open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomsk

**Tomsk** (russisk Томск) er ein by i Sibir i Russland med om lag 550&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er hovudstad i Tomsk oblast. Byen vart grunnlagd ved elva Tom i år 1604 og er ein av dei eldste byane i Sibir. Den transsibirske jarnvegen går gjennom området, og har stasjon i Tomsk. 

## Historie
Tomsk vart grunnlagd i 1604 etter ein resolusjon frå tsar Boris Godunov. Han sende 200 kosakkar under Vasilij Tyrkov og Gavriil Pisemskij sin kommando for å konstruere festninga ved breidda av Tom. Ein leiar for urinnbyggjarane i område aksepterte den russiske kontrollen og avstod landområde til tsaren.

I 1804 vart Tomsk vald som administrastivt senter i eit nytt gubernija som inkluderte dei moderne byane Novosibirsk, Kemerovo, Krasnojarsk og austlege område av Kasakhstan. Denne statusen førte til utvikling av byen og han voks raskt.

I 1830 vart det oppdaga gull i nærleiken, som førte til vidare utvikling av Tomsk på 1800-talet. Men det var likevel først då den transsibirske jernbanen kom til byen i staden for landsbyen Novonikolajevka (i dag Novosibirsk), at utviklinga byrja å flytte seg sørover for å knyte seg til jernbanen. Med tida skulle Novosibirsk ta igjen Tomsk som den viktigaste byen.

På midten av 1800-talet var ein femtedel av innbyggjarane personar som vart sende dit i eksil. Etter nokre år oppstod byen som eit utdanningssenter i Stibir og Tomsk statlege universitet og Tomsk polytekniske universitet vart bygd. Då den andre verdskrigen starta var ein tolvtedel av innbyggjarane studentar. Av den grunn er Tomsk vorte kalla «Sibirsk Aten».

Etter oktoberrevolusjonen vart byen eit senter for den kvite rørsla leia av mellom andre Anatoly Pepeljajev og Maria Botsjkareva. Etter at byen vart erobra av den raude arméen vart Tomsk innlemma i regionen Vest-Sibir, og seinare Novosibirsk oblast. 

Som med mange sibirske byar vart mange fabrikkar flytta hit under den tyske invasjonen under den andre verdskrigen. Dei sovjetiske styresmaktene oppretta så Tomsk oblast med Tomsk som administrasjonssstad. Byen var lukka for utlendingar fram til 1991. Då han opna vart den første amerikanarane som vitja byen, Gary Barnes, arrestert og kasta ut etter fem dagar for eit uspesifisert brot på ei bylov. Det tok tre år før andre amerikanarar fekk løyve til å vitje byen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tomsk|Tomsk]]» frå , den 15. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Holmgard

**Holmgard** var eit namn vikingane nytta om byen Novgorod i Russland. Namnet kjem av holmane eller øyane ved byen. Holmgard var ein viktig by i Gardarike. 

## Sjå òg
* Miklagard
Stolen generasjon

**«Stolen generasjon»** (frå engelsk *stolen generation*) er termen som vanlegvis refererer til dei mange australske aboriginungane som vart fjerna frå foreldra av australske styresmakter.

I tida mellom 1890 til 1970 vart 100&nbsp;000 australske aboriginarar tekne frå foreldra sine. Desse borna skulle vekse opp blant dei kvite, så det skulle vere «håp» for dei. Dette har ført til at strukturen i den opphavleg aboriginske samfunnet vart øydelagt. Om lag alle nolevande aboriginar er rørt av *stolen generation*, det er alltid nokre i familien som har forsvunne.

Hendingar frå den stolne generasjonen er mellom anna skildra i filmen *[[Rabbit-Proof Fence]]*.

## Kjelder
Antipartikkel

Ein **antipartikkel** er ein elementærpartikkel med identisk masse og spinn som ein «vanleg» elementærpartikkel, men med alle andre kvantetal motsett. Positronet er elektronet sin antipartikkel. Nokre få partiklar, som til dømes fotonet er sin eigen antipartikkel. 

Viss ein partikkel møter sin antipartikkel, vil dei annihilere kvarandre, og massane deira masse m vil gjerast om til rein energi E i form av gammastråling ved fotonar gjeven ved formelen: 

:E=mc^2, der c er lysfarten i vakuum.

## Historie
Eksistensen av antimaterie vart føresagt av den britiske fysikaren Paul Dirac i 1928. I 1932 vart den første antipartikkelen, positronet, påvist eksperimentelt av Carl D. Anderson medan han undersøkte kosmisk stråling.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Antipartikkel|Antipartikkel]]» frå , den 26. mars 2012.*
Malawisjøen

**Malawisjøen**, som i kolonitida vart kalla *Lake Nyasa*, er Afrikas tredje største sjø. Den ligg på grensa mellom Malawi, Mosambik og Tanzania. Malawisjøens utløp er elva Shire, som er ei bielv til Zambezi. Sjøen ligg 474 meter over havet. Den er sannsynlegvis mellom eitt og to millionar år gammal, og på grunn av det tropiske klimaet er vatnet inndelt i skikt med eit varmt lag nær overflata og eit kaldare lag under dette. Vatnet er svært klårt. Vatnnivået varierer med årstidene, men også i lengre syklar som strekkjer seg over fleire år. 

I sjøen finst det sannsynlegvis meir enn 500 fiskearter, det er det største antalet artar i ein innsjø i verda. Meir enn 90 % av artane er endemiske. Spesielt viktige er ciklidane, der samtlege utom fem av over 400 artar er endemiske for Malawisjøen. Av øvrige fiskeartar er 28 endemiske for sjøen. Fiskanes rolle for evolusjonsforskinga er samanliknbar med rolla til finkane på Galapagosøyene.

## Kjelde
* «Malawisjön» på Svensk Wikipedia
Novgorod oblast

**Novgorod oblast** er eit oblast vest i Russland. Novgorod oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Oblastet ligg i det nordvestre føderale distriktet i Russland, mellom Moskva og St. Petersburg. Hovudstaden i oblastet er byen Velikij Novgorod (*Store Novgorod*). Andre viktige byar er: Borovitsji, Staraja Russa, Valdaj og Tsjudovo.

Flatevidda er 54 501&nbsp;km². I 2021 var folketalet 592 415, ned frå kring 753 000 i 1989. Det store fleirtalet av folket er etniske russarar, 88,4 % ved folketeljinga i 2010. Den største minoritetsgruppa var ukrainarar (1,1 %).

### Geografi
Novgorod oblast grensar til Leningrad oblast i nordvest og nord, Vologda oblast i aust, Tver oblast i sør og søraust og Pskov oblast i sørvest.

Den vestlege delen er lågland kring Ilmensjøen, medan resten er høgland (ein del av Valdajhøgdene). Det høgaste punktet er Ryzjokha (296 moh.).

### Tidssone
Novgorod oblast har Moskvatid (MSK/MSD). I høve til UTC er avviket +0300&nbsp;(MSK)/+0400&nbsp;(MSD).

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Opera Mini

**Opera Mini** er ein Java-nettlesar for mobiltelefonar. Opera Mini gjev brukaren tilgang til den store verdsveven, i motsetnad til vanlege mobiltelefon-nettlesarar som berre gjev tilgang til wap-nettet. Nettlesaren er tilgjengeleg for mobiltelefonar med lågt minne og telefonar med høgt minne.

Opera Mini er gjeven ut på ei lang rekkje språk, mellom dei både nynorsk og bokmål.

I motsetnad til vanlege nettlesarar lastar Opera Mini nettsider via ein tenar hos Opera Software. I tenaren, som nyttar «Opera Small Screen Rendering», vert nettsida omforma til å passe storleiken på skjermen til ein mobiltelefon. Når informasjonen frå verdsveven visast på mobiltelefonen har han ofte vorte forminska med mellom 70 og 90%.

Opera Mini vart lansert i prøveversjon første gongen i Noreg av Opera Software saman med TV2, den 10. august 2005. 20. oktober same året vart ein betaversjon lansert til alle dei nordiske landa. Etter gradvise og avgrensa slepp i fleire europeiske land, vart nettlesaren endeleg sloppen i ferdig versjon den 24. januar 2006.

## Bakgrunnsstoff
*
*Opera Mini-simulator
Amur oblast

**Amur oblast** er eit oblast søraust i Russland. Amur oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Blagovesjtsjensk (Благовещенск). Det grensar til republikken Sakha i nord, Khabarovsk kraj i aust, Folkerepublikken Kina og elva Amur i sør og Tsjita oblast i vest. Oblastet ligg kring 8&nbsp;000&nbsp;km aust for Moskva på breidda av elvane Amur og Zeja.

## Folkesetnad
Den einaste store byen er hovudstaden, Blagovesjtsjensk, med 214&nbsp;400 ibuarar i 2010.

Den etniske fordelinga er:
* Russarar: 93,4 %
* Ukrainarar: 2,0 %

Grupper av urfolk utgjer berre små minoritetar. Den største gruppa er evenkar, som utgjer 0,2 % av folketalet.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tomsk oblast

**Tomsk oblast** er eit oblast i Russland, i Sibir. I 2021 hadde det eit folketal på 1 070 339.

Tomsk oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Tomsk (Томск). Oblastet ligg søraust på den vestsibirske sletta, sørvest i Sibir føderale distrikt. Russisk verksemd i området starta for fullt på 1600-talet. Tomsk vart grunnlagd i 1604. Mestedelen av flatevidda på 316 900 km² er lite tilgjengeleg. Mykje av landskapet er taiga med skog og myr. Oblastet grensar til Krasnojarsk kraj og oblasta Tjumen, Omsk, Novosibirsk, og Kemerovo.

## Folkesetnad
Dei største byane er:
* Tomsk (Томск) (524 700 ibuarar)
* Seversk (Северск) (108 600)
* Strezjevoj (Стрежевой) (42 220)
* Asino (Асино) (25 620)
* Kolpasjevo (Колпашево) (24 120)
* Kedrovyj (Кедровый) (2451)

Dei største etniske gruppene er: 
* Russarar: 88,1 %
* Tatarar: 1,6 %
* Ukrainarar: 1,1 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Norwegian Wood

**Norwegian Wood** var ein norsk musikkfestival som vart halden kvart år frå 1992 til 2017 i Frognerbadet, nær Frognerparken i Oslo.

Festivalen er kalla opp etter songen «Norwegian Wood (This Bird Has Flown)» av The Beatles.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.norwegianwood.no/
Taiga

**Taiga** (frå russisk тайга́) er eit av dei største hovudøkosystema eller bioma på jorda. Det vert òg kalla boreal barskog.

Taigalandskapet er kjenneteikna av skogar med eviggrøne nåletre. Det dreier seg om subarktiske og fuktige område, der plantesamfunna er dominert av til dømes lerk, edelgran, gran og furu. Desse treslaga er godt tilpassa eit kaldt klima. Somme stader fing ein tydelege innslag av bjørk og osp. Myrområde og tilknytte planteartar er òg vanleg.

Den gjennomsnittlege temperaturen for juli er i taigaområda høgare enn 10&nbsp;°C, men vekstsesongen er kortare enn 100 dagar. Nedbør fell som regn, skodde, rim eller snø, og den er på mellom 400 og 850 mm pr. år. Jorda er prega av stort nedbørsoverskot, som gjer at kalk og andre mineral vert vaska ut. I tillegg dannar rotnande nåler syrer og andre stoff som hemmar spiring. 

Taigaen er den ytste sona før tundraen. Taigalandskapet er typisk for store delar av Sibir, men òg for Canada og Alaska. 

## Kjelder
Aarskogs syndrom

**Aarskogs syndrom**, også kjent som **Aarskog-Scotts** syndrom, er eit familiært syndrom (samansett tilstand) som er kjenneteikna av kort kroppsvokster, unormal ansiktsvokster, og abnormitetar i hender, føter og i scrotum (pungen). Tilstanden har fått namnet sitt etter den norske lækjaren og genetikaren Dagfinn Aarskog og den amerikanske pediateren (barnelækjaren) Charles I. Scott jr.

Medisinske nemningar på tilstanden er m.a.: *Facio-genito-digitalt syndrom*, *faciogenital dysplasi* og det engelske «*shawl scrotum syndrome*».

Dei som er råka av tilstanden har gjerne rundt ansikt med brei panne, auka fråstand mellom augene (hypertelorisme), kort nase med framovervende nasebor, endringar i hendene og flat (salveskeforma) scrotum. Gutar har tilstanden fullt ut, jenter som er bærarar kan ha mindre tydelege teikn. Etter tre års alder har dei som er råka gjerne sein modning fysisk og psykisk.

## Litteratur
D. Aarskog: *A familial syndrome of short stature associated with facial dysplasia and genital anomalies.*
Journal of Pediatrics, St. Louis, 1970; 77: 856-861.

C. I. Scott Jr. *Unusual facies, joint hypermobility, genital anomaly and short stature. A new dysmorphic syndrome*. 
I: D. Bergsma, V. A. McKusick,, B. W. Konigsmark (red.): The Clinical Delineation of Birth Defects. Vol 10, The Endocrine System, Baltimore 1971, pp 240-246.
Eller: Birth Defects Original Article Series, New York, 1971, 7: 260-246.
Dagfinn Aarskog

**Dagfinn Aarskog** () er ein norsk lækjar, pediater (barnelækjar) og genetikar fødd i Ålesund 

Han har medisinsk embetseksamen frå Universitetet i Bergen frå 1956 og fekk den medisinske doktorgraden i 1965. Aarskog er spesialist i pediatri (barnesjukdommar) frå 1964 og i medisinsk genetikk frå 1974.

Dagfinn Aarskog har særleg forska på perinatal endokrinologi, kalsiumomsetjing, vekstforstyrrelsar og cellegenetikk, og har utgjeve over 250 artiklar om desse emna. Han har gjeve namnet til Aarskogs syndrom.

I 1992 vart han utnemnd til Riddar av St. Olavs Orden.

## Nokre artiklar
**Cortisol in the Newborn Infant*. (Doktoravhandling ved Universitetet i Bergen 1964.
**Clinical and Cytogenic Studies in Hypospadias*. (Prisvinnar-artikkel ved Universitetet i Bergen 1970).

## Kjelder
*Biografi på Whonamedit.com
Prøvesong

**Prøvesong** er ein metode for å testa songevna til ein potensiell songar, nytta mellom anna i kor. Under prøvesongen vert prøvesongaren beden om å syna sitt musikalske talent, register og stemmeklang. Til dømes kan dette gjerast ved å syngja somme oppvarmingssongar, og gjerne ein kjend song. Dersom dirigenten finn songevna til prøvesongaren tilstrekkeleg, vil han eller ho kunna verta teken opp i koret.
Register

**Register** (av lat. *regerere*, føre inn, skrive opp) er:

*Ei alfabetisk liste over personar, emne, o.l. tilknytt respektive sidetal for kvar i boka/verket dei er nemnde.
*I musikken, det tonale omfanget eit instrument (inkl. stemma) har. Instrumenta vert gjerne gruppert etter kvar på toneskalaen registeret deira ligg. Slike grupper er m.a. bass, tenor, alt og sopran.
**Sjå òg :kategori:orgelregister
***[[Språkleg register]]**, språkbruk tilpassa ein særskild situasjon
Isskap

Eit **isskap** eller **isskåp** er eit skap kor maten vert halden kald av ei blokk med is, som ligg øvst i skapet. Isskap var mykje nytta før kjøleskapet kom på 1950-talet.

Det var eit stort apparat for henting, distribusjon og lagring av isblokkene. Isen blei henta frå innsjøar og eigne isdammar. Desse låg oftast i nærleiken av havet. Når det var varmt blei isen lagra i store hallar, ishus, innpakka i sagmugg. Det blei drive isproduksjon langs store delar av norskekysten frå midten av 1800-talet fram til mellomkrigstida.

## Bakgrunnsstoff
* NRK Sogn og Fjordane
* Porsgrunn Folkebibliotek, fra Brevik
Samuel Kleinschmidt

**Samuel Petrus Kleinschmidt** () var ein tysk herrnhutermisjonær og språkforskar på Grønland. 

## Liv og virke
Kleinschmidt var fødd i Alluitsoq på Grønland. Han var son av den tyske misjonæren Konrad Kleinschmidt og den danske kona hans, Christina Petersen. I og med at han var fødd på Grønland med tysk far og dansk mor vart Kleinschmidt trespråkleg.

Samuel Kleinschmidt spelte ei avgjerande rolle for utviklinga av grønlandsk då han publiserte ei grønlandsk–tysk ordbok og ein grammatikk (i 1851) og samtidig utarbeidde ei grønlandsk rettskriving, som vart ståande til 1973. Kleinschmidt sin grammatikk er framleis ei sentral kjelde for arbeidet med grønlandsk grammatikk.

Han laga også den første omsetjinga av Bibelen til grønlandsk. Han vart lærar på seminariet i Nuuk i 1859 etter at fleire konfliktar med kyrkjelyden hans førte til at han fekk avskjed derifrå. Etter at han vart sagt opp, arbeidde Kleinschmidt på Seminariet i Nuuk. 

Arbeidet hans var prega av vitskapleg grundigheit og ei open interesse for det grønlandske. Han sa: «Af tilbøjelighed er jeg grønlandsk». Han døydde i Noorliit (*Ny Herrnhut*) på Grønland i 1886.

I Nuuk er ein skole kalla opp etter han.

## Bibliografi

* 1968 (1851): *Grammatik der grønlændischen Sprache : mit teilweisem Einschluss des Labradordialekts*. Hildesheim : Olms, 1968.
* 1858: *Nunalerutit, imáipoĸ: silap píssusianik inuinigdlo ilíkarsautínguit* (Geografi, det er: Ei lita bok om verda og menneska). nûngme (Godthåb/Nuuk) 1858. 28,-50 8º
* 1871: *Den grønlandske ordbog* / omarbeidet af Sam. Kleinschmidt ; udgiven paa foranstaltning af Ministeriet for Kirke- og Underviisningsvæsenet og meddet kongelige danske Videnskabernes Selskabs understøttelse ved H.F. Jørgensen.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Samuel Kleinschmidt|Samuel Kleinschmidt]]» frå ,  den 29. desember 2005.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Biografi i *[[Dansk biografisk leksikon]]* 1. udgave
;Litteratur 

* Wilhjelm, Henrik 2001: *“Af tilbøielighed er jeg grønlandsk” : om Samuel Kleinschmidts liv og værk*. Det grønlandske selskabs skrifter ; 34. København : Det Grønlandske Selskab, 2001.
Tajga

**Tajga** (russisk Тайга́) er ein by i Kemerovo oblast i Russland med om lag 25&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg rundt 80&nbsp;km nord for Kemerovo. 

Busetnaden vart grunnlagd på slutten av 1800-talet i samband med bygginga av den transsibirske jernbanen. Han heitte i starten *Tomsk-Tajozjnyj*. Stasjonen vart opna i 1898. Tajga fekk bystatus i 1925.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ryukyuspråk

**Ryukyu-språka** (altenativt namn: *hogen*) er den eine greina av japansk-ryukyu-språkfamilien. Den interne klassifiseringa av ryukyu-språka er det ein del usemje om, forskarane er likevel samde om at det er seks ulike ryukyu-språk. Dei blir alla snakka på Ryukyu-øyene, ei øygruppe som strekkjer seg frå Japan ned mot Taiwan.

## Språk

* Amami, blir snakka på Amami-øyene. Talarar: 130&nbsp;000
* Miyako (miyako *myaaku hutsi*), blir snakka på: øyene i Miyako-distriktet. Talarar: 55&nbsp;783
* Okinawa (okinawa *uchinaaguchi*) , blir snakka i dei sørlege og sentrale delane av Okinawa-øya og øyene rundt. Talarar: 900&nbsp;000
* Kunigami, blir snakka i Yanbaru-distriktet på Okinawa-øya og på øyene rundt. Talarar: ???
* Yaeyama (yaeyama *yaima munii*), blir snakka på øyene i Yaeyama-distriktet. Talarar: 44&nbsp;650
* Yonaguni, blir snakka på Yonaguni-øya i Yaeyama-distriktet. Talarar: 1&nbsp;800

Språka er relativt nært kvarandre, talarar av dei mindre språka kan også okinawa. Avstanden mellom ryukyu-språka og japansk er større enn t.d. avstanden mellom engelsk og tysk.

Etter at Ryukyu-øyene vart annekterte av Japan på slutten av 1800-talet har det vorte ført ein sterk assimileringspolitikk frå Japan si side. På Okinawa-øya er det svært sjeldan at ungar lærer anna enn japansk, og sjølv om okinawa er det største av ryukyu-språka, har det få talarar under 20 år. Også dei andre språka har få unge morsmålstalarar.
Kyiv oblast

**Kyiv oblast** (ukrainsk Київська область *Kyjivska oblast* ) er ein provins (oblast) i den nordlege delen av Ukraina. Oblastet har ei flatevidd på 28 100 km² og kring 1 795 000 innbyggjarar (2022). Administrasjonen har sete i byen Kyiv, sjølv om Kyiv er ei sjølvstendig administrativ eining. I oblastet er det 25 kommunar (*rajon*). Dei største elvene er Dnepr, Ros og Pripjat.

Tsjernobyl ligg i den nordlege delen av oblastet. Som ei etterverknad av Tsjernobylulukka ved atomkraftverket der er mykje av dei nordlege områda radioaktivt forureina.

## Byar i Kiev oblast
* Bila Tserkva
* Berezan
* Boryspil
* Brovary
* Butsja
* Vasylkiv
* Irpin
*Perejaslav
* Prypjat (forlaten)
* Rzjysjtsjiv
* Slavutytsj
* Fastiv

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ilkka Remes

**Ilkka Remes**, eigentleg namn **Petri Pykälä**, () er ein finsk forfattar som skriv spenningsromanar. Etter eige utsegn bruker forfattaren pseudonym fordi han ikkje berre vil profilere seg som spenningsforfattar, og fordi han også vil skrive andre ting i framtida.

## Bakgrunn
Remes er magister i økonomi frå Turun kauppakorkeakoulu (Åbo handelshögskola), og han har også studert kommunikasjon i London. Remes har kone og to barn, og han bur i Brussel. 

## Virke
Remes starta produksjonen med to kontrafaktiske romanar. Den første, *[[Pääkallokehrääjä]]* (1997), skildrar eit Finland under kommunistisk styre («DDR-Finland»), der frigjeringskampen for alvor skyt fart under den sovjetiske liberaliseringa på slutten av 1980-talet. I Karjalan lunnaat er scenariet motsett, her går historia som vi kjenner henne fram til ca. 1990, og deretter følgjer vi utviklinga fram til Finland får det okkuperte Karelen attende.

Karakteristisk for Remes sine bøker er at vanlege menneske meir eller mindre tilfeldig kjem i brennpunktet for store verdshistoriske hendingar. Utgangspunktet er Finland. Ofte, men ikkje alltid, speler også Russland ei sentral rolle i bøkene. i Ruttokellot er det til dømes finske politikarar (mellom anna utanriksministaren) sine tvilsame kontaktar med DDR som dannar bakteppe for handlinga.

I januar 2001, etter å ha lese nettopp *Ruttokellot*, skreiv utanriksminister Erkki Tuomioja kritisk om Remes sine bøker, og meinte at dei var karakterisert ved at alt negativt kom frå Russland,
og at dei representerte det som på finsk blir kalla «ryssäviha», dvs. hat mot russarar. Sanninga er nok meir samansett, Remes finn både positive og negative trekk ved Russland. Det han derimot har klart på ein måte som få spenningsforfattarar er i stand til, er å ta opp tema som er viktige for alle finnar, og handsame dei litterært.

Remes har også skrive fem spenningsromanar for ungdom, der sonen til ein av personane som går att i fleire av vaksenbøkene er hovudperson.

Nokre av Remes sine bøker er omsett til tysk.

## Prisar og utmerkingar
Remes fekk Kalevi Jänttis litteraturpris (1997), Suomen dekkariseuras pris (1999) og Olvi-säätiön kirjallisuuspalkinto (1999).

## Bibliografi

### Bøker for vaksne
* Pääkallokehrääjä (1997)
* Karjalan lunnaat (1998)
* Pedon syleily (1999)
* Ruttokellot (2000) - „Blutglocke“ (2007)
* Uhrilento (2001)
* Itäveri (2002)
* Ikiyö (2003) - „Ewige Nacht“ (2005)
* Hiroshiman portti (2004) - „Das Hiroshima-Tor“ (2006)
* Nimessä ja veressä (2005) - „Höllensturz“ (2006)
* 6/12 (2006) - „Die Geiseln“ (2007)
* Pahan perimä (2007)

### Bøker for ungdom
* Piraatit (2003)
* Musta Kobra (2004)
* Pimeän pyöveli (2005)
* Kirottu koodi (2006)
* Hermes (2007)

## Bakgrunnsstoff
* Ilkka Remes sin nettstad (finsk)
Viborg i Danmark

**Viborg** er ein by og tidlegare kjøpstad sentralt på Jylland i Danmark. Byen har 38&nbsp;261 innbyggjarar (2013) og ligg i Viborg kommune i Region Midtjylland. Viborg er administrasjonsstad for kommunen og for Region Midtjylland.

Fram til kommunereforma i 2007 var Viborg administrasjonsstad for kommunen og for tidlegare Viborg amt.

Viborg er ein av dei eldste byane på Jylland og oppstod rundt år 900-1000. 

## Landstinget i Viborg

Viborg var frå 1000-talet den viktigaste samlingsstaden på Jylland, i Knut den mektige si regjeringstid. I 1027 vart kong
Hardeknud hylla som konge på Tinget Viborg Landsting. Det skal ha vore den første kongehyllinga i Danmark. Magnus den gode vart hylla i 1042. Fram til midten av 1600-talet var Viborg Landsting med på å utpeika kongane av Danmark. 

Munken Ælnoth skreiv kring 1120:
:*Der samles hyppigt store skarer fra hele Jylland, dels for at forhandle om de fælles anliggender, dels for at drøfte, hvorvidt lovene er retfærdige eller endnu gyldige, og tillige give dem fasthed. Og hvad der er blevet fastlagt med enigt samtykke af den forsamlede mængde, kan ikke ustraffet sættes ud af kraft i nogen egn af Jylland.*

## Sjå òg
* Viborg domkyrkje - bygginga starta i 1130
* Snapstinget i Viborg
* Vestre Landsret - domstol for Jylland
* Viborg Tugthus
* Viborgsøerne
* Viborg Amt (før 1970)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Viborgs Historie, med byleksikon
Danskar i Sør-Slesvig

**Den danske minoriteten i Sør Slesvig** er ei folkegruppe som reknar seg som danskar, og som bur i den nordlege delen av delstaten Schleswig-Holstein i Tyskland. Medlemmene av den danske minoriteten er normalt tyske statsborgarar, sjølv om dei har eit dansk morsmål og sinnelag. Sjølv kallar dei seg **danske sydslesvigere**.

Språket er dansk (ofte sørslesvigsk dialekt) og sønderjysk. Her er også ein frisisk minoritet som snakkar frisisk. Tysk blir meir og meir vanleg som heimespråk.

Det danske mindretalet omfattar om lag 50&nbsp;000 menneske som er organisert i eit rikt foreiningsliv. Det er om lag 50 skular, og like mange barnehagar, kyrkjer, bibliotek, fritidsheim, ei dansk avis og eit politisk parti.

Den danske minoriteten skuldast at området mellom Ejderen og dagens grense mellom Danmark-Tyskland var styrt av danske kongar til 1864. Hertugdømet Slesvig var i personalunion med Danmark, i og med at den danske kongen òg var hertug av Slesvig.

Etter den andre slesvigske krigen vart styringa av Slesvig teken over av Preussen. Etter første verdskrig var det ei folkerøysting i 1920. Etter folkerøystinga vart Nord-Slesvig ein del av Danmark.

## Bakgrunnsstoff
*Sydslesvig.de
*Dansk mindretal  (på tysk)
Hertugdømet Slesvig

**Hertugdømet Slesvig** eller **Sønderjylland** (tysk *Herzogtum Schleswig*) var eit dansk hertugdøme i grenseområdet mellom Danmark og Tyskland. Hertugdømet omfatta eit område mellom elvene Ejderen i sør og Kongeå og Kolding Å i nord. Den siste jarlen av Sønderjylland, Knud Lavard, tok den tyske hertugtittelen for jarledømet sitt. 

Innvandring frå sør gjennom mellomalderen fortrengte etter kvart dansk som hovudspråk i Sør-Slesvig, og nedertysk vart meir nytta. Mange kongar av Danmark var samstundes hertug av Slesvig. Såleis var hertugdømet i personalunion med Danmark. Hertugdømet Slesvig høyrde inn under Jyske Lov (seinare formulert på tysk) til innføringa av Preussische Landesgesetz i 1866. Etter den andre slesvigske krigen i 1864 vart styringa av Slesvig teken over av Preussen. Danmark måtte avstå Holstein, Lauenburg og heile hertugdømet Slesvig, slik at den dansk-tyske grensa gjekk ved Kongeå. Etter første verdskrigen var det ei folkerøysting i 1920. Etter folkerøystinga vart Nord-Slesvig ein del av Danmark, medan Sør-Slesvig vart ein del av Schleswig-Holstein i Tyskland.

Hovudbyen i hertugdømet heiter òg Schleswig (Slesvig).

## Sjå òg
* Danskar i Sør-Slesvig
Tura

**Tura** (russisk Тура) er ei busetjing i Russland, sentralt i Sibir. Tura var hovudstaden i Evenkia, som var eit autonomt område fram til 2007. Folketalet er 5535 (2010). Staden har ikkje bystatus, men vert kalla "busetjing av urban type". 

## Fotnotar
Molotov

**Molotov** er eit russisk namn som kan visa til:

* **[[Vjatsjeslav Molotov|Vjatsjeslav Mikhajlovitsj Molotov]]** (1890–1986), sovjetisk politikar.
* **[[Molotovcocktail]]**, ein primitiv granat.
* **[[Molotovlina]]**, ei forsvarsline halden av Sovjetunionen under andre verdskrigen.
* **[[Molotov-Ribbentrop pakta]]** - ei avtale mellom Sovjetunionen og Tyskland
* Byen **[[Perm]]**, som bar namnet Molotov frå andre verdskrigen fram til 1957.
Regjeringa Jagland

**Regjeringa Jagland** var den norske regjeringa som sat frå 25. oktober 1996 til 17. oktober 1997.

Regjeringa Jagland var ei mindretalsregjering utgått frå Arbeidarpartiet som hadde 67 av dei 165 representantane på Stortinget. Thorbjørn Jagland fekk i oppgåve å skipa regjering då forgjengaren Gro Harlem Brundtland, òg frå Arbeidarpartiet, gjekk av. Regjeringa sat fram til Stortingsvalet 1997. Før dette valet sa Jagland at han ville gå av dersom Arbeidarpartiet fekk lågare oppslutning enn ved Stortingsvalet 1993, då dei fekk 36,9 % av stemmene. Arbeidarpartiet fekk 35,0 % oppslutning, og regjeringa Jagland gjekk dermed av.

Regjeringa var ei regjering med statsrådar berre frå Arbeidarpartiet.

;Statsminister 
* Thorbjørn Jagland 25. oktober 1996–17. oktober 1997

;Utanriksminister
* Bjørn Tore Godal 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Statsråd i:

Utanriksdepartementet Sjef for bistandssaker
* Kari Nordheim-Larsen 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Finans- og tolldepartementet
* Jens Stoltenberg 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Forsvarsdepartementet
* Jørgen Kosmo 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Fiskeridepartementet
* Karl Eirik Schjøtt-Pedersen 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Sosial- og helsedepartementet
* Unnateke helsesaker: Hill-Marta Solberg 25. oktober 1996–17. oktober 1997
* Helsesaker: Gudmund Hernes 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Samferdsledepartementet
* Sissel Rønbeck 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Kommunal- og Arbeidsdepartementet
* Kjell Opseth 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Nærings- og energidepartementet
* Grete Faremo 25. oktober 1996–18. desember 1996
* Ranveig Frøiland 18. desember 1996–31. desember 1996
* Næringssaker: Grete Knudsen 25. oktober 1996–31. desember 1996

Nærings- og handelsdepartementet
* Grete Knudsen 1. januar 1997–17. oktober 1997

Olje- og energidepartementet
* Ranveig Frøiland 1. januar 1997–17. oktober 1997

Justis- og politidepartementet
* Anne Holt 25. oktober 1996–4. februar 1997 (permisjon frå 10. januar 1997)
* Jørgen Kosmo (konstituert) 10. januar 1997–4. februar 1997
* Gerd Liv Valla 4. februar 1997–17. oktober 1997

Barne- og familiedepartementet
* Sylvia Brustad 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Administrasjonsdepartementet
* Sylvia Brustad 25. oktober 1996–15. november 1996
* Terje Rød-Larsen 15. november 1996–29. november 1996
* Bendik Rugaas 29. november 1996–31. desember 1996

Planleggingssekretariatet
* Terje Rød-Larsen 25. oktober 1996–29. november 1996
* Bendik Rugaas 29. november 1996–31. desember 1996

Planleggings- og samordningsdepartementet
* Bendik Rugaas 1. januar 1997–17. oktober 1997

Landbruksdepartementet
* Dag Terje Andersen 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Miljøverndepartementet
* Thorbjørn Berntsen 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet
* Reidar Sandal 25. oktober 1996–17. oktober 1997

Kulturdepartementet
* Turid Birkeland 25. oktober 1996–17. oktober 1997

## Kjelder
*Thorbjørn Jagland si regjering hos Regjeringen.no, vitja 19. november 2009
Perm kraj

**Perm kraj** er eit territorium (*kraj*) i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Perm, arealet er 160 236 km² og innbyggjartalet er 	2 508 239 (2023). Perm kraj vart danna ved samanslåinga av Perm oblast og Komi-Permjakia den 1. desember 2005.

Perm kraj ligg helt i aust i Europa der den store russiske sletta møter Uralfjella. Det høgste punktet er 1469 meter over havet, og ligg i Ural-fjella.

## Historie
Russisk busetjing i dette området starta på 1500-talet. I 1780 vart provinsen Perm oppretta. Perm oblast vart oppretta i 1938. Det autonome området Komi-Permjakia var underlagt Perm oblast. Etter oppløysinga av Sovjetunionen vart Komi-Permjakia eit eige føderasjonssubjekt, sjølv om det framleis var tilknytt Perm oblast. I oktober 2004 vart det avheldt ei folkerøysting om full samanslåing av dei to områda, og framlegget om dette fekk fleirtal. 

## Folkesetnad
Folketalet i Perm kraj er minkande. Det minka med 4,5 % frå 1990 til 2003 (frå 3 042 000 i 1990). Dei største byane er Perm (991 200 ibuarar) og Berezniki (156 500).

Den største delen av folket er etniske russarar. Ved folketeljinga i 2010 var den etniske samansetjinga:
* Russarar: 83,2 %
* Tatarar: 4,4 %
* Komi-permjakar: 3,1 %
* Basjkirar: 1,2 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Slesvig

**Slesvig** (tysk *Schleswig*) eller **Sønderjylland** er ei dansk nemning på området mellom elvane Ejderen (tysk *Eider*) i sør og Kongeå i nord i grenseområdet mellom Tyskland og Danmark. Området Slesvig kan i Danmark òg verta kalla Sønderjylland. Området utgjorde fram til 1864 hertugdømet Slesvig, der byen Slesvig (tysk Schleswig) var hovudstad. I 1864 vart området lagt inn under Preussen, og frå 1871 Tyskland. I 1920 vart det avgjort ved ei folkerøysting at Nordslesvig (tysk *Nordschleswig*) skulle verta del av Danmark, medan Sør-Slesvig (dansk *Sydslesvig*, tysk *Südschleswig*), skulle vera del av Tyskland. Sør-Slesvig vart ein del av den tyske delstaten Schleswig-Holstein (dansk *Slesvig-Holsten*).

## Kjelder
Seikantunnelen

**Seikantunnelen** (青函トンネル, Seikan Tonneru eller 青函隧道, Seikan Zuidō) i Japan er verdas nest lengste jarnbane-tunnel. Han er 53,85 km lang, og var lengst i verda fram til Gotthard-Basetunnelen i Sveits på 57 km opna i 2016. Seikantunnelen går under Tsugaru-stredet, og bind dei japanske øyene Honshu og Hokkaido saman. 23,35 km av tunnelen går under havet. Det djupaste punktet i tunnelen er 240 meter under havoverflata. Jarnbana i tunnelen er den nest djupast liggande jarnbana i verda. 

## Historie og bygging
Ein tyfon senka i 1954 fem ferjer i Tsugaru-stredet, og 1430 menneske omkom. Ulukkene førte til krav om eit sikrare samband over stredet, og den japanske regjeringa utreidde planar for ei ferjefritt samband. Det blei meint at ei bru ville bli for usikker i det breie, vêrharde stretet, og det vart bestemt at ein skulle byggje ein jarnbanetunnel mellom øyane.

Det vulkanske fjellet under Tsugaru-stredet var for ustabilt til at tunnelboremaskiner kunne brukast under bygginga av tunnelen, så det meste av tunnelen måtte sprengast med dynamitt. Prøveboring starta i 1964, og sjølve tunnelkonstruksjonen byrja i 1971. Gjennomslaget i tunnelen var i 1983, og tunnelen vart opna for trafikk 13. mars 1988.

Under bygginga av tunnelen i 1976 trefte tunnelbyggjarane eit område med dårleg fjell, og vatn strøymde inn i tunnelen. Det tok over to månader før tunnelbyggarane fekk kontroll over vasstraumen. Heldigvis omkom ingen då dette hende. Til saman 66 menneske omkom i andre ulukker under bygginga av tunnelen.

## Tunnelen i dag
Kvart av dei to jarnbanespora i tunnelen er bygde med plass til tre skjener, slik at både normalspor og smalspor kan brukast. For augeblikket brukar berre smalspora tog tunnelen, men det finst langsiktige planar om også å leggje normalspor i tunnelen og knytte tunnelen saman med shinkansen-nettverket. Dette vil likevel neppe skje før etter 2015. Enkelte «offisielle» kjelder påstår at det allereie ligg normalspora skjenegang i tunnelen, men dette er ikkje rett.

Inne i tunnelen ligg det to stasjonar (Yoshioka-Kaitei stasjon og Tappi-Kaitei stasjon). Begge stasjonane har museum som omhandlar historia til tunnelen og korleis den fungerer.

Det går persontog gjennom Seikantunnelen fleire gongar dagleg, men persontrafikken gjennom tunnelen er likevel relativt liten. Dette kjem av at det er både raskare og billegare å reise mellom Honshu og Hokkaido med fly enn med tog. I dag går det betydeleg fleire godstog enn persontog gjennom tunnelen. http://www.jrtr.net/jrtr28/pdf/ro58_tak.pdf 

## Bakgrunnsstoff
* Aomori Prefecture Government si side om Seikantunnelen og forlenging av Shinkansen til Hokkaido 
* PBS om Seikantunnelen
* Japan Railway & Transport Review - Bridges and tunnels linking the Japanese Archipelago  (pdf-fil)
Alveolar

**Alveolar**, som regel *lamino-velar lyd*, er ein språklyd som er uttalt ved at tungebladet (lamina) blir heva opp mot tannryggen (alveoli), enten slik at luftstraumen stoppar heilt opp (til ein alveolar lukkelyd, eller ved at han nesten stoppar (alveolar frikativ). Lufta kan også sleppe ut gjennom nasen, då har vi ein alveolar nasal. Alveoli er kanskje den mest utnytta artikulasjonsstaden i menneskeleg språk, sannsynlegvis fordi det er der tunga tar borti ganen når ho er i kvilestilling. Alveolare fonem i dei fleste former av norsk er /&nbsp;t&nbsp;d&nbsp;n&nbsp;s&nbsp;/, dvs. stemt og ustemt alveolar lukkelyd, og alveolar nasal og alveolar frikativ.
Schleswig-Holstein

**Schleswig-Holstein** er den nordlegaste tyske delstaten. Historisk omfatta Schleswig-Holstein òg Sønderjyllands amt (Nord-Slesvig). Dei tidlegare hertugdøma Slesvig og Holsten var lenge i personalunion med Danmark-Noreg, og er historisk og kulturelt nært knytt til dei skandinaviske landa. Ein minoritet har dansk som førstespråk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Reinheitsgebot

**Reinheitsgebot** er ein lov om ølbrygging med røter i tysk mellomalder, formulert i Bayern i 1516. Loven seier at ein ikkje skal laga øl av anna enn vatn, malt og humle. Det var underforstått at ein kunne tilsetje gjærkultur - reint praktisk vart det gjort ved henta kultur frå øl som alt stod til brygging.  

Reinheitsgebot vart skriven og signert av Vilhelm IV av Bayern i Ingolstadt og er den eldste matlova som framleis er i bruk. 

I ei norsk lov av 28. juni 1912 om tilverking, innføring og skattlegging av øl heitte det i § 2 at øl for sal ikkje (utan samtykke frå departementet) kunne innehalde andre stoff en vatn, malt, humle og gjær. Noreg måtte oppgje reinheitslova i 1994, etter at Europadomstolen hadde sagt at lova var til hinder for fri handel.
Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete

**Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete** var ein tyskspråkleg tittel som Josef Terboven hadde medan han var øvste sivile leiar for den tyske okkupasjonen av Noreg under andre verdskrig. Tittelen kan omsetjast til *Rikskommissær for dei hærsette norske områda*. 
Terboven hadde berre Adolf Hitler over seg, og hadde tilnærma diktatorisk mynde. Terboven bygde opp eit administrasjonskontor, som vart omtala som *Reichskommissariat Norwegen* eller berre som *Reichskommissariat*. 
Reichskommissariatet utgav bladet Forordningstidend for de besatte norske områder. I bladet vart det kunngjort ymse vedtak og føresegner som vart vedteke av makthavarane i tida frå april 1940 til 1945. Propagandakontoret *Hauptabteilung Volksaufklärung und Propaganda* (HAV u. Prop.) stod for utgjeving av ymse propagandamateriell.

## Bakgrunnsstoff
* Reichskommissariat Bildarchiv - biletarkiv i Riksarkivet 
* Riksarkivet: Reichskommissariat 1940-1945
Sinclairspelet

**Sinclairspelet** er eit historisk spel om skottehæren som kom til Klungnes i Romsdal i 1612. Manus er skrive av forfattaren Erling Pedersen og handlar om den dramatiske ferda som enda så tragisk ved Kringen ved Otta i Gudbrandsdalen. Spelet har både profesjonelle skodespelarar og amatørar. Det er vist på Klungnes i Rauma kommune tidleg i august kvart år. I 2005 vart spelet vist på utescene ved Tunstugu i Lesja.
Schleswig

**Schleswig** (dansk *Slesvig*, latin *Sliaswig*, nedertysk *Sleswig*) er hovudby i landkrinsen Kreis Schleswig-Flensburg (Slesvig-Flensborg) nord i Schleswig-Holstein ved fjorden Schlei (Slien). Fjordnamnet inngår i bynamnet, som kjem av dansk og tyder 'vika ved Slien'. 

## Geografi
### Klima

## Historie
Byen voks fram på nordsida av fjorden etter at vikinghandelsplassen Hedeby vart oppløyst kring 1050. Byen mista allereie i tidleg i mellomalderen statusen som handelsby til Lübeck. Trass i dette hadde byen høg politisk og religiøs status, som hovudby i regionen Slesvig. Fleire gonger vart det bygd ut forsvarsverk med borg og bymur, seinast med Gottorp Slot, som samstundes var sete for hertugane av hertugdømet Slesvig (Herzogtum Schleswig). Domkyrkja i byen, Schleswiger Dom (Sankt Petri kirke), vart bygd i i tida frå 1100-talet til 1400-talet. 

Domkyrkja har frå slutten av 1800-talet hatt det høgaste kyrkjetårnet nord i Tyskland. I og ved kyrkja er det ymse gravmonument og minne om dansk-tysk samband. Kong Niels av Danmark skal vera gravlagd i kyrkja. Det finst eit dansk mindretal i Schleswig, og i byen finst det ymse lag der danskar samlar seg.

Etter den andre slesvigske krigen i 1864 vart styringa av Slesvig teke over av Preussen. Danmark måtte avstå Holstein, Lauenburg og heile hertugdømet Slesvig, slik at den dansk-tyske grensa gjekk ved Kongeå. Etter første verdskrig var det ei folkerøysting i 1920. Etter folkerøystinga vart Nord-Slesvig ein del av Danmark, medan Sør-Slesvig med byen Schleswig vart ein del av Schleswig-Holstein i Tyskland.

## Sjå òg
* Danskar i Sør-Slesvig

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for byen Schleswig
* Historikk om byen Schleswig 
* Schleswig szene, om hendingar og kultur i Scleswig-området
* Hiort Lorenzen-Skolen, dansk skule i Schleswig
Lokalavisa Dølen

**Dølen** er ei norsk lokalavis som kjem ut på Vinstra i Nord-Fron, og dekkjer i tillegg Ringebu og Sør-Fron i Midtre-Gudbrandsdal i Innlandet fylke. Ho vart skipa i 1997.
## Opplagstal

## Kjelder
Saarland

**Saarland** er eit forbundsland i Tyskland. Hovudstaden er Saarbrücken. Saarland grensar til Frankrike i sør, Luxembourg i vest og Rheinland-Pfalz i nord og aust. Han er oppkalla etter elva Saar, som er ein del av Mosel og renn gjennom delstaten frå sør til sørvest. Dei fleste innbyggjarane bur omkring hovudstaden Saarbrücken ved den franske grensa.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Distrikt i Noreg

I Noreg finst det landområde som er meir eller mindre fast avgrensa ut frå historiske tilhøve, so som gamle folkeland, men som ikkje treng, men kan svare til administrative regionar i dag. Desse vart kalla landskap på gammalnorsk, men i moderne norsk er ikkje denne tydinga lenger i bruk. I Sverige og Finland er den gamle tydinga av landskap framleis i bruk. I dag blir desse områda omtalt som distrikt, region og område litt om kvarandre.

I storleik er distrikta mellom fylkane og kommunane. 

## Kjelder
Landskap i Sverige

**[[Sverige|Svenske]] [[landskap]]** bygger på eldre politiske inndelingar, men som administrasjonsområde er dei erstatta av lena. I dag er den einaste offisielle funksjonen deira at hertugtitlar innan det svenske kongehuset vert knytt til dei. Til dømes har prinsesse Madeleine tittelen hertuginne av Hälsingland, og hertuginne av Gästrikland.

Mange landskap kan sporast tilbake til førhistorisk tid. I mellomalderen var mange av dei sjølvstendige politiske einingar med eigne lovar. Innbyggjarane har også i dag ofte ein geografisk og kulturell identitet knytt til landskapet. 

## Dei svenske landskapa

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder
* Svensk Wikipedia
Lappi

:: *Sjå òg [[Lapplands län|Lapin lääni]]*
**Lappi** er ein kommune i Västra Finlands län i Finland. Bronsealdergravrøysene i Sammallahdenmäki i kommunen er teke med på UNESCO si liste over verdsarv.
Stamveg

**Stamvegar** er ein tidlegare vegkategori i Noreg, og vart erstatta av nemninga riksveg då forvaltningsreforma trødde i kraft 1. januar 2010. Stamvegar var hovudvegar innanfor eit distrikt eller mellom distrikt, og var skilta med kvite tal på grøn bakgrunn.

Før 2010 var riksveg ei fellesnemning på veg med fylgjande underkategoriar:
*Stamvegar - vegar i Stamvegnettet
**Europavegar
**Viktige riksvegar
*Andre riksvegar
Med forvaltningsreforma vart riksvegane i kategorien *andre riksvegar* overført til fylkesnivå og fekk nemninga fylkesveg. Dimed vart omgrepet stamveg overflødig, og er per i dag berre brukt på eit forvaltningsnivå om vegkorridorane i stamvegnettet.

## Tidlegare om stamvegane
Stamvegar hadde generelt høgare vegstandard enn andre riksvegar, sjølv om dei kan ha mindre trafikk. Den minste vegbreidda på ein stamveg utanfor tettbygd strøk varr i fylgje vegnormalen http://www.vegvesen.no/vegnormaler/  8,5 meter. Stamvegar hadde eigne budsjettmiddel, og vegforkjemparar ynskte derfor gjerne at «deira» veg skulle bli klassifisert som stamveg slik at han kunne få betre finansiering og standard.

### Kriterium for stamvegar
For å bli kalla stamveg må vegen passa til minst eitt av desse punkta:
# Europaveg.
# Hovedtransportrute til og frå utlandet, fortrinnsvis tilknytt eit stamvegnett i nabolandet.
# Gjennomgåande rute med stor tyding for transport mellom landsdelar.

### Historikk
Stamvegnettet har utvikla seg gradvis frå 1984. Seinare er nettet blitt utvida fleire gonger, mellom anna ved at alle europavegane blei tekne opp som som stamvegar.
Russarar

**Russarar** (russisk **русские**, *russkije*), er ei aust-slavisk folkegruppe med russisk som morsmål. Dei bur hovudsakleg i Russland og nabolanda. Medan det òg er vanleg å kalla alle innbyggjarane i Russland russarar, er det berre 80 % av dei som er etniske russarar. På russisk skil ein mellom *russkije*, som er etniske russarar og *rossijane* som er borgarar av Russland.

Det finst om lag 137 millionar russarar i verda og dei er dermed den største folkegruppa i Europa og blant dei største i verda. Ved folketeljinga i Russland i 2002 oppgav 115 868 000 menneske å vera av russisk nasjonalitet. Dette utgjorde 79,8 % av folkesetnaden i Russland. Russarar var den største folkegruppa i Sovjetunionen og utgjer etter oppløysinga av denne store minoritetar i mange av dei tidlegare sovjetrepublikkane. Russarar utgjer 29 % av befolkninga i Latvia, 27 % i Kasakhstan, 25,7 % i Estland, 17,3 % i Ukraina og 11,4 % i Kviterussland.
Om lag 3 millionar bur ikkje i Russland eller nabolanda, men spreidd over heile verda, særleg til Nord-Amerika.

Dei fleste russarar er sterkt eller noko knytte til den ortodokse kyrkja, særleg den russisk-ortodokse.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Russians|Russians]]» frå ,  den 31. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Birkaland

**Birkaland** (finsk **Pirkanmaa**) er eit finsk landskap. Det grensar til Satakunta, Egentliga Tavastland, Päijänne-Tavastland, Södra Österbotten og Mellersta Finland.

I Birkaland er det 22 kommunar, av dei har 12 bystatus. Admnistrasjonssenteret i Birkaland er Tammerfors. Birkalands förbund fungerer som organ for utviklinga av landskapet og har mellom anna med planar for landskapet å gjere.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:fi:Pirkanmaa|Pirkanmaa]]» frå ,  den 31. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mellersta Finland

**Mellersta Finland** (finsk *Keski-Suomi*) høyrer til Västra Finlands län. Mellersta Finlands län, som har same område som dagens landskap, eksisterte i åra mellom 1956 og 1997. Landskapets og det gamle lenets administrative senter er Jyväskylä. Mellersta Finland er ikkje midt i Finland, som namnet seier, men midt i det sørlege Finland.

I Mellersta Finland har det frå gamalt av vorte snakka ein midtfinsk dialekt, men han er no meir eller mindre borte, og dei fleste i Mellersta Finland snakkar no standardspråket.

## Kommunar
Her kjem ei liste over Mellersta Finland sine kommunar. Byar er sette med halvfeite typar.


* Hankasalmi
* Joutsa
* **[[Jyväskylä]]**
* Jyväskylän maalaiskunta
* **[[Jämsä]]**
* **[[Jämsänkoski]]**
* Kannonkoski
* Karstula
* **[[Keuruu]]**
* Kinnula

* Kivijärvi
* Konnevesi
* Korpilahti
* Kuhmoinen
* Kyyjärvi
* Laukaa
* Leivonmäki
* Luhanka
* Multia
* Muurame

* Petäjävesi
* Pihtipudas
* Pylkönmäki
* **[[Saarijärvi]]**
* Sumiainen
* **[[Suolahti]]**
* Toivakka
* Uurainen
* **[[Viitasaari]]**
* **[[Äänekoski]]**



## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Mellersta Österbotten

**Mellersta Österbotten** (finsk *Keski-Pohjanmaan maakunta*) er eit landskap i Finland. Det grensar til Österbotten, Norra Österbotten, Mellersta Finland og Södra Österbotten. Keski-Pohjanmaa er delt i to område, Karleby økonomiske region og Kaustby økonomiske region.

## Kommunar
Det er 12 kommunar i Mellersta Österbotten. Byane er sette med halvfeite typar.


* Halso
* **[[Kannus]]**
* Kaustby
* **[[Karleby]]**

* Lestijärvi
* Perho
* Toholampi
* Vetil


## Næringsliv

I Mellersta Österbotten har tjærebrenning, handel og skipsbygging tradisjonelt vore dei viktigaste næringsvegane, og på 1800-talet var området eit av dei rikaste i Finland. I dag er Mellersta Österbotten eit av dei viktigaste sentera for høgteknologibedriftar. Jordbruket har satsa på miljøvenlege metodar. Landskapet er rikt på spesialiserte småbruk, med relativt effektivisert drift.

Mellersta Österbotten er blant dei største områda for økologisk jordbruk i Finland. Området har eit par hundre økobruk, de fleste driv med korn eller ber. Økologisk husdyrhald førekjem omtrent ikkje.

## Historie

Det var busetnad i området allereie i kamkeramisk tid, for ca. 5000 år sidan. Frå den tida er det merke etter landsbyaktige busetnader langs dåtidas elveosar, og i nærleiken av kysten. I og med at landet har heva seg etter istida, ligg desse buplassane langt frå den moderne kystlina, dei eldste over 100 moh.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:fi:Keski-Pohjanmaan maakunta|Keski-Pohjanmaan maakunta]]» frå ,  den 21. mars 2008.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* Kaustinen Folk Music Festival
* Mellersta Österbottens Förbund
Norra Karelen

**Norra Karelen** (finsk *Pohjois-Karjala*) er eit landskap. Det høyrte til Östra Finlands län. Norra Karelen er, som namnet seier, ein del av Karelen. Norra Karelen er tynt befolka. Landskapet fekk ny busetnad frå flyktningane frå dei okkuperte delane av Karelen etter krigen, men store delar av generasjonen som voks opp på 1960-talet flytta ut, særleg til byar sør i Finland og til Sverige. I lag med Kajanaland og Lappland er Norra Karelen landskapet med høgast arbeidsløyse i Finland.

## Kommunar
Norra Karelen er delt opp i 16 kommunar, fem av dei har bystatus, og sett med halfeite typar i lista nedanfor.

* Bräkylä
* Ilomants
* **[[Joensuu]]**
* Juga
* **[[Kides]]**
* Kontiolax
* Libelits
* **[[Lieksa]]**
* **[[Nurmes]]**
* **[[Outokumpu]]**
* Polvijärvi
* Tohmajärvi
* Valtimo

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*