open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Det danske rettssystemet

**Det danske rettssystemet** er rimeleg likt det norske.  Det er delt inn i tre ulike instansar: Byrettar, landsrettar og høgsterett. 

Dei 82 byrettane tek for seg sivile saker, fogdesaker og skiftesaker i tillegg til mange straffesaker i første instans. 

Dei to landsrettane, *Østre* og *Vestre Landsret*, tek for seg ankesaker, men er òg første instans i mange saker.

*Højesteret* er den øvste domstolen i landet og tek for seg ankar.

I tillegg har Danmark ulike særdomstolar, til dømes *Den Særlige Klageret*, der ein kan klaga inn kvar av domstolane, og *Sø- og Handelsretten*, som tek for seg handels- og sjøfartsaker i Storkøbenhavn.

## Bakgrunnsstoff
*Tabelloversyn over det danske rettssystemet
Mio

**Mio** kan vera både manns- og kvinnenamn. Dei er lite utbreidd i Noreg, der det i 2008 berre var 22 menn og 4 kvinner som heitte Mio.

## Bakgrunn

Namnet kan koma frå det italienske eller spanske ordet for 'min' (maskulinum), *mio*, og kan sjåast på som ei mannleg form av namnet Mia. 

I Japan er Mio eit namn sett saman av 美 (mi), 'vakker', og 桜 (ou) 'kirsebærblom' eller 緒 (o) 'tråd'. Tydinga blir gjerne oppgjeve som 'trippeltråd'.

## Kjende namneberarar
Mio er mest kjend som tittelkarakteren i barneboka *[[Mio, min Mio]]* (1954) av Astrid Lindgren. Dette namnet er det rette namnet til guten som til dagleg blir kalla Bo Vilhelm Olsson.

*Michael Mio Nielsen (f. 1965) med kallenamnet Mio, dansk fotballspelar.

## Annan bruk
Mio er også namnet på ein epletype utvikla i Sverige og kalla opp etter Lindgren-figuren.

Mio Möbler er ein svensk møbelkjede.

## Kjelder
*Behind the name
*Japanese Girls' Names
* Engelsk og Svensk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Kjemisk sambinding

Ei **kjemisk sambinding** inneheld to eller fleire atom, minst to av desse frå ulike grunnstoff, som er kjemisk bundne til kvarandre. Det nye stoffet (produktet) har andre eigenskapar enn utgangsstoffa.

## Modellar for kjemisk sambinding

I ein modell for kjemisk binding vert oktettregelen nytta. Denne går ut på at atoma deler elektron slik at dei alle får åtte valenselektron, difor er det berre edelgassane som kan framstå på eigenhand utan binding til andre atom. Dei atoma som ikkje oppfyller oktettregelen dannar binding til andre atom. Dei kan binda seg til atom av det same eller andre grunnstoff. Viss atoma er like får ein ei form av grunnstoffet. Det finst kjemiske sambindingar med fleire eller færre elektron enn oktettregelen skulle tilseia.

Ein annan måte å forklara kjemisk sambinding er å nytta orbitalteori.

## Eksempel på kjemiske sambindingar

Nokre eksempel på kjemiske sambindingar er vatn H2O, som består av 2 hydrogenatom og 1 oksygenatom eller monosakkarid som C6H12O6 som har 6 karbonatom 12 hydrogenatom og 6 oksygenatom.

Ein kan dela kjemiske sambindingar inn i grupper som til dømes:
* Alkoholar
* Basar
* Oksid
* Organiske sambindingar
* Salt
* Syrer
* Uorganiske sambindingar

## Bakgrunnsstoff
Mio, min Mio

***Mio, min Mio*** er Astrid Lindgrens roman om ein foreldrelaus gut som ikkje føler seg heime i Stockholm, og som i staden finn ein far, ein venn og ein heim i Landet i det fjerne. 

Bo Vilhelm Olsson, eller berre Bosse, er eit adoptivbarn som ikkje trivst med foreldra sine, namnet sitt, eller livet sitt. Ein dag mens han sit på ein benk i Tegnérlunden finn han ei flaske. Han opnar henne og ut kjem ein ande. Ein ande som kjem frå Landet i det fjerne. Bosse får følgje med anden til Landet i det fjerne, og der treffer han den eigentlege faren sin, *Far Kongen*. Men far hans kallar han for Mio, for det er det verkelege namnet hans.

I Rosengården treffer han ein gut som heiter Jum-Jum, som likaer heilt på vennen Benka heime i Stockholm. Alt er vedunderleg i Landet i det fjerne, men sorgfuglen fortel at alt ikkje er som det skal. Den vonde Kato har teke born til fange og gjort dei om til fuglar som i all æve skal sirkle rundt den store svarte borga hans. Saman rir Mio og Jum-Jum i veg på hesten Miramis for å slåst mot Kato.

Boka ***Mio, min Mio*** av Astrid Lindgren (1954) vart illustrert av Ilon Wikland. Boka kom på norsk med same tittel i 1955.
Filmen med same namn kom 1987 i regi av Vladimir Grammatikov.
Ilon Wikland

**Ilon Wikland** () er ein svensk-estisk illustratør frå Tartu i Estland. 

Wikland kom til Sverige som flykting då ho var fjorten år gamal. Ho gjekk på Skolan för Bok- och Reklamkonst i Stockholm og på Konstfackskolan i eit år. Ho er òg utdanna frå Signe Barths målarskola.

Ilon Wikland er fremst kjend for illustrasjonane sine til Astrid Lindgren sine bøker. Det er berre Pippi Langstrømpe, som vart teikna av Ingrid Vang Nyman, og Emil i Lønneberget, teikna av Björn Berg, som har fått originalillustrasjonane teikna av andre. Den fyrste Lindgren-boka ho illustrerte var *Mio, min Mio* i 1954.

Wikland teiknar ofte rundkinna born med oppstopparnase, men er nøye med detaljar for å finne det som fangar karakteren til ein litterær figur. Ho har fortald at ho fann dei rufsete Mattisrøvarane i *Ronja Røverdatter* i køen på Systembolaget og Karlson på taket i Hallane i Paris.

Ho har skildra sin eigen barndom i boka *Den långa, långa resan* (Stockholm, 1995, norsk tittel *Den lange, lange reisen*), skriven saman med barnebokforfattaren Rose Lagercrantz.

## Bakgrunnsstoff
* Immigrant-institutet sine sider om innvandra forfattarar: Ilon Wikland
Forsvarets innsatsmedalje

**Forsvarets innsatsmedalje** er ein norsk militær medalje som vert delt ut av Forsvarssjefen. Den vert delt ut til norsk militært personell som har teke del i farefulle, spesielle, militære operasjonar innanfor eller utanfor Noreg. Den kan òg delast ut til utanlandsk militært personell som har ytt bistand til norske væpna styrkar på ein fortenesteleg måte. 

Oppdraget skal normalt vare over to månader, men særlege tilhøve kan gjere til at medaljen vert delt ut for kortare oppdrag. Personell som har delteke aktivt i kamphandlingar eller har vist særleg innsats i farefulle oppdrag, kan tildelast medaljen med rosett. Det spesielle med denne medaljen er at bandet har forskjellig farge etter oppdraget den har vore delt ut for. Fargane skal ha tilknyting til den aktuelle staden. Dersom ein person tek del i fleire operasjonar vert medaljen delt ut på nytt med den aktuelle bandfargen. Sjølve medaljen er rund og i bronse. Adversen har eitt oppoverretta sverd med ei eikegrein på kvar side. Reversen har skrifta «FOR DIN INNSATS» med ei eikegrein over og under. 

For tida har medaljen vore delt ut for operasjonar i Saudi-Arabia og Rest-Jugoslavia.
Olle Hellbom

**Olle Hellbom** () var ein svensk regissør, mest kjend for filmatiseringane sine av Astrid Lindgrens verk.
Wiel

**Wiel** er eit etternamn av dansk opphav. Det kom til Noreg på slutten av 1600-talet med Mads Jensen Wiel som var frå Stege på øya Møn. Han busette seg i Halden og namnet har i stor grad vore knytt til denne byen, der familien Wiel har hatt ein solid posisjon i spesielt handelslivet.

## Personar med etternamnet Wiel
* Truels (Madsen) Wiel, handelsmann og kanselliråd (1744&ndash;1807)
* Mads (Truelsen) Wiel, handelsmann og industrigrunnleggjar (1791&ndash;1835)
Rasmus på loffen

**Rasmus på loffen**, svensk *Rasmus på luffen*, er ei barnebok frå 1956 av Astrid Lindgren. 

Rasmus veks opp på ein barneheim og håpar på å verte adoptert, men dei som kjem på vitjing på barneheimen vel alltid småjenter med lokkete hår og aldri ein strihåra gut. Derfor rømmer Rasmus. Han treffer ein mann, som er loffar, Paradis-Oskar.

I filmen frå 1981 vert Paradis-Oskar spelt av Allan Edwall, ein skodespelar som var med i mange filmatiseringar av Astrid Lindgrens bøker.

## Filmar
* 1955: *Luffaren och Rasmus*, regissert av Rolf Husberg.
* 1981: *Rasmus på luffen* regissert av Olle Hellbom, norsk tittel: *Rasmus på loffen*.
Kebab

**Kebab** er eit samlenamn på ei gruppe matretter frå Tyrkia og Hellas. Ordet «kebab» kjem gjennom tyrkisk frå persisk og tyder ‘grilla kjøt’. 

Eitt av kebabslaga er laga av kjøt avskava frå ei roterande kebabgrillstong og servert med salat og dressing i pitabrød. Denne retten blir gjerna kalla *döner kebab*. Andre kebabslag er *acili kebab*, *urfa kebab*, *adana kebab* og *shish kebab*.

I dei siste åra har kebab vorte populært som snøggmat i Noreg.

## Sjå òg
* Kebabnorsk

## Bakgrunnsstoff
* «Kebabologisk institutt» — ein norsk nettstad for kebabentusiastar
Herr Nilsson

**Herr Nilsson** er ein litterær figur, skapt av Astrid Lindgren, men han er ingen mann, som namnet kan forleda ein til å  tru, han er Pippi Langstrømpes ape, meir spesifikt ein ekornape, eller ein *[[dødningskalleape]]* (*Saimiri sciureus*).
Kovalent binding

**Kovalent binding** (**elektronparbinding**) er ei kjemisk binding der to eller fleire atom deler eit eller fleire par elektron. Til vanleg er ei kovalent binding deling av eitt enkelt elektronpar. Om to eller tre elektronpar vert delte mellom atoma, vert det kalla dobbeltbinding eller trippelbinding.
Villa Villekulla

**Villa Villekulla** er eit hus som finst i Astrid Lindgrens bøker om Pippi Langstrømpe. Pippi bur i Villa Villekulla saman med apekatten Herr Nilsson og hesten Lille gubben. I grannehuset bur Tommy og Annika. Her søv ho med føtna på hovudputa, bakar pepparkaker på golvet og finn skattar på loftet. Utanfor huset står eit tre som ein kan plukke brusflasker av.
Fantoft stavkyrkje

**Fantoft stavkyrkje**, eller på bokmål **Fantoft stavkirke**, er ei stavkyrkje som står på Fantoft i Fana bydel i Bergen. Kyrkja vart opphavleg bygd om lag 1150, og stod i Fortun i Sogn og Fjordane fylke. Då denne stavkyrkja vart riven, kjøpte konsul F. G. Gade i Bergen mykje av tømmeret i 1883, for at dei delane av kyrkja som ein rekna med skreiv seg frå mellomalderen skulle kunne nyttast i ein rekonstruksjon av den opphavlege mellomalderkyrkja på eigedomen hans på Fantoft ved Bergen. Borgund stavkyrkje var førebilete for rekonstruksjonsarbeidet, som vart leia av konservator Anders Lorange.

Ein steinkross frå mellomalderen på ein haug attmed kyrkja er flytta frå Tjora i Sola kommune i Rogaland.

I 1992 vart Fantoft stavkyrkje sett i brann, og ho vart totalskadd. Ein kopi av kyrkja vart reist på same staden i 1997. 

## Galleri

Fortun old.jpg|Fortun stavkyrkje før ho vart flytta til Bergen i 1883 og attreist som Fantoft stavkyrkje
Fantoft stavkyrkje A.jpeg|Fantoft stavkyrkje i 1880-åra. 
Fantoft stave church, Bergen.jpg|Nye Fantoft stavkyrkje 


## Bakgrunnsstoff
* Bilete frå Norphoto
* NRK Sogn og Fjordane
* NRK Hordaland
Marikken

**Marikken**, svensk **Madicken**, er ein Astrid Lindgren-figur som eigentleg heiter Margareta. Til skilnad frå mange andre av Lindgrens figurar høyrer ho til den øvre middelklassen og bur i gata *Junibakken* med foreldra sine, veslesystra Lisabet og tenestejenta Alva. Det finst også ei kone, Linus-Ida, som kjem ei gong i veka og hjelper til med kles- og husvask. Som grannar har dei den fattigare familien Nilsson, der Marikken ofte brukar ein del tid, kanskje fordi ho er litt forelska i sonen i familien, den nokre år eldre Abbe. 

## Bøker
* 1960 *Madicken*, på norsk: *Marikken* (Damm, Oslo, 1961)
* 1976 *Madicken och Junibackens Pims*, på norsk *Marikken og Junibakkens Pims* (Damm, Oslo, 1976)
* 1983 *Titta Madicken, det snöar*, på norsk *Se, Marikken, det snør* (Damm, Oslo, 1983)
* 1983 *Allas vår Madicken* (Samlingsverk)
* 1991 *När Lisabet pillade in en ärta i näsan*, på norsk *Da Lisabet stakk en ert i nesa* (Damm, Oslo, 1993)
* 1993 *Jullov är ett bra påhitt, sa Madicken*, på norsk *Juleferie er et godt påfunn, sa Marikken* (Damm, Oslo, 1994)

## Filmar
* 1979 *Du är inte klok, Madicken*, norsk tittel: *Gi deg da, Marikken*
* 1980 *Madicken på Junibacken*, norsk tittel: *Marikken på Junibakken*

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside - Astrid Lindgren
Edøy gamle kyrkje

**Edøy gamle kyrkje** er ei steinkyrkje frå tida kring 1190 som ligg på Edøya i Smøla kommune. Eit skriv frå 1695 nemner at kyrkja vart lengd med sju alen. 

Ho gjekk or bruk som soknekyrkje etter at nykyrkja, Edøy kyrkje på Smøla, var ferdigbygd i 1885. Kyrkja brann etter eit lynnedslag den 14. januar 1887, og alt treverk og interiør anna enn altertavla og nokre få andre gjenstandar gjekk tapt. Altertavla vart øydelagd under bombinga av Kristiansund i 1940. Kyrkja vart bruka som lager av okkupasjonsmakta under andre verdskrigen. Etter krigen vart kyrkja oppattbygd, og ho vart atterinnvigd i 1950. I samband med 900-årsjubiléet i 1990 vart kyrkja nyoppussa og det vart sett inn nytt orgel.

## Kjelder

* Om Edøy gamle kyrkje på nettstaden kulturnett.no
* 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Arkivverket: Prestegjeld og sogn i Møre og Romsdal
Kvernes stavkyrkje

**Kvernes stavkyrkje** er ei stavkyrkje i Averøy kommune på Nordmøre. Kyrkja er av møretypen med mellomstavar i ytterveggene og tverrgåande bjelkar. Karakteristisk for denne kyrkja og Rødven stavkyrkje er dei utvendige skordene. Kyrkja vart truleg bygd på siste halvdel av 1300-talet. Kyrkja vart omfattande ombygd mellom anna med lafta kor i 1633.

I samband med ombygginga i 1633 vart inngangen flytta frå vestsida av kyrkjeskipet til sørsida. I 1776 vart kyrkja igjen ombygd og endå ei gong i 1810 med ein takryttar.

I 1894 vart kyrkja seld og kjøpt av ei gruppe menneske som seinare gav heile kyrkja til Fortidsminneforeningen.

## Kjelder
* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Fortidsminneforeninga om stavkyrkja 
* Riksantikvaren om stavkyrkjeprogrammet
* Kunsthistorie.com (arkivside)
* «Kvernes stavkirke» på nettstaden stavkirke.org 


Fil:1966-Kvernes AltarpieceB.jpg|Korskilje og altartavle.
Fil:Kvernes Stave Church Font.jpg|Døypefonten i Kvernes stavkyrkje
Fil:Kvernes Stave Church - Altar.jpg|Minnetavle over sokneprest Anders Eriksen med familie
Fil:Kvernes Stave Church cruzifix.jpg|Krusifiks frå 1600-tallet
Løvstakken

**Løvstakken** (477&nbsp;moh.) er eit av dei sju fjella kring Bergen. Det ligg mellom Fyllingsdalen og Bergensdalen. Fjellet gav namn til ein tidlegare bydel i Bergen (no del av bydelane Årstad og Fyllingsdalen). Løvstakken er eit populært turterreng, og Bergen Turlag sin årlege sjufjellstur går over Løvstakken. Det er då det tredje fjellet ein går over etter Lyderhorn og Damsgårdsfjellet. Turen går vidare til Ulriken, Fløyfjellet, Rundemanen og til slutt Sandviksfjellet. 

## Sjå òg
* Løvstakken Jægerkorps - eit bogekorps stifta i 1903
* Løvstakktunnelen - ein vegtunnel mellom Laksevåg og Fyllingsdalen
Fana kyrkje

**Fana kyrkje** er ei steinkyrkje i Fana bydel i Bergen. Kyrkja er truleg bygd kring år 1153. Kyrkja er ei langkyrkje der skipet er romansk, medan koret er gotisk. Kyrkja og landskapet rundt er tusenårsstaden til Bergen kommune. I 2003 vart det feira 850-årsjubileum for Fana kyrkje. 

Kyrkja har eit orgel frå J.H. Jørgensen orgelfabrikk i Oslo. Det er ca. 450 sitjeplassar i kyrkja.  

## Historie
Ein reknar med at steinkyrkja er bygd ca. 1153. Ho er nemnd første gong i eit vernebrev frå pave Gregor IX i 1228. Kyrkja er prostikyrkje i Fana prosti.

I 1723 vart kyrkjene i Noreg lagt ut for sal, og òg Fana kyrkje hamna på private hender. Det var to av velståande innbyggjarar i bygda som saman fekk tilslaget på 169 riksdalar og 12 skilling, desse var Nils Olson Austevoll og Vinsens Nilsson Nedre Titlestad. Fyrst i 1862 vart kyrkja kjøpt tilbake av soknet. Nesten 150 år i privat eige hadde medført tydeleg forfall, og ein valde difor å gå gjennom ei omfattande ombygging som vart avslutta i 1871. I denne samanhengen vart svært mykje av inventaret til kyrkja fjerna og auksjonert bort. Det meste av dette er i dag rekna som tapt. Det tok ikkje lang tid før ein innsåg at denne ombygginga var ein tabbe, og i 1920-åra vart arkitekten Fredrik Konow Lund rekvirert til å leie arbeidet med å tilbakeføre kyrkja til den opphavlege utforminga si som ho hadde hatt sidan mellomalderen. Ytterlegare restaureringsarbeid vart gjorde i samband med kyrkja sitt 800-årsjubileum i 1953 der òg kong Haakon VII deltok.

I nyare tid har kyrkja blitt restaurert både innvendig og utvendig, og det meste av arbeidet var fullført sommaren 2008. Blant anna er overflater vorte kalka og måla innvendig, og skifertaket er skifta ut.

## Segna om den heilage sølvkrossen
Ifylgje ei gammal segn skal to brør, den eine av dei blind, ha fiska opp ein sølvkross utanfor Korsneset i Korsfjorden i Fana. Den blinde skal ha vorte lækt etter å ha rørt ved krossen.

Så skal dei ha teke krossen til kyrkja, der det skal ha lækt sjuke som rørde ved det. Dei sjuke skal ha kasta frå seg krykkene på ein stad ved kyrkja som i dag heiter Krykkjehaugen. Det er sagt at presten Peder Simenssen i 1546 skal ha brunne seks hestelass med krykker og stavar frå denne staden. I mellomalderen var Fana kyrkje eit pilegrimsmål, og det låg òg eit hospital ved kyrkja. I vernebrevet frå pave Gregor IX er kyrkja omtalt som kyrkja til den heilage krossen.

Etter reformasjonen skal krossen ha vorte fjerna av Tord Roed, lensherren på Bergenhus, men båten som førte det skal ha sokke. 

## Bilete

Fil:Alteret i Fana kirke - no-nb digifoto 20150206 00198 NB MIT FNR 21723 (cropped).jpg|Kor og altar fotografert av Jac Brun før 1964
Fil:Fanachurch.JPG|Fana kyrkje
Fil:Fana kirke, dør på sydsiden.jpg|Dør på sørsida
Fil:Fana kirke, vindu på sydsiden.jpg|Vindauge på sørsida


## Kjelder

; Litteratur 

* 
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fana kirke|Fana kirke]]» frå ,  den 29. juni 2020.*  

## Bakgrunnsstoff

* Kulturnett Hordaland
* Fana kyrkje hos Dis Noreg
* 
*
Britt-Marie lättar sitt hjärta

**Britt-Mari letter sitt hjerte** (svensk *Britt-Mari lättar sitt hjärta*) er Astrid Lindgrens debutroman frå 1944. Med den vann ho andrepremien i ei ungjenteboktevling som bokforlaget Rabén & Sjögren hadde utlyst. Ho hadde allereie tidlegare skrive om Pippi Langstrømpe (svensk *Pippi Långstrump*), men vorte refusert av Bonnier.

Boka handlar om den kjekke Britt-Mari Hagström som får den gamle skrivemaskina til mor si. «Har ein ei ku må ho mjølkast, har ein eit piano må ein spele på det og - minsanna - har ein ei skrivemaskin må ein skrive på henne.» tenkjer ho og skaffar seg brevvenen Kajsa, som ho fortel om livet sitt i ein småby på 1940-talet.

## Kjelder
Forsvarsmedaljen

**Forsvarsmedaljen** vert delt ut av Forsvarssjefen. Han blir delt ut til militært og sivilt personell som har gjort teneste i Forsvaret i til saman 25 år. For kvart femte år etter dette får mottakaren ei stjerne. Mottakaren kan få tre stjerner. 

Medaljen er rund og i sølvfarga metall. Adversen har tre sverd plassert ved sida av kvarandre, peikande oppover. Reversen har teksten «FORSVARET - FOR FORTJENESTER». Bandet er raudt og med ei loddrett sølvstripe midt på.
Rundemanen

**Rundemanen** (568 moh) er eit av dei sju fjella kring Bergen. Toppen er ein del av det same fjellmassivet som Ulriken og Fløyfjellet og er ikkje lett synleg frå Bergen sentrum, og blir av somme ikkje rekna blant dei sju fjella &ndash; til fordel for Askøyfjellet på Askøy.

På Bergen Turlag sin årlege sjufjellstur er Rundemanen det nest siste fjellet ein går over. Då har ein gått over Lyderhorn, Damsgårdsfjellet, Løvstakken, Ulriken og Fløyfjellet, og etter Rundemanen står Sandviksfjellet for tur.

I 1912 vart kystradiostasjonen Bergen Radio etablert på Rundemanen.
Politimedaljen

**Politimedaljen** vert delt ut av Politidirektøren. Han vert delt ut til politiembetsmenn, polititenestemenn og sivilt personell som har gjort teneste i til saman 25 år i Politiet. Mottakaren får ei forgylt stjerne for kvart femte år etter det. Mottakaren kan berre få tre stjerner. Medaljen er rund og i sølvfarga metall. Adversen har etatsemblemet til Politiet. Reversen har teksten «POLITIET - FOR TJENESTER». Bandet er svart med ei loddrett gullstripe midt på.

## Sjå òg
* Politimedaljen med laurbærgrein

## Bakgrunnsstoff
* Bilete og statuttar frå Politiet sitt regelverk
Synagogen i Trondheim

Den noverande **synagogen i Trondheim** vart innvigd i 1925.

## Historie
Bygningen vart bygd som jarnbanestasjon i 1864, men vart seinare kjøpt av Frelsesarméen. Det Mosaiske Trossamfund kjøpte så bygningen i 1924, og etter omfattande ombyggingsarbeid vart den nye synagogen innvigd tysdag kveld den 13. oktober 1925. Samtidig vart den gamle synagogen i St. Jørgensveita nedlagd.

Under krigen vart synagogen konfiskert av nazistane (1941), og dei gjorde mykje skade på interiøret. Etter omfattande reparasjon vart synagogen attinnvigd hausten 1947.

I 1997 vart det jødiske museet opna i eit rom i synagogebygningen. Restitusjonsfondet gjorde det mogleg å utbetre bygningen, og frå sommaren 2000 vart det gjort omfattande restaurering og ominnreiing av 1. etasje. Synagogen vart attopna i 2001 med bibliotek, multimediasenter og eit kraftig opprusta jødisk museum.

## Bakgrunnsstoff

* Det mosaiske trossamfunn, Trondheim 
* Det jødiske museum i Trondheim - nettutstilling
Ladino

*Ladino kan òg bli bruka som namn på språket *'ladinsk** i Nord-[[Italia]] &#8212; sjå **ladinsk språk**.''
----
**Ladino''' er namnet på ei språkform som er bruka i ordrette omsetjingar av religiøse tekster frå hebraisk og arameisk til spansk eller jødespansk. Karakteristisk for ladino er at kvart ord blir omsett direkte, og at setningsbygnaden dermed følgjer den hebraiske eller arameiske originalen.

I nyare tid &mdash; særleg etter andre verdskrigen &mdash; blir òg namnet ofte bruka som synonym for jødespansk som talespråk og sekulært skriftspråk.

## Sjå òg
* Jødespansk språk
Forsvarets medalje for internasjonale operasjonar

**Forsvaret sin medalje for internasjonale operasjonar** vart stifta 9. oktober 2000, og vert delt ut av Forsvarssjefen. Denne medaljen vert delt ut til norsk militært og sivilt personell som har tenestegjort i Forsvaret og blitt beordra til deltaking i internasjonale operasjonar, som har blitt bestemt av politiske myndigheiter, i perioden etter 1947. Deltakinga må ha vore på over seks månader, eller i ein kontingent sjølv om varigheita er kortare. Medaljen kan berre tildelast éin gong. Det vert lagt til ei forsølva stjerne for akkumulert teneste i 15, 30 og 45 månader. For teneste i 60 månader berast medaljen med laurbærgrein. Forsvarets Medalje for Internasjonale Operasjonar med laurbærgrein kan òg delast ut for spesiell innsats under internasjonale operasjonar i særlege høver. Medaljen kan òg delast ut til utanlandsk personell som har har ytt fortenesteleg bistand til norske styrkar under internasjonale operasjonar.

Medaljen er rund og i forsølva metall. Adversen har eitt oppoverretta sverd med ein laurbærkrans rundt. Reversen har skrifta «FORSVARET - FOR INTERNASJONALE OPERASJONER». Han skal berast i eit blått band med ei smal sølvstripe på midten.

Denne medaljen vart oppretta av di ein såg at det var ynskjeleg å ære dei mange som har og hadde delteke i norske internasjonale operasjonar etter krigen med ein medalje. Det vert framleis arbeidd med å dele den ut til personell som har delteke i operasjonar før 2000.
Jødespansk

**Jødespansk** er ein samleterm for språkformer av spansk med meir eller mindre påverknad frå andre iberiske språk som portugisisk, asturiansk og katalansk som tradisjonelt blir bruka av sefardiske jødar i Nord-Afrika, på Balkan, i Tyrkia og i Israel.

Jødespansk inneheld mange hebraiske og arameiske ord og ein del arabiske ord. I austleg jødespansk – det vil seie på Balkanhalvøya, i Tyrkia og i Israel – er det mange tyrkiske og greske  lånord.

Andre namn for jødepansk inkluderer *djudíospanyol*, *djudezmo*, *spanyol*, *jaquetía/haketia* (særleg i Marokko) og sidan midten av 1900-talet ofte òg *[[ladino]]* &mdash; ein term som tradisjonelt har ei anna tyding.

Språklege særtrekk for jødespansk varierer mykje mellom dei ulike dialektane, men blant dei mest typiske kan nemnast:

* **M** for **N** i ord som *muestro*/*nuestro* (‘vår’ *(pron.)*); *mueve*/*nueve* (‘ni’ *(num.)*).
* **G** for **H** i ord som *agora* (‘no’, sp. *ahora*).
* **-U** for **-O** i endingar: *anyu*/*anyo* (‘år’); *sinku*/*sinko* (‘fem’, sp. *cinco*).
* Bevart stemt **S** mellom vokalar: *kaza* (‘hus’, sp. *casa*).

Jødespansk har tradisjonelt vorte skrive med det hebraiske alfabetet, men frå først på 1900-talet har det vore vanleg å skrive språket med det latinske alfabetet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Socolovsky, Jerome. «Lost Language of Ladino Revived in Spain», *Morning Edition*, National Public Radio, March 19, 2007. http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=8989551
Knut Andersen

**Knut Andersen** () i Harstad) er ein norsk filmregissør som òg har drive som manusforfattar, klippar og filmskodespelar.

## Verkliste

**Som regissør**

* *Operasjon Løvsprett*, 1962
* *Nydelige nelliker*, 1964 
* *Skjær i sjøen*, 1965
* *Hurra for Andersens*, 1966
* *Sus og dus på by'n*, 1968 (segment "Oss rosemalere imellom") 
* *Brent jord*, 1969
* *Balladen om mestertyven Ole Høiland*, 1970
* *[[Brent jord]]*, 1970 (Andersen fekk Filmkritikerprisen for regien av denne)
* *Marikens bryllup*, 1972
* *Under en steinhimmel*, 1974
* *Olsenbandens siste bedrifter*, 1975
* *Den sommeren jeg fylte 15*, 1976
* *Karjolsteinen*, 1977
* *For Tors skyld*, 1982
* *Dragens fange*, I na kamnyakh rastut derevya, 1985

**Som klippar** 

* *Operasjon sjøsprøyt*, 1964
* *Elskere*, 1963

**Skodespelar** 

* *Makaroni Blues*, 1986, som Gundersen

**Anna**

* *Höstsonaten*, 1978, medverking

Knut Andersen har også regissert fleire TV-produksjonar som «Vestavind» (6 - episoder NRK 1994) og "Lillys butikk". I 1976 vann han Aamotstatuetten. I 1991 vann han kategorien Gullklapperen i Amandaprisen, og i 2007 vann han Amandaprisen sin heiderspris.

## Kjelder
* http://www.imdb.com/name/nm0026195/
OSI-modellen

**OSI-modellen** (**Open Systems Interconnection Reference Model**) er ei lagdelt abstrakt skildring for utvikling av data- og kommunikasjonsprotokollar. OSI-modellen er utvikla med tanke på standardisering av protokollane på dei ulike laga. «Open Systems» (eng: opne system) tyder system som er laga for fri kommunikasjon med andre system. Prinsippa som vart lagt til grunn for denne lagdelinga var følgjande:

* Eit lag vart laga når eit nytt abstraksjonsnivå var nødvendig.
* Kvart lag skulle utføre ei klart definert oppgåve.
* Funksjonaliteten til kvart lag vart vald med tanke på å definere internasjonalt standardiserte protokollar.
* Grensene mellom laga skulle bli plassert slik at minimalt med informasjon måtte flyttast mellom laga.
* Talet lag skulle vere stort nok til at heilt ulike funksjonar ikkje måtte plasserast på same lag, og lågt nok til at arkitekturen ikkje vart for komplisert.

Dei ulike laga i OSI-modellen er vist til høgre.

## Kjelder
Valenselektron

**Valenselektron** er elektron i det ytre elektronskalet til eit atom. Det er desse elektrona som deltek i kjemisk binding. Grunnstoff i same hovudgruppe i det periodiske systemet har same tal valenselektron.
Avogadros tal

**Avogadros tal** eller **avogadrokonstanten** er ein stor konstant brukt for å rekna i kjemi og fysikk. Talet er lik 6,0221367·1023, og er talet på molekyl i eitt mol av eit stoff. 

Formelt blir stoffet definert som talet på karbon-12-atom i 12 gram av stoffet. Karbon-12 blei vald som utgangspunkt fordi ein også historisk kunne måla atommassen svært nøyaktig.

Talet er kalla opp etter den italienske vitskapsmannen Amedeo Avogadro, som levde på attenhundretalet. I 1811 gav han ut ein artikkel der han viste korleis 1) alle gassar ved 2) same temperatur og 3) same trykk og 4) same volum inneheldt same tal molekyl. Dette vert kalla Avogadro si lov.

Johann Josef Loschmidt var den første som fann fram til den numeriske verdien på talet, i 1865, og i tyskspråklege land har det òg vore vanleg å kalla konstanten «Loschmidts tal». Dessverre kan dette talet i eldre litteratur òg visa til talet på atom eller molekyl i ein kubikkcentimeter.
Lille gubben

**Lille Gubben** (svensk *Lilla Gubben*) er namnet på hesten til Pippi Langstrømpe &mdash; men berre i tv-serien og filmane frå 1969-70.
I Astrid Lindgrens Pippi-bøker står det berre Hesten. 

Ein dag i filmstudioet klappa Inger Nilsson, som spelte Pippi i filmane, hesten (som i verklelgheita heitte Bunting), og sa «Ja, du, lilla gubben». Då bestemte regisøren Olle Hellbom at det var eit bra namn på hesten.
Ingrid Vang Nyman

**Ingrid Vang Nyman** () var ein dansk illustratør. Ho er mest kjend for sine illustrasjonar av  Astrid Lindgrens Pippi Langstrømpe. Nyman døydde for eiga hand 13. desember 1959.

## Bakgrunnsstoff
*Den offisielle Astrid Lindgren-nettsida
* Ingrid Vang Nyman; Göteborgs konstmuseum, 2020
Tommy og Annika

**Tommy og Annika** er to av Pippi Langstrømpes beste venner og også grannane hennar. Tommy er eldst av dei to. Han og systera er lydige og veloppdregne, og utgjer ein kontrast til Pippi.
Nesttun

**Nesttun** er ein tettstad i Fana bydel i Bergen kommune. Nesttun var administrasjonssentrum i tidlegare Fana kommune, som gjekk inn i Bergen kommune 1. januar 1972.

Nesttun tyder det nedste tunet. Høgare oppe ligg Midtun (tunet i midten), og øvst Øvsttun (som er det øvste tunet).

På Nesttun ligg mellom anna Nesttunsenteret, Nesttuntorget, Fana Sparebank, kommunehuset til tidlegare Fana kommune, dei verneverdige husa i Hardangervegen 1 og 3 og Birkeland kyrkje.

Den tidlegare jarnbanestasjonen på Nesttun, Nesttun stasjon, var ein av stasjonane på jarnbanen Vossabanen (som i 1909 vart ei strekning på Bergensbanen) fram til Ulrikstunnelen vart opna i 1964, og strekninga Arna-Nesttun-Bergen stasjon vart lagt ned. I si tid var Nesttun stasjon dessutan den eine av endestasjonane på den smalspora Nesttun-Osbanen. 22. juni 2010 vart Nesttun terminal ein førebels endehaldeplass for linje 1 på Bybanen sørover frå Bergen sentrum, og 21. juli 2013 opna Nesttun sentrum haldeplass utanfor Nesttunsenteret i traséen gjennom Østre Nesttunvegen. Der Østre Nesttunvegen tar slutt, går Bybanen inn i Nesttunhaugtunnelen vidare mot Skjold.

## Bussterminalar og bybanestasjoner
* Nesttun terminal
* Nesttun sentrum haldeplass 


Fil:BybanenNesttun2.jpg|Nesttun terminal med gågata og Fana Sparebank i bakgrunnen, 2. november 2009
Fil:NesttunBuildings1.jpg|Verneverdige Hardangervegen 1 og 3 med Birkeland kyrkje i bakgrunnen, 2. november 2009
Fil:NesttunKultursenter1.jpg|Fana kulturhus, 2. november 2009
Årstad

**Årstad** er ein bydel i Bergen. Bydelen ligg sør for sentrum, og det budde om lag 36 350 menneske der i 2009. Bydelen med namnet Årstad har ikkje same grenser som det gamle Årstad prestegjeld, og t.d. er garden Årstad ikkje med i Årstad bydel.

Namnet «Årstad» kjem av «Alrekstad», som var namnet på kongsgarden som låg i området. Alrekstad har ei soge som er eldre enn Bergen by, med spor attende til ein *Kong Alfred* som skal ha budd der på 400-talet. Alrekstad vert nemnd fleire gonger i kongesogene.

Årstad sokn vart skilt ut frå Fana prestegjeld i 1752 og vart lagt til hospitalskyrkja St. Jørgen i Bergen. I 1886 vart Årstad skilt ut frå St. Jørgen som eige prestegjeld. Seinare er fleire delar av Årstad frådelt som eigne prestegjeld: St. Markus i 1928, Fridalen og Solheim i 1957.

Det kom sterk industrivekst i Årstad i andre halvdel av 1800-talet. Bergen Mekaniske Verksteder og Wingaards Jernstøberi etablerte seg i Solheimsviken i 1850, og folketalet auka då raskt. I 1801 hadde Årstad sokn 290 innbyggarar, i 1900 budde det 4782 menneske i Årstad, og då kommunen vart innlemma i Bergen i 1915 var folketalet 10 774.

Årstad var eigen kommune fram til 1915, då han vart ein del av Bergen kommune.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Årstad|Årstad]]» frå ,  den 16. februar 2005.*
Åsane

**Åsane** er ein bydel i Bergen, nord for Bergen sentrum. Han var eigen kommune frå 1903 til 1972. I 1903 vart han skilt ut frå Hamre kommune. 1. januar 1972 vart Åsane ein del av Bergen kommune. Den gamle kommunen hadde då 19 205 innbyggjarar. I dag er Åsane ein av dei største bydelane i Noreg. Av dei 239&nbsp;950 innbyggjarane i Bergen bur 38&nbsp;332 i Åsane (1. april 2005).

Bydelen er forbunde med Bergen sentrum ved hjelp av E16 som fortset til Arna, og til kommunane som ligg i nord ved E39.

## Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Åsane kommune frå 1920 til 1972:**

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Åsane|Åsane]]» frå , og «[[:nb:|Åsane]]» frå  den 16. februar 2005.*  
 

## Fotnotar
Erik Pløen

**Erik Pløen** () var ein norsk keramikar fødd på Gran på Hadeland.

Han starta som keramikar med å vere læregut hjå Schneider og Knutzen på Slemdal i Oslo som 17-åring i 1942. Seinare gjorde han fleire studiereiser og fekk utdanning mellom anna hjå Royal Copenhagen i København og på University of Chicago.

Erik Pløen fekk seg eigen verkstad i Asker i 1946, seinare flytta han til Stange 1948-1957. I 1957 flytte han til Ljan i Oslo? og det var då han fekk seg gassomn og gjekk heilt over til steingods. Seinare flytta han til Son i Vestby og der vart han buande og arbeidande livet ut.

## Prisar og utmerkingar
* 1961 Lunningprisen
* 1962 Gullmedalje frå keramikkutstillinga i Praha

## Representert ved desse samlingane
* Det internasjonale keramikkmuseet i Faenza
* Kunstindustrimuseet i Oslo
* Nordenfjeldske kunstindusrimuseum
* Vestlandske kunstindustrimuseum

## Bakgrunnsstoff
* Galleri Henrik Gerner
* Arvid Møller - Erik Pløen : en moderne klassiker ISBN 82-7393-124-2
* Samler og Antikkbørsen nr 1/2005

## Kjelder
* Red. Erik Zahle - Brukskunst i hjemmet (Nordiske fagbøker)
* Astrid Olsen og Rolf Simeon Andersen - Moderne antikviteter : norsk keramikk, signaturer og merker 1900-1960 (Lunde Forlag) ISBN 82-520-3279-6
Dalālat al-ha’irīn

**Dalālat al-ha’irīn** (jødearabisk דלאלאת אל-האירין, hebraisk omsetjing מוֹרֶה נְבוּכִים *Mōrè nəḇūkhīm*), eller **Dei rådvilles rådgjevar**, er ei bok skriven av den jødiske rabbinaren, lækjaren og filosofen Maimonides. Boka harmoniserer jødedommen som religion med vitskap og aristotelisk filosofi.
Brødrene Løvehjerte

***Brødrene Løvehjerte*** (svensk *Bröderna Lejonhjärta*) er ein barneroman av Astrid Lindgren. Boka kom ut i 1973 og var illustrert av Ilon Wikland. Den norske utgåva kom på Damm Forlag i 1974 og var omsett av Jo Tenfjord.

## Handling
Brørne Løvehjarte heitte eigentleg berre Lejon (Løve) til etternamn og Jonatan og Karl til førenamn, men me kjenner dei som Løvehjerte, namnet dei fekk etter døden, då dei kom til Nangijala. Karl vert kalla Kavringen fordi storebror hans, Jonatan, likar kavringar.

I Nangijala opplever brørne eit eventyr fullt av syskenkjærleik, mot og svik. Dei er saman med i kampen mot den vonde Tengils undertrykking og den dødelege elden frå den skremmande draken Katla.
I Kirsebærdalen finn Kavringen den farsfiguren han har sakna, i Mattias, som er som ein farfar for han, noko dei også fortel Tengils soldatar at han er.

Boka vart filmatisert i 1977, regissert av Olle Hellbom. Nokre av opptaka til filmen blei gjort på Island, mellom anna på Þingvellir og i Dimmuborgir.
John Scott Haldane

**John Scott Haldane** () var ein skotsk lækjar og vitskapsmann som var ein autoritet på lungesjukdomar hjå industriarbeidarar.

Mykje av det vitskapen i dag veit om kor mykje menneskekroppen toler av ekstreme påkjenningar, kan vi takka den ekstremt eksentriske John Scott Haldane og sonen hans, biologen J. B. S. Haldane, for.

John Scott Haldane var førelesar ved universitetet i Oxford, der han forska på effekten av trykkendringar på det respiratoriske systemet hjå mennesket. Han var den første til å rekna ut reglane for trygg oppstiging for dykkarar. Han studerte òg høgdesjuke hjå fjellklatrarar og heteslag i ørkenstrok.

Haldane hadde ei spesiell interesse for effekten giftige gassar kan ha på menneske. For å finna ut nøyaktig korleis karbonmonoksid kunne ta livet av gruvearbeidarar, forgifta han seg sjølv systematisk, tok jamlege blodprøver, og noterte nøye korleis han opplevde det. Først då han nesten ikkje hadde nokon muskelkontroll att og hadde eit nær dødeleg blodmetningsnivå, avbraut han eksperimentet.

Sonen hadde dei same interessene, og dei eksperimenterte ofte på kvarandre og målte kor lang tid det tok før dei svima av av ulike gassar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Edvard Munch

**Edvard Munch** () var ein norsk kunstmålar, grafikar og ein av dei tidlege representantane for ekspresjonismen. Den intense og stemningsfulle måten han skildra psykisk liding på hadde mykje innverknad på utviklinga av tysk ekspresjonisme tidleg på 1900-talet.

Edvard Munch er den einaste norske kunstmålaren som er kjend og verdsett verda over. Det internasjonalt mest kjende måleriet hans er truleg *Skrik*. Verk av Munch er å sjå i mange internasjonale kunstgalleri som i New York, Göteborg og København. I Oslo er sentrale verk å sjå på det kommunale Munch-museet, på det statlege Nasjonalmuseet og som veggmåleri i aulaen i Domus Media (tilhøyrande Universitetet i Oslo) ved Karl Johans gate. I Bergen er verk som vert rekna blant dei beste som Munch har skapt, å sjå i Bergen kunstmuseum. 

## Liv og virke
Munch vart fødd på Løten i Hedmark fylke, men voks opp i Kristiania.

På 70-årsdagen sin i 1933 vart Munch tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.

## Testamentarisk gåve
Edvard Munch testamenterte til Oslo kommune ei gåve som femna om lag 1 100 måleri, 15 500 grafiske blad med 700 ulike motiv, 4 700 teikningar og seks skulpturar. I tillegg kom nesten 500 trykkplater, 2 240 bøker, notatbøker, dokument, fotografi, verktøy, rekvisita og møblar. Denne gåva danna hovudstamma i den samlinga av Munchs verk som Munch-museet i Oslo rår over.

## Måleri

Edvard Munch - Summer Night. Inger on the Beach (1889).jpg|Inger (1889)
The Scream.jpg|Skrik (1893)
Munch Moonlight.jpg|Månelys (1895)
Munch Girls on the pier.jpg|Jente (1901)


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Oversyn over galleri og musé med Munch-bilete
* Evdavrd Munch i Digitaltmuseum.
* Munchmuseet i Oslo
Nangijala

**Nangijala** er eit eventyrland som ein kjem til når ein døyr i  Astrid Lindgrens bok om Løvehjerte-brørne. Der er det som i mellomalderen, og det er tre område der: Tornrosedalen, Kirsebærdalen og Karmanjaka.

Kirsebærdalen er staden der brørne Løvehjerte bur, ein stad som på alle vis liknar eit paradis. Tornrosedalen er ein liknande dal, men der er alle slavar av diktatoren Tengil, som også herskar over Karmanjaka. Karmanjaka er ein mørk og vond stad, ikkje heilt ulik Tolkiens Mordor. Ein kjend figur som bur i Karmanjaka, er draken Katla.

Døyr ein i Nangijala, kjem ein til Nangilima.
Tengil

**Tengil** er storskurken i Astrid Lindgrens bok Brødrene Løvehjerte. Tengil rir alltid rundt på ein svart hest, har alltid på seg ein svart hjelm med ein enorm raud hjelmbusk, ser alltid ekstremt sur ut og nektar å tale til underståande, så han kviskrar det han vil seie til sin næraste mann, som vidarebefordrar bodskapen. Tengil er leiar over Karmanjaka, der han bur, men han har også lagt under seg Tornrosedalen. Han kontrollerer også draken Katla. Orvar frå Tornrosedalen og Sofia frå Kirsebærdalen leiar eit opprør mot han, men det dei ikkje veit er at det i deira næraste krins er ein som står på Tengils side.

I filmen om Løvehjerte-brørne vert Tengil spelt av Georg Åhlin.
Carl-Axel Acking

**Carl-Axel Acking** (8. mars 1910&ndash;12. juni 2001) var ein svensk arkitekt og formgjevar.

## Utdanning
* Møbel- og interiørkunstlinja ved Konstfackskolan i Stockholm
* Arkitekturstudium ved Tekniska Högskolan i Stockholm

## Arbeid
Han hadde eige teiknekontor i Stockholm frå 1939. Han var overlærar i møbel- og interiørkunst ved Konstfackskolan i Stockholm 1947 til 1957 og lærar i materialkjennskap og formlære ved arkitektlinja på Tekniska Högskolan frå 1957. 

Han skreiv også fleire lærebøker i arkitektur.

### Bygningar han har vore arkitekt for
* 1950: Siris kapell i Torsby
* 1955: Hässelby Familjehotell i Stockholm
* 1956: Quality Hotel Östersund
* 1972: Birgittakyrkja i Skön

## Prisar og utmerkingar
* 1952 Lunningprisen

## Bakgrunnsstoff
* Nordiska Museet 
* Tekniska Museet 
* Culture and design
Menasseh Ben Israel

**Menasseh Ben Israel** () var ein sefardisk rabbinar, forskar, skribent, diplomat, boktrykkjar og utgjevar; grunnleggjar av det første hebraiske boktrykkjeriet i Amsterdam i 1626.

## Biografi
Manoel Dias Soeyro, som var namnet han voks opp med, vart fødd på Madeira i 1604, året etter at foreldra hans flykta frå Portugal på grunn av Inkvisisjonen. Familien flytte til Nederland i 1610. Nederland var på denne tida midt i åttiårskrigen (1568&ndash;1648) &mdash; ein krig som i stor grad dreidde seg om religiøst opprør. Familien kom dit under våpenkvila som Frankrike og England hadde mekla fram i Haag.

Menasseh Ben Israel var ein ven av Rembrandt.

Menasseh er særleg kjend for petisjonsbrevet sitt åt Oliver Cromwell og Det britiske parlamentet for å gjera om dei tidlegare engelske herskarane sine vedtak og lata jødane flytte attende til England. Petisjonen førte fram, og det voks gradvis fram ein jødisk busetnad i Storbritannia frå da av.

Menasseh ben Israel døydde i Middelburg i Nederland hausten 1657, kort etter heimkomsten frå England.

## Sjå òg
* Jødisk historie

## Bakgrunnsstoff
* England related articles in the Jewish Encyclopedia 
* Digital samling av bøker og brev i samband med Menasseh Ben Israel
Jishak Alfassi

**Jishak Alfassi** () var ein sefardisk rabbinar som er særleg kjend for verket *[[Sefer hahalakhót]]*, ofte rekna som det første storverket i den halakhiske litteraturen.

## Biografi
Jishak (hebraisk יִצְחָק הַכֹּהֵן אַלְפַסִּי *Jiṣḥāq hakkōhēn Alfassī*) vert ofte kalla רי”ף RIF, særleg blant askenasiske jødar, 
Han vart fødd i Algerie i 1013 og studerte i Kairouan i Tunisia under Nissim ben Jaakob og Hananél ben Husjiél, dei anerkjende rabbinske autoritetane i Nord-Afrika på den tida. Han flytte seinare til Fès i Marokko til eit meir tolerant miljø. Det jødiske samfunnet i Fez tok på seg å støtte honom og familien hans slik at han kunne arbeide uforstyrra på boka *[[Sefer hahalakhót]]*. Dei grunnla òg ein jesjibá (eit *[[Torá]]-akademi*) i namnet hans, og mange studentar kom reisande frå heile Marokko for å studere under honom. Jishak Alfassi vart verande i Fez i 40 år og fullførte *Sefer hahalakhót* i løpet av tida si der. Etterkvart vart han kjend under namnet *Alfassi*, som er arabisk for ‘frå Fez’;. Tilnamnet RIF kjem frå «Rebbí Jishak alFassi]].

I 1088 vart han rapportert til styresmaktene av ukjende grunnar. Han forlét Fez og flykta åt Spania, der han vart utnemnd til leiar for jesjibáen i Lucena i 1089.

Jishak Alfassi døydde ved 90 års alder i 1103.

På sett og vis kan ein seie at Jishak Alfassi var avslutninga på den geoniske perioden. Den siste av dei babylonske geoním, Hai gaón, døydde da Alfassi var 25 år gammal. Alfassi sjølv vart kalla «gaón» av fleire tidlege halakhiske autoritetar. Den mest kjende av studentane hans var Jehudá Haleví.

## Verk

### Sefer hahalakhót
**Sefer hahalakhót** utleier alle dei klåre lovavgjerslene frå dei tre Talmúd-voluma Seder Moéd, Seder Nasjím og Seder Nezikín i tillegg til enkelttraktatane Berakhót (ein del av Seder Zeraím) og Hullín (ein del av Seder Kodashím). Alfassi transkriberte dei halakhiske konklusjonane frå Talmúd ordrett, utan dei kringliggjande drøftingane, og han utelét òg alt aggadisk materiale. Dette verket vart spreidd i avskrifter føre tida åt Rashi og andre kommentatorar og førte med seg ei djuptgripande endring i studiepraksisen åt samtidige og seinare jødar: Med *Sefer hahalakhót* vart det elles svært tunglesne Talmúd Bablí gjort tilgjengeleg for vanlege folk. Boka *Sefer hahalakhót* vart snart kjend under tilnamnet «Talmúd katán» (‘vesle-Talmúd’). Ho blir òg kalla «Hilkhót RIF», eller ‘RIF sine halakhót’.

## Bakgrunnsstoff
* Alfasi, jewishencyclopedia.com
* Alfasi  jewishgates.com
Lex superior-prinsippet

**Lex superior-prinsippet** (av latin *lex*, 'lov', og *superior*, 'over;) er eit prinsipp innan rettsvitskap. Ved motstrid mellom fleire rettsreglar gjer lex superior-prinsippet at regelen av høgste rang gjeld. 

Døme: Rettsreglar grunna i grunnlov går føre dei som er grunna i ordinær lov, reglar grunna i ordinær lov går føre dei som er grunna i føreskrift osv.

## Sjå også
* Lex posterior-prinsippet
* Lex specialis-prinsippet
Lex posterior-prinsippet

Ved motstrid mellom fleire rettsreglar av same rang gjer **lex posterior-prinsippet** at yngre reglar går føre eldre.

Prinsippet er ikkje mykje brukt i høve til moderne lovar, då desse oftast handsamar eventuell motstrid på lovførebuingsstadiet. Det kan endå vere relevant når det gjeld føreskrifter.

## Sjå også
Lex specialis-prinsippet
Lex superior-prinsippet
Fabeldyret Katla

**Katla** er ein skremmande, eldsprutande drake i Astrid Lindgrens *[[Brødrene Løvehjerte]]* som blei brukt av den vonde Tengil til å skremma og undertrykka. Draken var så forferdeleg at dei som budde i Klungerdalen og Kirsebærdalen ikkje ein gong våga fortelje om han.

Katla lyder berre éin lur som Tengil eig. Elden hennar drep eller lammar dei han treffer.
Lex specialis-prinsippet

Ved motstrid mellom fleire rettsreglar gjer **lex specialis-prinsippet** at særskild regel går føre generell regel. Prinsippet er grunna i tanken om at ein særskild regel er meint som eit unntak frå ein generell regel. Det kan endå verte påverka av andre tolkingsmoment m.a. lex posterior-prinsippet.

## Sjå også
Lex posterior-prinsippet
Lex superior-prinsippet
Gruppe 4

**Gruppe 4** er ei av gruppene i periodesystemet. Ho er ein del av transisjonsmetalla eller d-blokka. 

## Grunnstoff i gruppe 4
### Metall
* Titan
* Zirkonium
* Hafnium
* Rutherfordium
Gruppe 5

**Gruppe 5** er ei av gruppene i periodesystemet. Ho er ein del av d-blokka eller transisjonsmetalla. Alle grunnstoffa i gruppa er metall.

## Grunnstoff i gruppe 5
### Metall
* Vanadium
* Niob
* Tantal
* Dubnium
Gruppe 6

**Gruppe 6** er ei av gruppene i periodesystemet. Gruppa er ein del av transisjonsmetalla.

## [[Grunnstoff]] i gruppe 6
### [[Metall]]
* Krom
* Molybden
* Wolfram
* Seaborgium
Gruppe 7

**Gruppe 7** er ei av gruppene i periodesystemet, og ein del av d-blokka.

## [[Grunnstoff]] i gruppe 7
### [[Metall]]
* Mangan
* Technetium
* Rhenium
* Bohrium
Gruppe 11

**Gruppe 11** er ei av gruppene i periodesystemet og er ein del av d-blokka eller transisjonsmetalla. Gruppa vert somme tider kalla **myntmetalla** sidan kopar, sølv og gull alle høyrer til her.

## [[Grunnstoff]] i gruppe 11
### [[Metall]]
* Kopar
* Sølv
* Gull
* Roentgenium
Rettsregel

Ein **rettsregel** vert ofte definert som ei norm som den autoriserte statsmakta set si makt og sin autoritet bakom. Ein rettsregel kan medføra rettar, plikter (forbod og påbod) og fritak. Rettsreglar kan vera nedskrivne eller uskrivne.

Kvart land har sine eigne offisielle rettsreglar, som regulerer samhandling mellom innbyggjarane, til dømes avtalereglar og reglar for kjøp og sal.

## Kjelder
De lege lata

**De lege lata** er latin og tydar i ein juridisk kontekst «etter gjeldande rett». Omgrepet vert nytta til å avgrense den gjeldande retten frå rett som ikkje gjeld lenger eller rett som enno ikkje gjeld (t.d. der eit lovframlegg er under handsaming og enno ikkje vedteke).

Motstykket er omgrepet de lege ferenda.
Gruppe 12

**Gruppe 12** er ei av gruppene i periodesystemet. Ho er den siste av gruppene som dannar d-blokka eller transisjonsmetalla. 

## [[Grunnstoff]] i gruppe 12
### [[Metall]]
* Sink
* Kadmium
* Kvikksølv
* Ununbium
Lagtinget

**Lagtinget** var det eine av to kammer som det norske Stortinget vart delt i under handsaming av lovframlegg fram til 1. oktober 2009. I tillegg var det Lagtinget som saman med Høgsterett sine domarar dømde i riksrettssaker (Grl. §&nbsp;86). Lagtinget vart utgjort av ein firedel (42) av Stortinget sine 169 representantar (Grunnlova §&nbsp;73).

Lagtingets si handsaming av lovsaker gjekk føre seg i ein eigen lagtingssal.

Den 20. februar 2007 vedtok Stortinget å oppheva ordninga med Odelsting og Lagting. I staden skal alle saker handsamast av eit samla Storting. Endringene vart verksame den 1. oktober 2009. Samstundes opphøyrde Lagtinget si rolle i riksretten. I staden skal Stortinget velja ut lekdomarar til riksretten, i tillegg til fem høgsterettsdomarar.

## Sjå òg
* Odelstinget
* Lagting
De lege ferenda

**De lege ferenda** er latin og tydar i ein juridisk kontekst om lag «kva retten burde vere». Omgrepet vert nytta til å avgrense rett frå gjeldande rett eller de lege lata til eit meir teoretisk rettstilhøve knytt til ei reform eller eit framlegg til ny lov.
Odelstinget

**Odelstinget** var eitt av to kammer som det norske Stortinget blei delt inn i under handsaming av lovforslag frå skipinga av Stortinget og fram til 2009. Det var også Odelstinget som reiste tiltale i riksrettssaker (Grl. §&nbsp;86). Odelstinget bestod av tre fjerdedelar (127) av dei 169 representantane på Stortinget (Grl. §&nbsp;73).

## Sjå òg
* Lagtinget
* Odel