open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl I av Hessen-Kassel

**Karl I** () var ein landgreve av Hessen-Kassel frå 1670 til han døydde.

Han var fødd i Kassel og var son av Vilhelm VI av Hessen-Kassel og Hedvig Sofia av Brandenburg, dotter til kurfyrste Georg Vilhelm av Brandenburg. Etter at faren døydde tidleg, styrte mora som regent fram til 1675. Karl styrte så dei neste 55 åra.

Under regjeringstida hans kom Kassel seg raskare etter trettiårskrigen enn andre regionar i Tyskland. Han bygde ein relativt stor arme, som han leigde ut til den som bestalte mest i den spanske arvefølgjekrigen.

Etter tilbakekallinga av ediktet i Nantes i 1685 i Frankrike, ønskte Karl dei utdrivne hugenottane velkomen og gav dei religionsfridom. Om lag 4000 hugenottar slo seg ned i Kassel. Karl stimulerte metallindustrien og var òg interessert i arkeologi.

Karl gifta seg med syskenbarnet Maria Amalia av Kurland (1653–1711), dotter til Jacob Kettler, hertugen av Kurland. Dei hadde sytten born, mellom anna Fredrik, konge av Sverige og landgreve av Hessen-Kassel, Sofie Charlotte, gift med Fredrik William av Mecklenburg-Schwerin, Vilhelm, landgreve av Hessen-Kassel, Marie Louise, gift med prins Johan Willem Friso av Oranien og Maximilian, gift med landgrevinne Friederike av Hessen-Darmstadt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Charles I, Landgrave of Hesse-Kassel|Charles I, Landgrave of Hesse-Kassel]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Ernst August av Braunschweig-Lüneburg

**Ernst August ** () var hertug av Braunschweig-Lüneburg og regjerte over fyrstedømet Calenberg (med hovudstad i Hannover). Han vart utpeikt som kurfyrste, men døydde før dette kom i stand. Han var ?og administrator for fyrstbiskopen av Osnabrück.

## Biografi

Ernst August vart fødd i Herzberg am Harz, som son av Georg av Braunschweig-Lüneburg og Anne Eleonore av Hessen-Darmstadt (Ernst August stamma frå Albertin-linja til Huset Habsburg og Huset Hohenzollern). I 1658 gifta han seg med Sofia av Pfalz i Heidelberg. Som den fjerde sonen hadde han liten sjanse til å ta over etter faren som herskar, så i 1662 vart han utpeikt som administrator av Osnabrück. I følgje freden i Westfalen skulle kvar nestleiande av Osnabrück utpeikast til hertugar av Braunschweig-Lüneburg. Etter at to av dei eldre brørne hans døydde utan søner, arva Ernst August delar av faren sine område i 1679, nemleg Calenberg (inkludert Göttingen).

I 1683, etter protestar frå dei fem yngre sønene hans, innførte Ernst August førstefødselsrett, slik at området hans ikkje vart vidare delt etter han døydde. Dette var òg eit førebuande vilkår for å få stillinga som kurfyrste. Han deltok i den store tyrkiske krigen på Leopold I av Det tysk-romerske riket si side. I 1692 vart han utpeikt til kurfyrste av keisaren, me kurfyrsteskapet tredde ikkje i kraft før i 1708. Ernst August døydde i 1698 i Herrenhausen. Han vart etterfølgd som hertug av den eldste sonen sin, Georg I Ludvig, som seinare vart konge av Storbritannia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ernest Augustus, Elector of Brunswick-Lüneburg|Ernest Augustus, Elector of Brunswick-Lüneburg]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Johan Georg III av Sachsen

**Johan Georg III** () var kurfyrste av Sachsen frå 1680 til 1691.

Han endra den franskvenlege kursen til faren og tok parti mot Ludvig XIV av Frankrike. Han var med i slaget ved Wien mot Det osmanske riket i 1683 som marskalk av Det tysk-romerske riket og støtta Leopold vidare i den store tyrkiske krigen frå 1686. Han vart ikkje med i Augsburgforbundet i 1686 mot Frankrike i niårskrigen, men reiste personleg til Haag i mars 1688 for å diskutere med Vilhelm av Oranien, Georg Vilhelm av Braunschweig-Lüneburg og Fredrik Vilhelm av Brandenburg om mogelege trekk mot Ludvig XIV. Han støtta derimot ikkje direkte at Vilhelm skulle ta over den engelske trona. 

Etter ein ny invasjon av Frankrike i 1689, lånte han igjen bort soldatane sine for å verne Franken. Han vart seinare med i armeen til Karl av Lorraine og tok del i omleiringa av Mainz.

Sonen hans, Friedrich August den sterke av Sachsen, var konge av Polen 1697-1704 og 1709-1733.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:John George III, Elector of Saxony|John George III, Elector of Saxony]]» frå ,  den 22. januar 2012.*


## Bakgrunnsstoff
Fredrik I av Preussen

**Fredrik I** () frå Huset Hohenzollern var (som **Fredrik III**) kurfyrste av Brandenburg (1688–1713) og hertug av Preussen i personalunion (Brandenburg-Preussen). Då hertugdømet Preussen vart opphøgd til kongedøme, vart han den første kongen av Preussen (1701–1713). Frå 1707 var han i personalunion med den herskande fyrsten av fyrstedømet Neuchâtel (tysk Fürstentum Neuenburg). Han var òg farfar til Fredrik den store.

For å vinne Austerrike i planen om å få landet sitt opphøgd til kongedøme, forsømte han interessene til sitt eige land under den store nordiske krigen og deltok utan utbytte i den spanske arvefølgjekrigen. Han støtta kunst og vitskap, grunnla mellom anna universitetet i Halle i 1694.

## Bakgrunnsstoff
Menno van Coehoorn

Baron **Menno van Coehoorn** () var ein nederlandsk soldat og militæringeniør. Han gjorde mange viktige våpennyvinningar innan omleiringar og festningsverksteknikkar. Han vert òg kalla «den hollandske Vauban» (*Hollandse Vauban*) etter den kjende franske motparten hans Sébastien Le Prestre de Vauban.

Han fekk ei særs god militær utdanning og 16 år gammal var han kaptein i den nederlandske hæren. Under dei engelsk-nederlandske krigane tok han del i forsvaret av Maastricht i 1673 og omleiringa av Grave i 1674, der han nytta ein liten bombekastar (kalla coehorn) som han fann opp med stor effekt mot den franske garnisonen. Han vart forfremma til oberst for handlingan i slaget ved Seneffe (1674), og var òg til stades under slaget ved Kassel (1677) og slaget ved Saint Denis (1678).

Coehoorn fekk mykje kunnskap og innsikt i bygging av festningsverk ved å erobre mange av dei sjølv. Det første verket han publiserte, *Versterchinge de Vijfhoeks met alle syne Buytenwerken* (Leeuwarden, 1682), gav han merksemd. Coehoorn fekk byggje om mange festninsgverk i Nederland. Han formulerte ideane sine i hovudverket hans *Nieuwe Vestingbouw op een natte of lage horisont* i 1685, der han greidde ut om tre forskjellige festningssystem. 

I niårskrigen (1689&ndash;1697) tente Coehoorn som brigader. I slaget ved Fleurus utmerkte han seg stort og han forsvarte Namur, ei festning han sjølv hadde bygd, då ho vart kringsett av franskmennene i 1692. Namur vart teken av Vauban, men Coehoorn fekk hemn tre år seinare i omleiringa av Namur i 1695, då Coehoorn tok attande Namur, trass i at Vauban hadde brukt mellomtida til å utbetre festninga. Coehoorn vart generalløytnant og generalinspektør for dei nederlandske festningane, og han fekk mykje heider. Han kommanderte eit korps i armeen til hertugen av Marlborough frå 1701 til 1703, og i dei mange omleiringane i Nederlanda i desse åra var den tekniske dugleiken hans høgt verdsett. Den raske raseringa av festninga av Bonn og omleiringa av Huy i 1703 vart store suksessar for han. I starten av det påfølgjande felttoget der han var på veg til Marlborough døydde han av apoplexi i Wijkel.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Menno van Coehoorn|Menno van Coehoorn]]» frå ,  den 22. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*


## Bakgrunnsstoff
*1911 ''Encyclopædia Britannica'' 
*Coehoorn på fortified-places.com
Karl V av Lorraine

**Karl V Leopold** eller **Karl Léopold Nicolas Sixte de Lorraine** () var hertug av Lorraine i åra 1675 til 1690. Han var son av Nicolas François av Lorraine.

Då Lorraine vart okkupert av Frankrike i 1633 under trettiårskrigen, og på dette tidspunktet var broren hans hertug. Karl Leopold søkte tilflukt hos habsburgarane, der han hadde ein merkverdig militær karriere. I 1675 vart han hertug etter broren sin.

Han vart i 1678 gift med syster til Leopold I, Eleonora Maria Josefa av Austerrike.

Han er særleg kjent som ein av kommandantane under slaget ved Wien i 1683 og ved slaget ved Mohács i 1687. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karl V, hertug av Lorraine|Karl V, hertug av Lorraine]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Nicolas Chalon du Blé

**Nicolas Chalon du Blé** () var ein fransk adeleg general og utanriksminister. Han var marki av Uxelles og Cormatin, og vart òg gjort til riddar og marskalk av Frankrike av Ludvig XIV. Chalon du Blé var diplomat for Ludvig XIV og hertug Filip II av Orléans.  

Han gjorde militær karriere under niårskrigen og tente som generalløytnant under omleiringa av Philippsburg og fekk ansvaret for å forsvare festninga i Mainz, då den franske armeen måtte trekkje seg attende. 

I starten forsvarte han omleiringa av Mainz mot Storalliansen frå 1. juni til 8. september 1689, men måtte overgje seg, og fekk offentleg kritikk då han vendte attende til Paris. Han fekk likevel lenet Rougemont-le-Château (1696) av kongen og vart sidan marskalk i 1703.

Chalon du Blé representerte kongen som diplomat under forhandlingane i freden i Utrecht i 1713.  Han vart den første utanriksminsiteren under Filip II (1715-1718). 

Nicolas Chalon du Blé var ein av dei mest kjende homoseksuelle i si tid, og kjend for å vera tiltrekt av unge kammertenarar og offiserar. Han gifta seg aldri, og hadde ingen barn. Chalon du Blé døydde i Paris i 1730.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nicolas Chalon du Blé|Nicolas Chalon du Blé]]» frå ,  den 22. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
Dario Fo

**Dario Fo** () var ein italiensk dramatikar og teaterregissør, scenograf, komponist, satirikar og skodespelar. 

## Virke
Fo revitaliserte commedia dell'arte-kunsten, og for det løna Svenska Akademien han med Nobelprisen i litteratur for 1997; *«han som lik mellomalder-narrane refsar makthavarane og held oppe vørdnaden til dei undertrykte.»*

Dario Fo fekk gjennombrotet sitt i 1953 med revyen *Il dito nell'occhio*. I 1958 stifta han saman med kona Franca Rame teaterselskapet *Compagnia Fo-Rame*. Dei gjekk i 1968 inn i teaterkollektivet *Nuova scena* som var eit agitasjonsteater knytt til kommunistpartiet. Fo og Rame stifta teaterkollektivet *La Comune* i 1970.

## Skjult teater
Ideen med skjult teater er å framføre scener eller situasjonar i det offentlege rom – til dømes i ein supermarknad, på ein busshaldeplass, i ei gågate – utan at det er annonsert på førehand. Målet er å sprenge dei kunstnarlege rammene for teateret og dra problemstillingane i stykket tilbake til den røyndomen dei kjem frå. På grunn av samfunnsrefsinga som ligg i Fo sine stykke blir dei ofte brukt på denne måten. Han sjølv blei fleire gonger arrestert på scena.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Dario Fo på nobelprize.org

;Dario Fo i Noreg
* 2003 - ''Vi betaler ikke!'' på Trøndelag Teater
* 2010 - ''Ekteskap på vidt gap '' på Nationaltheatret
* 2011 - ''Mistero Buffo'' på Trøndelag Teater
Octavio Paz

**Octavio Paz** () var ein meksikansk forfattar, poet og diplomat.

Han fekk i 1990 Nobelprisen i litteratur *«for ein intens skrivestil med vide horisontar, prega av forståing for det sanselege og med humanistisk integritet.»*

## Liv
Octavio Paz gjekk inn i det meksikanske diplomatiet i 1945. Fram til 1962 var han i Frankrike der han mellom andre samarbeidde med Pablo Neruda. På denne tida kom *El laberinto de la soledad* («Einsemdas labyrint»), ein studie i den meksikanske og latinamerikanske identiteten. Verka hans har surrealistiske trekk etter påverknad frå og samarbeid med André Breton, Benjamin Péret og andre. 

Under den spanske borgarkrigen deltok Paz på republikanarane si side. I 1962 blei han meksikansk ambassadør i India, men i protest mot Tlatelolcomassakren avslutta han si diplomatiske karriere i 1968.

Til dei viktigaste lyriske verka hans høyrer *Piedra de sol* («Solstein») frå 1950-åra, som blei så viktig for den latinamerikanske litteraturen at det kan samanliknast med det T.S. Eliots *The waste land* fekk å seie for engelskspråkleg litteratur. Dessutan *Blanco* («Kvit») frå 1960-åra og *Pasado en claro* frå 1970-åra.

## Verk omsett til norsk og dansk
* *Klarhedens skrift* (*Pasado en claro*), dikt, Århus: Husets Forlag, 1991, 29 sider. Dansk. ISBN 87-7483-258-1
* *Hymne mellom ruiner*, dikt, Oslo : Vika forlag, 64 sider. Gjendikta til norsk av Åse-Marie Nesse, Kolbein Falkeid, Kjartan Fløgstad og Kari Risvik. ISBN 8273700062
* *Avantgardens solnedgang* (*El ocasio de la vanguardia* frå essaysamlinga *Los hijos del limo*), Cappelen 1993 (Cappelens upopulære skrifter), 93 sider. Omsett til bokmål av Bertil Knudsen og Jørgen Gaare
* *Saltomortalens time*, Oslo : Dreyer, 1991. Utval og gjendikting til bokmål ved Åse-Marie Nesse
* *Rappaccinis datter*, skodespel, Oslo : Dreyer , 1991, 75 sider. Omsett til bokmål av Åse-Marie Nesse

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* 
* Litteratur av og om Octavio Paz i katalogen til *Ibero-Amerikanischen Institut* i *Preußischer Kulturbesitz*, Berlin
* Nobeltildelinga 1990 på nobelprize.org
Skinnbrok

**Skinnbrok** eller **skinnbukse** var underdelen til skinnhyre, og vart av mange rekna som det viktigaste plagget. Skinnbroka vart og brukt av mange etter at skinnstakken vart bytt ut med oljehyre. Ei skinnbrok var kort, og hadde vide bein. Ho skulle vere så lang at ho rekte under kneskjela, og så vid at ein kunne ta ho på og av med støvlane på.

Barka skinn av ulike dyr har vorte nytta. Unge dyr gav mjukaste lêret. Geitskinn vart rekna som betre enn saueskinn, som ikkje var like vasstett. Det var heller ikkje uvanleg å bruke kalvskinn. I Nord-Noreg brukte ein og reinskinn. Ein måtte bruke 4 geitskinn til ei brok, medan det var nok med to reinskinn. På slutten av 1800-talet vart det laga brøker av gemseskinn frå Sveits. Skinnbroka var av om lag same type langs heile kysten. Ho hadde helst splitt i sida. Han kunne og vere i fronten. Ho vart lukka med knapp eller spenne. Liksom resten av skinnhyre måtte skinnbroka godt smørjast.

## Kjelder
* Gunvor Ingstad Trætteberg: *[http://www.nb.no/utlevering/nb/65f73550d706e7c9cd83f9947b571612 Skinnhyre og sjøklær]* Landbruksforlaget 1999
Egg i Sveits

**Egg** er ein kommune i distriktet Uster i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 545 meter over havet.

Han omfattar dei tre landsbyane Hinteregg, Egg og Esslingen. Greifensee ligg i kommunen som det lågaste punktet og det høgaste punktet i kommunen er Pfannenstiel på 853 meter over havet. 

Skirennaren Brigitte Oertli er frå Egg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Egg ZH|Egg ZH]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad (tysk)
Maur i Sveits

**Maur** er ein kommune i distriktet Uster i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 478 meter over havet.

Kommunen ligg på sørvestbreidda av Greifenvatnet. Han består av landsbyen Maur og busetnadane Aesch (Forch), Binz, Ebmatingen og Uessikon.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Maur|Maur]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
*
Fällanden

**Fällanden** er ein kommune i distriktet Uster i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunen ligg i Glattal.

Kommunen, som ligg på vestbreidda for nordenden av Greifensee, omfattar landsbyen Fällanden og tre tidlegare grender som i seinare tid er meir eller mindre samanbygde. Kommunesenteret ligg 491 meter over havet.

Politikaren Albert Meyer var frå Fällanden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Fällanden|Fällanden]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
*
Greifensee

**Greifensee** er ein kommune i distriktet Uster i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 439 meter over havet.

Han ligg ved innsjøen Greifenvatnet, om lag 12 km aust for Zürich i Sveits. Byen har ein historisk del med eit slott og ei unik kyrkje (Gallus kapell), forma som ein trekant. 

Forfattaren Johann Jakob Bodmer var frå Greifensee.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Greifensee ZH|Greifensee ZH]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* 
* Greifensee Openair
Greifenvatnet

**Greifenvatnet** (tysk *Greifensee*) er ein innsjø i kantonen Zürich i Sveits. Innsjøen har eit overflateareal på 8,4 km². Han er 6 km lang og 1,6 km på det breiaste. Innsjøen ligg 435 meter over havet, og er 32 meter på det djupaste. Tilsigsfeltet er på 160 km². Greifenvatnet renn ut i elva Glatt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Greifensee|Greifensee]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Greifensee-Stiftung
Hospental

**Hospental** er ein kommune i kantonen Uri i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1493 meter over havet. 

Kommunen ligg i Urserendalen, og grensar i sør mot kantonen Ticino.  

Skirennaren Antoinette Meyer var frå Hospental.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hospental|Hospental]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Hospental si offisielle webside
*
Distriktet Saint-Maurice

**Distriktet Saint-Maurice** er eitt av 14 distrikt i kantonen Valais i Sveits. Distriktet har eit areal på 185,6&nbsp;km² og hadde 12&nbsp;360 innbyggarar i 2010. Saint-Maurice grensar i sørvest mot Frankrike, og i nordaust mot kantonen Vaud.

Saint-Maurice består av ti kommunar. Einast kommunen Saint-Maurice har meir enn 2&nbsp;000 innbyggjarar. Dei andre kommunane er Collonges, Dorénaz, Evionnaz, Finhaut, Massongex, Mex, Salvan, Vernayaz og Vérossaz.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Saint-Maurice (district)|Saint-Maurice (district)]]» frå ,  den 22. januar 2012.*
Entremont

**Entremont** er eitt av 14 distrikt i kantonen Valais i Sveits. Distriktet har eit areal på 633,2 km² og hadde 14&nbsp;223 innbyggarar i 2010. Entremont har i sørvest ei kort grense mot Frankrike, og i sør ei lang grense mot Italia.

Entremont omfattar seks kommunar. Dei er Bagnes, Bourg-Saint-Pierre, Liddes, Orsières, Sembrancher og Vollèges. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Entremont (district)|Entremont (district)]]» frå ,  den 22. januar 2012.*
Hérens

**Hérens** er eitt av 14 distrikt i kantonen Valais i Sveits. Distriktet har eit areal på 443,5 km² og hadde 10&nbsp;363 innbyggarar i 2010. Hérens er delt i to, då ein del av distriktet Sion ligg mellom den mindre norddelen av distriktet Hérens og den større sørdelen av same. Hérens grensar i sør mot Italia og i nord mot kantonen Bern.

Hérens omfattar dei sju kommunane Ayent i den nordlege enklaven, og dei seks andre; Evoléne, Hèrèmence, Les Agettes, Mont-Noble, Saint-Martin og Vex i den sørlege delen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hérens (district)|Hérens (district)]]» frå ,  den 22. januar 2012.*
Saas-Grund

**Saas-Grund** er ein kommune i distriktet Visp i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1559 meter over havet. 

Han ligg aust for Lenzspitze og Dom. Kommunen består av landsbyen Saas-Grund, grendene Unter dem Berg og Ze Laubinu og delar av grendene Tamatten og Unter den Bodmen.

Kommunen ligg i Saastal. Både aust for dalen (Jegihorn, Lagginhorn og Fletschhorn) og vest for dalen (Balfrin) reiser det seg høge fjell.

Skirennaren Bernadette Zurbriggen er frå Saas-Grund.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Saas-Grund|Saas-Grund]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Turistside (engelsk)
SAAB 9-5

**SAAB 9-5** er ein bilmodell frå svenske SAAB. Bilen vert levert som sedan eller stasjonsvogn som kallast Estate. Han erstatta i utgangspunktet SAAB 9000, medan dei to bilmodellane vart selt parallelt det fyrste året. «Niofemman», som svenskane kallar han, vart teikna av nordmannen Einar J. Hareide.

## Historie
SAAB 9-5 sedan vart introdusert i 1997. Det var den fyrste bilen med aktive nakkestøtter. Tryggleiksomdømet var kanskje ein av grunnane til at 9-5 sedan vart ein suksess i USA. I 1999 kom 9-5 Estate. SAAB 9-5 vart oppgradert med modifisert bakaksel i 1998, og 2002-modellen fekk ei formendring. Siste formendring kom i 2006 då 9-5 blant anna fekk ny markant front.

## Utstyrsversjonar
Dei fyrste åra vart 9-5 levert som S eller SE og Aero. Aero vert levert med berre ein motorstorleik, med 230 hk. SE-utgåva hadde klimaautomatikk. Etter ei formendring i 2002 kom utstyrsvariantane Linear, Arc, Vector og Aero.

## Motorar
Det har aldri vorte levert undermotoriserte variantar av 9-5. Ved introduksjonen var ein to liters lågtrykksturbomotor på 150&nbsp;hk den minste motoren. SAAB 9-5 har alltid hatt turbo på alle motoralternativa:

* 2.0 t - 150 hk Eco R4
* 2.3 t - 170 hk Eco R4
* 2.3 t - 185 hk R4
* 2.3 T - 230 hk R4 Aero (250 hk etter ei formendring 2002 og 260 hk etter ei formendring i 2006)
* 3.0 t - 200 hk V6 (GM Opel - Låvtrykksturbo)

* 1.9 TiD - 120 hk R4 Diesel (Fiat)
* 1.9 TiD - 150 hk R4 Diesel (Fiat)
* 2.2 TiD - 120 hk R4 Diesel (GM - Opel)
* 3.0 TiD - 177 hk V6 Diesel (GM - Isuzu)

## Bakgrunnsstoff
* ''Heimesida til Saab''
* ''Test av Saab 9-5 (2011)'' , www.motorguiden.no
Entlebuch

**Entlebuch** er ein kommune i kantonen Luzern i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 723 meter over havet. Han er hovudstaden i distriktet Entlebuch. Området vart erklært eit biosfærereservat av UNESCO i 2001.

Kommunen ligg på høgrebreidda av elvane Entlen og Kleine Emme. Landsbyen Entlebuch ligg ved samløpet mellom dei to elvane. Han består av landsbyen Entlebuch og delar av landsbyane Ebnet, Finsterwald, Rengg, Rotmoos, Gfellen (ein vintersportstad sidan 1970) og eksklaven Dieplischwand an der Fontanne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Entlebuch|Entlebuch]]» frå ,  den 27. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
*
Laurents Hallager

**Laurents Hallager** () var ein norsk lækjar og ordbokforfattar. Hallager tok medisinsk utdanning med doktorgrad, og arbeidde som lækjar i Bergen. Han var svært oppteken av språk og er i ettertida særleg kjend for *Norsk Ordsamling* frå 1802, den største norske ordboka før Ivar Aasen.

## Kjelder
Flühli

**Flühli** er ein kommune i distriktet Entlebuch i kantonen Luzern i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 884 meter over havet. 

Kommunen består av landsbyane Flühli og Sörenberg, som dannar sjølvstendige sokn. Flühli er ein del av Entlebuch biosfærereservat sidan 2001.

Slaget ved Sörenberg vart i 1380 utkjempa mellom Obwalden og Entlebuch.

Kommunen ligg i Voralpen i dalen til elva Waldemme. Regionen vart først busett på 1600-talet. 

Skirennaren Ida Schöpfer er frå Flühli.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Flühli|Flühli]]» frå ,  den 22. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Gresk Thráki

**Thráki** (gresk Θράκη) eller **Gresk Thráki**, òg kalla **Vest-Thrakia**, er den nordaustlegaste av dei tradisjonelle regionane i Hellas. Thráki og regionane Thessalía og Makedonia vert ofte uoffisielt kalla Nord-Hellas.

Området dekkjer den sørvestlege delen av Thrakia og var ein del av Det osmanske riket fram til den første balkankrigen i 1912. I den andre balkankrigen kjempa Bulgaria og Hellas om området, men i București-traktaten tilfall Vest-Thrakia Bulgaria, som hadde kontroll over området til slutten av den første verdskrigen. Etter bulgarsk tap i denne krigen vart Vest-Thrakia ein permanent del av Hellas i 1919-1920.

## Geografi
Gresk Thráki omfattar periferieiningane (tidlegare prefektura) Évros, Rodópi og Xánthi og inngår i periferien Aust-Makedonía og Thráki. I vest grensar regionen til Makedonia langs elva Néstos (Mesta), i nord dannar Rodopifjella ei grense mot Den thrakiske sletta (Nord-Thrakia), og mot aust er det elva Évros (Maritsa) som dannar grense mot Tyrkia og Aust-Thrakia, med unntak av eit lite område utanfor Edirne, der grensa går eit stykke inn på vestbreidda av elva.

## Byar

## Periferieiningane

Dei tre thrakiske periferieiningane er:

## Fotnotar
Torbay

**Torbay** er ei austvendt bukt og ei naturleg hamn, heilt vest i Lyme Bay sørvest i England, om lag halvvegs mellom byane Exeter og Plymouth. Her ligg byane Torquay, Paignton og Brixham, og han er ein del av det seremonielle grevskapet Devon og vart ei sameint styresmakt i 1998. Reiselivsnæringa i området kallar bukta «Den engelske rivieraen» på grunn av strendene og det milde klimaet her. 

Sigletevlingane i dei olympiske sommarleikane 1948 vart avvikla ved Torbay.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Torbay|Torbay]]» frå ,  den 22. januar 2012.*
Château de Saint-Germain-en-Laye

**Château de Saint-Germain-en-Laye** er eit kongeslott i kommunen Saint-Germain-en-Laye i *[[departement i Frankrike|département]]et* Yvelines, om lag 19&nbsp;km vest for Paris i Frankrike. I dag husar bygningen Musée d'Archéologie Nationale, det arkeologiske nasjonalmuseet. 

## Historie
Det første slottet på staden, kalla *Grand Châtelet*, vart bygd av Ludvig VI kring 1122. Slottet vart utvida av Ludvig IX av Frankrike i 1230-åra. Slottet vart sett i brann av den svarte prinsen i 1346. Slottet, no kalla *Château Vieux* vart gjenoppbygd av kong Karl V i 1360-åra, over det gamle fundamentet. 

Dei eldste delane av det noverande slottet vart bygd opp av Frans I i 1539 og vart sidan utvida fleire gonger. 

Ludvig XIV vart fødd i Saint-Germain-en-Laye i 1638. Ludvig XIV gav slottet til kong Jakob II av England då han reiste i eksil frå Storbritannia etter den ærerike revolusjonen i 1688. 

På 1800-talet oppretta Napoleon I utdanningssenteret for kavalerioffiserane sine der. Napoleon III fekk slottet restaurert frå 1862 og det vart *Musée des Antiquités Nationales*,det nasjonale antikvitetsmuseet. 

I 1919 vart freden i Saint-Germain-en-Laye, som enda krigen mellom dei allierte i fyrste verdskrigen og Austerrike, signert på slottet.

Under den tyske okkupasjonen (1940–1944) vart slottet nytta som hovudkvarteret til den tyske armeen i Frankrike.

Museet fekk namnet *[[Musée d'Archéologie Nationale]]* i 2005. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Château de Saint-Germain-en-Laye|Château de Saint-Germain-en-Laye]]» frå ,  den 22. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

*
Peugeot 307

**Peugeot 307** er ein liten familiebil som vart produsert av den franske bilprodusenten Peugeot. Modellen vart lansert i 2001, og vann Årets Bil i Europa i 2002. Bilen vart i 2007/2008 erstatta av Peugeot 308.

## Historie
307 vart opphavleg presentert som prototypen «307 Prométhée» i 2000. Produksjonsmodellen vart presentert i Europa i 2001 som ein etterfølgjar til Peugeot 306.

## Utsjånad
Peugeot 307-plattforma er ei vidareutvikling av forgjengarane, og vart  òg nytta i Citroën Xsara. 307 vidareførte Peugeot sitt nye formspråk, som tidlegare hadde vorte vist på Peugeot 206 og Peugeot 607. Han hadde store frontlykter, bratt panser og frontrute. 

## Karosserivariantar
Ved lanseringa kom 307 som tre- og femdørsutgåver, og i 2002 vart modellutvalet utvida med to stasjonsvogner, kalla *307 Break* og *307 SW*. Utvendig er dei nesten identiske, bortsedd frå at SW-versjonen har eit sølvgrått takstativ og eit stor panoramatakvindauge som standard. Innvendig er 307 Break ei konvensjonell stasjonsvogn, medan SW har ei valfri tredje seterad, slik at han vert meir fleksibel.

**307 CC** er ein cabriolet med avtakbart ståltak, som vart lansert i 2003.

I 2004 vart det starts produksjon av ein firedørs sedan-versjon ved Dongfeng Peugoet-Citroën Automobile i Kina, for den kinesiske marknaden. Modellen har òg sidan 2006 vore bygd i Argentina. Han vart introdusert på den spanske marknaden hausten 2006.

## Motorar

### Andletslyfting i 2005
I 2005 fekk modellen ei andletslyfting, som inkluderte oppgraderte frontlykter og eit nytt panser. Bilen fekk òg ein ansleis støytfangar framme med større luftinntak. Innvendig vart det nytta materialar av høgre kvalitet enn på forgjengaren. Ved same høve vart det innført ein ny dieselmotor.

## 307 i rally
Peugeot 307 WRC er ein WRC-bil basert på 307 CC som erstatta 206 WRC i World Rally Championship i 2004. Bilen har teke tre WRC-sigrar, men vart teken ut av rally då PSA Peugeot Citroën trekte seg frå WRC etter 2005-sesongen. Bilen stod på toppen av pallen i Rally Finland i 2004 og 2005, samt i Rally Japan i 2005, alle gongane med Marcus Grönholm bak rattet.

Også nordmannen Henning Solberg har nytta ein 307 WRC i verdsmeisterskapen i rally.

## Bakgrunnsstoff
Mellomklassebil

Ein **mellomklassebil** er den europeiske nemninga for ein bil som er større enn ein kompaktbil, men mindre enn ein stor mellomklassebil. Modellar bygd av produsentar av luksusbilar vert òg kalla små luksusbilar, medan ein kombibil basert på ein stor mellomklassebil gjerne vert kalla ein stor kombibil.

## Aktuelle modellar

Fil:Alfa Romeo 159 sedan.jpg|Alfa Romeo 159
Fil:Audi A4 B8 front 20080414.jpg|Audi A4
Fil:BMW E90 front 20090301.jpg|BMW 3-serie
Fil:Citroen C5 2008 front.jpg|Citroën C5
Fil:Ford Mondeo 3 (2007) Sedan.jpg|Ford Mondeo
Fil:2011 Hyunda Sonata 2 -- 2010 DC.jpg|Hyundai i40
Fil:2008 Mercedes-Benz C300 Sport 1.jpg|Mercedes-Benz C-Klasse
Fil:Opel Insignia-SW Front-view.JPG|Opel Insignia
Fil:Peugeot 508 2010.jpg|Peugeot 508
Fil:Renault Laguna III Grandtour (seit 2007) front-1 MJ.JPG|Renault Laguna
Fil:'07 Saab 9-3 Aero Sedan.jpg|Saab 9-3
Fil:Toyota Avensis 2 front 20071015.jpg|Toyota Avensis
Fil:Volvo S60 (28).JPG|Volvo S60
Fil:VW Passat Variant B7 2.0 TDI BMT DSG Highline Deep Black.JPG|Volkswagen Passat
Richard Talbot, 1. jarl av Tyrconnell

**Richard Talbot, 1. jarl Tyrconnell** PC () var ein irsk rojalist og jakobittisk soldat. Han var òg kjend under kallenamnet «Mad Dick» Talbot.

Under dei irske forbundskrigane som følgde det irske opprøret i 1641 tekte Talbot i armeen til Det irske forbundet som fenrik i kavaleriet. Han vart tekne til fange av parlamentarikarane etter slaget ved Dungans Hill i 1647, men vart betalt ut att. I 1649 overlevde han òg den cromwellske plyndrniga Drogheda, og rømde frå garnisonen før denne vart massakrert. Kort tid etter dette flykta han frå Irland for å slå seg saman med rojalistane i Frankrike.

Han tok del i komplotta for å få tatt livet av Cromwell, men vart arrestert i London i november 1655 og forhøyrt av Cromwell sjølv. Nok ein gong rømde han.

Etter at Jakob II kom til makta i 1685, vart han gjort til **Baron av Talbotstown**, **vicomte Baltinglass** og **Jarl Tyrconnell**, og sendt som øvstkommanderande for styrkane i Irland. I denne stillinga og som irsk statthaldar (1687–88) plasserte han katolikkar i statlege og militære stillingar. Dermed tok heile den katolske folkesetnaden Jakob II si side i den ærerike revolusjonen. Så då Jakob i 1689 gjekk i land ved Dublin med dei franske offiserane sine, hadde Tyrconnell ein irsk arme til å støtte han. Etter at Jakob kom til Irland, gjorde Talbot til **hertug av Tyrconnell** og **marki av Tyrconnell**, titlar som berre vart respektert av jakobittane. Etter nederlaget i slaget ved Boyne i 1690, reiste Tyrconnell til Frankrike for støtte. Han kom attende til Irland i 1691, men døydde av apoplexi like før Limerick fall.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Richard Talbot, 1st Earl of Tyrconnell|Richard Talbot, 1st Earl of Tyrconnell]]» frå ,  den 22. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Petrie, Sir Charles (1972) *The Great Tyrconnel: A Chapter in Anglo-Irish Relations*. Cork: Mercier Press
*
*
Fredrik von Schomberg

**Friedrich Hermann, 1. hertug av Schomberg** (fødd desember 1615/januar 1616, daud ) var ein marskalk av Frankrike og general i den engelske og portugisiske hæren.

Han stamma frå ein gammal familie i Pfalz og var fødd i Heidelberg. Han starta militærkarrieren sin under prins Fredrik Henrik av Oranien og gjekk i 1634 inn i teneste for Sverige, og for Frankrike i 1635. I 1639 gjekk han inn i nederlandsk teneste igjen fram til 1650, då han gjekk inn i den franske hæren som general (*maréchal de camp* under Turenne i felttoga mot Condé, og i 1665 vart han generalløytnant.

Etter freden i Pyreneane (1659), vart sjølvstendet til Portugal truga av Spania, og Schomberg vart send som militær rådgjevar til Lisboa med skjult godkjenning frå Karl II av England.  Ludvig XIV av Frankrike tok alle dei franske embeta frå Schomberg, for å ikkje truge avtalen nettopp inngått med Spania. I Portugal vann Schomberg siger i Montes Claros den 17. juni 1665 over spanjolane under Luis de Benavides Carrillo, marki av Caracena. Etter at krigen mot Spania var over reiste Schomberg attende til Frankrike, tok fransk statsborgarskap og gjekk inn i fransk teneste att. Då ediktet i Nantes vart tilbakekalla vart Schomberg, som var hugenott, tvungen til å forlate landet.

Til slutt vart han øvstkommanderande for styrkane til Kurfyrsten av Brandenburg, og i Berlin vart han rekna som leiar for dei mange tusen hugenottane som slo seg ned der. Med løyve frå kurfyrsten, drog han i lag med prinsen av Oranien til England i 1688. I august det året vart han utpeikt som øvstkommanderande i den vilhelminske krigen i Irland mot jakobittane som støtta Jakob II. I lag med Vilhelm deltok han i slaget ved Boyne (1. juli 1690) der han mista livet. Han vart gravlagd i Dublin.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Frederick Schomberg, 1st Duke of Schomberg|Frederick Schomberg, 1st Duke of Schomberg]]» frå ,  den 22. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Parlamentkonvensjonen i 1689

**Parlamentkonvensjonen i 1689** var ei uvanleg forsamling av Det engelske parlamentet som overførte den engelske og irske krona frå Jakob II til Vilhelm III. Han skil seg frå Parlamentkonvensjonen i 1660 med at han ikkje utan vilkår gjeninnsette den rettmessige og lovmessige monarken, men valde å rettferdiggjere avsetjinga av monarken til fordel for ein annan, og prøvde å innføre nye lover og planar i grunnlova.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Convention Parliament (1689)|Convention Parliament (1689)]]» frå ,  den 22. januar 2012.*
Carrickfergus

**Carrickfergus** er ein by i County Antrim i Irland. Han har kring 28&nbsp;000 innbyggjarar og ligg på nordsida av Belfast Lough, 20 km frå Belfast. Byen er kalla opp etter Fergus Mór mac Eirc, kongen av Dál Riata på 500-talet. Han er den eldste byen i County Antrim og ei av dei eldste busetjingane i Nord-Irland. Carrickfergus er ein del av Belfast storbyområde.

## Historie
Carrickfergus skal ha namn etter Fergus Mór (Fergus den store), den legendariske kongen av Dál Riata. Ifølgje ei soge gjekk skipet hans på grunn på eit skjer ved kysten som blei kjend som «Carraig Fhearghais», Fergus-steinen.

Carrickfergus blei ein folkesett by kort tid etter 1170, då den anglo-normanniske riddaren John de Courcy invaderte Ulster. Han skipa hovudkvarteret sitt i området og bygde Carrickfergus Castle på «Fergus-steinen» i 1177. Borga, som er eit av dei mest iaugefallande landemerka i Carrickfergus, er kjent som eit av dei best bevarte normanniske slotta i Irland.

Som urban busetjing er Carrickfergus mykje eldre enn hovudstaden Belfast, og var i lang tid større og viktigare enn denne. Belfast Lough var kjend som «Carrickfergus Bay» til langt inn på 1600-talet. Den historiske byen innanfor bymurane dekte kring 97&nbsp;000 m², og utgjer no sentrum av byen. Delar av bymuren i ulik stand er framleis synlege i ulike delar av byen. Arkeologiske utgravingar tett ved grunnmuren har funne mange gjenstandar som gjev innsyn i livet i byen på 1100- og 1200-talet.

Byen er tema i den klassiske irske folkevisa «Carrickfergus» frå 1800-talet, som startar med orda «I wish I was in Carrickfergus».

Den britiske adelstittelen Baron Carrickfergus, som forsvann i 1883, vart gjeven til prins William, hertug av Cambridge på bryllaupsdagen hans den 29. april 2011.

## Merknader

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Carrickfergus|Carrickfergus]]» frå ,  den 22. januar 2012.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Arthur Herbert, 1. jarl av Torrington

**Arthur Herbert, 1. jarl av Torrington** () var ein britisk admiral og politikar frå seint på 1600- og tidleg på 1700-talet. Han vart avsagt som kontreadmiral av Jakob II av England i 1688 for å ha nekta å stemme på opphevinga av Test Act, som hindra katolikkar frå ha embetsstillingar, og han førte invitasjonen til Vilhelm til Haag, forkledd som ein enkel sjømann. For dette vart han kommandant for invasjonsflåten til Vilhelm under den ærerike revolusjonen.

Torrington spelte ei viktig rolle i niårskrigen, og kommanderte den engelske og nederlandske flåten under slaget ved Beachy Head (10. juli 1690), eit alvorleg nederlag for den allierte flåten. Han vart for dette sett i fengsel i Tower of London og stilt for krigsrett for å ikkje ha støtta den nederlandske skvadronen i spissen av slaglinja mot franskmennene. Han vart derimot frikjend. Likevel mista han stillinga si som øvstkommanderande for marinen. 

Han har fått æra for å vere den første som nytta uttrykket «*[[fleet in being]]*». Torrington unngjekk slag, med mindre han hadde særs gunstige tilhøve, fram til han fekk forsterkingar. Ved å halde på slik, ville han få den franske flåten til å halde seg i området og hindre dei i å gjere andre operasjonar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arthur Herbert, 1st Earl of Torrington|Arthur Herbert, 1st Earl of Torrington]]» frå ,  den 23. januar 2012.*
Anne Hilarion de Costentin de Tourville

**Anne Hilarion de Costentin, comte de Tourville** () var kommandant i den franske marinen og tente under kong Ludvig XIV. Han vart marskalk av Frankrike i 1693.

17 år gammal som riddar i Maltesarordenen, kjempa han det første sjøslaget sitt på ein fregatt for ordenen. 25 år gammal gjekk han inn i den franske marinen og deltok mellom anna i slaget ved Agosta i 1673 under den fransk-nederlandske krigen.

Han tente under Abraham Duquesne under felttoga i 1676, og vart kommandant i 1690 under niårskrigen. Han sette flagget sitt på «Soleil-Royal», der det vart verande fram til slaget ved La Hougue i 1692. I slaget ved Beachy Head (*Victoire de Béveziers*) i 1690, slo han ein engelsk-nederlandsk flåte og kapra eller søkkte 15 fiendtlege skip. 

Den 29. mai 1692 påførte han den engelske og nederlandske flåten på 97 skip store tap i Barfleur med berre 45 skip, men vart tvungen til å trekkje seg attende. Han leid sjølv store tap etter slaget då brannskip gjekk til åtak på franske linjeskip som låg til kai for reparasjonar i Cherbourg. 

Den 27. juni 1693, slo han ein konvoi på 59 engelske skip kommandert av George Rooke ved Kapp St. Vincent nær Lagosbukta i Portugal, under slaget ved Kapp St. Vincent.

Tourville pensjonerte seg etter freden i Ryswick og døydde i Paris den 23. mai 1701, rekna som ein nasjonalhelt. 

Fleire franske marinefartøy frå 1700-talet og gjennom 1900-talet er kalla opp etter Tourville. 

## Bakgrunnsstoff
Toten

**Toten** er eit område søraust i Oppland, vest for innsjøen Mjøsa. Det omfattar kommunane Østre og Vestre Toten, med 14&nbsp;465 og 12&nbsp;723 innbyggjarar. Dei har flatemål på 561 og 249&nbsp;km², til saman 810&nbsp;km². Administrasjonssenteret i Vestre Toten er Raufoss, og i Østre Toten Lena. Historisk sett høyrde òg Biri og Vardal, no delar av Gjøvik kommune, til Toten futedøme, men det er ikkje lenger vanleg å rekne desse til Toten. Toten prosti femner også Gjøvik kommune.

Gustav Indrebø meinte namnet kom av det norrøne *Þóttr* som tyder *godtokke, hugnad*, «den trivelegaste bygda».

## Historie

Toten var del av eit lite kongerike i tidleg vikingtid og Halvdan Kvitbein var den mest kjende kongen som styrte der.

Toten har tradisjonelt vore eit av Noregs største jordbruksområde, medan industriparken på Raufoss er eit av dei største industrisentera i innlandet i Noreg.

## Totenmål

Dialekten på Toten høyrer til opplandsmåla av austlandsk. Totenmålet har halde på dativ og har samsvarsbøying i adjektiv og perfektum partisipp. Eit døme: «Totninger er namnet på innbyggera i dei to Totenkommuna Vestre Toten og Øystre Toten. Generelt for totninger er at dom talar totning. Ellers er det sagt at det tæk tid å vara totning.»

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Toten|Toten]]» frå ,  den 27. januar 2012.*  

## Referansar
Glede

**Glede** er ei positiv kjensle som ein kan få når noko ønskt skjer, eller noko uønskt ikkje skjer. Ein kan bli glad av å gjera noko ein liker, av å oppnå noko, gjennom ulike opplevingar og samhandlingar med andre og mykje anna. Å oppleva glede gjer at ein slappar av, og å vera mykje glad kan bidra til betre helse og lengre liv enn om ein kjenner seg mykje nedtrykt eller stressa. 

Glede er rekna som ei av dei grunnleggjande kjenslene. Ho har mykje til felles med lukke, men er gjerne rekna som meir kortvarig og knytt til augneblikket. Ein kan uttrykka glede gjennom smil, latter, rørsler og gestar, som å springa, hoppa, strekka ut lemmer og liknande. 

## Ordsoge
Ordet «glede» kjem av norrønt *gleði*, ei form av *glaðr* ('glad') som eigentleg tyder 'strålande'. Andre ord for glede er «fryd» og «frygd», frå norrønt *frygð* ('herlegdom') og «sæle», frå *sæla*, som er i slekt med «salig». Glede er mellom anna kjend som ευφορία (*efforia*) på gresk, som er avleidd til «eufori» og «euforisk», *gaudium* på latin, som er avleidd til ord for glede på fleire europeiske språk: Italiensk *gioia*, fransk *joie* og engelsk *joy*, «alegría» på spansk og «Freude» på tysk.

Det hebraiske ordet for «glede» er *[[simkha]]* (שמחה). Dette er eit religiøst omgrep og eit namn (ofte skrive Simha eller Simcha). På sanskrit heiter glede *nanda*. Dette kan også ha religiøs tyding, som i omgrepet ananda, og brukast i namn, som Nanda, Nandini, Anand(a) og Nandakumar. Også engelske «Joy» fekk ei sterk religiøs tyding gjennom puritanarane, og er blitt eit vanleg engelsk namn.

## Kjelder til glede
Kva som gjev glede varierer mellom individ, samanhengar og sinnelag. Opplevingar av kjærleik, samhald, leik og moro, meining, meistring, velvære og velvilje kan ofte framkalla glede. Hjå nokre kan festar, festivalar og andre sosiale samkomer skapa glede, medan andre kan finna større glede i skaping eller nyting av kunst, musikk, arbeid eller fritidssyslar dei set pris på. 

Glede er ei samansett kjensle, men ho kan hengja saman med ulike signalstoff i kroppen, som dopamin, endorfin, melatonin og serotonin. Desse kan framkallast gjennom mange av opplevingane nemnde over, men også fysisk aktivitet, risikoopplevingar, at ein sjølv eller nokon ein støttar vinn noko, at ein får tak i noko ein ønskjer seg, eller ved hjelp av ulike stimulerande middel – både lækjemiddel og rusmiddel. 

Stemningsleiet hypomani kan medføra at ein opplever seg og oppfører seg uvanleg glad, utan at ei gledesbringande hending ligg bak. Dette kan vera ein del av ei psykisk liding. Om ein derimot lir av til dømes depresjon, kan det vera svært vanskeleg å framkalla gledeskjensler eller interessera seg for noko som tidlegare gav glede. Også bruk av rusmiddel kan føra til eit lågare normalstemningsleie som vil gjera det vanskeleg å oppleva naturleg glede.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

*
*
*
*
*
*
Nepali

**Nepali** er eit indoarisk språk som særleg blir tala i Nepal. Det er offisielt nasjonalspråk i Nepal og eitt av dei 22 offisielle språka i India, der det også er offisielt språk i delstaten Sikkim. Nepali blir også brukt i andre delar av India,  i Bhutan og i delar av Burma (Myanmar).

Historisk blei språket kalla *khas* (eller *khas kura, kaskura*), etter khas-folka vest i Nepal. 
Det er også kjend som *gorkhali* eller *gurkhali*, 'språket frå Gorkha', *parbatiya* ('språket frå fjella', identifisert med parbatiya-folka i Nepal), og *lhotshammikha* i Bhutan. Namnet «nepali» kom først i bruk då staten Nepal skifta namn frå *Gorkha* i 1930. Namnet «Nepal» er igjen avleidd av språknamnet newar.

Ein skriv nepali med skriftsystemet devanagari, som det har felles med mellom anna sanskrit og hindi.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nepali|Nepali]]» frå ,  den 23. januar 2012.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Nepali  - *UCLA Language Materials Project*, University of California Los Angeles (UCLA).
* Ethnologue: Nepali
* The State of the World's Refugees 2006 Bhutanese refugees in Nepal (UNCHR-rapport på engelsk.)
Dave Stewart

**Dave Stewart** eller **David Stewart** kan visa til:

* David A. Stewart (f. 1952), kjend frå Eurythmics
* Trommeslagaren Dave Stewart (f. 1972), kjend frå musikkgruppa Camel.
* Baseballspelaren Dave Stewart (f. 1952)
* Pianisten Dave Stewart (f. 1950)
Christchurch International Airport

**Christchurch International Airport** er hovudflyplassen til Christchurch på New Zealand. Han ligg i forstaden Harewood, 12 kilometer nordvest for sentrum i byen. Flyplassen opna i 1953. Flyplassen er den andre største på New Zealand, og den viktigaste flyplassen for Sørøya.

## Flyselskap og flyruter
* Air Chathams: Chatham Islands
* Air New Zealand: Auckland, Dunedin, Queenstown, Wellington
* Air New Zealand: Brisbane, Melbourne, Sydney, Gold Coast, Nadi, Rarotonga, Tokyo-Narita* (*utfart via Auckland*)
* Air New Zealand Link operert av Air Nelson: Dunedin, Hamilton, Hokitika, Invercargill, Napier, Nelson, New Plymouth, Palmerston North, Tauranga
* Air New Zealand Link operert av Eagle Airways: Blenheim, Hokitika, Nelson, Wanaka 
* Air New Zealand Link operert av Mount Cook Airline: Dunedin, Hamilton, Invercargill, Palmerston North, Queenstown, Rotorua, Wellington
* Air Pacific: Nadi
* AirAsia X: Kuala Lumpur
* Emirates: Bangkok-Suvarnabhumi, Dubai, Sydney
* Jetstar Airways: Auckland, Queenstown, Wellington
* Jetstar Airways: Brisbane, Gold Coast, Melbourne, Sydney
* Qantas: Sydney
* Singapore Airlines: Singapore
* Virgin Australia: Brisbane, Melbourne, Sydney

### Lastefly
* Air Freight NZ: Auckland, Palmerston North

## Bakgrunnsstoff

* Airport website
* CIAL's commercial property website 
* Canterbury Aero Club website

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Christchurch International Airport|Christchurch International Airport]]» frå , den 23. januar 2012.*
Inertgass

**Inertgass** er ein dekkgass som vert brukt når ein ynskjer at ein spesiell kjemisk reaksjon ikkje skal skje. 

## Brannsløkking
Gass som ikkje reagerer med stoffa som brenn og tek opp plassen for oksygen i lufta er brukt til dømes i halonanlegg for brannsløkking. Ein tank med brennbare væsker kan fyllast med inertgass når væska vert tømt ut, for å redusere eksplosjonsfare. Eksos frå ein motor kan også brukast som slik inertgass.

Det er farleg å gå inn i slike tankar utan eigen lufttilførsel, fordi surstoffmangelen fort gjer at personen misser medvitet.

## Sveising
Oksygen i lufta kan verte omdanna til ozon ved sveising. Dette kan hindrast ved å fjerne luft ved at sveisinga skjer i gass som vert tilført ved gassdekt bogesveising. Gassen vert brukt i samband med MIG-sveising (Metal inert gas), TIG-sveising (Tungsten inert gas), røyrtrådsveising eller plasmasveising .

Inert tyder «ikkje aktiv», det tyder at gassen ikkje reagerer med sveisebadet på nokon som helst måte, i motsetnad til ein aktiv gass. Føremålet med ein ikkje-aktiv sveisegass er å verne sveisefugen mot atmosfærisk ureining. Med andre ord, mot å inngå samanbindingar med oksygen og nitrogen i lufta. 

Eksempel på ein inertgass kan vere argon, helium, eller blandingar som Ar+C02, Ar+02 og He+Ar. Ved å blande gassar oppnår ein ulike sveiseeigenskapar og endrar inntrengingsprofilen på sveisen. «Mison» er handelsnamn på ei gassblanding av Argon (Ar), koldioksid(CO2) og NO.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Inertgass|Inertgass]]» frå ,  den 23. januar 2012.*