open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isbrem

**Isbrem** (etter engelsk språkpåverknad òg kalla **shelf-is** eller **is-shelf**) er eit tjukt lag med is som strøymer frå land og strekkjer seg ut i sjøen over kontinentalsokkelen. Isen kan vere opp i mot 800 meter tjukk og skapar ein vegg, ein *isbarriere* eller *isfront*, på opptil 50 meter mot sjøen. 

Dei fleste isbremmane finn ein i Antarktis, der omtrent 10&nbsp;% av tørre landområde er isbremmar. Mindre isbremmar finst òg i Canada og rundt Grønland. Rossisen i Antarktis er den største isbremmen på jorda.

Ferskt smeltevatn på undersida av isbremmane er viktig for havsirku­lasjonen og isdekket rundt Antarktis. Vatnet som renn ut i havet dannar eit overflatelag med ferskt og kaldt vann. I overflatelaget blir det danna sjøis. Stundom bryt større og mindre delar av isbremmen laus og driv til havs som flate, tavleforma isfjell. 

På grunn av global oppvarming er det dei seinare åra registrert at fleire isbremmar har minska i omfang.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Isbrem|Isbrem]]» frå ,  den 9. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Isfot

Ein **isfot** er ein del av eit isfjell eller isflak under vatn som stikk framover. Dette skjer ved at vatnet i overflata tiner den øvre delen av isen. Ein isfot kan stikke langt fram under vatnet og vere farlege for skip, som kan tru dei er på trygg avstand frå isen. 

Isfot vert òg nytta om is på stranda eller i sjøkanten i polarstrøk. Det er is som ligg på land og ikkje hevar og senkar seg med tidvatnet. Han vert skild frå den isen som flyttar seg ved ein smal eller brei sprekk. Dette vert òg kalla landkall og oppstår ved at sjøisen frys fast på grunt vatn ved strendene der ein har permafrost. Tjukkleiken kan auke ved at snø driv saman under bratte skrentar i strandkanten og ved sjøsprøyt. 

## Kjelder
Johan Ernst Føyn

**Johan Ernst Føyn** () var ein norsk kjemikar og havforskar. Ernst Føyn var alt før den andre verdskrigen kjend for arbeidet sitt innan radiokjemi. Seinare gjekk han over til kjemisk oseanografi, der han introduserte instrument for mellom anna kontinuerleg registrering av oksygen. Metoden hans for kjemisk reinsing av kloakkvatn er seinare vorte ålment respektert. 

Han tok doktorgraden i 1938 og var professor i kjemisk oseanografi ved Universitetet i Oslo frå 1964 til 1974. Han arbeida med radioaktivitet i havet og havforureining, og utvikla ein metode for elektrolytisk reinsing av kloakkvatn.

Føyn hadde tillitsverv i Norsk kjemisk selskap, Polyteknisk Forening og i Norske havforskeres forening. I Det internasjonale råd for havforskning, ICES, var han formann i ei gruppe for kjemisk oseanografi. I Bestum idrettsforening, der han var formann i fleire periodar, var han ein av initiativtakarane til eit blømande revymiljø i 1930-åra. Idrettsarbeidet førte han òg over i ei interesse for skismøring, og han skreiv truleg den aller første vitskaplege artikkelen om dette emnet. 

## Utgjevingar (utval)
* *Radioaktivitet* (saman med E. Gleditsch), i De tusen hjems bibliotek, bd. 14, 1938
* *Über einige Verhältnisse in Uranmineralien. Die Zahl der von Radium emittierten Alpha-Teilchen und das Verhältnis Actinouran – Uran*, doktoravhandling, DNVA Skr. I 1938 nr. 4, 1938
* *The radioactivity of seawater* (saman med B. Karlik, H. Pettersson og E. Rona), Göteborgs vetenskaps- och vitterhetssamhälles handlingar, rk. 5, Serie B 6 nr. 12, Göteborg 1939
* *The densigraph (An apparatus for continuous density recording of seawater)*, Fiskeridirektoratets skrifter. Serie Havundersøkelser, bd. 10 nr. 5, Bergen 1953
* *Elektrolyttisk kloakkrensing*, i TU nr. 19/1956
* *Vurdering av næringssaltenes kjemi, Oslofjorden og dens forurensningsproblemer* nr. 8, 1967

## Kjelder
Johannes Kjensmo

**Johannes Kjensmo** () er ein norsk limnolog. 

Han tok doktorgraden i 1967 og var professor i limnologi ved Universitetet i Oslo frå 1969 til 2000. Han har gjeve ut fleire avhandlingar om dei fysiske og kjemiske forholda i innsjøar, primærproduksjon, biogeokjemiske studiar av innsjøsediment samt om paleolimnologi.

## Kjelder
Karbonpumpe

Ei **karbonpumpe** eller **biologisk pumpe** er ein naturleg mekanisme som gjer at verdshava tek opp CO<sub>2</sub> frå atmosfæren. Kaldt vatn kan ta opp meir CO2 frå atmosfæren, så havet fangar opp meir CO2 ved høgare breidder. Dette kalde vatnet har òg høgare tetttleik enn varmare vatn, og søkk derfor ned i djuphavet og fjernar slik det karbonrike vatnet frå overflata. Det tek fleire hundreår før det på nytt stig til overflata. Havet er dermed eit karbonsluk. 

I tillegg tek planteplankton opp CO2 frå atmosfæren gjennom fotosyntese. Ein del av dette vil bli frigjort når organismane døyr og vert nedbrotne, medan ein del vert varig bunden i sediment på havbotn. 

## Kjelder
Kjemoklin

**Kjemoklin** er eit omgrep nytta om eit vassjikt i innsjøar som ikkje har fullsirkulasjon under vinteravkjølinga, ein meromiktisk innsjø, fordi det er mykje større konsentrasjon av oppløyste salt i det nedste enn i det øvste vasslaget. I kjemoklinen er auken av tettleiken til vatnet størst, og sjiktet dannar grensa mellom dei øvste fritt sirkulerande og dei djupareliggande ikkje-sirkulerande vassmassane. 

## Kjelder
Kryosfæren

**Kryosfæren** er eit omgrep som skidlrar dei delane av jordoverflata som har vatn i fast form, inkludert sjøis, is på innsjøar og elvar, snø, isbrear og innlandsis, samt frosen jord (som omfattar permafrost). Det er dermed ein stor overlapp med hydrosfæren. Kryosfæren er ein viktig del av det globale klimaet med viktige tilbakekoplingsprosessar som kjem av energi- og fuktfluksar frå overflata, skyer, nedbør, hydrologi og sirkulasjon i atmosfæren og hava. 

## Sjå òg
* Is
* Snø
* Sjøis
* Isbre
* Innlandsis
* Permafrost
* Hydrosfære

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cryosphere|Cryosphere]]» frå , den 9. september 2011.*
Kuroshiostraumen

**Kuroshiostraumen** er ein havstraum som renn nordover på vestsida av det nordlege Stillehavet. Han har likskap med Golfstraumen i Nord-Atlanteren. Som Golfstraumen er han ein kraftig vestleg grensestraum.

## Fysiske eigenskapar
Han byrjar utanfor austkysten av Taiwan og renn nordaustover forbi Japan, der han renn i saman med Nordstillehavsstraumen. Han er på mange måtar lik Golfstraumen i Atlanterhavet og transporterer varmt, tropisk vatn nordover mot Arktis. Han vert stundom kalla Svartstraumen, som er det namnet tyder på japansk. 

Kvar Kuroshiostraumen ligg sør for Japan vert rapportert kvar dag. Motparten hans er Nordstillehavsstraumen i nord Californiastraumen i aust og Nordekvatorialstraumen i sør. Det varme vatnet i Kuroshiostraumen gjev liv til korallrev ved Japan, dei nordlegaste korallreva i verda. Greina som går inn i Japanhavet vert kalla Tsushimastraumen. Straumen er ansvarleg for det milde klimaet ein ser kring sørkysten av Alaska og British Columbia.

## Biologiske eigenskapar
### Fordeling
Vestlege grensestraumar fører organismar raskt langt av stad og mange kommersielt viktige organismar følgjer desse straumane gjennom livsløpet sitt. 

Satellittbilete av Kuroshiostraumen syner korleis han buktar seg av stad og stundom lagar isolerte ringar eller virvlar med ein diameter på 100-300 km. Virvlane kan ha si unike form i fleire månadar og sine eigne biologiske eigenskapar, avhengig av forma på dei. Om virvlane er danna mellom straumen og kysten av Japan, kan dei påverke kontinentalsokkelen og den store kinetiske energien deira trekkjer store vassvolum bort frå sokkelen på den eine sida av ringen, medan han tilfører vatn på den andre sida. Syklonske virvlar har potensialet til å skape oppvelling ved kysten, som kan påverke den globale primærproduksjonen. Oppvelling fører kaldt, næringsrikt vatn til overflata og fører til auka produktivitet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå ,  den 9. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Isgang

**Isgang** er is i elvar og innsjøar som bryt opp på grunn av auka vassføring og vert ført med vasstraumen nedover vassdraget. Ein har to typar, flaumisgang og vinterisgang. 

Flaumisgang har ein om våren, vårisgang, som oppstår ved mildvêr eller regn når elva frå før er islagt med eit sterkt isdekke. Når vassføringa stig, bryt isdekket opp og isflak og issørpe ført med flaumen nedover elva. Isen kan stundom pakkast saman i høge vollar, så vatnet vert stuva opp høgt over vanleg vasstand. Ismassane kan då førast lang inn over breidda av elva.

Vinterisgang skjer i innlandsvassdrag der det er tilstrekkeleg fall til at islegginga skjer med sterk danning av sørpeis, botnis (òg kalla sarr), oppstuving av is og oppbygging av isdammar. Normalt sett vil slike isdammar raskt isleggast, og varmetilførsel frå botn, innstråling og varme frå fallenergien vil lause opp ismassane i eit samla løp, der elva skjer seg ned. Etter kvart kan ein oppdemt isdam lausne, særleg ved vêromslag, og om vassmassen då vert frigjort brått kan han bryte gjennom isdammar nedanfor, slik at flaumbølgja får så stort tilskot av vatn at han held fram nedover elva som ei vandrebølgje. Bølgja vil først stoppe opp når fallet blir for lite til å oppretthalde bølgja. I somme vassdrag får ein vinterisgang kvart år i november-desember. 

Begge typar isgang kan gjere stor skade på elvebreiddene, bruer og andre byggverk. Nokre stader bruker ein eksplosiv til å bryta opp isdammar før det samlar seg opp så mykje vatn og is at det vil føra til ein kraftig flaum.

Vårisgang er vanleg i mange elvar på Austlandet, Trøndelag og Finnmark, og i Mellom- og Nord-Sverige. Andre stader som ofte får isgang er dei nordlege elvane i Sibir og Nord-Amerika.

## Kjelder
Litoral

**Litoral** syner til det som gjeld kysten eller stranda. 

Litoralregionen er eit omgrep som vert nytta særs forskjellig av marine dyregeografar, hos nokre berre om tidvassbeltet, hos andre om heile regionen kring kystbanken ned til 150-400 meters djupne med uskarpe grenser mot djuphavet. Nokre delar den litorale regionen i tidvassområdet, som er det eigentlege litorale området, det sublitorale området frå ebbegrensa til den nedre grensa til algevegetasjonen og eit nedre elitoralt område. 

## Kjelder
*
Catalansk lekam

Ein **catalansk lekam** er i geometrien eit polyeder med like sider, men har i motsetning til platonske og arkimediske lekamar ikkje nødvendigvis like hjørne.

Dei catalanske lekamane er oppkalla etter den belgiske matematikaren Eugène Catalan, som først beskreiv dei i 1865.

## Liste

## Sjå òg
*Arkimedisk lekam
*Platonsk lekam
*Polyeder
Monimolimnion

**Monimolimnion** er eit omgrep for den delen av vassmassen i ein meromiktisk innsjø som ikkje har årlege sirkulasjonar. 

## Kjelder
Miksotrof innsjø

Ein **miksotrof innsjø** er ein innsjø som har god tilførsel av både humusstoff og næringssalt. Slike innsjøar kan ha rik organisk produksjon, sjølv om dei er påverka av humus. 

## Kjelder
Monomiktisk

**Monomiktisk** er eit omgrep nytta om innsjøar som berre sirkulerer ein gong i året. 

Ferskvatn har størst tettleik ved 4 ºC, og vil derfor ha fullsirkulasjon kvar gong temperaturen i vatnet er kring 4 ºC. Dette vil som regel skje om våren og hausten, eller berre om vinteren. Innsjøar der vasstemperaturen aldri er over 4 ºC i noko djupne (i polare strøk) sirkulerer berre om sommaren og vert kalla kalde monomiktiske. Innsjøar der vasstemperaturen aldri er under 4 ºC (tropiske strøk), sirkulerer berre om vinteren og vert rekna som varme monomiktiske.

## Kjelder
Monica Kristensen Solås

**Monica Kristensen Solås** () er ein norsk glasiolog, meteorolog, polfarar og forfattar. Ho vart fødd i Torsby i Sverige av svensk-norske foreldre, men familien flytta seinare til Kongsvinger.

Allereie før tenåra byrja ho å interessere seg for vitskap og avgjorde seg som 12-åring for å bli forskar og forfattar, i den rekkjefølgja. Kristensen Solås tok cand.mag. med matematikk og fysikk som fag ved Universitetet i Oslo og vart deretter cand.real. i teoretisk plasmafysikk ved Universitetet i Tromsø. I 1983 tok ho ein doktorgrad med emnet antarktiske isfjell ved universitetet i Cambridge i England.

Kristensen Solås har vore fleire gonger både i Antarktis og i Arktis. I 1986–1987 leia ho ein ekspedisjon til Sørpolen langs den gamle ruta til Roald Amundsen. Eit av måla var òg å finne teltet til Amundsen der. Dette ville kunne stillast ut under OL på Lillehammer i 1994. På grunn av uvêr og storm måtte ho og kollegaene snu ved 86 grader sør. Under ein ny ekspedisjon i 1993, vart det gjort eit nytt forsøk. Denne gongen vart teamet råka av ein tragedie då den nære medarbeidaren Jostein Helgestad fall ned i ein bresprekk og omkom.

Seinare har Monica Kristensen vekt vitskapleg interesse gjennom forskingsarbeidet sitt både i Arktis og Antarktis. I 1989 vart ho — som den første kvinna i historia — tildelt den prestisjefylte gullmedaljen til Royal Geographical Society (Founder's Medal), og i desember 1991 tok ho på seg å koordinere eit treårig forskingsprosjekt i Antarktis.

Etter dette har ho vore leiar for Vervarslinga for Nord-Noreg og leiar i Kings Bay AS på Svalbard. Ho vart i januar 2004 generalsekretær i Redningsselskapet og 1. januar 2005 leiar for Norsk Genressursråd. Den 28. november 2005 vart ho suspendert frå stillinga si i Redningsselskapet, suspensjonen vart seinare trekt tilbake.

Monica Kristensen Solås har skrive fleire bøker, blant anna *Mot 90 grader sør*. Ho debuterte hausten 2007 som skjønnlitterær forfattar med kriminalromanen *Hollendergraven*. Handlinga er lagt til Svalbard og miljøet rundt sysselmannskontoret.

I 1990 vart ho kåra til Årets budeie.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Monica Kristensen Solås|Monica Kristensen Solås]]» frå ,  den 9. september 2011.*
Mosambikstraumen

**Mosambikstraumen** er ein varm havstraum som flyt mot sørvest frå Indiahavet og gjennom Mosambik-kanalen. Utanfor Kapp Agulhas svingar straumen mot søraust og vert Agulhasstraumen.

Den klassiske definisjonen av Mosambikstraumen er ein kraftig, jamn vestleg grensestraum. Moderne forskarar har derimot utfordra denne definisjonen og meiner at straumen ofte består av ei rekkje store antisyklonske virvlar i kanalen. Direkte bevis for desse virvlane finn ein i satellittmålingar av vasshøgda, skipsmålingar og fastspente straummålarar. Straummålarane som stod der i over to år, synte ikkje ein jamn, kraftig straum langs kysten av Mosambik. Numeriske modellar syner likevel at i periodane utan om virvlane, så vert Mosabikstraumen kraftig.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mozambique Current|Mozambique Current]]» frå ,  den 9. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Moskenesstraumen

**Moskenstraumen**, **Moskenesstraumen** eller **Moskstraumen** er ein tidvasstraum i Lofoten mellom Moskenesøya og Mosken. På grunn av den store tidvasskilnaden (kring 4 m) kan Moskenesstraumen gjere opptil 6 knop. Moskenstraumen er kjent som ein av dei kraftigaste havstraumane i verda. 

I europeisk litteratur om geografiske emne frå 1600- og 1700-talet vart det påstått at straumen gjekk inn i ein underjordisk tunnel mellom Norskehavet og Bottenviken. Mange samtidige norske diktarar gav meir nøkterne skildringar basert på observasjonar. Dei verdskjende forfattarane Edgar Allan Poe, Jules Verne og Petter Dass brukte alle desse kjeldene då dei skreiv forteljingane sine om malstraumen i Lofoten.

Straumen er òg nemnt av Captain Ahab i Herman Melville sin *[[Moby Dick]]*.

I 2009 føregjekk det eit samarbeid mellom Universitetet i Oslo og Statens kartverk Sjø (Sjøkartverket) om å modellere straumen i sundet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Moskenstraumen|Moskenstraumen]]» frå ,  den 9. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*The Lofoten Maelstrom , Universitetet i Oslo
*Strong topographic enhancement of tidal currents: tales of the Maelstrom  (PDF format) Gjevik, Moe and Ommundsen, 1997, preprint of *Sources of the Maelstrom*, *Nature*, Vol. 388, 28 August 1997, pp 837-838.
Meteor-ekspedisjonen

**Meteor-ekspedisjonen** var ein tysk ekspedisjon i Atlanterhavet i 1925-1927. Han vart planlagt av professor Alfred Merz og leia av marinekapteinen F. Spiess. Dei gjorde oseanografiske undersøkingar i fleire snitt i det sørlege og ekvatoriale Atlanterhavet. Resultata frå ekspedisjonen vart grunnleggande for forståinga vår av vassmassane og sirkulasjonen i Atlanterhavet. 

## Kjelder
Oseanografisk stasjon

Ein **oseanografisk stasjon** er ein forskingsstasjon der det vert gjort observasjonar frå ein bestemt posisjon på havet. Det kan vere eit fartøy eller ei plattform. Ein vanleg oseanografisk stasjon tar observasjon av temperatur, salinitet, kjemiske parameter og meir i forskjellige djupner nedover i havet.

Dansk biologisk Station, som blei skipa i 1889 for å forska på utbreiinga og biologien til fiskar, er eit døme på ein slik stasjon. Han blei laga på ein tidlegare transportbåt frå den danske marinen.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:da:Dansk biologisk Station|Dansk biologisk Station]]» frå ,  den 16. januar 2023.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* Blegvad, H. (1940): Dansk Biologisk Station gennem 50 Aar 1899-1939, i: Beretning fra Dansk Biologisk Station 45.
* Glob, E. (2002) Dyreliv på havbunden nu og for 100 år siden. Vand & Jord 9. årgang, nr. 2: 59-62.
Kim Seong-soo

**Kim Seong-soo** () var ein koreansk nasjonalist og leiar for sjølvstenderørsla mot Japan. Han var visepresident i Sør-Korea frå 1951 til 1952.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kim Seong-soo|Kim Seong-soo]]» frå ,  den 1. september 2011.*  

## Bakgrunnsstoff

* inchon memorial
Oseanografiske instrument

**Oseanografiske instrument** er instrument som vert nytta til å måle forskjellige tilhøve i havet. Ein kan anten gjere målinagne direkte, in situ, eller ta vassprøvar som ein analyserer seinare. 

Den mest brukte vasshentaren er nansenflaske, medan ein nyttar eit vendetermometer for å måle temperaturen. Vendetermometeret er gjerne festa til vasshentaren. Saliniteten vert anten målt ved titrering eller ved å måle den elektriske leieevna i eit salinometer. I dag nyttar ein i større grad sondar som registrerer temperatur og salinitet som funksjon av djupna. 

Straummålarar vert nytta til å måle farten og retninga til havstraumar. Dei fleste instrumenta har ein propell eller rotor som vert driven av straumen, medan ei fløy syner retninga. Ein kan òg nytte lekamar som driv med straumen og følgje rørsla. Ein kan òg nytte akustiske måleapparat.  

Optiske instrument kan ved hjelp av fotoceller måle dagslyset i forskjellige djupner i sjøen, eller ved hjelp av kunstig lys måle kor grumsete forskjellige vassmassar er. 

Ekkolodd og sonar vert nytta til å kartlegge havbotn og finne lekamar i sjøen. 

## Kjelder
*
Otto Pettersson

**Sven Otto Pettersson** () var ein svensk kjemikar og oseanograf. Han var far til Hans Pettersson. 

Petterson tok doktorgraden i 1872, og var professor i kjemi ved Stockholms Högskola frå 1881 til 1908. I 1890-åra var han hovudsakleg hydrograf og var med på å grunnleggje Det internasjonale havforskingsrådet. Han gav ut mange hydrografiske avhandlingar og konstruerte fleire oseanografiske instrument.

## Kjelder
Oyashiostraumen

**Oyashiostraumen** er ein havstraum nordvest i Stillehavet. Han kjem frå Beringhavet og flyt forbi austkysten av Kamtsjatka og Kurilane før han møter den varme Kuroshiostraumen mellom 37 og 40 °N. Her delar han seg og søkk til dels under og bøyar til dels austover. Vatnet i Oyashio er ein subarktisk vassmasse med låg temperatur og låg salinitet. Det er næringsrikt og har mykje plankton, noko som gjev vatnet ein brunfarge. Der Der Oyashio møter Kuroshio, får ein derfor ein kraftig temperaturkontrast (oseanisk polarfront) og fargekontrast. Japanske forskarar reknar med at Oyashio har ei vassføring på 15 Sverdup, som er om lag ein fjerdedel av Kuroshio.

## Kjelder
Sjøgang

**Sjøgang** eller **sjø** (engelsk *sea state*) er ei skildring av tilstanden til havoverflata når det gjeld bølgjer skapt av vind og dønningar.

Sjøgang rapporterast ved visuell observasjon eller ved hjelp av instrument som vêrbøyar, bølgjeradar og satellittovervaking. DNMI gjev ut bølgevarsel  for aktuelle havområde.

## Praktisk bruk
Sjøgang er av tyding for helikoptertrafikken på kontinentalsokkelen sidan det påverkar høvet for å gjere ein sikker nødlanding på havet. Moderne helikopter er utstyrt med nødflyteutstyr som skal klare å halde helikoptret flytande i opprett stilling i opp til *sjø 6*.

## [[Verdas meteorologiorganisasjon]] si klassifisering av sjøgang med skildring

## Sjå òg

* Beaufortskalaen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sjøgang|Sjøgang]]» frå ,  den 9. september 2011.*
Bombinga av Domodedovo internasjonale lufthamn

**Bombinga av Domodedovo internasjonale lufthamn** var eit sprengingsattentat som fann stad 24. januar 2011 på Domodedovo internasjonale lufthamn, 40 km utanfor Moskva i Moskva oblast i Russland.

Minst 37 personar vart drepne og 180 vart skadde, inkludert 86 som vart lagde inn på sjukehus. Sjølvmordsbombaren var ein 20-åring frå Nord-Kaukasus. Han sa at angrepet var retta «fyrst og fremst» mot utanlandske statsborgarar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Domodedovo International Airport bombing|Domodedovo International Airport bombing]]» frå ,  den 9. september 2011.*
Skruis

**Skruis** er sjøis eller drivis som har brekt opp og blitt pressa saman av vind og straum. Isflaka vert tvinga opp og over kvarandre, slik at det vert danna lange ryggar, skrugardar, eller store haugar, koss, av oppbrekt is. Skruis er farleg for skipsfarten og mange skip er i tidlegare tider vorte knuste når dei sat fast i skruisen. 

## Kjelder
Portugalstraumen

**Portugalstraumen** er ein svak, varm havstraum som renn søraustover mot kysten av Portugal. Straumen oppstår som ei følgje av vassrørsla austover skapt av Den nordatlantiske straumen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Portugal Current|Portugal Current]]» frå ,  den 9. september 2011.*
Søratlanterstraumen

**Søratlanterstraumen** er ein austleg havstraum i Sør-Atlanteren. Han renn vidare frå Brasilstraumen. Delen av straumen som når kysten av Afrika gjev vatn til Benguelastraumen. Straumen renn side om side med Vestavindsstraumen. 

Det er som regel tryggare og enklare å segle i området kring Søratlanterstraumen enn i Vestavindsstraumen, men òg langsamare. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:South Atlantic Current|South Atlantic Current]]» frå ,  den 9. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Polynja

**Polynja** (av russisk полынья, som tyder 'naturleg ishol') er eit stort isfritt hol i havisdekket eller drivisen i polare strøk. I drivisen vert dei opne områda skapt av det kjem opp varmare vatn ved konveksjon, medan dei nærare kysten vert danna ved at sterk vind frå breplatået eller land, såkalla katabatisk vind, bles drivisen utover. 

Polynjaer som er skapt av vinden frys til att relativt raskt, medan dei som er danna ved konveksjonsstraumar av varmare vatn kan helde seg opne i månadsvis. 

I dag vert omgrepet gjerne nytta om havområde i Arktis og Antarktis som held seg isfrie det meste av året. 

## Kjelder
Polymiktisk

**Polymiktisk** er eit omgrep nytta om innsjøar der vassmassane gjennomgår ein nær kontinuerleg fullsirkulasjon. Dette er ein termisk innsjøtype som mellom anna er karakteristisk for høgfjellssjøar i ekvatoriale strøk. Slike område har små årlege variasjonar i lufttemperaturen, men varmetapet frå vassoverflata i innsjøane er alltid så stort at det hindrar danning av eit stabil temperatursjikt i vassmassane. 

## Kjelder
Spitsbergenstraumen

**Spitsbergenstraumen** er den nordlegaste delen av Den nordatlantiske straumen. Han er skild frå Norskestraumen var eit område djuphavsslette i Norskehavet. Han flyt for det mrste nordover og er ein såkalla varm havstraum. Han held passasjen opp til Spitsbergen fri for is det meste av året. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spitsbergen Current|Spitsbergen Current]]» frå , den 9. september 2011.*
Rudolf Steinerskolen i Oslo

**Rudolf Steinerskolen i Oslo** (RSiO) er ein steinerskule  som ligg i Flyveien 2  på Hovseter i Oslo.  Skulen er privat med offentleg stønad, organisert som ei stifting, til liks med andre steinerskular, og tilbyr eit pedagogiske alternativ til den offentlege skulen, med komplett barneskule, ungdomsskule og vidaregåande skule. Dei om lag 550 elevane kjem frå heile Oslo-området. 

Rudolf Steinerskolen i Oslo er den eldste steinerskulen i Noreg, og mellom dei eldste steinerskulane  i verda. Skulen vart skipa 1. september 1926 med tolv elevar på tre klassesteg etter at ei gruppe hadde arbeidd med skuleplanane sidan november 1921, inspirert av to pedagogiske foredrag som Rudolf Steiner hadde helde i Nobelinstituttet i Oslo. Ein av dei som tok del i arbeidet var Bokken Lasson, som òg vart ein av dei fyrste lærarane.

Til å byrje med hadde skulen tilhald i Oscars gate på Frogner i Oslo. I 1932 var talet på elevar auka til 102. Men økonomiske problem gjorde at skulen vart lagt ned i 1936. Ved at ein liten steinerskule vart drive av Vult Simon og Gulle Brun i deira heim på Makrellbekken i Oslo, vart steinerpedagogikken halde i hevd. Hausten 1945 kunne steinerskulen i Oslo reetablerast i ei brakke i Frognerparken, i 1949 vart skulen flytta til Smestad i Oslo, og i 1962 til den noverande adressa på Hovseter. Skulen tok til med gymnasklasser (vidaregåande klassesteg) i 1978.

## Bakgrunnsstoff
*

]
Sysken

**Sysken** eller **søsken** viser som regel til folk eller dyr som er i slekt gjennom å ha ein eller begge foreldre til felles. Ein skil mellom mannlege sysken, brør, og kvinnelege sysken, systrer.

## Terminologi
Sysken som berre har sams far eller sams mor vert kalla **halvsysken**, til skilnad frå **heilsysken** eller **rettsysken**. Personar som ikkje er i slekt biologisk, men har foreldre som har danna eit nytt par, vert ofte kalla **stesysken**, medan personar som ikkje slektar på kvarandre som veks opp i ein fosterfamilie kan kallast **fostersysken**. 

Ektefellane til sysken kan ein kalla versysken eller svigersysken.

Borna til to sysken er kvarandre sine syskenbarn.

## Kjelder

*
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Søsken|Søsken]]» frå ,  den 9. september 2011.*
Syster

**Syster** (fleirtal *systrer*) eller **søster** er ei jente eller kvinne som er sysken med nokon. «Storesyster» eller «veslesyster» er ofte brukt om ei syster som er høvesvis eldre eller yngre enn eit anna sysken. Nemninga for eit mannleg sysken er bror.

«Syster» er òg brukt i samanhengar utanfor familen. Nonner kan omtalast som systrer. Ein kvinneleg sjukepleiar er historisk blitt kalla sjukesyster.

## Kjelder

*
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Syster|Syster]]» frå ,  den 9. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Snøgrense

Ei klimatisk **snøgrense** er ei høgdegrense for område som vert snø- og isfrie i løpet sommaren. Den faktiske snøgrensa kan gjennom året vere langt lågare. 

Vekselverknaden mellom høgde og breiddegrad påverkar korleis snøgrensa endrar seg frå område til området. Ved eller nær ekvator er han typisk på kring 4500 meter over havet. Når ein flyttar seg mot dei tørrare områda nær vendekrinsane vert snøgrensa høgare. I Himalaya kan den permanente snøgrensa vere så høg som 5700 meter over havet. Utanfor tropane vert snøgrensa gradvis lågare med høgare breiddegrad, til like under 3000 meter over havet i Alpane og heilt ned til det permanente isdekket nær polane. 

I tillegg vil nærleiken til kysten påverke snøgrensa. Område nær kysten har som regel lågare snøgrense enn andre område på same breiddegrad i innlandet, fordi dei får meir nedbør om vinteren, og fordi temperaturen om sommaren gjerne er høgare i innlandet. I Noreg er derfor snøgrensa lågare på Vestlandet (på Ålfotbreen kring 1200 moh) enn på Austlandet (i Aust-Jotunheimen kring 2100 moh). Han fell òg nordover (på Seiland kring 900 moh). På austkysten av Svalbard går han ned til 200–300 moh. 

Forskjellige snøgrenser: 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Snow line|Snow line]]» frå ,  den 10. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Charlesworth J.K. (1957). The quaternary era. With special reference to its glaciation, vol. I. London, Edward Arnold (publishers) Ltd, 700 pp.
*Flint, R. F. (1957). Glacial and Pleistocene geology. John Wiley & Sons, Inc., New York, xiii+553+555 pp.
*Kalesnik, S.V. (1939). Obshchaya glyatsiologiya [General glaciology]. Uchpedgiz, Leningrad, 328 pp.
*Tronov, M.V. (1956). Voprosy svyazi mezhdu klimatom i oledeneniem [The problems of the connection between climate and glaciation]. Izdatel'stvo Tomskogo Universiteta, Tomsk, 202 pp.
*Wilhelm, F. (1975). Schnee- und Gletscherkunde [Snow- and glaciers study], De Gruyter, Berlin, 414 pp. 


## Sjå òg
*Tregrense
*Frostgrense
*Isbre
Somalistraumen

**Somalistraumen** er ein havstraum i Indiahavet. Han går utanfor kysten av Somalia og Oman mellom ekvator og 8-9 ºN og er ein vestleg grensestraum, tilsvarande Golfstraumen i Atlanterhavet. Om sommaren går han nordaustover og er til dels kraftig med ein snøggleik på 5-6 knop (9–10&nbsp;km/t) og stor vasstransport. Straumen skiftar retning med monsunen, som kjem mellom april og oktober, slik at straumen om vinteren går sørvestover. Han er då ikkje like sterk og permanent. Straumen om sommaren fører til oppvelling av kaldt, næringsrikt vatn ved kysten.

Namnet Somalistraumen vert ofte berre nytta om den nordaustgåande straumen om sommaren (under sørvestmonsunen). Han kan då reknast som eit framhald av Sørekvatorialstraumen og startar då eigentleg sør for ekvator.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Somali Current|Somali Current]]» frå ,  den 10. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sprangsjikt

Eit **sprangsjikt** i limnologi er eit lag i ein lagdelt vassmasse der det skjer ei raskt endring i ein av eigenskapane til vatnet. Dette kan til dømes vere ein kjemoklin eller ein termoklin. 

## Kjelder
*
Straummålar

**Straummålar** har fleire tydingar. 

* Amperemeter er eit instrument som måler elektrisk straum.
*Gjennomstrøymingsmålar er eit instrument for å måle gjennomstrøyming. 
* Instrument for å måle styrken og retninga til havstraumar.
Straumsjø

**Straumsjø** er ein krapp sjø der ei elv renn ut i havet, eller der vinden bles mot straumen. 

## Kjelder
*
Steinbre

Ein **steinbre** er ein breforma masse av blokker og mindre korn er holromma fylte med is. Isen gjer at steinen sig nedover som ein vanleg bre, men mykje langsamare. Ein veit ikkje mykje om korleis breane oppstår, men veit at ein må ha langsam is og permafrost. Dei fleste steinbreane er skapt av avfall frå isbrear eller rasmateriale. 

Landskapsforma er særs utbreidd på Svalbard og i Alpane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rock glacier|Rock glacier]]» frå ,  den 10. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
*Earth Observatory-bilete
Straumflaske

**Straumflasker** er flasker som er vorte nytta i stor utstrekning i studiet av havstraumar. Flaskene er godt korka med ei melding med oppfordring til finnaren om å sende inn melding om kvar flaska vart funnen. 

## Sjå òg
*Flaskepost
Surge

**Surge** (engelsk for ‘bølgje’) er eit omgrep med fleire tydingar: 

* stormflod i samband med lågt trykk over hav. 
* ei bølgjerørsle hos isbrear som fører til at isen brått rykker fram. 
* drikken Surge, ein brus laga av The Coca-Cola Company
Sørpeis

**Sørpeis** er is som er danna når havvatnet i ferd med å fryse til fast is. Sørpeis er suppeaktig og seig, og kan nå ein meter eller meir ned frå overflata. 

Sørpeis kan danna bølgjer som er blitt omtalte som «slushbølge», på engelsk også «slurpee waves» og «slurpee slush». 

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
*Sørpeis ved varsom.no
Vasstandsmåling

**Vasstandsmåling** er måling av vasstand i vassdrag eller innsjøar for å registrere endringar i vasstanden. Vasstandsmålinga kan skje manuelt ved å lese av eit vassmerke, men automatiske system vert nytta for meir nøyaktige og kontinuerlege målingar. 

## Kjelder
Vasstand

**Vasstand** er høgda til ei vassoverflate i forhold til eit fast null- eller normalpunkt. Ein snakkar om høg, middels eller låg vasstand (høgvatn og lågvatn). Vasstanden til havet, som vekslar mellom flod og fjøre, er viktig for djupnetilhøva i ei hamn og dermed for skipsfarten. 

I ein innsjøar som tener som reservoar for vasskraftverk er vasstanden ein viktig faktor.

## Kjelder
Vasskikkert

Ein **vasskikkert** er ei konisk trakt med ei glasplate i botn som hindrar lysbryting. Frå ein båt kan ein stikke kikkerten delvis ned i vatnet for å sjå under vassflata. Han kan brukast frå land eller frå ein båt. 

Ein vasskikkert fjerner skinnet frå vassoverflata og gjer at ein kan sjå ned i vatnet så langt som sikta i vatnet tillet. Ein kan mellom anna nytta han til å observera rev, fortøyingar og secchiskiver. Vasskikkertar kan også brukat i opplæring for å sjå plantar, dyr og habitat under overflatta i elvar, vatn og hav. Reiskapen blir mellom anna brukt av limnologar ved muslingopptelling, eller i samband med lystring av kystnære fiskar som ål.

Ein kan laga sin eigen vasskikkert ved hjelp av eit bøtte utan botn og eit stykke gjennomsiktig plast som ein fester med sterk tape eller hyssing. Ein meir avansert versjon, eit undervassteleskop (*underwater telescope*) blei patentert av Sarah Mather i USA i 1845. Oppfinninga nytta ei lykt med camphin-brensle inni ei glaskule ein senka ned i vatnet. Ho gjorde at havgåande fartøy kunne undersøka havdjupnene. Ein kunne også undersøka skroget til eit skip frå dekket. I 1864 laga Sarah Mather ein forbetra versjon, U.S. Patent No. 43,465 for å oppdaga ubåtar frå Sørstatane under Den amerikanske borgarkrigen.

## Galleri

File:Aquascope (36186033336).jpg| Berbar vasskikkert 
File:Aquascope (36186019536).jpg| Bruk av vasskikkert 
File:Porto de Puerto del Carmen-3.jpg|Båtar med vasskikkert  på Lanzarote
File:National Museum of Ethnology, Osaka - Underwater viewer - Matsue, Shimane - Collected in 1976.jpg| Vasskikkert ved Etnologimuseet i Osaka i 1976.
Vattenkikare och ålsax.jpg|Vasskikkert og ålesaks frå Blekinge


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aquascope|Aquascope]]» frå ,  den 13. september 2019.*
Vendetermometer

**Vendetermometer** er eit oseanografisk og limnologisk termometer for å gjere temperaturmålingar i djupet. I motsetnad til vanlege analoge termometer, kan ein lese av ei temperaturmåling ved eit seinare tidspunkt. Termometeret vert snudd opp ned (vendt) ved djupna ein ønskjer å måle temperaturen i, og temperaturen vil synast heilt til termometeret vert snudd attende att. Instrumentet har vore viktig for forståinga av havstraumar og dynamikken i innsjøar, men er i dag i stor grad erstatta av elektroniske instrument. 

Ofte var vendetermometeret festa til ei nansenflaske, så ein kunne ta temperaturen til vatnet der vassprøva var henta frå. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Reversing thermometer|Reversing thermometer]]» frå ,  den 10. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*''Introduction to Physical Oceanography'' av '''Robert H. Stewart'''
Alaskastraumen

**Alaskastraumen** er ein sørvestleg varm havstraum langs kysten av British Columbia og Alaska. Straumen er ei nordleg grein av Nordstillehavsstraumen når denne straumen møter vestkysten av Nord-Amerika. Han er ein del av virvelen som går mot klokka i Alaskabukta. Straumen skil seg frå det vanlege subarktiske stillehavsvatnet ved å ha ein vasstemperatur over 4&nbsp;°C og salinitet på er under 32,6 promille.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alaska Current|Alaska Current]]» frå , den 10. september 2011.*
Aleutiastraumen

**Aleutiastraumen**, òg kalla Den subarktiske straumen, er ein havstraum som går austover, mellom Aleutane og 42° N.
Aleutiastraumen ligg nord for Nordstillehavsstraumen. Han er ei nordleg grein av Kuroshiostraumen som går nordaustover og så austover mellom 40° N og 50° N. Når han nærmar seg kysten av Nord-Amerika deler han seg og dannar den nordlege Alaskastraumen og den sørlege Californiastraumen.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aleutian Current|Aleutian Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Kamtsjatkastraumen

**Kamtsjatkastraumen** er ein kald havstraum som renn sørvestover frå Beringsundet, langs stillehavskysten av Sibir og Kamtsjatkahalvøya. Ein del av denne straumen vert Oyashiostraumen, medan resten går inn i den varmare Nordstillehavsstraumen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kamchatka Current|Kamchatka Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Nordstillehavsstraumen

**Nordstillehavsstraumen** er ein langsam, varm havstraum som renn austover mellom 40 ºN og 50 ºN i Stillehavet. Straumen utgjer den sørlege delen av den subarktiske virvelen i Nord-Stillehavet. Straumen oppstår når Kuroshiostraumen som går nordover utanfor kysten av Japan, og Oyashiostraumen, som er ein kald straum som renn sørover. Nordstillehavsstraumen utgjer òg den nordlege delen av den subtropiske havvirvelen i Nord-Stillehavet. I det austlege Nord-Stillehavet deler han seg i den sørlege Californiastraumen og den nordlege Alaskastraumen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:North Pacific Current|North Pacific Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Mindanaostraumen

**Mindanaostraumen** er ein havstraum som flyt på austsida av dei sørlege Filippinane. Han er ein smal, nordoverretta straum som startar kring 14 °N med 13 Sv som aukar i styrke til 33 Sv ved 5,5 °N. Straumen deler seg før kysten av søraustlege Mindanao der ein del følgjer Sulawesihavet mot klokka og seinare går inn i Den nordlege ekvatoriale motstraumen. Ein annan del går direkte inn i denne motstraumen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mindanao Current|Mindanao Current]]» frå ,  den 10. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vestgrønlandstraumen

**Vestgrønlandstraumen** er ein svak, kald havstraum som flyt nordover på vestkysten av Grønland. Straumen kjem av vassrørsla rundt sørenden av Grønland skapt av Austgrønlandstraumen.

I følgje Lloyd et al., 2007, er Vestgrønlandstraumen er ein *varm* straum som på ein større skala er knytt til klimaet i Nord-Atlanteren via den samla påverknaden av atlanterhavsvatnet frå Irmingerstraumen og polvatnet frå Austgrønlandstraumen.

## Sjå òg
* Labradorstraumen
* Baffin Island-straumen
* Golfstraumen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:West Greenland Current|West Greenland Current]]» frå ,  den 10. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vestspitsbergenstraumen

**Vestspitsbergenstraumen** er ein varm, salt havstraum som flyt nordover på vestsida av Spitsbergen (tidlegare kalla Vest-Spitsbergen) i Nordishavet. Han er ei grein av Den norske atlanterhavsstraumen som heldt fram langs kontinentalsokkelskråningen vest for Bjørnøya og Svalbard. Straumen er viktig sidan han fører relativt varmt vatn inn i det indre av Arktis som ein straumn på 200-500 meters djup. Straumen renn nordover aust for Framsundet, tar ein rundreise med urvisaren og følgjer Austgrønlandsstraumen sørover på vestsida av Framsundet. Denne straumen fører særs kaldt og ferskt vatn sørover, i tillegg til mykje sjøis. 

## Kjelder
*
Austmadagaskarstraumen

**Austmadagaskarstraumen** er ein havstraum som flyt på austsida av Madagaskar. Han renn sørover frå 20 ºS på austsida av Madagaskar til den sørlege grensa ved Kapp St. Marie og renn så inn i Agulhasstraumen. Straumen vert forstyrra av store syklonske og antisyklonske virvlar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:East Madagascar Current|East Madagascar Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Den indiske monsunstraumen

**Den indiske monsunstraumen** er ein sesongavhengig havstraum i dei tropiske områda nord i Indiahavet. Om vinteren renn det øvre vasslaget vestover frå Indonesia til Arabiahavet. Om sommaren snur retninga til straumen og han renn austover, heilt frå Somalia og inn i Bengalbukta. Desse variasjonane er knytt til monsunvinden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Indian Monsoon Current|Indian Monsoon Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Den indonesiske gjennomstraumen

**Den indonesiske gjennomstraumen** er ein havstraum transporterer vatn mellom Stillehavet og Indiahavet gjennom øyane i Indonesia. I nord går straumen gjennom Makassarsundet. Dei indonesiske randhava fungerer som eit basseng og straumen held fram sørover og går ut gjennom Lomboksundet, Ombaisundet og Timorhavet. Retninga til straumen varierer gjennom årdet, men den totale årlege nettotransporten er houvdsakleg sørover frå Stillehavet og inn i Indiahavet.

Så lenge ein har måledata var det berre i 1998 at ein hadde nettotransport nordover, og dette var truleg ein seineffekt av El Niño.

Straumen transporterer relativt varmt og ferskt vatn til Indiahavet, og vert ført vidare mot Afrika av Sørekvatorialstraumen. Utanfor Afrika går det inn i Agulhasstraumen og inn i Atlanterhavet sør for Sør-Afrika.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Indonesian Throughflow|Indonesian Throughflow]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Leeuwinstraumen

**Leeuwinstraumen** er ein varm havstraum som flyt sørover nær vestkysten av Australia. Han rundar Kapp Leeuwin og går inn i farvatnet sør for Australia og strekkjer seg heilt til Tasmania. Vestaustraliastraumen sør i Indiahavet og Den søraustralske motstraumen sør for Tasmania, vert skapt av vestavindsbeltet sør i Indiahavet, renn i motsett retning.

Han varierer i styrke gjennom året og er svakaste i sommarmånadane frå november til mars når vinden bles sterkt frå sørvest og nordover. Straumen er sterkast på hausten og vinteren (mars til november), når dei motsette vindane er svakast. Fordamping frå Leeuwinstraumen i denne perioden medverkar i stor grad til nedbøren som fell sørvest i Vest-Australia.

Typisk har Leeuwinstraumen ein snøggleik på om lag 1 knop, og den største snøggleiken som er registrert er 3,5 knop. Straumen er forholdsvis grunn og går ned til om lag 300 meter djupne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leeuwin Current|Leeuwin Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Madagaskarstraumen

**Madagaskarstraumen** er ein havstraum som renn nordover nær vestkysten av Madagaskar, og er den einaste straumen seglarar kan nytte på turar frå Sør-Afrika til India. Han er derimot ikkje så sterk og brei som den motgåande Agulhasstraumen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Madagascar Current|Madagascar Current]]» frå ,  den 10. september 2011.*
Abelsk integral

**Abelske integral** er integral av algebraiske funksjonar. Ved inversjon av abelske integral vert dei såkalla abelske funksjonane definert. Dei enklaste døma er dei trigonometriske og dei elliptiske funksjonane. Integrala er kalla opp etter Niels Henrik Abel.

Dei abelske integrala har forma

:\int_{z_0}^z R\left(x,w\right)dx,

der R\left(x,w\right) er ein vilkårleg rasjonell funksjon av dei to variablane x og w. Desse variablane er knytte til kvarande med likninga 

:F\left(x,w\right)=0, \,  

der F\left(x,w\right) er eit irreduktibelt polynom i w,

:F\left(x,w\right)\equiv\phi_n\left(x\right)w^n+\cdots+\phi_1\left(x\right)w+\phi_0\left(x\right), \, 

der koeffisientane \phi_j\left(x\right), j=0,1,\ldots,n er rasjonelle funksjonar av x. Verdien av eit abelsk integral er ikkje berre avhengig av grenseverdiane til integralet, men òg kva veg ein integrerer, og dermed ein fleirverdifunksjon av z.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Abelian integral|Abelian integral]]» frå ,  den 10. september 2011.* 
:* oppgav desse kjeldene:*
:* .
:* .
:* .
:* . Lucidly presented modern perspective.
:* .
Nor-Cargo

**Nor-Cargo AS** var eit norsk transport- og logistikkselskap og dotterselskap av Posten Norge. Sidan 2008 har selskapet vore ein del av Bring.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nor-Cargo|Nor-Cargo]]» frå ,  den 10. september 2011.*  


## Bakgrunnsstoff
Weddell-kvervelen

**Weddell-virvelen** er ein av to havkvervlar i Sørishavet. Kvervelen ligg i Weddellhavet og roterer med klokka. Kvervelen vert danna i verkselverknaden mellom Sørishavsstraumen og Den antarktiske kontinentalsokkelen. Sidan corioliskrafta verkar mot venstre på den sørlege halvkula og den påfølgjande ekmantransporten er bort frå senteret av slike virvlar, er desse regionane særs produktive på grunn av oppvelling av kaldt, næringsrikt vatn. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Weddell Gyre|Weddell Gyre]]» frå ,  den 10. september 2011.*
A fortiori

**A fortiori** er latinsk og tyder «av sterkare», eller «desto sterkare grunn», og vert nytta i matematiske og logiske argument. 

## Døme
*a* er større enn *b* og *b* er større enn *c*, så er a fortiori *a* større enn *c*.

Om ein person er død, så kan ein med stor tryggleik, a fortiori, hevde at personen ikkje pustar. 

## Kjelder
Åland Post

**Åland Post** er postvesenet på Åland i Finland. Hovudkontoret ligg i Mariehamn.

Posten Åland blei eit sjølvstendig postverk 1. januar 1993. Det endra namn til Åland Post i 2006. 1. januar 2009 blei Åland Post eit aksjeselskap med Landskapet Åland som eigar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Posten Åland|Posten Åland]]» frå ,  den 10. september 2011 og 23. juni 2018.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Elliniká Takhydromeía

**Elliniká Takhydromeía** eller **ELTA** (gresk *Ελληνικά Ταχυδρομεία*, *EΛTA*) er eit statleg selskap som driv postvesenet i Hellas. 

Postvesenet blei grunnlagd i 1828, rundt den same tida Hellas fekk sjølvstende.

## Kjelder

*ELTA SA , elta.gr
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hellenic Post|Hellenic Post]]» frå ,  den 10. september 2011.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Adrien-Marie Legendre

**Adrien-Marie Legendre** () var ein fransk astronom og matematikar. Han leverte viktige bidrag til statistikk, talteori, abstrakt algebra og matematisk analyse. 

Han var først professor ved École militaire frå 1775 til 1780, og vart i 1783 medlem av Det franske vitskapsakademiet og var medlem av fleire offentlege kommisjonar. Han var òg etterfølgjaren til Lagrange i Bureau des longitudes. Legendre skreiv mange avhandlingar om forma og tiltrekkinga til himmellekamar. I 1805 skreiv han ei avhandling om å rekne ut kometbanar og nytta for første gong minste kvadrats metode, som han oppdaga sjølvstendig av Carl Friedrich Gauss. 

I 1787 var Legendre saman med Domenico Cassini og Pierre Méchain leiar for ei gradmåling for å bestemme den gjensidige plasseringa av observatoria i Paris og London. 

Om funksjonar skreiv han *Exercices de calcul intégral etc.* i 1807 og i 1827 *Traité des fonctions elliptiques* (3 bind). Det siste bindet vart skrive som eit tillegg for å framstille resultat til Niels Henrik Abel og Carl Gustav Jacob Jacobi. Essai sur les nombres frå 1798 vart seinare utvida til den viktige læreboka *Théorie des nombres*. 

## Bakgrunnsstoff
* O'Connor, John J., and Edmund F. Robertson. «Adrien-Marie Legendre». MacTutor History of Mathematics archive

## Kjelder
Babylonsk matematikk

**Babylonsk matematikk** er matematikken som utvikla seg i Mesopotamia for opp til 5000 år sidan. Alt på 3000-2000 f.Kr. hadde babylonarane eit velutvikla system for å uttrykke tal og talrekningar. Babylonarane nytta eit seksagesimal-system som vil seie eit posisjonssystem med grunntal 60. Stillinga til sifferet avgjorde tydinga som i vårt desimalsystem. I somme tilfelle nytta dei òg eit teikn for null. Det store grunntalet 60 har ein forklart ved at to tidlegare talsystem var smelta saman. 

Dei nytta store talrekningar i samband med astronomiske utrekningar, og fleire moderne inndelingar kan sporast attende til babylonske kjelder, til dømes inndelinga av ein vinkel i gradar, minutt og sekund. At sirkelen er inndelt i 360° kjem truleg at dei rekna året til å bestå av 360 dagar, slik at éin grad svarer til eit dagleg skritt av sola i ekliptikken.

## Kjelder
Camille Jordan

**Marie Ennemond Camille Jordan** () var ein fransk matematikar, kjend for det grunnleggande arbeidet sitt innan gruppeteori og for verket *Cours d'analyse*. 

Han var professor ved Collège de France og École polytechnique frå 1876 til 1912. Hovudverket til Jordan er *Traité des substitutions et des équations algébriques* som kom ut i 1870. Her finn ein for første gong ei systematisk framstilling av gruppeteorien og korleis ein nyttar dette på den abel-galoiske likningsteorien. Dette arbeidet har vore grunnleggande for den seinare utviklinga av gruppeteorien. Innan gruppeteorien er namnet til Jordan særleg knytt til Jordan–Höldersk-satsen, som omhandlar dei såkalla komposisjonsrekkene i ei gruppe. Satsen til Jordan om kurvar som deler planter er særleg viktig innan topologien. 

Jordan var i fleire år redaktør for *Journal des mathématiques*. *Cours d'analyse*, som kom ut i fleire utgåver, var i mange år den viktigaste læreboka i funksjonteori. Jordan vart æresdoktor ved Universitetet i Oslo ved Abelfesten i 1902.

## Kjelder