open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gudrun Egemar

**Gudrun Johanne Egemar** () var ein norsk reklameteiknar og dokkemakar.

## Familie
Egemar var dotter av veterinæren Sigurd Bili og læraren Reidun Eriksen. Ho var gift med scenografen Christian Egemar, som opphavleg var frå Danmark.

## Kunstnarisk virke
I 1961 hadde NRK Fjernsynet premiere på serien *[[Pernille og Mr. Nelson]]*. Dette var ein dokketeater-produksjon for barn som var skriven av Ragne Tangen. Dokkene var laga av Gudrun Egemar.

I 1961 var Egemar også ansvarleg for dokkene til førestillinga *Tryllekvisten* på Oslo Nye Teater. Stykket var opphavleg eit rumensk eventyr, og den norske omsetjinga var ved Per Bronken.

Saman med Willie Nordrå laga Egemar dokkene som vart nytta i programserien til NRK Fjernsynet *[[Julian Strøm|Julian Strøms]] dukketeater* (1964).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gudrun Egemar|Gudrun Egemar]]» frå , den 15. mars 2023.*
Tiina Suhonen

**Tiina Tuulia Katariina Suhonen** () er ein finsk-norsk biletkunstnar og dokkemakar. Ho er utdanna som biletkunstnar ved Lahti Institute of Design, med vidareutdanning frå Statens kunstakademi i Oslo.

Som dokkemakar har Suhonen spesialisert seg på å lage figurar for film og fjernsyn.

## Dokkemakar
For NRK har Suhonen utvikla tredimensjonale dokker av skisser som førestilte Fantorangen og Kuraffen. Ifølgje medieoppslag frå 2017 meinte Suhonen at NRK fekk ho til å utvikle Fantorangen på falske premissar, og at kontrakten hennar med NRK på papiret gjaldt eit dokkemakarkurs, men i realiteten førte til at ho framstilte den dokka som seinare vart ein stor suksess for NRK Barne-TV.

Suhonen samarbeidar med dokkemakaren Sean Morrissey i firmaet Puppets.no, som held til i Oslo.

Suhonen og Morrissey har blant anna laga figuren Garjá til den samiske barne-tv-serien *[[Ruskekongen]]* (nordsamisk *Ruskagonagas*), som hadde premiere på NRK 7. januar 2013. Namnet «Garjá» betyr kråke på nordsamisk, og figuren er ei kråkejente.

Dei har også utvikla barne-tv-figuren Brillebjørn i samarbeid med produksjonsselskapet Spark AS. Figuren har hovudrolla i tv-serien med same navn. Den 23. mars 2018 hadde ein spelefilm med same figur premiere på norske kinoar. Filmen har tittelen *Brillebjørn på bondegården*, og var regissert av Maiken Marstrander.

I 2018 hadde programserien til Ylvis-brørne *[[Stories from Norway]]* premiere på TVNorge. I ein episode som handla om Petter Northug var ei av rollene tildelt ei dokke laga av Tiina Suhonen. Dokka vart kalla «Kriserådgiveren» og skulle hjelpe Northug til å overvinne motgang.

## Verv
Den 14. oktober 2017 vart Suhonen vald inn som medlem av styret i Norsk Filmforbund. Ho er også styremedlem i Sørnorsk filmsenter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tiina Suhonen|Tiina Suhonen]]» frå , den 15. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Nettsida til firmaet Puppets.no
Shirley Temple

**Shirley Temple Black** () var ein amerikansk skodespelar og diplomat. Ho vert rekna som tidenes største barneskodespelar.

## Liv og virke
### Bakgrunn
Shirley Temple var dotter av George Francis Temple (1888–1980) og kona hans Gertrude Amelia Krieger (1893–1977). Allereie som treåring byrja ho på danseskule i Los Angeles. Der vart ho oppdaga av Charles Lamont, og vart ei såkalla barnestjerne.

### Karriere
Ein av dei fyrste filmrollene til Temple var i musikalen *[[Bright Eyes]]* (1934), som ho vann ein Oscar for. Ho medverka i eit stort tal filmar i 1930-åra, og var ei av dei største filmstjernene på den tida. Temple trekte seg tilbake frå rampelyset i byrjinga av tjueårsalderen.

Då Temple var 16 år gammal gifta ho seg med skodespelaren John Agar, og dei fekk ei dotter. Dei skilde seg ganske snart, og i 1950 gifta ho seg med forretningsmannen Charles Alden Black som ho fekk to barn saman med.

Temple vart seinare politisk interessert og vart medlem av Det republikanske partiet. I 1967 prøvde ho å verte vald inn i Kongressen, utan å lukkast. Ho fekk i staden fleire diplomat-oppdrag, då ho blant anna deltok ved fleire internasjonale konferansar og møter som delegat frå USA. Ho var ambassadør i Ghana, og seinare i Tsjekkoslovakia. I 1976 vart ho protokollsjef for USA, og var i denne stillinga ansvarleg for alle USA sine seremoniar, besøk og gåver til utanlandske dignitærar. Temple var også styremedlem i fleire større føretak, som The Walt Disney Company og Del Monte Foods.

Shirley Temple har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame. I 1998 vart ho tildelt Kennedy Center Honors. I 1999 vart Temple kåra til tidenes 18. største kvinnelege filmlegende av Det amerikanske filminstituttet.

## Filmografi
Temple var ein skodespelar som var aktiv i filmindustrien frå 1932 til 1949. Ho var med i fleire kortfilmar om livet hennar og til andre skodespelarar som ho arbeidde med i løpet av karrieren sin.

### Spelefilmar

### Kortfilmar
Dei fleste filmane i perioden frå 1933 til 1934 vart produserte som ein del av serien *[[Baby Burlesks]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Shirley Temple|Shirley Temple]]» frå , den 15. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* 
* Shirley Temple hos Internet Movie Database
* Shirley Temple hos Svensk Filmdatabas
* Shirley Temple hos Filmdatabasen
* Shirley Temple hos Scope
* Shirley Temple hos Rotten Tomatoes
* Shirley Temple hos The Movie Database
* Shirley Temple  hos Turner Classic Movie Database
* Liste over filmar med Shirley Temple
Masatierrapetrell

**Masatierrapetrell** (*Pterodroma defilippiana*) er ein sjøfuglart i stormfuglfamilien Procellariidae. Han er hekkeendemisk til Chile der han hekkar på Santa Clara-øya i Juan Fernández-øygruppa og på Desventuradas-øyane. 

## Skildring

Masatierrapetrellen er ein liten *[[Pterodroma]]*-petrell med relativt korte venger og lang hale, og med ei kroppslengd på omtrent 26 centimeter. Hetta og maska er mørkegrå medan panna er kvit. Han er mørkegrå på oversida med eit mørkt «M»-mønster karakteristisk for mange i slekta, og ein lysare grå halvkrage. Undersida vengene og kroppen frå strupe til stjert er kvit. Sett nedanfrå har vengene svarte spissar og svarte bakkantar. Eit kjenneteikn brukt til identifisering er at oversida av halen er einsfarga grå utan den mørke tuppen til dei næraste slektingane i *Pterodroma*.

Han hekkar i to øygrupper utanfor kysten av Chile, Juan Fernández-øygruppa og på Desventuradas-øyane. Lite er kjent om rørslene til masatierrapetrellane utanom hekketida, dei spreier truleg i mindre grad enn andre petrellar som hekkar i området, truleg held deg seg på havet i det austlege Stillehavet sør for ekvator der Perustraumen årsakar eit stort oppstraumdrag av næringsrikt kaldt vatn. Her beitar fuglen på småfisk og små blekksprutar. I perioden frå mars til juni er dei ikkje nær øygruppane der dei hekkar.

Eit samla estimat for hekkepopulasjonen på Desventuradas-øyane frå 1970 var meir enn 10&nbsp;000 fuglar. Estimat for Juan Fernández-øyane i 1991 var nokre hundre fuglar.

Storleiken på den totale populasjonen per 2018 er trudd å vere færre enn 10&nbsp;000. Arten er kategorisert som sårbar (VU) av Verdas naturvernunion IUCN. Dette er på grunn av liten populasjon og avgrensa hekkeområde, og det faktumet at landbaserte rovdyr som villkatter og søramerikanske nasebjørnar (*Nasua nasua*) et egg og ungar, og blir trudd å ha årsaka utryddinga av hekkepopulasjonen på Robinson Crusoe-øya. Rotter blir også trudd å vere predatorar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Masatierra petrel|Masatierra petrel]]» frå , den 15. mars 2023*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Jane Mykle

**Jane Mykle** () var ein norsk dokketeaterskapar og lokalpolitikar. Ho var gift med forfattaren Agnar Mykle frå 1942 til 1957.

## Liv og arbeid
Mykle hadde artium, kveldsskule frå BHKS og eit år ved SHKS. Ho studerte vidare i London og Paris og arbeidde som blomedekoratør, hanskemakar m.m. Ho traff Agnar Mykle i 1939, og gifta seg med han i 1942. Etter skilsmissa i 1957 var han leigebuar hos ho frå 1963, og dei tidlegare ektefellane opprettheldt tett kontakt resten av livet.

Jane og Agnar Mykle var pionerar innan norsk dokketeater, med utdanning frå Marcel Temporal sitt *Temporals institutt for dukketeater* i Paris. Ekteparet Mykle skipa Norsk Dukketeater i 1949, og dei to skreiv ei lærebok i dette emnet. Norsk Dukketeater inngjekk sidan samarbeid med Folketeatret.

Mykle sat i Asker kommunestyre for SF/SV frå 1968 til 1983, og seinare i fylkestinget i Akershus.

Sonen til Agnar Mykle frå fyrste ekteskap, Arne Bust Mykle (1937–2015), arbeidde også med dokketeater, og overtok etter kvart Norsk Dukketeater saman med den dåverande kona si Bjørg Mykle. Dei utvikla blant anna barne-TV-serien om *[[Pompel og Pilt]]* frå 1969.

## Prisar og utmerkingar
* Kirke- og undervisningsdepartementets premiering for *Dukketeater* i 1954, saman med Agnar Mykle

## Bibliografi
* *Dukketeater!* (lærebok, saman med Agnar Mykle), 1954; gjeven ut på ny i 1967 og 1995

## Litteratur
* Alf van der Hagen. *En annen Mykle : møter med Jane Mykle*. 1994 ISBN 82-7094-695-8 
* *Dukketeater underveis : familien Mykle og Norsk dukketeater*. Ved Arne Bust Mykle, Tone Sinding Steinsvik og Sverre Følstad. Stiftelsen Modums blaafarveværk , 2006. ISBN 978-82-90734-36-2

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jane Mykle|Jane Mykle]]» frå , den 15. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* Jane Mykle hos Sceneweb
Laura Farnsworth Dogu

**Laura Farnsworth Dogu** () er ein amerikansk forfattar og diplomat som er ambassadør for USA i Honduras. Ho har tidlegare vore ambassadør for USA i Nicaragua under Obama-administrasjonen.

## Liv og virke
### Bakgrunn
Dogu er dotter av ein sjøoffiser. Ho tok B.A., B.B.A. (1985) og M.B.A. (1989) frå Southern Methodist University i Dallas. Ho tok seinare ein M.S. frå Dwight D. Eisenhower School for National Security and Resource Strategy i 2007.

## Karriere
Dogu byrja karrieren som marknadsrepresentant for IBM, der ho arbeidde i fem år.

Etter at Dogu byrja i utanrikstenesta, vart ho konsulæroffiser ved ambassaden i San Salvador i 1991. Ho gjorde deretter teneste som konsulær og politisk offiser ved den amerikanske ambassaden i Tyrkia. Tilbake i Washington, D.C. i 1996 vart ho tildelt operasjonssentralen i utanriksdepartementet. Eit år etter vart ho stabsassistent i *Bureau of Consular Affairs*. Internasjonale oppdrag følgde i Egypt, Tyrkia og Mexico. Då ho vart nominert av president Obama til å bli ambassadør i Nicaragua, var ho chargé d'affaires ved ambassaden i Mexico by.

Dogu er også forfattar. Saman med Taylor Larimore, Mel Lindauer og Richard Ferri er Dogu medforfattar av *The Bogleheads' Guide to Retirement Planning*. Ho er ein av leiarane for nettbaserte *Bogleheads* (www.bogleheads.org).

### Ambassadør til Nicaragua
Den 13. mai 2015 nominerte president Barack Obama Dogu til ambassadør til Nicaragua. Det vart hlade høyringar for utanrikskomitéen i Senatet om nominasjonen hennar 15. juli 2015. Den 29. juli 2015 rapporterte komiteen positivt om nominasjonen til Senatet. Dogu vart stadfesta av heile Senatet ved munnleg akklamasjon 5. august 2015.

### Ambassadør i Honduras
Den 5. november 2021 nominerte president Joe Biden Dogu til ambassadør til Honduras. Det vart halde høyringar for *Foreign Relations Committee* den 8. februar 2022. Komiteen rapporterte positivt om nominasjonen hennar til Senatet 8. mars 2022. Heile Senatet stadfesta Dogu ved munnleg akklamasjon 10. mars 2022. Ho kom til Honduras 6. april 2022, og presenterte sine akkreditiv til den honduranske presidenten Xiomara Castro de Zelaya den 12. april.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Laura Farnsworth Dogu|Laura Farnsworth Dogu]]» frå , den 16. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
Tidvasspytt

**Tidvasspytt** eller **strandpytt** er ein pytt danna av havvatn ved klipperike kystar der vatnet samlar seg i holrom i klippene. Mange av desse pyttane finst berre som separate vassmassar ved lågvatn.

I tidvasspyttar kan ein finna hardføre organismar som sjøstjerner, sjøroser og muslingar. Desse må tola endringar i vasstand, temperatur og salt- og oksygeninnhald. Vind, havstraumar, solstråling og predatorar kan alle utgjera farar.

## Galleri

Tide_pools_in_santa_cruz.jpg|Ein tidvasspytt i Santa Cruz i California i med sjøstjerner, sjøroser og svampar.
Close-up of clone war of sea anemones.jpg|Kjempande sjøroser
Harbor Tidal Pool (Matinicus Island, ME).jpg|Tidvasspytt i Maine


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Tidevandspyt|Tidevandspyt]]» frå  og  «[[:en:Tide pool|Tide pool]]» frå , den 16. mars 2023.*
Stryk

**Stryk** er ein del av ei elv der vatnet renn raskare på grunn fall og/eller innsnevring i terrenget. Eit stryk er kjenneteikna av at vasstraumen blir striare og vatnet bølgjande og kvervlande, av og til også skummande lvitt. Om stryket er gjennomgåeade kvitskummande kallar ein det ofte eit **fossestryk**. Motsatsen til eit stryk er ei stille.

Det kan vera ein glidande overgang frå det ein vil kalla ein foss, der vatn passerer over ein terskel og meir eller mindre kjem i fritt fall, via fossestryk til stryk.

## Sjå òg
* Rafting
* Hydrodynamikk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Stryk|Stryk]]» frå ,  den 16. mars 2023.*
Reidun Aune

**Reidun Aune** () var ei norsk motstandskvinne, musikkpedagog, dokketeaterarbeidar, brukskunstnar, kulturarbeidar og freds- og miljøaktivist frå Trondheim. Ho arbeidde som musikklærar ved Norges lærerhøgskole.

## Motstandskvinne
Under andre verdskrig var Aune knytta til gruppa til kompani Linge Lark, som via radio gav London etterretningar frå Trondheim. Ho opererte som kurér, og mottok deltakarmedaljen i 2000.

Aune var aktiv motstandar av atomvåpen, og deltok i fredsmarsjen til Paris i 1981. Ho deltok òg i demonstrasjonane i Stilla under Alta-konflikten i 1981. For det siste vart ho dømd til ei fengselsstraff på 60 dagar.

## Dokketeater
I 1968 skipa Aune eit dokketeater i Trondheim saman med Vibeke Helgesen. I byrjinga måtte dei fleire gongar flytte til nye lokale, inntil dåverande teatersjef ved Trøndelag Teater, Arne Aas, let dei få tilhald på biscena til Trøndelag Teater. Dokketeaterførestillingane vart spela som såkalla «morgonteater», for eit publikum som gjerne bestod av barn frå barnehagane og småskuleklassene rundt om i byen. Førestillingar på repertoaret var blant anna det grønlandske eventyret *Nuniak og den store hvalen*, som også vart vist på NRK barne-tv.

Hausten 1971 arrangerte Nordenfjeldske Kunstindustrimuseum ei utstilling av samisk brukskunst (duodji). I samband med utstillinga oppførte Aune dokketeater basert på ei samisk forteljing. Førestillinga vart svært godt motteken.

I Trondheim var Aune også kjend for det årlege julespelet med dokker, som i hennar tid vart framført i meir enn femti år. «Det gamle Christi Fødselsspill» har opphav frå Tyskland på 1500-talet, og er omarbeidd scenisk og dramaturgisk av Aune. Versjonen til Aune vart fyrst oppført i Oppdal i 1948, med levande skodespelarar og periodemusikk. Noko seinare laga Aune dokker til stykket, og var ansvarleg for årlege oppføringar i Trondheim. Aune dreiv også barneorkester, var danseinstruktør ved Spelet om Heilag Olav og engasjert på vegner av Nordenfjeldske Kunstindustrimuseum og Trøndelag Folkemuseum.

## Prisar og utmerkingar
Aune var æresmedlem av Studentersamfundet i Trondheim, og mottok Teskjekjerringprisen i 1978.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Reidun Aune|Reidun Aune]]» frå , den 16. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Reidun Aune hos Sceneweb
*  *[https://tv.nrk.no/serie/gudstjeneste-tv/FSTL02001689/27-12-1989 Christi Fødselsspill med Reidun Aunes Dokketeater og Lita Gjerdings Englekor]* – gudsteneste frå Nidarosdomen, sendt av NRK Fjernsynet 27. desember 1989
Verdscupen i skiskyting 2018

**Verdscupen i skiskyting 2018** tok til 26. november 2017 og vart avslutta 25. mars 2018. Turneringa omfatta 22 individuelle tevlingar for kvar av dei to kjønna. Renna fann stad i Östersund i Sverige, Hochfilzen i Austerrike, Le Grand-Bornand i Frankrike, Oberhof og Ruhpolding i Tyskland, Antholz i Italia, Kontiolahti i Finland, Oslo i Noreg samt Tjumen i Russland.

Dei mannlege utøvarane tevla i to 20 km normalprogram, åtte stk 10-kilometer sprint, sju jaktstartar à 12,5 km og fem 15 km-lange fellesstartar. I tillegg vart det arrangert fire stafettar over 4 x 7,5 km. Martin Fourcade frå Frankrike gjekk til topps i turneringa for sjuande året i rad. Norske Johannes Thingnes Bø vart andremann, medan russaren Anton Sjipulin la beslag på tredjeplassen, langt bakom dei to andre utøvarane.

Kvinnene tevla i to 15 km normalprogram, åtte stk 7,5 km sprint-tevlingar og sju jaktstartar à 10 km, samt fem fellesstartar à 12,5 kilometer. I tillegg vart det arrangert fire stafettar over 4 x 6 km. Kaisa Mäkäräinen frå Finland vann verdscupen for andre gong, einast 3 poeng framom Anastasija Kuzmina som representerte Slovakia. Også tredjeplasserte Darja Domratsjeva frå Belarus kjempa om IBU-trofeet til siste slutt.

## Menn
### Individuelt

## Kvinner
### Individuelt

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Biathlon-Weltcup 2017/18|Biathlon-Weltcup 2017/18]]» frå ,  den 16. mars 2023.*
Privatdetektiv

**Privatetterforsker** eller **privatdetektiv** er ein person som tar på seg å etterforska saker for private, uavhengig av politiet. Dette kan vera fordi saka ikkje har interesse for politiet, fordi dei ikkje har funne svar eller fordi oppdragsgjevaren ikkje er nøgd med konklusjonen deira. 

Saker av meir triviell karakter som nokre privatetterforskarar tar på seg, er saker der ein ektefelle ønsker å finna bevis på utruskap hjå den andre ektefellen.

Privatetterforskaren er ein kjend figur innan detektivforteljinga, frå Sherlock Holmes til Varg Veum.

## Historie

I 1833  skipa Eugène François Vidocq, ein fransk soldat, kriminell og kaper, det fyrste kjende privatdetektivbyrået, Le Bureau des Renseignements Universels pour le commerce et l'Industrie. Han hyra folk som tidlegare var blitt straffa, og tok saker som folk meinte politiet ikkje kunne eller ville handsama.

I Storbritannia skipa Charles Frederick Field eit etterforskingsbyrå etter at han var pensjonert frå Metropolitan Police i 1852. Field blei ein venn av Charles Dickens, som skreiv artiklar om han.

I USA skipa Allan Pinkerton sitt kjende Pinkerton National Detective Agency i 1850. Pinkerton blei kjend for å ha avverja det såkalla Baltimore Plot, ein plan om å snikmyrda Abraham Lincoln, som nett var vald til president, i 1861.

## Noreg
Tittelen er ikkje verna i Noreg, og kven som helst kan etablera seg som privatetterforskar. Dei fleste norske privatetterforskarar har likevel bakgrunn frå politiet eller eit anna relevant yrke, slik som Ola Thune. Det er også utarbeidd eit etisk regelverk for medlemmer av Norsk Forening for Etterforsking og Sikkerhet og Norske Privatetterforskeres Forbund.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Privatetterforsker|Privatetterforsker]]» frå ,  den 16. mars 2023.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Private investigator|Private investigator]]» frå ,  den 20. april 2023.*
Huilliche

**Huilliche** [wi.ˈʝi.tʃe], **huiliche** eller **huilliche-mapuche** er ei amerikansk urfolksgruppe rekna som den sørlege delen av den makroetniske mapuche-folkegruppa i Chile og Argentina. Dei lever både i Futahuillimapu («det store landet i sør») og, som undergruppa *cunco* eller *veliche*, på den nordlege halvleiken av Chiloé-øya. 

Huilliche er den viktigaste urfolksgruppa i desse regionane. Omgrepet huilliche tok til å bli brukt på spansk etter den andre grunnlegginga av Valdivia i 1645, og tilpassa bruken av mapuche frå Araucanía for dei sørlege mapuche-stammane. 

Huilliche betyr 'sørlendingar' (mapudungun *willi* 'sør' og *che* 'menneske'.) Ein genetisk studie viste store tilknytingar mellom huilliches og urfolk aust for Andesfjella, noko som ymtar om, men ikkje beviser, eit delvis opphav i dagens Argentina.

I løpet av 1500-, 1600- og 1700-talet lykkast fastlandets-huilliche generelt med å motstå spanske inngrep. Etter at huilliche-opprøret i 1792 vart avgjerande overvunne, vart territoriet deira gradvis opna for europeisk busetjing. I dag snakkar dei fleste huilliche-folk spansk, men nokon, spesielt eldre vaksne, snakkar huilliche-språket. *[[Laurelia sempervirens]]*, kjent på huilliche som *triwe* og på spansk som *laurbær*, er det rituelle treet til huilliche i Futahuillimapu.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Huilliche people|Huilliche people]]» frå , den 16. mars 2023*

:Følgjande online kjelder var gjevne:

## Bakgrunnsstoff
Steinsirklane i Senegambia

**Steinsirklane i Senegambia** er fleire grupper av steinsirklar i Gambia nord for Janjanbureh og i sentrale Senegal. Området der ein finn dei er kring 39 000 km² stort. Det omfattar over 1000 steinsirklar og gravhaugar, og er den største konsentrasjonen av steinsirklar nokon stad i verda. Det er eit heilage område som blei brukt samanhengjande i over 1500 år. 21. juli 2006 blei steinsirklane erklærte som verdsarv.

Nokre av steinane blei reiste på 700-talet oppå eldre gravsetjingar. Dei ti til tjuefire kampesteinane i kvar sirkel varierer i storleik og er opptil 10 tonn tunge. Dei er mellom 1 og 2,5 meter høge og består hovudsakleg av lateritt. Steinane markerer gravleggingar og blei reist før 1100-talet. Det finst kring eit tusentals steinsirklar. Dei største konsentrasjonane omfattar meir enn 1000 steinar i 52 sirklar ved Djalloumbéré og kring byen Wassu der det òg finst eit museum om desse.

Ein oppsiktsvekkande steinsirkel er faktisk eigentleg ikkje ein sirkel, men har ei V-form. Tradisjonelt legg folk små steinar oppå kampesteinane, av ukjende grunnar. Kvifor ein har sett opp kampesteinane er ikkje heilt klarlagt, men ein utgraving frå 2006, rapportert av National Geographic Society, tyder på eit opphavleg gravleggingsformål, ettersom det er funne eit stort tal menneskelege leivningar på stadanee.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Stencirklarna i Senegambia|Stencirklarna i Senegambia]]» frå ,  den 17. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* UNESCO/UNESCO World Heritage Centre - Stone Circles of Senegambia
Scots Musical Museum

***Scots Musical Museum*** er ei samling av tradisjonell skotsk folkemusikk gjeven ut i seks band frå 1787 til 1803. Ho var ikkje den fyrste samlinga av skotske folketonar, men har hatt stor tyding. Kvart band hadde rundt 100 songar, nokre av dei ukjende, og mange av dei blei del av repertoaret innan klassisk musikk.

Prosjektet blei byrja av James Johnson, ein musikkgravør og -seljar i tronge kår som elska gamle songar på skotsk og eit ønske om å ta vare på dei. Vinteren 1786 møtte han diktaren Robert Burns, som vitja Edinburgh for fyrste gong. Dei to fann ei felles interesse i dei gamle songane, og Burns blei ein entusiastisk bidragsytar til prosjektet. Det fyrste bandet kom ut i 1787, og hadde med tre songar av Burns. Han bidrog med  40 songar til bind 2, og stod til slutt bak rundt ein tredel av dei 600 songane i heile samlinga, i tillegg til å bidra redaksjonelt. Det siste bandet kom ut i 1803 og inneheldt den fyrste utgjevinga av «Handsome Nell», den aller fyrste songen til Burn.

I tillegg til å samla inn gamle songar, skreiv Burns også nye tekstar til gamle melodiar, og mange av songane som no er tillagde Burns har  eldre røter. Songar i samlinga er mellom anna «Auld Lang Syne», «Lord Ronald, my Son» (betre kjend som «Lord Randal») og «My love is like a Red, Red Rose». Songane til Burns omfattar «The Battle of Sherramuir», «Scots Wha Hae», «Green Grow the Rashes», «Flow Gently Sweet Afton», «Ye Banks and Braes of Bonnie Doon», «Ae Fond Kiss», «The Winter it is Past», «Comin' Thro the Rye», «There Grows a Bonnie Brier Bush» og «John Anderson, My Jo».

Samlinga blei internasjonalt populær, og songar og melodiar frå henne blei arrangerte av komponistar som Joseph Haydn og Ludwig van Beethoven. Burns samarbeidde med George Thomson om *A Select Collection of Original Scottish Airs*, som kom ut frå 1793 til 1818, og inneheldt skotske folkesongar i «klassiske» arrangement.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scots Musical Museum|Scots Musical Museum]]» frå ,  den 17. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* 
* Digitalisert utgåve av Scots Musical Museum ved National Library of Scotland.
* Island 7: Burns and Scottish Song
* Robert Burns - Travels and Music
Nijolė Sadūnaitė

**Nijolė Sadūnaitė** () er ei litauisk katolsk nonne som tredde inn i eit hemmeleg undergrunnssysterfellesskap under sovjetkommunismen og arbeidde med *[[Kronikk for den katolske kyrkja i Litauen]]*. 

I 1975 vart ho arrestert av dei sovjetiske myndigheiter og dømd til tre års fengsel. Ho sat fyrst i fangenskap i Mordovia og deretter i Bogutsjany i Krasnojarsk kraj i Sibir. Ho vart utsett for dårleg behandling, overgrep og tortur.

Sadūnaitė skreiv *A Radiance in the Gulag* om erfaringane sine.

I 2018 mottok Sadūnaitė den litauiske fridomsprisen. Ho var den fyrste kvinna til å motta denne utmerkinga.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nijolė Sadūnaitė|Nijolė Sadūnaitė]]» frå , den 17. mars 2023.*
Verdscupen i skiskyting 2019

**Verdscupen i skiskyting 2019** tok til 30. november 2018 og vart avslutta 24. mars 2019. Turneringa omfatta 25 individuelle tevlingar for begge kjønn. Renna fann stad i Pokljuka i Slovenia, Hochfilzen i Austerrike, Nové Město na Moravě i Tsjekkia, Oberhof og Ruhpolding i Tyskland, Antholz i Italia, Canmore i Canada, Midway i delstaten Utah i USA, Östersund i Sverige, og Oslo i Noreg.

Dei mannlege utøvarane tevla i tre 20&nbsp;km normalprogram, ni stk 10-kilometer sprint, åtte jaktstartar à 12,5&nbsp;km og fem 15&nbsp;km-lange fellesstartar. I tillegg vart det arrangert fem stafettar over 4 x 7,5&nbsp;km. Med sine 16 rennsigrar var Johannes Thingnes Bø frå Noreg fullstendig suveren i turneringa. Russiske Aleksandr Loginov kneip andreplassen og franske Quentin Fillon Maillet kom på tredjeplass.

Dei kvinnelege utøvarane tevla i tre 15&nbsp;km normalprogram, ni stk 7,5&nbsp;km sprint-tevlingar, åtte jaktstartar à 10&nbsp;km og fem fellesstartar à 12,5 kilometer. I tillegg vart det arrangert fem stafettar over 4 x 6&nbsp;km. Dorothea Wierer frå Italia sikra seg det største IBU-trofeet i den siste tevlinga for sesongen, framom landskvinna Lisa Vittozzi. Også nummer 3 og 4 i turneringa, Slovakias Anastasija Kuzmina og norske Marte Olsbu sanka mange poeng.

## Menn
### Individuelt

## Kvinner
### Individuelt

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biathlon-Weltcup 2018/19|Biathlon-Weltcup 2018/19]]» frå ,  den 17. mars 2023.*
Omar Sy

**Omar Sy** () er ein fransk skodespelar og komikar.

## Bakgrunn
Omar Sy vaks opp i Trappes, som er ein forstad utanfor Paris. Han er son av ein senegalesisk far frå Fulani-folket og ei mauritansk mor som budde nær Paris. Opphavleg ynska Sy å verta teknikar for varme, ventilasjon og sanitærteknologi og ferda til Senegal. Mellom 1996 og 1997 yrkte han på den franske radiostasjonen Radio Nova, der han møtte Fred Testot. Omar Sy vart sett saman med Testot i fjernsynsprogrammet *Omar et Fred* på Canal+, noko som gjorde han for fullt kjend i Frankrike.

Det internasjonale gjennombrotet til Sy kom med filmen *[[De urørlige]]* saman med François Cluzet. Filmen vart ein stor suksess i Frankrike, der han vart årets mest suksessrike innanlandske produksjon med meir enn 19 millionar sjåarar. I 2012 vart Omar Sy den fyrste ikkje-kvite skodespelaren som vann César-prisen for beste skodespelar for rolla i filmen *De urørlige*. Sy spelte hovudrolla som Bishop i *X-Men: Days of Future Past*, oppfylgjaren til *X-Men: First Class*.

Den 5. juli 2007 gifta han seg med Hélène, saman har dei fem born. I 2012 flytta familien til Los Angeles.

I 2017 vart Sy medlem av Det amerikanske akademiet, som deler ut Oscar-prisane årleg.

## Filmografi i utval

* 2001 – *La tour Montparnasse infernale*
* 2002 – *Samouraïs*
* 2006 – *Nos jours heureux*
* 2009 – *Tellement proches*
* 2009 – *Micmacs à tire-larigot*
* 2009 – *Safari*
* 2011 – *Intouchables* (*De urørlige*)
* 2012 – *Les seigneurs*
* 2012 – *De l’autre côté du périph*
* 2014 – *X-Men: Days of Future Past*
* 2014 – *Good People*
* 2014 – *Samba*
* 2015 – *Jurassic World*
* 2015 – *Burnt*
* 2016 – *Chocolat*
* 2016 – *Inferno*
* 2016 – *Demain tout commence*
* 2017 – *Knock*
* 2018 – *Yao*
* 2018 – *Le flic De Belleville* (*Belleville Cop*)
* 2019 – *Le Chant du loup* (*The Wolf's Call*)
* 2021 – *Lupin*
* 2022 – *Tirailleurs* (*Father & Soldier*)
* 2022 – *Jurassic World Dominion*
* 2023 – *The Book of Clarence* 	
* 2024 – *The Killer*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Omar Sy|Omar Sy]]» frå ,  den 17. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Futahuillimapu

**Futahuillimapu** eller **Fütawillimapu** er eit tradisjonelt territorium til huilliche-folket. Futahuillimapu spenner over landet mellom Bueno-elva og Reloncavíbukta i Los Lagos-regionen. Nedre delen av Bueno-elva er grenseelv mot Los Ríos-regionen i nord. Futahuillimapu betyr «det store landet i sør.»

Tilbake på 1700-talet, då dette territoriet framleis var fritt for utanlandsk herredømme, budde såkalla cunco-folk i den vestlege delen, tilsvarande Cordillera de la Costa og høgare område der, medan dei eigentlege huilliche budde i lågland i den austlege delen som svarar til Valle Central i Chile.

Etter øydelegginga av dei sju byane i Osorno i 1602, heldt heile området mellom Valdivia og busetjingane Calbuco og Carelmapu ved Chacaosundet fram som uavhengige urfolksterritorium og stengt for spanjolane.
Spanjolene hadde derfor lite informasjon om dette territoriet og måtte stole på rykte. 
Denne mangelen på konkret kunnskap om territoriet førte til spekulasjonar om den mytiske byen til cæsarane.

Området vart herja av ein spansk milits i 1792. Året etter vart parlamentet i Las Canoas for spanjolar og huilliche-folk halde. I dette offisielle møtet måtte dei lokale høvdingane akseptere innlemminga av Futahuillimapu i det spanske imperiet og tillèt spanjolane å bygge opp att byen Osorno.

Etter det blei huilliche-land ettertrakta av dei siste nybyggjarane. Kjøp av land vart sjeldan stogga av den lokale guvernøren.

Desse nybyggjarane fekk selskap av tysk kolonisering av områda rundt Valdivia, Osorno og Llanquihue. Tapet av Huilliche-folket til land på 1800-talet var ofte relatert til svindel, språkbarrierar og mangel på juridiske rammeverk. Huilliches-folk som budde i sentraldalen migrerte til kystregionen av Osorno-provinsen.

## Kjelder

**Denne artikkelen er ei omsetting av «[[:en:Futahuillimapu|Futahuillimapu]]» frå , den 17. mars 2023*

;Referansar
Sildesyn

**Sildesyn**  er merke i naturen som syner at det er sild i sjøen.  

Det er særleg større skapningar, som har sild som byttedyr, som oppfører seg som om dei jaktar på sild. Det kan  til dømes vere sjøpattedyr, som kvalar, fuglar, som måsefuglar, eller annan fisk, som stor sei. Dette fortel fiskaren at det kan vere von om fangst.

Sildesyn kan det òg kallast om ein ser sildestimen nede i vatnet. 
## Fotnotar

## Kjelder
* Bjarne Rabben: *Folk ved havet II*. Sunnmøre Fiskarlag, Romsdal Fiskarlag 1983. ISBN 82-990938-1-3
Susan Wojcicki

**Susan Diane Wojcicki** () var ein polsk-amerikansk bedriftsleiar som var dagleg leiar for YouTube frå 2014 til 2023. Nettoformuen hennar vart estimert til å vere rundt 765 millionar dollar i 2022.

Wojcicki har jobba i teknologibransjen i over tjue år. Ho vart involvert i grunnlegginga av Google i 1998 då ho leigde ut garasjen sin som kontor til grunnleggjarane av selskapet. Wojcicki vart den fyrste marknadssjefen i Google i 1999, og leia seinare den nettbaserte annonseringsverksemda og den originale videotenesta til selskapet. Etter å ha sett suksessen til YouTube, føreslo ho at Google skulle kjøpe tenesta. Google kjøpte YouTube for 1,65 milliardar dollar i 2006.

Wojcicki byrja som dagleg leiar i YouTube i 2014 og trekte seg i 2023.

## Bakgrunn
Susan Diane Wojcicki vart fødd i Santa Clara County i California den 5. juli 1968. Ho er dotter av den amerikanske journalisten Esther Wojcicki og den polske fysikkprofessoren ved Stanford University Stanley Wojcicki. Besteforeldra hennar var russisk-jødiske immigrantar.

## Karriere
Før Wojcicki vart den fyrste marknadssjefen i Google i 1999, arbeidde ho med marknadsføring hos Intel Corporation i Santa Clara. I tillegg jobba ho med leiingsrådgjeving for Bain & Company og R.B. Webber & Company.

I 2003 vart Wojcicki fyrste produktsjef for eit av dei store annonseverktøya til Google, AdSense. For dette arbeidet fekk ho Google Founders' Award. Wojcicki vart forfremja og hadde tilsyn med Google sine annonserings- og analyseprodukt, inkludert AdWords, AdSense, DoubleClick og Google Analytics.

Susan Wojcicki har fleire år vorte nemnd på lista over dei 100 mektigaste kvinnene publisert årleg av Forbes.

## Utmerkingar

* Kåra til nummer ein på Vanity Fair si *New Establishment-*liste i 2019.
* 2013: Rangert som nummer ein på Adweek si topp 50 leiar-liste, som anerkjenner dei øvste medieleiarane i ein organisasjon.
* 2016: Nummer åtte på lista over dei 100 mektigaste kvinnene i verda.
* 2017: Nummer seks på lista over dei 100 mektigaste kvinnene i verda.
* 2018: Nummer sju på lista over dei 100 mektigaste kvinnene i verda.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Susan Wojcicki|Susan Wojcicki]]» frå , den 17. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* Youtube-kanalen til Susan Wojcicki
*
Sheryl Sandberg

**Sheryl Kara Sandberg** () er ein amerikansk teknologileiar, filantrop og forfattar. Sandberg fungerte som chief operating officer (COO) i Meta Platforms frå 2008 til august 2022. Sandberg er grunnleggjaren av LeanIn.Org.

I 2008 vart Sandberg utnemnd til COO i Facebook. I juni 2012 vart ho vald inn som fyrste kvinne i styret til Facebook. Som leiar for reklameverksemda til selskapet vart Sandberg anerkjend for å ha gjort selskapet lønnsamt.

Før ho byrja i Facebook som COO, var Sandberg visepresident for globalt online sal og drift hos Google. Før det fungerte Sandberg som stabssjef for finansministeren i USA, Lawrence Summers.

## Tidleg liv
Sandberg vart fødd i 1969 i Washington D.C. Ho er dottera til Adele Einhorn og Joel Sandberg. Ho er den eldste av tre sysken. Faren hennar er augelege, og mora hennar var høgskulelærar i fransk.

Då Sandberg var to år flytta familien hennar til North Miami Beach i Florida. Ho gjekk på North Miami Beach High School, der ho vart uteksaminert i 1987.

Sandberg byrja å studere ved Harvard College i 1987. Ho vart uteksaminert i 1991 *[[summa cum laude]]* og *[[Phi Beta Kappa]],* med ein bachelorgrad i samfunnsøkonomi. Ho vart tildelt John H. Williams-prisen for den beste avgangsstudenten i økonomi. Samtidig som ho studerte ved Harvard College, var Sandberg med å skipe ein organisasjon kalla *Women in Economics and Government*. Ho møtte også professor Lawrence Summers, som vart mentoren og avhandlingsrådgjevaren hennar. Summers rekrutterte ho til å vere forskingsassistenten  hans ved Verdsbanken, der ho jobba i rundt eit år med helseprosjekt i India som omhandla spedalskheit, AIDS og blinde.

## Utmerkingar
Sandberg har fleire gongar vorte rangert som ei av dei femti mest innflytelsesrike kvinnene i næringslivet, på Forbes si liste *Most Powerful Women in Business.*

* 2007: Nummer 29, yngste på lista.
* 2008: Nummer 34.
* 2009: Nummer 22.
* 2010: Nummer 16.
* 2014: Nummer 10.
* 2016: Nummer 6.
* 2017: Nummer 5.
* 2018: Nummer 6.

## Bibliografi
* *Lean In: Women, Work, and the Will to Lead*. Knopf. 2013. 
* *Option B: Facing Adversity, Building Resilience and Finding Joy*. Knopf. 2017. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sheryl Sandberg|Sheryl Sandberg]]» frå , den 17. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* Sheryl Sandberg hos Internet Movie Database
* Sheryl Sandberg hos The Movie Database
Karin Krog

**Karin Krog Bergh** () er ein norsk jazzsongar. Ho er rekna som ein av dei fremste norske jazzvokalistane. 

## Liv og virke
Karrieren til Krog byrja på jam sessions i Penguin Club i Oslo i 1955, og ho vart engasjert sekstetten til Kjell Karlsen. Ho vart etter kvart også kjend gjennom radioen. Då den fyrste jazzfestivalen i Molde vart arrangert, song ho der med kvartetten til Kjell Karlsen.

Frå 1962 hadde Krog si eiga gruppe, men samarbeidde også med kvintetten til Frode Thingnæs og trioen til Egil Kapstad. I 1964 gav ho ut sitt fyrste soloalbum, *By Myself*. I 1965 var ho med på å danne Norsk Jazzforum, der ho blant anna var leiar.

I 1969 byrja Krog å studere song hos Ivo Knecevic. I dei følgjande åra samarbeidde ho med ei rekkje kjente nasjonale og internasjonale musikarar, som Jon Christensen, Niels-Henning Ørsted Pedersen, Kenny Drew, Don Ellis, Archie Shepp, John Surman, Red Mitchell og Bengt Hallberg.

Krog har fått ei rekkje prisar, blant anna Buddyprisen, Radka Toneff Minnepris og Spellemannprisen fire gongar. Ho er også riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden (2005).  

Krog var gift med programsekretæren og jazzhistorikaren Johs. Bergh frå 1957 til han døydde i 2001. Dei har to barn, Cathrine Bergh og Dot Elisabeth Bergh. Krog er oldebarn av musikaren og komponisten Anders Heyerdahl.

## Prisar og utmerkingar
* 1965 – Buddyprisen frå Norsk jazzforbund
* 1975 – Spellemannprisen 1974 i klassen kvinnelege artistar
* 1975 – *Female Singer of the Year* av European Jazz Federation
* 1981 – Nominert til Spellemannprisen 1980 i klassen jazz for *[[Swingin' Arrival]]* (med Per Borthen Swing Department Ltd)
* 1981 – Oslo bys kunstnerpris
* 1983 – Gammleng-prisen i klassen jazz
* 1987 – Nominert til Spellemannprisen 1986 i klassen jazz for *Freestyle*
* 1990 – Nominert til Spellemannprisen 1989 i klassen jazz for *[[Something Borrowed, Something New]]*
* 2000 – Spellemannprisen 1999 i klassen jazz for albumet *Bluesand* (med John Surman)
* 2004 – Nominert til Spellemannprisen 2003 i klassen jazz for *[[Where You At?]]*
* 2005 – Riddar 1. klasse av St. Olavs Orden
* 2006 – Nominert til Spellemannprisen 2005 i klassen jazz for *[[Seagull]]* (med Bergen Big Band)
* 2007 – Anders Jahres kulturpris
* 2008 – Oslo Jazzfestivals pris Ella-prisen
* 2013 – Heidersprisen under Spellemannprisen 2012
* 2014 – Spellemannprisen 2013 i klassen jazz for albumet *Songs about This and That* (med John Surman)
* 2016 – Innlemma i Rockheim Hall of Fame
* 2017 – NOPAs hederspris
*2021 – Norsk kulturråds ærespris

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karin Krog|Karin Krog]]» frå , den 18. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside
* Krog hos Discogs.
* Krog hos MusicBrainz.
* Krog hos Sceneweb.
* Karin Krog frå Jazzbasen.
* Karin Krog frå Jazzbasen.
C. Auguste Dupin

**C. August Dupin** er ein fiktiv detektiv som opptrer i verk av Edgar Allan Poe.

Detektiven opptrer fyrst i Poe si novelle «The murders in the Rue Morgue» frå 1841, som klarer å løysa ei drapsgåte frå stolen sin, ved deduksjon åleine. Det kom berre to noveller til om Dupin, «The Purloined Letter» frå 1845 og «The Murder of Mary Roget» frå 1850 men novellene blir rekna som dei første i den populære krimsjangeren, og figuren Dupin blei  brukt som modell av forfattaren Arthur Conan Doyle for den berømte figuren hans Sherlock Holmes. På denne måten fekk novellene, som ikkje har så stor tyding i forfattarskapen til Edgar Allan Poe, ein stor innverknad på seinare litteratur.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:C. Auguste Dupin|C. Auguste Dupin]]» frå ,  den 17. mars 2023.*
Radioteatret

**Radioteateret** var ei eining i NRK si kulturavdeling som produserte høyrespel for barn og vaksne. Ho blei oppretta i 1926 og nedlagd i 2021.

## Bakgrunn og virke
Radioteateret produserte både klassisk og moderne drama, krim og underhaldning. Fram til 2010 blei det òg produsert høyrespel for Lørdagsbarnetimen. I 2021 blei radiosendingane avslutta, men ein skulle framleis leggja ut produksjonar på podkast.

Avdelinga har hatt ei rekke kjende medarbeidarar, mellom anna Nils Nordberg som regissør og tilretteleggjar av kriminaldrama. Ei lang rekkje norske skodespelarar har opptredd ved teateret.

Til saman hadde Radioteatret opp mot 100 000 lyttarar på dei dramatiske produksjonane sine i 2008, medan endå fleire følgde krimsendingane.

## Leiarar

* Gunnar Neels-Hansson 1928–1943, 1945–1950
* Jens Gunderssen 1950–1952
* Hans Heiberg 1952–1973
* Gerhard Knoop 1973–1984
* Merete Skavlan 1984–1990
* Nils Nordberg 1990–1991
* Nils Heyerdahl 1991–2011
* Yngvil Kiran 2011–2015
* Gunhild Nymoen 2015–2021

## Sjå òg
*Blå Fugl-prisen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Radioteatret|Radioteatret]]» frå ,  den 18. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* Radioteaterets programsider (arkivert nettside)
* Kriminalhøyrespel og seriar i Radioteatret 1951-2004 (arkivert nettside)
* Radioteateret.info  (arkivert nettside)
* Kriminalhøyrespel i Radioteatret 1952-2005, NRK.no
* Høyrespelarkiv for NRK P2-teateret, 1930-2001, NRK.no
Hangtown fry

**Hangtown fry** er ein type omelett som blei kjend i samband med gullrushet i California på 1850-talet. Den vanlegaste versjonen inneheld bacon og østers som blir steikt saman med egg.

## Historie
Retten skal først ha blitt laga i Placerville i California, som då blei kalla Hangtown. Den vanlegaste soga er at han blei laga då ein gullgravar fann gull, og drog til Cary House Hotel og bestilte den dyraste retten ein kunne laga der. Dei dyraste ingrediensane var egg, som var skjøre og måtte fraktast forsiktig til gruvebyen; bacon, som kom frå austkysten, og østers, som måtte fraktast med is frå San Francisco, over 100 miles unna.

Ei anna opphavssoge blir fortald ved Sam's Grill i Tiburon, like nord for San Francisco. Ved det lokale fengselet i Placerville blei ein dødsdømd mann spurt om kva han ville eta som det siste måltidet sitt. Han tenkte raskt, og bad om ein østersomelett, ettersom han visste at ein måtte frakta østers frå vatn, over hundre miles unna, via dampskip og over dårlege vegar. Dette forseinka avrettinga hans med eit døgn.

Retten blei gjort kjend av Tadich Grill i San Francisco, der han skal ha vore på menyen i rundt 160 år. Seinare variasjonar av retten omfattar bruk av lauk, paprika, ulike krydder og frityrsteiking av østersane før ein har dei i omeletten.

## I kulturen
I episoden *The Hangtown Fry* frå fjernsyns-anthologiserien *Death Valley Days* frå 1962 *,* speler Fabrizio Mioni den unge mannen Paul Duval som er uskuldig dømt til døden i Placerville, på tida då staden var kjend som  Hangtown. I soga finn Duval på å be om ein rett av bacon og østers i ein omelett for å utsetja avrettinga si medan kjærasten hans, Ann Alton (Nancy Rennick), leiter etter informasjon for å frigjera han. Retten er blitt servert på etestader i California.  

Booth Seafood Co sitt kompendium av James Beard si sjømatkokebok frå 1954 har med tre oppskrifter på retten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hangtown fry|Hangtown fry]]» frå ,  den 18. mars 2023.*
Trepiggsvin

**Trepiggsvin** er ein familie av gnagarar som høyrer heime i Amerika. Dei er klatrande dyr med børsteforma eller piggforma hår som gjer at dei liknar på piggsvin. Familien omfattar 17 artar fordelt på tre eller fire slekter. 

Arten børstetrepiggsvin blir somme gonger rekna til familien piggrotter. 

## Skildring

Det minste trepiggsvinet er coendu, med ei kroppslengd på rundt 30 cm og ei vekt på rundt 900 gram. Nordamerikansk trepiggsvin er det største på rundt 80 cm og 12 kg. Dei har nokså små auge og ein noko firkantforma snute. Føtene er korte og fotsolane breie. Dei har lange, sterke klør, som sikrar grep på greiner og trestammer. Bortsett frå nordamerikansk trepiggsvin har alle artar ein gripehale der den ytste delen er naken utan piggar. Gripehalen er muskuløs, og så sterk at dyret kan henga etter han frå ei grein. Halen bøyer seg oppover og ikkje innover, og dyra nytter oversida til å gripa med.

Dyra har modifisert hår som dannar piggar. Det er tre ulike piggtypar: Forsvarspiggar med mothaker, som særleg sit bak på ryggen over halen, og opptrer hjå alle artar unntatt *Chaetomys subspinosus*, lengre, tynnare piggar med bøyeleg tipp, og hjå *C. subspinosus* ein lang, bøyeleg pigg utan skarp spiss. Når dyra vil forsvara seg rettar dei piggane opp og ut. Dette kan også vera ei synleg åtvaring til rovdyr.

## Levevis
Trepiggsvina er nattaktive for å unngå rovdyr, og gøymer seg vekk om dagen. Dei lever hovudsakleg av plantekost, som blad, nåler, bork, frø, frukt, bær, blomar og i nokre høve gras. Nokre artar et også insekt og små krypdyr av og til. Dei bruker store delar av døgnet på å kvila og fordøya føda. For alle artane er lyd, lukt og rørsle viktigare sansar enn synet.

Hodyra får som regel berre ein unge i kullet, og fostertida og dietida kan til saman vara i nær eitt år. Ungen kan ta opptil 4 år på å bli vaksen. Han blir likevel fødd med evne til å sjå og kan klatra forsvara seg ganske tidleg, slik at ungane har låg døyelegheit.

## Artar
***Familien Erethizontidae**
**Underfamilien **Erethizontinae**
***Nordamerikansk trepiggsvin (*Erethizon dorsatum*), ein art
****[[Coendou]]*
*****[[Coendou bicolor]]*
*****[[Coendou nycthemera]]*
****coendu (*Coendou prehensilis*)
*****[[Coendou rothschildi]]*
****[[Echinoprocta rufescens]]*, ein art
****[[Sphiggurus]]*
*****[[Sphiggurus ichillus]]*
*****[[Sphiggurus insidiosus]]*
*****[[Sphiggurus melanurus]]*
**** Meksikansk snohalepiggsvin (*[[Sphiggurus mexicanus]]*)
*****[[Sphiggurus paragayensis]]*
*****[[Sphiggurus pruinosus]]*
*****[[Sphiggurus quichua]]*
*****[[Sphiggurus roosmalenorum]]*
****Piggsnohalepiggsvin (*Sphiggurus spinosus*)
*****[[Sphiggurus vestitus]]*
**Underfamilien Chaetomyinae
*** *[[Chaetomys subspinosus]]*, ein art

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Trepiggsvin|Trepiggsvin]]» frå ,  den 18. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Holepiggsvin

**Holepiggsvin** (*Hystricidae*) er ein familie av gnagarar som stammar frå Afrika og Asia.
Familien omfattar tre slekter, som samanlagt inneheld elleve artar.

Nokre artar finst forvilla i Europa og Amerika. 

## Skadedyr
I mange område der ein finn holepiggsvin blir dei rekna som skadedyr. Dei kan ta for seg i landruksområde og gjera stor skade på avlingar. Ein driv derfor ofte jakt på dyra i desse områda. Dei fleste artane wr likevel sjeldan truga. Ein meiner dette kjem at av dei primære naturlege fiendane til dyra (store rov- og kattedyr) er blitt utrydda eller pressa ut av habitata til holepiggsvina.

## Artar
Nolevande artar og fossile slekter:

* **Familien Hystricidae**
** korthalepiggsvin*, [[Hystrix]]*
*** Underslekta *[[Acanthion]]*
**** *H. brachyura*
**** *H. javanica*
*** Underslekta *[[underarten Hystrix|Hystrix]]*
**** *H. africaeaustralis*
**** *H. cristata*
**** *H. indica*
*** Underslekta *[[Thecurus]]*
**** *H. crassispinis*
**** *H. pumila*
**** *H. sumatrae*
*** †*[[Hystrix arayanensis]]* 
*** †*[[Hystrix depereti]]* 
*** †*[[Hystrix paukensis]]*
*** †*[[Hystrix primigenia]]*
*** †*[[Hystrix refossa]]*
** †*[[Miohystrix]]*
** †*[[Xenohystrix]]*
** †*[[Sivacanthion]]*
** børstehalepiggsvin*, [[Atherurus]]*
*** *A. africanus*
*** *A. macrourus*
** langhalepiggsvin*, [[Trichys]]*
*** langhalepiggsvin (*T. fasciculata*)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Hulepindsvin|Hulepindsvin]]» frå ,  den 18. mars 2023.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Old World porcupine|Old World porcupine]]» frå ,  den 18. mars 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Verdscupen i skiskyting 2020

**Verdscupen i skiskyting 2020** tok til 29. november 2019 og vart avslutta 15. mars 2020. Dei terminfesta tevlingane i Oslo 19.-22. mars vart avlyst grunna pandemi-tiltak. Turneringa omfatta 21 individuelle tevlingar for begge kjønn. Renna fann stad Östersund i Sverige, Hochfilzen i Austerrike, Le Grand-Bornand i Frankrike, Oberhof og Ruhpolding i Tyskland, Pokljuka i Slovenia, Antholz i Italia, Nové Město na Moravě i Tsjekkia og Kontiolahti i Finland.

Dei mannlege utøvarane tevla i tre 20&nbsp;km normalprogram, åtte stk 10-kilometer sprint, fem jaktstartar à 12,5&nbsp;km og fem 15&nbsp;km-lange fellesstartar. I tillegg vart det arrangert seks stafettar over 4 x 7,5&nbsp;km. Med sine 16 rennsigrar var Johannes Thingnes Bø frå Noreg vann det største IBU-trofeet for andre året i rad, fattige 2 poeng framom Martin Fourcade frå Frankrike. Quentin Fillon Maillet, også Frankrike, kom som året før på tredjeplass.

Kvinnene tevla i tre 15&nbsp;km normalprogram, åtte stk 7,5&nbsp;km sprint-tevlingar, fem jaktstartar à 10&nbsp;km og fem fellesstartar à 12,5 kilometer. I tillegg vart det arrangert seks stafettar over 4 x 6&nbsp;km. Dorothea Wierer frå Italia sikra seg topplassen for andre året i rad, einast 7 poeng føre norske Tiril Eckhoff. Tysklands Denise Herrmann kneip tredjeplassen.

## Menn
### Individuelt

## Kvinner
### Individuelt

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biathlon-Weltcup 2019/20|Biathlon-Weltcup 2019/20]]» frå ,  den 18. mars 2023.*