open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marxisme-leninisme

**Marxisme-leninisme** er ein kommunistisk ideologi som vart hovudstraumdraget i dei kommunistiske partia frå midten av 1920-åra, då han vart vedteken som ideologisk grunnlag for den Tredje Internasjonalen («Komintern») då Josef Stalin vart leiar i Sovjetunionen. Men i andre samanhengar har ulike grupper bruka omgrepet for å skildre den ideologien dei hevdar å representere.

Få år etter Vladimir Lenin døydde hadde Stalin kome til makta i Sovjetunionen. Ifølgje G. Lisitsjkin er marxismen-leninismen ein separat ideologi sett saman av Stalin i hovudsak i boka *Spørsmål i leninismen*). Marxismen-leninismen vart då offisiell ideologi for den sovjetiske staten og for Komintern.

Trotskistar hevdar at stalinismen står i motstrid med ekte marxisme og leninisme, og bruka opphavleg termen *bolsjevik-leninisme* for å skildre sin eigen anti-stalinistiske og (sidan anti-maoistiske) ideologi. 

Omgrepet marxisme-leninisme er såleis mest bruka av dei som meiner arven frå Marx og Lenin vart ført vidare av Stalin på ein vellykka måte. Men termen vart òg bruka av kommunistar som etter Stalin var død tok avstand frå visse trekk ved Stalin-regimet, mellom desse Nikita Khrusjtsjov.

Etter at Sovjetunionen og Folkerepublikken Kina vart uvener, hevda begge dei to store statsberande kommunistpartia at dei var einaste rette arvingen til marxismen-leninismen. I Kina hevda dei først at Mao Zedong hadde tilpassa marxismen-leninismen til kinesiske tilhøve, men sidan at denne oppdateringa gjaldt overalt, difor termen *marxismen-leninismen-Mao Zedong si tenking* (enklare kalla «maoismen»). Denne varianten vart offisiell ideologi for Folkerepublikken Kina så lenge Mao levde, og sameleis for dei kommunistpartia som følgde Kina. 

I Nord-Korea vart marxismen-leninismen offisielt skifta ut med «juche» i 1977. Dette er ein ideologi der omgrep som klasse eller klassekamp ikkje er inne i biletet, altså er han ingen marxistisk variant i det heile. Men styret der er framleis vanlegvis rekna for kommunistisk eller stalinistisk grunna den politiske og økonomiske strukturen i landet. 

I dei andre tre kommunistiske statane som finst i dag – Cuba, Vietnam og Laos – har dei styrande partia framleis marxismen-leninismen som offisiell ideologi, men dei har noko ulike tolkingar av han i praktisk politikk. Nokre noverande kommunistiske parti i tillegg til desse held òg fram med å sjå marxismen-leninismen som den grunnleggjande ideologien sin, sjølv om somme har modifisert han for å tilpasse seg nye eller lokale tilhøve. 

I *partinamn* er omgrepet til vanleg bruka av kommunistparti som ønskjer å skilje seg ut frå andre kommunistparti i same landet, parti som dei då truleg ser på som revisjonistiske. Dette gjaldt til dømes det norske partiet AKP (m-l), som no er gått inn i partiet Raudt, i høve til det eldre Norges Kommunistiske Parti.

Marxismen-leninismen er *ikkje* synonym med marxisme generelt. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer i hovudsak på «[[:en:Marxism-leninism]]» frå , den 18. juli 2008.*
Ørnetåka

**Ørnetåka** (katalogisert som **M16**, **NGC 6611** (sjølve stjernehopen) og **IC 4703** (sjølve tåka)) er ein lys stjernehop av nyleg danna stjerner med ei tilhøyrande emisjonståka som ligg rundt 7000 lysår unna i stjernebiletet slangen. 

I 1995 fotograferte romteleskopet Hubble tåka for første gong. Biletet viste tre pillarar samansette av kald interstellar hydrogengass og støv. I pillarane føregår det aktiv stjernedanning.  

I 2007 blei det offentleggjord at dei tre pillarane ifrå 1995-biletet kanskje er blitt øydelagde av sjokkbølgja frå ein supernovaeksplosjon. Det er blitt estimert at den eventuelle øydelegginga skjedde for 6000 år sidan, men lyset frå ho vil nå jorda først om 1000 år, då tåka ligg 7000 lysår unna. 

## Kjelder
Dunajøyane

**Dinajøyane** eller **Duunaj Aryta** (russisk Острова Дунай) er ei øygruppe i Laptevhavet i Russland. Dei ligg nær munningen av elva Lena, nordvest for Lenadeltaet. 

Dunajøyane er ei kompakt øygruppe og kysten av øyane er særs uordentleg med smale strandryggar, sandbankar og myrområde. Den største øya er 16 km lang og er 8 km brei. Øya i søraust vert kalla Jegorsjaøya.

Sundet mellom desse øyane og Lenadeltaet vert kalla Proliv Dzjijelligestiakh-Oburuosa.

Området har eit hardt arktisk klima og det er fast is mellom øyane og Lenadeltaet om lag ni månader av året.

Det er ein vêrstasjon på øyane som heiter Dunaj. Han var viktig då Nordaustpassasjen var på sitt travlaste. Administrativt høyrer øyane til republikken Sakha. 

## Nærliggande øyar
* 15 km sørvest for Dunajøyane ligg **Bulgunnjakhtakh-Belkej-øyane**. Dette er fem små øyar i ei rekkje ved . Den største er berre 4 km lang. Sjølv om dei ligg lenger ute i havet er dei ei fortsetjing av øyane i Lenadeltaet. 

* 33 km mot vest ligg to særs smale C-forma øyar. Den sørlege vert kalla **Samoljotaøya** ved  og den nordlegaste **Aerosiemkiøyane** . Begge desse øyane er ikkje noko særleg meir enn 10 km lange sandbankar, som er nokre få hundre meter brei. Bogen deira opnar seg mot aust. Samoljota er ein einast lang landtunge, medan Aerosiemki er delt i fire mindre øyar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dunay Islands|Dunay Islands]]» frå , den 13. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Encarta Encyclopedia.
** William Barr, *The First Soviet Convoy to the Mouth of the Lena*. 
** Geografisk data
** Ostrova Bulgunnjakhtakh-belkej
Ekarma

**Ekarma** (russisk Зкарма) er ei vulkansk øy nord i Kurilane i Russland. Øya har eit areal på 30 km² og er 7,5 km lang og 5 km brei. Den vestlege vulkanen på øya har ei høgd på 1170 meter over havet. Ekarma er framleis aktiv og det siste kjende utbrotet kom i 1980. 

Mellom Ekarma og Sjiasjkotan ligg Ekarmasundet. Administrativt høyrer øya til Sakhalin oblast. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ekarma|Ekarma]]» frå , den 18. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Global Volcanism Program
Etnonasjon

Ein **etnonasjon** eller ein *folkenasjon* er ein nasjon der den nasjonale identiteten er tufta på språk og etnisk opphav. 

Najonalisme som byggjer på etnonasjonen, krev at grensene for staten følgjer nasjonen, slik at berre menneske med ein bestemt etnisitet skal utgjere staten. Slik etnonasjonalisme har spelt ei viktig rolle i Sentral- og Aust-Europa. I dette området samanfall mellom statsgrenser og grensene for etnonasjonane vore sett på som eit nasjonalistisk ideal, samstundes som dei faktiske landregrensene ikkje har følgd dei etniske skiljelinene. Denne situasjonen har vore konfliktskapande. 

## Bakgrunnsstoff
* Hans-Åke Persson (red.) Ett utvidgat EU – några reflektioner i samband med EU:s östutvidgning
* Lunds universitet: Språkets betydelse för nationell identitet i Uzbekistan 
* Hjalte Tin: «Fremtidens krig»
Afrikas horn

**Afrikas horn** er ein trekantforma halvøy på nordaustkysten av Afrika. Ho endar i ein spiss som kan minna om hornet på eit nashorn, og har fått namnet sitt derfrå. På spissen av hornet ligg den 275 meter høge klippa Kap Guardafui, også kalla Ras Assir. Det austlegaste punktet i Afrika, Ras Hafun, ligg litt sør for denne klippa.

Halvøya har kyststripe mot Indiahavet i søraust og mot Adenbukta i nord. Heile kyststrekninga høyrer til Somalia, mens den etiopiske Ogaden-ørkenen ligg i midten av halvøya. Afrikas horn kan også brukast med ein utvida definisjon om fleire land i Aust-Afrika: Heile Etiopia, Djibouti, Eritrea og Somalia, og tilstøytande område i Kenya og Sudan.

Dei siste tiåra av 1900-talet blei området kjent for hungersnød og fleire krigar. Folkegrupper som eritrearar, tigrear og ogadenar har kjempa for sjølvstende og land som Etiopia, Eritrea og Somalia har kjempa mot kvarandre.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Afrikas horn|Afrikas horn]]» frå , den 18. juli 2008.* 
 
* *[http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9336151 Caplex]*
Henri Matisse

**Henri Émile Benoît Matisse** () var ein fransk biletkunstnar.

Matisse blir rekna som ein av dei største blant dei tidlege modernistane og han arbeidde med ulike uttrykksformer og materialar, men var hovudsakleg målar.

## Liv og verk
Matisse voks opp i *Bohain-en-Vermandois* og flytta i 1887 til Paris for å studere juss. Under ein sjukdomsperiode begynte han å måle og i 1891 begynte han å studere målarkunst ved *Académie Julian* i Paris, der han blant anna studerte under Odilon Redon og Gustave Moreau.

Han var i begynninga sterkt påverka og inspirert av verka til Édouard Manet, Paul Signac og Paul Cézanne. Han blei snart leiar for dei kunstnarane som blir kalla fauvistar. I 1901 deltok han i ei utstilling og i 1904 hadde han si første separatutstilling. Då han flytta sørover til rivieraen, trefte han André Derain, noko som påverka målinga til Matisse. Verka frå perioden 1906-1917 blir rekna blant dei ypparste han laga. Etter at han busette seg i Nice i 1921 blei kunsten hans meir dekorativ og mindre intens.

File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|*Kvinne med hatt* (1905)
File:La Danse II, par Henri Matisse.jpg|*Dansen II* (1910)


## Norske elevar
Mange norske kunstnarar og kunststudentar drog til Paris for å studere under Matisse. Blant desse var Jean Heiberg, Per Krohg, Axel Revold, Alf Rolfsen og Einar Sandberg.

## Bakgrunnsstoff
* Rosenkapellet i Vence
* Artchive
* Kunstweb
* Henri Matisse 
* Henri Matisse: Life og Work  200 hi-res images
Eva-Liv-øya

**Eva-Liv-øya** (russisk Остров Ева-Лив, *Ostrov Jeva-Liv*) eller **Evaøya** er den nordaustlegaste øya i Frans Josefs land i Russland. 

Eva-Liv-øya har ei form som kan minne om ei kanin og ei overflate på 288 km². Det høgaste punktet på øya er 381 m.

Området der Evaøya ligg vart kalla **Hvidtenland** av Fridtjof Nansen som kom til Evaøya 5. august 1895 under polarekspedisjonen hans. På kartet sitt teikna han to øyar og kalla den største øya i aust opp etter kona si Eva Nansen (som døydde i 1907). «Øya» i vest, som Nansen fann to dagar, kalla han Livøya. Sidan den permanente polisen kryssar Belaja Zemlja er det vanskeleg å skilje land og sjø. Etter kvart var det derimot klart at Livøya berre var ei halvøy vest på Evaøya. Derfor fekk øya det offisielle namnet Eva-Liv-øya. I 2021 blei det vidare funne at «halvøya» berre hadde vore danna av ein isbre som no hadde smelta vekk. 

Evaøya og dei to mindre naboøyane (Frieden og Adelaide) vert framleis på russisk kalla Белая Земля (Belaja Zemlja), som tyder «Hvidtenland», eller «Det kvite landet», og har altså halde på Nansen sitt originale namn. Øyane er stort sett dekte av is. 

Mellom Belaja Zemlja og resten av Frans Josefs-øyane ligg eit 45 km breitt sund kalla **Proliv Severo Vostotsjnij**.

Dette var staden i Frans Josefs lands om den russiske sjøfararen Valerian Albanov frå den mislukka Brusilov-ekspedisjonen prøvde å nå då han forlet «Svjataja Anna» med delar av mannskapet. Albanov enda derimot mykje lenger sørvest i Aleksandra land.

## Nærliggande øyar
* Eit par kilometer mot sørvest ligg den vesle **Adelaideøya** (Остров Аделаиды), kalla opp etter prinsesse Adelheid av Hohenlohe-Langenburg. Ho er berre 2 km lang. 
* **Friedenøya** (Остров Фреден), er ei større ovalforma øy med ei lengd på 8,2 km . Ho ligg 2,5 km sør for Adelaideøya. Øya har namn etter det tyske ordet for «fred». 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eva Island|Eva Island]]» frå , den 18. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Det tidlege kartet til Fridtjof Nansen
*** islands.unep.ch 
*** Eva Nansen
Skorpionar

**Skorpionar** (Scorpiones) er ei gruppe primitive edderkoppdyr som lever i varme strok over heile verda. Det er kjend om lag 1 200 nolevande artar, og dei kan finnast frå regnskog til ørkenar. Alle artane er rovdyr som fangar byttet sitt med ein giftpigg dei har på halen.

## Skildring
Skorpionar kan ha ei lengd frå 1,3 til omtrent 20 cm. Bakkroppen består av ein brei, fremre del og ein smalare, bakre del som endar i ein giftbrodd. Dei held halen med giftbrodden løfa i ein boge over kroppen. Med giftbrodden kan dei stikka insekt eller edderkoppar som dei drep og et, eller fiendar som angrip dei.

Skoprionane har fire par bein med klør, og framfor desse eit par fleriledda munnføter (pedipalpar) med store klosakser, som dei held sitt byttet sitt fast med. Heilt framme sit to små, tangforma chelicerar, som riv byttet sund før dei mjuke delane blir sogne opp. Gifta er øyeblikkeleg drepande for dei fleste insekter, og er også døydeleg for fuglar og mange pattedyr, og nokre artar kan vera døydelege for menneske. Hjå desse er gifta ei nervegift som blant anna kan lamma andedrettsorgana.

Skorpionar er asosiale, lyssky dyr som er i aktivitet om natta. Dei føder ungar som hoa ber på ryggen fram til dei har gått gjennom første hudskifte.

## Kjelder
Faddejøyane

**Faddejøyane** (russisk Oстровa Фаддея, *Ostrova Faddeja*) er ei øygruppe i Krasnojarsk kraj i Russland med tundravegetasjon, grus og is. Ho ligg i Laptevhavet like utanfor Faddejbukta ved kysten til Sibir, aust for Tajmyrhalvøya.
Dei største øyane er: 

* **Ostrov Faddeija-Severnij**
* **Ostrov Faddeija-Vostotsjnij**
* **Ostrov Faddeija-Juzjnij**
* **Ostrov Kapitanskij**, ei mindre øy ligg utanfor hovudøygruppa og nærare til kysten.

Havområdet rundt øyane er dekt av fast is om vinteren og klimaet er særs hardt. Sjølv om sommaren er det mykje is i havet. 

Faddejøyane vart kalla opp etter den russiske utforskaren Fabian Gottlieb von Bellingshausen, som er «**Faddej** Faddejevitsj Bellinsgauzen» på russisk. 

## Historie
Gamle steinreiskapar, truleg forma av menneske, vart funne på Faddejøyane og vart studerte av forskaren A.P. Okladnikov, ein ekspert på eldgamle kulturar i Sibir og ved Stillehavet. 

I 1940-1941 fann sovjetiske hydrografar restane av folk, pengar, våpen og andre ting på desse øyane og nær kysten av Simsabukta. Dette var truleg spor etter ein ekspedisjon gjort av Akaky og Ivan Muromets tidleg på 1600-talet. 

## Sjå òg
* Laptevhavet
* Vasilij Prontsjisjtsjev

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Faddey Islands|Faddey Islands]]» frå , den 19. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Nature Reserve: Naturreservat 
*** On Russisk explorations: Om russiske poloarekspedisjonar 
*** *Polar Record*, Scott Polar Research Institute.
*** «Geografitsjeskoje obsjtsjestvo» SSSR, 1962
*** Geografiske namn
Feklistova

**Feklistova** (russisk Остров Феклистова eller *Ostrov Feklistova*) er ei av Sjantarøyane i Okhotskhavet. Ho høyrer administrativt til Khabarovsk kraj i Russland. Med eit areal på 372 km² er ho den nest største øya i øygruppa. 

Feklistova ligg om lag 20 km vest for Bolsjoj Sjantar, hovudøya i øygruppa. Feklistova er dekt av taiga og har ein om lag 3 km lang innsjø på nordkysten. 

Øya er ein del av «Kondjor-Felikstov metallogenbelte» og har vaskemalmførekomstar. med mineral som «svartsandplatina». Beltet er eit av dei store metallogenbelta i Nordaust-Asia. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Feklistova Island|Feklistova Island]]» frå , den 19. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Stad
** Satellittbilete av Ostrov Feklistova
** Bilete
Firnleyøyane

**Firnleyøyane** (russisk острова Фирнлея, *Ostrova Firnleja*) er ei gruppe på tre øyar i Krasnojarsk kraj i Russland. Dei er dekte med tundravegetasjon med spreidde steinar langs kysten. Dei ligg i Karahavet, nær kysten av Tajmyrhalvøya i Sibir. Dei er òg ein del av Det store arktiske nasjonale naturreservatet, som er det største naturreservatet i Russland. Øyan ligg ikkje langt frå Nordenskjoldøyane og om lag 35 km frå fastlandet. 

Firnleyøyane ligg i inngangen til Vilkitskijsundet frå vest. Dlinnij er den største av øyane i gruppa og er om lag 5 km lang. 

Havet omkring Firnleyøyane er omgjeve av fast is om vinteren, som er lang og hard. Det omliggande havet er fylt av pakkis sjølv om sommaren, slik at øyane nærast er landfast med fastlandet det meste av året. 

Firnleyøyane vart av Fridtjof Nansen kalla opp etter Thomas Fearnley, ein kjøpmann som var ein av støttespelarane til «Fram»-ekspedisjonen.

## Nærliggande øyar
Sjølv om øyane ligg relativt nær vert desse vanlegvis ikkje rekna som ein del av Firnleyøyane:

* **Moristij**  er ei rund, isolert øy, som ligg om lag 20 km nord for Firnleyøyane. Moristij er om lag 600 meter på tvers. 

* **Lisjnij** ligg 35 km søraust for Juzjnij Firnleja, 16 km frå kysten. Ho er 1,3 km lang og 650 meter brei.

* **Levinson-Lessing-øya** (Ostrov Levinsona-Lessinga) ligg nær kysten, 23 km nordaust for Lisjnij. Ho er 7 km lang og kalla opp etter den russiske geologen Fjodor Julievitsj Levinson-Lessing.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Firnley Islands|Firnley Islands]]» frå , den 19. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** L. M. Starokadomski, O. J. Cattley, *Vilkitski's North-East Passage*, 1914-15 
*** Fridtjof Nansen, Otto Neumann Sverdrup, *Farthest North: Being the Record of a Voyage of Exploration of the Ship*
*** Fast ice in the Firnley and Geiberg islands
*** Naturreservatet 


## Sjå òg
* Karahavet
Astrobiologi

**Astrobiologi** er studiet om opphav, evolusjon, distribusjon og framtida av/for liv i universet. Astrobiologi er eit tverrvitskapleg forskingsområde og inneheld element frå vitskapar som astronomi, biologi og geologi. 

Astrobiologi er ein viktig del av mange moderne romsondeferder og romteleskopprosjekt. Det føreslege å senda eit robotisk køyretøy til Mars dedikert til astrobiologiske studier som ein del av NASA sitt framtidige marsprogram, som skal leita etter liv på planeten.

## Bakgrunnsstoff

* Heimesida til NASA sitt astrobiologiprogram

## Sjå òg

* Ekstraterrestrielt liv

## Kjelder
Romsonden Kaguya

**Kaguya** (kalla **SELENE** før oppskyting) er ein japansk månesonde. Han blei skoten opp ifrå Tanegashima romsenter sør i Japan den 14. september 2007. Sonden består av ein modersonde som går i bane i 100 kilometers høgd og to mindre satellittar som går i polbane (døypte **Okina** og **Ouna** etter oppskyting). 

Blant instrumenta er det eit HDTV (High-definition Television)-kamera med tre 2,2 megapixel CCDar. Dei første HDTV-bileta som Kaguya returnerte var dei første nokonsinne frå månebane. 

## Bakgrunnsstoff

* Heimesida til prosjektet
* HDTV-biletgalleri på den offsielle heimesida 

## Kjelder
28978 Ixion

**28978 Ixion** (symbol: ) er eit større kuiperbelte-objekt med ein estimert diameter på rundt 800 kilometer. Det blei oppdaga den 22. mai 2001 av Deep Ecliptic Survey ifrå Cerro Tololo Inter-American Observatory.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=28978 28978 Ixion - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
Eidfjord kyrkje

:*For mellomalderkyrkja, sjå [[Eidfjord gamle kyrkje]].*

**Eidfjord kyrkje** er ei arbeidskyrkje frå 1981 i Eidfjord kommune i Vestland. 
Kyrkja står i Eidfjord sentrum (Nedre Eidfjord) og erstatta Eidfjord gamle kyrkje som soknekyrkje.

## Kjelder
* Norges Kirker: «Eidfjord kyrkje» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforsking
* Om kyrkja på nettstaden til Eidfjord kommune 
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Eidfjord kommune på nettstaden disnorge.no

## Bakgrunnsstoff
*
Sima kraftverk

**Sima kraftverk** er eit vasskraftverk i Simadalen i Eidfjord kommune i Vestland.
Kraftverket har to delar, Lang-Sima og Sy-Sima.

Kraftverket har eit omfattande nett av tunnellar og dammar og dei største magasina er Langvatn, Rundavatn, Rembesdalsvatn og Sysenvatnet. 
Alle desse dammane er steinfyllingsdammar.

Sy-Sima har to turbinar på 620 MW med årsproduksjon på 1640 GWh.
Lang-Sima har to turbinar på 500 MW med årsproduksjon på 1088 GWh.
Kraftverket er det nest største i Noreg målt i installert effekt. 

Produksjonen starta i 1980.

Kraftverket regulerer og tørrlegg dels fossane Vøringsfossen, Skytjedalsfossen og Rembesdalsfossen.

Eigarar er Statkraft 65 %, BKK 26,25 % og Sunnhordland Kraftlag 8,75 %.

## Sjå òg
* Sysendammen

## Kjelder
* NVE 
* Om Sima kraftverk på nettstaden til Statkraft 


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sima kraftverk|Sima kraftverk]]» frå , den 19. juli 2008.*
Skurdalen

**Skurdalen** er ein dal i Hol kommune i Hallingdal. Dalen er rekna til Hallingdal, sjølv om vassdraget i dalen høyrer til Numedalslågen. 

Skurdalen er eigen skolekrins og kyrkjesokn. Dalen fekk kyrkje måteleg seint, etter andre verdskrigen, fråskilt garden Flatåker om lag midt i dalen. 

Skurdalen er skogvaksen, og vart bygd seint. Dalen var opphavleg ått av bøndene i Kvisla på andre sida av fjellet, og av bønder i Ustedalen. Dalen vart nytta til seterbeite fram til rydningstida. Dei fleste bruka her vart rydda etter 1700, med garden Skurdalen som den eldste. Denne garden ligg øvst i dalen. Elles er dei fleste gardane i dalen plassar, med namn etter han som rydda bruket: *Herleiksplass*, *Eivindsplass*, *Gauteplass*, *Bryplass*. Eivindsplass har lenge vore ått av presten Karsten Isachsen, som har dreve hestehald der. 

Før 1944 gjekk delet mellom Hol kommune og Nore og Uvdal nedst i Skurdalen, ikkje langt frå osen til Skurdalsvatnet. For folk i dalen var det vanleg å ha vel så mykje å gjera med folk i Nore, Tunhovd og Dagali som med dei i Ustedalen.
Oladalen

**Oladalen** var hovudkvarteret til norske Linge-soldatar under leiing av kaptein Birger Sjøberg ved Eiterådalen i Vefsn under andre verdskrigen. 

Våren 1943 kom ei gruppe Linge-soldatar til Helgeland for byggje opp att motstandsarbeidet etter arrestasjonane og avrettingane som følgde etter Majavatn-tragedien. Dei bygde ei hytte mellom Storvatnet og Litlvatnet vest for Holmfjellet i Eiterådalen, i eit dalsøkk dei gav namnet «Oladalen». Dalen fekk namn etter Ole Bårnes, med inspirasjon frå eventyrverda Sigurd Lybeck dikta om *Jens von Bustenskjold i Oladalen*.  Sidan vart i tillegg ei hytte som hadde stått ved Litlvatnet flytta opp hit. I januar 1944 kom kaptein Sjøberg til Oladalen for å leie motstandsarbeidet. 

I ein storstilt militæraksjon 8.- 9. juni 1944, der tyskarane sette inn mellom 500 og 1000 mann, vart motstandsgruppene knuste. Linge-soldatane brente hyttene ned og kom seg unna hovudkvarteret i siste liten. Birger Sjøberg og Johan Lynghaug fall i trefningane som følgde.

Sommaren 2004 bygde «Oladalens venner» den eine hytta i Oladalen opp att, som eit minnesmerke over hendingane under krigen. Minnesmerket ligg i Skjørlegda naturreservat.

## Kjelder:
* Kjell Jacobsen: «Fra århundreskiftet til frigjøringsvåren» i *Vefsn bygdebok b. III*
* Oladalens venner, heimeside
* Knut Skorpen: *Gardshistorie for Vefsn : gnr. 1 - 32*
Vulkankjegle

**Vulkankjegler** er av dei enklaste vulkanformasjonane i verda. Dei er bygd opp av fragment som er kasta opp (sprøyta ut) frå ein vulkanventil og som samlar seg opp i ein haug rundt ventilen i form av ei kjegle med eit krater i midten. Vulkankjegler kan delast inn i forskjellige typar, avhengig av kva stoff som er kasta ut i utbrotet. Av dei vanlegaste typane finn ein sprutkjegle, cinderkjegle, oskekjegle og tuffkjegle. 

## Sprutkjegle

Ei sprutkjegle er forma av smelta lava som vert kasta ut frå ein ventil. Gassar som utvidar seg i lavafontena riv den flytande steinen inn i ujamne klumpar som fell tilbake til jorda og dannar ein haug rundt ventilen. Den framleis delvis flytande steinen skvettar  eller spruter når han treffer overflata og haugen som vert danna vert derfor kalla ein spruthaug. Sidan "dropane" ikkje er heilt faste når dei landar får kvar partikkel ei særs ujamn form og smeltar saman når dei stivnar, og på den måten er dei forskjellig frå sinder og oske. Sprutkjegler er typiske for vulkanar med særs flytande magma, som dei ein finn på Hawaii. 

## Oske- og tuffkjegler

Ei oskekjegle består av partiklar av storleik som i gjørme eller sand. Eksplosive utbrot frå ein ventil der magma vekselverkar med grunnvatn eller sjøvatn produserer damp og vert kalla *freatisk*. Vekselverknaden mellom magma, utvidande damp og vulkanske gassar fører til at stort sett små partiklar vert sprøyta ut, kalla vulkansk oske. Fallande oske har same konsistent som mjøl. Laus oske dannar ei *oskekjegle*, som vert ei *tuffkjegle* eller ein tuffring nå oske vert fast (sjå òg tuff). Uttrykket *pyroklastisk kjegle* vert ofte nytta synonymt til *tuffkjegle*.

Eit døme på ei tuffkjegle er Diamond Head på Waikīkī i Hawaii.

## Sinderkjegler
 

Ei sinderkjegle er ei vulkansk kjegle som nesten berre består av lause vulkanske partiklar kalla sinder (pimpstein, pyroklastisk stein eller tefra). Dei består av partiklar og klumpar av størkna lava som kjem frå ein enkelt ventil. Når den gassdrivne lavaen vert blåst kraftig ut av ein ventil bryt han opp i små bitar og størknar, før han fell ned tilbake som sinder rundt ventilen, og dannar slik ei sirkelforma eller oval kjegle. Dei fleste sinderkjegler har eit skålforma krater på toppen. 

Sinerkjegler vert sjeldan høgare enn 500-750 m i forhold til omgjevnadane og sidan dei består av lausmassar vert dei ofte raskt erodert bort, med mindre det skjer nye utbrot. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Volcanic cone|Volcanic cone]]» frå ,  den 20. juli 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*** Vulkansk ordbok
Mørk tåke

**Mørke tåker** eller **absorpsjonståker** er skyer av gass og støv i verdsrommet som ikkje er opplyste og som er synlege ved at dei blokkerer lyset frå stjerner og andre objekt som ligg bak. Mørke tåker er samansette av kald gass og støv. På ein klar nattehimmel kan mørke tåker sjåast som mørke område på mjølkevegbandet.

## Bakgrunnsstoff

* «Mørke tåker» - artikkel om mørke tåker av Eric Jensen
Daguerreotypi

**Daguerreotypi** (*utt.* dagerrotypi) er den eldste forma for fotografi, ei vidareføring av camera obscura. 
Metoden fekk namn etter Louis Daguerre, som var med på å finna han opp og annonserte metoden i 1839. Daguerreotypien skilde seg frå tidlegare fotografiske metodar ved å kunna ta bilde på nokre minutt, og blei raskt teken i bruk for nyhenderapportering og portrettering. 

## Teknikk

Ein tek daguerreotypiar ved å la ljos frå fotoobjektet verka på ei blank metallplåte som har eit lag av eit ljossensitivt stoff, typisk sylvhalid. Ein får fram biletet ved at kvikksylvdamp bitt seg til ljoseksponerte partiklar av stoffet, og at desse blir fjerna, slik at mest stoff blir att på område som var mørke på objektet. Dette biletet blir fiksert gjennom at ein dyppar plåta i natriumsulfitt.

Daguerreotypiprosessen gjev eitt einaste bilete som ikkje kan kopierast. Det er så skjørt at ein kan øydeleggja det ved å ta på det, og sylvet kan oksiderast av luft. Det var difor vanleg å verna daguerreotypi med ei glassplåte, i nokre høve òg med ein inertgas (lite reagerande gas, som nitrogen).

Metoden vart vidareutvikla med portrettobjektivet frå Josef Maximilian Petzval, ei linse som sleppte inn meir ljos og gjorde at eksponeringstida kunne kortast ned til under eitt minutt. Ein fekk òg meir ljoskjenslevare plåter og fann ut at å handsama dei med gullklorid gjorde bileta både meir detaljerte og meir haldbare. 

Trass i nyvinningane var likevel eksponeringstida lang, 60 til 90 sekund, og det var ikkje mogleg å laga kopiar av plåtene.

## Bruk

Ein nytta daguerreotypi til å dekka samtidige hendingar som Krimkrigen og Den amerikanske borgarkrigen, og til portrettfotografering. Medan metoden var strengt patentert i Europa, spreidde han seg fritt i Amerika, særleg med hjelp av oppfinnaren Samuel Morse. Ein blomstrande industri av omreisande fotografar som laga portrett for ein pris mange hadde råd til voks opp. Daguerreotypi blei også brukt til eksperimentering: Det første forsøket på stereofotografi og det første erotiske fotografiet blei teke med daguerreotypiapparat.

Oppfinninga av kalotypi i 1841, den første fotografiprosessen med negativ, var byrjinga på slutten til daguerreotypiindustrien. Ein heldt likevel fram med å ta daguerreotypiar fram til 1860-åra.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Daguerrotypi|Daguerrotypi]]» frå , og «[[:en:Daguerreotype|Daguerreotype]]» frå  den 20. juli 2008.* 
 
## Bakgrunnsstoff
Bjørnådalen

**Bjørnådalen** er eit dalføre i Vefsn.

Dalen følgjer Bjørnåga eit par mil sørover frå Mosjøen. I dalen og på åsane langs dalen ligg matrikkelgardane gnr 95 Alsgården, gnr 96 Øvre Bjørnå, gnr 97 Bjørnålia, gnr 98 Granneset (Skogsåsen), gnr 99 Nedre Bjørnå (med Langjorda) og gnr 100 Mosåsen. Dei fleste gardane har aktiv landbruksdrift, mange med mjølkeproduksjon.

E6 går gjennom dalen.
Georgia O'Keeffe

** Georgia Totto O’Keeffe** () var ein amerikansk målar, kjend som ein av dei største amerikanske målarane innan den modernistiske tradisjonen på 1900-talet. 

O'Keeffe er kjend for sine abstrakte måleri av blomstrar, dyrebein og landskap, inspirert av storbyen og av ørkenen. Ho var ein av dei første amerikanske kunstnarane som laga heilt abstrakt kunst.
Av mange er ho rekna som den første amerikanske kunstnaren som arbeidde utan påverknad frå den europeiske målartradisjonen, og som på det viset skapte eit eige amerikansk biletuttrykk.

Ho var gift med fotografen og kunsthandlaren Alfred Stieglitz. 

## Galleri

Brooklyn Museum - Blue 2 - Georgia O'Keeffe.jpg|*Blue 2* (ca. 1916)
O'Keeffe Light coming on the Plains No. 1.jpg|*Light coming on the Plains No. 1* (1917)
Georgia O'Keeffe, Canyon with Crows.tif|*Canyon with Crows* (1917)
Georgia O'Keeffe, Series 1, No. 8.jpg|*Series 1, No. 8* (1919)
Blue and Green Music (1919-1921), Art Institute of Chicago.jpg|*Blue and Green Music* (1919-1921)


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Georgia O`Keeffe Museum
Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar

**Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar** er ein journalistpris som vart oppretta i samband med opninga av Nynorsk mediesenter i 2004. Målet med prisen er å medverke til auka bruk av nynorsk i media, og å ære ein journalist som er eit føredøme for andre. Prisen skal gå til ein journalist som har utmerkt seg med bruk av ein levande og god nynorsk i norske media, og som gjennom arbeidet sitt har gjeve nynorsken status og innpass på nye område.

Prisen er på 50.000 kroner og eit kunstverk. Prisen vart delt ut første gong i 2006.

## Prismottakarar

* 2006: Linda Eide, NRK.
* 2007: Kjell-Erik Kallset, Dagsavisen.
* 2008: Odd Reidar Solem, TV 2.
* 2009: Ronny Brede Aase, P3.
* 2010: Astrid Brekken, NRK.
* 2011: Njord V. Svendsen, Bergens Tidende.
* 2012: Hilde Sandvik, Bergens Tidende og Katrine Sele, Firda.
* 2013: Christian Wiik Gjerde, NRK P1
* 2014: Ingunn Solheim, NRK
* 2015: Jan Zahl, Stavanger Aftenblad
* 2016 Jon Hustad

## Kjelder
* Nynorskpris for journalistar - regjeringa.no
* Oversikt over prisvinnarane hjå Nrk Nynorsk mediesenter  

; Fotnotar 

## Bakgrunnsstoff
* Nynorsk mediesenter
Hestehovudtåka

**Hestehovudtåka** (katalogisert som **Barnard 33** (**B33**)) er ei mørk tåka i stjernebiletet Orion. Ho viser som ein silhuett mot emisjonståka IC 434. Hestehovudtåka ligg rundt 1500 lysår unna jorda og er ein del av det større molekylskykomplekset i Orion.

Namnet skal koma av at tåka liknar på ein springar.

## Galleri

Fil:Flame Nebula NGC 2024.jpg|
Fil:Ngc2024 2mass.jpg|
Fil:The hidden fires of the Flame Nebula.jpg|


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Horsehead Nebula|Horsehead Nebula]]» frå , den 21. juli 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff

*NGC 2024 på Astrophotography
*SIMBAD NGC 2024
*Dagens astronomibilete 13. juli 1999
*
Jackson Pollock

**Jackson Pollock** () var ein amerikansk målar, og ein av dei sentrale figurane i den kunstnariske rørsla kjend som abstrakt ekspresjonisme. Målarstilen hans var karakteristisk, han dryppa måling på liggande lerret. Denne teknikken blei det sterkaste uttrykket for greina av den abstrakte ekspresjonismen som blir kalla *action painting*, og gav han tilnamnet «Jack the Dripper». 

Pollock var ein kunstnar som har hatt stor påverknadskraft. Det er vanskeleg å overdrive den påverknaden Pollock hadde for kunsten utover 1900-talet. Verka hans viser koss individet kan bryte grenser og utvikle sterke nye idear. Sannsynlegvis var det derfor den amerikanske regjeringa med støtte frå CIA sette saman ei utstilling som dei sendte på turne verda rundt. Utstillinga bestod av arbeid frå Pollock og andre abstrakt ekspresjonistiske målarar. Dei ville vise kva fridom og demokrati kunne føre til.

Pollock hadde si første utstilling i Peggy Guggenheim Art of this Century gallery i New York i 1943. I 1947 kom det dramatiske skiftet i stilen, då han begynte med den såkalla drype-teknikken. Han brukte målarkostane som verktøy for å drype målinga, og dei kom aldri i kontakt med lerretet. Teknikken med å drype eller helle måling blir sett på som eit av opphava til nemninga «action painting». I denne prosessen gjekk han seg vekk frå eit figurativt uttrykk, og utfordra den vestlege tradisjonen med å bruke staffeli og målarkost. Etter 1951 blei måleria hans mørkare i fargetonane, og han tok dessuten tilbake figurative element.
Eiterådalen

**Eiterådalen** er eit dalføre sørvest i Vefsn.

Dalen følgjer Eiteråga drygt to mil sørover. Langs Eiteråga ligg matrikkelgardane Steinlia, Lia (Eiterålia, Øvre Eiteråga), Påljorda (Nedre Eiteråga), Torejorda, Holmen (Eiteråholmen) og Sirijorda (Tverelvmoen). Vest for hovuddalen ligg dei forlengst fråflytta gardane Skjørlægda og Fjellgarden (Eiteråfjellet). Landet som høyrer til gardane Skjørlæda og Fjellgarden inngår i Skjørlægda naturreservat, som er freda gjennom verneplan for barskog.

Statskog eig det meste av landet i Eiterådalen, og jordbruk og skogsdrift har vore dei viktigaste næringsvegane i dalen. I dag har ingen av dei som bur i dalen landbruk som hovudnæring.
Odd Reidar Solem

**Odd Reidar Solem** () er ein norsk journalist. Han var med i det fyrste kullet ved medielina ved Høgskulen i Volda i 1973. Han arbeidde nokre år i avis før han vart tilsett i NRK i 1977. Frå 1989 var han redaktør i Romsdals Budstikke i Molde, før han byrja i TV2 i 1993. Han fekk i 2008 Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar.

## Kjelder
*Odd Reidar Solem i TV2 får Kulturdepartementet sin nynorskpris - regjeringa.no
* Wikipedia på bokmål sin artikkel om Solem.
Krabbetåka

**Krabbetåka** (katalogisert som **M1**, **NGC 1952** og **Taurus A**) er ein supernovarest som ligg i stjernebiletet Tyren rundt 6500 lysår unna jorda.

Krabbetåka blei første gong observert i 1731 av den engelske astronomen John Bevis, men supernova SN 1054, som er rekna som opphavet til krabbetåka, blei observert av kinesiske astronomar allereie i 1054.

I midten av Krabbetåka ligg det ein pulsar, ei hurtigroterande nøytronstjerna. Pulsaren er i lag med krabbetåka det som er att av den opphavlege stjerna som eksploderte.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Det mest detaljerte biletet av Krabbetåka hittil, teke av Hubble-teleskopet
Gråflugesnappar

**Gråflugesnappar** (*Muscicapa striata*) er ein trekkfugl i flugesnapparfamilien. Han hekkar i store delar av Europa og Vest-Asia, og overvintrar hovudsakleg i den sørlege delen av Afrika.

## Skildring
Oversida er gråbrun. Undersida lys grå. Mørkare striper i lengderetninga på brystet. Hovudet har svartbrune flekker. Lengd: 14 - 16 cm.

Høgste alder påvist ved funn av fugl ringmerka i Noreg er 7 år og 1 månad.

## Utbreiing
Gråflugesnappar finst stort sett over heile Noreg. Han er mindre vanleg i Troms og Finnmark. Ein reknar med at mellom 100 000 og 500 000 par hekkar i Noreg.
Gråflugesnappar er ein typisk trekkfugl. Hausttrekket tek til i august. Det ser ut som dei fleste fuglane frå Noreg kryssar Middelhavet frå Italia. 
Gråflugesnappar forlet vinteropphaldsstaden  i det sørlege Afrika i april, og kjem til Noreg i slutten av mai.

Gråflugesnappar er utbreidd over det meste av Europa. Han er å finne frå Midtausten til Pakistan og frå den sentrale delen av Afrika austover mot Mongolia. I Europa reknar ein med at det er mellom 14 og 22 millionar par. 
## Levevis

Han held seg helst i blandingsskog med opne område. Han er ofte å sjå i parkar. Reiret ligg ope til i tre, bergveggar, hus,vedstablar  og liknande stader. Han kan hekke i fuglekasser, men vil ha stor opning. Hoa legg oftast fem egg. Dei er lysegrøne, blå, eller gulaktig med brune eller grålege flekkar.Egga vert lagde i slutten av mai eller i juni. Dei ver ruga i om lag 1 dagar. Ungane flyg etter om lag 2 veker. Dei vert mata av foreldra etter dei har forlate reiret. Føda er for det meste flygande insekt.

Songen er svak og vekkjer lite merksemd.

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Norsk RingmerkingsAtlas. Volum 2. Stavanger 2006. ISBN 82-90054-65-3
MS «Fram»

**MS «Fram»** er det nyaste skipet innan Hurtigruta, per 2012. Det er bygd ved skipsverftet Fincantieri i Trieste i Italia og vart døypt den 19. mai 2007 i Oslo. Skipet er kalla opp etter etter polarskuta «Fram» som mellom anna vart nytta av Fridtjof Nansen og Roald Amundsen.

Skipet er spesialbygd for å gå i polare farvatn og seglar ved Grønland om sommaren og i Antarktis under den sørlege sommaren. 

## Galleri

Fil:ShipFramJan2008alpha.jpg|MS «Fram»
Fil:MS Fram Treppenhaus 5 Deck.jpg|Trapper ombord
Fil:MS Fram Panoramasaal.jpg|Panoramasalongen ombord
Fil:MS Fram Restaurant.jpg|Restauranten ombord


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* MS «Fram» på Hurtigruta sine heimesider
MS «Nordkapp»

**MS Nordkapp** er eit norsk cruiseskip som vart bygd i 1996 av Kleven Verft AS, for Ofotens og Vesteraalens Dampskibsselskab for bruk i Hurtigruten langs norskekysten. «Nordkapp» er systerskipet til MS «Polarlys» og MS «Nordnorge». Skipet vart kontrahert på 50 årsdagen til Kleven Verft.

## Bakgrunnsstoff
* MS «Nordkapp» på Hurtigruten sine heimesider
Riksarkivar

**Riksarkivar** er den faglege og administrative leiaren av Riksarkivet og Arkivverket i Noreg. I tillegg har riksarkivaren direkte ansvar etter lovverk og forskrifter.

Embetet blei oppretta i 1839, då berre som ei leiarstilling for Riksarkivet. Henrik Wergeland fekk stillingen som den første riksarkivaren i 1840, og tiltrådte i 1841. 

I 1904 blei stillinga utvida til å også bli leiar for Statsarkiva *(Arkivverket*).

## Liste over riksarkivarar
* 1840&ndash;1845 Henrik Wergeland
* 1845&ndash;1861 Christian Lange
* 1861&ndash;1863 P. A. Munch
* 1863&ndash;1896 Michael Birkeland
* 1896&ndash;1905 Henrik Jørgen Huitfeldt-Kaas
* 1905&ndash;1912 Ebbe Hertzberg
* 1912&ndash;1933 Kristian Brinch Koren
* 1933&ndash;1960 Asgaut Steinnes
* 1961&ndash;1964 Reidar Omang
* 1965&ndash;1982 Dagfinn Mannsåker
* 1983&ndash;2006 John Herstad
* 2006&ndash; 2014 Ivar Fonnes
* 2014&ndash; Inga Bolstad

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Riksarkivar|Riksarkivar]]» frå ,  den 21. juli 2008.*
Ben 10

**Ben 10** er ein amerikansk animasjonsserie som starta i 2005. Han handlar om ein gut som kan skape seg om til 10 monster (eller fleire når han slår dei). Faren døydde etter ein kamp med eit monster, så Ben bur med bestefaren og søstera Gwen.
Oriontåka

**Oriontåka** (katalogisert **M42** og **NGC 1976**) er ei gasståka og ein H II-region i stjernebiletet Orion. Tåka ligg i Orion sitt sverd ved ein avstand på 1 270±76 lysår og er det området nærast jorda med massiv stjernedanning. Ho er òg éi av dei mest lyssterke tåkene og er synleg for det blotte auga.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orion Nebula|Orion Nebula]]» frå ,  den 22. juli 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Pressemeldinga som følgde med Hubble-mosaikken
Cornelius Bynkershoek

**Cornelius van Bynkershoek** (), moderne nederlandsk Bijnkershoek. var ein nederlandsk jurist og rettsteoretikar som bidrog til utviklinga av internasjonal juss i verk som *De foro legatorum* (1702); *Observationes Juris Romani* (1710), *De Dominio Maris* (1721) og *Quaestiones Juris Publici* (1737). Han var særleg viktig for utviklinga av havrett, der han hevda at kyststatar hadde rett på vassområda som låg ved kysten deira.

Bynkershoek var fødd i Middelburg i den nederlandske provinsen Zeeland. Han
studerte juss ved Universitetet i Franeker. Frå 1704 til 1724 var han dommar ved høgsteretten for Holland, Zeeland og Vest-Friesland, og deretter president for retten ut livet. Bynkershoek døydde i Haag, 69 år gammal.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Cornelis van Bijnkershoek|Cornelis van Bijnkershoek]]» frå , den 22. oktober 2010.* 
 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cornelius Bynkershoek|Cornelius Bynkershoek]]» frå , den 22. juli 2008.*
Lars Aanestad

**Lars Aanestad** () var ein norsk organist, lærar og hymnolog frå Randaberg.

Lars Aanestad var son til gardbrukar Knut Aanestad. Han arbeidde som lærar og organist i Randaberg før han byrja som lærar Fjellhaug skoler (Norsk Luthersk Misjonssamband sin bibel- og misjonshøgskole i Oslo). Frå 1945 til 1963 var han rektor på Hurdal Verk folkehøgskole. Han var med i redaksjonskomiteen for den samiske salmeboka Gir'ko-sál'bmagir'ji (1957) og blant drivkreftene bak utgjevinga av tobandsverket *Kristen sang og musikk* (1962) , *[[Sangboken]], [[Melodiboken]]* og *Songbok for Ungdom*. Han var grunnleggjar og fyrste redaktør i musikktidsskriftet *Concordia*. 

Aanestad har òg komponert nokre melodiar, m.a. Me tenkjer på landet til tekst av Trygve Bjerkrheim. Han innehar Kongens fortenestmedalje i gull. 

## Kjelder:
* NLM-leksikon
* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962
Spitzer Space Telescope

**Spitzer Space Telescope** eller berre **Spitzer** (tidlegare **the Space Infrared Telescope Facility**, **SIRTF**) er eit infraraudt romobservatorium. Det er det fjerde og siste av teleskopa i NASA sitt Great Observatories-program og blei skote opp den 25. august 2003 ifrå Cape Canaveral Air Force Station i Florida.

Spitzer er det so langt største infraraude romobservatoriet og skal studera universet i lysbølgjelengder mellom 3 og 180 mikrometer.

Observatoriet er namnsett etter Lyman Spitzer Jr som var den første til å føreslå å plassera eit større teleskop i bane rundt jorda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Den offisielle heimesida til prosjektet
Bibliotekar

**Bibliotekar** er ein yrkestittel for ein person tilsett ved eit bibliotek, i dag som regel også utdanna innan bibliotek- og informasjonsvitskap. Bibliotekarar kan organisera og vedlikehalda informasjon og dokument samla i eit bibliotek, og har gjerne også i oppgåve å formidla og tilretteleggja dette materialet for brukarar.

Den eldste omtalen av yrkesgruppa er frå Antikken i samband med Biblioteket i Alexandria.

## I Noreg

I Noreg slår Bibliotekloven av 1985 fast at kvar kommune er pålagt å ha eit offentleg bibliotektilbod, og at biblioteksjefar må vera fagutdanna i bibliotekaryrket. Den vanlegaste utdanninga i Noreg skjer ved Høgskolen i Oslo, der ein kan ta mastergrad i bibliotek- og informasjonsvitskap. Dokumentasjonsvitenskap ved Universitetet i Tromsø er også godkjend utdanning for bibliotekarar. NTNU i Trondheim, Høgskolen i Bergen og Høgskolen i Agder har også bibliotekarretta fag. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bibliotekar|Bibliotekar]]» frå , den 21. juli 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Dokumentasjonsvitenskap  ved UiT utdanner bibliotekarar
* Høgskolen i Oslo om bibliotekarar 
* Oppslagsordet «Bibliotekarie» i ''Nordisk familjebok'' frå 1905 (på svensk)
* Oppslagsordet «Bibliotekar» i ''Salmonsens konversationsleksikon'' frå 1915-1930 (på dansk)
Fylgje

**Fylgje** (eller **fylgja**) tyder 'ein som følgjer'. I folketru er det ofte tale om eit overnaturleg vesen som følgjer eit menneske, normalt usynleg og gjerne i dyreskapnad. Vi finn fylgjemotivet i ulike utformingar i norrøn dikting og i nyare dikting, i folkedikting og folketru.

I norrøn diktig kan fylgja vera ei kvinneleg verneånd. Ei kvinneleg fylgje kunne òg vera knytt til ætta som ei ætteånd, ei verneånd for ei heil ætt.

I *[[Haugtussa]]* av Arne Garborg kan den synske hovudpersonen sjå slikt som folk til vanleg ikkje ser. Ved særskilde høve kan ho mellom anna sjå kva slags fylgjer folk har. Fylgjene karakteriserer personlegdomen til dei ulike menneska. Den giruge og falske «bøne-Per» har til dømes ein drake som fylgje (diktet «Draken»). I diktet «Lage» ser Haugtussa hane, rev, sugge, bukk, varg, gaupe, katt, hare,geit, tispe, skjor, høne og gås i følgje med menneska. Her er fylgjene kalla *vardyvle* (vardøger),

Nemningane *fylgje* og *vardøger* går noko om einannan i tradisjonen. Men eit vardøger, når det ter seg, har jamt same skap som den som det følgjer. Mange menneske meiner den dag i dag at dei iblant kan høyre vardøgeret til ein person ei stund før personen sjølv kjem til syne (førevarsel).

Sjå Else Mundal 1974:*Fylgjemotiva i norrøn litteratur*. Ho skriv om dyrefylgjemotiva, kvinnefylgjemotiva og utviklinga av fylgjetrua frå norrøn til nyare tid.
Mercury Bay

**Mercury Bay** er ei stor, V-forma havbukt på Stillehavskystenen aust på Coromandelhalvøya på New Zealand. Munningen til bukta er ti km vid, og den taggete kystlinja strekkjer seg over vel 20 km.

Sentralt i bukta ligg den vesle byen Whitianga, og ei naturleg hamn er danna av ein arm i bukta som strekkjer seg seks km inn i landet.

Fleire mindre øyer ligg ved den nordlege og den sørlege utstrekkinga til bukta, Mercury Islands ligg ti km mot nord.

Farvatna i bukta er godt eigna for sportsfiske, og fiskeslag som til dømes sverdfisk er å få i området. Havområdet her er også ein populær arena for segling. 

Heilt aust på stranda Cook's Beach er ein liten varde med minnetavle over kaptein James Cook sitt besøk og observasjon av Merkurpassasjen i 1769.

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon for tilreisande.
Das Kapital

**Das Kapital** (**Kapitalen**) er eit bokverk i tre delar som er skrive av tyskaren Karl Marx. Boka er ei kritisk analyse av kapitalismen.

Den første boka i verket kom ut i 1867. Marx døydde derimot før dei resterande binda kunne bli utgjevne, men den andre og den tredje boka blei fullførte av venen Friedrich Engels og utgjevne i 1885 og 1894. Ei såkalla fjerde bok, «Teoriar om meirverdien» blei gjeven ut i ei redigert utgåve av Karl Kautsky i åra 1905-1910, det opphavlege manuskriptet blei først gjeve ut i 1956.

Ei norsk utgåve blei påbegynt på 1930-talet. Omsetjaren Erling Falk rakk å omsetje bok 1 og 2 og den første tridelen av bok 3 før han døydde. Pax forlag gav på 1970-talet ut forkorta versjonar av alle tre binda. Oktober forlag gav i 1983 ut ei omsetjing av del 1 bok 1 til bokmål, ut over 80-talet gav dei ut resten av bok 1, i til saman 4 delar. Røde Fane gav i 1994 ut ein del av bok 3, *Loven om profittraten sin tendens til å falle*. Ei utgjeving av *Das Kapital* er òg i planane til Bokklubben sitt Kulturbibliotek.

## Bakgrunnsstoff
* Friedrich Engels' samandrag av Das Kapital (pdf-format, engelsk)
* Das Kapital på tysk wikisource
* Das Kapital bok 1 på engelsk
* Das Kapital bok 2 på engelsk
* Das Kapital bok 3 på engelsk
* Teorier om meirverdien på engelsk
* Utdrag av Das Kapital bok 1 på norsk
* Utdrag av Das Kapital bok 2 på norsk
* Utdrag av Das Kapital bok 3 på norsk 
* Karl Marx: Loven om profittratens tendens til å minke. Kapitalen, bok 3, kapittel 13, 14 og 15, omsett til norsk av J.P. Andresen  (pdf-format)


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Das Kapital|Das Kapital]]» frå ,  den 23. juli 2008.*
For Arbeidsklassen

***For Arbeidsklassen*** var eit vekeskrift Henrik Wergeland gav ut frå 1839 til han døydde i 1845.

Henrik Wergeland var truleg den første som brukte ordet «arbeidarklassen» på prent i Noreg.

Henrik Wergeland byrja gje ut bladet etter at han hadde søkt, men ikkje fått tilsetting som kapellan i Nannestad, ein post han var stilt i utsikt av kong Karl Johan. Kongen tilbaud då å løne han med 200 Spesidalar for året, og Wergeland tok imot, men sa han ville rekne løna som godtgjering for arbeidet med å gje ut flkeopplysingsskrifter. Han gjekk då i gang med å gje ut bladet *For Arbeidsklassen*.
I bladet tok Wergeland til ords mot utvandring, fyll og religiøst svermeri, han gav praktiske, kvardagslege råd og han oppmoda folk til flid og nøysemd. I bladet talte han arbeidsfolkets sak, og han oppmoda dei til å skaffe seg jord for å få røysterett.

## Kjelder:
* Harald Beyer *Wergeland for hvermann* Gyldendal Norsk Forlag 1947
* Tore Pryser: *Norsk historie 1814-1860* Det Norske Samlaget 1999, ISBN 82-521-5547-2
Republikanar

Ein **republikanar** er mellom anna:
* ein tilhengar av statsforma republikk
* ein medlem eller støttespelar av eit republikansk parti, til dømes Det republikanske partiet i USA