Taco

**Taco** er ein tradisjonell meksikansk matrett som består av ein liten handstor mais- eller kveitetortilla med fyll. Tortillaen blir bretta rundt fyllet og eten med handa. Ein kan laga taco med mange ulike typar fyll, som oksekjøt, grisekjøt, kylling, sjømat, bønner, grønsaker og ost, og garnera han med ulike smakstilsetjingar som salsa, guacamole eller rømme, og grønsaker, som salat, koriander, lauk, tomat og chili. Taco er ei vanleg form for *[[antojito]]*, eller meksikansk gatekjøkkenmat, som har spreidd seg over heile verda. 

Tortillaen kan også steikast eller frityrsteikast til eit hardt, U-forma skjel, og dette er blitt ein utbreidd tacotype i mellom anna Noreg. Tilbehøyret stammar ofte frå texmex- eller calimex-tradisjonane, meksikansk mat vidareutvikla i Texas og California.

Taco kan samanliknast med liknande matvarer som burrito, som ofte er mykje større og rulla saman i staden for å foldast; taquito, som blir rulla og steikte; eller chalupa/tostada, der tortillaen blir steikt før han blir fylt.

## Ordsoge

Opphavet til ordet «taco» er omdiskutert, og avleiingar av ordet med den kulinariske tydinga si er generelt teoretiske. «Taco» med tydinga meksikansk rett med ein  maistortilla bretta rundt mat er berre ei av tydinganetil dette ordet, ifølgje Real Academia Española, utgjevaren av *[[Diccionario de la lengua española de la Real Academia Española|Diccionario de la Lengua Española]].* Denne tydinga av det spanske ordet «taco» er ei mexicansk oppfinning, men ordet «taco» i andre kontekstar kan visa til ‘kile; dott, plugg; biljardkø; blåserøyr; ladestokk, ein kort, tettbygd person‘ eller eit ‘kort, tjukt trestykke’. Det etymologiske opphavet til ordet i denne tydinga er germansk og har kognatar på andre europeiske språk, som fransk  og engelsk *tack*.

I Spania kan ordet «taco» òg nyttast i samband med oppskorne bitar av ost eller skinke. *Tacos de jamón* er terningforma stykke av skinke, eller til tider bitar og avskjer av skinke som er att etter at ein har skore av større stykke. Desse kan serverast som tapas eller gatemat, eller kan leggjast til andre retter som salmorejo, omelett, stuing, empanadas eller *melón con jamón*.

Ifølgje ein etymologisk teori kan det kulinariske opphavet til ordet «taco» i Mexico sporast til bruken av det blant meksikanske sølvgruvearbeidarar som eit ord som tyder ‘plugg’. Gruvearbeidarane nytta eksplosiv i pluggformer laga av eit papir bretta rundt eit «fyll» av krut.

Det er òg lagt fram forslag om innfødde opphav til ordet. Ei mogleg avleiing er frå nahuatl-ordet , som tyder ‘halv’ eller ‘i midten’, i den forstand at ein legg maten midt i ein tortilla. Ein kjenner også til at det fanst matrettar som likna moderne taco i førkolumbiske samfunn – til dømes  på nahuatl, ein type maiskortilla.

## Historie

Opphavet til taco i Mexico er omdiskutert, med nokre som hevdar at retten er eldre enn tilkomet av spanjolane til Mexico, sidan det finst antropologiske bevis for at urfolk frå innsjøregionen i Mexicodalen tradisjonelt åt tacoar fylte med små fiskar. Under tida til dei spanske conquistadorane dokumenterte Bernal Díaz del Castillo den fyrste taco-festen for europearar, eit måltid Hernán Cortés heldt for kapteinane sine i Coyoacán. Andre hevdar at retten blei funnen opp mykje seinare, og at han blei laga av sølvgruvearbeidarar på 1700-talet. 

Eit av dei eldste skriftlege døma på bruken av ordet «taco» kjem frå ei kokebok frå 1836, *Nuevo y sencillo arte de cocina, reposteria y refrescos* av Antonia Carrillo. I ei oppskrift på rulla svinekam (*lomo de cerdo enrollado*) instruerer ho lesarane til å rulla svinekammen som dei ville ein *taco de tortilla* eller tortilla-taco.

Ein tidleg bruk av ordet taco kjem frå romanen *El hombre de la situación* (1861) av den meksikanske forfattaren Manuel Payno. Dette er eit eldre døme enn ein annan tidleg bruk av ordet «taco» i Mexico av same forfattar, i romanen *Los bandidos de Río Frío* frå 1891.

Det er også verdt å merka  seg at omgrepet *taco* var regionalt, og utbreidd i Mexico by og området rundt, medan andre regionar nytta andre namn for retten. I Guanajuato, Guerrero, Michoacán og San Luis Potosí nytta ein omgrepa *burrito* og *burro*; medan i Yucatán og Quintana Roo nytta ein *codzito* (coçito). Den sterke kulturelle stillinga til Mexico by gjorde at *taco* blei hovudomgrepet, medan omgrep som *burrito* og *codzito* anten blei gløymde eller utvikla seg til å tyda noko anna i seinare tider.

I 2024 blei El Califa de León i Mexico by den fyrste taco-bua til å få ei Michelin-stjerne.

## Tortillatypar

I det mexicanske og sentralamerikanske kjøkenet er tortillaen som oftast av kvitt maismjøl og blir servert mjuk og varm. Ein kan også nytta gult, blått eller raudt mjøl, eller kveitemjøl. Det finst òg tortillaer laga av ei blanding av mais og kveite.

I texmex-kjøkenet blir det ofte nytta tacoskjel av maistortilla gjort på gult maismjøl som blir steikte til ei U-form.
Sidan midten av 1900-talet er det utvikla andre harde skjel til tacoar, som skålforma «bowls» og «tubs».


Tacos veganos de Casa Onca 3.jpg|Vegansk taco på maistortilla.
Tacos de tortilla de harina 02.jpg|*Tortilla de harina*, kveitetortilla.
USMC-13250.jpg|Tacoskjelskål 


## Tradisjonelle variantar

* **Tacos al pastor** (‘gjetar-stil’), **tacos de adobada** eller **tacos árabes** (‘arabisk taco’) er laga av tynt svinekjøt med adobo-krydder som deretter er blitt sette overlappande med kvarandre på eit vertikalt grillspyd og steikte og flammegrilla medan det snur seg rundt, som shawarma. Denne varianten blei utvikla av den libanesiske innvandrarbefolkninga i Mexico.
* **Tacos de asador** (‘spyd-’ eller ‘grill-taco’) kan bestå av ein av dei følgjande: *carne asada tacos*; ***tacos de tripita*** med grilla kalun (kumage) eller *chorizo asado* (tradisjonell spansk pølse). Kvar type blir servert på to små overlappande tortillaer som kan vera garnerte med guacamole, salsa, lauk og korianderblad. Ein annan taco som òg blir laga til på grill er **'mulita**' (‘lite muldyr’) laga med kjøtt som blir servert mellom to tortillaer og garnert med ost i Oaxaca-stil. «Mulita» blir nytta til å skildra desse typane tacoar mellom to tortillaer i dei nordlege delstatane i Mexico medan dei er kjende som *gringas* i sørlege Mexico og blir laga med tortillaer laga av kveitemjøl. Tacoar kan òg serverast med salsa.
* Tacos de *Cabeza* (‘hovudtaco’) blir laga av kuhovud som er blitt kokt med damp som kjem ut gjennom ei flat, gjennomhola metallplate. Kjøttypane er *cabeza*, frå musklane i hovudet; *sessos* (‘hjerne"); *lenga* (‘tunge’); *cachete* (‘kinn’); *trompa* (‘leppe’) og *ojo* (‘auge’). Tortillaer til desse tacoane blir varma opp på den same dampplata for å få ein annan konsistens. Desse tacoane blir typisk serverte i par, og inkluderer òg salsa, lauk og korianderblad, nokre gonger òg guacamole.
* **Tacos de camarones** (‘reketaco’) oppstod i Baja California i Mexico. Ein nyttar grilla eller steikte reker, vanlegvis med same tilbehøyr som fisketaco: salat eller kål, pico de gallo, avokado og ein saus av rømme eller sitrus og majones, plassert oppå tortilla av mais eller kveitemjøl.
* **Tacos de cazo** (bokstaveleg ‘bøttetaco’) der ei metallskål fylt med smult blir nytta til frityrsteiking. Kjøt til desse typane av taco er typisk *tripa* (mage, vanlegvis frå ein gris i staden for ein ku, kan òg referera til tarmene); *suadero* (mørt storfekjøt), *carnitas* og *buche* (bokstaveleg ‘kro’, som i fuglekro, eller matrøyret til eit dyr).
* **Tacos de lengua** (tungetaco), som blir kokt i vatn med lauk, kvitlauk og laurbærblad i fleire timar til dei er mjuke og møre, og deretter skorne og salta i litt olje.

* **Tacos de pescado** (‘fisketaco’) har opphav i Baja California i Mexico, der dei består av grilla eller steikt fisk, salat eller kål, pico de gallo, og saus av rømme eller sitrus og majones, oppå toppen av ein mais- eller kveitetortilla. I USA blei dei fyrst utbreidde via snøggmatkjeda Rubio's, og er den mest populære typen i California, Colorado og Washington. I California finst dei ofte i gatekjøkken, og ein regional variasjon er å serve dei med kål og coleslaw-dressing.
* **Tacos dorados** (steikt taco; bokstaveleg ‘gyllen taco’) også kalla *flautas* (‘fløyte’, på grunn av forma), eller *taquitos*, er tortillaer fylte med strimla kylling, oksekjøt eller *[[barbacoa]]-*kjøt laga til på førehand, rulla til ein avlang sylinder og frityrsteikt til dei er sprøe.
* **Tacos sudados** (‘sveitt taco’) blir laga ved å fylla mjuke tortillaer med ei krydra kjøtblanding og deretter sette i ein korg som er dekket av tøy. Dekket held tacoane varme og fangar damp («sveitte») som mjuknar dei.
* **Tacos de birria** (stua kjøttaco) blir laga med geit- eller oksekjøt steikt eller stua med krydder og blir servert med sjyet frå det kokte kjøtet som ein dipp. Birria kjem frå den meksikanske delstaten Jalisco, og blei nemnt i ein artikkel i *El Paso Herald* i 1925. Tacostaden El Remedio i San Antonio byrja å tilby birria de res tacos i den noverande forma si i Texas i 2018. Taco-buer i California og i Sørvest-USA byrja å tilby dei på omtrent same tid.


Fil:Carnitas.jpg|Taco med fyll av carnitas.
Fil:Tacos.jpg|Grilla reketaco
Fil:Tacos_de_suadero.jpg|Tacos de suadero (grå) og chorizo (raud) som blir laga til i ei tacobu.
Fil:Barbacoa_taco.jpg|Barbacoa-taco
Fil:Taco_al_pastor-1.jpg|Taco al pastor med guacamole
Fil:A_variety_of_tacos_from_Chilangos_Mexican_Grill_in_Plantation,_Florida.jpg|Ulike typar taco, som quesabirria, suadero, chorizo og carnitas.


## Ikkje-tradisjonelle variantar

### Taco med hardt skjel

Harde eller sprøe tacoskjel er ein tradisjon som utvikla seg i USA. Denne typen taco blir typisk servert som ein sprøsteikt maiskortilla fylt med krydra kjøtdeig, ost, salat, og til tider tomat, lauk, salsa, rømme og avokado eller guacamole. Slike tacoar blir seld i restaurantar og snøggmatkjeder, medan ingrediensane i boks er lett å få tak i i mange supermarknader. Harde tacoskjel er kjende på spansk som  (‘gylne tacoar’), eit namn dei deler med taquitos.

Ulike kjelder tilskriv ulike individ oppfinninga av taco med hardt skjel, men alle dei tilskrivne verker å ha reprodusert ein rett som allereie eksisterte. Frå byrjinga av 1900-talet blei ulike typar taco populære i USA, særleg i Texas og California, men òg andre stadar. På slutten av 1930-talet selde Ashley Mexican Food og Absolute Mexican Foods apparat og ingrediensar for å laga tacoar med harde skjel, og dei fyrste patenta på apparat for å laga harde tacoskjel blei sende inn på 1940-talet. Den fyrste kokeboka i USA som hadde ei oppskrift på ein hardskjelstaco var *The Good Life: New Mexican food* av Fabiola Cabeza de Baca Gilbert som kom ut i Santa Fe i New Mexico i 1949.

På midten av 1950-talet opna Glen Bell utsalet Taco Tia, og byrja å selja ein forenkla versjon av tacoane som blei selde av mexicanske restaurantar i heimbyen San Bernardino, særleg *tacos dorados* frå Mitla Cafe eigd av Lucia og Salvador Rodriguez. I løpet av dei neste år blei Bell eigar av fleire matutsal i sørlege California, fire av dei med namnet El Taco. Tacoane som blei selde i restaurantane til Bell var introduksjonen til mexicansk mat for mange anglo-amerikanarar. Bell selte El Taco-restaurantane til ein partner, og opna sin fyrste Taco Bell i Downey i 1962. To år seinare byrja han å selja franchisar, og i 1967 fanst det 100 serveringsstader under Taco Bell-namnet.

### Tacoar med mjuke skjel

Tradisjonelt blir tacoar med mjuke skjel laga med tortillaer av maismjøl som er steikt eller kokt til ein mjukare tilstand enn harde tacoskjel, vanlegvis gjennom grilling eller damping. Seinare har ordet kome til å omfatta tacoar med kveitetortillaer, hovudsakleg frå store produsentar og restaurantkjeder. I denne samanhengen er mjuke tacoar laga med mjuke kveitetortillaer og fylt med dei same ingrediensane som harde tacoskjel.

Fransk taco eller Lyon-taco er ein taco laga av ein grilla kveitetortilla med eit fyll av pommes frites, ost og ulike typar kjøt.

Koreansk taco er mjuke tacoar med koreansk fyll, som grilla kjøt og *[[doenjang]]* (soyabønnepasta) eller *[[gochujang]]*  (raud chilipasta), kimchi og ris. Retten er særleg kjend frå Los Angeles.

### Frukosttaco

Frukosttaco frå tex-mex-kjøkkenet er ein mjuk mais- eller kveitetortilla fylt med kjøt, egg eller ost, i tilleg til andre valfrie ingredienser. Austin i Texas er blitt kalla opphavsstaden til frukosttaco. Men matskribenten Gustavo Arellano, som også er redaktør for *OC Weekly*, meinte slike uttalinga speglar ein vanleg trend med å «forkvita» mattradisjonar, og peika på at den sterkt latinamerikanske byen San Antonio i Texas «aldri trong skryta av frukosttacokjærleiken sin – folk der kalla det berre 'frukost'».

### Navajo-taco
*Indian taco*, eller *Navajo taco*, blir laga med frybread i staden for tortilla. Dei blir vanlegvis etne på pow-wow-ar, festivalar og andre samkome av og for urfolk i USA og Canada.

Ein kjenner ikkje til denne typen taco frå tida før europearar kom til det som no utgjeer Sørvest-USA. Navaho-overleveringar antyder at frybread kom i bruk på 1860-talet då styresmaktene tvinga navahofolka vekk frå heimlandet sitt i Arizona i ei reise kjend som *[[Long Walk of the Navajo]]*. Det blei laga av ingrediensar gjevne av styresmaktene som kosttilskot sidan det nye området dei var flytta til ikkje var gunstig for landbruket dei hadde drive tidlegare.

### Puffy taco, taco-kit og tacodilla
Siden slutten av 1930-talet har ein variant kjend som *puffy taco*, puffa taco, vore populær i den nedre Rio Grande-dalen og området rundt. Henry's Puffy Tacos, som blei opna av Henry Lopez i San Antonio, populariserte varianten. Ukokte maistortillaer (flate ballar av masa-deig) blir steikte raskt i heit olje til dei utvidar seg og puffar seg opp. Fyllet er likt det ein nyttar i hardskjelvariantar. Restaurantar som tilbyr denne typen taco har sidan dukka opp i andre byar i Texas, og i California, der broren til Henry, Arturo Lopez, opna Arturo's Puffy Taco i Whittier, ikkje lenge etter at Henry opna sin utsalsstad. Henry's er blitt teken ovar av neste generasjon av familien.

Tacoboksar er tilgjengelege i mange matbutikkar, og består vanlegvis av tacoskjel (maistortillaer som er steikte til ei U-form), krydderblanding og tacosaus. Kommersielle produsentar kan òg selja tacoboksar med mjuke tortillaer i staden for harde tacoskjel.

*Tacodilla* inneheld smelta ost mellom to bretta tortillaer, og liknar dermed ein quesadilla.


Fil:Puffy_taco.jpg|Puffy taco
Fil:Frybread_pop-up_-_November_2023_-_Sarah_Stierch_04.jpg|Frybread-taco
Fil:Huna_Fish_Taco.jpg|Fisketaco på frybread.


## Taco i Noreg

Tacoen kom til Noreg kring 1965. Det kom etter førespurnadar frå amerikanske arbeidarar som arbeidde offshore i Nordsjøen som var busette i Stavanger.
Tacoingrediensar og tilbehøyr var opphavleg importert av kjøpmannen Allert Middelthon, i håp om å tilfredsstilla vitjande amerikanarar.
Typisk norsk taco er svært lik calimex-tacoen, men skil seg gjennom at ein kan nytta hermetisk mais og gulost til retten.
Denne tacotypen held fram å vera mest populær, sjølv om fleire oppskrifter og ingediensar er blitt innførte sidan.

Ifølgje Haugen-gruppa, som distribuerer Old El Paso i Noreg, er Noreg landet som et mest meksikansk mat per innbyggjar etter Mexico. Opplysningskontoret for frukt og grønt hevda i 2021 at over halvparten av alle nordmenn åt taco minst ein gong i månaden. Ifølgje Ipsos åt 12,6 % av nordmenn taco kvar fredag i 2018. Skikken blir gjerne kalla «fredagstaco».
Salet av tacoingrediensar hadde eit stort oppsving under koronapandemien, då mange serveringsstader var stengde. Med fleire nye tacoprodukt og marknadsføring av «taco heile veka» blei Santa Maria den leiande produsenten av tacoprodukt i Noreg, etter Old El Paso.

## Taco i kulturen
I Mexico nyttar ein omgrepet «», ‘å hive i seg ein taco’, ganske enkelt for det å eta.

Nokre stader blir taco knytt til særskilde dagar, som tacotysdag i USA og Danmark, og tacofredag i Noreg og Sverige.

I USA har tacoar blitt marknadsførte på tysdagar sidan minst 1933.
Omgrepet har vore omstridd, og fleire kjeder har gjort krav på varemerket «Taco Tuesday», medan andre utsal har hevda at omgrepet er så utbreidd og vanleg at det ikkje kan varemerkast. I 2023 gav Gregory’s Restaurant and Bar opp kravet på varemerket i New Jersey, som den siste kravhaldaren, og omgrepet blei dermed fritt å brukast i heile USA.
«Taco Tuesday» er varemerke for Salsa's Fresh Mex Grill i Australia og TacoTime i Canada.

## Avleidde rettar

Det finst ei rekkje rettar inspirerte av taco, anten laga av tacorestar eller -ingrediensar eller med liknande smakar. Det finst til dømes tacosuppe, tacosalat, taco-lasagne og tacopai. *Taco rice* er ein rett frå Okinawa, påverka av det amerikanske tilstadeværet der. Iskrem-taco er tacoskjel eller tortilla fylt med iskrem. Choco Taco var eit amerikansk iskremprodukt laga av Good Humor-Breyers av iskremkjeks  forma som eit tacoskjel med vaniljeis, fudge, peanøtt og sjokoladetrekk. Produktet blei marknadsført som «The Original Ice Cream Taco».

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Taco|Taco]]» frå ,  den 20. mai 2007.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Taco|Taco]]» frå , og «[[:en:|Taco]]» frå  den 4. februar 2026.*
;Bibliografi

* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff