open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Røyskatt

**Røyskatt** (*Mustela erminea*) er eit lite rovdyr i mårfamilien. Han held til på den nordlege halvkula i tempererte, subarktiske og arktiske område. Røyskatten er vanleg i heile Noreg, men bestanden blir påverka av tilgangen på smågnagarar, og er på topp i muse- og lemenår. 

## Skildring

Sommarpelsen er lysebrun med kremgul underside og vinterpelsen, som også blir kalla hermelin, er kvit. Halen er svart heile året. Røyskatten kan forvekslast med den nærskylde snømusa (lat. *Mustela nivalis*), men snømusa er mindre og har ein kortare hale som er kvit om vinteren.

Røyskatten kan bli 8–10 år gammal.

## Levevis

Røyskatten er spesialist på å fanga smågnagarar, men han tek også andre smådyr, fuglar og egg. Når han har rikeleg med føde hamstrar han, det er kjent at røyskatt kan stela mat eller andre ting frå kjellarar og liknande, og lagra det.

Røyskatten kan ha leie i steingjerde, røyser, urer, seterhus og båtnaust. Om vinteren lagar han eit bol som han kan halde til i. Slike bol finst også på open mark, særleg på stadar der snøen fyk saman i fonner, og i forlatne hus. Vinterbolet blir bygd på same måten som ynglehiet, gjerne av tørre strå og fóra med hår og skinnfiller av smågnagarar.

## Storleik og utsjånad
Røyskatten har ein lang, slank kropp (16–29 cm). Hovudet er smalt og langt, men sjølve snuten er kort. Halen er lang. Bakbeina er vinkla og mykje lengre enn frambeina. Hannen kan vega 170–200 gram, hoa berre 80–90 gram. Totallengda for hannen er om lag 37&nbsp;cm og for hoa om lag 31&nbsp;cm. Halen er om lag 10&nbsp;cm.

Sommardrakta tek til å visa seg i mars. Den raudbrune fargen kjem først til syne oppå hovudet og ryggen. Drakta er ferdig i mai, og er matt raudbrun ovantil og på utsida av beina. Undersida er gulbrun eller gulkvit, men kan òg vera heilt kvit. Overgangen mellom oversida og undersida er skarpt teikna. Øyra har kvit kant, og haletippen er svart. 

I november byrjar vinterpelsen å gro fram. Dyret blir først kvitt på sidene, og i desember er vinterpelsen fullt utvikla. Vinterpelsen er oftast heilt kvit. Haletippen er svart.

## Utbreiing
Røyskatten er vanleg over heile Noreg. Særleg talrik er han i kyststrøka og i høgfjellet. Han er sedd på toppar over 2&nbsp;000 moh., til dømes på Galdhøpiggen. 

Røyskatten er òg utbreidd over store delar av Europa, men han finst ikkje i delar av Sør-Europa (Sør-Frankrike, Italia, Hellas, Sør-Jugoslavia og Sør-Romania), på øyane i Middelhavet eller på Island.

## Biotopar og lydar
Synet er ikkje særleg skarpt. Høyrsla er derimot framifrå, og han har særs fin luktesans. Vêrhåra er svært kjenslevare. Røyskatten gir ein smatrande lyd, men blir han oppøst, gir han ifrå seg ei skarp «bjeffing», som liknar eit «kvi-kvi».
Post-prosessuell arkeologi

**Post-prosessuell arkeologi** er ein arkeologisk teori frå byrjinga av 1980-talet. Då vart fleire og fleire skeptiske til den rådande prosessuelle arkeologien, desse kritikarane representerte ikkje ei heilhetleg retning, men heller eit mangfald av ulike teoretiske retningar som hadde visse felles særtrekk samla under den post-prosessuelle arkeologien. Arkeologar som representerte den post-prosessuelle arkeologien var kritiske til funksjonalismen og det positivistiske vitenskapsidealet, og ville ta meir omsyn til individet i arkeologisk forsking og dei enkelte menneska sine tankar og intensjonar. Det vart poengtert at arkeologien ikkje er lausreve frå det notidige samfunnet. Dei hevda at observasjonar og dataval er påverka av vår teoretiske bakgrunn og samfunnet me lever i. Det er difor problematisk å skilje ein fortolking av det arkeologiske materialet frå våre observasjonar av det (Helliksen 1994:71). Ulike forskarar kan på grunnlag av det same empiriske materialet formulere heilt forskjellige forklaringsmodellar (Helliksen 1994:83).

## Kjelder

*
Kon-Tiki-ekspedisjonen

**Kon-Tiki-ekspedisjonen** var ein seglas med flåten «Kon-Tiki» under leiing av Thor Heyerdahl i 1947 for å sannkjenne ein del av teorien åt Heyerdahl om folkevandringa i Stillehavet. Flåten blei bygd av balsatre. Ein nytta korkje spiker eller ståltråd for å sette han saman, berre tau av hamp. Bambusrøyr, bananblad og nokre få fureplankar var anna byggjematerialar i flåten. 

Seglasen starta frå Callao, hamnebyen ved Lima i Peru den 28. april 1947, og tok slutt på eit korallrev ved Raroia i Polynesia den 7. august etter ein overfart på nesten 8&nbsp;000 km i løpet av 101 dagar. Heyerdahl hadde nå prova teorien om at balsaflåtar kan flyte og segle frå vestkysten av Sør-Amerika til Polynesia, og at det ikkje er noko hinder for at menneske kan ha reist same ruta i førkolumbisk tid.

## Bok og film
Boka til Heyerdahl om ekspedisjonen vart utgjeven på engelsk i 1948, og omsett til mange språk. Ho kom ut på norsk same år under namnet *Kon-Tiki ekspedisjonen* og blei ein bestseljar. 
I 1951 kom filmen *Kon-Tiki*, som vann ein Oscar for beste dokumentar. Heyerdahl både regisserte og spela i filmen.

## Namnet «Kon-Tiki»

Flåten blei døypt «Kon-Tiki» etter «solkongen» Con-Tiki Viracocha. Etter det Thor Heyerdahl skriv i boka si om ekspedisjonen fortel ei segn at Tiki og folket hans levde ved Titicaca. Ein dag vart dei overfalle og nesten utrydda av ein nabostamme. Berre Kon-Tiki og dei næraste overlevde. Dei tok seg ned til havet, kor dei forsvann over havet mot vest. I følgje Thor Heyerdahl er Kon-Tiki stamfar til folket i Polynesia.

## Mannskap
Med unntak av den svenske sosiologen Bengt Danielsson var mannskapet om bord Thor Heyerdal sine vener frå Little Norway under krigen. Utanom ekspedisjonsleiaren Heyerdahl var desse med:
*Erik Hesselberg, som navigatør. Han var ein god målar og hadde teikna den store Kon-Tiki figuren på seglet.
*Knut Haugland, radioekspert som hadde hatt ei viktig rolle under tungtvatnsaksjonen på Vemork under krigen.
*Torstein Raaby, også radioekspert, hadde spela ein viktig rolle under krigen ved senkinga av den tyske kryssaren Tirpitz.
*Herman Watzinger, student ved NTH. Tok fri frå studiane og var ansvarleg for meteorologiske og hydrografiske målingar undervegs.
*Bengt Danielsson blei hyra på i Peru som stuert, med ansvar for daglege matrasjonar. Han var den einaste av mannskapet som snakka spansk, og blei brukt som tolk.

## Kon-Tiki i Kon-Tiki Museet

File:Kon-Tiki raft - IMG 9239.jpg
File:Kon-Tiki raft - IMG 9227.jpg
File:Kon-Tiki raft - IMG 9218.jpg


## Sjå òg
* Ra I (1969) 
* Ra II (1970)
* Tigris (1977)
* Kon-Tiki Museet

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kon-Tiki-ekspedisjonen|Kon-Tiki-ekspedisjonen]]» frå ,  den 2. mars 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
* Kon-Tiki Museet
* Heyerdahl, Thor: *Kon-Tiki ekspedisjonen*. Gyldendal (1948)
Sjukehuslista for bevaring av Vestfold lokalsjukehus

**Sjukehuslista for bevaring av Vestfold lokalsjukehus** var ei liste som stilte til val i Vestfold ved stortingsvalet 2001. Listetoppen var Lisbeth Horn Bakken, som i 2006 representerer Høgre i Sandefjord bystyre, og sit som styremedlem i Helse Sør.

Lista fekk 2 141 røyster, noko som utgjorde 1,7 % av røystene i Vestfold.
Per Højholt

**Per Højholt** () var ein dansk forfattar. Han debuterte i 1949 med diktsamlinga *Hesten og solen*.

Højholt vart nominert til Nordisk råds litteraturpris i 2003.

## Prisar - utval
* Det Danske Akademis Store Pris 
* Modersmål-Prisen 
* Kritikerprisen 
* Holberg-medaljen 
* Johannes Ewald Legatet 
* Emil Aarestrup-medaljen
* Jeanne og Henri Nathansens Minnelegat 
* Statens Kunstfonds livsvarige ytelse

## Bakgrunnsstoff
* Per Højholt-arkivet på Det kongelige Bibliotek
* Per Højholt frå Litteraturpriser.dk
Norsk Folkeparti

**Norsk Folkeparti** var eit norsk politisk parti som stilte til val ved stortingsvalet 2001. Leiaren var Oddbjørn Jonstad, som i 1999 vart ekskludert frå Framstegspartiet etter å ha foreslått at det burde opprettast eigne statlege leirar for flyktningar og asylsøkjarar, og at flyktningborn skulle nektast å gå på norske skular. Norsk Folkeparti stilte til val i alle fylke i 2001 og Jonstad var toppkandidat i alle fylka. I løpet av valkampen vart partiet meldt til politiet av Antirasistisk Senter for å ha skrive på nettsidene sine at «90 % av alle kvinner på krisesentrene er kvinner som er blitt banket opp av sine muslimske ektemenn.» Saka vart seinare bortlagd. 

Ved valet fekk partiet til saman 1&nbsp;609 røyster, eller 0,06 % av røystene på landsbasis. I 2002 vart partiet splitta: Jonstad vart kasta som leiar og partiet skifta samstundes namn til Nasjonalalliansen, men Jonstad heldt fram som leiar av det som var igjen av Norsk Folkeparti. I 2003, medan han framleis var registrert som leiar av Norsk Folkeparti, stilte han til val for Demokratene ved kommunevalet.

## Bakgrunnsstoff
* Magasinet Monitor

## Kjelder
Fylkeslistene ved stortingsvalet i 2001

**Fylkeslistene ved stortingsvalet 2001** er ei fellesnemning på 9 lister som stilte til val under ulike namn ved stortingsvalet 2001. Felles for dei var at dei var sett opp av folk som hadde meldt seg ut av, eller blitt ekskludert frå Framstegspartiet, for mange av dei sin del fordi dei var meir radikale i innvandringsmotstanden sin enn Framstegspartiet. Den mest kjende av dei var stortingsrepresentanten Vidar Kleppe, som toppa *Sørlandslista* i Vest-Agder og òg stod på *Hedmarkslista* og *Hordalandslista*. Andre stortingsrepresentantar på listene var Dag Danielsen og Fridtjof Frank Gundersen, som var nummer ein og to på *Oslo-lista*, og Jørn L. Stang, som toppa *Østfoldlista*. Listene dreiv ikkje valkamp som eit felles parti, og sjølv om dei hadde mykje til felles var dei formelt separate einingar, og framstår som det på valstatistikken. Klart størst oppslutning fekk Sørlandslista til Vidar Kleppe, men heller ikkje han oppnådde å bli gjenvald til Stortinget.

Dette er resultata dei ulike listene oppnådde i sine fylke:
* **Sørlandslista** 2,8 %
* **Hordalandslista** 0,58 %
* **Sørlandslista Aust-Agder** 0,38 %
* **Opplandslista** 0,16 %
* **Oslo-lista** 0,14 %
* **Østfoldlista** 0,13 %
* **Hedmarkslista** 0,09 %
* **Tromslista** 0,09 %
* **Nordlandslista** 0,09 %

Til saman fekk dei 9 listene 4 026 røyster, noko som utgjorde 0,16 % av røystene på landsbasis.

I august 2002 vart partiet Demokratane stifta med Vidar Kleppe som leiar. Mange av dei andre toppkandidatane frå dei ulike fylkeslistene gjekk òg med i det partiet, men ikkje alle. Til dømes vart toppkandidaten for *Tromslista*, Karl-Olav Slorafoss, seinare aktiv i Kystpartiet.
Lester Allan Pelton

**Lester Allan Pelton** () var ein oppfinnar frå USA. 
Pelton arbeidde mellom anna med utvikling av turbinar for vasskraft. Peltonturbinen er oppkalla etter han. 

## Bakgrunnsstoff
* Lester Allan Pelton - Water Turbines and the Beginnings of Hydroelectricity  inventors.about.com
* Planetary Gravity-Assist and the Pelton Turbine
Peltonturbin

**Peltonturbin** er ein type turbin i vasskraftverk. Ein peltonturbin er mest effektiv ved store fallhøgder (over 600 m) og relativt små vassmengder. Ein føremon med pelton­turbinar er det breie driftsområdet, som gjer dei spesielt eigna for kraftverk med stor variasjon i vassføringa. Turbintypen er nytta i mange norske vasskraftverk der nettopp det er tilfelle.
Turbintypen er oppkalla etter Lester Allan Pelton, ein oppfinnar i USA.
Sunnmørslista

**Sunnmørslista** er eit lokalt politisk parti i Møre og Romsdal. Lista har vore representert på fylkestinget i fleire periodar, ved fylkestingsvalet 2007 fekk ho vald inn tre representantar. Sunnmørslista har ved eitt høve stilt til val ved stortingsval, det var ved stortingsvalet 1985. Sunnmørslista fekk då 1,1 % av røystene i Møre og Romsdal.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad
Vassturbin

**Vassturbin** er ein type turbin der rørsleenergien i vatn vert overført til mekanisk energi i eit turbinhjul som vert drive rundt av vatnet. I eit vasskraftverk er akslingen til turbinhjulet kopla til ein elektrisk generator for å generara elektrisk energi. Turbinar for vasskraftverk kan delast inn i to hovudtypar: fristråleturbinar og fullturbinar.

Det er ofte problem med erosjon av turbinhjulet grunna kavitasjon. 

## Nokre typar vassturbinar

Fullturbinar (òg kalla reaksjonsturbinar):
* Francis
* Kaplan
* Tyson
* Vasshjul

Fristråleturbinar (òg kalla impulsturbinar):
* Pelton
* Turgo
* Michell-Banki (òg kjend som Ossberger-turbin)

## Sjå òg
* Vindturbin
Rubina Rana

**Rubina Rana** () var ein norsk politikar for Arbeiderpartiet. Rana vart fødd i Pakistan og flytt til Noreg i 1978. Ho var medlem av Oslo bystyre i perioden 1995-2003. I 1999 vart ho kjent då ho leia 17. mai-komiteén i Oslo og gjekk fyrst i barnetoget. Ho var den fyrste med ikkje-vestleg bakgrunn som hadde dette vervet. Det vart retta drapstruslar mot henne og ho gjekk saman med to livvaktar fremst i 17. mai-toget.  

Ho døydde i Oslo av kreft etter lengre tids sjukdom.

Det er vedteke (mars 2006) at ei ny gate på Grønland i Oslo blir kalla opp etter henne. Det blir den fyrste gata i Oslo kalla opp etter ein ikkje-vestleg innvandrar.

## Utdanning
*1978&nbsp;Bachelor of Arts, Punjab University.
*1982&nbsp;Norsk, Universitetet i Oslo.

## Kjelder
* «Rubina Rana» på Bokmålswikipediaen
* Artiklar i Dagbladet og Aftenposten
* Aftenposten 3. mars 2006
Arild Andersen

**Arild Andersen** () er ein norsk jazzbassist, komponist og arrangør. Han har etter kvart vorte internasjonalt kjend som jazzmusikar og har stort sett leidd sine eigne grupper.

Andersen vart kjend som jazzmusikar på slutten av 1960-åra, særleg gjennom samarbeidet med Jan Garbarek. På denne tida spela han også saman med musikarar som Don Cherry, Sam Rivers og Karin Krog. I 1982 starta han bandet Masqualero saman med Jon Christensen, Nils Petter Molvær og andre. Fra 1990-åra har han hatt som musikalsk tyngdepunkt å kombinere norsk folkemusikk med improvisert musikk, mellom anna i sambarbeid med songaren Kirsten Bråten Berg i samband med Vossajazz i 1990 og Edvard Grieg-jubileet i Bergen i 1993. I 1994 skreiv han musikken til *[[Kristin Lavransdatter]]* (for teater). Andersen var «artist in residence» under Moldejazz 2005.

Gjennom åra har han samarbeidd med kjende musikarar som Sheila Jordan, Radka Toneff, Paul Bley og Stan Getz. Dei siste åra har han fått merksemd for dei to albuma han har laga saman med Vassilis Tsabropoulos og John Marshall, *[[Achirana]]* frå 2000 og *[[The Triangle]]* frå 2004.

Arild Andersen er gift med skodespelaren og komikaren Hege Schøyen.

## Utmerkingar

* Buddyprisen 1969
* Gammleng-prisen 1984 i klassen jazz

## Diskografi
* *Til Vigdis* (1967) med Jan Garbarek
* *Joy* (1969) med Karin Krog
* *Afric Pepperbird* (1970) med Jan Garbarek 
* *Sart* (1971) med Jan Garbarek 
* *Terje Rypdal* (1971) med Terje Rypdal
* *Triptykon* (1972) med Jan Garbarek 
* *Clouds in my head* (1975) 
* *Shimri* (1976)
* *Green Shading into Blue* (1978)
* *Lifelines* (1980)
* *Cycles* (1972) med David Darling
* *Molde Concert* (1982)
* *In Line* (1982) med Bill Frisell
* *Masqualero* (1983) med Masqualero
* *Bande a part* (1986) med Masqualero
* *Aero* (1988) med Masqualero
* *Re-Enter* (1989) med Masqualero
* *Sagn* (1993)
* *If you look far enough* (1993)
* *Arv* (1993)
* *Kristin Lavransdatter* (musikk) (1995)
* *Sommerbrisen* (1995)
* *Julegløggen* (1996) med Frode Alnæs
* *Hyperborean* (1997)
* *Achirana* (2000)
* *Karta* (2000)
* *The Sign* (2002)
* *Joyosa* (2004)
* *Moon Water* (2004) med Carsten Dahl
* *The Triangle* (2004)
* *Electra* (2005)
* *Nomad* (2005) med Ferenc Snétberger trio

## Kjelder
* Nettstaden til Arild Andersen
* Knut Olav Åmås [red.]: «Andersen, Arild» i *Hvem er hvem?* (Aschehoug, 2008)
Francisturbin

**Francisturbin** er ein type turbin (vassturbin) som vert nytta i vasskraftverk. Denne turbintypen er den mest nytta turbintypen i norske vasskraftverk. Turbintypen vart utvikla av den engelske ingeniøren James Bicheno Francis i USA i 1849. Francisturbinen er best eigna ved fallhøgder mellom kring 30 og 600 m. Er fallhøgda lågare vert det ofte nytta ein kaplanturbin. Om fallhøgda er høgare, vert det gjerne nytta ein peltonturbin. Etter utsjånad minner turbinan om eit skovlhjul som var vanleg i gamle møller og på hjuldamparar.
Janusfabrikken

**Janusfabrikken** er ei norsk verksemd som driv tekstilframstilling på Espeland i Bergen. Ho er særleg kjend for å produsera undertøy. Janusfabrikken er ein norsk marknadsleiar og ein stor undertøysprodusent i Europa. 

## Historie
Fabrikken starta 25. mars 1895 under namnet Espelandfos Spinderi & Tricotagefabrik, med energi frå Espelandsfossen.
Grunnleggjaren var Anton Stephan Stephansen (1845–1929). Verksemda endra namn til A.S. Stephansen A/S i 1912 og til Janusfabrikken AS i 1997.
Varemerket «Janus» vart teke i bruk i 1909 etter den romerske guden Janus.

I 1899 gav Stephansen økonomisk støtte til bygging og drift av Espeland stasjon på Vossabanen. Den gamle stasjonen er i dag restaurert av verksemda, og den opphavlege trebygningen til fabrikken gjort om til kultursenter. Eit nybygg blei utvikla av arkitekt Egill Reimers og bygd i 1924–34. Verksemda fortsette utvidinga i etterkrigdstida, og i 1951 var verksemda den største trikotasjefabrikken i Noreg. På sitt største, i 1960-åra, hadde ho opptil 600 tilsette. 

Stephansen-familien eigde og styrte verksemda fram tl 1992, då to vart kjøpt av tilsette, fabrikksjef Harald Flatebø og marknadssjef Vebjørn Vangen. Deretter blei deira to familiar eigarar gjennom selskapet Janus Holding AS. Seinare vart også Gøy AS eigar. 

I 1999 kjøpte verksemda Irisfabrikken i Os. I 2008 hadde ho 100 tilsette.

## Produkt

Janusfabrikken marknadsfører mellom anna kløfritt ullundertøy, flammehemmande undertøy for industrien (JanusPro), sokkar og barneklede. Dei hadde suksess med raggsokkar på byrjinga av 1900-talet, og med islendarar noko seinare.
I tillegg til Janus-merket har verksemda også vareremerka Iris og Krone.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
*Tekstilar frå bedrifta i portalen DigitaltMuseum.no
Fristråleturbin

**Fristråleturbin** er ein type vassturbin, som har skovlar. Turbinen kan òg verta kalla **partialturbin** eller **impulsturbin**. Vatnet vert leia i fleire stråler mot skovlene i turbinen. Peltonturbinen er den typen fristråleturbin som er mest nytta i norske vasskraftverk.
Janus

**Janus** er ein gud i italisk og romersk mytologi. Han vakta over inngangar og var gud for byrjingar. Den første månaden i året fekk namn etter han som *januarius*, eller norsk januar. I romersk tid var også den første dagen i kvar månad vigd til han.

Janus blir avbilda med to andlet, eit smilande og eit surt. Omgrepet «janusansikt» eller «janusandlet» kan brukast om ein sak eller person som viser seg frå to ulike sider.
Janus har også vorte mykje nytta som symbol på dualitet og teater.

Ein dobbelport i nordausthjørnet på Forum i Roma var vigd til Janus. I midten stod eit bronsebilde av guden, med to andlet vend mot aust og vest. I krigstid stod portfløyane opne (dette var vanleg, sidan romarane svært ofte var i krig), men i fredstid var dei stengde. Under keisar Augustus blei portane stengde tre gonger, første gongen i 29 f.Kr., då borgarkrigen enda. Tidlegare hadde det etter tradisjonen berre skjedd to gonger.

Hovudofringene til Janus blei forrettet av *rex sacrorum* (latin for 'offerkongen'), ein av dei høgaste prestane i Roma.

## Sjå òg
*Janusbogen
## Kjelder
Fullturbin

**Fullturbin** (òg kalla **reaksjonsturbin**) er ein type vassturbin som er kjenneteikna av at heile vassvegen er fylt med vatn. Fleire turbintypar kan vera aktuelle, og valet av turbin i eit vasskraftverk vert avgjort mellom anna av fallhøgd og vassmengde;

* Francisturbinen vert ofte nytta ved låge og middels fallhøgder, dvs. frå 30&ndash;50 til 600&ndash;650&nbsp;meter. Francisturbinen har skovlar på same måte som Peltonturbinen, men i Francisturbinen går alt vatnet samla inn på skovlane og ikkje via strålerøyr.
* Kaplanturbinen vert ofte nytta ved fallhøgder opp til 30&nbsp;meter, og ved store vassmengder som i elvekraftverk. Kaplanturbinen har ikkje skovlar, men ein «propell» som vert driven rundt av vassføringa.
Gassturbin

**Gassturbin** er ein forbrenningsmotor med kontinuerleg forbrenning, som omformar kjemisk bunden energi i drivstoffet til mekanisk energi (rotasjonsenergi). Gassturbinar kan nyttast til å drive propellar på fly, men vert òg nytta for å driva skip, stridsvogner, lokomotiv, elektriske generatorar i gasskraftverk, og så bortetter. Gassturbinar inngår òg i jetmotorar, men i desse vert nytteeffekten teken ut ved at jetstrålen driv farkosten (oftast eit fly) framover. 

## Arbeidsprinsipp

Gassturbinmotoren arbeider etter Braytonsyklusen. Luft, fig. 2 (E), vert soge inn og aksellerert ved hjelp av ei sentrifugalvifte eller ein radialkompressor (C). Luftstraumen passerer deretter gjennom ei dyse, ofte referert til som ein diffusor, som senkar farten og aukar trykket til luftstraumen. Ideelt sett bør dette gå føre seg som ein isentrop prosess (utan varmeutveksling med omgjevnadene), men i praksis fører friksjon og turbulens til noko tap av effekt. Lufta går så inn i eit brennkammer, der oksygenet i lufta reagerer med drivstoff (G) som vert sprøyta inn. Forbrenninga (Ch) frigjer termisk energi som fører til ei kraftig temperaturauke på brenngassane. Forbrenninga forgår ideelt som ein isobar prosess (ved konstant trykk). Når temperaturen til brenngassane aukar ved konstant trykk må volumet auka (sjå ideell gass). Brenngassane vert så førte gjennom dyser som rettar jetstrålen mot eit, eller fleire, turbinhjul (T), der rørsleenergien i jetstrålen vert omforma til mekanisk rotasjonsenergi, som kan hentast ut via akslingen (A). I ein gassturbin freistar ein å ta ut så mykje av rørsleenergien som mogeleg i turbinen. I ein jetmotor derimot tek ein ut berre nok energi til å driva innsugingsvifta og resten av rørsleenegien vert nytta til å skuva farkosten (oftast eit fly) framover.

## Historie
* 60: Oppfinnaren Heron av Alexandria laga ei dampdriven maskin, som han kalla Eolipile. Denne vart sett på som eit leiketøy og potensialet til maskina vart ikkje verdset før etter mange hundreår.
* 1500: Leonardo da Vinci laga ei skisse ei maskin som nytta varm luft frå eld til å drive ein serie med turbinar.
* 1629: Giovanni Branca utvikla ei mølle der maskineriet vart drive av ein dampturbin.
* 1678: Ferdinand Verbeist bygde ein modell av ei dampdrive vogn.
* 1791: Engelskmannen John Barber fekk patent på ein gassturbinen, som inneheldt dei fleste elementa i moderne gassturbinar.
* 1894: Sir Charles Parsons fekk patent på ideen om å drive propellen på eit skip ved hjelp av ein dampturbin, og han bygde ein demonstrasjonsbåt, The Turbinia.
* 1903: Nordmannen Ægdius Elling bygde den fyrste gassturbinen som kunne levera nytteffekt. Effekten var 8 kW (11 hk).
* 1918: General Electric starta produksjon av gassturbinar.
* 1936: Hans von Ohain og Max Hahn frå Tyskland utviklar sine eigne patenterte gassturbinar samstundes med Frank Whittle.

## Kjelder
* Engelsk wikipedia, gas turbines
* Aircraft gas turbine guide (General Electrics)

## Bakkrunnstoff
* Animasjonar av dei ulike gassturbintypane 
* Korleis ein gassturbin verkar frå "How stuff works" 

## Sjå òg
* Jetmotor
* Braytonsyklus
* Termodynamikk
Lillestrøm

**Lillestrøm** er ein by i Lillestrøm kommune i Akershus. Byen ligg to mil aust for Oslo, og grensar mot tettstadane Strømmen, Skjetten, Fjerdingby, Fetsund og Kjeller. Fram til 1908 var Lillestrøm ein del av gamle Skedsmo kommune. I 1908 vart kommunane Lillestrøm og Lørenskog skilt ut, men til i 1961 vart Lillestrøm slått saman med Skedsmo kommune.

Lillestrøm er saman med Jessheim, Sandvika og Drøbak dei einaste tettstadane i Akershus som har vedtatt bystatus, (men var åleine om dette frå 1997 til 2003), og har kring 10000 innbyggjarar. Tømmerfløting og sagbruk må tilleggjast hovudæra for at Lillestrøm voks fram som eit sentrum, difor har òg byen kallenamnet "Flisbyen". Kontinuerlig flyaktivitet på Kjeller flyplass fra første flygning 21. september 1912 har også hatt stor betydning for framveksten av Lillestrøm og bosetting på hele Romerike.

Nitelva renn gjennom og attmed byen, og munnar ut saman med Glomma i Nord-Europas største delta- og våtmarksområde og vidare i innsjøen Øyeren. Terrenget er særs flatt, og ved fleire høve har elvevatnet flauma inn i byen. Men etter at ei avlaupstunnel frå Øyeren vart sprengt ut, kunne vasstanden i innsjøen regulerast betre i flaumperiodar, og byen har vorte spart for flaumskadar.
 
Lillestrøm har namn etter garden Lille Strøm, der den første stasjonen på Hovedbanen mellom Christiania og Eidsvoll opna i 1854. Seks år seinare starta dei første dampsagene opp, og Lillestrøm opplevde ei eksplosjonsarta auke i folketalet på grunn av industrialiseringa. I ei tid på om lag 100 år var trelastindustri og jernbanen dei dominerande faktorane i dagleglivet i byen. Norges første flyplass og en av verdens eldste flyplasser ble etablert på Kjeller (rett ved Lillestrøm) i 1912, og forskningsmiljøa som oppstod kring Kjeller flyplass utgjer eit av landets største kompetansesentrum innen teknologi, forskning og innovasjon, spesielt innen energi, fornybar energi, teknologi og hydrogen.

## Næringsliv
I Lillestrøm ligg Norges Varemesse, som vart flytta hit til nye og moderne lokale frå Sjølyst i Oslo . Exporamasenteret ligg ikkje langt frå Lillestrøm, på Hellerudsletta ved Skjetten. 

## Samferdsle
Lillestrøm stasjon er ein viktig sams stasjon for dei tre jarnbanebanene Gardermobanen, den gamle Hovedbanen, som no er lokalbane på strekninga mellom Oslo og Dal, og Kongsvingerbanen. Kongsvingerbanen, som går ut frå Lillestrøm stasjon mot Kongsvinger og riksgrensa, er ei strekning på jarnbanen mellom Oslo og Stockholm. 

## Kultur
Akershus Teater har sete i byen. Kvart år i juni etter at Lillestrøm vart by, så har det vore halde ein byfest med mange kulturelle tilbod frå ulike utandørsscener.

## Idrett
Fotballklubben i Lillestrøm er Lillestrøm Sportsklubb, som eig og spelar heimekampane på Åråsen stadion.
Stend

**Stend** er eit område i Fana i Bergen. I 1861 kjøpte Søndre Bergenhus Amt, som seinare vart Hordaland fylkeskommune, garden Stend hovudgard av Wollert Konow (SB). På garden vart Stend jordbruksskule etablert for fast drift i 1866.

Ved jordbruksskulen har Hordamuseet bygd opp eit friluftsmuseum. Våren 1998 opna det nye kulturbygget på Stend, der Hordaland Teater, Hordamuseet og Vegmuseet har tilhald. 

## Bakgrunnsstoff
* Stend jordbruksskule 
* Hordamuseet 
* Hordaland Teater
Storjo

**Storjo** (*Stercorarius skua*) er ein fugl i jofamilien. Han har ein kroppslengd på 57–61 centimeter. Fuglen hekkar på øyar nord i Atlanterhavet, og er berre sjeldan å sjå i Skandinavia.


Skua_Runde.jpg|Storjo på Fugleøya Runde
Skua_Runde2.jpg|Storjo på Fugleøya Runde
Stercorarius skua MHNT.ZOO.2010.11.139.8.jpg|Storjo-egg på museum


## Kjelder
* Norsk ornitologisk forening
;Referansar
Riksdalar

**Riksdalar** (bokmål *Riksdaler*) var hovudpengeeining i Noreg frå 1541/44 til 1813. 

*Riksdalar species* var ein sølvmynt med finvekt 25–26 g. Mynten vart slått i Danmark frå 1537. Riksdaler med det norske riksvåpenet vart tidlegast slått i 1546. Det kunne gå mange år mellom kvar gong det vart slått riksdalar. Ein riksdalar species hadde fram til 1813 likevel eit forholdsvis fast sølvinnhald, og mynten vart dermed ein tilsvarande stabil verdimålar, i motsetnad til skiljemynten, som stadig fekk sølvinnhaldet redusert. 

Ein riksdalar var frå 1544 lik 48 skilling, frå 1625-1813 var han inndelt i 96 skilling, eller 6 mark a 16 skilling. Samtidig kunne ein dele han i fire ort a 24 skilling.

*Riksdalar courant* vart frå 1695 bruka som rekneeining for ein sum småmynt eller sedlar med offisiell verdi lik ein riksdalar. Ein riksdalar kurant hadde offisielt ein verdi på om lag 80 % av ein riksdalar species. Under napoleonskrigane tidleg på 1800-talet fall verdien kraftig, slik at ein riksdalar kurant i 1813 var verd berre tolvdelen av ein riksdalar species.

I 1813 vart riksdalaren avløyst av riksbankdalaren, som i 1816 vart avløyst av spesidalaren. 

## Kjelder
* Noregs bank: Pengeeiningar i Noreg frå 1514 
* Norsk historisk leksikon: Daler
Pavels dagboksamling

**Pavels dagboksamling** er ei nemning på ei samling dagbøker skriven av presten Claus Pavels. Han levde i tida frå 1769 til 1822. Dagbøkene er gjort tilgjengelege i fulltekst på internett (jfr. Dokumentasjonsprosjektet, UiO)
Dagbøkene frå tida 1812–22 er ei viktig historisk kjelde til tida kring 1814. 

## Bakgrunnsstoff
* Pavels' dagbøker ved Dokumentasjonsprosjektet til Universitetet i Oslo.
Tverrpolitisk Kyst- og Distriktsparti

**Tverrpolitisk Kyst- og Distriktsparti** var eit politisk parti som stilte til val i Noreg i 7 fylke ved stortingsvalet 2001. Partiet oppstod ved at Tverrpolitisk Folkevalde endra namn i 1998. Tverrpolitisk Folkevalde var plattforma som Steinar Bastesen hadde blitt valt inn på Stortinget på i 1997. Intern usemje førte til at ei gruppering endra partinamnet til *Tverrpolitisk Kyst- og Distriktsparti*, medan Bastesen og hans støttespelarar i Nordland braut ut og stifta Kystpartiet.https://web.archive.org/web/20050520054035/http://www.kystpartiet.no/docs/kystpartiethistorie.pdf

Ved stortingsvalet 2001 fekk partiet fekk 1 052 røyster, noko som utgjorde 0,04 % av røystene på landsbasis. Størst oppslutning hadde dei i Oppland. Resultata i dei enkelte fylka var:

* Oppland: 0,38 %
* Nord-Trøndelag: 0,13 %
* Østfold: 0,10 %
* Møre og Romsdal: 0,08 %
* Buskerud: 0,07 %
* Akershus: 0,06 %
* Oslo: 0,03 %

Partiet vart ikkje representert på Stortinget. Etter valet i 2001 skifta det igjen namn attende til Tverrpolitisk Folkevalde, men stilte ikkje til val igjen i 2005.
Folkeaksjonen mot Bompengar

**Folkeaksjonen mot Bompengar** (*Folkeaksjonen mot Bompenger*) var ei liste som stilte til val i Rogaland ved stortingsvalet 2001. Listetoppen var Kjell Steen frå Stavanger. Liste fekk 692 røyster, som utgjorde 0,3 % av røystene i Rogaland. Kjell Steen var ved stortingsvalet 2005 toppkandidat på Reformpartiet si liste i Rogaland, og hadde òg med seg fleire av dei andre frå Folkeaksjonen mot Bompengar si liste der.
A Deepness In the Sky

**A Deepness In the Sky** er ein science fiction-roman av Vernor Vinge frå 1999. Forteljinga handlar om ei tid då menneska har befolka store delar av galaksen og romfart mellom ulike solsystem er daglegdags. (Ho er ein forløpar til romanen *[[A Fire Upon the Deep]],* sjølv om sistnemnde kom ut sju år tidlegare og handlinga der går føre seg 30&nbsp;000 år lengre fram i tid.) For denne romanen vann Vinge i 2000 Hugo-prisen for beste roman, noko som er ei av dei største ærestilvisingane ein science fiction-forfattar kan få.

Mykje av handlinga i romanen finn stad i romstasjonen *Hammerfest*, der menneske frå svært ulike kulturar (og solsystem), som aldri før har hatt kontakt med kvarandre, blir nøydde til å leva i lag og læra seg å samarbeida, etter at romskipa deira vert øydelagde slik at dei ikkje kan reisa heim til sine eigne respektive solsystem. Dei sosiale og etiske konfliktane som oppstår i dette samlivet, og ikkje minst når dei møter ein fullstendig framand kultur av intelligente ikkje-menneskelege vesen frå ein planet i nærleiken, er engasjerande og tankevekkjande for lesaren.

Ei interessant side ved forteljinga er at folk (som reiser i rommet) oppgjev alle tidsrom i sekund, kilosekund eller megasekund, aldri i dagar eller år, som jo er planetspesifikke måleeiningar og difor lite nyttige i romfart.

Ein kuriositet for norske lesarar er kapitlet om sivilisasjonen på *Trygve Ytre*, den ytste av månane til planeten *[[Trygve]]*, der innbyggjarane har norskklingande namn som *Gunnar Larson*.
Skeiser

**Skeiser** (fleirtal av *skeise*), eller **skøyter** (fleirtal av *skøyte*), er ein reiskap til å feste på føtene og skeise, eller skøyte, (gli bortover) med. Skeiser blir ofte nytta til sport og leik, både på is, der det finst, og på asfalt (*[[rulleskeiser]]*).

Skeiser til bruk på is har smale jarnmeier under, og meiene varmar opp isen og glir oppå vassflata som vert skipa rundt dei. Personen oppå skeisene fell ikkje igjennom sidan det finst meir is under vassflata. Menneskjer med skeiser kan få ein fart på over 60 kilometer i timen under konkurransar i lengdeløp. Rulleskeiser har små hjul i staden for meier, og har igjen liten friksjon - grunna denne friksjonsmangelen er det vanskeleg å svinge med både rulleskeiser og isskeiser. Rulleskeiser kan nyttast i bakkar, som ikkje finst på isen, og ein rulleskeiseløpar kan nå hastigheiter på over 100 kilometer i timen i unnabakkar.

## Typar
* Bandyskeiser – for bandy
* Hockeyskeiser – for ishockey
* Kunstløpsskeiser – for kunstløp
* Lengdeløpsskeiser eller panserskeiser – for hurtigløp på skøyter
* Langløpskeiser – for langløp/turløp
* Skruskeiser – for born

## Kjelder
Stend hovudgard

**Stend hovudgard** er namnet på ein stor gard på Stend i Fana ved Bergen. Garden har gardsnummer 97, og bruksnummer 1.

Garden låg i mellomalderen under Nonneseter kloster (og ei tid under Munkeliv kloster). Eldre lokal namnetradisjon nytta ved Stend viser spor av munkar i aktivitet på staden (Munkedammane, Munkevollen). 

Stend vart i 1528 gitt i gåve frå kong Fredrik I av Danmark-Noreg til den danske adelsmannen Vincents Lunge, og garden var i Lungefamiliens eige fram til 1680, då han vart overteken av Hans Kristoffersen Hiort. Der var skiftande eigarskap i førstninga av 1700-talet, og eigedommen gjekk for ein kort periode tilbake til kongehuset (Kristian VI av Danmark-Noreg). I 1741 selde kongen Stend hovudgard (pris: 3030 rd courant) til Wollert Danckertsen. Garden var så i Krohnfamiliens eige i 100 år, til den i 1841 vart seld til Wollert Konow (1809-1881). Familien Konow selde største delen av garden til bruk for jordbruksskule som starta opp i 1866, no Stend jordbruksskule.

Foto tatt av den kjende fotografen Knud Knudsen viser situasjonsbilete frå Stend 1869, tre år etter at jordbruksskulen var kommen i fast drift. Går vi lengre attende i tid, vil vi finne prospekt frå 1816 (J.F.L. Dreier), og eit lokalt kart frå 1776. Kartet vert tilskrive Werner Hosewinckel Christie (1746-1822). Desse to sistnemnde kjeldene viser noverande hovudbygning nær inn til den historiske hagen (renessansehagen) ved Stend. 

Renessansehagen på Stend er spesielt kjend for den lange lauvgangen mot aust. Den er lett å sjå på Dreiers prospekt og den er også tekstleg dokumentert av andre informantar, t.d. biskop Claus Pavels (1769-1822) som 24. juli 1821 (jfr. Pavels dagboksamling), skriv "Gud ved overalt, om der findes en saadan Buegang i Norge; i Christiania eller dets Omegn, Bogstad, Ullevold, Frogner findes den i idetmindste ikke". Tidlegare dokumentasjon vedk. hagen har vi t.d. frå 1738, då garden var i kongehusets eige, då omtalt som "en Hauge med et stort og 2de små Lyst-Huuse samt to Fiske-Damme". Denne omtalen viser godt samsvar med Christies kart som vart laga knapt 40 år seinare.

## Bakgrunnsstoff
* Stend – frå høvdingsete til representasjonsstad 
*
Johan F.L. Dreier

**Johan Fredrik Leonard Dreier** (), var ein av dei leiande teiknarane av prospekt og portrett på starten av 1800-talet. Dreier vart fødd i Trondheim, og døydde i Bergen. Dreier arbeidde i grenselandet mellom det å vera kunstnar og det å vera handverkar. Mykje - eller det meste av det han måla eller teikna, var tingingsverk frå folk som ville ha eit måleri av garden sine, familien sin eller båtane sine. Stilen i arbeidet hans kan verka litt naivistisk, men det er òg mykje i arbeida som peikar fram mot den nasjonalromantiske perioden som kjem seinare. Fleire vidgjetne kunstnarar, mellom anna I.C. Dahl gjekk i lære hjå Dreier.

I tillegg til å vera kjend for sine prospekt, spesielt av Trondheim og Bergen, er òg Dreier kjend som å vera den som teikna ned dei norske bondedraktene tidleg på 1800-talet. Mykje av dette arbeidet la grunnlaget for framveksten og interessa for bunadar seinare på 1800-talet.

Dreier vart fødd i Trondheim i 1775 av foreldra Tørris Haftorsen Dreier og Karen Benjaminsdatter Blostrup. Det var meininga at han skulle fylgja i faren sine fotspor og verta målarmeister, men slik vart det ikkje. Allereie som ung byrja han å teikna, og det finst fleire teikningar er tekne vare på. Mellom anna eit portrett av familien Weybye frå 1789. I år 1800 flytta han til Bergen.

I Bergen budde han først hjå familien Smith, der dei hadde ei tenestejente som var like gamal som Dreier. Ho heitte Cecelia Maria Andersdatter. Saman vart dei foreldra til guten Johan Fredrik, fødd i 1804. Johan jr. døydde allereie i 1820, og han var då lista som &laquo;uekte barn&raquo; i kyrkjeboka.

Dreier gifta seg seinare med Karen Christine Frechenelle i 1808. Saman fekk dei dottera Karen Helchina Dreier i 1811, som gifta seg med Adolph Lausen Hansen i 1833. Desse fekk igjen ei dotter, som var ei av kjeldene til Einar Lexow si bok *Johan F. L. Dreier's norske folkedragter* i 1913.

Det var ikkje veldig lukrativt å livnæra seg som kunstmålar i Bergen på denne tida, og Dreier merka mot slutten av livet spesielt stor konkurranse frå nye teknikkar for trykking innan grafikk. Nokre av Dreier sine bilete vart laga som koparstikk og trykt opp utan at han fekk noko for det, og difor finst det mange koparstikk som eigentleg er Dreier sine bilete, men som ikkje ber namnet hans.

Verk av Dreier finst i museum over heile Europa. Norsk Folkemuseum har mange av desse.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete hjå Norsk Folkemuseum 
* Bilete hjå riksarkivet
Rettferdspartiet

**Rettferdspartiet** (*Rettferdighetspartiet*) var eit politisk parti som vart skipa 8. mars 1997. Det stilte til val i Oslo ved stortingsvala i 1997 og 2001. Det stilte og ved kommune- og fylkestingsvalet 2003. Leiar og listetopp var taxisjåfør Ove Andre Johansen.

I 1997 fekk partiet 281 røyster, noko som utgjorde 0,1 % av røystene i Oslo. Ved neste val, i 2001 fekk det berre 138 røyster, eller 0,05 % av røystene i Oslo. Partiet har dermed aldri kome på Stortinget, og vart heller ikkje representert i bystyret i Oslo etter lokalvala i 2003.
Bryst

**Bryst**, **pupp** eller **patte**  (*mamma* på anatomispråket latin) er den vevsfylte delen rundt mjølkekjertlane til kvinner. Dei ligg rundt 3.–6. ribbein med ei hudkløft mellom, *sinus mammarum*. Omtrent midt på eit bryst ligg brystvorta (*mamilla, papilla mammaria*), med eit rundt, pigmentert hudparti (*areola mammae*) omkring.

Bryst blir bruka til amming av  born. Dei er sekundære kjønnskjenneteikn og ei erogen sone, og er rekna som eit seksualsymbol. I mange kulturar er det tabu å visa fram brysta. Samstundes kan det reknast som pirrande å framheva dei.

## Sjå òg
* behå
* jur
* pattar

## Kjelder

*
*«mamma»  i SML/Store Norske Leksikon

## Bakgrunnsstoff
*melkekjertler i SML/Store Norske Leksikon
Magnus Moan

**Magnus Hovdal Moan** () er ein norsk kombinertløpar fødd på Lillehammer. Han vann OL-gull med Noreg i lagøvinga under vinter-OL 2014 i Sotsji, tidlegare i leikane tok han ein sølvmedalje i ei individuell tevling. Perioden januar 2004 til desember 2013 vann han 22 verdscuprenn. Moan representerer Byåsen IL i Trondheim.

### Aktiv
Han deltok med suksess i VM 2005 i Oberstdorf. Han gjekk for det norske laget som vann lagkonkurransen, fekk sølv i sprintkonkurransen og kom på fjerdeplass i det klassiske rennet (hopprenn + 15 kilometer).

Under OL 2006 i Torino tok han sølv på sprinten og bronse på normaldistansen etter å ha slått Petter Tande i eit spennande spurtoppgjer som vart avgjort på målfoto.

## Bakgrunnsstoff
* Magnus Moan si heimeside 
* Biografi hjå FIS
Ulrik Christian Gyldenløve (1630-1658)

:*Sjå òg fleire som heitte [[Ulrik Christian Gyldenløve]]*

**Ulrik Christian Gyldenløve** (1630–11. desember 1658) var uekte son av Christian IV av Danmark-Noreg og Vibeke Kruse, som var kammerjente for kongen. 

Han tente som offiser under Karl Gustav-krigen og blei drepen under beleiringa av København. Gyldenløvesgade i byen er kalla opp etter han.

Han er omtalt i J.P. Jacobsen sitt verk *Fru Marie Grubbe*.
Ulrik Christian Gyldenløve (1678-1719)

:*Sjå òg fleire som heitte [[Ulrik Christian Gyldenløve]]*

**Ulrik Christian Gyldenløve** () var ein dansk admiral som var uekte son av Kristian V av Danmark-Noreg og Sophie Amalie Moth. Han var greve av Samsø og friherre til Marselisborg.
Brisbane

**Brisbane** er hovudstaden og den mest folkerike byen i staten Queensland på nord-austkysten av Australia. Byen ligg sør-aust i Queensland, det raskast veksande området i Australia. I 2009 passerte Brisbane eit innbyggjartal på 2 millionar, noko som gjer byen til det tredje mest folkerike området i landet etter Sydney og Melbourne. 

Byen og bysenteret ligg ved elva Brisbane River, ca 8 mil inn i landet frå kysten. 

I Brisbane ligg det fleire store universitet, og avdelingar av universitet, dei tre mest kjende er University of Queensland, Queensland University of Technology og Griffith University. Desse universiteta har dei seinare åra vore svært populære som studiestad for norske studentar, det er over 400 norske studentar i byen.
Kilosekund

**Kilosekund**, eller **ks**, er ei måleeining for tid:

1&nbsp;ks&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;sekund =&nbsp;16&nbsp;minutt og 40&nbsp;sekund.

## Sjå òg
* Sekund
* Kvarter
* Minutt
* Time
* Kilo-
* A Deepness In the Sky
Barelvi

**Barelvi** eller *barelwi* er namnet på ei retning innan sunniislam.  Ho har namn etter byen Bareilly i Uttar Pradesh i India, der Ahmad Riza Khan (1857-1921) verka. Barelwi-rørsla har røter i sufisme. Riza Khan tilpassa sufi-praksis til tradisjonell lovtenkjing. Barelwi er den mest utbreidde forma for islam i sør-Asia, og er dominerande blant pakistanske muslimar i Noreg. Enkelte ser barelwi som ei form for «folkereligiøsitet» i motsetning til meir intellektuelt prega retningar, men kor presist dette er er tvilsamt. Central Jama'at-e Ahl-e Sunnat, den største moskéen i Noreg, fylgjer barelwi-retninga.

## Litteratur
*Kari Vogt - *Islam på norsk - Moskeer og islamske organisasjoner i Norge* (Oslo, 2000)

## Bakgrunnsstoff
*Madni forum 
*Dawat-e-Islami Rise of Islam 
*Barelvi Islam
*Ahle Sunnat Wal Jamaat
*Yanabi
*Noore Madinah Network 
*Sunni Port
*Derwish
*Dawat-e Islami
*Raza Academy
*Sunni Razvi Society
*The As-Sunnah Foundation of America
*Faizan-e Attar 
*Idara-e Tehqiqat-e Imam Ahmad Raza International Karachi (mainly in English)
*YRHost.co.uk - Islamic Web Portal
Jean-Paul Bachy

**Jean-Paul Bachy** () er ein fransk politikar som var president av regionsrådet for Champagne-Ardenne i Frankrike i frå 2004 til 2015.
Skjæveland gamle bru

**Skjæveland gamle bru** er ei bru over Figgjoelva på Jæren. Midten av brua utgjer grensa mellom Klepp og Sandnes kommune. Brua var ferdig bygd i 1853.

Byggjematerialet er for det meste stein, bygd som ei kombinert steinkvelv- og steinhellebru. Brua er 100 meter lang. Brua er ein del av Vestlandske hovudveg, og var den fyrste brua i Rogaland fylke som vart bygd for køyretøy.

Brua vart teikna av Ingebret Mossige, lensmann og veginspektør i Time kommune. Gabriel Høyland (1820-1907) leia bygginga av brua. I 1966 vart det opna ei ny bru for riksveg 44, og denne nye Skjævelandsbrua har etter dette vore nytta til lokal trafikk. Ho vart restaurert i 1985, og vart i 2002 teken med på ein nasjonal verneplan for kulturminne knytt til vegar.

## Sjå òg
*Skjævelandsbrua

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Vernar gangsteinar og Skjævelandbrua  Jærbladet
* Vegvalg - nasjonal verneplan for veger, bruer og vegrelaterte kulturminner  Statens Vegvesen
Nor moské

**Nor moské** er ein ahmadiyya-moské som ligg i Frognerveien i Oslo. Han blei teken i bruk i 1980.

I juni 1985 prøvde nynazistar å sprenga moskéen. Fleire leiande medlemmer i Nasjonalt Folkeparti blei dømt for dette, mellom anna leiaren Jan Ødegård.

Moskébygget overlevde åtaket. Det er frå 1899, bygd i ein palladiansk komposisjon med klassisistisk utsmykking. Frontgavlen blei dekorert med arabisk skrift etter at huset blei omgjort til moské.

## Sjå òg
* Islam i Noreg

## Bakgrunnsstoff

* http://sos-rasisme.no/arkiv/artikler/ars2/nazivestland.php 
* http://www.artemisia.no/arc/historisk/oslo/bygninger/frognerveien.53.html
* http://folk.uio.no/leirvik/tekster/IslamiNorge.html
Det beninske flagget

**Det beninske flagget** blei teke i bruk som nasjonalflagg i Benin i 1959, då landet var i ferd med å få sjølvstende frå Frankrike. Då landet gjekk over til marxistisk styre i 1975 blei det endra til eit grønt flagg med ei raud stjerne oppe til venstre, men 1. august 1990 blei det gamle flagget igjen teke i bruk.

Fargane er tradisjonelle panafrikanske. Grønt står for håp, gult for rikdom og raudt for mot.
Kraftverk

**Kraftverk** er ei nemning på eit industrianlegg som genererer elektrisk energi. Det ville difor vera logisk å nytta nemninga **energiverk** i staden for *kraftverk*, men den misstydande nemninga *kraftverk* har teke hald i det norske språket. 

Ei anna missoppfatning er at det vert *produsert* energi, noko som strir mot energiprinsippet. Eit *kraftverk* produserer ikkje energi, men omset frå ei enegiform til ei anna. I eit vasskraftverk vert statisk energi omset til elektrisk energi, i eit kolkraftverk vert kjemisk bunden energi omset til elektrisk energi, og så vidare. 
Denne energiomsetninga kan skje på forskjellige vis: 
* Mekanisk (kinetisk eller potensiell) energi blir omdanna til elektrisk energi i ein generator. Døme: vasskraftverk, vindkraftverk, bølgekraftverk.
* Kjemisk bunden energi vert omset til termisk energi når karbonet i kol, gass, eller olje reagerer med oksygenet i lufta i kolkraftverk, gasskraftverk og oljekraftverk. Den termiske energien vert så nytta til å driva dampturbinar, som omset den termiske energien til mekanisk energi, som så driv generatorar som omset den mekaniske energien til elektrisk energi. I mindre kraftverk, som til bømes om bord i skip, vert den kjemiske energien i olje omset til mekanisk energi i ein forbrenningsmotor, som konverterer den kjemisk bundne energien i oljen til meaknisk energi, som så vert nytta for å driva ein generator som omset energien til elektrisk energi. 
* Fisjon i eit kjernekraftverk frigjer termisk energi, som så vert nytta til å driva dampturbinar, som omset den termiske energien til mekanisk energi, som så vert så nytta til å driva generatorar som omset den mekaniske energien til elektrisk energi. Omsetinga frå termisk til elektrisk energi er med andre ord den same i kjernekraftverk som i kol- og gasskraftverk.
* Nokre energiformer kan omdannast direkte til elektrisk energi, som til dømes når energien i sollys vert omforma til elektrisk enegi i ei solcelle (solenergi). 

I Noreg vert over 99 prosent av den elektrisk energien generert av vasskraftverk, men stadig nye vindkraftverk vert bygd ut. Nokre få gasskraftverk er i planleggingsfasen, og det vert drive utprøving av andre typar kraftverk.

## Ulike typar kraftverk

* Vasskraftverk
** Høgtrykkskraftverk med dammar
** Lågtrykkskraftverk i elvar
** Pumpereservoarkraftverk (kombinert med høgtrykkskraftverk)
** Havkraftverk
*** Tidevasskraftverk
*** Havstrøymingskraftverk
*** Bølgjekraftverk

* Trykkluftreservoarkraftverk

* Vindkraftverk

* Konvensjonelle Varmekraftverk 
** Med fossile råstoff
*** Dampkraftverk drive av kol eller olje
*** Kombinasjonskraftverk
*** Kolkraftverk
*** Gasskraftverk
** Atomkraftverk med kjernereaktorar

* Solkraftverk
** Solcelleanlegg
** Solvarmekraftverk
*** Oppvindskraftverk

* Termiske kraftverk som arbeider med fornybar energi
** Biomassekraftverk
** Biogasskraftverk
** Geotermiske kraftverk

Eksperimentelle kraftverk:

* Kjernefusjonsreaktor
* Hav-varmekraftverk
Clyde Tombaugh

**Clyde William Tombaugh** () var ein amerikansk astronom, fødd i Illinois og oppvaksen der og i Kansas. Han er mest kjend for å ha oppdaga dvergplaneten Pluto i 1930, som den første lekamen i det som seinare vart rekna som Kuiperbeltet, men oppdaga òg mange asteoidar. Han ønskte òg seriøs vitskapleg forsking på uidentifiserte flygande objekt, eller UFO+ar. 

Han var professor ved New Mexico State University frå 1955. Oppdaginga av Pluto gjorde han medan han var assistent på Lowell-observatoriet. I tillegg Pluto og mange asteroidar, har han oppdaga fleire stjernehopar, variable stjerner og galaksehopar. Han gjorde òg studioar av geologien på Mars og månen. Saman med P. Moore skreiv han ei bok om Pluto og oppdaginga av planeten, *Out of the Darkness* (1980).

Asteroiden 1604 Tombaugh, som vart oppdaga i 1931, er kalla opp etter han. Ein liten bit av oska etter Tombaugh vart plassert ombord på New Horizons-romsonden som vitja Pluto i 2015. 

## Asteroidar oppdaga av Tombaugh

Tombaugh oppdaga totalt 14 asteroidar under søket etter Pluto og oppfølgjingssøket etter den foreslåtte «Planet X».

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
*Mange biografiske artiklar om Clyde Tombaugh