open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Statsarkivet i Bergen

**Statsarkivet i Bergen** er ein del av Arkivverket og tek hand om eldre arkivmateriale frå statlege organ på lokalt og regionalt nivå i Vestland fylke, tidlegare for både Hordaland og Sogn og Fjordane.

## Historie
Institusjonen vart oppretta i 1885, og vart fram til 1919 kalla Stiftsarkivet i Bergen. Fram til 1921 heldt statsarkivet til i Klosteret 17 («Bethlehem»). Sommaren 1921 flytta statsarkivet til Årstad til ein nyoppført bygning (arkitekt Egill Reimers), som i 1924 fekk diplom frå Houens fonds diplom for god arkitektur. Bygningen er oppført i stein og med tydeleg inspirasjon frå eldre steinbygningar i Bergen og Selje kloster.

Statsarkivet i Bergen hadde dei geistlege arkiva frå Sunnmøre til 1929, og materiale for Rogaland til det vart oppretta eige statsarkivkontor i Stavanger i 1949.

Under andre verdskrig 1940–1945 vart arkiva (stort sett) flytta ut, og bygningen brukt av dei tyske okkupasjonsstyrkane som kontor for generalen for dei tyske landstridskreftene (Hermann Tittel 1940–1941, Bruno Ortner 1941–1942, Kurt Badinski 1942–1943, Hans Wagner 1943–1944, Karl von Beeren 1944 og Johann de Boer 1944–1945) på Vestlandet, for bykommandanturet og den tyske feltkrigsretten. Tyskarane tok mange bygningar på Årstad, og bygde eit større bunkersanlegg, panservogngarasje og ei barakk for det tyske militærpolitiet på tomten til statsarkivet. 

I 1975 vart det oppført ein konserveringspaviljong (arkitekt Peter Helland-Hansen) på grunnmuren til Tyskarbarakka, og i 1992–1993 vart det bygd eit magasintilbygg (arkitekt Hans Jacob Hansteen). Den samla magasinkapasiteten er etter bygging av nye magasin i 2011 34 000 hyllemeter. Ombygging og rehabilitering av det gamle bygget var ferdig hausten 2012.

I 2001 kom Lepraarkiva i Bergen, som er å finne ved Bergen byarkiv, Stiftelsen St. Jørgen, Norsk Medisinsk fødselsregister og Statsarkivet i Bergen, inn på UNESCO si liste Memory of the World. Samtidig kom manuskriptet til *[[Et dukkehjem]]* av Henrik Ibsen inn på same lista.

## Stifts-/statsarkivarar i Bergen
* 1885–1903: Cand. jur. Thomas Brown Lie Hermansen (1853-1903)
* 1903–1933: Dr. philos. Just Bing (1866-1954)
* 1934–1960: Cand. philol. Einar Jansen (1893-1960)
* 1960–1971: Cand. jur. Ragnvald Martin Samdal (1908-1976)
* 1971–1995: Cand. philol. Egil Øvrebø (1928-2011)
* 1995– : Cand. philol. Yngve Nedrebø (1954-)

## Litteratur
* Hartvedt, Gunnar Hagen; *Bergen Byleksikon*, Oslo 1994, ISBN 82-573-0485-9
* Statsarkivet i Bergen. Dokumentene forteller (Riksarkivaren, skriftserie 16, 2004)
* Bergenposten, 1998-. ISSN 1501-4436

## Bakgrunnsstoff
* 
* Memory of the World index http://www.unesco.org/webworld/mdm/register/index.html
* Kunsthistorie.com
Respect - The Unity Coalition

**Respect - The Unity Coalition** er eit britisk sosialistisk parti skipa 25. januar 2004 i London. Namnet står for *Respect, Equality, Socialism, Peace, Environmentalism, Community and Trade unionism* ('Respekt, Likskap, Sosialisme, Fred, Miljøvern, Fellesskap og Fagforeiningsarbeid'). Det blir oftast berre kalla *Respect* eller *Respect Party*. 

Respect blir av somme sett på som berre eit parti mot krigen i Irak, men partiet hevdar sjølv at det er eit breitt alternativ til dei andre partia som står for «privatisering, krig og okkupasjon». Nokre av dei politiske standpunkta til partiet er renasjonalisering av jernbanen og andre (tidlegare) offentlege tenester, motstand mot privatisering av helsevesenet og skulesystemet, høgare minimumsløn, auka skatt for dei velståande og meir offentleg velferd, og avskaffing av dei fagforeiningsfiendtlege lovene dei konservative fekk vedtatt, og som Tony Blair og hans *New [[Det britiske arbeidarpartiet|Labour]]* ikkje har fjerna. I grunnlagsdokumentet for partiet seier Respect at dei vil ha eit sosialt rettferdig og økologisk berekraftig samfunn, basert på felleseige og demokratisk kontroll. 

Respect tillèt medlemmene sine å vere medlemmer av andre politiske organisasjonar, berre dei ikkje stiller til val mot Respect eller motarbeider partiet. Viktige element i Respect er mellom anna parlamentsmedlem George Galloway, det trotskistiske *Socialist Workers Party* og leiande personlegdomar frå *[[Islam|Muslim]] Association of Britain*. Blant kjende personar som er med i Respect kan nemnast fagforbundsleiar Mark Serwotka, skodespelforfattar Harold Pinter og filmskapar Ken Loach. 

Respect utfordra Labour frå venstre første gong ved vala til bystyret i London og EU-parlamentet i 2004, og fekk ein kvart million stemmer. Respect meiner denne suksessen skuldast krigsmotstanden og at mange tidlegare Labour-veljarar tykkjer Blair har ført Labour altfor langt til høgre. Det verkar vidare som Respect har klart å få ein god del støtte frå muslimske veljarar, blant anna på grunn av motstanden mot krigen i Irak. Respect vann sitt første val 29. juli 2004 i Tower Hamlets i London og fekk ein byrådsmedlem derfrå. I september same året kom dei på andreplass føre Labour i eit suppleringsval til parlamentet i Millwall. Så kom gjennombrotet ved det allmenne parlamentsvalet 2005, da Respect klarte å stille kandidatar i 26 valkrinsar, fekk valt inn George Galloway frå Bethnal Green and Bow i London og kom på andreplass tre andre plassar. Kandidaten deira Salma Yaqoob fekk heile 27 prosent av stemmene i ein valkrins i Birmingham. 

Respect stiller ikkje til val i Skottland. Der oppmodar dei folk om å støtte Scottish Socialist Party.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside
August Stuckmann

**August Stuckmann**, () var ein tysk politimann i Noreg under andre verdskrigen.

Stuckmann var fødd i Lemgo. Han vart tilsett i tysk politi i 1929, og vart send til Noreg i april 1940. Han var først stasjonert i Kristiansand, men kom i juli 1940 til Gestapo ved Victoria Terrasse i Oslo. Frå juli 1941 var han knytt til Sipo på Lillehammer som SS Sturmscharführer og kriminalsekretær. Han var dømd til døden som krigsforbrytar for drap, medverknad til drap og grov tortur i Eidsivating lagmannsrett 15. oktober 1946, og vart avretta på Akershus festning den 28. mars 1947.
Gestapo

**Gestapo** er den vanlege nemninga ikkje berre for det tyske hemmelege statspolitiet («Geheime Staatspolizei» - oppretta i 1933), som var ei avdeling (avdeling IV) i Sipo, det tyske «Sicherheitspolizei», men er ofte nytta om heile Sipo. Men i tillegg til det politiske politiet omfatta Sipo både kriminalpolitiet (avdeling V) og utanlandsetterretninga (avdeling VI). I 1939 vart Sipo slegen saman med SD ("Sicherheitsdienst" - avdeling III i Sipo), som hadde vore ein del av det tyske nazipartiet sin organisasjon. 

Oppgåvene til avdeling IV (Gestapo) var å etterforske, arrestere, fengsle og forhøyre, og alt før krigen var Gestapo frykta for sine metodar. Politifolka i Gestapo nytta normalt SS-uniformer med SD-merke. Det tyske politiet rykte inn i dei okkuperte områda kort etter at den militære okkupasjonen var eit faktum, og vart fort både hata og frykta. 

I løpet av krigen vart Gestapo bygd opp til ein svært stor organisasjon, og den hadde om lag 45&nbsp;000 tilsette. I Noreg var det i overkant av 850 tilsette i Sipo då krigen slutta. Sipo hadde direkte ansvar for minst 171 norske dødsfall frå januar 1942 til 1945. 

I tillegg til vanleg forhøyr kunne Gestapo ta i bruk tortur. Det stod skrekk av namnet Gestapo, som folk ofte nytta om heile Sipo. Victoria Terrasse i Oslo vart kjend som «Gestapos hovedkvarter». I Bergen heldt Gestapo/Sipo til i Veiten 3, eigentleg Bergens Haandværks og Industriforenings hus, i Kristiansand i Statsarkivet (Arkivet) og i Trondheim i Misjonshotellet.

Ved rettsoppgjeret i Noreg vart 103 tilsette i Sipo dømde for krigsforbrytelsar. I tillegg vart nokre dømde for alliert rett, og mange vart utleverte til andre land og dømde der.

Etter kvart som amerikanske arkiv frå etterkrigstida vert opna, finn ein mange av dei leiande Sipo-folka att i organisasjonar underlagt CIA, t.d. var Sipo-kommandørane Ernst Weimann (i Bergen) og Oswald Poche (i Tromsø) knytte til Gehlenorganisasjonen.

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Krigsleksikon om Gestapo 

## Litteratur
* Berit Nøkleby: GESTAPO Tysk politi i Norge 1940-45 (Aschehoug 2003). ISBN 82-03-22788-0
Gullfjellet

**Gullfjellet** eller **Gulfjellet** er det høgaste fjellet i Bergen og ligg i Arna bydel og i Samnanger kommune. Den høgaste toppen heiter Gullfjellstoppen og ligg 987 meter over havnivået på grensa mellom Bergen og Samnanger.

Fram til 1950-åra vart området hovudsakleg nytta som beiteområde. Gullfjellet er eit ynda mål for friluftsinteresserte både vinter og sommar, og det vart bygd to redningshytter i fjellet i 1929 og 1935. Den siste av desse vart bygd etter ei ulykke i 1934. Fire skiløparar rende utfor eit stup ved toppen og mista livet. Hyttene ligg sentralt i turterrenget mellom Svartavatnet og Dyrdalstjernet.

## Geografi
Gullfjellet ligg på kommunegrensa mellom Bergen og Samnanger kommune. I Bergen dekkjer gardane Hausdal, Unneland og Nedre Romslo fjellet.

Gullfjellet består av fleire toppar. Gullfjellstoppen på 987 meter over havet er den høgaste. Lengst nord ligg Gullfjellhalsen (924 moh) og Litlagullfjellet (799 moh). Sørom desse ligg Glamregjelet, som går ned til Svartavatnet, og sør for gjelet ligg Gullfjellstoppen og Ronamanen (890 moh). Blåmanen (891 moh) og Makskiltjørna (766 moh) ligg sør for Gullfjellstoppen. Sør for tjørna ligg toppen som har namnet Gullfjellet på 914 moh. Lengst sør ligg Søre Gullfjellstoppen, som òg vert kalla *Sydpolen* (962 moh) og Toro (733 moh) og mellom desse ligg Hausdalsgullbotn.

Aust for Gullfjellet ligg fjellet Kofta (921 moh) i Samnanger. I vest ligg Austefjellet (808 moh). I sør grensar Gullfjellet til Brekkedalen, med Sveningen og Sauafjellet på andre sida. Nord for Gullfjellet ligg mellom anna Vossavardane (793 moh).

## Vassmagasin
Sidan 1907 har Svartavatnet, som ligg ved foten av Gullfjellstoppen, vore nytta som vassmagasin for Janusfabrikken på Espeland. Bergen kommune har overteke vassrettane til det omfattande nedslagsfeltet, og bygde sist på 1980-talet ut vassmagasin, og laga transporttunnelar for vatnet, slik at anlegget no er ein viktig del av den samla vassforsyninga i Bergen. Frå eit inntak ved Svartavatnet vert vatnet ført i tunnel og røyrgater til Osavatn-Espeland med reinseanlegg. Vidare går vatnet i tunnel til Lone-Landås-Fantoft, gjennom røyrleidning til Nattland-Grønnestølslien-Fyllingsdalen (ved Sikthaugen gjennom Gullsteinen og Løvstakken), i tunnel til Tennebekk og gjennom røyrleidning til Lyderhorn. Uttaka ved Espeland, Landås, Fantoft, Landås, Fjøsanger, Fyllingsdalen og Lyderhorn gjev 50&nbsp;000 menneske drikkevatn av god EU-standard frå ei kjelde på 11 millionar kubikkmeter.

Det er planar om å byggje ei 27 meter høg demning ved Svartavatnet som òg vil omfatte Korlatjørn som kjelde.

Det går vegsamband opp til Svartavatnet som ei forlenging av Gullfjellsvegen.

## Namn
Det har vore diskusjon om kva namnet Gulfjellet kjem av, men den beste tolkinga er truleg den som peikar på det skarpe skaret i fjellet, som må ha vore eit landemerke lenge før her kom fast busetnad.

Gullfjellet har gjeve namn til Idrettslaget Gullfjell, som hovudakleg driv skiidrett, og Gullfjellsvegen.

## Kjelder
* 
* Norgesglasset
Fosen

**Fosen** er ein region og eit tidlegare futedøme i Trøndelag som omfattar dei ytste kommunane på båe sidene av Trondheimsfjorden og heile Fosenhalvøya. Fosen utgjorde i høgmellomalderen den nordlege halvparten av Norðmǿrafylki, men vart seinare delt av som eige futedøme under namnet Fosens fogderi.

## Språk
Dei fleste stadene i Fosen snakkar folk fosendialekt, som saman med dialekten i Ytre Namdalen og nordmørsdialekten utgjer dei uttrøndske dialektane. Unnatak frå denne hovudregelen er først og fremst Hemne, der ein i det meste av kommunen talar nordmørsdialekt, og Rissa og dei søraustlegaste delane av Snillfjord og Hemne kommunar, der ein talar overgangsmål til inntrøndske dialektar.

## Nyare regionsinndeling

### Fosenregionen
I dei seinare åra har dei av kommunane på Fosen som ligg på Fosenhalvøya inngått eit regionalt kommunesamarbeid med to kommunar på Innherad og definerer seg som regionen Fosen.

### Sør-Fosen-regionen

Regionen Sør-Fosen omfattar Frøya, Hitra, Snillfjord (...)

### Orkdalsregionen
Til Orkdalsregionen blir, saman med Meldal, Orkdal og Skaun, fosenkommunane Agdenes, Hemne og Snillfjord medrekna.

## Sjå òg
* Fosenhalvøya
* Regionen Fosen

## Referansar
Espeland fangeleir

**Espeland fangeleir** er eit norsk krigsmuseum og ligg i Moldalia på Espeland, gnr. 289 i Arna i Bergen. Fangeleiren vart oppretta av tyskarane i 1943 og hadde plass for om lag 454 fangar, fordelt på 3 fangebrakker og 2 cellebrakker. Leiren kom til erstatning for Ulven leir, som Wehrmacht skulle overta. Frå først av var Espeland fangeleir tenkt som ein rein transittleir for fangar som skulle sendast til Grini fangeleir, men mange vart sitjande på Espeland til freden kom. 

Etter krigen vart fangeleiren nytta som leir for norske landssvikarar og tyske krigsforbrytarar. Den var i drift til 1952. Seinare har leirområdet vore disponert av m.a. Sivilforsvaret.

## Sjå òg
*Fangeleirane til okkupasjonsmakta i Noreg under andre verdskrigen

## Bakgrunnsstoff
*
Quipu

**Quipu** (uttalt ['kipu]) er kjent som eit utstyr og lagringsmedium som vart nytta til å lagre informasjon i Inkariket og i tidlegare samfunn i regionen. Ordet er ei spansk ortografisk omforming av *khipu* på quechua som tyder knute. Quipu er òg eit synonym for knuteskrift på norsk språk.

Lagringsmediet quipu er i prinsippet eit tau kor det er knytt på snorer av ulike farger. Kvar snor kan ha ein eller fleire knutar, og kvar snor kan ha knytt på nye snorer. Informasjonen vart koda med kombinasjonar av knutetypar, farger på snorene, avstand mellom trådar, avstand mellom knutar, og relativ plassering av dei nemnde element. Quipuet med snorer og knutar inneheld då chiffer som må tydast for å skjøne informasjonen. I inkariket var det å kode og avkode quipu eit eige yrke, personane i yrket var utdanna «quipucamayocs». Ein veit at quipu var eit nyttig reiskap for styresmakta i bokhald av numerisk informasjon for manntal, skattar, varelager, eigedom og anna. Men det finst ikkje prov for at quipu vart bruka for å lagre tekstleg informasjon, sjølv om mange spekulerer på det.

I høglandet i Peru finn ein framleis ein primitiv bruk av quipuet. Kunna om quipuet slik det vart nytta i administrasjon av inkariket, om koding og dekoding av det gjekk tapt etter at europearane tok makta i inkariket. Vitskapen leiter framleis etter ein nøkkel, ein søramerikansk «rosettastein», som kan hjelpe til å forstå quipuet fullt ut.

Ei melding på mange nyhendebyrå i juli 2005, til dømes hos Australian Broadcasting Corporation, sa at Ruth Shady hadde funne eit quipu i Caral , noko som kan indikere at quipu var i bruk fleire tusen år før inkatida.

## Kjelder

----
* Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk

## Bakgrunnsstoff
* Datainnsamlingsprosjekt ved Harvard University  
* Eit døme på tyding av knuteskrift frå University of Wisconsin
Taumata

**Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu**, eller **Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu** er på maori namnet på ein 305&nbsp;meter høg ås nær Porangahu, sør for Waipukurau i det sørlege Hawke's Bay-området i New Zealand. Stadnamnet vert ofte korta til **Taumata**, av praktiske grunnar.

På namneskiltet til åsen står det «Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu», som på 85&nbsp;bokstavar er eitt av dei lengste stadnamna i verda. Det er mange ulike måtar å stava namnet på.

Omsett til norsk tyder namnet noko nær: Toppen av åsen (eller staden) der Tamatea spela på (nase)fløyta si til den han hadde kjær. Tamatea, landetaren, var mannen med store kne, som sklei ned, klatra opp på og svelde fjell for å reisa gjennom landet.

Namnet har òg vorte skrive «Tetaumatawhakatangihangakoauaotamateaurehaeaturipukapihimaungahoronukupokaiwhenuaakitanarahu», ei form som har 92&nbsp;bokstavar. Namnet kom inn i Guinness rekordbok som det lengste stadnamnet i verda, men blei kritisert av mellom anna walisarar for å vera oppdikta. I si lange form er namnet til Taumata lengre enn Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch. På den andre sida er det mykje kortare enn det offisielle namnet til Bangkok.

## Kjelder
Organisasjonen av oljeeksporterande land

**Organisasjonen av oljeeksporterande land** (engelsk *Organization of the Petroleum Exporting Countries*, forkorta **OPEC**) er ein internasjonal organisasjon som består av land som eksporterer petroleum. OPEC vart skipa 14. september 1960 i Bagdad i Irak. Frå 1965 har det internasjonale hovudkvarteret til organisasjonen vore i Wien i Austerrike. Føremålet til organisasjonen er å forhandla med oljeselskap om rettar knytt til petroleumsutvinng, prisar, og konsesjonsrettar. Landa som er med i OPEC har ei sams interesse i å halda oppe prisane på petroleumsprodukt, av di inntektene frå eksport av slike produkt utgjer ein stor del av nasjonaløkonomien. Landa som er med i OPEC kontrollerer etter offisielle tal kring 75 prosent av petroleumsressursane i verda. OPEC-landa står for omlag ein tredel av verdas oljeproduksjon.

I 2016 signerte OPEC ein avtale med 10 andre oljeutvinnande land, mellom dei Russland, og skipa med det OPEC+. Russland var då den tredje største oljeksportøren i verda.

## Medlemsland

;Tidlegare
* 
* 

## Sjå òg
* Energikrise
* Energikrisa i 1973
* Energikrisa i 1979
* Bensin
* Diesel
* Fornybar energi

## Kjelder




## Bakgrunnsstoff
*
Persiabukta

**Persiabukta** er ei bukt frå Indiahavet som ligg mellom Iran og Den arabiske halvøya. Bukta er rundt 1000&nbsp;km lang og 350&nbsp;km brei på det breiaste. Gjennomsnittleg djupne er om lag 40 meter, største djupna er rundt 110 meter. Persiabukta er eitt av dei varamaste hava i verda (augusttemperaturen er 35&nbsp;°C) og ser ofte kraftige stormar. Stor fordamping gjer henne også til eit av dei saltaste havområda i verda.

Inst i bukta ligg Irak og munningen av Shatt al-Arab (Arvand Rud), som blir danna av at 
Eufrat og Tigris renn saman. I nord grensar ho mot Iran og i sør mot Qatar, Saudi-Arabia, øyriket Bahrain, Dei sameinte arabiske emirata og Oman. Bukta er forbunden med Arabiahavet gjennom Hormuzsundet.

Persiabukta har sidan oldtida vore eit viktig ledd for handel og kontakt mellom middelhavslanda og Austen.

Bukta vert òg kalla *Persiagolfen*, *Den persiske bukta* eller *Den persiske gulfen*. 
Namnet er omstridd: Panarabistiske rørsler bruker gjerne namn som «Arabiabukta» eller «Den arabiske bukta», medan ho blir kalla Basra-bukta i Tyrkia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Persiska viken|Persiska viken]]» frå ,  den 7. august 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Persian Gulf Online
* The Persian Gulf
* Om kolonimakter ved Persiabukta
Stadium of Light

**Stadium of Light** er fotballbana til Sunderland AFC, og ligg nordaust i Sunderland i England.

Bana erstatta den legendariske Roker Park sommaren 1997. Ho vart bygd med publikumskapasitet på 42&nbsp;000, som seinare er utvida til 49&nbsp;000, og ho er konstruert for å kunne utvidast til ein samla kapasitet på 64&nbsp;000. Bana ligg på Sheepfolds på nordsida av elva Wear, og ligg oppå ei gammal kolgruve.

Namnet på bana vart valt gjennom ein konkurranse, og speler på laserlysa som frå hjørnene på anlegget lyser opp nattehimmelen. 

Stadionet fekk sin internasjonale debut i 1999 då det engelske fotball-landslaget møtte Belgia i ein vennskapskamp, og i obligatorisk kamp i april 2003 då England møtte Tyrkia i kvalifiseringskamp for Europameisterskapen i fotball i 2004.

## Bakgrunnsstoff

*bbc.co.uk viser anlegget.
Nasjonalisering

**Nasjonalisering** tyder oftast statleg overtaking av samfunnsøkonomisk viktige naturressursar, infrastruktur og verksemder som energiproduksjon, tungtransport, større kredittinstitusjonar, nøkkelindustriar og så vidare. Slike nasjonaliseringar betyr ikkje i seg sjølv ein sosialistisk politikk, men har ofte vore ein del av dei sosialistiske partia sitt program i mange land. Tankegangen er at kommandohøgdene i økonomien bør vere underlagde demokratisk styring, og ikkje marknadskreftene.

Det motsette av nasjonalisering er privatisering.

Uttrykket *sosialisering* blir somtid nytta som synonym med nasjonalisering, og betyr samfunnsmessiggjering. Mange sosialistar meiner likevel at statleg eller anna offentleg overtaking av verksemder (nasjonalisering) ikkje er tilstrekkeleg, for å få til verkeleg sosialisering av ei verksemd må ein òg ha reell folkeleg kontroll, og staten må sjølvsagt vere demokratisk. Dei ser derfor ikkje dei to nemningane som synonyme.

På den andre sida kan ein ikkje tenkje seg eit sosialistisk samfunn utan visse nasjonaliseringar. Nasjonaliseringar kan derfor sjåast som ein nødvendig men ikkje tilstrekkeleg føresetnad for ei sosialistisk samfunnsordning.
Okkupasjon

**Okkupasjon** er eit omgrep i folkerett som viser til ein tilstand der eit land hærset eit anna land, eller ein del av det, og kontroller det utan å ta suverenitet over landet. Okkupasjon kan dimed skiljast frå annektering, det landet som annekterer tek suvereniteten. I moderne tid er omgrepet òg brukt om ein tilstand der eit land hevdar suvereniteten utan at andre land går god for det. På folkemunne er ordet òg brukt i samband med tilstandar der eit land har teke kontroll over eit anna på ein måte som ein reknar som urettferdig.

## Okkupasjon innan internasjonal lov
Tradisjonelt var det ingen grenser for kva okkupasjonsmakta kunne gjera i eit okkupert land som ein kunne handheva. Ein les til dømes i eit brev skrive av Napoleon etter han hærtok Napoli:

:*«Brenn ned ei tylft landsbyar som ikkje overgjev seg. Men sjølvsagt ikkje før du har plyndra dei. Soldatane mine kan ikkje dra sin veg med tomme hender.»*

Fleire juristar mælte mot ei slik uavgrensa makt, og sa at det var umenneskeleg. Frå midten av 1800-talet byrja europeiske land å koma med reglar som fastsette kva ansvar ei okkuperande krigsmakt hadde, og kva retter eit okkupert folk hadde. Etter *Landkrigsreglementet* i 4. Haagkonvensjon frå 1907 er okkupasjon ei militær maktovertaking utanfrå som uansett grunn medfører visse rettar og visse plikter. Av pliktene kan nemnast ansvar for sikkerheita til befolkninga, og forsyningar av grunnleggjande varer og tenester. Det er ikkje lov for okkupasjonsmakta etter folkeretten til dømes å drive med kollektiv avstraffing av sivilfolket, endre det økonomiske systemet i det okkuperte området eller annektere det, det vil seie innlemme det permanent i eigen stat.

Alle okkupasjonar som er resultat av åtakskrig er elles i strid med folkeretten i seg sjølve. 

## Døme

Nokre av dei mest omstridde okkupasjonane i dag (2005) er den kinesiske okkupasjonen av Tibet, den israelske okkupasjonen av palestinske område tatt i 1967 og den i hovudsak amerikansk-britiske okkupasjonen av Irak. Den syriske okkupasjonen av Libanon er nyleg (2005) avslutta ved at dei syriske styrkane trekte seg ut. Ein av dei «gløymde» okkupasjonane er den marokkanske okkupasjonen av Vest-Sahara.

Noreg var okkupert av Nazi-Tyskland frå 9. april 1940 til 8. mai 1945. I 2001 byrja USA og fleire NATO-land, mellom dei Noreg, ein okkupasjon av Afghanistan.

## Kjelder
* Eyal Benvenisti, *The International Law of Occupation* (Princeton University Press, Princeton: 2004)
* Karma Nabulsi, *Traditions of War: Occupation, Resistance and The Law* (Oxford University Press, Oxford: 1999)
The Flowers of Romance

**The Flowers Of Romance** var ei britisk tidleg-punkegruppe som blei starta i 1976 av Jo Faull og Sarah Hall.

Gruppa verken hadde konsertar eller gjorde opptak, og er derfor meir vidkjend for nokre av medlemmene sine, som seinare blei vidkjende artistar: Sid Vicious med The Sex Pistols, Keith Levene med The Clash og seinare Public Image Ltd, og Viv Albertine og «Palmolive», som gjekk saman om å starta The Slits.

Namnet blei brukt på eit album Public Image Ltd gav ut i 1981.

## Bakgrunnsstoff
* The Flowers of Romance – Punk77
Bensin

**Bensin** er eit handelsnamn for eit petroleumsdestillat som hovudsakleg vert utgjort av hydrokarbonar. Hydrokarbonane er alkan med mellom 4 til 12 karbonatom. For det meste ulike oktan, men òg heptanar og heksanar. I tillegg inneheld bensin ulike tilsettingsmiddel som til dømes antibankemiddel og vassabsorberande middel.

Den største bruken av bensin er som brensle i mindre forbrenningsmotorar, i bensinmotorar. Motorane har gjerne ein effekt på frå nokre få til nokre hundre kilowatt i mopedar, motorsyklar og personbilar. 

Bensin er flytande ved ved normal temperatur og trykk. Bensin er brannfarleg, då bensindamp vert spreia fort og er
lettenneleg.

Bensin er eit av produkta ved oljeraffinering og vert utvunne frå råolje.

Når bensin vert nytta som drivstoff, er det ikkje helt reint, men tilsett ei rad 
stoff for å forbetra eigenskapane. Det såkalla oktantalet vert nytta til å oppgje kor gode desse eigenskapane er.

Bensin kan nyttast til andre ting enn drivstoff. Til dømes kan bensin nyttast som rensemiddel, såkalla rensebensin. 

## Nokre typar bensin
* Blyfri bensin
* Flybensin
* Totaktsbensin (bensin for totaktsmotorar, er tilsett olje)
* Rensebensin

## Sjå òg
* Oktantal
* Oljeselskap
* Bensinstasjon
* Diesel
* Parafin
* LPG
Sealand

**Sealand** (**Fyrstedømet Sealand**) er ein proklamert mikronasjon utanfor kysten av England som ikkje er anerkjend av nokon SN-medlemmer. Hadde sjølvstendet vorte anerkjend, ville det ha vore det minste landet i verda. Folketalet stig sjeldan over fem, og et flatevidda er på berre 550 m&sup2;. 

Sealand ligg på ei plattform som vart bygd under andre verdskrig. Plattforma ligg om lag 10 km utanfor Suffolk.

## Bakgrunnsstoff
* The Official Principality of Sealand Homepage
* HavenCo Ltd. 
* Archival Sealand Homepage 
* Website of Rebel Sealand Government 
* National Anthem
* Claimed transcript of the 1968 UK court case
* Coins of Sealand
* Meta Haven: Sealand Identity Project
* The Sea Forts 
* HMS Roughs
Diesel

**Diesel** er eit petroleumsbasert drivstoff som vert nytta i forbrenningsmotorar der tenning er basert på kompresjon i staden for gneiste. Namnet kjem av Rudolf Christian Karl Diesel (1858-1913), ein tysk ingeniør som fann opp dieselmotoren. Dieselmotoren vart seinare vidareutvikla av Charles F. Kettering

## Kjemisk samansetting og karakteristikkar
Diesel kan utvinnast frå råolje. Dieselfraksjonen har eit kokepunkt mellom om lag 250&nbsp;°C og 350&nbsp;°C. Diesel er generelt lettare å framstilla enn bensin, noko som er ei forklaring på at diesel generelt er billegare i sal. Diesel har ein tettleik (eigenvekt) på kring 0,84 kg/l.

### Tenningseigenskapar
Tenningsegenskapane til diesel vert målt i cetantal, cetantalet er eit mål på kor lett dieselen vert tend. Heksadekan (som òg vert kalla cetan) er eit referansestoff. Stoffet vert lett tend under trykk, og det ein rekna at dette stoffet har eit cetantal på 100. Cetantalet i vanleg autodiesel er normalt 51.

### Kuldeeigenskapar
Diesel er eit tyngre stoff enn bensin, dette tyder mellom anna at diesel toler kulde dårlegare. To eigenskapar er viktige å kontrollera, det eine er *tåkepunktet* (engelsk: *Cloud Point*). Tåkepunktet er temperaturen då dei fyrste vokskrystalla vert danna, og er den lågaste temperaturen dieselen kan lagrast utendørs. Den andre eigenskapen er *blokkeringspunktet* (engelsk: *Cold Filter Plugging Point*, CFPP), den lågaste temperaturen ein kan nytta dieselen.

Kva *tåkepunkt* og *blokkeringspunkt* er vil variere med årstida og kor ein er i verda.

## Biodiesel
Biodiesel kan framstillast av vegetabilske oljer eller frå animalsk feitt. Raps og rybs er mykje nytta til dette. Biodiesel kan nyttast som eit ikkje-fossilt alternativ til petroleumsdiesel. Biodiesel har gode smørjeeigenskapar, og vert ved nokre høve blanda inn i petroleumsdiesel for å betra smøreeigenskapane.

## Bruk
Tradisjonelt har dieselmotorar vore nytta av tyngre køyretøy som lastebilar, traktorar, tog og bussar. Etter kvart har mange personbilar i Europa vorte selde med dieselmotorar. Diesel vert òg nytta som drivstoff i båtar, denne marine dieselen er ofte tyngre og har eit høgare svovelinnhald enn autodiesel. Diesel har òg vore forsøkt nytta som drivstoff både for fly og motorsyklar utan større suksess.

Dieselolje vert nytta som fyringsolje, ofte i sentralfyringsanlegg.

## Sjå òg
* Biodiesel
* Bensinstasjon - der diesel og bensin vert seld
* Avgiftsfri diesel
* Parafin
* Bensin
* LPG

## Kjelder
Bensinstasjon

**Bensinstasjon** er eit utsal som i hovudsak sel drivstoff som bensin og diesel. I tillegg vert det gjerne seld ymse utstyr til personbilar. Større bensinstasjonar kan ha ein vaskehall og ved nokre høve ein verkstadhall for personbilar. Mange bensinstasjonar sel i tillegg ymse matvarer. 
På sjølvbetjente bensinstasjonar kan bilistane tanka bilen sin sjølv og betala med betalingskort.

## Bakgrunnsstoff
New romantic

**New romantic** er ei nemning brukt om ein britisk musikk- og moteretning i 1980-åra. Dei som høyrde til denne retninga kledde seg i «romantiske» klede, til dømes historiske kostyme eller blondeskjorter, og brukte mykje sminke, noko som var svært uvanleg for menn på denne tida. Fenomenet kunne minna om glamrocken i 1970-åra.

## Musikkgrupper frå moderne nyromantikk

* A Flock Of Seagulls
* ABC
* Adam And The Ants
* Après Demain
* Blancmange
* Classix Nouveaux
* Culture Club
* Duran Duran
* Eurythmics
* Human League
* Japan
* Kajagoogoo
* Lime
* Modern English
* Naked Eyes
* Orchestral Manoeuvres In The Dark
* Organ
* Payolas
* Simple Minds
* Soft Cell
* Spandau Ballet
* Spoons
* Strange Advance
* Talk Talk
* Tears For Fears
* Ultravox
* Vennaskond
* Visage
Sandane lufthamn, Anda

**Sandane lufthamn, Anda** er ei lufthamn som vert eigd og driven av Avinor AS. Flyplassen ligg på Anda i Gloppen kommune, og fungerer som småflyplass for Nordfjord. Inn til Sandane sentrum er det kring 10 kilometer. Flyselskapet Widerøes Flyveselskap driv ruteflyging til lufthamna. Lufthamna vart opna i 1975, bygginga vart finansiert av staten. 

## Bakgrunnsstoff
* Avinor si side om Sandane lufthamn, Anda 
* NRK fylkesleksikon om Sandane lufthamn, Anda
* Widerøe om Sandane lufthamn, Anda
Sogndal lufthamn, Haukåsen

**Sogndal lufthamn, Haukåsen** er ei lufthamn som er eigd og vert driven av Avinor AS. Flyplassen ligg på Haukåsen ved Kaupanger i Sogndal kommune. Flyplassen vart opna i 1971. Eigaren av Kaupanger Hovudgård gav gratis grunn til utbygginga medan flyplassen vart bygd for statlege midlar. Lufthamna vert mest nytta av flyselskapet Widerøes Flyveselskap ASA. Widerøe hadde per 2005 flyruter til Sandane lufthamn, Anda i tillegg til Bergen lufthamn, Flesland og Oslo lufthamn, Gardermoen. 
 
Avstanden frå flyplassen til Sogndal sentrum er 19 kilometer. 

## Bakgrunnsstoff
* Avinor si side om Sogndal lufthamn, Haukåsen
* NRK fylkesleksikon om Sogndal lufthamn, Haukåsen
* Widerøe om Sogndal lufthamn, Haukåsen
Førde lufthamn, Bringeland

**Førde lufthamn, Bringeland** er ei lufthamn som vert eigd og driven av Avinor AS. Flyplassen ligg på Bringeland i Sunnfjord kommune, og ligg kring 16 kilometer frå Førde sentrum. Flyplassen vart opna 30. august 1986 av statssekretær Åshild Bendiksen. Flyselskapet Widerøes Flyveselskap driv ruteflyging til lufthamna. 

Då flyplassen vart opna avløyste han ein flyplass på Øyrane i Førde kommune. Flyplassen på Øyrane vart opna i 1971, men fekk berre mellombels driftsløyve på grunn av plasseringa midt i eit industriområde. 

## Bakgrunnsstoff
* Avinor si side om Førde lufthamn, Bringeland
* NRK fylkesleksikon om flyplassen på Bringeland
* Widerøe om Førde lufthamn, Bringeland
Ørsta/Volda lufthamn, Hovden

**Ørsta/Volda lufthamn, Hovden** er ei norsk lufthamn som vert eigd og driven av Avinor AS. Lufthamna ligg midt mellom bygdebyane Ørsta og Volda i Møre og Romsdal fylke. Plasseringa er direkte i tettstaden Hovdebygda i Ørsta kommune. Flyplassen vart opna den 1. juli 1971 i samband med utbygginga av det norske kortbanenettet. Flyplassen hadde opphavleg ei rullebane på 866 x 30 m med asfaltdekke, seinare er ho blitt utvida til 1070 m.

Flyselskapet Widerøes Flyveselskap ASA driv ruteflyging til/frå lufthamna. Det går direktefly til Bergen lufthamn, Flesland og Oslo lufthamn, Gardermoen og Sogndal lufthamn, Haukåsen.

Flyplassen har hatt stor auke i passasjertalet dei siste åra. Mykje av årsaka til det, er betre kommunikasjonar i regionen (Eiksundsambandet og Kvivsvegen), som har gjort flyplassen lettare tilgjengeleg for fleire. I takt med dette har også rutetilbodet auka. Avstanden frå Ørsta sentrum til flyplassen er 4 km, frå Volda 7 km, Ulsteinvik 30 km, Fosnavåg 45 km og Stryn 64 km. 

Volda Ørsta flyklubb har Hovden som base. 

## Bakgrunnsstoff
* Avinor si side om Ørsta/Volda lufthamn, Hovden
* Ørsta-Volda lufthamn  Dokumentasjon v/Norsk Luftfartsmuseum
Det palestinske området

**Det palestinske området** er to landområde Vestbreidda og Gazastripa i området Palestina med indre sjølvstyre. Området ligg på land som har vore okkupert av Israel etter seksdagarskrigen, og staten Israel kontrollerer mykje av av aktiviteten i området. 

EFTA-landa har handelsavtale med området.

Folketalet i området var i 2008 på 4,1 millionar.

## Byar
* Betlehem
* Gaza
* Ramallah
* Tulkram
* Qalqilia

## Sjå òg
* Palestina
* Palestinarar
* Dei palestinske territoria
* Jødedom 
* Samaritansk religion
* Sionisme

## Kjelder
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* http://www.pna.gov.ps
Sigd

:*Sjå òg den etiopisk-jødiske [[sigdhøgtida]]*

Ein **sigd** er ein jordbruksreiskap med meir eller mindre kurva blad og kort handtak. Sigdar blei brukte til å hausta kornavlingar for hand før ein tok i bruk maskiner til å gjera dette. 

Bladet på sigden er skarpt på innsida av kurva, og ein svinger dette mot botnen av strået som blir skore og samstundes fanga opp i sigden.

Eit blad som har blitt brukt til å skjera kornslag, som inneheld silisiumdioksid (SiO2), får eit særskilt skin av dette. Dette særpreget kan arkeologar nytta til å sjå om eldgamle steinreiskaper har vore brukte til jordbruk.

### Som symbol
I gresk mytologi brukte Kronos og Persevs sigden som våpen. I romersk mytologi hadde guden Saturn sigd som symbol.

Innan kommunismen blei hammaren og sigden eit symbol på arbeidaren og bonden. Dette symbolet blei mellom anna brukt i det sovjetiske flagget.


fil:Sichel.png|Ein sigd i bruk
fil:Leopold Karl Walter Graf von Kalckreuth 002.jpg|Bondekone med sigd, måleri av Walter Graf Von Kalckreuth


fil:Hammer sickle clean.png|Hammar og sigd blei eit viktig kommunistisk symbol
fil:Wappen Krina.svg|Sigden nytta som kommunevåpen, her Krina kommune i Tyskland
Rudolf Diesel

**Rudolf Christian Karl Diesel** () var ein tysk ingeniør og oppfinnar. Diesel er kjend for oppfinninga av dieselmotoren. Drivstoffet diesel er oppkalla etter han. 

## Bakgrunn
Diesel vart fødd i Paris i Frankrike. Foreldra var tyske innvandrarar som stamma frå Bayern. Omstenda kring korleis han døydde er uklåre. Diesel forsvann frå postbåten «Dresden» under ei overfart frå Antwerpen til Harwich.

Diesel hadde si utdanning frå Königlich Bayerische Technische Hochschule München, den polytekniske høgskulen i München. Etter utdanninga byrja han å arbeida med kjøleskap, men fekk mest interesse for forbrenningsmotorar. 

### Oppfinninga
Diesel er kjend for dieselmotoren som han fekk to patent på i 1893, med forbrenningskammer i ein sylinder. Fram til vart motoren vidareutvikla og sett i produksjon. Før han fekk motoren produksjonsklar vart Diesel nesten drepen, då ein motor eksploderte.

Dieselmotoren skilde seg frå andre forbrenningsmotorar ved at kompresjonen, og difor temperaturen i brennkammret, var så høg at drivstoffet sjølvtente når det vart sprøyta inn. Det var difor ikkje bruk for tennplugg eller glødehovud. Namnet han sjølv brukte på denne motoren var oljemotor, og modellen han synte fram på verdsutstillinga i Paris i 1900 brukte peanøttolje som drivstoff.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Jordbærslekta

**Jordbærslekta** (*Fragaria*) er ei slekt i rosefamilien (*Rosaceae*) og frukta av denne planta. Den jordbæra vi dyrkar og et er hybriden *[[hagejordbær]]*.

I denne slekta reknar ein med at det er over 20 artar. 

### Viltveksande artar og dyrka hybridar i Noreg
* Markjordbær (*F. vesca*)
* Nakkebær (*F. viridis*)
* Moskusjordbær (*F. moschata*)
* Hagejordbær (*F. × ananassa*)

## Bakgrunnsstoff
Palestina-regionen

**Palestina** er eit område i Midtausten. I etterkant av andre verdskrigen vart kring halvparten av området proklamert som staten Israel (1948), mens palestinarane gjer krav på heile området som sitt rettmessige land. 

Namnet Palestina stammar frå filistrane som frå 1100 før kristus utgjorde størsteparten av befolkninga i området omkring Gaza. I år 135 e.Kr. vart den tidlegare provinsen Judæa omorganisert og gjeven namnet Syria Palæstina som provins under det dåverande Romarriket.  Palestina var ein del av det britiske palestinamandatet frå 1920 til 1948. I 1922 vart den delen av det britiske mandatområdet Palestina som låg aust for Jordanelva avdelt som kongedømet Transjordania (det noverande Jordan).Staten Israel vart proklamert i 1948 på 78 prosent av den delen av det historiske Palestina som ligg vest for Jordanelva. PLO proklamerte staten Palestina på Vestbreidda og Gaza i 1988 men vart ikkje anerkjend av Israel og den vestlege verda. Dei palestinske sjølvstyresmaktene vart oppretta på avgrensa delar av Vestbreidda og Gaza i 1993 som følgje av Oslo-avtalen.

Området har kyst mot Middelhavet, og grensar mot Egypt, Libanon, Syria og Jordan. Viktige elver og vassdrag er Jordanelva, Tiberiasjøen og Dødehavet. Området Palestina utgjer er eit heilag land for jødedomen, islam og kristendomen. Området står òg sentralt i religionar som bahá’í.

## Moderne statsdanningar i Palestina
* Jordan (1946)
* Israel (1948)
* Dei palestinske sjølvstyresmaktene (1993)
Eva Scheer

**Eva Scheer** () var ein norsk-jødisk forfattar som er særleg kjend for bøkene sine med handling frå det litauiske shtetl-miljøet.

## Verk

**Fagbøker**
* 1951 &ndash; *Vi møttes i Jerusalem*. Oslo : 1951.
* 1967 &ndash; *Israel : dobbelt-løftets land*. Oslo : Aschehoug, 1977. http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=93120898x&kid=biblio 

** Skjønnlitteratur **
* 1948 &ndash; *Vi bygger i sand*. Oslo : Tiden, 1948.
* 1979 &ndash; *Papirbroen: Jødisk drøm og virkelighet*. Oslo : Luther, 1979. ISBN 82-531-3225-5 
* 1981 &ndash; *Tre er fedrene, fire mødrene*. Oslo : Aschehoug, 1981. ISBN 82-03-10462-2 http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=813102561&kid=biblio 
* 1982 &ndash; *En smak av vintreets frukt*. Oslo : Aschehoug, 1982. ISBN 82-03-10779-6 http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=823086518&kid=biblio 
* 1983 &ndash; *Hundene gjør ved vanningsstedet*. Oslo : Aschehoug, 1983. ISBN 82-03-11197-1

** Omsetjingar og attdiktingar **
* 1977 &ndash; *Posene på gjerdestolpen : jødiske sagn og eventyr*. Gjendiktet av Eva Scheer. Oslo : Luther, 1977. ISBN 82-531-3202-6 http://ask.bibsys.no/ask/action/show?pid=942211391&kid=biblio 

** Barnebøker **
* 1954 &ndash; *Teddybjørn på bølgelengde*. Oslo : 1954.
Parafin

**Parafin** er ei fargelaus brennbar væske som vert utgjort av hydrokarbon. Parafin kan utvinnast frå råolje. Parafin har kokepunkt frå om lag 150&nbsp;°C til om lag 250&nbsp;°C. Parafin har ein tettleik på rundt 0,80 kg/l. Kjemisk vert parafin utgjort av hydrokarbon med mellom 12 og 15 karbonatom.

Parafin vart fyrst funne fram til av den tyske forskaren Carl Reichenbach.

## Bruk
Fram til 1950 var parafin viktig som drivstof for parafinmotorar. Parafin vert òg nytta som drivstoff for jetmotorar, då under namn som "Jet A1", «JP-4», «JP-8», «F34», «F35», osv. Raffinert parafin har òg vorte nytta som rakettdrivstoff, under namnet RP-1. 

I tida før ein fekk elektrisitet var parafinlamper i bruk over heile verda. Desse gjev eit skarpt klårt ljos, som er mykje kraftigare enn frå talgljos. Det høvde difor mykje betre enn talgljos, både som leseljos og til anna arbeid. Innføringa av parafinlampa vart sett på som eit stort framsteg. 

Parafin er òg mykje nytta til oppvarming, særleg av bustadhus. På grunn av forureininga frå oljefyrar vert oppvarming med parafin sett på som eit miljøproblem. Parafin vert òg i nokon grad nytta til koking innan matlaging. I mange utviklingsland vert det nytta parafin som ikkje er så mykje raffinert, som kan innehalda stoff som elles vert fjerna. 

Parafin kan nyttast til å fjerna lus frå hår, men ein bør ikkje få parafin på huda.

## Ulike namn i ulike land og språk
* **Fotogen** - svensk
* **Kerosene** - Dei amerikanske sambandsstatane og Australia
* **Kerosine** - nederlandsk
* **Paraffin** eller **paraffin oil** - Storbritannia og Sør-Afrika
* **Petroli** - finsk
* **Turbosina** - spansk
* **Petroleum** - Dansk og tysk - Det tyske namnet for jetmotordrivstoffet er *Kerosin* og *[[petroleum]]* er *Mineralöl*.

## Sjå òg
* TVO
* Diesel
* Bensin
* LPG
Flytande petroleumsgass

**Flytande petroleumsgass** (ofte forkorta **LPG**, forkorting for engelsk *Liqufied Petroleum Gas*) er ei blanding av hydrokarbon som er i gassform ved normalt trykk og normal temperatur. Dei viktigaste gassane er propan og butan. Flytande petroleumsgass kan ved nokre høve vera rein propan, ved andre høve rein butan eller ei blanding av desse to.

Flytande petroleumsgass vert normalt lagra og seld under trykk på stål- eller komposittbehaldarar. Her er dei under så kraftig trykk at dei vert flytande.

Flytande petroleumsgass vert mellom anna nytta som drivstoff for køyretøy. Flytande petroleumsgass er rekna som eit «grønt» drivstoff, sidan det gjev relativt lite utslepp i eksos. Gaffeltruckar som vert nytta innandørs, som til dømes i lagerbygningar, vert vert ofte køyrde på LPG. På enkelte bensinstasjonar kan ein få kjøpt flytande petroleumsgass.

## Sjå òg
* Diesel
* Parafin
* Bensin
Australian Broadcasting Corporation

**Australian Broadcasting Corporation** (**ABC**) er den nasjonale allmennkringkastinga i Australia. Selskapet er statleg finansiert, og har fjernsyns-, radio- og direktekopla tenester både på nasjonalt og regionalt nivå. *ABC* byrja radiokringkasting i 1932 som ein samanskiping av tolv radiostasjonar under namnet **Australian Broadcasting Commission**, men endra namn til *Australian Broadcasting Corporation* i 1983.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Kringkastaren ABC

**Kringkastaren ABC** kan vera fleire ulike selskap

* American Broadcasting Company - eit kringkastingsselskap i Sambandsstatane
* Asahi Broadcasting Corporation - eit kringkastingsselskap i Osaka i Japan
* Associated British Corporation - eit tidlegare britisk kringkastingsselskap
* Australian Broadcasting Corporation - eit kringkastingsselskap i Australia
Silkeorm

**Silkeorm** (*Bombyx mori*) er  ein nattsvermar kjend for larven sin, som produserer naturleg silke. Silkeormader er dermed svært viktige økonomisk. Ein silkeorm et berre lauvet frå morbærtre. Dei stammar frå nordre Kina.

Silkeormen har fått namnet sitt fordi han spinn kokongen sin av råsilke. Kokongen er laga av ein samanhengande tråd av råsilke som er mellom 300 og 900 meter lang.

Silkeormar har god appetitt og et morbærlauv både dag og natt. Difor veks dei òg veldig fort. Når fargen på hovudet deira vert mørkare tyder det at det er tid for å skifte skinn. Når dei har skifta skinn fire gongar får dei ein meir gulaktig farge og skinnet deira blir mindre. Dette er teikn på at dei snart vil dekke seg sjølve med ein kokong av silke.

Om larven et seg ut av kokongen sin på naturleg vis vert trådane forkorta og dermed av mindre verdi. For å forhindre dette vert kokongane lagt i kokande vatn, som drep larven men gjer det lettare å nøste opp kokongen. Sjølve larven vert ofte eten opp.

## Bakgrunnsstoff

*Når begynte silkeormen å lage silke for oss?. forskning.no
Oljefelt

**Oljefelt** er eit område (eller reservoar) i berggrunnen som inneheld petroleumsressursar i form av råolje. For å få tak i olja, må det borast oljebrønnar. Deretter må olja pumpast opp av reservoaret. Då eit oljefelt kan ha stor utstrekning, vil det ofte vera naudsynt å bora mange brønnar for å få opp olja. Ein nyare teknologi for å få opp mest mogleg olje frå eit oljefelt er avviksboring, boring   i ulike vinklar. Ved mange høve vil det finnast naturgass og naturgasskondensat i tilknyting til oljefelta.

Det finst meir enn 40&nbsp;000 oljefelt i verda, både på land og til havs (offshore). Boring og utvinning av olja utanskjers skjer vanlegvis ved hjelp av ein oljeplattform. Dei største oljefelta er Ghawarfeltet i Saudi Arabia  og Burganfeltet i Kuwait. Kvar inneheld desse felta kring 60 milliardar fat (10&nbsp;km³) med olje. Dei fleste oljefelta er mykje mindre enn desse.

I moderne tid har påviste oljeressursar vore ein utløysande faktor for fleire krigar. Usemje knytt til utnyttinga av Rumailafeltet mellom Irak og Kuwait skal ha vore ein viktig grunn til Irak sin invasjon av Kuwait i 1990.

Ut frå eit forvaltings- og styresmaktsperspektiv har ein å gjera med eit oljefelt på norsk kontinentalsokkel fyrst når ein petroleumsførekomst med i all hovudsak råolje er erklært drivverdig. Eigarane av rettar til feltet har då teke ei avgjerd om utbygging, og styresmaktene har godkjend ein plan for utbygging og drift (PUD).

## Nokre norske oljefelt
*Statfjordfeltet (3,6 milliardar fat)
*Ekofiskfeltet (3,3 milliardar fat)
*Osebergfeltet (2,2 milliardar fat)
*Gullfaksfeltet (2,2 milliardar fat)
*Snorrefeltet (1,5 milliardar fat)
*Trollfeltet (1,5 milliardar fat)
*Sleipnerfeltet
*Nornefeltet
*Bragefeltet

## Sjå òg
*Olje- og gassfelt på norsk kontinentalsokkel

## Sjå òg
* Naturgassfelt
Naturgassfelt

**Naturgassfelt** eller berre *gassfelt* er ei nemning på eit naturleg danna petroleumsreservoar av rikgass. Rikgass er eit omgrep som vert nytta om naturgass som ikkje har vorte prosessert. Rikgass og naturgass er båe ein type petroleum. Førekomstene i berggrunnen har oppstått gjennom at organiske material har vore isolerte over lang tid. Slik har det kunna gå føre seg ei nedbryting utan tilgang på luft, ei anaerob nedbryting. Dei same prosessane har gått føre seg i eit oljefelt. I praksis finn ein varierande mengder naturgass, naturgasskondensat og råolje saman. Om det vert teke eit val om å leggja mest vekt på utvinng av naturgass, vert feltet kalla eit naturgassfelt. På mange oljefelt vert naturgassen brend ved oljeplattformen, såkalla fakling av naturgass. Ved slike høve er det ikkje etablert ei transportløysing for naturgassen. 

Ut frå eit forvaltings- og styresmaktsperspektiv har ein å gjera med eit naturgassfelt fyrst når ein petroleumsførekomst med i all hovudsak naturgass er erklært drivverdig. Eigarane av rettar til feltet har då teke ei avgjerd om utbygging, og styresmaktene har godkjend ein plan for utbygging og drift (PUD).

## Nokre naturgassfelt
* Friggfeltet - i Nordsjøen dels på britisk og dels på norsk kontinentalsokkel
* Ormen Lange-feltet - i Norskehavet
* Snøhvitfeltet - i Barentshavet
* Shtokmanfeltet - i Russland sin del av Barentshavet

### Sjå òg
* Oljefelt
Skarnes

**Skarnes** er ein tettstad og administrasjonssenteret i Sør-Odal kommune i Innlandet. Tettstaden har  og ligg ved Glomma, på begge sidene av elva, ved munningen av den mindre elva Oppstadåa som renn ut i Glomma. Nord- og sørsida av Skarnes er knytt saman med Skarnes bru frå 1880-åra.

Fylkesveg 24 går nordover frå Skarnes til Hamar. Det meste av busetnaden og industrien på Skarnes ligg ved stasjonen på Kongsvingerbanen, på sørsida av elva. Skarnes har mølle, kornsilo og noko trevareindustri, i tillegg til vidaregåande skole og Solbakken folkehøgskole. Det er friluftsmuseum på Odalstunet, med gardstun og husmannsplass.

## Kjende skarnesingar
* Øystein Sunde &ndash; visesongar og gitarist
* Magnus Gullerud – handballspelar

## Referansar
Talgje

**Talgje** er ei øy i Stavanger kommune i Ryfylke. Øya har ei flatevidd på 4 kvadratkilometer. På øya ligg kyrkja Talgje kyrkje. Dei eldste delane av kyrkja er frå 1100-talet. Ei anna staving av øynamnet er *Talgø*.

For å skilja øya frå Nord-Talgje, ei av Sjernarøyane, vert Talgje nokre gonger kalla Sør-Talgje.

Finnøytunellen på Fylkesveg 519 mellom Hanasand på Rennesøy og Ladstein på Finnøy har eit sidesteg til Talgje.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Anker Gaard på Talgje sin nettstad
* Nettverk for miljølære om Talgje, mellom anna med kart