open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herdla

**Herdla** er ei øy i nordenden av Askøy kommune i Vestland. Den 1,6 km² store øya ligg tre mil frå Kleppestø og Askøybrua.

Herdla er det rikaste fugleområdet i Hordaland med 224 registrerte fugleartar fram til 2003. Det særmerkte og produktive sjø- og våtmarksområdet på Herdla førte til at eit område på 3,1 kvadratkilometer vart sett av som eit freda område i 1985. Området er ein del av det 1,3 kvadratkilometer store naturreservatet som omfattar Herdlevalen og strendene rundt denne. Naturreservatet er med på å gjera Herdla til eit viktig reisemål.

## Historie
;Folketalsutvikling for øya Herdla:

### Herdla herad (kommune) 1871–1964
Herdla vart 1. januar 1871 skild ut frå Manger som eigen kommune med namnet Herlø heradskommune. Namnet vart endra til Herdla i 1917. Det administrative setet vart lagt til Herdla øy. I kommunen var om lag 2000 øyar, holmar og båer. Til saman utgjorde dette 114 kvadratkilometer. Berre 10 kvadratkilometer var jordbruksareal. Fiske var viktigaste næringsvegen. Ca. 5000 menneske budde i kommunen då han vart oppløyst frå 1. januar 1964. Øygarden kommune vart skipa, Misje og Turøy vart lagde til Fjell kommune på Sotra. Området Kjerrgarden-Herdla vart lagde til Askøy kommune og Eikeland-Husebø til Meland kommune. Bognøy vart lagd til Radøy kommune. Herdla kyrkje har lange tradisjonar, og var kyrkje for store delar av gamle Herdla herad.

;Folketalsutvikling for tidlegare Herdla kommune frå 1920 til 1964:

## Herdla flyplass og fort
Herdla flyplass vart bygd av den tyske okkupasjonsmakta under den andre verdskrigen. Den flate Herdlevalen eigna seg til å byggja ein flybase, og Herdla var den viktigaste flyplassen mellom Stavanger lufthamn, Sola og Trondheim lufthamn, Værnes. Bergen lufthamn, Flesland vart ikkje opna før i 1955. Flybasen på Herdla var viktig i forsvaret av ubåtbyen Bergen. Tyskarane bygde og opp Herdla fort, inkludert torpedobatteri Hjelte. Herdla vart kalla &laquo;Festung Herdla&raquo;, og alle sivile måtte i løpet av krigen flytta frå øya. Då innbyggjarane kom tilbake i 1945 var det eit enormt oppryddingsarbeid som stod for døra. 

Herdla torpedobatteri vart freda av Riksantikvaren 10. september 2015.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Benonisen, Per: *Askøy - Herdla - Meland kommuner : grenserevisjoner og revisjonsønsker 1919-1964*, Hovedoppgåve i historie - Universitetet i Bergen, 1995.
* Skjelanger, Torstein (red): *Herdla kommunesoge : 1870-1963*, Herdla 1971.
* Sælensminde, Ole Bjørn: *Herdla : fra fredelig bygd til krigsskueplass*, Kleppestø 2001.
* Virkesdal, Erling: *Herdla : den spesielle øya*, Kleppestø 2002.

* Herdla museum på museumsnett.no
* Herdla golfklubb si heimeside
* Heimeside for Herdlevågen gjestehus
* Heimeside for Herdla Ferie & Fritid
Den 17de Mai

***Den 17de Mai*** var namnet på ei norsk avis i tida 1894 til 1935. Bladet var oppkalla etter den norske grunnlovsdagen 17. mai. Avisa hadde undertittelen «Norskt Folkeblad». I 1935 skifta avisa namn til «Norsk Tidend». Landsmål var hovudmål i avisa, avisa er difor vorte kalla ei «målavis» eller «norskdomsblad».

Tysdag 9. januar i 1894 kom fyrste utgåva av *Den 17de Mai*. Arne Garborg og Rasmus Steinsvik gjorde opptak til bladet. Hulda Garborg døypte bladet, og Arne Garborg vart med i bladstova (redaksjonen). Dei same personane var òg knytt til *[[Fedraheimen]]*.

*Den 17de Mai* kom i fyrstninga ut «kver tirsdag, thorsdag og laurdag» og kosta kr. 1,10 «fjordungaaret» (kvartalet), kr. 6,10 til Amerika, «send 1 gong um vika». I 1910 var bladet mellom dei med mest tingarar i heile landet. Frå 1914 kom bladet ut dagleg. Slik fekk ein eit dagleg nynorsk riksorgan.

## Bladstyrarar (redaktørar)
* Rasmus Olai Steinsvik frå 1893 til han døydde i 1913.
* Andreas Haavoll frå 1913 til 1917

## Litteratur
* Dalhaug, Ole: *Den 17de mai : Rasmus Steinsvik 1863-1913*, 1997. 
* Gausemel, Steffen: *Rasmus Steinsvik, hovudoppgåve i norsk.* Universitetet i Oslo 1937.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Torkel Ravndal

**Torkel Ravndal** () var ein styrkeløftar frå Jæren som ei tid var kjend som «Europas sterkaste mann». 

## Karriere
Ravndal starta på ein karriere som styrkeløftar, og sette tidleg på 1970-talet verdsrekord i markløft. Til OL i 1972 vart han ikkje med, men starta i staden å reisa rundt som muskelmann. Han imponerte med å løfta for eksempel bilvrak og fleire menneske på ei jernstong. Etter kvart vart han ein kjendis det gjekk mange historier om. Mellom anna vart det sagt at han spesielt likte å løfta kvinner og jenter. 

Ravndal voks opp på Figgjo i Sandnes kommune i Rogaland. Han døydde på Bryneheimen sjukeheim.

## Bakgrunnsstoff
* De Lillos sin song om Torkel Ravndal
Leidang

**Leidang** (norrønt *lei&eth;angr*, *leidang*/*leding*, *leding*, (dansk), *ledung* (svensk), *expeditio* (latin) og *leidang* eller *lething* (på engelsk), var ei ordning for å få frie bønder til å utrusta og bemanna skip.

Leidangen, var eit system for å organisera ein kystflåte med tanke på forsvar. Flåten kunne og verta brukt meir offensivt, i handelsspørsmål, plyndring og krigar. På 1000-talet var leidangen på sitt mest suksessrike. Delar av den norske og danske leidangen hærtok landområde vest i England.

Ordninga var typisk for dei skandinaviske vikingane. Leidangen vart trass i dette etablert meir enn hundre år før starten av vikingtida.

## Leidangsplikt
Alle frie menn (bønder) hadde plikt til å delta i eller bidra til utrustinga av leidangen.  Heile leidangen vart mobilisert når framande skip truga landet. Om somrane kunne det vera ekspedisjonar på to til tre månader. I ekspedisjonar utanlands deltok berre delar av leidangen. Desse reisene gav ofte rikt bytte, og hovdingane var med for å få ære og ta del i rikdomen.

Landet var delt inn etter skipreider (norrønt *«skiprei&eth;a»*). Bøndene i ei skipreide måtte byggja og utrusta eit seglskip med årer. Storleiken på skipet var definert som eit visst tal på årer. I starten var dette talet på om lag 40 årer, seinare vart det auka. Våpna på skipet var typisk bogar, spyd, sverd, og økser. Til å verja seg med hadde mennene skjold.

I Noreg var det 270 slike skipreider i 1277, i Danmark to til tre gonger så mange. Leiaren for ei skipreide vart kalla «styrmann» (norr. *«styrima&eth;r»*).  Han fungerte som kaptein for skipet. Den minste eininga var dei bøndene som skulle utrusta ein roar (norr. *«mannger&eth;»*).

På 1000-talet er jarlar nemnd som hovdingar i leidangen. På 1100-talet vart biskopane sjef for leidangsflåten.

## Seinare utvikling
I alle dei tre skandinaviske landa utvikla leidang seg til ein skatt, som skulle betalast av alle frie bønder. Skatten vart halden i hevd heilt fram til 1800-talet. Prestestanden og adelen var unnateke frå denne skattabøra. Slik kom skatten til å leggja til rette for at adelen og kyrkja tok over jord. Til slutt vart staten (kongen) meir og meir avhengig av adelen for å kunna mobilisera krigsmakt.

## Kjelder
*Forsvarets museer, ''Militærhistorie: Leidangen vårt tidligste militærvesen'' 
*''Leidangen - det fyrste forsvar'', gulatinget.no 
*Store norske leksikon, ''Leidang''
* Ersland/Holm, *Norsk forsvarshistorie* – bind 1, ISBN 82-514-0558-0
* Edvard Bull d.e.: *[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010070706128 Leding: militær og finansforfatning i Norge i ældre tid]* – Steenske forlag – Kristiania 1920
Erich Maria Remarque

**Erich Maria Remarque** er pseudonym for **Erich Paul Remark** () — ein tysk romanforfattar som er kjend for sine skildringar i enkelt og kraftfullt språk av liva åt vanlege menneske i skuggen av krigen — særleg frå desillusjonerte soldatar og flyktningar sitt perspektiv. Remarque karakteriserte seg sjølv som ein «militant pasifist».

## Biografi
Erich Paul Remark vart fødd inn i ein katolsk fattig arbeidarklassefamilie i Osnabrück i Niedersachsen i Tyskland den 22. juni 1898. Far hans var bokbindaren Peter Franz Remark og mor hans var Anna Maria Remark, f. Stallknecht. I 1916, atten år gammal, vart han innkalla til militærteneste og send til fronten som tysk soldat under første verdskrigen, der han vart såra fleire gonger. Etter eit rotlaust yrkesliv etter krigen gav han i 1929 ut si mest vidkjende bok, *[[Im Westen nichts Neues]]* (Inkje nytt frå vestfronten). Nazi-Tyskland forbaud bøkene hans og brende dei på bokbål i 1933 — i tillegg til at dei spreidde den usanne propagandaen mot han at han stamma frå franske jødar og at det eigentlege familienamnet hans var *Kramer* (*Remark* stava baklengs). Han hadde da budd i Sveits sidan 1931, og i 1939 emigrerte han til USA, der han vart statsborgar i 1947. I 1958 gifte han seg med den tidlegare hollywoodfilmstjerna Paulette Goddard (1911-1990). I 1948 flytte dei til Sveits, der han døydde i Locarno den 25. september 1970.

## Verk
* *[[Intet nytt fra Vestfronten|Im Westen nichts Neues]]* (1929), norsk oms. *Intet nytt fra Vestfronten*
* *Der Weg zurück* (1931), norsk oms. *Tider som fulgte*
* *[[Tre kamerater|Drei Kameraden]]* (1937), norsk oms. *Tre kamerater*
* *Liebe deinen Nächsten* (1941), norsk oms. *Du skal elske din neste*
* *Die letzte Station*, skodespel
* *Triumfbuen (roman)|Arc de Triomphe* (1946), norsk oms. *Triumfbuen*
* *Der Funke Leben* (1952), norsk oms. *Livsflammen*
* *Zeit zu leben und Zeit zu sterben* (1954), norsk oms. *Først elske – siden dø*
* *Der schwarze Obelisk* (1956), norsk oms. *Den sorte obelisk*
* *Der Himmel kennt keine Günstlinge* (1961), norsk oms. *Himmelen gjør ingen forskjell*
* *Die Nacht von Lissabon* (1963), norsk oms. *Natt i Lissabon*
* *Schatten im Paradies* (posth. 1971), norsk oms. *Skygger i paradis*
* *Der Feind*, noveller (1993, opprinnelig utg. på engelsk 1930-31), norsk oms. *Fienden*

### Utgjeve [[posthum]]t:
* 1971 - *[[Schatten im Paradies]]* (Skugger i paradiset)

## Kjelder
* wordIQ.com 
* germanculture.com
Sjofár

Ein **sjofár** er eit bukkehorn utan fingerhol bruka som signalinstrument i jødiske ritual — særleg i samband med rosj hasjaná (jødisk nyår) og jom kippúr (soningsdagen).

## Kva horn blir bruka?
Ulike typar horn blir bruka i ulike tradisjonar. Askenasiske jødar brukar oftast dei relativt korte horna av vêr (bekre) eller geitebukk. Jemenittiske jødar brukar derimot oftast dei lange og korketrekkjarforma horna av kuduar. 

## Korleis blæs ein i sjofáren?
Sjofáren er kappa av og uthola i den tynne enden, der ein blæs med same teknikk som for waldhorn eller norsk bukkehorn. Det finst tre grunnleggjande signal:
# Tekiá (hebr. תְּקִיעָה) er eit halvlangt, enkelt signal (t.d. LL-HHHl)
# Sjebarím (hebr. שְׁבָרִים) er tre korte støyt (t.d., LLH LLH LLH-l)
# Teruá (hebr. תְּרוּעָה) er ein serie (oftast om lag ni) raske støyt (t.d. L-L-L-L-L-L-L-L-HHHl

## Kva tid?
### [[Rosj hasjaná]] og [[jom kippur]]
På kvar av høgtidsdagane rosj hasjaná (to dagar) og jom kippúr blir det i vår tids tradisjonelle jødiske gudstenester blåse 100 signal — berre med unntak av når ein av desse dagane havnar på sjabbát (laurdag), når det i vår tid stort sett blir rekna som forbode å blåse i sjofáren.

### [[Elúl]]
Askenasiske jødar blæs òg i sjofáren kvar dag i månaden elúl utanom på sjabbát.

### Fredag
I sefardisk jødedom har det tildels vore vanleg å blåse i sjofáren kvar fredag som ei påminning om den kommande helgedagen.
Sosialisme

**Sosialisme** (frå latin; *socius*, forbundsfelle) er ei politisk tankeretning som har størst mogleg økonomisk og sosial likskap som mål. Slik likskap er etter sosialistisk tankegang ein føresetnad for reell fridom for alle. Den økonomiske og sosiale utjamninga kan ifølgje sosialismen ikkje fullførast utan at dei viktigaste produksjonsmidla (naturressursar, storindustri, storkapital) er felleseige og reelt styrte av samfunnsmedlemmene på demokratisk vis. 

Ordet *sosialisme* vart første gong nytta av filosofen Pierre Leroux i 1834. Han kalla sosialismen "doktrinen som ikkje vil svike ideala om fridom, likskap og brorskap". Andre kjelder seier at ordet først vart nytta av Marie Roch Louis Rebaud i Frankrike, eller Robert Owen i England, far til Kooperativismen. Sjølv om desse var dei første til å nytte ordet, er "sosialismens far" rekna til å vera greven av Saint Simon, Claude Henri de Rouvroy. Han påverka tankebyggverka til Karl Marx. Sosialistiske idear byggjer soleis på den franske revolusjonen sine ideal, og var framme alt før 1820 (utopisk sosialisme). 

Sosialismen som politisk program og politisk rørsle oppstod i den moderne arbeidarklassa som kom i kjølvatnet av kapitalisme-framvoksteren på 1800-talet. Sosialistiske idear vart særleg i vinden i tida etter Julirevolusjonen i Frankrike i 1830, og dei henta tankegodset sitt frå den franske revolusjonen. Det sosialistiske forbundet vart skipa ikkje lenge etter. Karl Marx (1818-1883) og Friedrich Engels slutta seg til denne rørsla i tida før 1848, og vidareutvikla dei sosialistiske tankane til klassisk kommunisme. Påverknaden frå Marx har vore avgjerande for sosialistisk tenking etter dette. Arbeidarrørsla har sidan då vore ei blanding av fagorganisasjonar og sosialistiske parti. 

Sosialisme i ulike variantar har sidan slutten av 1800-talet vore arbeidarrørsla sin ideologi. Dei viktigaste variantane av sosialisme har historisk vore den sosialdemokratiske og den kommunistiske, og ulike variantar av desse igjen. 

Kommunismen som eiga retning blei grunnlagd av Vladimir Lenin (1870-1924). Fram til Berlinmuren fall i 1989 og Sovjetunionen sitt samanbrot i 1991 kalla dei styrande kommunistpartia i Aust-Europa systemet sitt «den reelt eksisterande sosialismen». Demokratiske sosialistar nekta for at denne nemninga var dekkjande, og den vanlege nemninga for desse regima i Vesten var «kommunisme». 

Dei viktigaste partia i den sosialistiske tradisjonen i Noreg i dag, er Det norske Arbeidarpartiet (Ap), Sosialistisk Venstreparti (SV) og Raudt (R). Ap har ikkje lenger målet om eit sosialistisk samfunn i formålsparagrafen sin, mens SV har sosialismen både i namnet og i formålsparagrafen. Raudt har òg programfesta målet om eit sosialistisk samfunn.

Sjå òg mellom anna artiklane marxisme, kommunisme, demokratisk sosialisme, sosialdemokrati, Eduard Bernstein, Rosa Luxemburg, Karl Kautsky, Julius Martov og Otto Bauer.
Vladimir Lenin

:*For anna bruk av etternamnet, sjå [[Namnet Lenin]]*

**Vladimir Iljitsj Lenin** () var grunnleggjaren av den moderne kommunismen og den sovjetiske staten. På Karl Marx si tid og frametter blei omgrepa sosialistisk, kommunistisk og sosialdemokratisk ofte bruka om kvarandre, men frå og med Lenin er kommunisme ei særskild retning i politikken.

Vladimir Lenin blei fødd i Russland i 1870. Det eigentlege etternamnet hans er Uljanov, og Lenin er eit pseudonym han bruka fordi sosialistiske rørsler var ulovlege i det gamle Russland. Lenin blei leiaren for bolsjevikane, den eine hovudfløya i det russiske sosialdemokratiske partiet. Den andre hovudfløya blei kalla mensjevikar, og der var Julius Martov ein av leiarane. Det var bolsjevismen eller leninismen som blei grunnlaget for den moderne kommunismen. Bolsjevikfløya braut etter kvart med dei andre sosialdemokratane, og bruka frå 1918 namnet kommunistisk om partiet sitt.

Bolsjevikane tok makta i Russland i oktober/november 1917. Lenin stod i brodden for denne maktovertakinga, etter at han hadde komme tilbake til Russland frå eksil i utlandet. Statsmakta skulle no byggjast på arbeidarråda (sovjeta), men i løpet av borgarkrigen 1918-1920, som også vestlege land blanda seg inn i, mista desse råda mykje av makta si. Etter at både andre sosialistiske parti og organiserte fløyer i kommunistpartiet blei forbodne, låg heile den reelle makta i den nye sovjetstaten i leiinga for kommunistpartiet. Lenin var likevel tilhengar av eit visst fritt ordskifte innanfor partiet, men etter at han døydde i 1924, og Josef Stalin gradvis tok all makt i parti og stat, blei det slutt på dette. Då blei det politiske politiet bruka mot opposisjonen i partiet, der Lev Trotskij var ein leiande figur.

## Bakgrunnsstoff
* Leninisme
* marxists.org – Meir om Lenin og verka hans
Namnet Lenin

**Lenin** er eit russisk namn som blei brukt som dekknamn av kommunistleiaren Vladimir Iljitsj Uljanov, og var namnet han blei kjend under. Det er mykje nytta i sovjetisk og sosialistisk samanheng. Lenin er også blitt brukt som personnamn av andre.

## Historie
Vladimir Iljitsj Uljanov tok dekknamnet «Lenin» i 1901. Namnet blei kjend gjennom ein pamflett, *Sjto delat'?* (Что делать?), eller 'Kva må gjerast?', gjeven ut i 1902 og signert N. Lenin. Nøyaktig kvifor han valde namnet er ukjend, men ein reknar vanlegvis med at han kalla seg opp etter elva Lena i Sibir. Namnet kan tyda 'mannen frå Lena', og -in-endinga var vanleg i dekknamn på denne tida. Sosialdemokraten Georgij Plekhanov, som Lenin starta avisa *[[Iskra]]* saman med, nytta «Volgin» som dekknamn. Namnet Volgin kjem av elva Volga. Elva Lena er større og lengre enn Volga og renn i motsett retning. 
I april 1912 var elva elles åstaden for ein massakre av streikande arbeidarar utført av tsaren sine styrkar. Lena-massakren førte til arbeidaruro mange stader i Russland.

## Stadnamn
Fleire stader i Sovjetunionen fekk namn etter Lenin, men mange blei omdøypte etter at Sovjetunionen fall. Leningrad, no St. Petersburg, er det best kjende dømet. Andre er Leninogorsk, Leninsk, Leninsk-Kuznetskij og Leninskij i Russland, Lenin i Aserbajdsjan, Lenin i Tadsjikistan, Lenin i Turkmenistan, Leninskij i Kasakhstan, Lenine og Leninivka i Ukraina og Leninpol' i Kirgistan.

To byar som tidlegare heitte Leninsk i Kasakhstan og Turkmenistan har endra namna sine til høvesvis Bajkonur og Akdepe.
Leninfjellet, eller Pik Lenina, mellom Kirgisistan og Tadjikistan blei døypt om til Ibn Sina-fjellet i 2006.

## I kulturen
Lenin og avleiingar har vore nytta i litteratur, til dømes om den viktige figuren Lenina Crowne i dystopien *[[Brave New World]]* av Aldous Huxley frå 1932.

## Namneberarar
* Lalitha Lenin (fødd K.K. Lalitha Bai i 1940), indisk diktar
* Lenin El-Ramly (f. 1945), egyptisk dramatikar
* Lenín Moreno (f. 1953), ecuadoriansk advokat, politikar og visepresident
* Lenin Steenkamp (f. 1969), sørafrikansk fotballspelar
* Lenin Raghuvanshi (f. 1970), indisk dalitaktivist
* Lenin Arroyo (f. 1979), kostarikansk boksar
* Lenin Porozo (f. 1990), ecuadoriansk fotballspelar

* B. Lenin, indisk filmskapar
* Lenin Rajendran, indisk filmskapar
* Lenin M. Sivam, srilanskisk-kanadisk filmskapar

## Kjelder

* 
* 
*
Bolsjevisme

**Bolsjevisme** er eit anna og tidlegare mykje bruka namn på den politiske retninga vi elles kallar kommunisme. Bolsjevismen oppstod som ei fløy av det russiske sosialdemokratiske partiet heilt først på 1900-talet, under leiing av Vladimir Lenin. Opphavet til ordet bolsjevisme og ordet bolsjevik for ein tilhengar av bolsjevismen er det russiske ordet *bolsjinstvo*, som betyr fleirtal. Lenin sine tilhengarar fekk nemleg fleirtal ved vala til dei leiande organa i det russiske sosialdemokratiske partiet og partiavisa på landsmøtet i London i 1903.
Lev Trotskij

**Lev Trotskij** () var ein sovjetisk kommunistisk leiar. Trotskij (rus. Лев Давидович Троцкий, førenamnet også transkribert som Leo, Leon osb.) organiserte bolsjevikrevolusjonen i Russland i oktober/november 1917, leidde Den raude armeen til siger under borgarkrigen og intervensjonskrigen 1918-1920, var den leiande personlegdomen i opposisjonen mot Stalin innanfor det sovjetiske kommunistpartiet og danna den Fjerde Internasjonalen (FI) i eksil (landflykt) i 1938.

Trotskij heitte opphavleg Bronstein, og kom frå ein jødisk familie i Ukraina. Han slutta seg tidleg til det illegale (ulovlege) russiske sosialdemokratiske partiet (som omfatta sosialistar i heile det russiske storriket, ikkje berre sjølve Russland), der han ikkje høyrde til nokon av hovudfløyene heile tida. Han hadde ei sjølvstendig stilling i partiet, og var delvis sterkt usamd med bolsjevikleiaren Vladimir Lenin. Pseudonymet (løyndenamnet) Trotskij tok han etter ein medfange han møtte da han sat i fengsel for ulovleg politisk aktivitet som ung mann.

I 1917 slutta Trotskij seg til bolsjevikane, fordi Lenin da etter Trotskij si meining gjekk over til hans politiske linje da han kom heim frå eksilet sitt. Også Trotskij kom heim frå eksil same året, og frå da av var han og Lenin kvarandre sine nærmaste medarbeidarar resten av Lenins liv.

Lenin og Trotskij var dei tvillaust leiande personane i det tidlege sovjetregimet. Men da Lenin sjukna inn og seinare døydde, synte det seg at Trotskij ikkje hadde noka sterk stilling i systemet. I løynd hadde Josef Stalin bygd opp eit apparat som var loyalt overfor han, og Trotskij blei utmanøvrert. Andre leiarar skjønte ikkje at Stalin kunne bli farlege for dei også før det var for seint, og var med på å setje Trotskij til sides.

Trass i at stillinga hans blei stadig svakare, kjempa Trotskij ein lang og hard kamp mot Stalin og stalinismen, først innanfor kommunistpartiet til han blei ekskludert, sidan illegalt (ulovleg) utanfor partiet. I 1929 blei Trotskij landsforvist, og levde resten av livet i eksil (landflykt) i fleire land, mellom dei Noreg - frå juni 1935. Her vart han utvist 1936, offisielt fordi han hadde brote vilkåra for opphaldet ved å drive politisk verksemd, men i røynda på grunn av sterkt sovjetisk press.  Deretter fekk han asyl i Mexico, og her vart han drepen av ein stalinistisk agent i 1940.

## Arven etter Trotskij

Trotskij har skrive fleire viktige politiske skrift, mellom dei ei kraftig åtvaring mot Hitler, og mot at dei tyske stalinistane gjorde sosialdemokratane til hovudfiende mens nazismen truga med å ta makta i Tyskland («For arbeidareinskapsfront mot fascismen», 1931).

Den Fjerde Internasjonalen er etter Trotskij døydde blitt splitta fleire gonger, men finst framleis under namnet *United Secretariat of the Fourth International* (USFI).

## Referansar


## Bakgrunnsstoff

* Meir om Trotskij og verka hans
* The Lubitz TrotskyanaNet dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (english)
Cembalo

Eit **cembalo** er eit tangentinstrument med strengar, der ljoden vert laga av små plekter som knipsar strengane. Cembaloet var saman med klavikordet det vanlegaste tangentinstrumentet frå om lag 1450 til 1750, då hammarklaveret kom.

I motsetnad til på eit hammarklaver (piano), kan ein ikkje endra ljodstyrken stort med anslaget. Derimot har mange instrument meir enn eitt sett strengar (*register*), som cembalisten kan kopla inn og ut med registertrekk. Ofte er eitt av registera stemd éin oktav høgare enn dei andre (4-fot), og dei største instrumenta har somme tider 16-fotsregister, stemd éin oktav lågare. Som på eit kyrkjeorgel har store instrument ofte to tangentrekkjer (*manual*).

Cembalo frå slutten av 1700-talet kan òg ha pedalstyrt svellverk for crescendo- og decrescendo-effektar.
Kampen om Mardøla

**Kampen om Mardøla** er ein norsk dokumentarfilm frå 1972 om Mardøla-aksjonen sommaren 1970.

Onsdag 26. august 1970 kl. 05.00: Politiet går til aksjon. Ved Mardalsfossen ber politiet vekk demonstrantar med filosofane Arne Næss og Sigmund Kvaløy i spissen. Dei første telta vart slegne opp sundag den 26. juli 1970. Dagen etter møtte anleggsarbeidarane desse plakatane: «Stans anleggsarbeidet til rettssaken er over», «Stans: Mardøla skal fortsatt renne til Eikesdalen» «Stopp: (gjelder bare anleggsmaskiner)». 

Oddvar Einarson skreiv manus og regisserte filmen, medan Sturla Einarson stod for lyden.

Medverkande skodespelarar:

* Kjell Kjær, kommentator 
* Lars Andreas Larssen, kommentator 
* Liv Thorsen, kommentator 
* Dag Åkeson Moe, kommentator 
* Jan Hårstad, kommentator 
* Sossen Krohg, kommentator

* Speletid: 89.32 minutt

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Jom kippúr

:*Sjå og [[Jom kippúrkrigen]].*

**Kippúr** eller **jom kippúr** (frå hebraisk יוֹם הַכִּפּוּרִים *jōm hakkippūrīm*) er den jødiske forsoningsdagen. Høgtida er ei av dei viktigaste i den jødiske kalenderen, og blir gjerne halden også av dei som er mindre religiøse. På kippúr skal ein gjera opp for synder, både som folk og som enkeltperson. Ved å sona for dei får ein òg tilgjeving.

Høgtidsdagen er ein full sabbat der ein ikkje kan utføra noko arbeid. Heile dagen er ein  fastedag, og alle jødar over 12/13 års alder som har helse til det er pålagde å faste frå solnedgang på kippúr-aftanen til det er mørkt etter sjølve kippúr-dagen — det vil seie om lag 25 timar. I denne perioden et ein ingen ting og drikk ikkje noko anna enn kva som er strengt nødvendig for helsegrunnar. Ein skal heller ikkje bada, bruka sminke, ha på seg ting av lêr (som skor) eller ha samleie i denne tida.

Kippúr fell på den tiande dagen av månaden tisjré. Etter den sivile kalenderen havnar kippúr ein dag mellom 15. september og 14. oktober. I 2005 fell kippúr på 13. oktober — det vil seie frå 12. oktober ved solnedgang til 13. oktober etter solnedgang. Dei ti dagane før høgtida, innleia av nyttårsdagen rosj hasjaná, har vore ei tid av anger og bøn. Kippúr står for reinsing frå synd, og på grunn av dette ber mange jødar symbolske kvite klede på denne dagen.

## Rituale

Bønneritualet for kippúr inneheld fleire karakteristiske element:

* Ein brukar tallét (bønnesjal) under kveldsgudstenesta. Dette er den einaste kveldsgudstenesta i heile det jødiske året at alle hovudretningar av jødedommen er einige om at dette er pålagt. Grunnen til påbodet er at alle gudstenestene i løpet av heile kippúr er å rekne for éi samanhengande gudsteneste. 
* **[[Kal nidré]]** (askenasisk: *Kol nidré*; italiensk *kol-nedarím*) er ei bønn om at lovnader ein gjorde sitt beste for halde, men ikkje greidde å leva opp til, ikkje må bli haldne mot ein, og likeleis at lovnader ein vart tvungen til (slik som, t.d., under Den spanske inkvisisjonen) ikkje må bli haldne mot ein. (I askenasisk jødedom er denne bønna endra til å gjelde det kommande året i staden.)
* Ein blæs i **[[sjofár]]** (bukkehorn) éin gong ved slutten av dagen for å markere at jom kippúr er over. 
* Under ‘amidáen legg ein mellom anna til bønna **[[selihót]]**.
* I tillegg til dei vanlege gudstenestene har ein gudstenestene **[[Musáf]]** og **[[Ne‘ilá]]**.
* Ein legg til **[[‘Abodá]]**-avsnittet, som fortel om gudstenesta i Tempelet i Jerusalem på denne dagen.
* Ein legg til ei minnebønn — kalla **[[Hasjkabá]]** (eller *[[Rogativa]]*) av sefardím og **[[Jiskor]]** blant askenasím.

## Kva tid fell jom kippur?
* 2005: 13. oktober
* 2006: 2. oktober
* 2007: 22. september
* 2008: 9. oktober
* 2009: 28. september
* 2010: 18. september

## Bakgrunnsstoff
* Machzor. Orden de Ros Asanah y Kipur. (Amsterdam 1630)
Eduard Bernstein

**Eduard Bernstein** () var den første og er kanskje den mest kjende av dei store «revisjonistane» i den sosialistiske rørsla. Bernstein var fødd i Tyskland i 1850, var av jødisk ætt, og aktiv i det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD) både i eksil og i heimlandet. 

I boka * Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie* (‘Føresetnadene for sosialismen og oppgåvene for sosialdemokratiet’), som blei utgitt i 1899, reviderte han nokre av Karl Marx sine teoriar, som Bernstein meinte hadde synt seg å vere feilaktige i lys av utviklinga etter dei blei utforma. Bernstein meinte blant anna at sosialismen kan innførast på fredeleg vis og i ein gradvis prosess i land med nokolunde demokratisk styresett. Denne «revisjonismen» utløyste ein stor debatt i den internasjonale sosialistiske rørsla på den tida, som var organisert i Andre Internasjonalen. Særleg Karl Kautsky, Rosa Luxemburg og Vladimir Lenin gjekk til harde åtak på Bernstein. Sjølv om Bernstein «tapte» debatten, er variantar av «revisjonismen» blitt grunnlaget for den faktiske politikken til dei aller fleste sosialistiske parti i verda, i den praktiske utforminga som reformisme.

Men til liks med Marx har heller ikkje Bernstein synt seg å vere ufeilbarleg, så nokre av revisjonane hans er sidan blitt reviderte. Det gjeld blant anna teorien til Bernstein om at kapitalismen var blitt så organisert at han er krisefri. Blant anna den store verdskrisa frå 1929 og frametter motbeviste det.

Bernstein var fødd i Berlin og døydde same staden i 1932.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Eduard Bernstein Internet Archive ved marxists.org
Mardøla-aksjonen

**Mardøla-aksjonen** er ei viktig symbolhending innan natur- og miljøvern. Sommaren 1970 var det aksjonar mot kraftutbygging i Eikesdal i Nesset kommune i Møre og Romsdal fylke. Samla er desse aksjonane kalla Mardøla- aksjonen. 
I aksjonane vart det teke i bruk sivil ulydnad. Saka vart særleg symbolsk på grunn av dei høge Mardalsfossane. Leiarane for aksjonen vart fjerna av politiet etter at det vart organisert ein ikkje-valdeleg leir der anleggsvegen skulle gå. 

Av folk som deltok i aksjonane kan nemnast filosofen Arne Næss, filosofen Sigmund Kvaløy Sætreng og politikaren Odd Einar Dørum.

## Samarbeidsgruppene for natur- og miljøvern (snm)
Samarbeidsgruppene for natur- og miljøvern (snm) vart starta i 1969 av ei gruppe filosofar, fjellklatrarar og fotturistar. (snm) skulle vera ei motvekt til dei miljøvernorganisasjonane som dreiv ‘skrivebordsarbeid’, og heller konsentrera seg om konkret arbeid. Dette skulle ein oppnåsgjennom ein anti- organisasjon der saka, ikkje organisasjonen i seg sjølv, var målet. Parentesen rundt namnet skulle symbolisera dette. Den første aksjonen (snm) tok ansvaret for var aksjonen mot utbygging av Mardalsfossen i Eikesdal i 1970. Aksjonen var eineståande fordi han var ein ideologisk grunngjeven direkte aksjon. Bygdefolka i Eikesdal og Eresfjord støtta dei aktive i aksjonen, men aksjonistane måtte trekkja seg attende etter truslar frå romsdølar. Det nye med Mardøla- aksjonen var at sivil ulydnad vart teke i bruk som middel i motstand mot kraftutbygging. Sivil ulydnad vart seinare nytta i stor målestokk under Alta-aksjonen.

Protestar mot vasskraftutbygging var mykje av grunnlaget for å byggja opp ei slagkraftig natur- og miljøvernrørsle i Noreg. 
Etter Mardøla-aksjonen vart det laga ein film «Kampen om Mardøla» og skrive fleire bøker.

## Litteratur
* Alnæs, Finn: *Svart snø eller samvern : dokumentarbok fra en brytningstid*, Oslo 1976.
* Gleditsch, Nils Petter: *Mardøla-aksjonen*, Oslo 1971.
* Grepstad, Jon: *Mardøla. Dokumentasjon og perspektiv*, Oslo 1971.
* Kvaløy, Sigmund: «Fra kraftrom til elvetid. To kulturer på norsk jord.» i Kjell Haagensen og Atle Midtun: *Kraftutbygging, konflikt og aksjoner*, Oslo 1984.
* Persen, Åsne Berre og Johansen, Jørgen: *Den nødvendige ulydigheten*, Oslo 1998. 
* Reed, Peter: *Wisdom in the Open Air. The Norwegian Roots of Deep Ecology*, Minnesota 1993.
Karl Kautsky

**Karl Kautsky** (), fødd i Praha og død i Amsterdam, var ein av dei fremste sosialistane i Europa frå slutten av 1800-talet til han døydde i 1938. Han var rekna som den fremste teoretikaren i den Andre Internasjonalen, og hadde stor innverknad på sosialistisk debatt i ein lang periode.

## Liv og virke
Karl Kautsky blei fødd i ein jødisk familie i Praha i 1854, men budde mesteparten av livet i Wien og Berlin og så Wien igjen. Han blei aktiv i sosialdemokratiet, og grunnla og var redaktør for det teoretiske tidskriftet Die Neue Zeit (Ny Tid), som fekk svært stor innverknad. Kautsky skreiv det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD) sitt Erfurtprogram frå 1895. Han var ein leiande kritikar av Eduard Bernstein sin "revisjonisme", og gjekk særleg hardt ut mot sosialdemokratar som såg positivt på kolonialismen. Kautsky blei i denne tida sedd på som ein ortodoks og dogmatisk marxist.

Da første verdskrigen braut ut, vakla han i førstninga fordi han som mange tyske sosialdemokratar sterkt mislikte tsar-regimet i Russland. Men frå 1915 gjekk han mot krigen, og slutta seg i 1917 til antikrigspartiet USPD (det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland). Kautsky tok sterkt avstand frå bolsjevikrevolusjonen i Russland, fordi han meinte det tilbakeliggjande landet ikkje var modent for sosialisme, og fordi diktatur som det bolsjevikiske etter hans syn aldri kunne føre noko godt med seg. Kautsky meinte demokrati var ein absolutt føresetnad for sosialisme.

## Verk
Nokre av dei viktigaste verka til Karl Kautsky er:
* *Sosialismen og kolonipolitikken* (1907)
* *Proletariatets diktatur* (1919)
* *Terrorisme og kommunisme* (1919)
* *Marxisme og bolsjevisme - demokrati og diktatur* (1934).

## Sjå òg
* sosialisme
* marxisme
* kommunisme

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Om Kautsky på marxists.org (engelsk)
Den gregorianske kalenderen

**Den gregorianske kalenderen** er ein kalender som vart innført av pave Gregor XIII i 1582 i dei katolske landa. Han er den mest brukte kalenderen internasjonalt, 
og vert mellom anna brukt i Noreg.

Den gregorianske kalenderen blei innført gjennom ein pavebulle frå 24. februar 1582.
Denne kalenderen erstatta den julianske kalenderen som Julius Cæsar innførte i år 45 f.Kr. Den gregorianske skulle korrigere skeivskapen i den julianske kalenderen, som i løpet av åra hadde gjort at ingen av månadane samsvarte med årstidene lenger. Den julianske kalenderen var 0,0078 døgn lengre enn det tropiske året som årstidene følgjer, eller 11 minutt og 14 sekund. Eit tropisk år varar i røynda 365,24219878 døgn.

Den gregorianske kalenderen har derfor 365 dagar, pluss skotår kvart 4. år, bortsett frå år som er delelege på 100. År som er delelege på 400 er likevel skotår.

Det vil seie at år 1996 er skotår, 2000 er skotår, 2004 er skotår, men 2100 er ikkje skotår. Dette gjev ei årslengd på 365,2425, noko som gjev eit avvik frå det tropiske året på berre 3 dagar per 10.000 år.

I Danmark og Noreg vart den julianske kalenderen brukt fram til søndag 18. februar 1700. Då «hoppa» kalenderen til måndag 1. mars, som var fyrste dato etter at den gregorianske kalenderen var innført.

Romerkyrkja lét torsdag 4. oktober gå over til fredag 15. oktober.

På Island og Færøyane vart den nye kalenderen innført litt seinare, med at laurdag 16. november vart følgd av søndag 28. november.

Sverige (og derfor Finland) òg freista ein gradvis overgang. Planen deira var å utelata skotårsdagen i år 1700, deretter 7 dagar i november, deretter droppa skotårsdagen i 1704, 1708 og 1712. Dei gjennomførte det fyrste draget, men så vart det heile gløymt. Kong Karl XII av Sverige måtte difor i 1711 gjenopptaka arbeidet med å få orden på den svenske kalenderen. I 1712 gjekk svenskane attende til den julianske kalenderen, med å ha 30 dagar i februar. Fyrst i 1753 gjekk dei over til den gregorianske kalenderen, med å hoppe frå 17. februar til 1. mars.

## Kjelder
Kleppe

**Kleppe** er administrasjonssenteret i Klepp kommune på Jæren i Rogaland fylke. På Kleppe bur det om lag 3000 menneske, men medrekna Verdalen er det  i tettstaden Kleppe/Verdalen.

Klepp kyrkje frå 1846 ligg mellom dei to høgdedraga Kleppevarden og Haugabakka. Nedanfor kyrkja ligg **Kleppekrossen**, som er sentrum i bygda. 
Det ligg rundt krysset mellom hovudvegen over Jæren (Rv.44) og den ytre hovudvegen vidare nordover til Sola og Stavanger (Rv.510).
Rv.44 går i dag i tunnel under Kleppevarden nord for Klepp kyrkje og vest for det tidlegare vegkrysset.

I Kleppekrossen finst bankar og ymse butikkar . I nordaustre delen av Kleppe ligg Klepp stadion og Kleppe skule. Vidare i austleg retning mot Klepp stasjon ligg idretts- og symjehall, turnhall og ny ungdomsskule (bygd i 2005).

## Kjelder
Informasjonskompetanse

**Informasjonskompetanse** er evna til å finna og behandla informasjon ut frå det ein sjølv kan frå før. Ein informasjonskompetent person veit kva informasjon han treng og kor han kan finna denne informasjonen. Vidare bør han kunne vurdera om informasjonen er til å stola på og kan brukast vidare, han bør vera kjeldekritisk. Han bør òg vita korleis ein bruker informasjonen på ein etisk og forsvarleg måte.

## Bakgrunn
Teorien bak informasjonskompetanse er at det ikkje er nok berre å kunne lesa. For å kunne finna fram til og nyttiggjera seg av det ein les, må ein ha bakgrunnskunnskap og kritisk sans. Det å ha informasjonskompetanse er blitt viktigare jo meir informasjon som blir tilgjengeleg, til dømes på Internett og i elektroniske oppslagsverk.

Idéen oppstod i det amerikanske næringslivet. Presidenten i *The Information Industry Association*, Paul Zurkowski, brukte først omgrepet *information literacy* i 1973, om menneske som hadde lært seg å bruka den mengda av informasjonsverktøy dei hadde tilgang på til å utføra arbeidet sitt.

## Kven gjev informasjonskompetanse?

Bibliotek og undervisingsstader er dei som særleg ønskjer å gje informasjonskompetanse til brukarane eller elevane sine. Det er mellom anna vanleg å gje nye studentar ved eit universitet kurs i korleis ein finn fram i kartotek og databasar ved biblioteket der. Folkebibliotek kan òg gje kurs til alminnelege folk om mellom anna korleis dei finn fram til informasjon på Internett.

## Informasjonskompetanse i Noreg
Rettleiingar i informasjonskompetanse:
* VIKO: vegen til informasjonskompetanse
** Utvikla av UBIT, NTNU
* råd&VINK: rettleiing i informasjonskompetanse
** Utvikla av biblioteka ved Høgskolen Stord/Haugesund og Høgskolen i Telemark.

## Litteratur
* Kalseth, Karl (2003). Er du informasjonskyndig? I Bibliotekforum, Årg. 28, nr 10, s. 34-35
* Ingvill Dahl (2003). Informasjonskompetanse i dokumentasjonsvitenskapelig perspektiv (pdf-fil)

## Bakgrunnsstoff
* VIKO: vegen til informasjonkompetanse
* råd&VINK : rettleiing i informasjonskompetanse
Retsforbundet

**Retsforbundet**, tidlegare **Danmarks Retsforbund**, er eit dansk politiske parti som vart stifta i 1919. Georgismen er det ideologiske grunnlaget for partiet. 

## Politikk
Politikken til partiet byggjer på tre hovudpunkt. Frihandel, avgrensing av statsmakta og «full grundskyld» eller «full grunnrente». Med «full grundskyld» vert meint at staten si einaste rettkome kjelde til inntekt er den samfunnsmessige meirverdien av jordrente i staden for skatt på inntekt frå arbeid. All inntektsskatt, moms og toll skal difor avviklast. Retsforbundet er altså eit utprega liberalistisk parti.

## Historie
Danmarks Retsforbund vart stifta 21. oktober 1919. Stiftarane var inspirerte av den amerikanske filosofen Henry George, i tillegg til den danske retts- og moralfilosofen Severin Christensen.

Danmarks Retsforbund vart første gong vald til Folketinget i 1924. Opp gjennom 1920-talet og 1930-talet var dei representert med ein eller to representantar (dette var før sperrereglane var innført i det danske valsystemet). Under krigen deltok folketingsmedlemmet, og seinare fiskeriminister, Oluf Pedersen som sekretær i det såkalla samarbeidsutvalet.

Etter frigjeringa medverka partiet sin frihandelsideologi til at ein markerte seg sterkt mot etterkrigsrasjoneringa. Det kom mellom anna til uttrykk ved at regjeringa Hans Hedtoft måtte gå av i 1950 på spørsmålet om oppheving av smørrasjoneringa. Ein tala den gong om at regjeringa «gled i smørret». Retsforbundet opplevde i dei fylgjande åra ein markant suksess, og oppnådde ved valet i 1953 ei folketingsgruppe på tolv medlemer.

Etter folketingsvalet i 1960 rauk Retsforbundet ut av Folketinget.

I samband med avrøystinga om Danmark skulle gå inn i EF i 1972 markerte Retsforbundet seg som det einaste borgarlege motstandarpartiet. Partiet deltok i stiftinga av den danske folkerørsla mot EF Folkebevægelsen mod EF. Ved valet i 1973 fekk ein enno ei gong vald inn folk i Folketinget. Ved valet i 1981 fekk partiet ingen inn i Folketinget. Sidan har oppslutnaden gått ned, og etter 1990 har ikkje partiet stilt liste til folketingsval.

## Kjelder
Georgisme

**Georgisme** er eit filosofisk og økonomisk teorisett oppkalla etter Henry George (1839-1897). Dei økonomiske teoriane kjem ut frå at sjølv om alle eig det dei skapar, så høyrer jordareal og alt anna i naturen til alle menneske.

Georgistane argumenterer for at alle renter og leiger som kjem frå jordareal, kringkastingskonsesjonar, mineralutvinningsrettar, fiskekvoter og liknande skal gå til samfunnet i staden for eigaren. Slike inntekter er det ikkje nokon som har arbeidd for å få. Av inntektene til «naturlege monopol» skal mykje gå til fellesskapet. Til gjengjeld skal det ikkje ileggjast andre skattar eller økonomiske reguleringar. I praksis vil dette seia å innføra ein høg jordverdiskatt. Det vil ikkje verta noko endring i prisar for jordleige. Grunnane til dette vart først forklarte av Adam Smith.

## Variantar av georgisme
Dei fleste tidlege georgistiske gruppene kalla seg for *Single Taxers*, noko som på norsk vil vera enkeltskatt- tilhengjarar. George såg på dette som ei rett skildring av gruppene sitt politiske mål. Målet var å erstatta alle typar skattlegging med ein jordverdiskatt. Seinare grupper inspirert av Henry George finn ein i miljøvern- grupper og mellom folk med interesse for økonomi.

I eit økonomisk klima der skattane er høge og det politiske miljøet er stabilt, er det vanskeleg å få innført jordverdiskatt på ein rask måte. «Georgisme» har vorte eit meir generelt omgrep, som tek opp i seg sjølv små endringar i retning av idealet om ein erstatning av alle typar skattar med ein enkel jordverdiskatt.

Enkelte georgistar er ikkje nøgd med ordet «georgisme». Etter kvart er Henry George lite kjend. Prinsippa var tenkt på før han, og «ismer» oppkalla etter ein enkelt person har mista popularitet. Enkelte nyttar «Geoisme». Omgrepa avspeglar og ulike vinklingar, men alle retningane er samde om at jordverdiar skal skattast av. Fleire har tankar om ei borgarløn, der alle statsborgarar av eit land mottek sin del av inntektene staten har for å selja eller leiga vekk naturressursar.

## Føregangarar
Liknande tankar vart uttrykte føre Henry George av mellom anna:
William Ogilvie, Adam Smith, John Stuart Mill, John Locke, William Penn, Benjamin Franklin, Thomas Paine og Thomas Jefferson.

## Vidkjende georgistar
Lev Tolstoj, Sun Yat Sen, David Lloyd George, Winston Churchill, George Grey, Walter Burley Griffin, Clarence Darrow, Mark Twain og Albert Jay Nock.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* The Council of Georgist Organizations 
* Understanding Economics
* Geolibertarian site
* What is Geolibertarianism?
* A Geolibertarian FAQ
* The Institute for Economic Democracy 
* The American Monetary Institute
Konsesjon

**Konsesjon** er eit ord som tyder «løyve» eller «løyvebrev, fullmakt, lisens, lov, einerett, fribrev, privilegium».
Ordet kjem frå latin «*concedere*», 'gå med på, vike'. På engelsk «concession». 

I mange samanhenger vert ordet brukt om å få løyve til noko, særleg av staten. 

## Nokre norske døme
* Konsesjon til utbygging av vassdrag (Noregs vassdrags- og energidirektorat, NVE)
* Anleggskonsesjonar for elektriske anlegg med spenning over 1kV (Noregs vassdrags- og energidirektorat, NVE)
* Områdekonsesjon for anlegg for fordeling av elektrisk kraft (Noregs vassdrags- og energidirektorat, NVE)
* Konsesjon for krafthandel 
* Konsesjon på malmleiting
* Konsesjon til å overta fast eigedom
* Konsesjon til å driva lokalradio (lokalradiokonsesjon frå (Post- og Teletilsynet))
* Konsesjon til å driva lokalfjernsyn (lokalfjernsynskonsesjon frå (Post- og Teletilsynet))
* Konsesjon til å byggja og driva mobiltelefon- nett (Post- og Teletilsynet)
* Konsesjon til utslepp av forureining (forurensningskonsesjon frå Statens Forurensningstilsyn, SFT)
* Konsesjon til anlegg og drift av taubaner (Taubanetilsynet)
* Konsesjon til anlegg av skitau (Taubanetilsynet)
* Konsesjon for bygging av flyplass (Luftfartstilsynet) 
* Konsesjon for å ta over landbrukseigedom med bustad
* Konsesjon til reklamefinansierte radiosendinger 
* Konsesjon for riksdekkjande reklamefinansiert fjernsyn 
* Konsesjon for behandling av sensitive personopplysninger. (Datatilsynet)
Betna

**Betna** er ei grend i Heim kommune i Trøndelag. Namnet «Betna» er avleia av *å beita*.

Det er funne spor frå ei jarnalderbusetjing her, og Vitskapsmuseet i Trondheim dreiv med arkeologiske undersøkingar sommaren 2006.

## Kjelder
* Analyse av stadnamna

## Bakgrunnsstoff
* Utgravingar, NTNU Vitskapsmuseet
Ner tamíd

**Ner tamíd** (hebr. נֵר תָּמִיד *nēr tāmīd*), eller &laquo;det evige lyset&raquo; er namnet på det (oftast raude) lyset som alltid brenn i synagogar. Ner tamíd er til minne om den sjuarma lysestaken i Tempelet i Jerusalem, som alltid brann. Tradisjonelt har ein bruka oljelamper for ner tamíd, men i dag er elektriske lamper mest bruka.

----
Tempel

**Tempel** er ei nemning som blir brukt om heilage bygningar innan mange religionar. Ordet kjem frå latin *templum* som tyder 'heilag stad'. Eit tempel blir som regel rekna som ein stad der ein guddom held til, og ein utfører gjerne ei form for tilbeding der. Det finst ofte reglar for kven som kan koma inn og korleis ein skal oppføra seg i tempel.

## Bruk av ordet
*Tempel* er eit vidt omgrep som kan femna om gudshus innan fleire religionar. Det blir noko sjeldnare brukt innan dei abrahamittiske religionane, der muslimar aldri vil omtala ein moské som eit tempel, dei fleste kristne har mange ulike namn på sakralbygg men bruker sjeldan *tempel*, og jødar ofte samlar seg i ein synagoge eller shul ettersom Tempelet i Jerusalem ikkje finst lenger. Det finst likevel kristne tempel innan ortodoks kristendom og mormontrua, og mange reformjødar brukar ordet *tempel* om gudshus.

## Bruk av tempel

Truande kan gå til tempel for å tilbe guddommar, til dømes ved å be, utføra offerhandlingar, og bli signa av gudebilde eller prestar. Ein kan òg gå til tempel for å vera saman med andre truande.

Det kan stillast visse krav til dei som vil inn i tempel, som at dei skal vera (rituelt) reine og passande påkledde. I visse religionar får berre dei som høyrer til religionen koma inn i tempelet. Det blir òg venta at ein viser ein viss respekt for guddommen.

## Kjende tempel
* Harmandir Sáhib, det gylne sikh-tempelet i Amritsar
* Lotustempelet i Delhi
* Pantheon i Roma
* Tempelet i Jerusalem
* Tempelet i Uppsala

## Sjå òg
* Buddhisttempel
* Bedehus
* Domkyrkje/katedral
* Kapell
* Kyrkje
* Moské
* Synagoge

## Bakgrunnsstoff
Hekhál

**Hekhál** (hebr. הֵיכָל *hēxāl*) (sefardisk) eller **aron hakkódesj** (askenasisk) er arka eller torá-skåpet i ein synagoge. Hekhálen er eit stort skåp, ofte med fleire dører, som står plassert i sjølve synagogerommet midt på den veggen som vender mot Jerusalem. Hekhálen står oftast på ein opphøgd avsats som blir kalla dukhán.

### Funksjon
Hovudfunksjonen til hekhálen er oppbevaring av torárullane. Hekhálen er synagogens parallell til det aller heilagaste i Tempelet i Jerusalem og blir rekna som det heilagaste punktet i synagogen. Når dørene til hekhál blir opna reiser alle seg &#8212; og ein blir ståande til dørene blir lukka att.

### Form
I vesteuropeisk sefardisk tradisjon er det ikkje forheng (parókhet) framfor hekhál, men dette forhenget er i staden plassert innanfor dørene til hekhál. Dei fleste andre tradisjonar har eit forheng framfor hekhál som skjuler dørene det meste av tida.

### Andre namn
Dei fleste askenasiske jødar kallar hekhálen **Aron hakkódesj**. Dette namnet er òg noko bruka blant mizrahiske jødar. Ein del sefardiske jødar frå Balkan brukar namnet **Hekhál hakkódesj**.