open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Imperium

Eit **imperium** er ein geografisk vidstrekt stat som skil seg frå nasjonalstaten ved at han femner om mange folkeslag eller nasjonar. Staten er soleis berre definert av at alle innbyggjarar og landsluter er underlagde same sentraladministrasjon. Dette eine erobringssenteret som imperiet gjerne har vakse ut frå, gjev imperia éin klår hovudstad, og ein sokalla monosefal bystruktur. Det ymsar kor sentraliserte imperia er, somme har gjeve særs stort sjølvstyre til nokre landsluter. Statsoverhovudet i eit imperium har gjerne kalla seg keisar eller tsar. Den heterogene folkesetnaden gjev keisaren høve til å styra etter splitt og hersk-prinsippet, i det han kan setja eitt folkeslag opp mot eit anna, senda soldatar frå ein ende av imperiet til å slå ned oppstoder i hin enden, med det til fylgja at folkegruppene får mothug til kvarandre, og ikkje til dei sentrale styremaktene. Imperiet var ei dominerande statsform i Europa fram til fyrste verdskrigen.

Romarriket, Det bysantinske riket, Det tysk-romerske riket, Austerrike-Ungarn, Det osmanske riket og Russland er døme på imperium. Elles er det vanleg å kalla statar med mange koloniar for imperium, soleis i nokon mon Frankrike, Spania og Portugal, men særleg det britiske imperiet. Desse kolonimaktene kallar me *sjøvende imperium*, til skilnad frå dei meir tradisjonelle *landvende imperia*.

## Sjå òg
*Rike
Dipol

Ein **dipol** oppstår når to ulike atom med ulik elektronegativitet bygger opp eit molekyl gjennom ei kovalent binding. Dei ulike elektronegativitetsverdiane gjer at molekylet får ei ujamn ladningsfordeling sjølv om det totalt sett er ulada. 
Er det berre ei binding mellom atoma er det automatisk polart.

Legg merke til at ein *dipol* og ein *[[topol]]* ikkje er det same.
Elektrisk leidning

Ein **elektrisk leidning** er laga av ein elektrisk leiar med isolasjonslag utanpå. Ein elektrisk leidning kan inngå i ein kabel.
FPGA

Ein **Field Programmable Gate Array** er ein integrert krins sett saman av mange logiske portar i ei matrise. Ein kan programmere koplingane mellom portane, og slik få krinsen til å utføre ei eller fleire oppgåver. I motsetning til ein ASIC kan ein FPGA omprogrammerast istaden for at krinsen må produserast på nytt kvar gang ein skal innføre nye oppgåver. Dette fører til at ein på ein enkel, kjapp og billeg måte kan produsere digitale krinsar i små mengder.

## Teknologi
Det finst ulike slag programmeringsteknologiar for FPGA-krinsar, som antifuse-basert, SRAM-basert og flash-basert. Dei antifuse-baserte krinsar er dei som toler stråling best og vert difor mykje nytta i romfart og på andre omkverve der ein treng svært pålitande elektronikk. SRAM-baserte krinsar har normalt plass til meir logikk enn dei flash- og antifuse-baserte brikkene, men dei må omprogrammerast kvar gong spenninga vert slegen på og dei er meir utsette for sokalla mjukfeil eller enkelthendingar.

Kva som er dei minste byggjesteinane i FPGA-krinsane varierer frå produsent til produsent. Actel sine antifuse-baserte FPGA-krinsar nyttar til dømes multipleksarar som byggjesteinar medan Xilinx nyttar sokalla konfigurerbare logiske blokker (CLB) der kvar logisk blokk inneheld oppslagstabellar og mentelogikk. Historisk har det vore ei utvikling mot støtt større strukturar, sidan meir kompakt logikk gjev mindre ruting (ruting kan medføra eit vel så stort tilskot til forseinkingar som det transistorane gjer).

Ein SRAM-basert FPGA lyt programmerast kvar gong spenninga går på. Ein antifuse-basert eller flash-basert FPGA treng ein derimot berre å programmera ein gong.

## Programmering
Funksjonen til ein FPGA vert ofte definert ved hjelp av eit maskinvareskildrande språk slik som VHDL eller Verilog. Koden ein skriv i det maskinvareskildrande språket vert so omsett til teknologispesifikk konfigureringskode og overført til FPGA-en. FPGA-krinsar er eit omkverve der ombruk av kode har vunne fram. Vanlege funksjonsblokker som RAM, FIFO, PCI-grensesnitt, Ethernet-grensesnitt er som regel tilgjengelege frå FPGA-produsenten. Ogso heile prosessorar er tilgjengelege, anten som syntetiserande kjeldekode eller som ferdig konfigureringskode. Det finst òg ein god del open kjeldekode; sjå til dømes OpenCore.

Attåt tradisjonelle digitale FPGA-ar, er det dei siste åra byrja å koma sokalla blandasignal FPGA-ar. Desse inneheld både programmerande digital logikk og analoge funksjonar som AD/DA-omsetjing. Eit døme på ein slik FPGA er Fusion frå Actel.

## Produsentar
Dei største FPGA-produsentane er Xilinx, Altera og Actel. Xilinx og Altera produserer hovudsakleg SRAM-baserte FPGA-krinsar medan Actel held seg til flash-baserte og antifuse-baserte krinsar.

## Kjelder

## Sjå òg
* ASIC
Talespråk

**Talespråk** er språk som blir snakka, i motsetnad til når det same språket blir skrive, då kan vi kalle det skriftspråk. Sjølv om det i utgangspunktet dreier seg om to ulike versjonar av same språk (t.d. norsk) vil val av medium føre til at ein del særdrag knytt til mediet sett sitt preg på språket.

I denne tydinga er talespråk kjenneteikna framforalt med å ha ein annan syntaktisk struktur enn skriftspråk, noko alle kan sjå ved å ta opp spontan tale på band, og deretter skrive det ned, eller ved å lese tekst høgt.

Alle skriftspråk har talespråk (eller har hatt det, viss språka er døydd ut), men ikkje alle språk har skriftspråk. Dermed er «skriftspråk» for nokon synonymt med «standardspråk», og talespråk med «avvik frå standard», «slang». På finsk heiter t.d. det å snakke etter standardspråket «å snakke skriftspråk».
Elektronhòl

I fysikk og elektronikk tyder **hòl** mangel på elektron i ein molekylstruktur, med andre ord ei moglegheit til å ta opp eit elektron. 

Eit hòl i halvleiarmateriale er ein mobil ladningsberar i valensband som kan leie straum på same måten som eit elektron kan det, om enn litt dårlegare. Dette vert utnytta i dioder og transistorar. Det blir danna hol ved termisk eksitering av elektron frå valens- og leidningsband, ved doping  med akseptorar eller ved belysning, som òg fører til eksitering av elektron til leidningsbandet. I prinsippet er eit hol at det ikkje finst ein negativt ladd partikkel i valensbandet, men i praksis kan ein handsame det som ein positivt ladd partikkel. 

## Kjelder
* hol – teknikk. (19.01.2012) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/hol/teknikk
Hol (fleirtyding)

**Hol** kan visa til:

## Stader i Noreg
* Hol kommune, ein kommune i Hallingdal i Viken fylke
* Hol i Hallingdal, ein tettstad i Hol kommune
* Hol i Lofoten, ein tidlegare kommune i Nordland fylke

## Anna
* noko som har tomrom innvendig, er utdjupa, m.m.
* felistaving av hòl
Hufsa

**Hufsa** (svensk ) er ein fryktinngytande figur i Tove Janssons historier om Mummitrollet. 
Ho spreier skrekk og kulde rundt seg, og frys det ho står på. 
Ein kan sjå Hufsa som symbol for redsla for det ukjende eller ei personifisering av einsemda. 
Ho har også vorte sett som ein allegori for vinteren, krigen eller døden.

Hufsa har ein uformeleg spøkelseaktig framtoning med to kalde stirrande auge og ei skinande tannrad. 
Når ho går vert det eit spor av is og snø etter henne og gras og planter døyr rundt henne. 
Innbyggarane i Mummidalen opplever Hufsa som eit stendig trugsmål, ho verkar oppsøkje dei, men dei skyr henne. 
Når Mummitrollet endeleg tek mot til seg og vågar å nærme seg Hufsa i boka *[[Pappan och havet]]* minskar den trugande kulda rundt henne. 
Slik kan ein sjå Hufsa som eit bilete på einsemda og dei utstøtte, eller at ho er eit produkt av vår eiga framandfrykt og at frosten står om henne fordi dei andre figurane i Mummidalen har frose henne ut. 

## Bakgrunnsstoff
* Mummitrolla
Kultur i 1855

**Kultur i 1855** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1855.

## Hendingar

* Den britiske forfattaren Charlotte Brontë døydde den 31. mars.
* Den danske tenkjaren og forfattaren Søren Kierkegaard døydde den 11. november.

## Litteratur
## Utgjevingar i Noreg
* Camilla Collett: *[[Amtmandens Døttre]]* (roman)

## Utgjevingar i utlandet
* Walt Whitman: *Leaves of Grass* (dikt)
Passiv komponent

**Passiv (elektrisk) komponent** er ein komponent som ikkje tilfører energi til krinsen han er ein del av. 

Døme på slike komponentar er:
* Motstand (omformar elektrisk energi til termisk energi)
* Kondensator (lagrar energi i eit elektrisk felt)
* Spole (lagrar energi i eit magnetisk felt)
* Transformator (endrar impedansen)
* Ledningar og kabel

* Diodar (passive røyr, eller halvleiarkomponentar)
* Elektromekaniske komponentar:
** Soklar 
** Kontaktar
** Brytarar
** Rele

## Sjå òg
* Passiv krins
* Aktiv komponent
Elektronisk komponent

**Elektroniske komponentar** vert brukt for å bygge elektroniske kretsar.

Sjå også:
* passiv komponent
* aktiv komponent
Saltenergi

**Saltenergi** eller **saltkraft** er ei nemning på ei type fornybar energi. Det skjer forsking på korleis denne energikjelda kan utnyttast til generering av elektrisk energi. Energien kjem av utnytting av osmose når ferskvatn frå elver møter saltvatn frå havet.

Ein kan nytta saltenergi ved elveutløp som renn ut i havet. Det er ein osmotisk trykkforskjell mellom ferskvatn og saltvatn på om lag 27 bar. Dette svarer til om lag 270 meters fall. 
Det finst fleire metoder for å vinna ut denne energien. Dei to måtane som er mest aktuelle er trykkretardert osmose og omvendt elektrodialyse. Begge teknikkane er membranprosessar.
Saltenergiteknologien er blitt utvikla i Noreg sidan 1997. Energiselskapet Statkraft har samarbeidd med forskingsstiftinga SINTEF og fått støtte frå Norsk Forskingsråd og NTNU. 
Det er framleis knytt uvisse til denne energiforma, men optimistar peiker på at det same gjaldt den no svært utbreidde vindenergien.

## Korleis vinn ein ut saltenergi?
Prinsippet ved saltkraftverk kallar ein trykkretardert osmose (TRO). Dette går ut på å utnytta energien som blir frigjeven når saltvatn og ferskvatn blir blanda med kvarandre. Dette skjer ved at dei to vasstypane blir førte inn i kvart sitt kammer skilt av ein membran. Salt vil ikkje kunne trenga gjennom membranen, så ferskvatnet vil danna eit så stort trykk at det kan driva rundt ein turbin. Brakkvatnet som blir produsert ved dette høge trykket kan bli utnytta til å generera elektrisk energi.

## Ein sikker og miljøvennleg energikjelde
Fordi ein ikkje er avhengig av vêr og vind blir saltenergi sett på som ein sikker energikjelde som kan brukast kontinuerleg. Han ureinar ikkje, men kraftverka vil sjølvsagt vera inngrep som kan øydeleggja urørt natur. Men saltkraftverk kan kombinerast med vasskraftverk som allereie finst slik at desse inngrepa blir mindre merkbare. Dei kan òg skjulast ved å ligga i fjellet.

## Verdas første feltlaboratorium på saltenergi
5. juni 2003 opna Statkraft med støtte frå NTNU, SINTEF og Norges forskningsråd eit feltlaboratorium på saltenergi på Sunndalsøra. I dette laboratoriet har ein prøvd ut ulike membranar for å finna ut kva for ein som yter best, kva ein må vedlikehalda og kor lenge dei held. I desse testane har dei nytta vatn frå Aura kraftanlegg og saltvatn frå Sunndalsfjorden. Ved hjelp av desse forsøka er ein eitt skritt nærare å henta ut energi.

## Komplette saltkraftverk
Det finst førebels ingen komplette saltkraftverk som er sette i drift. Bygginga av det første, vesle (10&nbsp;kW) saltkraftverket er planlagd å starta i Noreg (på Tofte i Hurum) sommaren 2008. Statkraft vurderer å etablera eit fullskala, kommersielt saltenergianlegg i 2015.

## Bakgrunnsstoff
* Saltkraft  Statkraft
Erlend Skjetne

**Erlend Skjetne** () er ein norsk forfattar og bridgespelar frå Melhus.
Skjetne har mastergrad i nordisk litteratur, og har dei fire siste åra arbeidd med norskopplæring for nye nordmenn.
Han debuterte i 2019 med diktsamlinga *Skare* som blei nominert til Tarjei Vesaas' debutantpris. 

I 2021 vann han Brageprisen for ungdomsboka *Eit anna blikk*

## Bakgrunnsstoff
* Noregs Mållag: Remi og Erlend vann skrivetevlinga.
Enontekiö

**Enontekiö** (nordsamisk *Eanodat*, enaresamisk *Iänudâh*, svensk *Enontekis*) er ein kommune i Lapplands län i Finland. Kommunen er tospråkleg med finsk som majoritetsspråk og nordsamisk som minoritetsspråk.

Kommunen er forma som ein slags arm som strekkjer seg nordvestover frå resten av Finland. Han grensar til Sverige (Kiruna) i sørvest og Noreg (Storfjord, Kåfjord og Kautokeino) i nord og nordaust. Det er her grensene mellom dei tre landa Finland, Sverige og Noreg møtast.

Administrasjonsstad og største tettstad er Hetta (nords. Heahttá, d.s. som det vanlege nordsamiske etternamnet Hætta) som har om lag 800 innbyggjarar. Den nordvestlegaste tettstaden i Finland, Kilpisjärvi, ligg like ved norskegrensa. På grunn av prisskilnaden mellom Noreg og Finland kjem mange nordmenn hit for å handla. Kaaresuvanto er ein annan viktig tettstad som ligg like ved grensa til Sverige.

Kommunen husar både det høgaste fjellet i Finland, Haltiatunturi (nordsamisk Hálddičohkka), på 1&nbsp;328 m, og den største fossen i landet, Pihtsusköngäs.

Enontekiö vart skapt i 1747 då han vart skild frå soknet Jukkasjärvi. Under freden i Fredrikshamn i 1809 vart han delt i den noverande finske kommunen aust for elvane Muonionjoki og Torneelva, og den svenske kommunen Karesuando som i dag er ein del av Kiruna.

## Kjende folk frå Enontekiö
* Yrjö Kokko (1903–1977), forfattar.
* Nils-Aslak Valkeapää (1943–2001), diktar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Lovozerskij rajon

**Lovozerskij rajon** er ein rajon, eller kommune, i Murmansk oblast i Russland. Kommunen har 13915 innbyggjarar, og er 52 978,4 kvadratkilometer. Busetnaden er fordelt på to tettstader, *Lovozero* og *Revda*. Kommunen har fått namnet sitt frå sjøen *Lovozero*, *Lujávr* på samisk. Ca. 4000 av innbyggjarane bur i Lovozero.

Lovozero ligg 200 km frå Murmansk og 85 km frå Olenegorsk.

Dei fleste samane i Russland bur i Lovozero, etter at den sovjetiske sentraliseringspolitikken på slutten av 1950-talet samla dei fleste av dei frå Kolahalvøya og hit. I tillegg bur det komiar og nenetsar der, etterkommarar av komiar og nenetsar som kom over Kvitsjøen på slutten av 1800-talet.

## Kjelder
Lohengrin

***Lohengrin***, WWV 75, er ein romantisk opera av Richard Wagner. Urframsyninga var 28. august 1850 i Weimar. Operaen byggjer på tysk høvisk litteratur frå mellomalderen, særleg *Parzival* av Wolfram von Eschenbach og oppfølgjaren *Lohengrin* av ein annan forfattar. Hovudpersonane i operaen er riddaren Lohengrin (tenor) og Elsa von Brabant (sopran).

Operaen har òg inspirert andre kunstverk. Kong Ludwig II av Bayern kalla slottet sitt Neuschwanstein etter svaneridderen. Det var kong Ludwigs trygd som seinare gav Wagner midla og moglegheita til å fullføra den episke syklusen hans *[[Der Ring des Nibelungen]]* (Nibelungenringen), og dessutan å bygga eit teater eigna til å framføra syklusen. Handlinga føregår i hertugdømmet Brabant i dagens Belgia og Nederland, i første halvdel av 900-talet.

Forspelet til akt 1 blir ofte framført separat som eit konsertstykke (gjerne saman med det kortare forspelet til akt 3). Dette musikkstykket representerer det overnaturlege aspektet ved den heilage gralen, og har vorte utpeika som ein av Wagners mest inspirerte komposisjonar.

Verket blei godt motteke blant tilskodarane, og fleire stykke er blitt velkjende, slik som forspelet til første og tredje akt («In fernem Land») og bryllaupsmarsjen, som ofte blir spelt i bryllaup.

Den første norske framføringa fann stad den 2. desember 1885 ved Tivoli Opera i Oslo. Den 7. desember 1911 vart *Lohengrin* framført på Nasjonalteateret i Oslo, og ein sjokolade kalla «Lohengrin» vart lansert.

Ei typisk framsyning varer i ca. 3 ½ timar.

## Roller
**Roller, stemmeleie, rollebesetning ved premieren**

## Kjente ariar og utdrag

* Akt 1
** Forspelet
** "Einsam in trüben Tagen" (Elsas forteljing)
** Scene 3, "Wenn ich im Kampfe für dich siege"
* Akt 2
** "Durch dich musst' ich verlieren" (Telramund)
** "Euch lüften, die mein Klagen" (Elsa)
** Scene 4, "Elsas prosesjon til katedralen"
* Akt 3
** Forspelet
** Brudekoret, "Treulich geführt"
** "Das süsse Lied verhallt" (Kjærleiksduett)
** "Höchstes Vertrau'n" (Lohengrins fråsegn til Elsa)
** Kong Heinrichs tilkomme
** "In fernem Land" (Lohengrins forteljing)
** "Mein lieber Schwan... O Elsa! Nur ein Jahr an deiner Seite" (Lohengrins farvel)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Lohengrin (opera)|Lohengrin (opera)]]» frå ,  den 2. mai 2022.*  
 
## Bakgrunnsstoff

*  hos International Music Score Library Project
Lohengrin sjokolade

**Lohengrin** var eit norsk sjokoladeprodukt som blei selt frå 1911 til 2019. 
Han var laga av mørk sjokolade med eit fyll av romkrem.

Sjokoladen blei lagt fram for sal fyrste gong i Nationaltheatret i 1911, i samband med ei framsyning av Wagner-operaen Lohengrin. Sjokoladen blir laga av A/S Freia og fabrikken hadde dette året fått ein avtale om einesal av sjokolade i teateret. Han kom ikkje i sal i butikkane før eit par år etter.

Sjokoladen syner to stiliserte roser i jugendstil. Han blei formgjeven av arkitekten Henrik Bull, som òg hadde teikna Nationaltheatret. Utforminga blei seinare noko forenkla. Sjokoladen blei kåra til eit av kulturminna i samband med kulturminneåret 2009.

På byrjinga av 1970-talet bestemte Freia seg for å leggja ned produksjonen av Lohengrin, men etter store protestar blei produksjonen sett i gang igjen etter nokre få månader.

I februar 2019 bei salet av sjokoladen stoppa av den nye eigaren Mondelēz, mykje på grunn av låg etterspurnad. 
Produksjonen av Lohengrin blei avslutta allereie i oktober/november 2018.

## Kjelder



* Kraft Foods 

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lohengrin sjokolade|Lohengrin sjokolade]]» frå ,  den 10. mars 2019.*
Rosa Parks

**Rosa Louise Parks** (), fødd **Rosa Louise McCauley**, var ei afroamerikansk sydame som er gjeven ein stor del av æra for starten på masserørsla for afroamerikanarar sine rettar i USA på 1950- og 1960-talet.

## Aksjonen
1. desember 1955, i Montgomery i Alabama, nekta Parks å gje frå seg setet i den «farga» delen av ein buss til ein kvit mann som kravde det, fordi den «kvite» delen var full. Motivet var at ho var lei av å verta behandla som ein annanrangs borgar. Ho vart arrestert, dømd og fengsla. Ho og fleire andre fekk nåde 18. april 2006 for brot mot raseskiljelovane.

Kvelden etter samla 50 leiarar i det farga miljøet seg, leia av den då ganske ukjende Martin Luther King jr., for å diskutera høvelege tiltak etter hendinga. Resultatet vart at heile det farga miljøet gjennomførte ein 381 dagar lang boikott av bussane i Montgomery, noko som førte til at eit stort tal bussar vart ståande parkerte i månadsvis; heilt til lovene som tillet segregering på offentlege kommunikasjonsmiddel vart oppheva. Denne hendinga var med på å setja i gang fleire protestar mot segregeringa.

I 1956 kom høgsteretten i USA fram til at segregering av svarte og kvite på bussar var grunnlovsstridig.

## Bakgrunn og æresvisingar

Parks hadde vore medlem av National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) og aktiv i borgarrettsrørsla sidan tidleg på 1950-talet, og vart etter dette eit føredøme i rørsla. Ho vart kalla *Borgarrettsrørsla si mor*. Rosa Parks fekk fleire æresprisar for engasjementet sitt, mellom anna Kongressen sin gullmedalje i 1999 og *Presidential Medal of Freedom* i 1996, begge er rekna mellom dei høgaste sivile utmerkingane i USA. I 1994 var ho æresgjest ved fredsfestivalen One Day of Peace Festival i Stockholm, der ho vart beden om å peika ut ein prisvinnar til ein fredspris til minne om henne for året etter, 40 år etter bussboikotten.

I 2001 fekk ho oppkalla etter seg ein park og eit museum i Montgomery. Ho døydde 24. oktober 2005 på ein pleieheim i Michigan, og vart som den første kvinna og den andre farga personen i USA si historie lagt på paradeseng i Kongressen fram til gravferda.

## Kjelder

* Nettavisen om posthum benåding
David Brocken

**David Brocken** () er ein belgisk fotballtrenar og tidlegare fotballspelar. Han arbeida ei tid som defensiv trenar i Vålerenga Fotball. 

I spelarkarrieren var han ein offensiv forsvarsspelar, kjend for sine presise innlegg og frispark. Brocken spela for RSC Anderlecht, Lierse SK og KFC Lommel SK, før han kom til norske Vålerenga og var ei viktig brikke der under klubben sin store snuoperasjon i 2004. Han la opp som spelar hausten 2005. 

Trenarkarrieren starta han som ungdomstrenar i Lierse SK, før han blei assistenttrenar for A-laget når Kjetil Rekdal tok over ansvaret for Lierse SK. I 2008 var han defensiv trenar i Vålerenga Fotball.
Steffen Iversen

**Steffen Iversen** () er ein norsk tidlegarefotballspelar. Han kom til Vålerenga frå Wolverhampton sumaren 2004 og blei ein viktig del av snuoperasjonen til Vålerenga, saman med Arason og Brocken. Han skreiv kontrakt med Rosenborg 13. februar 2006, etter ei tid som klubblaus. 31. desember 2010 skreiv han kontrakt med det engelske laget Crystal Palace.

Steffen Iversen er ein målfarleg spiss, og reknast som ein særs god hodespelar. Han har lang erfaring på toppnivå gjennom spel i Premier League hos Tottenham. Han har spelt 55 A-landskamper for Noreg, og laga 12 mål (per september 2005). 

Han er son av Odd Iversen.

Tidlegare klubbar:
* Astor
* Nardo 
* Rosenborg
* Tottenham
* Wolverhampton
* Vålerenga 2004 - 2005
* Rosenborg 2006 -2010

### Merittar
*Seriemeister: 1995, 1996, 2006, 2009, 2010 med Rosenborg BK
*Noregsmeister: 1995 med Rosenborg BJ
*Seriemeister: 2005 med Vålerenga IF
*Vinnar av den engelske ligacupen: 1999 med Tottenham Hotspur
*Finalist i den engelske ligacupen: 2002 med Tottenham Hotspur

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå ,  den 29. juni 2024.*  

*eu-football
Lapplands län

**Lapplands län** (finsk *Lapin lääni*) var eit len i den nordlegaste delen av Finland. Det vart oppheva ved inngangen til 2010, saman med dei andre finske lena. Det dekte landskapet Lappland, *Lappi* eller *Lapin maakunta*.

Lenet grensa til Uleåborgs län i sør og til Russland, Noreg og Sverige i aust, nord og vest. Det var det største lenet i Finland med ei flatevidd på  km&sup2;. Det var også det minst folkesette med  innbyggjarar (2002).

Lapplands län inneheldt 22 kommunar, av desse har 4 bystatus (utheva).
Asker Fotball

**Asker Fotball** er eit fotballag under Asker Skiklubb, økonomisk og juridisk sjølvstendig av moderklubben. Alliansestiftinga skjedde 6. desember 2000. 
Klubben spelar i  avdeling 2 (2020). Noverande hovudtrenar er .

## Historie
Asker spelte i dåverande hovudserien&ndash; som den gongen var delt i to avdelingar à 8 lag &ndash; frå 1951 til 1959, som Asker SK. Asker tok sølvmedalje i gruppe B i sesongen 52&ndash;53 og sølvmedalje i gruppe B i sesongen 55&ndash;56. I tillegg var Asker tapande cupfinalist i 1951 og var òg i seminfinalen i 1955.

På 2000-talet har laget stort sett spelt 2. divisjon. 2010-sesongen enda med opprykk til Adeccoligaen, noko som vart klart den 16. oktober 2010 då Asker slo Notodden 3&ndash;1. Dei rykte derimot ned igjen til 2. divisjon etter å ha endt på 13. plass i 2011-sesongen.

## Divisjonsutvikling

## Tidlegare Asker-spelarar
Simen Agdestein
Arne Bakker
Willy Fossli
Anders Jacobsen
Kjell Kristiansen
Vajebah Sakor
Jan Tømmernes, A-laget
Frithjof Wilborn

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Asker Fotball|Asker Fotball]]» frå ,  den 2. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* rsssf.no

## Bakgrunnsstoff
*
* Hjemmeside under Asker Skiklubb
Bybeltet

**Bybeltet** er ei nemning på ei samling handelsruter i Europa, frå Nord-Italia, over pass og elvar til den engelske kanalen. Denne ruta vart bruka for handel mellom Europa, særleg Storbritannia, og Austen, so ein slapp å fara heilt rundt den iberiske halvøya. I bybeltet kom det til ei rad byar kring passa og elvane som bygde økonomien sin på å skattleggja og fortolla handelsfarten. Dette leidde til at desse byane kunne styra seg sjølve på eiga hand, og det leidde i sin tur til at statsbygginga kom seint i gang i dette området. Byane vart ikkje underlagde nokon stat. Når so bybelte sidan har vorte underlagt den europeiske ordninga med sjølvstendige statar, har ikkje statane i bybeltet hatt éin særleg sjølvsagd by som kunne verta hovudstad. Landa i bybeltet har ein sokalla polysefal bystruktur, der hovudstaden ikkje treng vera den største og viktigaste byen i landet. Soleis er Bern i Sveits fjerde størst etter Zürich, Basel og Genève og Amsterdam er hovudstaden i Nederland, endå regjeringa sit i Haag. 

Luxembourg og Liechtenstein er døme på bystatar i bybeltet som er haldne ved lag.
Sjølvoppfyllande profeti

Ein **sjølvoppfyllande profeti** er ein spådom eller ein profeti som går i oppfylling berre for di han vert ytra. Profetien treng ikkje ha noko rot i røyndomen, men med di han vert teken opp att jamt og trutt, hender det som profetien spår.

Eit døme på ein sjølvoppfyllande profeti er når nokon sår gjetordet om at banken kjem til å gå konkurs. Uavhengig av om banken verkeleg står i fåre for å gå konkurs, ottast folk for pengane sine, tek dei ut av banken, og banken går faktisk konkurs.

Ovringa sjølvoppfyllande profeti vart fyrst sett ord på av Robert Merton.
Lånord

**Lånord** er ord som har komme inn i ordforrådet til eit språk frå eit anna språk, til skilnad frå arveord, som var ein del av ordforrådet då språket (eller språkfamilien det er ein del av) vart danna. Ofte kjem lånord inn i eit språk i lag med nye ting eller omgrep dei skildrar. Lånord som skil seg frå andre ord i språket i til dømes gjennom «framand» skrivemåte eller bøying blir også kalla framandord.

Lånordsforsking er viktig i språkhistorisk forsking, av fleire grunnar. For utforskinga av språkslektskap gjeld det å skilje mellom arveord og lånord. Der to språk har same ord for same meining, vil det vere argument for språkslektskap, men berre dersom ordet ikkje er eit lånord. Døme på tilfelle der dette er aktuelt, er spørsmålet om språkslektskap mellom uralske og tyrkiske språk, der lånord står sentralt.

Lånord kan også fortelje noko om tidlegare språksteg i det långjevande språket. Til dømes er det mange urnordiske lånord i finsk, ord som i finsk ikkje har gått gjennom dei lydendringane dei seinare gjekk gjennom i nordisk, slik at vi t.d. har *kuningas* «konge» og *rastas*, «trost» frå urnordisk **kuningaR* og **trastaR*, der a-en i suffikset forsvann i synkopetida i germansk.

## Sjå òg
*Lånord i norsk

## Kjelder
Indoiranske språk

**Indoiranske språk** utgjer ei av hovudgreinene i den indoeuropeiske språkfamilien, den austlegaste av dei greinene som ikkje er utdøydde. 

Dei indoiranske språka blir delte i to hovudgrupper, indoariske språk og iranske språk, men i overgangsområdet mellom desse hovudgruppene finst det ein del språk som har vore vanskelege å klassifisere, nemleg dei nuristanske språka og dei dardiske språka, som av mange blir rekna som to ekstra greiner av  indoiransk. Dei nuristanske språka har òg blitt rekna som ei undergruppe av dei dardiske språka, men desse sistnemnde – utan nuristanske språk – blir av mange rekna som ei undergruppe av dei indoariske språka. Den norske språkforskaren Georg Morgenstierne (1892–1978) er mellom dei som har arbeidt mest med dei nuristanske og dei dardiske språka.

## Bakgrunnsstoff
Ordforråd

**Ordforråd** eller **leksikon** er det samla settet av ord som blir brukt i eit språk, ein dialekt, eit spesialisert språk eller av eit enkeltindivid. Lingvistisk sett kan det definerast som settet av medlemmane i dei opne og lukka ordklassene. Hjå ein enkeltperson er det *aktive ordforrådet* mengda ord han bruker når han taler eit visst språk, det *passive* er talet på ord han forstår.

## Storleik
I teorien er ordforrådet i eit språk uendeleg stort, i og med at det alltid er mogleg å danne nye ord, ved hjelp av samansetjing, avleiing og lån. Samtidig kan eldre ord gå ut av bruk og ikkje vera del av noko aktivt ordforråd.

Viss vi konsentrerer oss berre om talet på røter, er det som regel berre mellom 10&nbsp;000 og 20&nbsp;000 røter i eit språk, i språk med få lånord og godt utvikla avleiingsprosessar til og med færre.

## Kjelder

*Ordforråd (2009, 14. februar) i *Store norske leksikon*. Henta 22. september 2013.
Pierre Curie

**Pierre Curie** () var ein fransk vitskapsmann, gift med Marie Curie som han delte eine halvdelen av Nobelprisen i fysikk med i 1903, for å ha oppdaga grunnstoffa radium og polonium. Han gjorde banebrytande arbeid innan krystallografi, magnetisme, piezoelektrisitet og radioaktivitet.

## Livssoge
Curie var fødd i Paris. Han fekk undervising heime av far sin, og utvikla tidleg ei interesse for matematikk og geometri. 18 år gammal blei han laboratorieassistent ved Sorbonne. Der studerte han mellom anna oppbygginga av krystallar. Saman med broren Jacques oppdaga han piezoelektrisiteten.

I 1894 møtte han Marie Sklodowska. Dei gifta seg eitt år seinare og byrja eit fruktbart forskingssamarbeid som mellom anna førte til oppdaginga av to nye radioaktive grunnstoff,
polonium og radium. Ved hjelp av magnetiske felt på strålinga frå radium påviste Pierre partiklar som var elektrisk positive, nøytrale og negative. Ernest Rutherford gav dei seinare nemningane alfa-, beta- og gammastrålar. 

Pierre Curie blei lektor ved Sorbonne i 1900 og professor i 1904. I 1906 blei han påkøyrd i rue Dauphine i Paris og døydde momentant.

## Ettermæle
I 1910 vedtok radiologar å kalla opp radioaktivitetseininga *[[eininga curie|curie]]* etter Pierre Curie. I 1944 blei det nylaga grunnstoffet curium kalla opp etter ekteparet Curie. I 1995 blei oska av Pierre og Marie lagt til kvile i Panthéon i Paris, der dei mest heidra franskmennene ligg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Pierre Curie|Pierre Curie]]» frå , og «[[:en:|Pierre Curie]]» frå  den 6. november 2005.* 
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Curium|Curium]]» frå , den 10. oktober 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Sonorant

**Sonorant** er ei samnemning for desse typane av språklydar:

* Nasalar – til dømes [m n ɳ ɲ ŋ]
* Vibrantar – til dømes [ʙ r]
* Flikkar – til dømes [ɾ]
* Flappar – til dømes [ѵ ɽ]
* Approksimantar – til dømes [ʋ l ɭ ʎ ɹ w j]
* Vokalar – til dømes [i e y ø u o a]

Det finst språk der stemde implosivar – til dømes [ɓ ɗ ɠ] – truleg må reknast som sonorantar.
Konsonantar som ikkje er sonorantar blir kalla obstruentar. Det finst dei som ikkje reknar vokalane som sonorantar, men det er mindre vanleg i moderne lingvistikk.

## Definisjon
Ein **sonorant** er ein språklyd som er kjenneteikna ved at lufta ikkje blir vesentleg hindra når ho kjem ut via taleorgana. 

## Etymologi
Ordet *sonorant* er danna av det latinske adjektivet **sonōrus** 'tonande, klingande, brusande, susande, klangfull'.
Lukkelyd

Ein **lukkelyd** er ei språkvitskapleg nemning for ein språklyd laga ved at luftvegen gjennom strupehovudet, svelget eller munnhola blir totalt blokkert. 
Dersom lukket er i munnhola og lufta slepp ut gjennom nasen, blir det kalla ein nasal lukkelyd, eller berre nasal. Dersom lufta ikkje slepp ut gjennom nasen, blir det kalla ein oral lukkelyd. Det finst tre typar orale lukkelydar:

* plosivar
* implosivar
* ejektivar

## Døme

*  ustemd bilabial plosiv
*  stemd bilabial plosiv
*  ustemd alveolar plosiv
*  stemd alveolar plosiv
*  ustemd retrofleks plosiv
*  stemd retrofleks plosiv
*  ustemd palatal plosiv
*  stemd palatal plosiv
*  ustemd velar plosiv
*  stemd velar plosiv
*  ustemd uvular plosiv
*  stemd uvular plosiv
*  epiglottal plosiv
*  glottal

## Eldre nemningar
**Klusil** og **okklusiv** (lat. *clausus*, 'stengd') er eldre og upresise nemningar for ulike typar av lukkelydar.

## Kjelder
* Klusil i nynorskordboka
* Engelsk Wikipedia
Nasal

Ein **nasal** er ein konsonant som blir danna med at munnhola er heilt lukka, ved at velum (den mjuke ganen) er senka, men slik at lufta kjem ut av nasen i staden. Nasale lydar i norsk er /m, n, ŋ/, skilnaden dei i mellom kjem av at munnhola er lukka på ulike stader, bilabialt, dentalt eller velart. I dei fleste språk er nasalane stemt, men i nokre språk, t.d. islandsk og nordsamisk har også ustemte nasalar.
Haredisk jødedom

**Haredisk jødedom** eller **ultraortodoks jødedom** er ei fløy av ortodoks jødedom som har eit fundamentalistisk syn på den religiøse tradisjonen og som oftast er sterke motstandarar av sekularisme og i større eller mindre grad andre sider ved det moderne vestlege samfunnet. Blant ḥarediske jødar finst det eit relativt vidt politisk spenn — til dømes er mange ḥarediske grupper sterkt sionistiske, medan andre grupper (som t.d. Neturei karta) er erklærte motstandarar av staten Israel. Hovudtendensen, politisk sett, er at ḥaredím sympatiserer med høgresida i generelle politiske spørsmål.
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** ( ; ) var ein fransk politikar frå gaullistpartiet UMP (tidlegare RPR). Han var president i Frankrike frå 17. mai 1995 til 16. mai 2007. I kraft av stillinga si var han òg med-prins av Andorra og stormeister i Légion d'honneur-ordenen. Chirac er den franske presidenten som har sete lengst (med to heile periodar, fyrst sju år og deretter fem) etter François Mitterrand. Han er òg den einaste personen som har vore statsminister i to periodar i den femte franske republikken.

## Politikar
Kampsakene hans inkluderte lågare skattar, fjerning av priskontroll, strenge straffer for kriminalitet og terrorisme og privatisering av næringslivet. Han ynskte òg ein meir sosialt ansvarleg økonomisk politikk, og valkampanjen hans i 1995 gjekk ut på å tette den «sosiale kløfta» (*fracture sociale*). Den økonomiske politikken hans, som var basert på *[[dirigiste]]*, økonomikontroll gjennom direktiv, stod i motsetnad til *[[laissez-faire]]*-politikken i Storbritannia, som Chirac har kalla «Angelsaksisk ultraliberalisme».

Etter at han var ferdig med DEA-graden sin på Institut d'études politiques de Paris og École Nationale d'Administration, byrja Chirac karrieren sin som embetsmann på høgt nivå og gjekk deretter inn i politikken. Han har hatt ulike politiske roller, som landbruksminister (1972–1974), statsminister (1974–1976 og 1986–1988), borgarmeister i Paris (1976–1995) og til slutt president i Frankrike frå 1995 til 2007 (vald i 1995 og gjenvald i 2002).

Han gifte seg med Bernadette Chodron de Courcel, som han har døtrene Laurence (f. 1958) og Claude (f. 1962) med, i 1956. Chirac har også ei fosterdotter, Anh Dao Traxel.

Mellom ordenane til Chirac er storkors av St. Olavs Orden og Den Kongelege Norske Fortenstordenen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Hagenisse

**Hagenisse** er ein måla figur i keramikk som nyttast som pynt i hagen. Figuren kan minne om ein nisse eller gnom.
Elektrisk straum

**Elektrisk straum **er elektrisk ladning per tidseining. Ladningen kan vera elektronar i ein elektrisk leiar, ion i ein elektrolytt, eller elektronar og ion i plasma (ionisert gass).

Elektrisk straum er elektrisk ladning Q gjennom ei snittflate per tidseining:
:
\mathrm{i}=\frac{dQ}{dt}.


det t står for tid. For likestraum kan uttrykket forenklast til

:
\mathrm{I}=\frac{\mathrm{Q}}{\mathrm{t}}.


Det er her nytta liten i for tidsvarierande straum og stor I for konstant straum (likestraum). SI-eininga for elektrisk straum er ampere og vert forkorta A. 
 
Elektrisk straum fører til eit magnetfelt omkring leiaren. 

Vi definerer straumretninga gåande frå pluss til minus i ein last, og omvendt i ei kjelde. At elektrona faktisk flyttar seg motsett veg spelar inga rolle ved utrekningar.

## Fart
Ein skil mellom fasefarten og driftfarten.
 
**Fasefart**: Om ein legg på ei pulsespenning mellom to elektriske leiarar vil ein spenningspuls bevega seg utetter dei elektriske leiarane, men ein fart (fasefart)

:v = \frac{c}{\sqrt{\varepsilon_{r}}},
 
der c=3\cdot 10^8 m/s er hastigheita til ei elektromagnetisk bølgje i vakuum og  \varepsilon_{r} er den relative permitiviteten til isolasjonen mellom leiarane. I eit krinskort til dømes er \varepsilon_{r} \approx 4,4, så v \approx 1,43\cdot 10^8 m/s, som er under halvparten av farten i vakuum. Dette er farten signala blir overførte med.

**Elektrondriftfart**: Om ein nyttar den klassiske partikkelmodellen kan ein finna ein gjennomslittsfart for elektronane, kalla driftfarten:

:u = {m \; \sigma \Delta U \over \rho e f \ell} ,
 
der m er molekylmassen til leiarmaterialet, \sigma er konduktiviteten, \Delta U er spenninga over leiaren,  \rho er tettleiken til leiarmaterialet, e er elementærladninga, f er talet på frie elektron per atom og \ell er lengda på leiaren. I samband med vekselstraum i elnettet snur spennings- og strumretninga 50 gong per sekund, så netto elektrondrift blir svært liten; typisk mindre enn 1 <math>\mu</math>m/s.
## Sjå òg
* Vekselstraum
* Likestraum

## Referansar
Fløyte

**Fløyter** er blåseinstrument laga av røyr med eitt eller fleire hòl i. Ein skapar lyd ved å blåsa luft mot ein kant av fløyta. Fløyter blir brukte som musikkinstrument, men òg til andre føremål, som å varsla eller gje ordrar med.

Nesten kvar ein kultur har sin eigen fløytetype, som regel fleire. Fløyter er enkle å laga, alt ein treng er eit røyr som ein så kan blåsa mot, som når ein bles på ei flaske. Men blant dei mange ulike fløytetypane i verda finst mange svært kompliserte typar, til dømes den vestlege tverrfløyta av metall, med ei rekke hòl og klaffar. Dei fleste fløyter blir spelte med munnen, men i nokre kulturar finst òg nasefløyter.

## Historie
Det eldste musikkinstrumentet ein har funne var ei fløyte laga av mammutbein i dei tyske Alpane. Denne er mellom 30&nbsp;000 og 37&nbsp;000 år gammal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Flöjt|Flöjt]]» frå ,  den 7. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Straum

**Straum** syner til mengde per tidseining. 

## [[Faststoff]]straum
* Folkestraum
* Isstraum (i iselver frå isbrear)
* Lavastraum

## [[Væskestarum]]
* Havstraum
* Tidevasstraum
* Straum i elvar

## [[Elektrisk straum]]
* Likestraum
* Vekselstraum

## [[Informasjonstraum]]
* Bitstraum (innan digital kommunikasjon)
* Ordstraum (taleflom)
Isten, áldd meg a magyart

Songen **«Isten áldd meg a magyart»** (*[[Gud]] velsigne [[ungarar]]en*) vart skriven i 1823 av ungararen Ferenc Kölcsey (1790–1838), og tonsett av Ferenc Erkel. Han vart teken i bruk som nasjonalsong i Ungarn i 1844. Songen vert i munnleg form gjerne omtala som **Himnusz**. 

Den ungarske nasjonalsongen skil seg ut frå andre nasjonalsongar ved at teksten er ei direkte bøn til Gud om å verne folket mot farar, og er utan den nasjonalistiske sjølvopphøginga enn gjerne finn i songar av denne sjangeren.

Songen *[[Szózat]]*, som byrjar med *Hazádnak rendületlenül légy híve óh magyar* (Mot heimlandet ver tru og standhaftig, O ungarar) har ei minst like høg stjerne som den offisielle Himnusz.


## Tekst

## Kjelder
* :en:Himnusz
* :en:Matthias Corvinus of Hungary

## Bakgrunnsstoff
* Nasjonalsong i Ungarn (video med undertekster på 33 språk)
János Kádár

**János Kádár**, eller **János Csermanek** (26. mai 1912–6. juli 1989), var leiaren i Ungarn frå 1956 til 1988. Han var to gonger statsminister i Ungarn, frå 1956 til 1958 og frå 1961 til 1965.
Elektrisk spenning

**Elektrisk spenning**, òg kalla *elektrisk potensialskilnad*, (symbol:U) er forskjellen i mengde elektriske ladningsbærarar mellom to punkt. **Spenning** vert målt i volt (V) eller joule per coulomb. Spenning er lik arbeidet som må gjerast, per ladningseining, mot eit statisk elektrisk felt for å flytte ladninga mellom to punkt. Ei spenning kan representere anten ei energikjelde (elektromotorisk spenning) eller tapt, nytta eller lagra energi (spenningsfall). Eit voltmeter kan nyttast til å måle spenninga (eller potensialskilnaden) mellom to punkt i eit system. Ofte vert jordinga nytta som eine punktet. Spenninga kan skapast av eit statisk elektrisk felt, av elektrisk straum gjennom eit magnetfelt, magnetfelt som varierer i tid eller ein kombinasjon av alle tre.

### Folkelege definisjonar
*Elektrisk spenning* er potensialforskjellen mellom to punkt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Voltage|Voltage]]» frå , den 25. august 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Citroën CX

**Citroën CX** var ein bil produsert av Citroën frå 1974 til 1991 i 1&nbsp;170&nbsp;645 eksemplar (Berline og Break). Berline var personbil, og Break stasjonsvogn/varebil. Break (samt Prestige; Berline med ekstra god plass for baksetepassasjerane) hadde lenger akselavstand.
Bremsar, styring og fjøring (luftfjøring) var hydraulisk styrt. Automatisk nivåregulering (lastuavhengig), som kunne stillast mellom landeveg og terreng.
Fekk «ansiktstløfting» i 1985, og vart frå då av (årsmodell 1986) kalla serie 2: Nye instrument, ny midtkonsoll, nye støytfangarar, nye seter, samt div. anna.

## Sjå òg
* Citroën

## Bakgrunnsstoff
* Citroencx.no
* Citroën CX
Radioaktivitet

**Radioaktivitet** er ioniserande stråling frå atomkjernar.

Fenomenet blei oppdaga tilfeldig av Henri Becquerel i 1896. Han hadde pakka inn  i fotografiske plater og svart materiale før eit eksperiment innan fosforescens. Då han skulle utføra eksperimentet såg han at dei fotografisk platene alt var blitt eksponerte, sjølv om dei hadde lege i mørkre. Becquerel forfølgde oppdaginga og fann ut at det innpakka stoffet sende ut stråling. Fenomenet blei sidan kalla *radioaktivitet* av to andre pionerar innan feltet, Pierre og Marie Curie.

## Radioaktive stoff

Stoffet som hadde sendt ut stråling i Becquerel sitt tilfelle var uran. Seinare oppdaga ekteparet Curie to nye radioaktive grunnstoff, radium og polonium. 

Nøytron og proton i atomkjernar er haldne saman av ulike krefter, med sterk kjernekraft, elektrostatisk kraft som dei sterkaste, og i tillegg svak kjernekraft og gravitasjonskraft. Desse kreftene verker i eit samspel som kan vera ustabilt ved at kjernepartiklane kan «falla» inn i eit anna samspel med lågare energi, noko som vil føra til at dei sender ut stråling.

Visse grunnstoff og isotopar av grunnstoff har ustabile kjernar som lett sender ut stråling.

## Radioaktivitet og liv

Stråling kan skada menneske og dyr, til dømes ved å skada eller drepa celler, eller ho kan skada arvestoffet, noko som aukar faren for kreft og som av og til kan førast vidare til avkom. 
Bakgrunnsstråling frå verdsrommet, sola og diverse kjelder på jorda, særleg radongass, gjer at alle får i seg noko stråling. Om strålinga fører til varige skader eller ikkje, er tilfeldig, men sjansen aukar for negative verknader jo høgare stråledosar ein får i seg. 

Å vera i kontakt med radioaktive stoff over lang tid er i dag rekna som svært farleg, og det finst grenser for kor høge stråledosar ein meiner er forsvarlege å få i seg.

## Sjå òg
* Atomkraftverk
* Grunnstoffliste
* Isotop
* Isotoptabell
* Karbondatering
* Kjernekraft
* PET
* Radioterapi (strålingsterapi)
* Røykvarslar
* Slumptal
* SPECT
* Tsjernobyl

## Kjelder
* http://en.wiktionary.org/wiki/radioactivity
* no:Radionuklide
* :en:Henri Becquerel
* no:Ioniserende stråling
*no:Radioaktivitet

## Bakgrunnsstoff
Ioniserande stråling

**Ioniserande stråling** er stråling som kan slå elektron ut av atom og molekyl slik at desse blir til ion. 

Radioaktive stoff sender frå seg ioniserande stråling.

## Biologisk verknad
Ion er kjemisk reaktive og kan føra til skader på levande vev. Ut frå storleiken på dosen kan ioniserande stråling føra til celledød, strålesjuke og kreft.

## Bruk
Røntgenstråling er ioniserende stråling som blir brukt innan helsevesenet for å danna bilder av kroppen.

Ioniserande stråling blir brukt innan helsevesenet for dei celledrepande eigenskapane sine, særleg innan strålebehandling av kreft. Strålinga blir då konsentrert til det sjuke området. Ein kan òg nytte ioniserande stråling til sterilisering av medisinsk utstyr som ikkje toler varme.

## Kjelder
*Bokmål:joniserande strålning
Elektrisk motstand

**Elektrisk motstand** eller **elektrisk resistans** er ein storleik som uttrykkjer i kva grad ein leiar hindrar elektrisk straum i ein i å flyta i eit materiale. Elektrisk motstand er forholdet mellom elektrisk spenning og elektrisk straum:

:R = \frac{U}{I},

der **U** er elektrisk spenning, målt i *Volt* (V) og **I** er elektrisk straum, målt i *Ampere* (A). SI-eininga til motstand er Ohm (Ω). Relasjonen over er kjent som Ohms lov.

### Fysiske samanhengar

## Leiingsevne

Elektrisk leiingsevne (konduktivitet) er ein storleik som utrykkjer det inverse av elektrisk mostand

:G = \frac{1}{R}.

og vert målt i siemens, uttrykt med symbolet **S**.

## [[Effekt]] avsett i motstand
Når det flyt ein straum gjennom ein motstand vert det avsett ein effekt **P** i motstanden lik produktet av straum og spenning:

:P = {U I} = {I R I} = {I^2 R} \,

:: = {I R I} = {I^2 R} \,

:: = {U} \frac{U}{R} =  \frac{U^2}{R} \,.

Denne effekten vert avsett som varme. Effekt måler ein i Watt.

## Sjå òg
* Potensiometer (variabel motstand)
* Resistivitet, eller *spesifikk motstand*
* Impedans
* Induktans
* Kapasitans
* SI-systemet
Naturvitskap

**Naturvitskap** er empirisk vitskap som har som mål å forklare hendingar og lovmessige samanhengar (naturlover) i levande og ikkje-levande natur.

Vitskapane som vert rekna som naturvitskapar er:
* astronomi,
* biologi,
* fysikk,
* geologi,
* kjemi.

Lista er ikkje utfyllande, dette då vitskapane overlappar kvarandre, og at det har oppstått mange forskingsfelt langs desse skjeringslinene.
Døme er astrofysikk, biogeografi, geofysikk eller mineralogi.

Medisin og psykologi er i ei viss særstilling.
Saman med mange andre vitskapar som er via mennesket, vert desse vanlegvis rekna til samfunnsvitskapane.
I den grad medisin og psykologi nyttar naturvitskapelege metodar i sine utgreiingar av mennesket, kan dei i somme høve bli rekna som naturvitskap.

Matematikk er eit viktig hjelpemiddel for samtlege naturvitskapar, men vert ikkje sjølv rekna som naturvitskap (jf. realfag).
Dette fordi matematikk ikkje er ein empirisk vitskap.
Effekt

I fysikken er **effekt** (symbol: P) definert som mengda arbeid utført per tidseining. Effekt vert målt i den SI-avleia eininga watt med symbol W. Éin watt svarar til å omsetje eller forbruke éin joule per sekund. 

Medan watt uttrykker arbeid per sekund, uttrykker kWh/h arbeid per time, eit uttrykk som vert nytta innan energiproduksjon. 

Sidan éin joule svarar til eit arbeid lik det å skyve med ei kraft av 1 Newton over ein avstand av 1 meter, vil ein effekt på 1 watt kunne skuva ein lekam med ei kraft av 1 Newton med ein snøggleik på 1 meter per sekund. Dette svarar til å heise ca. 102 gram 1 meter oppover per sekund ved jordoverflata.

Ei eldre måleining for effekt som framleis er i bruk er hestekraft, som er lik 735,49875 watt, eller å heise 75 kg ein meter opp per sekund. Ein kW tilsvarar 1,36 hestekraft.

## Samanhengen mellom fysiske parametrar

### Turtal og dreiemoment
Samanhengen mellom effekt, turtal og dreiemoment er gjeven ved:
:  P = \tau \omega 
der 
: P er effekten
: \tau   er dreiemoment i Newtonmeter og
: \omega  er omdreiingsfarten i radianar per sekund. 
Ei omdreiing er 2  \pi  radianar. Har ein til dømes gjeve at ein motor yter 100 Nm ved 6000 omdreiingar per minutt er effekten såleis
: 100 (6000/60)(2\pi) = ca 63 Kilowatt

### Kraft og snøggleik
Samanhengen mellom effekt, kraft og snøggleik er gjeven ved:
: P = v F
der
: v er snøggleik i meter per sekund og
: F er kraft i Newton.
Visst ein skyv ein kjelke avgarde med ei kraft på 10 Newton med ein snøggleik på 2 meter per sekund yter ein ein effekt på 20 Watt. Føresetnaden her er at retninga på krafta ein skyv med er den same retninga som snøggleiken. 

### Arbeid og tid
Samanhengen mellom effekt, arbeid og tid er gitt ved
: P = \frac {W}{t}
der 
: W er arbeid målt i Joule
: t er tid i sekunder. 

Dersom ein har utført eit arbeid på 20 Joule i løpet av 4 sekund har ein hatt ein gjennomsnittleg effekt på 5 Watt over dei 4 sekunda. 

### Elektrisk effekt
Elektrisk effekt som vert omsett i ein komponent er gitt ved formelen:

: P = U I \,\!
der 
: P er effekten, målt i watt
: U er spenninga (eller spenningsfallet) over komponenten, målt i volt
: I er straumen, målt i ampere

Dersom ein forbruker 10 ampere (A) over eit spenningsfall på 230 volt er effekten 2 300 Watt. Når ein arbeider med vekselspenning og vekselstraum er effekta lik produktet av effektivverdiane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Effekt|Effekt]]» frå , den 15. august 2012.*
Velar

**Velar**, eller *dorso-velar lyd*, er ein språklyd som er uttalt ved at tungeryggen (dorsum) blir heva opp mot den mjuke ganen (velum), enten slik at luftstraumen stoppar heilt opp (til ein velar lukkelyd, eller ved at han nesten stoppar (velar frikativ). Lufta kan også sleppe ut gjennom nasen, då har vi ein velar nasal. Velare fonem i dei fleste former av norsk er /&nbsp;k&nbsp;g&nbsp;ŋ&nbsp;/, dvs. stemt og ustemt velar lukkelyd, og velar nasal.