open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Indisk mat

**Indisk mat** er eit samleomgrep for mat og matkultur frå dei ulike kulturane på det indiske subkontinentet. Felles for dei fleste typane indisk mat er den utstrakte bruken av sausar som er smaksette med sterke og/eller søte krydder. Mykje av maten er prega av den indiske vegetartradisjonen, med stor vekt på linseretter, grønsaker og basismat som ris og brød. Nokre tradisjonar bruker likevel mykje kjøt og fisk.

Av dei ulike typane indisk mat kan nemnast nordindisk mat (inkludert panjabisk mat), bengalsk mat og sørindisk mat (inkludert tamilsk mat).

## Bakgrunnsstoff
Sjiva

**Sjiva** (sanskrit शिव, 'Śiva') ofte òg stava **Shiva**, er ein viktig guddom i hinduismen. Han blir kalla den øydeleggjande guden i trimurtien, og blir framstilt som ein ustyrleg og kraftfull, men òg godgjerande gud som kjempar mot vondskap.

Mange hinduar ser på Sjiva som den viktigaste forma av Gud. Desse blir kalla *sjaivittar*.

## Familie

Sjiva er gift med Uma, som også er kjend under mange andre namn og inkarnasjonar, som Parvati, Lalitha og Sati. Sjølv blir ikkje Sjiva fødd på jorda, men vitjar henne i si eiga gudeform.

Sjiva og Uma er foreldre til Ganesja (Ganapati) og Kartikeja (Murugan).

## Form

I hinduisk mytologi er Sjiva ein asket som ofte sit fordjupa i meditasjon på heimfjellet sitt Kailasj. Det er òg i denne stillinga ein gjerne ser han på bilde og i skulpturar. Ei anna vanleg form er den dansande Sjiva, *[[Nataradja]]*, som dansar øydelegginga, og dermed gjenfødinga av verda.

Av utsjånad blir guden gjerne framstilt som ein halvnaken asket kledd i eit dyreskinn, med kremeringsoske på huda og langt, utselt hår der det sit ein halvmåne. Sjiva blir likevel ikkje tilbeden i denne forma, men som ein enkel rundt eller avlang stein, *[[lingam]]*.

## Symbol
Guden har eit tredje auge i pannen som står for visdom og kan senda ut ustyrleg øydeleggjande energi. Han har tre vassrette linjer (vibhuti) som pannemerke og held ein trefork. Desse kan mellom anna symbolisera trimurtien.

Andre viktige symbol ein gjerne finn saman med guden er ei tromme som skal vera opphavet til aum-lyden, ein kobra rundt halsen, og elvegudinna Ganga som strøymer frå håret hans.

## Bakgrunnsstoff
Sildball

**Sildball**, lokal uttale *sillbaill*, er ein matrett frå Ytre Nordmøre og Fosen. Hovudingrediensane i sildball er sild, potet, løk og byggmjøl. Ingrediensane blir samanmalne til ein tjukk farse som så blir forma til kuler av ca 5&ndash;7 cm diameter og koka &mdash; ofte saman med kålrabi og gulrøter &mdash; til dei flyt opp. Dei ferdige kokte sildballane er stålgråe av lèt. Det blir ofte hevda at sildballen har ein smak ein lyt venne seg til, men han blir gjerne sett på som ei delikatesse lokalt.

Det er vanleg å leggja i feitt i sildballane før ein kokar dei. Tradisjonelt blir gjerne nitjefeitt (feitt frå sauebuken, for dei som vil ha kjøtsmak) eller smør (for dei ikkje likar kjøtsmaken) bruka.

Ein serverer gjerne sildball med kokt kålrabi, kokte gulrøter, kokte potetar, flatbrød og smør. I mange familiar er det òg skikk å servere steikt kjøt (t.d. svinespekk eller bacon) attåt.
Det absolutte nullpunktet

**Det absolutte nullpunktet** for temperatur er 0 K eller -273,15 °C. Sjølve nullpunktet er umogleg å nå, men det er ei viktig teoretisk og eksperimentell grensa. Ved denne temperaturen sluttar alle kjemiske prosessar på molekylær-/atomnivå å fungere ettersom dei ikkje kan ha nokon energi. Liv kan dermed ikkje eksistera ved denne temperaturen.

Det absolutte nullpunktet er nullpunkt for temperaturmåleininga kelvin. Temperatur oppgjeven i Kelvin vert difor òg kalla *absolutt temperatur*.

Teorien om eit absolutt nullpunkt vart først omtalt av Guillaume Amontond i 1702. Han la merke til at gassar trekte seg saman når ein kjølte dei ned. Han lurte difor på om det fanst ein temperatur der volumet av gassen vart null. I dag veit me at alle gassar vil endra fase før dei når nullpunktet, og at dei ikkje trekker seg saman så mykje, men at teorien hans om eit nullpunkt var rett.

Klassisk termodynamikk fastslår at all termisk rørsla stoppar opp ved det absolutte nullpunktet og entropien til eit system går mot null (Nernsts lov). Denne førestillinga vert noko modifisert av kvantemekanikken, som seier at det vil vera nokre kvantefluktuasjonar ved det absolutte nullpunktet og at entropien går mot ein konstant som ikkje nødvendigvis treng vera null.

Det nærmaste ein har kome til nullpunktet, var 500 pikoKelvin (0.5 K), ved MIT i 2003. 

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Det absolutte nullpunktet|Det absolutte nullpunktet]]» frå , den 19. februar 2008.* 
 


### Fotnoter
The Pirate Bay

**The Pirate Bay** er ei BitTorrent-side, nytta til utveksling av datafiler. Sida har fått stor merksemd i Sverige på grunn av skuldingar om ulovleg fildeling og ein politiaksjon mot servarparken. Grunna den svenske aksjonen, låg dataservarane til sida ei periode fysisk i Nederland etter at servarane i Sverige blei inndratt av svensk politi, men er no flytta tilbake til Sverige. Sida har over 4 millionar medlemmar, 21 millionar noder, derav 12,2 millionar delarar og 9 millionar mottakarar av ca. 2 millionar torrents.

## Historie
The Pirate Bay vart starta av den svenske antikopirettsorganisasjonen Piratbyrån, seint i 2003. I 2004 vart sida seperert og drive av dedikerte individ, og i 2006 vart eigarskapet av organisasjonen endra.

## Lovlege Trugsmål
The Pirate Bay mottar ofte, grunna deira såkalla ulovlege verksemd, e-post frå opphavarar av materiell på nettsida. Desse mailane inneheld som regel trugsmål mot organisasjonen, og krav om umiddelbar fjerning av filer. Slike e-postar vert publiserte på sida, og open for ålmenta.

## Teknisk
The Pirate Bay sine sider tilbyr multinasjonelle språk. Derav engelsk, svensk
, norsk (bokmål), norsk (nynorsk), dansk, finsk, islandsk, nederlandsk, tysk, italiensk, spansk, portugisisk, fransk, polsk, ungarsk, gresk, tyrkisk, russisk, slovakisk, katalansk, hebraisk, japansk, bulgarsk, arabisk, serbisk, kinesisk, tsjekkisk, ukrainsk, malayisk, bengalsk, albansk og kroatisk, samt nokre fleire.

## Bakgrunnsstoff
*
Våren av Aasmund Olavsson Vinje

**«Våren»** er eit dikt av A.O. Vinje som blei tonesett av Edvard Grieg våren 1880. Diktet blei først trykt i *[[Dølen]]* den 3. juni 1860. Diktet opnar med lina «Enno ei Gong fekk eg Vetren at sjaa for Vaaren at røma». Diktet er, liksom eit anna Vinjedikt, «Attende til Antiken» skriven i heksameterform. I tillegg nyttar Vinje også enderim og innrim.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Tekst ved lieder.net
Kake

**Kake** er ei form for mat som vanlegvis er søt og ofte bakt. Kaker kombinerer normalt ei form for mjøl, eit søtingsstoff (vanlegvis sukker), et bindestoff (egg, sjølv om gluten eller anna stivelse blir brukt av personar som er vegetarianar og veganar), eit feittstoff (vanlegvis smør eller margarin), væske (mjølk, vatn eller fruktjus), smakstoff og noko til å heve baksten (som gjær eller bakepulver), sjølv om mange kaker manglar desse ingrediensane og baserer seg på at luftboblar i deigen skal utvida seg og få kaka til å heve. Marsipan, krem eller anna fyll blir ofte lagt på eller rundt kaka, saman med andre søtsaker (som sjokolade) eller frukt som pynt.

Kake er som oftast den desserten som blir brukt i seremoniar og feiringar, spesielt bryllaup og bursdagar. Det finst millionar av kakeoppskrifter, og mange er hundrevis av år gamle. Å lage kaker er ikkje veldig tidkrevjande lenger, og ein får kjøpt ferdiglaga kaker som berre treng å tilsette visse ingrediensar.

## Nokre kjende kaketypar
* Blautkake
* Julekake
* Sjokoladekake
* Ostekake

## Sjå òg
*Det sunnmørske kakebordet 

## Bakgrunnsstoff
* Kakeoppskrifter ved kakemonsen.no
* Kaker ved mineoppskrifter.no
* Kaker ved tine.no
Prøysen

**Prøysen** er ein tidlegare husmannsplass i Ringsaker. Plassen vart kalla opp etter landet Preussen. 

Songaren og forfattaren Alf Prøysen voks opp på husmannsplassen. Prøysenhuset er eit kulturhus og museum som formidlar tema frå livet og verka hans. Prøysenprisen er òg innstifta til minne om Alf Prøysen.

## Kjende namneberarar
* Alf Prøysen (1914-1970), norsk forfattar og musikar
* Elin Prøysen (f. 1949), norsk musikar

## Bakgrunnsstoff
* Husmannsplassen Prøysen Prøysenhuset www.proysenhuset.no
Vår (fleirtyding)

**Vår** kan visa til:

* Årstida vår
* Namnet Vår, eit kvinnenamn
* Var eller Vår i norrøn mytologi, ei åsynje
* Herregardem Vår i Danmark
* Ein del av musikkstykket *Dei fire årstidene*, *[[Le quattro stagioni]]*, av Antonio Vivaldi. 
* Primavera av Botticelli, eit måleri av Sandro Botticelli. 

## Sjå òg
*Våren
Kjøtt

**Kjøt** eller **kjøtt** (norr. kjǫt) 	er hovudsakleg vev frå døde dyr som blir brukt som mat, til dømes musklar og feitt.Det kan òg visa til dette vevet på dyr eller menneske som framleis er i live. I overført tyding kan *kjøt* òg vera den etande delen av andre ting, som fisk og frukt. 

## Sjå og
* Jakt
* Slakting

## Bakgrunnsstoff

*Kostråd om kjøt og kjøtprodukt ved helsenorge.no
*Hvorfor velge norsk kjøtt? ved nortura.no
*Derfor spiser vi mye kjøtt ved nibio.no
Vym

**Vym** (russisk Вымь) er ei elv i Republikken Komi i Russland. Ho er ei av sideelvane til Vytsjegda i nedslagsfeltet til Nordre Dvina. Elva har ei lengd på 499&nbsp;km og eit nedslagsfelt på &nbsp;km². Middelvassføringa hennar er på 196&nbsp;m³/s.

Vym har utspring på sørsida av Timanryggen. Ho renn sørover gjennom eit flatt taigalandskap. I dei øvre delane av elva er det fleire stryk. Ho renn ut i Vytsjegda nær busetnaden Ust-Vym. Elva vert nytta til tømmerfløyting og er framkommeleg for skipsfart i den nedre delane. 

Dei største sideelvane hennar er Vorykva, Edva, Pozjeg og Tsjub frå høgre og Koin og Vesljana i venstre.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vym River|Vym River]]» frå , den 22. september 2008.*
Sandnes Ulf

**Sandnes Ulf** er ein fotballklubb heimehøyrande i Sandnes i Rogaland, stifta 3. mai 1911 med namnet Ulf. Sidan 2015 har fyrstelaget delteke på nivå 3 i norsk seriefotball.

### Soge
I 2004 fusjonerte klubben med dåverande Sandnes FK og fekk då sitt nåverande namn. Etter samanslåinga er Sandnes Ulf den største fotballklubben i kommunen. Sandnes Ulf spelar sine heimekampar på Sandnes Idrettspark. 

Sandnes Ulf spelte i 2006 i 2. divisjon avdeling 3. Klubben enda på 2. plass etter å ha kjempa om den eine opprykksplassen i store delar av sesongen. Men ei ustabil avslutning på sesongen gjorde at dei enda heile 11 poeng bak opprykkslaget Mandalskameratene. 2. plassen gav likevel Sandnes Ulf ein sponsa fotballtur til La Manga i sesongoppkjøringa til 2007-sesongen. 

Også 2005-sesongen var ein klar framgang for Sandnes Ulf. Då hausten fekk sitt inntog på fotball-Noreg i 2005, melde Sandnes Ulf seg på i opprykkskampen i 2. divisjon avdeling 3. Men det tok likevel ikkje lang tid før klubben blei hekta av. Til slutt enda dei opp på 4. plass.

Åra 2012, 2013 og 2014 spelte Sandnes Ulf i eliteserien. Laget enda på 14. plass i 2012 og på 13. plass sesongen etter. I 2014 enda laget på 16. og sisteplass. 

## Profilar
Den største spelarprofilen til laget er Asle Andersen, som signerte for klubben mars 2006. Andersen var i 2006 spelande assistenttrenar, Johan Selvig var hovudtrenar.

**Liste over viktige spelarar:**
*Asle Andersen
*Eivind Ellingsen
*Tom Erik Maldal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Maskingevær

**Maskingevær** er eit heilautomatisk skytevåpen som kan fyre av skot i rask rekkjefølgje utan at skyttaren treng å ta ladegrep eller trykke inn avtrekkaren på nytt for kvart skot. Maskingevær kan vere montert på køyretøy og operatøren kan skyte derifrå, eller fotsoldaten kan bere geværet under flytting og setje det på ein to-fot i stillinga. Eit fastmontert eller mykje tungt maskingevær vert kalla mitraljøse.

Har maskingeværet kaliber 20 mm eller større, er det ein maskinkanon. Det vil seie at det er umogeleg eller upraktisk å bruke geværet i handa.

Maskingevær kan ha eitt eller fleire løp. Har maskingeværet fleire løp som roterer kallar ein maskingeværet for ein «gatling». Ein føremon med denne konstruksjonen er at det er fleire røyr som skiftar på å fyre av skot og kvart løp kan dermed verte kjølt ned mellom kvart skot. Alternativt kan skyttaren auka skottakten.

## Sjå òg
* Halvautomatisk skytevåpen
* Heilautomatisk skytevåpen
* Gevær

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Maskingevær|Maskingevær]]» frå ,  den 27. mars 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
Pasco-regionen

**Pasco-regionen** (spansk *Región Pasco*, quechua *Pasqu suyu*) er ein region i det sentrale Andes i Peru. Han har grenser mot 
Huánuco i nord, mot 
Ucayali i aust, mot
Junín-regionen i sør og mot 
Lima-regionen i vest. 

Pasco-regionen er på 25&nbsp;026 km² og hadde 254&nbsp;065 innbyggjarar i 2017. Regionhovudstaden er Cerro de Pasco og ligg på 4338 moh.

## Geografi
Grensa mot Lima-regionen i vest ligg på vasskiljet, elvene i regionen drenerer mot nord og mot aust til regnskogen i Amazonas. Unntaket er Lago Puarun som har avlaup til Rio Huaura i Huaura-provinsen i Lima. 

Pasco-regionen er delt inn i tre provinsar: Oxapampa er ein stor provins i aust, Pasco ein noko mindre provins i vest og ein liten provins ligg i nordvest med namnet Daniel A. Carrión etter medisinstudenten. 

Pasco, Daniel A. Carrión og dei vestlege delar av Oxapampa ligg høgt i Cordillera Occidental, medan terrenget fell mot aust i Oxapampa mot Pacheteaelva i nordaust på under 200 moh.
Andre viktige elver Pozuzo og Mantaro. Regionen har fleire fjellpass på høgder frå 4800–4900 moh. 

Klimaet er variert gjennom regionen. I høgd over 4000 moh. er det kaldt klima, til dømes har regionshovudstaden Cerro de Pasco ein årleg middeltemperatur på 4&nbsp;°C, med maksimum rundt 10&nbsp;°C og ein minimum på -11&nbsp;°C. Det er regntid frå november til mars. I delar av Oxapampaprovinsen er det tropisk klima med årleg middeltemperatur på 18&nbsp;°C. 

## Historie
Regionen var influert av wari under mellomhorisonten. Etter at wari gjekk attende kom det folk utanfrå (taramas, huancas og yarovilcas) og inn i sentrale fjellområda og i sør. Allereie under inkariket var her gull- og sølvgruver som gjorde regionen attraktiv. Ovnøgd frå gruvene trekte til seg tallause *[[encomienda|encomenderos]]* og midt på 1600-talet kom også kyrkja som grunnla byane i Pascoprovinsen. Mellom anna fekk yaneshafolket i Oxapampaprovinsen tidleg vitjingar av fransiskanarmunkar. I 1635 måtte munkane trekke seg attende fleire gonger under uro i området. I moderne tid er yaneshafolket sett på med interesse av vestlege antropologar. Storskala gruvedrift kom ikkje i gang før på 1900-talet. I 1960 vart Pasco utnemnd til gruvehovudstaden i Peru.

## Økonomi
Gruveverksemda er ein stor næringsveg med kopar som viktigaste mineral. I Oxapampadalen og Pichis-Palcazú finst rismarkar, det vert dyrka mais, bananar, appelsinar, yucca, kakao, papaya og bønner. Byen Villa Rica er rekna som kaffihovudstaden i Peru. I same område er det utvikla dyrehald med storfedrift og her finst bierøkt. Dei store vassmengda i Oxapampaprovinsen er utnytta i fleire vasskraftverk. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:es:Departamento de Pasco|Departamento de Pasco]]» frå ,  den 27. mars 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Institut royal de la culture amazighe

**Institut royal de la culture amazighe** (**IRCAM**) er eit institutt driven av den marokkanske regjeringa for å ta vare på og fremja tamazightisk kultur. Instituttet ligg i hovudstaden Rabat, og er organisert i fyljande einingar:

* Senter for lingvistikk. 
* Senter for antropologi og sosiologi.
* Senter for historie og miljø.
* Senter for didaktikk og pedagogikk.
* Senter for omsetjing, dokumentasjon, redigering og kommunikasjon.
* Senter for informatikk, informasjonsteknologi og kommunikasjon.
* Senter for kunststudier.

## Sjå òg
* Tamazightiske språk
* Marokko

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til IRCAM 
* Ein marokansk amazighportal
Regionar i Peru

Den politiske inndelinga av Peru i regionar har endra seg frå tid til anna etter at nasjonen fekk sjølvstende frå Spania i 1821. Grunngjeving for endringar har vore desentralisering av administrasjon og auke i folkesetningar, særleg i Lima.

## Noverande inndeling
Frå november 2002  finst det 25 regionar *(regiones*; singular: *región)*. Dei er vidare delt inn i 194 provinsar som igjen er delt inn i 1821 distrikt i Peru.

Limaprovinsen ligg sentralt på kysten av landet er unik på det viset at han ikkje høyrer til ein av dei 25 regionane. Lima metropol, nasjonshovudstaden, ligg i denne provinsen.

Hamnebyen Callao derimot er både ein region og ein provins (Den konstitusjonelle provinsen Callao) i Peru.

# Tumbes (Tumbes)
# Piura (Piura)
# Lambayeque (Chiclayo)
# La Libertad (Trujillo)
# Ancash (Huaraz)
# Lima (Huacho)
# Callao (Callao)
# Ica (Ica)
# Arequipa (Arequipa)
# Moquegua (Moquegua)
# Tacna (Tacna)
# Cajamarca (Cajamarca)
# Huánuco (Huánuco)
# Pasco (Cerro de Pasco)
# Junín (Huancayo)
# Huancavelica (Huancavelica)
# Ayacucho (Ayacucho)
# Apurímac (Abancay)
# Cuzco (Cuzco)
# Puno (Puno)
# Amazonas (Chachapoyas)
# San Martín (Moyobamba)
# Ucayali (Pucallpa)
# Madre de Dios (Puerto Maldonado)
# Loreto (Iquitos)&nbsp; &nbsp; ***** &nbsp; &nbsp; Limaprovinsen (Lima)

## Bakgrunnsstoff
* Instituto Nacional de Estadística e Informática 
* Peru Info: Information by regions
Blandaball

**Blandaball**, lokal uttale *blainnabaill*, er ein fiske- og potetrett frå Romsdalskysten og Ytre Nordmøre og Fosen. Blandaball er sfærisk av form og det er vanleg å plassere *[[ballfeite|feite]]* (bitar av feitt frå mageområdet på sau (eller evt. flesk av gris)) i sentrum av blannaballen, som er grå av let. På grunn av at ikkje alle likar feite i ballen er det vanleg at nokre ballar vert laga utan feite og for at det skal vera mogeleg å kjenne dei att har dei ei avlang form og vert difor kalla langball. Baill er spesielt populær mat i Kristiansund og skjemtegaukar kallar ofte byen for *Baillsund*.

## Sjå òg
* Sildball
* Fiskball
* Saltfiskball
* Raspaball
* Potetball
* Komle 

## Bakgrunnsstoff
* Oppskrift
Vår

:*Sjå [[Vår (fleirtyding)]] for annan bruk av ordet «vår»*

**Vår** er årstida som markerer enden på vinteren og komen til sommaren. I tempererte område er det vanleg å seia at våren byrjar når knoppane på trea brest og, i kaldare område, når snøen smeltar. I meteorologien reknar ein våren som den tida middeltemperaturen er mellom 0 og 10 grader og stigande. Ein kan òg han som ei viss tid: månadane mars, april og mai på den nordlege halvkula og september, oktober og november på den sørlege. I astronomisk tidsrekning byrjar våren ved vårjamdøgn og endar ved sommarsolkverv. 

Kva tid våren kjem på, kjem likevel mest an på breiddegraden ein er på, dessutan høgda over havet. I snøfrie område på den nordlege halvkula kan våren koma i februar, medan han ikkje kjem før i juni i polare område og i høgfjellet.

## Klimatisk definisjon
I klimalæra vert gjerne våren definert kvantitativt til den perioden av året då den normale døgnmiddeltemperaturen er mellom 0 og 10&nbsp;°C og temperaturtendensen er stigande. Etter denne definisjonen varer våren 57 døgn i Oslo og 70 døgn i Tromsø.

## Uvêr
Våren er ei tid der vêret endrar seg. Varm luft frå ekvatornære område møter kald luft frå polane eller enno snøkledde strok nær desse. Då kan ein få ekstremt vêr, alt frå uventa haglbyer (aprilvêr) til snøstormar og orkanar. I USA kjem soleis dei fleste tornadoane om våren. Snøsmelting fører òg til meir vassføring i elver, som i år med mykje nedbør kan leia til flaum. I Noreg er Vesleofsen på Austlandet rundt 1. juni 1995 eit døme.

## Vokster

Våren er likevel helst ei årstid ein tenker på i samband med von og vokster. Om våren kan ein byrja å planta og sjå at det gror. Våronna tek til i jordbruket. Det er ei tid som kan feirast med grøderitual, som me til dømes ser restar av i moderne påskefeiring. 

## Kultur

Våren blir feira med ei rekke høgtider. I mange kulturar har det nye året byrja om våren. I Noreg er påsken og 17. mai viktige vårhøgtider. Andre høgtider som høyrer våren til er bulgarsk martenitsa og japansk hanami.

Årstida har òg inspirert kunstnarar, både målarar, som Botticelli og Giuseppe Arcimboldo, komponistar som Grieg og Vivaldi, og eit utal diktarar.

## Sjå òg
* Vårjamdøgn
* Diktet og musikkstykket «Våren»

## Bakgrunnsstoff
Ingmar Relling

**Ingmar Relling** () var ein norsk formgjevar av møblar, fødd i Sykkylven. Mellom dei mest kjende møblane hans er stolen Siesta.

## Bakgrunnsstoff
* Klassikeren:Siesta-stolen
Ytre Nordmøre

**Ytre Nordmøre** er eit geografisk omgrep som oftast omfattar kommunane Eide, Averøy, Kristiansund, Halsa, Aure og Smøla på Nordmøre. Kommunane Gjemnes, Tingvoll og Halsa, såvel som dei nordvestlegaste delane av Surnadal kommune, dannar kulturelt sett eit overgangsområde til Indre Nordmøre.

Før kommunesamanslutningane på 60-talet vart følgjande kommunar rekna til Ytre Nordmøre *(noverande kommune)*: Eide *(Eide)*, Kornstad, Kvernes og Bremsnes *(Averøy)*, Frei, Kristiansund og Grip *(Kristiansund)*, Halsa og Valsøyfjord *(Halsa)*, Tustna, Aure og Stemshaug *(Aure)*, Edøy, Brattvær og Hopen *(Smøla)*. Dette er berre hovuddraga i samanslutningane, då fleire kommunar gav delar til andre kommunar enn dei oppgjevne. Mellom anna vart Bremsnes delt i tre delar, dei to andre tillagde Kristiansund og Frei. Tustna var eigen kommune til 2006, Frei til 2008.

## Språk
Språkleg sett skil Ytre Nordmøre seg ut frå Indre Nordmøre m.a. ved samanfall av *skj* og *sj* i framlyd (og ofte òg innlyd), ved mykje bruk av tjukk l heller enn r for historisk *[[rð]]* og ved meir vekt på aspirasjon enn på stemtheit som skilje mellom stemte og ustemte konsonantar i framlyd. Ytre Nordmøre har meir tiljamning enn utjamning i jamvektsord.

## Musikk

Artistane Øyvind «Elg» Elgenes, Frode Alnæs, Lynni Treekrem og Ove Borøchstein kjem frå Ytre Nordmøre, og syng på lokal dialekt.
Huánuco-regionen

**Huánuco-regionen** (spansk *Región Huánuco*, quechua *Wunuku suyu*) er ein region i det sentrale Andes i Peru. Han har grenser mot La Libertad, San Martín og Loreto i nord, mot Ucayali i nord og aust, mot Pasco-regionen i sør og mot Lima-regionen og Ancash-regionen i vest.

Huánuco-regionen er på 37&nbsp;266&nbsp;km² og hadde omtrent 721&nbsp;000 innbyggjarar i 2017. Regionhovudstaden er Huánuco.

## Geografi
Regionen ligg aust for vasskiljet, elvene her drenerer nordaust mot regnskogen i Amazonas. Medan dei største areala av Huánuco ligg i fjellområde og høg jungel, har Puerto Inca-provinsen lengst i aust tropisk regnskog med den lågtliggande Pacheteadalen, kor botnen med Pacheteafloden ligg på under 200 moh. Andre viktige elver Huallaga og Marañón. Høgste fjella er snødekte: Yarupajá (6617 moh.), Stula Grande (6344 moh.) og Jirishjanca (6094 moh.). Vegen mellom provinshovudstaden La Unión i Dos de Mayo-provinsen og kystbyen Barranca i Ancash-regionen går gjennom passet Abra Yanashalla på 4720 moh.

## Økonomi
Variasjon i klima og økosystem gjer at potensialet for eit differensiert jordbruk er stort, her er store kaffiplantasjar, te, potet, mais, bananar, appelsinar, yucca og kveite er andre viktige jordbruksprodukt i regionen. I tropiske dalar vert kokabusken kultivert for produksjon av kokablad. Her er dyrehald av gris og sau og skogbruket og turismen er næringar i vekst. Gruveverksemda tek ut sølv, sink, bly og kopar. Her finst og døme på akvakultur.

## Historie
I Lauricochahola er dei eldste menneskeskjelett funnen i Peru, datert tilbake til ca. år 8000&ndash;10&nbsp;000 f.Kr. *El Hombre de Lauricocha* frå hola var samlar og jeger og let etter seg holemåleri. Kotosh, mindre enn 20 kilometer frå byen Huánuco, har nokre av dei eldste spor av busettingar i Amerika frå kring år 4500 f.Kr. Her finst keramikk og *el Templo de las Manos Cruzadas*, eit monumentalt bygg. Hovudvegen mellom Cuzco og Cajamarca gjekk gjennom regionen og dei opphavlege kulturar og etniske grupper i regionen vart assimilert i inkariket, Yarohuilca var ei statsdanning som først gjorde sterk motstand mot inkaene.

Byen Huánuco vart tufta av spanjolar i 1539. Då frigjeringsprosessen starta tidleg på 1800-talet, blei Huánuco ein av dei første byane som argumenterte for eit sjølvstendig Peru. Byen erklærte sjølvstende den 15. desember 1820.

Daniel Alomía Robles som komponerte «El Cóndor Pasa» kom frå denne regionen.

## Politisk inndeling
Regionen er delt inn i 11 provinsar som igjen er delt inn i til saman 75 distrikt. Liste av namn på provinsane med provinshovudstadnamn i parentes:
* Ambo (Ambo)
* Dos de Mayo (La Unión)
* Huacaybamba (Huacaybamba)
* Huamalíes (Llata)
* Huánuco (Huánuco)
* Lauricocha (Jesús)
* Leoncio (Tingo María)
* Marañón (Huacrachuco)
* Pachitea (Panao)
* Puerto Inca (Puerto Inca)
* Yarowilca (Chavinillo)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tettstader i Rogaland

Det er 68 **tettstader i Rogaland** fylke (2023). Av dei kallar desse ti seg by: Stavanger, Sandnes, Haugesund, Bryne, Kopervik, Egersund, Åkrehamn, Jørpeland, Sauda og Skudeneshavn.

Ca. 89&nbsp;% av dei som bur i Rogaland bur i tettstadene, medan landsgjennomsnittet er 83&nbsp;%. 67&nbsp;% av folkesetnaden budde i ein av dei seksten største tettstadene i 2023.

Utsira kommune med ei folkemengd på  har ingen tettstader, alle andre kommunar i fylket har minst ein tettstad. Kort gjengjeve er SSB sin definisjon på tettstad ein stad med over 200 busette, der avstanden mellom husa ikkje er meir enn 50 meter. Sjå artikkelen tettstad for meir informasjon om tettstadomgrepet. 

## Tettstadene i Rogaland etter folketal
Røysland i Bjerkreim kommune er ein ny tettstad frå 2023. 

Døme på stader som tidlegare var lista som tettstader, men som er ute av lista per  inkluderer Helle i Sandnes, Fister i Hjelmeland kommune, Vorå i Karmøy kommune og øya Bru i Stavanger.

## Kjelder
* Statistisk sentralbyrå: 
** 
** 
** 

## Referansar
Aksdal

**Aksdal** er administrasjonsstad for Tysvær kommune i Rogaland fylke. Tettstaden har  og ligg austom Aksdalsvatnet.
På staden ligg mellom anna kjøpesenteret Aksdal Senter. Aksdal er eit knutepunkt for vegar, Europaveg 39 og Europaveg 134 møtest i Aksdal. 

Aksdal kyrkje ligg her.

## Sjå òg
* Tettstader i Rogaland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»
Ockham sin barberkniv

**Occam sin barberkniv** er eit filosofisk prinsipp som stammar frå den engelske filosofen William of Ockham, som levde på 12- og 1300-talet. Den opphavlege teksten lydde:

:*Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem*, 

som i ei noko stivbeint nynorsk omsetjing tydar: 

:*Einingar skal ikkje multipliserast meir enn naudsynt*. 
 
I ei friare omsetjing kan ein seia: 

:*Ein skal ikkje gjera ting meir kompliserte enn naudsynt*.
Tvasjtr

**Tvasjtr** var ein vedisk handverksgud. Namnet hans tyder bokstaveleg «stridsvognmakar», men han laga òg andre viktige reiskapar, som torekila til Indra. Guden har hatt ein viktig skapande funksjon, særleg når det gjeld å gje avkom. 

## Funksjon
Truleg er Tvajstr ein gammal grødegud som alt i vedisk tid var i ferd med å mista stillinga si. Namnet og evna hans til å få liv til å bli fødd og veksa blir nemleg stadig nemnd i Rigvedaen, men ingen hymne i samlinga er særskild tileigna han. Slik kan han sidestillast med guddommar som Dyaus og Trita.

Han var òg den som laga den viktige drikken *[[soma]]*, og beger til å drikka han frå. Då Indra drap sonen hans, gøymde han drikken frå gudane. Men Indra fann han, nedkjempa Tvasjtr, og tok drikken. Seinare soger fortel at Tvasjtr skapte demonen eller dragen Vritra som hemn, men at Indra nedkjempa denne òg.

## Familie
Sonen til Tvasjtr var Visjvarupa eller Trisjiras, ein mektig prest med tre hovud, som blei drepen av Indra. Han hadde òg ei dotter, Saranja, som fødde asjvinane, Jama og Jami.

## Mytologisk slektskap
Tvasjtr blir ikkje tilbeden i moderne hinduisme, men han kan liknast med den populære reiskaps- og handverksguden Visjvakarma, som har teke over mange av oppgåvene hans.

I andre religionar finn ein gudar som kan likna på Tvasjtr i Hefaistos og Vulcanus frå gresk og romersk gudelære.
Tvashtar

**Tvashtar** kan visa til:

* Tvashtar Paterae, vulkan på jupitermånen Io
* Tvasjtr, vedisk handverksgud
Basilique de Notre Dame de la Paix

**Notre Dame de la Paix** i Yamoussoukro på Elfenbeinskysten er det største kyrkjebygget i verda.

Pierre Fakhoury var arkitekt for kyrkja, som mellom anna er inspirert av Peterskyrkja i Roma. Byggearbeidet gjekk føre seg mellom 1985 og 1989, og prislappen blei om lag 250 millionar euro. Pave Johannes Paul II innvigde basilikaen den 10. september 1990. Han ville berre gjera dette om ein òg bygde eit sjukehus i nærleiken av kyrkja, og la ned grunnsteinen for dette. Grunnsteinen ligg framleis åleine på ei tom tomt, og sjukehuset er enno ikkje blitt bygd.

Det var Félix Houphouët-Boigny, den mangeårige ivorianske presidenten, som tok avgjerda om å bygga basilikaen i heimbyen sin, og sørgde for pengestøtte til arbeidet. Presidenten er avbilda i eit glasmåleri inne i kyrkja, like ved Jesus og apostlane, slik at han blir ein slags trettande apostel.

## Namn
Ei omsetjing av namnet Notre-Dame de la Paix kan vera *Vår frue av fred*. Notre-Dame (Vår frue) er eit vanleg namn på kyrkjer, geografiske og administrative område og anna der fransk språk er nytta, og viser til Jomfru Maria. Basilique de Notre-Dame de la Paix er altså ei Mariakyrkje.

Vår frue-namn er òg nytta på same eller liknande vis i andre europeiske språk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Basilica of Our Lady of Peace of Yamoussoukro|Basilica of Our Lady of Peace of Yamoussoukro]]» frå , og «[[:fr:Basilique Notre-Dame de la Paix de Yamoussoukro|Basilique Notre-Dame de la Paix de Yamoussoukro]]» frå  den 28. mars 2006.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Feministisk-ortodoks jødedom

**Feministisk-ortodoks jødedom** er den fløya av moderne-ortodoks jødedom som held på at likestilling, høgare jødisk utdanning for kvinner og auka deltaking frå kvinner i jødiske gudstenester, inkludert i offentlege og leiande posisjonar, er særleg viktige mål å arbeide for.

## Bakgrunnsstoff

* Drisha Institute
Sandvika

:

**Sandvika** er ein tettstad sørvest i Bærum kommune i Akershus, der Sandvikselva renn ut i Oslofjorden. Bærum kommune gav tettstaden status som by 4. juni 2003, men kommunen reknar seg elles framleis som ei bygd. Ettersom byen Sandvika ikkje er klårt geografisk avgrensa frå resten av kommunen, er det vanskeleg å fastsetja eit tal på byens flatevidd
og innbyggjarar.

Den vesle byen er administrasjonsstad for Bærum kommune. Her ligg dessutan fleire statlege institusjonar som er sams for de to grannekommunane Asker og Bærum, som til dømes hovudkontoret for Asker og Bærum politidistrikt, Asker og Bærum tingrett, Sykehuset Asker og Bærum, likningskontor osb.

Sandvika har frå om lag slutten av 1980-talet gått gjennom store endringar når det gjeld infrastruktur, talet på busette og type av arbeidsplassar. Det er bygd bustadblokker i tette klyngar, med tilhøyrande sterk vekst i folketalet. Dei store og små industriverksemdene som prega tettstaden tidlegare, mellom anna ein radiofabrikk (Radionette), ein papirfabrikk (A/S Hamang Papirfabrik), ein linoleumsfabrikk og ein fabrikk for elektrisk installasjonsutstyr, er anten nedlagde eller flytta vekk, medan tenesteytande næringar, kontor av ymse slag og ei mengd butikkar har teke over, slik at det totale talet på arbeidsplassar har auka monaleg. Sandvika har vorte ei handelssentrum for eit stort distrikt, med Sandvika Storsenter som det største kjøpesenteret under eitt tak. Tidlegare låg Handelshøyskolen BI i Sandvika, men flytta i 2005 til Nydalen i Oslo.

Sandvika har eit kulturhus frå 2003, Bærum Kulturhus, på 4200 rutemeter med ein sal med 500 sitjeplassar, teikna av arkitektkontoret Snøhetta. Kulturhuset vert for det meste nytta til konsertar og danseframsyningar. Byen har òg ein stor privatdriven kino med åtte salar, og eit barneteater for og med barn og unge, Sandvika teater (med lokale i den tidlegare Sandvika kino). På Kalvøya, ei øy i Oslofjorden med samband til Sandvika over ei hundre meter lang hengebru, vart den årlege musikkfestivalen Kalvøyafestivalen skipa til i perioden frå 1971 til 1997; i 1999 vart festivalen teke opp att under namnet Øyafestivalen i Mellomalderparken aust for Bjørvika i Oslo.

Gjennom Sandvika går europaveg E18 på strekninga mellom Oslo og Drammen, og her var òg det gamle startpunktet for europaveg E16 av mot Hønefoss og Vestlandet. I 2012 vart vegen forlenga frå Hønefoss til Gävle i Sverige, og dagens veg mellom Sandvika og Hønefoss er ein arm av nye E16 mellom Londonderry i Nord-Irland og Gävle.

Sandvika jarnvegsstasjon på Drammenbanen og Askerbanen, 14,14 kilometer frå Oslo Sentralstasjon, er mellom dei største i landet når det gjeld talet på ferdafolk, og er knytt saman med ein busstasjon. Jarnvegsstasjonen, som ligg i ei høgd av 12,0 meter over havet, vart opna i 1872, då Drammenbanen stod ferdig, og har seinare vorte så sterkt ombygd, seinast i samband med bygginga av Askerbanen, at det ikkje er mykje att av det gamle.

## Bakgrunnsstoff
* Claude Monets måleri frå Sandvika.
Napoleonskake

**Napoleonskake** er eit bakverk laga av to lag butterdeig med eit høgt lag vanilje- og romkrem i mellom. Det er melisglasur på toppen. Kaka er truleg oppkalla etter den tidlegare franske keisaren Napoléon Bonaparte, eller har opphav i den italienske byen Napoli (adjektiv «napolitansk»).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Valberg (fleirtyding)

**Valberg** er eit stadnamn og slektsnamn. Det kan visa til:

* Valberg, ein tidlegare kommune i Vestvågøy i Nordland fylke.
* Valbergtårnet i Stavanger
Mathieu Kérékou

**Ahmed Mathieu Kérékou** () er ein beninsk politikar som var president i Benin frå 1972 til 1991, og frå 1996 til 2006. Etterfylgjaren hans i 1991 var Nicéphore Soglo, og i 2006, Yayi Boni.
Junín-regionen

**Junín-regionen** (spansk *Región Junín*, quechua *Hunin suyu*) er ein region i det sentrale Andes i Peru. Han har grenser mot 
Pasco-regionen i nord, mot 
Ucayali og Cuzco i aust, mot
Ayacucho og Huancavelica i sør og mot
Lima-regionen i vest. 

Junín-regionen er på 44&nbsp;329 km² og hadde 1&nbsp;246&nbsp;038 innbyggjarar i 2017. Regionhovudstaden er Huancayo.

## Geografi
Regionen har eit mykje ueinsarta landskap med ei fjellkjede og høge platå i vest og lågtliggande tropisk regnskog, delar av det under 500 moh. lengst nord og aust. Meir enn halve arealet av regionen er rekna som tropisk. Som Huánuco og Pasco ligg Junín aust for vatnskiljet. Det største elvesystemet i regionen endar i nordaust som elva Tambo kor ho sluttar seg saman med Urubambaelva frå Cuzco-regionen til Ucayalifloden på grensa til Ucayali. Ucayalifloden er ein del av Amazonasbassenget. Høgste fjella er snødekte: Tunsho (5730 moh.), Antachape (5700 moh.), Sullcón (5650 moh.) og Huaytapallana (5557 moh.). Vegen mellom provinshovudstaden Tarma i Tarmaprovinsen og hovudstaden Lima går gjennom passet Abra de Anticona på 4818 moh. som ligg på regiongrensa berre ca 120 km aust for Lima. 

Junín (ca 30 km lang og 14 km brei, 4&nbsp;082 moh.) ligg i det nordvestlege hjørnet av regionen mot Pasco. Innsjøen er den største som er omkrinsa av peruansk land, men har langt mindre flatemål enn Titicaca som ligg mest på boliviansk territorium. 

Junín-regionen har ein gjennomsnittleg temperatur på 13&nbsp;°C over året med ein gjennomsnittleg maksimum på 17&nbsp;°C og minimum på 0&nbsp;°C. Regntida er frå november til april, i tropiske strøk frå desember til mars.

## Økonomi
Jordbruk er ei viktig næring og i Mantarodalen dyrkar ein poteter, mais og bondebønner (*Vicia faba*). Her er òg storfedrift og ullproduksjon. I Chanchamayodalen finst skogplantasjar, kaffiplantasjar og her er fruktproduksjon. Mantaroelva gjev vatn til to vasskraftverk.

## Historie
Regionen har hatt folkesetnad frå amazonasindianarar og andre folkeslag som tarumas og huancas. Det er usemje om kva grad inkariket fekk kontroll over alle folkegrupper i regnskogen, til dømes er det få teikn på at yaneshafolket (i dag berre i Pasco-regionen) var påverka av inkaene. Inkavegen gjekk gjennom regionen og Huancayo var ein viktig stad langs vegen mellom Cuzco og nordlege del av riket. 

I kolonitida var her ulltekstilproduksjon i såkalla *obrajes*, og veving og strikking er framleis tradisjon i regionen. Byen Huancayo erklærte sjølvstende i november 1820. Junín-regionen vart tufta av Simón Bolívar i 1825. 

## Politisk inndeling
Regionen er delt inn i 9 provinsar som igjen er delt inn i til saman 123 distrikt. Liste av namn på provinsane med provinshovudstadnamn i parentes:
* Chanchamayo (La Merced)
* Chupaca (Chupaca)
* Concepción (Concepción)
* Huancayo (Huancayo)
* Jauja (Jauja)
* Junín (Junín)
* Satipo (Satipo)
* Tarma (Tarma)
* Yauli (La Oroya)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Koreakrigen

**Koreakrigen** er ei nemning på ein krig i Korea frå 1950 til 1953. Nord-Korea fekk støtte av Folkerepublikken Kina og Sovjetunionen, medan Sør-Korea fekk støtte frå USA og fleire andre land i dei sameinte nasjonane (SN).

Noreg sende i 1951 eit mobilt militærsjukehus, det såkalla NORMASH. Ei avtale om våpenkvile vart inngått den 27. juli 1953, men krigen har formelt ikkje teke slutt. 

Koreakrigen kan i ettertid sjåast som ein del av den kalde krigen, i og med at kommunistiske land stødde opp om nord, medan kapitalistiske land stødde styrkane frå sør. 

## Krig

25. juni 1950 gjekk nordkoreanske styrkar over grensa til Sør-Korea. Fleirtalet i Tryggingsrådet, med Sovjetunionen sin representant ikkje til stades ettersom landet på den tida boikotta rådet, vedtok ei oppmoding til regjeringa i Pyongyang om å trekka troppane sine tilbake. Det skjedde ikkje, og same dagen gjekk USA til aksjon for å støtta Sør-Korea. 

Seoul fall tidleg i juli 1950, og snart var dei sør-koreanske styrkane pressa ned til den søraustlege kystbyen Pusan. Der blei SN-styrkane forsterka medan amerikanske marinestyrker starta eit motåtak ved Inchon utanfor Seoul. Dette kutta dei nord-koreanske forsyningslinene og gjorde at dei måtte gjera rask retrett.

I november 1950 dukka dei første kinesiske troppane opp i felten, og det kinesiske engasjementet auka sterkt etter kvart. Frontlinja flytta seg både sørover og nordover, men sommaren 1951 stabiliserte SN-styrkane stillingane sine omtrent langs den gamle grensa.

## Følgjer
Tala for kor mange ein meiner omkom under Koreakrigen varierer frå 2 til over 3 millionar. Dei fleste kjeldene meiner talet ligg rundt 2,5 millionar. Vel 800&nbsp;000 soldatar døydde som følgje av krigen (Kina ca. 170&nbsp;000, Nord-Korea ca. 350&nbsp;000, Sør-Korea ca. 220&nbsp;000, SN-styrkane ca. 55&nbsp;000), medan over halvannan million koreanske sivile blei drepne (Nord-Korea mellom 700&nbsp;000 og 1&nbsp;000&nbsp;000 og Sør-Korea ca. 550v000).

Over 7 millionar koreanarar lever med kjend eller ukjend familie på andre sida av grensa. De fleste har ikkje hatt kontakt siden krigshandlingane slutta.

Mange ungar som var blitt foreldrelause under krigen blei adopterte til vestlege land, mellom anna Noreg. Det finst derfor ei relativt stor gruppe nordmenn av koreansk opphav.

## Sjå òg
* Dødsfall i Bando-hotellet i 1950

## Referansar

* 

## Bakgrunnsstoff
Sauropod

**Sauropodar** (*Sauropoda*) er ein utdøydd underorden av dinosaurar som levde for 188-208 millionar år sidan. Gruppa omfatta dei største landdyra som nokonsinne har levd; Supersaurus er rekna til å ha kome opp i ei lengd på heile 40 meter. Alle medlemmane av gruppa var planteetarar med lang hale og hals.

Sauropodane sin stordomstida var i juratida, men titanosaurane overlevde heilt ut i slutten av krittida.

Nokre kjende sauropode-artar:
* Apatosaurus
* Brachiosaurus
* Diplodocus

## Bakgrunnsstoff
*
Akropolis

**Akropolis** (frå gammalgresk *ἡ ἀκρόπολις*: *ἄκρος* - *ákros* («høgast, øvst») og *ἡ πόλις* (gammalgr. fleirtal *-εως)* - *ʰē pólis* («bystat, stad»)), er eit ord som tyder «den øvre staden” eller «byen på toppen», og kjem av at greske bønder i løpet av dei mørke hundreåra bygde små forsvarsverk på høgder i landskapen for å kunne rømme dit når framande hærar marsjerte over jorda deira.

Den nye greske sivilisasjonen var ikkje sentralstyrt, som den gamle høgkulturen, men delt inn i mange små, sjølvstyrte samfunn som voks opp kring det lokale forsvarsverket (borga), akropolis. 

Akropolis vart, etterkvart som den greske kulturen hevda seg igjen, ein viktig samlingsstad i polisstaten. Rett nedanfor akropolisen oppretta dei ofte små handelsstader eller marknader, agora, der varer vart bytta mellom bøndene og kanskje til og med med framandlandske handelsmenn. Byen vart med andre ord det militære og økonomiske maktsenteret i staten, trass i at det greske samfunnet framleis var eit jordbrukssamfunn, og at makta hovudsakleg låg i henda på menn med store landeigedomar.

I heile det greske området reknar ein med at det fanst om lag 600 skilde polisstatar som ofte låg i konflikt med kvarandre om kvar grensene burde gå.

## Bakgrunnsstoff
### Sjå òg
* Bygdeborg

### Kjelder
* no.wikibooks.org/wiki/Eldre_verdshistorie:Kapittel_3
Pianosonate i C-dur av Mozart

**Pianosonate nr. 16** i C-dur, med Köchel-nummer 545, er kanskje det best kjende slike verket av Wolfgang Amadeus Mozart. Sonaten blei skildra av komponisten sjølv som passande for amatørar, og han er også kjend under tilnamna sine, «Sonata facile» ('lett sonate') eller «Sonata semplice» ('enkel sonate'). 

Mozart skreiv inn verket i samlinga si den 26. juni 1788, same dagen som sin *[[Symfoni nr. 39 av Mozart|Symfoni nr. 39]]*. Elles veit ein lite om kva tid og korleis sonaten blei til. Han blei ikkje gjeven ut medan Mozart levde, men kom først ut i noteform i 1805.

Oppbygging:
* Første sats, allegro, har raskt tempo og går hovudsakleg i C-dur, som han byrjar og sluttar med.
* Andre sats, andante, er roleg og flytande heile satsen gjennom. Han går i G-dur.
* Trejde sats, rondo, er eit val som kan kallast «typisk Mozart». Dette blir rekna som den vanskelegaste satsen å spela. Også denne går i C-dur.
Karsk

**Karsk**, òg kjend som **kaffikarsk** eller **kaffidokter** er ein alkoholdrikk laga av sprit (vanlegvis heimebrent) og kaffi, tidvis også sukker. Det er ein tradisjonell norsk drykk som har størst utbreiing i Trøndelag og nordover. Karsk er mest populært i bygder og tettstader, men vert òg drukken av byfolk. Drikken finst òg i Sverige, der han blir kalla *kask* eller *kaffekask*.

Blandingsforholdet varierer etter styrken på spriten ein har til rådvelde. Bruker ein vanleg «96 %» heimebrent er ein som regel rausare med kaffien enn med sterkfludiumet. Med vanleg «kjøpsprit» på 60 % hender det at ein blandar halvt om halvt. Ei humoristisk oppskrift er å leggje ein koparmynt i botnen av koppen og så hella på kaffi til den vert borte. Deretter skal ein fylla på sprit til mynten kjem til syne att. 

Kaffien som vert nytta til karsk er som oftast svakare enn vanleg kaffi, og på bygdefestar i Trøndelag har det vore vanleg å servere halve koppar med «tynnkaffi». 

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karsk|Karsk]]» frå , og «[[:sv:Kaffekask|Kaffekask]]» frå  den 20. juni 2010.*
Bronsealdergravrøysane i Sammallahdenmäki

**Bronsealdergravrøysane i Sammallahdenmäki** er nokre gravrøysar frå bronsealderen. Røysane ligg ved landsbyen Kivikylä i kommunen Lappi i Västra Finlands län i Finland. På grunn av sin verdi som eit arkeologisk kulturminne vart røysane teke med på UNESCO si liste over verdsarv i 1999.

Området i Sammallahdenmäki vert utgjort av totalt trettitre gravrøysar frå bronsealderen (1500 f.Kr.-500 f.Kr.). På den tida låg området ved kysten. Gravene er laga i tre ulike mønster. Det finst låge og runde små røysar, store røysar forma som ein høystakk og runde ringforma. Ein del av gravene er firkanta og vert kalla ”kyrkgolvet” (kyrkjegolvet). Firkanta steinrøysar er ikkje kjende frå andre delar av Finland. Forma er uvanleg i heile området til den skandinaviske bronsealderkulturen. Ifylgje ei segn på folkemunne tevla risar med nokre kristne om kven som kunne byggja ei kyrkje snøggast. Dei kristne vann tevlinga, og den firkanta røysa er grunnmuren til den kyrkja som risane bygde. 

## Bakgrunnsstoff
* Museiverket - Sammallahdenmäki, Lappi
Tidvassenergi

**Tidevassenergi** er når tidvatnet generera elektrisitet ved å driva ein generator. Det er i hovudsak to metodar som er vorte brukt for å utnytta denne energien. Den eine er at ein utnyttar vatnet si fallhøgde. Tidvatnet vert demt ute når det kjem inn mot land, og då kan det kontrollerast inn mot eit skovlhjul. 
Så vert det demt oppatt når det skal ut, og det kan kontrollerast mot det same skovlhjulet. Den andre måten er ein undersjøisk turbin som utnyttar straumen i vatnet. 
Ein kan seie at det er turbinar som står under vatn. Turbinane har påmontert ein eller to rotorar som er festa til ein aksling som driv ein generator. 
Fordelen med dette anlegget er at det er svært skånsamt for miljøet. Det viser nesten ikkje frå overflata. Dei vil no prøve ut dette i Kvalsundet i Tromsø. Der skal det lagast eit tidvassenegiverk med fire store turbinar.

## Andre typar vassenergi
* Bølgjeenergi - utnytting av energien i havbølgjer
* Vassenergi - utnytting av energien i rennande vatn i vassdrag
* Saltenergi - Utnytting av energien ved blanding av ferskvatn og saltvatn
Petäjävesi gamle kyrkje

**Petäjävesi gamle kyrkje** er ei trekyrkje, bygd i åra 1763-1764 for Petäjävesi bedehusforsamling i Jämsä sokn i Tavastland sentralt i Finland. 

Kyrkja er eit typisk døme på ein arkitektonisk tradisjon som er unik for dei austlege delane av Nordeuropa. I 1994 vart ho teken med på UNESCO si liste over verdsarv.

## Historikk
Kring 1720 vart det gjeve løyve til å byggja eit gravkapell i området. Då budde det få menneske der, og folk ferdast oftast langs med vassdrag. På sommaren ferdast ein gjerne i båt, og på vinteren med slede på isen. Ein bygde kapellet mellom dei to innsjøane Jämsä og Petäjävesi. Kapellet vart erstatta av ei kyrkje bygd i tre på same staden. Kyrkja stod ferdig 1764. Byggmeister for kyrkja var snikkarmeisteren Jacob Clementsson Leppänen, som og teikna henne.

Den gamle kyrkja ligg ein kilometer frå sjølve tettstaden Petäjävesi. I 1879 stod det ferdig ei ny kyrkje inne i sjølve tettstaden. Den gamle kyrkja vart då mindre bruka.
 
## Kyrkja og interiøret

Bygningen er ei krosskyrkje som dannar ein gresk kross. Høge, svakt kanta kvelvingar av furu dekkjer krossarmane. I skjæringspunktet ragar det ein åttekanta mellomkuppel. 

Ein går inn i kyrkja gjennom grunnetasjen til klokketårnet. Klokketårnet vart bygd i tida 1820-1821 av Jacob Clementsson Leppänens sin sonson Erkki Leppänen.

Preikestolen er etter tradisjonen rekna å vera eldre enn sjølve kyrkja, og er stilistisk lik preikestolen i Jämsä si førre hovudkyrkje. Altertavla, og truleg tavlene på alterveggen er truleg måla av C. F. Blom i 1843.

Utsida av kyrkja vert prega av det høge valmtaket, i stil med gamal gotisk stil tradisjon.

## Bakgrunnsstoff
* Petäjäveden vanha kirkko (på finsk)
* Museiverket om världsarven i Finland (på svensk)
* UNESCO World Heritage Centre - Petäjävesi Old Church

## Litteratur
*Leif Anker og Ingalill Snitt: Norsk tittel: Vår Nordiske Verdensarv — ISBN 82-90823-35-5
Hypotenus

**Hypotenus** er den lengste sida i ein rettvinkla trekant. Ordet kjem av gresk *hypoteino* som tyder å strekke ut under.

I ein likesida trekant vert vinkelbeina i den rette vinkelen kalla katetar, medan den tredje sida, som dessutan er lengst, vert kalla hypotenus.

## Utrekning av hypotenusen
Vanlegvis vert storleiken til hypotenusen rekna ut ved Pythagoras’ læresetning.
:\ c^2 = a^2 + b^2 \,
Der a og b er lengdene til dei to katetane og c er lengda til hypotenusen.
Sagt med andre ord, hypotenusen er lik rota av summen til den kvadrerte lengda av katetane.

Hypotenusen kan òg reknast ut ved hjelpa av dei trigonometriske funksjonane som kan ved fordel nyttast dersom berre ein katet og ein vinkel mellom katet og hypotenus er kjent.

## Sjå og
* Katet
* Trigonometri

## Bakgrunnsstoff
*Hypotenus i Nynorskordboka