open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spektroskopi

**Spektroskopi** er ein fellesnemnar for målemetodar som baserer seg på at atom kan ta opp og senda frå seg elektromagnetisk energi. Grunnstoff kan identifiserast ved at kvart grunnstoff har sin eigen karakteristikk over kva bølgjelengder av elektromagnetisk stråling stoffet kan ta opp eller sende frå seg.

*Spektroskopi* blir bruka innan kjemiske analyser og astronomi.

Spektroskip der laserlys vekselverkar med materie vert kalla laserspektroskopi og vert nytta til å utføre nøyaktige undersøkingar i fysikk, kjemi og biologi, mellom anna for å teste prediksjonar i kvanteelektrodynamikken.
Niels Wilhelm Gade

**Niels Wilhelm Gade** () var ein dansk komponist, dirigent og musikar frå romantikken. Han var den viktigaste musikaren i Danmark i si levetid. Han underviste både Edvard Grieg, Carl Nielsen og Halfdan Kjerulf, og påverka mange seinare skandinaviske komponistar.

## Bakgrunn
Gade var fødd i København, der han også døydde. Han var elev av F. Wexschall og Andreas Berggren, og blei fiolinist og organist, i tillegg til å komponera. I 1841 slo han gjennom med ouverturen «Efterklange af Ossian» og vann med denne Musikforeningens ærespris. Frå 1843 til 1848 oppheldt han seg i Tyskland. Her var han nært knytt til Robert Schumann og Felix Mendelssohn, som han etterfølgde som dirigent i Gewandhaus i Leipzig. Etter at Gade vendte heim til Danmark, han blei leiar av Musikforeningen, meddirektør ved det nyoppretta konservatoriet i København og verka som organist.

Ved sidan av Johan Hartmann var Niels Gade den viktigaste representanten for den danske romantikken. Dei musikalske førebileta hans var først og fremst tyske, men han viste også frå byrjinga av ein nasjonal tone som kom til å få tyding for elevane hans og gjorde han vel ansett ute i Europa. 

Gade skreiv 8 symfoniar, fleire konsertouverturer, ein del kammermusikk, ballettar, korverk, songar, klaver- og orgelverk. Dei viktigaste verka hans er frå før 1860: Symfoni nr. 1 i c-moll (*Paa Sjølunds fagre Sletter*, 1842), nr. 2 i E-dur (1843), nr. 3 i a-moll (1847), nr. 4 i B-dur (1850); korverka *Frühlings-Phantasie* (1852), *Elverskud* (1853), *Balders død* (1857) og balletten *Et Folkesagn* (1853).

## Kjelder

*Niels Wilhelm Gade (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 3. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Storleik

**Storleik** eller **størrelse** er eit omgrep som vert brukt til skildre alle slags målbare eigenskapar, slike som masse, lengde eller tid. 

## Fysiske storleikar
### Grunnstorleikar
lengde
masse
tid
elektrisk straum
temperatur
lysstyrke
stoffmengde

### Elektrisitet
elektrisk spenning
elektrisk motstand
elektrisk leiingsevne

### Rørsle
fart
akselerasjon

### Arbeid
Effekt
GUCH

**GUCH** er eit engelsk akronym for *Grown Ups with Congenital Heart defects*, og er ei nemning for vaksne som er fødd med hjartefeil. Dette er ei raskt veksande pasientgruppe med særskilte behov. I enkelte land har dei derfor eit eige tilbod.

## Bakgrunnsstoff
* GUCH-poliklinikken i Göteborg 
* GUCH-poliklinikken i Toronto
Konstruktivisme

**Konstruktivisme** er eit omgrep med fleire tydingar:

* Læringsteorien konstruktivisme. Innan pedagogikk er konstruktivisme ein læringsteori som hevdar at kunnskap ikkje overførast uendra frå lærar til elev, men at læring er ein aktiv prosess der kunnskap stadig skapast på nytt i ny samanheng. 

* Abstrakt kunst. Innan kunst og arkitektur er konstruktivisme opphavleg ei russisk kunstretning frå byrjinga av 1900-talet med fokus på skaping av nye abstrakte kunstformar. Kan òg nyttast som generelt omgrep for abstrakte kunstretningar.
 
* Konstruktivistisk filosofi. I filosofien er konstruktivisme eit syn på røynda (eller vår kunnskap om ho) som ein verdiladd subjektiv konstruksjon heller enn ei passiv tileigning av objektive sanningar. 

* Matematisk konstruktivisme. I matematikk hevdar konstruktivismen at eit matematisk objekt må finnast (eller kunne «konstruerast») før det er prova at det eksisterer. 

* Politisk konstruktivisme. Innanfor internasjonal politikk avviser konstruktivismen dei typiske liberalistiske og realistiske teoriane, og hevder at statane sine interesser har utgangspunkt i identitet og internasjonale normer framfor den internasjonale strukturen.
Bagheli

**Bagheli** er eit austleg sentralt hindispråk, ofte rekna som ein dialekt av hindi, som blir snakka i Baghelkhandregionen i dei sentrale delane av India. Det er nært i slekt med avadhi.

## Bakgrunnsstoff
* Ethnologue om bagheli

### Kjelder
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
Dale i Sunnfjord

**Dale** er kommunesenter i Fjaler kommune i Sunnfjord i Vestland fylke. Bygda ligg ved Dalsfjorden, og har . Bygda er kommunesenteret i Fjaler og har dermed kommunehuset med kontor til administrasjonen. I desember 2013 opna Dalsfjordbrua som knyter saman Askvoll kommune og Fjaler kommune.  

## Kultur og industri
I Dale finn ein Klokkargarden, fødestad åt diktaren Jakob Sande, Nordisk Kunstnarsenter på Dalsåsen og designstudioet Ralston & Bau og idéfabrikken Transplant. I tillegg så driv Dale Ungdomsslag Fjaler Kino på frivillig basis. Kinoen held til i ungdomshuset Trudvang som ligg langs fv. 57 mellom Dale sentrum og Dingemoen skule. 

## Utdanning
Dale har vore utdanningssentrum for området i mange år, og i dag finn ein Dingemoen barneskule, Fjaler ungdomsskule og Dale vidaregåande skule i bygda.

## Transport
Frå rutebilstasjonen i Dale sentrum går det fleire bussar mellom anna til Førde og Bergen via Fylkesveg 57 eller snøggbåt.
Bygda ligg 25 min frå Førde lufthamn, Bringeland.

## Dalsfjordsambandet
I desember 2013 opna Dalsfjordbrua for trafikk. Den knyter saman Fjaler kommune med Askvoll kommune. Dalsfjordsambandet består av ny fylkesveg nummer 609 frå Eikenes til Nishammaren i Dale og ny fylkesveg nummer 57 frå Fjaler Sjukeheim til Sætenes. Dalsfjordsambandet inneheld tre nye tunnelar, der to av tunnelane ligg i Askvoll kommune og den siste ligg i Fjaler kommune, og sist men ikkje minst Dalsfjordbrua over Dalsfjorden. Desse tre tunnelane heiter Dalsfjordtunnelen, Ottersteintunnelen og Nishammartunnelen. Nishammartunnelen ligg i Fjaler kommune og er ein av få tunnelar i Noreg med rundkøyring inne i fjellet.

Dalsfjordsambandet erstatta det gamle ferjesambandet Dale-Eikenes mellom Eikenes og Dale ferjekai.

## Folketalsutvikling

## Kjelder

*http://www.dalsfjordbrua.no/
Pengepolitikk

**Pengepolitikk** er økonomisk politikk som har med pengetilbod (pengemengde) og rente å gjera. Som oftast blir denne teken hand om av sentralbanken. 

## Pengepolitikk i Noreg
I Noreg har Noregs bank mandat til å utøve pengepolitikken. Det langsiktige målet for pengepolitikken er ein inflasjon nær 2 %, eit fleksibelt inflasjonsmål.

## Sjå òg
* Finanspolitikk
* Valutapolitikk
Olympus Mons

**Olympus Mons** (**Olympusfjellet**) er den høgaste vulkanen på Mars og det største kjende fjellet i solsystemet. Det er 21 300 meter høgt.
Objekt

**Objekt** er ein grammatisk funksjon, som i prototypiske tilfelle blir brukt til å uttrykke patiens. Dei konkrete syntaktiske eigenskapane til objektet varierer litt frå språk til språk. I kasusspråk av nominativ-akkusativ-typen er objektet det setningsleddet som i lag med verbet dannar ei eining, og som står i akkusativ. I norsk er objektet det leddet som står rett etter det infinitte verbet i setningar med kompleks verbform, som t.d. i *I dag har eg ikkje kjøpt <u>mjølk</u>*.
York

**York** er ein by nord i England. Byen er kjend for å ha mange bevarte historiske byggverk, mellom anna ein nokså fullstendig bymur. Han var hovudstad i vikingkongedømet Jorvik.

Byen ligg på møtepunktet mellom elvane Ouse og Foss. York har tradisjonelt vore hovudbyen i grevskapet Yorkshire. Han er i dag ei sameint styresmakt i det seremonielle grevskapet North Yorkshire.

## Historie
Byen blei grunnlagd som eit romersk fort i år 71. Som *Eboracum* blei det ein viktig militærbase, og to romerske keisarar døydde her: Septimius Severus i 211 og Constantius Chlorus i 306. 

Etter at romarane trekte seg tilbake, blei staden brukt som handelshamn av angelsaksarane, og kalla *Eoforwic*. Men i november 866 blei han teken av ein "stor vikinghær", fortel angelsaksiske krønikeskrivarar. Vikingane gjorde han til hovudstaden i eit stort kongerike kalla Jorvik, og byen blomstra. 

I 954 blei den siste vikingkongen, Eirik Blodøks, utvist frå riket, og det blei innlemma i den nylaga angelsaksiske staten. Men ein kan framleis sjå spor etter dei norrøne innbyggjarane, som i namna på gatene, som gjerne heiter noko med "gate", til dømes *Micklegate* ('Storgata').

## Verdt å sjå
York har fleire gamle bygg, som Clifford Tower, eit forsvarstårn på ein bakketopp, og York Minster, som er den største mellomalderdomkyrkja i England. Saman med bymuren og dei bevarte mellomaldergatene gjer desse byen til eit trekkplaster for turistar. I tillegg har York eit rikt gateliv, som  organiserte turar med spøkjelsesforteljingar og diverse gateunderhaldning.

Det ligg òg mange museum i byen, mellom anna Yorkshire Museum, jarnbanemuséet National Railway Museum, skrekkmuséet York Dungeon, og vikingmuséet Jorvik Viking Centre.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:York|York]]» frå , og «[[:en:York|York]]» frå  den 8. november 2005.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jorvik|Jorvik]]» frå ,  den 8. november 2005.*  

*http://www.york.ac.uk/inst/cms/centre/about.htm 

## Bakgrunnsstoff

*
Solheimsdalen i Førde

**Solheimsdalen** er ei bygd i Sunnfjord kommune, som ligg i Sunnfjord i Vestland. Forfattaren Olaug Nilssen er oppvaksen i bygda.
Finanspolitikk

**Finanspolitikk** er økonomisk politikk som har med offentlege inntekter (f.eks. skatt) og offentlege utgifter å gjera. Med andre ord kan finanspolitikk knytast til statsbudsjettet. 

## Sjå òg
* Pengepolitikk
* Valutapolitikk
TV 2 Zebra

**TV 2 Zebra** (mellom 2004 og 2005 TV 2 Xtra) er ein fjernsynskanal skipa av Telenor Broadcasting og Norsk TV 2. Moderkanalen Norsk TV 2 har ansvaret for den redaksjonelle drifta av kanalen. Kanalen har hovudvekt på sport og underhaldning.

## Profilerte seriar hjå TV 2 Zebra

* Golden Goal
* Man Show
* Splitter pine gal
* Svigerdatter søkes
* Mot i brøstet

## Bakgrunnsstoff
* TV 2 Zebra
Solheimsdalen

**Solheimsdalen**, **Soleimsdalen** eller **Solemsdalen** er eit stadnamn som finst fleire stader i Noreg.

* Solheimsdalen i Førde
* Soleimsdalen på Tustna
Mjøl

**Mjøl** er eit finmale pulver, som oftast laga ved å mala ulike slag korn, men òg med andre plante- og dyredelar som utgangspunkt. Mjøl blir brukt i matlaging og til dyrefôr over heile verda. Som regel inneheld mjøl ei eller anna form for stive.

Den vanlegaste mjøltypen i Noreg og dei fleste vestlege land er kveite. I Asia er rismjøl viktigast, i Afrika blir hirse mykje brukt, og i midtre Amerika er maismjøl hovudtypen.

## Bruk

Ein bruker mjøl til å baka brød og kaker, til å jamna sausar og supper, og til å laga pannekaker, puddingar, pasta, mjølboller og liknande. Mjøl kan òg brukast til andre ting som ikkje har med mat å gjera, til dømes som bindingsmiddel.

## Produksjon

Mjøl blir til ved at ein mel korn eller eit anna materiale mellom to harde flatar, til dømes stein eller stål. Mjølet kan malast i ei mylne eller for hand. Etter malinga kan ein skilja frøkviten frå agnene. Fint mjøl er laga berre av frøkviten, den kvite, stiverike delen me finn inni kornet, medan sammalt mjøl òg inneheld dei fiberrike agnene.
Pulsåre

**Pulsårer** (også kalla *arterier*, frå gresk *aeirein* løfta, via latin *arteria*) er blodårer som leier blod ut frå hjartet. Dei kallast pulsårer av di hjarteslaga får dei til å pulsera. Det er to årer som går ut frå menneskehjartet: lungepulsåra leier oksygenfattig blod frå høgre hjartekammer til lungene, mens livpulsåra eller aorta forsyner kroppen med oksygenrikt blod frå venstre hjartekammer. Heilt i starten av aorta går dei to kranspulsårene av, dei forsyner hjartemuskelen med blod.

## Oppbyggnad
Pulsårene har tre skilde lag med vev:
* (Tunica) intima ligg inst mot blodet. Her er det mest endotel-celler.
* (Tunica) media ligg i midten. Her er det muskel-celler og elastisk vev.
* (Tunica) adventia ligg ytst og kapslar inn det heile, her er det bindevev.

Pulsårene blir mindre etter kvart som dei forgreinar seg og avstanden frå hjartet aukar. Etter kvart går dei over i arterioler som igjen går over i kapillærar.

## Sjå òg
* Lungekretsløpet
* Systemkretsløpet

## Kjelder

* Øyri, A: Norsk medisinsk ordbok.
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Artery|Artery]]» frå ,  den 8. november 2005.*
Meteorolog

Ein **meteorolog** er ein som jobbar med meteorologi, som regel med å varsle vêret. Men mange meteorologar jobbar også med klimaforsking. Ein offentleg annsatt meteorolog som jobbar med vêrvarsling kallar ein i Noreg for **statsmeteorolog**.
Dufourspitze

**Dufourspitze** er det høgaste fjellet i Sveits og det nest høgaste fjellet i Alpane og Vest-Europa etter Mont Blanc. Fjelltoppen er den høgaste i Monte Rosa-massivet, og måler 4634 meter over havet. Frå toppen kan ein sjå Matterhorn. Fjellet ligg på grensa mot Italia og sjølve toppen ligg 160 meter frå grensa. Monte Rosa-massivet er det nest høgaste massivet i Italia. 

Gornerbreen ligg på vestsida av Monte Rosa og flyt nedover mot Zermatt.  I aust tårnar ein 2400 meter høg vegg opp frå landsbyen Macugnaga. 

Fjellet er kalla opp etter den sveitsiske generalen og kartografen Guillaume-Henri Dufour etter at ei topografisk kartlegging av området blei fullført under hans kommando. Fram til 1863 heitte fjellet «Höchste Spitze».

Etter mange forsøk tidleg på 1800-talet på å nå toppen av fjellet, klarte in ein ekspedisjon leia av Charles Hudson å nå toppen 1. august 1855. Hudson døyde ti år seinare under førstestigninga av Matterhorn.

Ruta opp austsida som sidan er blitt den vanlege blei først klatra i 1872 av englendarane Richard og William Pendlebury og Charles Taylor, ført av sveitsaren Ferdinand Imseng, austerrikaren Gabriel Spechtenhauser og italienaren Giovanni Oberto.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dufourspitze|Dufourspitze]]» frå ,  den 9. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

* Dufourspitze på SummitPost.org
* mohonte Rosa med Dufourspitze
Marianne Granheim Trøyflat

**Marianne Granheim Trøyflat** () er ein norsk politikar for Senterpartiet. 

Trøyflat er oppvaksen i Valdres, og har hatt ulike lokallagsverv og fylkesstyreverv i Oppland si avdeling av Senterungdomen. Ho blei leiar i Oslo Senterstud i 2004. Ho vart sentralstyremedlem i Ungdom mot EU i 2006, og vart valkampsekretær for Senterungdomen i 2009.

Trøyflat har også vore journalist i studentavisa *Universitas* ved Universitetet i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
* Intervju med Trøyflat i Universitas.
* Senterungdommen: Valkampsekretæren på plass.
Vindenergi

**Vindenergi** eller **vindkraft** er ei nemning på energi som finst i vind. Vindenergi har tradisjonelt vorte utnytta til drift av vindmøller og seglbåtar. Mot slutten av 1900-talet vart vindenergi teke i bruk i for å generera elektrisk energi, ved hjelp av vindturbinar. Vindenergi vert gjerne sett på som ei fornybar energikjelde. I Danmark ligg den største vindturbinparken i verda.

Den kinetiske energien til vinden kan hentast ut frå luftstraumen gjennom vindturbinar eller segl for å danne mekanisk eller elektrisk effekt.

### Sjå òg
* Vindkraftverk

## Bakgrunnsstoff
Kjernekraft

**Kjernekraft** kan vise til: 

* Sterk kjernekraft, som held nukleona saman i atomkjernar. 
* Svak kjernekraft, ansvarleg for radioaktiv nedbryting. 
* Ofte brukt som synonym for kjernenergi.
Inga

**Inga** er eit norsk kvinnenamn. Det er opphavleg ei kortform av kvinnenamn som byrjar på Ing, som Ingebjørg, Ingegjerd eller Ingvild. Inga har namnedag den 17. desember.

Namnet var svært populært i 1880-åra, men er blitt stadig mindre brukt sidan den tid. I Noreg er det 2&nbsp;920 kvinner som heiter Inga (SSB 2012).

## Kjender namneberarar
* Inga frå Varteig, mor til Håkon Håkonsson
* Inga-Lill Røsberg (f. 1957), norsk teikneserieskapar kjend som InkaLill
* Inga Bostad (f. 1963), norsk filosof og forfattar
* Inga Marte Thorkildsen (f. 1976), norsk politikar (SV)

## Bakgrunnsstoff
Hieroglyf

**Hieroglyfar** er eit skriftspråk som blei bruka i Egypt. Hieroglyfane består av både fonogram og ideogram som blir bruka om kvarandre.

## Historie og utvikling
Hieroglyfane oppstod for omkring 5000 år sidan. Dei blei berre brukt av farao og hans høgaste prestar i Egypt på den tida. Dei fyrste hieroglyfane var kantete og eigna seg til å bli meisla inn i stein. Etter kvart som papyrus blei oppfunne blei hieroglyfane enklare og meir allmenngjorte. Dette resulterte i dei to skrifttypane hieratisk og demotisk. Dei ulike skrifttypane blei bruka til ulike formål og avløyste ikkje kvarandre.

## Tyding

Hieroglyfane var lenge umoglege å tyde for moderne vitskapsmenn. Gjennombrotet i tydinga kom med Rosettasteinen, som blei funnen under Napoleon Bonaparte sitt felttog i Egypt i 1799. I 1822 blei steinen dechiffrert, av franskmannen Jean-François Champollion, og det blei mogleg å lese hieroglyfar frå oldtidas Egypt

## Bakgrunnsstoff
* Jacq, C., *Le petit Champollion illustré*, Robert Laffont S.A., 1994.
Abrahamittiske religionar

**Abrahamittiske religionar** er ei samlenemning brukt innan samanliknande religion om monoteistiske religionar som skriv seg tilbake til patriarken Abraham. Dei tradisjonelle abrahamittiske religionane er jødedommen, kristendommen og islam. I tillegg blir nokre gonger bahai, drusismen, mandeismen, rastafarirørsla og sikhismen rekna som abrahamittiske religionar i og med opphavet sitt i ein eller fleire av dei tre abrahamittiske kjernereligionane.

Det finst ingen fastsett definisjon på omgrepet, og nokre medlemmer av dei ulike religionane kan føla seg støtte av at ein prøver å plassera dei innan ein slik religiøs tradisjon. Andre ønskjer derimot å framheva slektskapen mellom religionane.

Felles for dei abrahamittiske religionane er likevel at dei tek meir eller mindre utgangspunkt i jødedommen slik han blei praktisert i Israel og Judea ved byrjinga av det første tusenåret før vår tidsrekning. Dei har òg til felles at dei ser på patriarken Abraham som ein andeleg eller kjødeleg stamfar.

## Kjelder
* :en:Abrahamic religion
Eidstod

**Eidstod** er sentrum i Vrådal i Kviteseid kommune i Telemark fylke. Staden ligg ved nordenden av innsjøen Nisser.

## Sjå òg
* Tettstader i Telemark

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Telemark»
Kommensalisme

**Kommensalisme** er ei form for biologisk samliv der den eine parten dreg fordel av samlivet, medan det for den andre verken har positiv eller negativ tyding. Ordet kjem av latin *com mensa* som tyder «delar eit bord», og vart først brukt for å skildra måten mange dyr nyttegjer seg av andre dyrs matoverskot, t.d. åtseletarar som ventar til predatoren er ferdig med byttet sitt før dei forsyner seg.

## Ulike slag kommensalisme

### Transport
Mange organismar festar seg til andre organismar for å koma seg frå ein stad til ein annan. Denne forma for kommensalisme omfattar helst leddyr, t.d. midd på insekt, bokskorpionar på pattedyr og tusenbein på fugl, men han er òg kjend frå virveldyr som sugefisk (familie *Echenidae*). 

Dyr som vert funne på andre organismar utan at dei gjer skade, vert kalla *foretiske dyr*.

### Husly
Når ein organisme lever i ein annan organisme utan å skada denne kallar me han *inkvilin*. Døme på dette kan vera epifyttiske eller epizooiske plantar eller fuglar som lever i hol i tre.

### Metabiose
Ein indirekte form for kommensalisme vert kalla metabiose. Desse høva fortel om når ein organisme nyttar eit produkt av ein annan organisme etter at denne har døydd. Eit godt døme på dette er eremittkrepsen, som lever i skal frå daude sniglar.

## Kritikk av omgrepet
Nokre biologar meiner at tette tilhøve mellom to organismar naudvendigvis må ha ein positiv eller negativ verknad på begge partar, og at tilhøve som vert rekna som kommensale anten er mutualistiske eller parasittiske på ein måte som enno ikkje er oppdaga. Til dømes er epifyttar «næringspiratar» som kan ta til seg store mengder minerale næringsstoff som elles ville gått til vertsplanten. Store tal på epifyttar kan òg føra til at greiner brekk av, eller dei kan skugga for vertsplanten og såleis redusera fotosyntesen til denne. På same måte kan foretiske midd på flygande insekt gjera det vanskelegare for verten å fly, både på grunn av auke både i vekt og luftmotstand.

## Sjå òg
* symbiose
* mutualisme
* parasittisme
Telemarkskanalen

**Telemarkskanalen** er ein kanal i Telemark som hovudsakleg blei bygd for transport av varer og passasjerer, tømmerfløting og for å hindre flaum. Då han stod ferdig blei kanalen omtala som «det åttande underverket.» 

Telemarkskanalen er sett saman av to opphavlege kanalar. «Norsjø-Skienskanalen», med slusene i Skien og ved Løveid vart bygd i tida 1854–1861 og er den eldste av dei to kanalane. Den andre opphavlege kanalen, «Bandak-Nordsjøkanalane», vart opna i 1892. 

Telemarkskanalen har 18 slusekammer, er 105&nbsp;kilometer lang og har ein høgdeskilnad på 72&nbsp;meter. Det største sluseanlegget er Vrangfoss som har fem slusekammer og ei løftehøgd på 23&nbsp;m. Passasjerbåtane MS «Henrik Ibsen» og MS «Victoria» går i turisttrafikk frå Skien til Dalen i Tokke kommune. «Victoria» har trafikkert Telemarkskanalen sidan 1870.

Etter at «Norsjø-Skienskanalen» opna vart det sett i gang båtbygging ovanfor slusene.

## Båtar
Dei første båtane som trafikkerte vatna var hjulpdamparar. Men desse var for breie til å trafikkere dei nye kanalane.

### Hjulbåtar
* DS «Statsraad Stang», 1852 - 1871
* DS «St. Olaf», 1852 - før 1890

### Passasjerbåtar
Båtar som har seigla på Telemarkskanalen er:
* DS «Amtmand Aall», 1862 - 1882
* DS «Nordsjø», 1866 -
* DS «Løveid», 1870 - 1940
* DS «Victoria», 1882 -
* DS «Inland», 1882-1956
* DS «Telemarken», 1876 - før 1961
* DS «Bratsberg», 1884 - 1908
* DS «Henrik Ibsen», 1907 - 1917
* DS «Aasmund Vinje», 1906 - 1920
* MS «Henrik Ibsen», 1992 -

## Små lokalbåtar
* DS «Hitterdal», 
* DS «Sirius», 
* DS «Sverre», 
* DS «Sand», 

### Lastebåtar
* DS «Dyre Vaa», 1903 - 1968
* DS «Notodden», 1908 - 1925
* DS «SterkeNils», 1913 - 1923

### Slepebåtar
* Træk
* Elvprinsen
* Ulefos
* Rusla
* Gamle Stærk
* Nye Stærk

### Sluseoversyn

**Maksimumsmål for trafikk i Telemarkskanalen:**

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Telemarkskanalen|Telemarkskanalen]]» frå ,  den 9. november 2005.*  

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* http://www.telemarkskanalen.no
* Slusegløtt, nr. 1, 2011
Sondre Norheim

**Sondre Norheim** () var ein norsk-amerikansk skiløpar som var viktig i utviklinga av moderne skisport. 

Norheim var fødd og voks opp i Morgedal i Kviteseid i Telemark, der han både blei ein meister i å stå utfor og laga betre skiutstyr, som bindingar og ski som var smalast på midten. Dette letta svinging. På den tid var imidlertid desse kjende frå andre delar av landet. Han vann i ein alder av 42 år den første skikonkurransen i Christiania i 1868 der det var deltakarar frå heile Austlandet. I dette rennet slo han den inntil då den mest kjente skiløparen, fjorårsvinnaren Elling Bekken frå Soknedalen på Ringerike. Han fekk etter kvart eit internasjonalt ry som gjorde at ord som «ski» og «slalåm» spreidde seg over heile verda.

Sondre emigrerte til Minnesota i USA med familien i 1884, og levde siste delen av livet sitt på farmen sin nær Denbigh i McHenry County i Nord-Dakota.

Sjølv om han ikkje kunne stå utfor slik han var van med på den flate prærien, skal han alltid ha hatt eit par ski ståande utanfor husdøra.

For å heidre Sondre er det reist 2 statuar av han i bronse, ei i Minot, Nord-Dakota og ei i Morgedal. Statuane er identiske og kunstaren er Knut Skinnarland.

## Plasseringar i renna i Christiania
* 1868 nr 1
* 1870 oppvisingsrenn
* 1871 nr 2
* 1875 nr 16

## Kjelder
* Kjell Haarstad, Skisportens oppkomst i Norge, Tapir, 1993, ISBN 82-519-1157-5

## Bakgrunnsstoff
* Sondre Norheim på Vest-Telemark museum
Junta

**Junta** kjem av latin og tyder 'samankomst' eller 'gruppering'. **Junta** kan tyde ulike ting:

* Militærjunta, militært styre av eit land, ofte i eit militærdiktatur.
* I Spania var namnet nytta av lokale administratorar under den iberiske krigen, og tyda eit patriotisk alternativ til den offisielle administrasjonen som var styrt av dei franske innvasjonsstyrkane.
* I det spansktalande Amerika var den kreolske juntaen formelt sett lojal til Ferdinand VII av Spania. På grunn av det lokale maktvakuum, ville dei ofte opptre fritt og legge grunnlaget for eit sjølvstendig Spansk-Amerika.
* West End Games har laga eit brettspel med namn Junta.
Doktrine

**Doktrine** kjem av det latinske ordet *doctrina* og er ein vitskap eller eit trusystem sine *læresetningar*, *[[instruksjon]]ar*, *lærde [[prinsipp]]* eller *[[standpunkt]]*, som definerer eit sant heile i følgje ein eller fleire forfattarar.

Den greske analogi for ei doktrine er katekismus.

I moderne språk nyttar ein ordet *[[politiske doktriner]]* om prinsipielle (utanriks)politiske standpunkt.
Quito

**Quito** er hovudstaden i Ecuador, hovudstaden i Pichinchaprovinsen og er nest største byen i landet etter Guayaquil. I 2004 hadde byen om lag 1,84 millionar innbyggjarar. 

## Historie

Det finst arkeologiske prov på busetnad i Quito meir enn 10&nbsp;000 år attende, men berre historia for dei siste 500 åra er godt kjend. Quitufolket skal ha vore eit fredfullt folk som gav namn til byen. På 1000-talet gjekk dei inn i allianse med ein folkestamme frå kysten. På 1400-talet blei kongedømet Quitu oppretta som ein konføderasjon mellom carasfolket i nord og puruhasfolket i sør med senter kor dagens Quito ligg. Ein langvarig strid mot inkariket skulle no følgje, men først seinka cañarifolket i Sør-Ecuador inkaekspansjonen med nokre år. Etter at cañari fall gjorde folket i kongedømet Quito hard motstand i kampane om Quito. Kampen om Quitoområdet starta i regjeringstida til Túpac Yupanqui (1471–1493). Quito fall for inkahæren i 1495 under Huayna Capac og generalen hans, dermed vart området ein del av Tawantinsuyu. Somme nemner Quito som ein nordre hovudstad i inkariket for ein kort periode. Huayna Capac gifta seg med ei prinsesse frå Quito, busette seg der for å sikre området. 

Inka Atahualpa hadde makta i byen då Francisco Pizarro kom til Peru i 1532 og general Rumiñahui vart den som skulle forsvare byen mot den spanske conquistadoren Sebastián de Belalcázar i 1534. Rumiñahui evakuerte byen og sette han i brann før spanjolane kom fram og kunne gå inn i byen. Rumiñahui vart seinare fanga og drepen, og Belalcázar skipa ein «ny» by med det fulle namnet «Muy Noble y Muy Leal ciudad de San Francisco de Quito». 

:*Sjå òg [[inkarikets fall]]*.

## Geografi

Quito ligg i nordre del av landet, ca 22 kilometer sør for ekvator i ei høgd på 2850 moh. Han er derfor den tredje høgastliggande hovudstad i verda etter Lhasa i Tibet på 3650 moh. og La Paz i Bolivia på 3600 moh. Ingen annan hovudstad enn Quito kan vise til eit slikt utval av delvis aktive vulkanar rett i omkrinsen. Frå byen kan ein sjå Cotopaxi (5897 moh.), Cayambe (5790 moh.), Antisana (5705 moh.) og Illiniza (5263 moh.). Og ikkje minst den aktive vulkanen Pichincha (4897 moh.) som er næraste nabo til byen og har gjeve namn til provinsen.

## Kjelder

* Artikkel om San Francisco-katedralen hos statsuniversitetet i Florida
* Quito

## Bakgrunnsstoff
Glasnost

**Glasnost** (russisk *гла́сность*, 'openheit') var ei politisk reform innført av Gorbatsjov i Sovjetunionen i  1985. Reforma innebar fridom for innbyggjarane til å uttrykkje meiningane sine og for journalistar å i større grad utøve yrket sitt (sjå undersøkjande journalistikk), mv.

Glasnost er rekna som eit viktig demokratisk steg i Russland. 

Tidsskriftet *[[Gateavisa]]* tok namnet *Glasnost* ein periode medan politikken stod på. 

## Sjå òg
* perestrojka
Gurduara Sri Guru Nanak Dev Ji

**Gurduara Sri Guru Nanak Dev Ji** er ein gurdvara som ligg på Alna i Oslo. Dette er den eine av to gurdvaraer tilknytt sikhsamfunnet i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
* Den offisielle nettstaden åt Gurduara Sri Guru Nanak Dev Ji i Oslo
Tai-kadaispråk

**Tai-kadai**, også kalla **kadai** og **kradai**, er ein språkfamilie som omfattar språk i Søraustasia og det sørlege Kina, mellom anna thai og laotisk. Desse språka var tidlegare sett på som ein del av den sino-tibetanske språkfamilien, men blir i dag sett på som ein uavhengig familie.

Den rike variasjonen av tai-kadaispråk i søraustlege Kina gjer at ein meiner det kan vera opphavsstaden til språkfamilien.

## Edmonson og Solnit si inndeling

Det er framleis ikkje konsensus om inndelinga av desse språka. Her er eit framlegg frå Edmonson og Solnit. Ethnologue har ei alternativ inndeling.

* hlaispråka 
** jiamao (Hainan) 
** hlai (Hainan) 
* geyanspråka 
** yerong (Fastlandskina) 
** gelao (Vietnam) 
** lachi (Vietnam) 
** vit lachi (Vietnam) 
** buyang (Fastlandskina) 
** cun (Hainan) 
** en (Vietnam)
** qabiao (Vietnam)
** laqua (Vietnam) 
** laha (Vietnam) 
* kam-taispråka 
** be-taispråka
*** be (Hainan) 
*** taispråka
*** saek (Laos)
** lakkia-kam-suispråka 
*** lakkia-biaospråka (Fastlandskina) 
**** lakkia 
**** biao 
*** kam-suispråka (Fastlandskina) 
**** ai-ai-cham 
**** cao miao 
**** nordlig dong 
**** sørleg dong 
**** kang 
**** mak 
**** mulam 
**** maonan 
**** sui 
**** t'en

## Litteratur
* Edmondson, J.A. og D.B. Solnit (red.): *Comparative Kadai: the Tai branch*. Dallas: Summer Institute of Linguistics and the University of Texas at Arlington, 1997.
* Roger Blench (engelskspråklig PDF)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tai-Kadai languages|Tai-Kadai languages]]» frå ,  den 10. november 2005.*
Nellikfamilien

**Nellikfamilien** (Caryophyllaceae) er ein plantefamilie i ordenen Caryophyllales. Han er ein stor familie som inneheld rundt 2&nbsp;000 artar fordelt på 88 slekter. Mange hage- og snittblomar kjem frå denne familien, som mellom anna inneheld nellik, arve og stjerneblom.

Dei fleste artane i nellikfamilien er eitt- eller fleirårige urter som visnar ned kvart år. Nokre frå artar er buskaktige med ein hard rhizom. Plantane er kjenneteikna av motsette blad som er heilranda, til tider stipla. Dei har som oftast tokjønna blomar som sit ytst i ein kvast. Blomane har som oftast fem kronblad, men av og til berre fire. Dei er vanlegvis raude, rosa eller kvite.

## Kjende slekter
* *[[Agrostemma]]*
* *[[Planteslekta Arenaria|Arenaria]]*
* Arvar (*Cerastium*)
* Nellik (*Dianthus*)
* *[[Gypsophila]]*
* *[[Sagina]]*
* Knavel (*Scleranthus*)
* *[[Lychnis]]*
* Smelle (*Silene*)
* Bendel (*Spergula* og *Spergularia*)
* Stjerneblom (*Stellaria*)

## Kjelder
* miljølære.no

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nellikfamilien|Nellikfamilien]]» frå , og «[[:en:Caryophyllaceae|Caryophyllaceae]]» frå  den 10. november 2005.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Nejlikväxter|Nejlikväxter]]» frå ,  den 22. april 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Fahrenheit

**Fahrenheit** er ein temperaturskala som har namnet sitt etter den tyske fysikaren Gabriel Fahrenheit (1686–1736), som kom med framlegg om skalaen i 1724.

I denne skalaen er frysepunktet for vatn 32 grader (dette skriv ein slik: «32 °F») og kokepunktet 212 grader Fahrenheit. Dermed vert det 180 grader mellom koke- og smeltepunktet for vatn. Altså er ei grad Fahrenheit 5/9 av ein kelvin (ei grad kelvin tilsvarar ei grad Celsius.), og -40 grader Fahrenheit er lik minus -40 grader Celsius.

## Bruk

Innan den engelsktalande verda var fahrenheitskalaen den mest brukte måten å måla temperatur på innan meteorologi, industri og medisin fram til 1960-talet. Mot slutten av tiåret og på 1970-talet vart Celsius (på engelsk òg kjent som *centigrade*) gradvis innført som del av ei standardisering mot det metriske systemet. Trass i dette er Fahrenheit framleis eininga i dagleg bruk til ikkje-vitskaplege føremål.

Tilhengarar av systemet meiner dette er fordi skalaen er lett å forstå og bruka. Dei mindre einingane (5/9 av ei Celsius-grad) gjer at ein sjeldan treng dela dei opp og i staden kan bruka heile tal. I folkemedisinen er det lett å hugsa at ein feber på over 100 Fahrenheit treng medisinsk tilsyn. I tillegg er lufttemperaturen i dei delane av verda der folk bur som regel mellom 0&nbsp;°F og 100&nbsp;°F som er lett å dela inn i band på 10 grader. På den andre sida er det òg lett for dei som er vane til det å forhalda seg til Celsius-skalaen på same måten.

## Anna
Antenningspunktet til papir er 451&nbsp;°F (233&nbsp;°C). Det er dette tittelen på boka av den amerikanske forfattaren Ray Bradbury, *[[Fahrenheit 451]]* kjem frå.

## Sjå òg
* Celsius
* Kelvin
* Formlar for temperaturomrekning

## Bakgrunnsstoff
* Forklaring av Fahrenheit på The Straight Dope (engelsk)
Kolenergi

**Kolenergi** er ei nemning på energi kjemisk bunden energi i kol. Kol har ofte vorte nytta som energikjelde ved å verta brend direkte. Kol kan til dømes nyttast til å driva ein dampmaskin, som i eit damplokomotiv. Kol vert mange stader nytta til å generera elektrisk energi.
Kolkraftverk

**Kolkraftverk** er eit nemning på eit kraftverk som omformar den kjemisk bundne energien i kol til elektrisk energi. Kol vert nytta som brennstoff for å generere vassdamp, som vert nytta for å drive gassturbinar, som i sin tur driv elektriske generatorar. 

## Sjå òg
* Brennstoff
* Dampkraftverk

## Bakgrunnsstoff
* http://www.energieinfo.de/eglossar/node96.html
* http://www.der-gruene-faden.de/text/text1272.html
Vindkraftverk

**Vindkraftverk** er eit kraftverk som kan omforma dynamisk vindenergi til elektrisk energi. I praksis skjer dette ved at ein vindturbin driv ein elektrisk generator. Eit vindkraftverk vil ofte verta utgjort av fleire vindturbinar plassert i ein vindturbinpark. Eit av dei størte vindkraftverka i Noreg er Smøla vindpark. 

Vindturbinane er vanlegvis knytte til det nasjonale energinettet. Vindkraft og vasskraft er komplementære energiformer, ved at vasskrafta kan representere grunnlasta som vert auka og redusert alt etter kor mykje det bles. Det bles mest om vinteren og saman med eit godt utbygd nett og dei gode reguleringsmuligheitene i vassmagasina er den uregulerte vindkrafta godt eigna i det norske energisystemet.

Vindturbinar vert normalt plasserte på land, men fleire land, spesielt i Europa, installerer turbinar til havs der dei står på grunne farvatn. Horns Rev i Danmark er ein slik stad. Det finst planar om offshore vindkraftverk fleire stader langs kysten. Men havdjupna utanfor Norskekysten gjer at botnfast vindkraft ofte er uaktuelt. Statoil har laga ein fullskala flytande vindturbin kalla HyWind. HyWind har sidan 2009 operert og levert gode driftsresultat utanfor Karmøy. Sway er eit anna selskap som også har installert ein nedskalert flytande turbin utanfor Bergen.

Vindkraft framstår som ein av fleire alternative kjelder til elektrisitet produsert ved hjelp av fossile brennstoff. Noreg har eit monaleg utbyggingspotensial og blant Europa sine beste vindressursar. Vindkraft er i dag avhengig av økonomisk støtte for å vere økonomisk lønsam for eigar av verket. Støtta vert gitt ved at alle produsentar av ny fornybar elektrisk energi vert tildelt elsertifikat som forbrukar er pålagt å kjøpe.Det betyr at alle fornybare energiformer (sol, vind, bio, vatn og andre) som leverer elkraft får lik støtte. Dette gjer at dei billegaste og mest eigna fornybare energiformene blir bygde ut. Elsertifikatmarknaden har eksistert i Sverige sidan 2003 og Noreg blei ein del av systemet i 2012. Noreg og Sverige har eit felles mål om å bygge 26,4 TWh innan 2021. Landa finansierer halvparten kvar og begge land sine myndigheiter trur halvparten vil bli bygd i kvart land. Av dei 13,2 TWh vil truleg vindkraft og vasskraft, hovudsakleg småkraft, levere 6-7 TWh kvar innan 2021. Dette betyr i praksis rundt 1000 kommersielle vindturbinar på 2-3 MW.

På global basis var det ved utgangen av 2011 ein installert elektrisk effekt på 240 000 MW vindkraft.

## Miljømessige fylgjer
Eit viktig argument for å byggja vindkraftverk på land har vore at dei er miljøvenlege, men etter at dei kom i drift har dei vorte kritisert for å skada naturen, mellom anna har ørn kollidert med vengene til vindturbinane, og vindturbinparkane ruvar i terrenget. I tillegg kjem det støy frå turbinane når dei er i drift, som kan påverke helsa til lokalbefolkning og dyrelivet.

## Sjå også
*Liste over vindkraftverk i Noreg

## Referansar
Det amerikanske flagget

**Det USA-amerikanske flagget** har 13 vassrette striper, sju raude og seks kvite, og på eit blått felt øvst ved stonga kvite, femtagga stjerner. Kvar stjerne i flagget representerer ein delstat i USA, medan kvar stripe representerer Dei tretten koloniane.

Flagget vart vedteke av Kongressen i 1777. I tida 1795–1818 hadde det 15 vassrette striper. Dei to nye stripene symboliserte dei to nye statane Vermont og Kentucky, som vart tekne inn i unionen i høvesvis 1791 og 1792. I 1818, då unionen bestod av 20 statar, vedtok Kongressen at ein skulle gå attende til dei opphavlege 13 stripene i flagget. Populært blir flagget kalla «Stars and Stripes», «Old Glory» eller «the Star-Spangled Banner». 

## Kjelder
*
Gassenergi

**Gassenergi** er ei nemning på den energien som er kjemisk bunder i ulike gassar. Naturgass kan verta nytta til å generera elektrisk energi].
Gasskraftverk

**Gasskraftverk** er eit kraftverk for omforming den kjemisk bundne energien i gass til elektrisk energi. Gassblandingar som til dømes naturgass vert nytta som drivstoff for ein gassturbin, som er kopla til ein elektrisk generator. 

Overskotsvarme frå gassturbinen blir ofte brukt til å laga damp, som igjen driv ein eller fleire dampturbinar. Desse dampturbinane er også kopla til ein generator. Naturkrafts gasskraftverk på Kårstø er eit slikt kombikraftverk, og det er også Statkrafts kraftverk i Knapsack og Herdecke i Tyskland.
Bølgjekraftverk

**Bølgjekraftverk** er ei nemning på eit kraftverk som omformar den dynamisk energien (rørsleenergien) i bølgjer i vatn (vanlegvis i havvatn) til elektrisk energi. Det finst fleire ulike måtar å konstruera bølgjekraftverk på. 

Bølgjekraftverk har ikkje vorte teke i bruk i stor skala, men det har vore gjort forsøk med ulike oppsett. Mellom anna har slike forsøk vore gjort på kysten av Noreg og Danmark. 

## Bakgrunnsstoff
Kinshasa

**Kinshasa** (tidlegare *Leopoldville*) er hovudstaden og den største byen i Den demokratiske republikken Kongo. Byen ligg på den sørlege breidda av elva Kongo. Kinshasa ligg rett ovanfor Brazzaville, hovudstaden i Republikken Kongo, som ligg på den nordlege breidda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Envisat

**ENVISAT** er ein europeisk avansert jordobservasjonssatellitt kontrollert av den europeiske romfartsorganisasjonen ESA. Satellitten vart send opp med ein Ariane 5 rakett i mars 2002 i polar solsynkron bane. Oppgåvene til ENVISAT spenner vidt, frå overvaking av vind, bylgjenivå og fargen på havet til måling av ozon og andre gassar i atmosfæren rundt jorda til kartlegging av naturresursar på land og målingar av is både på land og i polområda.

ENVISAT går i solsynkron polar bane, det vil seie at at satellitten passerer over eit punkt på jorda til same lokale tid heile året. Satellitten går i bane 800 km over jordoverflata, og omløpstida er 101 minutt med 35 dagars kretsløpssyklus. Det vil seie at satellitten passerer det same punktet på jordet med 35 dagars interval. Bana har ein inklinasjon på 98 grader, planlagt operasjonstid er 5 år. 

ENVISAT har med seg ti ulike instrument som kvar for seg, eller i kombinasjon kan gjere målingar av jordatmosfæren, havet og landjorda. 
ESA mista kontakt med satellitten den 8. april 2012. Ein månad seinare annonserte ESA formelt at Envisat var død.

## Referansar
Tuvinsk

**Tuvinsk** (kyrillisk тыва дыл, *tyva dyl* eller *tıva dıl*) er eit nordtyrkisk språk som vert snakka av omkring 253 700 tuvinarar i Russland (ved folketeljinga i 2010), hovudsakleg i republikken Tuva i sør i sentrale Sibir dessutan av om lag 27 000 i Mongolia og Kina. Språket har lånt eit stort antal røter frå mongolsk og eit fåtal ord frå russisk. 

Tuvinsk kan delast inn i fleire dialekter, og skilnadane på dei er relativt store. Blant desse kan ein nemne tozja, vestleg tuva, erzin, kungurtuch med fleire.

## Ortografi
Språket sitt fyrste skriftsystem, ein variant av det latinske alfabetet med nokre spesialteikn for å spegle tuvinsk sin lyd, vart oppfunne av den tuvinske buddhistmunken Mongusj Lopsan-Tjimit i byrjinga på 1930-talet. Det latinska alfabetet vart i 1941 erstatta med ein variant av det kyrilliske alfabetet som utover det russiske kyrilliske alfabetet inneheld bokstavane Ңң ('ng'; [ŋ]), Өө ('ö'; [ø]) og Үү ('ü'; [y]). Etter Sovjetunionen sitt fall har det vakse opp ei viss interesse for å igjeninnføre det latinske alfabetet.

## Fotnotar
Altaiske språk

**Altaiske språk** er ei gruppe av språkfamiliar med språk som hovudsakleg har talarar i Sentral-Asia og det fjerne Austen. Eksistensen av ein språkfamilie *altaisk* er omstridd. Det er fleire ulike teoriar om altaisk:

# Altaisk er ikkje ein språkfamilie. Det at mongolske, tungusiske og tyrkiske språk liknar på kvarandre kjem av at dei har eksistert side om side.
# Altaisk er ein språkfamilie som består av dei mongolsk, tungusiske og tyrkiske språkfamiliane
# Altaisk er del av ein større språkfamilie
## Denne familien omfattar altaisk og uralsk
## Denne familien omfattar altaisk, koreansk og kanskje også japansk
## Denne familien omfattar altaisk, uralsk, koreansk, japansk, indo-europeisk, dravidisk, kaukasisk, sumerisk, afro-asiatisk og eskimo-aleutisk, og er altså ein del av ein stor, nostratisk språkfamilie.

På 1800-talet føreslo nokre lingvistar at dei altaiske språka skulle høyre saman med dei uralske språka (med blant anna finsk) som dei «ural-altaiske språka», men den teorien er avvist av seinare og meir grundig lingvistisk forsking.Det einaste som ikkje er omstridd er at mongolske, tungusiske og tyrkiske språk kvar for seg dannar tre genetiske språkfamiliar. 

Dei som stør den første hypotesen peiker på at argumenta mot ural-altaisk også kan brukast som argument mot altaisk. Likevel finst det såpass mange leksikalske og særleg grammatiske fellestrekk mellom dei tre språkgreinene i den altaiske familien, at dette synet har mest støtte.

Lingvistar som Ramstedt og Poppe vil ta koreansk med i same språkfamilie.

Den nostratiske språkfamilien har lita støtte ut over ei lita gruppe av typologar. Dei viktigaste av dei er Joseph Greenberg, Merrit Ruhlen og Bernhard Comrie.

## Litteratur

* Miller, Roy andrew 1961: *Japanese and the other Altaic Languages.* Chicago.
* Poppe, Nicholas 1955: *Introduction to Mongolian Comparative Studies.* Helsinki.
* Poppe, Nicholas 1960: *Vergleichende Grammatik der altaischen Sprachen.* Wiesbaden.
* Ramstedt, G.J. 1952-57: Einführung in die altaische Sprachwissenschaft I-II''. Helsinki.
Messing

**Messing** er ei legering med kopar og sink som hovudelement. Messing inneheld vanlegvis 10-40 % sink. Legeringa kan òg ha andre tilsatsmateriale, som tinn, aluminium, jern og bly. Messing er eit slitesterkt materiale med gyllen overflate og vert mykje brukt til dekorative føremål.

Metallet er òg eit viktig material for messingblåseinstrument.

## Tettleik
Den vanlege legeringa CuZn37 har ein massetettleik på om lag 8&nbsp;400 kg/m3.

## Bakgrunnsstoff
Ida M. Tarbell

**Ida Minerva Tarbell** () var ein forfattar og journalist frå USA. Som journalist vart ho kjend som ei av dei leiande «muckrakers» (møkkagravarane). 

Ho vart kjend for sin undersøkjande journalistikk knytt til oljeselskapet Standard Oil Company. Ho skreiv ein artikkelserie i 19 delar frå november 1902 og fram til oktober 1904. Artiklane vart samla og publisert som *[[The History of the Standard Oil Company]]* i 1904. Artikkelserien var viktig i prosessen fram mot oppsplittinga av Standard Oil i 1911. Standard Oil vart mellom anna skulda for kartellverksemd. 

Andre bokutgjevingar *Life of Abraham Lincoln* (1900), *The Business of Being a Woman* (1912), *The Ways of Women* (1915), biografiar om Elbert H. Gary (1925) og Owen D. Young (1932), *The Nationalizing of Business, 1878&ndash;1898* (1936), og sjølvbiografien, *All in the Day's Work* (1939).

Ho døydde av lungebetennelse i 1944, 86 år gamal.

## Sjå òg
* Standard Oil Company
* South Improvement Company
* Henry H. Rogers

## Bakgrunnsstoff
* Harvard University Library Open Collections Program. Women Working, 1870-1930, Ida Tarbell (1857&ndash;1944). Fulltekstdatabase for verka til Ida Tarbell.
* The Ida Tarbell Home Page 
* American Experience: The Rockefellers
* National Women's Hall of Fame - Ida Tarbell
* The History of the Standard Oil Company av Ida Tarbell
Pixies

**Pixies** er eit amerikansk band innanfor sjangeren alternativ rock. Bandet blei starta i 1986 av Charles Michael Kitridge Thompson IV (òg kjend som Black Francis og Frank Black) og Joseph Alberto Santiago. Dei fekk med seg Kim Deal og David Lovering. Gruppa gav ut fire album, ein EP og tolv singlar. Pixies blei oppløyst i 1992, men kom saman igjen i 2004.

## Medlemmer
* Charles Thompson - vokal, rytmegitar
* Joey Santiago - sologitar
* Kim Deal - bass, vokal
* David Lovering - trommer, vokal

## Diskografi

### Album
* *Surfer Rosa* (1988)
* *Doolittle* (1989)
* *Bossanova* (1990)
* *Trompe Le Monde* (1991)

### EP-ar
* *Come on pilgrim* (1987)

### Samlingar
* *Death to the Pixies: 1987 - 1991* (1997)
* *Pixies at the BBC* (1998)
* *Complete B-sides* (2001)
* *Pixies* (2002)
* *Wave of mutilation: Best of* (2004)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Olympe de Gouges

**Olympe de Gouges** () var ein fransk skribent og journalist. I kvinnerettsfråsegna hennar frå 1791 krev ho dei same rettane for kvinner som mennene kravde for seg sjølve. Ho vart halshoggen med giljotinen i 1793 for dei revolusjonære ideane sine.

## Kjelder
* Olivier Blanc: *Olympe de Gouges*. Paris. Syros. 1981 (French)
* Salomé Kestenholz: *Die Gleichheit vor dem Schafott: Portraits französischer Revolutionärinnen*. Luchterhand. Darmstadt. 1988.

## Bakgrunnsstoff
* Lengre artikkel om Gouges  (engelsk)
* Utdrag frå kvinnerettsfråsegna
Moksja

**Moksja** (russisk Мо́кша) er ei elv i Penza oblast, republikken Mordovia og Rjazan oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå høgre. Elva er 656 km lang og har eit nedslagsfelt på .

Moksja spring ut på 240&nbsp;moh. i dei nordvestlege delane av Volgaplatået, rundt 35&nbsp;km vest for byen Penza, ved . Ho renn så nord-nordvestover gjennom åslandskapet på Volgaplatået. I den nedre delen ho over Oka-Don-sletta, og munnar til slutt ut i Oka på 79&nbsp;moh., 30&nbsp;km søraust for Kasimov, ved . Ved munningen er elva rundt 100&nbsp;meter brei og tre meter djup, med ein straumstyrke på 0,2&nbsp;m/s.

Moksja frys til i månadsskiftet november/desember og er isdekt til i april. Middelvassføringa målt 72&nbsp;km overfor munningen er 95&nbsp;m³/s (minimum om vinteren 8,5&nbsp;m³/s, maksimum under vårløysinga i april 2360&nbsp;m³/s). I dei nedre delane er vårflaumen størst i mai. 

Dei største sideelvene er Isa, Sivin, Satis og Jermisj frå høgre, Atmis, Vad og Tsna frå venstre. Sistnemnde er lengre enn Moksja, og dermed den største sideelva med god margin.

Av byar langs Moksja finn ein Kovylkino, Krasnoslobodsk og Temnikov

Den nedre delen av Moksja er seglbar til Kadom, 120&nbsp;km frå samløpet med Oka, men ho har ikkje hatt regulær trafikk sidan midten på 1990-talet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Moksja|Moksja]]» frå , den 30. oktober 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Store sovjetiske leksikon
Messesong

**Messing** er ein mellomting mellom song og tale, der ein framfører ord eller lydar i eit avgrensa, ofte repeterande toneleie. Messing blir mykje brukt i religiøse samanhengar. Ein messar òg i nokre songskodespel, som i det japanske no-dramaet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Messe (talemåte)|Messe (talemåte)]]» frå ,  den 8. oktober 2021.*
Orsja

**Orsja** (belarusisk og russisk **Орша**, polsk **Orsza**) er ein by i Belarus og eit viktig knutepunkt på jarnbanelinja mellom Minsk og Moskva.

Den første historiske nemninga av byen er frå 1067. 

Orsja er fødebyen til pedagogen Lev Vygotskij, forfattaren Uladzimir Karatkjevitsj, skøyteløparen Igor Zjelezovskij og langrennsløparen Sergej Dolidovitsj.