Pitesamisk

**Pitesamisk** eller arjeplogsamisk er eit samisk språk i den uralske språkfamilien. Dei få talarane som er att bur hovudsakleg i Sverige, kring og sør for Pite älv på nordsida av Arjeplog og Arvidsjaur; og det bur òg nokre få i Salten på norsk side.

I Sverige bur 30-40 talarar. I Noreg har det vorte hevda at dei «siste som hadde pitesamisk som morsmål» skal ha døydd på 1950-talet, men pitesamiske språkbrukarar i Fauske kommune vart refererte til i kjelder frå tidleg i 2000-åra,  og framleis i dag finst nokre få morsmålstalarar i Fauske kommune.

## Utbreiing
Språkområdet er på nordsida av Arvidsjaur og Arjeplog, langs Pite älv. Det norske språkområdet er avgrensa «av Saltenfjorden i nord og Ranfjorden i sør, og omfattar Beiarn, Saltdal, Gildeskål, Meløy, Rødøy, deler av Bodø og deler av Fauske kommuner.»

I Bodø driv det pitesamiske senteret Duaddara ráfe med arbeid for å revitalisera pitesamisk språk og kultur. På 2010-talet byrja nokre nordmenn få opplæring i språket.

= Grammatikk =

## Fonologi (lydlære)

### Vokalar
Pitesamisk har i følgje Lehtiranta 1992 s. 74 det klassiske 5-vokalsystemenet (hos Lehtiranta notert som  *i, u, e, å, a*):

I tillegg har pitesamisk fire lange vokalar, to av dei er diftongert (hos Lehtiranta notert som *ie, uo, aa, åå*):

Pitesamisk og umesamisk står i ei midtstilling mellom sør- og nordsamisk, i og med at begge desse har både det nordlege trekket stadieveksling og det sørlege trekket omlyd i større eller mindre grad.

### Stadieveksling
Pitesamisk har til felles med lulesamisk og dei andre nabospråka i nord at konsonanten mellom rotvokalen og stammevokalen varierer mellom sterk og svak artikulasjon (såkalla stadieveksling) etter visse grammatiske reglar:
:*[[nom.]][[sg.]]* guo**ll**e, ‘fisk’; *[[akk.]][[pl.]] * guo**l**ijt ~ gu**l**ijt, ‘fiskane’
(Det same trekket finn vi att i den sørlege naboen umesamisk også, men der berre etter lang rotvokal. Sørsamisk manglar stadieveksling heilt.)

### Omlyd
Sørlege dialektar av pitesamisk har til felles med nabospråka i sør, umesamisk og sørsamisk, at rotvokalen i mange fall skiftar etter endingsvokalen. Dette fenomenet kallar vi *[[omlyd]]*. Peter Steggo har sett opp ei matrise med i alt ni omlydsrekkjer og seks omlydssteg på pitesamisk. Vi kan oppsummere dette med å seie at:
* dei korte, høge vokalane *i* og *u* er uendra framom alle endingsvokalar.
* dei høge endingane *-i*/*-ij* og *-u*/*-uj* hevar alle korte vokalar til høge (*a*, *i* > *i*; *å*, *u* > *u*); og alle lange vokalar/diftongar òg, men ikkje nødvendigvis heilt til høge vokalar;
* ved stadievekslingstrinn III blir diftongane *ie* og *uo* senka (*ie* > *ä*; *uo > ua, uä*) framom halvlåge og låge endingsvokalar.

I tabellform får vi da:

Merk at denne matrisa, som byggjer på Peter Steggo si matrise, manglar det korte vokalfonemet /e/ som er inkludert i det pitesamiske fonemsystemet som skildra av Lehtiranta.

#### Omlyd i norsk pitesamisk

##### Senking ved st. III
I Qvigstads oversiktsverk *De lappiske stedsnavn i Finnmark og Nordland fylker* (Oslo 1938) finn vi blant anna formene *Fiewsajaw’rē* (Kartverket: *Fievsajávrre*/*Botnvatnet*) ved Rognan i Saltdal kommune; og det underliggjande gardsnamnet *Fæw’sa* (stadium III) ved øverenden av dette vatnet. Tilsvarande har Qvigstad *Dælbma* (st. III; Kartverket: *Dælmma / Tverråfjellet*) i Beiarn kommune og den avleidde forma *Dielmanjunnē* på same staden. I desse namna &mdash; både frå Saltdal og frå Beiarn &mdash; har Qvigstad registrert veksling mellom *æ* i sterkt stadium (st. III) og *ie* i svakt stadium.

##### Heving føre -i og -u
Qvigstad har:

### Vokalsystem

## Morfologi (formlære)
Pitesamisk har ni ulike kasus, nominativ, akkusativ og genitiv, dei lokale illativ (‘inn i’), inessiv (‘inni’) og elativ (‘ut av’), og dei ikkje-lokale adverbiale komitativ (‘med’), essiv (‘som’) og abessiv (‘utan’). Kasusbøyinga går fram av paradigmet for *juällge* ‘fot’, *räjjdo* ‘arbeidsreidskap’ og *namma* ‘namn’:

Som det går fram av paradigmet, har pitesamisk stadieveksling og omlyd. Omlyden er mindre gjennomført lengst nord.

Pitesamiske verb blir bøygd i tre personar, to tempora, tre tal og fire modi. Nektingsverbet blir bøygd i tempus.

## Skriftspråk
I 2014 kom *A grammar of Pite Saami* av Joshua Wilbur, 2015 kom *Pitesamisk grammatik* av Ann-Charlotte Sjaggo og i 2016 *Pitesamisk ordbok*, frå skriftserien Samica. Det offisielle skriftspråket som pitesamisk har hatt siden 2019. byggjer på desse tidligere arbeid om pitesamisk grammatikk, ordforråd og ortografi.

## Kjelder

### Fotnotar

### Bibliografi
* Glottolog: Bibilografi over pitesamisk språkforsking

### Litteratur
* Halász Ignácz: *Lapponica, 1, Sprachtexte im schwedisch-lappischen Dialecte der Lule- und Pite-lappmark : gesammelt und zum Teil mit ungarischer Übersetzung, sowie einem lappisch-ungarisch und deutschen Glossar*. Budapest : [s.n.], 1885. [Separatabdruck aus B. 19, der von der Ungar. Akademie d. w. herausgegebenen Zeitschrift “Nyelvtudományi közlemények”
* 
* 
* Lagercrantz, Eliel: Sprachlehre des Westlappischen nach der Mundart von Arjeplog. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1926, .
* Lehtiranta, Juhani: Arjeploginsaamen äänne- ja taivutusopin pääpiirteet. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1992, ISBN 951-9403-55-8.
* Ruong, Israel: *Lappische Verbalableitung dargestellt auf Grundlage des Pitelappischen.* (*Uppsala universitets årsskrift*; 1943:10)
* Wilbur, Joshua (red.), 2016. *Pitesamisk ordbok : samt stavningsregler*, Samica 2. Freiburg: Universität Freiburg.
* Wilbur, Joshua 2014: ''A grammar of Pite Saami''. Studies in Diversity Linguistics 5. Berlin: Language Science Press.

## Bakgrunnsstoff
*«Pitesamisk» i Store norske leksikon
*Pite Saami Documentation Project 
* Pitesamisk grammatisk analysator online
* Sallto.no. Pitesamisk nettavis og kunnskapsbase utgjeve av Duaddara ráfe i Bodø.