open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lunde

**Lunde** kan visa til:

* Lunde Forlag
* Lundefugl

## Stadnamn
* Lunde i Telemark
* Lunde i Os
* Lunde på Stord
* Lunde i Ångermanland i Sverige

## Personar med Lunde som etternamn
* Gulbrand Lunde, norsk politikar i Nasjonal Samling
* Kjellbjørg Lunde, norsk politikar i Sosialistisk Venstreparti
* Sigurd Lunde, norsk biskop
Kolmule

**Kolmule** (*Micromesistius poutassou*) er ein fisk i torskefamilien. Han lever på 200-500&nbsp;m djupne, og kan bli opptil 50&nbsp;cm lang. Utbreiingsområdet dekkjer Nord-Atlanteren frå Marokko i sør til Svalbard og Island i nord. Det viktigaste gyteområdet er eggakanten vest for Dei britiske øyane. Ein finn òg ein liten kolmulebestand mellom Canada og Grønland, og i Middelhavet. Levande kolmule er eit sjeldan syn i Noreg, men ein kan fanga han med line.

Kolmulen er ein viktig industrifisk som blir brukt til fiskemjøl og olje. I 2003-2004 var han Noregs største fiskeri. Fisket pågår hovudsakleg om våren vest for Dei britiske øyane der kolmulen gyt, og gjennom året i Norskerenna. 

## Bakgrunnsstoff
* Havforskingsinstituttet: Havets ressurser og miljø 2009
* Havforskingsinstituttet si infoside om kolmulen 
* Norges fiskerier
* Kolmule på fiskeri.no
* Kolmule på FishBase (på engelsk)
* The Marine Fauna Gallery of Norway: bilete av levande kolmule
Utah

**Utah** er ein delstat i Sambandsstatane som har Salt Lake City som hovudstad. Delstaten ligg vest i landet og grensar mot Idaho i nord, Wyoming i nordaust, Colorado i aust, New Mexico i søraust, Arizona i sør og mot Nevada i vest. Landskapet er steinete og sett saman av tre ulike geologiske område: Rocky Mountains, Great Basin og Colorado-platået. Namnet «Utah» er eit ute-indiansk ord som betyr 'folket frå fjella'. 

Utah er kjend for å ha mange mormonarar som innbyggjarar, og mykje av den moderne delstatshistorien er knytt til det religiøse samfunnet Siste dagars heilage.
Mississippielva

**Mississippi** er namnet på ei elv i USA, og har gjeve namn til delstaten Mississippi. Elva er den andre største i landet, etter Missourielva. Dei to elvane utgjer saman det største elvesystemet i Nord-Amerika. Namnet Mississippi kjem frå det gamle ojibweordet *misi-ziibi*, som tyder 'stor elv'.

## Geografi
Mississippi har utspring i Itascasjøen i Minnesota, 450 moh., og renn ut i Mexicobukta rundt 16 mil nedanfor New Orleans. Lengda er blitt målt med ulike resultat, men det amerikanske miljøverndepartementet oppgjev 2&nbsp;320 miles (om lag 3&nbsp;730&nbsp;km).

Elva renn gjennom, eller grensar til, ti amerikanske delstatar: Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Arkansas, Tennessee, Mississippi og Louisiana.

Nær Saint Louis i Illinois møter ho Illinois- og Missourielvane. Ohioelva kjem til ved Cairo i Illinois og Arkansaselva i Arkansas. Atchafalayaelva i Louisiana skil seg derimot ut frå Mississippi.

## Økologi
Elva og omlandet er heim til mange ulike dyreartar. 260 fiskeartar, 25 % av alle som finst i Nord-Amerika, høyrer heime her, det same gjer nesten 100 ulike muslingtypar. 326 trekkfuglar, 60 % av alle fugleartane, bruker elva som stasjon under trekket sitt.

## Kjelder

* http://www.nps.gov/miss/features/factoids/

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mississippi River|Mississippi River]]» frå ,  den 20. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Tropisk regnskog

**[[Tropane|Tropisk]] [[regnskog]]** er eitt ev dei store terrestriske økosystema (bioma) på landjorda. Han er det eldste og mest artsrike biomet på jorda. Artane i regnskogen er dårleg utforska, men overslag seier at regnskogen huser over halvparten av jordas arter.

## Utbreiing

Den tropiske regnskogen finst mellom ekvator og vendekrinsane, og er særleg utbreidd i Sør-Amerika; noko mindre i Afrika, Søraust-Asia og Australia. Dei landa som har mest tropisk regnskog er Brasil, Kongo, Indonesia, Malaysia og Peru.

## Kjenneteikn
Regnskogen ligg i område med mykje nedbør heile året, vanlegvis mellom 2,5 og 4 m i året. Temperaturen varierer heller ikkje mykje, og ligg vanlegvis på 20-30 gradar uavhengig av årstid.

Vegetasjonen i regnskogen er frodig og kan delast inn i mange sjikt. Øvst finn me toppsjiktet, som består av nokre få ekstra høge tre som veks opp frå kronesjiktet. Dette er eit tett lag lauv som veks i ei høgd på 20-30 meter. Lenger ned dannar mindre tre og buskar underskogsjiktet ("underetasjen"), før me finn den etter måten skrinne skogbotnen, som på grunn av det tette lauvtaket er mørk med lite vegetasjon. I område med lys veks det fort til eit ugjennomtrengeleg og tett villniss, før trea tek over og forvandlar det attende til skogbotn att.

## Plantelivet i den tropiske regnskogen

Ein reknar med at om lag 40 % av alle planteartar på jorda veks i dei tropiske regnskogane.

Trea her er kjernen i plantelivet, og har vanlegvis tynn bork og fargerike blomar som veks rett frå stomnen. Bladstorleiken varierer med høgda på treet, dei største blada finn me lengst nede.

På bakken er vegetasjonen heller sparsam. Klatreplantar som lianar er mellom dei vanlegaste; desse klatrar på trestomnar for å koma seg opp til lyset. Her finn ein òg saprofyttar, plantar som veks i rotnande lauv og tek næringa si frå dei.

Mange av regnskogsplantane veks i sjølve trea. Ein skil mellom epifyttar og snyltevekstar, dei førstnemnde får all næringa si frå nedbør og luft og stel ikkje frå vertstreet.

I pelsen på nokre dyr veks det òg epizooiske plantar, spesielt algar.

## Trugsmål

Regnskogane dekte opphavleg eit areal på 16 mill. km², men har i dei siste tiåra vore i rask tilbakegang grunna hogst og oppdyrking, og er i dag redusert til under det halve av det opphavlege arealet.

Det er brei semje om at hogsten for det meste er uforsvarleg og, i tilfella der det vert hogd eller svidd av for å skaffa jordbruksland, ineffektiv. Jordsmonnet i regnskogsområde egnar seg nemleg ikkje for stort anna enn regnskog. Ved snauhogst og omdanning til jordbruksland blir området utsett for utvasking av næringsstoff, og kan på kort tid gå frå eit høgproduktivt, grøderikt område til skrinn steppe.

## Bakgrunnsstoff
Temperert regnskog

**Temperert regnskog** er eit terrestrisk økosystem (biom) med skog i nedbørsrike område i geografiske soner avgrensa av tropane og polarsirklane. Karakteristisk for økosystemet er ein årleg middeltemperatur mellom 5 og 20 grader Celsius og årleg nedbør på minst 2000 mm og minst 20 % av dette om sommaren. Mykje av floraen i temperert regnskog er bregnar og andre vekstar som veks som epifyttar, mosar og andre bryofyttar. 

Temperert regnskog finn ein mest av på vestkysten av Nord-Amerika, frå Alaska sør til nordlege California. I Noreg finst spreidde førekomstar av temperert regnskog i frå Sør-Trøndelag nordover til Rana i Nordland fylke. Biomet her blir kalla boreal regnskog eller kystregnskog og er ein undertype av temperert regnskog. 

## Kjelder
* Rapport frå Norsk institutt for jord- og skogkartlegging (pdf) 
* Presentasjon om kystregnskog hos WWF-Norge (pdf)
Lepsøy

**Lepsøy** er eit norsk stadnamn og etternamn. Det er 74 som har dette som etternamn i Noreg (2006). 

## Bruk
* Øya Lepsøya i Haram kommune i Møre og Romsdal
* Øya Lepsøya i Bjørnafjorden i Vestland
* Garden Lepsøy i Bjørnafjorden i Vestland

## Bakgrunnsstoff
Haugland

**Haugland** kan vera namn på fleire stader:

* Haugland i Arna
* Haugland i Os
* Haugland på Radøy
* Haugland i Time - i Time kommune på Jæren
Samenes Folkeforbund

**Samenes Folkeforbund** (SFF, nordsamisk *Sámiid Álbmotlihttu* (SÁL)) er eit samisk politisk parti i Noreg.

SFF vart stifta i 1993.

## Bakgrunnsstoff

* Heimesida til Samenes Folkeforbund
Aboriginar

**Aboriginar** (latin *ab origine*, 'frå byrjinga') er ei samnemning for australske urfolk. Ho omfattar som regel ikkje urfolka frå Torres Strait Islands, som har papuansk opphav.

## Historie
Dei aller første aboriginane kom til Australia via Søraust-Asia for minst 65&nbsp;000 år sidan, og danna opptil 500 ulike språkbaserte  grupper.

Dei førte ein nomadisk livsstil som jegerar og samlarar.  Arbeidet var ofte fordelt slik at kvinner samla råvarer til mat, klede og verktøy medan menn jakta med spyd, slynger og bumerangar. Maten og andre ressursar blei så delt av alle medlemmene i ein klan som gjerne var sett saman av eit par brør med koner og ungar. Fleire klanar utgjorde ein stamme som søkte saman og hjelpte kvarandre i uår.

Frå 1700-talet vart Australia ein koloni under Storbritannia. Urinnvånarane vart utsette for brutal assimilering av kolonimakta og folketalet sank mykje. Aborginane hadde ikkje same rettar som dei britiske innbyggarane og fekk røysterett først i 1967. I 2008 fekk aboriginane ei offisiell orsaking, men dei opplever framleis diskriminering og rasisme.

## Sjå òg
* Stolen generasjon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Aboriginer|Aboriginer]]» frå ,  den 29. desember 2005.*
Kalkulator

Ein **kalkulator** er ein elektronisk maskin som kan utføre ei rekkje matematiske utrekningar. Han får ofte straum frå eit batteri, eller frå eit lite solcellepanel.

Ein kan få kjøpt mange slags forskjellige kalkulatorer i butikkar, alt ettersom kva ein skal nytte kalkulatoren til. Mange treng ikkje meir enn ein enkel kalkulator som har dei fire vanlegaste reknefunksjonane (addisjon, subtraksjon, multplikasjon og divisjon) for kvardagsoppgåver som butikkhandling, eller til å sjekke skattelikninga. Andre treng meir spesialiserte kalkulatorer med tilleggsfunksjonar til å løyse avanserte oppgåver, slik som trigonometri, statistikk og så bortetter.
Leif Juster

**Leif Juster** () var ein norsk skodespelar og teatersjef. Han er onkel til Rolf Just Nilsen. 

## Karriere

Juster debuterte i 1931 og var knytt til teatera Chat Noir og Scala før han tok stillinga som teatersjef i det tidlegare *Søilen teater* i 1942, og døypte det om til Edderkoppen teater. Då Edderkoppen vart lagt ned i 1967, vart Juster tilsett på Oslo Nye Teater der han var fram til han vart pensjonert.

Leif Juster debuterte som filmskodespelar i 1933 og er kjent frå mange norske filmar, som:

* Fjols til fjells 
* Den forsvunnede pølsemaker
* Bustenskjold
* Freske fraspark
* Flåklypa Grand Prix (forteljarstemme)

## Prisar og utmerkingar

* Allereie i 1957 fekk Leif Juster Kongens fortenestmedalje i gull. 
* I 1969 vann Juster Leonardstatuetten.
* Han vart utnemnd til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden i 1980.
* I 1991 vann Leif Juster Amandaprisen sin heiderspris.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*  Lydsnutt med Leif Juster 
*
Granulært materiale

Eit **granulært materiale** er ei samling av åtskilde solide partiklar som tapar energi når dei kolliderer, til dømes sand, snø, kol, ris, nøtter og ulike pulver.

Ut frå gjennomsnittsenergien til kvar partikkel kan granulært materiale oppføra seg som fast stoff, væske eller gass. Det skil seg likevel frå meir homogene stoff på fleire måtar:

* Dersom materialet blir rista, kan det fordela seg skeivt, til dømes med større partiklar øvst.
* Materialet vil ofte setja seg fast i ein flaskehals
* Granulært materiale kan rasa ut i skred 

## Bakgrunnsstoff
* NTNU om granulære materiale
Sinus

**Sinus** er ein av dei trigonometriske funksjonane. Sinus til ein vinkel i ein rettvinkla trekant er lik den motståande kateten delt på hypotenusen. Sinus kan òg definerast ut frå einingssirkelen. Der er sinus til ein vinkel lik y-verdien til ytste punktet på vinkelbeinet.

Andre trigonometriske hjelpemiddel:
* cosinus
* tangens
Commodore 16

**Commodore 16** var ein heimedatamaskin som var laga av dataføretaket Commodore i 1984. Den skulle vera ein lågkostnadsmaskin som skulle erstatte datamaskina VIC-20. Texas Instruments, Mattel, og Timex Corporation hadde fått modellar som var billigare enn VIC-20 i pris, så sjølv om Vic-20 tilbaud meir minne og betre utbyggingsmoglegheiter, var det meininga at Commodore 16 skulle bygge vidare på desse fordelane.

Dessutan frykta Commodore at ein eller fleire japanske føretak skulle kunne underby heile marknaden. VIC-20 hadde vore det første forsvarstrekket. C16 skulle vera det andre. Sjølv om japanske føretak dominerte konsollmarknaden, vart det aldri noko konkurranse om heimedatamarknaden.
Dessutan gjekk, Timex, Mattel og TI ut av marknaden før C16 var klar. 

Produksjonen av C16 vart raskt avslutta i Amerika ettersom den var meint å kunne konkurrere i eit marknad som aldri vart noko av. Det var også lite tilgjengeleg programvare for maskina, så maskina selde lite der. I Europa hadde maskina noko suksess som ein billig alternativ til Commodore 64.

Commodore 116 var ein variant av C16 som berre vart seld i Europa. Den hadde enda mindre suksess.
Norske Reindriftsamers Landsforbund

**Norske Reindriftsamers Landsforbund** (NRL, nords. *Norgga Boazolápmelaččaid Riikkasearvi*, NBR) er organisasjonen til reindriftssamane i Noreg. NRL er forhandlingsmotpart til staten i saker som gjeld reindrift. NRL fører ein aktiv politikk for at det skal halde fram på denne måten, og dermed for at Sametinget ikkje skal få politisk innverknad på saker som har med reindrifta å gjere.

NRL vart stifta i 1947, som ein næringsorganisasjon, jf. § 1 i lovene som vart vedtekne i 1948: *Norges Reindriftssamers Landsforening er en sammenslutning av samer hvis hovednæring er reindrift*. Dei første tiåra var det framforalt sørsamane som leidde organisasjonen, men frå og med inngangen til 70-åra etablerte NRL ein organisasjonsstruktur med styre i Finnmark, inkludert sørsamiske styremedlemmar som budde i Finnmark, og med sekratariat i Tromsø.

NRL har alltid vore sterkt oppteken av samiske rettar, og har arbeidd målmedvite for å få gjennomslag for sitt syn i reindriftslovene.

Leiar for NRL er Ellinor Jåma.

## Bakgrunnsstoff

*NRL si heimeside
Krystall

Ein **krystall** er eit fast stoff bygd opp av atom, molekyl eller ion som er ordna i eit regelmessig, gjentakande mønster i alle retningar.

Den regelmessige indre oppbygninga gjev seg ofte eit ytre uttrykk i plane avgrensingsflater. Ordet krystall blir særleg brukt om slike velavgrensa lekamar, medan krystallinsk generelt syner til stoff som har ein ordna indre oppbygning, i motsetnad til amorfe stoff. Dei fleste faste stoff er bygd opp av krystall (er krystallinske), til dømes mineral og bergartar, metall, såpe og gummi. Eit viktig unntak er glas, som i røyndomen er ei underkjølt væske. Læra om krystalla blir kalla krystallografi. Sjå òg krystallfysikk, krystallkjemi og krystallstruktur.

Som regel vil væsker danna krystallar når dei blir omdanna til faste stoff på grunn av endringar i temperatur eller trykk. Under ideelle tilhøve vil resultatet vera éin krystall der alle atoma fell på plass i den same krystallstrukturen, men som regel vil mange krystallar dannast på likt under prosessen.


Salt-cristalls.jpg|Saltkrystallar. 
Quartz_Brésil.jpg|Kvartskrystall. 


## Kjelder

* Krystall – fysikk. (14. februar 2009). Store norske leksikon. Henta 20. november 2013.

## Bakgrunnsstoff
Damp

**Damp** er gassfasen til eit stoff ved romtemperatur, som normalt ville hatt enten fast form eller væskeform. 

Sjølv om damp og gass ofte ukorrekt vert brukt om ein annan, er damp ein gassfase som er i termodynamisk likevekt med væskefasen eller den faste forma av stoffet i temperatur under kokepunktet til stoffet. Når eit stoff er i gassfasen er temperaturen så høg at ein ikkje samtidig kan ha væskefasen eller den faste fasen av stoffet. Ei væske eller eit fast stoff treng ikkje koke for å frigje damp. Det atmosfæriske kokepunktet til ei væske er temperaturen der damptrykket er lik ei atmosfære. Sjå vassdamp.

Damptrykket er likvektstrykket til ei væske (eller eit fast stoff) ved ein spesifikk temperatur. Damptrykket til ei væske eller eit fast stoff (reint eller i ei blanding) er ikkje påverka av trykket i kontakt med væska eller det faste stoffet. 

For tofasesystem (t.d. to væskefasar), er damptrykket til systemet summen av damptrykket til dei to væskene. 

## Døme
* Parfyme inneheld kjemikaliar som vert damp ved forskjellig temperatur. 
* Luft inneheld vassdamp som kan kondensere til små dropar, som ein kan sjå som skyer, tåke og dis.

## Trivia
Brennbare væsker brenn ikkje når dei vert sett fyr på. Det er dampskya over væska som brenn viss dampmengda er mellom den låge og øvre eksplosjonsgrensa til væska.

## Sjå òg
* Fordamping
* Vassdamp
* Temperatur
* Dampmaskin
Deposisjon

**Deposisjon** er ein prosess der vassdamp går direkte frå gassform til fast stoff i omgjevnader som er under frysepunktet. Den motsette prosessen heiter sublimasjon.

Snø kan bli til ved deposisjon i skyene, medan rim blir til på same måten nær bakken.
Snøkanon

Ein **snøkanon** er ein maskin brukt til å laga kunstig snø. Maskinen verker ved å atomisera vatn ved hjelp av trykkluft for så å lata det kondensera til kunstsnø. Maskinen blir ofte brukt i skibakkar i tillegg til vanleg snø for å forlenga skisesongen. Kunstsnøen er òg slitesterk og vert mellom anna nytta i skiidrett for å mest mogeleg like konkurransevilkår. 

Snøkanonar som nytta høgt trykk kom først i bruk i 1960-åra, via eit langt røyrsystem. Viftekanonen er større med nyare teknologi, som produserer trykkluft på staden. Begge teknologiane krev derimot mykje energi, og meir enn 300 000 kWh/år er ikkje uvanleg. Viftekanonen nyttar derimot minst energi. 

## Kjelder
Per Øyvind Heradstveit

**Per Øyvind Heradstveit** () var ein norsk journalist. Han var tilsett som programmedarbeidar i NRK i mange år frå 1956. I åra 1988-1992 var han NRK sin korrespondent i London. I norsk fjernsyn var han også ein av pionérane; saman med Kjell Arnljot Wig innførte han debattforma i dette mediet gjennom programposten *Åpen post*.

## Bakgrunnsstoff

* NRK.no - Minneord over Per Øyvind Heradstveit
* Aftenposten - notis om dødsfall
Den norske unitarkirke

**Den norske unitarkirke** (**Unitarforbundet**) er forbundet for unitaristar i Noreg. Unitarisme, som òg går under namna «unitarisk kristendom» eller «kristenunitarisme», er ei retning av kristendommen som byggjer på trua om at Gud er eineveldig og éin, og forkastar dermed idéen om ei likeverdig treeinigheit. Unitarismen talar for eit dogmefritt syn, altså at tru er individuell og blir skapt i møtet mellom Gud og individet. Mennesket er ansvarleg for å tolke si tru individuelt, utan korrigerande læresetningar. Ulike individ kan ha ulik tolking. Likevel har dei ulike kristenunitariske trussamfunna ein felles truskjerne. Denne kjernen blir kalla trusprinsippa og er i stadig utvikling.

Den norske unitarkyrkja vidarefører den kristne tradisjonen som i dag lever i dei ungarske og rumenske unitarkyrkjene, men legg òg vekt på å praktisere ein felles mosaisk arv. På det viset skil kyrkjesamfunnet seg òg frå andre kristenunitarkyrkjer. Den norske unitarkyrkja ligg nær opp til den unitariske Szekler-sabbatarianismen og representerer truleg i dag det nærmaste ein i ein kristen samanheng kjem til reformjødisk tru og praksis. Dette kjem særleg til syne ved at ein held sabbaten frå fredag kveld til laurdag kveld og feirar denne etter jødisk rituale. Mennene ber kippá (jødisk kalott). I tillegg til dei tradisjonelle kristne høgtidene feirar ein jom kippúr, rosj hasjaná, sukkót (lauvhyttefesten), hanukká, purím, pesah (jødisk påske) og sjabu‘ót (vekefesten eller jødisk pinse). Nærleiken til jødedommen er grunna i synet at kristendommen må forståast gjennom eit jødisk perspektiv.

## Historie

I 1568 vart den transilvanske unitarkyrkja stifta av biskop Frans David. Etterfølgjarane hans vart seinare kalla unitarar fordi dei avviste treeinigheitslæra og meinte at Jesus var eit menneske og ikkje noko anna.

I 1894 etablerte unitarpresten Hans Tambs Lyche det første unitariske tidsskrift i Noreg, *[[Frie ord]]*, og året etter grunnla den norske unitarpresten og forfattaren Kristofer Janson den første unitarkyrkja i Noreg. Før dette (i 1888) vart Nina og Edvard Grieg dei første norske unitarane som var busette i Noreg. Dette kyrkjesamfunnet vart godkjent av Stortinget som landets andre dissentarsamfunn og var aktivt fram til 1937, da det vart avvikla. På hundreårsdagen etter grunnlegginga (1995) atteroppstod delar av kyrkjesamfunnet som småe unitargrupper i Oslo-området, og 1. januar 2004 etablerte desse gruppene, i nær kontakt med dagens transilvanske unitarisme i Ungarn og Romania, trussamfunnet *Unitarforbundet (Den norske unitarkirke)*. I 2005 vart kyrkja registrert hjå fylkesmannen i Østfold, og Det kongelege kultur- og kyrkjedepartementet innvilga einerett til namnet *Unitarforbundet (Den norske unitarkirke)*, som i dag er det offisielle namnet på kyrkja. Den siste tida har det utvikla seg praksis for berre å bruke namnet *Den norske unitarkirke*.

## Kjelder
* «Den norske unitarkirke» på Bokmålswikipediaen

## Bakgrunnsstoff
* Den norske unitarkirke
* The Quick Guide to the History of Nordic Unitarianism
Patognomonisk

Adjektivet **patognomonisk** (frå gresk *páthos*, sjukdom og *gnōmon*, avgjere) blir ofte bruka innan medisinen for å skildra typiske kjenneteikn ved sjukdommar.

*Patognomonisk* tilkjennegir tilstrekkeleg førekomst av distinkte eller karakteristiske kjenneteikn på sjukdom eller patologiske tilstandar, slik at det kan stillast ein diagnose ut frå desse. Ein skildrar soleis symptom og sjukdomsteikn som patognomoniske for å vektleggja sannsynet for ein spesifikk diagnose. Døme på eit patognomonisk funn er Kopliks flekkar i munnhola. Dette sjukdomsteiknet er eineståande for meslingar.

«Patognomisk» er ei vanleg feilstaving av ordet.

## Sjå òg
* Patogenese
* Patologi
Sefardisk

**Sefardisk** er eit ord med fleire tydingar:

* For den sefardiske folkegruppa, sjå **[[sefardím]]**.
* For den sefardiske retninga av jødedommen, sjå **[[sefardisk jødedom]]**.
* For tale- og skriftspråket som stundom blir kalla sefardisk, sjå **[[jødespansk språk]]**.
* For det liturgiske skriftspråket som er ei ordrett omsetjing frå hebraisk og arameisk til spansk eller jødespansk, sjå **[[ladino]]**.
Samernas Riksförbund

**Samernas Riksförbund**, eller *Svenska Samernas Riksförbund* (SSR, nordsamisk *Sámiid Riikkasearvi*) er ein takorganisasjon for samebyar og sameforeiningar i Sverige. 42 av dei 51 svenske samebyane og 14 lokale sameforeiningar er med i SSR.

## Organisasjon

SSR har kansli i Umeå med fire tilsette, og eit styre med 7 medlemmar. Leiar er Per Gustav Idivuoma.

## Bakgrunnsstoff

* Nettstaden til Svenska Samernas Riksförbunds
Same Ätnam

**Same Ätnam** er ein samisk organisasjon i Sverige. Same Ätnam vart stifta i 1944 og har som mål å arbeide for samiske interesser, framfor alt interessene til duodji-utøvarar, men også for andre kulturelle spørsmål.

## Bakgrunnsstoff

* Same Ätnam si heimeside
Patogenese

**Patogenese** (frå gr. *pathos*, sjukdom og *genesis*, opphav) er ei medisinsk nemning på årsaker til utvikling av sjukelege tilstandar eller sjukdom. 

## Sjå òg
* Patognomi
* Patologi
Hn/Segn

Ei **segn** er ei stutt forteljing som lìver på folketunga, og som gjev seg ut for å vera sann. Segner fortel ofte um yvernaturlege hendingar i eldre tid, og skal gjerne tyda ut bisnelege ovringar og merkjelege ting i landskapet (til dømes korso ein svær stein hev hamna midt ute på ei beitemark). Ei segn kann vera tid- og stadfest og handla um namngjevne og historiske personar, i motsetnad til æventyri.

Ordet *segn* heng saman med *å segja*.

## Bakgrunnsstoff
* Segner i Sunnhordland
Alkymi

**Alkymi** (arabisk *al-kimiya*) er ei nemning på ein vitskap i eldre tid, ein protovitskap som var forløpar for moderne kjemi. Ein alkymist blanda ulike stoff og utsette dei for varme og anna påverknad for å prøva å laga verdfulle ting som til dømes gull. 

Alkymi har ikkje plass i moderne vitskap, men finst framleis i esoteriske kretsar og kan brukast som symbolspråk til dømes i den teoretiske psykologien.

## Historie

Gjennom mellomalderen dreiv alkymistane hovudsakleg med forsøk på framstilling av gull og kjærleiksdrykkar, med varierande hell. Tankar om at ein skulle kunna framstilla allereie kjente stoff, til dømes gull, ved å blanda andre stoff, er basert på Aristoteles' teori om at alle stoff i sin tur er oppbygde av dei fire elementa i ulike blandingar. Ved å blanda ulike stoff i rette forhold skulle ein kunna få fram kva som helst for andre stoff. Namnet på alkohol er ein arv frå alkymistane. Deira tankesystem bygde på ulike mengder av magi, platonisme, gnostisisme og andre no utdøydde samanblandingar av den materielle og andelege verda. Ei seigliva oppfatning var til dømes at varme var ein slags væske som fanst inni materien, og at brennbare stoff inneheldt eit særleg «eldstoff» kalla *[[flogiston]]*.

Alkymi har alltid vore populært i okkulte kretsar, og nådde ein topp på 1800-talet, då blant andre August Strindberg eigna seg til dette under sterk påverknad av Emanuel Swedenborgs tankar. Under eit eksperiment lykkast han å framstilla svovelkis av jern og svovel, og trudde han hadde framstilt ekte gull. Tanken vart teken opp av Carl Gustav Jung, som skreiv om individuasjonsprosessen med alkymien som symbolspråk og teorien om ein gjeven orden til all utvikling. Under Jungs påverknad har seinare alkymien på 1900-talet påverka nyreligiøse rørsler, men òg forskarar i ulike kulturvitskapar.

Sjølv om ein ikkje kunne sjå på alkymien som vitskap, gjorde alkymistar mange viktige tekniske oppfinningar, til dømes destillasjon, og dei oppdaga òg einskilde stoff som kvikksølv.

## Sjå også
* Dei vises stein
* Klassiske element
* Hermes Trismegistus og hermetismen
* Maria frå Alexandria
* Nicollas Flamel
* Rosencreuzarane

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Virtual Alchemy library
* Alchemical writings
Brunnpissar

**Brunnpissar** er ei nemning på ein person som forkludrar den offentlege debatten ved å koma med usaklege skuldingar mot motparten.
4H

**4H** er eit nettverk av barne- og ungdomsorganisasjonar over heile verda. I Noreg er rørsla representert av 4H Norge. 
4H blei opphavleg til i USA tidleg på 1900-talet. Dei fire H-ane i namnet står for hovud, hjerte, hender og helse.
4H har sterke røter i landbruket og driv mellom anna eigne gardar og setrar.

4H i USA vert administrert av det amerikanske landbruksdepartementet, medan den norske organisasjonen er heilt sjølvstendig. 

4H er religiøst og politisk nøytral. Organisasjonen har som mål å utvikle samfunnsengasjement, ansvar og respekt blant ungdom gjennom at dei driv sitt eige organisasjonsarbeid. 

4H sitt motto er «å lære ved å gjere». Ved at medlemmene i den lokale klubben sjølv vel sitt eige styre, blir det drive demokratiopplæring i praksis. Eit mål er at ungdommen sjølv skal drifte klubben med så lita innblanding frå dei vaksne (klubbrådgjevarar) som mogleg. 

Ein kan bli medlem av 4H frå ein er 10 år, og heilt til fylte 26 år. Ein 4H-medlem har eit prosjekt kvart år, der det blir stilt krav til korleis prosjektet skal gjennomførast. Alle 4H-klubbane har haustfest, ofte i oktober, der medlemmane stiller fram prosjekta sine. Under haustfesten blir oppgåvene vurderte, og viss ein står, får ein eit merke som bevis, samt eit dokument som er underskrive av den som har vurdert oppgåva. Ein går gjennom fire stadium når ein er i 4H. Når ein byrjar som 10-åring er ein aspirant, når ein blir 12 år blir ein junior. Når ein har gått i 4H i over fem år, blir ein senior. Det siste året i 4H får ein det som er målet for 4H-arane, nemleg plaketten. Det er eit prov på at ein har gjennomført 4H-programmet og har fått godkjent eit visst tal 4H-prosjekt. Det vanlegaste er å motta plaketten som 18-åring. 4H-vitnemålet blir gjerne lagt ved t.d. jobbsøknader. Ein del vel å halde fram med 4H sjølv etter plaketten, då som alumnar. Alumnane er ofte ressurspersonar ved arrangement for «vanlege» medlemmar.

4H arrangerer landsleir annankvart år. Fylka har sine eigne fylkesleirar. Mange har òg aspirantleirar. 

## 4H-lyftet
*Vi lover å arbeide mot det mål å bli en ungdom med klart hovud, varmt hjerte, flinke hender og en god helse.*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:4-H|4-H]]» frå ,  den 17. desember 2016.*  
 
* startsiden.no

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til 4H Norge
KRIK

**Kristen idrettskontakt**, **KRIK**, er ein kristen ungdomsorganisasjon som har som mål å knyta band mellom idretten og kyrkja. KRIK vart starta etter initiativ frå presten Kjell Markset i 1981.

Mottoet til organisasjonen er: "KRIK ønsker å bevare, inspirere og vinne idrettsfolk til kristent liv både i idrettslag og menighet."

Idrettspersonlegdommar som Rune Bratseth, Ole Kristian Furuseth, Kristen Skjeldal, Anders Rambekk, Marie Knutsen, Gro Marit Istad Kristiansen, Marius Johnsen og Andreas Håtveit er profilerte idrettsfolk som har framstått som ambassadørar for KRIK. Tidlegare miljøvernminister Knut Arild Hareide er med i styret i KRIK.

Ved 25-årsjubileet hausten 2006 hadde organisasjonen nær 11 000 medlemmer i Noreg. Systerorganisasjonen CHRISC (Christian Sports Contact) hadde rundt 18 000 medlemmer i Aust-Afrika.

I 2002 mottok KRIK Brobyggerprisen og i 2005 Petter Dass-prisen for arbeidet sitt.

## Organisasjon

KRIK består av fleire organisasjonsledd. Kontakt med medlemene føregår i stor grad gjennom dei over 350 lokallaga spreidde rundt om i landet, der medlemene møtest og har trening på regelmessig basis. Deretter kjem kretsstyra, distriktskoordinatorane som styrer med oppsett av buss til leirane og kontakt med lokallaga. Administrasjonen styrer med den daglege drifta av organisasjonen, landsstyret forvaltar midla til KRIK og set opp langtidsplaaer. Øvst er generalforsamlinga som møtest ein gong annakvart år.

Hovudkontoret til Krik i Oslo er på Ullevaal Stadion.

## Arrangement

KRIK arrangerer fleire leirar og arrangement; dei fem største regelmessige leirane er Explore, Action, ActionNord, KonfAction og Arena.

Explore er ein nyttårsleir som vert arrangert i Håkons Hall på Lillehammer. Deltakarane kan vera med på mange forskjellige aktivitetar i løpet av leiren, mellom anna alpint, snøbrett, jibbing, skeleton, bob, winter adventure, fotball og volleyball.

Dei andre 4 er sommerleirar. Action og ActionNord er for ungdommer mellom 14 og 17 år. Action finn stad i Bø i Telemark. ActionNord vart arrangert fyrste gong sommaren 2008, og vert arrangert i Geitvågen utanfor Bodø. KonfAction blir også arrangert i Bø, men er for konfirmantgrupper. Arena har ungdommar frå 16 og oppover som målgruppe, og vert arrangert på Dvergsnestangen ved Kristiansand. På føremiddagen på leirane er det aktiviteter, medan resten av dagen er fritid.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.krik.no


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:KRIK|KRIK]]» frå , den 11. mai 2009.*
Enevold Brandt

**Enevold Brandt** () var ein dansk greve. Han fekk i 1769 ei stilling som kammerherre ved kong Kristian VII av Danmark-Noreg sitt hoff. 

Brandt vart ein samansvoren av Struensee. Struensee skaffa seg sterk innverknad på statsstyringa, i og med at kongen var psykisk sjuk. Dei vart arrestert saman natta til den 17. januar 1772, tiltalt og dømd for majestetsfornærming. Dommen vart sett ut i livet på Øster Fælled den 28. april 1772. Struensee og Brandt fekk begge fyrst hogge av høgre hand, og kort etter heldt bøddelen opp hovuda deira framfor folkemengda. Kroppane vart parterte og lagt på steile og hjul. Hovuda og hendene vart sett på ein stake.

## Bakgrunnsstoff
* Brandt, Enevold Dansk biografisk Lexikon på Prosjekt Runeberg
Jan Derek Sørensen

**Jan-Derek Sørensen** () er ein norsk fotballspelar, frå Romsås i Oslo. Han slo igjennom i Lyn i 1992, der han spela 49 seriekampar frå 92-94. Seinare spela han for Bodø/Glimt og Rosenborg. Etter eit tid i Borussia Dortmund gjekk han attende til Lyn. I 2004 blei han toppskårar i klubben med berre ni mål. Han gjekk til Vålerenga i november 2005. I 2008 spelar han for Bodø/Glimt. Han har spela over 20 landskampar for Noreg. Han spelar spiss og ving.

Lag:
* Lyn 1992 - 1994
* Bodø/Glimt 1995 - 1997
* Rosenborg 1998 - 2000
* Borussia Dortmund 2000 - 2002
* Lyn 2003 - 2005
* Vålerenga 2006 - 2007
* Bodø/Glimt 2008

## Kjelde
* Bokmåls- og riksmålswikipediaen
Briksdalsbreen

**Briksdalsbreen** er ein brearm av Jostedalsbreen. Briksdalsbreen ligg på nordsida av Jostedalsbreen, i Briksdalen, inst i Oldedalen i Stryn kommune i Vestland. Briksdalsbreen endar i det vesle Briksdalsbrevatnet (346 moh). Breen er ein av dei lettast tilgjengelege i landet og difor ein av dei mest vitja. 

Brefronten har trekt seg kraftig tilbake dei seinaste åra. I 1996&ndash;97 låg brefronten ved utløpet av Briksdalsbrevatnet. I 2004 låg brefronten 230 meter bak utløpet av Briksdalsbrevatnet.

NVE har sidan 1900 gjort frontmålingar av Briksdalsbreen.
Jostedalsbreen nasjonalpark

**Jostedalsbreen nasjonalpark** er ein nasjonalpark som vart oppretta i 1991. Nasjonalparken ligg i kommunane Sogndal, Gloppen, Stryn, Sunnfjord og Luster i Vestland.. Parken er på 1310 km&sup2;, der om lag halvparten er dekt av bre. Nasjonalparken omfattar sjølve Jostedalsbreen i tillegg til ein del nabobrear.

## Sjå òg
* Jostedalsbreen nasjonalparksenter

## Bakgrunnsstoff
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Jostedalsbreen. 
* PDF-kart 
* DNT turplanleggar
Byllepest

**Byllepest** er den vanlegaste forma for pest og har stått bak fleire epidemiar og pandemiar gjennom historia. Svartedauden på 1300-talet var sannsynlegvis ein byllepestpandemi. I dag er sjukdommen lite utbreidd, men finst framleis i nokre område.

Infeksjonssjukdommen er forårsaka av bakterien *Yersinia pestis* og er kjenneteikna av lymfeknutar som hovnar opp til store, væskefylte byllar. Desse kan det gå koldbrann i slik at dei får ein blåsvart farge. Same bakterien kan òg føra til lungepest (lungebetennelse) eller blodforgifting (sepsis) ved at dei spreier seg i kroppen med blodet. I nokre høve kan dei også føra til hjernehinnebetennelse (meningitt).

Byllepest vert spreidd til menneske med lopper frå gnagarar og rotter.  Byllepest hadde, slik han arta seg i seinmellomalderen, ein letalitet på 50-60 %. I moderne tid har sjukdommen ein letalitet på 30-60&nbsp;%. Byllepest kan behandlast med antibiotika, og tidleg behandling gjev betre prognosar.

Frå 2010 til 2015 blei det rapportert om 3&nbsp;248 tilfelle av pest i heile verda. 584 av dei førte til dødsfall. I dag er sjukdommen vanlegast i Afrika, og mest endemisk i Den demokratiske republikken Kongo og på Madagaskar. Han finst også i Peru.

## Galleri

Plague -buboes.jpg|Pasient med opphovna lymfeknutar.
Female patient with bubonic plague in Karachi, India. Photog Wellcome V0029288.jpg|Kvinne med byllepest i Karachi i 1897, under eit utbrot som byrja på 1880-talet.
4311778036 9744c20585 bBubonsPeste2.jpg|Sjukdomsteikn avbilda i ei tysk legebok.
Maria Elend Kirche Nothelferaltar Schrein 01.jpg|Heilage Rochus av Montpellier er rekna som vernehelgen mot pest og byllar. I avbildingar viser han ofte fram byllar på låret sitt, som her til høgre.


## Kjelder
Fana i Mali

:*Sjå òg [[Fana]] i Bergen*

**Fana** er ein by i Koulikororegionen i Mali Region]] med rundt 25&nbsp;600 innbyggjarar.

Byen er eit viktig senter for bomullsproduksjon, og produserer nest mest bomullstekstilar i landet, etter Koutiala. Compagnie malienne pour le développement du textile (CMDT) har fleire fabrikkar her.

Forum des peuples blei halde her i 2005.
Murmanskka guovllu Sámesearvi

**Murmanskka guovllu Sámesearvi**, engelsk *Association of Sámi in the Murmansk Region*, russisk *Общественная организация cаамов Мурманской области* *OOSMO* er ein organisasjon for samane på Kolahalvøya. Murmanskka guovllu Sámesearvi har tyngdepunktet sitt i Lovozero og Revda, dvs. i kjerneområda for samisk busetnad. 

Det er uklårt når OOSMO vart stifta. I følgje Rantala 2004 søkte organisasjonen om medlemskap i Samerådet i 2000, og fekk det. Stiftinga kom i alle høve etter fleire års strid i Guoládaga Sámi Searvi, der eitt av argumenta var at GSS var ein organisasjon langt unna dagleglivet til majoriteten av samane.

Begge dei to russiske sameorganisasjonane har sete i Nordisk sameråd, og det er usikkert korleis den politiske drakampen vil utklide seg.

## Kjelder

* Rantala, Leif 2003: *Nordiska samerådet 1953/1956-2003*. Historikk presentert til Sametingets 18. konferanse i Honningsvåg
Finske Samers Sentralforbund

**Finske Samers Sentralforbund**, nordsamisk *Suoma Sámiid Guovddássearvi*, engelsk *Saami Association of Finland*, finsk *Suomen saamelaisten keskusjärjestö*, vart stifta i 1996. Grunnen til at dette forbundet vart stifta så mange tiår etter at dei tilsvarande organisajsonane i Noreg og Sverige, er framfor alt at det finske sametinget har hatt ein annan posisjon enn dei tilsvarande sametinga i Noreg og Sverige. Så seint som på samemøtet i Murmansk i 1996 møtte representantar for det finske sametinget side om side med representantar som sat på dei ulike partia på norsk og svensk side..
Ratnasiri Wickremanayake

**Ratnasiri Wickremanayake** () var ein srilankisk politikar som var statsminister på Sri Lanka frå 2000 til 2001 og 2005 til 2010.

Wickremanayake studerte juss i London, men tok ikkje eksamen. Istaden vart han blanda inn i studentpolitikk, og vart vald leiaren åt Ceylon Studentforbund i England i 1955. I 1960 vart han medlem i det srilankiske parlamentet for Sri Lanka Freedom Party (SLFP). Han vart assistentminister i justisdepartamentet i 1970, og vart generalsekretær for SLFP i 1977.

I 1994 vart Wickremanayake ministeren for innanriksdepartamentet og plantasjesektoren i den fyrste regjeringa åt Chandrika Kumaratunga. Han vart utnemnd til statsminister i 2000 etter at Sirimavo Bandaranaike gjekk av. Partiet hans fekk ikkje fleirtal i parlamentsvalet i 2000. Han leia ei mindretalsregjering i eitt år med støtte frå det kommunistiske Janatha Vimukti Peramuna (JVP).

Som statsminister tok Wickremanayake ei sterk linje mot dei tamilske tigrane som kjempa for ein sjølvstendig stat i nordaustlege Sri Lanka. Han nekta å halda fredsforhandlingar med dei før dei gav opp terrorisme. Han eggja sinhalesarar til å ha fleire barn slik at hæren kunne få fleire soldatar, og føreslo endringar i lovverket for familieplanleggjing for å oppnå det.

Parlamentet vart oppløyst i 2001 fordi presidenten venta at SLFP ville tapa eit mistillitsframlegg. SLFP miste det neste valet, men fekk makt igjen i 2004-valet i Sri Lanka. Wickremanayake vart minister i regjeringa, og vart utnemnd til statsminister den 21. november 2005 etter at den tidlegare statsministeren Mahinda Rajapakse vart president.

Den 21. april 2010 tok D.M. Jayaratne over som statsminister.
Gram per liter

**[[Gram]] per [[liter]]** (**g/L**) er ei måleining for konsentrasjon. Ho blir særleg nytta om oppløyste stoff i væsker i samband med biologi, til dømes globulin, sukker eller ammonium i blod, drikkevatn eller vassdrag. Ein kan òg nytta måleininga med konsentrasjonar i anna enn væsker, til dømes luft.
Avlat

**Avlat** er eit katolsk omgrep om ettergjeving av straff for synder. 
Bakgrunnen er at katolsk lære meiner at synd fører til skuld, som må skriftast, og straff som må avtenast. Denne straffa kan ein gå gjennom på tre måtar: Ved å gjera bot, ved å gjera handlingar som gjev avlat, eller i skjærselden.

Etter katolsk lære blir syndene tilgjevne, men straffa står framleis att. Presten som tek imot skriftemålet vil oppgje ei bot ein skal utføra, men denne er ikkje alltid tilstrekkeleg. For å gjera opp for seg i dette livet kan syndaren då utføra avlsatshandlingar. Den mest kjende av desse er å utføra ei pilegrimsreise til Roma under eit heilag år og gå gjennom ein av dei heilage portane. Men det er også knytt avlat til til dømes det å be visse bøner tilknytte messa.

Kriteria for å få avlat er at all synd er skrifta og tilgjeve, at ein har eit oppriktig ønske om ikkje å synda meir, og at ein utfører ei av dei fastsetta handlingane. Det er den apostoliske skriftemålsdomstolen som administrerer oversikta over kva handlingar som gjev avlat. 

## Bakgrunn for reformasjonen

I seinmellomalderen tok prestar til å selja såkalla **avlatsbrev**, dokument som gav avlat mot at ein donerte eigedom til kyrkja. Inntekter frå desse blei mellom anna brukte til å betala for bygginga av den nye Peterskyrkja i Roma. Denne avlatshandelen var noko av det reformatoren Martin Luther reagerte først på i den katolske kyrkja.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Avlat|Avlat]]» frå , den 17. mars 2012.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* Avlat (PDF) ved bergen.katolsk.no
Brokk

**Brokk** er ein sjukdomstilstand der indre organ, særleg tarmar kjem ut av det vanlege leiet sitt, og trengjer ut ved lysken eller gjennom sprekker i bukveggen.

## Sjå òg
* Vombiskinn
Benjamin Franklin

**Benjamin Franklin** () var ein amerikansk journalist, forfattar, filantrop, vitskapsmann, oppfinnar, diplomat og mykje meir. Han var ein av leiarane av den amerikanske revolusjonen, og i motsetning til George Washington og Thomas Jefferson var han imot slavearbeid. Han vert også hugsa for eksperimenta han gjorde med elektrisitet. Benjamin var den fyrste til å foreslå sommartid, som ikkje vart innført før fyrste verdskrig.

### Sitat av Benjamin Franklin
* *Vi må alle henge i saman, ellers blir vi hengt kvar for oss*
* *Hugs, tid er pengar*

## Livssoge
Benjamin Franklin vart fødd i Boston. Han var yngst i ein syskjenflokk på sytten. Som tiåring slutta han på skulen og då han var tolv byrja han som lærling hos broren som arbeidde som trykkeriarbeidar på eit trykkeri i ei lokalavis. Etter ei usemje med broren slutta han og reiste, først til New York, seinare til Philadelphia.

## Kjelder
* :sv:Benjamin Franklin
* Sitat av Benjamin Franklin
Guoládaga Sámi Searvi

**Guoládaga Sámi Searvi** (kildinsamisk *Куэлнэгк Соаме Э̄хтнэгк* russisk *Ассосиация Кольских саамов* engelsk *Kola Sami Association*) er ein av de sentrale organisasjonan for samar i Russland. Foreininga vart stifta i 1989. Tidlige leiare var Vasili Selivanov og Nina Afanasieva og nå (2016) er leiaren Jelena Jakovleva.

Guoládaga Sámi Searvi er representert i Samerådet, og i Barentsregionen sitt urfolksutval.

## Bakgrunnsstoff
* AKS i leksikon ''Kolski Sever''
Wetzlar

**Wetzlar** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg vest i Tyskland, ved elvane Lahn og Dill. Byen er administrasjonsstad i *[[landkreis]]*en Lahn-Dill-Kreis.

Byen vart eit industrisentrum og jarnbaneknutepunkt etter den industrielle revolusjonen. Byen var lenge kjend som ein ein gruveby. I nyare tid er byen kjend for produksjon av forskjellige typar optikk. *[[Carl Zeiss]]*, *[[Leica]]* og *[[Minox]]* er døme på varemerke for kjende optiske produkt som stammar frå Wetzlar.

## Attraksjonar
* *Altes Rathaus* (det gamle rådhuset)
* *Wetzlarer Dom* (Wetzlar domkyrkje)
* *Alte Lahnbrücke* (gamle Lahn Bru)

## Venskapsbyar
* Avignon i Frankrike
* Colchester i England
* Siena i Italia
* Berlin-Neukölln i Tyskland
* Ilmenau i Tyskland
* Schladming i Austerrike
* Písek i Tsjekkia

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Mannerheim

**Mannerheim** er eit slektsnamn brukt av ei finsk og ei svensk adelsslekt. Dei har begge opphav i den tyske industrimannen Henrik Marhein.

### Baronane Mannerheim

Sonen av Marhein, Augustin Marhein, blei adla i 1693 under namnet Mannerheim. Dei to sønene hans fekk tittel som baronar i 1768. Familien kom til Finland mot slutten av 1700-talet.

## Grev Mannerheim
Sonen til Johan Augustin Mannerheim, Carl Erik Mannerheim, var visepresident i det fisnke økonomidepartementet og guvernør for provinsane Åbo og Björneborg. Han blei gjeven tittelen greve i 1824. Denne tittelen går i arv til den eldste sonen i familien.

## Kjende namneberarar
* Carl Gustaf Mannerheim, president av Finland
* Sophie Mannerheim, finsk sjukepleiepioner

## Sjå òg
*Mannerheimkrossen
*Mannerheimlina

## Kjelder
*«Mannerheim» på engelsk Wikipedia
Element

**Element** er det ting er bygde opp av. Gresk naturfilosofi meinte heile verda var sett saman av *dei fire elementa*: eld, luft, jord og vatn.

I matematikk er eit **element** eit medlem av ei mengd.
Teknokrati

**Teknokrati** (frå gresk **τεχνοκρατία** – *styring gjennom teknikk*) ei nemning på eit styresett som set teknologi og teknisk kunnskap i høgsetet. Helst skal ekspertar styra, gjennom eit ekspertstyre. Teknokratirørsla har særleg fokusert på ingeniørane.

Nemninga teknokrati kan førast attende til den norsk-amerikanske sosiologen Thorstein Veblen, som i 1912 fokuserte på teknokratane si rolle. Veblen argumenterte for at ingeniørar skulle ta over styringa i statane. Ingeniørane vart sett på som best eigna til å styra og ta seg av kybernetiske system.

## Sjå òg
* Politikk
* Taylorisme, Fordisme, Postfordisme, Individualisme
* Aristokrati, Byråkrati, Demokrati, Plutokrati, Teokrati

## Litteratur
* Thorstein Veblen. *The Engineers and the Price System*, New York 1961.
Confederate States of America

**Confederate States of America** (CSA), *Dei konfødererte statane av Amerika*, var ein konføderasjon skipa av tidlegare delstatar i Sambandsstatane (USA). I kortform vert statsdanninga omtala som konføderasjonen, Dixie eller berre som sørstatane. Etter at Abraham Lincoln vart vald til president i USA hausten 1860 frykta mange statar i sør at dei føderale styresmaktene i USA ville legge ned forbod mot slaveri. Som ein reaksjon frå dette valde sju delstatar (Sør Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana og Texas) å erklære seg som uavhengige frå USA og danna Dei konfødererte statane. President Lincoln såg på fråtredinga frå Unionen som brot på den føderale grunnlova og sette i gang ein rekruteringsprosess der det vart rekrutert 75,000 frivilljuge soldatar til unionshæren som skulle sendast sørover for å slå ned på det Lincoln såg på som eit opprør. Som ein reaksjon på dette valde fire nye delstatar (Virginia, Arkansas, Nord Carolina og Tennessee) å gå over til Konføderasjonen. Jefferson Davis vart utpeika til å vera president for konføderasjonen.
Slik vart Borgarkrigen i USA utløyst.

## Bakgrunnsstoff
Henrik Krohn

**Henrik Krohn** () var ein norsk forfattar og målreisingsmann. Han vart fødd i Bergen, og døydde på Stedje i Sogndal. Han voks opp på Stend i Fana, men flytta i 1866 til Sogndal, der han hadde kjøpt garden Nedre Stedje. Tidlegare, i 1860, hadde han òg kjøpt ein fyrstikkfabrikk der. Henrik Krohn var gift med Johanna Augusta Amstrup.

## Målarbeid
Hausten 1865 starta Krohn utgjeving av bladet *[[Ferdamannen]]*, det andre nynorske bladet i Noreg etter *[[Dølen]]*. Dette bladet gjekk fram til januar 1868. Same månad var han med på skipinga av Vestmannalaget i Bergen, det første mållaget i landet, og Krohn var sjølv første formannen i laget, og hadde denne posten i fem år. Vestmannalaget gav ut tidsskriftet *[[Fraa By og Bygd]]* mellom 1870 og 1880, og Krohn var bladstyrar dei første fem åra. Vestmannalaget hadde mykje å seia for at målfolket i Kristiania i 1868 skipa Det Norske Samlaget, og også at det etter kvart vart skipa mållag andre stader i Noreg.

## Kontaktar
Mange personlegdomar som arbeidde for norsk mål, norsk kultur, og etter kvart for norsk sjølvstende, var i krinsen omkring Henrik Krohn. Her kan nemnast Kristofer Janson, Aasta Hansteen, Per Sivle (han skal ha vore dreng på Nedre Stedje ein sommar på 1870-talet), Ivar Aasen, Bjørnstjerne Bjørnson og Aasmund Olavson Vinje. Krohn si omsetjing av Bjørnson si forteljing *«Et farligt frieri»* (*«Ej faarleg friing»*), skal Bjørnson ha verdsett fullt på høgde med sitt eige verk.

## Samband med Island
Krohn ivra sterkt for sambandet mellom Island og Noreg. Han meinte at islandsk mål, dikting og kultur ville styrkja norsk mål og den åndelege framvoksteren i Noreg. Han hjelpte til så islendingar fekk vera elevar på Stend jordbruksskule, og saman med den islandske sjølvstendeforkjemparen Jón Sigurðsson skipa han Det Islandske Handelssamlag i Bergen. Vestmannalaget hadde òg medlemmer på Island. 

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Gravminner i Norge
* Om Henrik Krohn i Fylkesleksikon Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
* Johannes Gjerdåker: Føreord i forteljinga *Ei liti ferd fraa Sogndal til Fjerland (1868)*, Oslo 2002: Nynorsk Antikvariat. ISBN 82-996316-0-2
* Jostein Krokvik: *Henrik Krohn : 1826-1879 : bergensar og sogndøl, bladmann og diktar, fyrstikkemakar, hagemann, kulturbyggjar*, Bergen 2002: Norsk Bokreidingslag. ISBN 82-7834-023-4
* Om Henrik Krohn i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978