open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
London Eye

**London Eye** er eit stort pariserhjul som ligg like ved Themsen i London i England. Det var det største pariserhjulet i verda då det blei reist, med ei høgd på 135 meter. Til liks med andre slike store pariserhjul, er det laga for at passasjerane skal få eit panoramautsyn over byen. På ein klar solskinsdag er det mogleg å sjå 40 kilometer i alle retningar.

London Eye var laga for tusenårsskiftet 1999–2000, og opna i 1999. Pariserhjulet blei ein så stor turistattraksjon at det vart det ståande etter tusenårsskiftet. Det har 3,5 millionar vitjande kvart år.

Hjulet går vanlegvis kontinuerleg i låg fart, og passasjerane må gå om bord i gondolane medan hjulet går. Ein heil runde tar 30 minutt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:London Eye|London Eye]]» frå , den 28. mai 2008.* 


## Bakgrunnsstoff

*
Millennium Dome

**Millennium Dome** er ein bygnad i Greenwich i London. Han blei opna 31. desember 1999 og var deretter open for publikum i heile 2000. Til saman kom det over 6,5 millionar vitjande det året hallen var open. Ideen med hallen var at ein skulle profilere britisk næringsliv spesielt og Storbritannia generelt. 

Domen har det største samanhengande taket i verda, taket blir blant anna halde oppe av tolv støttetårn som representerer dei tolv månadane. Diameteren er 365 meter og symboliserer dagane i året. Høgda på Millennium Dome er 50 meter, men om ein reknar med støttetårna er den 100 meter. 

Etter tusenårsskiftet blei Domen tømt for innhald og fleire ulike forslag på alternativ blei drøfta. Den 31. mai 2005 opna fornøyingssentret The O<sub>2</sub> i byggnaden.


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Millennium Dome|Millennium Dome]]» frå , den 28. mai 2008.*
30 St Mary Axe

**30 St Mary Axe**, er ein svært karakteristisk bygning som også er kjend som **Swiss Re Building** og **The Gherkin** (*[[Sylteagurk]]en*). Han ligg i City of London og er med sine 180 meter den nest høgaste bygningen i City of London, berre slått av Tower 42. Bygginga starta i 2001, og bygget stod ferdig i 2004. Arkitektane var Foster and Partners, medan konstruksjonsarbeidet blei utført av det svenske selskapet Skanska.
Rosekrigane

**Rosekrigane** er eit namn på den periodevise borgarkrigstilstanden i England mellom 1455 og 1487. Kampen stod om trona til England, og hovudmotstandarane var huset York og huset Lancaster. Begge slekter stamma frå huset Plantagenet, idet dei kunne spore sine anar til Edvard III. Namnet *Rosekrigane* blei ikkje brukt i samtida. Det har sitt opphav i symbola som blei brukt av partane, ei kvit rose for York og ei raud for Lancaster. 

Krigane blei utkjempa av riddarar og føydalhærane deira. Lancaster hadde det meste av støtta si i nord og vest, medan York var sterke i sør og aust. Grunna dei store tapstala blant adelen var krigane ein sentral faktor i svekkinga av den føydale makta, noko som førte til at ein under huset Tudor fekk eit sterkt, sentralisert monarki.

## Bakgrunn
Striden mellom dei to husa byrja då Richard II blei styrta av Henry Bolingbroke, hertug av Lancaster, i 1399. Han var son av den tredje sonen til Edvard III, John of Gaunt, og hadde dermed eit svakt krav på trona. Ifølgje presedens skulle krona ha gått til ein mannleg etterkomar av Lionel av Antwerpen, som var Edvard III sin andre son. Richard II hadde sjølv nemnd Lionel sin soneson Roger Mortimer, 4. jarl av March som arving. Men Bolingbroke lét seg krona som Henrik IV, og fordi Richard II hadde vore ein upopulær konge blei han akseptert. 

Henrik IV døydde i 1413, og sonen hans blei krona som Henrik V. Han var ein stor soldat, og den militære framgangen hans mot Frankrike under Hundreårskrigen styrkte populariteten hans enormt. Han kunne dermed også styrka Huset Lancaster sitt krav på trona. Før slaget ved Agincourt blei det avslørt ein konspirasjon mot Henrik V, leia av Richard, 3. jarl av Cambridge. Richard, som var son av Edmund of Langley, blei avretta. Kona hans, Anne de Mortimer, hadde eit krav på trona, ettersom ho var dotter av Roger Mortimer, 4. jarl av March og dermed etterkomar etter Lionel av Antwerpen. Då Henrik V døydde i 1422 kom Henrik VI på trona. Han var ein svak konge, og det blei raskt klart at Richard Plantagenet, 3. hertug av York, som var son av Richard, hertug av Cambridge og Anne Mortimer, ville utfordra han.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rosekrigene|Rosekrigene]]» frå ,  den 2. januar 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Aldwych

**Aldwych** er eit område i City of Westminster i London, og namnet på ei gate som går i ein halvsirkel gjennom området frå Strand til Fleet Street.

Namnet kjem frå gamalengelsk *eald* og *wic*, som tyder «gamal avsidesliggjande gard». Staden er nemnt under namnet *Aldewich* i 1211. 

Aldwych undergrunnsstasjon er ikkje lenger i bruk. 


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aldwych|Aldwych]]» frå , den 28. mai 2008.*
Reformasjonen i England

**Reformasjonen i England** var ei rekkje hendingar i England på 1500-talet som enda med at den engelske kyrkja blei riven laus frå den katolske kyrkja og pavestyret og i staden blei ei reformert anglikansk kyrkje.

Den engelske revolusjonen var ei religiøs omvelting som kom samstundes med reformasjonen i andre delar av Europa, men var likevel svært forskjellig i karakter og opphav. 

Han var først og fremst ei politisk og mindre ei teologisk omvelting. Reformasjonen hadde bakgrunn i kong Henrik VIII sitt sterke ønskje om å få paven til å erklæra ekteskapet hans med Katarina av Aragon som ugyldig. Den politiske usemja mellom England og Vatikanet lét teologiske skilnader veksa.
Fram til brotet med Roma råda paven og dei katolske kyrkjeråda over doktrine og kanonisk rett. Kyrkjeskatten blei betalt til Roma, og paven hadde siste ordet når det gjaldt utnemning av biskopar.

Ei rad lover vedtekne i parlamentet mellom 1532 og 1534 braut banda til Roma. «Act of Supremacy» frå 1534 erklærte kong Henrik som «overhovudet på jorda for den engelske kyrkja. Autoriteten til å ta avgjerder knytt til doktrine, kyrkjerett og utnemning av biskopar låg no hjå monarken, og pavestaten blei fråteken kyrkjelege eigedommar og inntekter. Frå 1536 oppløyste kongen alle kloster i landet og tok over eigedommane deira.

Då den unge sonen til Henrik, Edvard VI, kom på trona blei både teologien og liturgien i den engelske kyrkja markant meir protestantisk. Erkebiskop Thomas Cranmer la i stor grad føringa for desse endringane.

Den katolske halvsystera hans, dronning Maria I, tok opp att banda med Roma og gav avkall på tittelen som overhovud. Då halvsystera hennar att, Elisabet I, kom på trona gjeninnførte ho protestantismen på meir moderat vis. 

Reformasjonen var til tider særs valdeleg og brutal. Motsetningane i det britiske samfunnet førte til Den engelske borgarkrigen i 1642, men også Tudor-erobringa av Irland og Jakobittopprøra i Skottland. Den valdelege konflikten enda med «Den ærerike revolusjonen» i 1688 då den siste katolske monarken av England, Jakob II, blei avsett og Maria II og Vilhelm III blei innsette som sam-monarkar. Den engelske kyrkja blei ei stabil statskyrkje med fleire andre protestantiske «nonkonformistar» og katolikkar i ei veikare stilling. Katolisismen blei først tolerert i England att på 1800-talet, men ein katolikk kan framleis ikkje vera engelsk monark.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:English Reformation|English Reformation]]» frå ,  den 22. november 2015.*  

## Bakgrunnsstoff
Pesten i London 1665

**Pesten i London 1665**, på engelsk kjend som *The Great Plague* («Den store pesten») var ein brutal epidemi som i 1665 drap rundt 75&nbsp;000–100&nbsp;000 menneske i London, det vil seie omkring ein femtedel av folketalet. 

Det blir rekna at pesten var ei form for byllepest som kom frå pestbakterien Yersinia pestis, og at den blei spreidd av rotter. Det er også nemnt symptom på septisk pest og lungepest, som begge er variantar av byllepest. Sjølv om omfanget var langt mindre enn Svartedauen blir den i Storbritannia huska som «Den store pesten» fordi den var det siste store utbrotet av pest i Europa.

## Utbrotet

Det blir rekna at pesten kom til London med nederlandske skip som frakta bomull frå Amsterdam. Sjukdommen hadde funnest i Nederland sidan 1654, utan å ha utvikla seg til ein epidemi. I hamneområda i London, kor arbeidarane var stua saman under svært uhygieniske forhold, låg forholda til rette for at den skulle begynne å spreie seg. Ein av dei første stadene den braut ut var i soknet St. Giles-in-the-Fields, kor det blei rapportert om fleire dødsfall vinteren 1654/55. Dette var ein kald vinter, noko som kan ha hjelpt til å avgrense utbrotet. Våren og sommaren som følgde var uvanleg varme, og pesten byrja å spreie seg hurtig. Det vart ikkje ført oversikt over dødsfall blant dei aller fattigaste, så det første namngjevne dødsofferet kom først 12. april 1665, da Margaret Porteus bukka under. Innan juli 1665 hadde pesten kome til City of London. Kong Karl II og familien og hoffet hans flykta til Oxford, mens overborgarmeisteren og aldermennene blei i byen. Mange handelsmenn og handverkarar flykta frå byen, og ei stor mengd butikkar og verkstader vart difor stengde. Etter kvart som pesten herja stadig kraftigare utover sommaren kom stadig fleire overlevande seg ut av byen, og få andre enn geistlege, legar og apotekarar vart att. Pestlækjarar gjekk gjennom gatene og såg til dei ramma, mange av dei var ikkje utdanna som lækjarar, men gjorde det beste dei kunne.
Movatn

**Movatn** er ein tettstad i Maridalen i Oslo kommune, som ligg 19 kilometer nord for Oslo sentrum og like ved kommunegrensa mot Nittedal. Han er den einaste tettstaden i kommunen Oslo utanfor tettstaden Oslo og har .

Movatn er mest kjent som ein haldeplass på Gjøvikbanen med Movatn stasjon. Bygda er mykje brukt som utgangspunkt til utfartar i Oslomarka. Både Nordmarka og Lillomarka er godt tilgjengelege herfrå både sommar og vinter. 

## Kjelder
Krystallpalasset

**Krystallpalasset** (engelsk *The Crystal Palace*) var ein bygning av jern og glas i London. Han blei opphavleg bygga til verdsutstillinga i 1851, der meir enn 14&nbsp;000 utstillarar samla seg for å vise fram nyvinningar frå den industrielle revolusjonen. Bygningen blei teikna av Joseph Paxton og var 560 meter lang og 33 meter høg.

Etter utstillinga blei Krystallpalasset flytta frå Hyde Park til Upper Norwood, der det blei utvida og stod frå 1854 til 1936. Sidan har Crystal Palace blitt definisjonen for denne delen av London.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Krystallpalasset|Krystallpalasset]]» frå , den 28. mai 2008.*
Kensington Palace

**Kensington Palace** er eit kongeleg slott i Kensington Gardens i bydelen Kensington and Chelsea vest i London.

## Bakgrunnsstoff
1337 Gerarda

**1337 Gerarda** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 9. september 1934 av Hendrik van Gent ifrå Union Observatory i Johannesburg.

## Kjelder
* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1337 1337 Gerarda - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids_%281001-2000%29 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
Tveit (fleirtyding)

**Tveit** kan vise til:
* Tveit i Kristiansand – tettstad i Kristiansand kommune i Vest-Agder fylke
* Tveit i Sveio – stad i Sveio kommune i Sunnhordland
* Tveit kommune – tidlegare kommune i Vest-Agder
* tveit, eng i utmarka.
Bybrannen i London 1666

**Bybrannen i [[London]] 1666** var ein brann som råka byen svært hardt. Søndag 2. september 1666 brøyt det ut brann i eit bakeri i Pudding Lane i City. Vind frå aust fekk brannen til å spreie seg raskt i dei tørre trehusa. Den einaste sjansen for å stoppe ein slik brann var å lage branngater ved å rive hus, men innsatsen var uorganisert og var ikkje vellukka. På tysdagen løya vinden noko, og på onsdagen tok brannen til å døy ut. Neste dag var den sløkt, men på kvelden brøyt det igjen ut brann i Temple. Denne gongen var ein forberedt, og fleire hus blei sprengt med krut for å lage ei branngate. Søyla The Monument blei reist til minne om brannen. I halvtanna hundreår hadde den ei innskrift som tilskreiv brannen til papistisk hysteri; i røynda starta den fordi ein bakar hadde gløymt å ta brøda ut av omnen.

Omkring 60 prosent av byen blei lagd i oske. Dette inkluderte St. Pauls katedral, 87 soknekyrkjer, 44 laugshallar og Royal Exchange. Tapet av menneskeliv var forbløffande lite, offisielt var det maksimalt seksten som omkom. Dette talet kan vere høgare, ettersom ein ikkje hadde den oversikt over folketalet som ein har fått i nyare tid. Uansett dreiar det seg om ein svært låg dødsprosent.

## Bakgrunnsstoff
Hydrobates

***Hydrobates*** er ei biologisk slekt og den einaste slekta i ein familie av stormsvaler. Dette er pelagiske sjøfuglar som er medlem av ordenen stormfuglar,  Procellariiformes. I ein periode, og framtil nyleg, var dette taksonet rekna som ein underfamilie av ein samla stormsvalefamilie, Hydrobatidae.

## Skildring
:*Sjå òg artikkelen om [[stormsvaler]] for utfyllande skildring av morfologi, levevis og leveområde*
Artane i slekta *Hydrobates* har kroppslengd som spenner i området mellom 13 centimeter for dvergstormsvaler til 27&nbsp;cm for hawaiistormsvaler. Kroppsvekta kan variere mellom 14 gram og over 100 gram høvesvis for dei to artane.
Alle har relativt lange venger og bein som er kortare enn halen i flukt. Mange, men ikkje alle, har gaffelforma eller sterkt kileforma halar. 8 av dei 17 nolevande artane 'manglar' kvit overgump. Dei øvrige artane er for det meste mørke i farga med varierande mengder av kvitt på overgumpen. Popuasjonar av arten stormsvale i Stillehavet manglar kvit overgump. To artar bryt med desse mønstra, ringstormsvala som har kvit underside og kvite markeringar i strupe og andlet, og gråstormsvala som har bleik, grå fjørdrakt.

Artane i denne slekta hekkar og lever generelt på den nordlege halvkula, jamvel om nokre artar migrerer på lange trekk òg sør for ekvator. Perustormsvala hekkar sør for ekvator.

Artane havsvale og stormsvale hekkar på Røst i Noreg.

## Truslar og vern

Fleire artar i *Hydrobates*-slekta er trua av menneskeleg aktivitet. Av 17 artar er berre 8 klassifiserte som livskraftige, LC. Guadalupestormsvale  har ikkje blitt observert sidan 1906 og dei fleste autoritetar reknar arten som utdøydd.  Ein annan art, kaliforniastormsvale, er oppført som truga av IUCN på grunn av ein 42 % nedgang over tjue år, og fem andre artar er òg oppførte som sårbare eller verre. I tillegg er to artar så dårleg kjente at dei er oppførte som «mangelfulle data». Ein kjenner ikkje hekkestadane for ringstormsvale.

Stormsvalene i denne slekta står overfor dei same truslane som andre sjøfuglar, spesielt er dei trua av introduserte artar. Guadalupestormsvala vart driven til utrydding av villkattar, og slike introduserte rovdyr er òg årsak til nedgang blant andre artar. Habitatdegradering som avgrensar hekkeområda årsaka av introduserte geiter og griser er òg eit problem, spesielt viss det aukar konkurransen frå meir aggressive gravande petrellar.

## Oversyn artar, status og hekkelokalitetar
Slekta *Hydrobates* i rekkjefølgje etter *[[IOC World Bird List]]* V12.1, 2022, med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:

I tillegg kjem arten guadalupestormsvale, *Hydrobates macrodactyla*, som er rekna som utdøydd.

Kolonnar i tabellen over:
:*Status* er arten sin kategori i den globale raudlista til Verdas naturvernunion, IUCN
:*Populasjon* er estimert storleik på bestand av individ, inkludert ungfuglar
: *) berre kjønnsmodne individ

## Kjelder

* (2019). ''Hydrobatidae'' i del Hoyo, Carboneras, C., Jutglar, F. & Kirwan, G.M. (red.) Liste av artar i ''Hydrobatidae'', 25. februar 2019 

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Veng

Ein **veng**, **venge** eller **vengje** er ein finne med ei form som skaper løft med hjelp av aerodynamiske krefter om han rører seg gjennom luft eller andre gassar, vatn eller andre væsker. Venger kan medvirke til å regulere høgdnivået på ein lekam, men berre når det er ein relativ fart i høve til gassen eller væska han omgjev seg med.

'Veng' kjem frå frå det norrøne *vængr*. Gjennom fleire hundreår har omgrepet hovudsakleg vist til dei fremste lemmane på fuglar, men i dei siste hundreåra er tydinga til ordet utvida til å omfatte flymaskinar, ein *flyveng*. Propellvenger, òg propellblad, har til føremål å flytte luft eller vatn. Møllevenger er laga for å hente  mekanisk energi ut lufta som passerer. Racerbilar kan nytte venger til å skape ei nedkraft som hjelper til auka friksjon mot underlaget.

Mange vassfuglar inkludert pingvinar, alkefuglar, skarvar, lirer, dukkpetrellar og ender som ærfugl er utmerkte dukkarar og nyttar vengene til framdrift gjennom vatn.

Den aerodynamiske kvaliteten til ein veng kan uttrykkjast som løft-til-drag forholdet. Løftet som ein veng genererer ved ein gjeven fart og angrepsvinkel kan vere ein til to storleiksordenar større enn det totale draget på vengen. Eit høgt forholdstal krev ein monaleg mindre skyvekraft for å drive vengene gjennom lufta med tilstrekkeleg løft.

## Bruk av venger
I dyreriket finn vi venger hos fuglar, som utvikla flygeevne for 150 millionar år sidan, hos insekt, som utvikla flygeevne for  300 millionar år sidan), hos nokre krypdyr (dei utdøydde flygeøglane høyrer hit), hos nokre få pattedyr (flaggermus) og hos svevande flygefisk.

Menneske har frå gammalt brukt venger i innretningar som bumerangar og drakar.  I moderne tid vert venger bruka  i  til dømes fly,  helikopter og  romferjer.

Måten dyra brukar vengerørsler til å skape oppdrift og til å generere luftkvervlar er komplisert, og neppe fullt ut klarlagt. Lenge etter at flya var tekne i bruk til persontransport over verdshava kunne vitskapen ikkje forklare korleis ei humle kunne lette frå bakken og halde seg flygande. Først på 1990-talet har vi fått ein vitskapleg forklaring på korleis humla flyg

### Dynamisk oppdrift
For å gje dynamisk oppdrift, må ein veng bli passert av ein luftstraum.


Fil:Aircraft wing flaps full dsc06835.jpg|Ven med full *flaps* i posisjon som brukast når flyet skal lette. 
Fil:Aircraft wing flaps small dsc06830.jpg|*Flaps* i nær nøytralposisjon. 
Fil:Aircraft wing flaps full airbrakes dsc06838.jpg|Full *flaps* ved landing.


### Faste venger
Vengene på fly med eller utan motorkraft, og på dyr som praktiserer sveveflyging, leverer dynamisk oppdrift på følgjande måte:
*Venger og evt. andre delar av flyet genererer dynamisk oppdrift, fordi de endrar retninga og/eller farten på luftstraumen.

### Rørlege venger

Flygande dyr som f.eks. mange fuglar og insekt får framdrift ved å bevege vengene slik at dei ikkje berre gjev løftekraft, men òg framdrift. Desse gjentekne rørslene  kan minne om former for symjing.

## Referansar
Krønike

Ei **krønike** (latin *chronica* frå gresk χρονικά, frå χρόνος, 'tid') er eit kronologisk oversyn over historiske hendingar. Ei krønike kan dekke ein viss periode eller ta for seg eit viss folkeslag eller område. Sjangeren var sæsrkild utbreidd i mellomalderen.

Krøniker skil seg frå mange andre historieverk ved at dei ikkje søker å finna bakgrunnar eller samanhengar i det som skjer, men berre oppteikner det skrivaren ser på som fakta.

## Døme

* Den angelsaksiske krønika
* Hamarkrønika

## Sjå òg
*Annal
*Kronikk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Krønike|Krønike]]» frå , den 28. mai 2008.*
Sandnes i Hadsel

**Sandnes** er ei bygd og ein tidlegare tettstad i Hadsel kommune i Nordland fylke. Staden ligg ved Langøysundet søraust på Langøya, like ovanfor Stokmarknes.
Gravdal

**Gravdal** er ein tettstad i Vestvågøy kommune i Nordland fylke. Staden har  og ligg på vestsida inne i Buksnesfjorden, sør på øya Vestvågøy. Gravdal ligg seks kilometers køyring frå kommunesenteret Leknes og om lag like langt frå Ballstad. I Gravdal ligg Nordlandssykehuset Lofoten, Vest-Lofoten videregående skole avd. Gravdal (tidlegare Nordland fiskerifagskole) og Buksnes kyrkje.
Mila Kunis

**Milena Markovna Kunis** () er ein amerikansk filmskodespelar fødd i Ukraina. 

## Roller (utval)
*1996: *[[Santa with Muscles]]* - Sarah (film)
*1998–2006: *[[That '70s Show]]* - Jackie Burkhart (TV-serie)
*1999 og vidare: *[[Family Guy]]* - Meg Griffin [stemme] (TV-serie)
*2001: *[[Get Over It]]* - Basin (film)
*2002: *[[American Psycho II: All American Girl]]* - Rachael (film)
*2007: *[[After Sex]]* - Nikki (film)
*2007: *[[Moving McAllister]]* - Michelle McAllister (film)
*2008: *[[Boot Camp]]* - Sophie (film)
*2008: *[[Forgetting Sarah Marshall]]* - Rachel Jansen (film)
* 2008: *[[filmen Max Payne|Max Payne]]* - Mona Sax (film)
* 2009: *[[Extract]]* - Cindy (film)
* 2010: *[[The Book of Eli]]*  - Solara (film)
* 2010: *[[Date Night]]*  - Whippit (film)
* 2010: *[[Black Swan]]*  -  Lily (film)
* 2011: *[[Friends with Benefits]]*  -  Jamie (film)
* 2012: *[[filmen Ted|Ted]]* - Lori (film)
* 2013: **  - Theodora (film)
* 2013: *[[Blood Ties]]*  - Natalie (film)
* 2013: Third Person  - Julia
* 2014: Two and a Half Men  - Vivian
* 2014: The Angriest Man in Brooklyn (film)

## Utmerkingar

## Referansar
Magebøying

**Magebøying** er ei styrkeøving meint for å trene mage- og hofte- musklane. 
Magebøyinga byrjar med ryggen liggjande på golvet, vanlegvis med knea bøygde for å redusere påkjenninga på ryggen, og so heve både øvre òg nedre del av ryggrada frå golvet, til alt over seteballane ikkje er ned i golvet.
Det er no ålmenn semje om at magebøying gjev uakseptabel påkjenning på ryggen, i tillegg er magemusklane berre nytta til dei fyrste 30° med løft i ein magebøying - og tek effektivt berre av seg rørsla fram til akslane forlet golvet, der hoftemusklane tek over, noko som gjer den farleg og lite effektiv.
Dermed har bukbøy erstatta magebøying for magemuskel-trening i mange treningsprogram.
Bukbøy

**Bukbøy** er ein av dei mest vanlege treningsmetodane for magemusklane, primært rectus abdominis. Denne er rekna som eit tryggare alternativ til magebøying.

Startposisjonen er å liggje på ryggen med knea bøygde. Rørsla byrjar med å bøye akslene opp og fram mot bekkenet, med hendene bak nakken, eller krossa over brystet, men utan å lyfte nedre del av ryggen frå underlaget. Å nytte hendene til å skyve på nakken kan føre til skade, men ein kan godt nytte dei til å halde hovudet slik at nakkemusklane kan slappe av. Så lenge ein held nakken utstrekt, slepp ein skadar.

Bukbøy-trening kan utførast på ball. Vekter kan nyttast, vanlegvis haldne under haka, for å auke motstanden. Om olbogen er utstrekt slik at underarmen ikkje lenger er loddrett, vil triceps verke som støttemusklar. Lengre avstand vil òg auke lasta på underlivsmusklane.

Skilnaden frå magebøying er at nedre del av ryggen ikkje vert lyft opp frå golvet når ein gjer bukbøy. Det seiest at dette eliminerer hoftemuskel-rørsler og gjer bukbøy til ein effektiv magemuskel-treningsform. For å gjere bukbøy tyngre, kan ein liggje på ein skråbenk og/eller halde ei vekt på brystet eller bak hovudet.
Netvibes

**Netvibes** er ei fleirspråkleg (også nynorsk), Ajax.basert, personalisert startside, lik iGoogle, My Yahoo og Microsoft Live. Ho er organisert med faner, der kvar fane inneheld brukardefinerte modular. Innebygde Netvibes-modular er: RSS/Atom-nyhendestraumlesar, lokale vêrmeldingar, ein kalender som støttar iCal, bokmerke, notat, hugselister, søk, del.icio.us, Meebo, Flickr-bilete og støtte for POP3- og IMP4-e-post, samt nett-e-posttilbydarar som GMail, Yahoo Mail, Hotmail og AOL Mail, Box Net-nettlagring. Ho har også podkaststøtte, med ein innebygd ljodspelar og fleire andre tenester. Ei side kan verte meir personalisert ved å nytte forskjellige tema, eller ein kan lage sitt eige. Fanene og modulane kan delast med andre over «Netvibes Ecosystem».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Norman Foster

**Norman Foster** () er ein berømt engelsk arkitekt. Han er utdanna i Manchester og ved Yale-universitetet, og er leiar for Foster and Partners.

Han er kjent for ei rekkje internasjonale prestisjeprosjekt, mellom anna ombygginga av Riksdagen i Berlin.

Foster blei slått til riddar i 1990 og utnemnd til Baron Foster of Thames Bank of Reddish i 1999. Han har mottatt både den tyske ordenen Pour le Mérite og den engelske ordenen Order of Merit.

I 1999 mottok han Pritzker-prisen.

## Prosjekt
* Millau-brua i Frankrike
* Millennium Bridge i London
* Swiss Re/30 St Mary Axe («Sylteagurken»)


LSE Library Norman Foster Stair Case.jpg|Trapper i biblioteket ved London School of Economics teikna av Foster and Partners.
Underneath Millennium Bridge.JPG|Millennium Bridge i London 
St Andrew Undershaft, St Mary Axe, London EC3 - geograph.org.uk - 1078350.jpg|Swiss Re/30 St Mary Axe («Sylteagurken»)
National Portrait Gallery courtyard DC1.jpg|National Portrait Gallery i USA


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Norman Foster|Norman Foster]]» frå , den 30. mai 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Foster and Partners.com
Vågen vidaregåande skule

**Vågen vidaregåande skule** er ein vidaregåande skule i Sandnes som underviser i musikk, dans og drama; media og kommunikasjon og formingsfag. Skulen ligg ved Vågen i sentrum av Sandnes og opna i 2010. Han har eit areal på om lag 20&nbsp;000 kvadratmeter (delar av dette deler han med Sandnes kulturskule) og han har rundt 850 elevplassar.

Før skulen blei bygd var det noko strid om kva han skulle heita. Eit mindretal i Rogaland fylkesting ønskte å kalla han opp etter den lokale næringlivsmannen Jonas Øglænd, men valet fall til slutt på at skulen fekk namn etter staden han ligg.

## Kjelder
* Helene Andreassen, Vågen videregående åpner dørene . *Stavanger Aftenblad*, 16.11.2010
* Vågen blir navnet på skolen , *Sandnesposten*, 10.12.2008

## Bakgrunnsstoff
* vaagen.vgs.no Nettsida til skulen.
* Vågen vgs  ved bygg.no
Rubén Serrano

**Rubén Serrano Calvo** () er ein spansk forfattar og journalist fødd i Madrid. Han skriv hovudsakleg fantastiske forteljingar for barn, som han gir ut på eige forlag.

Serrano står bak kampanjen *Literatura+Solidaridad*, der litteratur blir brukt til å støtta veldedige organisasjonar, og har donert bøker til ulike slike.

## Bibliografi
* *Ricardo, caballero del Rey*, 1999
* *El destino de Blanca Rosa*, 2003
* *Los Peque-cíclopes*, 2004
* *Los duendes de Navalcarnero*, 2005
* *Sueños entre las estrellas*, 2005
* *La Roca Maldita*, 2008
* *DisCuentos*, 2009

## Kjelder
* Katalogen til Det spanske nasjonalbiblioteket
* «Publicado el segundo libro de la campaña "Literatura + Solidaridad"»  ved diarioDirecto
* «LECTURAS CONTRA LA ESCLEROSIS MÚLTIPLE» ved aedem.org
* «Ruben Serrano presenta una antología de cuentos» ved ADN

## Bakgrunnsstoff
* Bloggen til Rubén Serrano  (på spansk)
Seteball

**Seteballane** (lat. gluteus) er avrunda delar av kroppen på baksida av bekkenet (pelvis) hjå menneskjer og artar i menneskjefamilien (hominidae). 
Menneskjekroppen sin største muskel, musculus gluteus maximus ligg i rumpeballen.
Seteballene hjelper deg med å sitje, stå, springe, o.l. "Setemuskelen" er den same som sit i låra, og den går nedover frå rumpa og ned til låra.

Studio Jean Jacques Lequeu.jpg|Jean-Jacques Lequeu (c. 1785).
Étude de fesses.jpg|Félix Vallotton (c. 1884).


## Kjelder
Bokmålswikipediaartikkelen http://no.wikipedia.org/wiki/Rumpeball «Rumpeball»
Lysebotn

**Lysebotn** (eller **Lyse**) er ein stad som ligg ved enden av Lysefjorden i Sandnes kommune i Rogaland. Det er eit turistmål med over 100&nbsp;000 tilreisande i året. Lysebotn er startstad for mange BASE-hopparar i samband med hopping frå Kjerag.

På sommarstid går det både ferje (turistferje med guiding) og hurtigbåt inn fjorden. Vegen opp over til Sirekrok i Øvre Sirdal i Agder er berre sommaropen. 

Lyse kapell ligg i Lysebotn. Kapellet vart bygd i 1961. Tidlegare hadde Lysebotn eigen skule, Lyse skole. Lysebotn har i dag eigen campingplass. 

Ved Lysebotn ligg Lyse kraftverk.
Falanks

Ein **falanks** var ein militær formasjon i antikkens Hellas. Ein falanks bestod av tunge infanteristar (hoplittar), væpna med spyd eller sarissa og skjold.
Framandlegionen

**Framandlegionen** (fransk *Légion Étrangère*) er ei militæreining i den franske hæren. Han vart danna i 1831 i fransk Nord-Afrika etter juli-revolusjonen i Frankrike. Legionen vart danna fordi utanlandske friviljuge ikkje lenger kunne verve seg til det ordinære militæret.

Dei fleste offiserane i Framandlegionen er franske, men dei meinige er samansett av mange forskjellige nasjonalitetar (mellom anna franskmenn). Etter å ha tenestegjort i legionen i tre år kan legionæren søkje om fransk statsborgarskap. Alle legionærar blir innrullert under pseudonym, men kan få tilbake den opphavlege identiteten sin etter eitt år ved å gjennomgå «*régularisation de situation militaire*» (RSM). Berre legionærar som har gjennomgått RSM kan få fransk statsborgarskap.

I hovudsak var Legionen eit prosjekt for å utvide det Franske koloniale imperium på 1800-talet. Legionen har også hatt ein stor rolle i krigar med andre europeiske stormakter i krigar som 1. og 2. verdskrig.

Tidlegare hadde Framandlegionen eit rykte for å tiltrekkje seg leigesoldatar og rømlingar. I dei seinare år har rekrutteringa til legionen blitt avgrensa og det blir gjort bakgrunnssjekk på alle søkjarar.

Det noverande hovudkvarteret ligg i Aubagne, like utanfor Marseille.

## Oppsetjing

* I Frankrike
** 1. regiment (Régiment Étranger) (1er RE), stasjonert i Aubagne
** 2. infanteriregiment (Régiment Étranger d'Infanterie) (2e REI), stasjonert i Nîmes
** 4. øvingsregiment (Régiment Étranger) (4e RE), stasjonert i Castelnaudary
** 1. stridsvognregiment (Régiment Étranger de Cavalerie) (1er REC), pansra regiment stasjonert i Orange
* 1. ingeniørregiment (Régiment Étranger de Génie) (1er REG), stasjonert i Laudun
* 2. ingeniørregiment  (Régiment Étranger de Génie) (2e REG), stasjonert i Saint-Christol i Vaucluse
* På Korsika
** 2. fallskjermregiment (Régiment Étranger de Parachutistes) (2e REP), stasjonert i Calvi
* I dei franske oversjøiske territoria
** 3. infanteriregiment (Régiment Étranger d'Infanterie) (3e REI), stasjonert i Kourou, Fransk Guyana.
** Detasjement (Détachement de Légion Étrangère de Mayotte) (DLEM), detasjement stasjonert på Mayotte.
* Afrika
** 13. halvbrigade (Demi-Brigade de Légion Étrangère) (3e DBLE), stasjonert i Djibouti.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fremmedlegionen|Fremmedlegionen]]» frå , den 30. mai 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

* French Foreign Legion - Le Recrutement
* The French Foreign Legion
Dark Passion Play

**Dark Passion Play** er det sjette studioalbumet til den finske symfonisk kraftmetallgruppa Nightwish. Det blei utgjeve 26. september 2007 i Finland og 28. september i resten av Europa. Albumet var det første med den nye vokalisten Anette Olzon og det første utan vokalist Tarja Turunen som fekk sparken frå gruppa i oktober 2005.

## Spor

# «The Poet and the Pendulum» (13:53)
# «Bye Bye Beautiful» (04:14)
# «Amaranth» (03:51)
# «Cadence of Her Last Breath (4:14)
# «Master Passion Greed» (06:02)
# «Eva» (04:24)
# «Sahara» (05:47)
# «Whoever Brings the Night» (04:17)
# «For the Heart I Once Had» (03:55)
# «The Islander» (05:05)
# «Last of the Wilds» (05:40)
# «7 Days to the Wolves» (07:03)
# «Meadows of Heaven» (07:10)
Ådring

**Ådring** er ein målingsteknikk for å imitere edeltre. Ved ådring av møbel eller veggflater framstilt av eit vanleg treslag (ofte furu), forsøkjer målaren å skape eit inntrykk av at det er brukt meir kostbare treslag som bjørk, ask eller eik, eller importerte treslag som mahogny eller nøttetre.

## Historie
Dei eldste kjende døma på treådring er funne på 4 000 år gamle egyptiske sarkofagar. Teknikken kom til Sverige ved innreiing av kyrkjer i mellomalderen. I seinbarokken omkring år 1700 vart mahognyimitasjonar utbreidd over heile landet, og på 1800-talet vart ådring svært vanleg både i Sverige og Noreg, då både som imitasjon av utanlandske og heimlege treslag.

## Framstilling
Ådringsmålaren tar utgangspunkt i anatomien til ulike treslag, og tremønsteret som vert skapt ved tangential- , radialsnitt eller skjering av finér. Målaren bør òg tilpasse seg vanlege plankedimensjonar. Som hjelpemiddel kan målaren - i tillegg til pensel, fille og svamp - bruke ein ådrik som etterlikar mønsteret i lauvtrevirke.

Nokre målarar har utvikla ådringa vidare til fri ådring, uavhengig av fargen og utsjånaden til kjende treslag.

## Kjelder:
* Pontus Tunander: *Dekorativ målning / Marmorering, ådring, schablonmålning*, Ica Bokförlag, 1993/1996, ISBN 91-534-1584-1
STS-124

**STS-124** er namnet på ei romferd med romferja Discovery. Romferja vart skoten opp frå Kennedy Space Center i Florida, den 31. mai 2008

Målet med romferda var å levere den trykkisolerte modulen av det japanske laboratoriet Kibō, i tillegg til ein ny robotarm som skal betjene den japanske delen av romstasjonen. 

Denne romferda var den andre av til saman tre romferder for å gjere ferdig Kibō. Den trykkisolerte modulen av Kibō vart montert til Harmony, i tillegg til logistikkmodulen som vart send opp og lagra på romstasjonen under den forige romferda STS-123.

STS-124 var den tiande romferda sidan Columbia-ulykka.

## Mannskap
* Mark E. Kelly (3) - Kommandør - 
* Kenneth Ham (1) - Pilot - 
* Karen L. Nyberg (1) - Ferdspesialist - 
* Ronald J. Garan, Jr. (1)- Ferdspesialist - 
* Michael E. Fossum (2) - Ferdspesialist - 
* Akihiko Hoshide (1) - Ferdspesialist - 
Tala i parentes viser talet på romferder som vedkommande har vore med på, denne romferda inkludert.

## Ekspedisjon 17
### Med opp til [[den internasjonale romstasjonen|ISS]]
* Gregory Chamitoff (1) - Ingeniør

### Med ned frå ISS
* Garrett Reisman (1) - Ingeniør

## Bakgrunnsstoff
* Ofissiell ferdsside hjå NASA
* www.spaceflightnow.com om STS-124
Sørland

**Sørland** er kommunesenteret i Værøy kommune i Nordland fylke. Tettstaden har  og ligg søraust på øya Værøy.
Olav Bjørgum

**Olav Bjørgum** (fødd 1934 på Bjørgum i Valle i Setesdal) er ein norsk biletkunstnar og illustratør. Han bur i Gvarv i Telemark. Bjørgum er bror til spelemannen og sylvsmeden Torleiv H. Bjørgum og er sjølv utdanna sylvsmed.

Olav Bjørgum etablerte eigen grafisk verkstad i 1964. Han har illustrert omkring 35 bøker, hatt fleire offentlege utsmykkingsoppgåver og delteke på ei mengd utstillingar. Olav Bjørgum mottok Kirke- og kulturdepartementets illustrasjonspris for to av barnebøkene til Ingeborg Refling Hagen, * Eventyr og historier fra Mostua, Del II* frå 1969 og *Eventyr og historier fra Mostua, Del IV* fra 1970.

Bjørgum har ein karakteristisk strek og baserer mykje av sin kunst på inspirasjon frå bokverket *[[Gamalt or Sætesdal]]*. Det gjeld mellom anna juleheftet Jol i Setesdal, som han har levert illustrasjonar til sidan starten. I tillegg til framsida har han ei rekke illustrasjonar inne i bladet, gjerne med ein bilettekst henta frå *Gamalt or Sætesdal*.

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon med bileteksempel
* Utgjevingar med Olav Bjørgums illustrasjonar
Svartbrynalbatross

**Svartbrynalbatross** (*Thalassarche melanophris*) er ein stor sjøfugl i albatrossfamilien med sirkumpolar utbreiing på sørlege hav. Clementslista listar to underartar, underarten *Thalassarche melanophris impavida* i tillegg til nominatforma. Andre reknar *[[T. impavida]]* som ein sjølvstendig art, engelsk namn 'Campbell albatross' etter hekkeområdet Campbelløyane.

## Skildring

Svartbrynalbatrossen er ein mellomstor albatross, med ei kroppslengd på 80–95&nbsp;cm, vengespenn på 200–240&nbsp;cm og ei snittvekt på 2,9-4,7&nbsp;kg. Han kan ha ei levetid på over 70 år. Heile kroppen og hovudet er kvitt med eit svart triangelforma felt rundt auga, oversida av vengene er i grått til svart og halen er mørk grå. Undervengene er hovudsakleg kvite med breie, uregelmessige, svarte kantar. Han har guloransje nebb med ein mørkare, raudoransje tupp. Ungfuglane har mørke hornfarga nebb med mørk tupp, og grått hovud og krage. Dei har òg mørke undervenger.

Karakteristiske trekk som skil svartbrynalbatrossen frå andre *[[Thalassarche]]*-albatrossar er det mørke feltet over augo som gjev han namnet, og dei breie svarte kantane mot den kvite undersida av vengene, kvitt hovud og oransje nebb, mørkare mot tuppen. Dei liknar på gråhovudalbatrossane, men sistnemnde har heilt mørkt nebb og meir komplette, mørke markeringar på hovudet.

## Utbreiing og vern
Svartbrynalbatrossar lever sirkumpolart på sørlege hav. Den største hekkekolonien finn ein på Falklandsøyane, vidare finst store koloniar på Sør-Georgia og fleire chilenske øyar i Drakesundet. Dei hekkar dessutan på øyar ved New Zealand og i sørlege Indiahavet. Bestanden er estimert til totalt 1,2 millionar vaksne (2010) kjønnsmodne individ, og han er minkande.

IUCN klassifiserer denne arten som truga på grunn drastisk reduksjon i populasjonen. Til dømes hadde Bird Island ved Sør-Georgia årleg 4 % nedgang av hekkande par, og på øya Kerguelen 17 % i perioden 1979-1995. Den totale situasjonen gjev grunn for otte, med ein 67 % nedgang over 64 år på Falklandsøyane, Sør-Georgia og Kerguelen.

Auka linefiske på dei sørlege hava, spesielt rundt Patagonia og Sør-Georgia, er rekna som ei viktig årsak til nedgangen. Faktisk er svartbrynalbatross den fuglearten som er hardast ramma av fiskeria. Trålfiske, spesielt rundt Patagonia og i nærleiken av Sør-Afrika er òg ei viktig årsak.

### I Nord-Atlanteren
Eit eller fleire individ har vore observert i Nord-Atlanteren frå 1967, og det finst fleire observasjonar av arten langs norskekysten, til dømes to individ utanfor Myken i 2004.

## Kjelder

* *Denne artikkelen er basert på «[[:en:Black-browed Albatross|Black-browed Albatross]]» frå , som igjen byggjer på nettsida 'Species factsheet' hos BirdLife International:*
:* BirdLife International (2012) Species factsheet: Thalassarche melanophrys . Henta frå http://www.birdlife.org den 26. mai 2012.
* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av svartbrynalbatross hos Internet Bird Collection
*
Gulnasealbatross

**Gulnasealbatross** (*Thalassarche chlororhynchos*), tidlegare *tristanalbatross*, er ein fugl i albatrossfamilien.

Gulnasealbatross hekkar på øyar midt i Atlanterhavet, mellom anna Tristan da Cunha (Inaccessible Island, Middle Island, Nightingale Island, Stoltenhoff Island) og Gough Island. Ute på havet finst dei hovudsakleg mellom 15° S og 45° S i eit belte frå Sør-Amerika til Afrika. Fuglen er observert to gongar i Noreg, i 1994 og 2007.

Ein nærskyld, men fråskilt populasjon held til i Indiahavet. Ulike autoritetar reknar han anten som ein annan art, *[[Thalassarche carteri]]*, eller ein underart, *Thalassarche chlororhynchos carteri*. Også denne gruppa er sterkt truga.

## Kjelder

* BirdLife Species Factsheet.
* A classification of the bird species of South America South American Classification Committee - American Ornithologists' Union
* Ny oppdatert liste over fugler påtruffet i Norge av Tor A. Olsen (11.08.2010)

## Bakgrunnsstoff

* NOF Møre og Romsdal om tristanalbatross
* BirdLife Species Factsheet.
* ARKive - images and movies of the Atlantic yellow-nosed albatross ''(Thalassarche chlororhynchos)''
Havsvale

**Havsvale** (*Hydrobates pelagicus*) er ein fugl i stormsvalefamilien. Han er den minste sjøfuglen i Atlanterhavet. Havsvala er 15-16 centimeter lang og har eit vingespenn på 37–41 cm. Fuglen har svart fjørdrakt men kvit overgump.

Havsvala lever hovudsakleg i austdelen av Atlanterhavet, og hekkar langs størsteparten av den europeiske kysten til Kanariøyane i sør. Han hekkar også i Middelhavet aust til Tyrkia. Dei største populasjonane finst på Shetland, Orknøyane, Færøyane og vest på Irland. Middelhavspopulasjonen høyrer til ein separat underart, umogeleg å skilje i felt frå atlanterhavspopulasjonen utanfor hekketida, og desse hekkar hovudsakleg på Filfola utanfor Malta, Sicilia og Balearane.

I folketrua var fuglen ofte sett på som eit stormvarsel.

Havsvala lever strikt pelagisk utanfor hekkesesongen. Føda består av småfisk, blekksprut og dyreplankton, som ho ofte fangar trippande på havoverflata. Fuglen kan lokalisere ulik flytande føde utifrå lukt. Føda vert omgjord i magen til ei oljeaktig oransje væske som fuglen spyr opp for å mate ungen. Sjølv om havsvala oftast er taus til sjøs, har har fuglen ei gryntande læte som paret ytrar i paringssesongen, og hannen har ein purrande song ein kan høyra frå buplassen.

Havsvala overlever ikkje på øyar der landpattedyr som rotter og kattar har vorte introduserte, men toler naturleg predasjon frå måsar, joar, ugler og falkar. Trass i at den globale populasjonen minkar noko, vert han klassifisert som livskraftig av IUCN som livskraftig grunna storleiken. Då fuglen opptrer i grov sjø ute på havet vert han hylla inn i mytar og sjømannsfortellingar.

Havsvala plasserer reiret i sprekker og holer. Hoa legg eit egg pr hekkesesong, oftast rett på marka. Egget er kvitt, og foreldra deler på den lange rugetida, og etter klekkinga tek begge foreldra hand om ungen. Havsvala er langtrekkar som held seg utanfor kysten av Sør-Afrika medan det er vinter i nord.

## Kjelder
* Artskilding&nbsp;&nbsp;hos Norsk Ornitologisk Forening

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Stormsvala|Stormsvala]]» frå ,  den 29. november 2021.*  
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Artskilding&nbsp;&nbsp;hos Norsk Ornitologisk Forening
Stormsvale

**Stormsvale** (*Hydrobates leucorhous*, tidlegare *Oceanodroma leucorhoa*) er ein liten fugl i stormsvalefamilien. Stormsvala har ei normal kroppslengd på 18–21&nbsp;cm  og eit vengespenn på ca. 43–48&nbsp;cm. Ho er ein svartbrun fugl med gråkvit overgump og kløfta hale. Stormsvala er tydeleg større enn havsvala, som ho liknar med kvitt band over overgumpen på ei elles mørk fjørdrakt.

Stormsvale hekkar på øyar i Nord-Atlanteren, og dessutan frå Japan til Aleutane og øyar utanfor vestkysten av Mexico. Den største kolonien av fuglane finst på Baccalieu-øya aust i  Canada, der over 3 millionar par hekkar. Første indikasjonen på hekking i Noreg fekk ein då ein koloni vart oppdaga på Røst i Lofoten i 1961. Sikkert bevis for hekking fekk ein først fleire år seinare.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leach's Storm-petrel|Leach's Storm-petrel]]» frå ,  den 2. desember 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R, Stokke BG og Strøm H (2021, 24. november). *[https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/27715 Fugler: Vurdering av stormsvale Hydrobates leucorhous for Norge].* Norsk rødliste for arter 2021. Artsdatabanken.  Henta 30. desember 2021
* Tycho Anker-Nielssen, 1994, *[http://birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?taxon_id=3203 Artsomtale: Oceanodroma leucorhoa – stormsvale]*, S. 44 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu. Henta 30. desember 2021
Flekkpetrell

**Flekkpetrell** (*Daption capense*) er ein sjøfugl i stormfuglfamilien som er svært vanleg og utbreidd i Sørishavet. Populasjonen er rekna til ca. to millionar fuglar. 
__NOTOC__
## Skildring
Flekkpetrellen er ein mellomstor petrell med ein karakteristisk utsjånad; heilsvart hovud og nakke, kvit bringe og buk, kvite undersider av vengene med svart innramming. Oversida av venger, bakkropp og stjert er svart-kvitt spraglete med eit svart band lengst bak på stjerten. Denne fjørdrakta er unik blant stormfuglane. 
Når han er fullvaksen, er vengespennet 86 cm, og kroppslengda er ca. 39 cm. Når dei flyg, vekslar dei mellom raske vengeslag etterfølgt av ei glideflukt på stive venger.

Dietten inneheld hovudsakleg kril, pelagiske tanglopper, og dessutan fisk og blekksprut. Dei kan plukke maten frå vassoverflata, òg i flukt, eller dukke under vatn og filtrere ut maten. Dei er òg kjente for å følgje skip og for å ta avfall som blir kasta overbord. Dei er aggressive og støyande i fôringsflokkar.

I hekkesesongen frå november til april beitar flekkpetrellane ved iskanten rundt Antarktis og om vinteren vidare nordover, opp til kysten av Angola og Galapagosøyene. Dei hekkar på Den antarktiske halvøya, mange øyar i Antarktis og på subantarktiske øyar, nokre går så langt nord som til Aucklandøyane og Kerguelen. Flekkpetrellar dannar mindre og lausare hekkekoloniar enn andre petrellar. Som dei fleste andre havhestar, vil dei forsvare reiret sitt ved å spytte mageolje på inntrengjarar. Spesielt vil joar åtake egg og ungar av flekkpetrellar. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Cape Petrel|Cape Petrel]]» frå , den 29. mai 2012*
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3875 Daption capense] * Henta frå http://www.birdlife.org den 29. mai 2012
 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av flekkpetrellar hos Internet Bird Collection
Lydarslått

Ein **lydarslått** tyder ein slått som er rekna som konsertnummer, til å høyre på (lyde på). Tradisjonen for lydarslåttar finst for det meste i Valdres, der det har vore vanleg for spelemennene å framføre «lyarlæte» når dansarane ville ha seg ein pause. 

Etter at slåttespelet vart meir konsertorientert mot slutten av 1800-talet, vart det vanlegare med nyskapte tonedikt for hardingfele og vanleg fele. Mange av desse nummera er gjerne kalla lydarslåttar i dag, og er dikta av kjende spelemenn som Lars Fykerud, Lorentz Hop, Sjur Helgeland, Truls Ørpen eller Torkjell Haugerud. Mange av desse nyare slåttane er frie komposisjonar utan fast rytmisk oppbygging, medan dei meir tradisjonelle slåttane gjerne har ein gangar-rytme, og har nok tidvis vore nytta til dans. Slåttesuiten *[[Kivlemøyane]]* kan òg reknast til lydarslåttane, likeeins storforma av gangaren Førnesbrunen.

## Kjende lydarslåttar

### Valdres

* *[[Den vande låtten]]*

* *[[Hengslelåttadn]]*

* *I Kveldssetun* (dikta av Ola Okshovd).

* *[[Grihamaren]]*

* *[[Tomasklukkudn på Filefjell]]*.

Mange av desse har og vore spela på langeleik.

### Nyare tonedikt

* *Tårån i Troppin* (Torkjell Haugerud)

* *Gubben i Norefjell* (Wilhelm Sorteberg)

* *Budeiene på [[Vikafjell]]* (Sjur Helgeland)

* *[[Vårlengt]]* (Lars Fykerud)

* *Rosa* (Lars Fykerud)

* *[[Fjøllrosa]]* (Lars Fykerud).
Oskefisen

**Oskefisen** eller **Oskeladden** er nemninga på helten i mange norske folkeeventyr. Namnet hans er til vanleg Espen, men han kan og heite til dømes Johannes (brørne heiter støtt Per og Pål). I fleire eventyr er guten husmannsson, eller bondeson, men namnet kan og vera nytta om ein kongsson, berre han er yngst, og rekna som lite tess. 

Namnet «oskefis» peiker mot rolla guten har i byrjinga av eventyra. Han sit for det meste og grev i oska på peisgrua, medan dei eldre brørne gjer gardsarbeid og er til nytte. Namnet peikar mot at han har til oppgåve å halde elden på grua ved like, noko han gjer ved å blåse til han (eller *fise*, som tyder mest det same). Han blir beint fram rekna som "ein liten fis" av dei eldre brørne. Eventyra syner stort sett at det er nett oskefisen/ladden som vinn til sist, av di han har hellet og vitet med seg, og av di han gjer gaum på det dei eldre brørne ikkje ensar. 

### Teoriar om eventyrhelten

Det har vore laga mange teoriar kring denne figuren. Det har vore hevda han er eit døme på draumen om vinst hjå vanlege folk, og om korleis ein tapar nyttar vit og hell for å vinne fram. Oskefisen har vore sett som ein nasjonal folkekarakter, og har nytta han i nasjonsbygginga. Henrik Ibsen nytta han til dømes som eit av fleire førebilete for Peer Gynt («Hjemme ligger du i gruen/roter rundt i kull og emmer»). 

### Frå Oskefis til Oskeladd

I dag er det nemninga «Oskeladd»  eller «Askeladd» som er mest nytta, sjølv om Oskefisen var til stades i alle eventyroppskriftene (det finst og døme på namnet «oskepott» nytta om guten). Skiftet skuldast reinskrivinga som vart gjort av Peter Christen Asbjørnsen i høve den første eventyrsamlinga frå 1843. Ordet fis vart rekna som usømeleg, og Asbjørnsen nytta «Oskepott» i den første utgåva si. Ordet «Oskeladden» vart truleg innført seinare, av Moltke Moe, for ikkje å blande eventyrhelten med heltinna frå det tyske eventyret Oskepott (Aschenpützel). Sidan har «Oskeladden» vore mest einerådande.

## Sjå òg
*Tyrihans

## Kjelder