open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
J.W. Cappelens Forlag

**J.W. Cappelens Forlag A/S** er eit norsk forlag som vart grunnlagt 23. februar i 1829. Det er det eldste av forlaga som er i drift i Noreg i dag. Forlaget gjev ut bøker i alle sjangrar.

Forlaget vart skipa av Jørgen Wright Cappelen som han dreiv bokhandel i Storgata i Christiania der han også baud fram bøker frå eige forlag. J.W. Cappelen såg seg sjølv som ein folkeopplysningsmann, og etterkvart som leseferdigheita breidde seg over landet var han med på stetta trongen for bøker for vanlege folk. Forlaget gav ut salmebøker, huspostillar og katekismar som gjekk ut i store opplag. *[[Læsebog for Folkeskolen og Folkehjemmet]]* vart til dømes prenta og seld i eit opplag på til saman heile 300&nbsp;000 eksemplar.

Etter at Jørgen Wright Cappelen døydde i 1878 vart firmaet drive vidare av familien heilt fram til i 1987 då det svenskekonsernet Bonnier tok over aksjemajoriteten i selskapet. I 2007 vart forlaget slege saman med forlaget N.W. Damm & Søn A/S, skipa i 1843, til forlaget Cappelen Damm AS, som er eigd av Bonnier og det danske konsernet Egmont med ein halvpart kvar. Før dette var J.W. Cappelens Forlag A/S eit av dei største i Noreg, og eigde både Cappelen Akademisk Forlag A/S og bokdistribusjonsverksemda Sentraldistribusjon ANS. Dessutan dreiv forlaget sine eigne bokklubbar. I fylgje forlaget sjølv, gav dei ut om lag 800 titlar i året, av desse er 400&ndash;500 lærebøker, medan resten var skjønn- og faglitteratur av anna slag. Desse tala inkluderte både nyutgjevingar og nye opplag av tidlegare utgjevne bøker.

## Sjå òg
* Cappelenprisen
* Cappelen Damm AS

## Bakgrunnsstoff
* Harald L. Tveterås: *I pakt med tiden : Cappelen gjennom 150 år : 1829-1979*. Cappelen, Oslo, 1979. ISBN 82-02-04310-7
Trude Teige

**Trude Teige** () er ein norsk journalist, omsetjar, forfattar, programleiar og fjernsynsreporter. Teige debuterte som forfattar med boka *Havet syng* i 2002. Ho har og jobba som reporter i TV 2 sidan starten. Frå 2008 var Teige programleiar for debattprogrammet Tabloid på same kanal. Ho har også hatt sitt eiget intervjuprogram kalla *Trude* på TV 2, og jobba som politisk journalist i TV 2 si politiske avdeling.

Trude Teige voks opp på Teigane i Herøy på Sunnmøre, men bur no i Asker. Ho er utdanna fagomsetjar frå Agder distriktshøgskule (no Universitetet i Agder) i Kristiansand og journalist frå England. Ho starta den journalistiske karrieren i Bergens Tidende før ho fortsette i Dagsnytt i NRK Møre og Romsdal. Sidan starten av TV 2 i 1992 har ho jobba som reporter der og har blant anna laga dokumentaren *[[KameratAr]]*.

Ho har skrive to romanar om Kristiane som lever på 1800-talet. Historia er geografisk og historisk forankra i Herøy og handlar blant anna om kor vanskeleg det var å vere einsleg kvinne på den tida. I tillegg har Trude Teige skrive ei kokebok med blant anna oppskrifter frå barndommen i Herøy.   

I 2008 vart Trude Teige tildelt Kringkastingsprisen for nynorskbruk/dialektbruk i media.

Ho har i seinare tid skrive tre krimbøker, og boka *Svik* blei nominert til Bokhandlerprisen 2012.

## Bibliografi
* 2009 - *Noen vet*
* 2002 - *Havet syng*
* 2003 - *Matminne frå mors kjøkken*
* 2004 - *Lene seg mot vinden*
* 2009 - *Noen vet*
* 2010 - *En hjelpende hånd*
* 2012 - *Svik*
* 2014 - *Jenta som sluttet å snakke*, kriminalroman
* 2015 - *Mormor danset i regnet*, historisk roman
* 2017 - *Pasienten*, kriminalroman
* 2019 - *Aldri tilgi*, kriminalroman
* 2020 - *På åstedet*, true-crime 
* 2021 - *Morfar pustet med havet*, historisk roman
* 2022 - *Løgnere*. Aschehoug, Oslo 2022, ISBN 978-82-525-9330-3.

## Kjelder
Det europeiske venstrepartiet

**Det europeiske venstrepartiet** (**EL**: *European Left*, på fransk *Gauche Europeenne*) er eit politisk parti på europeisk nivå og ei samanslutning av venstresosialistiske og reformkommunistiske parti i Den europeiske unionen EU. Det blei danna i januar 2004 for å delta i valet til EU-parlamentet det året. Det blei etablert den 8. mai 2004, i Roma. 

## Medlemsparti
Medlemspartia er: Rifondazione Comunista PRC, Italia, Die Linke, Tyskland, Det franske kommunistpartiet PCF, Det sameinte venstre, Spania, Det spanske kommunistpartiet, Det sameinte og alternative venstre, Catalunya, Partiet for Demokratisk Sosialisme SDS, Den tsjekkiske republikken, Venstrealliansen Synaspismos, Hellas, Arbeidarpartiet, Ungarn, Det austerrikske kommunistpartiet KPÖ, Det estiske venstrepartiet EVP, Det sosialistiske alliansepartiet PAS, Romania, Det rumenske kommunistpartiet (2010), Romania, Det sanmarinesiske kommunistpartiet PRC, San Marino, Arbeidspartiet PvdA, Sveits. 

Desse partia har observatørstatus i EL: Enhedslisten – de rødgrønne, Danmark, Suomen Komunistinen Puolue, Finland, Det tsjekkiske kommunistpartiet KSCM, Det tyske kommunistpartiet DKP, Partiet til dei italienske kommunistane PdCI, Venstrepartiet, Luxemburg, Venstreblokka, Portugal, Det slovakiske kommunistpartiet KSS, Fridoms- og solidaritetspartiet ÖDP, Tyrkia.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Hornelen

**Hornelen** (860 moh.) ligg i Bremanger kommune i Vestland og er den høgaste sjøklippa i Nord-Europa. I eldre tider kalla ein gjerne fjellet *Smalsarhorn*. Mange segner er knytt til dette fjellet og ifylgje nokre av desse er det ein samlingsstad for hekser både jonsokaftan og julaftan. Om den norske kongen Olav Tryggvason er det sagt at han var ein dugande idrettsmann. Han skal ha klatra opp bratthenget på Hornelen.

Tidlegare var fjellet høgare, men delar av toppen raste ut i 1865.

Hornelen har lenge vore brukt som landemerke for skip som fór forbi. I fjellet er det ei stor steinblokk ein er redd skal rase ut i sjøen. Båtar som passerer skal av den grunn ikkje gje fløytesignal.

Frå Berleneset er det om lag 4 timar gangtid til toppen. 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Fylkesleksikonet om Hornelen
* Fotoreportasje 1 frå tur til Hornelen
* Fotoreportasje 2 frå tur til Hornelen
* Eldre fotografi av Hornelen på nettstaden til Nasjonalabiblioteket
* Hornelen på gamle postkort
Aschehoug

**H. Aschehoug & co (W. Nygaard) AS** er eit norsk forlagshus som vart stifta i 1872 av Hieronymus Aschehoug og Halvard Aschehoug som sortimentsbokhandel. Bokhandelen låg dei fyrste åra i Øvre Slottsgate 23 på Egertorvet i Kristiania (Oslo). 

Dei fyrste forlagsartiklane deira kom ut i 1873, mellom andre *Kart over Kristiania* av Johannes Solem, *Om vore Husdyrs almindeligste Sygdomme* av O. Thesen og *«Henrik Ibsens Kejser og Galilæer». En kritisk Studie* av G. (pseudonym for Arne Garborg).
I 1881 flytta firmaet til Karl Johans gate 43. I 1887 byrja William Nygaard i firmaet, han vart etter kvart ansvarleg for forlagsverksemda og i 1900 vart han eineeigar av forlagsavdelinga. I 1910 kjøpte forlaget Sehesteds gate 1, 3 og 5 og året etter vert forlagsverksemda flytta dit, og der held forlaget framleis hus (i 2005).

### Forlagsleiarar
* 1900-1940: William Nygaard
* 1940-1952: Mads Wiel Nygaard
* 1952-1955: Andreas Wiel Nygaard og Sigurd Some
* 1955-1973: Arthur Holmesland
* 1975-2010: William Nygaard d.y.
* 2010- : Mads Nygaard

### Oppkjøpte forlag og andre eigarinteresser
* 1883: Overtok restlageret frå Johan Dahls forlag
* 1900: Overtok tidsskriftet Samtiden
* 1912: Overtok Det norske Aktieforlag
* 1933: Overtok Somes forlag
* 1961: Oppretta Den norske Bokklubben i lag med Gyldendal Norsk Forlag, Tiden Norsk Forlag og J.W. Cappelens forlag
* 1963: Oppretta Forlagssentralen i lag med Gyldendal Norsk Forlag
* 1972 Overtok Pedagogisk forlag
* 1972 Oppretta Kunnskapsforlaget i lag med Gyldendal Norsk Forlag
* 1982 Overtok Forlaget Tanum-Norli
* 1985 Overtok 50 % av Olaf Norlis bokhandel
* 1988 Overtok Kirkelig Kulturverksted
* 1988 Overtok 25 % av Universitetsforlaget
* 1991 Overtok 34 % av Lydbokforlaget
* 1992 Overtok 91 % av Forlaget Oktober
* 1993 Overtok Norsk Undervisningsforlag
* 1998 Overtok bokhandelen Melvær AS i Bergen
* 2000 Overtok i lag med Gyldendal Norsk Forlag opp dei siste 50 % i Universitetsforlaget
* 2000 Oppretta Lauritzen Norli Gruppen AS som vart den største bokhandlarkjeda i Noreg

H. Aschehoug & co (W.Nygaard) er i dag eit av dei største forlaga i Noreg, i 2003 omsette konsernet for 1224 millionar kroner.

## Litteratur
* H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard): *Aschehoug 1872-1997.*, Oslo 1997. H. Aschehoug & Co. : 125 år : 1872-1997 : jubileum.
* Tveterås, Harald L.: Et norsk kulturforlag gjennom hundre år : Aschehoug 1872-1972, Oslo 1972. ISBN 82-03-05039-5

## Bakgrunnsstoff
*
Tiden Norsk Forlag

**Tiden Norsk Forlag A/S** er eit norsk forlag som vart skipa i Oslo i 1933 av Det norske Arbeidarpartiet. I 1947 var forlaget reorganisert og Arbeidarpartiet, Landsorganisasjonen (LO) og Norges Kooperative Landsforening vart hovudaksjonærar. Forlaget gav ut både skjønnlitteratur og generell litteratur, ofte med klar tilknyting til arbeidarrørsla. Under andre verdskrigen vart forlaget stengt og boklageret brent opp av styresmakta. 

Mellom dei skjønnlitterære forfattarane som har vore knytt til forlaget kan ein nemna Ivar Lo-Johansson, Aksel Sandemose, Lars Berg, Alf Prøysen og Anne-Cath. Vestly. I seinare år har dei norske rettane til bøkene av J.R.R. Tolkien vore ei viktig inntektskjelde. 

I 1991 overtok Gyldendal Norsk Forlag 91 prosent av aksjane i Tiden, medan Norsk Kjemisk Industriarbeiderforbund og LO sat attende med 4,5 prosent kvar. I 2004 overtok Gyldendal alle aksjane og Tiden Norsk Forlag gjekk inn i forlaget Gyldendal Norsk Forlag som ein imprint.

## Forlagssjefar
* Kolbjørn Fjeld, 1933-1971 
* Trygve Johansen, 1971-1988
* Liv Lysaker, 1988-2001
* Else Pran, 2001-2003
* Richard Aarø, frå 2004

## Sjå òg
* Tidenprisen

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Tiden Norsk Forlag
Venstresosialist

Nemninga **venstresosialist** blir bruka om sosialistar som meiner leiinga i dei etablerte sosialdemokratiske partia har gått bort frå ein sosialistisk politikk. Det finst venstresosialistar som ein opposisjon innanfor slike sosialdemokratiske parti, men i somme land er det blitt etablert venstresosialistiske parti, anten ved at venstresosialistar har blitt utestengde frå eller brote ut av det etablerte sosialdemokratiet, som da Sosialistisk Folkeparti (no Sosialistisk Venstreparti) blei danna i Noreg, eller ved at kommunistiske parti har omdanna seg til venstresosialistiske parti, som Vänsterpartiet i Sverige. Somme omdanna eller reformerte kommunistparti har halde på kommunistnamnet, og blir såleis gjerne kalla reformkommunistar, såleis til dømes Det franske kommunistpartiet PCF. Nemninga venstresosialistisk kan også brukast om radikale sosialistparti frå ein meir eller mindre trotskistisk tradisjon, som Det skotske sosialistpartiet SSP.
Bykle kommune

**Bykle kommune** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen grensar i nord til Vinje, i aust til Tokke, i sør til Valle, Sirdal og Sandnes, og i vest til Hjelmeland og Suldal. 

Bykle er den kommunen som brukar mest pengar på kultur per innbyggjar. Bykle har store vasskraftressursar, og store delar av inntektene til kommunen kjem frå produksjon av elektrisitet frå vasskraft.

Riksveg 9 (Haukeli–Kristiansand) går nord–sør gjennom kommunen. På Haukeli i Vinje vert han forbunde til E 134 (Drammen–Haugesund).

## Natur og geografi
Denne nordlege delen av Agder høyrer til det svekonorvegiske grunnfjellsskjoldet, og består av to geologiske hovedformasjoner av proterozoiske bergarter som er danna under dei gotiske og seinare svekonorvegiske fjellkjedeforldingene, med sterk metamorfose under den sistnemnde.[2] Eit underlag av 1 600 – 1 450 millionar år gammal skifer, kvartsitt, marmor og amfibolitt med noko hornblendegneis, og ovanpå dette sure overflatestrukturane av både granitt og granodioritt (høvesvis 1 250 – 1 000 mill år gammalt, og stedvis 1 550 – 1 480 millionar år gammalt). I kommunen er det ca. 1 000 millionar år gammal granitt som dominerer. Dei yngste svekonorvegiske danningane bevitnes av større formasjonar av granitt. Den kaledonske fjellkjedefoldinga nådde ikkje ned hit. Forkastningane går både i sørvest-nordaustleg retning, og i sør/nord-retning der det går ei stor forkastningsline.[3] 

### Elver:
Hovedvassdraget i Bykle og Setesdaler Otra. Størstedelen av kommunen, med unntak av eit lite område på grensa mot Tokke i aust og eit noko større område i sørvest blir drenert i Otra. 

### Fjell:
Bykle kommune er prega av store høyfjellsområder både på aust- og vestsida av hoveddalføret. Terrenget er stort sett mellom 1000 og 1200 moh, og innehar mange avrundete fjell. Mot vasskilet i aust og vest strekkjer dei høgaste toppane seig mot 1500 moh Det er ingen isbrear i Bykle, men det finst snøfonner i området ved Svartepodd i nordvest som berre forsvinn i særs varme somrar. 
Sæbyggjenuten (1507 moh) er høgaste punkt i Bykle kommune og har ein primærfaktor på 317 meter.

### Vatn:
Den småkuperte topografien gjer at det i Bykle finst hundrevis av vatn. Nord for Vatnedalsvatn er grunnen kalkrik, slik at fiskebestanden er god, til trass for sur nedbør i tidlegare tider. Aure er einaste naturlege fiskeslag i Bykle.

## Kultur
Kulturminneåret 1997 vart Byklestigen valt til Bykle kulturminnet til kommune. 

### Tusenårstad:
Opphavleg vart Hovden sentrum valt til tusenårsstad for Bykle kommune, og ein skulptur med eit tusen år gammal myrmalmklump skulle markere staden. Seinare vart staden flytta til Hegni på Hovden, der ein skulptur markerer staden i Hegni Friluftområde.

## Tettstader
* Bykle
* Hovden

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Bykle kommune
Evje og Hornnes kommune

**Evje og Hornnes** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen grensar i nord mot Bygland, i aust mot Froland og Birkenes, i sør mot Iveland, Vennesla og Kristiansand, og i vest mot Lyngdal og Åseral.

## Bilete

Fil:Hornes kirke.JPG|Hornnes kyrkje
Fil:Galtelandssteinen på Evje.jpg|Kopi av Galtelandssteinen på funnstaden


## Sjå òg
* Evjemoen
* Tovdalselva

## Bakgrunnsstoff
* Evje og Hornnes kommune
Froland kommune

**Froland** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen grensar i nord mot Åmli, i nordaust mot Vegårdshei, i søraust og sør mot Arendal i sørvest mot Birkenes, og i vest mot Evje og Hornnes og Bygland.

Kommunen vart til ved samanslåing av tidlegare Froland og Mykland kommunar i 1967.

## Historikk
Frolands verk vart grunnlagd som jernverk i 1763 og drive slik fram til 1867. Etter kvart tok skogsdrift og sagbruk over. I dag er hovudbygget frå 1791 freda, og den gamle stallen vert nytta som kultursenter.

## Næringsliv
Energiselskapet Arendals fossekompani, grunnlagd 1896, driv tre kraftstasjonar i Froland og Åmli. Energiselskapet har hovudkontoret sitt på Bøylefoss i Froland.

Nelaug i Froland er fyrste stasjon på Arendalsbanen (tidlegare Nelaugbanen), som bind saman Sørlandsbanen og Arendal.

Kommunevåpenet vart godkjend i 1986. Det viser eit sylvfarga ekorn mot ein grøn bakgrunn. Grønfargen symboliserer skog og skogsdrift.

## Kjende personar med tilknyting til Froland
* Niels Henrik Abel, matamatikar. Han døydde på Frolands verk i april 1829 og er gravlagd på Froland kyrkjegard.

## Bakgrunnsstoff
* Froland kommune
* Arendalsbanen
* Arendals fossekompani
Gjerstad kommune

**Gjerstad** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen er den nest austlegaste i fylket og grensar til Risør i sør, Kragerø i aust, Drangedal i nordaust, Nissedal i nordvest og Vegårshei i sørvest. Gjerstad er mest kjende som knivbygda, sidan dei, saman med Vegårshei har hatt mange knivmakarar og smedar.

Det bur rundt 2&nbsp;500 i Gjerstad, dei fleste i området rundt Gjerstad-vassdraget. Administrasjonssenter i kommunen er Gjerstad, i tillegg er Fiane og Sunde større bustadsområde.
     
## Næringsliv og transport
Gjerstad er stasjon på Sørlandsbanen.

Transport, jordbruk, skogbruk, småindustri og tenesteverksemd er viktige næringsvegar i kommunen. På Fiane ligg Egeland gamle jernverk som var i drift på 1700- og 1800-talet. Ein del bustader tilknytt jervnerket er no fritidshus. I dag er det meste av butikkar samla på Brokelandsheia, rett ved E18, som går igjennom bygda. 

## Tettstader
* Eikeland
* Gjerstad

## Folk frå Gjerstad
*Søren Georg Abel (1772–1820), representant til det overordentlige Storting i 1814, samt i 1818
*Niels Henrik Abel (1802–1829), matematikar
* Sigurd Eskeland (1902-1943), soldat, medlem av Kompani Linge, krigshelt
*Magnhild Hagelia (1904–1996), stortingsrepresentant (Ap) 1950-1965
*Jan Olav Olsen (f. 1950), ordførar og [stortingsrepresentant ([Høgre) 2001-2005 
*Inger Haldis Løite (f. 1958), stortingsrepresentant (Ap) 2005-2009, ordfører i Gjerstad frå 2015
*Charlotte Sletten Bjorå (f. 1973), botanikar
*Bård Nylund (f. 1981), leiar i Landsforeningen for lesbiske, homofile, bifile og transpersoner (LLH) 2011-2015
*Lars Andreas Aspesæter (f. 1988), pianist mellom anna kjend frå TV-programmet Beat for beat

## Bilete

Fil:Gjerstad kirke 20120826-16.JPG|Gjerstad kyrkje
Fil:Forvalterboligen på Egelands jernverk.jpg|Forvaltarbustaden på Egeland jernverk
Fil:Gjerstadvatnet 2.jpg|Gjerstavatnet sett frå stasjonen og inn mot tettstaden Gjerstad


## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Gjerstad kommune
Åbor

**Åbor** (*Perca fluviatilis*) er ein fisk i den europeiske åborfamilien. Han er ein vanleg ferskvassfisk i heile Europa; i Noreg er han hovudsakleg utbreidd på Sør- og Austlandet, og i Finnmark. Han har òg blitt sett ut i Australia, på New Zealand og i Sør-Afrika, der han er ein framand art. Bestandar i Austersjøen trivst godt i brakkvatn.

Andre namn denne fisken er kjend under i Noreg er **abbor**, **åbbor** og **tryte**.

## Kjenneteikn

Åboren er flattrykt frå sidene og etter måten høg. Fargen er grønaktig med raude finnar på ryggen og ved gattet. Langs sidene har han eit sett på 5-9 vertikale striper. 

Storleiken varierer frå vatn til vatn, men er sjeldan over 25 cm og 400 g i Noreg. Det største kjende eksemplaret var 51 cm langt og vog 4,75 kg.

## Levesett
Åboren likar seg best i seintflytande elvar og djupe tjern og innsjøar. 

Ung åbor lever i stim, men eldre individ vert stadig meir aggressive og heldt seg for seg sjølve. Ein kan ofte observera dei symjande sakte tett inntil vegetasjon eller stein, særleg mellom plantar er dei godt kamuflerte. Arten er ein utprega rovfisk; dei vaksne et både virvellause dyr og fisk, hovudsakleg stingsild, åbor, mort og ørekyt.

Formeiringa skjer om våren, frå mars til juni. Egga vert feste med geleaktige trådar til dei fleste slags overflater det går an å festa dei til, gjerne plantar. Denne massen vernar egga mot fisk. Etter 7-20 dagar (i regelen nærare 20 i norske vatn) klekkjest egga, og yngelen sym ut i vassmassane. Her lever dei av dyreplankton, botnlevande virvellause dyr og annan yngel medan dei veks opp.

## Bakgrunnsstoff
* ''Perch details'', særs nøyaktig åbor-side på engelsk
* Fishbase-side
William Nygaard

**William Martin Nygaard** () var ein norsk forleggjar og politikar. Nygaard var fødd i Kristiansand som bror til Kristen Brunfeldt Nygaard og Finn Nygaard, gift med Constance Wiel, far til sju born, mellom andre Mads Wiel Nygaard og Andreas Melchior Wiel Nygaard, farfar til William Nygaard d.y.. I 1894 kjøpte han Drammensveien 99 og flytta inn med familien sin. Det er i hagen utanfor Drammensveien 99 dei velkjende hagefestane til Aschehoug no finn stad kvar seinsommar.

## Liv og virke
### Forleggjaren
Han vart tilsett i H. Aschehoug & Co.s bokhandel i Kristiania i 1887. I lag med Thorstein Lambrechts kjøpte han i 1888 både bokhandelen og forlaget, og i 1900 vart han eineeigar av forlaget og det skifta namn til H. Aschehoug & co (W.Nygaard). Han var direktør for forlaget til 1940 då sonen Mads Wiel Nygaard tok over og han sjølv fortsette som formann i styret for forlaget. 

I 1895 tok William Nygaard initiativet til skipinga av Den norske Forleggerforening der han også vart formann.

### Politikaren
William Nygaard var medlem i Oslo bystyre frå 1908–1919 og i 1910 var han med og skipa partiet Frisinnede Venstre. Han var stortingsrepresentant for Frisinnede Venstre frå 1922–1924.

## Bakgrunnsstoff
* Erik Rudeng: *William Nygaard : 1865-1952* (Aschehoug, Oslo, 1997) ISBN 82-03-26111-6
* Oppføringa for Drammensveien 99 i folketeljinga 1900
* Utdjupande artikkel om Nygaard i NBL, skriven av Egil Tveterås.
*
Grimstad kommune

**Grimstad** er ein kystkommune i Agder fylke. Kommunen grensar til Arendal i aust, Froland og Birkenes i nord og Lillesand i vest. Grimstad fekk bystatus i 1816. I 1971 vart dei tidlegare kommunane Landvik og Fjære slegne saman med Grimstad.

Namnet «Grimstad», opphavleg «Grømstad», er sett saman av gardnamnet «Grøm» (frå elvenamnet *Gró(a)*, ‘elv som veks fort’, og heim) og «stad», frå norrønt *stǫð*, ‘stø, landingsplass’.

## Geografi
Grimstad har fleire verna naturområder. To av dei er Marivold og Reddal, som kan brukast til turar. På Hasseltangen vest for Fevik ligg Hasseltangen landskapsvernområde og Søm-Ruakerkilen naturreservat.

Rundt Grimstad sentrum ligg fem heier: Binabben (med utsikt over byen), Kirkeheia, Fløyheia, Møllerheia og Vardeheia. Kommunen har også ein skjergard med mange små og store øyer og holmar. Hesnesøya er godt kjend. Grimstad byselskap har kjøpt opp mange av øyane og holmane og lagt dei ut som friområde, slik som Maløyene, Hampholmen og Teistholmen. Det ytste skjeret i skjergarden heiter Brægen.

## Kultur
Byen har eit utandørs amfiteater i eit steinbrot i Fjæreheia. Teateret vert drive av Kilden teater og vart opna i 1993. Her er over 1000 sitjeplassar. 

I 1953 vart den fyrste plastbåten i Noreg produsert og sjøsett av Herbert Waarum (plastbåten sin far). Seinare kom firmaet Herwa plast i Grimstad. 

I 2002 vart mikrobryggeriet Nøgne Ø stifta, bryggeriet har motteke ei rad prisar for sitt øl.

Grimstad er òg kjend for at forfattaren Roald Dahl budde her delar av somrane han var i Noreg. Han budde då på Strand hotell på Fevik aust i kommunen.

Avisa i byen heiter *[[Grimstad Adressetidende]]* og kjem ut tre gonger i veka.

## Tettstader
* Fevik 
* Grimstad
* Jortveit 

## Folk tilknytte Grimstad
* Henrik Ibsen, forfattar. Ibsen budde i Grimstad frå 1844 til 50 som apotekarlærling. Han flytta vidare til Oslo for å studera. Ibsenhuset museum (opna i 1909) var bustad frå 1847.
* Knut Hamsun, forfattar, budde på garden Nørholm frå 1918 til 1952. Han fekk Nobelprisen i litteratur i 1920.
* Clara Thue Ebbell (1880–1971), forfattar
* Dag Otto Lauritzen (f. 1956), tidlegare syklist
* Thor Hushovd (f. 1978), syklist

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Grimstad|Grimstad]]» frå ,  den 17. juni 2020.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Grimstad kommune
* Grimstad turistinformasjon
* Grimstad Adressetidende
Iveland kommune

**Iveland** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen grensar i nordvest mot Evje og Hornnes, i nordaust og aust mot Birkenes, og i sør og vest mot Vennesla.

## Kjende folk frå Iveland
* Anne Gerd Eieland, friidrettsutøvar
* Einar Iveland, politikar
* Kristen Løland, forfattar
* Ole Magne Omdal, politikar

## Bakgrunnsstoff
* Iveland kommune
Lillesand kommune

**Lillesand** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen grensar i vest mot Kristiansand, i nord mot Birkenes, og i nordaust mot Grimstad. 

Ein attraksjon er Blindleia, som er ei smal båtlei frå Lillesand og vestover til Ulvøysund.

## Kjende folk frå Lillesand
*Kristian Lofthus (1750—1797), bonde, ståande som hovudmannen bak Lofthusreisinga (fødd i Risør)

## Bakgrunnsstoff
* Lillesand kommune
Åmli kommune

**Åmli kommune** er ein kommune i Agder fylke. Han grensar i aust mot Vegårshei, i sør til Froland og i vest til Bygland og i nord til kommunane Fyresdal og Nissedal i Telemark fylke.

Åmli kommune ligg omkring dalføret til Nidelva, sidedalen Gjøvdal og Tovdal. Dei tidlegare kommunane Gjøvdal og Åmli vart slått saman til Åmli kommune i 1960. Åmli har sine nåverande grenser frå 1967, då tidlegare Tovdal kommune vart lagt til.

Namnet «Åmli» er avleidd av treslaget alm. Kommunevåpenet viser ein oppreist bever i sølv på blå bakgrunn.

## Geografi
I Åmli kommune er det store heiområde som stort sett ligg under skoggrensa (700–800 moh.), høgst når Trongedalsnuten (929 moh.) mellom Tovdal og Gjøvdal. Elvane går mot søraust for så å bøye av mot sørvest. Nidelva munnar ut i Arendal, Tovdalselva i Topdalsfjorden aust for Kristiansand. Kommunen har fleire verna område, mellom anna Årdalen naturreservat, som grensar mot Rukkevatn naturreservat og Furubuheii myrreservat.

Busetnaden i Åmli kommune er tettast rundt administrasjonssenteret Åmli. I dalføra er det spreitt busetnad.

## Næringsliv og samferdsel
Åmli kommune er etter Birkenes den største skogbrukskommunen i fylket målt etter avverka tømmer. Åmli har ein del jordbruk med allsidig drift, men med hovudvekt på hald av husdyr, særleg sau. Bierøkt er også ei viktig næring. Åmli kommune har store vasskraftressursar og det største kraftverket i kommunen er Jørundland i Gjøv.

Sørlandsbanen kryssar Åmli kommune i søraust, med stasjon på Nelaug og ei sidelinje herfrå til Arendal. Riksveg 41 (Kviteseid–Kristiansand), Telemarksvegen, går nord–sør gjennom kommunen. Frå tettstaden Åmli går fylkesveg 415 søraustover mot Tvedestrand. Fylkesvegar fører gjennom Tovdal og Gjøvdal, den sistnemnde over til Fyresdal i Telemark.

## Bilete

Fil:AA Åmli, Dølemo, Baas (gnr 66-1) rcra.JPG|Gard i Åmli
Fil:Aamli IMG 1970 aamli krk.JPG|Åmli kyrkje
Fil:Åmli Nidelva bro.JPG|Åmfoss bru over Nidelva
Fil:Nelaug-stasjon2.jpg|Frå Nelaug stasjon


## Kjende folk frå Åmli
* Engvald Bakkan (1897–1982), forfattar
* Jonas Alaska (f. 1988), musikar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Åmli kommune
* www.amli.no  – Turistinformajson om Åmli kommune
Bangkok

**Bangkok** (thai กรุงเทพฯ, กรุงเทพมหานคร, *Krung Thep* eller *Krung Thep Maha Nakhon*) er hovudstaden og den største byen i Thailand. Byen ligg på austsida av elva Chao Phraya, 40 km frå munningen av elva. I 2005 hadde byen 6&nbsp;642&nbsp;566 innbyggjarar, medan storbyområdet (Bangkok Metropolitan Region) omfattar 10&nbsp;787&nbsp;211 menneske.

## Historie
Bangkok vart gjort til hovudstad i 1782 etter at den tidlegare hovudstaden Ayutthaya vart rasert av styrkar frå Burma. Hovudstaden vart grunnlagd av Rama I, som var den fyrste kongen i Chakri-dynastiet. Moderniseringa av byen tok til for alvor frå 1950-talet. Då vart dei fleste kanalane som gjekk gjennom byen tetta igjen og bygg i vestleg stil vart oppført. 

## Namn
Det fulle formelle og seremonielle namnet på byen er: 
:*Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit*, som tyder
:«Byen åt englane, den store byen, den evige juvelen, den uovervinnelege byen til Indra, den store hovudstaden i verda med ni verdfulle juvelar, den lukkelege byen, byen med eit stort kongeleg palass som liknar himlane der dei attfødde gudane herskar, ein by gjeven av Indra og bygd av Vishnukarn.»

Dette er det lengste stadnamnet i verda.
Namnet Bangkok er ifølgje ein teori avleidd frå eit tidlegare namn for området, sett saman av *bang*, 'landsby' eller 'distrikt', og *makok*, 'villplommer'.

## Administrasjon
Bangkok er eit av 76 fylke i Thailand.

Ulikt andre fylke, er Bangkok eit spesielt administrasjonsområde som har direkte val av ein guvernør for ein periode på fire år. 22. mai 2022 blei Chadchart Sittipunt vald til guvernør etter eit opphald i val sidan militærkuppet i Thailand i 2014.

## Museum, bygningar, gater og parkar

* Tempelet Wat Phra Kaew
* Khao San Road - ei gate som er ein samlingsstad for såkalla ryggsekk-turistar (eller backpackerar)
* Nasjonalmuseet i Thailand
* Kong Bhumibols fotografiske museum

Dei største parkane er mellom anna Chatuchak-parken, Dronning Sirikit-parken og Wachirabenchathat og Lumpini-parken.

## Nabofylke
Nabofylka er Pathum Thani,
Nakhon Nayok,
Chachoengsao,
Samut Prakan,
Samut Sakhon,
Nakhon Pathom og
Nonthaburi.

## Sjå også
*Siam-strøket i Bangkok

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

* Turistinformasjon
* Bangkok.com
Tvedestrand kommune

**Tvedestrand** er ein kommune aust i Agder fylke. Kommunen ligg mellom Arendal kommune i vest og Risør kommune i aust, og grensar i nordvest til Vegårshei kommune. Kommunen fekk sine noverande grenser i 1960 ved samanslåing av tidlegare Dypvåg og Holt kommunar og ladestaden Tvedestrand. 

Lokalavisa Tvedestrandsposten vart grunnlagd av Arne Garborg i 1872.

## Folk frå Tvedestrand
*Astrid Gjertsen, avdød tidlegare minister, voks opp på Jylland men flytta til Borøya med norsk ektefelle

## Bakgrunnsstoff
* Tvedestrand kommune
Risør kommune

**Risør** er ein bykommune i Agder fylke. Han ligg ved Skagerrak og grensar i sørvest mot Tvedestrand, i nordvest mot Vegårshei og Gjerstad og i nordaust mot Kragerø. Administrasjonssenter i kommunen er Risør by. Byen skal ha blitt grunnlagd av trelasthandlar Isach Lauritzen Falch på 1600-talet, men fekk status som by i 1723 (samstundes som Arendal).

I 1964 blei Risør bykommune og Søndeled herad slegne saman til ein kommune med namn Risør kommune. 

## Kjende personar frå Risør og Søndeled
* Dikken Zwilgmeyer - Barnebokforfattar, diktar og teiknar. Oppvaksen i bustaden Bakken i Risør sentrum.
* Erik Mykland - Fotballspelar for Start.
* Finn Høndnebø - Professor. 
* Magne Havnaa (1964-2004) - Boksar. 
* Kai Robin Havnaa (1989-) - Boksar 
* Tallak Lindstøl - Lokalhistorikar og stortingsmann (frå gamle Søndeled herad) 

## Bakgrunnsstoff
* Risør kommune
Srinivasa Ramanujan

**Srinivasa Aiyangar Ramanujan** (), på tamil **ஸ்ரீனிவாஸ ஐயங்கார் ராமானுஜன்**, var ein sjølvlært, genierklært matematikar frå den noverande delstaten Tamil Nadu i India. Han arbeidde særleg med analytisk talteori.

## Livssoge
Ramanujan var fødd i Erode. Han utvikla svært kompliserte teorem, fleire som ingen andre indiske matematikarar kunne forstå. I 1913 sende han eit brev til G.H. Hardy ved Trinity College i Cambridge der han lista opp ei lang rekke slike teorem. Etter noko nøling inviterte Hardy Ramanujan til England. Indaren på si side måtte overtyda mora si om at reisa var viktig; ho var redd for at han ville mista kasta si om han forlet India.

I England gjorde Ramanujan stor suksess. Han blei ein Fellow ved Trinity og i Royal Society, det engelske kongelege selskapet, som var den høgaste æra innan naturvitskap i det britiske imperiet. Opphaldet verka derimot dårleg inn på helsa hans, kanskje grunna stress og dårleg tilgang på vegetarmat under den første verdskrigen. Ramanujan fekk diagnosen tuberkulose og sterk vitaminmangel, men nyare forsking tyder på at han kan ha hatt hepatitt.

Ramanujan drog tilbake til India, der han døydde i Kumbakonam i 1920. Han etterlet seg ei kone, Srinivasa Janaki Ammal, som budde utanfor Chennai fram til ho døydde i 1994. Dei to var blitt formelt gifte då ho var ni år gammal, ein nokså vanleg skikk i India på denne tida.

## Ramanujan og tala

Matematikaren John Edensor Littlewood sa om Ramanujan at «kvart positive heiltal er ein av Ramanujans personlege vener». I ei kjend historie kunne indaren på ståande fot fortelja 
Hardy kvifor talet 1729 var så interessant.

Som matematisk arv etterlet Ramanujan seg fleire hundre ark med teorem på, utan prov. Han hadde truleg gjort sjølve utrekninga på ei steintavle for å spara dyrt papir. Fleire matematikarar har arbeidd for å prova teorema hans, mellom anna G. H. Hardy, G. N. Watson, B. M. Wilson og Bruce Berndt.

Ramanujan meinte sjølv at evnene hans kom frå Gudinna.
Farsund kommune

**Farsund** er ein bykommune sørvest i Agder fylke. Farsund er ein kystkommune som grensar til Flekkefjord i vest, Kvinesdal i nord og Lyngdal i aust. 

Farsund vart i 1965 slegen saman med dei tidlegare kommunane Lista, Herad og Spind.

Farsund sine viktigaste næringar er i dag industriverksemdene Elkem Aluminium og Alcoa, turisme og jordbruk.

Farsunds Avis er ei avis som kjem ut i Farsund seks dagar i veka.

## Tettstader

* Farsund
* Vanse 
* Vestbygda

## Verdt å sjå
* Bøensbakkene
* Framvaren
* Lista fyr
* Listeid naturreservat
* Sausebakk
* Varnes fyr

## Bakgrunnsstoff
* Farsund kommune
1 729

**Talet&nbsp;1&nbsp;729** er eit samansett tal: 1&nbsp;729&nbsp;=&nbsp;7·13·19.

Det blir gjerne kalla Ramanujan-Hardy-talet, etter ei kjend historie om dei to matematikarane.

:Ein gong Ramanujan låg sjuk i Putney kom Hardy for å vitja han. Hardy hadde reist med ein svært keisam drosje, sa han, nummeret hans var **1&nbsp;729** og det var ingenting ved dette talet som var spennande. Ramanujan sa då at det tvert om var eit svært interessant tal, nemleg det minste heiltalet som kan skrivast på to ulike måtar som summen av to kubikktal.

:Det vil seie:
:1&nbsp;729 = 12&sup3; + 1&sup3; = 10&sup3; + 9&sup3; 

Det er berre dersom ein held negative heiltal utanfor at dette gjeld. Dersom ein òg tek med negative heiltal, blir 91 det minste talet ein kan laga på denne måten.

Talet 1&nbsp;729 er deleleg med summen av sifra i talet både når det er skrive oktalt (3+3+0+1&nbsp;=&nbsp;7), desimalt (1+7+2+9&nbsp;=&nbsp;19) og heksadesimalt (0x6+0xC+0x1 = 6+12+1&nbsp;=&nbsp;19).
Flekkefjord kommune

**Flekkefjord** er ein bykommune heilt vest i Agder fylke. Flekkefjord er ein kystkommune som grensar til Sokndal og Lund i Rogaland fylke i vest, til Sirdal i nord og til Kvinesdal og Farsund i aust. 

Flekkefjord er den av bykommunane langs Sørlandskysten som ligg lengst vest. Kommunesenteret ligg nært E39, om lag midt mellom Kristiansand og Stavanger. I tillegg til bysenteret omfattar Flekkefjord kommune òg tettstadane og bygdene Sira, Gyland, Rasvåg og Kirkehavn.

Flekkefjord kommune er resultatet av kommunesamanslåing i 1965. I tillegg til Flekkefjord inkluderer kommunen dei tidlegare kommunane Nes, Hidra, Gyland og Bakke. 

## Historie
I Flekkefjord er det er nesten 4 sjømil frå indre fjord til ope hav. Indre fjordbasseng er stort nok til å romme mange skip og båtar for anker og er fritt for sterk vind eller straum. I seglskutetida var det mange skip som låg der i vinteropplag. 
Då hollendarane begynte å fylle ut sine hamneområde med stein, kom dei til Noreg for å hente han. Flekkefjord hadde rikeleg av den vara. Ein bydel har fått namn etter dette: Hollenderbyen. Mange unggutar frå distriktet tok hyre med desse båtane. 

Byen fekk kjøpstadrettar i 1842 etter langvarig dragkamp med mellom anna Kristiansand. Med kjøpstadretten følgde nemleg ymse einerettar som gav gode inntekter.

Byen har hatt opptil 5 tønnefabrikker, den siste blei nedlagt i 1960-åra. I periodar var produksjonen stor - silda kom inn fjorden og tønnene trongst rett utanfor stovedøra. Det var eit tilsvarande tal garveri, basert på at skip frå byen drog ut for å hente eikebark (quebracho) som blei brukt som garvemiddel. Dei siste var Dalens Garveri (sålelær) og Årnes Garveri (skinn til mellom anna ranslar og damevesker). Årens Graveri er framleis i drift. 
Ein stor del av brannbilane som er i bruk i Noreg i dag blei tidlegare bygd opp i dei gamle tønnefabrikklokala, men produksjonen er no flytt til moderne lokale i Nulandsvika.

Flekkefjord kom tidleg i gang med skulevesen - både vidaregåande, fagskule og husmorskule. I tillegg kom privat gymnas, der mellom anna forfattaren Jens Bjørneboe gjekk ein periode før krigen. Etter krigen vart skulen overteken av Morten Ringard som dreiv realskule der. Skulen hadde ikkje eksamensrett, så elevane blei eksaminerte i alle fag før dei fekk papir som slapp dei vidare. Dei fleste klarte det på to år. Mange elever frå heile landet fekk ein ny sjanse der.

## Venskapsbyar
*  Nykøbing Mors
*  Burntisland

## Kultur
Avisa Agder er for tida einaste avis i Flekkefjordsområdet. Tidlegare hadde avisa konkurranse frå Flekkefjordsposten.

## Kjende flekkefjæringar
* Sverre Anker Ousdal (f. 1944), skodespelar
* Eirik Verås Larsen (f. 1976) kajakkpadlar
* Tatjana Lars Kristian Guldbrandsen, kunstnar
* Gunvald Tomstad, krigshelt
* Peter Waage, (1833 - 1900), kjemikar

## Bakgrunnsstoff
* Flekkefjord kommune
Hægebostad kommune

**Hægebostad** er ein innlandskommune i Agder fylke. Kommunen grensar til Kvinesdal i vest og nord, Åseral og Audnedal i aust og Lyngdal i sør.

Hægebostad har om lag 1.600 innbyggjarar. I tillegg er det kring 800 hytter i kommunen.

Elva Lygna som er varig verna mot kraftutbygging renn frå nord til sør i kommunen. Elva og vatnet Lygne har som følgje av kalking godt fiske. Alt i alt er det 988 små og store vatn i kommunen.

Kommunen har eit rikt dyreliv med elg, bever, rådyr, hare, rype, ørn og gaupe. Nord i kommunen er det beiteområde for den sørlegaste villreinstamma i landet.

Fylkesveg 42 kryssar kommunen i retning aust-vest, og fylkesveg 43 som går sørover gjev samband til Europaveg 39. Sørlandsbanen har stoppestad i Hægebostad på Snartemo stasjon. Stasjonen ligg midt mellom to av de lengste jernbanetunnelane i Noreg, Kvinesheitunnelen og Hægebostadtunnelen.

Meteorologisk institutt, Avinor og Statens vegvesen driv i samarbeid ein stor vérradar på Staksteinliknuten (631 moh.) i Hægebostad. Radaren stod ferdig i 2000 og dekkjer sørlege delar av Noreg og dei nære havområda utanfor.

Hægebostad kommune av i dag omfattar dei tidlegare kommunane Hægebostad og Eiken. Dei vart slegne saman i 1963. Dei to kommunane utgjorde ein kommune òg frå 1837 til 1915. Frå 1916 til 1962 var Hægebostad og Eiken sjølvstendige kommunar.

## Bakgrunnsstoff
* Hægebostad kommune
Lindesnes kommune

**Lindesnes** er ein kystkommune i Agder fylke. Kommunen grensar til Lyngdal i vest, Evje og Hornnes i nord og Vennesla og Kristiansand i aust. Kommunen har ei kystline på vel 90&nbsp;km. Sjølve Lindesnes ytst på Lindesneshalvøya er det sørlegaste punktet på fastlandsnoreg (57°58'46"N).

## Historikk
Då dei tidlegare kommunane Spangereid, Vigmostad og Sør-Audnedal blei slått saman i 1964 valde dei namnet *Lindesnes* på den nye kommunen. Den 1. januar 2020 vart Mandal, Marnardal og Lindenes slege saman, og heldt på kommunenamnet Lindesnes.

## Landskapet

Langs kysten austover mot tidlegare Mandal kommune er det ein fin skjergard med friluftsområde av nasjonal verdi og fleire freda fuglereservat. Den meteorologiske stasjonen ved Lindesnes fyr har den høgaste årsmiddeltemperaturen i Noreg.

Landskapet i kommunen er småkupert, og stig frå havnivå til rundt 350 moh. i nord. Berggrunnen er stort sett samansett av granitt og granittiske gneisar, og lausmasse-avsetjingane er hovudsakleg konsentrerte til elvedalane. Plantelivet i dei lågare delane av Lindesnes har varmekjære treslag, medan bjørk og furu dominerer høgare oppe.

Kommunen har eit hovuddalføre, Audnedalen, som strekker seg frå sør mot nord. Her renn elva Audna som var det første fullkalka vassdrag i Noreg. Takket vere kalkinga er det nå etablert ein ny og livsfrisk lakse- og sjøaurestamme i elva.

## Tettstader
* Høllen 
* Vigeland

## Verdt å vitja
*Lindesnes fyr
*Sjølingstad Uldvarefabrik
*Svinør på Svinøy
*Restauranten Under
*Lindesnes Bygdemuseum
*Galleri Gustav Vigeland

## Folk frå Lindesnes
*Bjøro Håland, songar, countrysongar (Håland)

## Bakgrunnsstoff
* Lindesnes kommune
Mandal kommune

**Mandal**  er ein tidlegare norsk kommune i Vest-Agder fylke. Han grensa mot Lindesnes i vest og nordvest, mot Marnardal i nord og mot Søgne i aust.

Mandal fekk som ladestad eige formannskap og kommunalt sjølvstyre i 1837. Kommunen fekk bystatus i 1921. I 1964 vart kommunen slegen saman med Halse og Harkmark og Holum kommunar til Mandal kommune. 1. januar 2020 vart kommunen del av nye Lindesnes kommune.

## Geografi

Mandal sentrum er ein typisk sørlandsby med mange kvitmåla trehus. Mandalselva deler byen i to før ho renn ut i havet. Ho er rekna som ei av dei beste lakseelvene i Noreg, og ein finn igjen tre laks som motiv i byvåpenet.

Kommunen har mange flotte strender, der Sjøsanden er den best kjente. I tillegg har Mandal ein stor skjergard som er lagt til rette for båtturistar.

## Kultur
Lokalavisa i Mandal heter Lindesnes. Dette er ei lokal tabloidavis.

Mandals fotballag heiter Mandalskameratene. I 2008 spelar dei i 2. divisjon, etter å ha rykt ned frå Adeccoligaen i 2007-sesongen. 

I byen ligg ei gammal trekyrkje, bygd i empirestil.

## Industri
Mandal har vore eit sentrum for utvikling og bygging av hurtigbåtar i Noreg frå tidleg på 1950-talet. Det var Toralf Westermoen som starta dette arbeidet. Sidan er det stadig blitt bygd og utvikla nye hurtigbåtkonsept i byen. For tida er Sjøforsvarets nye missiltorpedobåtar av Skjold-klassen under bygging i Mandal. Mandals Motorfabrikk ligg òg i Mandal.

## Kjente mandalittar
* Adolph Tidemand (1814–1876), kunstmålar
* Søren Jaabæk, politikar (Holum)
* Olaf Isaachsen (1835–1893), målar
* Amaldus Nielsen (1838–1932), målar
* Johan Jørgen Broch Hagemann (1840–1919), lege
* Gustav Vigeland (1869–1943), bilethoggar
* Emanuel Vigeland (1875–1948), målar
* Kjell Askildsen (f. 1929), forfattar
* Ole-Johan Dahl (1931–2002), informatikkprofessor
* Michael Grundt Spang (1931–2003), forfattar og journalist
* Kari Vinje (f. 1931), barnebokforfattar
* Torbjørn Greipsland, forfattar og redaktør
* Janne Haaland Matlary (f. 1957), professor i internasjonal politikk ved universitetet i Oslo og katolsk rådgjevar
* Helene Bøksle (f. 1981), artist

## Festivalar
* Skalldyrfestivalen, Festival for sjømat andre helga i august kvart år

## Lag og organisasjoner
* Mandal Motorbåtforening 
* Solgløtt, laivforening
* Mandalskameratene, fotballag i 2. divisjon

## Bakgrunnsstoff
* Mandal kommune 
* Webkamera fra elvepromenaden i Mandal 
* Fædrelandsvennens Mandalsnyheter
* Kultur i Mandal på kart frå Kulturnett.no
Marnardal kommune

**Marnardal** er ein tidlegare norsk kommune i Vest-Agder fylke. Han grensa mot Lindesnes og Audnedal i vest, Aust-Agder i nord, Vennesla, Songdalen og Søgne i aust og Mandal i sør. 1. januar 2020 blei Marnardal slått saman med Mandal og Lindesnes til ein kommune med namnet Lindesnes.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Marnardal kommune
Songdalen kommune

**Songdalen** er ein tidlegare norsk kommune i Vest-Agder fylke. 1. januar 2020 vart han del av Kristiansand kommune.

Kommunen grensa mot Søgne i sør, til Marnardal i vest og nord og til Vennesla og Kristiansand i aust. Kommunesenteret låg på Nodeland som er stasjon på Sørlandsbanen. 

E39 mellom Kristiansand og Stavanger går gjennom kommunen. Den gamle postvegen frå 1791], Gamle Mandalsveg, går frå Farvannet og over Groheia til Kristiansand.

Songdalselva (Sygna/Søgneelva) har utspring i Songdalen.

## Tettstader
* Nodeland
* Nodelandsheia
* Volleberg

## Historie
Kommunen blei skipa i 1964 då Greipstad, Finsland og ein liten del av Øvrebø kommunar blei slått saman til Songdalen kommune. 

## Kjende songdølar
*Ragnhild Furholt, norsk folkemusikksongar

## Bakgrunnsstoff
* Songdalen kommune
* www.songdalen.com

## Kjelder
*:no:Songdalen
Vennesla kommune

**Vennesla** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen grensar til Kristiansand i sør, Lindesnes i vest, Evje og Hornnes i nord og Iveland og Birkenes i aust. 
Kommunen er prega av elva Otra, som renn sentralt gjennom han. I vest har han kyst mot Kilefjorden og skog- og heiområde. Vennesla er den største tettstaden og administrasjonssenter i kommunen.

Vennesla kommune blei oppretta 1964 då dei tidlegare kommunane Hægeland, Øvrebø og Vennesla blei slått saman.
Kommunen omfattar sokna Vennesla, Hægeland og Øvrebø i Vennesla prestegjeld i Otredal prosti i Agder bispedøme. Han høyrer til Vennesla og Iveland lensmannsdistrikt i høyrer under Kristiansand tingrett.

Kommunevåpenet viser stiliserte trestammar, tre elveband og to tannhjul, alt i gull, mot raud bakgrunn.

Det er 6 barneskular, éin barne- og ungdomsskule og ein ungdomsskule i kommunen.

## Historie og kultur
Setesdalsbanen, som i dag er museumsjernbane, byrjar ved Grovan i Vennesla og går til Røyknes. Fjellmannsvegen mellom Setesdal og Kristiansand er i dag ein tursti i kommunen.

Bommen Elvemuseum på Drivenes ligg vest for Venneslafjorden. Den verna Vigeland Hovedgård i empire- og sveitsarstil, no senter for kunst og brukskunst, ligg også i kommunen. 

«Øvrebø-skien» funne på garden Mushom i 1929 blei lenge rekna som den eldste skien i Noreg. Nyare dateringar viste at han var yngre enn ein hadde trudd, rundt 500 år gammal.

## Venskapsbyar
*  Odder
*  Salo
*  Katrineholm

## Tettstader
* Skarpengland
* Vennesla

## Kjelder

*Geir Thorsnæs, Vennesla (8. juli 2010), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 8. januar 2014.
*Om kommunen , vennesla.kommune.no

## Bakgrunnsstoff
* Vennesla kommune
Pax Forlag

**Pax Forlag AS** er eit norsk forlag som vart skipa i 1964 i Oslo. Forlaget sprang ut av krinsen rundt det pasifistiske tidsskriftet Pax, som sidan 1962 hadde vore utgjeve av Folkereising Mot Krig. Leiinga av forlaget har mykje av tida det har eksistert vore gjort kollektivt av dei tilsette og forlaget si målsetjing var frå starten pasifistisk. Pax Forlag har aldri vore bunde til noko særskild politisk parti eller organisasjon, men frå slutten av 60-talet var det eit sosialistisk forlag, og på 70-talet gav det ut mykje marxistisk og feministisk litteratur.

Ein viktig del av utgjevingspolitikken hjå Pax har alltid vore kritisk, radikal samfunnsvitskap. Forlaget har også formidla mange internasjonale venstreradikale forfattarskap på norsk, til dømes Simone de Beauvoir, David Horowitz, Che Guevara, Erich Fromm, Hannah Arendt, Jean-Paul Sartre og Doris Lessing. Av norske forfattarar må ein nemna Jens Bjørneboe.

Det største enkeltprosjektet til forlaget er PaxLeksikon, som kom i 6 band i åra 1976–82 og no er tilgjengeleg på internett. Det danske alternative digitale Leksikon for det 21. århundrede byggjer på PaxLeksikon. 

Pax Forlag er i dag eigd av Forlagsfinans, som er kontrollert av Bjørn Smith-Simonsen. Pax eig 3% av aksjane i De norske Bokklubbene og er ein av dei største aksjonærane i Humanist Forlag. Pax har dessutan fleire tilknytte imprintar, som barnebokforlaget Omnipax, fagbokforlaget Unipax, forlaget Bonytt med fleire

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Pax Forlag
* PaxLeksikon hjå NorgesLexi .
Sophus Lie

**Marius Sophus Lie** () var ein norsk matematikar fødd på Nordfjordeid i Sogn og Fjordane fylke. Lie og Niels Henrik Abel vert rekna som dei to fremste norske matematikarane på 1800-talet.

Lie grunnla på eiga hand ei ny matematisk disiplin, transformasjonsgruppeteorien. Denne disiplinen går i dag under namnet «teorien for Lie-grupper», og er i dag eit viktig reiskap for moderne fysikk. Lies algebra vert brukt til å klassifisere elementærpartiklar, og i tillegg utgjer den ei viktig rolle innanfor kvantemekanikken.

Lie naut stor respekt ute i Europa. I 1886 vart han utnemnd til professor ved matematisk institutt i Leipzig, og han arbeidde også i Berlin, Paris og i Göttingen. I sitt siste leveår vart han professor ved Universitetet i Oslo.

## Kjelder
* om Lie på Universitetet i St Andrews nettsider 
* om Lie på Universitetet i Oslos nettsider
Laks

**Laks** (*Salmo salar*) er ein fisk i laksefamilien. Han er raud i kjøtet. Raudfarga kjem av astaxantin som laksen får i seg gjennom å eta krepsdyr, i hovudsak reker. Ein finn laksen langs heile norskekysten. Hannlaksen kan verta opp til 1,5 m lang, og få ei vekt på opp til 40 kg. Holaksen er noko mindre enn hannlaksen og har mindre maksimalvekt.

Laksen lever både i ferskvatn og uti havet. Han gyt i elvar. Etter nokre år vert laksen i stand til å leva i saltvatn. Den prosessen laksen og andre anadrome fiskar går gjennom og som gjer dei i stand til å tole saltvatn blir kalla smoltifisering. Ein smolt er dimed ein fisk som er klar til å vandra frå innsjøar og elvar og ut i havet.

På grunn av landhevinga etter siste istid vart ein del laksestammar stengde inne og mista tilgang til saltvatn. Desse lever heile sitt liv i ferskvatn og blir omtala som innsjølaks eller reliktlaks. I Noreg er det to kjende innsjølaksar; namsblank (småblank) i elva Namsen og bleke (byglandsbleke) i Byglandsfjorden. Den største innsjølaksen er venerlaksen som før utbygginga av Klarelva gjekk opp til Trysil. Det har òg vore ein reliktlaks i Arendalsvassdraget, Nelauglaks. Denne blir rekna som utrydda.

Det vert drive sportsfiske etter laks. 

Mange stader i Noreg vert det drive oppdrett av laks. Rømd oppdrettslaks kan verta eit problem for villaksen. 

## Sjå òg
* Oppdrettslaks
* Fiskeoppdrett
* Lakselus
* Lakseparasitten *[[Gyrodactylus salaris]]*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Laksefakta.no
* Meir fakta om Laks 
* Miljøstatus i Noreg - laksefisk
Sigurd Køhn

**Sigurd Eystein Køhn** () var ein norsk saksofonist fødd i Kristiansand. Han er kjend frå gruppene The Real Thing, Lava &ndash; som mottok Spellemannprisen i 1984 &ndash; og The Heavy Gentlemen med Knut Reiersrud og Paolo Vinnaccia.

Han har òg samarbeidd med mellom anna a-ha, Mulen Portland Combo, Dag Andersen og Jarle Vespestad, gjeve ut eit soloalbum, og turnert med sin eigen kvartett *Sigurd Køhn Kvartett*.

Sigurd Køhn og den 16 år gamle sonen hans omkom i flodbølgjekatastrofen i Søraust-Asia i 2004 då dei ferierte i Thailand. Køhn vart 45 år gamal.