratur
* Egil Sørli: «Fra småbyavis til distrikts-organ: Glåmdalen 1926-76», 1976.
* Guri Hjeltnes: «Avisoppgjøret etter 1945», 1990.
* Sigurd Høst: «Aviskonkurransen - nye og gamle teorier belyst gjennom A-pressens utvikling», 1996.
* Aksel Zachariassen: «Spennende år: fra krig til krig med ord og penn », 1978.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Glåmdalen (avis)|Glåmdalen (avis)]]» frå , den 11. desember 2010.*
Sørfjorden

**Sørfjorden** er namn på fleire norske fjordar

## Fjordar
* Sørfjorden i Gamvik er ein fjordarm av Mehamnfjorden ved Mehamn i Gamvik kommune i Finnmark. 
* Sørfjorden er den sørlegaste armen av Mårøyfjorden i Lebesby kommune i Finnmark.
* Sørfjorden i Kvænangen i Troms fylke
* Sørfjorden i Ullsfjorden i Troms fylke
* Sørfjorden er sørdelen av Hognfjorden i Sortland i Vesterålen
* Sørfjorden er den inste delen av Leirfjorden i Sørfold kommune i Nordland.
* Sørfjorden i Mistfjorden i Bodø Nordland fylke
* Sørfjorden i Melfjorden i Rødøy i Nordland fylke
* Sørfjorden i Gildeskål i Nordland fylke
* Sørfjorden i Sjona i Rana i Nordland fylke
* Sørfjorden i Ranfjorden i Hemnes i Nordland fylke
* Sørfjorden er ei fjordstrekning nord  i Vefsnfjorden, i Vefsn og Leirfjord kommunar i Nordland
* Sørfjorden i Halsfjorden i Vefsn i Nordland fylke
* Sørfjorden i Velfjorden i Brønnøy i Nordland
* Sørfjorden i Bindal i Bindal i Nordland fylke
* Sørfjorden er den sørlegaste avstikkaren i Fjærangen i Nærøy i Nord-Trøndelag.
* Sørfjorden i Sør-Trøndelag i Rissa kommune i Sør-Trøndelag, ein fjordarm av Stjørnfjorden. 
* Sørfjorden ved Osterøy i Hordaland fylke
* Sørfjorden i Hardanger i Hordaland fylke, ein fjordarm av Hardangerfjorden. 
* Sørfjorden i Risør i Aust-Agder fylke, den inste delen av Søndeledfjorden.

## Anna
* Bygda Sørfjorden i Rødøy kommune i Nordland. 
* Sørfjorden er namnet på ei bukt ved Vik i Flatanger i Nord-Trøndelag. 
* Sørfjorden er den sørlege delen av innsjøen Vegår i Vegårshei kommune i Aust-Agder
* Motorlekteren Sørfjorden som frakta kalkstein frå Osterøy til Odda Smelteverk i ei årrekkje. Båten gjekk frå Sørfjorden ved Osterøy og gjennom Sørfjorden i Hardanger til Odda. 
* springaren Sørfjorden, som har vore nytta i Hardanger.
Bleie

Ei **bleie** er material ein legg rundt underlivet for å samla opp avføring. Bleier blir brukt av dei som er inkontinente eller har problem med å nå toalett i tide, til dømes små ungar og ein del funksjonshemma og eldre menneske. Også dei som må vera fast på ein viss stad i svært lang tid kan bruka bleier, til dømes vakter, dykkarar og astronautar.

Bleier har hovudsakleg vore av klede, men ein har òg brukt planteprodukt, som mose. I nyare tid er bleier laga av absorberande plastmateriale blitt populære.

## Bakgrunnsstoff
Mordechaj Anielewicz

**Mordechaj Anielewicz** (ca. 1919/1920-) var leiaren for ein organisasjon som på polsk vart kalla &#379;ydowska Organizacja Bojowa, eller ‘jødisk kamporganisasjon’. Forkortinga var ŻOB. Organisasjonen var aktiv i oppreisten i Warszawa-ghettoen i 1943.

Han vart fødd inn i ein fattig familie. I oppveksten vart han med i den sionistisk-sosialistiske ungdomsgruppa Hashomer Hatzair. Seinare vart han leiar for denne gruppa. I byrjinga av september 1939 gjekk Tyskland til åtak på Polen, og den andre verdskrigen starta i Europa.

Den 7. september 1939, ei veke etter åtaket, flykta Anielewicz med gruppa si frå Warszawa mot aust. Dei vona at polakkane ville klara å stogga tyskarane. Sovjetunionen gjekk etter kvart inn i austlege delar av Polen. Anielewicz prøvde å koma seg over til Romania. Ein tanke var å kunna opna ein veg for unge jødar til å flykta mot Israel. Han vart teken, og sett i eit sovjetisk fengsel. Men kort tid etter vart han frigjeven, og vende attende til ghettoen i Warszawa.

Jødiske flyktningar og politiske grupperingar flykta til Vilna/Vilnius i Litauen. Byen var kontrollert av sovjetiske styrkar. Anielewicz reiste til Vilnius og overtydde folk om å reisa attende til Polen for å halda fram kampen mot nazistane. Han vende attende til Warszawa i januar 1940 saman med kjærasten Mira Furker. Han organiserte motstandsgrupper og vitja grupper i andre byar.

Sommaren 1942 var Anielewicz på vitjing sør-vest i Polen. Området hadde vorte teke opp i Stortyskland, og ein prøvde å organisera væpna motstand.

Attende i hovudstaden fann han ut at store mengder folk hadde vorte sende til konsentrasjonsleiren Treblinka. Berre 60&nbsp;000 av 350&nbsp;000 jødar fanst att. Han vart med i Żydowska Organizacja Bojowa (ZOB), og i november 1942 vart han vald til kommandant.

Tidleg i 1943 vart det teke kontakt med den polske regjeringa i London. Gruppa fekk våpen frå den polske delen av byen. Den 18. januar 1943 fekk han hindra ei ny storsending av jødar til utryddingsleirane. Men oppreisten i ghettoen braut etter kvart saman. Anielewicz tok sjølvmord, saman med kona og mange av hjelparane. Sjølvmorda fann stad i ZOB-bunkeren i Miła gata nr. 18 den 8. mai 1943. Tidleg i 1944 vart han etter døden tildelt Virtuti Militari, den polske militærkrossen.

Kibbutzen Yad Mordechai i Israel er oppkalla etter han og eit monument vart sett opp til minne om han.

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel om Mordecai Anielewicz frå Jewish Virtual Library.
* Artikkel om Mordecaj Anielewicz  frå nettsida til Grange Museum Warsaw Ghetto.
Brent jord

***Brent jord*** er ein norsk spelefilm frå 1969. Filmen er regissert av Knut Andersen og basert på romanen *Fimbulvinteren* av Sigbjørn Hølmebakk.

Handlinga utspeler seg i Finnmark, hausten 1944. Den tyske okkupasjonsmakta trekkjer seg attende, pressa av Den raude armeen. På vegen sørover svir dei etterkvart av eit landområde like stort som Danmark. Til saman vart om lag 60&nbsp;000 menneske tvangsflytta og 11&nbsp;000 bustadhus, 116 skular og 21 sjukehus i tillegg til bruer, kraftverk og kaianlegg øydelagde.  Filmen skildrar denne hendinga og konsekvensane for enkeltmenneske og heile samfunn der bygd og by vart lagde øyde.

Filmen hadde premiere 24. februar 1969 på Saga kino og Symra kino i Oslo.

## Rolleliste

*Speletid: 101 minutt
*Tilrådd alder: Frå 12 år

## Bakgrunnsstoff
*
* ''Brent jord'' i Norsk filmografi
Prognose Innerdalen

**Prognose Innerdalen** er ein norsk dokumentarfilm frå 1981. Til liks med filmar som "Kampen om Mardøla" og "La elva leve!" handlar filmen om motstand mot vasskraftutbygging. Ordet "*Prognose*" i tittelen syner til styresmaktene sine prognoser, eller framskrivingar, for elektrisitetsforbruk. 

Innerdalen er ein dal i Kvikne- traktene mellom Hedmark fylke og Sør-Trøndelag fylke. 1. november 1981 vart dalen lagt under vatn. Oppdemminga var ein del av Orkla-Grana kraftutbygginga. 

Filmen handlar om kampen mot kraftutbygginga. Kampen lukkast ikkje, men filmen handlar om dei idealistiske naturvernarane sine ulike måtar å kjempa mot utbygginga. Dei ville redda den vakre dalen, som dei såg på som ei perle i den norske fjellheimen. 

* Produsent: Elinor Film
* Regi, kamera og klipp: Oddvar Einarson
* Lyd: Sturla Einarson
* Lengd: 85 minutt
* Format: 16 mm
* Farge
* Norsk tekst og tale
Mongoland

**Mongoland**, er ein norsk film frå år 2000. Filmen kan kategoriserast som ein romantisk komedie. Handlinga går føre seg i Stavanger og på Jæren. Filmen vart laga av ein gjeng filmstudentar i Stavanger. Dei hadde eit lågt budsjett til rådvelde, men filmen vart populær på kino. 

Mongoland vann prisen Gullklapperen på utdelinga av Amandaprisen i 2001.

* Regi: Arild Østin Ommundsen 
* Manus: Gro Elin Hjelle, Eigil Kvie Jansen og Arild Østin Ommundsen 
* Produsent: Ingrid Festøy Ottesen

## Skodespelarar
: Kristoffer Joner (Kristoffer. Var kjærasten til Pia, stor fan av Christopher Walken. Han forsvann sporlaust for to månadar sidan)
: Pia Tjelta (Pia. Var kjærast med Kristoffer før ho reiste til England sommaren 1999).
: Vegar Hoel (Vegar. Kjærast med Silje. Har ein innbilt fysisk skavank.) 
: Reidar Ewing (Wayne) 
: Kim Andersen 
: Gaute Garlid (Gaute)
: Eigil Kvie Jansen 
: Marko Iversen Kanic 
: Stian Kristiansen (Stian, spelte i rockeband saman med Kristoffer) 
: Gary Cranner Lubovich (Gary, samfunnsengasjert rapp artist) 
: Silje Salomonsen (Silje) 
: Kyrre Haugen Sydness (Kyrre) 
: Jørgen Tjemsland 
: Terje Torkildsen (Prinsippfast taxisjåfør med hovudfag i idéhistorie)

## Bakgrunnsstoff
* 
* ''Mongoland'' i Norsk filmografi (Nasjonalbiblioteket)
Fimbulvinteren

**Fimbulvinteren** eller **fimbulvetteren** (av norrønt *fimbulvetr* «frykteleg, stor vinter») er i norrøn mytologi den harde vinteren som kjem før Ragnarok. Fimbulvinteren er tre etterfylgjande vintrar utan sommar mellom. I denne tida er det sagt å verta eit hoptal av krigar. Vinteren gjer ende på mest alt levande på jorda. Liv og Livtrase er det einaste menneskeparet som overlever Ragnarok. Dei gøymer seg i skogen til Hoddmime.

## Klimaendring?
Det har vorte spekulert i om førestelinga om Fimbulvinteren stammar frå klimaendringane mot slutten av jarnalderen. Analysar av iskjernar frå Grønland og Antarktis og årringsdateringar peiker i retning av at desse klimaendringane kan ha oppstått som følgje av to vulkanutbrot, fyrst i 536 og så i 540. Ein trur òg at desse utbrota kan ha  påverka Mayariket. Før klimaendringa var klimaet i Norden etter tilhøva varmt.

## Fimbulvinteren i kulturen

Den norske forfattaren Sigbjørn Hølmebakk skreiv romanen *Fimbulvinteren* (1964) om tida då den tyske okkupasjonsmakta trekte seg ut frå Finnmark under andre verdskrigen. Filmen Brent jord frå 1969 byggjer på *Fimbulvinteren*.

## Referansar
Monstertorsdag

**Monstertorsdag** er ein norsk film frå 2004. Filmen vart laga av stort sett den same Stavanger-tilknytte gjengen som laga *[[Mongoland]]*. I Monstertorsdag fekk dei i tillegg med dei danske skodespelarane Kim Bodnia og Iben Hjejle.
Filmen går føre seg i eit miljø som driv med vindsurfing på Jæren, på strendene ut mot Nordsjøen. Handlinga i filmen går føre seg i Stavanger og nord på Jæren. Monstertorsdag er dagen då den perfekte bølgja vil koma. 

* Regi: Arild Østin Ommundsen
* Manus: Gro Elin Hjelle og Arild Østin Ommundsen
* Produsent: Ingrid Festøy Ottesen 

## Skodespelarar
* Vegar Hoel (Even)
* Silje Salamonsen (Karen)
* Andreas Cappelen (Beckstrøm)
* Kim Bodnia (Skip)
* Iben Hjejle (Sara)
* Christian Skolmen (Tord)
* Siri Kalvig (vérdame)
* Pia Tjelta (russisk seljar av bakt potet)
* Marko Iversen Kanic

## Bakgrunnsstoff
* Monstertorsdag sin offisielle nettstad
Hvem eier Tyssedal?

***Hvem eier Tyssedal?*** er ein norsk dokumentarfilm frå 1975.
Filmen handlar om konfliktar arbeidarane på industristaden Tyssedal var med i. I fleire generasjonar hadde folk slite for utanlandske eigarar av den lokale aluminiumsfabrikken DNN Aluminium. Dei utanlandske eigarane var ikkje så interessert i å modernisera og investera i fabrikkanlegget. Filmen fokuserer på året 1973. Arbeidsmiljøet var då helsefarleg, og naturen i området sterkt skadd av utslepp frå fabrikken. Arbeidarane kravde då at eigarane anten skulle modernisera, eller så skulle eigarane verta fråtekne dei gunstige kraftkonsesjonane og kraftavtalane dei hadde med den norske staten. 

:Regi: Sølve Skagen og Malte Wadman
:Lengd: 87 min

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Sauda-streiken 1970 - Streik!

**Sauda-streiken 1970 - Streik!**, eller berre **Streik!** er ein norsk film frå 1975. Filmen tek utgangspunkt i streiken mellom omnshusarbeidarane på Sauda Smelteverk den 2. juni 1970. Romanen *[[Sauda! Streik!]]* frå 1972 av Tor Obrestad skildra streiken, og filmen byggjer mykje på romanen.

## Streiken
240 omnhusarbeidarar gjekk til streik ved smelteverket som fram til 1977 heitte Electric Furnace Products Company og var utanlandsk eigd. Streiken vara i fem veker utan stønad frå fagforbund og Landsorganisasjonen. Trass i dette fekk arbeidarane gjennom fleire av krava sine. Streiken vart kjend over heile landet. Konflikten vart heitare då det vart kjend at streikeleiaren var kommunist. 

## Filmfakta
Regi: Oddvar Bull Tuhus
Lengd: 97 min

## Sjå òg
* Norske filmar

## Bakgrunnsstoff
* Om Streik! på imdb.com