Hardingdialekt

**Hardingdialekt**, **hardingmål**, **hardangerdialekt** eller berre **harding** er samlenemningar på dialektene som vert snakka i dei fem noverande herada i Hardanger: Eidfjord, Granvin, Kvam, Ullensvang og Ulvik. Desse dialektene høyrer med til dei sørvestlandske målføra i Noreg. Dialekta i fjellbygda Røldal i Ullensvang herad har mykje til felles med dialektene i Ryfylke, men høyrer likevel med til hardingmålet. Likeeins har dialekta i Granvin mykje til felles med vossamål, og Jondal, Strandebarm liknar mykje på sunnhordlandsdialekt. Halldor O. Opedal rekna òg dialekta på Varaldsøy i Kvinnherad med til hardingmålet av di ein del trekk er felles.

Ordet Hardanger vart uttala *har'angùr* eller *har'anger* med trykk på fyrste stavinga i den tradisjonelle dialekta. Ordet «harding» blir enno uttala med stum d.

## Forsking på hardingdialekta

Den som har gjort mest lingvistisk forsking på hardingdialekta er Halldor O. Opedal (1895-1986). Opedal var mest aktiv som folkeminnesamlar, men han gav ut to bøker om dialekta med lister over gamle ord og uttrykk frå Hardanger: *Hardanger-målet* (1960) og *Hardingmålet* (1980). Desse to finst i samleutgåva *Hardingmålet* frå 2005, der namnegranskaren Botolv Helleland har skrive ein artikkel om hovuddraga i dialekta.

Men Hardanger-dialekta vart undersøkt ofte av tidlege dialektgranskarar. Den aller fyrste var prestesonen Marcus Schnabel (1744-1780) frå Ulvik. Han skreiv ei bok med den talande tittelen *Prøve paa hvorvidt det gamle norske Sprog endnu er til udi det Hardangerske Bondemaal*, og var dermed tidlegare ute enn Ivar Aasen med slike idéar. I boka samanlikna Schnabel norrøne ord som han fann i Kongsspegelen med parallell-ord frå Hardingdialekta, men ordlista hans kom ikkje lenger enn frå A - F.

Hardanger vart også vitja av Ivar Aasen under målferdene hans i 1840-åra, så dialekta vart til hjelp for målreisinga hans. Elles skreiv geologen Sjur Sexe artikkelen «Ei Prøva taa eit Bygdamaal» i *[[Morgenbladet]]* i 1852. Lækjaren Christian Bang Vidsteen (1832-1915) frå Kvinnherad gav ut eit lite skrift som han kalla *Bygdemaalene i Hardanger* i 1885. I tillegg har Kjell Venås skrive ned nokre dialekttekstar frå Hardanger blanda med dansk skriftspråk, gitt ut i *Den fyrste morgonblånen* (1990). Her finst mellom anna ei bryllaupsvise som vart dikta av Ullensvang-presten Niels Hertzberg.

## Sørvestlandsk a-mål

Som andre sørvestlandske målføre er dialekta eit såkalla a-mål. Det er to grunnar til denne nemninga. For det fyrste endar infinitivsformene alltid på trykklett -a. Det heiter: *å hoppa, å pitla, å eta*. I tillegg er den trykklette a-en òg ending i svake hokjønnsord, som i *ai jenta, ai gryta*. Dei svake hokjønnsorda skil seg ut frå sterke hokjønnsord i dialekta i bestemt form:

## Uttalereglar

### Vokalsystemet

Botolv Helleland opererer med 11 lange og 11 korte vokalfonem når han skildrar hardingmålet. Dei er:

Det er særleg to vokalar som skil seg ut frå annan norsk. Den eine er vossa-u, ein vokal som er karakteristisk for dialektene i Hardanger og på Voss. Vossa-u er ein open u-lyd som hallar mot o, tildels mot å nokre stader. Lyden vart uttala i harding i ord som *hùg* (lang) og *fùgl* (kort).

Den andre avvikande vokalen er ỳ, ein mellomting mellom y og ø. Til dømes blir substantivet ei bør i harding uttala *ai bỳr*. Stadnamnet Høl i Eidfjord kommune skal eigentleg òg uttalast med denne lyden i harding: *Hỳl*. Uttalen skil seg frå uttalen av substantivet «eit hyl» i dialekta.

I tillegg skal æ-lyden ikkje uttalast som austnorsk, open æ som i «blåbær». Lang æ-lyd fanst ikkje i tradisjonell harding. Bokstaven æ signaliserer i staden ein halvopen e-lyd, om lag som i sunnhordlandsdialekt i ord som «hest» og «lærar». Fonemet e/e: skal sameleis uttalast nærmare ein i-lyd, men ikkje like trong. Denne lyden finst i dialektordet for preposisjonen etter, «ette» og i uttalen av «kne».
I tradisjonell harding kan ein dermed få skilnad på talordet «tri», substantivet «aitt tre» og verbet «å træ».

### Diftongar

Diftongar var vanlege å høyra i tradisjonell harding, og dei høyrdest breiare ut enn i annan norsk. Ei vart til *ai* og øy vart til *åi*. I tillegg vart mange monoftongar uttalte som svake diftongar. Til dømes kunne substantivet «ein gut» uttalast *ain geut*, og «sola» uttalast *såolæ*. 
Lange norrøne a-ar vart i Hardanger diftongert til ao-lydar. Uttalen av «ein båt» vart dermed *ain baot*, «åsar» vart *aosar*, «klårt» vart *klaort*, «å våka» vart *å vaoka*, osb. Ifylgje Halldor O. Opedal fanst ao-lyden i både Odda, Ullensvang, Eidfjord, Ulvik, Granvin og Kvam før i tida. Grenda Heradstveit mellom Kvam og Jondal utgjorde eit skilje mellom å og ao på Opedal si tid.

### R-uttale

Ivar Aasen konstaterte at skarre-r var komen til Ullensvang allereie i 1844. Korleis denne «moderne» lyden var komen dit så tidleg, er eit mysterium, for han fanst ikkje elles i Hardanger på denne tida. Kommunane Ulvik, Kvam, Jondal og Eidfjord heldt lenger på rulle-r, men det er no berre eldre hardingar som rullar her. Skarre-r-en har i dag òg spreidd seg til fjellbygda Røldal, på grensa mot Telemark.

### Segmentering og differensiasjon

Dialekta får innskot av d-ar i to tilfelle. Det eine, differensiasjon, er når d-en har kome i staden for ein norrøn -r. Døme på dette er ord som *ain bjødn* (ein bjørn), *kódn* (korn), *hódn* (horn) og *skodna mine* (skorne mine). Differensiasjonen kunne også finna stad ved norrøne s-ar, som i dialektforma for treslaget hassel: *hatl*.

Men d-ar koma inn i trykktunge konsonantsegment, og då blir eitt segment til to segment. Dette blir difor kalla segmentering. Døme på dette er *ùppao fjedle* (oppå fjellet), *adle* (alle), *fùdl'ù* (full) og gardsnamnet *Hedland* (Helleland). Men d-en forsvinn dersom den etterfylgjande lyden er ein annan konsonant; det heitte dermed *te fjells*, *aitt kónnband* (eit kornband) og *fùllgó* (fullgod). Dersom den etterfylgjande lyden er ein vokal, held d-en seg, som i fossefallet Bjødnabykse i elva Opo i Ullensvang.

I gamal harding kunne ein også få segmentering av gamalnorske -nn-segment, som i *raidn* av gamalnorsk. *hreinn* (reinsdyr), men dette blir lite brukt no til dags.

### Palatalisering av k og g

Dei velare lydane k og g blei ofte til kj (ç) og gj når den etterfylgjande lyden var ein trykklett -e, t.d. i substantiv i bestemt form eintal. Det heitte *ai bok*, men *dan bokjæ*. Substantiv som hage og kjake fekk ikkje palatalisering i fleirtal. Dei vart bøygd slik: *ain hagje, dan hagjen, flaire hagar, adle hagane* eller: *ain kjakje, kjakjen, kjakar, kjakane*. Verb som «leggja» og «byggja» vert ikkje uttala med affrikat, som til dømes i sunnhordlandsdialekt, men med palatal gj-lyd. Verb som «setja» og «søkja» blir begge uttala med kj-lyd (ç).

## Pronomen

Pronomensystemet var ikkje einskapleg i heile Hardanger før i tida. I Kvam sa ein *me, oss* og *vaor*, og Jondal fylgde det same systemet, utan å diftongera å-en. Men i Granvin, Eidfjord, Ullensvang og Odda sa ein *me, aoko* og *aokan(s)*. I tabellform ser pronomensystemet i harding slik ut:

I 3. person fleirtal sa ein *dai* når ordet var trykktungt og *di* når det var trykklett. Likeeins, i objektforma for hokjønn sa ein *hinne* i trykktunge stavingar og *'ne* i trykklette.

Skiljet mellom mine/mina og dine/dina retta seg etter kjønnet på referanseordet: det heitte *brødna mine*, men *systena mina* i Ullensvang på Opedal si tid.

### Systemendring

Pronomensystemet er i endring no, særleg grunna fråflytting, tilflytting og industrimålet i Odda og Tyssedal. Der vil ein seia *vi* for «me», *dåke* for både «de» og «dykk», og vidare *oss, våras/våre*. Mange unge i det tradisjonelle de/deko-området har no mist skiljet mellom subjekt og objekt i 2. person fleirtal, slik at det er vanleg å høyra unge som seier *ka ska deko?* Formene *aoko/aokans* kan likevel enno høyrast i Indre Hardanger. Dette skjer samtidig med at mange unge tek til å seia *det* i staden for «da». Dersom ein brukar «det», blir det umogleg å halda fast på subjektspronomenet «de», som høyrest nett likt ut.

## Bøying

### Verb

I tradisjonell harding kunne verb tidbøyast på tre ulike måtar:

*Å kasta - eg kastar - eg kasta - eg ha kasta.
*Å reisa - eg reise - eg reisste - eg ha reisst.
*Å koma - eg kjæm'e/ kjæm'ù - eg kom - eg ha kóme.

Såkalla «blanda bøying» er òg å finna i hardingdialekta i verb som i nynorsk ville få same bøying som «å kasta». I harding kan ein seia *å bruka - eg brukar - eg brukte - eg ha brukt*, *å hoppa - eg hoppar - eg hoppte - eg ha hoppt*, og *å dansa - eg dansar - eg danste - eg ha danst.*

Verbet «å gå» blei i tradisjonell harding bøygd ulikt i Indre og Ytre Hardanger. I midtre og ytre strok ville ein bøya det slik:
* *Å ga - eg gaor - eg gjekk - eg ha gaott.*

I Indre Hardanger ville det derimot bøyast slik:
* *Å ga - eg gjeng'ù - eg gjekk - eg ha gjengje.*

### Substantiv

Substantiv vart bøygd på varierande vis i dei ulike herada. I dialekta i Kvam og Jondal får substantiv bortfall av -r i ubestemt form fleirtal: der heiter det *ein hest - hesta, ein sau, saue*. I dei andre kommunane held r-en seg.

### Svarabhaktivokal

Dialekta har svarabhaktivokal i sterke verb. Dette dialekttrekket reflekterer ein opphavleg norrøn -r som har vore i desse orda tidlegare. Presens av å koma heitte *kemr* i norrønt. Tradisjonelt lydde dette verbet kjemù i Indre Hardanger og kjeme i lenger ut i fjorden.
Svarabhaktivokal fanst også i adjektiv bøygde i hankjønn eller hokjønn eintal. Det heitte *aitt stort hus*, men *ain stor-ù/stor-e mann*.

## Oddamålet

Ei undergrein av hardingmålet er oddamålet, som voks fram grunna stor innflytting frå heile landet til industristadene Odda og Tyssedal. Oddamålet fekk pronomen som *vi, oss, våras* og *dåkas* og omfattande bruk av e-ending i verb i presens, «eg hoppe, eg reise, eg komme». Desse formene held seg godt i Odda enno i dag, og har til ei viss grad spreidd seg til grenseområda. Eit liknande industrimål har vorte danna i Ålvik i Kvam.

## Nokre smakebitar frå harding


fil:Granvin1.1.ogg|Mann frå Ullensvang, busett i Granvin.
fil:Granvin1.2.ogg|Mann frå Ullensvang, busett i Granvin.
fil:Kvam1.1.ogg|Mann frå Kvam
fil:Kvam1.2.ogg|Mann frå Kvam
fil:Kvam2.1.ogg|Kvinne frå Fyksesund i Kvam, busett i Ålvik
fil:Kvam2.2.ogg|Kvinne frå Fyksesund i Kvam, busett i Ålvik


## Forelda dialekttrekk i harding

### Restar av omlyd

Botolv Helleland noterer at a og ó veksla med kvarandre i tradisjonell harding. Døme på dette er å seia «aitt glas», men «flaire glós», «ain gamadlù mann», men «ai gómól kóna». Når ein bøygde substantivet *ein vott*, sa ein «ain vott - aitt vattapar - flaire vetter». Opedal nemner fleire døme i talbøying av inkjekjønnsord. Det heitte «aitt bla», men «flaire bló», «aitt lag», men «flaire lóg», «aitt land», men «flaire lónd», «aitt par», men «flaire pór».

### Konjunktiv

Konjunktiv, eller ynskjeform fanst tidlegare i Granvin og Eidfjord. Preteritumsforma «hadde» vart til «hedde» i konjunktiv, og kunne høyrast i eidfjordsuttrykket «hedde me sigl». Likeeins vart konjunktivsforma av «skulle» uttalt «skjé», og når nokon hadde teke det siste kakestykket, kunne ein seia: «Du skjé'kje tekje da sista!»

### Fleirtalsbøying av verb

Dei eldre hardingane kunne på Halldor O. Opedal si tid seia «eg vait», men «me víta», «eg kjemù», men «me koma».

### Kasus

Halldor O. Opedal skreiv ned døme på dativbruk i harding, sjølv om folk flest ikkje brukte dativ på hans tid. Opedal noterte ein fiskar frå Odda som sa: «Eg sette gadn'e utmæ elvene» - altså «ved elva». Likeeins sa ei gamal kone frå Ullensvang: «De mao væ varsame mæ saltkódnùna, bodn, dai veks' ikkje pao jorinna, dai» - altså «dei veks ikkje på jorda».

I fleirtal var det vanleg at dativforma enda på -o: «Eg lyt'e neri garo», noterte Opedal ein odding som sa, og ein kvemming fortalde han at «Da viste ette labbo aot bjødnen.»

Dativformer er framleis å sjå i stadnamn i Hardanger. Odda er opphavleg dativ eintal av «ein odde», og Hauso er gamal dativ fleirtal. Fleirtalsdativ finst òg i faste, arkaiske uttrykk: «om hausto» - om haustane, «om medno» - om morgonane og «om kveldo» - om kveldane. Dativ er framleis i bruk på Voss.

Genitiv har forsvunne frå dialekta før dativ forsvann, men restar kan sjåast i faste uttrykk og i orddanning. Når einkvan skulle til byen, kunne ein seia «te byar» og når nokon skulle gravleggjast, kunne ein seia at personen var «te gravar». I orddanning dukkar slike genitivsformer opp som avvikande bindefuger. Eit hardinguttrykk for ordet naudstilfelle var «aitt nauarhøvé». Dette er restar av genitivsbøyinga i norrønt, der *nauð* var eit sterkt hokjønnsord som fekk forma *nauðar* i genitiv.

## Kjelder

* Opedal, Halldor O. (2005) *Hardingmålet. Ord og vendingar og stil. Ny og auka utgåve ved Oddmund Hus.* Frå denne boka er særleg artikkelen *Målsamlaren Halldor O. Opedal* brukt, skriven av Botolv Helleland. 
* Sandøy, Helge (1991) *Norsk dialektkunnskap*

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Om dialekta i Hardanger hjå Store Norske Leksikon.
* Dialektprøvedatabase hjå Institutt for språk- og kommunikasjonsstudier ved NTNU  
* Venås, Kjell (1990) *Den første morgonblånen*