open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Termofil

Ein **termofil** er ein (mikro)organisme som trivst best ved særs høge temperaturar, over 45&nbsp;°C. Dei fleste har ein optimal veksttemperatur mellom 50 og 65&nbsp;°C, men er i stand til å veksa ved 40-80 gradar. Ekstreme termofilar vert kalla **hypertermofilar** og kan takla temperaturar opp i godt over 100&nbsp;°C. Rekorden for vekst i ein organisme vart sett i 2003, då ei forskargruppe fekk ein arkebakterie til å veksa ved heile 121 gradar!

Termofilar er som regel mikroskopiske arkar eller bakteriar, og finst gjerne i varme kjelder og nær geotermiske djuphavskjelder.

Me delar termofilane inn i *obligat* og *fakultativt* termofile organismar. Obligate termofilar må ha høge temperaturar for å overleva, medan fakultative termofilar toler nedkjøling.

Termofilar er interessante av fleire grunnar. For det første inneheldt dei særs spesielle, varmeresistente enzym, som mellom anna vert nytta i vaskemiddel og på molekylærbiologilaboratorium. Vidare lever termofilane i miljø som ikkje er så altfor ulike jorda slik ein tenkjer ho var på den tida livet oppstod. Såleis tenkjer ein seg at termofilane kan læra oss noko om opphavet til livet.

## Kjelder
* Hogg, Stuart: *Essential Microbiology* Wiley 2005
* Singleton, Paul & Sainsbury, Diana: *Dictionary of microbiology and molecular biology* Wiley 1987
Byar på Malta

Dette er ei liste over **byar på [[Malta]]**. 

Det største samanhengande bustadområdet på Malta er rundt hovudstaden Valletta med 255&nbsp;763 innbyggjarar (1. januar 2006). Dette utgjer 66 % av det totale innbyggjartalet i landet. Sjølve byen Valletta har derimot berre 6&nbsp;315 innbyggjarar og er berre den 27. største byen i landet. 

I tabellen under finn ein byar med meir enn 5&nbsp;000 innbyggjarar med folketeljingar frå 1985, 1995 og 2005, i tillegg til kva distrikt byen høyrer til. - 
  

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Liste der Städte in Malta|Liste der Städte in Malta]]» frå ,  den 3. februar 2008.*
Birkirkara

**Birkirkara** (maltesisk *B'Kara*) er den største byen på Malta med 21&nbsp;775 innbyggjarar (2005).

Birkirkara er heimstad til president Edward Fenech Adami, opposisjonsleiaren Alfred Sant og den første presidenten på Malta, Anthony Mamo.

Det er mange attraksjonar i Birkirkara, mellom anna den gamle jernbanestasjonen, som i dag er ein offentleg hage. Tog vart nytta som transportmiddel fram til 1931. Andre attraksjonar er akveduktane nær Mriehel og St. Helena-kyrkja.

Birkirkara er ein av dei eldste byane på Malta og vart nemnd i skriftlege kjelder i 1436.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Birkirkara|Birkirkara]]» frå , den 3. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
* Birkirkara byråd
* Birkirkara: generell informasjon 
* Birkirkara og krossen
Qormi

**Qormi** (maltesisk *Ħal Qormi*, òg kalla *Città Pinto*) er den tredje største byen på Malta med 16&nbsp;576 innbyggjarar (2005). Byen ligg sørvest for Valletta, sentralt på øya Malta. 
 
Av nabobyar finn ein Marsa, Luqa, Żebbuġ og Siġġiewi. Qormi ligg like i nærleiken av den gamle hovudstaden Mdina og den nye hovudstaden Valletta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Qormi|Qormi]]» frå , den 3. februar 2008.*
Żabbar

**Żabbar** (maltesisk *Ħaż-Żabbar*) er den fjerde største byen på Malta med 14&nbsp;671 innbyggjarar (2005). Han var opphavleg ein del av Żejtun, men Żabbar fekk tittelen *Città Hompesch* av den siste stormeisteren i Maltesarordenen på Malta, Ferdinand von Hompesch zu Bolheim. Stormeisteren gav etternamnet sitt til byen, som framleis vert nytta til ære for han. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Żabbar|Żabbar]]» frå , den 3. februar 2008.*
San Pawl il-Baħar

**San Pawl il-Baħar** (engelsk *St. Paul's Bay*) er ein by på Malta med 13&nbsp;412 innbyggjarar (2005). Han ligg nordvest på øya Malta, 16&nbsp;km frå hovudstaden Valletta.

Namnet refererer til skipsforliset til Paulus, som er dokumentert i Apostelgjerningane. Ein meiner at skipet hans forliste på St. Paulus-øya, som ligg utanfor bukta.

Sjølv om byen har litt over 13&nbsp;000 innbyggjarar stig folketalet til om lag 60&nbsp;000 frå juni til september på grunn av dei mange turistane som kjem hit.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:St. Paul's Bay|St. Paul's Bay]]» frå ,  den 3. februar 2008.*
Victoria på Gozo

**Victoria** eller **Rabat** er den største byen på øya Gozo i Malta med 6&nbsp;414 innbyggjarar (2005)

Byen fekk namnet Victoria av britane i 1887 i samband med 60-årsdagen til dronning Victoria. Innbyggjarane kallar likevel framleis ofte byen for det gamle namnet, Rabat. Området rundt Victoria, som ligg på ein ås nær midten av øya, har vore busett sidan steinalderen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Victoria, Malta|Victoria, Malta]]» frå , den 3. februar 2008.*
Omleiringa av Malta

* Omleiringa av Malta i 1565 skjedde då Det osmanske riket invaderte øya, som då var styrt av Maltesarordenen.
* Omleiringa av Malta i 1940 var eit åtak av Aksemaktene på den då britiskkontrollerte øyra under den andre verdskrigen.
Mosta

**Mosta** (maltesisk *Il-Mosta*) er den nest største byen på Malta med 18&nbsp;735 innbyggjarar (2005). Han ligg midt på øya Malta. 

Hovudattraksjonen i Mosta er rotunden, ei stor rund kyrkje med den tredje største ikkje understøtta domen i Europa med ein diameter på 37 meter. Kyrkja vart bygd frå mai 1833 til 1860-åra. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mosta|Mosta]]» frå , den 3. februar 2008.* 
 


### Fotnotar
Ekstremofilar

**Ekstremofilar** er ei samlekjenning for ymse organismar (vanlegvis mikroskopiske) som toler og/eller trivst i ekstreme miljø. Dette kan omfatta til dømes ekstreme temperaturar, ekstrem salinitet, ekstremt høge eller låge pH-verdiar eller ekstremt høgt trykk. Dei fleste ekstremofilane er arkar, men det finst òg ekstremofile bakteriar og eukaryotar.

Ein delar ekstremofilar inn etter kva slags ekstreme tilhøve dei er tilpassa. Ein bakterie som veks best ved høg temperatur vert til dømes kalla ein termofil.
Halofil

**Halofilar** er organismar som er i stand til å overleva og trivast i miljø med særs høg salinitet. Dei fleste av dei veks frykteleg sakte eller ikkje i det heile teke ved låge elektrolyttkonsentrasjonar.

Ulike forfattarar opererer med ulike definisjonar på kva ein halofil er, men det vanlegaste er at organismen treng eit saltinnhald frå 0,5 M og oppover i miljøet sitt for å kunne veksa og formeira seg. Døme på habitat der det finst halofilar kan vera Dødehavet, Store Saltsjø ved Salt Lake City og Owens Lake i California.

Dei fleste halofilar er arkar, men det finst òg somme bakteriar som trivst i slike miljø.

## Kjelder
* Singleton, Paul & Sainsbury, Diana: *Dictionary of Microbiology and Molecular Biology* Wiley, 1987
Psykrofil

Ein **psykrofil** eller ein **kryofil** er ein organisme som veks optimalt ved 15&nbsp;°C eller lågare og ikkje veks i det heile teke ved temperaturar over 20 gradar. Dei er mellom dei vanlegaste ekstremofilane som finst, sidan store delar av kloten er dekt av område med middeltemperaturar under 15&nbsp;°C. Ein finn dei i arktisk, antarktisk og alpin jord, i djuphavet og i fjellvatn, i is og på snøleie.

Dei fleste psykrofilane er bakteriar eller arkar, men ein har òg funne døme på soppar og algar som toler slike kalde temperaturar.

For å verna cellevæska mot å frysa til har psykrofilane ofte gen som kodar for «frostvæskeprotein». Lipida i cellemembranane deira er dessutan ofte kjemisk avvikande frå andre lipid, for å hindra at dei stivnar til.
Acidofil

Ein **acidofil** er ein organisme som veks optimalt ved ein pH på under 5,5. Dette står i motsetnad til nøytrofilar og alkalofilar.

Den største gruppa acidofilar er sopp. Det er generelt sett relativt få bakteriar som fell innanfor denne kategorien. Dette har å gjera med måten tredimensjonal proteinstruktur endrar seg på ved sure tilhøve.

Dei fleste acidofilar har utvikla særs effektive protonpumpar til å syta for at cytoplasma heldt seg nær nøytral pH. Dette har gjort at dei intracellulære proteina ikkje naudvendigvis har utvikla seg til stabilitet i syre. Det finst likevel unnatak, til dømes *[[Acetobacter]]*. Denne slekta er viktig innanfor biokjemisk forsking på syrestabilitet.

## Kjelder
* Hogg, Stuart: *Essential Microbiology* Wiley, 2005
* Singleton, Paul & Sainsbury, Diana: *Dictionary of Microbiology and Molecular Biology* Wiley, 1987
Alkalifil

Ein **alkalifil** er ein organisme som veks optimalt ved høg pH, oftast mellom 9 og 11. Ein finn desse helst i sodasjøar og i karbonathaldig jord. Sidan dei fleste bakteriane trivst best i smått basiske miljø, er alkalifilane ei stor og mangfaldig gruppe organismar. Sjølv om soppar oftast trivst best i svakt sure miljø finst det nokre få soppartar som er alkalifile.

Naturlege basiske miljø er oftast rike på natriumhaldige stoff som Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> og NaCl. Ein god del alkalifilar er difor avhengige av tilførte natrium-ion.

Mange alkalifilar løyser problemet med basiske miljø ved aktivt å pumpa proton inn i cytoplasma for såleis å senka pH-en.

## Kjelder
* Singleton, Paul & Sainsbury, Diana: *Dictionary of Microbiology and Molecular Biology* Wiley 1987

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alkaliphile|Alkaliphile]]» frå , den 4. februar 2008.*
Bălțisteppa

**Bălțisteppa** (rumensk *Stepa Bălțiului*) er ei vid trelaus slette nord i Moldova, Ho har namn etter byen Bălți.

Ho dekkjer eit område på 1&nbsp;920 km², der 2,7 % (51,1 km²) av ho er dekt av skog. Sletta er dominert av gras og kratt med svart jordsmonn innimellom kalla svartjord. Det einaste skogområde ligg langs elvane Dnestr og Răut.

Steppa ligg mellom 150 og 200 meter over havet og har ustabile årstider med generelt særs varme somrar og kalde vintrar. 

På 400-talet fvt. vitja Herodotos området mellom dei to elvane Dnster og Prut og skildra det som «ei slette med djup svartjord, rik på gras og godt vatna». Naturressursane frå Bălțisteppa har alltid trekt til seg nomadar, som ofte har drive bort dei innfødde. 

## Arkeologiske funn på Bălțisteppa

Arkeologiske utgravingar har gjeve spor etter tidlege busetjingar på Bălțisteppa så tidleg som frå steinalderen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bălți steppe|Bălți steppe]]» frå , den 4. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
* Den pontiske sletta (World Wildlife Fund)
Nøytrofil

**Nøytrofilar** er organismar som veks og formeirar seg best ved nøytral pH, det vil seie i intervallet 6-8.

Nøytrofil står i motsetnad til acidofil og alkalifil.

## Sjå òg
* ekstremofil
Budzjaksteppa

**Budzjaksteppa** er ei slette sør i Moldova mellom elvane Dnestr og Prut og sørover til Svartehavet. Det er den største sletta i Moldova og dei fleste etniske minoritetane i landet oppretta koloniar her.

Budzjaksteppa har ei total overflate på 3&nbsp;210 km², og 6,1 % (195,4 km²) av ho er dekt av skog.

## Fotnotar

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bugeac steppe|Bugeac steppe]]» frå , den 4. februar 2008.*
Codri

**Codri** (russisk Кодры, *Kodry*) er eit skogområde som finst i ein åslendt del av sentrale Moldova.

I mellomalderen var mesteparten av åsane i fyrstedømet Moldavia skogkledde. Skogområda vart generelt kalla Codri, der større skogområde fekk namn som *Codrii Cosminului* (Cosmin Codri), *Codrii Plonini* (Plonini Codri), *Codrii Hotinului*, *Codrii Orheiului* (Orhei Codri), *Codrii Lăpușnei* (Lăpușna Codri).

Sjølv om åsane dekkjer om lag 80-90 % av området i Moldova har skogområda minka etter 1800 på grunn av intensiv jordbruk til om lag 12 %. Enkelte av dei gjenverande skogområda er no verna i nasjonalparkar, men mangelen på skog i landet gjer no at jordbruksområda får langt mindre vatn enn dei fekk i tidlegare hundreår sidan skogen heldt på meir vatn enn berr mark.

Det høgaste punktet i Moldova, Dealul Bălănești på 429 meter over havet ligg i Corneștiåsane, mellom elvane Prut og Răut.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Codri|Codri]]» frå , den 4. februar 2008.*
Dealul Bălănești

**Dealul Bălănești** er det høgaste punktet i Moldova med ei høgd på 430 meter over havet. Namnet tyder Bălăneștåsen og ligg i området Codri.
Bîc

**Bîc** (òg kalla *Bâc* eller *Byk*) er ei elv i Moldova og ei av sideelvane til Dnestr frå høgre. 

Dei øvre delane av Bîc har grave ut ei djup ravine i Codriåsane. Hovudstaden i Moldova, Chișinău, ligg ved Bîc, og her er det bygd ei demning over elva som har danna reservoaret Chișinăusjøen med eit areal på om lag 10 km². Om sommaren tørkar Bîc ofte inn og vert til ei rekkje små innsjøar. Bîc er kraftig forureina.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bîc|Bîc]]» frå , den 4. februar 2008.*
Byk

**Byk** er ei elv i Ukraina, ei sideelv til Samara. Elva er 108 km lang og renn gjennom Donetsk og Dnipropetrovsk oblast. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:uk:Бик (притока Самари)|Бик (притока Самари)]]» frå ,  den 3. september 2012.*
Dnister

**Dnister** (ukrainsk Дністер, *Dnister*; rumensk *Nistru*; russisk Днестр, *Dnestr*) er ei elv i Ukraina og Moldova med ei lengd på 1&nbsp;362&nbsp;km.

## Namn
Namnet kjem frå det sarmatianske (iranske) **Dānu nazdya* ‘den nærliggjande elva’. Til samanlikning tyder Dnepr «den fjerntliggjande elva». Det eldre namnet *Tyras* er frå det skytianske **tûra*, som tyder ‘rask’.

På russisk heiter elva Днестр (*Dnestr*), på rumensk *Nistru*, på jiddisk *Nester*, נעסטער, på tyrkisk *Turla*, og under antikken vart ho kalla *Tyras* på latin og *Danastris* på gresk. Forfattarar i antikken har òg kalla ho *Danaster*.

## Geografi
Ho har utspringet sitt i Ukraina, nær Drohobytsj og ikkje langt frå grensa til Polen. Frå her renn ho i retning mot Svartehavet. Eit kort stykke dannar ho grensa mellom Ukraina og Moldova, før ho renn vidare gjennom Moldova i 398&nbsp;km der store delar av lengda hennar dannar grensa mot området Transnistria. Seinare dannar ho igjen grensa mellom Moldova og Ukraina før ho renn inn i Ukraina igjen og ut i Svartehavet, der estuaret hennar dannar Dnestr Liman.

I dei nedre delane av elva er vestsida av ho høg og åslendt, medan austsida er låg og flat. Elva dannar den eigentlege austlege grensa til Den asiatiske steppa. Dei viktigaste sideelvane hennar er Răut og Bîc.

Før den andre verdskrigen danna Dnestr grensa mellom Romania og Sovjetunionen. I løpet av krigen vart det utkjempa slag på venstre sida av elva med Tyskland og Romania mot Sovjetunionen.

## Sideelvar

Av sideelvar på høgre sida finn ein Răut, Ikel, Bîc og Botna, medan sideelvar på venstre er Zolota Lypa (140&nbsp;km), Koropets, Dzjuryn, Seret (250&nbsp;km), Zbrutsj (245&nbsp;km), Smotrytsj (169&nbsp;km), Usjytsia (112&nbsp;km), Kalius, Liadova, Murafa (162&nbsp;km), Rusava, Jahorlyk (173&nbsp;km) og Kutsjurhan (123&nbsp;km).

## Byar
Den største byen ved Dnister er Tiraspol i Transnistria i Moldova.

* **I [[Ukraina]]:**
** Starij Sambir, Sambir, Novij Rosdil, Tsjydatsjiv, Tjodoriv, Halytsj, Jesupil, Horodenka, Salisjtsjykij, Tsjotyn, Novodnistrovsk, Sokyriany
* **På grensa mellom Ukraina og Moldova:**
** Otatsi, Mohyliv-Podilskyj, Jampil, Sorotsa
* **I [[Moldova]]:**
** Otaci, Soroca, Camenca, Rîbnița, Dubăsari, Grigoriopol, Bender, Tiraspol, Slobozia, Crasnoe, Dnestrovsc
* **Ved byrjinga av:**
** evd Bilhorod-Dnistrovskij

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dniester|Dniester]]» frå , den 4. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
* Kart over nedslagsfeltet til Dnestr  (PDF)
* Dniester.org: eit internasjonalt elveprosjekt 
* eco-tiras.org
* Biletgalleri
Den pontisk-kaspiske steppa

**Den pontisk-kaspiske steppa** er namnet på eit vidstrekt steppelandskap i området nord for Svartehavet og så langt aust som til Kaspihavet, frå sentrale område av Ukraina gjennom sørvestlege delar av Russland til vestlege område av Kasakhstan. Ho er ein del av den større Eurasiatiske steppa og grensar mot Den kasakhstanske steppa i aust. 

Området omfattar Skytia og Sarmatia frå antikken. 

Uttrykket *den ponto-kaspiske regionen* vert nytta i biogeografi for planter og dyr på desse steppene og om dyr frå Svartehavet, Kaspihavet og Azovhavet. 

## Geografi og økologi

Den pontiske steppa dekkjer eit areal på 994&nbsp;000 km² og strekkjer seg frå austlege område av Romania over dei sørlege områda av Moldova, Ukraina, Russland og nordvestlege delar av Kasakhstan til Uralfjella. Den pontiske steppa grensar til Den austeuropeiske skogsteppa, som er ei overgangssone mellom grasslettene i sør og den tempererte lauvskogen i nord. I sør strekkjer den pontiske steppa seg til Svartehavet, bortsett frå Krimhalvøya og dei vestlege Kaukasusfjella, der Den krimske submiddelhavsskogen definerer den sørlege grensa til sletta. Steppa strekkjer seg vestover til Kaspihavet i Dagestan, men den tørrare kapsiske senkinga ligg mellom Den pontiske steppa og den nordvestlege og nordlege kysten av Kaspihavet. Den kasakhstanske steppa grensar til Den pontiske steppa i søraust. 

Dei ponto-kaspiske sjøane er restane etter Turgaisjøen, som var ein del av Den pannoniske sjøen som strekte seg sør og aust for Uralfjella og dekte mykje av det som i dag er Den vestsibiriske sletta i mesozoikum og kenozoikum.

## Førhistoriske kulturar
* Sredny Stog-kulturen 4500-3500 fvt.
* Jamna/Kurgan-kulturen 3500-2300 fvt.
* Katakombe-kulturen 3000-2200 fvt.
* Srubna-kulturen 1600-1200 fvt.
* Novotsjerkassk-kulturen 900-650 fvt.

## Historiske nasjonar
* Kimmeriarar 700-600-talet fvt.
* Skytia 700-300-talet fvt.
* Sarmatianarar 400-talet fvt til 400-talet evt.
* Gotarar 200- til 500-talet
* Bulgararar 200- til 500-talet
* Hunarar 300- til 700-talet
* Alanarar 400- til 1000-talet 
* Eurasiske avarar 500- til 700-talet
* Göktürkarar 500- til 700-talet
* Onogurar 700-talet
* Sabirar 500- til 700-talet
* Khazarar 500- til 1000-talet
* Petsjenegar 700- til 1000-talet
* Kiptsjakar 1000- til 1200-talet
* Den gylne horden 1200- til 1400-talet
* Kosakkar 1300- til 1700-talet
* Krim-khanatet, volgatatarar, nogaiar og andre tyrkiske statar og stammer 1400- til 1700-talet
* Det russiske keisardømet 1700- til 1900-talet
* Sovjetunionen 1900-talet
* Moldova, Kasakhstan, Russland, Ukraina 1991 til i dag

## Bakgrunnsstoff
* Den pontiske steppa (World Wildlife Fund)

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pontic-Caspian steppe|Pontic-Caspian steppe]]» frå , den 4. februar 2008.*
Elvar i Moldova

**[[Moldova]] har mange [[bekk]]ar og [[elv]]ar** som renn gjennom eit slettelandskap med åsar. Vatnet renn sørover, mot Svartehavet, som elvene munnar ut i. 

Landet har berre åtte elvar med ei lengd på over 10 mil. Hovudelva er Dnestr. Ho frys ikkje om vinteren, og kan dermed brukast til transport i nesten heile landet gjennom heile året. 

## Kjelder
* countrystudies.us
Prut

**Prut** eller **Pruth** (ukrainsk Прут, *Prut*, i antikken *Pyretus* eller *Porata*) er ei 953 km lang elv som renn gjennom Ukraina, Romania og Moldova. Ho spring ut frå Karpatane i Ukraina og renn søraustover og munnar ut i Donau nær Reni, aust for Galați. 

Før 1940 og okkupasjonen av Bessarabia og Nord-Bukovina var nesten heile elva i Romania. I dag dannar 711 km av elva grensa mellom Romania og Moldova. Ho har eit nedslagsfelt på 27&nbsp;500 km², der 10&nbsp;990 km² er i Romania. Den største byen langs elva er Tsjernivtsi i Ukraina.

Demninga Stânca-Costești er bygd over Prut.

## Sideelvar
Frå venstre: 
* Racovăț
Frå høgre: 
* Tsjeremosj
* Herța
* Poiana
* Cornești
* Isnovăț
* Rădăuți
* Ghireni
* Volovăț
* Badu
* Bașeu
* Corogea
* Berza Veche
* Râioasa
* Soloneț
* Cerchezoaia
* Jijia
* Bohotin
* Moșna
* Duda
* Sărata
* Elan
* Horincea
* Oancea
* Stoeneasa
* Chineja

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Prut|Prut]]» frå , den 4. februar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:* 
* Administrația Națională Apelor Române - Cadastrul Apelor - București
* Institutul de Meteorologie și Hidrologie - Rîurile României - București 1971

## Bakgrunnsstoff
Răut

**Răut** (òg kalla *Reut*, rumensk *Răut*; russisk Реут, *Reut*; jiddisk רעװעט, *Revet*) er ei 286 km lang elv i Moldova og ei av sideelvane til Dnestr frå høgre. Răut kunne nyttast til elvefart fram til 1700-1800-talet, men er i dag berre framkommeleg for småbåtar. 

Elva renn mellom anna gjennom byane Bălți og Orhei.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Răut|Răut]]» frå , den 4. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
Gagauzia

**Gagauzia** er ein autonom region i Moldova. 

Gagauzia ligg i den sørvestlege delen av Moldova og omfattar byane Comrat og Ceadîr-Lunga (gagausisk *Çadır-Lunga*), ein større enklave rundt byen Vulcănești og to mindre enklavar rundt landsbyane Copceac og Carbalia.

## Administrativ inndeling
Gagauzia er delt inn i dei tre bykommunane Comrat (som er hovudsete i regionen), Ceadîr-Lunga og Vulcănești og 23 landkommunar.

## Geografi

Den autonome regionen omfattar fire område som ikkje heng saman. Den nordlegaste og største delen omfattar hovudstaden Comrat, byen Ceadîr-Lunga og dei fleste av landkommunane. Den sørlege eksklaven omfattar byen Vulcănești og dei to landkommunane Cișmichioi og Etulia. Mellom desse ligg dei to mindre eksklavane kring landsbyen Carbalia mot vest og Copceac mot aust.

## Folketal

For 2014 er det ikkje offentleggjort detaljerte resultat for busetnader. Dette var dei største busetnadene i regionen Gagauzia i 2004:

## Merknader

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gagauzia|Gagauzia]]» frå , den 4. februar 2008.* 




## Bakgrunnsstoff
Transnistria

**Transnistria** (òg kalla *Trans-Dnestr*, *Transdniestria* og *Pridnestrovie*), fullt namn **Den pridnestroviske moldoviske republikken**, er ein region som offisielt høyrer til Moldova, og sjølv om det ikkje er respektert av andre statar eller internasjonale organisasjonar er han *[[de facto]]* ein sjølvstendig stat. Transnistria fungerer i dag som ein republikk med eigen president, regjering, parlament, militær, politi og postsystem. Styresmaktene har vedteke eige flagg, nasjonalsong og riksvåpen.

Transnistria består av ei lang og smal landstripe mellom elva Dnestr og Ukraina, som i areal er mindre enn halve Rogaland fylke. Området var opphavleg ein del av Ukraina, men vart overført til Moldaviske SSR i 1940. Dette skjedde trass i at det budde få moldovarar i området. Etter Sovjetunionen sitt samanbrot i 1991, vurderte Moldova å verte ein del av Romania. Transnistria valde då å lausrive seg og dette førte til krig med Moldova som starta i mars 1992 og enda med våpenkvile i juli same år. Den politiske situasjonen er derimot framleis ikkje løyst og Transnistria har i praksis vore sjølvstendig sidan den gong. Transnistria vert stundom samanlikna med andre tidlegare sovjetiske område som Nagorno-Karabakh, Abkhasia og Sør-Ossetia.

Mykje av Moldova sin industri låg nettopp i Transnistria, og tapet av denne regionen har råka Moldova hardt. Transnistria livnærer seg av handel med Ukraina og Russland, men òg av smugling.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Transnistria|Transnistria]]» frå , den 4. februar 2008.*

## Bakgrunnsstoff

*
Abomey

**Abomey** er ein by sør i Benin i Vest-Afrika, med om lag 128&nbsp;000 innbyggjarar. Byen var hovudstad i det tidlegare kongedømmet Dahomey, som vart etablert rundt 1625 og opphøyrde då det var innlemma i Fransk Vest-Afrika i 1894. Kongepalassa i Abomey er ei gruppa av bygningar av jord og leira, og vart bygde av Fon-folket frå om lag 1650 til 1880. Palassa er rekna som nokre av dei fremste kulturminna i Vest-Afrika. Kongepalasset og kongegravene står i dag på UNESCO si verdsarvlista over verneverdige kulturminne.

## Kjelder
* caplex
* Wikipedia på riksmål
### Referansar
Transnistriakrigen

**Transnistriakrigen** eller **Transnistriakonflikten** var ein væpna konflikt mellom Transnistria sin republikanargarde, milits og kosakkar, støtta av den 14. russiske hæren, og moldoviske politimenn og troppar i 1992. 

Striden starta derimot så tidleg som i november 1990 ved Dubăsari (russisk Дубоссáры, *Dubossary*), men kampane intensiverte seg frå 1. mars 1992 då det nyleg sjølvstendige Moldova vart tatt opp i SN. Det var fleire mellombelse våpenkviler gjennom sommaren, men det var først 21. juli at det vart permanent våpenkvile mellom dei to områda.

## Bakgrunn
Før Sovjetunionen okkuperte Bessarabia og Nord-Bukovina og oppretta Moldovsk SSR i 1940, var området av Moldova vest for elva Dnestr ein del av Romania (1918-1940). Før Moldovsk SSR vart oppretta var Transistria ein del av Ukrainsk SSR som ein autonom republikk kalla Den moldovske autonome sovjetiske sosialistrepublikken med Tiraspol som hovudstad. Trass i at Trasnistria hadde særs få moldovarar vart det likevel ein del av Moldovsk SSR.

Mot slutten av sovjettida då Mikhail Gorbatsjov endra landet med perestrojka og glasnost fekk mange område som ikkje primært hadde vore russiske før Sovjetunionen auka nasjonalkjensle. I 1989 innførte Moldovsk SSR moldovsk som det offisielle språket i republikken, og gjekk tilbake til latinsk alfabet. I 1990 vedtok dei òg å gå tilbake til sitt tradisjonelle flagg og våpen, og endra nasjonalsongen sin til *[[Deşteaptă-te, române!]]*. Seinare same året vart orda «sovjet» og «sosialist» droppa frå namnet og landet vart «Republikken Moldova». Alle desse hendingane, fallet til kommunismen i Romania og ei viss opning av grensene mellom Romania og Moldova førte til at mange i Tranistria trudde at ei samling av Romania og Moldova var nært føreståande, slik at Trasnistria òg vart ein del av Romania. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:War of Transnistria|War of Transnistria]]» frå , den 4. februar 2008.* 


## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Væpna konflikt i og rundt byen Bendery
* Transnistriakrigen  (russisk)
Smolensk oblast

**Smolensk oblast** er ein provins i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Smolensk, arealet er 49 779 km² og innbyggjartalet er 921 127 (2021).

## Historie

### Val
Ved det russiske presidentvalet i 2008 var Smolensk oblast den regionen der Dmitrij Medvedev fekk sitt dårlegaste resultat – «berre» 59,3 % av veljarane i provinsen røysta på Medvedev.

## Folkesetnad
Den einaste store byen er Smolensk, med 326 900 ibuarar i 2010.

Dei største etniske gruppene ved folketeljinga i 2010 var:
* Russarar: 90,7 %
* Ukrainarar: 1,2 %
* Kviterussarar: 1,2 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Bessarabia

**Bessarabia** er ein historisk region i Aust-Europa mellom elvane Dnestr i aust og Prut i vest, eit område som i dag hovudsakleg ligg i Moldova med delar i Ukraina. 

Namnet vart gjeve området frå fyrstedømet Moldavia som vart avstått til Det russiske keisardømet frå Det osmanske riket etter den russisk-tyrkiske krigen 1806-1812. Restane av Moldavia vart ein del av Valakia i 1859 og det som skulle verte Kongedømet Romania. I 1918, like før slutten av den første verdskrigen erklærte Bessarabia seg sjølvstendig frå Russland og etter tre månader vart det slått saman med Kongedømet Romania. Etter Sovjetunionen okkuperte Bessarabia og Nord-Bukovina i 1940 i byrjinga av den andre verdskrigen vart Bessarabia ein del av Sovjetunionen etter krigen var over, der det danna størsteparten av Moldovsk SSR. Samstundes vart mindre delar av Bessarabia, i sør (Budjak) og nord (nordlege halvdelen av Hotin județ) ein del av Ukrainsk SSR. I 1991 vart Moldovisk SSR omdøypt til Republikken Moldova og 27. august same året erklærte landet seg sjølvstendig. 

Området var hovudsakleg busett av rumenarar. Det budde frå Napoleonstida òg ein del etniske tyskarar i Bessarabia, som var invitert dit av den russiske tsaren. Dei vart drive bort som følgje av Molotov-Ribbentrop-pakta som avstod området til Sovjetunionen. Den tyske presidenten Horst Köhler sine foreldre var rumenske statsborgarar frå Bessarabia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bessarabia|Bessarabia]]» frå , og «[[:nb:Bessarabia|Bessarabia]]» frå  den 4. februar 2008.*
Byar i Moldova

Dette er eit oversyn over **byar i Moldova**. Etter at Tvardița fekk bystatus i 2013 og Stăuceni i 2024, er det no 67 busetnader med bystatus i Moldova.

## ''Municipiu'' og ''oraș''
Tre av dei større bykommunane (*municipiu*) står utanfor distriktsinndelinga og står på same administrative nivå som dei 32 distrikta:
* Chișinău
* Bălți
* Bender (Tighina), utanfor kontroll av styresmaktene og administrert av Transnistria

Hovudbyane i dei autonome territoriale einingane har òg status som *municipiu*.
* Comrat i Gagauzia
* Tiraspol i Venstre breidd av Dnister, utanfor kontroll av styresmaktene og administrert av Transnistria

Nokre fleire byar fekk status som *municipiu* i 2016, men utan å bli rekna på distriktsnivå:
* Cahul
* Ceadîr-Lunga i Gagauzia
* Edineț
* Hîncești
* Orhei
* Soroca
* Strășeni
* Ungheni

Dei øvrige 54 byane har status som *oraș* (mindre bykommune). Byane i regionen Venstre breidd av Dnister er utanfor kontroll av styresmaktene og er administrerte av Transnistria:

## Etter plassering

## Største byar
For ei meir utfyllande liste over byar og tettstader, sjå Liste over byar og tettstader i Moldova.

### Referansar
Kisköre

**Kisköre** er ein by i distriktet Heves i fylket Heves i regionen Nord-Ungarn i Ungarn. Han har noko under 3&nbsp;000 innbyggjarar og eit areal på 68,42 km².

## Folketal
Folketalet i busetnaden ved dei siste folketeljingane:

## Referansar
Newfoundland

**Newfoundland** (fransk **Terre-Neuve**, irsk **Talamh an Éisc**, latin **Terra Nova**) er ei stor øy utenfor nordaustkysten av Nord-Amerika og den tettast folkesette delen av den kanadiske provinsen Newfoundland og Labrador. 

Newfoundland er skild frå Labrador-halvøya av Belle Isle-stredet og frå Cape Breton Island av Cabot-stredet. Provinshovudstaden St. John's ligg på den søraustlege spissen av øya.

## Historie
Dei første innbyggjarane på Newfoundland var truleg forfedrane til beothukane som haldt til på øya då ho blei oppdaga av europearar. Dette urfolket og kulturen deira døydde ut på grunn av koloniseringa. Den siste beothuken, Shanawdithit, døydde i St. John's i 1829 av tuberkulose.

Det er funne restar etter vikingbustader på L'Anse aux Meadows nord på Newfoundland, som er rekna som staden vikingar leia av Leiv Eiriksson slo seg ned på i det dei kalla Vinland. Dette er det einaste arkeologiske beviset på europeisk kontakt med Nord-Amerika i før-kolumbisk tid.

Øya opplevde seinare innvandring frå fleire europeiske land, særleg fiskarar frå Irland og Frankrike på grunn av dei gode fiskebankane i havet utanfor.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Newfoundland|Newfoundland]]» frå , og «[[:en:Newfoundland|Newfoundland]]» frå  den 5. februar 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Abonnement

Eit **abonnement** er ein avtale mellom ein mottakar og ein leverandør om fast levering av varer eller tenester. Denne avtalen blir som regel automatisk fornya fram til éin av partane seier han opp. Abonnement kan omfatta leveringar av til dømes mat eller trykksaker til ein heim eller ei bedrift eller tilgang til ein teneste som fjernsynskanalar, telefon eller nettenester. Medlemsavgift i nokre organisasjonar blir kalla abonnement. I andre høve kan abonnement vera gratis, til dømes på nyheitsbrev. Eit *serviceabonnement* gjev tilgang til eit firma sine tenester og fagfolk i ein viss periode. 

Typisk betaler ein kunde for eit abonnement i større summar til visse tider, til dømes ein gong i månaden eller ein gong i året. Betalinga skjer gjerne på førehand. Abonnement gjev dermed ei sikker inntekt til leverandøren. Abonnement kan også skapa lojalitet eller andre hinder mot at kunden forlét leverandøren. Av desse grunnane vel mange leverandørar som sel produkt både som abonnement og på anna vis (til dømes laussal av avis) å gje rabatt til abonnentar.

For kundar kan eit abonnemnet vera praktisk eller nødvendig for å få eit produkt. Bruk av hushaldningstenester som straum, innlagt vatn, kloakk, telefon og Internett blir til dømes helst selde som abonnemnet. Aviser og tidsskrift kan leverast heim til abonnentar som då får med seg alle utgåver. På den andre sida kan abonnement føra til at ein betaler for eit produkt ein ikkje ville kjøpt så mykje av elles. Store betalingar på ein gong for abonnement kan også gje nokon betalingsvanskar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Abonnement|Abonnement]]» frå , den 8. juni 2011.*
Finansboble

Ei **finansboble** er ein fase kor verdiar (som regel verdipapir til dømes aksjar) vert omsett til ein stadig stigande kurs, utan at den stadig stigande prisen reflekterer den eigentlege verdien. Medan bobla pågår, kan det vere vanskeleg for aktørane å innsjå at det verkeleg er tale om ei boble, fordi prisen på verdiane kan vere fundert på tilsynelatande rasjonelle argument om plutselege endringar i teknologi med vidare. Men er det ei boble, vil den eskalere til eit punkt kor den sprekk, og det kjem eit børskrakk.
Volda Elektriske Mylne

**Volda Elektriske Mylne** er ei mylne som mel med kvernsteinar. Verksemda ligg i Volda på Sunnmøre.

## Historie
Mylna i Volda vart oppstarta i 1868. Då vart ho dreva av eit vasshjul. Aarflot-karane som stod bak meinte det skulle vere forretning i å male for andre korndyrkande bønder. Men dei heldt stort sett fram med å male på sine eigne gardskverner, og det vart vanskeleg å få tak i korn. Det vart difor satsa på guano. Eigarane kjøpte fiskeavfall som dei frakta heim, turka og mol. Etterspurnaden etter gjødsel var stor og det gjekk godt ei tid. Etter kvart vart det starta guanomylner nærare ilandføringsstadane for fisken. Voldamylna vart utkonkurrert. 

I 1930 vart mylna flytt og elektrifisert og fekk namnet Volda Elektriske Mylne. Etter ein brann i 1936 vart ho plassert der ho no ligg. Etterkvart slutta bøndene å male sjølve, og mylna fekk meir å gjere.

Det vart vanleg at mylner i Noreg bytte ut kvernsteinane med hammarkverner. Dette var ei dyr investering som dei fleste bygdemylner ikkje hadde råd til. Dei fleste vart avvikla, og mylna i Volda vart einerådande på Sunnmøre. Verksemda heldt fram med å male på kvernsteinar. I 1973 vart mylna Volda Elektriske Mylne overteken av Felleskjøpet. Produksjonen held fram, om enn i tildels svært liten målestokk. I 1999 vart mylna nedlagd, etter mykje ordskifte og protestar. 

## Mylna i dag
I 2001 vart Volda Elektriske Mylne starta opp att. Den siste disponenten frå felleskjøpstida, Elias Moe, overtok anlegget. 

Det vert no satsa på maling av spelt. På kverner med kvernsteinar kan ein, i motsetning til på hammarkverner, male korn med skalet på. Når det skalrike speltkornet vert male på steinkverner vert mjølet meir fiberrikt enn på hammarkverner, der ein må fjerne skalet før maling.

Produksjonen og vareutvalet har vorte større siste åra. 

*Mylnå*, som er den daglege nemninga på verksemda, har starta eige utsal der det mellom anna vert selt mjøl og brød. På laurdagane er det ofte råd å få kjøpt speltgraut.

I juni 2008 tildelte Norsk kulturarv Olavsrosa til Volda Elektriske Mylne.

## Kjelder
* Oddgeir Bruaset: *Arven*. Ålesund 2007. ISBN 978-82-91385-44-0

## Bakgrunnsstoff
* mylna.no
* Volda Elektrisske Mylne AS hjå Norsk Kulturarv
Politihøgskolen

**Politihøgskolen (PHS)** er den sentrale utdanningsinstitusjonen for politi- og lensmannsetaten. Skolen har eige styre som øvste organ. Politihøgskolen har tre studiestadar; Bodø, Oslo og Stavern. Politihøgskolen tilbyr bachelor og mastergrad med praktisk og teoretisk grunnutdanning for teneste i politiet, og etter- og vidareutdanning for dei tilsette i politi- og lensmannetaten.

Politihøgskolen vart etablert i 1992, og vart i 2004 akkreditert som høgskole.

## Kjelde

## Bakgrunnsstoff
* 
* PHS i Utdanning.no
Andres Vinna

**Andres Eriksson Vinna**, () var ein norsk spelemann frå garden Ørpen i Krødsherad i Buskerud.

Andres var helst ein lokal spelemann som ikkje reiste stort. Han var mykje nytta til dans, fortalde Truls Ørpen. Han hadde lært spel av Knut Fosslia og av Kittil Langebakke, og Hans Hagen. Truls Ørpen fortalde seinare at det var fosslispelet Andres kunne best, fylde med "underlege tak og naturtonetrinn". 

Andres Vinna var ein dugande dansar, og når Oscar II var på reise, var det Andres som laut vise seg for kongen. Han meistra mellom anna den gamle parhallingen som var vanleg i Krødsherad i gamal tid.

## Slåttar etter Andres Vinna

Hardingfeleverket har seks slåttenedskrifter etter Andres Vinna, alle gjort av Truls Ørpen på 1920-talet. Dei to springarane syner nær kontakt med spelet i Hallingdal.

* 6: *Gangar*. Skriven ned av Truls Ørpen kring 1920 (Ø 20). Vinna hadde slåtten etter Knut Fosslia. 6/8.

* 7: *Gangar*. Skriven ned av Truls Ørpen kring 1920 (Ø 33). 6/8

* 51: *Gamal halling*. Skriven ned av Truls Ørpen kring 1927 (etter minne. Ø 108). Vinna hadde slåtten etter Knut Fosslia. Sveipar noko inn på Gudvangen II. 2/4.

* 189: *Plassen*. Springar skriven ned av Truls Ørpen kring 1925 etter minne (Ø 11). Namnet er etter ein spelemann frå garden Plassen i Flå. Dette er truleg ein hallingspringar. Slåtten er og skriven opp etter Jørgen Husemoen frå Nesbyen.

* 404b: *Fuglesongen*. Springar skriven ned av Truls Ørpen 1923 etter minne (Ø 23). Vinna hadde slåtten etter Knut Fosslia. Slåtten er elles nytta i Hallingdal, og variant a er etter Sevat Sataøen.

* 501a: *Kittil Langebakke*. Springar skriven ned av Truls Ørpen (Ø 27). Vinna hadde slåtten frå spelemannen Kittil Langebakke. Slåtten er elles kjend som Tannlausen i Hallingdal og Numedal.
Wahhabisme

**Wahhabisme** er ei svært streng fundamentalistisk retning innan sunniislam, grunnlagd av Muhammad ibn Abd al Wahhab på den arabiske halvøya på 1700-talet.

Tilhengarane strevar etter å følgje Koranen og sunna slik profeten Muhammed og dei første generasjonane av muslimar etter han gjorde. Dei brukar for å oppnå dette dei forklaringane som al Wahhab skreiv om Koranen i boka *Kitab al-Tawhid* («Boka om monoteismen»), som inneheld ei svært detaljert tolking av koss religionen skal praktiserast. Boka fordømmer blant anna musikk, spel og annan moro, og kjem med reglar for klede og åtferd. Læra er sterkt kritisk til alle andre retningar og tolkingar, særleg sjiaislam, som blir sedd som ei kjettersk sekt.

Wahhab gjekk i allianse med Muhammed ibn Saud, forfar til dagens herskarar i Saudi-Arabia, og læra hans vart innført i dei områda ibn Saud erobra. Da huset Saud tok makta på mest heile halvøya, vart retninga med det statsreligion i Saudi-Arabia.

I dag blir wahhabismen støtta av statane Saudi-Arabia og Qatar, men wahhabistisk misjon har spreidd læra langt utom grensene for desse landa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Wahhabism|Wahhabism]]» frå ,  den 5. februar 2008.*  

* Nordisk familjebok

## Bakgrunnsstoff
* The Wahhabi Myth webplass som forsvarar wahhabismen.
* The Wahabia Movement: The True Image  kritikk mot wahhabismen
Kittil Langebakke

**Kittil Haraldsson Langebakke** () var ein norsk spelemann frå Krødsherad i Buskerud. Han var fødd på husmannsplassen Haraldhus i Krødsherad, og kalla seg stundom etter denne staden. 

Kittil livnæra seg som skomakar, som andre spelemenn i samtida, og levde elles som husmann, og gjekk gardimellom for å lappe skor. Han lærde mykje spel av Knut Fosslia. 

Kittil vart tidleg gift, år 1844, og fekk åtte born med kjerringa si, men levde ikkje lenge. Han var ein etterspurd spelemann, og var tinga inn til Raumyra på Norefjell i juli 1858. Det vart snøstorm, og Kittil var ein av tre som miste livet. Han kom bort medan han leita etter ly, og bygdefolket fann han seks veker etter under Rantehønna. Det vart seinare knytt ein slått til denne hendinga.

Slåtten «Kittil Langebakke», ein variant av springaren «Tannlausen», er skriven ned etter Andres Vinna, som hadde han beint frå Langebakken. Springaren «Haraldhusen», overlevert i Eggedal, er òg knytt til Kittil.
Tiraspol

**Tiraspol** (moldovsk kyrillisk Тираспол, russisk Тирасполь) er den nest største byen i Moldova og hovudstaden og det administrative senteret i det de facto sjølvstendige, ikkje-respekterte området Transnistria. Byen ligg på austsida av elva Dnister og har mykje forskjellig lettindustri, som produksjon av møblar og elektriske varer. 

Tiraspol vart grunnlagd av den russiske generalen Aleksander Suvorov i 1792. Byen feriar årsdagen sin kvar år den 14. oktober.

## Administrativ inndeling
Formelt sett er Tiraspol ein større bykommune (*municipiu*) i den autonome regionen Venstre breidd av Dnister i Moldova, og tilliks med Chișinău og Bălți, blir han rekna å vere på samme nivå som dei 32 distrikta som landet er delt inn i.

Innanfor Transnistria har Tiraspol status som bykommune på nivå med dei fem distrikta. Til bykommunen Tiraspol blir òg rekna:
* byen Dnestrovsc, av Moldova rekna som ein sjølvstendig mindre bykommune (*oraș*) i regionen Venstre breidd av Dnister
* bydelen Tiraspolul Nou, av Moldova rekna som ein sjølvstendig mindre bykommune i regionen Venstre breidd av Dnister
* landsbyen Cremenciug, av Moldova rekna som ein landkommune i distriktet Căușeni

## Folketal
Resultat frå dei to siste folketeljingane. For 2015 er det ikkje offentleggjort detaljerte resultat.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tiraspol|Tiraspol]]» frå , den 5. februar 2008.* 

### Referansar





## Bakgrunnsstoff

*
Ekliptikken

**Ekliptikken** er den tilsynelatande stigen sola følgjer over himmelen gjennom året. Høgda til ekliptikken på himmelen varierer gjennom året grunna jordas aksehelning. Ekvatorialplanet til jorda er ikkje parallelt med ekliptikken, men har ei helning på 23,5° i forhold.

Dei fleste planetane har ein bane nær ekliptikken, og ser ut til å liggja på ei rett snor. Merkur skil seg med sin banehelling på 7°. Før han vart omklassifisert som ein dvergplanet, var Pluto med ein banehelling på 17° det mest ekstreme unntaket. Andre lekamar, som Eris (44°) og 2 Pallas (34°), har endå større banehelling.
Bălți

**Bălți** (russisk Бельцы, *Beltsy*, ukrainsk Бєльці, *Beltsi*) er ein by i Moldova. Han er den tredje største byen i landet med vel 100&nbsp;000 innbyggjarar, men den økonomisk viktigaste etter hovudstaden Chișinău). Han er ein av fem moldovske byar som har status som større bykommune på distriktsnivå. Bălți vert stundom kalla «den nordlege hovudstaden» og er eit stor senter for industri, kultur, handel og transport i nordlege område av Moldova. Byen ligg 127 km nord for Chișinău ved elva Răut, ei sideelv til Dnestr, i eit åslendt landskap midt på Bălțisteppa.

## Administrativ inndeling
Bălți er ein større bykommune (*municipiu*) som blir rekna å vere på samme nivå som dei 32 distrikta som landet er delt inn i. I tillegg til sjølve byen Bălți, administrerer bykommunen òg dei to landkommunane (*comuna*) Elizaveta og Sadovoe.

## Folketal

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bălți|Bălți]]» frå , den 5. februar 2008.* 

### Referansar





## Bakgrunnsstoff

*
Rasjonalisme

**Rasjonalisme** kjem av det latinske *ratio* som tyder 'fornuft'. Det er eit viktig omgrep innan filosofi og teologi.

## I filosofien
Innan filosofi inneber rasjonalisme at dei verkelege kjeldene til kunnskap er fornuft og tenking, ikkje sansane. 

Som kunnskapsteoretisk retning står rasjonalismen i motsetnad til empirismen som byggjer på erfaring. Det vert lagt til grunn at mennesket har medfødde idear som ikkje er basert på erfaring, men som kan gripast ved intuisjon. Rasjonalismen går ut frå nokon sjølvinnlysande grunnsetningar, og ut frå dei skal det ved hjelp av fornufta vere mogleg å slutte seg til kunnskap om Gud og den fysiske verkelegheita. Representantar for retninga er Platon, Rene Descartes, Baruch Spinoza ((1632-1677), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) og Immanuel Kant (1724-1804).

Descartes sitt utgangspunkt for kunnskapstileigning var erkjenninga «Cogito ergo sum», dvs. «eg tenkjer, altså er eg». Han skriv om korleis han kom fram til sin metode mellom anna dette: «-- jeg besluttet å late som om overhodet alt det som noensinne hadde kommet meg i sinne, ikke var mer sant enn mine drømmers illusjoner. Men straks etter slo det meg at mens jeg på denne måte ville tenke at alt var feilaktig, var det nødvendig at jeg, som tenkte dette, var noe; og idet jeg merket at denne sannhet: je pense, donc je suis (cogito ergo sum), var så fast og så sikker at ikke de mest ekstravagante av skeptikernes antagelser greide å rive den over ende, så bedømte jeg den derhen at jeg kunne godta den uten skrupler som første prinsipp i den filosofi jeg søkte» (Omsett til bokmål av Arne Næss).

## Som teologisk retning
Som teologisk retning krev rasjonalismen at trua skal baserast på fornuft og er tilbøyeleg til å avvise grunningar som overstig menneskeleg fatteevne. Rasjonalismen pregar i stor grad 1700-talsteologien.

## Kjelder
Johan Kleven

**Johan Kleven**, fødd 1859 og daud 1944, var ein norsk spelemann frå Krødsherad i Buskerud. Han var son av Gamle-Kleven.

Johan Kleven var ein heimekjær spelemann som reiste lite ute or bygdene han kom frå. Han spela mykje i lag og bryllaup i Krødsherad, men livnæra seg elles som skomakar. Kleven reiste mykje ikring i bygda og lappa skor, og kom til Ørpen med. Han vart slik ein av dei første læremeistrane til Truls Ørpen, då Truls var sju år gamal.

Kleven hadde far sin som viktigaste kjelde, og kunne det meste etter han. Slik vart han ein førande kjelde då Truls Ørpen seinare skulle skrive ned slåttar frå heimbygdene. Om lag helvta av alle nedskriftene Ørpen gjorde frå Krødsherad er etter Johan Kleven. 

Johan Kleven var og ein god dansar, og var den første som heldt kurs i kryllingspringar i 1920-åra.

I hardingfeleverket er det 49 slåtteoppskrifter etter Johan Kleven.
Balti

**Balti** kan visa til:

*Byen Bălți i Moldova
*Bălțisteppa i Moldova
*Balti-dynastiet, eit vestgotisk dynasti på 400- og 500-talet
*Språket balti, eit sinotibetansk språk tala i Kashmir 
*Baltifolk, talarar av balti, frå Kashmir nord i India og Pakistan
*Baltimat, ei form for indisk mat utvikla i Storbritannia

*Bianca Balti (f. 1984), ein italiensk fotomodell

## Sjå og
*Baltikum
Drevvatnet

**Drevvatnet** eller Drevvvassbygda er ei bygd i Vefsn kommune i Nordland. Bygda ligg ved Drevvatnet i Elsfjord sokn. Drevvatn stasjon er stoppestad på Nordlandsbanen. Stasjon vart opna i 1941, og ligg 92,9 moh.

Til Drevvassbygda reknar ein i tillegg til garden Drevvatnet òg gardane Drevvassbukta (og skrive Drevvassbotnet) og Dyrhaugen. 

Innsjøen Drevvatnet er 4,956 km² og ligg 48 m.o.h.. Norddelen av vatnet ligg i Elsfjord sokn, men sørdelen, med garden Vasshauet (òg skrive Vasshovud, Vadshaug eller Drevvasshovud) og garden Rognryggen ligg i Drevja sokn, det òg i Vefsn kommune. Ved Vasshauet renn elva Drevja ut. Drevjavassdraget er eit verna vassdrag.

## Bakgrunnsstoff
* Jernbaneverkets stasjonsoversikt: Drevvatn 
* Norsk Jernbaneklubbs stasjonsdatabase: Drevvatn
* NVE innsjøatlas 
* Lenke til Hemnes gård og slekt
Cahul

**Cahul** (russisk Кагул, *Kagul*) er ein by sør i Moldova med om lag 30&nbsp;000 innbyggjarar. Han var ein mindre bykommune (*oraș*) innanfor distriktet Cahul og hovudsete i distriktet. I 2016 fekk Cahul status som *municipiu*, men utan å bli rekna på distriktsnivå.

Byen har vore busett i mange hundreår, men har hatt forskjellige namn opp gjennom tidene. I 1502 vart byen kalla *Șcheia* og i 1716 *Formoza*. Det moderne namnet vart gjeve til byen etter slaget ved Kagul som vart utkjempa i nærleiken.

Byen har ofte vore åstad for kamphandlingar mellom forskjellige statar og har ofte skiftar eigarskap mellom land som Moldavia, Russland og Det osmanske riket. Byen var ein del av fyrstedømet Moldavia før 1812, så Det russiske keisardømet frå 1812 til 1856, og så igjen Moldavia/Romania (1856-1878), Russland (1878-1918), Romania (1918-1940) og så Sovjetunionen (1940-1941), Romania igjen og Sovjetunionen 1941-1991. Sidan 1991 har byen vore ein del av Moldova. Cahul er òg kjend for varmekjeldene her og for folkemusikken.

## Folketal
Kommunen har desse busetnadene. For 2014 er det ikkje offentleggjort detaljerte resultat for busetnadene. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cahul|Cahul]]» frå , den 5. februar 2008.* 

### Referansar





## Bakgrunnsstoff
* cahulfest.net 
* kagul.ru
Ungheni

**Ungheni** er ein by og ein mindre bykommune (*oraș*) innanfor distriktet Ungheni i Moldova med om lag 30&nbsp;000 innbyggjarar. I 2016 fekk Ungheni status som *municipiu*, men utan å bli rekna på distriktsnivå.

Ungheni vart først nemnd i skriftlege kjelder i 1462. 

Brua over Prut er ein grenseovergang til Romania. Det er ein annan grenseby med same namn i Romania på andre sida av elva. 

## Folketal
Kommunen har den eine busetnaden. For 2014 er det ikkje offentleggjort detaljerte resultat for busetnadene. 

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ungheni|Ungheni]]» frå , den 5. februar 2008.* 

### Referansar