open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Einevelde

**Einevelde** eller **absolutisme** er namnet på styreforma i mange monarki på 1600-talet og 1700-talet, og i til dømes Russland i prinsippet til den russiske revolusjonen i 1917.

Eineveldet gjekk ut på at monarken i prinsippet hadde all makt, medan han eller ho tidlegare hadde måtta dele henne på eit eller anna vis med adelen/godseigarklassen. Anten ved at ei stormannsforsamling hadde noko av makta, som parlamentet i Storbritannia, eller ved at kongen måtte skrive under på ein slags kontrakt før han vart godkjend av adelen, som til dømes i Danmark-Noreg før 1660. 

I eineveldet sin ideologi kjem monark-makta frå «Guds nåde», og dén kan det som kjent ikkje stillast spørsmål om. Spissformulert blir det da, som den franske einevaldskongen Ludvik 14. skal ha sagt, at «Staten, det er eg!». 

I røynda hadde likevel ikkje einevaldskongane all makt. Dei var svært avhengige av omgivnadene sine, rådgivarar av ulike slag. Somme einevaldskongar var knapt i stand til å skrive sine eigne namn for skuld galskap eller fyll, så da seier det seg sjølv at det var krinsen *rundt* monarken som hadde makta, i slike tilfelle. Men alt måtte skje i *namnet* åt monarken, sjølvsagt. Ein rest av slik tenking finst enno i dag i Noreg, der det offisielt er «Kongen i statsråd» som har bestemt ditt og datt når regjeringa har vedtatt noko.

Innføringa av eineveldet var i somme land, som Danmark-Noreg, eit ledd i ein prosess med minking av adelsmakta og tilsvarande auke i borgarskapet si makt, med andre ord ein moderniseringsprosess. Eineveldet kunne såleis i ein periode fungere progressivt, historisk sett. 

Men i det neste steget i denne prosessen, kvitta borgarskapet seg med både restane av adelsmakta og eineveldet (og i eit par land sjølve monarkiet) i dei borgarlege revolusjonane. Dette brotet var særleg tydeleg i Frankrike, sjå artikkelen om den franske revolusjonen.

I Noreg var det slutt på eineveldet i 1814, frå da har vi hatt *konstitusjonelt* monarki, det vil seie at monark-makta er avgrensa av ei grunnlov ut frå *folkesuverenitetsprinsippet*. I 1884 vart den borgarleg-demokratiske revolusjonen her i landet ført eit langt steg vidare med innføringa av parlamentarismen, før han vart fullført i 1905 med unionsoppløysinga. Etter det har monarkane hatt mesta berre symbolsk funksjon i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
* Da eneveldet kom til Norge  - nettutstilling frå Arkivverket
Soprillo

**Soprillo** er eit treblåseinstrument. Soprilloen vart funnen opp av Benedikt Eppelsheim, og er ein slektning av saksofonen. Den er stemd i Bb, med grunntone Bb2 éin oktav over sopransaksofonen.

## Bakgrunnsstoff

* Benedikt Eppelshiem sin nettstad 
* The National Saxophone Choir of Great Britain (NSC)  Høyr ein soprillo i lag med andre saksofonar.
Tubax

**Tubax** er eit treblåseinstrument. Instrumentet er ein modifisert kontrabass-saksofon funnen opp av Benedikt Eppelsheim. Den er stemt i Ess med grunntone Ess1, til liks med kontrabass-saksofonen. Tubaxen vert notert i G-nøkkel som transponerande instrument, og har ei rekkevidde frå Db1 til h1. Tubaxen finst òg stemt i C og Bb, med grunntone C1 og Bb2. Bb-tubaxen kan sjåast på som ei endeleg realisering av Adolphe Sax sin 150 år gamle plan om ein subkontrabass-saksofon.

Tubaxen har ei mykje trongare boring enn kontrabass-saksofonen, og er meir lik ein sarrusofon. Den har same fingring som kontrabass-saksofonen, og tek i bruk eit barytonsaksofon-munnstykke. Den tronge boringa gjer at den har mindre kraft enn ein kontrabass-saksofon, men det gjer òg sitt til at at den lettare kan spele mjukt og i dei lågare registra. Klangleg er den som ein barytonsaksofon med éin ekstra oktav nedover.

## Bakgrunnsstoff

* Benedikt Eppelshiem sin nettstad 
* MP3 lydklipp av ein tubax. På tubax: Randy Emerick med the Jerry Fischer Orchestra
* Meir om instrumentet tubax
Wilhelm Reich

**Wilhelm Reich** () var ein ukrainsk-amerikansk psykiater, psykoanalytikar og forfattar fødd av jødiske foreldre i Ukraina (då ein del av Austerrike-Ungarn). Han studerte medisin i Wien, og blei interessert i psykoanalyse og læra til Sigmund Freud.

Reich var ferdig utdanna lege i 1922, og same året starta han privat praksis som psykoanalytikar.

På 1920-talet braut han med Freud og danna ei eiga retning innan psykoanalysen: den såkalla «karakteranalysen». I 1930-åra meinte han å ha oppdaga ein fysisk energi, «orgon», som han meinte eksisterte i atmosfæren og i alt levande. Han utvikla instrument som han meinte kunne utnytta denne energien til å handsama sjukdommar som til dømes kreft.

I 1933 gav han ut boka *[[Fascisme]]ns massepsykologi* som vart forboden av nazistane, noko som mellom anna. førte han til Noreg. Frå 1939 budde han i USA der han heldt fram med forskinga på orgon. Orgonterapien førte til at praksisen hans i 1947 blei etterforska, og han fekk forbod mot å halda fram med denne forma for handsaming.

Wilhelm Reich hadde mange tilhengarar i det psykoanalytiske miljøet i Noreg, men fleire vart kritiske til orgonterapien. Av dei mest trufaste tilhengjarane i Noreg var Nic. Waal og Ola Raknes.
Sarrusofon

**Sarrusofon** er eit treblåseinstrument, ei oppfinning av Pierre-Louis Gautrot i 1856 for å kunne konkurrere med saksofonen og som ei erstatning for oboar og fagottar i musikkorps. Han var så lik saksofonen at Adolphe Sax ved fleire høve melde Sarrus til styresmaktene for brot på opphavsrettane. Instrumentet har fått namnet sitt etter den franske korpsleiaren Pierre Auguste Sarrus, som var opphavet til idéen bak instrumentet.

Sarrusofonen finst i mange størrelsar, frå sopranino med grunntone ess1 til subkontrabass med grunntone Bb2. Han vert notert i G-nøkkel som transponerande instrument. Dei to minste instrumenta er rette og kan minne om ein trong sopransaksofon. Dei større utgåvene har bøygar og form omtrent som ein ophicleide. Sarrussofonen er laga av metall og vert spelt med dobbelt røyrblad-munnstykke, som ein fagott. Han har klaffar, og fingringa liknar den på saksofonen. 

Sarrussofonen er i dag eit svært sjeldsynt instrument, og blir berre brukt i spesielle samanhengar. Han har relativt dårleg intonasjon, og har, samanlikna med saksofonen, ein mindre klår klang. Tidlegare vart Ess-kontrabassen ein del brukt, både til å erstatte kontrabass-saksofonen i militærkorps - han er lettare enn ein barytonsaksofon, og mykje lettare enn kontrabass-saksofonen - og som ei kraftigare erstatning for kontrafagotten, som ikkje var eit så velutvikla instrument tidlegare. Dei få verka som krev sarrusofon vert i dag spelt på kontrafagott. 

## Sarrusofonfamilien
* Sopraninosarrusofon (i Ess)
* Sopransarrusofon (i Bb)
* Altsarrusofon (i Ess)
* Tenorsarrusofon (i Bb)
* Barytonsarrusofon (i Ess)
* Bass-sarrusofon (i Bb)
* Kontrabass-sarrusofon (i Ess)
* Subkontrabass-sarrusofon (i Bb eller C), går òg under namnet Bb- og C-kontrabass-sarrusofon.
McDonald’s

**McDonald's Corporation** er ei amerikansk snøggmatkjede som sel hamburgerar, pommes frites og liknande. Kjeda er den største på området i verda og omfattar over 31 000 restaurantar i om lag 120 land, dei fleste baserte på franchising. McDonald's er fleire stader i verda blitt eit symbol for aukande globalisering og eksport av amerikansk kultur og næringsliv og utsett for protestdemonstrasjonar. Kjeda blir også kritisert for å servere usunn mat som bidrar til overvekt, særleg hos ungdom. Omsetjing var i 2004 på om lag 19 milliardar amerikanske dollar og selskapet hadde då kring 440 000 tilsette.

## Historikk
Brørne Maurice (Mac) og Richard (Dick) McDonald opna i 1948 ein drive-in restaurant i San Bernardino i California, som serverte hamburgerar, pommes frites og milkshake. Brørne hadde frå 1940 drive ein liknande grillrestaurant same stad. I 1953 utvida dei drifta til fleire restaurantar via franchising, og i 1954 gjorde dei Raymond Albert Kroc (1902–84), ein seljar av milkshake-maskiner, til franchise-agent. Han opna i 1955 sjølv ein restaurant i Des Plaines i Illinois, som kjeda no refererer til som sin første og starten på selskapet. I 1960 omfatta kjeda (no McDonald's Corporation) over 200 restaurantar i USA, og året etter kjøpte Kroc ut brørne og lanserte logoen med ein M forma som to gylne bogar (Golden Arches). Logoforma var tidlegare brukt som byggedesign i dei førte restaurantane til brørne McDonalds. Reklamefiguren og klovnen Ronald McDonald kom på TV første gong i 1963, og McDonald's vart i 1965 eit børsnotert aksjeselskap. I 1968, same år som hamburgeren Big Mac vart lansert, opna McDonald's sin restaurant nummer tusen, og gjennom 1970-åra auka talet på restaurantar med om lag 500 per år. Den første restauranten utanfor USA vart opna i Canada i 1967, dei første i Europa i Tyskland og Nederland i 1971, den første i Norden i Sverige i 1973 (Stockholm), og i 1990 opna McDonald's ein restaurant i Moskva.

I Noreg vart den første McDonald's-restauranten opna i Oslo i 1983. McDonald's Norge AS er eigd med halvparten kvar av McDonald's Corporation og administrerande direktør Theo Holm og har ei omsetjing på over 1 milliard norske kroner. Per 2005 var det 67 norske restaurantar med om lag 2500 tilsette. 

## Veldedig arbeid
Gjennom den norske stiftinga Ronald McDonald Barnefond har verksemda òg bygd bustadtilbod til familiar med barn innlagde ved sjukehus, og det finst tilsvarande rom eller hus i fleire andre land. I 2016 byrja dei stiftinga eit samarbeid med Stine Sofies Stiftelse om å byggja Stine Sofie Senteret for valdsutsette barn.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* McDonald’s Norge
Maria Kannegaard

**Maria Kannegaard** () er ein norsk pianist i jazztradisjonen. Saman med bassist Ole Morten Vågan og trommeslagar Thomas Strønen utgjer ho Maria Kannegaard trio. Ho har tidlegare spelt i Kongsberg-bandet Alibi med bassist Tine Asmundsen. Ho var òg med i Eldbjørg Raknes sitt Tingeling-band, og har samarbeida med Live Maria Roggen.
Tone Damli Aaberge

**Tone Damli Aaberge** () er ein norsk songar og popartist. 

Aaberge slo gjennom etter å ha delteke i talentprogrammet Idol i 2005. Ho ende på andreplass. Etter *Idol* skreiv ho under på platekontrakt med EMI Music. Frå 2008 er ho tilknytt Universal Music Norway, og manageren hennar er David Eriksen.

Hausten 2006 deltok Tone i *[[Skal vi danse]]* på TV 2, der ho enda på ein tredjeplass. I Melodi Grand Prix 2009 deltok ho med songen «Butterflies». Der kom ho på andre plass etter Alexander Rybak. Singelen «Butterflies» selde seinare til platina, og låg på VG-lista i 17 veker, med andreplass som beste plassering. 

## Melodifestivalen 2013
19. november 2012 offentleggjorde Sveriges Television (SVT) halvparten av deltakarane i Melodifestivalen 2013, der mellom anna Damli og Erik Segerstedt skal delta med songen «Hello Goodbye».

## Diskografi
;Album
* 2005: *Idol 2005* (samleplate)
* 2005: *Bliss*
* 2007: *Sweet Fever*
* 2009: *I know*
* 2010: *Cocool*

;Singlar
* 2010: *I love you*

## Kjelder
* «Intenst lukkeleg». Firda.no, 19.04.2006.
* - Aksel er snart 35, og er ikke gammel i hele tatt . Dagbladet.no, 15.09.2010.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:|]]» frå ,  den 26. september 2010.*  
 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane 
*''Toneglad - portrettintervju'' Firda.no, 07.03.2005.
Vinlaging

**Vinlaging** eller **vinifikasjon** er arbeidet med å omdanna druer til vin.

## Vinifikasjon av raudvin

Druene vert hausta, og frakta forsiktig til produksjonslokalet. Dersom druene sprekker på vegen, kan dei byrja å gjæra med gjæren som allereie bur på drueskalet, og den ukontrollerte gjæringa kan få konsekvensar for vinen. Druer til raudvin vert ofte hausta tidleg, medan druene endå ikkje har vortne so søte. Deretter vert druene pressa. Kor lenge vinen gjærar varierer mykje frå vin til vin. I maserasjonen trekker vinen ut tannin og smaksstoff frå kjerner og stilkar, og farge frå skalet. Korleis vinen vert lagra, avhenger av korleis vinlagar ynskjer vinen sin. Det er vanleg å lagra vinen på eikefat. Vinen trekker til seg vanilin frå fata, fata lek litt luft som gjer at vinen oksiderer litt, og alkoholprosenten vert mindre. Kor stor innverknad dette får på den ferdige vinen avhenger av kor lenge vinen ligg på fat. Fordi fata etter kvart vert metta, kan fata bytast ut etter ei stund for å auka effekten. Etter ferdig lagring på fat, vert vinen tappa på flasker.

## Vinifikasjon av kvitvin
Druer til kvitvin vert ofte hausta seint, når druene er på det søtaste. Somme vinlagarar lèt druene henga på stokken til etter første frostnatta. Dette gjer druene endå søtare. Ein annan måte å få druene søtare er ved hjelp av *[[edel rote]].* Ein muggsopp, gråskimmel eller *[[Botrytis cinerea]]*, går til åtak på druene og lagar hol i skalet. Dette gjer at noko av væska i druene fordampar, og dermed vert druene både søtare og sterkare på smak.
Gjæringstida varierer. Kvitvinen vert sjeldan maserert, då ein gjerne ikkje vil ha kvitvinen so bitter og raud som raudvinen. Kvitvin har i regelen kortare lagringstid enn raudvin.
Maserasjon

**Maserasjon**, eller skinnkontakttid, i samband med vinlaging er ein del av vinifikasjonsprosessen der vinen trekkjer ut farge frå skalet (helst til raudvin), og tannin og andre stoff frå kjerner og stilkar.

Ved opparbeiding av urtepreparat og andre naturmiddel inneber maserasjon at opphakka urter m.v. ligg i bløyt i vatn eller andre løysemiddel for å trekkja ut dei virksame stoffa. Etter maserasjonen blir oftast det faste stoffet filtrert bort, og berre det flytande uttrekkjet blir brukt vidare.

## Kjelder
Zilog Z80

**Zilog Z80** er ein 8-bits mikroprosessor som vart mykje nytta på 1970- og 1980-talet. Den fyrste brikka vart produsert i 1976. Z80 vart nytta både i heimedatamaskinar, i spelkonsollar og i sokalla embedded systems. Den norskutvikla datamaskinen Tiki 100 var til dømes basert på Z80-prosessoren.

Z80 er framleis å få kjøpt i laus vekt, men vert i dag langt mindre nytta enn det han var tidlegare. Alle moderne datamaskinar er i dag baserte på 32-bits eller 64-bits mikroprosessorar.
I sokalla embedded systems er det framleis ein stor marknad for 8-bits mikroprosessorar, men her har nyare RISC-baserte prosessorar som til dømes AVR frå Atmel teke meir og meir over for dei gamle prosessorane.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell heimeside for Zilog, Inc. 
* Ei samling med Z80-ressursar
RISC

**Reduced instruction set computing** (RISC) er ein prossesortype som i motsetnad til eldre CISC-prosessorar er baserte på nokre få, einfelde instruksjonar.

## Historie
I dei fyrste tiåra med datateknologi vart dei fleste dataprogram skrivne i Assembler, dvs. at programmeraren nytta seg av prosessoren sitt instruksjonssett direkte. På maskinvaresida førte dette til at dei som konstruerte prosessorar freista å implementera flest mogleg ulike instruksjonar som programmeraren kunne nytta seg av. Men etter kvart som det vart vanleg å utvikla programvare i høgnivåspråk som til dømes Pascal eller C, vart det klårt at det gjekk mot eit paradigmeskifte innanfor prosessorutviklinga. Det vart altfor vanskeleg å konstruera kompilatorar som kunne utnytta instruksjonssettet åt CISC-prosessorane optimalt. I realiteten var det berre eit subsett av instruksjonssettet som vart nytta av den kompilerte koden.

På 1980-talet vart det difor utvikla ei rad ulike prosessorar som nytta eit redusert instruksjonssett der berre dei mest vanlege instruksjonane vart tekne med. Når ein kvitta seg med dei lite bruka instruksjonane, kunne ein heller nytta meir plass til å implementera dei vanlege instruksjonane snøggare, til dømes ved hjelp av pipelining. Døme på RISC-prosessorar som såg dagsens ljos på 1980-talet er til dømes MIPS, Sparc og ARM. På 1990-talet gjorde Macintosh stor suksess med den RISC-baserte PowerPC-prosessoren som avløyste tidlegare Motorola 68000.

Dei aller fleste moderne RISC-prosessorar er 32-bits eller 64-bits, men det finst òg RISC-baserte mikrokontrollarar som er 8-bits, til dømes norskutvikla AVR frå Atmel.
Gråskimmel

**Gråskimmel** (*Botryotinia cinerea*) er ein type muggsopp som finst overalt der det vert dyrka frukt og grønt. Han gjer gjerne skade ved å gå til åtak på røter eller frukter. Men gråskimmel blir òg brukt til å dyrka fram eigne smakar i vin og ost.

## Vin
I fuktig vêr over lengre tid kan gråskimmel infisera røtene til vinrankene slik at dei ikkje gjev druer. Men dersom den våte tida blir følgd av tørrare vêr kan ein få til sokalla «edel rote», *Edelfäule* på tysk, som gjer vinen søtare.

I dette tilfellet går *Botryotinia cinerea* til åtake på druene og lagar hol i skalet. Deretter fordampar noko av væska i druene, og dei vert dermed søtare og sterkare på smak. Vinen ein lager av desse druene kan brukast som dessertvin.

## Frukt og grønt

Muggsoppen dukkar gjerne opp i lager på til dømes kål. På jordbærplantasjane er det gråskimmel som gjer mest skade.

## Ost

*Gråskimmelost

## Bakgrunnsstoff
Dobbeltrom

Eit **dobbeltrom** er eit rom som er meint for to personar. Det er ofte plass til ein liten person i tillegg.

Dobbeltrom har som regel ei dobbeltseng men kan òg to enkle senger. I så fall blir det gjerne kalla *twin-rom*.

På brorparten av norske hotell er det dobbeltrom som er det vanlege. 
Det kostar gjerne litt mindre å leiga enkeltrom, men per person er dobbeltrom billigast.
Verdas naturvernunion

**Verdas naturvernunion** eller **Den internasjonale naturvernorganisasjonen (IUCN)** (**I**nternational **U**nion of **C**onservation of **N**ature, **IUCN**) er ein internasjonalt organisasjon for naturvern. Han vart skipa i 1948 og har hovudsete i Gland i Sveits. 

Oppgåva for IUCN er å oppmuntre og påverke avgjerder og å assistere verdssamfunnet til å ta vare på heilskapen og variasjonen i naturen, og å tryggje at utbytting av naturressursar er rettferdig og berekraftig. Han organiserer eit nettverk for miljøarbeidet i meir enn 80 regjeringar, meir enn 110 offentlege byrå og meir enn 800 ikkje-statlege organisasjonar. Nettverket kan engasjere 10 000 frittståande ekspertar og vitskapsfolk i meir enn 180 land.

IUCN tilrår nye medlem på UNESCO si verdsarvliste over natur- og kulturminne. Organisasjonen er òg kjent for arbeidet med å redigere ei global raudliste over trua plante- og dyreartar. Den nasjonale raudlista frå 1998 og Norsk Raudliste 2006 er sett opp ut frå kriteria til IUCN.

### Namnet
På engelsk har dei brukt namnet *World Conservation Union* sidan 1990, men det fulle namnet og akronymet er ofte brukte ved sida av kvarandre sidan mange kjenner organisasjonen som IUCN. På norsk er namna *IUCN*, *Verdas naturvernunion* og *Den internasjonale naturvernorganisasjonen* brukte i media.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:World Conservation Union|World Conservation Union]]» frå ,  den 6. august 2005.*  
* IUCN offisiell nettstad

## Bakgrunnsstoff

*
Adolphe Sax

**Antoine Joseph Adolphe Sax** () var ein belgisk instrumentmakar, mest kjend for oppfinninga av saksofonen.

Sax vart fødd i Dinant i Belgia. Far hans, Charles Joseph Sax, var òg instrumentmakar. Adolphe byrja å lage sine eigne instrument i veldig ung alder.

Etter at han vart ferdig på skulen byrja Sax å eksperimentere med nye instrument. Den første oppfinninga var ei forbetring av bassklarinetten.

I 1841 flytta Sax til Paris og byrja å jobbe på nye instrument. Desse instrumenta var klare for visning i 1844. Sjølv om han ikkje stod som oppfinnar av instrumenta var dei så gode at dei gjekk under namnet saxhorn.

På denne tida jobba han med det instrumentet som han er best kjend for, saksofonen. Komponisten Hector Berlioz gav positiv omtale om det nye instrumentet i 1842, men det vart ikkje patentert før i 1846. Det var desse instrumenta som gjorde Sax kjend og sikra han ein lærarjobb ved Paris Conservatoire. 

Adolphe Sax døydde i 1894 i Paris og vart gravlagd på Cimetière de Montmartre.

## Referansar
Blood Red Throne

**Blood Red Throne** er eit norsk daudmetall-band frå Kristiansand. Musikken er mykje i stil med dei amerikanske daudmetall-pionerane Cannibal Corpse og Deicide. Denne musikkstilen har tidlegare ikkje vore særleg utbreidd i Noreg, med di black metal på 1990-talet kom og kasta skugge over alt hitt. Blood Red Throne har soleis synt lovande takter.

I januar 2005 gav Blood Red Throne ut den tredje plata si, kalla Altered Genesis. Tchort frå svartmetall-bandet Emperor er med som gitarist.

## Diskografi
*Monument of Death (Hammerheart Records, 2001)
*Affiliated with the Suffering (Hammerheart Records, 2003)
*Altered Genesis (Earache, 2005)
*Come Death (Earache, 2007)
*Souls of Damnation (Earache, 2009)
*Brutalitarian Regime (Sevared Records, 2011)
*Blood Red Throne (Sevared Records, 2013)
*Union of Flesh and Machine (Candlelight Records, 2016)
*Fit to Kill (Mighty Music, 2019)
*Imperial Congregation (Nuclear Blast, 2021)
*Nonagon (Soulseller Records, 2024)

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad
Dei fire store

**Dei fire store** er eit kjent uttrykk innan norsk litteratur som viser til fire forfattarar frå den norske realistiske gullalderen ved slutten av 1800-talet: Ibsen, Bjørnson, Kielland og Lie. 

Det er ukjent kven som kom på omgrepet eller først brukte det, men det var i alle fall i bruk før den første verdskrigen. Forfattarane kom alle ut på Gyldendal forlag, og om forlaget ikkje fann på uttrykket sjølv, brukte dei det i alle høve til marknadsføring.

Deretter blei det så vanleg innan norsk kultur at det er blitt ein slags klisjé, og ein har kåra «dei fire store» innan mange andre felt, også innan nyare norsk litteratur. Desse blei utpeikte i 1996 av Bokklubben Nye Bøker som Kjærstad, Fløgstad, Solstad og Wassmo. Kåringa skapte mykje debatt, men er seinare stort sett blitt gløymd.

## Andre store
* Dei fire store i matvegen
* Dei fire store i norsk rock
Feminisme

**Feminisme** er ei mangearta samling av sosiale teoriar, politiske rørsler og moralfilosofiar, i hovudsak motiverte av eller som dreiar seg om røynslene til kvinner. Det gjeld særleg kvinnene sin sosiale, politiske og økonomiske situasjon. Som sosial rørsle fokuserer feminismen særleg på å avgrense eller fjerne kjønnsdiskriminering, og å fremje kvinnene sine rettar, deira interesser og saker i samfunnet. 

Innan akademia fokuserer somme feministar på å dokumentere kjønnsdiskriminering og endringar i den sosiale posisjonen og representasjonen til kvinnene. Andre seier at kjønn er ein sosial konstruksjon, og dei granskar denne konstruksjonen av sosialt kjønn og jamvel seksualitet, og utviklar alternative modellar for studium av sosiale relasjonar. 

Feministisk politisk aktivisme arbeider vanlegvis med saker som reproduktive rettar, vald i parforhold, fødselspermisjon, likeløn, kjønnsbasert mobbing, diskriminering og seksuell vald. Tema som feminismen utforskar omfattar patriarki, stereotypisering, generell objektifisering, seksuell objektifisering og undertrykking. 

På 1960-talet og 1970-talet representerte og omhandla feminismen og feministisk teori i stor grad problem som møtte vestlege, kvite middelklassekvinner, samtidig som dei hevda å representere alle kvinner. Sidan da, har mange feministiske teoretikarar utfordra tanken om at «kvinner» utgjer ei einsarta gruppe individ med identiske interesser. Feministiske aktivistar har komme frå ulike miljø, og ein tok til å fokusere på samspelet mellom kjønn og seksualitet på den eine sida, og andre sosiale identitetar som «rase» og sosial klasse på den andre. Mange feministar i dag seier at feminisme er ei grasrot-rørsle som vil krysse grenser baserte på sosial klasse, «rase», kultur og religion, og at feminismen er kulturelt spesifikk og tar opp saker som er relevante for kvinner i det gitte samfunnet, til dømes kvinneleg omskjering i Sudan eller det såkalla «glastaket» i utvikla økonomiar, og innan feminismen drøftar ein i kva grad visse saker, som valdtekt, incest og moderskap likevel er universelle.

## Sjå òg
* Feministisk kunst
* Kvinnerørsla

## Bakgrunnsstoff
Dei fire store i matvegen

**Dei fire store** er innan europeisk matlaging samnemninga for gulrot, purrelauk, lauk og selleri. Desse fire høyrer med i dei aller fleste oppskrifter på krafter, sausar (ikkje dessertsausar) og supper.

«Dei fire store»:

Fil:Carrot 2.jpg|Gulerot
Fil:Spring Onion.jpg|Purre
Fil:Onion.jpg|Lauk
Fil:Celery pose.jpg|Selleri
Nodelandsheia

**Nodelandsheia** er ein tettbygd stad i Kristiansand kommune i Agder fylke. Bygda ligg om lag ein og ein halv kilometer nordaust for Nodeland.
Volleberg

**Volleberg** er ein tettstad i Kristiansand kommune i Agder fylke med . Staden ligg om lag fire kilometer sørom  Nodeland og om lag 10 kilometer vestom Kristiansand. Riksveg 461 og Europaveg 39 går gjennom bygda.
Øyslebø

**Øyselebø** er ein tettstad i Lindesnes kommune i Agder fylke med . Staden ligg ved Mandalselva i Mandalen. Fylkesveg 455 går gjennom bygda.

Brørne John og Sigurd Nome var frå Øyslebø.
Skomrak

**Skomrak** er ein tettstad i Lyngdal kommune i Agder fylke. Grenda ligg inst i Rosfjorden. Skomrak er delt i Skomrak Indre, Skomrak og Skomrak Ytre. Kommunegrensa mellom gamle Lyngdal kommune og gamle Austad kommune gjekk mellom Skomrak og Skomrak Ytre. Sjølve tettstaden (Skomrak Ytre) ligg i gamle Austad kommune og har i overkant av 200 innbyggarar. I sjølve Skomrak er det seks fastbuande, medan det bur kring 50 menneske i Skomrak Indre
Mr. Lee

**Mr. Lee** er eit varemerke for nuddelpakkar med smakstilsetting utvikla av Lee Chul-ho, ein koreansk innvandrar til Noreg som kalla seg *Mr. Lee*.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad for Mr. Lee
Feda

**Feda** er ein tettstad og strandstad i Kvinesdal kommune i Agder med . Staden var kommunesenter i den tidlegare kommunen Feda (1900-1963) og ligg på nordsida av Fedafjorden, om lag åtte km austom Flekkefjord. E 39 går ved Feda.

## Feda kommune

Feda kommune vart oppretta i 1900, då vart området skild ut frå Kvinesdal formannskapsdistrikt. Kommunen omfatta landet på begge sider av Fedafjorden. I 1963 vart Feda kommune slegen saman med Kvinesdal kommune att.

## Kjende personar frå Feda
* Sigbjørn Hølmebakk &ndash; forfattar
* Gordon Hølmebakk &ndash; forlagsmann og forfattar

## Kjelder
* Redaktør: Knut Harald Evensen: *NAF Veibok* 2004.

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
*
*

Denne artikkelen byggjer på «Feda» henta frå Wikipedia på bokmål 6. august 2005.
Selar

**Selar** (Pinnipedia) er ei gruppe pelskledde sjøpattedyr som høyrer til rovdyrordenen. Ein delar dei inn i tre familiar: Kvalrossar, øyreselar, som inneheld sjøløver og pelsselar, og ekte selar. 

## Sjå òg
* Søvn hjå dyr

## Bakgrunnsstoff
Dei nye kapellanane

**Dei nye kapellanane** er ei gruppe norske musikarar tilknytte Det Norske Samlaget som spelar populærmusikk på nynorsk under mottoet «rock & roll med eit menneskeleg andlet». Gruppa blei stifta i 1992, og tok namn frå Hans E. Kinck-novella «Den nye kapellanen» frå 1897. 
Gruppa har spelt på tilstellingar for forfattarar, verksemder, på bokmesser, pubar, klubbar og studentkroer. Ho gav ut si første plate i 1998.

## Medlemer

* Ragnar Hovland, song, tangentar, munnspel, trekkspel, kazoo, fløyte, melodika og banjoukulele
* Espen Beranek Holm, song, gitar, tangentar, datamaskinar, perkusjon
* Jan Swensson, song, bassgitar
* Trygve Åslund, gitar, song
* Øystein Jevanord, trommer
* Jørn Mortensen, gitar, song, m.m
* Lars Fredrik Beckstrøm, bassgitar, song
* Arnt Maasø, tangentar, song

Dei har òg samarbeidd med Are Kalvø og Arne Hjeltnes.

## Utgjevingar
**Singler**
* *Anarki i Noreg/Ivar Aasen og katten hans* (1998)
* *Anne Britt* (1999)
* *Borte i Havana (Radio Edit)* (2022)

**Album**
* *Living next door to Alice Cooper* (1999)

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* 
*
Hn/Oktav

Ein **oktav** er fråstandet millom tvo tonar der den eine hev dubbelt so høg frekvens som hin. Ein tone på 400&nbsp;Hz ligg éin oktav yver ein tone på 200&nbsp;Hz, medan ein tone på 800&nbsp;Hz ligg tvo oktavar yver 200 Hz.

Ein oktav er det næst enklaste intervallet i musikken. Eit utræna øyra kjem som regel til å taka dei tvo ulike tonane for den same. Av denne grunnen vert tonar i oktavhøve til einannan gjevne det same namnet i vestleg musikkteori; tonen oktaven yver elder under ein A heiter A, hann òg.

Namnet kjem av det italienske ordet *ottava*, som tyder åtte. Dette kjem av at det i flest alle skalaer ligg ein oktav på det åttande stìget yver grunntonen i skalaen. 

Ordet *oktav* kann òg nøytast um andre ting som gjeng på åtte, til dømes ein åttedagarsbolk.
Ekte selar

**Ekte selar** eller **øyrelause selar** (*Phocidae*) er ei av tre hovudgrupper innanfor underordenen selar (*Pinnipedia*). Dei ekte selane skil seg frå pelsselane og sjøløvene i familien *[[Otariidae]]* i at dei ikkje har ytre øyre og ikkje kan folda bakluffane inn under kroppen og gå på dei, men i staden kravlar seg fram på magen.

## Artar
* Baikalsel (*[[Phoca sibirica]]*)
* Grønlandssel (*[[Phoca groenlandica]]*)
* Havert (*[[Halichoerus grypus]]*)
* Klappmyss (*[[Cystophora cristata]]*)
* Krabbeetarsel (*[[Lobodon carcinophagus]]*)
* Middelhavsmunkesel (*[[Monachus monachus]]*)

* Sjøelefant (*[[Mirounga angustirostris]]*)
* Storkobbe (*[[Erignathus barbatus]]*)
* Ringsel (*[[Phoca hispida]]*)
* Ross-sel (*[[Ommatophoca rossi]]*)
* Steinkobbe (*[[Phoca vitulina]]*)
* Antarktisk sjøelefant *[[Mirounga leonina]]*)
* Sjøleopard (*[[Hydrurga leptonyx]]*)
* Weddellsel (*[[Leptonychotes weddelli]]*)

## Sjå òg
* Søvn hjå dyr

## Bakgrunnsstoff
Sokk

**Sokkar** er klesplagg for føtene som har som føremål å verna mot kulde og slitasje, og for å trekka til seg sveitte. Som regel er sokkar ein udelt pose til å ha rundt foten, men det finst òg tåsokkar, med «fingrar» for tærne. Lengda på sokkar kan variera. Som regel dekker dei okla, men ein del sokkar dekker berre sjølve foten. Dersom dei går opp til kneet eller lenger, blir plagga rekna som strømper.

Sokkar er som regel strikka, ettersom dei skal ha litt strekk og ei viss form for å passa rundt foten. Vanleg sokkemateriale er bomull, ull og nylon. Sokkar blir nesten utan unntak selde parvis. Å ha på seg umake sokkar var lenge eit typisk teikn på ein distre person, men har òg vore på mote.

Vanlegvis bruker ein skor over sokkane når ein går ute, medan ein innandørs kan ha tøflar utanpå sokkane eller gå rundt på sokkelesten. Det finst sokkar med forsterka sålar som òg kan brukast utandørs, til dømes gymsokkar eller tabi.

## Bakgrunnsstoff

## Kjeldeliste
Tabi

**Tabi** er japanske oklesokkar med fingrar for tærne. Ein bruker dei gjerne i samband med *[[zori]]* (sandalar) eller *[[geta]]* (høge tresko), som heng fast til foten ved ein stropp mellom tærne, slik at desse må vera skilde. Det finst òg slitesterke tabiar med forsterka sålar som byggjearbeidarar og visse kamsportutøvarar kan bruka.

Tabi høyrer med til den tradisjonelle japanske klesdrakta for både menn og kvinner. Dei er som regel kvite, men menn kan òg ha svarte sokkar, og kvinner ein sjeldan gong sokkar med mønster.
Dr. Munk

:*Sjå òg [[restauranten Dr. Munk]]*.

**Dr. Munk** er ein oppdikta person som først vart gjort kjend i *Sveve over vatna* av Ragnar Hovland i 1982. Han opptrer som sauebonde, filosof, nærradioprogramleiar, revolusjonær proletar, underhaldar, rytmegitarist, fyllik, gjesteførelesar ved universitetet, hobbypsykoanalytikar med divan, brevvekslar med Johnny Rotten i Sex Pistols, og har sidan gjeve seg til kjenne rundtforbi. 

Som åndeleg fadder for doktoren har Ragnar Hovland nytta namnet hans ved ulike høve, som til dømes *[[Ein aften med Dr. Munk]]*, eit musikalsk, litterært program saman med Dei nye kapellanane.
Zori

**Zori** er japanske sandalar, laga av brokadestoff og vovne risstrå, eller i moderne tid vinyl. Dei er mjukare enn getaer, og blir brukte om sommaren saman med kimono. 

Forma på sålen er som regel firkanta for menn og avrunda for kvinner. Zoriane blir festa til føtene med ein stropp mellom tærne. Tradisjonelt er denne svart for menn og raud for kvinner, men i nyare tid kan stroppen òg ha ulike mønster. 

Det er vanleg å ha tabi, tåsokkar, på oppi sandalane.

Stråa i zoriane er dei same som blir brukt til å laga tatami, tradisjonelle japanske matter til å ha på golvet
Restauranten Dr. Munk

:*Sjå òg den litterære personen [[Dr. Munk]]*.

**Dr. Munk** var ein restaurant på tettstaden Husnes i Kvinnherad, Hordaland. Dei solgte føremiddagsmat og snøggmat på føremiddagen, og hadde ein noko meir avansert middagsmeny på kvelden.
Gazpacho

**Gazpacho** er ei kald suppe og ein spansk nasjonalrett med opphav i Andalucia. Ein kan laga henne av ulike råvarer, men gammalt brød, kvitlauk, olivenolje, eddik og salt finst i alle typane, og tomat er også tett knytt til suppa. Andre vanlege ingredienser å ha med er paprika, lauk, kvitlauk, purrelauk, chili, agurk og pepar. Gazpacho kan gjerne serverast med brødkrutongar eller annan garnityr. Gazpacho har etter kvart vorte ein klassisk sommarrett i Noreg.
Gymsokk

Ein **gymsokk** eller **turnsokk** er ein mellomting av sokkar og skor, fottøy av klede med ein sklisikker sole av skinn eller plastikk. Den svenske verksemda Nowali byrja å laga gymsokkar under namnet *Sockiplast* i 1953. Medan gymsokkar går til okla, er turnsokkar skorne lågare.

Sokkane kan brukast til å springa og dansa utan å skli på glatte underlag, som i gymsalar og symjehallar. Dei kan å brukast utandørs, til dømes til bading i sjøen. Det er særleg ungar som bruker gymsokkar.

Gymsokkar er i slekt med japanske tabisokkar.
Enkeltrom

Eit **enkeltrom** er eit rom med éi seng, gjerne på hotell, motell, suitell eller liknande. 

## Sjå òg
Dobbeltrom
Orrestranda

**Orrestranda** er ei av jærstrendene, og strekker seg frå Vik i sør til Reve i nord. 
Ho ligg på Orre i Klepp på Jæren, og er i følgje turistvegseksjonen i Statens vegvesen den lengste sandstranda i Noreg.

Strandsona er bygd opp av sjølve sandstanden ved sjøen, sanddynene som hovudsakleg har vegetasjon av marehalm, og bakdynelandskapet med eit meir variert planteliv. 

Strandområdet på Orrestranda er brote av Skårtangen og Åtangen med stor stein ut i havet. Friluftshuset nær Orrestranda er eit populært utgangspunkt for ein strandtur sommar som vinter.

## Kjelder
Carl Bertil Agnestig

**Carl Bertil Agnestig** () var ein svensk musikklærar og komponist. Han skreiv lærebøker for piano og andre instrument. Han komponerte og arrangerte òg kormusikk.

## Prisar og utmerkingar
*1966 - Vinnar i SR si kortevling med Nacka musikskolas lilla kör
*1967 - Vinnar av Let the Peoples Sing (ungdomskörklassen) med Nacka flickkör
*1969 - Nacka kommun sitt kulturstipend
*1993– Årets barn- och ungdomskörledare
*1994 – Medaljen för tonkonstens främjande
*2002 - Nacka kommun sin kulturpris
*2005 - Svenska Musikförläggareföreningens pris *Life Time Achievement*
*2009 - Svenska kompositörer av populärmusiks stipendium

## Verk i utval
### Pedagogikk
#### Piano
*Vi spelar piano 1-3 (del 1 1958) 
*Pianopyssel 1-2
*Pianoprisma 1-2
*Flerhändigt 1-2 

#### Blokkfløyte
* Vår första blockflöjtsbok (1955)
* Vår andra blockflöjtsbok, samspelet
* Tjo flöjt

#### Fløyte
*Vi spelar flöjt 1-4 (Agnestig/Asplund)
*Flöjtspel 1-2 (Agnestig/Asplund)
*Flöjtprisma 1-2 (Agnestig/Asplund)

#### Klarinett
* Vi spelar klarinett 1-4 (Agnestig/Pettersson)

#### Trompet
* Vi spelar trumpet 1-2 (Agnestig/Cederberg)

#### Fiolin
* Vi spelar fiol 1-4 (Agnestig/Nestler)

#### Kor
*Lätt för kör 1-5
*Vi sjunger i kör 1-3
*Förnya kören
*Varianten på diskanten 1-3

### Vokalverk
*Dette forår (1978, SSA, barnkör, piano, flöjt) 
*Spillemannen kommer (1983, SATB) 
*Vi och ni (1983, blandad kör, barnkör, piano) 
*De fem årstider (1984, solo, barnkör, piano) 
*Missa in Discantu (1986, SSA)
*Sanctus (1987, SATB, till Nacka oratoriekör)
*Kärlekens musik (1992, SSA)

### Salmar og songar i utval
**[[Lär mig att bedja av hjärtat]]* (1986 nr 214 b) tonsatt 1976
**[[Dig vi lovsjunger, ärar]]* (1986 nr 443) tonsatt 1975
**[[Adventstid]]* (”Adventstid kom till mitt ensamma hus ...”) text och tonsatt 1964

*Psalmer i 90-talet
**874 Människan lever en liten tid (Allt vi behöver för att leva)
**879 Inte en sparv

## Kjelder
Suitell

Eit **suitell** er eit hotell som berre har suitar. Noreg fekk sitt første suitell på 1980-talet, då Edvard Grieg Suitell vart bygd på Sandsli nær Flesland i Bergen i Hordaland.
Blackadder

***Blackadder***, kalla ***Sorte Orm*** på bokmål, er ein britisk komiserie produsert av BBC. Serien har fått namnet etter hovudpersonen spelt av den britiske skodespelaren Rowan Atkinson.

Serien tek for seg ulike delar av den britiske historia. Sentralt i serien står Sorte Orm og tenaren hans, Baldrick. Serien vert rekna som éin av de beste engelske komiseriane nokon sinne.

Serien vart laga av Rowan Atkinson og Richard Curtis. Dei bestemde seg for å gjere ein komiserie i eit historisk miljø, og at han skulle kunne samanliknast med *[[Fawlty Towers]]*. Pilotserien frå 1983 på seks episodar vart ikkje særskilt godt modteken og var svært dyr å produsere. For at ein oppfølgjar skulle gjerast mogleg, måtte ein gjere noko med formatet. Sorte Orm endra seg frå ein ynkeleg snik til ein smart og listig mann. Ein fjerna alle utandørsscener, reduserte talet på statistar og satsa mykje på sjølve humoren. Oppfølgjaren Blackadder II frå 1986 vart ein stor suksess.

## Serien

Sorte Orm har gått i fire sesongar med seks 30 minuttars episodar kvar.

* Serie 1, 1983 (*The Black Adder*): Handlinga er lagd til 1400-talet der Edmund Black Adder er den yngre broren til den engelske kronprinsen, men med eigne ambisjonar.
* Serie 2, 1986 (*Blackadder II*): Handlinga er lagt til 1500-talet. Lord Edmund Blackadder er ein intrigesjuk hoffmeister hjå dronning Elisabeth I av England med ambisjon om å vinne dronninga si gunst.
* Serie 3, 1987 (*Blackadder the Third*): Handlinga er lagt til byrjinga av 1800-talet. Mr. Edmund Blackadder er butler hjå den idiotiske kronprinsen (Prince of Wales) i Storbritannia med ambisjonar om å sko seg på dei kongelege.
* Serie 4m 1989 (*Blackadder Goes Forth*): Handlinga er lagt til den første verdskrigen sine skyttargraver i 1917. Den fjerde Edmund Blackadder gjer teneste i den britiske armeen som kaptein, og har ambisjonar om å overleve krigen.

## Kortfilmar
I tillegg til serien er det spelt inn nokre frittståande kortfilmar:

* *Blackadder’s Christmas Carol* (Noreg: *Sorte Orms jul*) frå 1988 er ein 45 minuttar lang versjon av Charles Dickens si juleforteljing. Den er parodisert på tradisjonelt Sorte Orm-vis.

* *Blackadder: The Cavalier Years* frå 1988 er ein 15 minuttar lang sketsj produsert for velgjerdsgallaen Comic relief.

* *Blackadder: Back & Forth* (Noreg: *Sorte Orm - attende til framtida*) frå 1999 er ein 45 minuttar lang kortfilm. Svarte Orm har ein plan om å lure venene sine for pengar gjennom å bygge ei falsk tidsmaskin. Han mislukkast då Baldrick bygger ei maskin som faktisk fungerer.

## Bakgrunnsstoff
George Orwell

**Eric Arthur Blair** (), kjend som **George Orwell**, var ein britisk forfattar fødd i India. Han voks opp på dei britiske øyane og reiste til Burma i 1921. Der utdanna han seg til, og arbeidde som politi. Etter fem år reiste han heim att. 

I 1937 fór han i strid for republikken, det vil seie mot Franco, i den spanske borgarkrigen. Opplevingane hans her vart nedskrivne i boka *[[Homage to Catalonia]]*, som òg finst på norsk som *[[Hyllest til Catalonia]]*.

Dei to mest kjende bøkene hans, *[[Animal Farm]]* (1945) og *[[Romanen 1984|1984]]* (1949), er svært samfunnskritiske og negative til totalitære styre. Orwell var demokratisk sosialist.

Orwell døydde av tuberkulose, 46 år gammal.

## Bibliografi

* *Down And Out In Paris And London*, 1933 
* *Burmese Days*, 1934
* *A Clergyman's Daughter*, 1935
* *Keep The Aspidistra Flying*, 1936
* *The Road to Wigan Pier*, 1937
* *Homage To Catalonia*, 1938
* *Coming Up For Air*, 1939
* *[[Animal Farm]]*, 1945
* *[[Romanen 1984|1984]]*, 1949

## Essay

* «A Hanging» (1931) — https://orwell.ru/library/articles/hanging/
* «Shooting an Elephant» (1936) — https://orwell.ru/library/articles/elephant/
* «Charles Dickens (1939)|Charles Dickens» (1939) — https://orwell.ru/library/reviews/dickens/
* «Boys' Weeklies» (1940) — https://orwell.ru/library/essays/boys/
* «Inside the Whale» (1940) — https://orwell.ru/library/essays/whale/
* «Wells, Hitler and the World State» (1941) — https://orwell.ru/library/reviews/wells/
* «The Art of Donald McGill» (1941) — https://orwell.ru/library/reviews/McGill/
* «Looking Back on the Spanish War» (1943) — http://orwell.ru/library/essays/Spanish_War/
* «W. B. Yeats» (1943) — http://orwell.ru/library/reviews/yeats/
* «Benefit of Clergy: Some notes on Salvador Dali" (1944) — http://orwell.ru/library/reviews/dali/
* «Arthur Koestler (1944)|Arthur Koestler» (1944) — http://orwell.ru/library/reviews/koestler/
* «Notes on Nationalism» (1945) — http://orwell.ru/library/essays/nationalism/
* «How the Poor Die» (1946) — http://orwell.ru/library/articles/Poor_Die/
* «Politics vs. Literature: An Examination of Gulliver's Travels» (1946) — http://orwell.ru/library/reviews/swift/
* «Politics and the English Language» (1946) — http://orwell.ru/library/essays/politics/
* «Second Thoughts on James Burnham» (1946) — http://orwell.ru/library/reviews/burnham/ 
* «Decline of the English Murder» (1946) — http://orwell.ru/library/articles/decline/
* «Some Thoughts on the Common Toad» (1946) — http://orwell.ru/library/articles/Common_Toad/
* «A Good Word for the Vicar of Bray» (1946) — http://orwell.ru/library/reviews/vicar/
* «In Defence of P. G. Wodehouse» (1946) — http://orwell.ru/library/reviews/plum/
* «Why I Write» (1946) — http://orwell.ru/library/essays/wiw/
* «The Prevention of Literature» (1946) — http://orwell.ru/library/essays/prevention/
* «Such, Such Were the Joys» (1946) — https://orwell.ru/library/essays/joys/english/
* «Lear, Tolstoy and the Fool» (1947) — https://orwell.ru/library/essays/lear/
* «Reflections on Gandhi» (1949) — https://orwell.ru/library/reviews/gandhi/

## Bakgrunnsstoff
Romanen 1984

***1984*** (originaltittel: *Nineteen Eighty-Four*) er ein dystopisk framtidsroman av George Orwell som kom ut i 1949. Boka skildrar eit statisk, klassedelt samfunn som er prega av tankestyring og overvaking. Boka var eit gjennombrot for Orwell. Ho er blitt kjend over heile verda, og stadig brukt som varsel for ei trugande samfunnsform. 

Romanen blei skriven i skuggen av andre verdskrigen med inspirasjon frå mellom anna Nazityskland og Sovjetunionen. Det er lett å kjenna igjen indoktrinering, krigshissing, tortur, styrt språkendring, historieomskriving, Stalin sine deportasjonar og Hitlerjugend frå den verkelege historia.

Hovudpersonen i boka er Winston Smith, som ikkje klarer underordna seg den strenge tankestyringa. Ein annan viktig person er Store Bror, Big Brother på engelsk, som har gått inn i språket som eit omgrep for samfunnsovervaking.

I boka pågår det ein konstant krig mellom landa Oceania, Eurasia og Austasia, der skiftesvis to av landa er allierte.

Like viktig var omgrepet nyspråk eller *[[nytale]]*, eit språk som skulle avgrensa tankane til innbyggjarane ved å forenkla og fjerna alle ord som skildra noka form for fridom, og gjerne gje orda motsett innhald av det dei hadde før.

## Bakgrunnsstoff
*
* Elektronisk utgåve av romanen på engelsk
Breidsundet i Herøy i Møre og Romsdal

:*For andre stader med same namnet, sjå [[Breidsundet]].*
----
**Breidsundet** er eit sund mellom øyane Nerlandsøya og Remøya i Herøy kommune i Møre og Romsdal.

Sundet skjermar Holmefjorden til ei viss grad frå Atlanterhavet, men er samstundes den einaste vegen for større skip som skal inn til Fosnavåg. Sjølve opninga er mellom Teigeneset og Grønnholmen, medan Pessa, Trollholmen, Tangane, Vårhuda, Kobbholmen, Skotholmen og Urholmen stenger for.
Geta

**Geta** er japanske skor som blir brukt saman med tradisjonelle klede, som kimono. Skorne er ei slags blanding av sandalar og tresko, men med sitt eige særpreg. 

## Skildring
Ein geta tek utgangspunkt i ei flat treplate, gjerne rektangulær i forma, som foten skal stå på. Treet kan vera uvølt eller lakkert. 

Under plata fester ein eitt eller helst to trestykke. Trestykka er vanlegvis tynne rektangel som kan vera heilt låge eller styltehøge. Somme tider er det fremre stykket trekanta. Dersom ein berre bruker eitt trestykke, kan det gå under heile skoen, som ein platåsko av tre, eller det kan vera eit smalt rektangel midt under solen. Dette siste krev god balanseevne av brukaren, men skal vera godt å gå med i myrlendt terreng. Det er munkar og einebuarar som er meint til å bruka desse skorne. I tillegg fortel tradisjonen at Tengu-trollet med den lange nasen bruker slike getaer.

Oppå plata festar ein ein tjukk stropp som skal halda skoen fast til foten. Stroppen er forma som ein V med spissen midt på solen. Det finst altså ingen venstre- og høgresko, slik me er vane med i Vesten. Stroppen sit mellom stortåa og den neste, slik at foten blir ståande litt skeivt på skoen. Det er vanleg å bruka tabi, tåsokkar, oppi getaene. Nokre av skorne har eit dekke over foten, som på vestlege tresko, til bruk i dårleg vêr.

## Historie
Skotøyet blei til i Heiantida, då ein bytta ut klamme kinesiske sko med opne sandalar tilpassa det fuktige japanske klimaet. Getaer var uformelt fottøy ein alltid brukte når ein gjekk ut; dei høge tennene på undersida kom til for å hindra ein lang kimono frå å slepa i bakken. I dag blir getaskorne som regel berre brukte ved høgtidelege høve, saman med kimonoar. Svært få japanarar bruker dei til dagleg; unntaket er aspirantar blant sumobrytarane. Den særeigne klakkelyden av treskorne er noko mange eldre japanarar saknar i det moderne japanske samfunnet.

## Kultur

Eit japansk ordtak seier «du veit ikkje sikkert før du har teke på deg getaene». Det tyder at du ikkje kan vera sikker på utfallet før spelet er over.

Ordet *geta* blir òg brukt om sushitallerkar av treplater med to rektangel under, ettersom dei er svært like skorne i utsjånad.
Samoa

**Samoa** er eit land forma av ei øygruppe i Polynesia i Stillehavet, der dei to hovudøyane er Savai'i og Upolu. Fram til første verdskrigen var Samoa ein tysk koloni og bar namnet **Tysk Samoa**. Frå 1914 til 1997 heitte landet **Vest-Samoa**.

## Klima
Samoa har tropisk regnklima og årsnedbøren i hovudstaden Apia er kring 3000 mm, mest i tida desember-april. I fjellskråningar vendt mot søraust kan årsnedbøren bli 6000-7000 mm. Middeltemperaturen er 26-27&nbsp;°C med små årstidsvariasjonar. Tyfonar kan passere øyane i perioden desember-mars og føre til store øydeleggingar, som tyfonen Val i 1992.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Tonga

**Tonga** er eit kongedøme i Polynesia i det sørlege Stillehavet. Det ligg sør for Samoa og aust for Fiji. Øystaten omfattar 169 øyar, 36 av dei folkesette. 

## Klima
Øyane har eit tropisk, maritimt klima med ein årleg middeltemperatur som varierer frå 23&nbsp;°C i sør til 27&nbsp;°C i nord. Det kjem mest nedbør i nord (2700 mm), medan dei sørlege øyane får omkring 1500 mm i løpet av eit år. Mest regn kjem det i perioden januar til mars då den intertropiske konvergenssonen flyttar seg sørover. Minst nedbør kjem det frå mai til september då søraustpassaten dominerer. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff