open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Speidarrørsla

**Speidarrørsla** er ei barne- og ungdomsrørsle som har som mål å fostre borna til gode, sjølvstendige og sterke samfunnsborgarar. Metodikken byggjer på opplevingsbasert læring, samarbeid i små grupper (patruljar), positive ideal i form av ein speidarlov, og opplevinga og eventyr i naturen.

Rørsla vart starta av Robert Baden-Powell i 1907. Tre år seinare, i 1910, hjelpte søstera Agnes Baden-Powell han med å grunnleggja jentespeidarrørsla.

## Historie

Tanken om speidarrørsla byrja under boarkrigen i Sør-Afrika på byrjinga av 1900-talet. Robert Baden-Powell var den kommanderande offiseren i den vesle byen Mafeking som blei truga av ein boarhær mykje større enn dei britiske styrkane i byen. Frivillige gutar avlasta soldatane ved å ta meldingar fram og tilbake, og dei britiske styrkane klarte å forsvara byen. Seinare blei gutane dekorerte med eit merke, ei fransk lilje, som Baden-Powell seinare skulle ta i bruk for speidarrørsla.

Då Robert Baden-Powell kom attende til England i 1903 oppdaga han at dei engelske gutane i byane trengde noko å gjere i fritida si. Så i år 1907 arrangerte Baden-Powell ein prøveleir på Brownsea Island. Deltakarene på leiren var 20 gutar frå ulike samfunnsklassar, desse gutane var dei fyrste speidarane i verda. Etter leiren skreiv Baden-Powell boka *Scouting for boys*. Året 1908 opna dei fyrste speidargruppene. Idéen med speiding spreidde seg utover heile England og snart hadde ein starta ei heil rørsle. I år 1910 starta systera til Robert, Agnes Baden-Powell speiding for jenter.

I 1920 vart verdas fyrste store internasjonale speidarleir arrangert, Jamboree i London. Der utropa ein Lord Robert Baden-Powell til verdas fyrste og einaste verdsspeidarsjef.

## Speidarforbund
Speidarrørsla er delt inn i to verdsomspennande organisasjonar &mdash; World Organization of the Scout Movement for gutar og World Association of Girl Guides and Girl Scouts for jenter.

I Noreg finst det to speidarforbund &mdash; Norges speiderforbund og Norges KFUK-KFUM-speidere.

## Bakgrunnsstoff

*Norges speiderforbund si vevside
*Norges KFUK-KFUM-speidere si vevside
Marita Liabø

**Marita Liabø** () er ein norsk forfattar og omsetjar frå Førde. Ho debuterte i 1999.

Liabø bur i Oslo. Ho tok graden cand.philol. ved Universitetet i Bergen i 1996 og tok praktisk-pedagogisk utdanning i 2006.

Liabø skriv bøker både for barn og vaksne, både på bokmål og nynorsk.

## Bibliografi
### Bøker
* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

### I bøker - eit utval
* 

* 

* 

* 

* 

* 

### Omsetjingar - eit utval
*

*
*
*
*

## Referansar

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
* «Vestlige reisende shopper lidelse» &mdash; intervju i Ny Tid
* Presentasjon av Marita Liabø på nettstaden til Gyldendal Norsk Forlag 
* Utgjevingar av Marita Liabø i Oria.no
*Om Marita Liabø i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Same (fleirtyding)

**Same** kan vera:

* Eintal for **[[samar]]**
* **Traktorprodusenten [[SAME Deutz-Fahr]]**

* **[[Same på Aust-Timor]]**, hovudstaden i Manufahi-distriktet på Aust-Timor
* **[[distriktet Same]]** i Kilimanjaro-regionen i Tanzania
Ine Eriksen Søreide

**Ine Marie Eriksen Søreide** () er ein norsk politikar og partileiar for Høgre. Frå 2017 til 2021 var ho utanriksminister i regjeringa Solberg. Ho har elles vore forsvarsminister 2013–2017 og leiar for Unge Høgre 2000–2004.

Søreide vart innvald på Stortinget frå Oslo i 2001 som vararepresentant, men møtte fast for Per Kristian Foss. Eriksen vart ordinær stortingsrepresentant frå 2005.

Februar 2026 vart Søreide einrøystes vald til partileiar for Høgre.

## Stortingskomitear
* 2001–2005 medlem i Kyrkje-, utdannings- og forskingskomiteen
* 2005–2009 varamedlem i Valkomiteen
* 2005–2009 leiar i Kyrkje-, utdannings- og forskningskomiteen
* 2009–2013 leiar i Utanriks- og forsvarskomiteen
* 2013–2013 medlem i Valkomiteen
* 2021–2025 leiar i Utanriks- og forsvarskomiteen
* 2025–2029 leiar i Utanriks- og forsvarskomiteen

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

* 
* Ine Eriksen Søreide på hoyre.no
Torbjørn Røe Isaksen

**Torbjørn Røe Isaksen** () er ein norsk politikar for Høgre. Han var næringsminister i regjeringa Solberg frå 2018 til 2020, og arbeids- og sosialminister frå 2020. Røe Isaksen kom frå posten som kunnskapsminister.

Torbjørn Røe Isaksen kjem frå Porsgrunn i Telemark. Han var leiar i Unge Høgre i åra 2004-2008. Han var nummer to på Høgrelista i Telemark under Stortingsvalet i 2005, og vart vald inn på Stortinget ved stortingsvalet 2009.   

Han var redaktør i tidsskriftet *[[det norske tidsskriftet Minerva|Minerva]]* frå 2008 til 2009.
Han har også markert seg som debattant i mellom anna Morgenbladet og Dagbladet. 

Saman med Nikolai Astrup var han redaktør for boka *Velferd etter velferdsstaten*.

## Kjelder

*
Tsjandra

**Tsjandra**, også stava **Chandra**, er guden for månen i hinduismen. Ordet *tsjandra* betyr ganske enkelt 'måne' på sanskrit. Guden er lysande kvit og reiser over himmelen kvar natt i vogna si, som blir trekt av ti kvite hestar eller ein antilope. Han blir også kalla Soma.

Som månegud og den ein meinte la ut dogg var Tsjandra sett på som ein grødegud, og par som ønskte seg ungar, kunne be til han.

Tsjandra er far til Budha (planeten Merkur) og gift med daksjadøtrene Anuradha og Bharani.

## Som namn
Gudenamnet blir brukt som personnamn for både kvinner og menn. Det kan også stavast **Chander**, som er hindiversjonen av Chandra. Det er vanlegast å bruka i namnesamansetjingar, som Harishchandra, Ramachandra eller Chandrasekhar.
Nokre namneberarar er:

* Tsjandragupta Maurya, indisk herskar frå 300-talet f.Kr.
* Subrahmanyan Chandrasekhar (1910-1995), indisk-amerikansk fysikar og astronom
* Teleskopet Chandra er kalla opp etter den indiske astronomen Subrahmanyan Chandrasekhar. Det same gjeld asteroiden 1958 Chandra.

## Bakgrunnsstoff
* Kort presentasjon med bilde på namaste.it
Slobodan Milošević

**Slobodan Milošević**  () var ein jugoslavisk-serbisk politikar og statsleiar. Han var gift med Mirjana Marković og hadde to born (Marko og Marija). Mellom 1989 og 1997 var han serbisk president og frå 1997 til 5. oktober 2000 president for forbundsrepublikken Jugoslavia. Milošević leidde det populistiske og etnonasjonalistiske "*Serbias sosialistiske parti*" (Socijalistička partija Srbije) frå grunnlegginga i 1990 til 2001. 

Under Kosovokrigen i 1999 vart han tiltala for krigsbrotsverk og brotsverk mot folkesetnaden i Kosovo ved det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia. I 2000 førte massedemonstrasjonar til at han måtte gå av, etter fyrst å ha nekta å akseptere valnederlaget. Han vart arrestert av jugoslavisk politi etter å ha vorte tiltala for korrupsjon og maktmisbruk 31. mars 2001. 28. juni same året vart han utlevert til FN, og sett i varetekt i krigsforbrytardomstolen sitt fengsel i Haag i Nederland, skulda for krigsbrotsverk. Han erklærte seg uskuldig og førte si eiga forsvarssak. 11. mars 2006 stadfesta krigsforbrytardomstolen meldinga frå radiostasjonen Radio B92 i Beograd om at Milošević var funnen død på cella i Haag. Han hadde hatt hjarteproblem og høgt blodtrykk, men var vorten nekta å reise til Moskva for legebehandling fordi krigsforbrytardomstolen såg det som sannsynleg at han ville flykte.
Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia

**Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia** (eigentleg *Det internasjonale tribunalet for straffeforfylging av personar ansvarlege for alvorlege brot på internasjonal humanitær lov gjorde på territoriet til det tidlegare Jugoslavia sidan 1991*) (eng. *International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, ICTY*) er eit tribunal underlagt SN som har som ansvar å etterforske krigsforbrytingar i det tidlegare Jugoslavia og forfylgje jugoslaviske krigsforbrytarar. Tribunalet er ein ad hoc-domstol, og har sete i Haag.

## Soge
Det vart oppretta gjennom Tryggingsrådet sin resolusjon 827 av 25. mai 1993. Det har jurisdiksjon over visse typar brotsverk gjorde i det tidlegare Jugoslavia sidan 1991; grove brot på Genève-konvensjonen av 1949, brot på folkeretten i krigen, folkemord og brotsverk mot menneska. Det kan berre forfylgje enkeltpersonar, ikkje organisasjonar eller regjeringar. Maksstraffa det kan dømme folk til er livsvarig fengsel. Ulike land har gått med på å fullbyrde straffene som tribunalet dømer til.

Tribunalet har 1&nbsp;200 tilsette.

## Bakgrunnsstoff

*
Douglas Adams

**Douglas Noël Adams** () var ein engelsk science fiction-forfattar, best kjend for sitt arbeid med radioserien *[[Doctor Who]]*, bokserien *[[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]* (Haikerens guide til galaksen) og romanane om den holistiske detektiven Dirk Gently. Samtlege bøker er gjennomsyra av ordspel, talentfull leik med språket og ein til tider obskur humor.

Adams har òg produsert ei rekkje teksteventyrspel.

## Bibliografi

### [[The Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]
* *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy*, 1979 (norsk tittel: *Haikerens guide til galaksen*)
* *The Restaurant at the End of the Universe*, 1980 (norsk tittel: *Restauranten der universet slutter*)
* *Life, the Universe and Everything*, 1982 (norsk tittel: *Livet, universet, og alt mulig*)
* *So Long, and Thanks for All the Fish*, 1984 (norsk tittel: *Ha det, og takk for all fisken*)
* *Mostly Harmless*, 1992 (norsk tittel: *Stort sett harmløs*)

Trilogien (som ironisk nok består av 5 bøker) vart opphavleg skriven som eit radiomanus for BBC, og finst òg som fjernsynsserie. Eit kjenneteikn ved dei ulike versjonane er at innhaldet varierer sterkt frå format til format. Ein spelefilm er òg produsert.

### Dirk Gently
* *[[Dirk Gently's Holistic Detective Agency]]* (1987)
* *[[The Long Dark Teatime of the Soul]]* (1988)

### Andre bøker
* *[[The Meaning of Liff]]* (1983), kreativ stadnamntolkning (saman med John Lloyd)
* *[[Last Chance to See]]* (1991), om truga dyreartar
* *[[The Salmon of Doubt]]* (2002, på norsk 2003: *En bedrøvet laks*), tekstsamling, inkludert eit utkast til ein ufullendt Dirk Gently-roman

## Douglas Adams og astronomi

Handlinga i *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* finn stad rundt omkring i universet og er difor naturlegvis gjennomsyra av astronomi. Den 10. mai 2001, dagen før Douglas Adams brått og uventa døydde, fekk ein ekte asteroide i solsystemet det offisielle namnet *(18610)&nbsp;Arthurdent*, oppkalla etter hovudpersonen i trilogien. Seinare er ein annan asteroide blitt døypt *(25924)&nbsp;Douglasadams*.
Toppmeis

**Toppmeis** (*Lophophanes cristatus*, tidlegare *Parus cristatus*) er ein fugl i meisefamilien. Lengda er om lag 12&nbsp;cm, og vekta er 11 gram.

Toppmeisa har ein karakteristisk fjørtopp på hovudet. Elles har den ei markert svart og kvit hovudteikning. På oversida er den gråbrun, medan på undersida meir lysegrå.

## Utbreiing
Arten er utbreidd i vestlege delar av Palearktis frå Skottland i vest og austover til Ural. Innanfor dette området manglar fuglen i dei nordlege delane av Fennoskandia, og i Nord-Afrika og delar av Middelhavsområdet.

## Levesett
I Noreg hekkar fuglen i barskogsområda over heile Sør-Noreg, men tettleiken avtek sterkt nord for Trondheimsfjorden. Nordlegaste hekkeområda er i nedre del av Namdalen. Toppmeisa er ein utprega barskogsfugl som best likar furuskog og barblandingsskog. Ho kan også hekke i rein granskog, men ikkje i tette plantingar på Vestlandet. Mangel på aktuelle næringsdyr er truleg den viktigaste årsaka til at toppmeisa ikkje hekkar i slike biotopar. I denne samanhengen er skogen sin struktur, lystilhøve og førekost av mose og lav på trea viktigare enn sjølve treslaget. Fuglen vil helst ha gammal lavrik skog og skog med open struktur. I kyststrok på Vestlandet hekkar fuglen også i relativt unge plantingar av furu og buskfuru berre der er tilgang på hekkeplassar i form av morkne tre eller fuglekasser. Ein reknar med at meir enn 50 000 par hekkar i Noreg.

Toppmeisa er ein sosial fugl som gjerne held seg saman med andre fuglar om vinteren. Ofte kan ein sjå henne i flokkar saman med granmeis, svartmeis og fuglekongar.

Fuglen hekkar frå april til juli. Toppmeisa får 4-8 egg, og rugetida er 13-15 dagar. Ungane forlét reiret etter 17-21 dagar. I blant legg paret to kull. Toppmeisa byggjer reir i uthakka trehòl. Ofte hakkar fuglane ut holet sjølve dersom trea eller stubbane er morkne nok. Dei nyttar seg også av fuglekasser.

Toppmeisa er utprega standfugl. Ungfuglar kan streife ein del, spesielt seint på sommaren og om hausten.

Toppmeis er den utvalde fuglen til det svenske landskapet Västmanland.

## Bakgrunnsstoff

*
The Meaning of Liff

***The Meaning of Liff*** (1983) er ei humoristisk ordbok skriven av Douglas Adams og John Lloyd. Ei revidert og utvida utgåve, *The Deeper Meaning of Liff* kom i 1990. Boka er ei «ordbok for ting det ikkje finst ord for endå»; alle orda er stadnamn som skildrar ting det ikkje finst engelske ord for endå. Boka har namn etter Liff i Skottland.
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy

***The Hitchhiker's Guide to the Galaxy*** er ein science fiction-komedieserie laga av Douglas Adams som debuterte som ein radioserie på BBC Radio 4 i 1978. Sidan det har serien vorte tilpassa andre format, som teater, ein bokserie på fem bøker publisert mellom 1979 og 1992, ein fjernsynsserie frå 1981, ein film frå 2001, eit dataspel og teikneseriar.

## Bøkene
Bøkene er skildra som «ein trilogi i fem delar». Adams skreiv til saman fem bøker i serien, samt novella «Young Zaphod Plays It Safe»:

* *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy*, [[1979 (norsk tittel: *Haikerens guide til galaksen*)
* *The Restaurant at the End of the Universe*, 1980 (norsk tittel: *Restauranten der universet slutter*)
* *Life, the Universe and Everything*, 1982 (norsk tittel: *Livet, universet, og alt mulig*)
* *So Long, and Thanks for All the Fish*, 1984 (norsk tittel: *Ha det, og takk for all fisken*)
* *Mostly Harmless*, 1992 (norsk tittel: *Stort sett harmløs*)
Baglarane

**Baglarane** var ei kyrkjeleg gruppe som kjempa mot Sverre og birkebeinarane i borgarkrigstida i Noreg. Namnet kjem av norrønt språk *bagall*, som tyder *bispestav*. Baglarane vart stifta i 1196 av biskop Nikolas Arnesson i Oslo og erkebiskop Eirik av Nidaros. I hovudsak var det vikværingar som vart med. Baglarane vart slegne av kong Sverre. Etter at han døydde vart det inngått eit forlik med kongemakta. I denne tida hadde baglarane base på Helgøya i Mjøsa. Baglarane underordna seg heilt under birkebeinarane frå 1217. Rolla til baglarane vart overteke av ribbungane. Baglarane er den mest kjende gruppa av dei som kjempa mot birkebeinarane.

## Andre grupper som kjempa mot birkebeinarane
*Lendmannspartiet var eit parti etter 1150. Ein av leiarane var Erling Skakke.
*Heklungane er ei gruppe som vart nemnd i 1183.
*Kuvlungane et eit parti danna i 1184, som hadde Jon Kuvlung som hovding. Jon hadde vore munk på Hovedøya og namnet kuvlung var eit spottenamn birkebeinarane  nytta om flokken (norrønt: kufl tyder munkehette). Kuvlungane vart slegne av kong Sverre ved Bergen i 1188 der Jon Kuvlung fall.
*Breiskjeggflokken kjend frå 1190-1191, leia av Torleiv Breiskjegg.
*Øyskjeggflokken eller Øyskjeggane (norrønt: eyskeggjar) stifta i 1193 og vart rekruttert mellom dei norrøne innbyggjarane på de skotske øyane. Øyskjeggflokken vart slegen av kong Sverre i 1194.
* Slittungane ein flokk av fattigfolk leia av presten Bene frå kring 1216 til 1220. Dei slo seg i lag med ribbungane 
*Ribbungane (norrønt: røvar) var ein opprørsflokk stifta av tidlegare medlemmer av baglarane (m.a. Gudolf av Blakstad) i 1219 og hadde til 1227 stor innflyting på Austlandet. Kongsemnet til Ribbungane var Sigurd Ribbung.
*Vårbelgane eller varbelg var dei som kjempa under Hertug Skule mot Håkon Håkonson i 1239 og 1240. I hovudsak kom dei frå Austlandet. I 1189 og 1190 var namnet vårbelg nytta om ein flokk som gjorde opprør mot kong Sverre. Vårbelg (norrønt: várbelgir) tyder *vårskinn*, som er eit skinn av dårleg kvalitet. Igjen viser dette til fattigfolk.

## Vidgjetne baglarar
*Andreas Simonson
*Erling Steinvegg
*Gudolf frå Blakstad
*Nikolas Arneson
*Reidar Sendemann

## Litteratur
*Sturla Tordsson: *[[Håkon Håkonsson]] saga*
*Karl Jónsson: *[[Sverre Sigurdsson|Sverres]] saga*
Trilogi

Ein **trilogi** er ei samling av tre kunstnariske verk, vanlegvis innan litteratur eller film. Avsnitta i trilogien har noko til felles, vanlegvis ei handling som føregår over dei tre delane, men det finst òg trilogiar med ein tematisk eller meir abstrakt samanheng.
Basjkirsk

**Basjkirsk** er eit språk i den tyrkisk språkfamilien. Det er i svært nær slekt med tatarsk, og det er dei som meiner det er ein tatarsk dialekt. Dei fleste talarane av basjkirsk bur i Basjkortostan og andre stader i Volga-Uralområdet: I Tatarstan, Udmurtia, Mari El, Tsjeljabinsk oblast, Orenburg oblast, Sverdlovsk oblast og Kurgan oblast, og i Perm kraj. Det finst også små basjkirske minoritetar i Kasakhstan (41&nbsp;847) og Usbekistan (34&nbsp;771). Ved folketeljinga i 2010 var det 1&nbsp;152&nbsp;000 menneske som snakka basjkirsk i Russland. Tilsvarande tal frå 1989 var i Sovjetunionen 1&nbsp;047&nbsp;000 basjkirspråklege menneske. I tillegg var det då 26&nbsp;737 som oppgav basjkirsk som andrespråk, og omtrent 300&nbsp;000 basjkirar som oppgav tatarsk som førstespråk.

## Alfabet
Basjkirane brukte tatarsk, skrive med det arabiske alfabetet som skriftspråk fram til 1923, då vart det, som resultat av oktoberrevolusjonen, skapt eit baskirsk skriftspråk. Det vart i byrjinga skrive med det arabiske alfabetet, men i 1930 gjekk dei over til det latinske alfabetet, som vart erstatta med det kyrilliske alfabetet i 1938. Det basjkirske alfabetet består av det grunnleggjande kyrilliske alfabetet, med desse ni tilleggsbokstavane: (). Etter at Sovjetunionen fall saman er det utvikla eit nytt latinsk alfabet for basjkirsk, og Basjkortostan vedtok i 2002 at dette nye alfabetet skulle erstatte det kyrilliske i 2010.

## Fotnotar

## Kjelder
* Finsk wikipedia
 
## Bakgrunnsstoff
* Det basjkirske alfabetet
Jukagirske språk

**Jukagirske språk** er ein liten språkfamilie som består av berre to språk, nordjukagirsk og sørjukagirsk. Dei jukagirske språka er ikkje forståelege seg i mellom, men i slekt med kvarandre. Slektskap med andre språkfamiliar har det ikkje vore mogleg å fastslå, sjølv om det finst dei som vil slå dei saman med dei uralske språka til ein jukagirsk-uralsk familie. Jukagirsk blir dermed ofte rekna som eit paleosibirsk språk, dette er ei eining basert på geografiske heller enn genetiske kriterium.

Dei jukagirske språka blir snakka i dei nordaustlege delane av Sibir, langs Kolymaelva. Ved folketeljinga i Russland vart det tald 370 personar som tala jukagirsk.

## Fotnotar
Tidenprisen

**Tidenprisen** er ein skjønnlitterær pris som er blitt delt ut av Tiden Norsk Forlag sidan 1996. Prisen skal gå til ein forfattar som «gjennom sine utgivelser har forent litterær kvalitetsbevissthet med evne og vilje til å kommunisere med et lesende publikum». Siste foreløpige utdelinga var i 2004.

## Prisvinnere
* 1996 &ndash; Tore Renberg
* 1997 &ndash; Nils Fredrik Dahl
* 1998 &ndash; Kristine Næss
* 1999 &ndash; Lars Ramslie
* 2000 &ndash; Einar O. Risa
* 2001 &ndash; Pål Christiansen
* 2002 &ndash; Arne Ruste
* 2003 &ndash; Gaute Heivoll
* 2004 &ndash; Jens M. Johansson
Reformasjonen

**Reformasjonen** var ei religiøs omvelting frå katolisisme til protestantisme i delar av Europa på 1500-talet. Reformasjonen vart utløyst av Martin Luther, som formulerte sine 95 tesar og ifølgje tradisjonen slo dei opp på kyrkjedøra i Wittenberg den 31. oktober 1517. Luther understreka kor viktig den individuelle trua er i høve til sakramenta og gode gjerningar. Han plasserte menneska meir direkte i høve til Gud enn ein gjorde i den katolske kyrkja. Reformasjonen spreidde seg etter kvart frå Nord-Tyskland til Skandinavia, Sveits og Frankrike. I England oppstod det parallelt ein reformasjon grunna i politiske omsyn, som etter kvart tok mykje av den same leia som reformasjonen på kontinentet.

Bakgrunnen for reformasjonen var ei tidlegare reformrørsle innan den katolske kyrkja, i tillegg til renessansen med sine studiar av gamle tekstar og vekt på individet. Utviklinga vart òg stimulert av oppfinninga av boktrykking, aukande handel og framveksten av ei mellomklasse og politiske motsetnader. 

Det kom til ein lang og bitter konflikt mellom katolikkar og protestantar på 1500-talet, som var ein viktig grunn til trettiårskrigen. Seinare vart det organisert ei omdanning av den katolske kyrkja, ofte kalla den katolske motreformasjonen. Danmark-Noreg gjekk over til protestantismen i 1536/1537.

## Sjå òg
* Reformasjonen i Danmark-Noreg
* Reformasjonen i England
* Kalvinisme
HEISAN

**HEISAN** er eit mikroprosessorsystem utvikla av Kjell Brønstad ved Universitetet i Bergen i 1982. Systemet var basert på mikroprosessoren MOS Technology 6502 frå MOS Technology. Datamaskinen vart nytta både i opplæring og i eksperiment, mellom anna til instrumenteringssystem på ballong.
Trekrypar

**Trekrypar** (*Certhia familiaris*) er ein sporvefugl i trekryparfamilien. 

## Utbreiing og taksonomi
Utbreiingsområdet strekker seg gjennom dei tempererte delane av Eurasia frå Irland til Japan. I vestre delen av utbreiingsområdet har fuglen spreitt seg til Ytre Hebridane i Skottland, trengt lengre nord i Noreg, og første kjende hekking i Nederland fann stad i 1993. Trekryparen hekkar ned til havnivå i den nordlege delen av utbreiingsområdet, lengre sør er fuglen helst å finne i fjelltrakter. I Pyrenéane finn ein fuglane hekkande over 1370 moh. Typiske hekkeområde har julitemperaturar normalt mellom 14–24°C. I alt finst det 23 underartar. 

## Førekomst i Noreg
Fuglen hekkar vanlegast på Austlandet og i Trøndelag, ikkje fullt så vanleg på Sørlandet og Vestlandet, og meir spreidd nord til Bardu. Ein reknar med 20-100 tusen par i landet. 

## Utsjånad
Trekryparen har bøygd nebb, mønstrete brun overside, kvitaktig underside og lange stive styrefjør som fuglen brukar for å balansere opprett på trestammer og greiner.   
Han er ikkje så lett å få auge på. Han klatrar i spiral rundt trestammane på leiting etter mat. 

## Læte
Kontaktlæta er eit lågmælt tynt og kvast *sit*, men den mest høyrde læta er eit gjennomtrengande *tsri*, iblant oppatteke som ein serie notar. Hannen sin song vert innleia med  *srrih, srrih* etterfølgd i tur av eit fåtal kvitrande notar, ei lengre dalande pludring, og ei visling som fell og sidan stig.

## Levevis
### Biotop
Arten kan treffast i alle slags skog.

### Føde
Trekryparen er insektetar og klatrar opp trestammer som ei mus på leiting etter insekt som fuglen plukkar frå sprekker i borken med sin fine bøygde nebb. Fuglen kjem eit stykke opp på treet før han flyg til foten av neste tre med ei karakteristisk uregelmessig flukt. Fuglane lever kvar for seg om vinteren, men held gjerne saman med meiseflokkar, og trekryparane kan finne sams soveplassar i kalde tider.

### Hekking
Trekryparen hekkar frå eit års alder. Reiret vert gøymt i holrom i tre eller bakom borkflak, og er bygd av kvistar, granbar og gras eller bork, og fora med finare material som fjør, ull, mose, lav eller spindelvev.  Hoa legg 5-6 kvite egg med rosa prikkar og vert mata av hannen medan ho rugar, men egg og ungar er sårbare for angrep frå spetter og dyr som ekorn og små *mårdyr*. Trekryparen kan ha to kull. 

### Trekkvanar
Trekryparen er standfugl i dei mildare vestlege og sørlege delane av hekkeutbreiinga, men somme individ i nord flyttar sørover om vinteren, og populasjonar som hekkar i fjelltrakter kan flytte lågare ned til vinteren. I Noreg overvintrar mange trekryparar, men nokre trekk sørover i september-oktober.

## Kjelder

* Norsk ornitologisk forening
* Miljølære
* Bilete av trekrypar 
* Norsk Fugleatlas, 1994.
* Norsk RingmerkingsAtlas, 2006.
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Trädkrypare|Trädkrypare]]» frå ,  den 25. februar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
Svartmeis

**Svartmeisa** (*Periparus ater*) er ein liten fugl i meisefamilien som er vanleg i mesteparten av Europa og delar av Asia og Afrika. I Noreg finn me ho som oftast i barskog (særleg gran) nord til Saltdalen og Fausketraktane.

## Skildring
Svartmeisa er ein liten fugl, som vert mellom 10 og 11,5 cm lang i vaksen alder. Hovudet, nakken og delar av brystet er svart, bortsett frå ein karakteristisk kvit flekk i bakhovudet og på sidene av andletet. Undersida er lys, og beina er blyfarga. Ungfuglen liknar foreldra.

Fuglen et frø og insekt, og hamstrar næring. Han er stand- og streiffugl, og opptrer nokre år i invasjonar.

## Formeiring

Svartmeisa er den einaste av meisene som vanlegvis hekkar i holrom på bakken eller i fjellsprekkar, men også i treholer og liknande.
Det er hoa som byggjer reiret, som regel av mose, ull og hår. Ho legg 8-9 (7-11) kvite egg med raudbrune flekkar. Som regel får dei 1-(2) kull i april-mai og juli-august. Hannen rugar i 14-18 dagar og ungane si reirtid er 16-19 dagar.

## Låt
Svartmeisa lokkar tynt og fløytande m.a. «tuii, tuii si tuu» eller «stii!» Songen liknar litt på kjøttmeisa, men tonane er lysare, meir vemodsfylte: «ti-du-vii ti-du-vii, ti-vitt», eller med tydeleg s-lyd, «ti-vits ti-vits»

## Bakgrunnsstoff

* Engelsk wikipedia
* Norsk ornitologisk forening
* Svartmeis
Fuglekonge

**Fuglekongen** (*Regulus regulus*) er minste fuglen i Europa, og veg mellom 4,5 og 6&nbsp;gram. Det latinske namnet *[[Fuglekongar|Regulus]]*, 'liten konge', heng truleg saman med at hannen har ei oransjegul stripe på issen, ei «kongekrone» som syner godt når fjøra på hovudet reiser seg som ein topp. Fuglekongen høyrer til fuglekongefamilien, Regulidae.

## Utsjånad
Fjørdrakta er gulgrøn, med litt svart og litt kvitt på vengene. Hannen har gul og oransje isse med svarte kantar, medan hoa har gul isse. Nebbet er kort og spisst og blir brukt til å plukka insekt frå borken av tre.
Fuglekongen kan bli opptil 3 år og 4 mnd. etter ringmerking.

## Song
Songen er ein spinkel og einsformig strofe som nesten ikkje kan høyrast når andre fuglar syng. Under songen reiser fuglekongen hovudfjørene, og då ser ein hannen si oransjefarga issefjør som er kanta av to svarte striper.

## Hekking
Fuglen hekkar i mars–april. Hoa legg 8– 11 egg som blir klekte etter 14— 17 døgn. Dei dreg frå reiret etter om lag tre veker.

Reiret byggjer fuglen vanlegvis høgt oppe i eit grantre. Det er korgforma, og heng på undersida av ei grein, godt skjult (sjå bilde). Reiret er svært vanskeleg å oppdage, men her er eit tips: Veit du om lag kvar fuglen byggjer reir, kan du legge ut nokre fine fjør og dun i området og spionere på fuglekongen i byggjeperioden. Han vil nok bruke det du har lagt ut, og du finn reirplassen.

A Natural History of the Nests and Eggs of British Birds -Goldcrest -plate 132-cropped.jpg|Teikning av fuglekongereir.
Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *


## Levevis
Fuglekongen er ein aktiv og selskapeleg fugl. Han lever i små flokkar, ofte saman med meisar. Han flyg frå tre til tre og leiter etter mat medan han held kontakten med andre fuglar i flokken med tynne pip. I meisetoga finn fuglekongen og svartmeisa maten i ytre delen av greinene medan dei større artane finn føda lengre inne. 

Fuglen et edderkoppar, insekt som spretthalar og bladlus, larvar og insektegg som han plukkar frå greiner og bork oppe i tretoppane. Også kokongar frå leddyra vert etne. I sjeldnare tilfelle et han pollenkorn. Måten han flyg på minner litt om ein kolibri — han kan nemleg halda seg flygande framfor ei grein i fleire sekund.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kungsfågel|Kungsfågel]]» frå , den 2. desember 2012.*
Inez Boon

**Inez Boon** () er ein nederlandsk lærar. Ho har arbeidd som lærar i Karasjok og skrive fleire lærebøker i samisk til bruk i grunnskolen. Ho var også sentral i å bringe erfaringane med fleirspråkleg undervisning i frisisk og walisisk i Friesland og Wales inn i samisk skoleplanleggjing i Noreg.

## Bibliografi (utdrag)

* Boon, Inez: *Den første språkundervisningen i språkblandingsdistrikter* I: Nordisk samelærermøte i Masi 1965. s. 44-47.
* Boon, Inez: *Lás'se ja Mát'te jåđos* ; gåvaid læ sár'gun Inger Seierstad. Oslo : Universitetsforlaget, 1967.
* Boon, Inez: *Lás'se ja Mát'te : ruovtos* ; gåvaid læ sár'gun Inger Seierstad. Oslo : Universitetsforlaget, 1967.
* Boon, Inez: *Et nytt undervisningsopplegg for folkeskolen i de samisk-talende distrikter*. Sámi ællin/Sameliv 1964-66. 1967.
* Boon, Inez: ja Hans Eriksen: *Lás'se ja Mát'te ja sud'nu us'tibat* ; gåvaid læ sár'gun Inger Seierstad. Oslo : Universitetsforlaget, 1969.
* Boon, Inez: *Problems of text-books for lingual minorities.* I: Holmestrand (red): Lingual minorities in Europe. Samlaget, 1969. s.169-175
* Ulfsby, Inez Boon: *Et håndslag til Finnmark. Fredsvennenes hjelpetjeneste under gjenreisinga 1946-47* Tiden 1982.
* Boon, Inez: *Pax og Caritas : fra Hugo Grotius' liv og virke*. Kolsås. 2004.
* Boon, Inez: *Tospråklig undervisning – for barnets skyld* I: Lund/Boine/Johansen(red): Samisk skolehistorie 1. Davvi Girji 2005.

## Bakgrunnsstoff

* Inez Boon: ''Tospråklig undervisning – for barnets skyld''
Ulf Åge Syversen

**Ulf Åge Syversen** () var ordførar i Nordkapp kommune frå 2003 til 2007. Han representerer Arbeidarpartiet. Syversen har vore innvald i kommunestyret i Nordkapp sidan 1999 og i perioden 2003&ndash;2007 var han også innvald i Finnmark fylkesting.

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Nordkapp kommune 
* Nettsidene til Finnmark fylkeskommune
Kreator

**Kreator** er ei thrashmetallgruppe frå Tyskland som har halde det gåande sidan debuten med *Endless Pain* i 1985. Saman med to andre tyske band, Sodom og Destruction, gav dei ljod til den europeiske retninga innanfor thrash metal, kalla for teutonisk thrash. Kreator vert rekna mellom pionerane innanfor thrashmetall og ekstremmetall i Europa. Dei to fyrste utgjevingane, *Endless Pain* og *Pleasure to kill*, har vore inspirasjonskjelde for mange av dei seinare svartmetall- og daudmetallgruppene i Skandinavia.

Kreator var på høgda av si musikalske makt med utgjevinga av LP-en *[[Extreme Aggression]]* i 1989, atter ein klassikar innanfor thrashmetallen. Seinare utgjevingar har møtt blanda kritikkar, men gruppa kom sterkt attende i 2001 med *Violent Revolution* der dei synte at dei var attende i form med god gamaldags åttitalsthrash.

## Diskografi
* *[[Endless Pain]]* (1985)
* *[[Pleasure to Kill]]* (1986)
* *[[Terrible Certainty]]* (1987)
* *[[Extreme Aggression]]* (1989)
* *[[Coma of Souls]]* (1990)
* *[[Renewal]]* (1992)
* *[[Cause for Conflict]]* (1995)
* *[[Outcast]]* (1997)
* *[[Endorama]]* (1999)
* *[[Violent Revolution]]* (2001)
* *[[Enemy of God]]* (2005)
* *[[Hordes of Chaos]]* (2009)
* *[[Phantom Antichrist]]*  (2012)
* *[[Gods of Violence]]* (2017)
* *[[Hate Über Alles]]* (2022)

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
* Uoffisiell fanside med nyhende, bilete og artiklar 
* Kreator på Encyclopaedia Metallum
Heme

Eit **heme** er ei gruppe som har eit jarn-atom midt i ein stor heterosyklisk organisk ring kalla *[[porfyrin]]*. Heme-grupper kan binde oksygen og finst i mange viktige molekyl. Det mest kjende av desse er hemoglobin som finst i raude blodlekamar. Ikkje alle porfyrin inneheld jarn, men ein stor del av metalloproteina som inneheld porfyrin inneheld heme. Desse blir kalla hemoprotein.
Lunge

**Lungene** er det viktigaste organet for respirasjon hos luftpustande virveldyr.
Den fremste funksjonen er å få oksygen frå jordatmosfæren inn i kretsløpssystemet og få karbondioksid frå blodet til atmosfæren. Dette skjer med millionar av små luftsekkar med tynne veggar og små blodårer på utsida, der sjølve gassutvekslinga skjer. Lungene har òg funksjonar i tillegg til respirasjonen.

Medisinske omgrep som gjeld lungene startar ofte med *pulmo-*, frå det latinske *pulmonarius* ('som gjeld lungene'), eller *pleur-* gresk *pleumon* ('lunge'). 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Spissbur

Ein **spissbur** eller **spissper** er ein skemtegauk, eller gauder. Ordet stammar kanskje frå tysk; *Spitzbub*, og kan til dømes nyttast om ungar som driv fantestrekar; *spissburstrekar* eller *spissperungar*.
Sámi Čuvgehussearvi

**Sámi Čuvgehussearvi** (**Lapin sivistysseura**, bokstavleg *Sambandet for samisk danning*) var ei foreining til fremje av samiske interesser i Finland. Det vart grunnlagt på Institut för Anatomi ved Helsingfors universitet 11. desember 1932. Grunnleggjarane av foreininga var finske akademikarar: V. Lassila, J. Keränen, Paavo Ravila og P. Mustakallio. Sámi Čuvgehussearvi vart lagt ned 24. april 2007 på årsmøtet i Helsingfors.

Čuvgehussearvi starta i 1934 å publisere tidsskriftet Sápmelaš. Det laga også ein ortografi for nordsamisk, det var Paavo Ravila som stod bak, ortografien vart kjend som Sámi Čuvgehussearvi ortografiija.

Čuvgehussearvi deltok i lag med andre samiske organisasjonar i førebuingane til ein nordisk samekonferanse, som vart halde i Jokkmokk i 1953.

## Publikasjonar

Her er ei liste over publikasjonar frå forbundet:

* Itkonen, Tuomo (1934). *Samikiel abis*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 1: Sami Čuvgitusseärvi, 199 pp.
* Nickul, Karl (1935). *Eräs Petsamokysymys : Suonikylän alueesta kolttakulttuurin suojelualue*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 2. WSOY: Helsinki, 32 pp.
* Itkonen, Tuomo and Karl Nickul (ed.) 1936) . *Suenjel : kuvia kolttalappalaisten maasta*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 3. Lapin sivistysseura, Suomen kansallismuseo og Gummerus: Jyväskylä, 96 pp.
* Ryle, John Charles (1937). *Oađáh-uv tun?*. (orig. *Are you Asleep?*) Omsett av Lauri Itkonen. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 4. Helsinki: Säämi Čuovvittasseervi, 11 pp.
* (1937). *Katsaus Lapin sivistysseuran 5-vuotiseen toimintaan 1932-1937*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 5. Sana: Helsinki, 11 pp.
* Guttorm, Aslak (1940). *Koccam spalli : tivtak ja maidnasak*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 6: Sami Čuvgitusseärvi: Helsinki 60 pp.
* (1941). *Nuottasalbmakirji*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 7: Sami Čuvgitusseärvi, 199 pp.
* Mikkola, Jooseppi Julius (1941). *Kolttakylän arkisto*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 8: WSOY: Porvoo, 128 pp.
* Itkonen, Toivo (1941). *Lappalaisten leikit ja ajanvietot*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 9. Sami Čuvgitusseärvi: Helsinki, 60 pp.
* Itkonen, Toivo (1942). *Lappalaisten vanhat henkilönnimet*. Sámi Čuvgehussearvi doaimmahusat 10: Sami Čuvgitusseärvi: Helsinki, 36 pp.
Gaffe

Ein **gaffe** er ein som ikkje tenkjer seg om før han handlar og ofte endar opp med å gjera noko dumt. «Gaffe» blir gjerne bruka som skjellsord eller utnamn. På nordmøring seier ein da at han er «gaffåt» (normalisert nynorsk form «gaffut»). Alf Torp gav i *[[Nynorsk etymologisk ordbok]]* (Kristiania 1919) forklaringa at ordet skal henge saman med «gap» og dermed ha grunntydinga ‘fleipete’. Dette passar dårleg med den faktiske bruken av ordet, som ligg nærmare opp til "klossete" eller "dum". Andre vel så interessante kandidatar å vurdere som slektningar av ordet er sørsamisk *gaffa* (‘dum’) og *gåffoe* (‘dumming’) såvel som fransk *gaffe* (‘klossete person’). Den mest vidkjende gaffen er nok teikneseriefiguren Gaston Lagaffe, kjend i norsk omsetjing som klossmajoren Viggo.
Otangje

Ein **ótangje** (normalisert «utange») er på nordmøring ein som som fer med gapstreker og er til plage for folk.
Tåpe

Ei **tåpe** er ein person som ter seg på uvitugt (tåpeleg) vis. Ordet er synonymt med ord som dumming, idiot eller fjols.

Ordet tåpe har samanheng med det norrøne ordet *tæpr*, som tyder *varsam, knapp*.
Bakelsprest

Ein **bakelsprest** er på nordmøring eit utnamn på ein prest som ein meiner hovudsakleg rek gardtales for å drikke kaffi og eta bakels (vaflar).
Gjelle

**Gjeller** eller **tokner** er pusteorgan hjå organismar som lever i vatn. Dei syter mellom anna for opptak av oksygen frå vatn, og utskiljing av karbondioksid.

## Gjeller hjå [[virvellause dyr]]
Mange små vasslevande dyr tek opp oksygen direkte gjennom kroppsoverflata, men meir komplekse former har særskilde organ for å få ei stor nok overflate til å ta opp surstoffet dei treng. Dette er vanlegvis tynne vevplater fylte med blod eller anna væske som slepp gassar gjennom tynne veggar.

Hjå somme insekt finn ein eit unikt sett respirasjonsorgan me kallar *trakégjeller*. Dette er små blodsystem som tek opp oksygen frå vatnet og fører det inn i trakésystemet til dyret.

Gjeller vert utvikla i sjøstjerner og kråkebollar som tynne røyrstrukturar i kroppsoverflata, med samband med det hydrostatiske skjelettet til dyret. Hjå krepsdyr, blautdyr og somme insekt er dei greina eller plateliknande strukturar med blodårer i, og sit oftast på utsida. Augestikkarlarver har såkalla *rektale gjeller*, det vil seie at dei har lukka trakéopningar i endetarmen. Vatn som blir pumpa inn og ut av rektum, fører oksygen til dei lukka trakeane.

Muslingar brukar gjellene sine både til gassveksling og til å filtrera næringspartiklar ut or vatnet.

## Gjeller hjå [[virveldyr]]
Gjellene til virveldyra vert utvikla i svelget langsmed ei rekkje gjellespalter som opnar til utsida. Alle virveldyr har desse opningane på eit eller anna stadium av livet. Vatn som blir teke gjennom munnen, går ut gjennom opningane og badar gjellene undervegs. Saltvassfisk brukar gjellene til å skilja ut salt, medan ferskvassfisk brukar dei til å halda på salta.

Hjå somme amfibium sit gjellene på same stad på kroppen, men utanpå. Dei fleste artar har fysiologiske tilpassingar gjer at dyra kan utnytta vatnet mest mogleg, ofte ved at blodet og vatnet flyt i motsett retning av kvarandre slik at blodet tek opp mest mogleg oksygen.

Øyregangen i det indre øyra hjå pattedyr er mest sannsynleg omdanna gjellespalter.

Den store overflata til gjellene skapar problem for fisken i samband med osmoregulering eller vassbalanse. Saltvatn inneheldt mindre H2O enn kroppsvæskene til fisken, noko som fører til at saltvassfisk mistar store mengder vatn osmotisk gjennom gjellene. For å vega opp for tapet drikk dei store mengder sjøvatn og skil ut saltane.

Ferskvatn har på den andre sidan høgare vassinnhald enn kroppsvæskene til fisken, noko som gjer at dei tek opp vatn osmotisk gjennom gjellene. Overskotsvatnet vert skild ut gjennom urin.

I fosterdanninga av mennesket er òg forstadium til gjeller til stades. Desse er kalla gjellebogar, og er opphavet til fleire strukturar i andletet, halsen og øyret. Gjellebogane til mennesket er likevel ikkje perforerte, men berre fem foldar, og dei har derfor ingen funksjon i oksygeneringa av fosteret. Det skjer gjennom navlesnora.

## Sjå òg
* Lunger
* Boklunger

## Bakgrunnsstoff
Karavorden

Å vera **karavorden** (utt. «karavorinn» (ndm.) eller «kar(a)voḷinn» (ndm.)) tyder det same som å vera kry. Det vert gjerne nytta om halvvokstringar som freistar å gje inntrykk av at dei er meir vaksne enn dei er. Ein kan òg seie at nokon er «vorinn» og meine at han tøffar seg, iallfall blir dette uttrykket bruka slik i Sunndal.
Pøse

Ei **pøse** (ndm. «pø’s») er eit dialektord for ‘behaldar’ eller ‘dunk’. Døme frå nordmørsdialekten «bænsinpø’s».
Arne fabrikker

**Arne fabrikker** var ein tekstilfabrikk i Ytre Arna ved Bergen. Fabrikken vart starta i 1846 av Peter Jebsen. Allereie i 1844 kjøpte han opp rettane til Blindheimselva i Arna for å nytta vasskrafta til industriell bruk. I 1960-åra var bedrifta ein av dei største tekstilprodusentane i Noreg, og produserte blant anna sengetøy, garn, soveposar og vatterte teppe.

I 1845 underteikna Peter Jebsen kjøpekontrakt på Blindheimselven («Elvæ») frå Gaupås som renn ut i Ytre Arna, og grunnla det som blei landets første mekaniserte bomullsveveri. Han brukte halve formua si, 200 spesiedalar, på å kjøpe elva. Verksemda vaks raskt, og etter kvart blei det bygd både bomullsspinneri, fargeri og bleikeri på staden. Dette blei starten på Arne Fabrikker, ein av dei største og viktigaste tekstilfabrikkane i landet. Verksemda Arne Fabrikker romma to større fabrikkar: bomullsvarefabrikken og ullvarefabrikken. Bygda Ytre Arna ble bygd opp rundt fabrikkane, og utvikla seg til eit industrisamfunn som trakk til seg arbeidarar frå heile Vestlandet. Fabrikken var også i stor grad samfunnsorganisator, og i tillegg til arbeidsplassar sytte den for bustadar, skule, idrettsanlegg, fattigvesen, vegbygging, brannkorps, lege, samfunnshus med kino og kyrkje – eit komplett lite samfunn.

## Fabrikkane i nyare tid
Fabrikkanlegget (Bomullsvarefabrikken) er på 20 000 kvm og ligg nedst ved Sørfjorden. I dag er dette Arna Næringspark. Her held også tekstilbedrifta Oleana og Ytre Arna Historielag til.

Fabrikkanlegget (Ullvarefabrikken) ligg ved Blindheimselven (Elvæ) øvst i Ytre Arna. I dag er dette Arna Industrihus.

## Galleri

Ytre_Arna_Fjordsteam_2018_(105243).jpg|Ytre Arna sett frå sjøen i 2018, med bomullsvarefabrikken midt i biletet. 
NTMT.09101.jpg|Stoffprøvar til ullteppe frå ullvarefabrikken til Arne Fabrikker.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Arne Fabrikker i museumsportalen DigitaltMuseum
* Stoffprøver frå ullvarefabrikken ved Arne Fabrikker i museumsportalen DigitaltMuseum
*Ytre Arna Museum
* Samvirkemuseet, tidlegare Arne Forbrugsforening
* Trikotasjeindustri i området ved Bergen
Jan Swammerdam

**Jan Swammerdam** () var ein nederlandsk vitskapsmann. 

Sammerdam var ein av dei fyrste til å ta i bruk mikroskopet, og hadde ei viktig rolle i framveksten av biologi som ein vitskapleg disiplin.

## Kjelder

* Cobb M. 2002. Exorcizing the animal spirits: John Swammerdam on nerve function. *Nature Reviews*, Volume 3, Pages 395-400.
*
Mikroskop

Eit **mikroskop** er eit optisk instrument som blir nytta for å lage eit forstørra bilete av eit objekt. Ordet er laga av dei greske orda *mikrós* (liten) og *skopein* (å sjå). Noko som er for lite til at ein kan sjå det i eit mikroskop er submikroskopisk. 

Det finst tre hovudtypar mikroskop:
* elektronmikroskop
* lysmikroskop
* rasterelektronmikroskop

## Lysmikroskop

I eit lysmikroskop vert ljoset frå objektet leia gjennom objektiv og okular. Forstørring kan vera frå ti til ti tusen gongar.

Det synlege lyset har ei bølgjelengd på mellom 400 og 700 nm. Det avgjer kor små ting me kan sjå, ikkje mindre enn 0,3 mikrometer.
Brok

Ei **brok** er i mange norske dialektar eit anna ord for bukse. Det kjem frå norrønt *brók*. Historisk sett er det ein tendens til at brok &mdash; og tilsvarande engelsk *breeches* &mdash; er vorte som namn på kneside beinklede, medan ordet *[[bukse]]*, som vart innlånt frå plattysk i seinmellomalderen, har fått spesialtydinga ‘okleside beinklede’. Men ordet brok kan i dialektane òg tyde bukse rett og slett, same kva slag det er. 

## Sjå òg

* Lokkbrok
* Nikkers
* Bukse
* Side Brok &mdash; ei hiphopgruppe frå Ørsta på Sunnmøre
Ufsdrope

**Ufsdrope**, òg skrive *ufsdråppe* i dialektlitteratur, er nordmørsk for mønsdrope eller drypp frå takskjegget. Slikt drypp kan vera til skade for veggen, så derfor har dei fleste husa takrenner for å ta unna vatnet og leie det i røyr ned i jorda.
Milt

**Milten** (av norrønt *milti*, latin *lien*, gresk *splen*) er eit innvolsorgan som finst i bukhola hjå virveldyr. Milten er ein brunleg kjertel som er del av kretsløpssystemet. Han filtrerer ut gamle raude blodlekamar og anna avfall, som bakteriar og framandlekamar. Han dannar kvite blodelekamar og er magasin for raude blodlekamar. Ved høve der kroppen treng meir blod, til dømes til ei anstrenging som springing, trekk milten seg saman og slepp ut dei lagra blodcellene slik at dyret får auka oksygenopptak. I foster dannar milten både raude og kvite blodceller. 

Milten er ikkje strengt nødvendig for liv og til nyleg var det ukjend kva for funksjon han hadde. No er det kjend at manglande milt disponerer for særskilde infeksjonar. Organet smulmar opp ved nokre blodsjukdommar, som leukemi, der danninga av kvite blodceller aukar, og ved nokre infeksjonssjukdommar, som malaria, mononukleose og tyfoidfeber. Miltruptur (brot på milten) kan 
skje ved ulukker, operasjoner og ved visse infeksjonar. Dette kan føra til hurtig blodtap, og dersom skaden ikkje kan rettast må ein fjerna milten ved ein splenektomi.

Milten til menneske er raudbrun, bønneforma, 10–13 cm lang, 6–7 cm brei og har ein tjukkleik på 3–4 cm. Konsistensen er blaut og skjør.


fil:Horse_spleen_laparoscopic.jpg |Laparoskopisk bilete av milten til ein hest (det lilla-grå organet)
fil:Spleen.jpg|Milten til eit menneske
fil:Turkey giblets.jpg|Lever og milt frå ein kalkun


## Kjelder
* «milt» (12.01.2012) i Store norske leksikon. 
* «milt» i Store medisinske leksikon

## Bakgrunnsstoff
Blodlekam

**Blodlekamar** eller **blodceller** er ein av dei to komponentane i blodet, den andre er plasma. Det finst tre hovudtypar av blodlekamar, dei kjem alle frå udifferensierte celler kalla multipotente hematopoietiske stamcellar i beinmargen. Det er difor normalt umogeleg å sjå skilnad på dei ulike blodlekamene når dei er nye eller **umodne**.

Dei tre slaga blodlekamar er
* raud blodlekam (erytrocytt), fraktar oksygen
* kvit blodlekam (leukocytt), tek del i immunforsvaret
* blodplate (trombocytt), ein del av hemostase-mekanismen (regulering av blødningar).

Ein kubikkmillimeter blod inneheld 4,2 til 6,2 millionar raude blodlekamar, 5 til 10 tusen kvite blodlekamar og 140 til 340 tusen blodplater.

## Kjelde
* Jacob, Francone og Lossow: *Anatomi og fysiologi*. Oslo, 1980.
Korea

**Korea** (koreansk *Daehan*, *Hanguk* eller *Chosŏn*) er ein region i Aust-Asia som hovudsakleg omfattar den koreanske halvøya mellom Japanhavet og Gulehavet. 
Her har den gamle koreanske sivilisasjonen halde til som frå år 668 var samla i ein stat. I 1948 blei han delt inn i Nord-Korea (Den demokratiske folkerepublikken Korea) og Sør-Korea (Republikken Korea).

Korea er for det meste folkesett av ei homogen etnisk folkegruppe, koreanarar, som snakkar eit eige språk, koreansk, og brukar sitt eige alfabet, hangul.
Den geografiske plasseringa mellom Kina og Japan har vore viktig for området, og desse to landene har hatt vekslande innverknad på regionen.

Korea blir kalla *Hanguk* (한국) i Sør-Korea og *Chosŏn* (조선) i Nord-Korea. Namnet «Korea» kjem frå Goryeo-perioden (Koryŏ, 고려) og er avleidd av namnet på det tidlegare kongedømmt Goguryeo (Koguryŏ, 고구려). *Chosŏn* kjem frå Joseon-dynastiet som herska over landet frå 1392. I 1897 blei landet omdøypt til *Daehan Jeguk* (, , bokstaveleg 'Det store han-riket'. Dette viser til Samhan, ein tidleg konføderasjon av tre koreanske grupper.

## Kjelder