open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nynorsk litteraturpris

**Nynorsk litteraturpris** vert delt ut årleg av Noregs Mållag, Det Norske Teatret og Det Norske Samlaget for den beste boka på nynorsk eller dialekt. Innhaldet kan vera i lyrikk-, novelle-, drama- eller romanform. 

## Prisvinnarar

## Heiderspris
* 1989 - Arthur Arntzen

## Kjelder
* «Nynorsk litteraturpris»  på nettstaden til Noregs Mållag

### Referansar
Audhumbla

**Audhumbla** (òg Audhumla eller Ødhumbla) er ei ku som etter skapingsforteljinga i norrøn mytologi det fyrste vesenet som vert til. Ho vert nokre gonger kalla «urkua».

Audhumbla vart skapt av dropar frå smeltinga av isen i Ginnungagap. Ho levde av smeltande is frå Nivlheim, og slikka i seg salt ettersom isen smelta i kontakt med den varme lufta frå Muspelheim. Jotunen Yme kom til og levde av mjølk frå urkua sine store jur. Av Yme vart seinare heile verda danna.

Kua lika salt, og ho slikka difor på steinane rundt om i Ginnungagap. Ein av steinane eller saltblokkene viste seg å vera annleis enn dei andre. Fyrste dagen kua slikka på steinen kom eit menneskehår opp av steinen. Andre dagen kom eit hovud og eit andlet fram. Tredje dagen kom heile kroppen ut. Det var ein stor og ven mann som heitte Bure. Frå han stammar dei norrøne gudane, som vert kalla for æsene. Bure vart far til Bor, som saman med Bestla vart far til Odin, Ve og Vilje.

## ''Gylvaginning''
Kua er omtalt i *[[Gylvaginning]]*, ein del av Snorre Sturlasons *[[Den yngre Edda]]*, i tilknyting med Ginnungagap og Yme:

Audhumbla er ikkje nemnt på nytt i *Den yngre Edda*, og med unntak av ein omtale i *[[Nafnathulur]]* opptrer namnet ikkje i nokon annan kjelde frå oldtida. Kua er likevel generelt akseptert av forskarane som ein ekte del av norrøn mytologi og er ikkje avvist som eit påfunn av Snorre Sturlason.
Bivrost

**Bivrost** eller **Bifrost** er i norrøn mytologi ei bru som går frå menneskeheimen Midgard til gudeheimen Åsgard. På norrønt språk tyder *Bifrost* 'den skjelvande vegen' eller 'den flammande brua'. Brua er regnbogen, eller kan òg tolkast som nordlyset eller Mjølkevegen. 

## Opphav
Gudane eller æsene reiser dagleg over Bivrost for å møtast i skuggen av verdstreet Yggdrasil. Guden Heimdall vaktar brua der han bur i Åsgard. Brua har tre fargar, der raudfargen er ein logande flamme som skal vera til forsvar mot jotnane. 

## Ende
Det vert spådd at ved Ragnarok vil brua verta øydelagd. Snorre Sturlason skriv i den yngre Edda at når Muspelsønene rir over brua vil ho ramla saman.
Brasília

**Brasília** er hovudstaden i Brasil og er ein del av Distrito Federal. Allereie i den første grunnlova frå 1891 var det bestemt at byen skulle liggja i hjarta av Brasil i delstaten Goias – eit savanneområde med få innbyggjarar. Bygginga av byen byrja i 1956 under president Juscelino Kubitschek. Byen vart teken i bruk i 1960. Byen er ein planlagd by, og har form som eit fly med kropp og vengjer. Han var planlagd for ein halv million innbyggjarar, men har i dag om lag to millionar når ein tek med satellittbyane (Koreisha, Areal 2003).

Frå 1763 til 1960 var Rio de Janeiro hovudstad i Brasil, og mange ressursar vart sentrert søraust i landet. Midtdelen av landet kunne trengja meir aktivitet og gjerne meir statleg verksemd. Om styresmaktene vart flytta til innlandet kunne desse landsdelane integrerast betre i landet som heilskap. Ein grunn kunne òg vera å ha regjeringsssetet ein annan stad enn dei store folkemassane. 

## Arkitektur og planlegging

President Kubitschek gav ordre til at Brasilia skulle byggjast, og planlegginga av byen vart gjort heilt frå grunnen av. Såleis er byen særkjenna av å vera ein planlagd by. Byplanleggjar var Lúcio Costa. Oscar Niemeyer var sjefsarkitekt for dei fleste offentlege bygga. Roberto Burle Marx var landskapsarkitekt. Byplanen vart bygd på ideane til Le Corbusier. Brasilia vart bygd på 41 månader, frå 1956 til 21. april 1960, då byen vart offisielt opna. Byen vart i stor grad planlagd for bilisme, og i liten grad for fotgjengarar. Slik har byplanen vorte eit problem etter som folkesetnaden har auka, og folk til dels har busett seg og går der det ikkje var planlagd. 

UNESCO har teke med Brasilia på lista si over verdsarv.

## Kjelder

* Areal, Augusto Cesar Baptista (2004): The City of Brasilia. General Information about Brasilia. https://web.archive.org/web/19990219153023/http://www.geocities.com/TheTropics/3416/bsb_aug1.htm
* Koreisha, Sergio: Brasilia and the Central West by Sergio Koreisha. http://www.uoregon.edu/~sergiok/brasil/brasilia.html

## Bakgrunnsstoff

*
Erling Lorentzen

**Erling Sven Lorentzen** () var ektemannen til Prinsesse Ragnhild, fru Lorentzen. Han var sonen til Øivind Lorentzen and Ragna Nilsen, fødd i Oslo.

Han gifta seg med prinsessa 15. mai 1953, og skal ha vore den første borgarlege, altså ikkje adelege, som gifta seg med ei prinsesse av noko europeisk kongehus. Etter giftarmålet flytta paret til Brasil, og budde i Rio de Janeiro, der Lorentzen var forretningsmann. Han var mellom anna medeigar i Aracruz Cellulose.

Paret hadde tre barn: Haakon Lorentzen, fødd 23. august 1954, Ingeborg Lorentzen, fødd 27. februar 1957 og Ragnhild Alexandra Lorentzen, fødd 8. mai 1968.

Lorentzen var kommandør av St. Olavs Orden.

## Kjelder
Ragnhild Lorentzen

**Ragnhild Alexandra Lorentzen Long** () er det yngste barnet til Prinsesse Ragnhild og Erling Lorentzen. Ho blei fødd og voks opp i Rio de Janeiro, studerte journalistikk i San Francisco, og er i dag busett der. Ho har butt eitt år i Noreg.

Ettersom ho nedstammar frå Sophia av Hannover, stod ho på arvelista til den britiske trona. I samband med gulljubiléet til dronning Elizabeth i 2002 ville den britiske avisa The Guardian intervjua dronninga, og då ho avslo den næraste til å arva trona. Etter at heile den britiske kongefamilien hadde sagt nei fekk dei endeleg snakka med Ragnhild, som då var nummer 66 på arvelista. 

I november 2003 gifta Lorentzen seg med irsk-amerikanaren Aaron Matthew Long. Ettersom han er katolikk blei ho ekskludert frå den britiske tronfylgja.

Ragnhild Lorentzen Long driv i dag fleire restaurantbarar i San Francisco.

## Bakgrunnsstoff
* Aftenposten-intervju i 2004
* Guardian-intervjuet i 2002 (engelsk)
* Liste over tronfylgja til den britiske trona (engelsk Wikipedia)
Solsystemet

**Solsystemet** består av sola og dei himmellekamane som er bundne av gravitasjonen hennar.

## Oppbygging

Planeten vår, jorda, inngår i eit planetsystem med stjerna sola i sentrum. Solsystemet er ein del av galaksen Mjølkevegen, og ligg
omtrent 25&nbsp;000–28&nbsp;000 lysår frå sentrumet til galaksen. Solsystemet krinsar rundt Mjølkevegens sentrum med ein fart på omtrent 220&nbsp;km/s, og brukar 226 millionar år på eit omløp.

Solsystemet vårt inneheld sola, åtte planetar, fem kjende dvergplanetar, over hundre kjende månar, og titusenvis av mindre himmellekamar som asteroidar, kometar og kuiperbelteobjekt.

Planetane er, frå inst til ytst: Merkur (☿), Venus (♀), jorda/Tellus (♁), Mars (♂), Jupiter (♃), Saturn (♄), Uranus (⛢]) og Neptun (♆), og tradisjonelt òg Pluto (♇). Alle namna så nær som jorda er henta frå romersk mytologi. Alle planetane har blitt vitja av romsondar frå jorda i løpet av dei siste tiåra. Inntil Pluto blei omklassifisert som ein dvergplanet, var han den siste uutforska planeten. I 2015 vitja romsonden New Horizons Pluto, og då hadde alle dei inntil nyleg ni planetane blitt vitja av romsondar.

## Oppfatningar av solsystemet

Det er først i relativt nyare tid menneska har hatt den oppfatninga av solsystemet som er rådande i dag. Tidlegare blei det trudd at jorda var i sentrum, og at alle andre himmellekamar krinsa rundt henne. Det var få instrument ein kunne sjå himmellekamane klårt med på den tida og dei få som eksisterte var for dårlege til å danne eit klårt bilete av heilskapen. Difor var det først når ny teknikk kom at menneska innsåg at det var sola som var sentrum i solsystemet, og at jorda var ein planet på like linje med dei andre planetane.

Det var Nikolaus Kopernikus som først laga ein vitskapleg modell av solsystemet. Planetane går i elliptiske banar rundt sola. Alle krinsar i same retning (*med* urvisaren, sett frå eit punkt over den sørlege halvkula; *mot* urvisaren frå eit punkt over Nordpolen), men med ulik fart. Alle banane ligg i same plan. Dette kunne astronomane rekna seg fram til basert på observasjonar gjorde med teleskop. Mesteparten av det som i dag er kjend om solsystemet, har blitt skaffa til vege av romsondar.

## Bakgrunnsstoff

* «De ni planetene» - Universitetet i Oslo
Christiaan Huygens

**Christiaan Huygens** () () var ein nederlandsk matematikar og fysikar fødd i Haag. Huygens blir vanlegvis forbundi med den vitskaplege revolusjonen.

## Liv og utdanning

Huygens kom frå ein velståande familie. Faren hans, Constantijn Huygens, var diplomat og diktar. Gjennom faren kom Christiaan i kontakt med den tidas beste matematikarar, blant andre René Descartes, som fekk stor betydning for han når det gjaldt matematikken.

Christiaan Huygens studerte jus og matematikk ved Universitetet i Leiden frå 1645 til 1647. Etter dette heldt han fram med studiet ved eit Oranje-instituttet i Breda.

## Vitskapleg arbeid
I 1651 og 1654 publiserte Huygens sine første verk over matematiske problem. Etter kvart gjekk interessa hans meir til astronomi og sannsynsteori. 

### Matematikk
Etter eit framlegg frå Blaise Pascal publiserte han den fyrste kjende boka om sannsynsteori.

### Fysikk
Det han er mest kjend for i fysikk, er framlegget om at lys består av bølgjer, og Huygens–Fresnel-prinsippet om bølgjeutbreiing.

### Astronomi
I 1655 oppdaga Huygens saturnmånen Titan med eit sjølvbygd teleskop. Titan var den første månen som blei oppdaga som ikkje gjekk rundt jorda eller Jupiter. Titan-landaren Huygens er oppkalla etter han.

### Eksperiment med ein [[forbrenningsmotor]]
Det er kjent at Huygens eksperimenterte med ein krutdriven atmosfæremotor. I eit brev til bror sin i 1673 hadde han teikna ei skisse av motoren. Eit stempel i ein sylinder var festa til eine enden av eit tau, som gjekk over ei trinse på ein påle, med ei last som skulle lyftast i den andre enden av tauet. Lasta i tauet lyfta stemplet til øvre posisjon i sylinderen. Med stemplet i øvre posisjon vart ein krutladning i sylinderen sett av. Ventilar i sylinderen, laga av fuktig lêr og utforma som korte røyr som stakk ut, sleppte ut overskotsgassen, slik at trykket i sylinderen vart om lag likt med trykket på utsida. Når gassen i sylinderen vart avkjølt, vart volumet av gassen mindre og atmosfæretrykket på toppen av stemplet pressa det nedover i sylinderen. Krafta i tauet lyfta lasta i andre enden og det vart utført arbeid. Når det vart sleppt luft inn i sylinderen att, ville lasta i andre enden av tauet lyfta stemplet til øvre posisjon att. Ein ny krutladning måtte plasserast i sylinderen for kvar gong stemplet skulle lyfta. Huygens kom fram til at ein krutladning på ein halv kilo kunne lyfta ein masse på 1360 kg til ei høgd på 9 m. Ifylgje *The Early History of Combustion Engines* fekk Huygens motoren til å fungera og demonstrerte han i 1680. Det er ikkje kjent om Huygens visste om framlegget til Abbé Hautefeuille, som om lag på same tid som Huygens kom med framlegg om å laga ein krutdriven atmosfæremotor. Så langt ein veit, var Huygens den fyrste som laga ein «stempelmotorar med innvendig forbrenning» som fungerte. Assistenten hans, Denis Papin, gjekk seinare over til å arbeida med dampdrive atmosfæremotorar.

## Ettermæle
Romsonden Huygens og romferda Cassini-Huygens er kalla opp etter Christiaan Huygens.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Ragnhild Sælthun Fjørtoft

**Ragnhild Sælthun Fjørtoft** () er ein norsk fjernsynsmedarbeidar som er særleg kjend som kanalvert. Ho nyttar nynorsk i arbeidet sitt.

## Biografi

Fjørtoft er frå Seltun i Lærdal. Ho kjem frå ein politikarfamilie; mor hennar Ambjørg Sælthun har vore aktiv bondesaks- og senterpartipolitikar, og var Stortingsrepresentant frå 1973 til 1985 . Bror hennar Lasse Sælthun har gått same politiske vegen, og er rådmann i Lærdal.

Ho fekk jobb i Norsk rikskringkasting i 1969, der ho har vore programmedarbeidar  sidan. Ho har vore produsent, programleiar, kommentatorlesar, omsetjar og det dei fleste kjenner henne best som, kanalvert. Ho har fått fleire prisar for sin sikre nynorske språkbruk,og i 2006 fekk ho Gullrute-heidersprisen. Ho har vore leiar for språkutvalet i kringkastinga. Ho er òg leiar i laget *Venner av [[Det Norske Teatret]]*.

Fjørtoft interesserer seg mellom anna for poesi, og gav i 2002 ut ei samling av yndlingsdikta sine, med kommentarar. Boka heiter *Under bergfall* og kom ut på Det norske samlaget.

Fjørtoft har opp gjennom åra vore engasjert i utviklingshjelparbeid og har vore styremedlem i organisasjonar som UNICEF, Strømmestiftelsen, Forut og Antislaveriselskapet.

## Eurovision
### Eurovision Song Contest 1996
Fjørtoft delte ut poenga frå Noreg i Eurovision Song Contest 1996 i Oslo i Noreg, men kom ut på scena under poengutdelinga i staden for å verte syna fram i ei rute ved sida av programleiar Ingvild Bryn. Ho er dimed den fyrste og einaste poengutdelaren som har entra scena under tevlinga.

### Eurovision Song Contest 1997
Òg under Eurovision Song Contest 1997 i Dublin i Irland fekk Fjørtoft dele ut poenga frå Noreg.

### Eurovision Song Contest 1998
Under Eurovision Song Contest 1998 i Birmingham i Storbritannia delte Fjørtoft ut dei norske poenga for tredje år på rad.

### Eurovision Song Contest 1999
Fjørtoft delte ut dei norske poenga for fjerde og siste gong under Eurovision Song Contest 1999 i Jerusalem i Israel.

## Prisar og utmerkingar
* Kringkastingsprisen i 1994
* Storegutprisen i 2004
* Heidersprisen under utdelinga av Gullruten 2006.

## Kjelder
Andebusokning

Ein **andebusokning** (uttala *annebusåkning* med stutt 'å' og trykk på «ann») er ein person som bur i eller kjem frå tidlegare Andebu kommune i Vestfold, og då særs hovudsoknet Andebu.

## Sjå au
* Høyjording
* Kodøling
Musikkvitskap

**Musikkvitskap** eller **musikologi** er studiet av musikk frå eit vitskapleg standpunkt. Musikkvitskapen omfattar mellom anna musikketiologi («Kva er opphavet åt musikken?»), musikkestetikk («Kva er vakker musikk?»), musikketikk («Kva gjer musikken meir eller mindre moralsk?»), musikkteori («Korleis er musikken strukturert?», etnomusikk («Korleis er musikken forskjellig ulike stader») og musikkhistorie («Korleis har musikken utvikla seg gjennom tidene»).
Ambjørg Sælthun

**Ambjørg Sælthun** () var ein norsk bonde og senterpartipolitikar.

Sælthun var medlem i talrike lag, som Norske Kvinners Nasjonalråd, og leiar i fleire av dei, som Sogn og Fjordane Bondekvinnelag, Senterkvinnene og Nordens lands kvinner.

Ho var stortingsrepresentant i tidsrommet 1973-1985, og varapresident i Stortinget i 1981 til 1982.

Sæthun var opphavleg frå Ål i Hallingdal, men busette seg på Seltun i Lærdal. I tillegg til politikken var ho engasjert i målrørsla, mellom anna som styremedlem i Det Norske Samlaget og i det målpolitiske rådet til Det Norske Teatret.

Ambjørg Sælthun er mor til politikaren Lasse Sælthun og NRK-medarbeidaren Ragnhild Sælthun Fjørtoft.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* «Ambjørg Sælthun»  i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
*
Elias Canetti

**Elias Canetti** () var ein tyskspråkleg bulgarsk-fødd sefardisk-jødisk forfattar og mottakar av Nobelprisen i litteratur (1981).

Elias Canetti vart fødd i Rustschuk (no Ruse), ein hamneby ved Donau-elva i Bulgaria, tett ved den rumenske grensa. Han snakka flytande jødespansk og bulgarsk frå tidleg barndom av. I 1911 flytte familien til England, der Elias lærte engelsk. Etter at faren døydde i 1912, levde familien eit omflakkande liv i dei tyskspråklege landa Tyskland, Sveits og Austerrike. Frå 1924 av budde han i Wien, der han i 1929 oppnådde doktorgraden i kjemi. Han vart stort sett buande i Wien fram til han og kona Veza laut flykte derifrå etter at Austerrike vart innlemma i det nazistiske Tyskland i 1938. Dei flytte til England i 1939 og vart buande der til etter krigen. Frå 1970-åra heldt han stadig meir til i Sveits, der han så vart buande frå 1980-åra til han døydde i Zürich den 13. august 1994.

## Verkliste
### Skodespel
* 1932 - *Die Hochzeit*
* 1956 - *Die Befristeten*

### Romanar
* 1935 - *Die Blendung* (norsk omsetjing: *Forblindelsen*, 1993)

### Sakprosa
* 1960 - *Masse und Macht*
* 1969 - *Der andere Prozess: Kafkas Briefe an Felice*
* u.å. - *Hitler nach Speer*
* 1975 - *Das Gewissen der Worte*

### Sjølvbiografi
* 1977 - *Die Gerettete Zunge*
* 1980 - *Die Fackel ihm Ohr: Lebensgeschichte 1921-1931*
* 1985 - *Das Augenspiel: Lebensgeschichte 1931-1937*

### Foreløpig uklassifisert
* 1934 - *Komoedie der Eitelkeit*
* 1965 - *Aufzeichnungen 1942-48*
* 1968 - *Die Stimmen von Marrakesch*
* u.å. - *Die Provinz des Menschen* Aufzeichnungen 1942-1972
* 1974 - *Der Ohrenzeuge. Fuenfzig Charaktere*
* 1987 - *Das Geheimherz der Uhr: Aufzeichnungen*
* u.å. - *Die Fliegenpein*
* u.å. - *Nachträge aus Hampstead*
Dikt

**Dikt**, også kalla **poesi** og **lyrikk**, er ein sjanger innanfor skjønnlitteraturen som har desse kjenneteikna:

Tekstane er ofte relativt *korte*, somtid svært korte, og denne ord-økonomiseringa medfører at mykje meining må leggjast i kvart ord. Tekstane består av *linjer*, ikkje setningar.

Dei fleste former for dikt har ein klar *musikalitet*. Truleg er dikt opphavleg meint å skulle syngjast eller bli messa fram, kanhende dansast til. Musikaliteten i dikta får ein for det første fram ved at linjene har fast *rytme*, i ulike rytme-mønster. For det andre gir det og ein musikalsk effekt at ein i dikt ofte finn ulike typar *[[språkleg rim|rim]]*. Dei vanlegaste er kanskje ende-rim, der dei siste orda i linjene rimer på kvarandre i ulik rekkjefølgje, og framlyd-rim (allitterasjon), der første lyden i minst to ord på ei eller helst to linjer rimer. I somme høve kan ulike rimtypar setjast saman til heile lyd-bilde, som liksom illustrerer innhaldet. 

Somme av orda i dikta er ofte symbolske bilde, av to typar, *[[samanlikning]]ar* og *[[metafor]]ar*. Ei samanlikning har eit samanliknings-ord, ofte «som» eller «lik», mens metaforen ikkje har det.

## Sjå òg
* :Kategori:Dikt
* :Kategori:Diktarar
* Dikt.no

## Bakgrunnsstoff
* Dikt.org - nettforum for deling av dikt
* Dikt.no - diktforum med mengder av publiserte dikt
* Lyrikkmagasinet
Marsmånen Fobos

**Fobos** eller **Phobos** er den største av to marsmånar (den andre er Deimos). Han er namnsett etter den greske guden Fobos, son av Ares (Mars). Fobos krinsar med ein avstand på omtrent 9377 km over overflata til Mars og er med det den månen som krinsar nærast planeten sin. Fobos blei oppdaga av den amerikanske astronomen Asaph Hall den 18. august 1877 ifrå US Naval Observatory i Washington, D.C.

Fobos har ei omløpstid på 0,319 dagar og er den einaste kjende naturlege månen som har kortare omlaupstid enn rotasjonstida for den planeten han flyttar seg rundt. Sett frå Mars vil han stå opp i vest og gå ned i aust. 

Fobos er sterkt flattrykt med ein poldiameter på 18 km og ein ekvatordiameter på 22 km. Albedoen er særs låg, 0,065. Det første nærbiletet av månen vart teke 5. august 1969 av romsonden Mariner 7 frå ein avstand på 130&nbsp;900&nbsp;km.

## Kjelder
*Aksnes, Kaare. (14. februar 2009). Phobos: måne. I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå http://snl.no/Phobos%2Fm%C3%A5ne.

## Bakgrunnsstoff
Marsmånen Deimos

**Deimos** er den ytste og minste av dei to marsmånane. Han vart oppdaga den 12. august 1887 av den amerikanske astronomen Asaph Hall og er namnsett etter Deimos i gresk mytologi.

Deimos nyttar 30,3 timar på eit krinslaup rundt Mars.

## Fysiske eigenskapar

Deimos har, som den månen til Mars, Phobos, eit spekter, albedo og tettleik som minnar om ein C- eller D-type-asteroide. Som dei fleste lekamar av denne storleiken, er forma på Deimos uregelmessig og ikkje kuleforma, med dimensjonane 15 × 12,2 × 11&nbsp;km noko som gjer han til 0,56 gonger storleiken til Phobos. Deimos består av bergartar som er rik på karbonhaldige materiale, som dei fleste C-type-asteroidane og karbonhaldige kondritt-meteorittar. Han har krater, men overflata er langt glattare enn overflata på Phobos, dels fordi kratera er fylte med regolitt. Regolitten er særs porøs og har ein radar-estimert tettleik på berre 1,471 g/cm3. Dei to største kratera, Swift og Voltaire, måler berre kring 3 km i diameter. 

Han har ein frigjeringssnøggleik på 5,6&nbsp;m/s og tilsynelatande storleiksklasse på 12,45.

### Geologiske kjennemerke

Det er berre to geologiske kjennemerke på Deimos som har fått namn. Kratera Swift og Voltaire er kalla opp etter forfattarar som spekulerte i om det fanst to Mars-månar før Phobos og Deimos vart oppdaga.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Deimos (moon)|Deimos (moon)]]» frå ,  den 23. mai 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

* Deimos   hos NASA
* Rotasjonsfilm av Deimos
* Animasjon av Deimos
Hild

**Hild** er saman med **[[Hilda]]** og **[[Hilde]]** moderne former for det norrøne *hildr*, eit ord som tyder 'strid'. På islandsk er det blitt til namnet **[[Hildur]]**, som òg er i bruk i Noreg.

## Namnedel og namn
Som førsteledd kan *hild* eller *hilde* brukast i både manns- og kvinnenamn. Som sisteledd markerer det derimot eit kvinnenamn.

## Bruk
Det var i 2005 om lag 300 som heiter Hild, 1&nbsp;200 som heitte Hilda, 2&nbsp;000 som heitte Hildur og 18&nbsp;400 som heitte Hilde i Noreg. Hild er dermed eit nokså uvanleg namn, brukt av 0,01 % av norske kvinner.

## Hild i kulturen
«Hild-soga» eller *[[Hjaðningavíg]]* er ei norrøn soge om bortføringa av Hildr, dotter av Hǫgni, og det store slaget som følgde. Hildr er blitt rekna som ei valkyrje.

## Kjende namneberarar
Lista er ordna kronologisk etter fødselsår.

* Den heilage Hild eller Hilda av Whitby, engelsk helgen frå 600-talet

* Hild Sørby, norsk professor i estetiske fag
* Hild Rolvsdotter, norsk skald
* Hild Sofie Tafjord (f. 1974), norsk jazzmusikar

## Bakgrunnsstoff
Ragnhild Berg-Vaishnavi

**Ragnhild Berg-Vaishnavi** () er ein norsk komponist og pianist.

Ho var med i trioen Stilleben som gav ut albumet *Från en stygg flicka* i 1998. Albumet inneheldt dikt som er skrivne av ulike diktarar, som Dorothy Parker og Karin Boye, og tonesette av Berg-Vaishnavi.

I 2019 gav ho ut *Il pleure dans mon coeur*, tonesette dikt av Paul Verlaine.

## Kjelder
Jupitermånen Adrastea

**Adrastea** er ein av månane til Jupiter. Han vart oppdaga i juli 1979 av det vitskaplege laget bak Voyager-sondane.

Adrastea går i bane innanfor banen til Io.

## Kjelder
Jupitermånen Metis

**Metis** er ein av månane til Jupiter. Han vart oppdaga 4. mars 1979 av det vitskaplege laget bak Voyager-sondane.

I lag med tre andre månar går Metis i bane innanfor banen til Io. Han er den nest minste av desse.

## Kjelder
* «Metis: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Vaishnavi

**Vaishnavi** eller **Vaisjnavi** er eit ord frå sanskrit som tyder *ei som er av [[Visjnu]]*. Den mannlege forma er *[[vaisjnava]]*. Det er brukt om fleire gudinner innan hinduismen, særleg Lakshmi, som er kona til Vishnu, men òg om modergudinnene Durga og Kali. Ordet blir òg brukt om kvinner som dyrkar hinduguden Vishnu.

Tempelet Vaishno Devi i Jammu er eit populært pilegrimsmål vigd Vaisjnavi. Det blir vitja av fleire millionar menneske kvart år.

## Som namn

Vaishnavi er brukt som jentenamn (også med andre skrivemåtar, som **Vyshnavi**), og som etternamn.

### Namneberarar
* Skodespelaren Vaishnavi, indisk filmskodespelar
* Vaishnavi Yellapragada, indisk dansar

* Ragnhild Vaishnavi, norsk komponist

## Bakgrunnsstoff
* vaisnavi.com Hare Krishna-nettstad frå eit kvinnesynspunkt

### Fotnotar
Jupitermånen Amalthea

**Amalthea** er ein av månane til planeten Jupiter. Han blei oppdaga 9. september 1892 av Edward Emerson Barnard, som den siste månen som blei oppdaga ved direkte observasjon — alle jupitermånar som er oppdaga sidan, har blitt fotografert før det fyrste menneskelege auget så dei. I mange år hadde Amalthea ikkje noko offisielt namn, berre **Jupiter V**; den femte månen til Jupiter, etter det nummereringssystemet som Galileo Galilei innførte da han oppdaga dei fire galileiske månane. Fyrst i 1975 vedtok Den internasjonale astronomiske unionen å oppkalle han etter nymfa Amalthea frå den greske mytologien, sjølv om namnet blei foreslått av Camille Flammarion og bruka uoffisielt i fleire tiår før det offisielle vedtaket.

Amalthea er den største av fire månar som krinsar i tronge banar tett kring Jupiter, og under eitt vert dei omtala som amaltheagruppa. Månen er ein irregulær, kraftig raud blokk av is eller frosne gassartar; enda meir raud enn planeten Mars. Avhengig av kvar ein måler han, har Amalthea ei utstrekking på mellom 150 og 270 kilometer, og overalt på denne lille kloden kan ein sjå talrike krater som er temmeleg store i forhold til den lille månen: Det største vert kalla Pan, og er 100 kilometer i diameter og 8 kilometer djupt, mens eit anna, kalla Gæa, er 80 kilometer i diameter og kanskje dobbelt så djupt som Pan. Langs kraterkantar og andre ujamnheiter er nokre svært grøne parti synlege på overflata, men ein veit ikkje noko om kva dei er.

Den uregelmessige fasongen fekk astronomane til å gjette på at Amalthea er ein temmeleg solid klippeblokk; viss han bestod av is eller tilsvarande svake material, ville tyngdekrafta hans ha dratt han saman til noko nærmare kuleform. 

Mot slutten av ferda til romsonden Galileo sendte ein sonden tett forbi Amalthea for å sjå kor mykje tyngdekrafta til månen ville avbøye banen til sonden, og slik bestemme massen hans. Samanlikna med månens volum fekk ein ein overraskande låg tettleik, omtrent det same som vassis: Anten er Amalthea ein solid klump is, eller så er han ein svært laus «grushaug» med ein masse tomme mellomrom mellom «gruspartiklane». Nye observasjonar gjort med Subaru-teleskopet tyder på at Amalthea faktisk består av is. I så fall er han ikkje skapt i den omløpsbanen han har nå, for i ei fjern fortid har Jupiter vore temmeleg varm, og ville ha smelta ein sånn ismåne. Derfor gjettar ein på at det er tale om ein innfanga småplanet.

Som alle dei andre medlemene av amaltheagruppa har Amalthea bunden rotasjon, dvs. han dreiar om seg sjølv nøyaktig like raskt som han krinsar om Jupiter, med det resultatet at den ene av dei «lange endane» til månen alltid peikar mot Jupiter. På same måte som jupitermånen Io sender Amalthea meir varme ut enn han mottar frå sola, og ein reknar med at dette skriv seg frå den elektriske straumen som vert skapa når Amalthea beveger seg gjennom magnetfeltet til Jupiter.

## Kjelder
Jupitermånen Ganymedes

**Ganymedes** er den største månen til Jupiter, og den største månen i heile solsystemet. Han vart oppdaga av Galileo Galilei 7. januar 1610, truleg nesten samstundes med Simon Marius, som namnsette månen. 

Han har ei omlaupstid på 7,155 døgn og ein middelavstand til planeten på 1&nbsp;071 millionar km. Diameteren til månen er 5262 km. 

På fotografi frå Voyager-- og Galileo-romsondane viser overflata område med høg kratertettleik. Nokre av kratera er gamle og nesten heilt utviska, medan andre er unge og skarpe med strålesystem. Det finst òg område med 5-10 km breie, ofte parallelle furer som skuldast foldingar i ei tidlegare tynn skorpe. Ganymedes er utanom jorda den einaste kloten der det er påvist foldingar. Observasjonar gjorde av både Hubble-teleskopet og romsonden Galileo tyder på at det finst eit saltvasshav under yta på Ganymedes.

## Kjelder
Jupitermånen Leda

**Leda** er ein av månane til Jupiter. Han har truleg ein radius på kring 10 km, og vert med det rekna som den minste månen i Himalia-gruppa. Han vart oppdaga 14. september 1974 av Charles T. Kowal.

## Kjelder
* «Leda: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Jupitermånen Lysithea

**Lysithea** er ein av månane til Jupiter. Han har truleg ein snittradius på kring 18 km, og vert med det rekna som den nest minste månen i Himalia-gruppa. Han vart oppdaga 6. juli 1938 av Seth Barnes Nicholson.

## Kjelder
* «Lysithea: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Jupitermånen Elara

**Elara** er ein av månane til Jupiter. Han høyrer til Himalia-gruppa av jupitermånar. Fram til 1975 vart månen berre kalla *Jupiter VII*, deretter fekk han namnet Elara etter ei av Zevs sine mange elskarinner (Zevs svarer til den romerske guden Jupiter).

## Kjelder
Jupitermånen Himalia

**Himalia** er ein jupitermåne som vart sett for første gong den 4. desember 1904 av Charles Dillon Perrine, som observerte han frå Lick-observatoriet i California. Etter oppdaginga vart månen formelt kalla for **Jupiter VI**, og også *Hestia* etter åregudinna Hestia. Først i 1975 fekk han sitt noverande namn etter nymfa Himalia, som ifølgje gresk mytologi fekk tre søner med Zevs.

På veg mot Planeten Saturn, tok romsonden Cassini den 19. desember 2000 eit grovkorna bilete av Himalia, men dessverre gjorde avstanden det umogleg å avsløre overflatedetaljar på den mørke kloden. Ein trur at månen består av klippemateriale og i mindre grad is.

Himalia er det største medlemmen av ei underinndeling av Jupiter sine månar som vert kalla Himalia-gruppa, alle med ein avstand på 11 til 13 millionar kilometer til Jupiter, og med banehellingar rundt 27,5 grader.

## Kjelder
Mjød

**Mjød** er ein drykk som inneheld alkohol, og vert brygga av honning, vatn og gjær. Mjød får alkoholinnhald gjennom gjæring. I tillegg til dette kan ein tilsetja ulike krydder, til dømes humle (*Humulus lupulus*), eller malt. Drykken har vanlegvis ikkje vorte krydra med mjødurt (*Filipendula ulmaria*). Humle forlengjer haldbartida til drykken. Ein har funne spor av mjød frå den eldre bronsealderen. Vikingane nytta mjød mest ved festlege høve, om kvardagane drakk ein øl. 
  
Mjød vert mange gonger skildra som «ein drykk for gudar». I soger knytte til norrøn mytologi vert det ofte drege fram at gudar drikk mjød. 

Mjød har vore spesielt populært nord i Europa der ein ikkje kunne dyrka druer til å laga vin av.
Arbeidarrørsla

**Arbeidarrørsla** viser vanlegvis til fagforeiningar av vanlege lønnstakarar (i motsetning til laug og reine profesjonsforeiningar) pluss dei sosialistiske partia som i mange land har vakse fram frå eller i tilknyting til denne fagrørsla. Uttrykket kan i samsvar med dette *ikkje* brukast om alle rørsler som grupper av lønnsarbeidarar måtte støtte eller vere med i, men er eit namn på ei bestemt politisk rørsle med eit visst sosialt og historisk opphav. På den andre sida kan ordet ikkje nødvendigvis monopoliserast av eitt bestemt parti i eit gitt land, da arbeidarrørsla historisk har gitt opphav til ulike tendensar og organisasjonar på venstresida.
Planet

Ein **planet** er ein lekam som går i bane rundt ei stjerne under påverknad av gravitasjonskrafta hennar. Planetar må ha ein viss storleik for å kunna kallast planetar, og derfor reknar me som regel ikkje asteroidar eller kometar som verkelege planetar.

## Planetane rundt sola
Planetane ein kjenner best er dei som krinsar rundt sola, men det finst òg planetar rundt andre stjerner. Astronomar oppdaga dei første slike planetane i 1990-åra, og i 2004 klarte dei å fotografere éin av dei for første gong. 

I vårt solsystem reknar ein med åtte planetar (ikkje medrekna Sedna og Pluto). Dei er, i rekkjefølgje frå inst til ytst: 
# Merkur ()
# Venus ()
# Jorda ( eller )
# Mars ()
# Jupiter ()
# Saturn ()
# Uranus ( eller )
# Neptun ()

## Andre planetar
Astronomar har funne over 180 planetar i andre solsystem enn vårt eige. Som regel har ein funne desse planetane ved å sjå på korleis dei påverkar morstjerna, men i april 2004 skjedde den første direkte observasjonen av ein lekam som truleg er ein planet. Med hjelp av det store teleskopet (*[[Very Big Telescope]]*) i Chile såg ein lekamen på infraraude bølgjelengder.

Planetkandidaten går rundt stjerna 2MASSWJ 1207334-393254, forkorta til 1207. Han er fem gonger så stor som Jupiter, og stjerna hans er ein brun dverg, ei lita og lyssvak stjerne. Han ligg òg 7,5 milliardar kilometer vekke frå dvergen, endå lenger enn Pluto er frå vår sol. Alt dette gjer det enklare for observatørar på jorda å sjå den moglege planeten.

## Kjelder
Draupne

**Draupne** (*Draupner*; norrønt *Draupnir* ‘dryparen’) var i norrøn mytologi guden Odin sin vene og magiske gullring.

Kvar niande natt ”dryp” åtte nye ringar ned frå Draupne. Alle er like tunge som Draupne sjølv. Slik er Draupne ei kjelde til endelaus rikdom. Draupne vart laga av dvergane Brokk og Sindre. Dei smidde ringen i høve eit veddemål Loke gjorde med dvergane. Om veddemålet vert det fortald i den yngre Edda. Samstunde smidde dei mellom anna hammaren Mjolne og spydet Gungne.

Då Balder døydde og skulle brennast på bål tok Odin Draupne av seg og la ringen på Balder sitt bryst. Draupne fylgde med Balder til dødsriket Helheim. Då Hermod var i Helheim for å få Hel til å senda attende Balder lukkast han ikkje i det. I staden fekk Hermod med Draupne attende til Odin.. 

I Skirnesmål tilbyr tenaren til Frøy, Skirne, Draupne til Gerd Gymesdatter for å få Gerd til å gifta seg med Frøy.

## Kjelder
Dvergplaneten Pluto

**Pluto** (småplanetnemning **134340 Pluto**; symbol  eller ) er ein dvergplanet i kuiperbeltet, fram til 2006 kalla ein planet. I juni 2008 blei Pluto òg klassifisert som ein plutoide, ein kategori av dvergplanetar med større stor halvakse enn Neptun.  14. juli 2015 passerte romsonden New Horizons Pluto.

Pluto har fem kjende månar, Kharon, Nix, Hydra, Kerberos og Styx. Pluto vender alltid same sida mot Charon, og Charon vender alltid same sida mot Pluto.

Det er ein spesiell relasjon mellom Pluto og Neptun sine banar: På den tida Pluto gjer to rundar rundt Sola, gjer Neptun nøyaktig tre.

## Historie
Pluto vart oppdaga av den amerikanske astronomen Clyde W. Tombaugh den 18. februar 1930. Han kalla planeten opp etter den romerske guden Pluto med same namn, fordi dei to første bokstavane hans er initialane til Percival Lowell, som hadde forutsagt at ein niande planet ville bli funnen.

I starten trudde ein at Pluto var fleire gonger større enn jorda. Nærare observasjonar har synt at Pluto er mindre enn månen. Den 24. august 2006 vedtok Den internasjonale astronomiske unionen ein ny definisjon på planetar. Etter denne datoen er Pluto saman med til dømes Ceres og Eris klassifisert som ein dvergplanet.

## Utforsking og geologi

Nokre av dei fyrste bileta New Horizons-sonden sende attende til jorda synte ei rad fjell, opp til 3500 meter høge. Fjella er sannsynlegvis laga av vassis og del av grunnfjellet til Pluto, sidan meir flyktige stoff som nitrogen og metan sannsynlegvis ikkje er harde nok til å laga slike fjell under høva på Pluto. Sannsynlegvis vart fjella danna for mindre enn 100 millionar år sidan, slik at terrenget i området er noko av det yngste som er observert so langt i solsystemet.

I sentrum av eit hjarteforma område på Pluto ligg det ei frosen slette kalla Sputnik Planum. Til liks med fjella er ho sannsynlegvis mindre en 100 millionar år gamal. Ho har fleire sprekkar - nokre med ein mørk materie i, andre med åsar i. Området er rikt på nitrogen-, metan- og karbonmonoksid-is. Det finst teikn på at isen her strøymer lik isbrear på jorda. Det finst òg teikn på at nitrogen-is i form av isbrear strøymer frå eit høgland aust for Sputnik-sletta ned på sletta sjølv.

Observasjonar med Ralph-instrumentet ombord på New Horizons syner at den vestre delen av hjarteformasjonen på Pluto har ein konsentrasjonstopp av karbonmonoksid.

Etter å ha passert Pluto tok New Horizons bilete av Pluto som då hadde sola bak seg. Bileta synte dislag i atmosfæren til Pluto som nådde opp til 130 kilometer over yta til dvergplaneten, medan forskarar på førehand ikkje hadde venta seg dis stort høgre enn 30 kilometer over yta.

## Bakgrunnsstoff
* Profilen til Pluto hjå NASA Solar System Exploration

## Kjelder
Io

**Io** er ei av elskarinnene til Zevs i den greske myteverda. Ulike kjelder gjev henne ulike opphav; det er vanleg å seia at ho var dotter til Inakhos, elveguden som grunnla Argos, og dermed ei elvenymfe.

Alt gjekk bra til kona Hera nesten tok Zevs på fersken med jenta. Guden prøvde å skjula dei ved å gjera seg sjølv om til ei sky og Io til ei kvit kvige, men Hera gjennomskoda han. Ho bad om å få kviga som gåve, og sette deretter Argus, eit monster med hundre auge, til å vakta over henne. På oppdrag frå Zevs drap Hermes monsteret ved å lokka alle auga til å sova.

Kviga Io var fri, men nå plaga av ein hissig brems som Hera sette på henne. Halvgalen av alle stikka sprang kua over Bosporos, som fekk namn etter henne (Bosporos tyder «oksepassasjen»). Ved Svartehavet møtte ho Prometevs, som var lenka til eit fjell og plaga som straff for å setta seg opp mot gudane. Han trøysta Io med at ho ville bli eit menneske igjen og at Herakles, den største av alle heltane, ville stamma frå henne. I områda Io sprang gjennom skal ho seinare ha blitt dyrka som ei gudinne.

Deretter sprang Io over Det joniske havet, som òg fekk namn etter henne, og kom til Egypt, der Zevs gav henne menneskeform igjen. Ho fødde sonen til Zevs, Epafos, og gifta seg sidan med den egyptiske kongen Telegonus.

Io har inspirert seinare kunstnarar, som den romerske skalden Ovid som skriv om henne i *Metamorfosar*, eller i Correggio sitt måleri *Io og Zevs* (også kalla Io og Jupiter).
Elara

**Elara** er eit namn frå den greske myteverda. Elara var anten dottera til kong Orkhómenos, eller ganske enkelt ei kvinne frå bystaten Orkhómenos på øya Euboia (gresk Évvoia). Jupitermånen Elara har fått namn etter henne.

Soga fortel at Elara var ei av dei mange menneskekvinnene som Zevs blei kjær i. Som vanleg måtte guden skjula sidespranget sitt frå kona Hera, og han gøymde Elara djupt nede i jorda. Her fødde ho ein son, Tityas. Ein annan og eldre historie går ut på at Tityas var sonen til jordgudinna Gaia, og desse er gått saman slik at både Elara og Gaia var rekna som Tityas sine mødre.
Guden Jupiter

:*Sjå òg [[planeten Jupiter]]*

**Jupiter** eller **Jovius** er namnet på den øvste romerske guden. Han svarer til Zevs i gresk mytologi. Under namnet **Jupiter Optimus Maximus** var han den særskilde guden for den romerske staten, lovane og den sosiale ordenen.

Jupiter har gjeve namn til den største planeten i solsystemet vårt.

## Bakgrunnsstoff
Oseania

**Oseania** er den minste av dei sju verdsdelane, og består hovudsakleg av øyar. Han er òg den av dei permanent busette verdsdelane med lågast folketal.

Øyområda Polynesia, Melanesia og Mikronesia og kontinentet Australia høyrer med til verdsdelen.

## Land i Oseania

* Australia

* Mikronesia
** Palau
** Mikronesiaføderasjonen
** Marshalløyane 
** Nauru
** Kiribati

* Melanesia
** Papua Ny-Guinea
** Fiji
** Salomonøyane
** Vanuatu

* Polynesia
** New Zealand
** Niue
** Samoa
** Tonga
** Tuvalu

## Territorium i Oseania som høyrer til andre land
* Amerikansk Samoa (USA)
* Cook-øyene (New Zealand)
* Tahiti og fransk Polynesia (Frankrike)
* Guam (USA)
* Hawaii (USA)
* Midway (USA)
* Nord-Marianane (USA)
* Ny-Caledonia (Frankrike)
* Pitcairnøyene, britisk øygruppe
* Wallis og Futuna-øyane, fransk øygruppe

## Klima
Australia og New Zealand med nærliggande øyar, og til dels òg Ny-Guinea, har klimatilhøve som til ein viss grad er prega av kontinentalitet og av at store fjellområde påverkar nedbørfordelinga i stor grad. Resten av Oseania har eit maritimt tropeklima med høg luftfukt, mykje nedbør og stabile temperaturar året gjennom. 

Sjøtemperaturen er ein dominerande faktor og er stort sett over 27&nbsp;°C, til dels over 28&nbsp;°C gjennom mesteparten av året. Han aukar stort sett frå aust mot vest og når dei høgaste verdiane lengst vest. Passatvinden er det rådande vindsystemet både sør og nord for ekvator og driv den sørlege og den nordlege ekvatorialstraumen som fører varmt vatn mot Australia og Ny-Guinea og mot eit tilsvarande område nord for ekvator. Nedbøren kjem stort sett som regnbyer som oppstår over det varme havet og vert forsterka av heving mot høgare terreng. Dei større og fjellrike øyane får mest nedbør. Nedbøren er fordelt over heile året, men er gjerne størst i sommarhalvåret på den vedkomande halvkula. 

Dei monotone vêrtilhøva vert stundom brotne av tropiske syklonar (syklonar, orkanar eller tyfonar) som følgjer baner frå aust mot vest. Dei syklonutsette områda ligg 5-10 grader eller meir frå ekvator. Lågtrykka oppstår oftast når det er ettersommar eller haust på kvar halvkule. Dei fleste av øyane har lokale vindforhold som er prega av terrenget og den daglege temperaturvariasjonen over land (solgangsbris). Ein kan ofte sjå øyane på lang avstand i form av skyer, såkalla «atollskyer», som tårnar seg opp over det varme landet. 

I periodar på 5 til 10 år skjer det ei omlegging av passat- og straumsystemet under El Niño. Passaten vert då svekka, og det vert til dels vestavind i tropesonen, noko som heng saman med høgare lufttrykk enn normalt i vest. Det varme havvatnet vert då driven mot aust og fører til omfattande klimaforstyrringar i Sør-Amerika. 

## Kjelder
*
1481

**1481** (romartal MCDLXXXI)

## Hendingar

### Utlandet
* Portugisarane byrja bygginga av borga São Jorge da Mina på Gullkysten.

### Noreg

## Fødde
* 1. juli: Christian II konge av Danmark-Noreg

## Døde
* 21. mai: Kong Christian I av Danmark
Per Borten

**Per Borten** () var ein norsk politikar frå Senterpartiet. Han vart fødd i Flå i Sør-Trøndelag, og døydde i Trondheim. Han var statsminister i ei borgarleg samlingsregjering eller koalisjonsregjering frå 12. oktober 1965 til 17. mars 1971. Partia Senterpartiet, Venstre, Høgre og Kristeleg Folkeparti gjekk saman om å danna regjering.

Borten tok eksamen ved Norges Landbrukshøgskole i 1939, og var heradsagronom i Alvdal og Folldal, før han vart ordførar i heimbygda Flå frå 1945 til 1955. Han vart stortingsrepresentant i 1950, og formann i Bondepartiet (i dag Senterpartiet) i 1955.

Borten tok over som statsminister etter at Einar Gerhardsen si regjering frå Arbeidarpartiet gjekk av.

Borten gjekk av som statsminister då det vart kjent at han skulle ha gjeve ut informasjon som skulle vore løynd. Informasjonen var knytt til forhandlingene om Noreg sine vilkår i høve eit mogleg medlemsskap i EF, det seinare EU. Seinare kom det fram at ein statssekretær hadde gjeve ut informasjonen. Trygve Bratteli si regjering frå Arbeidarpartiet etterfylgde Per Borten si regjering.

Borten var kjend for ein likefram stil. Han lét seg mellom anna intervjua av avisa Dagbladet med berre underbukse på seg. Eit kjent sitat frå Borten er då han skulle skildra korleis det var å vera statsminister i samlingsregjeringa: «Det har vore som å bera staur».

## Sjå òg
* Bortenregjeringa 
* Lengst sitjande norske statsministrar

## Bakgrunnsstoff
* Nokre opptak med Borten frå NRK sitt arkiv
* Portrettintervju med Per Borten
* Norgesdokumentasjon; intervju med Per Borten 
* www.senterpartiet.no om Per Borten 

; Litteratur 
* Brunvand, Olav: *Fra samspill til sammenbrudd*, Oslo 1973.
* Finstad, Hans Chr.: *Fra drakamp til samspill*, Oslo 1970.
* Greipsland, Torbjørn (et al.): *Per Borten - omdiskutert og avholdt*, Oslo 1984.
* Hoemsnes, Ole N.: *Skjebnedøgn*, Oslo 1986.
* Madsen, Roar: *Motstraums; Senterpartiets historie 1959-2000*, ISBN 82-521-5435-2
* Nielsen, May-Brith Ohman: *Bondekamp om markedsmakt; Senterpartiets historie 1920-1959*, Oslo 2001 ISBN 82-521-5434-4
* Sørebø, Herbjørn: *Slik sprakk koalisjonen. Stormen om statsminister Per Borten,* Oslo 1971.
* Unneberg, Bjørn: *Per Borten; bonde og statsmann*, Oslo 1988. 
* Vassbotn, Per: *Lekkasje og forlis. Om regjeringen Bortens fall*, Oslo 1971.
Jupiter

**Jupiter** har fleire tydingar: 

* Namnet på planeten Jupiter. 
* guden Jupiter er ein gud i den romerske mytologien.
* Jupiter i Florida er ein by i Florida
* Operasjon Jupiter var fleire ulike allierte planar under andre verdskrigen, mellom anna å invadere Nord-Noreg i 1942 og eit åtak på høgde 112 sørvest for Caen 10.-22. juli 1944.
* Jupiterfeltet, naturgassfelt i Atlanterhavet, i nærleiken av Rio de Janeiro
* «Jupiter» er namnet på brannbilen i *[[Brannmann Sam]]*

* «Jupiter» har vore namn på fleire skip og fartøy, hovudsakleg for Det Bergenske Dampskibsselskab (BDS)
** DS «Jupiter» (1856), Det Bergenske Dampskibsselskab (BDS)
** DS «Jupiter» (1916) , BDS
** MS «Jupiter» (1966), opphavleg MS «Wellamo», var eit skip som trafikkerte Bergen-Stavanger-Newcastle.
** MS «Jupiter» (Color Line), opphavleg MS «Bolero», var eit skip som trafikkerte Oslo-Hirtshals/Kristiansand-Hirtshals.
Flå i Melhus

:*Sjå og [[Flå]] i Buskerud*

**Flå** er namnet på ei bygd og ein tettbygd stad i Melhus kommune som tidlegare var ein eigen kommune. Per Borten var ordførar i kommunen frå 1945 til 1955.

Flå blei oppretta då Melhus blei delt i to i 1880. Kommunen hadde då 614 innbyggjarar. 1. januar 1964 blei Flå, Horg, Hølonda og Melhus kommunar og ein del av Buvik slått saman til den nye Melhus kommune. Då hadde Flå 843 innbyggjarar.
Uranus

**Uranus** kan referera til
* Guden Uranus
* Planeten Uranus
*Uranus i astrologi, dei astrologiske aspekta ved Uranus
*filmen Uranus, ein film frå 1990
*Operasjon Uranus, ein offensiv av Den raude arméen under andre verdskrig

Fleire skip har hatt namnet «Uranus». 
*, eit lasteskip bygd som «Svea» i Sverige og selt til Det Bergenske Dampskibsselskab i 1878. 
*, eit lasteskip for Det Bergenske Dampskibsselskab frå 1880.
*, eit passasjer- og lasteskip for Det Bergenske Dampskibsselskab frå 1925. 
*, eit lasteskip for Det Bergenske Dampskibsselskab frå 1955.
Neptun

**Neptun** kan syna til:

* Guden Neptun
* Planeten Neptun

Fleire skip er blitt kalla «Neptun». 
* , eit skip eigd av Det Bergenske Dampskibsselskab frå 1890. 
* , eit skip eigd av Det Bergenske Dampskibsselskab frå 1930. 
* , eit skip eigd av Det Bergenske Dampskibsselskab frå 1958.
Pluto

**Pluto** kan syna til:

* guden Pluto, latinsk namn på greske Pluton
* dvergplaneten Pluto
* hunden Pluto, ein Disney-figur
Jupitermånen Ananke

**Ananke** er ein av månane til Jupiter. Han er den største medlemen av Ananke-gruppa. Ananke er truleg ein del av ein asteroide som vart fanga inn av Jupiter.

Ananke varta oppdaga av Seth Barnes Nicholson 28. september 1951.

## Kjelder
* «Ananke: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Jupitermånen Carme

**Carme** er ein av månane til Jupiter. Han er den største medlemen av Carme-gruppa, og var truleg del av ein D-type-asteroide som vart fanga inn av Jupiter.

Carme vart oppdaga 30. juli 1938 av Seth Barnes Nicholson ved Mount Wilson-observatoriet i California. Han er oppkalla etter den mytologiske Carme, mor til Zevs av Britomartis, ei kretisk gudinne. Månen fekk først namn i 1975,  og før den tid vart han berre kalla *Jupiter XI*. Mellom 1955 og 1975 vart han stundom kalla «Pan»,  men dette namnet vert no nytta om ein av månane til Saturn.

## Kjelder
* «Carme: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Jupitermånen Pasifaë

**Pasifaë** er ein av månane til Jupiter. Han er den største medlemen av Pasifaë-gruppa. Pasifaë er truleg ein asteroide som vart fanga inn av Jupiter.

Pasifaë varta oppdaga av Philibert Jacques Melotte 27. januar 1908.

## Kjelder
* «Pasiphae: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Jupitermånen Sinope

**Sinope** er ein av månane til Jupiter. Han vart oppdaga 21. juli 1914 av Seth Barnes Nicholson og har ein snittradius på kring 19 km.

Sinope er mogelegvis medlem av Pasifaë-gruppa, men dette er uvisst.

## Kjelder
* «Sinope: Overview»  - NASA Solar System Exploration
Hugin og Munin

**Hugin og Munin** er i norrøn mytologi namn på dei to ramnane til guden Odin. Namnet «Hugin» tyder 'tanke' medan «Munin» tyder 'minne'. Det vert fortalt at kvar morgon når dagen gryr, flyg Hugin og Munin ut i verda. Dei merkjer seg kva som hender, og dei høyrer på kva som vert sagt. Ingen ting kan skjulast for Hugin og Munin. 
Heime hjå Odin sit ramnane på skuldrene hans. Når ramnane er ute, er Odsin særs uroleg for at dei ikkje skal koma attende, særleg Munin, som ber med seg minnet til Odin. Dette vert nemnd i Grimnesmål. Eitt av dei mange tilnamna, eller kenningane, til Odin er *ramneguden*.

## Bakgrunnsstoff