Arica

**Arica** (spansk: [aˈɾika]) er ein kommune og ein hamneby med ei folkesetnad på 222 619 i Arica-provinsen i Arica og Parinacota-regionen i Nord-Chile. Dette er den nordlegaste byen i Chile, og ligg berre 18 km sør for grensa til Peru. Byen er hovudstaden i både Arica-provinsen og Arica og Parinacota-regionen. Arica ligg i bukta kjent som *Arica bøyg* eller *Arica alboge* av Sør-Amerika sin stillehavskyst. To dalar som skjer ned gjennom landskapet frå Atacama-ørkenen møtast i Arica. Dalane har namna Azapa og Lluta. Desse dalane gir sitrus og oliven for eksport.

Arica er ei viktig hamn for ein stor innlandsregion i Sør-Amerika. Byen tener som ei frihamn for Bolivia og administrerer ein stor del av handelen i landet. I tillegg er den endestasjonen for den bolivianske oljerøyrleidningen som byrjar i Oruro i Bolivia. Den strategiske posisjonen for byen blir forsterka ved å ligge ved den panamerikanske hovudvegen, å ha jernbanesamband med både Tacna i Peru og La Paz i Bolivia, og har dessutan ein internasjonal flyplass.

Det milde vêret har gjort Arica kjent som «(byen i den evige våren)»  i Chile, medan strendene er vitja av folk frå Bolivia. Byen var ei viktig hamn allereie under det spanske kolonistyret. Chile tok byen frå Peru i 1880 under Stillehavskrigen, og Peru anerkjente han som chilensk i 1929. Ein stor del av afrikanske chilenarar bur i eller sporar opphavet sitt til Arica.

## Historie

Arkeologiske funn indikerer at Arica var folkesett av ulike urfolksgrupper som blir daterte 10&nbsp;000 år tilbake i tid. Desse menneska er den første kjende som mumifiserte sine døde, 2000 år før egyptarane. Mumiane i Arica vart oppdaga så seint som i 2004. Dei var gravlagde mindre enn ein meter under overflata.

### Kolonitida

Dei første spanjolane busette landet under kaptein Lucas Martinez de Begazo i 1541, og i 1570 vart området kalla *La Muy Ilustre y Real Ciudad San Marcos de Arica* (den svært namngjetne og kongelege byen San Marcos av Arica). I 1545 var Arica den viktigaste eksporthamna for boliviansk sølv som kom ned frå Potosí, som då hadde den største sølvgruva i verda. Arica hadde dermed ei avgjerande rolle som ei av dei leiande hamnene i det spanske imperiet. Desse misunningsverdige rikdommane gjorde at Arica vart plyndra av piratar og sjørøvarar, blant dei Francis Drake.

### Peruansk periode (1821–1880)

Etter samanbrotet av spansk styre i 1821, var Arica ein del av den nyleg uavhengige peruanske republikken. Den peruanske grunnlova av 1823 reknar den som ein provins i Arequipa-departementet. I 1855 innvigde Peru den 53 km lange Arica-Tacna-jernbanelinja, ei av dei første i Latin-Amerika. Jernbanelinja fungerer framleis i dag.

Jordskjelvet 13. august 1868 ramma nærområdet av byen med ein estimert styrke på 8,0 til 9,0. Anslag på dødstala varierer sterkt, eit av estimata er 25&nbsp;000. Jordskjelvet utløyste ein tsunami, målbar over Stillehavet på Hawaii, Japan og New Zealand. Sidan Arica ligg veldig nær subduksjonssonen kjent som Peru-Chile-gropa, der Nazca-plata vert pressa under den søramerikanske plata, er byen utsett for jordskjelv med stor kraft.

### Chileniseringsperiode (1880–1929)

Chilenske styrkar okkuperte regionen etter stillehavskrigen. Ancón-traktaten i 1883 gav formelt regionen til chilensk styresmakter. Tacna-Arica-kompromisset frå 1929 i Lima-traktaten førte Tacna-regionen tilbake til Peru, men Arica heldt fram med å vere ein del av Chile.

### Moderne Arica (1929 – i dag)

I 1958 etablerte den chilenske regjeringa *Junta de Adelanto de Arica* (utviklingsstyret for Arica), som kunngjorde mange skatteinsentiv for etablering av industriar, som køyretøymonteringsanlegg, ei skattefri sone og eit kasino, mellom anna. Mange bilprodusentar opna fabrikkar i Arica, som Citroën, Peugeot, Volvo, Ford og General Motors, som produserte Chevrolet LUV pickup til 2008.

I følgje Chile sin nye opne økonomipolitikk frå 1975, vart utviklingsstyret avskaffa.

Arica og Parinacota-regionen vart oppretta 8. oktober 2007 under lov 20.175, kunngjort 23. mars 2007, av president Michelle Bachelet i byen Arica.

### Avfallsdeponi

I 2021 sa menneskerettsekspertar i SN at dei var djupt uroa over den kontinuerlege øydeleggjande effekta på Arica frå eit avfallsdeponi lagd for nesten 40 år sidan. I 1984-1985 dumpa det svenske selskapet Boliden Mineral AB nesten 20&nbsp;000 tonn giftig avfall med høge konsentrasjonar av arsen, kvikksølv, kadmium og bly utanfor Arica. Boliden betalte eit lokalt selskap, Promel Ltda., tilsvarande 1,2 millionar dollar (3,15 millionar dollar i 2021-dollar) for å ta i mot, handsame og avgrense verknader frå avfallet. Avfallet med høgt innhald av arsen som er lagra utandørs, ureinar naturen og utgjer ein helse- og tryggingsrisiko inkludert for drikkevassystem. I 2013 starta 796 innbyggjarar i Arica, inkludert menneskerettsforkjemparar, rettslege steg i Sverige mot Boliden. Lagmannsretten i Nord-Norrland meinte at krava frå offera var forelda, og den svenske høgsteretten avslo å handsame saka.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arica|Arica]]» frå ,  den 11. januar 2023*  

;Referanar

## Bakgrunnsstoff