open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magnetohydrodynamikk

**Magnetohydrodynamikk** (MHD), **magnetgassdynamikk** eller **hydromagnetisme** læra om rørsle i plasma, det vil sei straumførande gassar og væsker, under påverknad av mekaniske, elektriske og magnetiske krefter. Læra er ein viktig del av plasmafysikken.

Feltet MHD vart starta av Hannes Alfvén, noko han fekk Nobelprisen i fysikk for i 1970.

Det grunnleggjande konseptet i MHD er at magnetfelt kan indusere straumar i ei leiande væske i rørsle, som igjen skapar krefter i væska som så endrar sjølve magnetfeltet. Likningssettet som skildrar MHD er i kombinasjon med Navier-Stokes-likningane i væskedynamikk og Maxwell-likningane i elektromagnetisme. Desse differensiallikningane må løysast samstundes, anten analytisk eller numerisk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Magnetohydrodynamics|Magnetohydrodynamics]]» frå ,  den 14. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


*magnetohydrodynamikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetohydrodynamikk
Gisle Johnson

**Gisle Christian Johnson** () var ein norsk teolog. Han var mellom anna stiftaren av Christiania Indremissionsforening (Kirkens Bymisjon) og Den norske Lutherstiftelse (Indremisjonen).

Gisle voks opp i Kristiansand som son til Wilhelmine Hanssen og Georg Daniel Barth Johnson. Farsslekta hadde bakgrunn frå Island. 

Han tok teologisk embetseksamen i Christiania i 1845. Deretter studerte han eitt år i Tyskland, og kom der i kontakt med Carl Paul Caspari. I 1849 vart Gisle Johnson lektor ved universitetet i Kristiania, og i 1860 vart han tilsett som professor, først i systematisk teologi og dogmehistorie, frå 1875 i kyrkjehistorie. 

Som forkynnar var han konservativ pietist og åtvara mot det han såg som vantrua og den politiske radikalismen i tida. Han førte vidare den haugianske tradisjonen med offentlege bibellesingar.

I 1855 stifta han Christiania Indremissionsforening og i 1868 Den norske Lutherstiftelse (frå 1891 Det norske lutherske Indremisjonsselskap). I 1858 grunnla han i lag med med  Carl Paul Caspari og Tønder Nissen *[[Theologisk tidsskrift for den evangelisk lutherske kirke i Norge]]*, og i 1863 *[[Luthersk Kirketidende]]*. I 1862 gav han og Caspari ut ei norsk omsetjing av Konkordieboka.

I 1883 stod han bak oppropet «Til Christendommens Venner».

## Verk
* *Grundrids af Den systematiske teologi* (1878)
* *Forelæsninger over dogmehistorien* (1898)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gisle Johnson|Gisle Johnson]]» frå ,  den 14. februar 2013.*  
*"Fra Hersleb til Dahl" – artikkelserie om 13 profiler ved Det teologiske fakultet gjennom 180 år 


## Bakgrunnsstoff
* Kort biografi ved Det teologiske fakultet, UiO 
* Kort biografi av Ingrid Brissach 
* Adresseavisa , 5. september 2006

## Litteratur
* D. Thorkildsen. Da kirken oppdaget folket. I S.Aa. Christophersen og T. Wyller (red). *Arv og utfordring*. Oslo 1995.
Magnetohydrodynamisk generator

**Magnetohydrodynamisk generator** eller **MHD-generator** er ein elektrisitetsgenerator der dei straumførande viklingane er erstatta av ein strøymande, elektrisk leiande gass eller væske, og der den kinetiske energien i det strøymande mediet blir omsett til elektrisk energi.

MHD-generatorar skil seg frå tradisjonelle elektriske generatorar ved at dei opererer i høg temperatur utan rørlege delar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:MHD generator|MHD generator]]» frå ,  den 14. februar 2013.*  
 
*magnetohydrodynamisk generator. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetohydrodynamisk_generator
Magnetokalorisk effekt

**Magnetokalorisk effekt** er eit temperaturfall som oppstår når eit paramagnetisk stoff blir avmagnetisert adiabatisk, det vil sei utan tilføring av varme. Effekten kjem av at det blir strålt ut energi når stoffet vert magnetiserast, idet atoma innstiller seg i sin lågaste energitilstand i magnetfeltet. Når magnetfeltet blir oppheva, er atoma ikkje lengjer bundne til ein avgjort retning. Den termiske energien deira fordeler seg på fleire fridomsgrader, og sidan det er energi per fridomsgrad som avgjer temperaturen, vil denne falle. Effekten aukar ved minkande temperatur, og blir brukt for avkjøling nær det absolutte nullpunktet. 

## Sjå òg
* kryogenikk

## Kjelder
*magnetokalorisk effekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetokalorisk_effekt
Magnetomotorisk spenning

**Magnetomotorisk spenning** eller **magnetisk potensialdifferens**, tidlegare kalla **magnetomotorisk kraft**, mellom to punkt i eit homogent magnetfelt er lik den magnetiske feltstyrken, **H**, multiplisert med projeksjonen i retninga til feltet av avstanden mellom punkta. Den resulterande magnetomotoriske spenninga langs ei lukka kurve er lik den totale elektriske straumen gjennom ei flate som blir avgrensa av kurva. Når ein straum går gjennom ein spole som har mange vindingar, blir den magnetomotoriske spenninga mellom endepunkta av spolen lik produktet av straumen i kvar vinding og mengder vindingar og blir difor ofte kalla amperevindingstalet. Denne spenninga Har i SI-systemet nemninga ampere (A). I eit lukka magnetisk krinslaup er den magnetiske fluksen (induksjonsfluks) lik tilhøvet mellom den magnetomotoriske spenninga og reluktansen (magnetiske motstand) i krinslaupet.

## Kjelder
*magnetomotorisk spenning. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetomotorisk_spenning
Reluktans

**Reluktans**, tidlegare kalla **magnetisk motstand**, er forholdet mellom magnetisk potensialdifferens (amperevindingstalet) og magnetisk fluks. For ein homogen jamtjukk stav med tverrsnitt *A* og lengde *l* er reluktansen lik 

:\mathcal R = \frac{l}{\mu A}

der μ er permeabiliteten for materialet i staven. For eit magnetisk krinslaup i eit ikkje-homogent stoff er reluktansen lik summen av reluktansane for dei enkelte delane. For ein elektromagnet med jernkjerne og eit lite luftgap er den resulterande reluktansen særs nær lik reluktansen for luftgapet, fordi permeabiliteten for jern er særs mykje større enn for luft. Reluktansen vert målt i invers henry, H–1.

Spesifikk reluktans vert kalla reluktivitet. Inversverdien av reluktans vert kalla permeans.

## Kjelder
* reluktans. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/reluktans
Magnetoresistans

**Magnetoresistans** er ei endring av elektrisk resistans i ein leiar eller halvleiar som blir utsett for eit magnetfelt. Magnetoresistans er ein av dei galvanomagnetiske effektane. Ein skil mellom *transversal magnetoresistans*, der straumen går på tvers av magnetfeltet, og *longitudinal magnetoresistans*, der straumen går parallelt med magnetfeltet. Magnetoresistansen kan vere positiv eller negativ. I einskilde halvleiarar (t.d. indiumantimonid) er han særs stor, og avheng dessutan sterkt av straumretninga i tilhøve til krystallaksane, noko som kan gje verdifulle opplysningar ved undersøking av strukturen til krystalla.

## Kjelder
* magnetoresistans. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetoresistans
Magnetostatikk

**Magnetostatikk** er læra om magnetiske felt i system med stasjonære straumar (ikkje endrar seg med tida) og om krefter mellom magnetar som er i ro. Det er den magnetiske analogien til elektrostatikk, der ladningar er stasjonære. Magnetiseringa treng ikkje å vere statisk. 

Magnetostatikk er til og med ei god tilnærming når straumane ikkje er statiske, så lenge straumane ikkje endrar seg raskt. 

## Kjelder
* magnetostatikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetostatikk
Magnetostriksjon

**Magnetostriksjon** er forandring av lengda eller volumet til eit ferromagnetisk stoff ved magnetisering, og forandring i magnetisering i eit slikt lekam pga trykk eller strekk. Dette vart oppdaga av J. P. Joule i 1847. Effekten vart først observert hos nikkel og ein del jarn-nikkel-legeringar. Den magnetostriktive effekten blir utnytta i svingarar (transducerar) for omforming av elektriske svingingar til mekaniske, og omvendt, spesielt i generatorar for høgfrekvente lydsvingingar og ultralyd, t.d. ekkolodd.

## Kjelder
*magnetostriksjon i Store norske leksikon.

## Bakgrunnsstoff
* Magnetostriksjon
Magnetotermisk effekt

**Magnetotermisk effekt** eller **termomagnetisk effekt** er eit samleomgrep på elektriske og termiske fenomen som oppstår når ein leiar som det går ein varmestraum gjennom, blir plassert i eit magnetfelt. Magnetotermisk effekt er nærskyldt med galvanomagnetisk effekt. Med eit fellesomgrep vert dei kalla for termoelektromagnetiske effektar.

Dersom varmestraumen går i x-retninga, og eit magnetfelt står vinkelrett på denne, i z-retninga, kan følgjande magnetotermiske effektar observerast: 
* ettinghauseneffekt og nernsteffekt, som gjev eit elektrisk felt i y-retninga, vinkelrett på både x- og z-retninga
* Righi–Leduc-effekt, som resulterer i ein temperaturgradient (temperaturfall eller -stigning) i y-retninga. Dessutan kan det oppstå eit elektrisk felt i x-retninga som svarar til ei forandring av den termoelektriske effekten til stoffet, og ei forandring i temperaturgradienten i x-retninga som svarar til at magnetfeltet har gjeve ei forandring i termisk konduktans.

## Kjelder
magnetotermisk effekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetotermisk_effekt
Måletransformator

Ein **måletransformator** er ein elektrisk transformator som vert kopla inn i ein vekselstraumkrins for å måle spenning eller straum. Ein spenningstransformator har primærvikling med mange tørn, og blir kopla parallelt over spenningskjelda eller lasta. Sekundærviklinga blir kopla til eit voltmeter. Ein straumtransformator har primærvikling med få tørn av tjukk leidningstråd, og blir kopla i serie med straumkrinsen. Sekundærviklinga blir kopla til eit amperemeter. 

## Sjå òg
* Transformator

## Kjelder
*måletransformator. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/m%C3%A5letransformator
Wheatstone-bru

**Wheatstone-bru** er ei elektrisk kopling berekna på måling av resistansen i ein ukjend motstand. Den ukjende motstanden blir kopla saman med kjende motstandar til ei ei straumkjelde og eit kjenslevart galvanometer. Storleiken av motstandane R1 og R2 blir vald slik at dei dannar eit dekadisk forholdstal, og R3 blir regulert til det ikkje går straum i galvanometret. Då er Rx=R3·(R1/R2). Raske og nøyaktige målingar kan utførast med digitale ohm-meter, der målinga føregår ved at det blir sendt ein konstant, stabilisert straum gjennom den ukjende motstanden, og spenninga over motstanden blir målt med digitalvoltmeter. Ved måling av resistansen i væsker må det brukast vekselstraum for å redusere verknaden av polarisasjon. Tilsvarande brukoplingar blir òg brukt for måling av sjølvinduktans og kapasitans. Det må då brukast vekselstraum, og galvanometret blir erstatta av eit vekselstraum-instrument eller forsterkar med høyretelefon.

## Sjå òg
* brukopling

## Kjelder

* Wheatstones bro. I Store norske leksikon.
Motstandstermometer

**Motstandstermometer** er eit instrument for måling av temperatur, basert på at resistansen (den elektriske motstanden) i ein metalltråd endrar seg med temperaturen. For nøyaktig temperaturmåling blir det brukt motstandselement av platina eller legeringar, t.d. platina-rhodium. Ved låge temperaturar blir det brukt bly eller germanium. Ein oppnår stor kjenslevarleik med motstandstermometer av halvleiarmateriale med stor negativ temperaturkoeffisient (termistorar).

## Kjelder
* motstandstermometer. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/motstandstermometer
Tsjeljabinsk-meteoritten

**Tsjeljabinsk-meteoritten** var ein meteoride som kom inn i jordatmosfæren om morgonen 15. februar 2013 over Ural-regionen i Russland, og tok til å gløda og gå i oppløysing. På grunn av trykkbylgjene som fylgje av at meteoren eksploderte, vart fleire vindaugo knuste i byen Tsjeljabinsk, og eit fabrikktak skal ha falle saman. Meir enn 1 200 menneske skal ha vorte skadde i hendinga, dei fleste av desse fekk kuttskadar og blåmerke. Meteoritten er den største som er rapportert sidan Tunguska-hendinga i 1908, som òg fann stad i Russland; i Sibir. Ein reknar med at det i snitt går 100 år mellom hendingar av same storleiksklasse som Ural-meteoritten.

Ein av innbyggjarane i Jekaterinburg skildra ljoset frå meteoren som «blendande». Mange filma hendinga med frontrutekamera monterte i bilar.

Seinare same dagen, og utan å ha noko med hendinga i Russland å gjera, passerte asteroiden 2012 DA14 rekordnært jorda. Det var eit særs uvanleg samantreff at desse hendingane kom so tett på kvarandre. Meteoren hadde ein tydeleg annleis bane enn asteroiden.

I isen på Tsjebarkulsjøen oppstod eit hòl på seks meter i diameter utan at dykkarar fann meteorittrestar i sjøen.

## Kjelder
Negativ pol

Ein **negativ pol** i eit elektrisk element eller batteri er den elektroden som har lågast potensial og vanlegvis er merkt med ein minus (–). Gjennom eit ytre samband går straumen frå positiv til negativ pol.

## Kjelder
*
Negativ motstand

**Negativ motstand** er at straumstyrken kan minke for aukande spenning i ein elektrisk krets. Nokre halvleiarkomponentar, som tunneldioden, har eit område med negativ motstand (tunnelregionen). Ein kan òg oppnå negativ motstand ved hjelp av tilbakekopling, som mellom anna vert nytta i forsterkarar og oscillatorar.

## Kjelder
* Floyd, T.L., *Electronic devices*, 9. utg., Pearson, 2012.
* Mauro, R., *Engineering electronics - A practical approach*, Prentics Hall, 1989. 
* Millman, J. og Grabel, A., *Microelectronics*, 2. utg., McGraw-Hill, 1987.
Nernsteffekt

**Nernsteffekt** er ein termomagnetisk effekt oppdaga av Walther Nernst. Når det gjennom ein elektrisk leiar som er ført inn i eit magnetfelt, går ein varmestraum på tvers av retninga til magnetfeltet, oppstår ein elektromagnetisk spenning på tvers av magnetfeltet og av retninga til varmestraumen. Nernsteffekt kan nyttast for å omgjere termisk energi til elektrisk energi i såkalla termomagnetiske generatorar. Den omvende effekten, der ein elektrisk straum gjennom ein leiar i eit magnetfelt gjev varmetransport, blir kalla ettinghauseneffekt.

Effekten er kvantifisert av Nernstkoeffisienten |*N*|, som er definert som

::|N|=\frac{E_Y/B_Z}{dT/dx}

der E_Y er *y*-komponenten til det elektriske feltet som kjem av magnetfeltet sin *z*-komponent B_Z og temperaturgradienten dT/dx.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nernst effect|Nernst effect]]» frå ,  den 15. februar 2013.*  
 
* nernsteffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/nernsteffekt
Meissnereffekt

**Meissnereffekt** er eit fenomen der superleiarar viser seg ugjennomtrengelege for magnetiske feltlinjer. Effekten kan reknast som ei form for diamagnetisme, og blir forklart ved at det oppstår ei ordna elektronrørsle i overflata til leiaren, slik at magnetfeltet inne i leiaren blir oppheva. I nokre superleiarar (type I, t.d. tinn, kvikksølv) blir feltet oppheva fullt så lenge det er svakt. Men ved ein kritisk styrke, som regel omkring 0,1 tesla, trengjer det inn i leiaren, og samstundes opphøyrer denne å vere superleiande. Avkjølast eit slikt stoff i eit sterkt magnetfelt, blir det ikkje superleiande før magnetfeltet reduserast til under den kritiske styrken. Straks det blir superleiande, forsvinn magnetfeltet inne i leiaren.

I andre stoff (type II, t.d. vanadium, niob eller samansette material) trengjer magnetfeltet delvis inn òg når det er superleiande. Desse stoffa held superleingsevna si i forholdsvis sterke felt, og kan difor brukast til superleiande magnetar. Men òg for desse er det ein kritisk feltstyrke der superleiinga opphøyrer.

Meissnereffekten vart oppdaga 1933 av tyskaren Walther Meissner og Robert Ochsenfeld.

## Kjelder
* meissnereffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/meissnereffekt
Oscillasjon

**Oscillasjon** eller **svinging** er ei regelmessig rørsle fram og tilbake omkring ein likevektsstilling eller mellom to eller fleire ulike tilstandar. 

Kjende døme er ein svingande pendel og vekselstraum. Omgrepet vibrasjon eller svinging vert stundom nytta meir snevert for å meine ein mekanisk oscillasjon, men kan òg ha synonym som har lik tyding som oscillasjon. Oscillasjonar oppstår ikkje berre i fysiske system, men òg i biologiske system og i menneskelege samfunn.

## Kjelder
* oscillasjon. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/oscillasjon

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oscillasjon|Oscillasjon]]» frå ,  den 15. februar 2013.*
Oscilloskop

Eit **oscilloskop** er eit måleinstrument brukt for å studere tidsvariasjonar av eit elektrisk signal. Det blir ofte rekna som det viktigaste instrumentet på ein elektronisk lab.

Ein har to hovudtypar av oscilloskop, analoge og digitale. Analoge oscilloskop har berre eit katodestrålerøyr (som i eit fjernsyn av gamal type) som skyt ut ein elektronstråle som dannar ein strek som viser korleis signalet går, medan eit digitalt oscilloskop har punktprøving av signalet og signalhandsaming før det blir vist på ein skjerm. Biletet som vert vist vert kalla eit **oscillogram**. 

For at ein skal kunne få eit signal som er stabilt på skjermen, er trigginga essensiell. Denne seier kor stor signalstyrken skal vere når ein skal byrje å teikne ein strek på skjermen frå venstre. Dersom ein t.d. har eit sinussignal som kjelde, vil det føre til at ein vil få ei fin sinuskurve på skjermen dersom trigginga er justert korrekt. Dersom trigginga ikkje er korrekt, vil ein få mykje rot på skjermen.

Oscilloskopet viser altså eit bilete på skjermen. Dette biletet har ein X- og ein Y-akse. X-aksen er vassrett og Y-aksen er loddrett. Langs den vassrette aksen les vi av tida, og langs den loddrette aksen spenninga. Vi seier at vi ser spenninga som ein funksjon av tida. Biletet på skjermen blir laga av ein lysstråle som varierer i takt med spenninga som blir målt. 

Trigging er ein mekanisme som er slik at biletet på skjermen blir stabilt. I og med at spenninga varierer (normalt vil han gjere det), vil lysstrålen røre seg opp og ned på skjermen. Triggingsnivået blir sett til ein ynskt verdi. Når spenninga passerer denne verdien, startar lysstrålen å teikne biletet på skjermen. Frå triggingstidspunktet vil strålen teikne eit bilete på skjermen som viser korleis den målte spenninga endrar seg. Når biletet er ferdig teikna, vil oscilloskopet vente til neste gong den målte spenninga passerer triggingspunktet. Då vil eit nytt bilete bli teikna på skjermen. Dette går normalt svært fort, og du vil ikkje kunne sjå tida mellom bileta. Dersom du måler ein repeterbar spenning, vil biletet virke stabilt på skjermen.

## Sjå òg
* Multimeter
* Spektrumanalysator
* Nettverksanalysator

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oscilloskop|Oscilloskop]]» frå ,  den 15. februar 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Parallellkopling

Ei **parallellkopling** er ei kopling av kondensatorar, motstandar eller andre komponentar med to punkt for tilkopling. Det eine settet med tilkoplingspunkt vert kopla saman for seg og det andre settet for seg, slik at ei eventuell spenning over parallellkopling er lik spenninga over dei einskilde komponentane. Ved parallellkopling av kondensatorar blir kapasitansane addert og det same skjer med konduktansane ved parallellkopling av motstandar. 

Ei parallellkopling kan òg vere kopling av like elektriske element til eit batteri. Elementa sine positive og negative polar vert kopla saman kvar for seg slik at den elektromotoriske spenninga til batteriet blir den same som for kvart element. Ved ei slik kopling blir den indre resistansen i batteriet mindre enn i kvart element. 

## Kjelder
* parallellkobling – fysikk – 1. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/parallellkobling/fysikk_%E2%80%93_1
* parallellkobling – fysikk – 2. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/parallellkobling/fysikk_%E2%80%93_2
Paramagnetisme

**Paramagnetisme** er ein effekt oppdaga av Michael Faraday i 1845. Makroskopisk kan effekten påvisast ved at eit paramagnetisk material under påverknad av eit ytre magnetfelt blir svakt magnetisert i retninga til feltet. Ein paramagnetisk, stavforma lekam som kan svinge fritt, stiller seg inn med lengderetninga i retninga til feltet, på same måte som ein ferromagnetisk lekam og motsett av ein diamagnetisk lekam. Nokre vanleg paramagnetiske stoff er oksygen, krom, mangan, palladium, platina og dei sjeldne jordmetalla. 

## Sjå òg
* magnetisme

## Kjelder
* paramagnetisme. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/paramagnetisme
Peltiereffekt

**Peltiereffekt** er ein termoelektrisk effekt som vart oppdaga av den franske fysikaren Jean Charles Athanase Peltier i 1834. Når det blir sendt straum gjennom to ulike metall som er i kontakt med kvarandre, vil kontaktstaden bli oppvarma eller avkjølt. Effekten er den motsette av seebeckeffekten og blir òg kalla reversert seebeckeffekt.

Når ein straum strøymer frå stoff A til B, vert det skapt varme i den øvre overgangen ved T_2, og absorbert varme ved den nedre overgangen ved T_1. Peltiervarmen \dot{Q} absorbert ved den nedre overgangen per tid er lik: 

:\dot{Q} = \Pi_\mathrm{AB} I = \left( \Pi_\mathrm{B} - \Pi_\mathrm{A} \right) I,

der \Pi_{AB} er Peltierkoeffisienten for termoelementet som består av stoff A og B og \Pi_A (\Pi_B) er Peltierkoeffisienten for stoff A (B). \Pi varierer med temperaturen til stoff og den spesifikke samansetjinga. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thermoelectric effect|Thermoelectric effect]]» frå ,  den 15. februar 2013.*
Penningmanometer

**Penningmanometer** eller **phillipmanometer** er eit instrument for måling av låge trykk, frå ca 1–10-5 Pa. Det består av eit røyr med ein ringforma anode plassert mellom to plater som er katodar. Desse kan anten vere plassert mellom eller utgjere polane på ein magnet. Anoden får ei spenning på 1–2 kV. Med det blir frigjort nokre elektron frå platene ved kald emisjon. I det sterke magnetfeltet pendlar elektrona fram og tilbake i spiralliknande banar og tilbakelegg ei forholdsvis lang vegstrekning før dei treffer anoden. Under rørsla støyter dei mot gassmolekyl i røyret og ioniserer dei, og dei positive iona blir lett fanga opp av dei store platene. Straumen til platene er proporsjonal med mengder produserte ion og dermed med trykket i røyret.

Manometeret er kalla opp etter den nederlandske fysikaren Frans Michel Penning.

## Kjelder
* penningmanometer. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/penningmanometer
Permanent magnet

**Permanent magnet** eller **varig magnet** er ein magnet som vert framstilt av ferromagnetiske metallegeringer, t.d. alnico, eller av oksid. Desse dannar sitt eige magnetfelt. Dei vert mellom anna nytta i kompassnåler, kjøleskåpsmagnetar, i mange typar elektriske instrument, i små motorar og generatorar. 

## Kjelder
*
Magnetisk permeabilitet

**Permeabilitet** tyder evna til å trenge igjennom noko og i fysikken omhandlar det tilhøvet mellom magnetisk fluktstettleik B og magnetisk feltstyrke H. Som symbol for permeabilitet brukast som regel \mu, \mu=B/H. 

*Relativ permeabilitet* er tilhøvet mellom permeabilitet for eit stoff og permeabilitet for tomt rom. For dei fleste stoffa er den relative permeabilitet særs nær lik 1, for diamagnetiske litt mindre, for paramagnetiske litt større, men for ferromagnetiske stoff er han mykje større enn 1. Permeabilitet for tomt rom blir òg kalla den magnetiske konstant. Han vert vanlegvis skrive med \mu_0 og er lik 4 \pi \cdot 10^{-7} henry/meter.

## Kjelder
* permeabilitet – fysikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/permeabilitet/fysikk
Leif Østli

**Leif Rune Østli** () er ein norsk rektor og forfattar frå Halden.

Han arbeider som rektor ved Frederik II videregående skole i Fredrikstad og har tidlegare vore rektor ved Borge ungdomsskole, Fredrikstad Internasjonale skole og Jordal skole i Oslo.

Østli debuterte som forfattar i 2012 med romanen *Befrieren*.

## Bøker
* 2012 &ndash; *Befrieren* &ndash; Roman
* 2015 &ndash; *Mørkekjøring* &ndash; Roman

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Leif Østli i BIBSYS
Relativ permeabilitet

**Relativ permeabilitet**, \mu_r,  er tilhøvet mellom permeabiliteten i eit spesifikt materiale \mu og permeabiliteten i vakuum \mu_0:


 \mu_r = \frac{\mu}{\mu_0}.


I dei fleste materialar er \mu_r\approx 1, men ferromagnetiske materialar kan ha \mu_r på fleire tusen, nokre til og med fleire titusen.
Marius Ektvedt

**Marius Ektvedt** () er ein norsk kunstfotograf og forfattar.

Ektvedt er utdanna filmregissør frå London Film School. Han debuterte som forfattar i 2012 med romanen *Revir*.

## Bøker
* 2012 &ndash; *Revir* &ndash; Roman

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Marius Ektvedt
* Utgjevingar av Marius Ektvedt i BIBSYS Ask
Pol

**Pol** eller **POL** kan referere til:

* geografisk pol, skjeringspunkta mellom jordaksen (jorddiameteren vinkelrett på ekvatorplanet) og jordoverflata, kalla Nordpolen og Sørpolen
* astronomisk pol (himmelpolane), skjeringspunkta mellom den forlenga jordaksen, himmelaksen og himmelkula; senit og nadir
* magnetisk pol, kvar av endepunkta i ein magnet
* Pol i elektroteknikk leiande terminal, del av ein brytar
* Pol i elektronikk, ein RC- eller RL-kombinasjon, filter, knekk i frekvensresponsen
* Pol i matematikk syner til fleire omgrep i matematikk. 
**Pol i kompleks analyse
* Vinmonopolet
* Pol Pot, leiar av Røde Khmer
* Pol-e Alam, provinssenter i Afghanistan
* provinsen Sar-e Pol i Afghanistan
* Pol-elva, elv i Russland
Elektrisk pol

Ein **elektrisk pol** er spenningsuttaka frå ein elektrisk likestraumsgenerator, ein akkumulator eller liknande, i eit galvanisk element. Det er òg nemning på elektrodane.

## Kjelder
* pol – fysikk – 2. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/pol/fysikk_%E2%80%93_2
Polaritet

**Polaritet** har fleire tydingar og kan syne til: 

*Polaritet i grammatikk er ein grammatisk kategori med to grammatisk trekk.
*Polaritet i fysikk tyder polarisasjonsretning. 
*Polaritet i botanikk syner til at ei celle, eit organ eller heil plante syner ulike eigenskapar i to ender av lengdeaksen.
*Polaritet i kjemi.
* positiv eller negativ elektrisk ladning
*Polaritetsterapi, ei behandlingsform i alternativ medisin.
*Polaritet i statsvitskap, syner til kven som styrer verdsordenen, og kvar mange land som har maktdominans.

## Sjå òg
*Pol
*Polar
*Polarisering
Polaritet i fysikk

**Polaritet** eller **polarisasjonsretning** for ein *magnet* blir gjeve ved å sei kva for ein pol som er nordpol og kva for ein som er sørpol. Eit polarisert dielektrikum har positiv polaritet på den sida der det er overskot av positiv ladning. For ein elektrisk likestraumskjelde blir gjeve polariteten for tilkoplingsklemmene (straumuttaka) med + for den høgaste og - for den lågaste spenninga. Når ein slik kjelde koplast til ein lastmotstand, går straumen i lasta frå pluss til minus.

## Kjelder
polaritet – fysikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/polaritet/fysikk
Permeans

**Permeans**, tidlegare kalla *magnetisk leiingsevne*, er tilhøvet mellom magnetisk fluks og magnetisk potensialskilnad, det inverse av reluktans. For ein homogen lekam med konstant tverrsnitt er permeansen lik permeabiliteten multiplisert med tverrsnittet og dividert med lengda av lekamen. Permeans blir målt i eininga henry.

## Kjelder
* permeans. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/permeans
Metallisk leiar

Ein **metallisk leiar** er ein elektrisk leiar av metall i fast eller flytande form. Leiinga føregår ved elektron som er laust bunde til dei einskilde atoma og kan røre seg forholdsvis fritt inne i metallet, omtrent som molekyl i ein gass. Desse elektrona finn seg energimessig i eit leidningsband, i motsetnad til dei elektrona som er sterkare bundne, og kan reknast som knytte til atomkjernar. 

Karakteristisk for metalliske leiarar er stor leiingsevne. Ved romtemperatur (20 °C) er t.d. konduktiviteten for sølv 6,1 · 107 S/m, for kopar 5,8 · 107 S/m, for bly ca. 4 · 105 S/m og for kvikksølv ca. 1 · 105 S/m Konduktiviteten for metalliske leiarar minkar når temperaturen aukar. Dette kan forklarast ved at rørslene til elektrona blir forstyrra av varmerørslene til metallatoma. 

## Kjelder
* metallisk leder. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/metallisk_leder
Nordiske greiner under vinter-OL 2010

**Nordiske greiner** under vinter-OL 2010 i Vancouver bestod av 18 øvingar. Alle tevlingane vart avvikla ved småbyen Whistler i British Columbia, 120 km nordaust for Vancouver. Seks av øvingane var for kvinner, alle i langrenn, medan resten var for menn. Mennene tevla både i langrenn, kombinert og skihopping. 

## Langrenn menn
### Sprint i klassisk stil



Dato: 17. februar


### 15 km fristil



Dato: 15. februar


### 30 km skibyte



Dato: 20. februar


### 50 km fellesstart i klassisk stil



Dato: 28. februar 2010


### Lagsprint i fristil



Dato: 22. februar


### 4 x 10 km stafett



Dato: 24. februar


## Langrenn kvinner
### Sprint, klassisk stil



Dato: 17. februar


### 10 km fristil



Dato: 15. februar


### 15 km skibyte




Dato: 19. februar


### 30 km fellesstart i klassisk stil



Dato: 27. februar 2010


### Lagsprint i fristil



Dato: 22. februar



### 4 x 5 km stafett



Dato: 25. februar



## Kombinert
### Normalbakke + 10 km






### Storbakke + 10 km






### Lagtevling






## Skihopping
### Normalbakken






### Storbakken






### Lagtevling






## Medaljeoversyn

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nordiske greiner under vinter-OL 2010|Nordiske greiner under vinter-OL 2010]]» frå ,  den 15. februar 2013.*  
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:fi:Pohjoismaiset hiihtolajit talviolympialaisissa 2010|Pohjoismaiset hiihtolajit talviolympialaisissa 2010]]» frå ,  den 15. februar 2013.*
Petra Mede

**Petra Maria Mede** () er ein svensk komikar, dansar og programleiar. I 2009 vart ho røysta fram som den beste kvinnelege komikaren i Sverige.

## Eurovision
### Melodifestivalen 2009
I 2009 var Mede programleiar for Melodifestivalen 2009, den svenske uttakinga til Eurovision Song Contest 2009 i Moskva i Russland. 

### ''Eurovision Song Contest 2013''
28. januar 2013 vart det annonsert at Mede ville vere programleiar for Eurovision Song Contest 2013 i Malmö i Sverige. Ho var den fyrste sidan 1995 som leia tevlinga aleine, om ein ser vekk ifrå at Eric Saade var green room-programleiar i finalen. 

### ''Eurovision Song Contest's Greatest Hits''
Saman med Graham Norton leia Mede *[[Eurovision Song Contest's Greatest Hits]]* i London i Storbritannia. Konserten fann stad 31. mars 2015 og vart til for å feire 60-årsjubiléet til *[[Eurovision Song Contest]]*.  

### ''Melodifestivalen 2016''
Mede vil leie den fyrste semifinalen i *[[Melodifestivalen 2016]]*, den svenske uttakinga til *[[Eurovision Song Contest 2016]]* i Stockholm i Sverige, saman med Gina Dirawi.

### ''Eurovision Song Contest 2016''
14. desember 2015 vart det kjend at Mede og vinnaren av *Eurovision Song Contest 2015* i Wien i Austerrike, Måns Zelmerlöw, vil leie *Eurovision Song Contest 2016*. Mede vil verte den tredje personen som leiar tevlinga meir enn éin gong, og den fyrste som leiar tevlinga att sidan 1974.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Petra Mede|Petra Mede]]» frå ,  den 15. februar 2013 k.*  
 

### Fotnotar
Polsko

**Polsko** er eit stykke av magnetisk blautt jarn som blir sett på endane av ein elektromagnet eller permanent magnet for å gje feltet mellom polane ei bestemd utforming. For å få homogent magnetfelt brukar ein polsko med parallelle endeflater. I ein vekselstraumgenerator blir rotoren utstyrt med polsko som er forma slik i tilhøve til statoren at straumen varierer sinusforma. I eit magnetisk spektrometer blir polskoa utforma slik at magnetfeltet virkar fokuserande på partiklane.

## Kjelder
* polsko. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/polsko
Positiv pol

**Positiv pol** er den tilkoplinga som har høgast (positiv) spenning i ein likestraumsgenerator eller eit elektrisk element og som vanlegvis er merkt med pluss (+). I eit elektrisk element er det òg den tilsvarande elektroden. I ein akkumulator går straumen ut frå den positive polen ved utlading og blir sendt inn gjennom denne polen ved opplading.

## Kjelder
*
Potensialgradient

**Potensialgradienten** eller **feltvektorstorleiken** er endringa av potensialet per lengdeining. Retninga på gradienten er lik retninga på den sterkaste auken av potensialet.

## Kjelder
*
Poyntingvektor

**Poyntingvektoren** er ein vektor som gjev storleik og retning av energistraumtettleiken i eit elektromagnetisk felt. Poyntingvektoren er definert som vektorproduktet av elektrisk og magnetisk feltstyrke, og er lik strålingstrykket multiplisert med lyssnøggleiken. 

Vektoren er kalla opp etter John Henry Poynting. 

## Kjelder
Primærvikling

**Primærvikling** er viklinga i ein transformator som mottek den elektriske energien, t.d. frå eit vekselstraumnett. Sekundærviklinga(ne) sender energien vidare, med høgare eller lågare spenning.

## Kjelder
* primærvikling. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/prim%C3%A6rvikling
Polpapir

**Polpapir** er eit særskild laga papir med kjemiske fargereagensar. Det vert nytta til å avgjere polaritet av likestraum.

## Kjelder
* polpapir. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/polpapir
Marianne Storberg

**Marianne Storberg** () er ein norsk historikar og forfattar.

Storberg er oppvaksen i Asker og bur no på Høvik i Bærum. Ho tok doktorgraden ved Universitetet i Oslo i 2009 med oppgåva *Vennskap mellom menn på 1800-tallet*.

Ho debuterte som skjønnlitterær forfattar i 2012 med den historiske romanen *Brevet fra Betsy*.

## Bøker
* 2001 &ndash; *"I Venskabs Paradiis" : en studie av maskulinitet og vennskap mellom menn*
* 2012 &ndash; *Brevet fra Betsy* &ndash; Roman

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Marianne Storberg i BIBSYS
* Hanne Falch: «Nært og intimt på 1800-tallet», Kilden 11. desember 2001
Puls i fysikk

Ein **puls** eller **straumpuls** er ein kortvarig elektrisk straumstøyt eller kortvarig forandring av elektrisk spenning, kalla spenningspuls. Det vert òg nytta om ein kortvarig stråle, som ein partikkelstråle eller lysstråle. 

Pulsar kan kome einskildvis, følgje tilfeldig etter kvarandre eller kome regelmessig med ein bestemd frekvens, *pulsfrekvensen*.

## Kjelder
* puls – fysikk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/puls/fysikk
Remanens

**Remanens** eller **remanent magnetisme** er den magnetismen som sit igjen i ein ferromagnetisk material etter at ein har fjerna påverknaden som har gjort materialen magnetisk. Det er òg eit mål på magnetiseringa. 

## Sjå òg
* hysterese

## Kjelder
*
Righi–Leduc-effekt

**Righi–Leduc-effekt** er ein magnetotermisk effekt som opptrer når ein elektrisk leiar eller halvleiar blir plassert i eit magnetfelt og det blir sendt ein varmestraum gjennom leiaren på tvers av retninga til magnetfeltet. I retninga vinkelrett på varmestraumen og feltet blir det då ein temperaturskilnad tvers over leiaren. Dette blir kalla transversal Righi–Leduc-effekt. Effekten er analog til halleffekten ved elektrisk straum. Longitudinal Righi–Leduc-effekt viser seg i ei forandring i varmeleiinga når det blir sett eit magnetfelt vinkelrett på varmestraumen.

Namnet er etter den italienske fysikaren Augusto Righi (1850–1920) og den franske fysikaren Sylvestre Anatore Leduc (1856–1937).

## Kjelder
* Righi–Leduc-effekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Righi%E2%80%93Leduc-effekt
Robert Watson-Watt

Sir **Robert Alexander Watson-Watt** () var ein skotsk fysikar som mellom anna arbeidde med instrument for radioposisjonsavgjersle, og utvikla det første praktisk brukbare radarsystemet. Han vert såleis rekna som oppfinnaren av radaren. 

Utviklinga av radaren, som først ikkje hadde noko namn, starta andre stader, men det vart gjort store framskritt i september 1936 då Watson-Watt vart inspektør ved British Air Ministry ved Bawdsey Research Station i Bawdsey Manor, nær Felixstowe i Suffolk. 

I 1942 blei Watson-Watt adla. I 1958 gav han ut boka *Three Steps to Victory*. 

Robert Watson-Watt døydde i 1973 i Inverness i Skottland, 81 år gammal.

## Sjå òg
* radar
* radioekko

## Kjelder
*
Robert Jemison Van de Graaff

**Robert Jemison Van de Graaff** () var ein amerikansk fysikar. 

han var professor ved Massachusetts Institute of Technology frå 1934 til 1960 og er kjent for oppfinninga av den elektrostatiske høgspenningsakseleratoren, som vanlegvis blir kalla Van de Graaff-akselerator, og for utviklingsarbeid i samband med denne. Frå 1960 var han sjefsforsker ved High Voltage Engineering Corporation, eit firma etablert av han og medarbeidarane hans for å byggje og vidareutvikle Van de Graaff-akseleratorar.

## Kjelder
* Robert Jemison Van dei Graaff. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Robert_jemison_van_de_graaff
Maskevipe

**Maskevipe** (*Vanellus miles*) er ein vadefugl og ein lett kjenneleg medlem av lofamilien. Ho var opphavleg utbreidd i Australia og Ny-Guinea, i Australia spesielt dei nordlege og austlege delar av kontinentet. Maskevipa er nyleg spreidd over store delar av New Zealand. Ho brukar mesteparten av tida si på bakken på jakt etter mat som insekt og meitemark, og har eit utval av særeigne læte.

## Skildring
Maskevipa er ei stor vipe, ca. 38 centimeter med gjennomsnittleg kroppssvekt på 370 og 350 gram for hannar og hoer høvesvis. Mest karakteristisk for utsjånaden er gult nebb og ei gul ansiktsmaske med gule hudlappar frå nebbrota. Den sørlege underarten, *V. m. novaehollandiae*, har ei svart krone, svart bakside av nakken og er lysbrun på rygg og oversida av vengene. Undersida av halsen, bryst, buk og over- og undergump er kvit. Undersida av vengene er kvite, vengene har svart bakkant og halen har svart endeband. Ho har ei svart stripe eller krage frå nakken ned mot buken på framsida av skuldra. 

Den nordlege underarten, nominatforma, er som den sørlege, men litt mindre, manglar svart i nakken og manglar den svarte kragestripa. Nominatforma har større ansiktsmaske som rekkjer lengre bak på hovudet. Denne underarten lever i nordlege Australia og på Ny-Guinea.

Den sørlege underarten levde i austre og søraustre Australia og spreidde seg vidare til Tasmania. Den første hekkinga som blei observert på New Zealand gjekk føre ved Invercargill lengst sør på Sørøya i 1932. Fram til 1980 var maskevipa spreidd over Stewart Island/Rakiura og mykje av Sørøya, etter det over Nordøya og er òg observert på fjernare øyar som Antipodesøyane og Bountyøyane. Ho blir stadig meir vanleg i landet.

Dietten består hovudsakleg av meitemark, insekt og larver, men gjerne òg plantekost som frø. Denne føda finn dei helst på beitemark med kort gras og gjerne på pløgde åkrar. Dessutan har dei habitat i tidevassona og tar krepsdyr og blautdyr der. 

Maskeviper er støyande fuglar med et variert repertoar av læte. Mange lever som monogame par gjennom heile livet. Paret er aggressive når dei vernar reirplassen og kan til dømes åtake plystreskjorer. Reira er enkle, grunne skraper i bakken, fora med lett tilgjengelege materialar. Dei har fleire kull i året, kvart kull er vanlegvis på 4 egg. Klekkinga skjer etter 1 månad og ungane kan flyge etter 7-8 veker. Ungane finn sjølv mat rett etter klekking og startar mest vanleg med hekkinga i det andre leveåret. Det eldste kjente individet av maskevipa på New Zealand blei over 16 år. 

Globalt er arten i framgang og er har status som livskraftig.

## Kjelder

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005 
* BirdLife International (2013) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3158 Vanellus miles]*. Henta frå http://www.birdlife.org den 15. februar 2013

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
Romladning

**Romladning** er ein romleg fordelt elektrisk ladning, til dømes i isolerande væsker, i halvleiarar, gassar eller vakuum. Ladningen kan vere knytt til positive eller negative ion eller frie elektron, og opptrer bl.a i elektronrøyr og gassutladningsrøyr, i halvleiarkomponentar og elektrolyttar, og i samlinger av isolerande korna materiale (støv, mel). Store romladningar finst i ionsfæren i jordatmosfæren.

## Kjelder
* romladning. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/romladning
Schottky-effekt

**Schottky-effekt** er ei forsterkning av termionemisjon frå ei leiande flate ved at det virkar eit elektrisk felt på overflata til leiaren. Dette kan samanliknast med feltemisjon.

Effekten er kalla opp etter den tyske fysikaren Walter H. Schottky (1886–1976).

## Kjelder
* Schottky-effekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Schottky-effekt
Seebeckeffekt

**Seebeckeffekt** er ein termoelektrisk effekt som går ut på at dersom to eller fleire elektriske leiarar av ulike materialar blir kopla saman slik at dei dannar ein slutta krins, og koplingspunkta blir halde på ulike temperaturar, vil det gå ein straum i krinsen. Den viktigaste årsaka til straumen er at det oppstår elektriske potensialsprang i kontaktområda. Desse kontaktpotensiala avheng av temperaturen. I krinsen oppstår det då ei elektromotorisk spenning, seebeckspenninga, som er lik summen av alle kontaktpotensiala (rekna med forteikn når ein følgjer ei bestemd retning rundt krinsen). Denne summen er lik null viss alle kontaktstadane har same temperatur, men vil elles vanlegvis vere ulikt frå null.

Seebeckeffekten kan skildrast som ein sum av to andre termoelektriske effektar, peltier- og thomsoneffekten. Seebeckeffekt blir utnytta mellom anna i termoelement for måling av temperatur. Han vart oppdaga 1821 av den tyske fysikaren T. J. Seebeck (1770–1831).

## Kjelder
* seebeckeffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/seebeckeffekt
Seriekopling

**Seriekopling** er ei kopling av elektriske apparat, straumkjelder eller elektriske komponentar etter kvarandre slik at straumen går gjennom alle utan på noko stad å dele seg i ulike straumbanar. Ved seriekopling av elektriske element blir den negative polen på det første forbunde med den positive på neste, og så vidare, til eit seriekopla batteri med elektromotorisk spenning lik summen av dei elektromotoriske spenningane til elementa. Ved seriekopling av motstandar blir resistansane addert til komponentane, medan ved seriekopling av kondensatorar vil summen av invers-verdiane av kapasitansane for dei einskilde kondensatorane, vere lik den inverse verdien av kapasitansen til heile systemet. 

## Sjå òg
* parallellkopling

## Kjelder
* seriekobling. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/seriekobling
Shunt

**Shunt** er ein leiar som blir kopla inn i ein straumkrins for å føre hovudstraumen utanom ein avgjort komponent i krinsen, til dømes utanom eit kjenslevart instrument for å verne dette. Kalibrerte shuntar kan brukast saman med eit amperemeter eller eit mA-meter (milli-amperemeter) for å utvide instrumentet sitt måleområde.

## Kjelder
shunt – elektrisitetslære. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/shunt/elektrisitetsl%C3%A6reie
Skinneffekt

**Skinneffekt** eller **hudeffekt** er den effekten at høgfrekvent vekselstraum som blir sendt gjennom ein leiar, vesentleg går gjennom overflata til leiaren. Effekten skuldast sjølvinduksjon som hindrar straumen i å gå inne i leiaren. På grunn av skinneffekten aukar resistansen i ein leiar med frekvensen. Dette må ein ta omsyn til ved dimensjonering av leiaren. Ein må òg kontrollere at overflata er godt leiande, medan det ikkje spelar noka rolle for dei leiande eigenskapane til flata for høgfrekvent straum om han blir laga kompakt eller hol. Tjukkleiken av det straumførande laget, skinntjukkleiken, minkar omvendt proporsjonalt med kvadratrota av frekvensen. Ved ein frekvens på 10 kHz er skinntjukkleiken for aluminium og koparar ca. 1 mm, for jarn ca. 0,1 mm.

Effekten er utan tyding for vekselstraum i vanlege husinstallasjonar (50 Hz), men kan spele ei rolle ved denne låge frekvensen ved overføring av store effektar over lange avstandar. Ved radiofrekvensar og frekvensar som blir brukt i fjernsyn og i radar, spelar skinneffekten ei stor rolle.

## Kjelder
* skinneffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/skinneffekt
Mekanisk spenning

**Spenning** er i mekanikk kraft per flateeining mellom den einskilde delen av eit elastisk material når materialet blir belasta med ytre krefter. Viss kreftene virkar langs tverrsnittet, blir kalla dei skjerspenningar. Viss kreftane søkjer å rive tverrsnitta rett frå kvarandre eller trykkje dei saman, blir dei kalla normalspenningar, fordi kreftane då virkar vinkelrett (normalt) på tverrsnitta.

Mekanisk spenning har eininga Pascal (Pa) i SI-systemet. 

## Kjelder
* «spenning. – mekanikk.» I *Store norske leksikon*.
Spenningsfall

Eit **spenningsfall** er ei alminneleg nemning på potensialfall langs ei elektrisk leidning. Ifølgje Ohms lov er spenninga (potensialskilnaden) mellom to punkt på leidningen lik straumstyrken gonger resistansen i leidningstykket, og det er vanleg å seie at spenningsfallet har denne verdien. 

## Kjelder
*spenningsfall. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/spenningsfall
Spennings-prøvelampe

**Spennings-prøvelampe** eller **glimlampe** er ein lampe som oftast har neonfylling og er forsynt med seriemotstand og brukt som indikator for å påvise elektrisk spenning.

## Kjelder
* spennings-prøvelampe . I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/spennings-prøvelampe
Sperresjikt

**Sperresjikt** er ei grenseflate som hindrar gjennomstrøyming. 

* Sperresjikt i byggteknikk
* Elektrisk sperresjikt
Spinntronikk

**Spinntronikk** er ei grein av elektronikken der spinnet til elektrona og det tilhøyrande magnetiske momentet vert utnytta, i tillegg til den grunnleggande elektriske ladninga. 

Dette vert mellom anna nytta i lesehovudet i elektroniske lagringsmedium og det vert arbeida med MRAM med tanke på å lage raskare prosessorar i datamaskinar. 

## Kjelder
* spinntronikk. (08.03.2009) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/spinntronikk
Spisskollektor

**Spisskollektor** er ein oppsamlar for luftelektrisitet og vert brukt til å måle potensialet i lufta. Ein spisskollektor består av ein metallspiss, som er knytt til eit statisk voltmeter eller elektrometer. Viss potensialet til spissen avvik vesentleg frå omgivnadene sine, blir lufta ionisert omkring, og spissen trekkjer ladning til seg inntil han har fått same potensial som omgivnadene. For å auke ionisasjonen og få nøyaktigare målingar blir ofte eit belegg av radioaktivt stoff lagt på spissen. 

## Sjå òg
* atmosfærisk elektrisitet
* kollektor
* flammekollektor

## Kjelder

*
Stephen Gray

**Stephen Gray** () var ein engelsk fysikar og astronom. Han utførte grunnleggjande arbeid innan optikk og elektrisitet. Gray oppdaga skilnaden mellom elektriske isolatorar og leiarar.

## Tidleg liv
Gray vart fødd i Canterbury, og vart lært opp av faren sin og eldre bror i farging av klede, men interessa hans var innanfor vitskap og spesielt astronomi, og han lukkast med å utdanne seg sjølv innan desse emna, først og fremst gjennom rike venner som lét han nytte biblioteka deira og instrument.
Han laga sine eigne linser og konstruerte sitt eige teleskop, som han gjorde nokre mindre oppdagingar med, ikkje minst når det gjaldt solflekkar, og skaffa seg eit rykte for å gjere nøyaktige observasjonar. Nokre av rapportane hans vart publisert av Royal Society gjennom ein ven, Henry Hunt.
Seinare i livet arbeidde han på observatoriet i Cambridge, men på grunn av andre som hadde misskjøtt observatoriet vart Gray tvinga å flytte tilbake til Canterbury for å fortsetje jobbe innan klefargingsbransjen. Han flytta likevel snart til London og var assistent til John Desaguilers, som var seljar for Royal Society.

Seinare i livet vart Gray ramma av fattigdom og fekk gjennom innsats av John Flamsteed og Hans Sloane ein plass på London Charterhouse (eit hus for fattige gentlemen som hadde tent landet sitt). Det var under denne perioden Gray gjorde oppdagingane sine innanfor elektrisitetsleiing.

## Oppdagingar
I byrjinga eksperimenterte Gray berre med statisk elektrisitet og nytta ein glasstube som friksjonsgenerator. I enden av denne glasstuben hadde han ein kork for å halde fukt ute. Han merkte likevel at korken tiltrekte seg små papirbitar, og dessutan at òg ein pinne som vart sett i korken trekte til seg små saker. Han følgde opp dette med lengre og lengre pinnar og tilslutt òg med trådar.
Dette vart seinare følgt opp med eksperiment når Gray var på besøk hos venene sine, med trådlengder opp til 800 fot, då viktigheita av å isolere tråden vart oppdaga. Gray visste ikkje om at metall leiar elektrisitet best, men nytta i staden hampetråd som leiar og silke som isolator.

I 1731 fekk Stephen Gray den første og i 1732 den andre Copleymedaljen sin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stephen Gray|Stephen Gray]]» frå ,  den 16. februar 2013.*