Skogmarihand

**Skogmarihand** (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii*) er ei fleirårig plante i marihandslekta *Dactylorhiza* i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

## Utsjånad og habitat
Blomane er fiolette med mørkare teikningar, ofte noko mørkere og meir raudlege enn hjå flekkmarihand. I Nord-Noreg er fargen ofte monaleg mørkare. På det nedste kronbladet er spissen tredelt med noko lengre midtspiss. Blada er oftast flekkete, og det nedste bladet blir gjerne breiare utover mot ein avrunda spiss. Skogmarihand kan bli godt over ein halv meter høg og blømer frå månadsskiftet juni–juli.

Skogmarihand er noko meir kalkkrevjande enn flekkmarihand. Planta trivst godt i skog, men kan òg ofte vere å sjå i vegkantar. Ho er ganske vanleg over det meste av landet, men er noko mindre vanleg på Sørvestlandet og i Finnmark.

## Systematikk
Skogmarihand vart tidlegare rekna som eigen art *Dactylorhiza fuchsii*, men blir no oftast rekna som ein underart av bleikmarihand ved sidan av nominatunderarten flekkmarihand. Dei to underartane er vanskelege å skilje frå kvarandre, og det finst mange mellomformer mellom desse og med andre planter i marihandslekta.

Skogmarihand, som på Dei britiske øyane er rekna som ein art, er ut frå den britiske klassifiseringa somme tider delt inn i underartane *D.&nbsp;fuchsii* ssp. *fuchsii* (engelsk namn *common spotted orchid*) og *D.&nbsp;fuchsii* ssp. *hebridensis* (engelsk namn *hebridean spotted orchid*). Somme klassifiseringer tek og med underarten *D.&nbsp;fuchsii* ssp. *okellyi*. Andre stader er desse rekna som varietetar, var. *hebridensis* og var. *okellyi*.

## Utbreiing
I&nbsp;Norsk raudliste for artar (2021) er skogmarihand vurdert som livskraftig (LC).

Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn *skogsnycklar*), og i Danmark (LC, dansk namn *skov-gøgeurt*). Funn på Island er usikre (islandsk namn *ástagrös*). I&nbsp;Finland er skogmarihand rekna som ein eigen art (NT, finsk namn *kielikämmekkä*).

På Dei britiske øyane er skogmarihand rekna som livskraftig (LC) både i den britiske og den irske raudlistevurderinga, på same måte som lokalt i England og Wales, og er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. I den siste raudlistevurderinga (2021) er ssp. *hebridensis* og ssp. *okellyi* plasserte på venteliste (WL) og vurderte som truleg ikkje verdige underartsstatus.

I Estland (estisk namn *vööthuul-sõrmkäpp*) er skogmarihand vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC). I Latvia (latvisk namn *fuksa dzegužpirkstīte*) er arten vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista. I Litauen (litauisk namn *aukštoji gegūnė*) veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig.

I Benelux veks arten (nederlandsk namn *bosorchis*, fransk namn *orchis de Fuchs*) spreidd i Nederland, mest i sør og i dynelandskapet nær kysten. I Flandern i Belgia er han sjeldan, men i Vallonia er han stadvis ganske vanleg. I den nederlandske raudlista er arten rekna som livskraftig (LC, *thans niet bedreigd*), I Belgia manglar data for arten i Flandern (DD, *onvoldoende gekend*), og han er rekna som sårbar (VU, *vulnérable*) i Vallonia. I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).

## Hybridar
Skogmarihand dannar ofte hybridar med flekkmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *maculata* ssp. *maculata* eller *Dactylorhiza maculata* nothossp. *transiens*, alternativt *Dactylorhiza* ×*transiens*), og mellomformer er nokså vanlege. Hybridar mellom underartane vil ha lett for å krysse seg attende med foreldreartane og slik skape hybridsvermar der det er særs vanskeleg å skilje mellom typane.

Ein hybrid mellom skogmarihand og systermarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *sambucina* eller *Dactylorhiza* ×*influenza*) er registrert i Uppland i Sverige, men funna er ikkje verifiserte.

Hybridar med grasmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *maculata* ssp. *fuchsii* eller *Dactylorhiza* ×*kerneriorum* nothossp. *kerneriorum*) er funne i Noreg på fleire stader, og han er registrert i Sverige (svensk namn *hybridnycklar*), i Danmark og i Finland. Han veks òg spreidd i Storbritannia og Irland, og han er registrert med eitt funn i Estland. I Sverige er det òg registrert hybridar med blodmarihand (*Dactylorhiza incarnata* var. *cruenta* × *maculata* ssp. *fuchsii* eller *Dactylorhiza* ×*kerneriorum* nothossp. *ampolai*).

Hybridar med smalmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *sphagnicola*) er funne spreidde stader på Austlandet i Noreg. Hybridar mellom skogmarihand og lappmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *lapponica* eller *Dactylorhiza* ×*estonica*) veks spreidde stader i Noreg frå Dovre til Troms, i nordlege Sverige og i nordlege Finland. Det er ikkje funne hybridar med purpurmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *purpurella* eller *Dactylorhiza* ×*venusta*) i Norden, men han er ganske vanleg på Dei britiske øyane.

Hybridar mellom skogmarihand og nominatunderarten ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' av kongsmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *majalis* eller *Dactylorhiza* ×*braunii* nothossp. *braunii*) er registrert i Sverige og i Danmark, og med eitt gammalt funn i Nederland. Hybridar med ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''elatior'' (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *elatior* eller *Dactylorhiza* ×*grandis* nothossp. *robustior*) er registrert på Gotland i Sverige. På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med *[[Dactylorhiza majalis ssp. occidentalis|*Dactylorhiza majalis* ssp. *occidentalis*]]* (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *occidentalis*) i Irland, *[[Dactylorhiza majalis ssp. traunsteineroidis|*Dactylorhiza majalis* ssp. *traunsteineroidis*]]* (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *traunsteineroidis*) i Yorkshire, Nordvest-Wales og Irland og *[[stormarihand|*Dactylorhiza majalis* ssp. *praetermissa*]]* (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *praetermissa* eller *Dactylorhiza* ×*grandis*). Den siste er truleg den vanlegaste orkidéhybriden i det sørlege England. Denne er òg kjend frå Nederland (der som *Dactylorhiza fuchsii* × *praetermissa* eller *Dactylorhiza* ×*grandis*). I Sverige og Estland er det registrert hybridar mellom skogmarihand og austersjømarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *majalis* ssp. *baltica*.

Hybridar mellom båe underartane av bleikmarihand og smågrønkurle er funne fleire stader i Noreg. Hybriden mellom skogmarihand og smågrønkurle (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *viridis* ssp. *viridis* eller *Dactylorhiza* ×*mixta*) er registrert i Sverige og spreidd på Dei britiske øyane.

Skogmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med brudespore (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia heinzeliana*). Han er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms, spreidde stader i Sverige, på Dei britiske øyane, i Estland i Litauen og i Nederland (der med namnet *Dactylorhiza fuchsii* × *Gymnadenia conopsea* eller x*Dactylodenia st-quintinii*). På dei britiske øyane kan det òg finnast hybridar med praktbrudespore (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *Gymnadenia densiflora*) og med grannbrudespore (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *Gymnadenia borealis*). I Sverige er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med duftspore (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *Gymnadenia odoratissima*).

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*