open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liveigenskap

**Liveigenskap** var eit slaveriliknande system for jordbrukarar i store delar av Europa i mellomalderen. Dei liveigne jordbrukarane var underlagt ein godseigar, og dette tilhøvet vart overført gjennom arv. Eit kjenneteikn på ein liveigen var at jordbrukaren ikkje kunne flytta utan løyve frå godseigaren. På den andre sida kunne godsherren ofte heller ikkje tvinga jordbrukaren til å flytta. Ein liveigen skilde seg frå ein slave i og med at ingen eigde den liveigne direkte. Trass i dette var ein liveigen personleg knytt til eit landområde, eit gods eller ein storgard. Den liveigne måtte arbeida for godseigaren og betala ei årleg avgift, mot å få dyrka eit jordstykke.

Liveigenskapen vart avskaffa fram mot slutten av 1700-talet i store delar av Europa. I Frankrike vart liveigenskapen avskaffa i samband med den franske revolusjonen. I Russland vart ordninga avskaffa i 1861. I Sverige (med Finland), Noreg og Sveits vart ikkje liveigenskap innført.

I Sverige (med Finland) hadde ein statare som hadde sitt motsvar i Danmark *[[indsidder]]*.

## Sjå òg
* føydalisme
* vornedskap
* slave
* stavnsbåndet
* statare
* husmann
Aleksandr Tsjajanov

**Aleksandr Vasiljevitsj Tsjajanov** () var ein russisk økonom, som arbeidde med teoriar innan landbruksøkonomi i Sovjetunionen.

Han var positiv til landbrukskooperativ, men var skeptisk til einsidig samling til store gardsbruk. Av Josef Stalin vart han kritisert for å «forsvara kulakkane». I 1930 vart Tsjajanov arrestert i ei sak mot «arbeidarjordbrukarpartiet» (Трудовая крестьянская партия). Organisasjonen NKVD hadde konstruert saka, og gjeve ho namn etter ei science fiction bok skriven av Tsjajanov på 1920-talet. I åra etter sat han mykje i fengsel. Han vart i oktober 1937 arrestert nok ei gong, og til slutt skoten. 

Tsjajanov er mest kjend for sine teoriar om økonomien til hushald innan landbruket. Mange bolsjevikar såg på sjølveigande bønder som kapitalistar. Tsjajanov argumenterte med at bøndene sin økonomi hadde sin eigen logikk, som ikkje var kapitalisme. Eit hushald innan landbruk er ei eining både for produksjon og forbruk. Målet for slike hushald er å oppnå eit minstemål av levestandard. Trass i dette var ikkje var ikkje slike hushald profittmaksimerande i kapitalistisk tyding. 

## Litteratur

* http://cpd1.ufmt.br/ichs/territorios&fronteiras/artigos/2010-1-8.pdf  

* Daniel Thorner (red): *A. V. Chayanov on The theory of peasant economy*, The University of Wisconsin Press 1986, ISBN 0-299-10570-9 (hardcover), ISBN 0-299-10574-1 (paperback)
Fritz Haber

**Fritz Haber** () var ein tysk kjemikar. Haber fekk Nobelprisen i kjemi i 1918 for arbeidet sitt med utviklinga av syntetisk ammoniakk, eit produkt viktig for kunstgjødsel og eksplosiv. Saman med Carl Bosch utvikla Haber Haber-Bosch prosessen for framstilling av ammoniakk. 

Under første verdskrig arbeidde Haber med utvikling av klorin og andre giftgassar, noko som la grunnlag for ei kjemisk krigføring. Trass i dei store bidraga sine til tysk krigsinnsats, vart han tvinga til å flytta frå Tyskland i 1934, men døydde kort tid etter. Haber hadde jødisk bakgrunn, og nazistane sette mykje inn på å forfylgja jødane. 

## Bakgrunnsstoff
* Nobel e-Museum - Fritz Haber
* Charles Daniel, *Master mind: the rise and fall of Fritz Haber, the Nobel laureate who launched the age of chemical warfare* (New York: Ecco, 2005), ISBN 0-06-056272-2
Omelett

**Omelett** er ein matrett basert på egg, som både kan vera enkel og innvikla. Ordet har opphav i fransk, og omelettar vert ofte rekna som ein del av det klassiske franske kjøkenet.

Den enklaste typen omelett er vispa egg tilsett nokre få krydder som vert steikt i ei panne. For å gjera måltidet fyldigare kan ein tilsetja ei rekkje andre ingrediensar, som mjølk, grønsaker, kjøt og smakstilsetjingar. Korleis røra vert vispa har òg mykje å seia for den ferdige omeletten. Det skal mellom anna vera betre å bruka ein gaffel enn ein visp for å piska egga, slik at eggekviten held saman og omeletten blir luftig.

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder
* :fr:omelette
* Nynorskordboka
The Times

**The Times** er ei britisk avis som kjem ut dagleg over heile landet, og som tradisjonelt har vore sett på som svært etterretteleg. Ho blir i dag utgjeven av News International, eit dotterselskap av News Corporation som mediemagnaten Rupert Murdoch eig. 

## Format
I over to hundre år kom *The Times* ut i stort avisformat. I 2004 følgde ho eksempelet til *[[The Independent]]* og bytta til tabloidstorleik.

## Opplag
Avisa hadde i november 2005 eit gjennomsnittleg dagleg opplag på
692&nbsp;581, ein rekord for den noverande redaktøren Robert Thomson. Dette er høgare enn konkurrenten *[[The Daily Telegraph]]* i laussal, men det totale salet av *Telegraph* er 905&nbsp;955 på grunn av rundt 300&nbsp;000 abonnentar.

«Ekte» tabloidaviser hadde mykje større opplag, størst i England for *[[The Sun]]* med 3&nbsp;274&nbsp;855.

## Historie
Avisa blei grunnlagd i 1785 av John Walter. *The Times* var den første avisa som sende eigne korrespondentar utanlands, og den første som brukte krigsreportarar. W. H. Russell, som følgde den britiske hæren i Krimkrigen, fekk stor innverknad med stykkene han sende til avisa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:The Times|The Times]]» frå , og «[[:en:The Times|The Times]]» frå  den 14. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Lama

**Lama** (*Lama glama*) er eit pattedyr som høyrer til kamelfamilien. Lamaen har ikkje puklar og vert ofte forveksla med alpakkaen. Dyret vert brukt som lastedyr, fyrst og fremst i Peru.

Lamaene tilhøyrer kamel-slekta, og lama-familien består av alpakka, lama og to andre typar som ikkje er fullt så kjente, guanako og vikunja.
Lama er ein drøytyggar. Lamanane er et partåa klauvdyr, med to tær med neglelignande klauv.

## Bakgrunnsstoff
Rune Djurhuus

**Rune Djurhuus** () i Elverum er ein norsk sjakkspelar. 

Han vart utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 1989., og i 1996 vart han som den fjerde frå Noreg utnemnd til internasjonal sjakkstormeister.

Djurhuus lærte å spele sjakk i 6-7 års alderen. I 1980 begynte han å spele i Elverum sjakklubb. Han hadde rask framgang, og vart norsk juniormeister i 1985. Han har sidan den gongen høyrt til noregseliten. 

Djurhuus vart europameister for juniorar i 1991 i Arnhem, framfor blant andre den seinare verdsmeisteren Vladimir Kramnik og seinare stormeister Loek van Vely. 

Prestasjonane som kvalifiserte for stormeister-tittelen kom i følgjande turneringar:
8 poeng på dei første 11 partia i Sjakk-OL (lag-VM i sjakk) i Manila i 1992.
1-2. plass i Gausdal Masters 1994/95 med 7 poeng av 9 moglege. 
1. plass i Gausdal Masters 1995/96 med 7 poeng av 9 moglege. 
Han vart deretter utnemnd til stormeister av verdssjakkforbundet FIDE i 1996. 

Djurhuus har vore ein flittig deltakar i kampen om å bli noregsmeister i sjakk. Han har fire gongar blitt nr 2 (1990, 1994, 2000 og 2003), og fem gongar nr 3 (1988, 1995, 1996, 1998 og 1999), men har til no ikkje klart å gå til topps. 

Han har deltatt på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk) 6 gongar, i åra 1988, 1990, 1992, 1994 og 1996, og så no 2006. Han har eit samla resultat på 26 sigrar, 17 remisar og 19 tap, 34,5 poeng på 62 parti, 55,6 %.

Ved sjakk-EM for lag i Haifa i 1989 vann Rune Djurhuus gullmedalje for beste resultat på 6. bord, med 7 poeng av 9 moglege. 

Djuurhus har pr 1. oktober 2007 ein FIDE-rating på 2452. Dette gir han ein 7-plass av dei norske på FIDE-lista. Rune Djurhuus hadde sin høgaste rating med 2530 frå januar til juni 1997.

Spelestilen til Djuurhus er aggressiv og skarp. Med svart spelar han gjerne kongeindisk mot 1. d4 og siciliansk mot 1. e4. Med kvit opnar han vanlegvis med 1. e4. 

Sidan 1991 har han spelt for Akademisk Sjakklubb Oslo, etter at han begynte å studere informatikk ved universitetet i Oslo. Han har også spelt lagkampar for svenske Skara SS.

Djurhuus skriv sjakkspalta i *[[Aftenposten]]*. Han har også ei av dei mest omfattande nettsidene på norsk med sjakkstoff, Stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 

## Bakgrunnsstoff
* Rune Djurhuus sine beste parti på www.chessgames.com
* Rune Djurhuus sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Omtale av Rune Djurhuus på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider. 
* Rune Djurhuus sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
*Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
*Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Fotnotar
Thomas Alsgaard

**Thomas Alsgaard** () er ein norsk skiløpar frå Lørenskog. Han fekk det store internasjonale gjennombrotet sitt under OL i 1994 på Lillehammer, då han vann tremila med stor margin til dei næraste løparane. Etter endt karriere som skiløpar har Alsgaard så vidt vore innom ei karriere som rallyførar og vore langrennstrenar for landslaget i skiskyting. I tillegg har han vore assistenttrenar for det svenske langrennslandslaget, under Inge Bråten.

Heile barndommen sin budde Alsgaard på Flateby i Enebakk.

## Merittar
### Olympiske leikar
* **Gull** (30 km fri teknikk 1994, 15 km jaktstart 1998, 2 x 10 km jaktstart 2002, stafett 1998 og 2002)
* **Sølv** (stafett 1994)
* **5. plass** (10 km klassisk 1998)

### Verdsmeisterskap
* **Gull** (stafett 1995, stafett 1997, stafett 2001 og 2003, 15 km jaktstart 1999 og 30 km klassisk fellesstart 2003)
* **Sølv** (30 km fri teknikk og stafett 1999)
* **Bronse** (30 km fri teknikk 1997)

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1992: Nr 7 på 10 km i Trondheim
*Ski-NM 1993: Sølvmedalje både på 10 km og på 15 km jaktstart
*Ski-NM 1994: Gull på 15 km jaktstart og sølv på 30 km
*Ski-NM 1995: Sølvmedalje både på 10 km og på 15 km jaktstart i Oslo
*Ski-NM 1996: Gullmedalje på 30 km i Stryn
*Ski-NM 1997: Gullmedalje på 30 km og bronse på 10 km i Mo i Rana
*Ski-NM 1998: 
*Ski-NM 1999: Sølvmedalje både på 10 km og 30 km i Skrautvål
*Ski-NM 2000: Gullmedalje på 10 km fristil og 15 km jaktstart
*Ski-NM 2001: Sølvmedalje både på 10 km og 30 km i Steinkjer
*Ski-NM 2003: Nr på 10 km i Molde 
*Ski-NM 2011: Bronsemedalje på 15 km i Steinkjer
*Ski-NM 2012: Bronsemedalje på 15 km på Voss

### Ymse
I 2001 vart Alsgaard tildelt Holmenkollmedaljen, samstundes med Bente Skari og Adam Malysz.

## Bakgrunnsstoff

* Thomas Alsgaard i olympedia.org
Tusenårsstad

I samband med markeringa av overgangen til 2000-talet vart det bestemt at fylka og kommunane skulle velje seg ut kvar sin fylkesvise/kommunale **tusenårsstad**.

## Fylkestusenårsstadene
Utgangspunktet for Kultur- og kyrkjedepartementet, som står bak idéen om tusenårsstadene, var at det skulle vere ein tusenårsstad i kvart fylke, og at desse skulle vere på plass innan år 2005. Dette skulle også vere ein del av markeringa av hundreårsfeiringa for unionsoppløysninga i 1905. 

Målet for fylkestusenårsstadene er å bidra til at anlegg, institusjonar, kulturmiljø, naturområde og liknande av stor historisk, kulturell eller miljømessig verdi blir teke vare på og markerte på ein særskilt måte. 

Tusenårsstadene skal ha ei nasjonal, kulturell og miljømessig betydning som peikar ut over det enkelte fylke. Dette målet seier noko om kva som gjer ein stad til tusenårsstad i fylket og kvifor ein ynskjer å gje staden denne statusen.

Retningslinene for å velje stad vart fastsette av Kultur- og kyrkjedepartementet og det blei også gitt statleg støtte til tusenårsstadene.
Det var eit vilkår at staden skulle ha noko ved seg som har betydning for heile nasjonen. Slik vil t.d. høvdingsetet Avaldsnes i Rogaland mellom Nordvegen Historiesenter markere Harald Hårfagre si samling av dei mindre høvding- eller kongerika til eit kongedømme. Eidsvoll 1814 - Rikspolitisk senter på Eidsvoll i Akershus vil markere den demokratiske styringsforma i landet. Stader som Avaldsnes, Eidsvoll og Petter Dass-museet på Alstahaug er fylkestusenårsstader nettopp fordi dei peikar ut over det lokalsamfunnet og det fylket kor dei er lokaliserte. 

Det var to hovudtiltak som staten la vekt på i sin målsetjing med tusenårsstadene:
* Ta vare på
* Markere

Ta vare på ved å sette i stand bygningar og kulturlandskap, oppgradering og gjere staden lett tilgjengeleg for publikum. 

Tusenårsstadene skulle også markerast med eit fysisk tiltak, som til dømes ei minneplate, ein skulptur eller ein bygning. Andre markeringar kunne vere aktivitetar og arrangement.

### Oversikt over fylkestusenårsstadene

## Kommunetusenårsstadene
Kommunane vart tildelt 119&nbsp;500 kroner frå arrangørselskapet Tusenårsskiftet-Norge 2000 AS i økonomisk støtte.

Arrangørselskapet var eit heileigd statsaksjeselskap som hadde som oppgåve å førebu og gjennomføre markeringa av nytt tusenår og hundreårsjubiléet for unionsoppløysninga i 1905.

## Bakgrunnsstoff
* På Bokmålswikipediaen finst ein fin oversikt over kommunetusenårsstadene som stadig blir forbetra.

* Tusenarssted.no 
* Hundreårsmarkeringa
Landsforeininga for Hjarte- og Lungesjuke

**Landsforeininga  for hjarte- og lungesjuke** (**LHL**) vart stifta i 1943 som Tuberkuløses Hjelpeorganisasjon (THO). Organisasjonen var meint som ein interesseorganisasjon for pasientar råka av tuberkulose. Organisasjonen kjempa for ei rekkje helsereformar blant anna innføring av ei ny lov, Tuberkuloselova. Etter dette gjekk tal på dødsfall grunna tuberkulose ned. I Noreg reknar ein etterkvart den tidlegare folkesjukdommen som nærast utrydda. I 1961 skifta THO namn til Landsforeininga for hjarte- og lungesjuke.

## Bakgrunnsstoff
*
Jaroslavl

**Jaroslavl** (russisk Ярославль) er ein by sentralt i Russland og hovudstad i Jaroslavl oblast. Byen ligg ved elva Volga, om lag 280 kilometer nord for Moskva. Det gamle sentrumsområdet av byen vart i 2005 erklært som verdsarvstad av UNESCO. Jaroslavl er ein av byane i den såkalla gylne sirkelen av russiske mellomalderbyar.

Jaroslavl skal ha blitt grunnlagt i 1010 av Jaroslav den Vise for å forsvara Kievriket mot trugsmål nordfrå. Han er fyrste gongen nemnt i 1071. I 1218 vart Jaroslavl senter for eit uavhengig fyrstedøme. I 1238 vart byen erobra og plyndra av mongolane. Det uavhengige fyrstedømet Jaroslavl vart i 1463 oppslukt av det ekspanderande fyrstedømet Moskva. På 1600-talet var byen den nest største i Russland, og under den polske okkupasjonen av Moskva i 1612 fungerte Jaroslavl som hovudstad. Under den russiske revolusjonen kom byen under sovjetisk kontroll allereie i oktober 1917. I juli 1918 vart eit kontrarevolusjonært opprør slått hardt ned av bolsjevikane. Frå 1936 er byen senter for Jaroslavl oblast.

I dag er Jaroslavl eit viktig industrisenter. Her finst mellom anna petrokjemisk fabrikk, dekkfabrikk, motorfabrikk og fabrikk for produksjon av syntetisk gummi. I byen er det mange institusjonar for høgare utdanning, Demidov universitet, polyteknisk universitet, Usjinskij pedagogiske universitet, medisinsk akademi og Internasjonalt universitet for handel og ny teknologi.

Byen er eit viktig transportknutepunkt, med fem jernbanelinjer, fire hovudvegar og elvehamn på Volga.

I Jaroslavl står *Spaso-Preobrazjenskij-klosteret* frå 1500-talet, og fleire 1600-tals kyrkjer.

Fotballaget Sjinnik Jaroslavl (også skrive *Shinnik*) spelte i 2005 i den russiske eliteserien. Laget har på ny kvalifisert seg for spel i eliteserien i 2008.

## Galleri

Kotorosl.jpg|Frelsarklosteret i Jaroslavl.
Microraion.jpg|Grunn morgontåke over Jaroslavl.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Volta

**Volta** har fleire tydingar:

* **[[elva Volta]]** i Vest- og Sentral-Afrika
* **[[Voltasjøen]]** i Ghana
* **[[Øvre Volta]]**, det tidlegare namnet til Burkina Faso

* eit etternamn, kjend frå Alessandro Volta som gav opphav til eininga Volt
Einar Gausel

**Einar Johan Gausel** () er ein norsk sjakkspelar. 

Einar Gausel vart utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 1988. Han vart utnemnd til stormeister i 1995, som den tredje frå Noreg som oppnådde denne tittelen. Einar Gausel vann Noregsmeisterskapen i sjakk i 1992, 1996 og 2001.

Einar Gausel har spelt heile 7 sjakk-olympiader (lag-VM i sjakk) for Noreg, i 1988, 1990, 1992, 1994, 1996, 2002 og 2006. I tre av dei, 1992, 1994 og 2002, spelte han på første bord. I desse 7 turneringane spelte han til saman 75 parti, og skåra 40,5 poeng etter 26 sigrar, 29 remisar og 20 tap, 54,0 %. 

Einar Gausel spelar helst solide og posisjonelle stillingar.

Til dagleg er han sjakkspaltist i Dagbladet.

Einar Gausel er medlem i Oslo Schakselskap.

## Bakgrunnsstoff
* Einar Gausel sine beste parti på www.chessgames.com
* Einar Gausel sine parti i Noreg hos NorBase
* Omtale av Einar Gausel på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
* Einar Gausel sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
*Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
*Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv
Berge Østenstad

**Berge Østenstad** () er ein norsk sjakkspelar. 

Han vart stormeister i sjakk i 2003, som den sjette norske sjakkspelaren. Østenstad har vunne åtte noregsmeisterskap i sjakk, fleire enn nokon annan: I åra 1984, 1990, 1994, 1997, 1999, 2003, 2004 og 2011. Han har dermed ei rekke med kongepokalar. Simen Agdestein har sju noregsmeisterskap. Berge Østenstad oppnådde tittelen internasjonal meister i 1987.

Berge Østenstad kvalifiserte seg for stormeister-tittelen ved gode turneringsresultat på Gausdal og i Biel i 1990. Kravet om å oppnå 2500 i FIDE-rating klarte han i 1991. Det tok deretter ein del år før han klarte det naudsynte tredje resultatet, som kom i ei turnering i Göteborg i 2003.

Berge Østenstad har deltatt 3 gongar på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk), i åra 1984, 1990 og 2004. Han har eit samla resultat på 10 sigrar, 9 remisar og 10 tap, 14,5 poeng på 29 parti, 50,0 %.

Berge Østenstad blei junior-noregsmeister i sjakk i 1983. Berge Østenstad spelar for Asker sjakklubb.

## Kjelder
*Victor Hansen «Vår neste stormester», Norsk sjakkblad nr. 1 2003, side 4
*Øystein Brekke: *Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989*, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
*Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3
*Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Bakgrunnsstoff
* Berge Østenstad sine beste parti på www.chessgames.com
* Berge Østenstad sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Omtale av Berge Østenstad på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
* Berge Østenstad sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
* Eit intervju med Berge Østenstad 10.2.2003 

## Fotnotar
Den gylne sirkelen i Russland

**Den gylne sirkelen i Russland** (russisk Золотое кольцо России, *Zolotoje koltso Rossii*) er ei nemning på ei gruppe av russiske mellomalderbyar i området nord for Moskva. Her kan ein på eit relativt lite område vitja mange historiske byar med arkitektoniske skattar frå den russiske mellomalderen som kyrkjer, kloster og festningar. Kva byar som vert nemnde som del av den gylne sirkelen varierer, men omfattar iallfall Pereslavl-Zalesskij, Rostov, Jaroslavl, Kostroma, Ivanovo, Suzdal, Vladimir, Rybinsk, Uglitsj og Sergijev Posad. Moskva sjølv vert òg av og til rekna med.

## Opphav
I 1967 reiste kunsthistorikaren og journalisten Jurij Bytsjkov gjennom byane i Vladimir oblast for å skriva ein serie reiseartiklar. Den siste byen han vitja var Jaroslavl, så ruten hans tok form av ein sirkel. Seinare publiserte han reisedokumenta sine under tittelen «Den gyldne sirkelen».

Byer som inngår i gylne sirkelen er:
* Aleksandrov
* Bogoljubovo
* Gorokhovets
* Gus-Khrustalnyj
* Ivanovo
* Jurjev-Polskij
* Jaroslavl
* Kaljazin
* Kidjeksja
* Kostroma
* Moskva
* Murom
* Palekh
* Pereslavl-Zalesskij
* Pljes
* Rostov Velikij
* Sergijev Posad
* Suzdal
* Tutajev
* Uglitsj
* Vladimir

## Kjelder
Einmannsblad

**Einmannsblad** er eit blad skrive av éin mann. 

*[[Dølen]]*, gjeve ut av A.O. Vinje, er eit døme på eit slikt blad.
Blåmann

**«Blåmann»** eller **«Leitande etter Blåmann»** er ein kjend song skriven av Aasmund Olavsson Vinje. Han blei prenta første gongen i *[[Dølen]]* i 1860, som avslutning til artikkelen «Gjeiti».
Diktet blei seinare tonesett av Anne Haavie, og er blitt ein utbreidd norsk barnesong.

«Blåmann» er inspirert av Vinje sine opplevingar som gjetargut. Blåmann og Lykle var verkelege geiter som Vinje hadde eit nært tilhøve til, slik det er skildra i diktet.

Bukken i diktet har inspirert kommunevåpenet til Vinje, heimstaden til diktaren, og gjeve namn til folkemusikkgruppa Blåmann Blåmann og barnebokklubben Blåmann.

## Tekst

## Bakgrunnsstoff
* Forlenga original utgåve på aasentunet.no
* Les og høyr Blåmann på vestnorden.no 

### Kjelder
* Om originalutgjevinga av diktet på ssb.no 
* Om Anne Haavie som tonesetjar på BlixBlog
Den dag kjem aldri

**«Den dag kjem aldri»** er eit dikt av A.O. Vinje. Diktet blei første gong prenta i tidsskriftet *[[Dølen]]*. Diktet inngår i A. O. Vinjes diktsamling Storegut frå 1866, i den bolken som heiter «Det syng for Storegut».

Det er laga etter mønster av nystevet, og kan karakteriserast som ei nystev-vise, og alle nystevmelodiar er brukelege. Oftast høyrer ein den nystevtonen som det til vanleg er nytta på «Å Ola, Ola, min eigen onge».

Komponisten Klaus Egge har laga ein mykje brukt korsats av songen der han nyttar ein annan av dei tradisjonell nystevtonana. Folketonesongarar bruker gjerne denne teksten, og han er å finne på fleire CD-ar.

## Tekst
Sistelinja i kvart vers blir teken opp att.

:Den dag kjem aldri at eg deg gløymer, 
:for om eg søver, eg om deg drøymer.
:Om natt og dag er du like nær,
:og best eg ser deg når myrkt det er. 

:Du leikar kringom meg der eg vankar. 
:Eg høyrer deg når mitt hjarta bankar.
:Du støtt meg fylgjer på ferdi mi,
:som skuggen gjeng etter soli si.

:Når nokon kjem og i klinka rykkjer,
:d'er du som kjem inn til meg, eg tykkjer:
:Eg sprett frå stolen og vil meg té,
:men snart eg sig atter ende ned.

:Når vinden lint uti lauvet ruslar,
:eg trur d'er du som gjeng der og tuslar!
:Når somt der borte eg ser seg snu,
:eg kvekk og trur det må vera du.

:I kvar som gjeng og som rid og køyrer,
:d'er deg eg ser; deg i alt eg høyrer:
:I song og fløyte- og felelåt, 
:men endå best i min eigen gråt.

## Bakgrunnsstoff
* Teksten på prosjekt Runeberg
* Tekst og omtale på aasentunet.no
* Teksten i originalortografi i Henrik Jægers *Illustrert Norsk Litteraturhistorie* frå 1896
Gjetarbarn

Eit *gjetarbarn* eller ein **gjetarunge**, oftast spesifisert som ein **gjetargut** eller ei **gjetarjente**, er nemninga på barn som passar på dyr. Dette er ei vanleg form for barnearbeid fordi gjeting er nokså lett arbeid for kvikke ungar.

Gjeting kan likevel vera hardt arbeid og mange gjetarungar har lidd under dårleg vêr og åtak frå rovdyr eller sinte dyreeigar. Samstundes har arbeidet gjeve dei rike opplevingar med dyr og natur. 

## Gjetarbarn og kultur
Livet som gjetargut eller -jente er blitt idyllisert av kunstnarar, særleg i romantikken, der dei blei sett på som ein slags naturbarn. Norsk kultur har òg hatt fleire skildringar av gjetarlivet til ungar skildra frå innsida.

Fleire norske forfattarar var gjetarar i barndommen, mellom anna Arne Garborg og A.O. Vinje, som brukte erfaringane til å skriva verk som *[[Haugtussa]]* og «Blåmann».

Det finst gjetargutar i ulike forteljingar, som i fabelen om guten som ropte ulv og Peter i Heidi-romanane av Johanna Spyri.
Tvisyn

**Tvisyn** viser til det å ha to synspunkt på ei sak. Omgrepet kan brukast negativt, om å vera usikker og vaklande, eller positivt, om å vera gjennomtenkt og nyansert. **Ambivalens** (av latin *ambo*, ‘begge’ og *valentia*, ‘styrke’) er eit tilsvarande omgrep om å ha fleire meiningar eller kjensler som kan vera motstridande.

Innan klinisk psykiatri og psykologi kan ein kalla ei manglande evne til å ta stilling og val «ambivalens». Dette er noko ein kan sjå ved nokre psykiske lidingar, som schizofreni.

I norsk litterær samanheng blir «tvisyn» særleg til forfattaren Aasmund Olavsson Vinje, som innførte omgrepet i *Ferdaminne*.

## Kjelder
Heltbergs studentfabrikk

**Heltbergs studentfabrikk**, eigentleg **Heltberg og Reehorst Real- og [[Latinskole]]**, var ein norsk «studentfabrikk», det vil seia ein skule som førebidde studentar på opptakseksamen ved universitetet. Han blei oppretta av Henrik Anton Schjøtt Heltberg (1806–1873) og Wessel Joachim Andreas Reehorst (1824–1910) i 1846. 

Heltbergs studentfabrikk låg i Kongens gate 5 i Kristiania. Kjende personar som A.O. Vinje, Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson og Jonas Lie gjekk der og kunne bli kjende med kvarandre. Arne Garborg skildrar miljøet i romanen Bondestudentar.
## Kjelder
Vekeblad

**Vekeblad** er eit blad som kjem ut ein gong i veka. Mange typiske vekeblad kjem ut på glansa papir og inneheld kjendis- og anna småstoff. Tradisjonelt har slike vekeblad gjerne retta seg mot kvinner. Andre vekeblad, ofte kalla vekeaviser, kan vera orienterte mot nyhende og kommentarar.

Nokre norske vekeblad med kjendisstoff er *[[Norsk Ukeblad]]*, *[[Hjemmet]]* og *[[Se og Hør]]*. Nokre vekeaviser med nyheitsstoff er *[[Dag og Tid]]*, *[[Morgenbladet]]* og *[[Ny Tid]]*.
Mikhail Kasianov

**Mikhail Mikhajlovitsj Kasianov** () er ein russisk politikar. Han var statsminister i Russland frå 2000 til 2004.

Kasianov vart fødd i byen Solntsevo i Moskva oblast. Han er utdanna ingeniør og økonom. Frå 1978 til 1990 jobba han for Gosplan, den statlege planleggingskomitéen i Sovjetunionen, som hadde som oppgåve å utarbeida femårsplanar for den sovjetiske økonomien. Frå 1990 til 1999 jobba han først i økonomidepartementet og så finansdepartementet i den russiske føderasjonen.

I 1999 vart Kasianov finansminister i Russland. Då Vladimir Putin vart president vart Kasianov statsminister. I februar 2004, ikkje lenge før presidentvalet, vart han avsett som statsminister av Putin.

I 2005 erklærte Kasianov at han aktar å stilla som presidentkandidat ved valet i 2008 i opposisjon til Putin sin kandidat. Han sa òg at han kunne koma til å trekkja kandidaturet sitt dersom den demokratiske opposisjonen samla seg bak ein annan kandidat. Etter dette starta påtalemakta etterforsking av korrupsjonsskuldingar mot Kasianov frå tida då han var statsminister.

I desember 2007 vart Kasianov nominert som kandidat til presidentvalet. 26. desember trekte den andre kandidaten frå den liberale opposisjonen, Boris Nemtsov frå Unionen av høgrekrefter, sitt kandidatur til fordel for Kasianov. Kasianov var dermed den einaste liberale opposisjonskandidaten til presidentvalet i 2008. For å få godkjent kandidaturet sitt måtte han samla inn og få godkjent 2 millionar underskrifter. 16. januar 2008 leverte han inn 2&nbsp;220&nbsp;000 underskrifter til den sentrale valkommisjonen. 27. januar erklærte valkommisjonen at 13 % av underskriftene var falske, og avviste Kasianov sitt kandidatur. Kasianov skulda president Putin sjølv for å ha stått bak vedtaket, og oppmoda til boikott av presidentvalet.

## Kjelder
Husmann

**Husmann** er ei nemning på ein jordbrukar som leigde eit ikkje særskilt matrikulert (skattlagt) jordstykke av ein gardbrukar. Som motyting måtte husmannen arbeida for gardeigaren, eller betala leige, eller begge delar.

Husmenn utan arbeidsplikt var meir vanleg på Vestlandet («bygselshusmenn»), og stod sosialt sterkare enn arbeidshusmennene på Austlandet. Tilhøvet mellom gardeigaren og humannen kunne verta regulert i ei husmannskontrakt. Om jordstykket (husmannsplassen) var stort nok til å leva av, kunne husmannen verta kalla «husmann med jord». Ein «husmann utan jord» leigde berre eit lite jordstykke, stort nok til å bu på. Ein husmann som berre leigde hus nedmed sjøen vart kalla «strandsitjar». Ein husmann måtte ofte ha anna arbeid for å klara seg, til dømes innan fiskeri eller handverk. Husmannsvesenet i Noreg utvikla seg frå 1600-talet, og hadde ein topp midt på 1800-talet. Husmenn hadde ikkje røysterett før allmenn røysterett for menn vart innført i 1898.

I 1928 kom det ei lov som gav husmennene rett til å kjøpe tomta som huset deira stod på, og utover første halvdel av 1900-talet vart husmannsvesenet avvikla. Dei husmennene som var att på landsbygda, og som ikkje hadde fare derifrå og vorte anleggs- eller industriarbeidarar, fekk då kjøpe ut husmannsplassen og omgjorde han til sjølvstendig småbruk. Det var framleis i mange bygder sosiale og andre skilje mellom (større) bønder og småbrukarar. Skiljet mellom «gard» og «småbruk» kunne i somme bygder gå på om jordbrukaren hadde hest eller ikkje.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* lokalhistorie.no Hva var en husmann? 
* Digitalskolen; Husmannsvesenet i Norge 1801-1900
Borg

Ei **borg** er ei festning som skal verna dei innanfor mot ytre fiendar. Borger finst i enkle utgåver, som bygdeborger frå folkevandringstida, og i meir krevjande utformingar, som forsterka slott med tårn og ringmur. Ordet *borg* kan ganske enkelt tyda 'vern'.

## Borg som namn
«Borg» er utbreidd som stadnamn og slektsnamn i seg sjølv, og er mellom anna namnet på eit norsk bispedøme på Austlandet. I 2011 var det 724 nordmenn som hadde Borg som etternamn.

Ordet er òg eit namneledd i nordiske personnamn og stadnamn. Det har namnevariantar som Bjørg og Borge, og finst i andre språk som Burg, burgh og borough.

### Kjende namneberarar
* Björn Borg, svensk tennisspelar
* Oscar Borg, norsk komponist

### Som ledd i andre namn
«Borg» er namneledd i førenamn som:

I stadnamn finst det i:

*  Borgholm
*  Borgund i Sogn
*  Borgund i Møre og Romsdal
*  Borgå
*  Göteborg
*  Silkeborg
*  Sønderborg
*  Viborg
*  Ålborg

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder

* 
* :en:Borg (disambiguation)
Eystein Eggen

**Eystein Eggen** () var ein norsk forfattar fødd i Oslo. 

## Bakgrunn
Eggen var frå ei skrivande ætt, tidlegare kjend under namnet Skogstad, etter garden med same namnet i Kvikne i Hedemark. Han hadde fleire andre norske forfattarar i næraste familie. Forfattaren og lokalhistorikaren Eystein Eggen (1886 -1973) var farfaren, og lyrikaren Arnljot Eggen var onkelen. Grunnlaget hans var likevel morsætta frå Hov i Ålen, ei gammal bondeslekt som er mykje omskriven av mellom anna Johan Falkberget. Til denne ætta høyrer folket frå Storlia same bygd, som og har fostra mange forfattarar: bygdemålsdiktaren og politimeisteren Mons Lie, Jonas Lie den eldre, «heimens diktar», Erik Lie, stiftar av Den norske Forfatterforening, Bernt Lie, truleg vår fremste gutebokforfattar, og Jonas Lie den yngre, som under pseudonymet Max Mauser skreiv kriminalromanar og var NS-politiminister under krigen.

## Forfattarskap
Eggen publiserte i 1969 *[[Knut Hamsun]]s vei til [[fascisme]]n* i *Edda*, Norsk tidsskrift for litterturvitenskap, tett følgd av ein sosiologisk studie av Olav Aukrust. Sidan var han aktiv i samfunnsdebatten, med mange artiklar om litterære, historiske og politiske emne. Nest etter ætta var røynslene frå Norges landbrukshøgskole, Norges bygdeungdomslag og Noregs mållag hovudgrunnlaget for at han i 1993 kunne gje ut *Gutten fra Gimle*, ei skildring av si eiga oppvekst som NS-barn. *Agnar Mykle - en dikterskjebne* frå 1994 bygde på personleg kjennskap til Mykle. 

Som romanforfattar debuterte Eggen med *Generalen* 1996. Boka tok utgangspunkt i Carl Gustav Fleischer sin lagnad under andre verdskrigen. Deretter kom mellomaldarromanane *Hov* i 1997 og *To konger* i 1999. 

Eggen blei statsstipendiat frå 2003. To år før hadde Arbeidarpartiet frå talarstolen i Stortinget hevda at Eggen var «et symbol på en hel generasjon». Han hadde fronta fram beklaginga av «skyggen» som skuldlaust var blitt kasta over livet til NS-barna. Framstegspartiet reiste samstundes spørsmålet om Eggen var «diskriminert grunnet hans foreldres NS-bakgrunn, viss det skulle være tilfelle er det meget bekynringsfullt og alvorlig.» Regjeringa grunnga utnemninga med at «Eystein Eggen har gjennom verksemda si gjort mykje for å kasta lys over den vanskelege stillinga for NS-barna i det norske samfunnet.»
Korrupsjon

**Korrupsjon** eller **smørjing** er det å gje eller ta imot muter for tenester. Ein kan finna korrupsjon på alle nivå i eit samfunn, frå mindre muter til politi, helsepersonell eller utdanningsvesen til personar med høge stillingar i politikk, verksemder eller andre organisasjonar. 

Både å gje og å ta imot muter er forbode i dei fleste land, men er likevel utbreidd mange stader. I Noreg er korrupsjon lovregulert gjennom Straffeloven.

## Sjå òg
* Transparency International

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Mikrokreditt

**Mikrokreditt** er ei nemning brukt om små lån til menneske som ikkje blir rekna som kredittverdige av vanlege bankar. Kreditten blir gjeven som ei form for hjelp til sjølvutvikling, der fattige menneske får kapital slik at dei kan starta si eiga verksemd og koma seg ut av fattigdomen. Ordninga er ei aukande form for utviklingshjelp som kan vera svært vellukka.

2005 var utnemnd til år for mikrokreditt av SN.

## Historie
Det var i 1970-åra at ein medvite tok til å bruka mikrokreditt som ei form for utviklingshjelp. Studentorganisasjonen Accion International var truleg den første som gjekk over til dette, i 1973, då dei som eit forsøk gav fattige menneske i Recife i Brasil lån som kunne gjera dei sjølvberga, i staden for å vera underlagde lånehaiar. I løpet av fire år gav *Accion* 885 lån som hjelpte til med å skapa eller rygga 1&nbsp;286 arbeidsplassar. 90 % av dei utlånte midla blei betalte tilbake. Forsøket viste at dette hadde mykje større positive effektar enn å bygga infrastruktur for innbyggjarane.

På om lag same tid, truleg sjølvstendig frå forsøket til Accion, starta den bangladeshiske USA-utdanna økonomen Muhammad Yunus eit liknande prosjekt i heimlandet sitt. Under hungersnauda i Bangladesh i 1974 fann han ut at svært små lån kunne ha stor effekt på livet til fattige, medan bankar ikkje var interesserte i å gje slike lån til folk dei meinte var kredittrisikable. Yunus gav derfor eit lån på 27 dollar frå si eiga lomme til 42 kvinner som laga bambusmøbel. Kvinnene hadde tidlegare teke opp lån med svært høg rente for å få råd til å kjøpa trevyrke. No kunne dei sjølv, i staden for lånehaiane, nyta godt av fortenesta.

I 1976 grunnla Yunus Grameenbanken som skulle gje lån til fattige bangladesharar. For å sikra tilbakebetaling gav banken lån til grupper der medlemmene stilte garanti for kvarandre og samarbeida om økonomisk vekst. Grameenmodellen blei ein stor suksess, og er blitt kopiert av mange andre mikrokredittlag. Mellom anna viste erfaring at kvinner var mykje betre til å betala tilbake låna, og til å bruka det dei tente på familiane sine. Både Grameenbanken og mange andre mikrokredittprosjekt gjev derfor hovudsakleg lån til kvinner.

## Noreg
Noreg var eit av dei i-landa som var først ute med mikrokreditt. Det starta som eit prøveprosjekt i Lofoten i 1992. Jorunn Strømsvåg tok initiativet etter inspirasjon frå Grammen Bank. Den gongen var det eit kvinneprosjekt og fekk namnet *Kvinnebank i Lofoten*. Ordninga har ført til 80 bedriftsetableringar i løpet av 13 år. Ordninga har spredd seg til resten av landet og får offentleg støtte gjennom Innovasjon Noreg. Mikrokreditt må ikkje forvekslast med mikrolån, som er tradisjonelle lån utan sikkerheit. Mikrokreditt blir kjenneteikna ved at det har til hensikt å hjelpa låntakar etablera seg økonomisk (til dømes finansiering til oppstarten av ei bedrift). Eit mikrolån er derimot eit ordinært forbrukslån, med høge renter og kort nedbetalingstid.

Kolibri kapital er ein norsk mikrokredittinstitusjon.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Microcredit|Microcredit]]» frå ,  den 15. desember 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Kolibri Kapital
NS

**NS**, **Ns**, **nS** og **ns** kan tyde:
* Nasjonal Samling (**NS**) &ndash; tidlegare politisk parti i Noreg
* nanosiemens (**nS**) &ndash; ein SI-eining for kapasitans lik 10&minus;9 siemens
* nanosekund (**ns**) &ndash; ein SI-eining for tid lik 10&minus;9 sekund
* Norsk Standard (**NS**)
* atomdrivi skip (*nuclear ship*), (**NS** eller **N/S**), eit sivilt atomdrive skip
* Nova Slovenija - Krscanski Ljudska Stranka (**NS**) - politisk parti i Slovenia
Mexico by

**Mexico by** er hovudstaden og den største byen i Mexico. Tidlegare heitte byen **Tenochtitlan**. Byen ligg sentralt i Mexico, på eit platå som ligg 2&nbsp;200 meter over havet. Byen er omgjeven av fleire vulkanar som rager opp til 5&nbsp;500 meter over havet.

Eit kallenamn på Mexico by er *la Ciudad de los Palacios*, 'palassbyen'.

Sjølve sentrum av byen høyrer til administrativt Det føderale distriktet i Mexico (*Distrito Federal*, *D.F*). Forstadene til byen ligg i ti kommunar i den omliggande staten Estado de México. Det bur om lag 8,5 millionar menneske i Distrito Federal, men med forstader er innbyggjartalet nesten 18 millionar.

## Historie

Mexico by vart grunnlagt av den spanske conquistadoren Hernán Cortés i 1521. Byen vart lagt på ruinane til aztekar-byen Tenochtitlan, som Cortés nett hadde øydelagt.

Byen fungerte som hovudsete for visekongedømet Mexico frå 1525 til 1810, då området var ein spansk koloni. Etter Mexico sitt sjølvstende har Mexico by fungert som hovudstad i landet Mexico.

På 1900-talet har byen hatt ein eksplosiv vekst i innbyggjartalet. I 1950 hadde Mexico by 3 millionar innbyggjarar. I 2000 hadde byen 18 millionar innbyggjarar, og veksten i innbyggjartalet har no flata ut.

Mexico by var vertsby for dei 19. olympiske sommerleikane i oktober 1968.

## Stadar i Mexico by
*Plaza del Zócalo, eller berre Zócalo er ein stor plass ved presidentpalasset.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Westlife

**Westlife** er ei populær gutegruppe frå Irland, originalt sett saman av Shane Filan, Nicky Byrne, Bryan McFadden, Mark Feehily og Kian Egan. Bryan McFadden har i seinare tid gått ut or bandet. Dei har gjeve ut albuma *Westlife U.S.*, *Westlife U.K.*, «Coast To Coast», «World of Our Own», «Unbreakable: TheGreatest Hits, Vol 1», «Turnaround», «Allow Us To Be Frank», «Face To Face», «The Love Album» og fleire singlar.

Gruppa blei grunnlagd i juli 1998 i Sligo i Irland og laga songen «Together Girl Forever». Produsenten Louis Walsh fekk augene opp for gruppa, og gjekk saman med Boyzone-songaren Ronan Keating om å leia henne. Gruppa var først kalla Westside, men då det allereie var ei anna gruppe som heitte dette, blei namnet endra til Westlife. Den første singelen dei slapp, 
«Swear It Again» i april 1999, gjekk rett til topps på listene i Irland og Storbritannia.

Gruppa blei oppløyst i 2012 og seinare sameint att i 2018.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

*
Ođđasat

***Ođđasat*** er eit nyheitsprogram på samisk som vert sendt i NRK, SVT og YLE fem dagar i veka, ti månader i året. Fjernsynsprogrammet *Ođđasat* vert sendt frå NRK Sápmi sitt studio i Karasjok. Programmet varer 12 minutt og inneheld nyhendeinnslag og ei vermelding. Programmet er teksta på bokmål av NRK, på svensk av SVT og på finsk av YLE. Intervju på andre språk enn nordsamisk er dubba til nordsamisk, og dubbinga er teksta.

## Bakgrunnsstoff
* Ođđasat i NRK
* Ođđasat i SVT
* Ođđasat i YLE
Nyanse

**Nyanse** er eit lite skilje som kan vera vanskeleg å oppfatta. Omgrepet blir særleg brukt om ord (semantikk) og fargar (estetikk).
Vederbuk

**Vederbuk**, også kjend som **id** og **hirsling**, er ein vandrefisk i karpefamilien som lever i brakkvatn, rennande vatn og i nokre innsjøar. Ein gul variant av fisken blir kallar **gullvederbuk** og blir brukt som prydfisk i dammar.

Han blei tidlegare nytta som matfisk, men blir i dag hovudsakleg rekna som ein god sportsfisk. 

## Skildring
Vederbuken har ein grågrøn rygg medan undersida er kvit eller gulaktig. Fisken kan bli opptil 1 m og vega 8 kg, men er mindre i Noreg. 

Han er ein rovfisk som kan leva på insekt, sniglar, krepsdyr og muslingar. Ettersom dei blir eldre kan dei òg ta småfisk.

Fiskane blir kjønnsmogne 5&ndash;6 år gammal for hannar og eit par år etter for hoer. Dei gyt om våren i elvar, der egga klistrar seg til grus eller plantar. Egga klekker etter 10&ndash;20 dagar.

## Utbreiing
I Noreg finn ein særleg vederbuk søraust i landet. Fisken finst naturleg nord i Europa og austover til Sibir, men finst i dag òg vilt i USA etter at fiskar rømde til Potomacelva frå ein statleg dam under ei oversvømming i 1889. Det er òg mistanke om at han er sett ut ulovleg i fleire vatn på New Zealand.

## Kjelder
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Id (fisk)|Id (fisk)]]» frå , og «[[:en:Ide|Ide]]» frå  den 16. desember 2005.*  
* http://home.online.no/~lraakil/Ferskvannsfisk/Vederbuksiden.htm 
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Skildring på miljolare.no
Gjeting

**Gjeting** er det å passa på husdyr medan dei er på beite. 

Gjeting vert utført av ein gjetar eller ein gjetargut eller ei gjetarjente. Ein person som driv med gjeting kan ha ein gjetarhund til å hjelpa seg. Gjetaren har i oppgåve å halda dyr samla og vakta dei mot rovdyr.
Frekvens i statistikk

**Frekvens** i statistikken er antal gonger ein observasjon førekjem i ei måling. Dersom ein for eksempel har spurt ungar om kva som er yndlingsfargen deira og 14 har svara raud, har «yndlingfarge raud» frekvensen 14 i denne målinga. Frekvens kan i tillegg til slike diskrete variablar òg brukast om kontinuerlege, for eksempel antalet personar som har høgde mellom 175 og 180 cm i ei måling.

Frekvens blir ofte vist i søylediagram, histogram eller kakediagram.
Holbergprisen

**Holbergprisen** er ei utmerking som blir delt ut av Universitetet i Bergen for særs viktig  forsking i humaniora, samfunnsvitskap, juss eller teologi.  Med prisen vil dei auke den sosiale forståinga for kor viktige ånds- og sosialvitskapane er.  Prisen er kalla etter den norsk-danske forfattaren Ludvig Holberg, og er i dag på 6 millionar kroner.

## Prisvinnarar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*https://holbergprisen.no/
Frekvens

**Frekvens** er eit mål på kor mange gongar per tidseining ei periodisk hending vert gjenteken. Som oftast meiner ein temporal frekvens, men ikkje alltid. Det kan til dømes vera talet på regndropar per sekund, talet på bilar per time, talet på periodar i ei bølgje per sekund, og så vidare. Ei slik bølgje kan like gjerne vera ei firkantbølgje, trekantbølgje og så vidare, som ei sinusbølgje, som illustrert i Fig. 1. Eit typisk døme på ei (tilnærma) firkantkurve er klokkesignalet i ein mikroprosessor. Frekvens spelar ein sentral rolle innan fysikk, signalhandsaming, telekommunikasjon, akustikk, elektronikk og så bortetter. 

## Temporal frekvens

Temporal frekvens er talet på periodar per tidseining sekund. Dette gjeld uavhengig av kurveforma, som illustrert i Fig. 1. Samanhengen mellom frekvens og periodetid er: 

:f = \frac{1}{T}

der *T* er **perioden**, målt i sekund. Frekvens har einga s^{-1} (invers av sekund), som har fått nemninga Hertz, forkorta til Hz, og periodelengda *T* har eining sekund. 

Frekvensen kan òg gjevast som vinkelfrekvens, i rad/s: 

:\omega = {{2 \pi} \over T} = {2 \pi f}. 

## Spatial frekvens

Spatial frekvens syner til talet på periodar i ei flate, eller i rommet. For todimensjonale rom, som bilete, får ein då dei to spatiale frekvensane

:f_x = \frac{1}{T_x}

og

:f_y = \frac{1}{T_y},

det T_x og T_y er dei spatiale periodane langs *x*- respektivt *y*-aksen. Eininga for spatial frekvens er m^{-1} (inverse av meter). Fig. 3 syner eit døme på eit bilete som er periodisk både i *x*- og *y*-retning. Tredimensjonale objekt kan vera periodiske langs tre aksar, som illustrert i Fig. 4. Ein får då tre spatiale frekvensar, som kan vera like eller ulike. 

## Sjå òg
* Spektralanalyse
* Frekvens i statistikk
Hakkespettene

**Hakkespettene**, *The Junior Woodchucks*,  er namnet på ei oppdikta speidaraktig rørsle som Ole, Dole og Doffen Duck, nevøane til Donald Duck, er med i.

Hakkespettene dukka første gongen opp i serien «Den store prøven» frå 1951, teikna av Carl Barks.  Sidan har Don Rosa teikna seriar som fortel soga om korleis Hakkespettrøsrsla oppstod.

Hakkespettene arbeider for naturvern og for den personlege utviklinga til medlemmene. Det viktigaste hjelpemiddelet deira er *[[Hakkespettboka]]*.

## Kjelder
Smeden og Bageren

**Smeden og Bageren** er eit dikt av Johan Herman Wessel. Det er ei humoristisk forteljing som kritiserer rettsmakta og mangelen på fornuft i samfunnet. Diktet blei skrive i 1770-åra og trykt for første gong i 1784, i vekebladet til Wessel, *[[Votre Serviteur Otiosis]]*.

Handlinga går føre seg i ein liten by der det bur to bakarar og ein smed. Smeden drep ein annan mann og blir stilt for retten. Fire av borgarane i byen seier til dommaren at dei berre har ein smed i byen, og derfor må dommaren la smeden gå. Og sidan byen har to bakarar, og den eine er gammal og skrøpeleg, kan heller han sone straffa, og bli hengt, i staden for smeden. 

Slik går det: Bakaren blir dømt til døden uskuldig, mens den skuldige smeden får gå fri. Frå dette diktet kjem uttrykket «å retta bakar for smed», om å straffa feil person for eit brotsverk.

Moralen i forteljinga, hevdar Wessel, er at ein alltid skal vere førebudd på døden. 

Fleire stader i diktet vender forfattaren seg til lesaren for å overbevisa om at han ikkje skriv om seg sjølv. 

## Bakgrunnsstoff
*  på dansk Wikisource
* Tekst med bilde og diskusjonsspørsmål på skoletorget.no

### Kjelder
Votre Serviteur Otiosis

***Votre Serviteur Otiosis*** var eit vekeblad på vers gjeve ut av Johan Herman Wessel. Tittelen er sett saman av fransk og latin og tyder 'til teneste på fritida'.

Det var mot slutten av livet sitt at Wessel gav ut bladet. Første nummer kom ut våren 1784 og det siste, nummer 54, i juli 1785. Bladet hadde rundt åtte sider og kom ut kvar tysdag. 

Wessel fylte bladet med komiske dikt og forteljingar. *[[Smeden og Bageren]]* stod på trykk for første gong i dette bladet. 

## Kjelder
* Forfatterportrett ved Arkiv for Dansk Litteratur 
* Bjørn Ringstrøms Antikvariat
Kultur i 1742

**Kultur i 1742** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1742.

* 13. april: Førsteoppføringa av oratoriet *[[Händels Messias|Messiah]]* av Georg Friedrich Händel fann stad i New Music Hall i Dublin.
Auld Lang Syne

**«Auld Lang Syne»** (engelsk «Times gone by») er ein av dei best kjende songane i engelsktalande land. Melodien er ein skotsk ballade og teksten er dikta av Robert Burns i 1788. Burns tok utgangspunkt i omkvedet frå ein skotsk folkesong, vølte på omkvedet og la til tre mellomvers. 

Det er i engelsksspråklege land ein fast skikk å synge denne songen kvar nyttårsaftan ved inngangen til det nye året. Skikken er særleg utbreidd i Skottland, der songen ofte vert bruka som avskils- eller oppbrotssong. «Auld lang syne» vert då òg rekna som Skottland sin nasjonalsalme.

## [[Skotsk]] tekst

Should auld acquaintance be forgot, and never brought to mind?
Should auld acquaintance be forgot, and days of auld lang syne?
And days of auld lang syne, my dear, and days of auld lang syne.
Should auld acquaintance be forgot, and days of auld lang syne?

We twa hae run aboot the braes, and pu'd the gowans fine.
We've wandered mony a weary foot, sin' auld lang syne.
Sin' auld lang syne, my dear, sin' auld lang syne,
We've wandered mony a weary foot, sin' auld lang syne.

We twa hae paidl'd i' the burn, frae morning sun till dine,
But seas between us braid hae roared, sin' auld lang syne.
Sin' auld lang syne, my dear, sin' auld lang syne.
But seas between us braid hae roared, sin' auld lang syne.

And ther's a hand, my trusty fiere, and gie's a hand o' thine!
We'll tak' a cup o' kindness yet, for auld lang syne.
For auld lang syne, my dear, for auld lang syne,
We'll tak' a cup o' kindness yet, for auld lang syne.

## [[Nynorsk]] tekst
Den fyrste til å setje «Auld Lang Syne» om til nynorsk, var Olav Nygard som laga «Gamal tid» i 1923. Gjendiktinga byrjar slik: 

:Skal gamal kjennskap vere gløymd
:og aldri vakne i?
:Skal gamal kjennskap vere gløymd
:og gamal tid?

Hartvig Kiran laga så den gjendiktinga som er mest brukt. Kiran brukte songen som innleiing til den faste programposten sin *[[Ønskediktet]]* i NRK Radio. I tillegg vart songen nytta som opningssong til det populære fjernsynsprogrammet *Syng med oss*. 

:Skal gamalt venskap kverva bort
:Og ikkje setja far
:Skal gamalt venskap kverva bort
:Og det som ein gong var

Ei tredje gjendikting kom frå Johannes Gjerdåker i «Skal gamal kjennskap vera gløymd». Gjendiktinga vart prenta i 1996 i hans fyrste bok med gjendiktingar av Robert Burns: 

:Skal gamal kjennskap vera gløymd
:og aldri meir få svar?
:Skal gamal kjennskap vera gløymd
:og alt som ein gong var?

## Bakgrunnsstoff

* Melodien: http://www.easybyte.org/syne/syne4a.mid 
* Ulike tekstar og melodiar til songen på Digital Tradition 
* ''Auld Lang Syne'' association with Guy Lombardo and New Year celebrations 
* Burns, Robert. 1996. Dikt og songar i utval. Utval og gjendikting ved Johannes Gjerdåker. (Med eit lengre føreord av Johannes Gjerdåker.) Oslo: Det Norske Samlaget.Gjerdåkers omdikting er henta herifrå. 
* Olav Nygard si omsetjing er henta frå Aasentunet sine vevsider: http://www.aasentunet.no/default.asp?menu=1169&id=3076