open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kåre Kivijärvi

**Kåre Kivijärvi** () var ein norsk fotograf frå Hammerfest, kjend som den første fotografen på Haustutstillinga (1971). Etter å ha arbeidd for Vest-Finnmark Arbeiderblad ei tid (1956-), vart han av Halvor Brox anbefalt å studera med Otto Steinert som læremeister. Han studerte i Saarbrücken (1958-60). Frå 1962 arbeidde han i den finske avisa Helsingin Sanomat og tidsskriftet Viikkosanomat. Han er mest kjend for dokumentariske seriar frå læstadianarane i indre Billefjord (1962), frå Bakhtapur i Nepal, frå India og Afghanistan, frå inuit-liv på aust-Grønland (1966) og fiskarliv i Barentshavet. 
Kivijärvi var av finsk innvandrarslekt, og hadde nær tilknyting til Finland og til kvenene.  

Han døydde på Kypros i 1991.

## Bakgrunnsstoff
* Knut Erik Jensen sin kortfilm: *Jeg er uten forbilder* (1990)
* Eli Høydalsnes si bok: *Stillhetens land.  Kåre Kivijärvi - fotografier* (forlaget Bonytt, 2001).
* Ingrid Norum, "Kåre Kivijärvi og Robert A. Robinson. Fotografier fra 1950- og 1960-tallets Nord-Norge", i Anne Aaserud (red.), *Nordnorske bilder og bildet av Nord-Norge*, Tromsø, 2002, s. 121-135.
* Hanne Hammer Stien, hovudoppgåve om Kåre Kivijärvi, Universitetet i Tromsø, 2004?
* Peter Larsen og Sigrid Lien: *Norsk fotohistorie : frå daguerreotypi til digitalisering*, Oslo 2007  ISBN 978-82-521-6291-2
* Utdjupande artikkel om Kivijärvi i NBL, skriven av Øivind Storm Bjerke.
Marius Müller

**Marius Müller** () var ein norsk gitarist, vokalist, låtskrivar, programleiar og plateprodusent. Han voks opp på Manglerud i Oslo og starta karrieren som profesjonell musikar alt som 16 åring. Han vart for alvor kjend i 1981 med låten *[[Den du veit]]* og gav ut fem soloalbum og fem album med bandet Funhouse der han var frontfigur. I tillegg var han gitarist i musikkgruppa Lava ein periode. Müller vann Gammleng-prisen 1985 i klassen pop. Marius Müller omkom den 14. mars 1999 etter ei bilulykke på Østre Akervei i Groruddalen i Oslo.

## Diskografi
### Soloalbum
* 1981 &ndash; *Den du veit*
* 1982 &ndash; *Er'e så nøye 'a*
* 1983 &ndash; *Marius*
* 1985 &ndash; *The Big Beat*
* 1995 &ndash; *Seks*
* 2000 &ndash; *Marius Müller* (Samlealbum)

### Album med Funhouse
* 1990 &ndash; *Funhouse*
* 1991 &ndash; *Maximum*
* 1993 &ndash; *Big*
* 1994 &ndash; *Plugged!* (Livealbum)
* 1997 &ndash; *Det norske huset*

## Bakgrunnsstoff
* En hyllest til Marius Müller  
* Facebook-side til minne om Marius Müller
* Marius Müller på IMDb
Menden

**Menden (Sauerland)** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Märkischer Kreis i nordenden av Sauerland nær elva Ruhr.

## Historie
Den første kyrkja i Menden vart bygd på 800-talet. Frå 1180 vart området rundt Menden ein del av Köln-området, men sidan det låg ved grensa til jarldømet Mark vart han ofte kjempa om. I 1276 fekk Menden byrettar. Industrialiseringa starta tidleg, i 1695 vart produksjonen av nåler den første industrien, seinare etterfølgt av kalksteinsprodukt som sement. I 1816 vart Menden ein del av Preussen, etter å ha vore under Hessen i 13 år. I 1975 vart byen slått saman med fleire tidlegare sjølvstendige kommunar, og innbyggjartalet voks. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Menden (Sauerland)|Menden (Sauerland)]]» frå ,  den 19. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Hattingen

**Hattingen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Ennepe-Ruhr ved elva Ruhr, sør i Ruhrområdet. Byen har eit historisk bysentrum. 

Nabobyane er Bochum, Essen, Sprockhövel, Velbert, Witten og Wuppertal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hattingen|Hattingen]]» frå ,  den 19. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Hilden

**Hilden** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Mettmann, 10 km vest for Solingen og 15 km aust for Düsseldorf på høgre sida av elva Rhinen.

## Geografi
Hilden er den fjerde største byen i Mettmann, og i motsetnad til nabobyane sine har han ingen forstader eller innlemma landsbyar. Hilden har eit kompakt, urbanisert sentrum som grensar til nokre mindre skogar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hilden|Hilden]]» frå ,  den 19. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Sankt Augustin

**Sankt Augustin** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Rhein-Sieg-Kreis. Han er kalla opp etter vernehelgenen til Guds ords selskap, St. Augustin (354–430). Misjonærar oppretta eit kloster nær det noverande sentrumnet i 1913. Sankt Augustin ligg om lag 8 km nordaust for Bonn og 3 km sørvest for Siegburg. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sankt Augustin|Sankt Augustin]]» frå ,  den 19. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Hürth

**Hürth** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar og ein av forstadane til Köln. Han ligg i *[[kreis]]en* Rhein-Erft-Kreis.

## Geografi
Hürth ligg om lag 9 km sørvest for Köln på nordaustsida av naturreservatet Kottenforst-Ville.

Byen består av tretten tidlegare sjølvstendige landsbyar, og er inndelt i fleire sentrum over eit relativt stort område mellom innsjøar og små skogområde. 

## Historie
Den 1. april 1930 vart landsbyane Hürth (med Alstädten og Knapsack), Berrenrath, Fischenich, Gleuel (med Sielsdorf og Burbach), Hermülheim og Kendenich (med Kalscheuren) slått saman til kommunen Hürth. Etter at Köln i nokre år hadde prøvd å innlemme Efferen til byen, vart Efferen, i tillegg til Stotzheim, i staden ein del av Hürth i 1933. Dette gjorde Hürth til den største landlege kommunen i Tyskland fram til 1978, då Hürth vart ein forstad til Köln. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hürth|Hürth]]» frå ,  den 19. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Aguarico

**Aguarico** er ei elv i nordre Ecuador. Ho er den største elva i provinsen Sucumbíos. Den nedste delen er grenseelv mellom Ecuador og Peru. Aguarico renn ut i elva Napo.
Rånar

Ein **rånar** er ein ung person, som oftast ein mann, som høyrer til eit motor- og bilinteressert ungdomsmiljø og som driv **råning**, det vil seie å køyre bil for moro skyld, gjerne att og fram på korte vegstrekningar, ei «stripe». Rånarar plar ofte samlast på faste plassar, til dømes på parkeringsplassar og bensinstasjonar, på kvelden og i helgane for å møtast sosialt, vise fram bilane sine og imponere kvarandre og unge jenter. Råning inneber òg mekking og råkøyring. Råning som sosial kulturaktivitet er særleg fenomen knytt til bygder og småbyar, og forklart med at fritidstilboda er få og bilkulturen her står sterkt.

Rånarbilen er som regel modifisert med alt frå fartsstriper og terningar og Wunderbaum hengande under spegelen til tunge musikkanlegg, blanke hjulkapslar og store spoilarar. Ein typisk rånebil er senka og har breie felgar. Populære merke er Volvo, Mercedes, BMW, Ford og Opel. Bakhjulsdrift er av dei fleste rånarar rekna for best, ettersom det mogleggjer spinning, også kalla burning, spoling, kasting eller sladding.

Omgrepet *rånar* er avleidd av ordet råne, som tyder hanngris.

Tilsvarande fenomen der ungdomsgrupper møtast på offentlege fristader i fritida er kjende frå mange samfunn. Også råning med bilar er utbreidd i mange land. I Sverige er ein type rånarar kjende som «raggare».

## Sjå òg
* EPA-traktor

## Bakgrunnsstoff

* Ungdomsposten om råning 
* Rånar om råning 
* Styling av bil 
* Råning og ragging på utstilling
* Råning på arabisk
Bjørnevik på Bømlo

**Bjørnevik** er ein matrikkelgard i Bømlo kommune, med gardsnummer 3. Garden høyrde til Moster kommune fram til kommunesamanslåinga i 1963. Det er i dag (2007) om lag 20 fastbuande på staden. Garden har i dag sauedrift på hobbybasis. Bjørnevik grensar til gardane Børøy og Hidle.

Namnet Bjørnevik kjem truleg av holmen *Bjørnøya*, som ligg rett utanfor Bjørnevik. Det har aldri vore bjørn i området, øya skal ha fått namnet fordi forma likna ein bjørn.
Campingvogn

**Campingvogn** er ein tilhengar som vert nytta som mobilt opphald- og overnattingstad. Campingvogner kan normalt trekkjast av ein vanleg personbil. Det er vanleg å nytte eit fortelt som vert montert på same sida som inngangsdøra på vogna. Dette aukar buarealet når vogna er parkert.
Everglades

**Florida Everglades** er eit subtropisk myrområde på sørspissen av Florida i USA. 

Lake Okeechobee er ein stor (1 890 km²) og grunn (3 m) innsjø. Det er vatn som renn frå Lake Okeechobee som skapar Everglades, ei grunn langsam elv, 60 km brei og over 160 km lang, som renn over ei kalksteinshylle ned til Florida Bay.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Everglades|Everglades]]» frå , den 19. juli 2007.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Douglas, Marjory S. 1947. *Everglades: River of Grass*. (A revised edition was published in 1988 by Pineapple Press, Sarasota, Fl.)
*** Lodge, Thomas E. 1994. *The Everglades Handbook. Understanding the Ecosystem*. CRC Press 228 p. ISBN 1-884015-06-9


## Bakgrunnsstoff

* Everglades National Park (National Park Service)
* Friends of the Everglades 
* Everglades National Park
* Florida Everglades
Nagl

**Negler** er modifiserte overhudsceller (frå *epidermis*), ein finn ytterst på lemmane til menneske og andre dyreartar, som apar og lemurar. Dei svarer til klør hjå andre dyr.

Som i det ytterste laget av huda er cellene omdanna til proteinet keratin, i neglene er omdanninga til keratin fullstendig. Negler veks innanfrå, frå naglerota. Etterkvart som det veks fram nye celler her blir dei eldre skyvd utover. Då døyr dei, keratiniseringsprosessen startar og naglesubstansen blir danna. Naglen er festa til kjøtet under, naglesenga. Ein nagl veks med om lag 1&nbsp;mm i veka.

## Kjelder
* Jacob, Francone og Lossow: *Anatomi og fysiologi*. Oslo, 1980.

## Bakgrunnsstoff
Isdalstø

**Isdalstø** er ei bygd i Alver kommune i Vestland. Det var poststad for den tidlegare Lindås kommune sitt administrasjonssenter Knarvik. Staden ligg kring 2 kilometer frå Knarvik. Isdalstø var før 1970-talet eit sentralt trafikknutepunkt i Nordhordland, med både ferje- og båtruter.
Euskirchen

**Euskirchen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han er administrasjonssete i *[[kreis]]en* med same namn og ligg ved elva Erft.

Sjølv om Euskirchen i dag er ein moderne handelsby, har han ei historie som går 700 år tilbake i tid, og fekk bystatus i 1302. 

## Attraksjonar
Delar av den gamle bymuren og tre av forsvarstårna står framleis. Mange turistar kjem til Euskirchen sidan han ligg nær dei to storbyane Köln og Bonn, som ligg nordaust for byen. I sør ligg åslandskapet Eifel.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Euskirchen|Euskirchen]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Hamnvik

**Hamnvik** er kommunesenteret i Ibestad kommune i Troms. 
Tettstaden ligg på søraustenden av øya Rolla, ved sundet Bygda, og har . 

I Hamnvik er det servicefunksjonar og administative funksjonar som kommuneadministrasjon, lensmannskontor, lækjar, sjukeheim, kyrkje og prest, barneskule, ungdomsskule, matbutikkar, sportsbutikk, elektrisk forretning, blomebutikk og jarnvarehandel.

Staden har undersjøisk vegsamband til Andørja via Ibestadtunnelen på riksveg 848. Frå Hamnvik går riksvegen sørover langs kysten av Rolla til Sørrollnes, der vegen fortset med ferje over fjorden til Harstad. Mellom Nordrollnes og Hamnvik går [fylkesveg 7802]].

Namnet Hamnvik skriv seg frå ei vik litt sørom det som i dag er tettstaden. I denne vika etablerte Jens Bing Dons ein handelsstad på slutten av 1700-talet. Handelsstaden er i dag nedlagd. Han har vore i eiga til familien fram til i dag og er eit godt bevart døme på ein tradisjonell nordnorsk handelsstad. 

SSB kallar staden Ibestad i sine tettstadoversikter.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hamnvik|Hamnvik]]» frå , den 6. april 2008.* 


## Bakgrunnsstoff

* Kart frå SSB over tettstadgrenser i Troms.
Jacob Obrecht

**Jacob Obrecht** (22. november 1457 eller 1458–juli 1505) var ein komponist frå Flandern i den midtre delen av den flamske skolen.

## Liv og verk

Jacob Obrecht var son av Willem Obrecht, ein velhavande trompetspelar i Gent, som hadde vore tilsett hjå hertug Filip den gode av Burgund. Mora heite Llijsbette Gheraerts. Elles veit vi heller lite om barndomen hans, av di kjeldene frå denne tida er sparsame. 

Obrecht har vore oppseda som korgut og seinare kyrkjemusikar i heimbygdene sine, og vert rekna som mindre vidfaren og vidgjeten enn dei andre komponistane før og etter han. Han var stort sett tilsett i byane Bergen op Zoom, Brügge, og Antwerpen, og reiste ikkje stort utanfor omkrinsen av desse. Det er kjend at han la ut på ei ferd til katedralen i Cambrai, og var to gonger i Ferrara, siste gongen for å ta over der etter Josquin des Prez. Han var der frå september 1504 til januar 1505, då hertugen i byen døydde, og sonen hans gav Obrecht sparken to veker etter. Han døydde der i juli same året, som følgje av eit utbrot av byllepest.

Det er hevda at Obrect ikkje var ein lett mann å ha i teneste (noko som er årsaka til at han ikkje var kjend som hoffkomponist). Mange av tilsettingane hans enda med at avtala vart broten, eller at han ikkje møtte opp til fastsett tid. I Cambrai vart det klaga på at han ikkje synte omsut for korgutane sine.

Ikkje di mindre vart han rekna som ein av dei beste komponistane i samtida. Johannes Tinctoris reknar han saman med dei andre «store» på 1400-talet, alt då han var 23 år gamal. Det er òg tydeleg han sette spor etter seg. At han vart meir kjend, trass i at han for heller lite i kring, skuldast at prentekunsta skaut fart på hans tid, og at han var ein av dei første komponistane som fekk notane sine trykt. 

Det er messene han er mest kjend for. Han utvikla og finslipte Cantus Firmus-messa og parodimessa. Nokre gonger gjer han djerve harmoniske grep, og nyttar heller vanskeleg rytmikk mellom stemmene (ein arv frå forgjengarane). Stilen hans er rik og variert, men andre seinare komponistar gjekk heller i fotefara til Josquin des Prez, som overskygde ettermælet hans. 

Det einaste portrettet som finst av han, er laga av Hieronymus Bosch.

## Kjelder
* Allan W. Atlas: *Renaissance Music*.
Bad Salzuflen

**Bad Salzuflen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Lippe ved elva Werre.

Byen er kjend for saltvatnet og varmekjeldene som ligg her, og er ein gamal by med mange historiske bygningar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bad Salzuflen|Bad Salzuflen]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Meerbusch

**Meerbusch** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i kreisen Rhein-Kreis Neuss.

## Geografi
Byen ligg like utanfor Düsseldorf nær Düsseldorf internasjonale flyplass og Messe Düsseldorf. Andre nabobyar er Neuss, Krefeld, Duisburg, Kaarst og Willich. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Meerbusch|Meerbusch]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gummersbach

**Gummersbach** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 52&nbsp;000 innbyggjarar. Han er administrativt sete i *[[kreis]]en* Oberbergischer Kreis. Byen ligg 50 km aust for Köln. Tidlegare vart Gummersbach kalla «Lindetrebyen» fordi lindetre voks langs hovudgata. Fram til 1920-åra brukte innbyggjarane i byen å kalle byen sin «litle Paris». 

## Historie
I 1109 vart Gummersbach for første gong nemnd i skriftlege kjelder, då kalla Gummeresbracht. Gummersbach fekk byrettar i 1857.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gummersbach|Gummersbach]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Bocas del Toro-provinsen

**Bocas del Toro** er ein provins i Panama. Provinsen ligg i vest mot Costa Rica, og ut mot Atlanterhavet. I tillegg til eit område på fastlandet har provinsen seks store øyar (Colón, Bastimentos, Isla de Solarte, Zapatilla, Cristobal, Popa) og tallause små øyar. Provinshovudstaden Bocas del Toro ligg på Colón.

Bocas del Toro er eit populært turistmål. Nasjonalparken Parque Nacional Marino Isla Bastimento ligg for ein stor del på øya *Bastimentos*, og fleire små øyar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Bergkamen

**Bergkamen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Unna ved elva Lippe, om lag 15 km nordaust for Dortmund og 15 km sørvest for Hamm.

Bergkamen er ein forholdsvis ny by i den austlege delen av Ruhrområdet og vart grunnlagd i 1966 då fem mindre kommunar vart slått saman. Historia til byen går likevel tilbake til romartida, noko ein kan sjå i Bergkamen kommunemuseum.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bergkamen|Bergkamen]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Willich

**Willich** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[kreis]]en* Viersen i nærleiken av byane Düsseldorf, Mönchengladbach og Krefeld. I tillegg ligg han om lag 30 km frå grensa til Nederland. 

## Historie
Byen vart grunnlagd i 1970 då dei tidlegare sjølvstendige landsbyane Willich, Anrath, Schiefbahn og Neersen vart slått saman. Landsbyane er derimot mykje eldre, og Willich vart nemnd for første gong på 1100-talet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Willich|Willich]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gatúnsjøen

**Gatúnsjøen** (spansk *Lago Gatún*) er ein stor kunstig innsjø i Panama. Han er ein viktig del av Panamakanalen, både som vassreservoar og av di han utgjer 33 km av kanalen.

Sjøen kom til mellom 1907 og 1913, då Gatúndemninga blei reist i Chagreselva. Den gongen var dette verdas største jorddemning, og sjøen var verdas største menneskeskapte innsjø. Han har ei overflate på 425&nbsp;km² ved ei normal vass-stand på 26&nbsp;m over havflata, då er det 5,2 kubikkilometer vatn i sjøen.

Av di nedbøren i Panama er særs variabel gjennom året, og skipstrafikken gjennom slusene gjer at mykje vatn blir sleppt ut i havet frå sjøen, er forvaltinga av vatnet i sjøen ein viktig del av drifta av Panamakanalen.

## Kjelder

*Denne artikkelen er omsett frå Gatun Lake på vårt engelskspråklege søsterprosjekt, vitja 20. juli 2007. Der er fylgjande kjelder gjevne:
** ''History Of The Panama Canal'', by Ira E. Bennett
** ''The Panama Canal'', by Colonel George W. Goethals
** http://www.panamacruise.com.pa/
Ibbenbüren

**Ibbenbüren** er ein industriby i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i kreisen Steinfurt, og er den største byen i Tecklenburger Land. 

## Geografi
Ibbenbüren ligg ved elva Ibbenbürener Aa nordvest i Teutoburger Wald og om lag midt mellom byane Rheine i vest og Osnabrück i aust, som begge ligg om lag 20 km borte. 

## Historie
Ibbenbüren vart nemnd for første gong i 1146 då fyrstbiskopen av Osnabrück, Filipp av Katzenelnborgen, donerte ein tiandedel av sine eigendelar i Ibbenbüren til Getrudenkloster i Osnabrück. Sjølv om Ibbenbüren er mykje eldre og at eit dokument frå 1348 nemner at ei kyrkje vart oppført her i 799, er 1146 rekna som det offisielle grunnleggingsåret for Ibbenbüren.

Seint i mellomalderen høyrte byen til Bispedømet Osnabrück, og på denne tida vart slottet i Ibbenbüren bygd. I dag er det berre få restar igjen av slottet. 

Etter kvart kom Ibbenbüren inn under grevane av Tecklenburg. Dette styret varte fram til slutten av 1400-talet eller byrjinga av 1500-talet då han kom inn under Karl V av Det tysk-romerske riket i 1548. Karl V gav han vidare til syster si, Maria av Habsburg, guvernør av Nederland. I denne perioden vert det òg starta utgraving etter kol. 

Under den nederlandske revolusjonen skifta Ibbenbüren stadig eigarar mellom Nederland og Spania, og vart gjeve til Huset Orange-Nassau etter freden i Westfalen i 1648. På denne tida starta ein utgraving etter jernmalm, ein industri som varte til første halvdel av 1800-talet. I 1702 vart byen ein del av Preussen, og 1. februar 1724 fekk han kommunerettar. I 1743 vart den første dommaren og borgarmeisteren utpeikt. 

Under regjeringstida til Napoleon Bonaparte på byrjinga av 1800-talet høyrte Ibbenbüren til Frankrike, fram til han vart frigjort av Preussen og Russland i 1815. Han kom tilbake til Preussen og vart ein del av regionen Tecklenburg. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ibbenbüren|Ibbenbüren]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mittenwald

**Mittenwald** er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 8&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i *[[landkreis]]en* Garmisch-Partenkirchen ved elva Isar.

## Geografi
Mittenwald ligg om lag 16 km søraust for Garmisch-Partenkirchen i dalen til elva Isar på nordsida av Alpane. Han ligg langs vegen mellom Augsbourg i nord og Innsbruck i søraust. Mittenwald har lagt ved ei viktig handelsrute over Alpane i minst 2000 år. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mittenwald|Mittenwald]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Bad Tölz

**Bad Tölz** er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 20&nbsp;000 innbyggjarar. Han er administrativt senter i *[[landkreis]]en* Bad Tölz-Wolfratshausen og ligg ved elva Isar.
 
## Historie
Området rundt Bad Tölz har vore busett sidan steinalderen, mellom anna har ein funne spor etter Hallstattkulturen. 

Namnet på byen dukkar for første gong opp i dokument mot slutten av 1100-talet. Hainricus de Tolnze bygde ei borg på staden, som kontrollerte elva og trafikken på vegane i området, men denne eksisterer ikkje lenger i dag. I 1331 gjorde Ludvig IV Tölz til ein handelsby. 

På 1300-talet var Tölz ein omlastingsstad for salt- og tømmertrafikk på Isar. I 1453 vart handelsgata, kyrkja og borga øydelagd av ein brann. Hertug Albrecht III bygde opp att byen, men denne gongen i stein. Han bygde òg palasset som stod der fram til 1770 då det var så falleferdig at det vart rive ned. 

Trettiårskrigen (1618–1648) førte pest og øydelegging til regionen. Under den spanske arvefølgjekrigen byrja det å betre seg for byen, som då handla med kalk og trevarer. 

På midten av 1800-talet vart det oppdaga naturlege kjelder rundt Tölz. Byen byrja å fokusere på dei lækjande eigenskapane til desse kjeldene og vart ein kurstad. I 1899 fekk han namnet Bad Tölz. 

I 1937 vart ein SS-Junkerschule (ein kandidatskule for SS-offiserar) oppretta i Bad Tölz, som var i drift til slutten av den andre verdskrigen. I tillegg låg det ein underavdeling av Dachau konsentrasjonsleir i byen. 

Bad Tölz er i dag kjend som ein kurstad med eit historisk bysentrum frå mellomalderen og flotte utsyn mot Alpane. På vestsida av Isar ligg Kurverwaltung, ein moderne kurstad med vatn rikt på jod. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bad Tölz|Bad Tölz]]» frå ,  den 20. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Teikneserien Annika

***Annika*** er ein teikneserie publisert i Norsk Barneblad sidan nr. 6/1991. Håkon Aasnes har skrive, teikna og handfargelagt frå starten. Serien har sine røter i Aasnes’ ”Vi på Eiketun” i Bondebladet, der ungdomsjenta Annika var kjærasten til hovudpersonen Ralle. Med *Annika* fekk ho sin eigen serie, som òg kom ut med eit album i svart-kvitt i 1997: Annika 1: Den nifse natta!.
Amapá

**Amapá** er ein delstat lengst nord i Brasil, som grensar mot Fransk Guyana og Surinam. I aust ligg Atlanterhavet, og i sør og vest går grensa mot delstaten Pará.

## Geografi
Amapá ligg ved munningen av Amazonaselva, og om lag 2/3 av delstaten er dekt med regnskog. Delstaten er ein stor produsent og eksportør av palmeolje, dessutan mineral som mangan, krom, gull og kaolin.

## Historie
Området der Amapá ligg i dag, blei registrert som spansk territorium i 1494. I 1637 oppretta Portugal eit «capitania», slik at territoriet blei ein del av kolonien Brasil. Både Frankrike, England og Holland gjorde krav på Amapá frå 1700-talet til 1900-talet. Først i 1900 blei regionen godteke som brasiliansk territorium. Det var først ein del av delstaten Pará, men blei skilt ut som eit føderalt territorium i 1943. Amapá blei eigen delstat i samband med den nye grunnlova som blei innført i 1988.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Maranhão

**Maranhão** er ein delstat nordaust i Brasil, med São Luís som hovudstad. Nabodelstatar er Piauí, Tocantins og Pará.

Rakettoppskytingsfeltet Alcantara ligg nord i delstaten, ikkje så langt frå São Luís.

## Historie
Frankrike etablerte i 1612 ein koloni i det som i dag er Maranhão, med São Luís som hovudsete. Tre år seinare blei byen tatt av portugisarane som igjen tapte han til hollendarane året etter, i 1641. Portugisarane fekk endeleg kontroll over byen i 1617. Byen blei inkludert i UNESCO si verdsarvliste i 1997.

Delstatane Ceará, Maranhão og Pará blei sameint under namnet Estado do Maranhão i 1621. Området haldt fram som sjølvstendig til 1774, då det kom under administrasjon av kolonien Brasil.

Maranhão deltok ikkje i den brasilianske sjølvstendeerklæringa i 1822. Året etter blei likevel portugisarane fordrive av admiral Lord Cochrane og delstaten blei med det ein del av keisardømmet Brasil.

## Geografi
Det er ei rekke elvar i delstaten, slik som Parnaíba, Gurupi og Grajaú. Elvene gjer at delstaten ikkje er like utsett for tørke som dei andre delstatane nordaust i Brasil. Maranhão er prega av brå overgangar mellom ulike naturtypar: mangroveskog, ørken og steppe.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Rettskrivinga av 1907

**Rettskrivinga av 1907** var ei reform av norsk skriftspråk som omfatta riksmål. I samsvar med Knud Knudsen sine tankar vart skriftspråket normert etter danna daglegtale, og skriftspråket gjekk frå å vera tilsvarande dansk språk til å ta inn nokre særnorske stavemåtar. Dei viktigaste endringane var at dei harde («hårde») konsonantane *p*, *t* og *k* vart innført til erstatning for dei blaute («bløte») *b*, *d* og *g* i ei rad ord. «Løb ud paa gaden efter en kage» vart slik til «løp ut paa gaten efter en kake». Det vart òg innført dobbelkonsonantar i fleire ord og gjennomført endringar i grammatikken. *Hest* i fleirtal vart til *hester* i staden for *heste* og *hus* til *hus* i staden for *huse*. Preteritumsforma *-et* vart òg innført i staden for *-ede*, slik at *kastede* vart til *kastet*.

## Bakgrunnsstoff
* Da dansk og riksmål skilte lag på https://runeberg.org
Paraíba

**Paraíba** er ein delstat nordaust i Brasil og grensar til delstatane Rio Grande do Norte i nord, Pernambuco til sør og Ceará til vest. I delstaten ligg Ponta do Seixas som er det austlegaste punktet på det amerikanske kontinentet og vendar mot Atlanterhavet. Paraiba dekker eit område på 56 585 km².

Hovudstaden er João Pessoa. Dei viktigaste byane er João Pessoa, Campina Grande, Santa Rita, Patos, Sousa, Cajazeiras og Cabedelo. Paraíba sin høgdeprofil er moderat, men ikkje veldig låg; 66 % av området ligg mellom 300 og 900 meter over havet.

Paraíba, Piranhas, Taperoá, Mamanguape, Curimataú, Peixes og Sanhauá er dei viktigaste elvene.

## Klima
Kysten har eit tropisk regnklima med mykje regn, særleg i vinterperioden (april til august). Klimaet endrar seg innover i landet, der det blir delvis steppe-landskap med lange tørkeperiodar.

## Økonomi
Økonomien i Paraíba er tufta på landbruket (sukkerrøyr, ananas, maniok, mais og bønner), på industrien (matraffinering, tekstil og framstilling av alkohol av sukker), kvegdrift (i det siste meir geiter i Cariri-regionen) og turisme. Paraíba har store arrangement som er godt kjende i Brasil og trekker mange turistar: Den største São João i verda samt Micarande (karneval utanfor det offisielle tidspunktet) med kjende brasilianske musikarar.

## Historie
På midten av 1500-talet etablerte portugisiske nybyggarar frå Pernambuco ei busetting ved munningen av Paraíbaelva som fekk namnet Filipéia de Nossa Senhora das Neves. Dette er i dag delstatshovudstaden João Pessoa.

Området viste seg snart veleigna for dyrking av sukkerrøyr, og franske, hollandske og portugisiske kolonistar førte ein langvarig kamp for å få kontroll over sukkerproduksjonen. Blant anna blei festninga Santa Catarina reist nær João Pessoa for å verne byen mot hollendarane, som skulle syne seg som ein stor trussel mot det Portugisiske herredømmet i kolonien Brasil.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Natalya Kochergova

**Natalya Kochergova** () er ein norsk-russisk teikneserieskapar. Ho bur i Oslo og teiknar serien 3 rips, som kjem ut på Fonna Forlag og vert distribuert av Nynorsk Pressekontor. Ho har late seg inspirere av russiske manga-seriar i streken sin, og får språkleg hjelp til å oversetje stripene til nynorsk av Guri Skeie, som òg fungerer som coach og diskuterer utviklinga i serien med Kochergova.

Natalya Kochergova er kjærast med bloggaren Eivind Berge.

## Bakgrunnsstoff
* Intervju med Natalya Kochergova på Magasinett
* Kjæresten: – Dette er meningsløst
Color Line Stadion

**Color Line Stadion** er den norske fotballklubben Aalesund si heimebane. Arenaen, som blei opna 16. april 2005, ligg i byen Ålesund i Møre og Romsdal.

Color Line Stadion har kunstgras, og anlegget erstatta den gamle bana Kråmyra før 2005-sesongen. Tilskodarkapasiteten er 11 000, og tilskodarrekorden er 10 903 mot Hamarkameratene den 3. august 2005. Den første kampen blei spela mot Odd Grenland, og det første målet på arenaen blei skåra av Olivier Occean. Den første Aalesundspelaren som skåra på bana var Lasse Olsen.

## Strauk i FIFA-test
Aalesund FK var ivirige etter å sikre seg tostjerners-sertifikatet til FIFA og få banen godkjend til internasjonale kampar. Det ville tyde at det kunne arrangerast internasjonale kampar på Color Line stadion. Men då FIFA inspiserte bana hausten 2006, strauk Color Line i den såkalla «balltesten». Balltesten går ut på at ein rullande fotball blir sendt av garde med ein viss fart, og skal stoppe etter eit visst tal meter. Etter FIFA sine vurderingar rulla ballen litt for langt, og dermed strauk Color Line stadion på «FIFA-testen». Grunngjevinga var at friksjonen var for svak. Bana fekk dermed ikkje FIFA-godkjenning. Det vart bytt kunstgrasdekke framfor 2008-sesongen. Bana er no godkjend av FIFA.

## Bakgrunnsstoff
* Color Line Stadion, Ålesund 
* Color Line Stadion på fotballbaner.no
Sture Fladmark

**Sture Fladmark** () er ein norsk tidlegare fotballtrenar for 2. divisjonslaget Hødd. Han har tidlegare vore trenar for Lyn. Der blei han tilsett i 2002 etter at Stuart Baxter forlét klubben. Han leidde laget til ei leiing på ti poeng midtvegs i den sesongen. Likevel tilsette klubben Hrvoje Braovic på sommaren. Han blei svært upopulær blant spelarane, og blei på hausten fjerna frå stillinga som hovudtrenar. Nokre veker seinare sa han opp kontrakten med klubben. Fladmark overtok igjen ansvaret og førte laget til slutt til ein tredjeplass i Tippeligaen. Etter sesongen fekk Fladmark Kniksen-prisen som årets trenar.

Trass i suksessen blei Fladmark degradert til assistenttrener då Teitur Thordarson tok over trenaransvaret i 2003. Dei forlét begge klubben same haust.

Etter å ha blitt sparka frå Lyn blei Fladmark assistenttrenar for landslaget til Sør-Afrika, under sin tidlegare sjef Baxter.

I spelarkarrieren sin spelte Fladmark for Aalesund FK og Lyn, og var kjend som ein hardtarbeidande midtbanespelar. Han kom til Lyn i 1990, og blei der til han la opp i 1998. Han spelte 135 obligatoriske kampar for klubben og skåra åtte mål.
Ikonostas

**Ikonostasis**, **ikonostas** eller **ikonostase** (frå gr. *ikon*, 'bilete' og *stasis*, 'å stå, tilstand') er ein biletvegg i ei ortodoks kyrkje. Denne veggen er den mest særprega og kanskje viktigaste liturgiske delen av ei ortodoks kyrkje.

## Funksjon
Veggen delar kyrkjerommet i to. Bak ikonostasen er alterrommet (koret i vestleg tradisjon) der presten og diakonen gjer teneste ved alteret, og framføre ikonostasen er kyrkjeskipet der dei truande held seg. Denne inndelinga betyr også inndelinga mellom det himmelske og den jordiske verda (jf. ikonteologien), og røtene til den går tilbake til Tempelet i Jerusalem. Der skilte «forhenget» mellom det aller heilagste og det heilagste.

## Utforming

Sjølve ikonostasen voks fram i mange etappar, men nådde si noverande form i den ortodokse kyrkja på 1300-talet. På Balkan var ikonostasen liten og tok ikkje særleg plass, medan den i den russisk-ortodokse kyrkja vart stor og raga høgt i kyrkjerommet.

Ikonostasen er vanlegvis utforma etter eit nøye mønster. Det er som regel minst tre rader. I nedste rad er det tre dører, i midten den såkalla kongedøra. Den har gjerne bilete (ikon) av evangelistane og tidvis av nattverden, og er døra som fører til alteret. Mellom dørene er det som regel lokale motiv som får plass. Sidedørene fører til diakonikon og prothesis. 

I den mellomste rada finn ein normalt den viktigaste delen av ikonostasen. Rett over kongedøra er deesisen (gr. *forbedaren*) med bilete av Kristus Pantokrator (gresk for 'allherskar'). Ved sida av finn vi nærmast *theotokos*, 'gudberaren' Maria og Johannes Døyparen. Vidare utover på begge sider er det erkeenglar, apostlar og helgenar (med martyrar, undergjerarar og kyrkjelærarar).

I øvste rada er det avbilda sener knytte til kyrkja (festdagane), den gamle pakta (Adam til Moses, profetane) og krossfestinga. Øvst tronar Den heilage treeininga.


fil:Church icons Berat, Albania.JPG|Ikonostase i Berati i Albania.
fil:Bratsigovo-church-St-John-Precursor-iconostasis.jpg|Ikonostase i Bratsigovo i Bulgaria.
fil:Iconostasis of Hajdudorog.jpg|Ikonostasen i den greske domkyrkja i Hajdúdorog i Ungarn har 54 ikon.
fil:Church of the Nativity iconostasis 2010 8.jpg|Ikonostase i Fødselskyrkja i Betlehem.


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ikonosotasis|Ikonostasis]]» frå , den 14. februar 2011.*
Messe

:*For musikkforma, sjå [[Messe i musikk]]*
**Messe** (av latin *missa*, opphavleg knytt til verbet *mittere*, som tyder 'sending', jfr. *missio*), er ei nemning som er nytta om den sentrale liturgiske handlinga i den kristne gudstenesta. Messa inneheld nokre faste ledd, som ikkje har vore skift på sidan mellomalderen. Sjølve ordet *Missa* er opphavleg knytt til utsendingsbodet som vert teke opp att ved enden: *Gå i fred, ten [[Herren]] med glede*, eller *Messa er til endes, gå i fred*.

## Messeledda

Dei faste ledda i høgmessa er kalla *Ordinarieledda*, som etter regelen skal vera med i kvar gudsteneste:

* Kyrie
* Gloria
* Credo
* Sanctus
* Agnus Dei
* Ite, Missa est.

Attåt dette kjem det til nokre utskiftbare ledd, kalla *proprieledd*:

* Introitus (før Kyrie)
* Graduale
* Alleluia/Tractus/Sekvens (mellom Gloria og Credo)
* Offertorium (etter Credo)
* Communio (Nattverd. (etter Agnus Dei).

Attåt desse kjem det til nokre talte ledd: Helsing, canon og fadervår, som støtt er med, og proprieledda kollekt, Epistel, Evangelium, bøn og prefasjon. I den norske gudstenesta vert desse stort sett haldne ved like.

Messa har ei klår dramaturgi, som vert ivareteke gjennom ledda. Denne dramaturgien har vore så solid at det har synt seg vanskeleg å rokke ved han på mange hundreår.
Johannes Ockeghem

**Johannes Ockeghem** (fødd ca. 1410, død 6. februar 1497) var ein fransk-flamsk komponist som fekk stor tyding for utviklinga av den flamske skolen.

## Liv og verk

Johannes Ockeghem vart fødd i Saint-Ghislain, i dag i Belgia, mellom 1410 og 1425. Den første datoen vert rekna som mest sannsynleg, basert på eit dokument som syner at han skal ha møtt den noko eldre Gilles Binchois, medan denne framleis var i Hainaut. Sidan Binchois reiste herifrå alt i 1423, er det truleg at Ockeghem i det minst lyt ha vore korgut på denne tida. Det er ikkje usannsynleg at Binchois var læraren til Ockeghem.

Samtidige dokument syner at han var songar, først i Vår frue kyrkje i Antwerpen frå 1443 til 1444, og sidan i teneste hjå hertugen av Bourbon. Frå 1450 var han tilsett ved det kongelege kapellet i Paris, der han tente under kongane Karl 8., Ludvig 11. og Karl 9., til han døydde i 1497.

Under dei franske kongane vart han tilsett som første kapellmeister, og vart tiltrudd oversynet med skattkista til kongen. Bortsett frå ei reise til Spania var han ikkje mykje utanfor Frankrike i livet. Han møtte Guillaume Dufay under ei reise til Cambrai i 1464. Ockeghem var ikkje berre komponist, men og ein fremragande diplomat og matematikar. Dette siste var ofte rekna som ein naudsynt tilleggsdisipln for ein komponist.

I samtida vart Ockeghem rekna som den fremste. Johannes Tinctoris nemner han først av alle i lista si over dei beste komponistane på 1400-talet. Han fekk lovtalar av mellom andre Erasmus frå Rotterdam etter at han var avliden. Diktaren Jehan Molinet skreiv eit minnedikt om han, der han reknar opp fire yngre komponistar som gret over han. Teksta vart tonesett av Josquin des Prez. I samtida såg ein heil generasjon komponistar Ockeghem som eit førebilete. Seinrenessansehistorikarane gav han beint fram æra for å ha «skapt» renessansemusikken. 

Gjennom Ockeghem kom den franske påverknaden attende i europeisk musikk. Særskilt musikken hans er rekna som ei blanding av fransk og flamsk i stil. Musikken til Ockeghem kan elles vera rik på innfall, og fylt med intrikate rytmiske liner. Ockeghem skal ha hatt ein fyldig bass, og mange av verka hans inneheld fantasirike bassliner, meir enn det som til då hadde vore vanleg. Av verka hans er det berre ein leivd att: 14 messer, 5 motettar og 21 chansonar. Attåt var han ein av dei første som skreiv eit rekviem.

Han skreiv for både fire og fem stemmer. Parodimessa kan ha vore utvikla av Ockeghem, som ikkje var nøgd med å nytte ein einskild cantus firmus som melodisk førelegg.

## Kjelder
* Allan W. Atlas: *Renaissance Music*, London 1998.
Marit vassause

**Marit vassause**,  òg kalla **Marta vassause**, er eit folkeleg namn på minnedagen for den heilage Margareta frå Antiokia, avmerkt på primstaven den 20. juli.

Primstavmerket er oftast eit hjul, som truleg viser til dødsmåten til Margareta. I folkeleg tradisjon vart hjulet omtydd til ei vassause. Vêret denne dagen vart halde som eit merke for vêret i resten av slåttonna eller for haustvêret. Nokre stader heiter det at Marit alltid har noko vatn i ausa si.

Det finst ikkje historisk dokumentasjon om den heilage Margareta, men ut frå legenda er det rekna med at ho lei martyrdøden i 290 under keisar Diokletian (284-305) i Antiokia i Pisidia (i dag ruinar nord for Yalvaç ved Aksehir i Tyrkia).

## Tradisjonar
I Trondenes sa dei:

:*Fekk ho Marit Vassausa noe i vassausa si, vart det vondt å få høyet tørt den sommeren.*

Dette kan ein tolka som at om det regna denne dagen, blei det ein våt haust, noko som truleg har samanheng med dei såkalla hundedagane. Norsk folkekalender oppgjev dette om dagen:

:*Da maa man ikke røre Aager og Eng,*
:*thi sker det faar man intet godt deraf.*

## Sjå òg
* Jakob våthatt
* Hundedagane

## Kjelder

* Om merkedagar på nettsidene til Språkrådet 
* Den katolske kyrkja om den heilage Margreta
Jakob våthatt

**Jakob våthatt** er eit folkeleg namn på minnedagen for apostelen Jakob den 25. juli. Apostelen Jakob var ein av Jesu tolv læresveinar, son til Sebedeus og Salome og fetter til Jesus. Han vart Spanias nasjonalhelgen, og grava hans i Santiago de Compostela der han etter legenda vart gravlagd 25. juli år 44, er et av dei viktigaste pilegrimsmåla i kristen tradisjon.

Primstavmerket er ein hatt og eit muslingeskal (pilegrimane brukte ofte muslingskal som drikkebeger). I folkeleg tradisjon er muslingskalet omtolka til ein vassdrope, derav namnet Jakob våthatt. 

Sidan 25. juli i det gamle landbruket fall midt i slåttonna, var merkedagar som spådde veret viktige. Denne dagen venta folk regn.

## Sjå òg
* Marit vassause
* Hundedagane

## Kjelder
* Språkrådet om merkedagar
* Pilegrimsfellesskapet St. Jakob
Skora

**Skora** er eit bustadområde og gatenamn i Sunnfjord  i Vestland der bygginga starta i 1998. Det ligg langs Angedalsvegen, heilt aust i Førde. Det er om lag 50 hus i området, dei fleste einebustader. Ungane som bur der soknar til Slåtten skule.
Þjórsá

**Þjórsá** (utt. *thjours-ao*) er den lengste elva på Island. Ho er 230 km lang, startar frå breen Hofsjökull og renn mot sør. Elva endar i Atlanterhavet vest for Þykkvabær med ei middelvassføring på 360 m³/s. Þjórsá er grense mellom Rangárvallasýsla og Árnessýsla og er samtidig smittevernslinje for bufe.

## Kommunikasjon
Det er to bruer over elva, ei ved Þjórsártún og ei anna rett nedanfor kraftverket Sultartangjavirkjun. Den gamle brua ved Þjótandi blei tatt i bruk i 1895 og reparert i 1949. Den nye brua blei opna i 2003 og er omtrent ein kilometer unna den andre.

I tillegg er det nokre vadestader ved elva, verdt å nemne er Nautavað ved Þjórsárholt og Hagavað ved garden Hagi.

Den gamle Sprengisandsleia gjekk inn gjennom Gnúpverjaafréttur og over Þjórsá ved vadet tvers av Sóleyjarhöfði aust for elva. På vestsida her er det ei fjellstue (med namnet Bólstaður) for turgåarar som kjem frå Gnúpverjahreppur.

## Kraftverk
Det er to vasskraftverk i Þjórsá: Búrfellsvirkjun og Sultartangavirkjun. I tillegg er Búðarhálsvirkjun under bygging og på teiknebordet er det enda to: Núpsvirkjun og Urriðafossvirkjun. Dette gjer at elva er den viktigaste produsenten av vasskraft på Island.

## Fossar
Det er fleire fossar i Þjórsá fossar. Sett frå starten er dei: Kjálkaversfoss, Dynkur, Gljúfurleitarfoss, Tröllkonuhlaup, Þjófafoss, Minna-Núps flúðir, Búðafoss og Hestfoss på kvar side av Árnes og til slutt Urriðafoss.

## Sjå òg
* Elvar på Island

## Bakgrunnsstoff
* Bilete av Þjórsárver

## Kjelder
* Vísindavefurinn: Hver er lengsta á á Íslandi og hvað er hún löng?
* Vegagerðin - saga og minjar - söguleg gögn - blaðaefni um vegagerð árið 1895b  lese 26. februar 2006
* Bok av Gísli Gestsson: Árbók FÍ 1956. Árnessýsla milli Hvítár og Þjórsár
Freising

**Freising** er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Han er administrasjonssete *[[landkreis]]en* med same namn. Byen ligg nord for München ved elva Isar, nær Franz Josef Strauß internasjonale flyplass. Når ein landar på denne flyplassen ved München kan ein sjå byen i nord med sine to kjende åsar, domkyrkjeåsen med slottet til biskopen og Mariendom og åsen Weihenstephan med det eldste bryggeriet i verda. 

## Historie

Sjølv om ein har funne arkeologiske funn frå bronsealderen i området, har ein ikkje funne spor som viser vedvarande busetnad her før på 700-talet. St. Korbinian slo seg ned ved eit helgenskrin som alt eksisterte i Freising i 724. Han var forløparen til bispedømet Freising som vart oppretta etter hans død av St. Bonifatius. I følgje hans *Vita* av biskop Arbeo tvinga han ein bjørn til å bere bagasjen sin over Alpane etter at han hadde tatt livet av pakkhesten hans. Den sadla bjørnen er framleis eit symbol på byen, som mellom anna vert vist på byvåpenet, sjølv om sete for bispedømet vart flytta til München i 1821. Administrasjonen for bispedømet held derimot framleis til i Freising.

I 764–783 oppretta biskop Arbeo eit bibliotek og eit scriptorium ved klosteret, og busetnaden utvikla seg til eit religiøst senter. 

I 996 fekk Freising byrettar av keisar Otto III. Etter at München vart grunnlagd 40 km lenger sør rundt 1150 vart Freising mindre økonomisk viktig. I 1159 vart den romanske domkyrkja bygd (med ei dyresøyle i krypten).

Under sekulariseringa i 1803 mista den romersk-katolske kyrkja mange av eigedomane sine og makta i byen. 

Pave Benedikt XVI studerte i byen, var erkebiskop av München og Freising frå 1977 til 1982, og fører både byen sitt våpen og landkretsen sitt i sitt pavelege våpen. 

## Kjende personar
* Otto av Freising (1112–1158), biskop.
* Benedikt XVI
* Ludwig Prandtl

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Freising|Freising]]» frå ,  den 21. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Tidens Krav

***Tidens Krav*** er ei lokalavis som blir gjeven ut i Kristiansund i Møre og Romsdal. Avisa dekkjer hovudsakleg nordmørsdistriktet, som består av 11 kommunar. Ho var tidlegare eit organ for Det norske Arbeidarpartiet. *Tidens Krav* konkurrerte tidlegare med *[[Nordmørsposten]]* (tidlegare *[[Romsdalsposten]]*).

Dei første opplaga blei trykte i 1906.

Avisa eig TV Nordvest

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Dingolfing

**Dingolfing** er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 21&nbsp;000 innbyggjarar. Han er administrativt sete i *[[landkreis]]en* Dingolfing-Landau.

## Geografi
Dingolfing ligg ved elva Isar, om lag 27 km aust for Landshut, 29 km sør for Straubing og 100 km nordaust for München. Isar deler byen i ein eldre historisk del og ein nyare, meir moderne del. 

Den historiske delen av byen er delt i tre: Øvre, midtre og nedre Dingolfing. 

## Historie
Området som i dag vert kalla Dingolfing vart først nemnd som *Tinguluinga * i år 833.

I 1251 gav hertugen av Bayern, Otto II, byrettar til Dingolfing. Dingolfing voks mellom 1315 og 1600. I løpet av denne perioden var hovudnæringane hovudsakleg handel, fiske, lêrarbeid og produksjon av ullklede. 

Den austerrikske arvefølgjekrigen førte til store øydeleggingar i byen og epidemiar tynna ut folketalet. Den 16. mai 1743 sette austerrikske troppar byen i brann, og store delar av han vart lagd i oske. 

Mellom 1816 og 1817 oppstod det mange økonomiske problem som følgje av aukande prisar og avlingar som feila. Denne perioden vert rekna som lågpunktet i historia til byen. 

Det vart bygd jernbane linje frå München til Praha via byen og mange nye vegar på midten av 1800-talet, og dette var eit vendepunktet for byen. På denne tida oppstod det òg mange nye industriar. 

I 1905 vart det opna ein ny maskinbutikk som reparerte øydelagd jordbruksutstyr. Etter den andre verdskrigen byrja denne butikken å produsere scooterar og bilar. I 1950-åra starta fabrikken å produsere bilar for selskapet Glas. Bayerische Motoren Werke (BMW), som framleis held til i byen, kjøpte denne fabrikken i 1967. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dingolfing|Dingolfing]]» frå ,  den 21. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Ganges

**Ganges**, på indiske språk **Ganga**, er ei storelv som renn gjennom Det nordindiske låglandet i Sør-Asia og som blir dyrka som ei gudinne i hinduismen. Elva er rundt 2500 km lang og har eit nedbørfelt på 1 125 000 km². Løpet går frå vestlege Himalaya søraustover til ho munnar ut gjennom Gangesdeltaet i Bengalbukta.

## Løp
Elva har utspring i Himalaya i delstaten Uttarakhand, nær grensa til Den autonome regionen Tibet i Folkerepublikken Kina. Ho blir danna gjennom møtet mellom elvane Alaknanda frå aust og Bhagirathi, med kjelde i Gangotribreen, frå vest. Ved den heilage byen Haridwar (311 moh.) når elva slettelandet, og renn gjennom dette med eit lite fall. Retninga endrar seg frå sørvestleg til søraustleg.

Mellom Haridwar og Kanpur går Ganges-kanalen, som blir brukt til å vatna jordbruksjord i Punjab, parallelt med elva. Ved Allahabad møter ho Yamuna.

Etter å ha runne inn i Bangladesh er hovudgreina av elva kjend som Padma. Ho renn saman med Jamuna og seinare Meghna, begge delar av Brahmaputra, Om lag 200 km frå munningen i Bengalbukta dannar elvesystemet verdas største elvedelta. Gangesdeltaet er 7&nbsp;700 km² og omfattar mykje fruktbart jordbruksland i den øvre delen, medan deltaet nærare sjøen er vill, salthaldig mangrovesump med stor naturrikdom.

Elva har fleire bielvar, dei største er Yamuna, Sarda, Gogra og Gandak frå nord og Chambal og Son frå sør. Ho har tilførsel frå snøsmelting, og er vassrik sjølv i tørketida. Floda fører også med seg slammassar som gjødslar og endrar deltaet hans.

Gangessletta er eitt av dei folkerikaste områda på jorda, noko som har gjort elva sterkt ureina. Langs elva finn ein viktige byar som Patliputra, Kannauj, Kara, Allahabad, Murshidabad, Varanasi, Patna, Bhagalpur og Kolkata.

## Religiøs og mytologisk tyding

For mange hinduar er Ganga særs heilag, og dei bruker elva til ritual som å vaska seg, be og dryssa kremasjonsoske i. Vatn frå elva blir brukt ved bryllaup og gjeve til sjuke og døyande. Daglege seremoniar og meir sjeldne høgtider som kumbh mela blir haldne i og langs Ganges. Viktige punkt ved elva er pilegrimsmål, til dømes Gangotri, Haridwar, møtepunktet mellom Ganga og Yamuna ved Allahabad, Varanasi. 

Ifølgje mytologien kom elva ned til jorda for å reinsa menneske frå synd. Flaumen hennar blei dempa av at ho blei teken imot av guden Sjiva sitt hår. Gudinna kan sjåast på som ei mor, og som den kvinnelege krafta til Sjiva, *[[sjakti]]*. Den personleggjorde Ganga blir ofte framstilt som ei ung kvinne som held symbol for grøde. Ho blir ofte framstilt saman med Yamuna, ei sideelv som også blir vist som ei ung kvinne.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff