Futhark

**Futhark** er eit namn på runealfabet etter dei seks fyrste teikna i runerekkja: f, u, þ (th), a, r og k.

Namnet «futhark» er ein nyare konstruksjon som stammar frå byrjinga av den eldre futharken på 24 teikn. Denne byrjinga går i stor grad att i seinare runerekkjer, og desse blir også ofte omtalte som futharkar og ikkje som alfabet.

Fram mot 800-talet blei den eldre futharken, òg kalla den eldre runerekkja, erstatta av den yngre futharken eller den yngre runerekkja. Denne runerekkja inneheldt 16 teikn.

## Den eldre futharken
Den eldre futharken er også kjend som den urnordiske, urgermanske eller samgermanske futharken og var i bruk hjå alle germanske folk. Ei av de eldste runeinnskriftene, og truleg den eldste kjente i Noreg, blei funnen på ein spydspiss frå Øvre Stabu på Toten. Innskrifta lyd raunijaR («utfordrar», «reynar») og stammer frå om lag 200 e.Kr. I Sverige er det funne futharkar som i prinsippet er fullstendige på Kylversteinen frå Gotland, datert til rundt 400 e.Kr., som kan vera den eldste kjende futharken i verden. Vadstenabrakteaten frå Östergötland er noko senere, rundt 450-550 e.Kr., Mariedammbrakteaten frå Närke frå omtrent same tid, og Grumpanbrakteaten frå Västergötland er frå 500 e.Kr. I Danmark finst det ufullstendige futharkar på Lindkærbrakteaten (400-650 e.Kr.), Gudmebrakteaten (400-650 e.Kr.) og kanskje også på den udaterte Roskildebrakteaten som blei funnen så seint som i 1997. På det europeiske fastlandet er det funne fire ufullstendige urgermanske futharkar: Den ungarske Aquincumspenna i Budapest (ca. 500 e.Kr.), Charnayspenna i Frankrike (ca. 520-570 e.Kr.), Brezapilaren i Bosnia (ca. 550 e.Kr.) og Beuchtespenna i Niedersachsen (ca. 560-590 e.Kr.).

Futharken frå Kylversteinen: 

**f u þ a r k g w h n i j p e/ï R/z s t b e m l ŋ d o ?**.

Futharken frå Vadstenabrakteaten: 
 
**f u þ a r k g w : h n i j e/ï p R/z s : t b e m l ŋ o (d)**.

Futharken frå Grumpanbrakteaten:
 
**f u þ a r k g w : h n i j e/ï p – – : t b e m l R o d**.

Ein kjenner til rundt 300 innskrifter som nytter denne runerekkja. Dei fleste er frå den sørlege delen av Skandinavia. Funna er generelt vanskelege å tolke. Gjennom futharkane frå Kylversteinen og Vadstenabrakteaten kunne runologane gjenskape den innbyrdes ordninga av runene og gjera inndelingar.

## Den yngre futharken

Den yngre futharken er ein redusert utgåve av den eldre futharken med 16 teikn. Den yngre futharken var i bruk frå omtrent år 800. 

Futharken opptrer i nokre ulike variantar med forskjellig utforming av runeteikna. Dei to viktigaste variantane i Norden blir kalla for normalruner eller «danske runer», og kortkvistruner eller «svensknorske runer». Ein meir sjeldan variant er «stavlause runer», som fyrst var kjende berre frå Hälsingland og Medelpad.

## Angelsaksiske runer

Angelsaksiske runer blei ordna i ein *futhorc* (også skrive *fuþorc*) omfatta 29 og seinare 33 teikna. Futhorcen blei truleg brukt frå 400-talet av. Det fint døme på futhorc-innskrifter på Themsensverdet, i Codex Vindobonensis 795, Otho-manuskriptet i Cotton-samlinga B.x  og på Ruthwellkrossen.

Det angelsaksiske runediktet oppgjev følgjande teikn og namn:  feoh,  ur,  þorn,  os,  rad,  cen,  gyfu,  ƿynn,  hægl,  nyd,  is,  ger,  eoh,  peorð,  eolh,  sigel,  tir,  beorc,  eh,  mann,  lagu,  ing,  œthel,  dæg,  ac,  æsc,  yr,  ior,  ear.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Futhark|Futhark]]» frå ,  den 28. mars 2026.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Runes|Runes]]» frå ,  den 28. mars 2026.*