open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joe Biden

**Joseph Robinette Biden, Jr.** (), oftast berre kalla **Joe Biden**, er ein amerikansk politikar for Det demokratiske partiet i USA. Han var den 46. presidenten i USA, frå 2021 til 2025. Han var senator i det amerikanske senatet for delstaten Delaware frå 1973 til 2009, og seinare den 47. visepresidenten i USA under Barack Obama frå 2009 til 2017.

## Bakgrunn
Joe Biden vart fødd ved St. Mary's Hospital i Scranton i Pennsylvania og gjekk på St. Paul's grunnskule i byen. I 1955 flytta han saman med familien til Mayfield i Delaware. 

I 1962 byrja Biden å studere historie og politisk vitenskap ved University of Delaware. Undervegs i studietida møtte hnan Neilia Hunter, som studerte ved Syrcause University i New York. Etter at han var ferdig med studiane i Delaware i 1965, byrja Biden å studera juss ved Syracuse University.

Biden og Hunter gifta seg 27. august 1966. Etter at Biden vart ferdig med jusstudiet ved Syracus flytta paret til Wilmington der han jobba som jurist.

Den fyrste kona til Biden, Neilia (f. Hunter), døydde i ei bilulukke i 1973 saman med det eine av tre barn. I 1977 gifte Biden seg med Jill Tracy Jacobs, og dei har eitt barn saman.

### Politikk
I 1970 vart han vald inn til fylkesstyret i New Castle der han hadde vervet fram til 1972. Som den femste yngste personen gjennom historia vart Biden vald inn i det amerikanske senatet i 1973. Han har sete som senator i totalt seks periodar etter dette. Biden var leiar i justiskomitéen frå 1987 til 1995.

Han stilte som presidentkanditat for Det demokratiske partiet i 1988 og i 2008, men trakk ved begge høva sitt kandidatur grunna manglande oppslutnad. Etter å ha trukke seg som presidentkandidat i januar 2008 vart han i august 2008 vald av Barack Obama som kandidat for rolla som visepresident.

Biden vart vald til USAs 46. president i det amerikanske presidentvalet i 2020 og innsett som president 20. januar 2021.

Ved presidentvalet i 2024 vart han vald som presidentkandidat for Det demokratiske partiet, men trekte seg som kandidat før valet.

## Kjelder
Berit Aunli

**Berit Kristine Aunli** (), fødd **Kvello**, er ein tidlegare langrennsløpar, fødd i Stjørdal i Noreg. Aunli representerte Strindheim IL. Ho er gift med Ove Aunli. 

Berit Aunli tok sin første internasjonale medalje i Vinter-OL 1980, då Noreg tok gull i 4 × 5 km stafett. Gjennombrotet hennar kom under verdsmeisterkapet i Oslo i 1982, då ho vann tre gullmedaljar på 5&nbsp;km, 10&nbsp;km og 4 x 5 km stafett, i tillegg til at ho kom på andreplass under 20 km klassisk etter den sovjetrussiske utøvaren Raisa Smetanina. I 1981 vann ho gullmedalje på 20&nbsp;km. Sesongen 1981/82 vann ho verdscupen samanlagd framføre Brit Pettersen på andre. Aunli har til saman 15 NM-titlar. 

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1973: Nr 6 på 5 km på Fåberg
*Ski-NM 1974: 
*Ski-NM 1975:
*Ski-NM 1976: Nr 4 på 5 km i Surnadal
*Ski-NM 1977: Gull på 5 km, gull på 10 km og sølv på 20 km på Røros
*Ski-NM 1978: Gull på 5 km, gull på 20 km og bronse på 10 km på Konnerud
*Ski-NM 1979: 
*Ski-NM 1980: Gullmedalje på 5 km, 10 km og 20 km i Asker
*Ski-NM 1981: Gullmedalje på 5 og 10 km på Eidsvoll
*Ski-NM 1982: Gullmedalje på 5 og 10 km på Raufoss
*Ski-NM 1983: 
*Ski-NM 1984: Bronsemedalje på 10 km i Hof
*Ski-NM 1985: Nr 4 både på 5 km og 20 km i Tromsø
*Ski-NM 1986: Nr 4 på 5 km på Vang
*Ski-NM 1987: Nr 8 på 10 km i Steinkjer
*Ski-NM 1988: Nr 10 på 5 km på Vang
*Ski-NM 1989: Nr 4 på 10 km på Geilo
*Ski-NM 1990: Nr 10 både på 5 km og 20 km på Gjøvik

## Utmerkingar
*1981: Tildelt Sør-Trøndelag fylkes kulturpris
*1982: Tildelt Morgenbladets Gullmedalje 
*1983: Tildelt Holmenkollmedaljen, samstundes med kombinertløparen Tom Sandberg
*1983: Tildelt Ole Vig-prisen

## Bakgrunnsstoff

* Holmenkollen-medaljistar  – trykk på «Holmenkollmedaljen» for nedlastbar PDF-fil.
* Holmenkollen-vinnarar sidan 1892  – trykk på «Vinnere» for nedlastbar PDF-fil.
Jim Svenøy

**Jim Svenøy** () er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Elnesvågen i Fræna i Møre og Romsdal. Han vann bronsemedaljen på 3000 m hinder under EM 1998 i Budapest. Han var etter tur medlem av Elnesvågen IL, Fræna Friidrettsklubb (1993-2002) og IL Vidar (frå 2003). Han er 1,85 m høg og hadde ei tevlingsvekt på 69 kg.

Han vart norgesmeister på 3000 m hinder i tolv år på rad. Hans klart beste løp i eit NM kom i 1997 då han vann på tida 8.20.1. Hans første NM-tittel kom i 1992 då han vann 1500-meteren. I 1996 vart han dobbelmeister, i tillegg til hinderløpet vann han 5000 m.

Svenøys bestetid på spesialdistansen 3000 m hinder kom under eit stemne i Brussel, 22. august 1997. Han vart då nummer 7 på tida 8.12.0, det er framleis gjeldande norsk rekord. To veker tidlegare sette han norsk rekord på 8.14.8 då han vart kom på sjuandeplassen i VM. Tre gongar sprang han fortare enn 8.15.0, alle tre i august månad 1997. Året etter var han mellom favorittane i europameisterskapet, som enda med bronsemedalje. Hans personlege rekordar på både 1550 m , 3000 m og 5000 m er alle sette på ein nyårsdag, 1. januar. Dei er på høvesvis 3.40.4 (1500 m, 1999), 7.45.3 (3000 m, 1998) og 13.37.1 (5000 m, 1996).

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
* VM 1993 i Stuttgart: Utslått i kvalifiseringsheat (8.29,3)
* EM 1994 i Helsingfors: 7. plass, 8.28,1
* VM 1995 i Göteborg: Utslått i semifinale (8.40,5)
* Sommar-OL 1996 Atlanta: 8. plass, 8.23,3
* VM 1997 i Aten: 7. plass, 8.14,8
* EM 1998 i Budapest: Bronsemedalje, 8.18,9
* VM 1999 i Sevilla: Utslått i kvalifiseringsheat (8.23,0)
* Sommar-OL 2000 Sydney: 9. plass, 8.27,2
* VM 2001 i Edmonton: Utslått i kvalifiseringsheat (8.35,7)
* EM 2002 i München: Utslått i kvalifiseringa (8.38,8)
* VM 2003 i Paris: Utslått i kvalifiseringsheat (8.33,7)
* Sommar-OL 2004 i Athen: Utslått i kvalifiseringsheat (8.33,9)

### Medaljar i norske meisterskap
* **1500 m**:
* Gull: 1992
* Sølv: 1993-94
* Bronse: 1992
* **5000 m**:
* Gull: 1996
* Sølv: 1997
* **3000 m hinder**:
* Gull: 1993-2004

### Personlege rekordar og årsbeste, 3000 m hinder

## Kjelder
* iaaf.org
* friidrett.no
Geirfugl

**Geirfugl** (*Pinguinus impennis*) er eit fugleslag som sokna til alkefamilien, men som har døydd ut. Han var opptil sytti cm lang, med nebb lik ei alke, kvit underside og svart overside, hadde stutte venger og var ikkje før til å flyga. Hovudet var svart med ein kvit flekk føre kvart auga. Geirfuglen var i grunnen tolleg lik på pingvinen å sjå til, men hadde ingen skyldskap med denne. Geirfuglen var god til å symja, og levde av fisk langsmed kystane nord i Atlanterhavet.

Fram til vikingtida var geirfugl tidsynt i Noreg, men gjekk sidan snøgt attende grunna veiding. I andre luter av Nord-Atlanteren var han vanleg so seint som på 1500-talet. Lengst heldt han stand på Island der dei siste to geirfuglane vart drepne på Eldey den 3. juni 1844. Det skal ha vorte sett geirfugl i Vardø i 1848 og på Grønland fleire gonger på 1850-talet, men dette er ikkje slege fast og gått god for som visse observasjonar. Årsaka til at geirfuglen døydde ut var fyrst og fremst overdriven veiding. Ein mindre fuglesetnad munde overlevd på Island, men samlarar og museum var viljuge til å gjeva so mykje for utstoppa geirfugl at arten so å seia var dømd til å døy ut.

Namnet *geirfugl* kjem av norrønt *geirr*, spjut (etter det lange nebbet), og *fugl*.
Lagting

**Lagting** (norrønt språk *lǫgþing*) var eit sendemannsting for eit heilt lagdøme som Gulating, Frostating, Eidsivating og Borgarting. På lagtinget møtte ulike sendemenner for klassene i samfundet;

* Nemndmenner (for folket)
* Lendmenner og årmenner (for kongen)
* Bispar og prestar (for kyrkja)

Lagtinget hadde i utgangspunktet lovgjevande og dømande makt, men frå kong Magnus Lagabøte si tid tok kongen over mykje av denne makta. Den dømande makta vart etter kvart ført over til lagmannen.

## Sjå òg

* Lagmannsrett
* Lagtinget
Peder Haug

**Peder Haug** () er ein norsk professor i pedagogikk ved Høgskulen i Volda, avdeling for lærarutdanning. 

Haug har stått sentralt i norsk pedagogisk forsking på 1990- og 2000-talet, blant anna som forskingsleiar for *Program for evaluering* av Reform 97. Forskinga hans har vore fokusert på reform- og endringsperspektiv på utdanning og utdanningspolitikk. Han har òg forska på tilpassa opplæring i skulen og på spesialpedagogikk.

## Bibliografi
* 1995: *Spesialpedagogiske utfordringar* Gyldendal forlag (ISBN 9788200227069)

## Bakgrunnsstoff
Bjørn Hovdestad

**Bjørn Sveinungsson Hovdestad** () var ein norsk spelemann og gardbrukar frå Vinje i Telemark. Han var far til Øystein Hovdestad.

Bjørn Hovdestad var rekna som ein flink spelemann med stor slåttekunne. Han var god ven med Myllarguten, og desse kunne sitja saman i dagar i strekk og spela, når Myllaren var på dei kantar. Knut Lurås var og i omgangskrinsen, og Bjørn lærte nok av dei båe.

*Hovdestaden e ein pirkespelemann dæ*, pla Myllarguten seia om Bjørn. Men han han sa og *Dæ e ingen spelemann anna Hovdestaden som set veslefingen på rette staden*. Hovdestad hadde elles ord på seg for godt spel. Slåttekunna hans Bjørn gjekk i arv til sonen Øystein, og Eivind Groven skreiv ned ei rad av dei.

## Kjelder
Tore Berger

**Tore Berger** () er ein norsk tidlegare kajakkpadlar frå Asker. Han vann gullmedaljen i K4 1000 meter under Sommar-OL 1968 i Mexico, saman med Steinar Amundsen, Egil Søby og Jan Johansen. Saman med desse tre vart Berger tildelt Fearnleys olympiske ærespris dette året. Han fekk òg bronsemedaljen under Sommar-OL 1972 i München på same distansen. 
Tore Berger padla for Bærum kajakklubb.

## Karriere
* 1968: Gull i OL 1968 i Mexico 
* 1968: Fearnleys olympiske ærespris
* 1969: Gull i EM i Moskva 
* 1970: Gull i VM i København
* 1972: Bronse i OL 1972 i München 

I tillegg vann han to nordiske mesterskap og 12 norgesmesterskap.
Kenneth Braaten

**Kenneth Braaten** () er ein tidlegare norsk kombinertløpar som representerte Bossmo Ytteren.

Han var med på det norske laget som vann gull i lagkonkurransen under Vinter-OL 1998 i Nagano. Tidlegare same året vann han sin første, og karrieras einaste, siger i verdscupen, i eit sprintrenn i Ramsau.
Han var og med på å vinne gull i lagkonkurransen under Ski-VM i Lahti i 2001.

Braatens siste internasjonale meisterskap var Ski-VM 2005 i Oberstdorf. Etter skuffande resultat i dette meisterskapet valde Braaten å legge opp.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hjå FIS
Piggrokketåka

**Piggrokketåka** eller **Hen-1357** er ei planetarisk tåka som ligg rundt 18 000 lysår unna jorda i stjernebiletet Altaret. Ho er den yngste planetariske tåka som ein kjenner til.

Då Hubble-teleskopet fotograferte tåka på slutten av 1990-talet var det mindre enn 20 år sia tåka byrja å gløda og gjekk frå å vera ei protoplanetarisk tåka til å vera ei planetarisk tåka. Tåka har ein størrelse som er éin tiandedel av dei fleste planetarisk tåkene.

I midten av tåka er det eit binærstjernesystem.

## Kjelder
Julius Braathe

**Julius «Jul» Braathe** () var ein norsk skyttar frå Trøgstad. 

Han vart skyttarkonge under Landsskyttarstemnet i 1903 på Lillehammer. Braathe var OL-deltakar for Noreg i tre olympiske leikar. I Athen i 1906 skaffa Braathen seg 2 sølvmedaljar i fri rifle, både åleine og i lag. I London i 1908 var Braathen igjen med i det norske laget, som denne gongen vann gullmedaljen.

Han omkom i ei drukningsulykke, berre 40 år gamal.

## Kjelder
Krit-tertiær-utryddinga

**Krit-tertiær-utryddinga**, som skjedde for om lag 65,5 millionar år sidan, var ei omfattande masseutrydding av dyr og planter i løpet av eit geologisk kort tidsrom. Hendinga vert òg kalla *K-T-utryddinga* og er knytt til K-T-grensa, som er eit tynt lag med sediment som er funne forskjellige stader på jorda. *K* er forkorting for den geologiske æraen krit og *T* for tertiær, eit historisk uttrykk for perioden som i dag er dekt av paleogen og neogen. Hendinga markerer slutten på mesozoikum og byrjinga på kenozoikum. International Commission on Stratigraphy oppfordrar til å unngå bruk av uttrykket «tertiær», så K-T-utryddinga vert derfor av mange forskarar i dag kalla **krit-paleogen-utryddinga** (eller K-Pg).

Det er funne fossil av dinosaurar like under K-T-grensa og alle dinosaurar, bortsett frå fugledinosaurar, døydde ut like før eller under hendinga. Det er funne nokre få dinosaurfossil over K-T-grensa, men desse funna vert forklart å vere «omarbeidd», fossil som har vorte erodet bort frå sine opphavlege plasseringar og så bevart i seinare sedimentlag. Mosasaurar, svaneøgler, flygeøgler og mange planteartar og virvellause dyr døydde òg ut. Kladar av pattedyr og fuglar klarte seg godt gjennom hendinga og kor mange kladar som vart utrydda og som fylte dei tomme økologiske nisjane som oppstod varierte stort. 

Forskarar har lagt fram teoriar om at K-T-utryddinga oppstod på grunn av ei eller fleire katastrofale hendingar, som eit massivt asteroidenedslag eller auka vulkansk aktivitet. Fleire nedslagskrater og massive vulkanar i Deccan-trappene har vorte datert til omtrent tida då utryddinga skjedde. Desse geologiske hendingane kan ha redusert sollys og hindra fotosyntesen slik at økologien på jorda vart hardt råka. Andre forskarar meiner at utryddinga skjedde gradvis på grunn av endringar i havnivået eller klima.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cretaceous–Tertiary extinction event|Cretaceous–Tertiary extinction event]]» frå , den 23. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Hallgeir Brenden

**Hallgeir Brenden** () var ein norsk langrennsløpar frå Tørberget i Trysil. 

Under Vinter-OL 1952 på heimebane i Oslo, vann han olympisk gullmedalje i 18 km langrenn og sølvmedalje i 4 * 10 km stafett. Brenden vann enda ei gullmedalje ved 15 km langrenn i Vinter-OL 1956 og skaffa seg sølvmedalje i 4 x 10 km stafett under Vinter-OL 1960 i Squaw Valley.
3 gonger har Brenden vunne i Holmenkollrenna: 18 km i 1952 og 15 km i 1956 og 1963. Han er den einaste som har vunne 18 km og 15 km i både vinter-OL, verdsmeisterskapen og i Holmenkollen. 

I tillegg til langrenn konkurrerte Brenden også i friidrett. Her vart han noregsmeister på 3000 meter hinder både i 1953 og i 1954.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1951: Gullmedalje på 18 km i Narvik
*Ski-NM 1952: Gullmedalje på 18 km og 30 km i Porsgrunn
*Ski-NM 1953: Gullmedalje på 18 km i Trondheim
*Ski-NM 1955: Gullmedalje på 15 km og sølvmedalje på 30 km på Voss
*Ski-NM 1956: Gullmedalje på 15 km og 30 km i Drammen
*Ski-NM 1958: Sølvmedalje på 18 km og 30 km i Oslo
*Ski-NM 1959: Nr 6 på 50 km i Porsgrunn
*Ski-NM 1960: Gullmedalje på 15 km og bronsemedalje på 30 km i Nedre Eiker
*Ski-NM 1961: Gullmedalje på 30 km på Røros
*Ski-NM 1962: Nr 5 i 15 km i Skien
*Ski-NM 1963: Nr 5 på 30 km i Rælingen
*Ski-NM 1964: Nr 6 på 15 km på Voss

### Ymse
Brenden mottok Egebergs Ærespris og Morgenbladets gullmedalje i 1952. I 1955 vart Brenden tildelt Holmenkollmedaljen (delt med Kong Haakon VII, Veikko Hakulinen, og Sverre Stenersen). I 1956 vart han tildelt Fearnleys olympiske ærespris. Ein statue av Brenden vart avduka framfor Trysil rådhus den 16. februar 2002. Statuen er laga av bilethoggaren Skule Waksvik.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Vg.no:Hallgeir Brenden er død
Håkon Brusveen

**Håkon Brusveen** () var ein norsk langrennsløpar frå Vingrom i Lillehammer. Han vart olympisk meister 1960 på 15 kilometer.  

## Idrettsmann
Brusveen vart norsk meister fire gongar individuelt. Fyrste gongen på tremila i 1953, sidan på 15 km i 1957 og 1958, på 30 km i 1958. Under noregsmeisterskapen 1957 gjekk han Vingrom IL inn til siger i 3 x 10 km stafett.

Brusveen vann to medaljar i Vinter-OL 1960 i Squaw Valley: ein gullmedalje i 15 km og ein sølvmedalje i 4 x 10 km stafett. På stafetten gjekk Brusveen ankeretappen for det norske stafettlaget, saman med Harald Grønningen, Hallgeir Brenden og Einar Østby utgjorde han det norske mannskapet. Noreg leidde store delar av konkurransen, men etter ein knallhard spurt måtte Brusveen sjå seg slegen av finske Veikko Hakulinen med berre 0,8 sekundars margin.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1952: Nr 11 på 30 km i Porsgrunn
*Ski-NM 1953: Gullmedalje på 30 km i Trondheim
*Ski-NM 1954: Nr 6 på 15 km på Kongsvinger
*Ski-NM 1955: Bronsemedalje på 15 km på Voss
*Ski-NM 1956: Sølvmedalje på 15 km i Drammen
*Ski-NM 1957: Gullmedalje på 15 km i Mo i Rana
*Ski-NM 1958: Gullmedalje på 15 km og 30 km i Oslo
*Ski-NM 1959: Nr 5 på 50 km i Porsgrunn
*Ski-NM 1960: Nr 4 på 15 km i Nedre Eiker
*Ski-NM 1961: Bronsemedalje på 15 km på Røros
*Ski-NM 1962: Nr 10 i 15 km i Skien

## Ymse
I 1958 vart Brusveen tildelt Holmenkollmedaljen (saman med Inger Bjørnbakken) og i 1960 fekk han Morgenbladets gullmedalje for triumfen på 15 km under vinterleikane i Squaw Valley. 

Han var seinare ekspertkommentator for «Radiosporten» i NRK P1. I mange år samarbeidde han med Bjørge Lillelien som kommenterte frå langrennsstadion medan Brusveen kommenterte ute frå løypa.
Erling Evensen

**Erling Evensen** () var ein norsk langrennsløpar frå Ringsaker som konkurrerte på 1940-talet. Han vann bronse på 4 x 10 km stafett i Vinter-OL 1948 i St. Moritz.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1947: Gull på 15 km og 30 k m i Tistedalen - Gull i stafett med Hedmark
*Ski-NM 1948: Bronse i stafett med Hedmark. 
*Ski-NM 1950: Sølvmedalje i stafett med Hedmark

## Kjelder
*
Gunn-Rita Dahle Flesjå

**Gunn-Rita Dahle Flesjå** () er ein norsk terrengsyklist. Ho har deltatt i verdscupen i terrengsykling sidan 1995, og har vunne samanlagt heile fire gongar, 2003, 2004, 2005 og 2006. I 2004-sesongen vann ho alle ritt ho stilte opp i, og skaffa idretten sin stor publisitet i Noreg då ho vann OL-gull i Athen. I 2004 vart ho tildelt Aftenpostens Gullmedalje og ho vart kåra til «Årets kvinnelege idrettsutøvar» for 2006 under Idrettsgallaen 2007 i Hamar OL-amfi.

Flesjå kjem frå Bjørheimsbygd i Strand kommune, men er i dag busett i Smeaheia i Sandnes. Ho har utdanning i journalistikk ved Høgskolen i Stavanger, og er gift med trenaren sin, Kenneth Flesjå.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Nettsida til Gunn-Rita Dahle Flesjå
Kontinentalmargin

**Kontinentalmargin** er ei sone av havbotn som skil den tynne oseanskorpa frå den tjukke kontinentalskorpa. Kontinentalmarginar utgjer om lag 28 % av havområda.

Overgangen frå kontinental- til oseanskorpe skjer vanlegvis innanfor dei ytre delane av grensa eller marginen, kalla **kontinentalfot**. På havsida av grensa ligg djuphavsslette. Undervassdelen av kontinentalskorpa vert kalla kontinentalsokkel, som vanlegvis endar brått ved haveggen og går over til den bratte **kontinentalskråninga**. Kontinentalstiginga er eit område med slak stigning frå djuphavssletta og opp mot kontinentalskråninga. Kontinentalsokkelen utgjer om lag 20 % av kontinentalskorpa.   

Kanten av kontinentalmarginen vert nytta som grensa for internasjonalt godkjende nasjonale krav til undervassressursar i definsjonen av kontinentalsokkelen av Havrettstraktaten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Continental margin|Continental margin]]» frå ,  den 23. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Havbotnspreiing

**Havbotnsspreiing** eller **oseanspreiing** skjer ved midthavsryggane, der ny oseanskorpe vert danna ved vulkansk aktivitet og så gradvis flyttar seg bort frå ryggen. Havbotnsspreiing forklarar mellom anna kontinentaldrift i platetektonikkteorien.

Tidlegare teoriar (til dømes av Alfred Wegener) for kontinentaldrift var at at kontinenta «ploga» seg gjennom sjøen. Ideen om at det var havbotn sjølv som flyttar seg (og tar kontinenta med seg) ved at han utvidar seg vart lagt fram av Harry Hess frå Princeton University i 1960-åra. Teorien er i dag stort sett akseptert og fenomenet vert skapt av konveksjonsstraumar i den svake, øvre mantelen eller astenosfæren.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Seafloor spreading|Seafloor spreading]]» frå , den 23. august 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
Tor Grimsgard

**Tor Grimsgard** () var ein norsk spelemann frå Nes i Hallingdal. Han er rekna som ein stor stilskapar for spelet i Nedre Hallingdal. Han vart fødd på plassen Brattested i Nes, men kom til Grimsgard, Nesfjerdingen, i vaksen alder og tok namn etter garden.

Tor Grimsgard lærde mellom anna spel av Gudbrand Skjellerud, og var og mykje i lag med spelemenn frå Krødsherad og Numedal, mellom dei Gamle-Kleven, Ole Hakkelberg og Anders Ødegard. Slik kom han til å hente mange slåttar til Hallingdal som lever etter han der. I Nes var han mellom anna kjelde for Jørgen Husemoen, og Sevat Sataøen og Ola A. Strand frå Ål var og til Nes for å hente spel hjå Grimsgarden.

Tor Grimsgard hadde godt omdøme som spelemann. Han vart difor vald ut til å spela på opninga av Bergensbanen i 1909, med kong Haakon VII til stades. Slåtten han spela den gongen har sidan vore kalla «Kongelåtten».

Hardingfeleverket har berre tre slåttar skrivne opp beint etter Tor Grimsgard. Arne Bjørndal var i Hallingdal og skreiv ned slåttar om lag 1919, og desse slåttane er «Sevle'n» (nr 124a, B 354), ein variant av *[[Røyskatten]]*), *Grimsgarden*, (518a, B 350, ein variant av «Kolsruden»), og «Sylkjegulen» (521f, B Nye slåttar 47, ein variant av «Slidringen»). Elles er mange av slåttane til Sevat Sataøen etter Tor Grimsgard, mellom dei forma av Duft. Ei rekke slåttar etter Odd Bakkerud og Jørgen Husemoen kan og førast attende til Grimsgard.

Grimsgard skal og ha sett namn på springaren «Krullafuru», ein av dei mest særmerkte slåttane frå Hallingdal. Namnet vart sett på slåtten i møte med Ola A. Strand. Grimsgard er morbror til spelemannen Jørgen Husemoen.
Trias-jura-utryddinga

**Trias-jura-utryddinga** markerer grensa mellom trias og jura for 199,6 millionar år sidan, og er ein av dei store masseutryddingane i fanerozoikum, som truleg råka livet både på land og til sjøs. 20 % av alle marine familiar og alle store crurotarsi (ikkje-dinosauriske archosauria), enkelte attverande therapsidar og mange av dei store amfibia vart viska bort. Minst halvparten av artane ein kjenner til på jorda frå denne tida døydde ut. Hendinga opna ein økologisk nisje som let dinosaurane få dominerande roller i jura. Hendinga tok mindre enn 10&nbsp;000 år og skjedde like før superkontinentet Pangaea starta å bryte opp. 

Statistisk analyse av dei marine tapa på denne tida indikerer at årsaka til minken i mangfaldet meir var ein minke i artsdanning enn ein auke i utryddingar.

Fleire forklaringar er føreslått for denne hendinga, men alle av dei fører til fleire ubesvarte spørsmål: 
* Gradvis klimaendring eller svingingar i havnivå i løpet av sein trias. Detter forklarar ikkje den brå utryddinga av sjølivet.
* Asteroidenedslag, men det er ikkje funne nedslagskrater ved dette tidspunktet i grensa mellom trias og jura. 
* Massive vulkanutbrot, særleg flaumbasaltar i Den sentrale atlantiske magmatiske provinsen, som slapp ut karbondioksid og svoveldioksid, som ville skap anten global oppvarming (frå førstnemnde) eller avkjøling (frå sistnemnde). 

Den isotopiske samansettinga av fossile berglag frå sein trias og tidleg jura indikere ingen endringar av CO2-nivået i atmosfæren. Nyare funn viser derimot at det faktisk var ein auke i atmosfærisk CO2 i overgangen mellom trias og jura, og at sjølve masseutryddinga kunne ha kome av ein kombinasjon av vulkansk CO2 utgassing og katastrofal spalting av gasshydrat. Gasshydrat har òg vore føreslått som ei av mogelege årsaker til den største masseutryddinga gjennom tidene, den så kalla Store døden ved slutten av permtida.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Triassic–Jurassic extinction event|Triassic–Jurassic extinction event]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*

## Litteratur
* 
* 
* 
*
Tidleg trias

**Tidleg trias** (òg kalla **nedre trias**, **buntsandstein** eller **scythium**) er den første epoken i trias. Han strekkjer seg frå mellom 251 ± 0,4 millionar år sidan og 245 ± 1,5 millionar år sidan. Tidleg trias er delt inn aldrane indusium og olenekium. Perm-trias-utryddinga starta tidleg trias, som òg markerer starten på mesozoikum. 

Dei massive utryddingane som enda permtida og paleozoikum førte til særs stor motgang for dei overlevande artane. Mange typar korallar, armføtingar, molluskar, pigghudingar og andre virvellause dyr forsvann for alltid. Dei vanlegaste sjødyra med hardt skall i tidleg trias var toskjela skaldyr, sniglar, ammonoidar, echinoidar og eit par ledda armføtingar. Det vanlegaste landdyret var ein liten planteetande synapside kalla lystrosaurus. Faunaen i tidleg trias mangla mangfald og var relativ homogen gjennom heile epoken på grunn den omfattande utryddinga i starten. 

Klimaet i tidleg trias (særleg i indre område av Pangea) var generelt tørt og ørkenar spreidde seg over store område. Nær polane var det temperert klima. Det relativt varme klimaet i tidleg trias kan ha kome av omfattande vulkanutbrot som førte til auka global oppvarming og kanskje var årsaka til perm-trias-utryddinga. 

## Sjå òg
* Geologisk tidsskala

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Early Triassic|Early Triassic]]» frå ,  den 24. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*GeoWhen Database - Early Triassic
*Palaeos
*scotese.com
Mellomtrias

**Mellomtrias** (òg kalla **midtre trias** eller **muschelkalk**) er den andre av tre epokar i trias. Han strekkjer seg frå mellom 245 ± 1,5 millionar år sidan og 228 ± 2 millionar år sidan. Sein trias er delt inn aldrane anisium og ladinium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Middle Triassic|Middle Triassic]]» frå , den 24. august 2008.*
Indusium

**Indusium** (òg kalla **feixianguanium**) er den første alderen i tidleg trias. Han strekkjer seg frå mellom 251 ± 0,4 millionar år sidan og 249,7 ± 0,7 millionar år sidan. Alderen startar med perm-trias-utryddinga som enda permtida. Det globale biologiske mangfaldet var lågt gjennom heile denne alderen. Mykje av verda var livlaus, dekt av ørkenar, varm og tørr. Lystrosauridar og proterosuchidar var dei einaste landdyra som dominerte under indusium. Andre dyr, som ammonittar, fiskar, insekt og tetrapodar (cynodontar, amfibiar, krypdyr) var sjeldne. Både havet og innsjøane i indusium var oksygenfattige. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Induan|Induan]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Induan
* The Induan
Olenekium

**Olenekium** (òg kalla **yongningzhenium**) er den andre alderen i tidleg trias. Han strekkjer seg frå mellom 249,7 ± 0,7 millionar år sidan og 245 ± 0,7 millionar år sidan. Olenekium er igjen delt inn i smithium og spathium. Starten er definert til første gong ammonittane *[[hedenstroemia]]* eller *[[Meekoceras|Meekoceras gracilitatis]]* og conodonten *[[Neospathodus|Neospathodus waageni]]* dukkar opp. Slutten er definert til då slektene *[[Japonites]]*, *[[Paradanubites]]* og *[[Paracrochordiceras]]*, samt conodonten *[[Chiosella|Chiosella timorensis]]* dukkar opp. Archosauria, ei gruppe som utgjer krokodillar, flygeøgler, dinosaurar og til slutt fuglar, er krypdyr som først dukka opp frå archosauriformes under olenekium. 

Alderen er kalla opp etter Olenjok i Sibir. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Olenekian|Olenekian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Olenekian
Sein trias

**Sein trias**, **øvre trias** eller **keuper** er den tredje og siste epoken i trias. Han strekkjer seg frå mellom 228 ± 2 millionar år sidan og 199,6 ± 0,6 millionar år sidan. Sein trias er delt inn aldrane carnium, norium og rhaetium. 

Mange av dei første dinosaurane utvikla seg i sein trias, som *[[plateosaurus]]*, *[[coelophysis]]* og *[[eoraptor]]*.

## Frambrot
Frambrot frå sein trias finst i Schwaben, Franken, Alsace og Lorraine og Luxembourg, og strekkjer seg frå Basel på austsida av Rhinen til Hannover og vidare til England, Skottland og nordaustlege delar av Irland. I tillegg ser det ut til å ligge på sida av Massif Central i Frankrike og Pyreneane og Sardinia.

Funn frå rhaetikum er funne sør i Sverige, der dei nedre delane inneheld drivverdig kol, i Himalaya, Japan, Tibet, Burma, aust i Sibir og på Spitsbergen. Den øvre delen av Karroo-laget i Sør-Afrika og delar av Otapiri-laga på New Zealand er truleg frå rhaetikum. 

## Fossil
Sein trias er ikkje rik på fossil, og dei viktigaste plantene er sypress-liknande bartre (*[[Walchia]]*, *[[Voltziales|Voltzia]]*) og eit par kalamittar med former som *Equisetum arenaceum* og *Pterophyllum jaegeri*, *Avicula contorta*, *Protocardium rhaeticum*, *Terebratula gregaria*, *Myophoria costata*, *M. goldfassi* og *lingula tenuessima*, *Anoplophoria lettica* av virvellause dyr. Av fisk finn ein *ceratodus*, *hybodus* og *øepidotus*. 

Panserpadder har ein funne fotspor etter kalla *cheirotherium* og bein kalla *labyrinthodon*, *mastodonsaurus* og *capitosaurus*. Av krypdyr er *hyperodapedon*, *palaeosaurus*, *zanclodon*, *nothosaurus* og *belodon*. Dei første fossila av pattedyr dukkar òg opp i denne perioden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Late Triassic|Late Triassic]]» frå ,  den 24. august 2008.*
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - ''Late Triassic''


## Sjå òg
* Trias-jura-utryddinga
Anisium

**Anisium** er den første alderen i mellomtrias. Han strekkjer seg frå mellom 245 millionar år sidan og 237 millionar år sidan. Anisian kjem etter olenekium i tidleg trias og før ladinium i mellomtrias.

Dei tidlegaste dinosaurane som er funne kjem frå berglag frå anisium.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anisian|Anisian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene: *
Ladinium

**Ladinium** er den andre alderen i mellomtrias. Han strekkjer seg frå mellom 245 millionar år sidan og 237 millionar år sidan. Ladinium kjem etter anisium og før carnium i sein trias.

Mange virveldyr frå ladinium og carnium har vorte oppdaga i Paleorrota i Brasil: Rhynchosaurar, thecodontar, exaeretodontar, *[[staurikosaurus]]*, *[[guaibasaurus]]*, *[[saturnalia tupiniquim]]*, *[[sacisaurus]]*, *[[unaysaurus]]* og mange andre. Paleorrota ligg innanfor Santa Maria-formasjonen og Caturrita-formasjonen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ladinian|Ladinian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Ladinian
Carnium

**Carnium** er den første alderen i sein trias. Han strekkjer seg frå mellom 228,0 ± 2,0 millionar år sidan og 216,5 ± 2,0 millionar år sidan. Grensene er ikkje sett til masseutryddingar eller biotiske omveltingar, men klimatiske hendingar som skjedde under carnium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Carnian|Carnian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Gradstein F.M., Ogg J.G. and Smith A.G., 2004, A Geologic Time Scale 2004, Cambridge University Press.
* Broglio Loriga, C., and others, 1999, The Prati di Stuores/Stuores Wiesen section (Dolomites, Italy): a candidate Global Stratotype Section and Point for the Base of the Carnian stage. Rivista Italiana di Paleontologia e Stratigrafia, v. 105, p. 37-78.
* Furin, S., and others, 2006, High-precision U-Pb zircon age from the Triassic of Italy: Implications for the Triassic time scale and the Carnian origin of calcareous nannoplankton and dinosaurs. Geology, v. 34, s. 1009-1012.
Norium

**Norium** er den andre alderen i sein trias. Han strekkjer seg frå mellom 216,5 ± 2,0 millionar år sidan og 203,6 ± 1,5 millionar år sidan. Norium kjem etter carnium og før rhaetium i mellomtrias.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Norian|Norian]]» frå , den 24. august 2008.*
Rhaetium

**Rhaetium** er den siste alderen i trias. Han strekkjer seg frå mellom 203,6 ± 1,5 millionar år sidan og 199,6 ± 0,6 millionar år sidan. Rhaetium kjem etter norium i sein trias og før hettangium i jura.

På dette stadiet hadde superkontinentet Pangaea byrja å dele seg, men Atlanterhavet hadde ikkje danna seg enno. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rhaetian|Rhaetian]]» frå , den 24. august 2008.*
Flemming Davanger

**Flemming Davanger** () frå Bergen, er ein norsk curlingspelar som bur i Bærum. 

I sitt tredje Junior-VM i curling i 1983 spela Davanger toar med Pål Trulsen som skip, og vann sølv, etter finaletap for Canada med John Base i spissen. I 1986 spela Davanger sitt første VM i curling, som trear med Tormod Andreassen som skip. Dette VM enda med ein sjetteplass. Seinare same året vann dei bronse i Curling-EM i 1986. 

Hans neste internasjonale resultat var under Vinter-OL 1992, der curling var demonstrasjonsgrein. Her spela han saman med Tormod Andreassen igjen, og dei enda opp med sølv. Etter nokre dårlege resultat i VM flytta han og fekk Pål Trulsen som skip igjen. Deira første VM saman var i Curling-VM 1999, der dei enda opp på ein 5. plass. Året etter fekk dei ein 7. plass, men i Vinter-OL 2002 vann dei endeleg gull, og sølv i VM same året. 

Flemming Davanger har og fått bronse i Curling-VM 2003, bronse i Curling-EM 2004 og gull i EM 2005.

## Bakgrunnsstoff
*
Tidleg jura

**Tidleg jura** (i geologi kalla **nedra jura**, i Europa ofte kalla *lias*) er den tidlegaste av tre epokar i perioden jura. Tidleg jura startar like etter trias-jura-utryddinga (199,6 millionar år sidan) og endar ved starten av mellomjura for 175,6 millionar år sidan. 

Etter utryddinga var det lite liv att på jorda, så livet i denne perioden var nokså homogent. Ammonittar, som nesten hadde døydd ut i utryddinga utvikla seg raskt og fylte mange tomme nisjar. Mange marine krypdyr utvikla seg i perioden, som fiskeøgler og svaneøgler. På landjorda dukka fleire nye typar dinosaurar opp, heterodontosaurids, scelidosaurus, stegosaurar og tetanurae, og slo seg saman med grupper som podokesaurus, prosauropoda og sauropodar som hadde overlevd sidan trias. I lag med desse var små kjøtetarar som sphenosuchia og protosuchus. I lufta erstta nye typar flygeøgler dei som døydde ut i slutten av trias. I underskogen var det forskjellige former for tidlege pattedyr. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Early Jurassic|Early Jurassic]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** A. Morley Davies *An Introduction to Palaeontology*, Thomas Murby & Co., London 
*** House, M.R. (1993) *Geology of The Dorset Coast*, The Geologists' Association.
*** Simms, M.J.,Chidlaw, N., Morton, N. og Page, K.N.(2004) *British Lower Jurassic Stratigraphy*, Geological Conservation Review Series, No.30, Joint Nature Conservation Committee, Peterborough.


## Bakgrunnsstoff
* Tidleg jura - Palaeos
Oluf Wesmann-Kjær

**Oluf Wesmann-Kjær** () var ein norsk skyttar frå Nannestad som konkurrerte på byrjinga av nittenhundretalet. Han deltok i skyting under Sommar-OL 1920 i Antwerpen og Sommar-OL 1924 i Paris. I 1924 deltok han i øvingane trap, individuelt og lag.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oluf Wesmann-Kjær|Oluf Wesmann-Kjær]]» frå ,  den 12. september 2010.*
Mellomjura

**Mellomjura** (i geologi kalla **midtre jura**, i Europa ofte kalla *dogger*) er den andre av tre epokar i perioden jura. Han varte i perioden frå 176 til 161 millionar år sidan. 

## Paleogeografi
Pangaea byrja å dele seg i Laurasia og Gondwana og Atlanterhavet oppstod. Tektonisk aktivitet aust i Laurasia ved at Kimmeria kolliderer med sørkysten av Laurasia lukkar Paleo-Tethys-havet fullstendig.

## Liv
Sjødyra blømde i løpet av denne epoken med dyr som ammonittar og toskjela skaldyr. Fiskeøgler er framleis vanlege, men er ikkje like mangfaldige som tidlegare, medan marine rovdyr som pliosaurar voks til same storleik som spekkhoggarar og større. Svaneøgler vart vanlege på denne tida og metriorhynchide krokodillar dukkar opp for første gong. 

På land utvikla nye dinosaurtypar seg, som cetiosaurus, brachiosaurus, megalosaurus og hypsilophodontar.

Etterkomarar av therapsidar, cynodontar, treivst framleis ved sidan av dinosaurane, sjølv om dei stort sett var på storleik med mus. Ei gruppe cynodontar, trithelodontar, vart sjeldnare og døydde til slutt ut mot slutten av epoken. Tritylodontar var framleis vanlege. Det var i denne epoken at dei «verkelege» pattedyra utvikla seg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Middle Jurassic|Middle Jurassic]]» frå ,  den 24. august 2008.*
Sein jura

**Sein jura** (i geologi kalla **øvre jura**, i Europa ofte kalla *malm*) er den siste av tre epokar i perioden jura. Han varte frå 161,2± 4,0 til 145,5 ± 4,0 millionar år sidan.

## Inndeling
Sein jura er delt inn i tre aldrar:

## Paleogeografi
Pangaea delte seg opp i dei to superkontinenta Laurasia i nord og Gondwana i sør. Dette førte til Atlanterhavet vart danna, men det var på denne tida smalt. 

## Liv
Periodne er kjend for mange kjende dinosaurar, som sauropodar, therapodar, thyreophorar og ornithopodar. Andre dyr, som krokodillar og dei første fuglane, dukkar opp for første gong i jura. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Late Jurassic|Late Jurassic]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* 
*
Fuglearten møllar

**Møllar** (*Curruca curruca*, òg *Sylvia curruca*) er ein liten sporvefugl i songarfamilien, Sylviidae.
Arten hekkar i temperert sone av vestlege og sentrale Palearktisk og overvintrar i tropane i Afrika, Den arabiske halvøya og sørlege og vestlege Asia. I Noreg hekkar han nord til Helgeland.

## Skildring
Møllar har ei kroppslengde på 12,5 til 14 centimeter og er soleis litt større enn den meir kjente lauvsongar. Han er kompakt bygd med relativt kort stjert i høve til andre artar i slekta *[[Curruca]]*. Oversida er brungrå, undersida er lys gråleg til lys beige, strupen og undergumpen kvit. Hovudet og stjerten er blygrå og beina mørk grå. Nokre individ kan ha ein lys ring rundt auga. Kjønna er like.

Songen blir innleid med pludring etterfølgd av ei klaprande og høglydd serie av tonar omtrent som  «tell-tell-tell-tell-tell». Fuglar på trekk ropar ofte «tje-tje-tje».

Utbreiingsområdet til møllar inkluderer sørlege Fennoskandia, Storbritannia, nordaustlege Frankrike, Nord-Italia, Balkan og austover så langt aust som omtrent Jakutsk ved elva Lena i Russland. 
I Noreg finn ein møllar som hekkefugl i hovudsak på Austlandet og Sørlandet, òg nordover gjennom Trøndelag og inn i Helgeland. På Vestlandet manglar han mellom Hardangerfjorden og Nordfjorden. Habitatet i hekketida er opne område ved skogkantar med låg buskvegetasjon der dei kan finne dekke, også innanfor hagar og beitemarker. I Alpane har dei vore registrerte opptil 2650 moh. Alle bestandar er trekkfuglar.

Den globale populasjonen er estimert til mellom 21 og 36 millionar modne individ, av desse hekkar 44&nbsp;000 til 80&nbsp;000 i Noreg. Den globale bestanden er trudd å vere stabil. Arten er derfor klassifisert som livskraftig, LC.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Størkersen, Ø. R. 1994: Møller ''Sylvia curruca''. S. 388 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu.
Hettangium

**Hettangium** er den første alderen i epoken tidleg jura. Han varte frå 199,6 ± 0,6 til 196,5 ± 1 millionar år sidan. Han kom før rhaetium i trias og før sinemurium.

Alderen har fått namn etter Hettange-Grande, ein by nord i Frankrike, like sør for grensa til Luxembourg langs hovudvegen frå Luxembourg by til Metz.

I Europa vert denne perioden i lag med sinemurium òg kalla *nedre eller [[blå lias]]*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Hettangian
Sinemurium

**Sinemurium** er den andre alderen i epoken tidleg jura. Han varte frå 196,5 ± 2 til 189,6 ± 1,5 millionar år sidan. 

Alderen har fått namn frå byen Semur-en-Brionnais, nær Sancerre i øvre Loiredalen. Det kalkhaldige jordsmonnet danna av kalkstein frå jura er delvis årsaka til karakteren i den klassiske Sancerrevinen.

I Europa vert denne perioden i lag med den føregåande hettangium stundom kalla *nedre (eller blå) lias*

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sinemurian|Sinemurian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** http://www.stratigraphy.org/geowhen/stages/Sinemurian.html GeoWhen Database - Sinemurian]
Pliensbachium

**Pliensbachium** er ein alder i epoken tidleg jura. Han varte frå 189,6 ± 1,5 til 183 ± 1,5 millionar år sidan. 

Alderen er kalla opp etter byen Pliensbach, om lag 30 km aust for Stuttgart i Tyskland. Mineral og fossil frå regionen er på utstilling i eit museum i Göppingen. Pliensbachium enda med ei masseutrydding kalla den toarkiske omveltinga.

I Europa vert denne perioden òg stundom kalla *mellom lias*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pliensbachian|Pliensbachian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Pliensbachian
Toarcium

**Toarcium** er den fjerde og siste alderen i epoken tidleg jura. Han varte frå 183 til 175 millionar år sidan. 

Toarcium startar med den toarkiske omveltinga, ei masseutrydding som markerer grensa mellom toarcium og den førre alderne pliensbachium. Toarcium har fått namnet sitt etter byen Thouars, like sør for Saumur i Loiredalen i Frankrike.

I Europa vert denne alderen òg kalla *øvre lias*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Toarcian|Toarcian]]» frå , den 24. august 2008.*
Den toarkiske omveltinga

**Den toarkiske omveltinga** eller **den toarkiske utryddinga** var ei bølgje med utryddingar som markerte slutten på alderen pliensbachium og starten på toarcium i tidleg jura, for om lag 183 millionar år sidan. 

Hendinga råka særleg sjølivet og mest molluskar som ammonittar. og dette skjedde globalt. Ein har funne spor som tyder på at oksygenfattig vatn frå hava flaut opp mot overflata, samt at det var mykje vulkansk aktivitet frå Karoo-Ferrar-utbrota i denne perioden.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Toarcian turnover|Toarcian turnover]]» frå , den 24. august 2008.*
Aalenium

**Aalenium** er den første alderen i epoken mellomjura. Han varte frå 175,6 til 171,6 millionar år sidan. Han kom før toarcium i tidleg jura og før bajocium.

Alderen er kalla opp etter byen Aalen, om lag 100 km aust for Stuttgart i Tyskland. Byen ligg sørvest i Jurafjella.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aalenian|Aalenian]]» frå , den 24. august 2008.*
Bajocium

**Bajocium** er den andre alderen i epoken mellomjura. Han varte frå 171,6 til 167,7 millionar år sidan. Han kom etter aalenium i og før bathonium i same epoke.

Alderne er kalla opp etter byen Bayeux i Normandie i Frankrike.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bajocian|Bajocian]]» frå , den 24. august 2008.*
Bathonium

**Bathonium** er den tredje alderen i epoken mellomjura. Han varte frå 167,7 til 164,7 millionar år sidan. Han kom før bajocium i og før callovium i same epoke.

Alderen er kalla opp etter Bath, ein kurstad i England bygd på kalkstein frå jura. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bathonian|Bathonian]]» frå , den 24. august 2008.*
Callovium

**Callovium** er den siste alderen i epoken mellomjura. Han varte frå 164,7 ± 4,0 til 161,2 ± 4,0 millionar år sidan. 

Alderen har fått namn etter ei gammal staving av Kellaways Bridge, 3 km nordaust for Chippenham i Wiltshire i England.


Peltoceras_solidum_Israel.JPG|*Peltoceras solidum* i Israel.
Rhomboteuthis lehmani.jpg|*Rhomboteuthis lehmani* i La Voulte-sur-Rhône i Frankrike.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Callovian|Callovian]]» frå , den 24. august 2008.*
Ole Ellefsæter

**Ole Martin Ellefsæter** () var ein norsk langrennsløpar og friidrettsutøvar. Ellefsæter var fødd på Furnes i Ringsaker. 

Under verdsmeisterskapen på ski i Oslo i 1966 vann Ellefsæter gull på 4 x 10 km stafett, og sølv på 15 km. Han vann to gullmedaljar under Vinter-OL 1968 i Grenoble, både 50 km og 4 x 10 km stafett. I 1971 vart han den første nordmannen til å vinne Vasaloppet. Av norske utøvarar er det berre Anders og Jørgen Aukland som elles har vunne dette løpet. 

Ellefsæter deltok òg i friidrett og vann 3 000 meter hinder heile 6 gongar på rad under noregsmeisterskapa 1960-1965. Han hadde ei personleg bestetid på 8:43.8 minutt, som han oppnådde på Bislett stadion i juni 1962. 

Ole Ellefsæter vart tildelt Egebergs Ærespris i 1965 og Holmenkollmedaljen i 1967, som han delte med Toini Gustafsson. I tillegg fekk han Fearnleys olympiske ærespris etter OL i 1968.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Statistikk hjå fis-ski.com 
* Vinnere av Holmenkollrennene - pdf 
* Holmenkollmedaljen - pdf
Oxfordium

**Oxfordium** er den første alderen i epoken sein jura. Han varte frå 161,2 ± 4 til 155,7 ± 4 millionar år sidan. 

Alderen har fått namn etter byen Oxford i England.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oxfordian stage|Oxfordian stage]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database — Oxfordian
Alfred Hitchcock

**Sir Alfred Joseph Hitchcock** () var ein britisk filmregissør frå Leytonstone i London. To av dei mest kjende filmane hans er *Psycho* og *Fuglane*.

Han vart slådd til riddar kort tid før han døydde i i Los Angeles, USA i 1980. Han har fått to stjerner på Hollywood Walk of Fame.

Alfred Hitchcock vart kjent for eit stort publikum over heile verda med TV-seriane *[[Alfred Hitchcock Presents]]* og *[[The Alfred Hitchcock Hour]]*. Før og etter kvar episode kommenterte han episoden på humoristisk og ofte smågrotesk vis.

## Mest kjende filmar
* *The Lodger* (1926) (*Hvem?*)
* *Blackmail* (1929)
* *The Man Who Knew Too Much* (1934) (*Mannen som visste for meget*)
* *The 39 Steps* (1935) (*Mannen som visste alt*)
* *Young and Innocent* (1938)
* *The Lady Vanishes* (1938) (*En kvinne forsvinner*)
* *Rebecca* (1940)
* *Foreign Correspondent* (1940) (*Kriminalreporter Jones*)
* *Suspicion* (1941)
* *Saboteur* (1942)
* *Shadow of a Doubt* (1943) (*I tvilens skygge*)
* *Lifeboat* (1944) (*Livbåt*)
* *Spellbound* (1945) (*Trollbundet*)
* *Notorious* (1946)
* *[[Rope]]* (1948) (*Repet*)
* *Strangers on a Train* (1951) (*Farlig reisefølge*)
* *Dial M For Murder* (1954) (*Ring politiet*)
* *Rear Window* (1954) (*Vinduet mot bakgården*)
* *To Catch A Thief* (1955) (*Tyv fanger tyv*)
* *The Trouble With Harry* (1955) (*Men... hvem myrdet Harry?*)
* *[[The Man Who Knew Too Much]]* (1956, gjeninnspilling fra 1934) (*Mannen som visste for meget*)
* *Vertigo* (1958)
* *[[North by Northwest]]* (1959 (*Med hjertet i halsen*)
* *Psycho* (1960)
* *[[The Birds]]* (1963) (*Fuglene*)
* *Marnie* (1964)
* *Torn Curtain* (1966) (*Full alarm*)
* *[[Topaz]]* (1969)
* *[[Frenzy]]* (1971)
* *The Family Plot* (1976) (*Arven*)
Kimmeridgium

**Kimmeridgium** er den andre alderen i epoken sein jura. Han varte frå 155,7 ± 4 til 150,8 ± 4 millionar år sidan. Kimmeridgium kjem etter oxfordium og før tithonium.

Alderen har fått namn etter landsbyen Kimmeridge på kysten av Dorset i England der dei største frambrota frå denne alderen finst. 

Kimmeridgeleire er kjelda for om lag 95 % av petroleumen i Nordsjøen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kimmeridgian|Kimmeridgian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Kimmeridgian
Tithonium

**Tithonium** er den siste alderen i epoken sein jura og heile jura. Han varte frå 150,8 ± 4 til 145,5 ± 4 millionar år sidan. Han vart etterfølgd av berriasium i tidleg krit.

Namnet er uvanleg for ein geologisk alder fordi det kjem frå gresk mytologi. Tithonus var son til Laomedon av Troja. Han vart forelska i Eos, den greske gudinna for daggry og namnet vart nytta i stratigrafien fordi denne alderen ligg hand i hand med byrjinga (daggry) av krit.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tithonian|Tithonian]]» frå , den 24. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** GeoWhen Database - Tithonian