Hn/Vikværsk

**Vikværsk** eller **viksk** er målføret eller dialekten sum tradisjonelt vert tala av folk frå dei ytre områdi av Oslofjorden, altso frå Østfold og Vestfold i tillegg til nedre delar av Buskerud, Akershus og Telemark (Grenland). «Vikamålet», det vil segja den tradisjonelle arbeidarklassedialekten i Oslo, vert ikkje rekna til denne gruppa, men til midtaustlandsk.

## Serdrag

### Vokalar i trykkveik staving
Mange serkjenne ved vikværsk kjem fram nær ein sér korleis dei tre *trykkveike* norrøne vokalane **i a u** hev utvikla seg. Hovudregelen er sum slik:

* Norrøn **i** og **u** hev falle saman i **e**.
* Norrøn **a** hev vorte til **e**, **æ** og **a**:
** **e** nær norrøn **a** stod i slutten av eit ord.
** **æ** føre ståande **r**
** **a** – eller **æ** sume stader – nær norrøn **a** havde ein annan konsonant enn **r** etter seg.

Desse bøyingsmønstera syner det sum hev skjedd:

* Norrønt **vísu – vísuna – vísur – vísurnar** > vikværsk **²viːse – ²viːsa – ²viːser – ²viːsene** 'vise'.
* Norrønt **gest – gestinn – gestir – gestirnir** > vikværsk **¹jest – ¹jesten – ²jester – ²jestene** 'gjest'.
* Norrønt **hest – hestinn – hestar – hestarnir** > vikværsk **¹hest – ¹hesten – ²hestær – ²hestane** 'hest'.
* Norrønt **kasta – kastar – kastaði – kastat** > vikværsk **²kaste – ²kastær – ²kasta – ²kasta** 'kaste'.

#### Jamvekt
nær ein trykkveik **a** fylgde etter ei trykksterk «lett» staving (med ein kort vokal og ein kort konsonant), vart han ikkje nedsett til **e** i slutten av ord, men blei verande **a**. Detta fenomenet vert kalla *[[jamvekt]]* i norsk målføregransking. Jamfør ordpara nedanfor, der «I-ord» hev nedsetjing til **e**, av di fyrste stavingi er «tung» (ho hev lang vokal og/eller lang eller dobbel konsonant), og «II-ord» ikkje hev nedsetjing, fordi fyrste stavingi er «lett». Detta er opphavet til *[[kløyvd infinitiv]]:*

* **I** *Ord med «tung» fyrstestaving i norrønt*
** Norrønt **kasta** 'kasta' (gjerningsord; nemneform) > vikværsk **<sup>2</sup>kaste**
** Norrønt **enda** 'ende' (namnord; underfall eintal) > vikværsk **<sup>2</sup>ene**
* **II** *Ord med «lett» fyrstestaving i norrønt; «jamvektsord»*
** Norrønt **koma** 'kome' (gjerningsord; infinitiv) > vikværsk **<sup>2</sup>koma**
** Norrønt **posa** 'pose' (namnord; underfall eintal) > vikværsk **<sup>2</sup>poːsa**

I utkanten av det vikværske området verkar ikkje jamvektsregelen, og ein finn **<sup>2</sup>kome** og **<sup>2</sup>poːse** i staden fyr **<sup>2</sup>koma** og **<sup>2</sup>poːsa**. Detta «utkantområdet» umfattar Grenland, Larvik og søndre Østfold.

Jamvekta påverka au trykkveik norrøn **u**, sum i jamvekstord tradisjonelt hev blitt uttala **u** og **ʉ** i vikværsk, men slike former hev halde seg mindre:

* Norrønt **hosa** 'hose' (namnord; underfall eintal) > vikværsk **<sup>2</sup>huːsu**
* Norrønt **svǫlu** 'svale' (namnord; underfall eintal) > vikværsk **<sup>2</sup>sʉːɽʉ**

### Andre uttaledrag

* Tjukk '''l''' er utbreidd over store delar av Austlandet generelt, men er au verd å nemne. Han hev utvikla seg frå sogeleg **l** og **rð**. Dialekten i Kragerø manglar tjukk l, sum tidlegare helder ikkje var i bruk i dialektane i Langesund og Brevik.
* Uttale av **t** i utlyd (i bunden form eintal inkjekjønn) sør i Austfold sum i mange svenske målføre: **<sup>1</sup>hʉːset** 'huset'.
* Sogeleg **hv** [hw] vart i eldre vestfold- og grenlandsmål uttala **gv**, og stend att i faste uttrykk i dag:  **de <sup>1</sup>jek soː de <sup>1</sup>gvæin** 'det gjekk så det kvein'.

### Namnord
I vikværsk vert alle dei tre grammatiske kjønna nytta, sum i alle andre norske målføre enn bergensk:

### Andre serdrag

* Eit anna karakteristisk fenomen er ordet *ente* (ikkje) sum spesielt kann høyrest i Østfold, men au i forma *inte* i eldre vestfoldske dialektar. Detta kann vera eit døme på ein austleg språkpåverknad, då ordet fyr *ikkje* på rikssvensk er *inte*.

## Sjå au

* Andebumål
* Grenlandsmålet