open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerhart Hauptmann

**Gerhart Johann Robert Hauptmann** () var ein tysk dramatikar og forfattar som i 1912 fekk Nobelprisen i litteratur i 1912 «hovudsakleg på grunn av sin produktive, varierte og eineståande produksjon av scenekunst.»

Hauptmann blir rekna som ein av dei viktigaste representantane for den tyske naturalismen, men integrerte òg i andre stilartar i verka sine, til dømes symbolismen.

I 1922 skreiv han pamfletten *Russland und die Welt* saman med Fridtjof Nansen og Maksim Gorkij.

## Verk i utval
* 1885 - *Promethidenlos*
* 1888 - *Bahnwärter Thiel*
* 1889 - *Vor Sonnenaufgang*
* 1890 - *Das Friedensfest*
* 1893 - *Die Weber*, i dialektversjon *De Waber*
* 1893 - *Der Biberpelz*
* 1893 - *Hanneles Himmelfahrt*
* 1897 - *Die versunkene Glocke*
* 1898 - *Fuhrmann Henschel*
* 1900 - *Michael Kramer*
* 1901 - *Der rote Hahn*
* 1902 - *Der arme Heinrich*
* 1903 - *Rose Bernd*
* 1909 - *Griselda*
* 1910 - *Der Narr in Christo Emanuel Quint*
* 1910 - *Peter Brauer* (tragikomedie)
* 1911 - *Die Ratten*
* 1912 - *Atlantis*
* 1912 - *Gabriel Schillings Flucht*
* 1914 - *Der Bogen des Odysseus*
* 1917 - *Winterballade*
* 1921 - *Anna*
* 1925 - *Veland*
* 1925 - *Die Insel der großen Mutter oder Das Wunder von Île des Dames*
* 1928 - *Des großen Kampffliegers, Landfahrers, Gauklers und Magiers Till Eulenspiegel Abenteuer*
* 1928 - *Wanda*
* 1939 - *Ährenlese*
* 1932 - *Vor Sonnenuntergang*
* 1937 - *Das Abenteuer meiner Jugend* (sjølvbiografi)
* 1939 - *Die Tochter der Kathedrale*
* 1941 - *Iphigenie in Delphi*
* 1941 - *Das Märchen*
* 1944 - *Iphigenie in Aulis*
* 1946 - *Neue Gedichte*
* 1948 - *Agamemnons Tod/Elektra* (posthum)

### Verk omsette til norsk
**Ensomme mennesker* - drama, 1887
**Hannemor : drømmedigtning i to akter*, 1894
**Kjetteren fra Soana*, 1935
**Wanda*, 1957
**Banevokter Thiel*, 1996
**Før solnedgang* blei i 1957 framført av Radioteateret og på Nationaltheatret

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* Nobelprize.org, Nobelprisen i litteratur 1912
* Nobelprize.org, Gerhart Hauptmann - sjølvbiografi
* Oppsetninga av Hannemor på Det Norske Teatret (1916)
* Gerhart Hauptmann,  biografi på dhm.de/LeMO
* Gerhart Hauptmann Museum 
* Kommentert lenkesamling 
* Manuskript og oppføringsrettar
* Om Hauptmanns forhold til nazismen
Linjegeometri

**Linjegeometri** eller **Plückerkoordinatar** er ei grein av geometrien som vart grunnlagd av Julius Plücker kring midten av 1800-talet. I staden for å sjå punktet som grunnelement i geometrien, rekna Plücker den rette linja som grunnelement. Ei kurve vert då oppfatta som summen av alle sine tangentar, og eit punkt som summen av alle linjer gjennom punktet. I linjegeometri vert plasseringa til ei linje avgjort av linjekoordinatane til linja. I planet er ei rett linje avgjort av ei likning 

: \frac{x}{a} + \frac{y}{b} = 1

og a og b vert kalla linjekoordinatane til linja. Ei rett linje svarar altså til eit punkt (a, b) og omvendt.

## Kjelder
*linjegeometri. (2012-01-13) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/linjegeometri
Linjekoordinatar

**Linjekoordinatar** er koordinatar for ei rett linje og vert nytta i linjegeometri. Med linjekoordinatar spesifiserer ein plasseringa til ein linje på same måte som punktkoordinatar (eller vanlege koordinatar) som vert nytta for å spesifisere plasseringa til eit punkt. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Line coordinates|Line coordinates]]» frå ,  den 13. januar 2012.*
Ln

**LN** kan vise til: 
* Liaoning i Kina
* Libyan Arab Airlines, IATA-kode
* Louisville and Nashville Railroad
* bandet LN
* lymfeknute, (av engelsk *lymph node*). 

**Ln** kan vise til: 
* Lanthanoid, ei rekkje kjemiske stoff

**ln** kan vise til
* ln i Unix, ein UNIX-kommando som skapar fillenkjer
* naturleg logaritme, ein matematisk funksjon, det same som loge.
* ISO 639-koden for språket lingala
Locus

**Locus** (fl. **logi**) eller **lokus** er eit latinsk ord som tyder «stad». Ordet *locus* har gjeve opphav til ei rekkje nye ord som *lokal*, *[[lokativ]]* og *[[lokomotiv]]*.

Lokus i genetikk viser til posisjonen til eit gen i eit kromosom. Gen med same *locus* i dei homologe kromosoma er allel av same gen.

I medisin viser *locus* til kva stad på kroppen eit patogen trenger inn. 

I matematikk viser *locus* til ei samling punkt som har ein felles eigenskap, ein geometrisk stad.  

## Sjå òg
*Lokus av Aschehoug, nettstadportal med digitale læremiddel for vidaregåande skule
Loddrett

**Loddrett** vert vanlegvis nytta om det same som ei loddlinje eller vertikal linje. 

Innan matematikken vart tidlegare ei linje eller eit plan sagt å vere loddrett på ei anna linje eller eit plan når vinkelen mellom dei var 90°. No nyttar ein staden omgrepa vinkelrett og normal.

## Kjelder
*
Markov-prosess

Ein **Markov-prosess** er ei følgje av hendingar, vanlegvis kalla tilstandar, der sannsynet for ein gjeven tilstand i følgja berre er avhengig av tilstanden like føre. Ein slik prosess vert òg kalla ei **Markov-kjede**. Teorien har fleire viktige bruksområde i statistisk modellering, mellom anna i simulering av nettverkstrafikk, køsystem og partiklar i rørsle, samt innan bilethandsaming. 

Prosessen er kalla opp etter russaren Andrej Markov.

## Kjelder
*
Marvin Minsky

**Marvin Minsky** () er ein amerikansk matematikar. 

Han var professor i matematikk ved Massachusetts Institute of Technology (MIT) frå 1958 til 1974, og professor i elektronikk same stad frå 1974 til 1989 og i mediavitskap sidan 1989. Han har mellom anna gjeve ut *Computation* (1967), *Semantic Information Processing* (1968) og *The Society of Mind* (1985). Minsky har medverka i stor grad i dei seinare fasane av utviklinga til datamaskinen, og særleg har han vore sentral innan forskinga på kunstig intelligens. Arbeidet hans har dessutan hatt stor innverknad både innan robotikk, kognitiv psykologi, lingvistikk og optikk.

## Kjelder
*
Olav Gisle Øvrebø

**Olav Gisle Øvrebø** () er ein norsk forfattar frå Luster kommune.

Han debuterte i 2011 med den nynorske diktboka *Barn som leikar* på Flamme forlag. Boka handlar om drapssaka på James Bulger frå Liverpool i 1993. Drapsmennene var to gutar på ti år. Øvrebø lever seg inn i bakgrunnen og situasjonen til drapsmennene, og dikta er ei blanding av fakta og fiksjon.

Boka har fått både positiv og negativ omtale. I *[[Klassekampen]]* vart det skrive om henne at «*Gjennom å gjera noko som ikkje er gjort før, utvidar ho poesien sitt virkeområde. Og dikta er velskrivne, diktsamlinga velkomponert.»* I same artikkel vart samlinga kritisert for å laga spekulativ underhaldning av grusame mordgåter.

Vigdis Hjorth kommenterte diktsamlinga på fylgjande måte: *«Les diktene og husk på en annen måte. En særlig stemme. Et originalt blikk. Klokt om ugjerninger.»*

## Bibliografi
### Bøker
*
### I bøker - eit utval
*

## Kjelder
* Omtale av Olav Gisle Øvrebø på Flamme forlag
* *Klassekampen*, 12. november 2011: «Provoserande dokumentardikt»

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Olav Gisle Øvrebø i Oria.no
* Om Olav Gisle Øvrebø i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Matematisk modell

Ein **matematisk modell** er to ulike måtar å representere noko matematisk på. Den eine er fysisk og den andre er abstrakt. Av konkrete matematiske modellar finn ein reproduksjonar av geometriske figurar som kubar, pyramidar, kjegler og liknande, laga av papp, tre, plast eller andre materiale, og av kurver i rommet, tredimensjonale flater og liknande. 

Datagenererte bilete av til dømes dynamiske prosessar er ein overgangsform til abstrakte modellar. Moderne vêrvarsling er basert på slike visualiseringar av særs kompliserte teoretiske modellar. Andre døme på slike modellar er modellering av havbotn og havstraumar, som har stor tyding for oljeleiting og bygging av oljeplattformer. 

Ein teoretisk matematisk modell representerer generelt ei idealisering av eit aspekt av røyndomen, skriven som likningar. Til dømes er rørslelova til Newton, *F = ma*, som seier at kraft er lik masse multiplisert med akselerasjon, eit døme på ein vellukka modell som kan skildre til dømes planetrørsler og andre fysiske forløp med stor nøysemd. 

Situasjonar eller prosessar i den verkelege fysiske eller biologiske verda som kan analyserast matematisk, eller til ein viss grad idealiserast, om ein ser bort frå aspekt som har liten innverknad på situasjonen, så kan ein matematisk modellere desse. Ein nyttar matematiske likningar ti å skildre eller tilnærme situasjonen. Mange fysiske og biologiske prosessar kan skildrast ved hjelp av differensiallikningar av ulike slag. 

Det er ikkje alltid likningane i ein matematisk modell let seg løyse ved formeluttrykk, men moderne datamaskinar kan gjennom simulering av løysingar gjere det mogeleg å få eit særs godt innblikk i prosessane det dreier seg om. 

## Kjelder
*matematisk modell. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/matematisk_modell
Matematisk programmering

**Matematisk programmering**, **optimering** eller **optimalisering** er ein matematisk metode for å avgjere dei optimale verdiane for eit sett variablar x1, x2, ..., xn. Dei optimale verdiane er det sett av verdiar som gjev ein gjeven målfunksjon (òg kalla objekt- eller preferansefunksjon) den høgaste (evt. lågaste) oppnåelege verdi. Målfunksjonen kan avhenge av nokre eller alle dei variable. Ofte vil dei variable vere unerkasta særlege vilkår, som at dei skal oppfylle gjevne likningar og ulikskapar eller at nokre eller alle skal vere heiltalige. Ein snakkar då om ein optimal verdi for målfunksjonen gjeven desse vilkåra (avgrensingane). Løysingsmetoden er avhengig av forma til målfunksjonen og vilkåra. 

Dersom alle funksjonane er lineære og det ikkje vert kravd heiltalsløysing, vert teknikken kalla lineær programmering. Den mest kjende metoden er her den såkalla simpleks-metoden, utvikla av amerikanaren George Dantzig i 1947. Ved dynamisk programmering vert det nytta ein avgjerslemetode i fleire trinn. 

Matematisk programmering, særleg lineær, men òg andre artar, vert nytta i praksis til dømes i oljeindustrien, ved utarbeiding av timeplanar i skule og ved makroøkonomisk planlegging. Matematisk programmering kan omfatte tusenvis av variablar og vilkår, slik at datamaskinar må nyttast for reknearbeidet, men omgrepet programmering viser ikkje her til datamaskinprogrammeringa. Ordet vart tidlegare nytta i den amerikanske hæren med tydinga «logistikk».

## Kjelder
*matematisk programmering. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/matematisk_programmering
Vreni Schneider

**Verena «Vreni» Schneider** () er ein sveitsisk tidlegare skirennar. Ho vann verdscupen i alpine greiner tre gongar og heile 55 enkeltrenn. Seks gongar gjekk ho til topps i olympiske leikar og verdsmeisterskap. Ho vann i alt elleve medaljar i vinter-OL og ski-VM.

Schneider er frå landsbyen Elm i Glarus Süd, der ho også bur. Ho driv ein skiskule på heimstaden Elm og ein sportsbutikk i Glarus.

## Aktiv
Schneider slo gjennom då ho i desember 1984 vann verdscuprennet i storslalåm i Santa Caterina. Ho lukkast ikkje i verdsmeisterskapen 1985 i Bormio, ein 12. plass i storslalåm var det heile. På tampen av gjennombrotssesongen vann ho i Waterville Valley sitt verdscuprenn nummer to. I 1986-sesongen vann ho tre renn i verdscupen, alle i storslalåm. Første sigeren i eit slalåmrenn i verdscupen kom i Courmayeur i desember 1986.

Schneider vart verdsmeister i storslalåm 1987 i Crans-Montana. Til saman i sesongen vann ho seks verdscuprenn. I OL-sesongen 1988 vann ho einast to renn, men vart i Calgary olympiameister i både storslalåm og slalåm.
  
I verdscupen 1989 vann ho 14 verdenscuprenn, fleire sigrar enn nokon annan alpinist har prestert i ein og same sesongen. Ho vann då både verdscupen, slalåmcupen og storslalåmcupen. Under verdsmeisterskapen i Vail vann ho storslalåmtevlinga for tredje gong på rad (VM 1987, OL 1988, VM 1989), og sølvmedaljane i slalåm og den alpine kombinasjonen. I 1990-sesongen gjekk ho til topps i fem verdscuprenn, alle i storslalåm.

Sesongane 1991 og 1992 vann Schneider høvesvis tre og fem sigrar i verdscupen. Mellom desse var hennar tjuande og siste siger i storslalåm, i Oberstaufen på nyåret 1992. På skotårsdagen 1992 vann ho verdscuprennet i slalåm i Narvik, hennar einaste siger på norsk snø. I 1993 vann ho fire slalåmrenn i verdscupen, og i OL-sesongen 1994 sju slalåmrenn. Under vinter-OL på Lillehammer fekk ho sølv i kombinasjonen og bronse i storslalåm. I sin siste sesong vann ho fire slalåmtevlingar i verdscupen, den siste under verdscupavslutninga i Bormio 18. mars 1995. Ei veke seinare vart ho sveitsisk meister i slalåm, og melde då frå om at ho slutta som aktiv utøvar.

### OL
*Vinter-OL 1988: Gullmedalje i slalåm og storslalåm
*Vinter-OL 1992: Nr 7 i slalåm
*Vinter-OL 1994: Gullmedalje i slalåm, sølv i alpin kombinasjon og bronse i storslalåm

### VM
*VM i alpint 1987: Gullmedalje i storslalåm
*VM i alpint 1989: Gullmedalje i storslalåm, sølv i slalåm og kombinasjonen
*VM i alpint 1991: Gullmedalje i slalåm, bronse i kombinasjonen

### Verdscupen
*Vinnar: 1989, 1994, 1995. Nr 2: 1987. Nr 3: 1991
*Vinnar av slalåmcupen: 1989, 1990, 1992, 1993, 1994, 1995
*Vinnar av storslalåmcupen: 1986, 1987, 1989, 1991, 1995

Schneider noterte seg for 55 sigrar i enkeltrenn i verdscupen; 34 kom i slalåm, 20 i storslalåm og ein i kombinasjon. 100 gongar kunne ho klive opp på plallen etter verdscuprenn.

Schneider la opp i 1995, etter å hå vore i verdseliten i alpint i elleve sesongar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vreni Schneider|Vreni Schneider]]» frå ,  den 14. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Stordal kyrkje

**Stordal kyrkje** er ei langkyrkje frå 1907 i Fjord kommune, Møre og Romsdal fylke. Kyrkja har ei halvsirkelforma koravslutning (apsis). Koravslutninga fekk i 2013 glasmåleri i staden for vanleg glas i vindauga (opphavleg initiativ allereie i 1978). Glasmåleria er utført Veslemøy Nystedt Stoltenberg. Stordal gamle kyrkje (Rosekyrkja) ligg berre eit par kilometer lenger oppe i dalen. Byggverket er i tre og har 270 plassar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Matematisk statistikk

**Matematisk statistikk** eller **teoretisk statistikk** er ei teoretisk handsaming av statistikk ved hjelp av matematiske sannsynspråk. Matematisk statistikk omfattar generelt vurdering av eigenskapane til statistiske metodar ved gjentekne undersøkingar, til dømes innan estimering og hypetesetesting. Faget har viktige bruksområde ved planlegging av statistiske forsøk og utforming av undersøkingar, og ved analyse av resultata etter desse. 

## Kjelder
*«matematisk statistikk». (2012-01-14). I *[[Store norske leksikon]]*.
Matriserekning

**Matriserekning** er rekning med matriser. Matriser kan i mange samanhengar reknast med på tilsvarande måte som tal og vektorar. Produktet  av eit tal (ein skalar) *c* og ei matrise **A** er den matrisa som ein oppnår ved å multiplisere kvart av elementa i **A** med *c*. 

To matriser 
 A = 
\begin{bmatrix}
 a_{11} & a_{12} \\
 a_{21} & a_{22} \\
\end{bmatrix}
 og  B = 
\begin{bmatrix}
 b_{11} & b_{12} \\
 b_{21} & b_{22} \\
\end{bmatrix}


har summen

 A + B = 
\begin{bmatrix}
 a_{11} + b_{11} & a_{12} + b_{12}  \\
 a_{21} + b_{21} & a_{22} + b_{22}\\
\end{bmatrix}


og produktet

 A \cdot B = 
\begin{bmatrix}
 a_{11} b_{11} + a_{12} b_{21} & a_{11} b_{12} + a_{12} b_{22}  \\
 a_{21} b_{11} + a_{22} b_{21} & a_{21} b_{12} + a_{22} b_{22}  \\
\end{bmatrix}


Legg merke til at addisjon berre er definert for matriser med same storleik (like mange rader og kolonnar), og at to matriser berre kan multipliserast dersom talet på kolonnar i den første er lik talet på rader i den andre. Det er dessutan særs viktig at matrisemultiplikasjon vanlegvis ikkje er kommutativ, det vil sei at **A·B** generelt er forskjellig frå **B·A**.

Ei kvadratisk matrise med 1-tal langs hovuddiagonalen og 0-ar på alle dei andre plassane vert kalla ei identitetsmatrise og vert skriven som 

 I = 
\begin{bmatrix}
 1 & 0 & \cdots & 0 \\
 0 & 1 & 0 & 0 \\
 \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\
 0 & 0 & \cdots & 1 \\
\end{bmatrix}


Identitetsmatrisa har den eigenskapen at for alle matriser **A**, der multiplikasjonen er definert, er **I·A** = **A** og **A·I** = **A**. Blant operasjonane som kan utførast på matriser er transposisjon, der resultatet blir ei matrise med rader lik den opphavlege matrisa sine kolonnar og omvendt, det vil sei for ei matrise

 A = 
\begin{bmatrix}
 a & b & c \\
 d & e & f \\
 g & h & i \\
\end{bmatrix}


blir den transponerte matrisa lik

 A^T = 
\begin{bmatrix}
 a & d & g \\
 b & e & h \\
 c & f & i \\
\end{bmatrix}


Ei matrise kan òg inverterast. Til ei matrise **A** vert det då danna den inverse matrisa A–1 slik at **A**·**A**–1 = **I**.

Rekning med determinantar er òg ein grunnleggande del av matriserekninga. 

Matriseteorien vart grunnlagd av Sir William Rowan Hamilton og Arthur Cayley og har sidan blitt særs viktig i praktisk talt alle greiner av matematikken og bruksområda til matematikken, som statistikk og kvantemekanikk. Særskild leiar omgrepet lineær avbilding naturleg til matriseomgrepet, og det er slik at produktet av to matriser vil svare til ein suksessiv bruk av dei to tilsvarande lineære avbildlingane. 

## Kjelder
*matriseregning. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/matriseregning
Maurice Auslander

**Maurice Auslander** () var ein amerikansk matematikar og ein av dei viktigaste algebraikarane i vår tid. 

Frå 1957 arbeidde han som professor ved Brandeis University i USA, men var òg knytt til Universitetet i Trondheim som professor II. Han var mykje i Noreg og gjennom eit aktivt samarbeid med miljøet her i landet kom han til å påverke ein heil generasjon norske algebraikarar. Auslander gav banebrytande bidrag til fleire sentrale felt innanfor algebra, særskild representasjonsteori for artinske algebraer og kommutativ ringteori. Fleire omgrep og resultat er kalla opp etter han. 

## Kjelder
*Maurice Auslander. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Maurice_Auslander
Maurice René Fréchet

**Maurice René Fréchet** () var ein fransk matematikar. 

Han vart professor i mekanikk i Poitiers i 1910, og i matematisk analyse i Strasbourg frå 1919. Frå 1928 til 1949 var han professor ved Sorbonne i Paris. Fréchet har hovudsakleg medverka til utviklinga av den generelle eller mengdeteoretiske topologien. Dei samla framstillingane hans finst i boka *Les Espaces abstraits* (1928). Fréchet arbeidde òg med sannsynsrekning.

## Kjelder
*Maurice René Fréchet. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Maurice_René_Fréchet
Max Dehn

**Max Dehn** () var ein tysk matematikar. Han medverka med viktige arbeid til grunnlaget for geometrien. 

Han forlet Tyskland under hitlertida og oppheldt seg ei stund i Noreg, der han forelas ved NTH i Trondheim. Frå 1941 var han professor i North Carolina i USA. 

## Kjelder
*Max Dehn. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Max_Dehn
Menaikhmos

**Menaikhmos** (380-320 fvt.) var ein gresk matematikar og elev av Platon. 

Han fann ut korleis han kunne løyse problemet med fordoblinga av kuben ved to parablar eller ein parabel og ein hyperbel. Han vert rekna for den første matematikaren som studerte kjeglesnitta systematisk. Menaikhmos var òg lærar for Alexander den store og tilskrivast fyndordet: «Det finst ingen kongsveg til matematikken.»

## Kjelder
*Menaikhmos. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Menaikhmos
Median

**Median** i statistikk er eit sentralitetsmål som blir definert som verdien til talet som deler eit utval i to delar slik at kvar del har like mange element. For eit utval der mengder observasjonar er eit oddetal, er medianen den midterste verdien der utvalet er sortert i rekkjefølgje. For eit utval der mengder observasjonar er eit partal er medianen gjennomsnittet av dei to midterste verdiane.

Medisinsk brukast uttrykket **medianplan** (midtsagittalplan) om ei tenkt linje som deler kroppen i ein venstre og ein høgre halvdel.

## Avgjersle av median
I eit sortert datasett med *n* element, der *n* er **ulike** vil medianen kunne finnast som *element nummer* \tfrac{n+1}{2}.

I eit sortert datasett med *n* element, der *n* er **like** kan medianen vere ein av dei to midterste talverdiane, og kvar og ein talverdi der imellom. Ofte blir middelverdien brukt av dei to midterste talverdiane.

## Stabilitet
Fordelen ved å bruke median i tilhøve til middelverdi er at median er stabil overfor ekstreme observasjonar (som blant anna kan oppstå ved målefeil). Viss ein til dømes har mælt høgder i meter, men har gløymt å setje komma i nokre av målingane, vil det påverke gjennomsnittet mykje, medan medianen ikkje blir påverka i same grad. Har ein målingane 1,73 - 180 - 1,86, vil gjennomsnittet bli 63,59, medan medianen er 1,86. Her er medianen tett på det som ville vore medianverdien utan den eine feilmålinga (1,80).

## Median i geometri
I geometrien syner *median* til eit linjestykke som knyter ein av ein vinkelspissane til ein trekant med midtpunktet av den motståande sida.

For å finne medianen av ein talrekkje som til dømes: 1-3-5-6-8-9-11-12-14, må du telje deg innover frå kvar av sidene. Medianen i denne talrekkja er difor 8.

## Sjå òg
*Gjennomsnitt
*Typetal

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Median|Median]]» frå ,  den 14. januar 2012.*
Ørskog kyrkje

**Ørskog kyrkje** er ei langkyrkje frå 1873 på Sjøholt i Ålesund kommune, Møre og Romsdal fylke.

Byggverket er i tre og har 650 plassar.

Det tidlegare kyrkjebygget på staden, ei åttekanta tømmerkyrkje, vart seld for 750 spesidalar og flytta til Leikong på Gurskøya. J.F.L. Dreiers bilete frå 1826 viser det tidlegare kyrkjebygget på Sjøholt.

Fram til 1673 omfatta Ørskog prestegjeld heile austre Sunnmøre det som no er kommunane Norddal, Stranda, Stordal, Sykkylen og Ørskog.. I 1673 vart Norddal med Geiranger og Sunnylven skilt ut som eige prestegjeld, fram til 1673 var presten i Norddal formelt «residerande kappellan». I 1759 vart Stranda med Stordal skilt ut som eige prestegjeld.

Det er kyrkjegard ved kyrkja. Nokre hundre meter aust er prestegarden.

## Prestar
Lista er ikkje fullstendig.
* Ibe Hansen Rafnsberg 1707-1719
* Hans Jakob Hjort 1720-1758
* Niels Astrup 1759-1792 (son til fut Niels Astrup, bror av presten Otto Finde Astrup i Norddal)
* Nicolai Astrup 1792-1802 (son av førre presten)
* Joachim Frederik Kielstrup 1802-1817
* Lars Jessen 1818-1829 (svigerson av presten Nicolai Astrup)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* JFL Dreiers bilete frå 1826 på Digitalt Museum
* 
*
Mente

**Mente** er eit tal som ein under addisjon eller multiplikasjon av fleirsifra tal må ha med i minnet, og eventuelt skriva ned, når summen av ein sifferkolonne er lik eller større enn ti. Ein fører nemleg berre einarane i denne summen i sluttsvaret, og har tiarane «i minne» til neste sifferkolonne. 

Døme:

:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2&nbsp;2&nbsp;1
:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;4893
:+&nbsp;&nbsp;6786
:+&nbsp;&nbsp;3998
:=&nbsp;15667

Mentane er skrivne med lita skrift øvst. 

Ordet er avleidd frå *in mente*, ‘i minnet’ eller ‘i sjela’. I daglegtale kan ein nytta uttrykket «å ha noko i(n) mente» om å hugsa noko eller ha det «i bakhovudet».
Ein kan også nytta «opp og i mente» om noko ein meiner det stadig vekk er for mykje av.

## Kjelder
Bergtora Skarphedinsdotter

**Bergtora Skarpehedinsdotter** (norrønt *Bergþóra Skarphéðinsdóttir*; 900-talet-1011) var kona til Njål Torgeirsson på Bergtorskvål i Landøyar på Island. I *[[Njålssoga]]* vert ho slik presentert: «Bergtora heitte kona hans. Ho var dotter til Skarphdin, og eit dugande kvende og gildt menneske, men noko hardlynt av seg.»

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:is:Bergþóra Skarphéðinsdóttir|Bergþóra Skarphéðinsdóttir]]» frå ,  den 14. januar 2012.*  
 

; Referansar
Meromorf

Ein **meromorf funksjon** er ein funksjon av ein kompleks variabel som ikkje har andre singulære punkt i eit område enn polar.

## Kjelder
*meromorf. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/meromorf
Metrikk i matematikk

**Metrikk** i matematikk er ein generalisert avstandsfunksjon. 

For at ein funksjon *f(a,b)* skal definere ein metrikk må han: 
# vere ikkje-negativ
# oppfylle trekantulikskapen, 
# vere symmetrisk
# vere lik null viss og berre viss *a = b*.

## Kjelder
*metrikk. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/metrikk/matematikk
Afghansk

**Afghansk**, **afghan** eller **afghani** kan visa til:
* Noko som har med Afghanistan å gjera
* Afghanarar, særleg pasjtunarar
* Den afghanske mynteininga afghani
* Afghanske språk, særleg pasjto
* Afghanteppe, ein type handknytta teppe frå Afghanistan
* Afghansk hekling, eller hakking
* Hundetypen afghansk mynde
Metrisk rom

Eit **metrisk rom** i matematikk er ei mengd der det er definert ein metrikk eller eit avstandsmål mellom to vilkårlege element i mengda.

Eit metrisk rom har ein struktur berre bygd opp omkring avstanden mellom to objekt, og definisjonen gjer det mogleg å studere matematiske samanhengar basert på dei formelle eigenskapane til avstandsmålet. Eit matematisk resultat der beviset byggjer eine og åleine på dei generelle eigenskapane til ein metrikk, vil vere gyldig i alle metriske rom.

## Formell definisjon
Eit metrisk rom (V,d) er ei mengd V der det er definert ein metrikk d, det vil seie ein funksjon som for to element i mengda returnerer eit ikkje-negativ reelt tal: 
:d : V \times V \to \mathbb{R}^+

Funksjonen må oppfylle følgjande aksiom. For alle x,y,z\in V, har me

* (ikkje-negativitet) d(x,y) \ge 0
* d(x,y) = 0 viss og berre viss x = y
* (symmetri) d(x,y) = d(y,x)
* (trekantulikskapen) d(x,y) \leq d(x,z) + d(z,y)

## Komplette metriske rom
Eit metrisk rom (V,d) blir sagt å vere *komplett* dersom ei kvar Cauchyfølgje konvergerer til eit element som òg ligg i V.

Mengda av reelle tal \mathbb{R} under metrikken d(x,y)=|x-y| er eit komplett metrisk rom. Det er derimot ikkje mengda av rasjonale tal \mathbb{Q} med same metrikk. I \mathbb{Q} er det mogleg å konstruere Cauchyfølgjer som konvergerer mot eit grense som sjølv ikkje er eit rasjonalt tal. 

## <math>\epsilon</math>-omegn
Ein <math>\epsilon</math>-omegn til eit element a i eit metrisk rom (V,d) er definert som ei mengd

:\{ x \in V | \ d(x,a)  

Ei punktert \epsilon-omegn er definert tilsvarande ved å ekskludere elementet a:

:\{ x \in V | \ 0 

## Avgrensa mengd i eit metrisk rom
Ei undermengd S i eit metrisk rom (V,d) er avgrensa dersom det eksisterer eit objekt x\in S og ein positiv konstant M slik at for alle y\in S
:d(x,y) 

## Døme på metriske rom
* Mengda av reelle tal \mathbb{R} under metrikken d(x,y) = |x-y| er eit metrisk rom. Meir generelt er alle dei euklidske romma \mathbb{R}^n metrisk rom.  
* Eit kvart normert vektorrom er òg eit metrisk rom definert med metrikken d(x,y) = \|x - y\|.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Metrisk rom|Metrisk rom]]» frå ,  den 14. januar 2012.*
Michael Atiyah

**Michael Atiyah** () er ein britisk matematikar. 

Han er professor ved University of Edinburgh og vart i 1966 tildelt Fieldsmedaljen for arbeida sine med topologi og matematisk analyse. I 2004 vart han, saman med Isadore Singer, tildelt Abelprisen for å ha oppdaga og bevist indeksteoremet, som knyter topologi, geometri og analyse til kvarandre, og for den viktige rolla dei har hatt når det gjeld å byggje bruer mellom matematikk og teoretisk fysikk. 

## Kjelder
*Michael Atiyah. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Michael_Atiyah
Michael Freedman

**Michael Freedman** () er ein amerikansk matematikar. 

Han har doktorgrad frå Princeton University frå 1973 og underviste til 1975 ved University of California, Berkeley. Han vart sidan assisterande professor ved University of California, San Diego. Tidleg i 1980-åra var han ved Princeton, før han frå 1982 vart professor ved University of California. I 1986 fekk han Fieldsmedaljen for å ha bevist Poincarés formodning i fjerde dimensjon.

## Kjelder
*Michael Freedman. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Michael_Freedman
Maria Walliser

**Maria Walliser** () er ein sveitsisk tidlegare skirennar frå Mosnang i kantonen St. Gallen i Sveits. I 1987 vart ho verdsmeister i både utfor og super-G. Også i 1989 vart ho verdsmeister i utfor. Både i 1986- og 1987-sesongen vann ho verdscupen. Ho vann i tida 1983-90 til saman 25 verdscuprenn, fordelt på alle greinene i alpint unnateke slalåm.

## Aktiv
Walliser sin første siger i verdscupen kom i januar 1983 i utfor i Megève. Under vinter-OL 1984 i Sarajevo vann ho sølvmedaljen i utforrennet, bak landsmannen Michela Figini. I 1984 vann ho utforcupen i verdscupen, noko ho gjentok i 1986. I 1987 vann ho super-G-cupen. Dei to sesongane 1986 og 1987 var ho verdas beste skialpinist på kvinnesida, og fekk såleis med seg verdscuptrofeet.

Høgdepunktet for Walliser var verdsmeisterskapen i alpint 1987 i Crans-Montana, då ho gjekk til topps både i utfor og super-G, og vann bronsemedaljen i storslalåm. Frå vinter-OL 1988 i Calgary fekk ho med seg i to bronsemedaljar, i høvesvis storslalåm og den alpine kombinasjonen.

Under VM i alpint 1989 i Vail tok ho sitt andre VM-gull i utfor. I sin siste sesong, 1989/90, sigra ho i to renn i verdscupen. Begge var utforrenn, det siste gjekk føre seg i Haus i Austerrike.

Maria Walliser la opp i 1990.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Maria Walliser|Maria Walliser]]» frå ,  den 14. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Afghanteppe

**Afghanteppe** eller berre **afghan** er ein type handknytta teppe frå Afghanistan. Teppa er kjenneteikna av ein raud eller raudbrun bakgrunnsfarge og geometriske mønster. Teppa er laga av ull frå karakulsau, som gjer dei fine og tette. Tradisjonelt blei teppa laga av handspunnen ull og farga med plantefargar, særleg frå krapprot. Moderne teppe blir som regel laga av maskinspunnen ull og syntetisk farga.

Tradisjonelle afghanske område for teppeknyting er i nordvest, der Herat, Andkhoy og Mazar-i Sharif er viktige handelsbyar. I nyare tid har mange teppehandlarar også slått seg ned i Peshawar i Pakistan.

## Kjelder

*Afghanske tepper  ved trojo.no
Michela Figini

**Michela Figini** () er ein sveitsisk tidlegare skirennar. Ho vart olympisk meister i utfor i 1984, og verdsmeister i same greina i 1985. Figini, som er fødd i Prato i Italia, vann Verdscupen i alpine greiner for kvinner både i 1985 og 1988. Til saman vann 26 renn i verdscupen i tida 1984-90.

## Aktiv
Figini vann i slutten av januar 1984 sitt første renn i verdscupen i utfor i Megève. Få veker seinare vann ho OL-gullet i utfortevlinga i Sarajevo. Året etter vart ho verdsmeister i utfor i Santa Caterina. Ho vann i 1985 også verdscupen og utforcupen. Seinare, 1987-89, vann ho utforcuptrofeet tre år på rad. 

Under verdsmeisterskapen i alpint 1987 i Crans-Montana, tok Figini sølv i både utfor og super-G. I vinter-OL 1988 i Calgary tok ho sølvmedaljen i super-G bak Sigrid Wolf frå Austerrike. 1988-sesongen var ho verdas beste kvinnelege alpinist, for andre og siste gong.

I 1989 kom Figini på tredjeplass i verdscupen. Hennar beste plassering i verdsmeisterskapen i Vail var likevel ein åttandeplass i utfor. Nesten på dagen seks år etter sin første siger i verdscupen, vann ho utforrennet i Santa Caterina 27. januar 1990. Det vart hennar siste siger i verdscupen. Samanlagt i 1990-sesongen kom ho på åttandeplass, hennar lågaste plassering dei sju sesongane ho høyrde til verdseliten.

Figini la opp i 1990. Ho var ei tid gift med den italienske skialpinisten Ivano Cammozzi og har to born med han. I dag bur ho i Lugano.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Michela Figini|Michela Figini]]» frå ,  den 14. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Frieda Dänzer

**Frieda Dänzer** () var ein skirennar frå Adelboden i Sveits. Ho vann den alpine kombinasjonen (slalåm/utfor) under verdsmeisterskapen i 1958, og tok til saman fem medaljar under Vinter-OL 1956 og 1958-meisterskapen. 

## Aktiv
Dänzer fall i januar 1950 og pådrog seg et komplisert brot i høgrebeinet, ein skade det tok eit halvt år å lækje. Ho kom snøgt tilbake på det sveitsiske landslaget, men fekk ikkje plass i VM-troppen til verdsmeisterskapen 1954 i Åre, trass i at ho like før VM hadde vorte sveitsisk meister i utfor i Wengen.

Under Vinter-OL 1956 Cortina d'Ampezzo vann Dänzer sølvmedaljen i utfor bak landskvinna Madeleine Berthod. Også i den alpine kombinasjonen i tok ho sølv i 1956, det var då ei VM-øving. To år seinare vart Dänzer den store utøvaren mellom dei kvinnelege alpinistane under alpin-VM 1958 i Bad Gastein. Ho tok medalje i tre av dei fire greinene, og vart verdsmeister i kombinasjonen. I utfor fekk ho sølv bak Lucille Wheeler frå Canada, same Wheeler vann også storslalåmtevlinga der Dänzer kom på bronseplass.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Frieda Dänzer|Frieda Dänzer]]» frå ,  den 14. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
William Golding

**Sir William Gerald Golding** () var ein britisk forfattar.

Golding fekk Nobelprisen i litteratur i 1983 for *«romananane sine, som med klårleiken til den realistiske forteljande kunsten og mytanes mangfald og allmenngyldigheit, set lys på menneska sine tilhøve i dag.»*

I ei kåring arrangert av *[[The Times]]* i 2008 blei Golding rangert som nummer tre på ei liste over dei 50 største britiske forfattarane sidan 1945.

## Liv
Golding byrja å skrive som sjuåring. Han måtte motviljug ta til med eit studium i naturvitskap, men hoppa etter to år over til å studere engelsk litteratur. Golding gav ut si første bok, diktsamlinga *Poems* (1934) då han var 23 år. Under den andre verdskrigen tenestegjorde han som marineoffiser og krigserfaringane prega dei seinare arbeida hans. Etter krigen underviste han i engelsk i Salisbury fram til 1961 då inntektene frå bøkene hans gjorde at han kunne slutte som lærar. Etter eitt år som *Writer-in-residence* ved Hollins College i Virginia kunne han leve som frittståande forfattar. 

## Litteratur
I romanane sine etterrøkjer Golding ved bruk av symbolsk-allegoriske litterære former det metafysiske grunnlaget for eksistensen – overleving, skuld, forsoning og frelse. I byrjinga var ikkje manuskripta hans spesielt etterspurde: den seinare suksessen *Fluenes herre* blei avvist av meir enn 20 forlag, men då den til slutt kom ut i 1954 blei denne forteljinga om opplevinga til ei gruppe stranda skoleelevar til ein bestseljar både i USA og i Storbritannia. Dei seinare bøkene hans klarte ikkje å matche denne suksessen.

## Utmerkingar
* 1966 Commander of the British Empire
* 1980 Booker Prize for romanen *Rites of Passage*
* 1983 Nobelprisen i litteratur
* 1988 Knight Bachelor

## Verk
* 1934 *Poems*, dikt
* 1954 *Lord of the Flies*, roman (*Fluenes herre*, ISBN 978-82-05-35154-7)
* 1955 *The Inheritors*, roman (*Arvtakerne*, ISBN 978-82-7488-152-5)
* 1956 *Pincher Martin*, roman
* 1958 *The Brass Butterfly*, sceneverk
* 1959 *Free Fall*, roman
* 1964 *The Spire*, roman
* 1965 *The Hot Gates*, essays
* 1967 *The Pyramid*, roman
* 1971 *The Scorpion God*, tre noveller
* 1979 *Darkness Visible*, roman
* 1982 *A Moving Target*, essays
* 1984 *The Paper Men*, roman
* 1985 *An Egyptian Journal*, reiseskildring
* 1980 *Rites of Passage*
* 1987 *Close Quarters*
* 1989 *Fire down Below*
* 1996 *The Double Tongue*, roman. Posthumt.

## Litteratur
* John Carey: *William Golding : the man who wrote "Lord of the flies"; a life*, London : Faber and Faber, 2009, ISBN 978-0-571-23163-8
* Judy Golding: *The children of lovers : a memoir of William Golding by his daughter*, London : Faber and Faber, 2011, ISBN 978-0-571-27340-9

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Offisiell heimeside
* Kortbiografi om William Golding og ''Fluenes herre''  på williamgolding.de
* Biografi på nobelprize.org
* Nobelpristildelinga 1983
Michael Stifel

**Michael Stifel** () var ein tysk matematikar og teolog. 

Han var først munk og seinare ein ivrig deltakar i reformasjonsrørsla. Han var ein nær ven av Martin Luther og skreiv fleire kampskrifter for å støtte saka hans. Stivel gav seg hen til mystiske talspekulasjonar og skapte panikk då han brukte dei til å føresjå ein bestemt dag for verdas undergang. Han vart fengsla og seinare lauslaten ved hjelp av Luther. 

Stivel var ein dugande matematikar. Philipp Melanchthon skreiv føreordet til hans *Arithmetica Integra* i 1544 og året etter kom hans *Deutsche Arithmetik* ut. Denne var viktig for utviklinga av reknekunsten i Tyskland. 

## Kjelder
*Michael Stifel. (2012-01-14) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Michael_Stifel
Janka Kupala

**Janka Kupala** () er eit psevdonym for **Ivan Daminikavitj Luzevitj**, ein kviterussisk forfattar som saman med Jakob Kolas forma moderne kviterussisk litteraturspråk. Kupala er rekna som ein av dei viktgaste kviterussiske diktarane.

Kupala var fødd i Vjasynka utanfor Minsk. Familien hans høyrde til *[[szlachta]]*, den gamle adelsklassen i landet, men foreldra arbeidde som landlause bønder. Kupala avslutta utdanninga si i 1898. Etter at faren døydde i 1902 tok han fleire kortvarige jobbar.

Janka Kupala fullførte sitt første dikt, polske «Ziarno», i 1903-04. Han skreiv sitt første dikt på kviterussisk, «Мая доля» i 1904. Året etter gav han ut sitt første dikt, «Мужык» ('Bonde'). Etter dette gav han ut fleire dikt i kviterussiske aviser. Som diktar var han påverka av kviterussisk folkedikting og levevis. Frå 1905 skreiv han lyrisk-episke dikt og dikt om bønder i landet og deira fridomslengt. 

I 1908 flytta Kupala frå Kviterussland til Vilnius i Litauen. Her gav han ut si første diktsamling, *Жалейка* ('Den vesle fløyta'). Boka vekte harma hjå tsar-styret, som såg henne som oppviglersk. Året etter blei også eit nytt opplag av boka konfiskert av dei lokale styresmaktene. I 1909 flytta Kupala til Sankt Petersburg, der han gav ut fleire verk, før han drog tilbake til Vilnius i 1913.

Han støtta den russiske revolusjonen i 1917, og skreiv etter dette også om tema som industrialisering og kollektivisering. Han tok for seg mykje omsetjararbeid, og omsette mellom anna «Internasjonalen» til kviterussisk. Kupala hadde problem med å tilpassa seg den kulturelle einsrettinga under Stalin, og blei uglesett som for nasjonalistisk i diktinga si. På 1930-talet beklaga han dette offentleg.

I 1928 blei Kupala medlem av det kviterussiske og ukrainske vitskapsakademiet. I 1941 blei han gjevene Leninordenen for diktsamlinga *Ад сэрца* (1940).

Då Nazi-Tyskland okkuperte Kviterussland i 1941 flykta han till Moskva og seinare til Tatarstan. Der skreiv han dikt til støtte for kviterussiske patriotar som kjempa mot okkupantane. I 1942 døydde han i Moskva, etter eit fall ned ei trapp.

Enkja til Kupala grunnla eit museum over han i Minsk der mange av verka hans er samla. Byen Hrodna kalla opp eit universitet etter han, Janka Kupala Statsuniversitet, i 1978.

## Verkliste
(utval)
* *Sjalejka* 1908 (diktsamling)
* *Gusljar* 1910 (diktsamling)
* *Advetsjnaja pesnja* 1910 (dikt)
* *Pavlinka* 1912 (skodespel)
* *Sjljakham sjyzzja* 1913 (diktsamling)
* *Son na kurgane* 1913 (dikt)
* *Raskidanaje gnjasdo* 1913 (skodespel)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Yanka Kupala|Yanka Kupala]]» frå , og «[[:sv:|Janka Kupala]]» frå  den 15. januar 2012.*  

 

## Bakgrunnsstoff
*Janka Kupała - Sonnets . Omsetjignar til engelsk av Vera Rich.
Skinnhyre

**Skinnhyre** har vore fiskarar og sjøfarande si viktigaste utrusting mot regn og væte. Til skinnhyra reknar ein skinnstakk, skinnhatt, skinnbrok, sjøstøvlar og vevlingar kring handledda. Vottar, og klede unde skinnhyra, var av ull. Skinnhyre vart laga av lêr. Det var vanleg at fiskaren barka skinnet, skar ut delane og sydde skinnhyra sjølv. Skinnklede var tunge. Eit skinnhyre kunne vege opp mot åtte kilogram i tørr tilstand. Frå slutten av 1800-talet vart skinnkleda avløyste av ytterplagg av seglduk, oljelereft, plast og gummi.

## Sjå òg
* Oljehyre

## Kjelder
* Gunvor Ingstad Trætteberg:*Skinnhyre og sjøklær* Landbruksforlaget 1999
Skinnstakk

**Skinnstakken** var ein del av fiskaren sitt skinnhyre. Han var laga av lêr, og forma som ei lukka kufte til å trekke over hovudet. Frå halsholet gjekk ein splitt ned mot brystet. Over splitten låg ein klaff som vart lukka med ein knapp. Skinnstakken rakk til vanleg ned på låret. Utsjånad, produksjon og bruk hadde mange fellestrekk langs heile norskekysten. Det var vanleg at fiskaren barka skinnet, skar ut delane og sydde skinnstakken sjølv. Skinna som kunne vere til rådvelde hadde ulike eigenskapar. Dei fleste stader vart geiteskinn rekna som best til skinnstakk. Saueskinn vart og brukt, sjølv om dei ikkje vart rekna som så vasstette. Det gjekk til vanleg fire skinn til ein stakk, to til overstykket, og to til skjørtet. Til saman gav det ei høgd på kring 80 cm. Vidda var til vanleg vel 150 cm.Skinna vart skorne slik at den sterkaste delane, bakre del av ryggen, vende mot halsopninga. Ho vart laga så trong som råd. Det vart og laga krage for å hjelpe til å stenge vatnet ute. 

Skinnstakken vart helst sydd med skinnreimar. Enkelte stader vart det brukt tråd, av hamp, lin eller ull. Syreimane måtte lagast av eit mjukt skinn. Det var gjerne lite barka for at reimane ikkje skulle verte unødig stive. Ein brukte gjerne skinn frå kalv eller kje. Katte- og hundeskinn gav og mjuke og seige syreimar. Det var vanleg å sy saman skinna med enkel rad av korte forsting. Det vart stokke hol med ein syl, helst krumma,og så vart den tilspissa reima tredd gjennom hola.

For at skinnstakken skulle halde seg mjuk, måtte han smørjast ofte. Særleg var det viktig at saumane vart smurde. Dette for at dei då vart tettare, og den linnbarka syreima ikkje skulle rotne. Smurningen vart kokt av tran, smelta talg og tjøre. Det vart rekna at ein skinnstakk varde i tre år.

Parallelt med skinnstakken dregen over hovudet, vart det brukt opne skinntrøyer med knepping framme. 

## Kjelder
* Gunvor Ingstad Trætteberg: *Skinnhyre og sjøklær* Landbruksforlaget 1999
Age of Empires

***Age of Empires*** er ein strategispelserie for datamaskin utvikla av Ensemble Studios. Spelet vart publisert av Microsoft Studios. Det fyrste spelet kom ut i 1997 og vart rett og slett kalla *Age of Empires*. Spelet hadde sju oppfølgjarar og tre bispel.
Regionar i Etiopia

**Regionar i Etiopia**  er det øvste undernasjonale forvaltingsnivået i Etiopia. Sidan 1996 har det vore sett saman av 9 etnisk baserte regionale delstatar (*kililoch*, eintal *kilil*) og 2 autonome byregionar knytt til dei to største byane Addis Abeba og Dire Dawa.

Regionane er vidare delt inn i 68 soner, så i *woreda* og til sist i eit kommunenivå kalla *kebele*. Fram til 1991 hadde landet ei anna inndeling, i 13 provinsar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Etiopias regioner|Etiopias regioner]]» frå ,  den 15. januar 2012.*
Koyaanisqatsi

***Koyaanisqatsi*** (uttale: ) òg kjent med det fulle namnet ***Koyaanisqatsi:  Life Out of Balance***, er ein film frå 1982 regissert av Godfrey Reggio med musikk komponert av Philip Glass og filmkunst av Ron Fricke.

Filmen består i hovudsak av slow motion og tidsforkorta opptak av byar og mange naturlege landskap over heile USA. Dei visuelle tonedikta inneheld korkje dialog eller nokon forteljarstemme: tonen oppstår i samanstillinga av bilete og musikk. Reggio forklarar den manglande dialogen ved å seie «det er ikkje for mangel på kjærleik til språket at desse filmane har ikkje ord. Det er fordi, ut frå synspunktet mitt, at språket vårt er i ein tilstand av stor audmjuking. Det skildrar ikkje lenger verda kor vi bur». På hopispråket tyder ordet 'koyaanisqatsi' 'ubalansert liv'. Filmen er den første i Qatsi-trilogien av filmar: han blir etterfølgt av *[[Powaqqatsi]]* (1988) og *[[Naqoyqatsi]]* (2002). Trilogien skildrar ulike aspekt av tilhøvet mellom menneske, natur og teknologi. *Koyaanisqatsi* er den mest kjende av trilogien, og blir rekna som ein kultfilm. Men på grunn av strid om rettar, var filmen lite tilgjengeleg på det meste av 1990-talet.

## Synopsis
Det første biletet i filmen er av eit piktogram eller bergkunst. Seksjonen viser fleire høge mumieliknande figurar ståande i nærleiken av ein høgare figur som er pryda med ei krone. Det neste biletet er eit nærbilde av store stikkflammer ut frå ein rakett under oppskytning.

Dei same motiva kjem i motsett rekkjefølgje heilt i avslutninga av filmen, den siste sekvensen viser opptak av ein rakett som tar av og deretter eksploderer. Filmen endar med eit anna bilete av piktogrammet.

## Musikk
Glass sin musikk til filmen vart gjeve ut første gongen i 1983, etter utgjevinga av filmen. Sjølv om mengda av musikk i filmen svarar til lengda på sjølve filmen, var lydspora i utgjevinga berre 46 minutt totalt og inneheldt berre musikk frå delar av filmen. I 1998 gjorde Glass ei ny innspeling med ei lengd på 73 minutt og 21 sekund. Dette albumet med den andre innspelinga inneheldt to ekstra spor frå filmen, og dessutan utvida versjonar av tidlegare læte frå det opphavlege albumet. Albumet vart gjeve ut som eit Philip Glass album med tittelen *Koyaanisqatsi*, snarare enn eit soundtrack til filmen. Musikken har vorte så populær at Philip Glass Ensemblle har turnert rundt i verda, og spelt musikk til *Koyaanisqatsi* live framføre filmlerretet.

Det komplette originale lydsporet i filmen vart gjeve ut på CD i 2009 på Glass sitt eige selskap Orange Mountain Music.

## Kjelder

* *Første versjon av denne artikkelen byggjer på «[[:en:Koyaanisqatsi|Koyaanisqatsi]]» frå  den 15. januar 2012*

## Bakgrunnsstoff
* LA Weekly Intervju med Godfrey Reggio om arbeidet med ''Koyaanisqatsi'' og ''Powaqqatsi'' , henta 27. desember 2011
Midtpunkt

Eit **midtpunkt** er det punktet som deler eit linjestykke i to like store delar. Ein figur har eit midtpunkt eller sentrum når kvar rette linje gjennom dette punktet treffer figuren i to punkt som ligg like langt frå punktet. Døme på figurar med midtpunkt er sirkel, ellipse og regulære polygon.

## Kjelder
*midtpunkt. (2012-01-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/midtpunkt
Mikhail Leonidovitsj Gromov

**Mikhail Leonidovitsj Gromov** (russisk *Михаил Леонидович Громов*), òg kjent som **Mikhael Gromov**, **Michael Gromov** eller **Misha Gromov**, () er ein fransk-russisk matematikar kjent for viktige bidrag innan ei rekkje område innan matematikken. Han er ein geometer, det vil seie at spesialiteten hans ligg innan geometri.

I geometrisk gruppeteori har han undersøkt grupper av polynomial vekstordning og innførte omgrepet *[[hyperbolsk gruppe|hyperbolske grupper]]*. I den symplektiske topologien innførte han dei pseudoholomorfe kurvane. Hans *<math>h</math>-prinsipp* (h for homotopi) for differensialrelasjonet er viktig i teori for partielle differensiallikningar (og vidareførte her eldre ansatsar, blant andre utvikla av John Nash).

Gromov studerte til doktorgraden (1973) i Leningrad under V. A. Rokhlin. Han er no permanent medlem av IHÉS, og Jay Gould-professor i matematikk ved New York University.

Han har motteke ei lang rekkje utmerkingar for virket sitt: 1971 Moskvas matematiske selskaps pris, 1981 Oswald-Veblen-prisen, 1984 Elie-Cartan-prisen, 1993 Wolfprisen, 1997 Leroy P. Steele-prisen, 1997 Lobatsjevski-medaljen, 1999 Balzanprisen, 2002 Kyotoprisen, 2004 Nemmersprisen, og 2005 Bolyaimedaljen. Den siste prisen han mottok, var Abelprisen (2009). 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mikhail Gromov|Mikhail Gromov]]» frå ,  den 15. januar 2012.*
Minimalflate

Ei **minimalflate** er ei flate som tilfredsstiller visse vilkår, som ei gjeven randlinje, og har minst mogeleg flateinnhald. Såpeskumhinner gjev enkle, fysiske døme på minimalflater. Minimalflater har fleire interessante, matematiske eigenskapar, og studiet av slike flater dannar ein viktig del av variasjonsrekninga. 

## Kjelder
* minimalflate. (2012-01-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/minimalflate
Michel Rolle

**Michel Rolle** () var ein fransk matematikar. Han var ein av pionerane innan differensial- og integralrekning. 

Han er mest kjend for Rolle-teoremet: Viss ein deriverbar reell funksjon *f* er slik at *f(a) = f(b)*, så finst eit tal *c* mellom *a* og *b* slik at den deriverte av funksjonen er null, det vil sei *f ʹ(c)* = 0.

## Kjelder
*Michel Rolle. (2012-01-15) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/Michel_Rolle