Frankarriket

**Frankarriket** (latin *Regnum Francorum*), også omtalt som Frankia, viser til kongeriket til frankarane i seinantikken og tidleg mellomalder.

## Historie

### Opphav

Frankarane stod fram på 200-talet som ei samanslutning av mindre stammar av germanarar, slik som sugambrarar, brukterarar, ampsivariarar, kamavar og hattuariarar, i området nord og aust for Rhinen. Nokre av desse folka, som sugambrarane og saliske frankarar, hadde allereie land i Romarriket og teneste som *foederati* for romarane ved dei utsette grensene. I 357 strøymde dei saliske frankarane inn i Romerriket og tvinga til seg fast opphald ved at dei fekk ein avtale i 358 med den romerske keisaren Julian.

Etter kvart som det frankiske området utvida og ekspanderte, utvida tydinga av «Frankia» med det. Nokre av dei eldste kjende frankiske leiarane, slike som Bauto og Arbogastes, var blitt romaniserte og engasjert til den romerske saka, men andre frankiske leiarar, som Mallobaudes, var aktiv på romersk jord av andre årsaker. Etter at Arbogastes døydde heldt sonen hans Arigius fram, og greidde å etablera eit arveleg fyrstedømme ved Trier. Då motkeisaren Konstantin III døydde i 411 var det ein del frankarar som gav støtte til den nye motkeisaren Jovinus. Han var død to år seinare, i 413, men romarane fann det stadig meir vanskeleg å handtera frankarane innanfor grensene sine. Den frankiske kongen Teodemer blei avretta av romarane ein gong rundt 422. Den salisk-frankiske kongen Klodio styrte eit område tilsvarande dagens sørlege Nederland med sentrum i Tongeren, og ein gong rundt 428 sette han i gang eit angrep på romersk territorium og underla seg eit område så langt som til Camaracum (Cambrai) og elva Somme. Biskopen og skribenten Sidonius Apollinaris fortel at Flavius Aëtius nedkjempa frankarane og fordreiv dei mellombels tilbake ein gong rundt 431. Denne perioden markerte byrjinga på ein situasjon som heldt fram i mange hundreår: dei germanske frankarane styrte over eit aukande tal gallo-romerske undersåttar, og med unntak av dei øvste klassane byrja folka å gå opp i kvarandre.

Riket som Klodio kontrollerte endra omfang og grenser. Nemninga Frankia fekk ikkje lenger tydinga *barbaricum trans Rhenum* («barbarar på andre sida av Rhinen»), men hadde politisk og territorial makt på begge sider av elva og vart tungt involvert i romersk politikk. Slekta til Klodio strekte grensa til Frankarriket vidare sørover. Grunna press frå saksarane blei dei nordaustlege grensene tvinga sørvest slik at dei fleste av dei opphavlege frankiske folka kom til å opphalda seg meir sørvestlege område, lausleg mellom elva Somme og dagens by Münster. Kjerneområdet til det frankiske kongedømmet kom seinare til å bli kjent som Austrasia («dei austlege landa»)

### Veksten og fallet til merovingane, 481–687
Etterfølgjarane til Klodio er uklare figurar, men det som kan vera sikkert er at Kilderik I, som kanskje var soneson hans, styrte over eit salisk kongerike frå Tournai (i dagens Belgia) som ein romersk *foederatus*. Kilderik er dokumentert ved at grava hans blei avdekka i 1653 i Tournai med rike gravgåver, mellom anna signeringen med namnet hans. Sonen til Kilderik, Klodvig I, arva stillinga og maktområda hans, og byrja å utvida autoriteten sin over andre franske stammar og utvida maktområdet sitt sør og vest i Gallia. Han var også den fyrste av merovingarane som konverterte til kristendommen, ikkje så mykje av religiøse grunnar som at det gav han eit godt forhold til den mektige galliske kyrkja og dei gallo-romerske undersåttane hans.

I styret sitt på rundt tretti år (481–511) overvann Klodvig den romerske generalen Syagrius, den siste romerske kommandanten i Gallia, og avslutta romersk herredømme utanfor Italia. Klodvig overvann den romerske eksklaven Soissons. Ripuariske frankarar i området rundt Köln søkte inn under autoriteten hans for å få hjelp mot alamannarane, som Klodvig overvann i slaget ved Tolbiac (truleg Zülpich i dagens Tyskland), og etablerte frankisk styre over dei. Deretter overvann han vestgotarane i slaget ved Vouillé i 507, erobra heile riket deira med hovudstad i Toulouse, bortsett frå Septimania (området mot Middelhavet), og fekk anerkjenning frå den austromerske (bysantinske) keisaren Anastasios I. Han underla seg alle eller dei fleste av dei germanske stammane langs Rhinen.

Han underla seg også dei ulike romerske busetjingane, *laeti*, som var spreidde over Gallia, til dømes av saksarar i Bessin (Normandie), britonarar og alanarar i Armorica og Loiredalen eller taifalarar i Poitou. Ved slutten av livet sitt styrte Klodvig over heile Gallia, bortsett frå over den gotiske provinsen Septimania som stengde tilgangen til Middelhavet og det burgundiske kongeriket i søraust.

Frankiske høvdingar blei opphavleg valde til krigsleiar og «konge» ved akklamasjon ved å løfta opp den utvalde leiaren på eit skjold etter den gamle germanske tradisjonen. Når leiaren døydde, døydde også riket hans med han, og den enkelte germanske stammen kunne gå inn i forbund med andre stammar under ein annan leiar eller «konge». Med Klodvig blei det innført eit arveleg monarki, men det var framleis underlagt den gamle frankiske tradisjonen at alle sønene kunne arva: riket blei delt opp og fordelt mellom sønene. Sjølv når det var fleire samtidige merovingarkongar som styrte, blei Frankarriket likevel framleis oppfatta — ikkje ulikt det seine Romarriket — som eit enkelt og samanhengande rike styrt kollektivt av fleire kongar. Nye hendingar kunne føra til gjenforeining under ein enkelt konge igjen.

### Sønene til Klodvig

Då Klodvig døydde i 511 blei riket hans fordelt blant sønene hans, slik skikken var blant germanarane. Trass i oppdelinga heldt ein fram med å oppfatta Frankarriket som ei eining, slik Romarriket var det med fleire keisarar. Teoderik I (485–534) blei konge av frankarane med hovudstad i Reims, og blant halvbrørne hans (som hadde Klotilde som mor) blei Klodomer (495–524) konge av frankarane med hovudstad i Orléans; Kildebert I (496–558) blei konge av frankarane i Paris, og Klotar I (497–561) blei konge av frankarane i Soissons, og var konge av alle frankarane ved 558. I løpet av deira tid som kongar blei thüringarar (532), burgundarar (534), og saksarar og frisarar (ca. 560) underlagt Frankarriket. Ein del av dei germanske stammane på andre sida av Rhinen vart lausleg tilknytte, og sjølv om dei var plikta å bidra med soldatar til den frankiske militære kampanjane, var dei i tider med svake kongar utanfor kontroll og blei uavhengige. Det romaniserte burgundiske kongeriket blei likevel bevart i territorium og omgjort til ein av dei fremste frankiske divisjonane, underlagt den sentrale galliske delen av Klodomer sitt rike med hovudstad i Orléans.

Dei broderlege kongane viste berre periodevis teikn på vennskap og var ofte rivalar. Ved den tidlege døden til Klodomer i 524, sørga broren hans Klotar å få dei unge nevøane sine drepne for sikra seg hans del av Frankarriket. Dei to brørne som var att delte riket til Klodomer mellom seg, og då halvbroren Teoderik døydde i 534 rykte dei inn, men den vaksne sonen til Teoderik, Teodebert I, klarte å forsvara arven sin, som då utgjorde den største andelen av dei frankiske underrika og kjernen av det seinare kongeriket Austrasia.

Teodebert var den fyrste frankiske kongen som formelt innleidde band til Det bysantinske riket ved å prega gullmyntar med sitt eige bilete og kalla seg sjølv for *magnus rex* (‘storkonge’) grunna det antekne overherredømmet hans over folk så langt unna som Pannonia. Teodebert blanda seg inn i gotarkrigen på sida til gepidane og langobardane mot austgotarane, og skaffa seg provinsane Raetia, Noricum og deler av Venetia.

### Klotar

Sonen og etterfølgjaren til Teodebert, Teudebald, var ikkje i stand til å halda på dei utvida innehavingane sine, og då han døydde gjekk hans rike til Klotar I. Då broren til Klotar Kildebert døydde barnlaus i 558 blei heile det frankiske riket sameint under Klotar I sitt styre. I 561 døydde så Klotar, og det sameinte riket hans blei delt, på same vis som hadde skjedd femti år tidlegare, mellom dei fire sønene hans og med dei fremste byane.

Den eldste sonen, Karibert I, arva kongeriket med hovudstad i Paris og styrte heile vestlege Gallia. Den nest eldste, Guntram, arva det gamle kongeriket til burgundarane, forstørra med landområde i sentrale Frankrike rundt den gamle hovudstaden Orléans, og det meste av Provence. Resten av Provence, Auvergne og austlege Aquitaine gjekk til den tredje sonen, Sigibert I, som også arva Austrasia med byane Reims og Metz. Det minste kongeriket var det i Soissons som gjekk til den yngste sonen, Kilperik, og riket han styrte fram til han døydde i 584 blei utgangspunktet for det seinare Neustria.

Denne andre frankiske innndelinga i fire blei raskt øydelagd av ein innbyrdeskrig, som i stor grad byrja med drapet på Galswintha, kona til Kilperik, påstått av frilla (og andrekona) Fredegund. Systera til Galswintha var Brunhilda som var kona til Sigebert. Ho egga mannen sin til å gå til krig, og konflikten mellom dei to dronningane heldt fram inn i det neste hundreåret. Guntram freista å halda på freden, sjølv om han to gonger, 585 og 589, freista å erobra Septimania ved Middelhavet frå vestgotarane, utan å lykkast nokon av gongene.

Alle dei overlevande brørne fekk fordelar då Karibert døydde, men Kilperik var også i stand til å utvida autoriteten sin i krigsperioden ved å undertrykkja bretonarane igjen. Etter at han døydde i 584 måtte Guntram igjen bruka makt for undertrykkja bretonarane. I fredsavtalen i Andelot i 587 mellom Guntram og Brunhilda (der teksten uttrykkjeleg refererer til heile det frankiske riket som Frankarriket) lova han å vern den unge sonen hennar Kildebert II, som hadde etterfølgde far sin, Sigebert, etter at denne blei drepen i 575. Avtalen er karakterisert som eit av dei viktigaste kjeldedokumenta i historia til merovingakongane. Guntram adopterte han og gjorde han til arvingen sin. Det samla riket til Guntram og Kildebert II var meir enn dobbelt så stort som det mindre riket til Kilperik sin etterfølgjer Klotar II. I løpet av denne perioden fekk Frankarriket det tredelte vesenet som det skulle ha i resten av historia si, ved å vera samansett (og skilt) av tre rike: Neustria, Austrasia, og Burgund.

### Inndeling i Neustria, Austrasia, og Burgund

Då Guntram døydde i 592 gjekk heile Burgund til Kildebert, men han døydde sjølv etter kort tid, i 595. Dei to sønene hans delte så riket. Den eldste, Teudebert II, tok Austrasia i tillegg til Kildebert sin del av Aquitaine. Den yngre broren Teuderik II arva Burgund og Guntram sin del av Aquitaine. Dei sameinte brørne freista å bli kvitt fetteren sin Klotar II, og dei greidde å erobra det meste av riket hans med unntak av nokre få byar, men klarte ikkje å fanga han.

I 599 omringa dei to brørne styrkane hans ved Dormelles og erobra Dentelin, men deretter byrja dei å krangla innbyrdes og i tida dei hadde att på dei respektive tronene sine nytta dei til å prøva å få bukt med kvarandre. Dei blei ofte eggja av bestemor si Brunhilda, som var rasande over å ha blitt forvist frå hoffet til Teudebert, og overtydde yngstebroren Teuderik til å drepa den eldre. Dette klarte han i 612, og heile riket til faren hans Kildebert var igjen samla og styrt av ein konge. Dette varte ikkje lenge, då han døydde i 613, medan han var i ferd med å førebu ein krig mot Klotar. Han etterlét seg ein ung son ved namn Sigebert II.

I løpet av regjeringstida si hadde Teudebert og Teuderik med hell drive krigføring i Gascogne der dei etablerte hertugdømmet Gascogne (eller Vasconia), og tvinga baskarane til å underkasta seg i 602. Denne erobringa av Gascogne omfatta også landområde sør for Pyreneene, som Bizkaia og Guipúzcoa, men desse områda gjekk tapt til vestgotarane igjen i 612.

I den motsette enden av riket hadde alamannerne overvunne Teuderik i eit opprør, og frankarane byrja å mista grepet sitt om germanske stammane ved Rhinen. I 610 hadde Teudebert utpressa hertugdømmet Alsace frå Teuderik. Dette var byrjinga på ein lang konfliktperiode over stridsspørsmålet om kva kongerike som skulle kontrollera regionen Alsace, det vera seg Burgund eller Austrasia, og han enda fyrst på slutten 600-talet.

I tida då Sigebert II var mindreårig hadde posisjonen som rådgivaren til kongen, eller rikshovmeisteren, som tidlegare hadde byrja å bli synleg i dei frankiske rika, byrja å konspirera saman med ein fraksjon av adelen rundt personar som Warnakar II, Rado og Pipin av Landen. Dei var villige til å overgi kongeriket til Klotar for å få fjerna Brunhilda, som styrte som regent på vegner av den unge kongen. Warnakar var allereie rikshovmeister medan Rado og Pipin hadde med tilsvarande høgtståande posisjonar etter at Klotar sitt kupp var vellykka, og Brunhilda og den ti år gamle sonen hennar blei drepne. Ifølgje *Liber Historiae Francorum* blei Brunhilda straffa som ei vond kvinne, sliten sund i enden av fire hestar, og deretter brunnen.

### Styret til Klotar II

Like etter denne sigeren kunngjorde Klotar II ediktet i Paris i 614, som er blitt rekna som ei innrømming til adelen. Ediktet søkte først og fremst å garantera rettferd og få ein slutt på korrupsjon i regjeringa, men etablerte også dei regionale ulike kongerika innanfor Frankarriket og gav truleg adelen større kontroll over juridiske utnemningar.

Ved 623 hadde Austrasia byrja å koma med høglydte krav om ein eigen konge ettersom Klotar stort sett ikkje var til stades i riket, og på grunn av oppveksten hans i området ved Seinen vart han også oppfatta som ein utanforståande. Klotar løyste problemet med å bestemma at sonen hans Dagobert I skulle bli konge av Austrasia. Han blei pliktskyldig hylla og akseptert av krigarane i Austrasia på tradisjonelt vis. Sjølv om Dagobert utøvde reell autoritet i riket sitt, heldt Klotar på kontrollen over heile Frankarriket.

Under det felles styret til Klotar og Dagobert, som er blitt karakterisert som «dei siste herskande merovingarane», gjorde saksarane, ei mektig germansk folkegruppe frå området i dag kjent som Niedersachsen og lausleg knytte til Frankarriket sidan slutten av 550-talet, opprør under hertug Berthoald (død 622), men blei overvunne og lagde inn under Frankerriket under ein felles krig frå far og son. Då Klotar døydde i 628 gav Dagobert, etter faren sin vilje, eit underrike til den yngre broren sin Karibert II. Dette nyskipa riket blir vanlegvis kalla for Aquitaine.

### Dagobert

Dagobert I, som i forholdet til saksarane, alamannerne, tyringere, prøvde også å tvinga slaviske folk utanfor grensene til Frankarriket til å betala tributt, men i staden samla dei slaviske stammane seg under høvdingen Samo, den fyrste dokumenterte politiske foreininga blant slavarar, og sigra over Dagobert og frankarane i det tre dagar lange slaget ved Wogastisburg i 631. Det plasserte dei austeuropeiske folka i høve til Neustria og ikkje Austrasia, og fekk befolkninga i sistnemnde rike til å krevja ein eigen konge frå det kongelege hushaldet.

Karibert sitt rike Aquitaine svarte til den sørlege delen av den gamle romerske provinsen Aquitania, og hadde hovudstad i Toulouse. Andre byar i riket hans var Cahors, Agen, Périgueux, Bordeaux og Saintes; hertugdømet Gascogne (Vasconia) var også ein del av fordelinga hans. Dette tydde at baskarane var hans problem, og han dreiv krig mot dei med hell, men etter at han døydde i 639 gjorde dei opprør igjen. På omtrent same tid gjorde bretonarane opprør mot frankisk overherredømme. Den bretonske leiaren Judicael sørgde for å inngå ein fredsavtale med frankarane og betala tributt etter at Dagobert truga med å føra ein hær mot han i 635. Det same året sende han i staden ein hær for å undertrykkja baskarane, noko han klarte.

Karibert II blei myrda, og det er mogleg at dette skjedde på ordre av den eldre broren Dagobert, som i alle høve fekk den vesle sonen hans myrda og såleis gjenforeinte det frankrike riket på nytt i 632. Likevel blei han tvinga av den sterke adelen i Austrasia til å levera sin eigen son Sigebert III til dei som ein underkonge i 633. Denne handlinga var påskynda av Austrasia sin vilje til å kunna styra seg sjølv i ei tid der Neustria hadde ei sterk stilling ved hoffet. Klotar hadde vore konge ved Paris i fleire tiår før han blei konge ved Metz, og det merovingiske monarkiet var etter han fyrst og fremst eit neustriansk monarki.

Det var på 640-talet at nemninga «Neustria» for fyrste gong byrja å opptre i skrift. Den seinare framtoninga samanlikna med Austrasia har den trulege årsaka si i at neustrianarane (som utgjorde dei fleste skribentane på denne tida) kalla regionen for ganske enkelt «Frankia». Burgund hadde også på omtrent same tid byrja å definera seg sjølv i opposisjon til Neustria. Det var likevel i Austrasia at innbyggjarane byrja å rekna seg sjølv som eit skilt folk innanfor Frankarriket heilt sidan tida til Gergorius av Tours, og som byrja å heva røysta for sjølvstende og lausriving.

Den mindreårige Sigebert blei dominert av rikshovmeisteren Grimoald den eldre, som overtydde den barnlause kongen til å adoptera sin eigen son som arvingen sin. Denne sonen, Kildebert, hadde allereie eit personnamn som var akseptabelt innanfor det merovingiske dynastiet. Då Dagobert døydde i 639 gjorde Radulf, hertug i Thüringen, opprør og prøvde å gjera seg sjølv til konge. Grimoald marsjerte mot opprørarane, men mot Radulfs festning ved elva Unstrut kom han ingen veg, og i 642 slo Radulf tilbake og overvann hæren til Sigebert og tok tittelen som *rex*, eller konge, av Thüringen. Radulf sin suksess er blitt rekna som ein indikator på fenomenet *roi fainéant*, «gjer–ingenting–konge» i merovingardynastiet, og der Sigebert var den første av desse svake, udyktige kongane. Svakheita til monarkiet var innlysande i udyktigheita hans i å driva krigføring utan støtte frå adelen; faktisk hadde han ikkje ein gong eiga livvakt utan kongeleg støtte frå Grimoald og Adalgisel.

Klodvig II, etterfølgjaren til Dagobert i Neustria og Burgund, som deretter var samanknytte, men styrt skilt, var mindreårig det meste av tida han formelt var konge. Han var dominert av mora si Nanthild og av Erkhinoald, rikshovmeisteren ved hoffet i Neustria. Etterfølgjaren til Erkhinoald var Ebroin, som blei den sterke mannen som dominerte kongeriket i dei neste femten åra i ei tid med nær konstant innbyrdeskrig. Då Sigbert døydde i 656 blei sonen hans send til Irland for å vera ute av vegen, og sonen til Grimoald, Kildebert, styrte i Austrasia.

Ebroin kom til sist til å samla heile det frankiske kongeriket for Klodvig sin etterfølgar Klotar III ved å myrda Grimoald og fjerna Kildebert i 661. Men folket i Austrasia kravde igjen ein eigen konge, og Klotar innsette den yngre broren sin Kilderik II. I løpet av Klotar sitt styre angreip frankarane nordvestlege Italia, men blei fordrivne av kong Grimoald av langobardane i nærleiken av Rivoli.

### Dominansen til rikshovmeistrane

I 673 døydde Klotar III. Nokre adelsfolk i Neustria og Burgund inviterte Kilderik til bli konge av heile riket, men han klarte snart å forulempa ein del av adelen i Neustria, og dei sørgde for å få han myrda i 675. Styret til Teuderik III blei slutten på makta til merovingarane. Austrasia innsette Dagobert II, ein son av Sigebert III,  som kongen sin. Han var i kortvarig opposisjon til Klodvig III. Teuderik III allierte seg med rikshovmeisteren sin Berthar for å erklæra krig mot Austrasia.

I 687 blei Teoderik overvunnen av Pipin av Herstal, rikshovmeisteren av Austrasia frå slekta arnulfingarane som hadde den reelle makta i riket, i slaget ved Tertry. Han blei tvinga til å akseptera Pipin som øvste rikshovmeister og *dux et princeps Francorum*: «hertug og fyrste av frankerne», ein tittel som kunngjorde for forfattaren av *[[Liber historiae Francorum]]* byrjinga på styret til Pipin. Deretter viste merovingarmonarkane seg berre sporadisk i dei bevarte notata for aktivitetar av tyding og som ikkje berre var symbolske.

I løpet av perioden med forvirring på 670- og 680-talet blei det gjort forsøk å sikra frankisk overherredømme over frisarane på nytt, men utan at det lukkast. Likevel sette Pipin i 689 i gang eit angrep for å erobra det vestlege Frisland (*Frisia Citerior*) og overvann den frisiske kongen Radbod i nærleiken av Dorestad, eit viktig handelssenter. Alt land mellom elvane Schelde og Vlie blei underlagt Frankarriket. Deretter, kring 690, angreip Pipin sentrale Frisland og erobra Utrecht. I 695 kunne Pipin faktisk støtta skipinga av erkebispedømmet Utrecht og byrja konvertering av frisarane under Willibrord av Utrecht. Likevel fortsette Aust-Friesland (*Frisia Ulterior*) å vera utanfor frankisk overherredømme.

Etter å ha oppnådd stor suksess mot frisarane vende Pipin seg mot alamannarane. I 709 sette han i gang ein krig mot Willehari, som var *[[dux]]* eller hertug av Ortenau, truleg i eit forsøk på å tvinga gjennom at dei yngre sønene til den avdøde Gotfrid skulle vera etterfølgjarar i posisjonen som hertug. Denne innblandinga i forhold utanfor Frankarriket førte til endå ein krig i 712, og alamannarane blei underlagt frankisk overherredømme for ei tid.

Sørlege Gallia var ikkje underlagt innverknaden til arnulfingarane, og regionane trekte seg vekk frå det kongelege hoffet under leiarar som Savarik av Auxerre, Antenor av Provence og Odo av Aquitaine («Odo den store»). Kongetidene til Klodvig IV og Kildebert III frå 691 til 711 har begge kjenneteikna til *rois fainéants*, sjølv om Kildebert gjorde kongelege føresegner som gjekk imot interessene til dei antekne herrane hans, arnulfingarane.

### Døden til Pipin

Då Pipin døydde i 714 hamna Frankarriket i ein innbyrdeskrig, og hertugane i dei fjerntliggjande provinsane blei meir eller mindre uavhengige. Den utnemnde etterfølgjaren til Pipin, Teodoald, med støtte frå enkja hans Plektrude, motsette seg innleiingsvis eit forsøk frå kongen, Dagobert III, på å utnemna Ragenfrid som rikshovmeister i alle dei frankiske rika, men snart var det ein tredje kandidat som rikshovmeister i Austrasia. Dette var ein utanomekteskapeleg son av Pipin, Karl Martell («Hammeren»).

Etter at Plektrude og Teodoald gjekk på eit nederlag mot kongen (no Kilperik II) og Ragenfrid, sørgde Karl Martell å få forfremja ein eigen konge, Klotar IV, i opposisjon til Kilperik II. Til sist, i eit slag i nærleiken av Soissons, nedkjempa Karl Martell rivalane sine og stadfesta makta si. Det var ingen fleire aktive merovingarkongar etter dette, og Karl Martell og karolingske arvingar styrte frankarane.

Etter 718 sette Karl Martell i gang ei rekkje krigar som hadde til hensikt å forsterka overherredømet til frankarane i Vest-Europa. I 718 sigra han over opprørske saksarar, i 719 la han under seg vestlege Frisland, i 723 undertrykte han saksarane på nytt, og i 724 overvann han Ragenfrid og opprørske neustrianarar, og avslutta innbyrdeskrigen. I 720, då Kilperik II døydde, utnemnde han Teoderik IV, son av Dagobert III, til konge, men han var berre ein marionettfigur, og blei den nest siste merovingarkongen. I 724 pressa Karl gjennom sitt val av Hugbert som hertug av Bayern, og tvinga alamannarane til å støtta han med soldatar for krigføring hans i Bayern i 725 og 726 der lover blei proklamert i namnet til Teoderik IV. I 730 hadde også landet til alamannarane blitt underlagt han med makt, og hertugen Lantfrid blei drepen. I 734 kjempa Karl Martell på nytt mot austfrisarane og klarte i enden å undertrykkja dei.

### Muslimsk invasjon

På 730-talet byrja dei muslimske arabarane, som hadde erobra Den iberiske halvøya, og i tillegg erobra Septimania i sørlege Frankrike, byrja å pressa seg nordover og inn i sentrale Frankarland og Loiredalen. Det var på denne tida, kring 736, at Maurontus, hertug av Provence, bad arabarane om hjelp til å få bukt med Karl Martell og frankarane. Karl Martell innsåg faren ved å la arabarane få fotfeste i Gallia, og invaderte Rhônedalen med broren sin Kildebrand og ein hær av langobardar. Det var på grunn av denne alliansen mot arabarane at Karl Martell ikkje kunne gje støtte til pave Gregor III i kampen hans mot langobardane.

I 732 eller 737, moderne historikarar er usikre på datoen, marsjerte Karl Martell mot ein arabisk hær mellom Poitiers og Tours og overvann han i eit slag som blei eit historisk vasskilje ved at slaget ved Poitiers snudde og hindra den vidare arabiske framgangen nordover over Pyreneane. Vestlege historikarar, frå Edward Gibbons og framover, har sett på sigeren som noko som hindra at Vest-Europa blei muslimsk, medan arabiske historikarar fyrst såg på han som eit katastrofalt nederlag, og deretter i stor grad lét han forsvinna frå arabisk historieframstilling. Dei verkelege interessene til Karl Martell låg likevel i nordaust, hovudsakleg med saksarane, som han hadde pressa tributtar frå som dei i hundreår hadde betalt til merovingarkongane.

Kongen i namnet, Teoderik IV, blei halden i forvaring slik at han ikkje skulle opptre på eiga hand, fyrst i klosteret i Notre-Dame-des-Chelles i nærleiken av Paris, deretter i Château-Thierry i dagens franske departement Aisne. Då han døydde i 737 gadd ikkje Karl Martell å utnemna ein ny konge, og den frankiske trona stod tom i sju år. Karl Martell, den reelle herskaren av frankarane, døydde i oktober 741, men kort tid før han døydde delte han Frankarriket som om han var konge mellom dei to sønene sine med den fyrste kona si. Han marginaliserte den yngre sonen sin Grifo, som fekk berre ein liten del (og det er usikkert kva det var). Ettersom den frankiske trona ikkje var besett var sønene til Karl, Pipin den yngre og Karloman, framleis berre rikshovmeistrar. Karolingarane, som slekta blir kalla etter Karl Martell, hadde teke kongeleg status og praksis, men ikkje den kongelege tittelen, frå merovingarane. Delinga av kongeriket gav Austrasia, Alemannia og Thüringen til Karloman, og Neustria, Provence og Burgund til Pipin, Det er antydande om det faktiske sjølvstyret til hertugdømma Aquitaine (under Hunoald) og Bayern (under Odilo) at desse områda av Frankarriket ikkje var inkluderte i delinga av riket.

I 743 gjekk Pipin til krig mot Odilo og tvinga han til å underkasta seg frankisk overherredømme. Karloman dreiv krig mot saksarane, og saman overvann dei eit opprør frå baskarane, leidd av Hunoald, og eit anna opprør frå alamannarane.

Etter at Karl Martell blei gravlagd i klosterkyrkja Saint-Denis ved sida av dei store merovingarkongane, braut det straks ut konflikt mellom Pipin og Karloman på den eine sida, og den misfornøgde halvbroren deira Grifo på den andre. Sjølv om Karloman tok Grifo til fange og fengsla han, må det ha vore ei misnøye mellom Karloman og Pipin som fekk sistnemnde til lauslata halvbroren medan Karloman var på pilegrimsreise til Roma. Kanskje i eit forsøk på å nøytralisera ambisjonane til bror sin, tok Karloman initiativet til å utnemna ein ny konge, Kilderik III, henta fram frå eit kloster i 743, og i kanskje ein ukjend son av Kilderik II. Karloman var ein kombinasjon av ein sterkt religiøs og omsynslaus herskar som var nådelaus mot verkelege og innbilte motstandarar. I 746 samla han eit råd av adelsmenn blant alamannarane i Cannstatt (Stuttgart) og fekk deretter kanskje opptil tusenvis av dei avretta for høgforræderi. Dette utrydda heile leiarskapen i hertugdømmet, som sidan blei styrt av frankarar. Allereie året etter, den 15. august 747, gav Karloman avkall på stillinga si som *majordomo* og trekte seg tilbake til klosterlivet i italienske Monte Soratte etter å ha blitt kronraka i Roma av pave Sakarias. Pipin sin posisjon var såleis ytterlegare stabilisert og vegen fram til å bli konge også i namnet låg open.

### Det karolingske riket, 751–840

Pipin styrte som ein vald konge. Sjølv om slike val skjedde jamleg var ein generell regel i germansk liv at kongen si makt kvilte på støtta frå dei leiande mennene i riket. Desse hadde retten til å velja ein ny «kongeverdig leiar»  frå dei herskande familiane om dei meinte at den gamle ikkje lenger kunne leia dei i ein lønnsam krig. Medan kongedømmet blei arveleg i det seinare Frankrike, var kongane i Det heilage tysk-romerske riket ikkje i stand til å fjerna tradisjonen med val av kongar, og heldt fram med å velja herskarane fram til den formelle slutten på det tysk-romerske riket i 1806.

Kyrkjemøta på 740-talet som blei byrja av Karloman etablerte sambandet mellom dei karolingiske herskarane og kyrkja. Agenten til Pipin var Bonifatius, som støtta anstrengingane hans på å bli kvitt jordiske biskopar (adelen som styrte kyrkjeeigedom), og Bonifatius var Pipin sitt samband til Vatikanet. Pipin, som framleis kalla seg for «hertug» eller «fyrste», *dux et princeps Francorum*, og sende eit offisielt sendebod til pave Zakarias, som hadde eit anstrengt politisk forhold til dei austromerske keisarane og hadde ikkje lenger militært forsvar mot langobardane, med spørsmål om det var rett at den som hadde all makt ikkje også skulle ha tittelen som konge. Paven sende tilbake det rette svaret. Pipin sende Kilderik III, den siste merovingarkongen, i kloster, og fekk seg sjølv innsett som konge i Soissons. Seremonien var den fyrste i Europa som innebar gammaltestamentleg salving med heilag olje ved Bonifatius, og kanskje den fyrste i Europa som vektla kroninga av ein biskop. Pipin ønskte inga tvil om at han var på sin plass og ein lovmessig konge. Rolla som kyrkja hadde i denne legitimeringa fekk store konsekvensar for seinare europeisk historie. Sonesonen til Pipin blei avsett av biskopane, som meinte at om dei kunne innsetja ein konge, kunne dei også avsetja ein. Like viktig for å styrkja stilinga til Pipin som konge var pave Stefan II si vitjing til Frankarriket i 753. Paven ønskte å fornya alliansen med Pipin for å få frankisk hjelp i Italia mot langobardane. Med seg hadde paven ein kopi av Den konstantinske skjenkelsen, seinare avslørt som rein forfalsking i renessansen. I ein storslått seremoni ved Saint-Denis blei kongen og familien hans salva, og Pipin erklært som *patricius Romanorum* («vernar av romarane»), og såleis erstatta den ikkje lenger effektive bysantinske keisaren. Det følgjande året oppfylte Pipin løftet sitt til paven ved å ta tilbake eksarkatet Ravenna, senteret til den austromerske makta i Italia fram til 751, då det blei teke av langobardane, og tvinga langobardane til å søkja om ein fredsavtale.

Pipin overgav dei tilbaketekne områda rundt Roma til pavedømet, og la såleis det juridiske grunnlaget for Kyrkjestaten, den katolske kyrkja som ei verdsleg makt. «Pipin-donasjonen» blei symbolsk overlevert ved grava til sankt Peter i 754, og som blei stadfesta på nytt i 756, og endå ein gong i 774 av Pipin sin son Karl. Pavedømet hadde god grunn til å forventa at det nyoppretta frankiske monarkiet ville gje det ein ærbødig maktbase (*potestas*) i skipinga av ein ny verdsorden som var sentrert rundt paven.

Pipin døydde under eit felttog i 768, 54 år gammal. Sønene hans Karl og Karloman delte kongeriket mellom seg på nytt, men Karloman trekte seg tilbake til eit kloster og døydde kort tid etter. Dette lét etter seg Karl som eineherskar av eit samla Frankarrike. Den nye kongen, som kom til å stilla far sin i skuggen, blei kjend som Charlemagne, latin *Carolus Magnus*, eller seia Karl den store. Han var ein mektig, intelligent og delvis lese- og skrivekunnig konge som blei ei legende i seinare historieskriving for både Frankrike som Tyskland. Karl den store retta opp igjen ein likevektig balanse mellom monarken og paven.

Frå 772 og framover heldt Karl fram erobringspolitikken til faren. Han erobra og overvann til sist saksarane for å innlemma deira landområde i Frankarriket. Denne krigen innebar også ein ny praksis ved at dei heidenske saksarane blei tvangskonverterte gjennom militærmakt. Frankiske katolske misjonærar, saman med andre frå Irland og angelsaksiske England, hadde kome til saksisk land sidan midten av 700-talet, noko som hadde ført til aukande konfliktar med saksarane som motsette seg trua på framande gudar. Den fremste saksiske motstandaren til Karl, Widukind, aksepterte dåp i 785 som ein del av fredsavtale, men andre saksiske leiarar heldt fram med å motsetja seg kristendommen. Ved den militære sigeren til Karls ved Verden i 787 gav Karl ordre om å avretta tusenvis av heidenske saksiske fangar. Etter fleire opprør leid saksarane endeleg nederlag i 804. Dette ekspanderte det frankiske kongeriket så langt aust som til Elben.

Karl skapte eit rike som strekte seg frå Pyreneane i sørvest (eigentleg også eit grenseområde i nordlege Spania, *Marca Hispanica*, etter 795), over bortimot heile dagens Frankrike (bortsett frå Bretagne, som frankarane aldri erobra), austover mot det meste av dagens Tyskland, inkludert nordlege Italia og dagens Austerrike. I hierarkiet til kyrkja søkte biskopar og abbedar støtte ved det kongelege hoffet, som var kjelda til vern, tryggleik og finansiering. Karl hadde heilt og haldent stått fram som leiaren av kristendommen i Vesten, og støtta hans til kloster for lærdom gav grunnlag for den karolingiske renessansen for den litterære kulturen. Karl oppretta også eit stort palass i Aachen, bygde ei rekkje vegar og ein kanal.

Juledagen 800 krona pave Leo III Karl som «keisar av romarane» i Roma i ein seremoni presentert som ei overrasking, då Karl ikkje ønskte å stå i gjeld til biskopen i Roma. Dette var endå ei nyvinning for paven i ei rekkje symbolske verkemiddel som definerte dei gjensidige rollene til paveleg og keisarleg makt. Seremonien anerkjende Frankarriket som etterfølgjarstaten til (vest)romarriket, og utløyste såleis strid med Konstantinopel og Austromarriket over det romerske namnet. Etter ein innleiande protest om usurpasjon, anerkjende den bysantinske keisaren Mikael I Rangabe Karl som med-keisar i 812. Kroninga i Roma gav den endelege legitimiteten til karolingernes forrang blant frankarane.

Då Karl den store døydde i 814 i Aachen blei han gravlagd i sitt eige palasskapell i byen.

### Delt rike etter 840

Karl den store hadde fleire søner, men berre ein overlevde han. Denne sonen, Ludvig den fromme, etterfølgde faren sin som leiar av eit sameint rike. Men einearv heldt fram med å vere eit slumpetreff framfor ei hensikt. Då Ludvig døydde i 840 heldt karolingerne fast på skikken med delt arv, og etter ein kortvarig innbyrdeskrig mellom dei tre sønene hans, inngjekk dei ei semje i 843, traktaten i Verdun, der dei delte riket i tre delar:

* Vestfrankarriket, styrt av Karl den skalla.
* Austfrankarriket, styrt av Ludvig den tyske.
* Midtriket, styrt av Lothar I.

Den eldste overlevande sonen, Lothar, blei keisar i namnet, men *de facto* berre herskar av det midtre frankiske riket. Dei tre sønene hans delte så dette kongeriket mellom seg i Lotharingia (sentrert ved provinsen Lorraine), Burgund, og nordlege italienske Lombardia. Desse områda med ulik kultur, folk, språk og tradisjonar kom seinare til å forsvinna som skilde kongerike, og krystalliserte seg seinare som Belgia, Nederlanda, Luxembourg, Lorraine, Sveits, Lombardia og i ulike franske departement saman med Rhônebassenget og Jurafjella.

Den andre sonen, Ludvig den tyske, blei konge av det austfrankiske riket. Dette området utgjorda kjernen i det seinare tysk-romerske riket ved at det tyske kongedømet blei forstørra med ekstra område frå det midtre frankiske riket: store delar av desse områda utvikla seg med tida til det som i dag er Austerrike, Sveits og Tyskland.

Den tredje sonen, Karl den skalla, blei konge av vestfrankarane. Dette området, det meste av dagens sørlege og vestlege Frankrike, blei grunnlaget for det seinare Frankrike under kongeslekta huset Capet.

Ved traktaten i Meerssen i 870 blei delinga omarbeidd, med eit resultat som var til ulempe for Lotharingia. Den 12. desember 884 sameinte Karl den tjukke (son av Ludvig den tyske) det meste av det karolingske riket, med unntak av Burgund. I slutten av 887 gjorde nevøen hans Arnulf av Kärnten opprør og tok tittelen som konge av austfrankarane. Karl trekte seg tilbake og døydde ikkje lenge etter, den 13. januar 888

Odo, greve av Paris, blei vald som herskar i vest, og blei krona månaden etter. Ved dette tidspunktet var Vestfrankarriket samansett av Neustria i vest og i aust av regionen mellom elvane Maas og Seinen. Karolingarane kom inn att på trona ti år seinare i Vestfrankarriket, og styrte då fram til 987 då den siste frankiske kongen, Ludvig V, døydde etter eit fall under ei jakt. Han etterlét seg ingen legitim arving. Onkelen hans, hertug Karl av Nedre Lorraine, blei nominert som arveleg etterfølgjer til trona. Presteskapet, inkludert Adalberon og Gerbert (som seinare blei pave Sylvester II), argumenterte veltalande for Hugo Capet. Han var ikkje i slekt med dei kongelege, men hadde bevist seg sjølv gjennom handlingane sine og militære dugleik. Han blei vald som konge og blei krona av Adalberon innan to månader etter at Ludvig var død. Dette var byrjinga på huset Capet. Etter 987 blei kongedømet kjent som Frankrike ettersom Capet var tidlegare hertugar av Île-de-France.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Frankerriket|Frankerriket]]» frå ,  den 25. juni 2025.*