open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dialektkontinuum

Eit **dialektkontinuum** er ei rekkje av dialektar som er slik at alle talarane av nabodialektar forstår kvarandre, men likevel slik at dialektar langt frå kvarandre i kontinuumet ikkje er forståelege seg i mellom. 

Eit klassisk døme på dialektkontinuum er dei samiske språka for 50 år sidan. Samiske nabodialektar er gjensidig forståelege, men språk som er skilde frå kvarandre, som nordsamisk og sørsamisk, er ikkje gjensidig forståelege. Eit anna er dei romanske språka, der t.d. galisisk er eit mellomsteg mellom portugisisk og kastiljansk, og språket i Aostadalen eit mellomsteg mellom fransk og italiensk.

## Kjelder
Grankrossnebb

**Grankrossnebb** (grankorsnebb) er fuglar i finkefamilien (*Fringillidae*). Han er ein flyttfugl.

Grankrossnebben er 16 cm og har eit vengespenn på 27-30 cm. Han er ein stor, tettbygd fink med eit tjukt, kryssa nebb.

Dei mørkebrune vengene og stjerten og den fargerike overgumpen er tydelege i flukt. Hannen er raud, med rosa-raud overgump; hoa er grågrøn med gulgrøn overgump. 

Grankrossnebben lokkar med ein høg, metallisk, stakkato *glipp-glipp-glipp*.
Han liknar på skottekrossnebb (i Skottland) og furukrossneb (Fennoskandia).

Føda er mest granfrø. Grankrossnebben legg oftast egg i februar—mars. 
Han er vanleg over heile Noreg viss frøsettinga er god. 

## Galleri

Grankrossnebb i snøen.jpg|Grankrossnebb i snøen. 
Drinkende en zittende kruisbekken-4961837.webm |Film
Loxia curvirostra poliogyna MHNT.ZOO.2010.11.220 Tébessa.jpg|Egg


## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Anarchy Online

**Anarchy Online** (AO) er eit norsk vevbasert datarollespel for fleire spelarar, sokalla MMORPG. Det vart utvikla av Funcom og lansert 27. juni 2001. Spelet har ei science fiction-setting og utspelar seg på planeten *Rubi-Ka* fra året 29475. Plottet konsentrerer seg om konflikten mellom eit monopolistisk og griskt selskap, *Omni-Tek* og opprørarane, som i eit samleomgrep vert kalla *Clans*. I tillegg finst det ein nøytral gruppe, *Neutrals*, for dei som ikkje ynskjer å ta side i konflikten.

I seinare tid har spelet vorte utvida med bonustillegget (eng. *boosterpack*) *The Notum Wars* (2002) og ekspansjonane *The Shadowlands* (2003) og *Alien Invasion* (2004). Ein ny ekspansjon ved namn *Lost Eden* vart annonsert den 6. mai 2005.
Kvitkål

**Kvitkål** (*[[Brassica oleracea]], convar. capitata var. [[alba]]*) er det vanlegaste kålslaget i Noreg og ein av dei vanlegaste grønsakene å dyrka i verda. Det er også den vanlegaste kåltypen  i Noreg.

Omgrept blir ofte brukt synonymt med hovudkål, men kan også brukast for å skilja det frå til dømes raudkål. Kvitkål er ein toårig plante, men blir dyrka som eittårig grønsak. Planten dannar store hovud med blad som sit tett saman og gjerne er lyse, tilmed kvitlege, inni hovudet.

Hovudet kan lagrast lenge etter innhausting, og er dermed ofte tilgjengeleg året rundt.

Kål har vore brukt som lækjemiddel for ei rekkje helseproblem, som betennelsar, fordøyingsproblem og «ureiningar i blodet».

## Kjelder
Maktoum bin Rashid Al Maktoum

Sjeik **Maktoum bin Rashid Al Maktoum** () var ein visepresident og statsminister Dei sameinte arabiske emirata, i tillegg til å vere emiren av Dubai.

Maktoum var fødd i Dubai. Han vart statsminister for fyrste gong frå 9. desember 1971 til 25. april 1979, då han vart bytta ut med far sin, sjeik Rashid bin Saeed Al Maktoum. Då faren døydde 7. oktober 1990 vart han nok ein gong statsminister, og tok òg over rolla som overhovud i Dubai. Han beheldt begge desse stillingane fram til han døydde 4. januar 2006.

Maktoum var òg fungerande president i Dei sameinte arabiske emirata i ein veldig kort periode, frå 2. til 3. november 2004, dvs. i perioden etter sjeik Zayed bin Sultan Al Nahayan sin død og sjeik Khalifa bin Zayed Al Nahayan vart utnemnd til president, 4. november 2004.

Maktoum døydde morgonen 4. januar 2006 av eit hjarteinfarkt medan han var på besøk i Australia. Bror hans, sjeik Mohammed bin Rashid Al Maktoum, tok over som overhovud i Dubai.
Atlanterhavsmuren

**Atlanterhavsmuren**, tysk **Atlantikwall**, er ei nemning på ei line av festningsverk vest i Europa, langs kysten mot Atlanterhavet. Festningsverka vart bygde under andre verdskrigen for å hindra åtak på land okkupert av Tyskland. I dag står framleis mange bunkerar og steinblokker som skulle hindra pansertankar i å invadera, på folkemunne kalla **Hitlertenner**, 

Atlanterhavsmuren er kring 2&nbsp;685 km lang, og kan fylgjast ved kysten av Frankrike, Belgia, Nederland, Tyskland, Danmark og Noreg. Bygginga fann stad for det meste i tida frå 1942 til 1944, men ein fekk ikkje bygd alt det var planar om. 

## Sjå òg
* Festung Norwegen

## Bakgrunnsstoff
* Bunker Pictures - Pictures, locations, information about bunkers from WW2, The Atlantikwall and the Cold War
Fi

**Fi** eller **phi** (*Φ*, *φ*) er den tjueførste bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *P* i det latinske alfabetet. Den opphavlege lydverdien av bokstaven var ein aspirert p-lyd , men i moderne gresk blir bokstaven uttala f. 

## φ i matematikken
I matematikken er *talet* φ lik \varphi = {1 + \sqrt{5} \over 2}\approx\ 1,618\ 033\ 989, som er det det gylne snittet. 

## Sjå òg
* Phi Phi-øyane
APA-stil

**APA** er ei nemning på eit vidkjend format for forskingsartiklar, særleg innan samfunnsvitskapane. Formatet seier mellom anna korleis overskrifter skal lagast og organiserast, korleis sitat og referansar skal formaterast, og korleis ein skal ordna tabellar, figurar, fotnoter og vedlegg.

APA viser til American Psychological Association, hovudorganisasjonen for akademikarar innan psykologi i USA. Organisasjonen gjev ut *The Publication Manual of the American Psychological Association*, ei bok på over 400 sider som definerer stilen.
Presse

**Presse** er eit fleirtydig omgrep som har med verbet *å pressa* å gjera. Det kan mellom anna visa til:

* Ei trykkepresse og i overført tyding alt trykka massemedia
* Ei klespresse som gjev klede foldar og glattar ut rynker
* Ei vinpresse som pressar druer for å laga vin
George Berkeley

**George Berkeley** () var ein angloirsk filosof, kjend for ein ekstrem empirisme. Berkeley var påverka av ideane i opplysingstida. Han høyrde til den britiske empiriske retninga som står i motsetnad til særleg fransk rasjonalisme. Slik kan han knytast til filosofane John Locke og David Hume, som til saman vert kalla *dei engelske empiristane*.

## Livssoge
Berkeley var fødd i Kilkenny i Irland. Han utdanna seg ved Trinity College i Dublin, der han tok mastergrad i 1707 og doktorgrad i 1721. Det var også her han var tilsett fram til han blei domprost i Derry i 1724. Han drog til Rhode Island på Bermuda for å grunnleggja eit universitet der i 1728, men vende tilbake i 1732 ettersom han ikkje fekk fleire pengar frå heimlandet. I 1734 blei han biskop av Cloyne.

## Filosofi
Berkeley hevda at me ikkje kan seia noko anna om objekta i verda enn at me sansar dei. Kva som ligg bakanfor sansinga kan me ikkje seia (jamfør Immanuel Kant).

Ein konsekvens er at den ytre verda eigentleg ikkje finst anna enn som sansa, eit syn som leier mot solipsisme. Som døme må eit tre verta sansa av nokon, elles kan det ikkje eksistera. Når Berkeley ikkje gjekk så langt som til solipsisme, kjem det av to ting. For det første må me tru at andre menneske oppfattar omtrent det same som ein sjølv oppfattar av verda. Når ein talar om eit tre, vil semja om korleis det ser ut, plassering osb vera såpass lik at det ikkje gjev god meining å tru at det ikkje er ein sams røyndom bak sanseinntrykka. For det andre, som en fylgje, vil treet då eksistera berre fordi det blir sansa heile tida, uavbrote. Og den som sansar er då Gud, som det for biskop Berkely stod sentralt å prova fanst.

## Skrifter
* 1709 - *An Essay towards a New Theory of Vision*
* 1710 - *A Treatise concerning the Principles of Human Knowledge,*
* 1712 - *Passive Obedience*
* 1713 - *Three Dialogues between Hylas and Philonous*

## Bakgrunnsstoff
* The Internet Encyclopedia of Philosophy 
* Andra dialogen mellan Hylas och Philonous
* Philosophy Pages
Martin Heinrich Klaproth

**Martin Heinrich Klaproth** () var ein tysk kjemikar som oppdaga dei tre grunnstoffa 
uran, zirkonium og titan.

Klaproth gjorde mykje for å forbetra og systematisera framgangsmåtane innan analytisk kjemi og mineralogi. Gjennom arbeidet sitt både oppdaga og identifiserte han grunnstoffa uran, zirkonium og titan. Han fann òg fram til oppbygginga av fleire samansette stoff, mellom anna dei som inneheldt dei nyleg oppdaga grunnstoffa tellur, strontium, cerium og krom.

Vitskapsmannen som skulle bli leiande innan kjemifaget i Tyskland starta som apotekar. Han var fødd i Wernigerode og hadde først assistentjobbar i apotek i Quedlinburg, Hannover, Berlin og Danzig (Gdańsk) før han slo seg ned i Berlin som styrar av eit apotek i 1771. Etter å ha gifta seg med den velståande Christiane Sophie Lehmann, niesa til apotekaren Andreas Sigismund Marggraf, blei han eigar av *Bären-Apotheke* i byen i 1780.

Frå 1782 var Klaproth tilsett ved Ober-Collegium Medicum, og fem år seinare blei han førelesar i kjemi for det kongelege prøyssiske artilleriet. Då Humboldt-universitet i Berlin blei grunnlagd i 1810 blei han utnemnd til professor i kjemi.

Martin Klaproth blei ramma av slag første nyttårsdag og døydde i Berlin.

Sonen hans, Heinrich Julius Klaproth, hadde gått mot faren sin vilje og blei ein orientalist og oppdagar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Martin Heinrich Klaproth|Martin Heinrich Klaproth]]» frå , og «[[:de:Martin Heinrich Klaproth|Martin Heinrich Klaproth]]» frå  den 29. januar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
Høgnorskrørsla

**Høgnorskrørsla** er den delen av målrørsla som arbeider for høgnorsk. Høgnorskrørsla arbeider for å lyfta fram ein nynorsk som ligg nær Ivar Aasen sin skriftnormal. Høgnorskrørsla er organisert i samskipnaden Ivar Aasen-sambandet. Dei to største lokallaga er Høgnorskringen i Oslo og Vestmannalaget i Bergen. I 2004 drog nokre av dei sentrale aktivistane seg ut or den organiserte høgnorskrørsla for å byggja opp eit nytt høgnorskaktivistmiljø kring det sjølvstendige bladet Målmannen.

## Historie
Innan rørsla er det ulike meiningar om kva skriftnormal som skal nyttast, men mange har rettskrivinga av 1917 som ei rettesnor. Sams for høgnorskrørsla er at ein ser på rettskrivinga av 1938 som eit brot med den tradisjonelle nynorsknormeringa som Aasen la grunnlag for. Då rettskrivinga av 1938 vart innført av styresmaktene i Noreg, var fleirtalet i målrørsla motstandarar av den nye rettskrivinga.

På 1940- og 1950-talet vart det fleire av dei innan målrørsla som ynskte ei utvikling i retning samnorsk. Etter ein hard målstrid på 1950-talet gjekk arbeidet for høgnorsk på 1960-talet inn i ein dødbolk. I 1971 gjekk dei siste høgnorskaktivistane ut av Noregs Mållag, av di dei ikkje nådde fram med synsmåtane sine der. I 1965 vart det sjølvstendige sambandet Ivar Aasen-sambandet oppretta. Eit mål var å samla dei som ynskte å arbeida for høgnorsk utanom Noregs Mållag. Vestmannalaget i Bergen vart ei drivande kraft i arbeidet for høgnorsk. Eit forsøk på å få ny framgang for høgnorskrørsla vart innleia på 1980-talet med utgjeving av bladet Vestmannen. Vestmannen var lenge det einaste bladet på høgnorsk, og fungerte som eit sams blad for heile høgnorskrørsla, i tillegg til å vera meldingsblad for Vestmannalaget.

På midten av 1990-talet vart det meir aktivitet i det meir eller mindre sovande Ivar Aasen-sambandet. Det vart mellom anna skipa til årlege konferansar og seminar. I 1996 var Ivar Aasen-sambandet medtilskipar for Norsk Målungdom sin Aasen-konferanse. Seinare vart «Høgnorskdagane på Sunnmøre» eit årvisst tiltak. På 2000-talet er det vorte skipa til årlege høgnorsksamlingar i Bergen og Oslo med støtte fra Halldor O. Opedals fond for målreising og måldyrking. Den siste konferansen vart halden i Oslo i 2003.

Auken i aktivitet kom av at fleire unge vart med i rørsla. Med auka aktivitet kom det òg ulike meiningar om korleis arbeidet skulle drivast. Etter kvart utvikla ordskiftet seg til ein strid. 
Striden toppa seg i 2002 med striden om bladet Vestmannen. 
Nokre aktivistar samla seg om høgnorskbladet Målmannen, i konkurranse med Vestmannen. 
Andre aktivistar samla seg om Høgnorskringen, som gjev ut meldingsbladet Høgnorsknytt i tillegg til Norsk Årbok.

## Bakgrunnsstoff
* Ivar Aasen-sambandet 
* Høgnorskringen
* Høgnorsk eller flatnorsk? Av Torleiv Hannaas
* ''Høgnorskportalen'' www.sambandet.no
* Bladet ''Målmannen''
Frank Hsieh

**Frank Chang-ting Hsieh** () er ein taiwansk politikar for det demokratiske framstegspartiet. Han var statsminister av Taiwan frå 2005 til 2006.

Hsieh er fødd i Taipei og utdanna jurist ved det nasjonale universitetet i Taiwan og universitetet i Kyoto. Han praktiserte juss frå 1969 til 1981 før han byrja med politikk på heiltid.

Etter to periodar som bystyrerepresentant i Taipei frå 1981 til 1988 blei Hsieh med i den taiwanske nasjonalforsamlinga i 1989, då som representant for det demokratiske framstegspartiet som han hadde vore med på å starta og namngje i 1986. I 1996&ndash;1997 leia han eit fjernsynsprogram på TVBS.

Frank Hsieh stilte som visepresidentkandidat til presidentvalet i 1996 saman med Peng Ming-min og kom då på andre plass med 21,1 % av stemmane. To år seinare blei han vald til borgarmeister av Kaohsiung, ei stilling han sat i heilt til han blei utnemnd som statsminister i 2005. Hsieh var partileiar frå 2000 til 2002.

Han blei utnemnd til statsminister av Taiwan den 1. februar 2005, og melde at han vil seia frå seg stillinga den 17. januar 2006. Hsieh sa frå seg statsministerstillinga som følgje av dårlege resultat for partiet hans i lokalvala i desember 2005.

## Kjelder
* BBC

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Frank Hsieh|Frank Hsieh]]» frå ,  den 18. januar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Humle

**Humle** (*Humulus lupulus*) er ei fleirårig slyngplante som høyrer til hampfamilien (*Cannabidaceae*). Humle kan verte 6-7 meter høg, og visnar ned til rota kvar vinter.
Planta veks fort; når veksten er på det kraftigaste kan planta vekse opp mot 20 cm i døgnet.

Humle veks vilt over store delar av Noreg, og har dessuten vore dyrka i fleire hundre år. Planta vert brukt som medisinplante, men er mest kjend fordi ho vert brukt til ølbrygging. Humle kan føre til akutt hypotermi hos hundar og kattar.

## Frå gamalt
I Frostatingslova heiter det at den som tok humle frå annan manns hage, laut svara verdet og bøter attpå. På denne tida var det òg påbode å bryggje øl til jonsok og jol.

## Bakgrunnsstoff
Alfa

**Alfa** (*Α*, *α*) er den første bokstaven i det greske alfabetet. I nygresk språk står alfa for vokalen [**a**] og vert uttalt tilnærma likt vokalen og den latinske bokstaven *A* i norsk språk.

Bokstaven og namnet alfa vert brukt i mange samanhengar utanom gresk språk, ofte i tydinga «den første»:

* Alfabet; er sett saman av dei to første bokstavane i det greske alfabetet, alfa og beta
* I ymse uttrykk, som jonisk «alfa og omega» («det første og det siste»)

## Naturvitskap
* I astronomi: den lysaste stjerna eit stjerneteikn (til dømes Alfa Centauri; hovudstjerna i det næraste nabostjernesystemet vårt, omtrent 4,3 lysår unna)
* I åtferdsbiologi: Alfa-hannen/-hoa er det leiande individet i ein flokk, til dømes ein ulveflokk
* I fysikk: 
** eit mål på dei elektromagnetiske kreftene som held dei grunnleggande byggesteinane i materien saman
** alfastråling er radioaktiv stråling
* I medisin: mange samanhengar, td. alfablokkar (blokkerer alfa-reseptorar)

## Kultur
* Transport:
** Alfa Romeo; heitte opphavleg berre ALFA – *Anonima Lombarda Fabbrica Automobili*, men skifta namn til Alfa Romeo I 1915 då Nicola Romeo tok over fabrikken
** Ubåtar: ein klasse ubåtar heiter «Alfa-klassen»
* Datavitskap:
** Krøllalfa: @
* Alfa-versjonen av programvare er ein tidleg versjon som til dømes vert nytta til interne testføremål
* Underhaldning:
** Alfa er ein figur i TV-serien *[[Sesam Stasjon]]*
Beta

**Beta** (*Β*, *β*) er den andre bokstaven i det greske alfabetet. På nygresk heiter bokstaven **vita** og står for språklyden [**v**] (stemd labio-dental frikativ).

Bokstaven svarar til *B* i det latinske alfabetet. På kyrillisk har han gjeve opphav til bokstavane be, Б, og ve, В.

Beta vert nytta i fleire samanhengar: 

* Alfabet; er sett samann av dei to første bokstavane i det greske alfabetet, alfa og beta
* I astronomi: den nest lysaste stjerna eit stjernebilete (til dømes Beta Centauri; hovudstjerna i det næraste nabostjernesystemet vårt, omtrent 4,3 lysår unna)
* I finans er beta eit mål på risikoen knytt til ei aksjeportefølgje relativt til alle tilgjenglege portefølgjer i marknaden. Beta er eit mål på systimatisk risiko som ein ikkje kan diversere bort. 
* Ein tidleg versjon av ei programvare vert kalla ein betaversjon. Ein slik versjon vert gjerne gjeve ut til ei lita gruppe brukarar for nøye testing. 
* Betastråling er ein type radioaktiv stråling
* Eit kallenamn på det gamle videosystemet Betamax
Gamma

**Gamma** (*Γ*, *γ*) er den tredje bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven har gjeve opphav til både *C* og *G* i det latinske alfabetet, og Г i kyrillisk. I nygresk språk står gamma som oftast for ein stemt velar frikativ, [**γ**], lik uttalen av bokstaven **g** før vokal i islandsk språk. Før fremre vokalar (*e*, *i*) vert han uttala [**j**].

Bruksområde for gamma: 
* I matematikk er gamma mellom anna nytta for
** Eulers konstant - γ
** Gammafunksjonen - Γ
* Gammastråling er ein type radioaktiv stråling
* eldre eining for magnetisk feltstyrke. 1 γ = 10−2/4 π ampere/meter. Særleg brukt for å angje variasjonar i styrken av det jordmagnetiske feltet.
Delta

**Delta** (*Δ*, *δ*) er den fjerde bokstaven i det greske alfabetet. I klassisk gresk svarar bokstaven til *D* i det latinske alfabetet. I nygresk står delta for ein stemt dental frikativ, [ð], som den islandske og gamalnorske bokstaven *ð*, og *th*-lyden i engelsk *the*.

Bokstaven har gjeve opphav til nokre omgrep: 
* I geografi kjem ordet elvedelta frå bokstaven, sidan eit slikt delta ofte liknar på ein trekant. Eventuelt har det vorte hevda at utforminga av bokstaven kjem frå ein hieroglyf som tyder elvedelta.
* Bokstaven er av og til nytta som ord på vengeforma til eit fly (*deltaveng*).

Bokstaven vert òg nytta som symbol i fleire samanhengar:
* I matematikk og fysikk står Δ for skilnaden mellom to storleikar, eller endring av ein variabel. Til dømes tyder \Delta x endringa av variabelen x.
* δ er symbol for måleininga dioptri.
Hägglunds Bv206

**Hägglunds Bv206** er eit svenskprodusert amfibisk rammestyrt beltedrive terrengkøyretøy, utvikla på 1980-talet. I 2005 var det i bruk i 35 land, mellom anna av det norske forsvaret, der det erstatta Volvo BM BV202. Forsvaret kallar det BV-206 (altså med bindestrek), og brukar det i hovudsak som personellkøyretøy for motorisert infanteri. Den blir òg bruka i fleire versjonar som til dømes bombekastar, sambandsberar og ambulanse. Forsvaret oppgir prisen på ei vogn til å vera rundt 1,3 millionar og driftskostnadene per kilometer til å vere kroner 63, begge i 1996-kroner.

Vogna består av to separate delar, og er rammestyrt ved at hydrauliske sylindrar verkar på leddet mellom vognene. Det er drift på alle fire belta, som er av stålforsterka gummi. Den ekstra girkassa er utstyrt med lågserie. Bv206 flyt, og kan ta seg over ope vatn med belta som framdrift.

## Variantar
Namnet på variantane er Hägglund sine namn. Dei forskjellige militærvesna der vognene er i bruk kan ha andre nemningar.

* Bv206 – basisvariant, vanlegvis fem- eller seksylindra turbodieselmotor frå Mercedes eller i enkelte tilfelle sekssylindra (V6) bensinmotor frå Ford.
* Bv206S – pansra mot splintar, turbodieselmotor.
* BvS10 – tyngre pansra enn Bv206S.
* TL-4 – større versjon med Cummins turbodieselmotor og hytte frå Volvo lastvagnar, mellom anna i bruk av Sysselmannen på Svalbard. Ikkje amfibisk.
* TL-6 – vidareutvikling av TL-4, bl.a. i bruk av Norsk Polarinstitutt. Ikkje amfibisk.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Hägglunds heimeside  (engelsk)

## Sjå òg
* Volvo BM BV202
Epsilon

**Epsilon** (*Ε*, *ε*) er den femte bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *E* i det latinske alfabetet.

Bokstaven har mellom anna gjeve opphav til desse omgrepa: 
* I matematikk står ε for eit så lite reellt eller komplekst tal, men større enn infinitesimalt, at ein kan sjå bort frå det i praksis. Ofte nytta som uttrykk for ymse feilverdiar, til dømes i signalhandsaming.
* I fysikk er ε talet som skildar dielektrisitetskonstanten til eit material.
Alfredo Palacio

Dr. **Luis Alfredo Palacio González** () var presidenten i Ecuador frå 2005 til 2007. Frå 15. januar 2003 til 20. april 2005, var han visepresident. Etter det vart han peika ut til å verte president, når nasjonalkongressen i Ecuador fjerna Lucio Gutiérrez etter ei politisk krise.
Bharrat Jagdeo

**Bharrat Jagdeo** () er ein guyansk politikar som blei visepresident i Guyana i 2020, for president Irfaan Ali. 
Jagdeo var sjølv presidenten i Guyana frå 11. august 1999 til 3. desember 2011. Han hadde tidlegare vore medlem i Janet Jagan si regjering, og vart president etter at Jagan pensjonerte seg grunna dårleg helse. Jagdeo blei då det yngste statsoverhovudet i Caricom-landa.

## Kjelder
Heinz Fischer

**Heinz Fischer** () er ein austerriksk politikar frå det sosialdemokratiske partiet Sozialdemokratische Partei Österreichs som var president i landet frå 2004 til 2016.

Fischer er fødd i Graz i Steiermark, og avla sin *[[Matura]]* (examen artium) i 1956. Han studerte deretter jus ved Universität Wien, der han i 1961 vart dr.jur. Han habiliterte seg i 1978, og vart i 1993 professor i statsvitskap. Fischer er innehavar av storkrossen av St. Olavs Orden.

Sidan 1971 har Fischer vore medlem av nasjonalrådet i Austerrike (underhuset i parlamentet i Austerrike). Mellom 1983 og 1987 var han forskingsminister i ein koalisjon under kanslaren Fred Sinowatz, og 1990-2002 var han president i nasjonalrådet.

Kandidaturet hans til å til å etterfylgje Thomas Klestil som president vart gjort kjent i januar 2004. Fischer la då ned partifunksjonane sine, som medlem av sentralstyret og viseformann.

Han vart vald til president i Austerrike 25. april 2004 med 52,4 % av stemmene, over den konservative motkandidaten, utanriksministeren i Austerrike, Benita Ferrero-Waldner. 8. juli same år vart han innsett som president, to dagar etter at forgjengaren Thomas Klestil døydde. Han vart gjenvald til stillinga den 25. april 2010, og sat som president fram til 8. juli 2016.

Heinz Fischer har vore gift med kona si Margit sidan 1968 og har to vaksne ungar. Han er ein ivrig fjellklatrar og mangeårig leiar for dei austerrikske naturvenene.
Franjo Tuđman

**Franjo Tudjman** () var den fyrste presidenten i Kroatia frå 1990 fram til sin død. Han høyrde til det nasjonalistiske partiet HDZ.
Bjørn Dæhlie

**Bjørn Erlend Dæhlie** () er ein tidlegare norsk langrennsløpar. Dæhlie vert rekna som ein av dei aller fremste utøvarane i skiidretten gjennom tidene. Han hadde gjennombrotet sitt i VM i Val di Fiemme i 1991 med 9. plass på 10 kilometer klassisk. I same meisterskap tok han sitt fyrste gull på jaktstart 15 kilometer. Han la opp i mars 2001, etter å ha slite med skadeproblemer over lengre tid. Bjørn Dæhlie bur på Nannestad og er gift med Vilde Falck-Ytter.

## Utmerkingar
* For innsatsen sin under vinter-OL i 1992 vann Bjørn Dæhlie Fearnleys olympiske ærespris dette året.
* I 1992 vart han også tildelt Peer Gynt-prisen saman med Vegard Ulvang.
* I 1997 fekk han Aftenpostens Gullmedalje
* Holmenkollmedaljen i 1997

## Bakgrunnsstoff
Bjarne Dæhli

**Bjarne Dæhli** () er ein norsk organisasjonperson. Han har bakgrunn frå fleire barne- og ungdomsorganisasjonar, blant anna Europeisk ungdom. I perioden 2007-2011 var han leiar i Landsrådet for Noregs barne- og ungdomsorganisasjonar (LNU). I 2009 vart han nestleiar i hovudstyret til SN-sambandet.  I 2017 vart han generalsekretær i Norsk musikkråd.

Dæhli er utdanna bachelor i PR- og kommunikasjonsleiing frå Handelshøyskolen BI og som fenrik frå Befalsskolen for Kystartilleriet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bjarne Dæhli|Bjarne Dæhli]]» frå ,  den 29. april 2012.*
Stortingsvalet 1973

**Stortingsvalet 1973** vart halde den 10. september 1973. Oppslutninga ved stortingsvalet var på 80,2 %. Talet på  stortingsrepresentantar auka med 5, til 155. Av dei nye mandata var to i Oslo og tre i Akershus.

## Stemmetal ved stortingsvalet 1973 etter parti

¹ Endring i høve til Sosialistisk Folkeparti og Norges Kommunistiske Parti samanlagt i 1969.
² Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var:
* Senterpartiet og Venstre i Oslo, Oppland, Vestfold, Telemark, Aust-Agder, Nord-Trøndelag, Troms og Finnmark
* Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Venstre i Hedmark
* Høgre og Kristeleg Folkeparti i Nord-Trøndelag

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

## Kjelder
* Stortinget.no
* Statistisk sentralbyrå
* Stortingsforhandlinger 1973-74 (Oslo, 1974]
Toro

**Toro** er ei næringsmiddelverksemd som driv framstilling av sausar, supper og liknande. Verksemda ligg i Indre Arna i Bergen. Toro er den største verksemda i Arna. Det blir laga meir enn 140 millionar brukarpakningar i året ved verksemda i Arna, delt på 750 produkt.

Verksemda har omkring 350 tilsette i Arna, og sysselset rundt 900 på landsbasis.

I 1959 starta verksemda med å produsera grønsaksuppe. I 1967 flytta ho frå Nøstet i Bergen sentrum til Arna. Merkevarenamnet *Toro* kjem frå spansk, tyder okse og blei registrert 8. januar 1964.

Det har vore 9 utvidingar av produksjonslokala sidan starten.

## Bakgrunnsstoff
*
Øl

:*Sjå òg [[varme]]*

**Øl** er eit samleomgrep på alkoholhaldige drikkar brygga på korn. Øl er kjent frå oldtida og det første ølet vart truleg brygga for meir enn seks tusen år sidan. Også i Noreg har øl ein lang tradisjon. Gulatingslova hadde reglar med strenge straffer for dei som ikkje følgde reglane for ølbrygging, ettersom rituell brygging og drikking av øl hadde ei religiøs meining. Til dømes skulle joleølet drikkast til takk til Kristus og Maria for godt år og fred. I fylgje lova kunne ein bonde verte fråteken gard og grunn om han ikkje hadde brygga øl dei siste tre åra. Som regel vart då halvparten av eigendommen overført til kongen og andre halvparten til biskopen.

I eldre tid vart norsk øl laga av bygg eller havre og tilsett til dømes bark for å gi smak til brygget.
Humle, frukta frå planta humle (Humulus lupulus), ei fleirårig slyngplante som høyrer til hampfamilien, vart ein del av oppskrifta på 1100-talet, og i dag er det rundt 40 sorter humle som vert brukt til ølbrygging.

Norsk øl vert i dag vanlegvis brygga av malt av bygg krydra med humle. Somme ølslag vert laga av kveite. Nokon ølsortar bruker andre eller fleire tilsettingar enn humle.

I Noreg har vi tradisjon for lokale bryggeri, sjølv om større selskap i stor grad har teke over. Det største norske bryggeriet er i dag Ringnes, som danske Carlsberg eig, og som har overteke fleire tidlegare sjølvstendige norske bryggeri og sentralisert produksjonen. Andre store bryggeri er Hansa og Aass. Mesteparten av ølet som vert seld i Noreg er pilsnerøl brygga i Noreg.

## Reinleikslova
I 135 år var norsk ølbrygging underlagt «Renhetsloven» av 12. oktober 1857. Den norske lova bygde på det tyske «Reinheitsgebot» frå 1516. Begge desse lovene seier at ein ikkje må nytte andre råstoff til framstilling av øl enn dei klassiske: Malt, humle, vatn og gjær. Den norske lova vart bekrefta i «Lov om tilvirkning, innførsel og beskatning av øl» av 1912. I 1987 vart reinheitslova oppheva i Tyskland og i 1994 i Noreg, men framleis (2005) bryggar dei fleste norske bryggeria ølet sitt berre på dei fire klassiske ingrediensane. Somme har teke i bruk billegare ingrediensar som ris, mais eller sukker som erstatning for noko av maltet.

## Øltypar

### Undergjæra

* Lager/Pilsner
* Münchener/Bayer
* Bokkøl

### Overgjæra

* Bitter
* Pale Ale
* Porter
* Stout
* Kveiteøl (Weiss; Wit)
* Klosterøl
* Real ale

## Bakgrunnsstoff
Nøstet

**Nøstet** er eit strøk i Bergen sentrum. 

På Nøstet var det tidlegare ferjestad for Laksevaagsfergen og Askøyferja.

TV2 ligg på Nøstet. Også kulturhuset USF.
Theta

**Theta** (*Θ*, *θ*) er den åttande bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *Þ* i det latinske alfabetet. I gresk språk, både klassisk og nygresk, står theta for språklyden [**θ**], ein ustemt dental frikativ, som bokstaven *þ* på islandsk og gamalnorsk eller *th*-lyden i engelsk *thing*.

I fysikk og matematikk vert Θ ofte nytta som nemning på ein (fase-) vinkel.
Zeta

**Zeta** (*Ζ*, *ζ*) er den sjette bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *Z* i det latinske alfabetet. I gresk språk, både klassisk og nygresk, står zeta for språklyden [**z**], ein stemt dental sibilant, populært kalla «stemt s».
Lambda

**Lambda** (*Λ*, *λ*) er den ellevte bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *L* i det latinske alfabetet.

Somme omgrep:

* Som geodetiske koordinatar står bokstaven λ for lengdegrad.
* I fysikk vert λ mellom anna brukt for bylgjelengd. 
* I matematikk vert λ mellom anna brukt for Langrange-multiplikatoren ved optimering under sidevilkår, som i økonomi ofte vert tolka som ein skyggepris.
* I økologien brukar mange λ som eit symbol for netto reproduksjonsrate, eller bestandsvekstrate per tidseining. Symbolet er i mykje litteratur synonymt med stor *R.*
My

**My** (*&Mu;*, *&mu;*) er den tolvte bokstaven i det greske alfabetet. Han svarar til *M* i det latinske alfabetet.

Bokstaven vert nytta i fleire samanhengar: 
*&mu; er eit prefiks i måleeiningar (vert uttala *mikro*), som tyder milliondel, til dømes &mu;F, mikrofarad = 1/1000000 farad. (Det hender seg ofte at ein skriv *u* istadenfor &mu; av di det er lettare på ein vanleg PC. (Ein nyttar kombinasjonen *[alt gr] + m* for å få fram teiknet, men det er ikkje alle program som klarar nytte seg av den.)
*I mekanikk står &mu; som friksjonstal
*I magnetismen vert &mu; nytta for permeabilitet (Sjå òg &epsilon; og dielektrisitetskonstanten)
Omega

**Omega** (*Ω*, *ω*), den tjuefjerde bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til *O* i det latinske alfabetet. På gresk tyder namnet opphavleg *stor O* i motsetjing til *[[omikron]]* – *liten o*. På nygresk vert omega og omikron uttala likt, om lag som norsk *å* i *båt* eller *o* i *bolle*.

Bokstaven vert nytta i somme omgrep: 
* Diverse varemerker
* ω vert innanfor fysikk nytta for vinkelfart
* Ω vert innanfor elektronikk nytta for motstand
* Omega-3 er ei gruppe feittsyrer som ein meiner er nødvendige for utviklinga til hjernen
* symbol for ohm, ei SI-eining for resistans.
Sven Mollekleiv

**Sven Mollekleiv** () er tidlegare generalsekretær og president i Norges Røde Kors 

Mollekleiv blei i generalsekretær for Norges Røde Kors i 1991. I 2001 gjekk han til Det norske Veritas. No er Mollekleiv mest kjend som styreleiar i Vålerenga Fotball, eit verv han hadde frå 2002 til 2006. 

3. oktober 2008 blei Mollekleiv vald til president i Norges Røde Kors, etter Thorvald Stoltenberg. Han hadde vervet til 6. oktober 2017, då han blei erstatta av Robert Mood.

## Kjelde
* Store Norske Leksikon
Garnes

**Garnes** er eit tettbygd område i Bergen kommune. Garnes er skulesentrum i Arna og ligg langs fylkesveg 276 i Hordaland.

Det er badeplass på Garnestoni (uttalt «Tonæ») ytst der Arnavågen går saman med Sørfjorden. På Garnes ligg det også eit gartneri. 

Veteranjernbanen på Vossabanen går frå Garnes stasjon.

## Barne- og ungdomsskular
* Garnes barneskule
* Garnes ungdomsskule

## Vidaregåande skular
* Arna vidaregåande skule

## Andre stader som heiter Garnes
Det finst også ein stad i Ulstein kommune, Møre og Romsdal, som heiter Garnes, og ein stad i Verdal i Sør-Trøndelag. 

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida for Gamle Vossabanen 
* Toni (Garnes)
Torfeltet

**Torfeltet** er eit oljefelt i Nordsjøen, knytt opp mot Ekofiskfeltet. Feltet er kalla opp etter guden Tor.
Kjemisk stoff

**Kjemiske stoff** er former av materie som har konstant samansetning og konstante eigenskapar, og som ikkje kan delast opp i enklare stoff utan å bryte opp kjemiske bindingar. Ein skil mellom enkle stoff, kjemiske sambindingar og legeringar. Kjemiske stoff kan opptre i fast og flytande form, samt i gass- og plasmaform.

Kjemiske stoff blir av og til kalla *reine stoff* for å skilje dei frå stoffblandingar. For eksempel er reint vatn eit kjemisk stoff fordi det har dei same eigenskapane og det same atomforholdet (hydrogen-oksygen 2:1), uavhengig av om det er henta i bekken eller framstilt i laboratorium.

## Kjemikal
**Kjemikal** (eller **kjemiske produkt**) er kjemiske stoff framstilte gjennom kjemiske metodar i fabrikkar eller laboratorium. Omgrepet kan omfatta reine grunnstoff, kjemiske sambindingar eller stoffblandingar, og kan vera organiske eller uorganiske. Ein kan skilja mellom kjemikaliar og droger, som er råstoff framstilte frå dyr eller plantar. 

Ein skil også mellom *finkjemikal* og *tungkjemikal*. **Finkjemikal** er reine kjemikal som blir framstilte og nytta i laboratoriemålestokk med ulik reinleiksgrad. Reinleiken blir oppgjeven med nemningar som rein (*purum*), reinast (*purissimum* eller *puris.*), *pro analysi*, eller i prosent, promille eller parts per million (ppm). 
**Tungkjemikal** (eller *grovkjemikal*) er kjemikal, særleg uorganiske, som blir framstilte i store mengder med såkalla teknisk reinleiksgrad. Syrer, salt og lut som ikkje har blitt særskild reinsa er døme på tungkjemikal.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff

* Erdetfarlig.no (Klima- og forurensningsdirektoratet): om farlege kjemikal i forbrukarprodukt
Samferdsledepartementet

**Samferdsledepartementet** har eit overordna ansvar for all samferdsle i Noreg.  

Fagavdelingene i departementet er: 
* Stategi-, miljø- og administrasjonsavdelinga
* Luft-, post- og teleavdelinga
* Veg- og trafikktryggleiksavdelinga
* Kollektivtransport- og baneavdelinga
* Kommunikasjonsavdelinga

Under sjølve departmentet er det organisert ulike forvaltingsorgan: Post- og teletilsynet, Statens jernbanetilsyn, Luftfartstilsynet, Statens havarikommisjon for transport , Jernbaneverket, Taubanetilsynet, Vegtilsynet og Statens vegvesen. Samferdsledepartementet forvaltar i tillegg den norske staten sine eigarinteresser i nokre aksjeselskap, som vert eigd fullt ut av staten: Avinor AS, Baneservice AS, Posten Noreg AS, NSB AS.

Samferdsledepartementet vart oppretta i 1946 ved omlegging av Arbeidsdepartementet, oppretta i 1885.

## Sjå òg
* Norske samferdsleministrar

## Kjelder

* Samferdsledepartementet - regjeringa.no/sd
* Samferdselsdepartementet 1946-  Riksarkivet
Jordskorpeplate

**Jordskorpeplate**, **litosfæreplate** eller **tektonisk plate** er dei oppdelte platene som dannar det stive ytre skalet til jorda. Dei består av jordskorpe og øvre del av mantelen. 
Jordskorpa er ikkje fast og samanhengande over heile jorda, men delt opp i fleire plater som «flyt» på den mjukare astenosfæren. Dei rører seg med nokre centimeter i året (platetektonikk). Rørslene fører til at kontinenta, som sit fast på platene, gradvis flyttar på seg. Dei fører også til endringar i sonene der platene grensar mot kvarandre - ved konvergente soner der platene glir mot kvarandre vil ei av synka eller bli pressa ned i ei subduksjonssone, ved divergente soner der platene glir frå kvarandre blir det forma ny jordskorpe langs spreiingsryggar, og ved transforme soner der platene glir langs kvarandre oppstår det friksjon som kan gje seismisk aktivitet, som jordskjelv.

Platene kan vera opptil  280 kilometer tjukke, men ved midthavsryggar kan dei vera under ein kilometer tjukke.

Det finst fleire store, og mange mindre jordskorpeplater. Dei største er:

* Den afrikanske plata
* Den antarktiske plata
* Den arabiske plata
* Den australske plata
* Cocos-plata
* Den eurasiske plata
* Den indo-australske plata
* Nazca-plata
* Nordamerikaplata
* Stillehavsplata
* Den filippinske plata
* Scotia-plata
* Den søramerikanske plata

## Kjelder
Brødremesse

**Brødremesse** var ein merkedag på primstaven som blei feira den 20. januar. Dagen var til minne om martyrane Fabian og Sebastian som blei drepne med pil og øks. Desse har i tradisjonen blitt oppfatta som brør.

Dagen var markert med ei øks, pil, eller øks og pil saman, to krossar eller ei bispehue.

Øks som primstavmerke var òg ei påminning om at ein måtte hogge emneved i tide før det byrja stige sevje i trea.

På Vestlandet blei òg namnet *stamnbrødremesse* nytta om denne dagen, etter stamn på båten. Dei som skulle ro fiske saman på våren avtalte dette på denne dagen.

## Kjelder
KV «Ålesund»

**KV «Ålesund»** var eit skip i flåten til Sjøforsvaret. Kystvaktfartøyet KV «Ålesund» vart bygd i 1996 av Myklebust Mekaniske Verksted, same verft som bygde KV «Tromsø», og vart sett inn i operativ teneste året etter. 

Fartøyet vart som det første sivile fartøyet spesialbygd til kystvaktteneste med langtidsutleige til det norske Sjøforsvaret. 

KV «Ålesund» (W-312) opererte i den ytre kystvakta (YKV), og hadde som ansvarsområde Norsk Økonomisk Sone sør for 65 grader nord. Fartøyet var lagt inn under Kystvaktskvadron Sør, og hadde hovudbase på Haakonsvern Orlogstasjon utanfor Bergen.

Skipet er bygd for å kunne handtere oppgåver som søk og redning, mindre og mellomstore slepeoppdrag, ORO og fiskerioppsyn. I tillegg deltok fartøyet på fleire øvingar saman med resten av Kysteskadren og forsvarte norske interesser i Nordsjøen. 

Fartøyet var chartra frå reiarlaget Remøy Shipping i Fosnavåg i Herøy kommune på Sunnmøre på eit 15-års charter med Sjøforsvaret.

## Fakta
* Byggeår: 1996
* Lengd: 63,00m
* Breidde: 11,50m
* Verft: Myklebust Mekaniske Verksted
* Hovudmaskineri: Wärtsilä Wichmann 8V28B, 3600 hk.
* Maksimal fart: 16 knop
* Patruljefart: 12 knop
* Slepekapasitet: 34,5 tonn
* Mannskap (militært): 22 (sju offiserar, 12 meinige, tre sivile)
* Dekksutstyr: Framo Transrec 250 (oilskimmer), oljelense, slepevinsj, ABAS dekkskran, to lettbåtar (ein SeaRider, og ein Sjøbjørn), Bofors 40mm kanon.
* Artilleri: 40mm L/70 Bofors kanon og 12,7mm mitraljøser
* Identifikasjon: W312 (militært kallesignal) og LHXC (sivilt kallesignal).

## Kjelder
Göran Persson

**Hans Göran Persson** () er ein svensk politikar. Frå mars 1996 til 6. oktober 2006 var han statsminister i Sverige. Han var partileiar for socialdemokraterna frå 1996 til 2007. Mellom 1985 og 1989 var han ordførar i Katrineholms kommun i Södermanlands län. I 1989 vart han undervisingsminister fram til 1991, då socialdemokraterna tapte valet. Etter at dei kom tilbake til makta i 1994, vart han utnemnd til finansminister, fram til 1996, då han avløyste Ingvar Carlsson som statsminister.

Som politikar er Persson kjend som ein retorisk talar. Han skriv sine eigne talar, og ofte skriv han ikkje talar i det heile teke før han entrar scena. Han er også kjent for den tøffe leiarskapen sin. Som byrådsmedlem i Katrineholms kommun fekk han kallenamnet «HSB» – ‘han som bestämmer’. Kallenamnet viser elles til bustadføretaket Hyresgästernas sparkasse- och byggnadsförening.

Göran Persson fekk den internasjonale miljøutmerkinga Sofie-prisen i 2007 for kamp mot klimakrisa gjennom politiske miljøtiltak i Sverige. Sidan 2007 har Persson arbeidd som *senior advisor* for det nordiske kommunikasjonsrådgjevingsføretaket JKL Group.

Persson er gift med Anitra Steen, som tidlegare var direktør i Systembolaget.

## Bibliografi
* (2001) *[[Tankar och tal]]*
* (2002) *[[Kunskap och kärlek]]*
* (2003) *[[Vägskäl]]*
* (1997) *[[Den som är satt skuld är icke fri]]*

## Kjelder
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
### Nettstader

* Regeringskansliet – Göran Persson 
* Göran Persson i talarstolen: en studie i Sveriges statsministers retoriska förmåga i valda debatter 1996-2000 

### Litteratur
* Mats Ögren: *Makten framför allt: en antologi om statsminister Göran Persson*, (2005) ISBN 91-46-21154-3. Forfattarar mellom andre Sören Gyll, Lena Mellin, Lena Smedsaas, og Niklas Ekdal

## Sjå òg
* Regjeringa Persson
* Svenske regjeringar
* Svenske statsministrar
Alfred Eriksen

**Alfred Eriksen** () var norsk stortingspolitikar, sokneprest på Karlsøy i Troms frå 1891 til 1911, redaktør og grunnleggar av avisa *[[avisa Nordlys|Nordlys]]*.

Alfrd Eriksen var opphavleg frå Christiania. Han grunnla *Nordlys* i 1902 og trykte avisa heime i prestebustaden på Karlsøy. Hovudgrunnen var at han rauk uklår med venstreavisa i Tromsø

Alfred Eriksen var ein av fire arbeiderpartipolitikarar frå Nord-Noreg som vart vald inn på Stortinget i 1903 som dei første frå Arbeidarpartiet. Dei andre tre var Meyer Foshaug og John Lind-Johansen frå Troms og Jørg Berge frå Narvik. Alfred Eriksen vart ekskludert frå Arbeidarpartiet i 1912.

## Kjelder
* NBL-artikkel om Eriksen, skriven av Håvard Dahl Bratrein.
*
Havørn

**Havørn** (*Haliaeetus albicilla*) er den største rovfuglen i Nord-Europa. Som andre ørnar høyrer ho til haukefamilien.

## Skildring
Ungfuglen har svart og brun stjert med noko lyst i og svart nebb. Vaksne fuglar har kvit stjert og gult nebb. Begge kjønn har same utsjånad.

Havørna blir mellom 87 og 100&nbsp;cm lang. Den vaksne hofuglen kan ha eit vengespenn på opptil 240 cm, medan hannfuglen er noko mindre. Ein fugl kan bli opptil 50 år gammal, men det er sjeldan.

## Levevis
Havørna lever av fisk og sjøfugl, men tek òg åtsel.

Ho byggjer store reir av kvister og greiner som ho forer med lyng, tang, mose og gras. Ofte bruker ørna same reir i fleire år. Ho legg egg mellom slutten av mars og mai. Dei to–tre egga blir ruga på i 35 til 45 dagar av begge foreldra.
 
## Leveområde
Eldre havørnar held seg som oftast på ein stad, medan yngre fuglar streifar rundt omkring og trekkjer til dels sør- og vestover om vinteren.

### Noreg
I Noreg finst ørnane langs kysten frå Finnmark til Vest-Agder. Dei hekkar på øyar og holmar langs heile kysten, men mest i Nord-Noreg. Ifølgje Norsk Raudliste har talet på dyr vore veksande dei siste tretti åra, og bestanden på 4000–6000 reproduserande individ er rekna som robust. Utbygginga av vindmøller i hekkeområda har likevel medført fleire dødsfall.

### Sverige
I Sverige hekkar havørna først og fremst ved Austersjøkysten, ved sør- og mellomsvenska sjøar og i Lappland. EIn kan sjå den i heile Sverige og har vore hekkfugl i alle svenske landskap utanom Dalsland, Härjedalen og Jämtland. Svenske havørnar kan vinterstid flytte sørover så langt som til Mellom-Europa, men kan òg flytte kortare strekningar eller bli verande i hekkeområdet.

### Danmark
Havnørna er ein relativt sjeldsynt fugl i Danmark, idet den opphavlege bestanden vart utrydda i 1917, men den gjeninnvandra i 1995 og bestanden er no stigande. Den finst hovudsakleg i Sønderjylland og i Austersjøområdet m.a. på det sørlege Sjælland og Lolland-Falster. Den er lettast å sjå om vinteren.

## Galleri

Haliaeetus albicilla MHNT.ZOO.2010.11.96.1.jpg|Havørnegg 
Haliaeetus albicilla groenlandicus MHNT.ZOO.2010.11.96.3.jpg|Egget til *Haliaeetus albicilla groenlandicus*


## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Foto av havørn
Hansaen

:*Sjå òg [[Hansa bryggeri]]*

**Hansaen** var ein i hovudsak tysk handelsorganisasjon i seinmellomalderen. Samskipnaden fekk namn etter det høgtyske ordet *[[hansing|hanse]]*. Ordet kan tyda gruppe, fylgje, eller (handels)selskap. 

Hansaforbundet voks fram på 1200-talet med den rike byen Lübeck som ei drivkraft. Gjennom handel med salt og sylv var byen den kapitalsterke hovudkrafta. 

Delar av grunnlaget for hansaen sitt handelsimperium var kontrollen over landsambandet over Holstein frå Lübeck til Hamburg. Sambandet vart i 1398 utbygd med den truleg eldste kanalen i Europa, Stecknitzkanalen. Kanalen bind saman Trave-elva med Elben. 

Ei viktig handelsvare for hanseatane var tørrfisk, som mellom anna kan finnast att i våpenskjoldet deira. Tørrfisken bytta dei til seg mot billeg baltisk korn i Bergen, der det var eit hanseatisk kontor på Bryggen, tidlegare kalla Tyskerbryggen, og selde tørrfisken vidare i Sentral-Europa.

Hansaen var ei økonomisk stormakt i Nord-Europa og hadde mykje makt i Skandinavia. Det er spekulert i om Kalmarunionen var eit skandinavisk motgrep mot den aukande tyske innverknaden i skandinavisk politikk.

Hansaen grunnla ei rad byar, særleg i Baltikum, og ein varig verknad av den hanseatiske handelsverksemda var den sterke kulturelle og språklege tyske påverknaden på Skandinavia.

Hansaen vart i røynda oppløyst i 1669. Nokre hansabyar tok opp namnet i 1980, og etablerte eit laust samband seg imellom.

Hansaen har gjeve namn til talrike føretak. Mellom anna kan nemnast Hansa bryggeri i Bergen og det tyske flyselskapet Lufthansa.

## Nokre hansabyar
* Lübeck
* Bergen
* Visby på Gotland, sjå Hansabyen Visby
* Riga
* Hamburg
* Bremen
* Danzig
* Rostock
* Köln
* Magdeburg
* Braunschweig
* Deventer 
* Doesburg
* Hasselt
* Hattem
* Kampen
* Zutphen
* Zwolle

## Litteratur
Absalon Pedersson Beyer: *Bergens Kapitelsbok*

## Bakgrunnsstoff
* Hansaforbundet sin nettstad
* Hanseatisk museum i Bergen
Hanseatane

**Hanseatar** var handelsfolk som var med i Hansaen, eller Hansaforbundet. Ein hanseat kom gjerne frå ein hansaby, og dreiv med handel. Ein kunne gjerne verta utstasjonert på eit hanseatisk kontor, til dømes på Bryggen i Bergen.

Etter hansatida blei omgrepet nytta om overklassen i dei tre hansabyane Hamburg, Bremen og Lübeck, og i dag kan omgrepet visa til alle innbyggjarar i desse historiske hansabyane. 

## I hansatida
Menn som var sende ut til dei ulike hansabyane hadde pålegg om å halde seg unna vertssamfunnet, og fekk ikkje gifta seg med lokale kvinner eller arbeida i lag med lokale folk. Dei hadde sine eigne kyrkjesamfunn. Likevel hadde dei sosial omgang med lokalbefolkninga, gjerne ved festlege høve.

## Seinare

Frå midten av 1600-talet, etter hansatida, viste «hanseat» til medlem av overklassen av dei tre hansabyane Hamburg, Bremen og Lübeck. I dag kan omgrepet også brukast om alle innbyggjarar i dei historiske hansabyane. 

Hansasamfunnet (*Hanseatische Gemeinschaft*) blei danna som ein allianse mellom Hamburg, Bremen og Lübeck mellom 1630 og 1650. Det vidareførte hansatradisjonen, og medlemmene nytta frå midten av 1800-talet omgrepet «Hansestadt» i tillegg til «Freie Stadt» som namn på bystatane sine. Hanseatismen i gammal stil, som bygde på privilegium for overklassen, tok slutt i 1918 då det tyske riket fall og det blei innført allmenn stemmerett i dei tre hansabyane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hanseat|Hanseat]]» frå ,  den 28. oktober 2023.*