open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Volof-folk

**Volof** (også skrive *wolof*) er eit folk i Senegal, Gambia og Mauritania. Språket deira er volof.

## Busetnad
I Senegal er volofane den største folkegruppa ved at rundt 40&nbsp;% av folkesetnaden identifiserer seg som volof. Dei er fleirtalet i området som strekkjer seg frå Saint-Louis i nord, Kaolack i sør og Dakar i vest. Derimot er det få volofar i Casamance. I Gambia er rundt 15&nbsp;% av folkesetnaden volof. Dei utgjer ein minoritet i eit land der mandinkaene utgjer 40&nbsp;% av innbyggjarane, men volofspråk og -kultur har uforholdsmessig stor tyding sidan volofane utgjer halvparten av folkesetnaden i hovudstaden Banjul. I Mauritania er omkring 7&nbsp;% av folkesetnaden volof. Dei bur for det meste i dei sørlege kystområda til landet.

## Kjende volofar
* Youssou N'Dour, senegalesisk songar
* Ousmane Sembène, senegalesisk forfattar og regissør
* Abdoulaye Wade, president i Senegal

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Wolof|Wolof]]» frå ,  den 24. desember 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
*Informasjonsside om voloffolket, wolof.org
*Leipoldts wolofsider på engelsk 
*Leipoldts wolofsider på tysk 
*Yahoogruppe om volof (engelsk og tysk)

### Litteratur
* Mamadou Cissé, Dictionnaire Français-Wolof, L’Asiathèque, Paris, 2004,ISBN 2-911053-43-5
* Mamadou Cissé, Contes wolof modernes, L’Harmattan, Paris, 1994, ISBN 2-7384-3016-3
* Michel Malherbe, Cheikh Sall: *Parlons Wolof - Langue et culture*. L'Harmattan, Paris, France 1989, ISBN 2-7384-0383-2.
* Gabriele Aïscha Bichler: *Bejo, Curay und Bin-bim? Die Sprache und Kultur der Wolof im Senegal (mit angeschlossenem Lehrbuch Wolof)*. Europäische Hochschulschriften Band 90. Peter Lang Verlagsgruppe, Frankfurt am Main, Germany 2003, ISBN 3-631-39815-8.
* Arame Fal, Rosine Santos, Jean Léonce Doneux: *Dictionnaire wolof-français (suivi d'un index français-wolof)*. Karthala, Paris, France 1990, ISBN 2-86537-233-2.
* Rolf Goetz: *Senegal - Gambia: Praktischer Reiseführer an die Westküste Afrikas*. Verlag Peter Meyer Reiseführer, Frankfurt am Main, Germany 1996, ISBN 3-922057-09-8.
Wollongong

**Wollongong** er den niande største byen i Australia, og den tredje største byen i New South Wales, med sine 274&nbsp;072 (2004) innbyggjarar. Byen ligg 80 km sør for Sydney. Han ligg i eit kolgruvedistrikt og har metallurgisk og kjemisk industri, produksjon av maskinar, tekstilvarer og matvarer. Byen er knytt til Sydney med veg og jernbane. Wollongong har hatt universitet sidan 1961. Det sørste stålverket i Australia ligg i Port Kembla, sør i byen. 

Namnet Wollongong skal i følgje det opphavlege aboriginale språket tyde «lyden av sjø».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Bjørn Woll

**Bjørn Normann Woll** () er ein norsk fiolinist og dirigent. Han debuterte som fiolinist i 1947 og var tilsett i Filharmonisk Selskaps orkester frå 1946 til 63. Han var leiar for NRK sitt Stavangerensemblet frå 1963 til 1970. Frå 1963 til 1989 arbeidde han som dirigent og frå 1963 til 1985 var han kunstnarisk leiar for Stavanger Symfoniorkester.

## Kjelder
Jan Wolkers

**Jan Wolkers** () var ein nederlandsk forfattar og bilethoggar. 

Han skreiv sjølvbiografiske romanar med tema som døden og seksualiteten, og delvis konflikten mellom hykleriet til borgarskapen og kunstnaren. Romanane *Een roos van vlees* (1963, norsk omsetjing *En rose av kjøtt*, 1978) og *Horrible tango* (1967) artar seg som eit oppgjer med den kalvinistiske barndomen hans. Høgdepunktet i forfattarskapen hans vert rekna for å vere romanen *Terug naar Oegstgeest* (1965).

## Kjelder
Wolfram von Eschenbach

**Wolfram von Eschenbach** (fødd kring 1170, død kring 1220) var ein tysk riddar og poet, og vert rekna som ein av dei største episke diktarane i mellomalderen ved sidan av Hartmann von Aue og Gottfried von Strassburg. Som minnesongar skreiv han òg lyrisk poesi.

Svært lite er kjent om livet til Wolfram. Av namnet hans har ein slutta seg til at han vart fødd i Eschenbach i nærleiken av Ansbach, og det er kjent at han virkte ved fleire hoff i løpet av livet sitt.

I dag er han først og fremst kjent for *[[Parzival]]*, av mange rekna som det fremste episke verket frå denne tida. Det er det eldste verna verket på tysk som omhandlar den heilage gralen og dessutan den eldste verna fullstendige gralsfortellinga i det heile, og einskilde trur at Wolfram har henta mykje av historia i skildringa frå Chrétien de Troyes sin *[[Comte del Graal]]*. Wolfram oppgjev likevel den heilt ukjende poeten Kyot frå Provence som ei viktig kjelde. Helten i verket blir kalla Parzival, eller Parsifal på norsk.

## Verk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Wolfram von Eschenbach|Wolfram von Eschenbach]]» frå , den 24. desember 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
* Bibliotheca Augustana - Wolframs verk i originalutgåve (middelhøgtysk)
Jade

**Jade** er ein sjeldan, vakker, svakt gjennomskineleg og oftast grøn bergart. Han består hovudsakleg av ante nefritt, eit amfibolmineral, eller av jadeitt, ein pyroksen. Begge minerala opptrer i særs fine trådar eller fibrar, som gjer at dei filtrar seg inn i kvarandre og gjer bergarten særs hard og seig. 

Jade finst hovudsakleg i Kina, Burma og Mellom-Amerika. Han vart før nytta til våpen, men no passar han godt som smykkestein og finst i mange fargar. Det vanlegaste er grøne og oransje variantar, men det finst òg kvite, gule, raude og blå variantar.

Den eigentlege jaden er ein hard og seig bergart og blir brukt til pyntegjenstandar og skulpturar. Det at han er så seig, gjer han spesielt godt eigna til utskjering. Særleg i Kina er jade populært. Jade er ikkje spesielt kostbart, men er samstundes ein ven smykkestein.

Ein har funne mange kunstgjenstandar i jade frå gamle kulturar, særleg i Kina, India og i Mayariket.

Namnet *jade* kjem frå det spanske *[piedra dei] ijada*, som er belagt tidleg på 1500-talet. Orda tyder «(stein av) flanken» og har samanheng med førestillinga om at jade kunne lækje nyrekolikk. Men namnet liknar òg litt på det kinesiske 玉 - pinyin: *Yù*, og sidan det er i Kina jadekunsten står sterkast, blir jade no særleg knytt til det kinesiske omgrepet. Opp gjennom kinesisk historie og i kinesisk kunsthistorie har ein likevel ikkje alltid halde seg presist i språkbruken. Det finst difor døme på kunstgjenstandar av ven stein som vert omtalt som jade, men utan at det eigentleg er jade.

Mellom anna i den kinesiske byen Aksu vert drive med jadeutskjering i dag.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jade|Jade]]» frå ,  den 24. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Julefred

**Julefred** kan visa til fleire former for fred i jula.  Omgrepet kan visa til at ein lèt strid og konflikt ligga, eller ei generell kjensle av ro og kvile der ein let arbeid og stress liggja og samlar seg til feiring. Freden kan vera ein motsats til krig og vald, som den kjende hendinga under første verdskrigen der soldatar skipa til uoffisielle våpenkviler julaftan fleire år på rad, eller den gamle nordiske julefredsordninga der til dømes drap blei straffa hardare om dei fann stad under høgtida. Den nordiske tradisjonen stammar frå mellomalderen, og blir halden i hevd gjennom årlege lysingar i Åbo i Finland klokka tolv kvar julaftan. I Noreg er det forbod mot jakt og fangst i tida frå og med julaftan til og med nyårsaftan.
## Historikk

Historisk var julefred ei tid kring jul der det skulle herska fred. Det kunne skipast til «julevakt» som gjekk rundt og passa på at freden blei halden. Fram til 1500-talet var lovar som forbaud valdshandlingar innfelt i det norske lovverket. Ein Baltzer Thorbiørnsen som drap ein mann i jula fekk bøtene sine dobla fordi han hadde brote julefreden. Etter den svenske Östgötalagen voks bota på drap frå 26,7 mark med 3 mark om det blei utført under julefredstida, som varte frå julaftan til tjuandedagen. Julefred skulle gjelda også motstandarar og fiendar. Ein skulle la rettstvistar og liknande kvile denne tida. Ein kan finna gjenklang av dette når ein i moderne tid melder at kyrkjeasylantar skal få julefred ved å vita at dei ikkje vil bli pågripne eller tekne ut av landet i juletida.

I Magnus Lagabøtes bylov var julefreden sett frå tomasmessedag 21. desember og varte til tjuandedag jul 13. januar.

Dyr skulle også ha fred i jula, både husdyr som gjerne fekk ekstra mat til jul, fuglar som fekk kornband, og rovdyr og skadedyr. I juletida skulle ein ikkje nemna dyr som ulv, bjørn, rotte og mus med namn, men bruka omskrivingar.

Julefred i tydinga kvile frå arbeid har også gamle røter. Det var knytt til ulukke å utføra fleire typar arbeid under jula, som å hogga ved eller utføra arbeid med hjulaktige rørsler som spinning, garnvinning eller boring.

## Markeringar

Eit utbreidd teikn på at julefreden senka seg var ringinga av kyrkjeklokkene ved solnedgang. Den store klokka kunne i dette høve kallast «Mariklokka». Etter at ein høyrde denne skulle alt arbeid ta slutt. I nyare tid kan til dømes butikkar stenga samtidig som julefreden blir lyst.

Den finske byen Åbo (Turku) har ein lang tradisjon for å utlysa julefred. Tradisjonen med å lysa ut freden frå rådhustorget og seinare rådhuset har røter frå mellomalderen. Sidan 1886 har han blitt utført årleg frå balkongen på Brinkala-huset, med unntak i 1917 og 1939, under verdskrigane. Lysinga har vore send på finsk radio sidan 1935 og på fjernsyn sidan 1983. Ho blir også send på svensk fjernsyn.

## Kjelder

*
**Dagligt Liv i Norden i det sekstende Aarhundrede* s. 25-29 ved Prosjekt Runeberg
*
*
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:da:Julefred|Julefred]]» frå , og «[[:sv:Julfrid|Julfrid]]» frå  den 24. desember 2010.*  
*** oppgav desse kjeldene:*
**

## Bakgrunnsstoff
*Julfred i hela landet och hela världen ved turku.fi
Jordskorpe

**Jordskorpa** er den ytre delen av jorda og ligg over den underliggande mantelen. Grensa mellom dei to vert kalla Moho eller Mohorovičićs diskontinuitet. Under havområda er jordskorpa berre i snitt 8 til 10 km tjukk og består av bergartar av basaltisk samansetning. Under kontinenta er skorpa i snitt 35 km tjukk og har ei granittisk samansetning. 

## Kjelder
Jotundekket

**Jotundekket** er ei fleire kilometer tjukk skive av sterkt omvandla prekambriske djupbergartar, særleg gabbro, anortositt, jotunitt, mangeritt og ultramafiske bergartar) i indre Sogn og Jotunheimen. Bergartane er tyngre og meir motstandsdyktige mot nedbryting enn berggrunnen omkring og dannar dei høgaste fjella i landet. Dei opphavlege prekambriske bergartane oppstod for mellom 1690 og 1250 millionar år sidan og er seinare vorte omdanna. I Indre sogn er dei gjennomsette av ein ca. 450 millionar år gammal lys granodiorittisk eller trondhjemittisk bergart som i Årdal har vore broten som bygningsstein.

Bergartane vart utsette for erosjon i seinprekambrium og kambrium–ordovicium og så dekte med sedimentære avleiringar. Under den kaledonske orogenesen for kring 425 millionar år sidan vart jotundekket med overliggande sediment skyvd fleire hundrekilometer søraustover og stundom over yngre avleiringar. Jotundekket ligg derfor i dag oppå yngre fylitt og kvartsskifer.

## Kjelder
Revisjonsdepartementet

**Revisjonsdepartementet** var eit departement, avdeling av statskipnaden i Noreg i perioden 1822-1918.

Revisjondepartementet vart skipa etter kongelege resolusjonar av 23. mars og 6. juni 1822 og etter kongeleg kunngjering av 23. juli 1822. Departementet skulle stå føre revisjon og desisjon av alle rekneskapar som tidlegare hadde lege under dei enkelte departmenta, med unnatak for alle skifte og det som låg til overformynderiet. Rekneskapa for desse siste skulle justisdepartementet ha ansvar for.

Med lov av 8. februar 1918 vart revisjonsdepartementet avvikla, og oppgåvene overført til den nyopretta statsrevisjonen. Statsrevisjonen skifta namn til riksrevisjonen i 1938.

## Kjelde
**Norsk Allkunnebok. IX. bandet*. 1959
Juvenilt vatn

**Juvenilt vatn** eller **magmatisk vatn** eller gass er vasslege løysingar og gassar som stammar direkte frå eit magma, utan å vere blanda med materiale frå jordoverflata. Vatnet vert sleppt løys under vulkanutbrot som hydrotermale væsker. 

## Kjelder
Kalkbolle

**Kalkbolle** eller **kalkknoll** er ei rund eller puteforma kule av kalkstein i skifer, danna ved utfelling av kalsiumkarbonat frå porevatnet under eller etter avleiringa av det opphavlege leirsedimentet. Mindre kalkbollar kan òg oppstår ved delvis oppløysing av alt danna kalksteinslag, medan det enno låg på havbotnet. 

I Noreg er kalkbollane særleg kjend frå kambro-siluravleiringane i Oslofeltet. I alunskiferen opptrer dei som svarte kuler og luktar vondt når ein slår dei i stykker. Derfor vert dei òg kalla stinkkalkbollar. 

## Kjelder
Rafoss

**Rafoss** er ei bygd i Kvinesdal, 33 km austnordaust for Flekkefjord. Bygda hadde brevhus til 1960-talet. Elva Kvina med Rafossen renn gjennom bygda.

## Kjelder
* *Norsk allkunnebok. IX. bandet*. 1959
Rafossen

**Rafossen** er ein 47 meter høg foss i elva Kvina, ved bygda Rafoss i Kvinesdal. Effekta er berekna til 10&nbsp;900 kW.

## Kjelder
* *Norsk allkunnebok. IX. bandet*. 1959
Dunstable Downs

**Dunstable Downs** er ein del av Chiltern Hills, sør i Bedfordshire i England. Dei er ein kalksteinsrygg som dannar dei nordaustlege områda av Chilterns. Med ei høgd på 243&nbsp;moh. er Dunstable Downs det høgaste punktet i Bedfordshire.

På grunn av høgda stod det ein stasjon for telegraflinja mellom London og hamna i Great Yarmouth på Dunstable Downs frå 1808 til 1814.

Åsane vert nytta av gildefly, hangglidarar og paraglidarar på grunn av høgda i høvet til landskapet kring. 

Det meste av åsane er styrt av National Trust som ein del av Dunstable Downs, Countryside Centre & Whipsnade Estate.

Åsane har eit variert dyreliv og mange sjeldne villblomar, som flugeblome, og forskjellige sommarfuglartar. Vestsida av åsane har status som *[[Site of Special Scientific Interest]]* (SSSI) kalla **Dunstable and Whipsnade Downs**. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dunstable Downs|Dunstable Downs]]» frå ,  den 25. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
*Dunstable Downs, Countryside Centre & Whipsnade Estate at the National Trust
* London Gliding Club
* Panoramabilete av London Gliding Club and Dunstable Downs
Barton Hills i Bedfordshire

**Barton Hills** er nokre åsar søraust for landsbyen Barton-le-Clay i det engelske grevskapet Bedfordshire. Dei er ein del av Chilterns og stiar er markerte på kart ved utkanten av åsane. 

Ein stor del av området er styrt av Natural England som eit nasjonalt naturreservat. Reservatet har òg status som *[[Site of Special Scientific Interest]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barton Hills, Bedfordshire|Barton Hills, Bedfordshire]]» frå ,  den 25. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Chiltern Hills

**Chiltern Hills** er ein kalksteinsrygg i Søraust-England. Dei vert lokalt kalla «the Chilterns». Ein stor del av åsane vart erklært *[[Area of Outstanding Natural Beauty]]* i 1965.

The Chilterns strekkjer seg 75&nbsp;km sørvest til nordaust frå Goring-on-Thames i Oxfordshire, gjennom Buckinghamshire, via Dunstable Downs og Deacon Hill i Bedfordshire, til nær Hitchin i Hertfordshire.

Grensa mellom åsane er tydeleg definert på nordvestsida av ein bratt skrent, medan åsane glir meir forsiktig over i landskapet i søraust. På liknande måte markerer Themsen ei tydeleg grense i sørvest, medan dei nordaust for Luton går slakt ned mot landskapet kring. 

Ryggen har skapt ein naturleg veg gjennom landskapet, og den romerske vegen Icknield Way følgjer same linje.

## Busetnader
Fram til jernbanen og seinare bilvegane kom, var Chilterns hovudsakleg eit landleg område med småbyar langs hovudvegen gjennom åsane. Plasseringa til åsane, nordvest for London, har ført til at store vegar, jernbanelinjer og kanalar er ført gjennom åsane. Desse vart plasserte i høvande dalar, som High Wycombe, Hemel Hempstead, og dette førte til at folk busette seg i området. 

### Byar og landsbyar i området
* Aldbury, Amersham, Apsley, Ashridge
* Barton-le-Clay, Beaconsfield, Bellingdon, Berkhamsted, Bledlow Ridge, Bovingdon, Bradenham, Breachwood Green, Buckland Common
* Caddington, Chalfont St Giles, Chalfont St Peter, Chartridge, Chesham, Chinnor, Chiltern Green, Christmas Common, Cholesbury
* Dunsmore, Dunstable
* Edlesborough, Ellesborough
* Fawley, Fingest, Flackwell Heath, Frieth
* Gerrards Cross, Goring-On-Thames, Great Kingshill, Great Missenden, Great Hampden, Great Offley
* Halton, Hambleden, Hawridge, Hemel Hempstead, Henley-on-Thames, Hexton, High Wycombe, Hitchin, Hughenden
* Ibstone
* Jordans
* Kensworth
* Lane End, Ley Hill, Little Chalfont, Little Kingshill, Little Missenden, Little Gaddesden, Lilley, Luton
* Markyate, Marlow, Medmenham
* Naphill, Nettlebed, Nuffield, Oxfordshire
* Pishill, Princes Risborough, Prestwood, Redbourn
* Skirmett, Sharpenhoe, Shiplake, Southend, Speen, St Leonards, Stokenchurch, Stonor, Streatley (Beds).Studham
* Thame, Tring, Turville
* Walter's Ash, Watlington, Wendover, West Wycombe, Whitwell,  Whipsnade, Wigginton, Woodcote

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chiltern Hills|Chiltern Hills]]» frå ,  den 25. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
*Chilterns Conservation Board
*Chiltern Society
* Kimpton Flood (When Chalk Streams turn bad!)
Tom Wolfe

**Thomas Kennerly Wolfe**, kjend som **Tom Wolfe**, () var ein USA-amerikansk forfattar og journalist, fødd i Richmond i Virginia. Han vert rekna som ein av pionerane i New journalism-rørsla på 1960-og 1970-talet.

Wolfe utdanna seg ved 'Washington and Lee University' og Yale University, frå sistnemnde universitet tok han ein doktorgrad i amerikanske studium.  

### Sentrale artiklar og journalistisk arbeid
**Hooking Up* (2000)
**The Purple Decades* (1982)
**From Bauhaus to Our House* (1981)
**In Our Time* (1980)
**The Right Stuff* (1979)
**Mauve Gloves & Madmen, Clutter & Vine* (1976)
**The Painted Word* (1975)
**The New Journalism* (1975) (co-edited with EW Johnson)
**Radical Chic & Mau-Mauing the Flak Catchers* (1970)
**The Pump House Gang* (1968)
**The Electric Kool-Aid Acid Test* (1968)
**The Kandy-Kolored Tangerine-Flake Streamline Baby* (1965)

### Romanar
* «Back to Blood» (2009)
* «I Am Charlotte Simmons» (2004)
* «A Man in Full» («En helstøpt mann») (1998)
* «The Bonfire of the Vanities» («Forfengelighetens fyrverkeri») (1987)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tom Wolfe|Tom Wolfe]]» frå ,  den 25. desember 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
*Tekster av og om Tom Wolfe
Hugo Wolf

**Hugo Wolf** () var ein austerriksk-slovensk komponist.

I nokre få intense periodar av livet sitt komponerte han dei fleste av dei nærast 300 songane som har gjort han til den fjerde meisteren blant dei tyske komponistane på 1800-talet av romantiske lieder ved sida av Schubert, Schumann og Brahms.

Liederane hans syner ein stor stilmessig breidd, form og uttrykk. Karakteristisk for ein del av produksjonen er den symfoniske utforminga av klaverakkompagnementet som ber ei songstemme utan synderleg melodisk eigenverdi, men desto meir intens og fintfølande overfor kvar og ein språkleg og psykologisk detalj i teksten. Musikken hans legg seg stilmessig i nærleiken av Wagner.

Dei siste seks år av livet hans vart formørka av ei sinnsliding som gjorde det umogleg for han å komponere.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hugo Wolf|Hugo Wolf]]» frå , den 25. desember 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Haakon VII land

**Haakon VII land** er eit landområde på nordvestlege Spitsbergen i Svalbard. Det er  avgrensa geografisk mot Woodfjorden i nordaust, Kongsfjorden og Krossfjordeni sørvest og isbreen Isachsenfonna i sør. 
Det har namn etter kong Haakon VII av Noreg.

Haakon VII land grensar mot Albert I land i vest, James I land i sør og Andree land i aust. Området er fjelldekt med toppar jamnt over opp til 1&nbsp;300 meter i sør og aust, noko lågare i vest. Høgste toppen er Eidsvollfjellet på 1&nbsp;454 moh.

Landskapet delt i to på midten i retning nord-sør, av ei renne i fjellandskapet som er bredekt med to hovudbrear: Monacobreen i nord (renn ut i Liefdefjorden), og Isachsenfonna i sør. 

Heile landskapet ligg inne i Nordvest-Spitsbergen nasjonalpark.

## Kjelder
Christa Wolf

**Christa Wolf** () var ein tysk forfattar.

Christa Ihlenfeld vart fødd i Landsberg an der Warthe i Tyskland, som i dag ligg i Polen. Ho og familien hennar måtte flykte til Mecklenburg i 1945. Christa Ihlenfeld byrja å arbeide som skrivehjelp i ein småby i nærleiken av Schwerin. Ho fullførte Abitur (artium) i 1949 i Bad Frankenhausen (Thüringen) og vart same år medlem av kommunistpartiet SED. Christa Wolf studerte germanistikk i Jena og Leipzig frå 1949 til 1953. Ho gifta seg med forfattaren Gerhard Wolf. Dei fekk ei dotter, Annette, i 1952.

Christa Wolf var lektor ved ulike forlag og redaktør for avisa «Neue Deutsche Literatur» (ndl). Ho var medlem av forfatterforeininga i DDR frå 1955 til 1977. Wolf har budd i Kleinmachnow ved sida av Berlin frå 1962 til 1976. Ho protesterte mot utvisinga av Wolf Biermann i 1976 og vart difor kasta ut av forfattarforbundet.

Christa Wolf vart kjent for romanar som *Der geteilte Himmel* (Den delte himmelen) og *feministisk* litteratur med *Kassandra* og *Medea*, men ho var alltid kritisk mot DDR-systemet, sjølv om ho støtta den sosialistiske idéen.

Christa Wolf døydde den 1. desember 2011 i Berlin.

## Prisar og utmerkingar (utval)
*1980 – Georg Büchners pris
*1999 – Nelly Sachs Pris

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Christa Wolf|Christa Wolf]]» frå ,  den 25. desember 2010.*  
 

## Fotnotar
Oluf Wold-Torne

**Oluf Wold-Torne** () var ein norsk målar. Han var elev av Kristian Zahrtmann i København fem vintrar mellom 1890 og 1900, og i 1891 gjekk han òg i lære hos Erik Werenskiold og i 1893 hos Fernand Cormon og Alfred Philippe Roll i Paris. Opphald han hadde i i Firenze 1895–1896 og i Berlin, Italia og Paris 1904–1906 vart viktige for stilen hans.

Han studerte grundig eldre kunst, og dette prega den stilstreng, mørkstemte 1890-årsmåleria hans med landskap frå Vågå og Telemark og portretta av målaren Alfred Hauge (1897) og kona Kris (1899). Han fekk eit koloristisk gjennombrot etter at han møtte franske impresjonistar i Paris i 1900, og fra no av dreiv han i landskaps-, frukt- og blomsterbileta sine fargen opp i stadig større klangfylde og lyskraft, som òg var påverka av Paul Cézanne og Vincent van Gogh. Frå desse åra finn ein på Nasjonalmuseet/Nasjonalgalleriet i Oslo mellom anna *Hest i fjellet* (ca. 1902), *Selvportrett* (1905), *Høstblomster og epler* (1908) og *Innseilingen til de lykkelige øyer* (1911). Samstundes utforma han med grunnlag i barokken og rokokkoen sin norske folkekunst ein frodig dekorativ stil for biletteppe og glasmåleri, bokutstyr, dekorative friser, møbølar, fajansar, pengesetlar og meir. 

Frå 1912 til 1917 var han lærar ved Statens håndverks- og kunstindustriskole.

## Kjelder
Pegsdon Hills

**Pegsdon Hills** ligg sør og aust for grensa Pegsdon i soknet Shillington i det engelske grevskapet Bedfordshire. Dei dannar den nordaustlege delen av Chiltern Hills.  Den høgaste åasen er **Deacon Hill**.

Det meste av området er styrt som eit naturreservat av Wildlife Trust for Bedfordshire, Cambridgeshire, Northamptonshire and Peterborough.  Reservatet omfattar ikkje toppen Deacon Hill,m en omfattar Hoo Bit på andre sida av grevskapsgrensa til Hertfordshire.

Delar av området kring Deacon Hill har status som *[[Site of Special Scientific Interest]]* (SSSI), som eit døme på graskledde kalksteinsbakkar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pegsdon Hills|Pegsdon Hills]]» frå ,  den 25. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Steve Blain, Pegsdon Hills - nokre bilete
Simon Olaus Wolff

**Simon Olaus Wolff** () var ein norsk prest og diktar. Han skreiv mellom anna diktet «Hvor herligt er mit fødeland» som vart sett melodi til av Lars Møller Ibsen, samt fleire nasjonale forteljingar, som *Hardangerne* og *Brudstykker af en Thellemarks-Vandring* (1822). Han var òg teiknar og akvarellmålar. 

Wolff voks opp i Trøndelag, Hardanger og Bergen. Han tok examen artium ved Bergen katedralskole i 1818. Han studerte seinare ved Det Kongelege Frederiks Universitet og vart teologisk kandidat i 1825. Same år vart han utnemnd til sokneprest i Mo i Telemark. I 1833 vart han flytta til Aurskog og i 1840 kom han til Sauherad, der han levde fram til han døydde. Som diktar skreiv han òg ein del små avhandlingar om litterære og politiske emne.

## Kjelder

*
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Simon Olaus Wolff|Simon Olaus Wolff]]» frå ,  den 25. desember 2010.*
Roar Wold

**Roar Wold** () var ein norsk målar, kjent for sin strengt beherska, abstrakte kunst.

Wold var elev ved Statens Kunstakademi i perioden 1948&ndash;1951. I 1967 var han førsteamanuensis ved Institutt for form og farge ved Norges tekniske høgskule. I perioden 1976&ndash;1981 var han styreformann ved Kunstakademiet i Trondheim.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Roar Wold|Roar Wold]]» frå ,  den 25. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene: 
**Aschehoug og Gyldendals STORE NORSKE Leksikon, 3. utgave, 2. opplag 1998*
 

## Bakgrunnsstoff
*''Roar Wold ved Trondheim Kunstmuseum''  - på kunst.no
Knut Getz Wold

**Knut Getz Wold** () var ein norsk sosialøkonom som var sentralbanksjef i Noregs Bank frå 1970 til 1985.

## Biografi
Wold vart utdanna Cand.oecon ved Universitetet i Oslo i 1939, før Ragnar Frisch fekk han tilsett ved Universitetet. Her jobba han i prosjekta til universitetet som omhandla ein strukturoversikt for Noreg, der han jobba med temaa kosthald, levestandard og økonomi, som han òg jobba vidare med ved Stockholms Högskola.

I 1941 flytta han til London, for å jobbe for den norske eksilregjeringa der, i Finansdepartementet. Han jobba i Finansdepartementet òg etter andre verdskrigen, og gjekk i 1948 over Handelsdepartementet, som ekspedisjonssjef, etter ein kort periode i Sosialdepartementet frå 1947. Medan han jobba i Handelsdepartementet jobba han òg mykje internasjonalt; han deltok bl.a i forhandlingane om ein nordisk tollunion på 1950-talet, ein union det rett nok ikkje vart noko av, og landa vart i staden med i EFTA frå 1960. Han var òg medlem av Den europeiske betalingsunionen og etterfølgjaren Den europeiske valutaavtalen (EMA) i til saman 18 år.

I 1958 byrja han i Noregs Bank, som nestsjef under dåverande sentralbanksjef Erik Brofoss. Her leia han bl.a Den pengen- og kredittpolitiske komitéen. Då Brofoss slutta i 1970 var Wold ein naturleg arvtakar, og han vart verande sentralbanksjef fram til 1985.

## Utnemningar
*Kommandør av St. Olavs Orden (1975)
*Kommandør av Dannebrogordenen
*Storoffiser av Islands Falkeorden 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Knut Getz Wold|Knut Getz Wold]]» frå ,  den 25. desember 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Utdjupande artikkel på Norsk biografisk leksikon (NBL)
Johann Nepomuk Hummel

**Johann Nepomuk Hummel** () var ein austerriksk komponist og virtuos pianist. Musikken hans reflekterer ein overgang frå klassisismen til den romantiske perioden.

Hummel vart fødd i Pressburg i Ungarn (no Bratislava i Slovakia), og døydde i Weimar i hertugdømmet Sachsen-Weimar-Eisenach (no i Tyskland). Faren hans, Josef Hummel, var direktør ved den «keisarlege skulen for militær musikk», og dirigent for teaterorkesteret.

Wolfgang Amadeus Mozart vart imponert over evnene til den sju år gamle Johann, og tilbaud han musikkundervisning. Hummel var elev av Mozart i to år, og gjorde sin første konsertopptreden i ein alder av ni. Han turnerte i Europa før han vart instruert av Muzio Clementi i London, der han vart i fire år før han vende tilbake til Wien. Han fekk då undervising av Johann Georg Albrechtsberger, Joseph Haydn og Antonio Salieri.

I 1804 vart han kapellmeister for prins Esterházy, føre Haydn. Denne posten heldt han i sju år før han vart dimittert frå tenesta. Før dette hadde han turnert i Russland og Europa, og gifta seg med operasongerinna Elisabeth Röckel. Han vart seinare kapellmeister i Stuttgart og Weimar.

Under tida i Tyskland publiserte Hummel verket *Eit komplett teoretisk og praktisk instruksjonskurs om kunsten å spele pianoforte*. Denne populære metoden innleia ein ny stil.

Moderne pianomusikk har vorte påverka av Hummel gjennom instruksjonen hans av Carl Czerny som seinare underviste Franz Liszt. Hummels innverknad kan òg sporast i dei tidlegare verka av Frédéric Chopin og Robert Schumann.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Johann Nepomuk Hummel|Johann Nepomuk Hummel]]» frå ,  den 25. desember 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*
Schwarzschild-radius

**Schwarzschild-radiusen** er den radiusen eit objekt lyt vera større enn for at ljos frå yta skal kunna nå ein observatør utanfor. Om objektet vert komprimert til under denne radiusen vil unnsleppingsfarten verta større enn ljosfarten og objektet er vorte eit svart hòl. Hendingsranda fell saman med schwarzschild-radiusen for svarte hòl.

Schwarzschild-radiusen er ein funksjon av massen til lekamen. For ein lekam som ikkje roterer og som er utan ladning, er schwarzschild-radiusen gjeven ved

: R_\mathrm{s} = \frac{2GM}{c^2}
der
: R_s\! er schwarzschild-radiusen
: G\! er gravitasjonskonstanten
: M\! er massen til objektet
: c\! er ljosfarten

For ein lekam med massen til sola er schwarzschild-radiusen lik om lag 3 kilometer, og for ein lekam med massen til jorda er han om lag 9 millimeter.

Konseptet *Schwarzschild-radius* spring ut frå den fyrste eksakte løysinga på likningane til Albert Einstein i den generelle relativitetsteorien. Likningane vart løyste av den tyske astronomen Karl Schwarzschild i 1916.

## Kjelder
* *Denne artikkelen baserer seg på artiklane «Schwarzschild radius» s. 359 og «Karl Schwarzschild» s. 358 i *'Philip's Astronomy Encyclopedia*' gjeven ut i [[2002]].*
Den vesteuropeiske unionen

**Den vesteuropeiske unionen** (engelsk *Western European Union*, *WEU*, fransk *Union de l'Europe occidentale*, *UEO*) var ein delvis uverksam forsvar- og tryggleiksorganisasjon sett saman av 10 statar som alle var medlemmar av både NATO og EU. Fleire av funksjonane til organisasjonen blei etter den kalde krigen overførte til den sams utanriks- og tryggleikspolitikken til EU. 

I 2009 tok Lisboatraktaten over klausulen om gjensidig forsvar frå unionen. Etter dette vart det mykje diskusjonar om kva som skulle skje vidare med unionen. 30. mars 2010 gav Chris Bryant skriftleg melding om at Storbritannia ville trekkja seg ut frå unionen innan eit år. Eit kollektivt vedtak hadde vorte gjort om å avslutta den vesteuropeiske unionen innan juni 2011. Alle aktivitetane til unionen vart avslutta innan juli same året.

## Deltakande statar
Den vesteuropeiske union hadde ti medlemsstatar, seks assosierte medlemsstatar, fem statar med observatørstatus og sju assosierte partnarstatar.

Medlemsstatar: 

*
*
*
*
*
*
*
* (1990)
* (1990)
* (1995)

Assosierte medlemsstatar: 

*
*
*
* (1999)
* (1999)
* (1999)

Observatørstatar: 

*
*
* (1995)
* (1995)
* (1995)

Assosierte partnarstatar: 

*
*
*
*
*
*
* (1996)

## Bakgrunnsstoff
Howard Shore

**Howard Leslie Shore** () er ein kanadisk filmmusikkomponist.

Howard Shore voks opp i Toronto. Han reiste til Sambandsstatane for å studera musikk ved Berkeley College of Music i Boston, og spelte nokre år i rockebandet *Lighthouse*. På syttitalet skreiv han musikk for showet til ein kanadisk magikar, samt for fjernsynsprogram, m.a. Saturday Night Live.

Den fyrste filmen Shore skreiv musikken til, kom ut i 1979, og sidan arbeidde Shore seg oppover. Han skreiv m.a. musikken til The Fly, filmen Big og Nattsvermeren. 

Det er likevel filmatiseringa av Ringenes Herre av Peter Jackson Shore har vorte mest kjend for. Han komponerte storslagne soundtrack til alle tre filmane, og vann både Oscar-prisen, Grammy-prisen, Golden Globe-prisen og BAFTA-prisen for arbeidet sitt. Soundtracket består av eit vidt spenn av ulike instrument, og inkluderte også artistar som Enya, Annie Lennox og Emiliana Torrini.

Howard Shore har kanskje vorte nytta i endå større grad som filmmusikar i tida etter Ringenes Herre. Han er også sett opp som komponist til dei to filmane om Hobbiten, som skal koma ut i 2012 og 2013.

## Filmmusikk komponert av Howard Shore

* The Brood (1979)
* Scanners (1981)
* Videodrome (1983)
* Natt på Manhattan (1985)
* Fluen (1986)
* Big (1988)
* Dead Ringers (1988)
* Hunndjevelen
* Naken Lunch (1991)
* Nattsvermeren (1991)
* Fru Doubtfire (1993)
* Philadelphia (1993)
* M. Butterfly (1993)
* The Client (1994)
* Ed Wood (1994)
* Nobody's Fool (1994)
* Moonlight and Valentino (1995)
* Se7en (1995)
* Crash (1996)
* The Truth About Cats & Dogs (1996)
* That Thing You Do! (1996)
* Striptease (1996)
* Spillet (1997)
* Cop Land (1997)
* eXistenZ (1999)
* Analyze This (1999)
* Dogma (1999)
* High Fidelity (2000)
* The Cell (2000)
* The Yards (2000)
* The Score (2001)
* Ringenes Herre: Ringens brorskap (2001)
* Gangs of New York (2002)
* Panic Room (2002)
* Spider (2002)
* Ringenes Herre: To tårn (2002)
* Ringenes Herre: Atter en konge (2003)
* The Aviator (Golden Globe Winner) (2004)
* A History of Violence (2005)
* The Departed (2006)
* Soul of the Ultimate Nation (2007)
* The Last Mimzy (2007)
* Eastern Promises (2007)
* Doubt (2008)
* The Betrayal (2008)
* Eclipse (Twilight) (2010)
* Edge of Darkness (2010)
* A Dangerous Method (2011)
* Hugo Cabret (2011)
* The Spider (2011) 
* Sinatra (2011) 
* The Rise of Theodore Roosevelt (2011)
* The Hobbit, Part 1 (2012) 
* The Hobbit, Part 2 (2013)

## Kjelder

* Engelsk Wikipedia om Howard Shore, henta inn 25. desember 2010.
* Engelsk Wikipedia: *Music of the Lord of the Rings Trilogy*, frå same dato.
* Howard Shore sin profil på imdb.com
Symfoni nr. 1 av Mozart

***[[Symfoni]] Nr. 1 i [[Ess-dur]]***, KV. 16, vart skriven i 1764 av Wolfgang Amadeus Mozart då han berre var åtte år gammal. På denne tida var han alt kjend i Europa som eit vedunderbarn, men hadde komponert lite musikk.

## Bakgrunn
Stykket vart skriven under danningsreisa til Mozart-familien i Europa i London, då dei møtte flytte til Chelsea sommaren 1764 etter at faren Leopold vart sjuk. Huset ved 180 Ebury Street, som i dag ligg i Westminster, der symfonien vart skriven, er markert med ein plakett. Symfonien vart første gong framført den 21. februar 1765. Verket syner påverknad frå fleire komponistar, mellom anna faren og sønene til Johann Sebastian Bach, særleg Johann Christian Bach, som var ein tidleg viktig symfonikomponist som Mozart hadde møtt i London.

Det signerte partituret er i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska i Kraków.

## Struktur
Symfonien er skriven for eit orkester av to oboar, to horn og strykarar (vanlegvis første og andre fiolin, bratsjar, celloar og kontrabassar). Han er bygd opp av tre satsar, ein rask, ein langsam og ein rask att. 
#Molto allegro, 4/4
#Andante, 2/4 i C-moll
#Presto, 3/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 1 (Mozart)|Symphony No. 1 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Alf Nilsen-Børsskog

**Alf Nilsen-Børsskog** () var ein kvensk forfattar. Han var den fyrste romanforfattaren i historia som skreiv på kvensk. 

Nilsen-Børsskog var i ei årrekkje tilsett som lærar ved ulike vidaregåande skular i Finnmark. Då han blei pensjonist flytta han tilbake til Børselv, og konsentrerte seg om å skrive. Det endte med tre romanar og tre diktsamlingar før han døydde. To romanar blei gjevne ut etter at han var død.

Han gav ut den fyrste romanen *Kuosuvaaran takana* ('Bak Kuosovaara') i 2004, som fyrste del i romanserien *Elämän Jatko* ('Livet går vidare'). Då han tok til med arbeidet fanst det korkje ordbøker eller grammatikk for kvensk, så han laut laga si eiga rettskriving.

Alf Nilsen-Børsskog gjekk bort 28. januar 2014, 85 år gamal.
## Utgjevingar
* *Kuosuvaaran takana* &ndash; roman (Elämän jatko ; 1), Iđut (2004)
* *Aittiruto* &ndash; roman (Elämän jatko ; 2), Iđut (2007)
* *Muistoin maila* &ndash; dikt, Iđut (2008)
* *Poiminttoi* &ndash; dikt, Kvensk institutt (2010)
* *Rauha* &ndash; roman (Elämän jatko ; 3), Iđut (2011)
* *Merimies muistelee* &ndash; dikt, Iđut (2013)
* *Viimi vuođet* &ndash; roman (Elämän jatko ; 4), Iđut (2015)
* *Varhaiset vuođet : elämän alku* &ndash; roman, Iđut (2019)

## Referansar
Ess-dur

**E-dur** eller **Ess-dur** er ein durskala som består av tonane E♭, F, G, A♭, tonen B, tonen C og D. 

Parallelltonearten er c-moll og varianttonearten er E-moll.

Ess-dur vert ofte assosiert med modig, heroisk musikk, delvis på grunn av måten Beethoven brukte han på. Hans Eroica, Keisarkonserten og Grand Sonate er alle i denne tonearten. Sjølv før Beethoven identifiserte Francesco Galeazzi ess-dur som «ein heroisk toneart, ekstremt majestetisk, alvorleg og seriøs, i alt dette er han overlegen C-dur»

Tre av hornkonsertane til Mozart og Joseph Haydn sin kjende Trompetkonsert er i ess-dur, og det same er Anton Bruckner sin fjerde symfoni, der han nytta mykje horn i førte sats. Eit anna kjent stykke i ess-dur er Richard Strauss sin *[[Ein Heldenleben]]* (Eit helteliv). Det heroiske temaet frå Jupiter-satsen av Holst sin Planetane er i ess-dur. Mahler sin heroiske åttande symfoni er i ess, og hans andre symfoni enda òg i same toneart. 

Ess-dur vart ikkje berre nytta for bombastisk musikk med blåseinstrument. Ess var tonearten Haydn oftast nytta i strykekvartettane sine, ti i alt. 

## Kjende musikkverk i denne tonearten

* Johann Sebastian Bach
** Cello Suite nr. 4 i Ess-dur, BWV 1010
* Ludwig van Beethoven
** Symfoni nr. 3 i Ess-dur, Op. 55 «Eroica»
** Pianokonsert nr. 5 i Ess-dur, Op. 73 «Keisaren»
** Piano Sonate nr. 26 i Ess-dur, Op. 81a «Les Adieux»
* Alexander Borodin
** Symfoni nr. 1
* Frédéric Chopin
** Nocturne i Ess-dur, Op. 9 nr. 2
** Grande Valse brillante Op. 18
** Andante spianato et Grande Polonaise brillante i Ess-dur, Op. 22 
** Nocturne i Ess-dur, Op. 55 nr. 2
* Ludovico Einaudi
** Primavera av Divenire
*Gustav Mahler
** Symfoni nr. 8 

* Ennio Morricone
**Once Upon a Time in the West
*Wolfgang Amadeus Mozart
** Ouverturen til *[[Tryllefløyten]]*
** Pianokonsert nr. 9
** Pianokonsert nr. 22
** Sinfonia Concertante
*Franz Liszt
** Pianokonsert nr. 1
* Robert Schumann
** Symfoni nr. 3 i Ess-dur, Op. 97 «Rhinsk»
* Pjotr Iljitsj Tsjaikovskij
** 1812-ouverturen
* Richard Wagner
** Preludium til *[[Der Ring des Nibelungen]]*
*Joseph Haydn
**Strykekvartett i ess, Op. 33 nr. 2, 'Spøken'
* Isaac Albéniz
** Eritaña frå Iberia
* Enrique Granados
** Los Requiebros frå Goyescas

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:E-flat major|E-flat major]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Gulbrandsen

**Gulbransen**, **Guldbrandsen** og **Gulbrandsen** er etternamn danna som patronym av namn som Gulbrand. Gulbrandsen er den mest utbreidde forma i Noreg.

## Kjende namneberarar
* Trygve Gulbranssen (1894-1962), norsk forfattar, forretningsmann og journalist
* Nora Gulbrandsen (1894-1978), norsk formgjevar og brukskunstnar
* Arne Vinje (Gulbrandsen) (1943–2011), norsk sjakkspelar
* Jorun Gulbrandsen (f. 1948), norsk politikar
* Liv Gulbrandsen (f. 1974), norsk barnebokforfattar og programleiar
Kateter

**Kateter** kan vera:

* Verktøyet kateter, eit røyr
* Møblet kateter, eit bord eller talarstol for ein lærar

Sjå eventuelt katet, kortside i rettvinkla trekant.
Møbelet kateter

**Kateter** (frå gresk καθέδρα *kathédra*, 'sete', biskopens 'trone') er eit bord for læraren i tradisjonelt utforma klasserom. Det kan vera forma som eit skrivebord eller ein disk med plass til undervisingsutstyr.

Kateteret er plassert nær tavla og lèt læraren sitja vendt mot klassen. Stundom kan det stå på ei forhøgning (podium) som gjer det lettare for læraren å sjå og bli sett av klassen. Kateteret var tradisjonelt brukt i høgare utdanning, ved læreseta knytt til latinskule og universitet, og ved innføringa av fastskulane frå 1860 kom det i bruk også i norsk folkeskule.

## Sjå òg
*Talarstol
Symfoni nr. 2 av Mozart

**Symfoni No. 2 i B-dur**,  KV 17, var ein gong trudd å vere av Wolfgang Amadeus Mozart, men vert i dag rekna for å vere av ein annan, kanskje faren Leopold Mozart. Denne symfonien har fått nummeret Anhang C 11.02 i den sjette utgåva av Ludwig Ritter von Köchel-katalogen over musikken til Mozart.

Stykket er i fire satsar og har det uvanlege mønsteret rask-langsam-menuett-rask:

# *[[Tempo#Italienske tempomarkeringar|Allegro]]*
# *([[Andante]])*
# *[[Menuett]] I & II*
# *[[Presto]]*

## Døme

:
\relative c* {
  \key bes \major
  \tempo "Allegro"
  \partial 4 f8.\f f16 bes4 d,8. d16 f4 f,8. f16 bes4 d8. f16 \times 2/3 {f,8-. f (g} \times 2/3 {as g f)} g4
}
</score>

==Kjelder==
<div class="references-small">
**Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 2 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:''



## Bakgrunnsstoff
*
Symfoni nr. 3 av Mozart

**Symfoni nr. 3 i Ess-dur, K. 18**, som ein tidlegare trudde var av Wolfgang Amadeus Mozart vert i dag i følgje musikkforskarar rekna for å vere skrive av Carl Friedrich Abel, ein leiande tysk komponist frå den tidlege wienerklassisismen.

Han vart feilaktig tilskriven Mozart fordi det finst eit manuskript av partituret skriven av Mozart. Seinare vart det oppdaga at han i røynda er skriven av Abel, og kopiert av Mozart som gut då han vitja London i 1764. 

Symfonien er i tre satsar: 
# Allegro
# Andante
# Presto

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 3 (Mozart)|Symphony No. 3 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Planteslekta siv

**Siv** er ei planteslekt i sivfamilien. Dei fleste artane er fleirårige, eit mindretal er eittårige. Plantane har slette runde strå, ofte med laus merg. Blada er trådsmale og renneforma eller runde, med eller utan ei rekkje knutar. På ein del av artane går støttebladet rett opp som skulle det vere toppen av strået. Blomstrane er brune og sit i kvast eller hovud. Dei dannar ein kapsel med mange frø. Om lag tjue artar veks i Noreg.

I daglegtale vert fleire høge plantar som veks i sumpområde kalla siv, til dømes takrøyr.

## Sevartar i Noreg
**[[Juncus anceps]]* - svartsiv
**[[Juncus tenuis]]* - ballastsiv
**[[Juncus arcticus]]* - finnmarkssiv
**[[Juncus balticus]]* - sandsiv
**[[Juncus biglumis]]* - tvillingsiv
**[[Juncus bufonius]]* - paddesiv
**[[Juncus bulbosus]]* - sumpsiv (krypsiv) 
**[[Juncus effusus]]* - lyssiv
**[[Juncus foliosus]]* - jærsiv
**[[Juncus gerardii]]* - saltsiv
**[[Juncus inflexus]]* - gråsiv
**[[Juncus ranarius]]* - froskesiv
**[[Juncus stygius]]* - nøkkesiv, nykkesiv 
**[[Juncus trifidus]]* - rabbesiv
**[[Juncus castaneus]]* - kastanjesiv
**[[Juncus compressus]]* - flatsiv
**[[Juncus ensifolius]]* - sverdsiv
**[[Juncus filiformis]]* - trådsiv
**[[Juncus minutulus]]* - grannsiv
**[[Juncus squarrosus]]* - heisiv
**[[Juncus triglumis]]* - trillingsiv
**[[Juncus acutiflorus]]* - spiss-siv
**[[Juncus articulatus]]* - ryllsiv
**[[Juncus conglomeratus]]* - knappsiv
**[[Juncus bulbosus kochii]]* - dysiv
**[[Juncus alpinoarticulatus]]* - skogsiv, torvsiv
**[[Juncus bulbosus bulbosus]]* - krypsiv, vanleg krypsiv
**[[Juncus gerardii gerardii]]* - sørleg saltsiv, saltsiv
**[[Juncus castaneus castaneus]]* - fjellkastanjesiv, vanleg kastanjesiv 
**[[Juncus gerardii atrofuscus]]* - nordleg saltsiv
**[[Juncus triglumis albescens]]* - tundrasiv
**[[Juncus triglumis triglumis]]* - fjelltrillingsiv, vanleg trillingsiv, trillingsiv
**[[Juncus castaneus leucochlamys]]* - polarkastanjesiv
**[[Juncus alpinoarticulatus alpestris]]* - lappskogsiv, nordleg skogsiv 
**[[Juncus alpinoarticulatus rariflorus]]* - stor skogsiv, sørleg skogsiv 
**[[Juncus alpinoarticulatus fischerianus]]* finnskogsiv, finnesiv 

## Kjelder

*Dansk wikipedia.
*Tysk wikipedia.
*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
*Søk i Artsdatabanken

## Bakgrunnsstoff
Hendingsrand

**Hendingsranda** eller **hendingshorisonten** er grensa kring eit svart hòl der elektromagnetisk stråling ikkje lenger kan nå bort frå det svarte hòlet. Difor kan informasjon om hendingar innanfor hendingsranda ikkje sleppa ut.

Unnsleppingsfarten er ved hendingsranda lik ljosfarten. For eit svart hòl som ikkje roterer og som er utan ladning, vil hendingsranda falla saman med Schwarzschild-radiusen.

## Kjelder
* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Event horizon» s. 138 i *'Philip's Astronomy Encyclopedia*' gjeven ut i [[2002]].*
Symfoni nr. 4 av Mozart

**Symfoni nr. 4** i D-dur, K. 19, av Wolfgang Amadeus Mozart vart komponert i London under danningsreisa deira i Europa i 1765, då Mozart var ni år gammal.

## Bakgrunn
Sjølv om ein ikkje lenger har det originale manuskriptet til Mozart, er delar av partiturer skriven av faren, Leopold Mozart, bevart i Bayerische Staatsbibliothek i München. Det er kjend i dag at dei tidlege symfoniane til den unge Mozart vart framført i offentlege konsertar i Little Haymarket Theatre i London. Det er derfor mogeleg at desse delane vart skriven for ein av desse framføringane.

## Struktur
Verket er skriven for to oboar, to horn og strykarar. Han består av tre satsar, som var standard tidleg i klassisismen. 
*I. Allegro, 4/4
*II. Andante, 2/4
*III. Presto, 3/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 4 (Mozart)|Symphony No. 4 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 5 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 5 i B-dur**, K. 22, vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i Haag i desember 1765 då han var ni år gammal, medan han var på den musikalske danningsreisa i Europa med familien.. Mozart vart alvorleg sjuk medan han var i Haag, og skreiv truleg verket medan han venta på å bli frisk att.
 
## Struktur
Symfoni er skriven for to oboar, to horn og strykarar og har struktur som ein standard italiensk symfoni med tre satsar: 
# Allegro, 4/4
# Andante, 2/4
# Allegro molto, 3/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 5 (Mozart)|Symphony No. 5 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* 
*
Symfoni nr. 6 av Mozart

**Symfoni nr. 6** i F-dur, K. 43, vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i 1767. I følgje Alfred Einstein i 1937-utgåva si av Köchel-katalogen, vart symfonien truleg starta i Wien og gjort ferdig i Olomouc, ein by i Mähren der familien Mozart reiste til då det var koppeepidemi i Wien.

Symfonien er i fire satsar og er den første Mozart skreiv i tonearten F. Han vart først framført i Brno den 30. desember 1767 Autografen på partituret er i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska i Kraków.

## Satsar og instrumentering
Instrumenteringa for den første framføringa var 2 fløyter; 2 oboar; 2 horn; fagott; strykarar og klaver-continuo. Fløyteen vert nytta i andre sats i staden for oboane. For første gong i ein symfoni nytta Mozart to obligatoriske bratsj-parti.

Dette er den første symfonien til Mozart med fire satsar, der han innførte ein menuett og ein trio for første gong, noko som vart vanleg i mange av symfoniane hans sidan. Satsane er: 
# Allegro, 4/4
# Andante, 2/4
# Menuett og trio, 3/4
# Allegro, 6/8

## Første framføring
Symfonien var ein del av ein konsert arrangert av grev av Schrattenbach, bror til erkebiskopen av Salzburg, som vart halden av Mozart-familien den 30. desember 1767 på ei kro i Brno. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 6 (Mozart)|Symphony No. 6 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene: *
** Zaslaw, Neal: *Mozart's Symphonies:Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3
** Kenyon, Nicholas: *The Pegasus Pocket Guide to Mozart* Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6

## Bakgrunnsstoff
* 
*