open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Holsbybrunn

**Holsbybrunn** er ein svensk tettstad i Vetlanda kommun i Jönköpings län i Småland. I 2005 hadde tettstaden 780 innbyggjarar. Holsbybrunn ligg cirka åtte kilometer aust for Vetlanda. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Holsbybrunn|Holsbybrunn]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Hönö

**Hönö** er ein tettstad og ei øy i Öckerö kommun i Västra Götalands län i landskapet Bohuslän i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 5&nbsp;045 innbyggjarar, den nordvestre delen av øya er naturreservat.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hönö|Hönö]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Horn i Östergötland

**Horn** er ein svensk tettstad i Kinda kommun i Östergötlands län i Östergötland. I år 2005 hadde tettstaden 547 innbyggjarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Horn (Östergötland)|Horn (Östergötland)]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Horndal

**Horndal** er ein svensk tettstad i Avesta kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;127 innbyggjarar. Horndal ligg cirka 20 kilometer nordaust for Avesta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Horndal|Horndal]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Hörnefors

**Hörnefors** er ein tettstad i Umeå kommun i Västerbottens län i landskapet Västerbotten i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 2&nbsp;573 innbyggjarar. Hörnefors ligg cirka tretti kilometer sørvest for Umeå. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hörnefors|Hörnefors]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Hoting

**Hoting** er ein svensk tettstad i Strömsunds kommun i Jämtlands län i landskapet Ångermanland. I 2005 hadde tettstaden 749 innbyggjarar.  Hoting ligg cirka femti kilometer nordaust for Strömsund.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hoting|Hoting]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Hova

**Hova** er ein svensk tettstad i Gullspångs kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;375 innbyggjarar. Hova ligg cirka 30 kilometer nordaust for Mariestad og 20 kilometer nord for Töreboda. I praksis er staden centralort for kommunen, sidan dei fleste administrative funksjonane finst her. Men ein unngår å bruke omgrepet og omtalar Hova som ein av to viktige tettstader i kommunen. Det andre tettstaden er Gullspång.

E20 går gjennom Hova, som òg har ein jernbanestasjon på Kinnekullebanan. Den kjende manageren for ABBA, Stikkan Anderson er frå Hova.

## Historie
Slaget ved Hova er ei viktig historisk hending i Sverige. 14. juni 1275 sigra Magnus Ladulås og bror hans Erik, dåverande konge Valdemar Birgersson med hjelp av danske leigesoldater. Magnus Ladulås blei så konge i perioden frå 1275 til 1290. Hendinga vert markert med ei veke lang festival i Hova kvart år, den såkalla riddarveka.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hova|Hova]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
*Hova riddarvecka
Hovid

**Hovid** er ein svensk tettstad i Sundsvalls kommun i Västernorrlands län i landskapet Medelpad. I 2005 hadde tettstaden 229 innbyggjarar. Hovid ligg cirka femten kilometer nordaust for Sundsvall.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hovid|Hovid]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Hovmantorp

**Hovmantorp** er ein svensk tettstad i Lessebo kommun i Kronobergs län i Småland. Tettstaden ligg ved jernbana mellom Kalmar og Växjö. I 2010 hadde tettstaden 2&nbsp;991 innbyggjarar.

Sangerinna Charlotte Perrelli er frå Hovmannstorp.

## Kjelder
Huaröd

**Huaröd** er ein tettstad i Kristianstads kommun i Skåne län i Sverige.

I 2010 hadde tettstaden 242 innbyggjarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Huaröd|Huaröd]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Hult

**Hult** er ein svensk tettstad i Eksjö kommun i Jönköpings län i Småland. I 2005 hadde tettstaden 345 innbyggjarar. Hult ligg cirka 10 kilometer aust for Eksjö.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hult|Hult]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Hultafors

**Hultafors** er ein svensk tettstad i Bollebygds kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I 2005 hadde tettstaden 233 innbyggjarar. Hultafors ligg ved den gamle ferdselsvegen mellom Borås og Göteborg, lengst aust i Bollebygds kommune. Staden fekk jernbanestasjon i 1894. I 1908 blei det bygd ein kurstad her. Det gjekk konkurs, og adventistane etablerte stiftinga «Samfundet Sanningens Härold» som kjøpte det slottsliknande anlegget, som gjorde sitt til at trafikken på jernbanen blei heldt oppe. Men i 1971 blei stasjonen ubemanna og i 1986 ville SJ rive bygningen. Men den blei overtatt av bygda og freda.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hultafors|Hultafors]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  

## Litteratur
*Kurt Olson: *Gränser och grannar kring Bollebygds härad* 1999 ISBN:91-630-8707-3 
*Kurt Olson: *By-skomakarn i Hultafors*
*Kurt Olson: *Inte bara tumstockar & hälsobad : ein krönika om Hultafors och Olsfors*

## Bakgrunnsstoff
*Informasjonsside om Hultafors
Borgarrettar

**Borgarrettar** er lovgjevne rettar for alle statsborgarar i eit land. Slike rettar er meir vidfemnande enn menneskerettar, men omfattar berre statsborgarar og ikkje andre innbyggjarar i landet. Borgarrettar er verna av Dei sameinte nasjonane sin konvensjon om sivile og politiske rettar, som byggjer på Menneskerettsfråsegna.

Ulike rørsler har arbeidd for borgarrettar i ulike samanhengar. Ei av dei mest kjende rørslene er borgarrettsrørsla i USA, som særleg var aktiv på 1950- og 60-talet. Rørsla arbeidde for lik tilgang til utdanning, politikk, arbeid og tenester for afroamerikanarar som for kvite.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Medborgerliga rättigheter|Medborgerliga rättigheter]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Hummelsta

**Hummelsta** er ein tettstad i Enköpings kommun i Uppsala län i landskapet Uppland i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;005 innbyggjarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hummelsta|Hummelsta]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Huskvarna

**Huskvarna** er ein tidlegare sjølvstendig svensk by som ligg ved søraustlege breidda av innsjøen Vättern i Småland. Huskvarna inngår i byområdet Jönköping og er ein «kommunedel» i Jönköpings kommune i Jönköpings län.

Huskvarna høyrte tidlegare til Hakarps kommune, blei köping i 1907 og fekk byprivilegium (kjøpstadsprivilegium) i 1911. Samanslåinga med Jönköping by blei gjennomført som ein del av kommunalreforma i 1971.

I 2004 var innbyggjartalet i kommunedelen Huskvarna 21 243.  Omliggande kommunedelar er Skärstad, Lekeryd, Tenhult og Jönköping Öster.

Huskvarna kyrkje blei innvigd i 1910 og var teikna av bygningsingeniør Birger Damstedt frå Husqvarna AB (det dåverande Husqvarna Vapenfabriks AB). Det ytre av kyrkja minnar om ei norsk stavkyrkje.

Det lågtliggande sentrumet i Huskvarna er omgjeve av utbygde høgdedrag som Öxnehaga, Pettersberg og Egna Hem.  Nivåskilnaden er på opp til 120 meter.

Ein stor det av dei lågtliggande område mot Vättern låg unytta inntil byrjinga av 1900-talet.  Gata Kungsgatan blei lenge kalla «Sista gatan».

Huskvarna er kjend for dei vene hagane sine og for industrielle tradisjonar.  Fabrikken Husqvarna AB byrja produksjonen i 1684, og har sidan vore ei suksessrik verksemd. I dag produserer han bl.a. motorsager, plenklipparar og symaskinar, medan den tidlegare hadde våpenproduksjon. Andre viktige industriar i byen er Saab Training Systems og Carlfors Bruk.

Huskvarna oppstod omkring fabrikken Husqvarna, som blei bygd ved foten av den store fossen som Huskvarnaån har danna. Namnet Huskvarna blei tidlegare skrive «husakvarn» og stammer frå mellomalderhuset Rumlaborg og ei kvern ved fossen.

Fossen har byrjinga si ved bakkane i Stensholm og sluttar ved Kvarnbron, nedanfor den såkalla Stampabacken. Frå brua kan ein vandre til Turistbron, Ebbes bruk-området eller speidarhytta Örjansgården.

## Kjende folk frå Huskvarna
* Björn Afzelius – songar, komponist, tekstforfattar og gitarist
*Karin Alvteigen – forfattar
* Birgit Carlstén – skodespelar og songar
* Sture Dahlström – forfattar og jazzmusikar
* Alfred Dalin – lærar og kulturpersonlegdom
* Birger Damstedt – bygningsingeniør ved Husqvarna Vapenfabrik
* Alf Henrikson – forfattar, diktar og journalist ved *[[Dagens Nyheter]]*
* Torsten Lindberg – fotballmålmann (gullmedaljevinnar ved OL i 1948) og bordtennisspelar
* Conny Rich – jazzmusikar, kapellmeister, fotograf
* Wilhelm Tham – industrimann (Husqvarna Vapenfabrik) og kulturpersonlegdom

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Huskvarna|Huskvarna]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Guanako

**Guanako** *(Lama guanicoe)* eller *huanaco* er eit partåa klauvdyr i kamelfamilien. Guanakoen er i slekt med vikunjaen og lamaen. Ein reknar med at den tamme lamaen stammar frå den ville guanakoen. 

## Skildring

Guanakoen har raudbrun, tjukk pels med ljosare mageparti. Dyra blir cirka 2 meter lange og har ei skulderhøgd på 1,1 m; hannane blir noko større enn hoene. Eit vakse dyr veg mellom 100-120 kg. Guanakoane lever saman i flokkar på rundt tjue dyr med éin leiarhann.

Guanakoen treng svært lite vatn og lever i turre grasområde i Sør-Amerika, heilt opp til 4000 moh. Leveområdet strekkjer seg frå dei sørlege Andesfjella i Peru heilt ned til øygruppa Eldlandet på sørspissen av kontinentet. Dei fleste finst i dag i argentinsk Patagonia. 

Tidlegare har det vorte drive mykje jakt på guanakoen på grunn av skinnet og kjøtet. Dei har også fått sterkt avgrensa leveområde på grunn av aukande beiteområde for storfe, men er i dag verna av fleire nasjonalparkar i Sør-Amerika, t.d. Alberto de Agostini nasjonalpark og Torres del Paine nasjonalpark, begge i Chile. 

## Kjelder
*, henta inn 2. juli 2012.

## Bakgrunnsstoff
Kranselag

**Kranselag** eller **mønsåskanne** var etter gamal tradisjon ein fest for bygningsarbeidarane som byggherren kosta når eit nybygg var kome under tak. Bygningsarbeidarane markerte dette med å feste ein pynta liten granbusk til mønet på nybygget. Dersom byggherren ikkje tok på seg å halde kranselag, vart granbusken ofte erstatta med ei opphengd filledokke i arbeidsklede. No er det for det meste gått ut av bruk å halde kranselag, men det er ikkje uvanleg at bygningsarbeidarane får ein pengesum kvar seg i staden.

Liknande tradisjonar er kjende frå fleire land. I Sverige blir skikken kalla  *taklagsfest*. På dansk er han kalla *rejsegilde*, på engelsk *topping out*, på fransk *bouquet final* og på tysk *Richtfest*. Men ofte har det same språket fleire ord for denne festen, og tradisjonane for korleis festen skal eller skulle gå føre seg, kan ha vore ulike frå stad til stad.

## Kjelder

*«kranselag» i *Store norske leksikon*.
Husbondliden

**Husbondliden** er ein liten tettstad i Lycksele kommun i Västerbottens län i Sverige.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Husbondliden|Husbondliden]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Husby i Hedemora

**Husby** er ein svensk tettstad i Hedemora kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde tettstaden 250 innbyggjarar. 
 
## Sjå òg
*Husby, Stockholm

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Husby|Husby]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Alakaluf

**Alakaluf-folket** (også kjend som **kawésqar** eller **halakwulup**) var ei innfødd folkegruppe som levde på Eldlandet heilt sør i Sør-Amerika. Ein rest av folkegruppa har overlevd fram til i dag.  Den einaste busetnaden på Wellington-øya i Chile, landsbyen Puerto Edén, reknar seg for å heimen til dei siste av alakaluf-folket.

## Levevis

Tradisjonelt livnærte folket seg som nomadiske sjøfararar. Dei tok aldri til med jordbruk, men sanka sjømat, jakta sel og andre sjødyr og levde på eit svært enkelt nivå. Folket vart aldri særleg talrikt; folketalet kom aldri så høgt som 5000 menneske. Alakaluf-folket snakka sitt eige språk, kjend som kawésqar. Rundt år 1930 gjekk ei gruppe alakaluf bort frå nomadelivet og slo seg ned i Puerto Edén på Wellington-øya.

## Historie

Lik dei andre eldlendarane fekk alakaluf-folket eit brutalt møte med dei kvite etter at europearane oppdaga Eldlandet på 1500-talet. Mange døydde av sjukdommar som dei kvite innførte, eller dei møtte aktiv fiendskap frå dei kvite. I 1881 vart elleve personar frå alakaluf-folket tekne med til Europa for å setjast på utstilling i Bois de Boulogne i Paris og i Zoologischer Garten Berlin. Etterpå vart dei førte tilbake til heimlandet, men det var berre fire som hadde overlevd turen. 

Universitetet i Zürich overtok seinare leivningane av fem andre frå ekspedisjonen, men av etiske årsaker sende universitetet leivningane tilbake til Chile i 2010. Då staten Chile hadde motteke leivningane, bad den chilenske presidenten om unnskulding for at staten hadde tillate å senda desse urfolkmenneska ut av landet for at dei der skulle handsamast som dyr.  

I dag er det berre svært få som reknar seg som fullblods alakaluf, og sjølv om det blir gjeve språkopplæring i kawésqar, er det svært få aktive språkbrukarar att.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alacaluf people|Alacaluf people]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  
*''Store Norske Leksikon om Ildlendere, skrive av Henning Siverts, henta inn 2. juli 2012.''
George Town på Caymanøyane

**George Town** er hovudstaden på Caymanøyane og ligg vest på øya Grand Cayman. Byen hadde eit innbyggjartal på kring 35 000 i 2018. Han har monaleg med finansverksemd, og dessutan turisttrafikk. Byen har ei hamn som er viktig for cruisetrafikk og ligg nær Owen Roberts internasjonale lufthamn.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Road Town

**George Town** er hovudstaden på Dei britiske Jomfruøyane og ligg på øya Tortola. Staden er eit turist- og administrasjonssenter. Han har ei hamn og ein botanisk hage.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Yaganfolk

**Yaganfolk**, også kalla **yaghan**, **yamana** og **tequenica**, er eit urfolk som levde heilt på sørspissen av Sør-Amerika på øygruppa Eldlandet sør for Storøya, heilt ned til Kapp Horn. Yaganfolk lever framleis på Eldlandet i dag; ei gruppe yaganar er busette på Navarino-øya.

## Levevis

Yaganfolket var tradisjonelt eit nomadisk sjøfararfolk som jakta sjøløver og sel og sanka skjel og annan sjømat. Dei brukte kanoar som framkomstmiddel mellom øyane. Trass i sterk kulde brukte folket berre små skinnfellar som klede, men dei varma seg gjerne ved å samla seg i grupper rundt bål. Dessutan hjelpte det dei å sitja på huk, slik at dei kunne kvila på ein måte som gjorde at lite av kroppen var borti bakken. Ein chilensk forskar fann ut at den normale kroppstemperaturen deira var minst ei grad høgare enn den til ein europear. Yaganfolket talde aldri meir enn 3000 menneske.

## Historie

Yaganfolket og dei andre eldlendarane fekk eit brutalt møte med dei kvite, anten på grunn av sjukdommar dei kvite innførte, eller på grunn av aktiv motstand. Kapteinen på HMS «Beagle», Robert FitzRoy, tok med seg fire yaganfolk til Europa i 1830. Ein av dei døydde av koppar, men dei andre tre fekk sjå London og helsa på kongen og dronninga før dei vart tekne tilbake til Eldlandet i 1831, denne gongen saman med Charles Darwin.

Cristina Calderón (f. 1928) frå Puerto Williams den siste fullblodsyaganen og den siste morsmålsbrukaren av yaganspråket. Calderón gav i 2005 ut boka *Hai Kur Mamashu Shis* ('Eg vil fortelja deg ei historie'), som handlar om historiene til yaganfolket. Det er likevel mange som framleis identifiserer seg som yahgan. I 2002 registrerte ein 1685 yahgan-menneske i Chile. Desse snakkar i dag spansk. Utstillingar om yagan og selk'namfolk kan ein sjå på museumet i Puerto Williams.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Yaghan people|Yaghan people]]» frå ,  den 2. juli 2012. Engelsk Wikipedia oppgav desse kjeldene:*  
**
**
**
**Murphy, Dallas. *Rounding the Horn: Being the Story of Williwaws and Windjammers, Drake, Darwin, Murdered Missionaries and Naked Natives--a Deck's-eye View of Cape Horn.* Basic Books, 2005. ISBN 978-0-465-04760-4.


## Bakgrunnsstoff
Charlotte Amalie på Dei amerikanske Jomfruøyane

**Charlotte Amalie** er hovudstaden i Dei amerikanske Jomfruøyane og ligg på øya Saint Thomas. Han hadde i 2004 eit innbyggjartal på 19 000. Byen er ein viktig hamneby og eit turistsenter. Av næringar finst handverk og tilverking av rom. Byen har ein synagoge frå 1833 og fleire kyrkjer, den eldste frå 1846.

Charlotte Amalie vart grunnlagd i 1672 som dansk koloni og vart oppkalla etter Charlotte Amalie av Danmark og Noreg. Han var ein del av Dansk Vestindia fram til 1917. Byen heitte Saint Thomas mellom 1921 og 1936.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Hyllinge

**Hyllinge** er ein tettstad i Åstorps kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 2&nbsp;002 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hyllinge|Hyllinge]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Hyssna

**Hyssna** er ein svensk tettstad i Marks kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I 2005 hadde tettstaden 602 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hyssna|Hyssna]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Idre

**Idre** (sørsamisk *Eajra*), er ein svensk tettstad i Idre församling, Älvdalens kommun ved Idresjön i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde tettstaden 769 innbyggjarar. Idre ligg 30 kilometer nordvest for Särna. I Idre renn Storån og Sörälven saman og danner Österdalälven der Idresjön utgjer den første strekninga.

Idre er eit kjent vintersportsstad med store anlegg i fjella rundt tettstaden. Staden er den fjerde største vintersportstaden i Sverige etter Vemdalen, Sälen og Åre. Idre har òg ein vel utvikla sommarsesong med golf, fjellvandring og sportsfiske som dei største aktivitetane.

Den største vegen til og frå Idre er riksväg 70.

I fjellområda rundt Idre driv ein med reindrift av Idre sameby, som er den sørlegaste samebyen i Sverige.

Bygdene Idre og Sarna var ein del av Noreg inntil dei vart avstått til Sverige ved freden i Brömsebro 1645.

## Sjå òg
* Idre församling
* Älvdalens kommun

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Idre|Idre]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Mer informasjon om Idre 
* Idre turistbyrå
Husum i Ångermanland

**Husum** er ein tettstad i Örnsköldsviks kommun i Västernorrlands län i landskapet Ångermanland i Sverige. Tettstaden ligg der Gideälven og Husån munnar ut i Bottenhavet, cirka 25&nbsp;km nordaust for Örnsköldsvik. Husum ligg ved Botniabanan, og den største arbeidsgjevaren er papirfabrikken som er eigd av det finske konsernet M-real. Fabrikken var tidlegare eigd av MoDo.

## Bustadområde
*Torget (Bräägårn)
*Råggärdan
*Mon
*Solbacken
*Änget
*Grunna
*Dollarhöjden
*Erik-Larstorpet
*Gränna
*Lina
*Dombäcksön
*Tallåsen
*Blåsåsen
*Industrivägen

## Kjende personar frå Husum
*Ulf Andersson, jazzmusiker, saxofon, fløyte, klarinett
*Jonas Degerfeldt, operasongar ved Kungliga operan
*Anders Hedberg, ishockeyspelar på det svenske landslaget og New York Rangers
*Karl Gustaf Jonsson «Husum-jonsson», svensk langrennsløpar
*Kristina Lundberg, ishockeyspelar på det svenske landslaget 
*Bror Marklund, skulptør
*Eilert Pilarm, Elvistolkar
*Reinhold Svensson, jazzpianist

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Husum (Ångermanland)|Husum (Ångermanland)]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Haush

**Haush-folket** eller **manek'enk** var eit urfolk som levde på øygruppa Eldlandet heilt sør i Sør-Amerika. Haush budde på den austlege halvøya av Storøya i Eldlandet, og reiste jamleg på jakt til Estados-øya i aust. Haush-folket er i dag utdøydd.

I motsetnad til eldlendar-folka alakaluf, chono og yahgan, livnærte ikkje haush-folket seg av havet, men som innlandsjegerar. Dei brukte pil og boge til å jakta guanako; pilspissen var oftast laga av stein. Haush-folket var i nær slekt med selk'nam-folket, som har overlevd fram til i dag.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Haush|Haush]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Ingatorp

**Ingatorp** er ein svensk tettstad i Eksjö kommun i Jönköpings län i Småland. I 2005 hadde tettstaden 345 innbyggjarar. Ingatorp ligg cirka 28 kilometer aust for Eksjö.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ingatorp|Ingatorp]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Insjön

**Insjön** er ein tettstad i Leksands kommun i Dalarnas län i Sverige. Staden ligg 10 km søraust for Leksand. Staden hadde 2030 innbyggjarar i 2000. På Insjön finst sagbruk, og nokre forretningar, her ligg hovudkontoret og postordreavdelinga til firmaet Clas Ohlson. Frå 1980-talet har det òg vore butikkutsal her, og det er største turistmål i Dalarna med 600&nbsp;000 besøkende årleg. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Insjön|Insjön]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Insjön på Clas Ohlsons hjemmeside
Järna i Dalarna

**Järna** er ein tettstad i Vansbro kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;429 innbyggjarar. Järna ligg cirka femten kilometer sør for Vansbro.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Järna (Dalarna)|Järna (Dalarna)]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Järpen

**Järpen** er ein tettstad i Jämtlands län i Jämtland i Sverige. Det er Åre kommuns administrasjonssenter og i 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;439 innbyggjarar. 
 
Järpen ligg cirka 25 kilometer aust for Åre og cirka 75 kilometer vest for Östersund.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Järpen|Järpen]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Järpliden

**Järpliden** er ei bygd i Södra Finnskoga församling og i Torsby kommun i Värmlands län. Bygda har ca. 30 fastbuande innbyggjarar. For eit hundreår sidan var dette ein av dei største tettstadene i det nordlege Värmland, men i takt med rasjonalisering av skogbruk har innbyggjartalet falle. Det var òg fleire forretningar her, og skule, post og idrettsplass. Järpliden er mest kjend for Carl Jularbo sitt besøk her på byrjinga av 1900-talet. Nokre av dei mest kjende melodiane hans, som «Livet i Finnskogarna» og «Drömmen om Elin», blei til etter hans besøk her. Siste helg i juli kvart anna år blir Jularbofestivalen arrangert  her.

## Kjende personar frå Järpliden
* Berit Högman

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Järpliden|Järpliden]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Järvsö

**Järvsö** er ein svensk tettstad i Ljusdals kommun i Gävleborgs län i landskapet Hälsingland. I år 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;385 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Järvsö|Järvsö]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Johansfors

**Johansfors** er ein tettstad i Emmaboda kommun i Kalmar län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 458 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johansfors|Johansfors]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Johannedal

**Johannedal** er ein svensk tettstad i Sundsvalls kommun i Västernorrlands län i landskapet Medelpad. I 2005 hadde tettstaden 2&nbsp;592 innbyggjarar. Johannedal ligg cirka ti kilometer nord for Sundsvall.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johannedal|Johannedal]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Selk'nam

**Selk'nam** eller **onawo** var eit urfolk som levde på Eldlandet, heilt sør i Sør-Amerika. Truleg reiste selk'nam frå fastlandet i nord over Magellansundet til Eldlandet. Dei levde på den nordvestlege delen av Storøya i Eldlandet. Sørvest på øya budde haush-folket. Haush og selk'nam hadde det til felles at dei var innlandsjegerar, i motsetnad til eldlendar-folka alakaluf, chono og yahgan, som levde av havet. Namnet ona kan brukast som samleomgrep for haush og selk'nam, eller som eit alternativt namn på selk'nam. Språket deira vert kalla ona. Folkegruppa var lenge erklært som utdøydd, etter folkemordet på selk'namfolk frå midten av 1800-talet av. Det finst likevel framleis folk av selk'namavstamming i Chile, som har byrja kreva nasjonal anerkjenning som folkegruppe.

## Historie

Selk'namfolk var ei av tre urfolksgrupper som opphavleg budde i Eldlandet. Dei heldt til i den nordaustlege delen av øygruppa. Dei blei kalla *ona* ('folket i nord') av yaghanfolk (yamana).

Folkegruppa levde eit halvnomadisk liv med jakt og sanking på Isla Grande de Tierra del Fuego i ei årrekkje. Namnet på øya tyder bokstaveleg 'den store øya i Eldlandet', og blei gjeve av spanske utforskarar etter at dei såg røyk frå båla til selk'namane.

### Folkemord
Då dei kvite tok til å ta seg beitemarker for sau på Storøya på 1800-talet, trudde selk'nam-folket at sauene kunne reknast som fritt vilt. Dei tok difor til å stela sauer og eta, noko dei kvite sjølvsagt mislikte sterkt. Dette førte til ein langvarig konflikt mellom selk'nam og kvit; mange kvite oppfordra regelrett til å drepa selk'nam og utlova eitt pund for kvar drepne selk'nam. Mange døydde også av sjukdommar dei kvite innførte. Frå eit estimert folketal på kring 4000 i 1880-åra var talet redusert til rking 500 tidleg på 1900-talet.

### Nyare tid

I 1974 døydde Ángela Loij som det siste fullblods-mennesket av selk'nam-folket. Under ei folketeljing i Argentina i 2001 talde ein likevel framleis nokre hundre menneske som rekna seg som selk'nam, anten på Eldlandet eller andre stader i landet. 

Grunna mykje kontakt med kristne misjonærar og tidlege kulturforskarar veit ein forholdsvis mykje om selk'nam-folket sin kultur, religion og om språket deira. Mykje av denne informasjonen er samla på museumet i Puerto Williams på Navarino-øya, saman med utstillingar om yahgan-folket. 

Joubert Yantén Gómez, eller *Keyuk,* har delvis selk'namopphav og har lært seg å tala selk'nam att. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Selknam people|Selknam people]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Selk'nam genocide|Selk'nam genocide]]» frå ,  den 17. april 2023.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
* 
* 
* 
* 

### Fotnotar
Trollmann

**Trollmann**, **trollkar** eller **trollkall** er nemningar for ein mann som ein meiner kan utføra trolldom. Den kvinnelege motparten er trollkjerring eller heks. Det finst førestillingar om trollmenn i ei rekkje kulturar, og dei opptrer i ulike roller i litteraturen. Nokre kjende oppdikta trollmenn er mellom anna Merlin i kong Artur-soga, Gwydion frå walisisk mytologi, og Harry Potter i Harry Potter-universet frå moderne litteratur.

## Tradisjonar
I mange ulike samfunn finst eller har det vore førestillingar om at visse menn kan utføra trolldom. Dette kan vera knytt til ein utbreidd religion eller folketru, som sjamanisme eller animisme, eller eksistera på sida av ein religion som ikkje godtek trolldom, som kristendom eller islam. I europeisk tradisjon finst til dømes Svarteboka, ei samling oppskrifter på lækjemiddel og magiske formular tilskrivne Cyprianus, ein trollmann i nokre tradisjonar. Under hekseforfølgingane i Europa blei også ein god del menn drepne som trollmenn.

## Sjå og
*Alkymist
*Tryllekunstnar

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

*
AVR bvba

**AVR bvba** er eit belgisk føretak som produserer jordbruksmaskinar, som jordfresarar, potetopptakarar. Dei produserer både slepe- og sjølvgåande maskinar.
Brennlinje

**Brennlinjer** er dei to linjene som strålane vert samla i når eit objektpunkt som ligg utanfor den optiske aksen til linsa, blir avbilda gjennom linsa. 

## Sjå òg
* Astigmatisme

## Kjelder
*brennlinjer. I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå: http://snl.no/brennlinjer
Brennspegel

Ein **brennspegel** er ein holspegel som vert nytta til å konsentrere varmestrålinga frå ei varmekjelde, som til dømes sola i brennpunktet. Brennspeglar har blitt brukt til å oppnå særs høge temperaturar, stundom over 2000 °C.

## Kjelder
*«brennspeil» i *[[Store norske leksikon]]*.
Hogback

**Hogback** ('svinerygg' eller 'griserygg') er den engelske arkeologiske nemninga på ein type låge, avlange og dekorerte steinskulpturar som vert tidfesta til tida frå nihundretalet til ellevehundretalet og finst i England, Skottland, Orknøyane og  på Shetland, og dessutan éin i Irland (Conty Kildare). Namnet *hogback*, 'svinerygg', har desse monumenta fått på grunn av den utprega svineryggliknande forma som er så typisk for hovudparten av dei.

Så godt som ingen av hogbackane er funne på sine opphavlege plassar. Ein reknar med at hogbackane har vore gravsteinar for folk av skandinavisk opphav og med høg posisjon i samfunnet, ettersom dei er å finne i dei områda av noverande Storbritannia som har vore under nordisk kontroll eller som har hatt ei sterk innvandring folk som ætta frå Norden. På grunnlag av samanlikningar med spor og restar etter hus, meiner ein òg at det er likskap mellom forma på desse monumenta og den typiske forma på dei husa som vart bygde av innvandrarar av nordisk ætt. I kyrkja St Mary (Mariakyrkja) i Gosforth i Cumbria, der det attmed kyrkja står ein høgkross med relieffbilete som ein reknar med syner scener frå norrøn mytologi, er det sett opp eit par hogbackar som låg i murverket og kom for dagen under ei restaurering av kyrkja på 1800-talet. Det er òg sett opp eit fragment av eit steinmonument som syner ei scene som er identifisert som guden Tor som freistar fiske Midgardsormen.

Dei største samlingane av hogbackar er å sjå i kyrkjene i Brampton i Yorkshire og Govan i Glasgow. 

## Litteratur
* Bailey, R. N. 1980. *Viking Age Sculpture in Northern England*, London: Collins Archaeology ISBN 0-00-216228-8
*Lang, James T. 2001. *Corpus of Anglo-Saxon Stone Sculpture: Northern Yorkshire*. Oxford University Press. ISBN 0-19-726256-2.
*Cramp, Rosemary; Bailey, Richard N. 1988. *Corpus of Anglo-Saxon stone sculpture in England: General introduction. Cumberland, Westmorland and LancashireNorth-of-the-Sands*. Oxford University Press. ISBN 0-19-726036-5 (skildrar og diskuterer mellom anna Gosforthkrossen og hogbackane i kyrkja)

## Bakgrunnsstoff
*Fotografi av Gosforthkrossen attmed St Mary kyrkje i Gosforth og av dei to hogbacks i kyrkja
Krigsmotstand

**Krigsmotstand** kan visa til folkeleg engasjement mot all krig eller mot krig i ein særskild samanheng. Slik motstand kan vera knytt til ei viss politisk eller religiøs overtyding, eller ha annan bakgrunn. Det kan uttrykkast gjennom ytringar og aktivisme i meir eller mindre organisert form. Nokre døme på motstand er gjennom antikrigsdemonstrasjonar, militærnekting, desertering og kunstnariske uttrykk.

Krigsmotstand kan ha samband med generell pasifisme, freds- og nedrustingsarbeid, men treng ikkje ha det. I andre høve kan folk vera imot den politiske grunngjevinga for ein krig og likevel støtta militærmakt i andre samanhengar.

Nokre grupper som særleg har vore knytte til krigsmotstand er dei tradisjonelle «fredskyrkjene» (Church of the Brethren, kvekarar og mennonnittar) og den motkulturelle hippierørsla på 1960-talet.

## Bakgrunnsstoff
*Jon Olav Skålid, «Krigsmotstand før og nå»  i *forskning.no* (23. mars 2008)

*Christian Ringdal, «Vietnam – hvordan amerikansk imperialisme ble slått av en massebevegelse»  i *Internasjonale Sosialister* (22.11.2001)
*Janne Haaland Matlary, «Krigsmotstand spiller liten rolle» i *aftenposten.no* (15. aug. 2010)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anti-war movement|Anti-war movement]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Golden Globe

**Golden Globe** er ein pris som blir delt ut for film og fjernsynsprogram i USA. Utdelinga har funne stad årleg sidan skipinga i 1944, og blir arrangert av Hollywood Foreign Press Association (HFPA). Ho er ein viktig del av «prisutdelingsårstida» i den amerikanske filmindustrien, der høgdepunktet er oscarutdelinga.

Utdelinga av Golden Globe-prisane har sidan 1996 blitt send på NBC, og er vanlegvis den tredje mest sette fjernsynssende prisutdelinga kvart år, etter Oscarprisen og Grammyprisen.

Utvalet for Golden Globe-prisene byrjar 1. oktober. Prisgjevinga finn stad tidleg på året, og er basert på stemmer frå 86 journalistar busett i Hollywood og med tilknyting til media utanfor USA.
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Golden Globe|Golden Globe]]» frå ,  den 2. juli 2012.*
Suldal I kraftverk

**Suldal I kraftverk** er eit vasskraftverk som ligg saman med Suldal II kraftverk inne i fjellet frå Nesflaten i Suldal kommune i Rogaland. Kraftverket blei sett i drift i 1965, og nyttar eit fall på 305 meter frå Røldalsvatnet (380-363 moh).

Det er installert to francisturbinar på totalt 161 MW. Midlere årsproduksjon er på 1049 GWh. 

Frå 2009-2010 blei det bygd ny trykksjakt ned til kraftverket, etter ein skade på den gamle stålsjakta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Suldal I kraftverk|Suldal I kraftverk]]» frå , den 2. juli 2012.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Vannkraftanleggene i Røldal og Suldal
* Statkraft
* NVE
* Miljøstatus Suldal Kommune
Suldal II kraftverk

**Suldal II kraftverk** er eit vasskraftverk som saman med Suldal I kraftverk ligg inne i fjellet frå Nesflaten i Suldal kommune i Rogaland. Kraftverket blei sett i drift i 1967 og modifisert i 1971. Verket nyttar eit fall på 559 meter frå Kvanndalsfoss til Suldalsvatnet. Då har vatnet alt blitt nytta i Kvanndal kraftverk. Det er installert to francisturbinar på totalt 150 MW. Midlere årsproduksjon er på 751 GWh. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Suldal II kraftverk|Suldal II kraftverk]]» frå , den 2. juli 2012.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Statkraft
* NVE
* Miljøstatus Suldal Kommune
Innertavle

**Innertavle** er ein svensk tettstad i Umeå kommun i Västerbottens län i landskapet Västerbotten. I 2005 hadde tettstaden 549 innbyggjarar. Innertavle ligg mellom Tomtebo og Täfteå, cirka ti kilometer sør for Umeå. 

Det er opphavleg ei jordbruksbygd som inntil 1970-/1980-talet var særs tynt folkesett. Dei siste åra er staden utbygd, og i dag har staden over 500 innbyggjarar.

Innertavle har kyrkje, bygdegard og eigen barneskule (1. til 4. trinn). Dei eldre barna pendlar til skular i Umeå. Både Innertavle og nabobygda Yttertavle har fått namn frå Tavelån, elva som renn gjennom Innertavle og forbi Yttertavle.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Innertavle|Innertavle]]» frå ,  den 2. juli 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
* Innertavle.se (lokal nettstad)
* Satellittkart over Innertavle og området rundt
Brennpunkt

**Brennpunkt** er eit punkt i eit optisk system av linser eller spegl der eit uendeleg fjernt objektpunkt på aksen til systemet blir avbilda. Avbildingsfeil i systemet vert sett bort frå. 

Ved biletkonstruksjonar utnyttar ein at lysstrålar frå eit objektpunkt som trer inn i systemet parallelt med aksen, forlet det slik at dei anten går mot brennpunktet, eller har ei retning som om dei kjem frå brennpunktet. Om objektpunktet ligg utanfor aksen, utartar brennpunktet seg til to brennlinjer (astigmatisme). 

Avstanden får det optiske sentrumet til systemet til brennpunktet vert kalla brennvidda til systemet, og planet gjennom brennpunktet og vinkelrett på aksen vert kalla *brennplanet* til systemet. Då lyset kan gå begge vegar gjennom eit optisk system, har dette to brennpunkt, brennvidder og brennplan. Desse tener som spesifikasjon av det optiske systemet.  

## Kjelder
*brennpunkt – fysikk. () I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå: http://snl.no/brennpunkt
Jörn

**Jörn** er ein svensk tettstad i Skellefteå kommun i Västerbottens län i landskapet Västerbotten. I 2005 hadde tettstaden 877 innbyggjarar. Jörn ligg cirka 65 kilometer vest for Skellefteå.

Jörn ligg ved Stambanan genom övre Norrland, og var tidlegare eit jernbaneknutepunkt med ei jernbanelinje til Arvidsjaur på Inlandsbanan. Det har ikkje vore trafikk på jernbanelinja Jörn-Arvidsjaur sidan 1990.

## Kuriosa
Den første tida etter at Stambanan genom övre Norrland opna gjekk toga berre på dagtid, og Jörn blei overnattingsstasjon med ikkje mindre enn seks hotell på eit tidspunkt. Lenin skal ha overnatta på jernbanehotellet i Jörn på togreisa si frå Sveits til St. Petersburg i revolusjonsåret 1917.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jörn|Jörn]]» frå ,  den 3. juli 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Jössefors

**Jössefors** er ein svensk tettstad i Arvika kommun i Värmlands län i landskapet Värmland. I 2005 hadde tettstaden 748 innbyggjarar. 
Jössefors ligg cirka sju kilometer nordvest for Arvika.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jössefors|Jössefors]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Junosuando

**Junosuando** er ein tettstad i Pajala kommun i Norrbottens län, Sverige. Staden ligg langs Torne älv, omkring ti kilometer nord for Lovikka. Byen blei grunnlagt omkring 1637 av Erik Eriksson.

To av innbyggjarane frå tettstaden, Lars Larsson Pesu og Jöns Andersson Mukka, fekk etter at dei oppdaga jernmalm i Masugnsbyn i 1640, livsvarig skattefritak.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Junosuando|Junosuando]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Jursla

**Jursla** er ein svensk tettstad i Norrköpings kommun i Östergötlands län i Östergötland. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;647 innbyggjarar. Jursla ligg cirka sju kilometer nord for Norrköping.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jursla|Jursla]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Kågeröd

**Kågeröd** er ein tettstad i Svalövs kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;413 innbyggjarar. 

I tettstaden finn ein Kågerød kyrkje, hvor astronomen Tycho Brahe sine foreldre Otte Thygesen Brahe og kona hans Beate Clausdatter Bille ligg gravlagd. Ca. 1 km aust for området ligg Knutstorp der Tycho Brahe blei fødd. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kågeröd|Kågeröd]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Jukkasjärvi

**Jukkasjärvi** er ein svensk tettstad i Kiruna kommun i Norrbottens län i landskapet Lappland. I 2005 hadde tettstaden 519 innbyggjarar. Jukkasjärvi, på nordsamisk *Čohkkiras* som tyder *møteplass*, ligg cirka 17 kilometer aust for Kiruna.

Jukasjärvi er ein sjø som er danna ved ei utviding av Torne älv, og bygda Jukkasjärvi ligg på nordsida av sjøen. Bygda er første gong omtalt i 1554, då lappefogden Olof Henriksson Kaisa i Niemis hadde fiskeretten der.

Jukkasjärvi er sentrum i Jukasjärvi kyrkjelyd, som fekk sine første innbyggjarar på 1600-talet. Lenge budde berre presten og klokkaren i bygda, men etterkvart som fleire nybyggjarslekter seg ned der.

Bygginga av Jukkasjärvi kyrkje starta i 1607. Den kjende altertavla er laga av Bror Hjort, og tsmykkinga og designet av orgelet er gjort av den samiske kunstnaren Lars-Levi Sunna.

Jukkasjärvi er òg kjend for det store ishotellet som er ope kvar vinter. Det var det første ishotellet i verda og er i dag ein av dei største turistattraksjonane i Nord-Europa. Hotellet vert bygd kvart år ved breidda av Torne älven. Hotellet blir bygd opp på nytt kvart år. Det skjer i slutten av november. Hotellet opnar i midten av desember og stenger i slutten av april eller byrjinga av mai, alt etter når våren kjem. Hotellet inneheld mange isskulpturar som er laga av svenske og internasjonale kunstnarar. Hotellet er kjend for baren sin som heiter Absolut Icebar. Drinkane vert severt i glas laga av is.

Det finst òg ei iskyrkje der ein kan ha vigsel eller barnedåp. Kvart år vert det vigde kring 140 par og eit tjuetals barn blir døypte. Kyrkja blir innvigd ved juledagsgudstenesta kvart år.

## Galleri

Fil:Kirche Jukkasjärvi.jpg|Jukkasjärvi kyrkje.
Fil:Icehotel-se-01.JPG|right|Ishotellet i Jukkasjärvi.
Fil:Main hall ICEHOTEL Sweden.jpg|Pelarsalen i Icehotel i Jukkasjärvi 2007. Skulpturar av Jörgen Westin.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jukkasjärvi|Jukkasjärvi]]» frå ,  den 3. juli 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Jung

:*Jung kan òg vere [[etternamnet Chung|eit koreansk etternamn]]*
**Jung** er ein tettstad i Vara kommun i Västra Götalands län, i landskapet Västergötland i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 411 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jung|Jung]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Kåhög

**Kåhög** er ein svensk tettstad i Partille kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I år 2005 hadde tettstaden 825 innbyggjarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kåhög|Kåhög]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Kalix

**Kalix**, på finsk **Kainuu** og på meänkieli **Kainus**, er ein svensk tettstad som ligg i Norrbottens län i landskapet Norrbotten. Det er administrasjonssenteret til Kalix kommun og i 2005 hadde tettstaden 7&nbsp;312 innbyggjarar, nesten halvparten av alle innbyggjarane i kommunen. Kalix ligg ved munningen av Kalix älv nord i Bottenviken, 45 km vest for Haparanda like ved grensa til Finland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kalix|Kalix]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Kalvsvik

**Kalvsvik** er ein svensk tettstad i Växjö kommun i Kronobergs län i Småland. I 2010 hadde tettstaden 51 innbyggjarar.

## Kjelder
Kärda

**Kärda** er ein svensk tettstad i Värnamo kommun i Jönköpings län i Småland. I 2005 hadde tettstaden 309 innbyggjarar. Kärda ligg cirka sju kilometer vest for Värnamo. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kärda|Kärda]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Karesuando

**Karesuando** (finsk *Kaaresuvanto*, nordsamisk *Gárasavvon*) er nordlegaste tettstaden, kyrkjebyen og soknet i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 313 innbyggjarar. Staden fekk sin første faste busetnad i 1670, då Måns Mårtensson Karesuando, òg kalla *Hyvä Maunu Martinpoika*, kjøpte samen Henrik Nilsson Nikkas' jord, fiskevatn, utmark og beitemarker. Den første kyrkja på staden blei bygd 1816. Staden ligg i Kiruna kommun.

Soknepresten, vekkingspredikanten og botanikaren Lars Levi Læstadius virka i Karesuando frå 1826 til 1846, der han starta den vekkinga som er kjend som læstadiansmen, oppkalla etter han. Frå 1828 var han busett i Laestadiuspörtet i Karesuando.

Denne artikkelen om Karesuando gjeld den svenske sida. Det svenskspråklege namnet Karesuando kan òg sikte til tettbusetnaden i Kaaresuvanto på finsk side av elva, sjølv om han  primært brukar den finske eller samiske namneforma om seg sjølv. Dei vert vanlegvis rekna som to ulike tettstader, då det heiter at same tettstad eller by ikkje kan ligge i to ulike land. I Finland har enkelte derimot framleis den oppfatninga at det er éin tettstad, sidan busetnaden på begge sider av elva tradisjonelt var finskspråkleg, og dei begge har namnet Kaaresuvanto på finsk. Ved grunnskulane heller ein på den finske sida til sør-finske dialektar, medan ein på den svenske sida lærer svensk.

E8 går gjennom finske Kaaresuvanto og er det nordlege endepunktet for E45. Karesuando er endepunkt for den svenske Riksväg 99. Brua over elva blei opna i 1980.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karesuando|Karesuando]]» frå ,  den 3. juli 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
*Karesuando.se
Kaaresuvanto

**Kaaresuvanto**, også skrive *Karesuvanto* (nordsamisk *Gárasavvon*, på svensk også *Karesuando*) er ein tettstad i Enontekiö kommune i Lappland i Finland. Han ligg ved Muonioälven og Europaveg 8, og har rundt 140 innbyggjarar. På andre sida av elva ligg den svenske tettstaden Karesuando, og dei to stadane er knytte saman med ei bru og ein grenseovergang. Ein kan seia at dei er den same tettstaden (med 450 innbyggjarar), ettersom dei ligg svært nær kvarandre geografisk og har felles historie. På svensk bruker ein ulike namn om dei to stadene, medan finskspråklege brukar det finske namnet om begge stadene.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kaaresuvanto|Kaaresuvanto]]» frå ,  den 5. mars 2023.*
Karlholmsbruk

**Karlholmsbruk** er ein svensk tettstad i Tierps kommun i Uppsala län i landskapet Uppland. I 2005 hadde tettstaden 1&nbsp;187 innbyggjarar. Karlholmsbruk ligg cirka 25 kilometer nord for Tierp.

Karlholmsbruk ligg ved Lövstabukten av Bottenhavet. Tämnarån munnar ut ved Karlholmsbruk. Staden vert delt i blant inn i Nöttö (den vestlege delen av busetnaden), Karlholm (Bruket) og Snatrabodarna (den austlege delen av busetnaden). Karlholmsbruk vert ofte knytt til Karlit AB som blant anna produserer trefiberplater. Her ligg òg Huhtamaki Sweden AB, som produserer næringsmiddelemballasje.

Innbyggjarane i Karlholmsbruk pendlar ofte til arbeidsplassar i Tierp og Gävle. Riksväg 76 passerer Karlholmsbruk og leiar til Östhammar og Gävle.

Karlholmsbruk har eit godt bevart bruksmiljø. I åra 1735&ndash;1931 var det masomn og smie her. Treindustrien blei grunnlagt i 1910. Bruket blei anlagt av Charles de Geer, og var inntil 1917 fideikommiss under Leufsta Bruk. I 1880 blei det oppført ei lancashiresmie, som blei restaurert i 1973.

## Stadnamnet
Namnet kjem frå grunnleggjaren i bruket, Charles de Geer, som grunnla bruket på 1720-talet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karlholmsbruk|Karlholmsbruk]]» frå ,  den 3. juli 2012.*  


## Litteratur
* Dahlgren, E. W.; *Huru Carlholms bruk kom till*, i *Med hammare och fackla 4*, 1932, side 172-195
* Godeau, Joel; *Baronernas Leufsta – om brukslivet i norra Uppand på baronernas tid*, 2 oppl., 1966, (410 sider) (omhandler òg Karlholmsbruk)
* Johansson, Johan-Olov; *Det gamla järnbruket*, 1948, (161 sider)
* Molin, Harry; *Karlholms bruks bok – ein krönika kring ett upplandsbruk*, 1950, (335 sider)
* Nordström, Alf; *Uppland*, AWE-GEBERS 1983, ISBN 91-20-06266-4
Kärsta och Bredsdal

**Kärsta och Bredsdal** er ein tettstad i Västerås- og Enköpings kommun i Västmanlans- og Uppsala län i landskapene Västmanland og Uppland i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 278 innbyggjarar, av desse budde 234 i Västerås kommune.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kärsta och Bredsdal|Kärsta och Bredsdal]]» frå ,  den 3. juli 2012.*
Kärna

**Kärna** er ein svensk tettstad i Kungälvs kommun i Västra Götalands län i landskapet Bohuslän. I 2005 hadde tettstaden 451 innbyggjarar.
Karlsvik

**Karlsvik** er ein svensk tettstad i Luleå kommun i Norrbottens län i landskapet Norrbotten. I 2005 hadde tettstaden 270 innbyggjarar. 

Karlsvik er først og fremst kjend for campingplass sin, idrettsanlegget Arcushallen og jernverksruinane. Spor etter det nedlagde jernverket kan ein sjå dels på sjølve ruinane, men òg i spor etter ein del mindre anlegg i skogane omkring tettstaden.

Campingplassen, som tidlegare var kommunal men no er i privat eige, blir i sommarhalvåret for ein stor del vitja av norske turistar. Strender og utandørsbad er òg populære utfartsmål for innbyggjarane i Luleå.

Arcushallen er eit viktig anlegg for fotball og annan idrett i vinterhalvåret. Om sommaren fungerer han hovudsakleg som konferansesenter, messehall, festlokale og konserthall.

I Karlsvik ligg òg Norrbottens Järnvägsmuseum.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karlsvik|Karlsvik]]» frå ,  den 3. juli 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Arcushallen (Luleå kommune)
Kattisavan

**Kattisavan** er ein liten tettstad i Lycksele kommun i Västerbottens län i Sverige.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kattisavan|Kattisavan]]» frå , den 3. juli 2012.*
Avtalen om vern av albatrossar og petrellar

__NOTOC__

**Avtalen om vern av albatrossar og petrellar**, engelsk **Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels**, (ACAP), på norsk òg kalla **albatrossavtalen**, er ein juridisk bindande internasjonal avtale inngått i 2001 og sett i verk den 1. februar 2004, då Sør-Afrika ratifiserte som den femte parten i avtala. Noreg gjekk med i avtalen frå februar 2007.

Avtalen kom i stand for å stanse den drastiske nedgangen i stormfuglbestandar på den sørlege halvkula, særleg albatrossar, kjempepetrellar og petrellar i slekta *[[Procellaria]]*. 

Albatrossar og petrellar er truga av introduserte artar på øyane der dei hekkar, av søppel og anna forureining, og dei blir tatt som bifangst i linefiske som drep meir enn 300&nbsp;000 stormfuglar i året, og dessutan av trålfiske og garnfiske. Avtalen krev at tiltak blir sett i verk av styresmaktene hos partnarane for å redusere bifangst, ved bruk av mildnande tiltak, for å verne av hekkekoloniane og kontroll og fjerning av introduserte artar frå øyar der stormfuglane hekkar.

Førebels vernar avtalen alle albatrossartane i verda og dei sju sørlegaste petrellartane. Avtalen markerer den aukande internasjonalen engasjement for å verne albatrossar og petrellar, og er eit monaleg skritt vidare i kampen for å verne desse karismatiske sjøfuglane.

Landa som er partnarar i avtalen er Argentina, Australia, Brasil, Chile, Ecuador, Frankrike, New Zealand, Noreg, Peru, Sør-Afrika, Spania, Storbritannia og Uruguay.

## Artar som vert omfatta av avtalen
* Alle i albatrossfamilien, Diomedeidae
* Begge artar av kjempepetrellar
* Dei fem *[[Procellaria]]*-petrellane

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels|Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels]]» frå , den 3. juli 2012*
 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels
Innbyggjar

**Innbyggjar** er nemninga på ein person som har særleg tilknyting til eit nærare avgrensa landområde, som til dømes ein nasjonalstat, eit fylke, ein by, ei bygd, grend og liknande, på ein slik måte at dette vert rekna som som heimstaden eller heimlandet til vedkomande. Talet på innbyggjarar i eit område, innbyggjartalet eller folketalet, vert nytta i mange slags statistikkar, og er viktige for ymse nasjonale og internasjonale samanlikningar og ulike typar samfunnsplanlegging.