open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filip V av Spania

**Filip V av Spania** (), fødd **Philippe de France**, kongeleg prins og hertug av Anjou, var konge i Spania frå 1700 til 1724 og frå 1724 til 1746, den første frå Bourbon-dynastiet i Spania. 

## Bakgrunn
Filip var den andre son til Ludvig ''le Grand Dauphin'' og Maria Anna av Bayern, kjend som *Dauphine Victoire*. Han var den yngre bror til Louis, duc de Bourgogne og onkel til Ludvig XV av Frankrike.

Besteforeldra på farssida var Ludvig XIV av Frankrike og Maria Theresia av Austerrike og på morssida Ferdinand Maria av Bayern og Adelaide Henriette av Savoie.

## Regjeringstid
Filip vart fødd i Versailles i Frankrike. Då Karl II av Spania døydde den 1. november 1700 hadde han i testamentet sitt utsett Filip som tronfølgjar. Farfar til Filip, Ludvig XIV av Frankrike, strevde etter å auke påverknaden til Huset Bourbon og Frankrike i Spania, noko andre europeiske stormakter motsette seg, framfor alt Austerrike og det habsburgske dynastiet her som meinte dei hadde arveretten til Spania. Dette førte til den spanske arvefølgjekrigen (1701–1713) der Spania mista Menorca og Gibraltar til Storbritannia og Dei spanske Nederlanda, Milano og Napoli til Austerrike gjennom freden i Kastatt i 1714. Filip vart derimot verande regent i landet, men Spania hadde gjennom krigen mista status som stormakt til fordel for Storbritannia, som no hadde vorte ein overlegen sjøfarts- og handelsnasjon. Den spanske krona var på denne tida fleire gonger avhengig av den franske, noko som minka den politiske makta til landet. 

Filip var frå kroninga si titulert konge over Castilla og Aragón, men det sistnemnde vart oppløyst mellom 1707 og 1716, og Filip vart konge over eit samla spansk kongerike. 

Den 14. januar 1724 abdiserte Filip til fordel for sin eldste son, Ludvig, men vart tvinga tilbake til makta då Ludvig døydde av koppar.

I 1731 erkjende han, i byte mot at sonen hans Karl fekk arverett på Parma og Piacenza, keisar Karl VI sin pragmatiske sanksjon frå 19. april 1713. Under den polske arvefølgjekrigen (1733-1738) og den austerrikske arvefølgjekrigen hjelpte Filip sine bourbonske slektningar med å vinne landområde, mellom anna ved å sende 30&nbsp;000 mann til Italia og vine tilbake Napoli og Sicilia i 1735. Dei seinare åra under Filip kom Spania seg på fote att etter åra med stagnasjon under det tidlegare habsburgske dynastiet. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Philip V of Spain|Philip V of Spain]]» frå , og «[[:sv:Filip V av Spanien|Filip V av Spanien]]» frå  den 29. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
Edward Vernon

**Edward Vernon** (**«Old Grogg»**) () var ein britisk admiral. Vernon vart fødd i Westminster i London som den andre sonen til James Vernon, statssekretær for Vilhelm III av England. Etter å ha sluttført studiane sine ved Westminster School gjekk Vernon i år 1700 inn i Royal Navy som frivillig på skipet HMS «Shrewsbury».

Han tente på forskjellige skip dei neste fem åra og vart løytnant i 1702. I 1706 vart han kaptein på HMS «Rye», som ein del av flåten til Cloudesley Shovell. I mai 1728 gjekk han i parlamentet og var til stades her då Robert Jenkins fortalt om hendinga der han visstnok skal ha fått øyra sitt avskoren av den spanske kystvakta i Karibia. Dette førte til krigen om øyra til Jenkins i 1739 der viseadmiral Vernon førte ein flåte i lag med generalmajor Thomas Wentworth. Vernon erobra Porto Bello, ein spansk koloniby, men klarte ikkje å ta Cartagena de Indias i 1741, som enda i katastrofe. Det godt forsvarte festninga i Cartagena, dårleg vêr og sjukdom hos mannskapet førte til store britiske tap og dei måtte til slutt trekke seg tilbake til Jamaica. Etter fleire sjukdomsutbrot og krangling med Wentworth reiste Vernon tilbake til Storbritannia og vart vald som parlamentsmedlem for Ipswich. Nyhendene om Cartagena førte etter kvart til at regjeringa til Robert Walpole måtte gå av. Vernon vart verande i marinen i fire år til, før han pensjonerte seg i 1746. 

## Grogg
Vernon er mest kjend for ordren han gav i 1740 om at romen til mannskapet skulle vatnast ut. Sidan vatnet var dårleg putta han òg ein dagleg dose sitronsaft opp i drykken, og sjølv om Vernon ikkje var klar over det på denne tida førte denne daglege dosen med C-vitamin til at sjømennene hans var friskare enn andre sjømenn, og hadde mindre tilfelle av t.d. skjørbuk. Resten av Royal Navy (den britiske marinen) følgde raskt opp, og skal då ha kalla den nye drykken for «grog» etter kallenamnet til Vernon, «Old Grog». Dette namnet skal han ha fått fordi han vanlegvis gjekk i ein frakk av stoffet grogram.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Edward Vernon|Edward Vernon]]» frå , den 29. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
George Anson

**George Anson, 1. baron Anson** () var ein britisk admiral og ein rik aristokrat, kjend for å ha segla rundt jorda.

George Anson gjekk inn i marinen i februar 1712 og steig raskt i gradene. Han vart kommandant i 1722 og post-kaptein i 1724. I denne graden tente han to gonger i Nord-Amerika som kaptein på HMS «Scarborough» og HMS «Squirrel». I 1737 fekk han kommando over linjeskipet HMS «Centurion» med 60 kanonar. I 1740, i starten av den austerrikske arvefølgjekrigen vart han kommandant (med graden commodore) av ein skvadron som vart sendt for å ta spanske område i Sør-Amerika under krigen om øyra til Jenkins.

Ekspedisjonen i Sør-Amerika var lite vellukka og då han prøvde å runde Kapp Horn i dårleg vêr på vinterstid mista han fleire av skipa sine. Med redusert mannskap segla han så frå Peru og vestover til Macau i november 1742. Etter ei hard ferd over Stillehavet fekk han endeleg noko lukke då han tilfeldigvis trefte på ein Manila-gallion, skipet «Nuestra Señora de Covadonga» som hadde heile 1&nbsp;313&nbsp;843. Anson tok skatten tilbake til Macau, selde varene til kinesarane og vendte heim til England via Kapp det gode håp. Skatten gjorde han til ein rik mann resten av livet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:George Anson, 1st Baron Anson|George Anson, 1st Baron Anson]]» frå , den 29. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* 

## Bakgrunnsstoff
* Anson's Voyage Round the World, by Richard Walter, 1901, from Project Gutenberg
* Portait by Sir Joshua Reynolds, 1755
Mordechai Gebirtig

**Mordechai Gebirtig** (), fødd **Mordekhai Bertig** i Kraków i det noverande Polen, var ein jødisk poet og songskrivar, og han blir sedd på som ein av dei viktigaste og mest folkekjære forfattarane av songar og dikt på jiddisch.

I dag er Gebirtig kan hende mest kjend for songen «Es brent» ('Det brenn'), skriven i 1938 som reaksjon på pogromen i shtetlen (småbyen) *Przytyk* i 1936. Songen kan òg sjåast som eit varsku i høve den komande katastrofen kjend som Holocaust. Denne songan har sidan i opphavleg jiddisch form eller hebraisk omsetjing vorte bruka mykje under minnesmarkeringar for Holocaust.

Mordecai Gebirtig var fødd i Kraków i det som da var stormakta Austerrike-Ungarn og budde i det jødiske arbeidarkvarteret der heile livet. Det var òg der han vart skoten av ein nazist på den illgjetne blodige torsdagen 4. juni 1942. Han levde elles av å vere møbelarbeidar; dikting, musikk og teater var berre attåt.

## Virke som diktar
Frå 1906 var han medlem av eit jødisk amatørteater i Kraków. Han skreiv òg songar og teatermeldingar for *Der sotsial-demokrat*, det jiddischspråklege organet til det (austerrikske) sosialdemokratiske partiet, som han høyrde til. Dette partiet si avdeling i Galizia var i praksis ein seksjon av Bund, og det vart etter første verdskrigen og opprettinga av den andre polske republikken formelt slått saman med det polske Bund, som vart det store partiet til det polske jødiske proletariatet. Det kjempa for jødisk kulturell autonomi, bygd på sekularisme og jiddisch språk i eit demokratisk, sosialistisk Polen.

Det var i eit slikt miljø Gebirtig utvikla seg, oppmuntra av skribentar og jiddisch-aktivistar som Avrom Reyzn.

Gebirtig var fem år i den austerriksk-ungarske hæren, og det var ikkje før i 1920, under den andre polske republikken, at han gav ut den første songsamlinga si, med den talande tittelen *Folkstimlekh* («frå folket»). Songane hans spreidde seg raskt, og mange såg dei som reine folkesongar. Bruka av kjende jiddisch-artistar som Molly Picon, vart songane til Gebirtig vanlege innslag i mange slags teaterframsyningar på jiddisch verda over.

Ein av dei kunstnarane som formidlar Gerbirtig sine dikt og songar, er den norske artisten Bente Kahan.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mordechai Gebirtig|Mordechai Gebirtig]]» frå ,  den 29. desember 2008.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Tekst og notar ved ulrich-greve.eu
Mikhail Botvinnik

**Mikhail Moisejevitsj Botvinnik** () var ein russisk og sovjetisk sjakkspelar og verdsmeister i sjakk. Han var verdsmeister i til saman om lag 16 år, i åra 1948-1957, 1958-1960 og 1961-1963.

## Liv og virke

Botvinnik viste seg tidleg som eit stort talent, og vekte oppsikt som 14-åring då han slo verdsmeisteren Capablanca i ei simultanoppvisning. Han hadde då spelt sjakk i berre 2 år. Han hadde deretter stor framgang, og kvalifiserte seg til Sovjet-meisterskapen i 1927, som den yngste til då. I turneringa vart han nummer 5, og vart utnemnd til tittelen nasjonal meisterspelar.

Botvinnik vann deretter andre sterke turneringar, før han i 1931 for første gong vann sovjetmeisterskapen i sjakk. Han vann seinare sovjetmeisterskapen i 1933, 1939, 1941, 1945 og 1952. Han hadde på 30-talet også andre svært gode resultat i internasjonale turneringar. Som følgje av dette aksepterte verdsmeisteren Alexander Alekhine ei utfordring frå Botvinnik om ein kamp om VM-tittelen. Dette vart likevel ikkje noko av, då 2. verdskrigen braut ut.

I 1946 døydde Alekhine, og for å få kåra ein ny verdsmeister arrangerte Verdssjakkforbundet FIDE i 1948 ei turnering mellom 5 av dei fremste spelarane i verda: Botvinnik, Paul Keres og Vasilij Smyslov frå Sovjetunionen, eks-verdsmeister Max Euwe frå Nederland og Samuel Reshevsky frå USA. Botvinnik vann denne turneringa ganske klart, og vart dermed verdsmeister.

Botvinnik forsvarte deretter tittelen i offisielle tittelkampar i 1951 mot David Bronstein og i 1954 mot Vasilij Smyslov. 

Men i 1957 klarte Smyslov å slå Botvinnik. Botvinnik hadde rett til omkamp, og i returkampen i 1958 kom Botvinnik godt førebudd, og klarte å vinne tilbake tittelen med resultatet 12,5–10,5.

I VM-kampen i 1960 mista Botvinnik tittelen til Mikhail Tal. Også denne gongen hadde Botvinnik rett til omkamp, og vann tilbake VM-tittelen i returkampen i 1961. 

I VM-kampen i 1963 tapte Botvinnik igjen ein tittelkamp, denne gongen mot Tigran Petrosjan. I mellomtida hadde Verdssjakkforbundet FIDE bestemt at Botvinnik ikkje skulle ha rett til å krevje omkamp. 

Botvinnik heldt fram med å spele internasjonal turneringssjakk til 1970.

Botvinnik starta ein sjakkskule som gav undervisning til spesielt begava talent. Fleire storspelarar har vore innom Botvinnik sin sjakkskule, mellom anna verdsmeistrane Anatolij Karpov, Garri Kasparov og Vladimir Kramnik.

## Kjelder
* Sigurd Heiestad - Øystein Brekke: *VM sjakk i 100 år*, Aventura 1986, ISBN 82-588-0435-9
* Mark Weeks si side på engelsk med oversikt over alle sjakk-VM
* Chessgames.com si side om VM 1948
* Chessgames.com si side om VM 1951
* Chessgames.com si side om VM 1954
* Chessgames.com si side om VM 1957
* Chessgames.com si side om VM 1958
* Chessgames.com si side om VM 1960
* Chessgames.com si side om VM 1961
* Chessgames.com si side om VM 1963
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Bakgrunnsstoff
* 40 kritiske stillingar frå Botvinnik sine parti
* Mikhail Botvinnik sine parti på Chessgames.com
Radiogalakse

**Radiogalaksar** er galaksar som sender ut radiobølgjer med ein rate rundt éin million gonger større enn Mjølkevegen. Dei er ein type aktiv galaksekjerne; og vertsgalaksen er stort sett alltid ein elliptisk galakse.

Rundt radiogalaksar finst det to store område, stort sett symmetrisk plasserte rundt galaksen, som sender ut det meste av radiostrålinga. Storleiken på desse områda for dei største radiogalaksane er rundt 16 millionar lysår, noko som kan samanliknast med storleiken på galaksehopar. Slike gigantgalaksar er dei største kjende objekta i universet.

Motoren til radiogalaksar er anteken å stamma frå galaksekjernen, sidan dei store radioområda utanfor radiogalaksane nesten utan unntak er bundne til galaksekjernen gjennom lange jetstrålar.

## Bakgrunnsstoff

* VLA-bilete av Cygnus A 

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Radio galaxy» s. 332-33 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Flat storstumpbille

**Flat storstumpbille** (*Hololepta plana*) er ei 8–10 mm lang bille som lever under, og delvis i, barken på daude lauvtre. Tjukna er knapt 1 mm, slik er ho rekna som ei av dei flataste billene i verda. Vertstre kan vere selje, eik, alm, bøk og osp. Storstumpbilla er eit rovinsekt, og ho et larvar av andre insekt.

I Norden finst billa langs norskekysten frå Aust-Agder til Akershus. Ho er òg kjend i Danmark og Finland. Elles finst ho lenger sør i Europa.

Flat storstumpbille er oppført som sårbar i Norsk Raudliste 2006.

## Kjelder
* Torstein Kvamme: ««Flat storstumpbille» - flatest av alle billene?» i *[[Norsk Skogbruk]]* 12/2008

## Bakgrunnsstoff
*
One 2 Many

**One 2 Many** var eit norsk band med Dag Kolsrud (keyboard), Camilla Griehsel (vokal) og Jan Gisle Ytterdal (gitar).

Dei gav ut sitt første og einaste album *Mirror* på A&M Records i 1988. Poplåten «Downtown» blei ein umiddelbar suksess over heile Europa. Ytterlegare tre singlar blei gitt ut, men bandet blei splitta under promoteringskampanjen, noko som stadfesta gruppa sin status som «one-hit wonder».

Kolsrud gjekk vidare til bandet Guys in Disguise, og deretter freista han seg med ein solokarriere.
Han blei seinare musikkdirektør for A-ha sin verdsturne. Griehsel gifta seg med den britiske songaren Colin Vearncombe frå bandet Black i 1990.
Baruk

**Baruk**, òg skrive *Baruck* og *Barukh* er eit mannsnamn med opphav i det hebraiske ordet , ‘velsigna’. Namnet er i nær slekt med namnet Mubarak, òg skrive Barak, og som i arabisk har same tydinga.

## Kjende namneberarar

* Baruch Spinoza (1632 - 1677), nederlandsk-jødisk filosof
* Baruch S. Blumberg (1925 - 2011), lækjar og nobelprisvinnar frå USA

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet har aldri vore vanleg i Noreg:
* I 1801 var det etter folketeljinga tre som var manntalsført med dette namnet, i forma «Baruch» eller «Baruc», alle budde i Skogn. 
* I 1900 var det etter folketeljinga berre ein som var manntalsført med dette namnet, i forma «Baruch», han var dansk jøde og budde i Bergen. 
* I 2008 har ikkje SSB opplysningar om nokon med dette namnet.

## Baruk som bibelsk namn
* Baruk, son til Sakkai, som var med å vøle muren kringom Jerusalem.
* Baruk, son til Kol-Hose og far til Ma’aseja, ein hovding av Juda-ætta i Jerusalem.
* Baruk Neriason ar skrivar for profeten Jeremia. Baruks bok inngår blant dei apokryfe skriftene.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Bente Kahan

**Bente Kahan** () er ein norsk skodespelar og musikar (gitar), kjend for si formidling av jiddisch kultur.

Etter utdanning frå Tel Aviv og New York City (1981) har ho arbeidd ved teater i Israel såvel som ved Nationaltheatret, Kahan etablerte *[[Teater Dybbuk]] - Oslo* (TDO, 1990) og har produsert fleire musikalske oppsetningar. Vidare har ho spelt klezmer med Gjertrud &Oslash;kland, nederlandske *Di Gojim* og andre. Ho er kunstnarisk leiar for *Jewish Cultural and Educational Center of the White Stork Synagogue* i Wrocław (2005-), der ein blant anna finn *The Bente Kahan Foundation*. (etablert 2006).

## Utgivingar
* *Jiddishkeit* (TDO og Victoria, 1992). Med Gjertrud &Oslash;kland sitt Sigøynerorkester.
* *Farewell Cracow - yiddish songs by [[Mordechai Gebirtig]]* (Lynor, 1994)
* *Di Gojim* (1998). Livemusikk.
* * Stimmen aus [[Theresienstadt konsentrasjonsleir|Theresienstadt]]* (TDO og Lynor, 1996). Med dramaturg Ellen Foyn Bruun
* *Home - jewish songs* (TDO, 2001). Live frå Cosmopolite, med den svenske klezmer-gruppa Sabbath Hela Veckan.
* *Sing with us in Yiddish - presents Voja and her friends* (TDO, 2005)

## Utmerkingar
* Ordføraren i Wrocław sin pris (2006)

## Kjelder
*Bokmålswikipediaen, art. med same namnet, som lesen 29. desember 2008.

; Referansar
Portobelo

**Portobelo** (tidlegare **Puerto Bello**) er ein hamneby i Colón Province i Panama. Han har rundt 5000 innbyggjarar og ei djup, naturleg hamn. 

Byen vart grunnlagt i 1597 og fram til 1700-talet var han ein del av Ny-Granada i Det spanske imperiet. Han var i denne perioden ei viktig hamn for eksport av mellom anna sølv. I 1668 leia sjørøvaren Henry Morgan 450 kaperar i eit åtak mot byen, som på den tida hadde gode festningsverk. Han omleira byen i to veker og plyndra til seg at han kunne av verdisaker. 

Den 21. november 1739 under krigen om øyra til Jenkins vart byen igjen angripe, denne gongen av ein britisk flåte under admiral Edward Vernon. Åtaket viste kor sårbare dei spanske handelsrutinane var, og førte til endringar i måten dei vart gjennomført. Spanjolane endra no taktikk, og gjekk frå store flåtar som vitja få hamner, til mindre flåtar som vitja langt fleire hamner. Dei gjekk no òg rundt Kapp Horn for å handle i hamner på vestkysten av Amerika. Åtaket øydela økonomien til Portobelo, som ikkje kom seg på fote att før Panamakanalen vart bygt. 

I 1980 vart Fort San Lorenzo innskrive på verdsarvlista til UNESCO.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Portobelo, Colón|Portobelo, Colón]]» frå , den 29. desember 2008.*
Herman Van Rompuy

**Herman Van Rompuy** () er ein belgisk, flamsk politikar for partiet Christen-Democratisch en Vlaams (*Kristendemokratisk og flamsk*) og EU-president. Han var statsminister i Belgia frå 30. desember 2008 til 25. november 2009. Før det var han president for underhuset i den belgiske nasjonalforsamlinga. Etter at statsministeren, Yves Leterme, leverte avskjedssøknaden sin i desember 2008 fekk partifellen Van Rompuy i oppdrag av kongen å danna ny regjering, i koalisjon med dei same partia som Leterme regjerte med: *Flamske liberale og demokratar* (Vlaamse Liberalen en Democraten) og dei frankofone partia *Reformrørsla* (Mouvement Réformateur), *Sosialistpartiet* (Parti Socialiste), og *Demokratisk, humanistisk senter* (Centre démocrate humaniste).

Van Rompuy var partileiar for partiet sitt frå 1988 til 1993 og budsjettminister frå 1993 til 1999. Frå 2007 var han president for underhuset i nasjonalforsamlinga.

Van Rompuy har lenge vore ein aktiv bloggar, og skriv mellom anna haiku-aktige dikt på bloggen sin.

## Bakgrunnsstoff
*Herman Van Rompuy sin blogg på nederlandsk
Chaloner Ogle

**Sir Chaloner Ogle** () var ein britisk admiral.

I 1721 kommanderte han HMS «Swallow» i kamp utanfor vestkysten av Afrika. I 1722 slo han sjørøvarflåten til Bartholomew Roberts og for dette vart han slått til riddar. Han var den einaste britiske marineoffiseren som fekk denne æra for det han gjorde mot sjørøvarar. Han tente òg på dette og tok gullstøv frå to av skipa til Roberts. Mannskapet hans fekk ikkje sin del før Ogle motvillig gav frå seg det dei rettmessig hadde krav på tre år seinare.

I 1741 leia han det britiske åtaket mot dei tre forta i Cartagena i Colombia under eit mislukka felttog i krigen om øyra til Jenkins.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chaloner Ogle|Chaloner Ogle]]» frå , den 29. desember 2008.*
Flaggskip

**Flaggskip** er eit omgrep nytta om skipet som i ein større flåteeining har flåtesjefen om bord. Frå dette skipet leiar ein «flaggoffiser», ein offiser med admiralragn, staben sin for flåteeininga. Flaggskipet er som regel plassert i midten av flåten og fører sjefen sitt flagg heile døgeret. 

Ordet *flaggskip* vert òg nytta i overført tyding om til dømes ein den ypperste bilmodellen til ein bilfabrikk, som i «fabrikken sitt flaggskip».

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Flaggskip|Flaggskip]]» frå , den 30. desember 2008.*
Naustdal kyrkje

**Naustdal kyrkje** står i Naustdal sentrum i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei langkyrkje bygd i tre i 1891.

Bygget er teikna av arkitekt Adolf Schirmer og rommer 650 personar, noko som gjer henne til den største kyrkja i Sunnfjord prosti.

Dagens kyrkje erstatta ei steinkyrkje frå kring 1150 som var vorten for lita. Steinkyrkja i Naustdal var mellom dei aller siste mellomalderkyrkjene i Noreg som vart rivne. Korbogen i kleberstein frå gamlekyrkja vart teken vare på og står som port i muren kring kyrkja og kyrkjegarden, medan altartavla frå 1675 og preikestolen frå 1671 er i Bergen Museum.

Preikestolen og døypefonten som er i kyrkja er frå 1891. Altartavla viser trøystaren Kristus og er ein kopi etter Carl Bloch. Ein veit ikkje kven som har måla kopien.

Kyrkja er soknekyrkje i Naustdal sokn i Sunnfjord prosti.
__NOTOC__
## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Naustdal kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Naustdal kyrkje» i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Naustdal sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Naustdal kommune på nettstaden disnorge.no
*
*
Dagfinn

**Dagfinn** er eit mannsnamn som kjem frå norrønt *Dagfinnr*, samansett av *dag* og *finn* ('same'). 

Dagfinn har namnedag 2. januar.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet var vanleg i Noreg på 1900-talet, med ein topp omkring andre verdskrigen.

I folketeljinga i 1801 vart åtte personar manntalsførte med namnet *Dagfind*, seks av dei budde i Rogaland. 

I teljinga frå 1900 var det 311 personar som het Dagfinn, i formene *Dagfiin, Dagfin, Dagfind, Dagfinn*

I 2007 er det 2&nbsp;954 som har Dagfinn til første fornamn, og 78 som heiter Dagfin.

## Kjende namneberarar
* Dagfin Werenskiold (1892-1977), norsk biletkunstnar
* Dagfinn Zwilgmeyer (1900-1979), norsk prest og salmediktar
* Dagfinn Mannsåker (1916-1994), norsk historikar og riksarkivar
* Dagfinn Instanes (1919-1998), norsk kunstnar
* Dagfinn Grønoset (1920-2008), norsk forfattar
* Dagfinn Vårvik (f. 1924), norsk politikar (Sp)
* Dagfinn Aarskog (f. 1928), norsk lækjar
* Dagfinn Høybråten (f. 1957), norsk politikar (KrF)
* Dagfinn Neteland (f. 1960), tidlegare konsernsjef i Tide

## Kjelder

*
* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991) ISBN 82-521-3604-4
Tambopata

**Tambopata** er ei elv som høyrer til Amazonasbassenget, og er ei bielv til Madre de Dios. Ho renn gjennom regionen Madre de Dios, og Puno-regionen i Peru. I tillegg er ho grenseelv mot Bolivia gjennom ei kort strekning. Ho har ei total lengd på 402 km.

Elva vert fødd i dei snøkvite åsane som dominerer det peruansk-bolivianske Altiplano, i høgd over 3900 moh. Gjennom første nedstiginga mot låglandet i Amazonas dannar ho stryk og fossar i djupe dalar. 

Under 3000 moh går ho gjennom jungel i eit økosystem som har nesten permanent skydekke, kjent som tåkeskog eller 'yungas'. Når ho når fram til låglandet, under 500 m i Amazonasbassenget vert Tambopata ei roleg, brei og svingete elv gjennom jungelen i Amazonas. Ho Passerer byen San Rafael og tømmer seg i elva Madre de Dios ved regionhovudstaden Puerto Maldonado. 

Tambopata kryssar naturreservatet Tambopata-Candamo og får tilførsel av vatn frå elvane Mosojhuaico og Carama.

## Kjelde
Inambari

**Inambari** òg **Inampare** eller **Azul**, er ei elv i Peru og ein del av Amazonasbassenget. Det meste av elva renn gjennom regionen Madre de Dios, omtrentleg lengd er 437 kilometer fram til utlaupet i Madre de Dios ved landsbyen Inambari.

Ei kjelde til elva er det snødekte fjellet Ananea, ved Llustha Jakke. Dei største sideelvane som fører vatn til Inambari er elvane Sangaban og Marcapata. Øvre delar av elva renn i regionane Cuzco og Puno. Inambari passerer gjennom landsbyane Belem, Pacchani, Puerto Leguía, Puerto San Carlos, Las Hormigas og Inambari ved munningen av sideelva Mamoré.

## Kjelde
Flekket blodsmellar

**Flekket blodsmellar** (* Ampedus sanguinolentus*) er ei bille knytt til fuktige skogområde. 

Larvane lever i mosegrodde greiner på bakken, i stubbar og stammar, ofte på svartor, men andre lauvtre, som eik, kan òg vere vertstre. Larven er hovudsakleg eit rovdyr, og et truleg larvar av trebukk. I mai-juni et dei vaksne billene pollen av blomstrande slåpetorn, hagtorn og andre buskar og tre, somme tider òg av urter. 

I Noreg finst billa i kystnære naturområde frå Østfold til Aust-Agder. Elles finst ho frå Sør-Skandinavia til Portugal og gjennom Europa og Sibir til Kina og Japan.

Flekket blodsmellar er oppført som sterkt trua i Norsk Raudliste 2006.

## Kjelder
* Torstein Kvamme: «Rødlisteprofilen: «Flekket blodsmeller»» i *[[Norsk Skogbruk]] * 12/2008

## Bakgrunnsstoff
*
Gallion

Ein **gallion** er eit tre- eller firemasta seglskip med råsegl, som vart nytta av den spanske armadaen. På 1500-talet byrja gallionen å erstatte karakken som det viktigaste sjøgåande fartøyet, og som utmerkte seg med låge, slanke linjer og bakk, der karakken hadde ein utbygd forkastell. Gallionen var ein vidareutvikling av karakken, men utan det høge overbygget framme og med lågare overbygg akterut. Namnet kjem truleg av galei, og gallionen hadde eit langt, lågt nebbhovud som minner om stemna på ein galei, men utan batteriet av framoverskytande kanonar som kjenneteiknar samtidige krigsgaleiar. På sett og vis viser dette at gallionen var bygd for å vere mykje raskare enn karakken, og han var lettare og slankare, og ein mykje betre sjøbåt. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gallion|Gallion]]» frå , den 30. desember 2008.*
Dagfrid

**Dagfrid** er eit kvinnenamn, samansett av ledda *dag* og *frid*, jf norrønt *fridr*, som tyder *vakker*. 

Dagfrid har namnedag i Noreg den 2. januar.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet er nylaga på 1800-talet. Den første kjende namnebæraren var Dagfrid Begljot Sæther i Kristiania, fødd 1880. Namnet har aldri vore spesielt mykje bruka, og det har vorte sjeldnare dei siste tiåra.

I folketeljinga i 1801 vart ingen listeførte med dette namnet. 

I teljinga frå 1900 var det 22 personar som heitte Dagfrid og ei som heitte Dagfrida.

I 2008 var det 233 som hadde Dagfrid til første fornamn

## Kjende namneberarar
*Dagfrid Kolås, norsk forfattar
*Dagfrid Hammersvik, norsk annonsesjef og leiar for Fagpressens markedsforum
*Dagfrid Enga Fenstad (f. 1949), norsk forretningskvinne og forfattar

## Kjelder
* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991) ISBN 82-521-3604-4

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Seyfert-galakse

**Seyfert-galaksar** er ein type aktiv galaksekjerne kjenneteikna ved ein stjerneliknande kjerne og emisjonslinjer frå høg-ionisert materiale med stor fart. Typen blei først identifisert av astronomen Carl Keenan Seyfert.

Seyfert-galaksar finst for det meste i tidlege spiralgalaksar (S0, Sa, Sb). Av Seyfert-galaksane finst det to undertypar; type 1 og type 2. Type 1 har spektrum som liknar på kvasarar og emisjonslinjene frå hydrogen (balmerlinjene) er mykje breiare enn andre emisjonslinjer. I spektrum frå type 2 er breidda på emisjonslinjene meir den same. Det er teorisert at type 2 er type 1 som blir sett gjennom gøymande materiale, og målingar av polarisering støttar opp om dette.

Den mest populære modellen for opphavet til Seyfert-galaksar er sentrale svarte hòl.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Seyfert galaxy» s. 363 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Alf

**Alf** eller **Alv** er eit mannsnamn som kjem frå norrønt *Alfr*, 'alv', 'vette'

Alv og Alf har namnedag 3. januar.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet var i Noreg svært populært i tide rundt første verdskrigen.

I folketeljinga i 1801 vart 243 personar manntalsførte med namnet i formene * Alf, Alff, Alv, Alvf, Alw *, namnet var bruka over heile landet unntatt i Kristiania og i Trøndelag.

I teljinga frå 1900 var det 4617 personar som hadde namnet i formene «Alf» eller «Alv».

I 2008 var det 394 som hadde Alv til første fornamn, 9&nbsp;440 heitte Alf.

## Kjende namneberarar

* Alf Hurum (1882-1972), norsk komponist og kunstmålar
* Alf Rolfsen (1895-1979), norsk kunstmålar
* Alf Alfer (1909-1964), svensk musikar
* Alf Hellevik (1909-2001), norsk filolog
* Alf Prøysen (1914-1970), norsk visesongar
* Alf Blyverket (1929-2009), norsk musikar
* Alf Cranner (f. 1936), norsk visesongar
* Alf Hansen (f. 1946), norsk roar
* Alf Egil Holmelid (f. 1947), norsk politikar
* Alf Inge Håland (f. 1972), norsk fotballspelar

## Kjelder
* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991) ISBN 82-521-3604-4

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Alfred

**Alfred** er eit mannsnamn som kjem frå gammalengelsk, sett saman av * ælf*, 'alf, alv' og *[[-red|ræd]]*, 'råd'. Alfred har namnedag i Noreg og Sverige den 3. januar.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet var vanleg i Noreg ved førre hundreårsskifte, bruken har sidan gått jamt attende, med ei botnnotering rundt 1980.

I folketeljinga i 1801 var ingen menn manntalsføre med dette namnet, men ei kvinne heitte *Alfrid*. 

I teljinga frå 1900 var det 9&nbsp;974 personar som hadde namnet, i formene *Alfred, Alfreid, Alfrid, Alfried* eller *Alfryd*. *Alfryd* var òg bruka som kvinnenamn.

I 2007 var det 1&nbsp;600 som har Alfred til første fornamn.

## Kjende namneberarar
* kong Alfred av England (849–899)
* Alfred Nobel (1833–1896), svensk oppfinnar og innstiftar av Nobelprisen
* Alfred Hermann Fried (1864-1921), austerriksk fredsprisvinnar
* Alfred Eriksen (1864–1934), norsk prest og politikar
* Alfred Hitchcock (1899–1980), britisk-amerikansk filmskapar
* Alfred Hauge (1915–1986), norsk forfattar

## Andre kjelder
* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991) ISBN 82-521-3604-4

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Matteus

**Matteus** er eit mannsnamn som kjem av ei gresk og ei latinsk form av det semittiske namnet *Mattatja*, som betyr 'Jahves gåve'. Matteus har svensk namnedag den 21. september; forma Matthæus har dansk namnedag same dato. Denne dagen er også tradisjonell matteusmesse i vestleg kristendom, til minne om evangelisten Matteus 

Matteus er avleidd av gresk Matthaios, som igjen kjem frå det hebraiske Mattai (מתי), eit kjælenamn for Mattitjahu (מתתיהו) eller Mattitja (מתתיה). Namnet Mattias har same opphav. Den engelske forma av namnet er *[[Matthew]]*.

## Namneberarar
* (Oscar) Matteus Berglund (1898-1981), svensk politikar
Lineært system

**Lineært system** er ein matematisk modell av eit system som utfører ein lineær operasjon på inngangssignalet, eller inngangssekvensen når systemet er diskret. Lineære system er etter måten enkle å analysera og syntisera og spelar ein viktig rolle innan signalhandsaming, reguleringsteknikk, infomasjonsteori, telekommunikasjon, osb. System som ikkje er helt lineære vert ofte «lineæriserte» for å forenkla studiet av dei. 

## Sjå òg
* Ulineært system
Gjert Gunnarson Bakke

**Gjert Gunnarson Bakke** (fødd 1786 i Jondal i Hardanger, døydde om lag 1855 på Tjørve på Lista) var mannen som skapte listerbåten. Han hadde lært båtbygging heime i Jondal. Han kom til Ore på Lista i 1815. For å lære å bygge austlandske båtar, reiste han til Tangvall i Søgne. Han starta arbeidet med å utvikle ein båt som var like god seglar som båtane på Austlandet, og som var like lettrodd som vestlandsbåtar. Han flytte til Tjørve på Lista. Der heldt han fram å bygge båtar. Etter å ha variert utsjånad og eigenskapar til båtane han bygde, enda han til slutt opp med den typen som i ettertid har vorte kalla kalla *listerbåt* eller *listring.*

## Kjelder
* Olav Kolltveit: *Jondal i gamal og ny tid* Jondal Bygdeboknemnd 1953
* Eilert Sundt: Det norske arbeide- Listerbåden. i *Folkevennen* Bd.14. 1865
BL Lacertae-objekt

**BL Lacertae-objekt** er ein type aktiv galaksekjerne som har svake eller fråverande emisjonslinjer og hurtig variasjon. Prototypen av BL Lacertae-objekt, BL Lacertae, trudde ein først var ei variabel stjerna før ein observerte den svake galaksen som omgav objektet, og ein kunne slå fast at objektet var av ekstragalaktisk natur.

Det er tenkt at BL Lacertae-objekt er kvasistellare objekt, som til dømes ein kvasar, eller radiogalaksar som ein ser langs ein relativistisk jetstråle.

Nokre BL Lacertae-objekt har blitt oppdaga ved dei høgaste fotonenerginivåa, 1 TeV, noko som indikerer at fotona er sendte ut i ein smal vinkel (til liks med gammaglimt); elles ville strålinga bli mist til pardanning av materie i kjelda.

## Sjå òg
*Blasar
* OVV-kvasar

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «BL Lacertae object» s. 58 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*

## Bakgrunnsstoff
Sæleprisingane

**Sæleprisingane** er opninga av Bergpreika, gjengjeve i evangeliet etter Matteus, 5:3-12. Delar av preika er òg å finna i evangeliet etter Lukas. Jesus skildrar i denne delen eigenskapar til ulike menneske, og koss dei skal bli lukkelege i himmelriket.

## Innhald

Teksten, slik han står i Matteusevangeliet:

:*Sæle dei som er fattige i si ånd, himmelriket er deira.*

:*Sæle dei som sørgjer, dei skal bli trøysta.*
          
:*Sæle dei audmjuke, dei skal arva jorda.*
          
:*Sæle dei som hungrar og tørstar etter rettferda, dei skal bli metta.*
          
:*Sæle dei miskunnsame, dei skal få miskunn.*
          
:*Sæle dei reine i hjartet, dei skal sjå Gud.*
        
:*Sæle dei som skaper fred, dei skal kallast Guds born.*
         
:*Sæle dei som blir forfølgde for rettferd skuld, himmelriket er deira.*

:*Ja, sæle er de når folk for mi skuld spottar og forfølgjer dykk, lyg og talar vondt om dykk på alle vis. Gled dykk og jubla, for stor er løna dykkar i himmelen! Slik forfølgde dei òg profetane før dykk.*

Sæleprisingane er i Den norske kyrkja preiketekst på Helgemessesundag. Blant diktarar som har vorte inspirerte av teksten, er Petter Dass i si vise «Otte Lychsaligheder»

## Referansar
Eldbjørg

**Eldbjørg** er eit kvinnenamn, samansett av ledda *eld*og *bjørg* av norrønt *bjǫrg*, 'berging, vern'. Andre skrivemåtar er Elbjørg og Ellbjørg.

Eldbjørg har i Noreg namnedag 7. januar.

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet Eldbjørg kom i vanleg bruk seint på 1880-talet. Første kejnde namnebærear var Elbjørg Kristoffersdotter frå Telemark, fødd 1835. Poplariteten til namnet nådde ein topp i 1930-åra.
* I folketeljinga frå 1801 var ingen listeførte med dette namnet.
* I 1900 var 67 personar listeførte med namneformene *Elbjør, Elbjørg, Eldbjørg, Ellbjørg*
* I 2008 hadde 2121 personar *Eldbjørg* til første fornamn, 365 Elbjørg og 79 *Ellbjørg*

## Kjende namneberarar
* Eldbjørg Løwer (f. 1943), norsk politikar
* Eldbjørg Ribe (f. 1947), norsk illustratør
* Eldbjørg Haug (f. 1947), norsk professor
* Eldbjørg Brekke (f. 1954), norsk forfattar
* Eldbjørg Raknes (f. 1970), norsk jazzvokalist
* Eldbjørg Hemsing (f. 1990), norsk fiolinist

## Sjå òg
* Eldbjørgdagen, ein gamal minnedag den 7. januar.

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Den vesle Bibelen

**Den vesle Bibelen** er ei nemning for eit bibelvers, Joh. 3,16.

Verset skal i følgje Bibelen vere talt av Jesus i ein samtale med farisearen Nikodemus. Utsegna er rekna som ei oppsummering av kjernepunktet i kristen lære.  I liturgien i Den norske kyrkja kan ordet verte lese før dåpen, og det vert òg lese innleiingsvis i gravferdslitugien.  Det er òg vanleg at konfirmantar lærar bibelordet utanboks i samband med konfirmasjonsundervisninga.

I Den norske kyrkja inngår bibelverset i preiketeksten andre pinsedag.

## Ulike omsetjingar av Joh. 3,16

## Tilvisingar
Verset i Joh. 3,16 viser til Rom. 5,8,  Rom. 8,32  1. Joh. 4,9

## Referansar
Yemoja

**Iemanja, Yemana** og **Yemoja** er nokre av fleire namn på ei havgudinne dyrka i Vest-Afrika og i den afrikanske diasporaen i Amerika, særleg i Brasil, på Cuba og Haiti. Nokre av skikkelsane hennar er påverka eller smelta saman med andre afrikanske guddommar eller med Jomfru Maria.

## Afrika
Gudinna Yemoja er kjend frå gammal jorubareligion. På joruba er namnet hennar ei samantrekking av «Yeye emo eja», 'mor med ungar som fiskar'. Ho er ei morgudinne knytt til elva Ogun, og er vernegud for kvinner, særleg dei som er svangre. Nokre forteljingar seier at ho er mor til alle orisha-åndene. Andre stader blir det sagt at ho hadde ein son, Orungan, med Agayu, og at ho i tillegg var mor til femten orishaer, mellom anna Ogun, Olokun, Shopona og Shango. I ifátradisjonen kan Yemoja vera ei utgammal kone kledd i svart og lilla, knytt til jord og myrer, også kjend under namnet *Nana Burku*. Dahomeygudinna Nana Buluku er også blitt teken opp i nokre gudinnetradisjonar i den nye verda.

## Brasil

I Brasil er gudinna dyrka innan religionane candomblé og umbanda, og kjend som *Yemanjá*, *Iemanjá* og *Janaína*. Ho er rekna som vernegudinne for fiskarar og skipbrotne. I delstaten Bahia er gudinna ein del av candomblé-religionen, medan ho elles i landet blir dyrka innan umbanda.

Det finst ulike feiringar for Iemanjá. I Pelotas i Rio Grande do Sul og Bahia-byen Salvador blir ho feira den 2. februar, som er den katolske helgendagen til *Nossa Senhora dos Navegantes*, Vår Frue for sjøfolk. I Salvador blir ho også feira den 8. desember, som er dagen for Maria si unnfanging i den katolske kyrkja. Ein kjem med offer til gudinna, gjerne blomar og kvinnelege pyntesaker som smykke, sminke, speglar eller kammar, som blir samla i store korger og frakta ut på havet av fiskarar. Deretter feirar ein dagen i gatene.

I delstaten São Paulo feirar ein Iemanjá dei to første helgene i desember i kystbyen Praia Grande, der det er sett opp ein statue av gudinna på stranda. I Rio de Janeiro feirar ein Iemanjá på nyttårsaftan den 31. desember. Store folkemengder kledde i kvitt samlar seg på Copacabana-stranda der dei kastar blomar og andre offer i havet og bed til gudinna om at ho skal oppfylla ønska deira. Gåver, flytande lys og små trebåtar med offer kan også setjast ut til gudinna andre dagar.

## Cuba
På Cuba er gudinna dyrka som *Yemayá* innan santeríareligionen. Ho er ein av dei mektigaste santoane, mor til både dei andre santoane og menneskja. Ho er havet personleggjort, herskaren over alt saltvatn, og er knytt til fargen blå. 

Yemayá er knytt til Virgen de Regla (ein tittel for Jomfru Maria), som er vernehelgen for Havana.

## Haiti
Gudinna er kjend som La Sirène i haitisk vodoun.

## USA
I New Orleans er gudinna kjend frå hoodoo som *Yemalla* eller *Yemana*.

## Kjelder

* «Santería: En levende tradisjon» ved Kulturhistorisk Museum ved uio.no
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Iemanja|Iemanja]]» frå , den 30. desember 2008.*
Soneturneringane i sjakk

Ei **soneturnering** var ein del av Verdssjakkforbundet FIDE sitt kvalifiseringssystem mot verdsmeisterskapen i sjakk. Systemet bestod opphavleg av nasjonale turneringar, soneturneringar, intersoneturnering, kandidatturnering og til slutt ein tvikamp mellom vinnaren av kandidatturneringa og verdsmeisteren.

## Frå 1948 til 1996
Då FIDE reorganiserte sjakken i verda etter 2. verdskrigen, delte dei forbundet inn i soner, der til dømes Noreg saman med dei andre nordiske landa vart ein del av den sentraleuropeiske sona. Store sjakknasjonar, som Sovjetunionen og USA var eigne soner. Tanken var at nasjonale meisterskap i medlemslanda skulle kvalifisere for soneturneringa. Det var noko varierande kor mange som gjekk vidare frå kvar soneturnering til intersoneturneringa, alt etter antatt spelestyrke til dei beste spelarane i sona.

Dei som gjekk vidare til kandidatturneringa frå intersoneturneringa, var sikra plass i neste intersoneturnering, og slapp kvalifiseringa i soneturneringa.

Talet på soner auka etter kvart som FIDE fekk nye medlemsland.

## Frå 1996 og til no
Intersoneturneringane vart avskaffa i 1996, i samband med at FIDE endra verdsmeisterskapen til ei utslagsturnering med 128 deltakarar. Deretter kom soneturneringane til å kvalifisere direkte til verdsmeisterskapen.

Sidan har FIDE innført fire kontinentalmeisterskap: Europa, Nord- og Søramerika, Asia og Oseania, og Afrika. Dei enkelte kontinent kan velje å arrangere soneturneringar som kvalifisering til kontinentalmeisterskapen.

Dei fire kontinentalmeisterskapa fungerer i noverande VM-syklus 2007-2009 som kvalifikasjon til 89 plassar av dei 128 i Verdscupen i sjakk. Dei resterande plassane går til dei øvst plasserte i den førre verdscupen, kvinneverdsmeisteren, juniorverdsmeisteren, dei 20 fremste på FIDE si ratingliste, og fem plassar som blir delte ut av FIDE sin president og fire plassar som arrangøren av Verdscup-turneringa delar ut.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Soneturneringane|Soneturneringane]]» frå , den 31. desember 2008.*
Haukedalen kyrkje

__NOTOC__

**Haukedalen kyrkje** (tidlegare *Haukedalen kapellkyrkje* og *Haukedal kapell*) står i Haukedalen austom Haukedalsvatnet i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei langkyrkje bygd i tre i 1884. Ho vart vigsla 8. juli 1885.

Bygningen vart sett opp etter teikningar av arkitekt Hartvig Sverdrup Eckhoff og har sitjeplassar til 120 personar. 

Haukedalen kyrkje er no i lag med Holsen kyrkje soknekyrkjer i Holsen og Haukedalen sokn i Sunnfjord prosti. 
Tidlegare hadde gudshuset i Haukedalen status som kapell under Holsen, og før Haukedalen fekk eiga kapell på slutten av 1600-talet sokna folket i området til Holsen kyrkje. 
Kapellet frå 1600-talet vart rive i samband med bygginga av noverande kyrkje. Ei altartavle frå 1673 som hang i gamlekyrkje er no i samlinga til Sunnfjord Museum.

Altartavla som står i kyrkja er frå 1692. 
Preikestolen og døypefonten vart laga til kyrkja då ho var ny.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Torkjell Djupedal og Sigurd Vengen «Haukedalen kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Holsen og Haukedalen sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestadet, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Førde kommune på nettstaden disnorge.no
*
*
Kopula

**Kopula** er namnet på ein bestemt type hjelpeverb, nemleg det verbet som knyt subjektet og predikativet i ei setning saman. I norsk er dette verbet *å vere*. Det finst språk som har *kopulalause* konsstruksjonar, t.d. russisk, der "eg er student" er *’я студент’*, overført *’ja student’*, dvs. utan verb (i presens). Namnet kjem av latin *copula*, 'lenkje, band'.
Ekstremvêret Yngve

**Yngve** var eit ekstremvêr som råka Nordland natt til 31. desember 2008. Vêret vart klassifisert som ekstremt på grunn av den kraftige vinden som oppstod i samband med eit stormsenter som utvikla seg i Norskehavet og flytta seg inn mot Lofoten. Det var særleg områda rundt Vestfjorden som fekk merke den kraftigaste vinden, og på Myken og Helligvær vart det registrert orkan. I Bodø blåste det full storm med ein vindstyrke på 27 m/s på det meste. 

Lågtrykket som var opphav til den sterke vinden utvikla seg i området sør og søraust for Jan Mayen den 30. desember, og var dermed i utviklingsfasen då det kom inn mot norskekysten. 

Ekstremvêret var det femte og siste som råka Noreg i 2008. 

## Verknad
I Bodø blåste taket av ei bustadblokk og ti personar vart evakuert. I tillegg reiv stormen her overende fleire tre og ved eit kjøpesenter vart fleire grillhus som stod til utstilling blåst overende slik at gata der vart sperra. På Ørnes blåste taket av eit bibliotek, og langs riksveg 80 vart buskar og vegskilt teke av den kraftige vinden.

Stormen raste vidare austover i løpet av nyårsaftan og førte til at SMHI i Sverige sendte ut åtvaringsvarsel av 3. grad for kysten av Bottenviken mellom Luleå og Happaranda, som tilsvarer eit ekstremvarsel i Noreg.

## Vind

## Sjå òg
* Ekstremvêr i Noreg

## Kjelder
Schattenberg-bakken

**Schattenbergbakken** er ein hoppbakke som ligg på austkanten av Oberstdorf, innunder fjellet Schattenberg, som har gjeve namn til anlegget. Det består av ein storbakke, ein normalbakke og tre mindre treningsbakkar, samt eit tribuneanlegg (infoboksen til høgre omtalar storbakken). Hoppanlegget er fyrst og fremst kjent for opningsrennet i den årlege hoppveka, som har blitt arrangert her sidan starten i 1953.

Bakkerekorden er på 143,5 meter, og blei sett av Sigurd Pettersen i 2003.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Schattenbergbakken|Schattenberg-bakken]]» frå ,  den 31. desember 2008.*  
* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Schattenbergschanze|Schattenberg-bakken]]» frå ,  den 31. desember 2008.*
Andreas Widhölzl

**Andreas Widhölzl** () er ein austerriksk, tidlegare skihoppar frå i Fieberbrunn i forbundslandet Tirol, og representerte skiklubben der.

I sesongen 1999/2000 kom han på andre plass, og to gonger (sesongane 1997/98 og 2002/03) har han kome på tredje plass i verdscupen i hopp. Under OL i 1998 tok han bronse i normalbakken, og under VM på ski 2005 i Oberstdorf var han med på å ta gull for Austerrike i lagkonkurransen i normalbakken.

Under OL 2006 i Torino var han med på å sikra austerriksk gull i laghoppinga.

Widhölzl har òg to andreplassar frå verdsmeisterskapen i skiflyging, i 2000 og 2006.
I 1999/2000 vann han den tysk-austerrikske hoppveka.

Han mista plassen på det austerrikske laget før sesongen 07/08, og fekk han ikkje tilbake, trass stor suksess i Kontinentalcupen. Etter at han ikkje kvalifiserte seg til rennet i Planica i 2008, valde han å legga opp som skihoppar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Andreas Widhölzl|Andreas Widhölzl]]» frå , den 31. desember 2008.* 
 
*
Ernst Vettori

**Ernst Vettori** () er ein austerriksk skihoppar. Han blei olympisk meister i normalbakke i 1992, og vann den tysk-austerrikske hoppveka i 1985/86 og 1986/87. I 1991 blei han tildelt Holmenkollmedaljen saman med Vegard Ulvang, Trond Einar Elden og Jens Weissflog.

Vettori er gift med den tidlegare austerrikske alpinisten Sieglinde Winkler (nummer 18 i 1982, og 15 i 1983 i verdscupen i utfor). Saman har dei to barn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ernst Vettori|Ernst Vettori]]» frå , den 31. desember 2008.*
Risto Laakkonen

**Risto Laakkonen** () er ein finsk tidlegare skihoppar.

Laakkonen debuterte i verdscupen i 1986 i Harrachov med ein åttandeplass. Dei neste åra høyrde til han verdstoppen, og i 1988 og 1989 vann han verdscuprenn i Thunder Bay i Canada. 

Vinteren 1988/89 gjekk han til topps samanlagt i den prestisjetunge hoppveka. Den same sesongen oppnådde han òg si beste samanlagtplassering i verdscupen – han blei nummer sju.

Under VM 1989 i Lahti blei Laakkonen verdsmeister i laghopping, og kom på andre plass under VM 1991 i Val di Fiemme. Under OL 1992 tok han òg gull i laghoppinga. Etter OL-sesongen la han opp.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Risto Laakkonen|Risto Laakkonen]]» frå , den 31. desember 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Manfred Deckert

**Manfred Deckert** () er ein tidlegare austtysk skihoppar.

I sesongen 1981/1982 vann han den tysk-austerrikske hoppveka samanlagt. I 1980 tok han sølvmedaljen i normalbakken under OL i Lake Placid.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Manfred Deckert|Manfred Deckert]]» frå , den 31. desember 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
*