open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haloklingrotte

Ei **haloklingrotte** er ei karstgrotte som har oppstått i grenseflata mellom ferskvatn og saltvatn. Slike grotter finst i kystområde med porøse kalkbergartar, særleg på øya som ligg på dekke av karbonat, som Bahamas og Bermuda. 

Ferskvatn dekkjer dei delane av øya som ligg over havnivå, medan saltvatn trenger inn frå kysten på større djupner. Sidan ferskvatnet er lettare enn saltvatnet, vil det ligge å flyte over det salte vatnet. Grensa mellom desse to vassmassane kallar ein haloklin, og skiljet vert ofte særs skarpt. Både ferskvatnet og saltvatnet kan kvar for seg vere metta på kalsiumkarbonat, som vil sei at det ikkje vil tære på grunnfjellet på grunn av kjemiske reaksjonar. I grensesonen mellom dei to vassmassane kan vatnet derimot vere umetta med omsyn på kalsiumkarbonat. Dette gjer at ein kan få tæring på grunnfjellet i denne sonen, og det kan dannast kompliserte og forgreina grottesystem, samstundes som det dannast grotter i øvre delar langs grunnvasspegelen i ferskvassonen. 

Haloklingrotter munnar som regel ut i havnivå ved strandsonen. 

## Kjelder
*Lauritzen, Stein Erik. (2009, 14. februar). Haloklingrotte. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/haloklingrotte.
Gunnar Hansen Horn

**Gunnar Hansen Horn** () var ein av dei fremste geologane i landet, kjent for då han leia ekspedisjonen som fann leiren etter Andrée si ballongferd på Kvitøya.

Hornn var bergingeniør frå NTH i 1916, studerte ved Royal School of Mines i London fram til 1920, og dreiv oljeleiting for eit engelsk oljeselskap i Trinidad og Venezuela 1920-1923. Med Johan Braastad leitte han i 1925 etter olje i Kaspihavet. I 1928 mottok han ein doktorgrad frå Technische Universität Berlin på ei avhandling om petrografien til Svalbardkolet. Frå 1929 til han døydde var han ved Norges Svalbard- og Ishavsundersøkelser og oppdaga tilfeldigvis leirrestane frå Andrées ballongferd på Bratvaag-ekspedisjonen sommaren 1930 for å annektere Victoriaøya på Frans Josefs land. Som hobby dreiv Hansen Horn karst-topografi over kalksteinsgrottene i Nordland. I 1945 vart han leiar for Noregs naturvernforbund. Han døydde uventa på ein ekspedisjon med skuta «Mari» for å gjenopprette Isfjord radio og dessutan utplassere nye fyrlykter langs vestkysten av Svalbard. Faren hans var arkitekt og overlærer Finn Horn.

Neset Hornodden på Kvitøya er kalla opp etter han. 

## Utgjevingar
*. Særtrykk.
**Geologisk beskrivelse over [[Bjørnøya]]* (1925).  Med Anders K. Orvin.
**Beiträge zur Kenntnis der Kohle von Svalbard (Spitzbergen und der Bäreninsel)* (Dybwad, 1928)
*
*
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gunnar Hansen Horn|Gunnar Hansen Horn]]» frå ,  den 19. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Karren

**Karren** eller **kannelering** er oppløysingsfenomen som blir danna på overflata av karstbergarter. Karren er eit av karaktertrekka ved karst som er lettast å kjenne att og er ofte lineære og renneforma, men stundom òg forma som groper eller panner. Grupper av karren vert kalla karrenfelt. 

## Kjende døme
Karren finst i kalksteinsområde i verda som var dekte av is under den siste istida. Kjende døme finst i Yorkshire Dales i nordlege England, Stora Alvaret på Öland i Sverige, the Burren i County Clare på Irland og i Désert de Platé, i Dei franske Alpane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Limestone pavement|Limestone pavement]]» frå ,  den 19. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

*Lauritzen, Stein Erik. (2013, 17. oktober). Karren. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/karren.
Karst-denudasjon

**Karst-denudasjon** er kjemiske prosessar som fører til forvitring og danning av karst. Vatn med syrer som karbondioksid (CO2) og humussyrer reagerer kjemisk med ulike mineral i ei bergart og løyser dei opp, slik at dette vert først bort med avrenningsvatnet.

## Kjelder
*Lauritzen, Stein Erik. (2009, 14. februar). Karst Denudasjon. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/karst-denudasjon.
Karstbergart

**Karstbergartar** er bergartar som relativt lett vert oppløyste i vatn og dannar karst. Dei to viktigaste karstbergartane er kalkstein (CaCO3) og dolomitt (CaMg(CO3)2). Når vatnet inneheld karbondioksid vert det rekna som surt, og dette løyser opp desse bergartane. Andre karstbergartar er evaporittane gips og steinsalt. Evaporittane er så lettløyselege at dei er relativt sjeldne å sjå på landoverflata. 

## Sjå òg
* Evaporittkarst

## Kjelder
*Lauritzen, Stein Erik. (2009, 14. februar). Karstbergarter. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/karstbergarter.
Karsthòle

**Karsthòle**, **kalksteinshòle** eller **dryppsteinshòle** er ei grotte som er danna ved at dei omkringliggande berglaga har vorte oppløyste i ein prosess kalla speleogenese. I motsetnad til andre holetypar som brenningsholer og tektoniske holer kan karstholene verte særs lange. Det lengste karstholesystemet ein kjenner til er den 628 km lange Mammoth Cave i Kentucky i USA, medan den djupaste er Voronjagrotta i Georgia med ei djupne på 2191 meter. 

## Kjelder
*Lauritzen, Stein Erik. (2009, 14. februar). Karsthule. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/karsthule.
Knokkelhole

Ei **knokkelhòle** er ei grotte der det er funne knoklar av nolevande og/eller fossile dyr. I hòler vert knoklar mineraliser raskt, og oppbevaringa er god. Mange karsthòler i Europa inneheld skjelett av istidsdyr, som til dømes hòlebjørn (Ursus spelaeus). Desse hòlene kan innehalde restar etter mange tusen individ. I Noreg er knoklar av ulike dyr mellom anna funne i Vistehola på Jæren og i mange karsthòler i Nord-Noreg. Dei mest kjende og rikhaldige er Sirijordgrotta i Vefsn, Norcemgrotta i Kjøpsvik og Trollkjerka ved Evenes.

## Kjelder
*Knokkelhuler. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/knokkelhuler.
Larshølet

**Larshølet** eller **Larshullet** er ei karsthole i Rana kommune i Nordland, kalla opp etter Lars Bjønnes, som fann hòla i 1870-åra. 

Grotta er kring 3 km lang og 326 meter djup. Ho vart først skildra av geologen Gunnar Horn i 1947, og vart vidare utforska tidleg i 1950-åra. Larshølet var på den tida ei av dei djupaste kjende karstholene i verda. Larshølet er i dag freda og stengt for ålmenta. 

## Kjelder
*Larshølet. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/Larsh%C3%B8leit.
Funiculaire de Montmartre

**Funiculaire de Montmartre** er ei 108 meter lang dobbeltspora kabelbane for persontransport som går opp mot toppen av høgda Montmartre i Paris i Frankrike. Bana vart opna i juli 1900, vart fornya i 1935, og vart i 1991 omgjort til ei automatisk bane, så å seie ein skråheis med to kabinar på kvar sin skjenegang. Høgdeskilnaden er trettiseks meter, og ferda er unnagjort på mindre enn halvtanna minutt. Bana er populær og fraktar ei stor mengd passasjerar i året. Det er RAPT (Régie autonome des transports parisiens), som står for skjenegåande kollektivtrafikk i Parisområdet, som står for drifta av Funiculaire de Montmartre.
Ljøtehola

**Ljøtehola** eller **Ljøtehølet** (av dialekt for ‘stygg’) er ei grotte i Ål i Hallingdal i Buskerud fylke. Hòla er ei såkalla tektonisk grotte og består av ei kring 50 meter djup sprekk. Grotta har oppstått som følgje av forskyvingar i bergmassen rundt.

I ei segn om hola skal ein kalv med bjølle ha falle ned i henne. Ei stunde seinare kunne folk høyre lyden av bjølla under jorda ved garden Strand, fleire hundre meter unna hola. I ein variant av segna dukka kalven seinare opp ved Strandafjorden.
## Kjelder
Monsummanohola

**Monsummanohòla** eller **Grotta Giusti** er ei dryppsteinshole i nærleiken av Lucca i Italia. Ho vart oppdaga i 1849. Hòla er 248 meter lang og kring 12 meter brei. Ho har saltvasssamlingar av vekslande temperatur og blir nytta til kurbad.

## Kjelder
*
Okshola

**Okshola** er ei grotte i Fauske kommune i Nordland. Ho er det nest lengste samanhengande hòlesystemet i Noreg, etter Tjoarvekrajgge i Sørfold kommune, med ei samla passasjelengd på 9,5 km. Den største djupna i hòla er 300 meter. 

## Kjelder
*
Jortedyr

**Jortedyr** eller **drøvtyggarar** (*Ruminantia*) er ei gruppe partåa hovdyr, kjenneteikna ved at dei tygg maten to gonger – dei jortar (ørtar) maten. Jortedyr har lang mellomfot og som oftast fire tær, dei to i midten med klauver. I overmunnen manglar framtennene. Merk at jortedyr er ei vidare dyregryppe enn hjortedyr. 

Jortedyr lever av planteføde. Magen er todelt, slik at maten første gongen berre blir grovtoggen og svelgd ned i frammagen, som er delt i to: vomma og nettmagen. Etter ein gjæringsprosess vert maten støytt opp att i små klumpar, slik at dyret kan fintygge maten medan det kviler. Når dyret svelgjer maten for andre gong, er han så blanda med spytt at han renn forbi frammagen, gjennom bollerenna nedst i matrøyret og inn i meltemagen, som òg er delt i to: bladmagen og løypemagen. Dei fire delane av magen er ulikt utvikla hos forskjellige jortedyr. 

Av norske husdyr høyrer ku, sau og geit til jortedyra. Det finst seks viltlevande artar jortedyr i Noreg: dådyr, elg, hjort, moskus, rein og rådyr.  

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Råggejavri-Raigi

**Råggejavri-Raigi** er ei 580 meter djup karstgrotte ved Musken i Hamarøy kommune i Nordland og er den nest djupaste, naturlege gjennomgangshola. Det vil sei at ho har nest største høgdeskilnad mellom inngangane. Ho er òg den djupaste kjende karsthola i Nord-Europa. Ho har ei kartlagt ganglengd på 1,9 km.

Fjellvatnet Råggejavri på platået kring 650 meter over Hellemofjorden forsvinn ned i fjellet, som består av kalkstein. Vatnet kjem ut som undersjøiske kjelder i fjorden. Langs dette underjordiske løpet går grotta som ein serie loddrette sjakter og horisontale galleri. Det største stupet, Storstupet, er eit 138 meter høgt underjordisk fossefall.

Vatnet og kjeldene vart først nemnt av geologar som kartla området, men sjølve grotta vart ikkje utforska og kartlagt før 1968–69. Sidan har ho vore flittig vitja av norske, britiske og franske grotteutforskarar. Særleg etter ein del turisme og «eventyrreise»-aktivitet i 1990-åra er grotta di verre vorte svært nedsliten.

Like ved ligg det 107 meter djupe Bumperhullet, og på motsett side av Hellemofjorden ligg òg djupe karstholer.

## Kjelder
*Råggejavri Raigi. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/R%C3%A5ggejavri-Raigi.
Odissi

**Odissi** eller **orissi** (oriya ଓଡ଼ିଶୀ, oṛiśī) er ein klassisk indisk dans frå delstaten Odisha aust i India. Han er hovudsakleg ein dans for kvinnelege dansarar, men kan også utførast av menn. Dansen oppstod som rituell tempeldans i det gamle Nord-India. Han følgjer prinsippa i det gamle sanskritverket *[[Natyasjastra]]*, og har eit grunnleggjande mønster til felles med bharata natyam frå Sør-India. Mange av positurane i dansen finst også i eldgamle skulpturar. Ein viktig teknikk er *tribhangi*, ei tredeling av kroppen der dei ulike delane bøyer seg på ulike måtar. I tillegg til grasiøse kropps- og handrørsler bruker ein livfulle løft og sprang.

Som mange andre indiske tradisjonar gjekk forløparen til odissidans gjennom ein tilbakegang fram mot 1900-talet som følgje av manglande støtte frå fyrstar og undertrykking frå den britiske kolonimakta. På 1940-talet var det svært få utøvarar att. Seinare gjekk han gjennom ei gjenoppliving som bygde på utøvinga til dei siste dansarane, rekonstruksjonar frå gamle manuskript, dikt og biletkunst. I dag er odissi ei utbreidd kunstform i India og utlandet.

Ei odissiframsyning blander to ulike danseformer: *Nritta*, ein ornamenterande teknikk som ikkje skal formidla tyding, og 
*abhinaya*, ei forteljande form der stilisert miming ved hjelp av mudraer og ansiktsuttrykk fortel ei historie eller forklarer eit tema. Dei fleste dansane er vigde guden Krisjna, kjend som Jagannath i Odisha. Typiske emne for odissidans er kjærleiken mellom Radha og Krisjna. Dikt frå *[[Gita Govindam]]* er også som regel del av kvar førestilling.

## Bakgrunnsstoff
*Om odissidans  ved shaktibhakti.com (engelsk)

## Kjelder

*Anjana Rajan, ODISSI, artindia.net
*odissi, britannica.com
*Odissi , MIT Natya, mit.edu
*Odissi Dance, kalathearts.co.uk
Polje

**Polje** er eit slovensk ord for ei lukka senking i eit karstlandskap. Senkinga er ei stor, flat slette og storleiken kan variere frå 5 til 400 km².

Den flate botnen av ein polje kan bestå av berr kalkstein, hardføre bergartar eller jord. I poljer finn ein ofte estaveller, slukhol og elvar som forsvinn ned i bakken. 

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Salthølene

**Salthølene** er ei karsthole på fjellet ved Indre Tysfjorden i Hamarøy kommune i Nordland. Grotta er 2,2 km lang og 186 meter djup og er utvikla i ei særs smal, vertikal marmorstripe. Grotta har 8-10 dagopningar med opp til 45 meter djupe sjakter. Salthølene har oppstått gjennom særs intens karstdanning i fleire is- og mellomistider. 

## Kjelder
* Lauritzen, Stein Erik. (2009, 14. februar). Salthølene. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/Salth%C3%B8lene.
Postojnaholene

**Postojnagrotta** (slovensk *Postojnska jama*; tysk *adelsberger grotte*; italiensk *le grotte di Postumia*) er ei av dei mest kjende kalksteinshòlene i Europa. Ho ligg ved byen Postojna i Slovenia.

Grottesystemet er på 24,12 km, der temperaturen inni grotta er mellom 8 til 10°C. Postojnagrotta har perfekte høve for biologisk mangfald, mellom anna finn ein olmar (*Proteus anguinus*) som er ein sjeldan amfibieart som lever i hòlevatnet.

## Historie
Dei eldste inskripsjonane i hòla er frå 1500-talet- og 1600-talet. På 1800-talet bygde russiske straffangar ei steinbru midt i grotta, «den russiske brua». Under andre verdskrigen brukte nazistane grotta som lagringsplass for våpen. I 1872 vart jernabana offisielt opna og vart nytta til å transportere turistane inn og ut av grotta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Postojnaholene|Postojnaholene]]» frå ,  den 19. november 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Drøvtygging

**Drøvtygging**, **jorting** eller **ørting** (av norrønt *jórtra*) er ein del av ein fordøyingsprosess som skjer i to trinn. Jortinga er ei fintygging hos somme klauvdyr, slik at dei kan utnytte fiber og andre tungt fordøyelege næringsstoff i gras og andre planteartar.

Dyr som tyggjer drøv, finst i gruppene jortedyr og kameldyr. Andre dyr som har mikrobiell fordøying før magen, er somme kenguruartar og flodhest.
Stordalsgrotta

**Stordalsgrotta** er ei karstgrotte ved Bonnes i Bardu kommune i Troms. Ho er ei av dei høgastliggande og djupaste karstholene i Noreg med ei høgd på 960 moh. Grotta er 1730 meter lang og 260 meter djup. Ho inneheld eit 50 meter høgt underjordisk stup med fossefall. På grunn av store vassmengder i grotta, kan ho berre vitjast om vinteren. 

## Kjelder
*
Storsteinshola

**Storsteinshola** er ei karstgrotte i Kjøpsvik i Narvik kommune i Nordland. Ho er 1500 meter lang og 30 meter djup. Grotta vart truleg danna i løpet av den siste millionen år og inneheld mykje sediment frå istider.

Norcemgrotta hengde ei tid saman med Storsteinshola, og her er det mellom anna funne restar etter isbjørn, Ursus maritimus, som er meir enn 70 000 år gamle. Det er òg funne restar etter mår, markmus og ulv, noko som tyder på at det var varmare klima i Nordland på denne tida. 

Desse to grottene er ikkje varig verna og står i fare for å bli øydelagt ved vidare drift av kalkbrota på staden.

## Kjelder
*Lauritzen, Stein Erik. (2009, 15. februar). Storsteinshola. I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/Storsteinshola.
Speleogenese

**Speleogenese** er danning av grotter.

## Tektoniske grotter
Tektoniske grotter er grotter danna ved oppsprekking og blokkrørsler i berggrunnen. Dei finst vanlegast i samband med bratte stup eller dalsider der såkalla tensjonssprekker blir opna på grunn av tyngdekrafta, eller i forkastingsssoner der fjellet er oppknust. Frostvitring kan i mange tilfelle få ekstra godt tak i slike knusingssoner og utvide holrommet ytterlegare. Mange hellerar og brenningsholer er i hovudsak skapt av tektoniske prosessar. Den djupaste tektoniske grotta som til no er kjent i Noreg, er det om lag 50 meter djupe Ljøtehølet i Ål i Hallingdal.

## Lavagrotter
Lavagrotter er grotter danna i lavastraumar. Slike straumar størknar på overflata, medan tyntflytande lava enno strøymer som ei elv inni. Desse kanalane vil delvis tømme seg før det heile størknar og etterlèt seg holesystem som kan bli mange kilometer lange. Seinare kan taket kollapse og gje dolineliknande forsenkingar. Store lavaholer finst mellom anna på Island, Tenerife og på Havaii.

## Karstholer
Karsthòler, kalksteinshòle eller dryppsteinshòle er ei grotte som er danna ved at dei omkringliggande berglaga har vorte oppløyste. 

## Kjelder
*Speleogenese. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/speleogenese.
Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige

***Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige*** er ei barnebok av Selma Lagerlöf som kom ut i to band i 1906 og 1907. 
Ho er omsett til norsk som ***Nils Holgerssons forunderlige reise gjennom Sverige*** og ***Nils Holgerssons vidunderlige reise***. Boka blei skriven på bestilling frå Svenska Skolbokskomiteen som ei lærebok i svensk geografi. Boka skildrer ferda den forheksa bondeguten Nils tek flygande på gjæser gjennom Sverige.

Boka er omsett til om lag 40 språk. Ho blir no som regel gjeven ut i forkorta utgåver, ettersom originalutgåva er på rundt 600 sider. Ho er omsett til norsk fleire gonger, første gong i 1927, og sist av Jo Ørjasæter i 1989. 

## Kjelder

*Søk i Bibsys/oria
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nils Holgerssons forunderlige reise gjennom Sverige|Nils Holgerssons forunderlige reise gjennom Sverige]]» frå ,  den 19. november 2013.*  


## Bakgrunnsstoff

* Fulltekstversjon ved Prosjekt Runeberg
Tårnkarst

**Tårnkarst** er ei landskapsform med tårnliknande kalksteinsklipper med høgd opptil 300–400 meter. Tårna kan vere frittståande (fenglin) eller samanhengande (fengchong). Landskapet er danna ved langt framskridne karstprosessar. Guilin-området i Guangxi-provinsen i Sør-Kina er vorte eit turistmål på grunn av tårnkarstlandskapet her.

## Kjelder
*Tårnkarst. (2011, 20. oktober). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/t%C3%A5rnkarst.
Tørrdal

Ein **tørrdal** er ein dal som ikkje fører vatn. Slike dalar er vanleg i karstområde, men kan òg oppstå i sanddekte terreng. Dalane er tørre fordi overflatevatnet renn ned i porøse bergartar i dalen. 

## Sjå òg
*McMurdo Dry Valleys

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Uran-thorium-datering

**Uran-thorium-datering** er ei form for radiometrisk datering basert på radioaktiv nedbryting av uranisotopar som i prosessen vert brotne ned til thorium (Th230).

Sidan startmaterialet er vassløyseleg, medan sluttproduktet ikkje er det, kan til dømes vassoppløyst U238 og U235 trenge ned i holer og bindast i kalktuff og stalagmittar, som på avsettingstidspunktet ikkje inneheld nedbrytingsprodukt av uran. Det radioaktive uret startar då å tikke, og ved å måle mengda nedbrytingsisotopar kan ein finne alderen på kalklaget.

Med denne metoden er det mogeleg å datere prøver med ein alder av i overkant av 500&nbsp;000 år.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Uran-thorium-datering|Uran-thorium-datering]]» frå ,  den 19. november 2013.*
Vaucluse-kjelde

Ei **vaucluse-kjelde** er ei kjelde der vatnet kjem opp av ei djup sjakt, det vil sei ei bathyfreatisk grotte. Namnet stammar frå Fontaine de Vaucluse i Sør-Frankrike, der tilførselssjakta er meir enn 315 meter djup.

## Kjelder
*Vaucluse-kjelde. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 17. november 2013 frå http://snl.no/vaucluse-kjelde.
Ferskvassavleiring

**Ferskvassavleiring** er sediment avsett i strøymande eller stilleståande ferskvatn inne på kontinenta. Han vert inndelt i klastiske avleiringar, som grus, sand, silt og leire,  kjemiske avleiringar, som sjømalm, myrmalm, kalktuff og anna, og organiske avleiringar, som diatoméjord (kiselgur), gytje, torv, koll og liknande. Fossile ferskvassorganismer og landplanter finst ofte i ferskvassavleiringar frå den yngre delen av historia til jorda (frå og med devontida).

## Kjelder
*Ferskvannsavleiring. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/ferskvannsavleiring.
Flygesand

**Flygesand** er sand som blir, eller har vore, transportert med vind. Sanden er oftast godt sortert, og dei einskilde korna er tilnærma kuleforma med matt (sandblåse) overflate. Sanden blir avleira i dyner, som ofte flyttar seg i den rådande vindretninga. Flygesand finst i ørkenar og område utan plantevekst og på sandstrender. For å hindre skadar på dyrka mark og busetnad, freistar ein å binde sanden ved å plante gras (marehalm) og tre. I Noreg finst flygesand nokre stader inne i landet (Røros og Finnmark), og på kysten ved Lista, Jæren og ytre Møre og Romsdal.

## Kjelder
*Flygesand. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/flygesand.
Trykkleidning

Ei **trykkleidning** eller **freatisk røyr** er ein grottepassasje som er danna under grunnvasspegelen, det vil seia under trykk. I homogene bergartar har trykkleidningar sirkulært eller elliptisk tverrsnitt. Trykkleidning oppstår ofte i karstholer. 

## Kjelder
*
Flysch

**Flysch** (av sveitsisk-tysk for «smuldrande») er leir- og sandsediment som er dårleg sorterte og meir eller mindre kalkhaldige, avsett av slamstraumar (turbidittar) eller ved utrasingar under havet. Flyschsediment karakteriserer område med geologisk ustabile tilhøve eller store høgdeskilnader, og finst ofte i samband med fjellkjeder. Kan dannast på grunt vatn, men er meir alminneleg på store havdjup (2000–4000 m). Flysch vart først skildra i Alpane.

## Kjelder
*Flysch. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/flysch.
Flyttblokk

Ei **flyttblokk** er ein stein som er vorte transportert av isbrear eller drivis over lange strekningar, og som vart liggjande igjen då isen smelta. Flyttblokker kan vere transportert til dømes frå Oslo til England, og kan vege over 100 tonn. Dei er særs alminnelege i Noreg og i andre tidlegare nedisa område.

## Kjelder
*
Kroken sokn i Telemark

**Kroken** er eit sokn i Drangedal kommune sør i Telemark fylke med 1&nbsp;144 innbyggjarar (2013). Kroken kyrkje blei vigsla som kapell i Drangedal sokn i 1910, men i 1988 fekk ho status som soknekyrkje då Kroken blei frådelt som eige sokn. 

Frå 1997 finst berre éin barneskule i soknet, *Kroken skole*, som ligg på Neslandsvatn, einaste tettstad og sentrum i bygda, snautt fire kilometer nord for kyrkja.

## Språk
Nynorsk blei innført som liturgisk språk i Kroken kyrkje 1926, men i 2010 blei det vedteke at kyrkja skal vere språknøytral. Skulane i bygda gjekk over frå nynorsk til bokmål i 1996.

## Referanser
Miniatyr

**Miniatyr** er ei forminska framstilling eller utgåve av noko. Det kan visa til:

* Måleri i mindre format, kjend som miniatyrar eller miniatyrmåleri
* Ein mindre modell av ein konstruksjon.
*Miniatyrby
*Miniatyrbok
*Miniatyrfigur
*Miniatyrflaske

*Miniatyrhund
*Miniatyrhest

## Sjå òg
*Dverg
Forvitringsjord

**Forvitringsjord** er lausmasse danna ved forvitring av den faste berggrunnen på staden, utan at han har vore transportert av rennande vatn, isbre, vind eller ved ras. Der berggrunnen er motstandsdyktig mot nedbryting, blir det danna berre ørsmå mengder forvitringsjord, medan det kan finnast tjukke lag der forvitringa har virkt lenge, og der berggrunnen er lettoppløyseleg, oppsprukken og flisig.

Då forvitringsprosessane er sterkt avhengige av klimaet, kan forvitringsjorda bli ulik i dei ulike klimasonene, og han vil òg forandre seg etter kvart som tida går. Arktiske eller tørre klima vil gje mykje mekanisk forvitring, slik at jorda i stor grad blir eit smulder av den opphavlege berggrunnen. Temperert og fuktig klima gjev relativt meir kjemisk forvitring med jord der det blir mykje leirmineraler og kvarts. Tropisk og fuktig klima vil føre til sterk oppriking av jarn- og aluminiumrike mineral i jorda, som bauxitt og lateritt.

I Noreg vart det aller meste av forvitringsjorda skava vekk frå det opphavlege lege sitt av isbreane under istidene. I dag er difor lausmassane her i landet hovudsakleg morenejord, sediment avleira i vatn, rasjord og organisk jord, danna etter at breane trekte seg tilbake for ti-tolv tusen år sidan.

## Kjelder
*Forvitringsjord. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/forvitringsjord.
Miniatyrmåleri

**Miniatyr** eller **miniatyrmåleri** viser til ulike typar måleri i lite format. Ordet kjem frå latin *minium*, namnet på ein raudfarge som på norsk heiter mønje. Ein som måla bilete i handskrifter med mellom anna mønje blei kalla *miniator*. Saman med ordet *minimum*, 'minst' blei alle slike små utsmykningar og etterkvart alle typar små måleri kjende som miniatyrar.

Miniatyrmåleri er kjend frå det gamle Egypt, Hellas og Romarriket. I det kristne Vest-Europa byrja ein illuminera initialar, store bokstavar først i ein tekst, med ulik ornamentikk. Ein pynta mellom anna evangelium, som Book of Kells eller Lindisfarne-evangeliet, tidebøker og psalterium med miniatyrmåleri. I europeisk seinmellomalder blei portrettminiatyr ei utbreidd miniatyrform, med Jean Clouet,  Hans Holbein den yngre og Samuel Cooper som viktige utøvarar. Portrettminiatyret hadde ei stordomstid på 1700-talet, då minibilete blei måla til medaljongar, kapslar og liknande, ofte på elfenbein.

Persisk miniatyrmåleri oppstod rundt 1200-talet etter møte med kinesisk kunst. Det fann si klassiske utforming på 1400- og 1500-talet ved kultursentera Herat, Tabriz og Shiraz, og kan vera laga som bokillustrasjonar eller blad som er samla i album (*[[muraqqa]]*). Mogulriket i India og Det osmanske riket med senter i Tyrkia vidareutvikla kunstforma til mogulminiatyr og osmansk miniatyr. Miniatyrar blei brukte til å illustrera soger, historieverk og dikt, som *[[Den iranske kongeboka]]*, *[[Baburnama]]* og *[[Fugleforsamlinga]]*. I India fanst allereie lokale miniatyrtradisjonar med måleri på palmeblad og i djainmanuskript. Mogul- og lokal kunst blanda seg til ulike kunstnarskular for miniatyrmåleri, som rajasthani- eller radsjputmåleri,

Palekh-miniatyrar er kjende frå russisk folkekunst, og oppstod på 1900-talet.

## Galleri

Miniatura1.jpg|Europeisk portrettminiatyr etter Rogier van der Weyden.
Laur chanda. C.1450-75. Pre-mughal. BKB 226.JPG|Indisk miniatyr frå 1400-talet, før mogultida.
'Angel Blowing a Woodwind', ink and opaque watercolor painting from Iran, c. 1500, Honolulu Academy of Arts.JPG|Engel med blåseinstrument. Persisk miniatyr frå rundt 1500.
The battle between kusrau parvis and Bhram Chubineh.jpg|Tyrkisk illustrasjon til *[[Shahnameh]]* frå rundt 1580.
A noble lady, Mughal dynasty, India. 17th century.jpg|Adelskvinne. Mogulminiatyr frå 1600-talet.

## Kjelder

*
*
*

## Bakgrunnsstoff
Glasialleire

**Glasialleire** eller **ishavsleire** er leire avsett i havet under arktiske tilhøve, gjerne nær ein iskant. Omgrepet vert særleg nytta om leirar som er avsett føre breane under istider og innlandsisar.

I Noreg kjenner ein glasialleire (yoldia- og bathyarcaleire) frå slutten av siste istida i dei områda som dengong låg under havnivået, men seinare er vorte heva (særleg omkring Oslofjorden og Trondheimsfjorden). Ved Sandnes på Jæren finst glasialleire frå eit tidlegare stadium av siste istida. Glasialleire inneheld opphavleg saltvatn, og når saltet blir vaska ut, kan ein få kvikkleire som kan gli ut og skape store skadar. Glasialleire inneheld oftast mykje kalk og gjev eit godt jordsmonn. Ein eigen type glasialleire, avsett i brakkvatn, er varvig leire.

## Kjelder
*Glasialleire. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/glasialleire.
Georadar

**Georadar** eller **bakkepenetrerande radar** (**BPR**) er ein geofysisk metode som nyttar radarpulsar til å avbilde undergrunnen. Denne ikkje-destruktive metoden nyttar seg av elektromagnetisk stråling i mikrobølgje-bandet (UHF/VHF-frekvensar) av radiospekteret, og detekterer reflekterte signal frå strukturar i undergrunnen.

Denne typen radar blir nytta innan arkeologisk geofysikk for å kartlegge arkeologiske strukturar under bakken.
Ein kan til dømes avgjere form og plassering av ruinar, søyler og lekamar som ligg i undergrunnen, og ein kan kunne avgjere tjukkleiken av lag under overflata, nytta innan geologiske undersøkingar. Dei siste vikingskipa, i Borre og i Halden, som er funne i Noreg er funne ved hjelp av georadar.

Utanlandske forkortinger er m.a. *[[GPR]]*, *[[RES]]* og *[[RPS]]*. 

## Galleri

Fil:Ground radar search for Stockholm 1897 (4681563499).jpg|Enkeltkanals radarsystem.
Fil:Motorized gpr.jpg|Motorisert, fleirkanals georadarsystem
Fil:Calvary line 23.jpg|Ein radarprofil utgjer it digitalt, vertikalt snitt gjennom jordsmonnet.
Fil:Calvary depth slices.jpg|Radarprofilane kan omgjerast til djupdeskiver som syner horisontale snitt gjennom jordsmonnet.


## Kjelder
*Bryhni, Inge. (14. februar 2009). Georadar. I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013.
Globigerinaslam

**Globigerinaslam** er ein lys, leirhaldig kalkslam, i hovudsak danna av skalmateriale frå planktoniske foraminiferar (oftast slekta *[[Globigerina]]*). Ein finn slammet på store havdjup frå 750 til 6000 m og dekker ca 126 mill. km² av havbotnen, det vil sei nær halvparten av djuphavsområda. 

## Kjelder
*Globigerinaslam. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/globigerinaslam.
Israndavsetjing

**Israndavsetjingar** er lausmassar avsett ved randa av ein isbre. Avsetjinga består av morene og av leire, sand, grus og stein som oftast er vorte spylt ut under breen av smeltevasselver. Ved lengre opphald under avsmeltinga etter siste istida kunne det oppstå store og samanhengande avsetjinga, til dømes raet i Østfold og Vestfold. Slike samanhengande avsetjingar kan oppfattast som linjer i terrenget, israndlinjer.

I dagens norske landskap kan vi sjå ein serie av israndlinjer som markerer pausar eller trinn i tilbaketrekkinga av breranden frå kysten til innlandet ved avsluttinga av siste istida for omkring 10 000 år sidan. I Austlandsområdet har ein slike israndlinjer avsett under Ratrinnet, Skitrinnet, Akertrinnet, Daltrinnet, Hauersetertrinnet og Minnesundtrinnet (Minnetrinnet).

## Kjelder
*Israndavsetninger. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/israndavsetninger.
Sedimentasjon

**Sedimentasjon** eller **avleiring** er ein viktig prosess i danning av sediment og sedimentære bergartar. Sedimentasjonen skjer når partiklar som flyt i ei væske kjem til ro mot ei hindring. 

Partiklane kan variere i storleik frå store steinar i rennande vatn til støv- og pollenpartiklar, og sjølv enkle molekyl som protein og peptid.

## Kjelder
*
Sedimentologi

**Sedimentologi** er læra om lausmassar og avsetjingane deira på jorda, og læra om konsolidering av sediment og sedimentære bergartar.

Ukonsolidert grus, sand og leire vert transportert med elvar, vindar og bølgjer – generelt vert sedimenta transportert frå fjell til hav. Sedimenta vert lagt igjen som elvedelta, elvebanker, tidvassryggar og andre terrengformer. 

## Kjelder
*Sedimentologi. (2011, 14. oktober). I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/sedimentologi.

## Litteratur
*Knut Bjørlykke: *Sedimentologi, Stratigrafi og Oljegeologi*. Universitetsforlaget 1977.
*Sam Boggs, Jr.: *Principles of Sedimentology and Stratigraphy*. ISBN 0-13-154728-3
Trinn i geologi

**Trinn** eller **terrassar** i geologi er trappetrinnsaktige avsatsar i terrenget, men vert særleg nytta om avleiring med horisontal overflate, danna ved at ein del av ein fjord, innsjø eller sakte rennande elv er blitt fylt opp til vasspegelen med sediment (grus, sand eller leire). I Noreg finst vanlegvis terrassar i fleire trinn oppover frå munningen av elva i fjordar og lågtliggande innsjøar. Ved dei forskjellige stadia i landhevinga etter siste istida vart det danna oppfyllingar (deltaer), som seinare er blitt heva opp over vassflata og gjennomskoren og tært bort av elvane, slik at det no berre finst rester av dei som terrasser langs dalsidene. Terrasser kan ein òg finne ved gravinga til bølgjeslag og avleiringa av grus på rullestein ved stranda.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Terrasser (geologi)|Terrasser (geologi)]]» frå ,  den 20. november 2013.*
Gravberget kyrkje

**Gravberget kyrkje** er ei kyrkje på Finnskogen i Våler kommune i Innlandet. Kyrkja vart teikna av Magnus Poulsson og er forma om lag som eit grantre. Ho vart i si tid finansiert av Borregaard, som eig mykje av skogen i området.

Kyrkjesalen er utsmykka av Thorstein Rittun og Per Frogner.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Åsnes Finnskog kyrkje

**Åsnes Finnskog kyrkje** er ei langkyrkje frå 1861 ved Vermundsjøen i Åsnes kommune (Innlandet), om lag 25&nbsp;km aust for Flisa. I byrjinga vart kyrkja kalla Gretviken. Ho vart utvida i 1911–12 under leiing av Martin O. Bråten.

I 1896 til 1918 vart det på grunn av plassmangel nytta ein kyrkjegard litt lengre nord kalla Nordre gravplass eller Nordre gravlund. Sidan har ein fylt på jord og utvida kyrkjegarden rundt kyrkja.

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* 
* 
*
Hauersetertrinnet

**Hauersetertrinnet** er eit tidsrom for avsetjing av tjukke og vide sand- og grusmassar ved Hauerseter på Romerike. Avsetjinga skjedde i ei tid då issmeltinga av isbreen som låg over Austlandet under den siste istida stoppa opp. Isranden låg her for kring 9500 år sidan og danna eit markert hakk i terrenget. Denne terrengforma grensar mot Gardermoterrassen, med myke sand og rullesteinsgrus i sør og vest. Terrassen har ei høgd på opp mog 210 meter, som var havnivået på den tida. Det ligg mange vatn eller senkingar i terrenget som daudisgroper og grytehol, nord for Gardermoterrassen, som kjem av ismassar som vart isolert inne i grusen og så smelta. 

## Kjelder
*Bryhni, Inge. (2009, 14. februar). Hauersetertrinnet. I Store norske leksikon. Henta 19. november 2013 frå http://snl.no/hauersetertrinnet.
Gjesåsen kyrkje

**Gjesåsen kyrkje** er ei langkyrkje frå 1863 eit stykke nord for Flisa i Åsnes kommune i Innlandet. Kyrkja er av tre og har om lag 300 sitjeplassar.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Åsnes kyrkje

**Åsnes kyrkje** er ei krosskyrkje frå 1744 i utkanten av Flisa i Åsnes kommune i Innlandet fylke. Dette er den tredje kyrkja som ber dette namnet. Dei to førre stod på litt andre plassar i bygda. Det er kor i austre krossarm og kyrkjestove i nordre.

På kyrkjegarden er ein minnebauta over slaget ved Trangen (25. april 1808). I samband med slaget vart fangar haldne i forvaring i kyrkja ei natt. Dødsofra etter slaget vart gravlagde på kyrkjegarden her.

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* 
*
Differensialtermisk analyse

**Differensial termisk analyse** (forkorta **DTA**) er ein metode for termisk analyse av eit fast stoff. Metoden går ut på at stoffet ein skal studere, og tilstanden ikkje-reaktiv referanse, gjennomgår identiske termiske syklusar, medan ein registrerer temperaturskilnader mellom stoffet og referansen. Denne temperaturskilnaden vert registrert med tida, eller mot temperaturen sjølv. Endringar i stoffet kan sporast ved å samanlikna det med referansestoffet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Differential thermal analysis|Differential thermal analysis]]» frå ,  den 20. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Anne-Lise Berntsen

**Anne-Lise Berntsen** () var ei norsk sopransongarinne frå Eggedal i Sigdal kommune. Ho song innanfor mange ulike sjangrar, både opera, samtidsmusikk, kabaret og barokkmusikk. Komponisten Nils Henrik Asheim skildra røysta hennar som «ei særprega stemme som du kjente att med éin gong, med enormt omfang og djupn. Ho har heile tida og i heile livet sitt jobba for å bruka den på nye måtar, ikkje berre for opera. Til og med arabisk song lærte ho seg.»

## Karriere

Anne-Lise Berntsen vart lova ei lysande framtid allereie i ungdommen, og vart kalla «die kleine Flagstad». Ho reiste til Salzburg for å studera song ved musikkakademiet Mozarteum, men braut av studia. Seinare tok ho dei opp att, og studerte då både i Århus, Haag og London. I 1978 heldt ho sine konsertdebutar i Oslo og Århus. 

I 1982 prøvesong ho heilt tilfeldig ved Operahögskolan i Stockholm, og vart oppteken på høgskulen. Ho debuterte i ein opera ved Kungliga Teatern i 1984, og same året song ho *Pierrot Lunaire* av Arnold Schönberg ved Festspela i Bergen. Ho var tilsett ved Kungliga Teatern 1984-87. Gjennombrotet som operasongar kom i Stockholm fire år seinare, i rolla som «Turandot» i Puccini-operaen med same namn. I 1989 song ho hovudrolla i *Ariadne på Naxos* av Richard Strauss ved Stora teatern i Göteborg, i 1990 spela ho Maria i *Wozzeck* av Alban Berg ved Det kongelige teater i København. I 1992 var ho Carmen i Puccini-operaen same staden. Fyrste gongen ho opptredte på Den Norske Opera var i 1991, i *Jenúfa* av Leoš Janáček. 

I tillegg til dei allereie nemnte, song Berntsen verk av Wagner, Händel og Britten m. fl. Ho gav ut fleire soloplater frå 1980-talet og utover, og opptredde i konsertsalar i  både Europa, Japan og USA. I seinare år har ho arbeidd som songpedagog ved NTNU i Trondheim. 

I 1994 gjekk ho inn i samarbeidet «Engleskyts» saman med Nils Henrik Asheim. Prosjektet resulterte i to musikkalbum med folketonar, salmar og orgelimprovisasjonar. Dei heldt ofte konsertar saman frå 1994 og heilt til ho gjekk bort. 

Anne-Lise Berntsen var busett i Vardø dei siste åra av livet sitt, der ho m.a. heldt årlege kurs i song og klarinett for nordiske og russiske musikkstudentar. Eitt av dei siste prosjekta ho var involvert i, var operaen *Kiberg-Odysseen* av komponisten Trygve Brøske. Operaen tek for seg skjebnen til finnmarkspartisanane og skal framførast under Festspela i Nord-Noreg i 2014. Etter ei tid med sjukdom døydde Berntsen i november 2013, 69 år gamal.

## Prisar og utmerkingar

* 1999: Gammleng-prisen i kategorien for klassisk
* 2004: Tildelt Statens garantiinntekt for kunstnarar.

## Bakgrunnsstoff

* Dagsavisen, 05.11.12: Hild Borchgrevink: "Å bli seg selv." Nekrolog over Anne-Lise Berntsen. Vitja 20.11.13 
* Anne-Lise Berntsen si offisielle nettside

## Fotnotar
Goniometer

Eit **goniometer** er eit instrument til å måle vinklane mellom krystallflater. 

Anleggs- eller kontaktgoniometer består av to linjalar som er knytte saman med eit ledd. Linjalane vert lagt mot kvar krystallflate og vinkelen blir lesne av på ein skala. Eit refleksjonsgoniometeret gjev nøyaktigare målingar og kan brukast på særs små krystall. 

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). «Goniometer». I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013.
Guinierkamera

Eit **guinierkamera** er eit type røntgenkamera som blir brukt ved pulveropptak. Det vart utvikla 1939 av den franske krystallografen André Guinier. I tilhøve til eit Debye–Scherrer-kamera gjev det betre oppløysing for same kameradiameter og blir brukt ved presisjonsmålingar av celleparameterar. 

## Kjelder
*Guinierkamera. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/guinierkamera.
Hemiedri

**Hemiedri, hemimorfi **og** holoedri** er nemningar frå geometrisk krystallografi. Den mest symmetriske krystallklassen i kvart av dei sju krystallsystema har dei største mengdene til systemet ekvivalente krystallflater og blir kalla *holoedrisk*. Dei klassane som berre har den halve mengda flater kallast *hemiedriske*, og dei som har den halve mengda flater og samtidig polare aksar (det vil sei at krystallflatene er ulike ved dei to motsette endane av ein symmetriakse) kallast *hemimorfe*. Den holoedriske forma er ein diheksagonal bipyramide med 24 ekvivalente flater, den hemiedriske er ein heksagonal bipyramide, og den hemimorfe ein diheksagonal pyramide, kvar med 12 ekvivalente flater.

## Kjelder
*Hemiedri, Hemimorfi Holoedri. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/hemiedri%2C_hemimorfi_holoedri.
Holokrystallinsk

**Holokrystallinsk** er eit omgrep nytta om magmatiske bergarter som utelukkande består av krystall, utan glasaktig grunnmasse. Det motsette er holohyalin (av holo- og 'glas'), ei bergart som berre består av glas (jfr. obsidian). Ein hyalin bergart har delvis glasaktig struktur.

## Kjelder
*Holokrystallinsk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/holokrystallinsk.
Miller-indeks

**Miller-indeksar** er eit notasjonssystem i krystallografi for plan i krystallgitter.

Ein famile av gitterplan vert avgjort av tre heiltal, *h*, *k*, og&nbsp;*ℓ*, som er *Miller-indeksane*.  Dei vert skrivne (hkℓ), og kvar indeks syner til eit plan ortogonal til ei retning  i basis av resiprokt gitter-vektorar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Miller index|Miller index]]» frå ,  den 20. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
*Miller index description with diagrams
Indikatriks

**Indikatriks** er i krystalloptikken ein geometrisk figur som representerer brytingsindeksen til ein krystall som funksjon av svingeretninga til lyset. For ein optisk isotrop krystall er indikatriks ei kule, for ein optisk einaksa krystall ein rotasjonsellipsoide og for ein optisk toaksa krystall ein treaksa ellipsoide.

## Kjelder
*Indikatriks. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/indikatriks.
Debye–Scherrer-metoden

**Debye–Scherrer-metoden** er ein metode til identifikasjon av krystallinske stoff og består i å registrere røntgenrefleksar frå eit krystallpulver på ein fotografisk film. Metoden vart utarbeidt av Peter Debye og Paul Scherrer i Göttingen i 1915.

## Utføring

Pulveret kan til dømes festast med vaselin til ein tynn glasstift som blir plassert i sentrum av eit sylindrisk kamera. Vanlege kameradiametrar er 5,73, 9,00 eller 11,46 cm. Ein monokromatisk røntgenstråle blir send mot preparatet, som roterer under eksponeringa.

## Teori

I pulveret vil det alltid vere partiklar som har ein slik orientering at røntgenstrålen (med bølgjelengd λ) kan reflekterast frå bestemde gitterplan, som har innbyrdes avstand *d*, når innfallsvinkelen Θ tilfredsstiller Braggs lov: nλ = 2d sin Θ. Dei reflekterte strålane dannar kjegleflater med toppvinkel 2Θ. På ein utbretta filmstrimmel får ein boga linjer. Ein kan måle vinkelen og intensiteten for den einskilde refleksen og avgjere gitterplanavstanden *d*. Ut frå dette kan ein i prinsippet avgjere krystallstrukturen for stoffet. No brukar ein likevel éinkrystallmetoder til desse avgjerslene.

## Bruk

Debye-Scherrer-metoden er viktig til identifikasjon av krystallinske fasar, idet linjemønsteret på filmen er karakteristisk for det einskilde sambandet (omtrent som fingeravtrykk).

For andre typar røntgenpulvermetoder sjå Guinier-kamera, Gandolfi-kamera og røntgendiffraktometer.

## Kjelder
*Debye–Scherrer-metoden. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/Debye%E2%80%93Scherrer-metoden.
Isomorfi i krystallografi

**Isomorfi** er innan krystallografi tilhøvet at stoff med analog kjemisk samansetnad ofte òg viser analoge krystallformer. Isomorfi er eit sentralt omgrep i krystallkjemi og vart først skildra av Eilhard Mitscherlich i 1819. 

## Kjelder
* Raade, Gunnar. (2009, 14. februar). Isomorfi: krystallografi. I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/isomorfi%2Fkrystallografi.
Klino-

**Klino-** er ei forstaving nytta i fagterminologi og tyder «skråstilt». Det motsette er orto- som tyder «rett».

* klinoakse
* klinometer
Klinoakse

**Klinoakse** er den aksen i det monokline systemet som blir stilt skrått (a-aksen). Uttrykk som klinoamfibol og klinopyroksen syner til monokline amfibolar og pyroksenar, i motsetnad til ortoamfibol og ortopyroksen, som er rombiske.

## Kjelder
*Klinoakse. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/klinoakse.
Krystallakse

**Krystallaksar** eller **krystallografiske aksar** er dei tre (eller fire) hovudretningane i aksekrossa til krystallsystema. Lengdene av einingsvektorane i desse retningane er akselengdene. Det einingsvolumet som blir definert ved einingsvektorane, blir kalla ei elementærcelle, og representerer den minste repetisjonseininga i krystallen. 

## Sjå òg
* krystallografi

## Kjelder
*Krystallakser. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/krystallakser.
Krystallklasse

**Krystallklassar** er ei inndeling av krystalla som svarar til 32 moglege punktgrupper med ulike kombinasjonar av symmetrielement, som rotasjonar eller refleksjonar

Det finst uendelege mange tredimensjonale punktgrupper, men den krystallografiske avgrensinga til endelege familiar av generelle punktgrupper fører til at det berre finst 32 krystallografiske punktgrupper eller klassar. Desse 32 punktgruppene er identiske til dei 32 typane morfologiske (ytre) krystallinske symmetriar som Johann Friedrich Christian Hessel kom fram til i 1830. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Crystallographic point group|Crystallographic point group]]» frå ,  den 20. november 2013.*  
 
*Krystallklasser. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/krystallklasser.
Mikrokrystallinsk

**Mikrokrystallinsk** vert nytta om eit material som heilt eller delvis består av krystall som er så små at dei berre kan sjåast med mikroskop. Bergartar eller mineralaggregat, metalliske materialar, polymerar, voks og andre stoff er ofte mikrokrystallinske.

## Kjelder
*Mikrokrystallinsk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/mikrokrystallinsk.
Polymorfi

**Polymorfi** (frå gresk og tyder mange former) er evna eit kjemisk stoff har til å ha meir enn ei form og krystallstruktur, og samstundes bestå av dei same atoma, ha den same gassforma og danne dei same løysingane. Desse kan i tillegg til å ha ulik form og krystallstruktur òg ha andre kjemiske og fysiske eigenskapar. Når eit kjemisk stoff dannar ulike krystallstrukturer vert variantane kalla polymorfar. Døme på dette er markasitt og svovelkis som begge har FeS2 som kjemisk formel. Når eit grunnstoff dannar polymorfe sambindingar slik som karbon gjer med minerala grafitt og diamant, og jern gjer med dei ulike formene ferritt (alfa-fase) og austenitt (gamma-fase) vert dei òg kalla allotropar. Nokre gonger nyttar ein omgrepet dimorfi når stoff opptrer i berre to former.

## Sjå òg

*Allotropi
*Krystallografi

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Polymorfi (krystallografi)|Polymorfi (krystallografi)]]» frå ,  den 20. november 2013.*
Polytypi i mineralogi

**Polytypi** er ei form for polymorfi av éin-dimensjonal karakter. Hos stoff med sjiktgitterstruktur kan dei einskilde laga i strukturen vere stabla på kvarandre i ulik orientering, slik at kvar identisk lagpakke kan bestå av éit eller fleire enkeltlag. Polytype variantar finst til dømes hos molybdenitt, kaolinmineral (kaolinitt, dickitt, nakritt) og hos glimmerar. Nemningar som muskovitt 1M eller 3T tyder høvesvis ein éit-lag muskovitt med monoklin symmetri og ein tre-lag muskovitt med trigonal symmetri.

## Kjelder
*Polytypi. (2011, 20. oktober). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013 frå http://snl.no/polytypi.
Tufsingdalen kyrkje

**Tufsindalen kyrkje** er ei langkyrkje i Os kommune i Innlandet fylke. Kyrkjegarden vart teken i bruk i 1914, og eit gravkapell vart oppført i 1918. Dette vart utvida og teke i bruk som kyrkje i 1920 og fekk påbygd galleri i 1923.

## Litteratur
* 

## Bakgrunnsstoff
* Kyrkjesøk — Tufsingdalen kirke 
* Kyrkjene i Os kommune
*