open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paramorfose

**Paramorfose** er eit spesialtilfelle av pseudomorfose utan kjemisk forandring, det vil sei ein overgang hos eit mineral frå ei polymorf form til ei anna, utan endring i den kjemiske samansetjinga og utan at den ytre forma blir endra. Til dømes vil ein sølvglanskrystall kunne ha ei ytre avgrensing som viser at han opphavleg vart danna som kubisk sølvglans (argentitt), medan ei røntgenundersøking vil vise at mineralet er gått over i ein monoklin modifikasjon (akanthitt).

## Kjelder
*Paramorfose. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/paramorfose.
Parisitt-(Ce)

**Parisitt-(Ce)** er eit gulbrunt mineral, eit fluorkarbonat av kalsium, cerium og andre lantanoidar, Ce2Ca(CO3)3F2, med trigonal symmetri. Det finst på nefelinsyenittpegmatittar (Langesundsfjorden) og granittpegmatittar (Råde i Østfold, Hundholmen i Tysfjord, Tangen ved Kragerø). Det er  nærskyldt med synchysitt.

Det er kalla opp etter J. J. Paris, som eigde av Muzogruven i Colombia, der mineralet først vart funne.

## Kjelder
*Parisitt (Ce). (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/parisitt-%28Ce%29.

## Bakgrunnsstoff
Pektolitt

**Pektolitt** er eit mineral som hovudsakleg opptrer som kvite til grå fibrige massar i holrom i basalt, ofte saman med zeolittar. Det er eit triklint natrium-kalsiumsilikat, med formel NaCa2Si3O8(OH). 

Mineralet finst i syenitt-pegmatittar i området Langesundsfjorden–Larvik.

## Kjelder
*Pektolitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pektolitt.

## Bakgrunnsstoff
*Mineralgalleri
Pentlanditt

**Pentlanditt** er eit bronsegult, metallisk mineral, eit jernnikkelsulfid, (FeNi)9S8, med kubisk symmetri. Det opptrer samanvekst med pyrrhotitt i førekomstar knytet til gabbromassiv, og er den viktigaste nikkelerts, og finst mellom anna i Sudbury i Ontario i Canada; Petsjenga i Russland og det var tidlegare drift på ei rekkje førekomstar i Noreg.

Mineralet vart først påvist og skildra frå Espedalen nikkelgruve under namnet jernnikkelkis av K. J. A. T. Scheerer i 1843. Det er kalla opp etter den irske naturforskaren Joseph Barclay Pentland (1797–1873).

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Peridot

**Peridot** er ein verdifull grøn edelstein, som er ein varietet av mineralet olivin. 

Det finst i Noreg i glimmeraktige slepper eller som klumpar i dunitt (olivinstein) frå Sunnmøre. 

## Sjå òg
* krysolitt

## Kjelder
*Peridot. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/peridot.

## Bakgrunnsstoff
Periklas

**Periklas** er eit mineral som er naturleg hendande magnesiumoksid, MgO. Det krystalliserer kubisk og finst oftast i metamorfe kalksteinar og dolomittar. 

Periklas kan vere særs utbreidd i mantelen til jorda, der det høge trykket fører til nedbryting av olivinsamansetjingar til enkle oksid med mykje tettare pakning av atoma. Eksperimentelle undersøkingar har vist jernrik periklas (ferroperiklas) danna saman med perovskitt under trykk- og temperaturforhold ved eit djup på 660 kilometer.

Det er ikkje sikkert påvist i Noreg.

## Kjelder
*Periklas. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.
Periklin

**Periklin** er ein varietet av mineralet albitt, som viser spesiell krystallutvikling og tvillingdanning. Det finst typisk på alpine mineralgangar. 

I Noreg er det kjent frå jernførekomstar (skarnmalm) ved Arendal.

## Kjelder
*Periklin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/periklin.
Peristeritt

**Peristeritt** er eit feltspatmineral, ein natriumrik plagioklas (albitt eller oligoklas) som viser eit blåleg fargespel. Fenomenet kjem av interferens i submikroskopiske lamellert av avblanda albitt. Det vert nytta som smykkestein og vert feilaktig kalla månestein.

## Kjelder
*Peristeritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/peristeritt.
Perovskitt

**Perovskitt** er eit relativt sjeldan mineral på jordoverflata. Farge gul, brun eller svart. Det krystalliserer rombisk (pseudokubisk) og er eit kalsiumtitanoksid med formel CaTiO3. Det er funne i syenittpegmatitt ved Langesundsfjorden og i Nordland.

Perovskitt vart først skildra i 1839 frå ein førekomst Atsjmatovsk-gruva i Nazyamskijefjella i Tsjeljabinsk oblast i Uralfjella i Russland. Mineralet vart namngjeve av Gustav Rose etter den russiske mineralogen Lev Perovski (1792–1856).

## Liknande mineral

Dysanalytt er ein niobhaldig varietet, medan loparitt inneheld lantanoider og natrium i staden for kalsium (kjent frå syenittpegmatitt i Lågendalen ved Larvik).

Magnesiumsilikat med formel MgSiO3er kjent i naturen som pyroksenmineralet enstatitt . Ved høge trykk vil denne og òg olivingruppas samansetjing (Mg,Fe)Si2O4kunne opptre med perovskittstruktur, og ein slik fase blir anteke å vere utbreidd i Mantelen til jorda i eit djup frå 660 KM og nedover. Perovskitt antakast å dominere gjennom Jorda si indre mantel heilt ned til eit par hundre kilometer over grensa mot jordkjernen og oppfattast i dag som jordklodens mest utbreidde mineral.

## Kjelder
*Perovskitt. (2012, 13. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/perovskitt.
Perrieritt

**Perrieritt** er eit svart, oftast metamikt mineral med komplisert samansetjing, vesentleg eit silikat av kalsium, lantanoidar, magnesium, jarn og titan. Det er funne eit par stader i Noreg, i litt større mengd frå ein granittpegmatitt i Radøy på Hordaland. Det er nærskyldt (dimorft) med chevkinitt.

Det er kalla opp etter den italienske mineralogen C. Perrier (1886–1948).

## Kjelder
*Perrieritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/perrieritt.
Perthitt

**Perthitt** er eit alkalifeltspat (kalinatronfeltspat) som er avblanda slik at små lamellar eller årer av natronfeltspat (albitt) ligg i ein grunnmasse av kalifeltspat (vanlegvis mikroklin). 

I feltspatar med submikroskopiske lamellar kan det ved interferens opptre eit vent fargespel.

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Perthitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/perthitt.
Petalitt

**Petalitt** eller **kastoritt** er eit feltspatliknande mineral som finst på granittpegmatittar, mellom anna i Sverige og Finland, men ikkje i Noreg. Det er eit litium-aluminiumsilikat, LiAlSi4O10, med monoklin symmetri.

Det vart oppdaga i 1800 på Utö i Haninge i Stockholm. Namnet kjem frå det greske ordet *petalon*, som tyder 'lauv'.

## Kjelder
*Petalitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/petalitt.

## Bakgrunnsstoff
Phillipsitt

**Phillipsitt** er eit kalium- og kalsiumhaldig mineral i zeolittgruppa. Det vert mellom anna danna på havbotnen.

Det er kalla opp etter W. Phillips, 1775–1829, som var ein britisk mineralog.

## Kjelder
*Phillipsitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/phillipsitt.

## Bakgrunnsstoff
Pickeringitt

**Pickeringitt** er eit fibrig mineral med silkeaktig glans og oftast kvitt. Det har den kjemiske formelen MgAl2(SO4)4· 22H2O. Mineralet vert danna sekundært ved forvitring av pyrittførande bergartar. 

Det vart først skildra i 1844 etter ein førekomst i Cerros Pintados i Pampa del Tamarugal i provinsen Iquique, regionen Tarapacá i Chile. Det vart kalla opp etter den amerikanske språkforskaren og filologen John Pickering (1777–1846).

Det er skildra frå Fåvang. Førekomsten av naturlege sulfat i Gudbrandsdalen (sjå òg halotrichitt) har vore kjent i fleire hundre år. Dei vart tidlegare brukt av den lokale folkesetnaden ved farging av tekstil. Det lokale namnet på salta er «hakkemette». 

## Kjelder
*Pickeringitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pickeringitt.
Picotitt

**Picotitt** er eit mørkebrunt til svart mineral, ein kromhaldig spinell (Mg,Fe)(Al,Cr)2O4. Det opptrer i olivinstein og serpentinitt, t.d. ved Feragen i Røros.

Mineralet, som har namnet *picotite* på fransk, er kalla opp etter franskmannen Philippe-Isidore Picot de Lapeyrouse (fødd 20. oktober 1744 i Toulouse og avliden 18. oktober 1818 på slottet Château de Lapeyrouse i Haute-Garonne).

## Kjelder
*Picotitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/picotitt.

## Fotnote
Piemontitt

**Piemontitt** er eit raudfarga, manganhaldig mineral i epidot-gruppa. Mineralet vert nytta som smykkestein.

Typelokaliteten er Prabornazgruva i Saint-Marcel i Aostadalen i Italia.

Det finst fleire stader i Noreg og er særleg kjent saman med thulitt frå Lom og Leksvik. 

## Kjelder
*Piemontitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/piemontitt.

## Bakgrunnsstoff
Pigeonitt

**Pigeonitt** brunt til nesten svart pyroksenmineral, i samansetjing ligg det mellom klinoenstatitt og diopsid og har formelen (Mg,Fe,Ca)2Si2O6 (sjå òg pyroksen). Det finst i einskilde basiske magmabergartar (diabas, basalt, gabbro) og dessutan i nokre meteorittar.

Pigeonitt er kalla opp etter typelokaliteten ved breidda av Lake Superior ved Pigeon Point i Minnesota i USA. Det vart først skildra i 1900.

## Kjelder
*Pigeonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pigeonitt.
Pitticitt

**Pitticitt** er eit forvitringsmineral som består av jarn og arsen. Mineralet er stort sett amorft. 

Mienralet er mellom anna påvist frå gull- og arsenopyrittførande kvartsgangar i Bindalen i Nordland.

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Pitticitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pitticitt.
Plasma i mineralogi

**Plasma** i mineralogi er ein grønleg finkrystallinsk kvarts (jaspis) med korna tekstur. Han vert nytta som smykkestein.

## Kjelder
*Plasma: mineralogi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/plasma%2Fmineralogi.
Kom heim

**«Kom heim»** var eit av bidraga i Melodi Grand Prix 1982, den norske uttakinga til Eurovision Song Contest 1982 i Harrogate i Storbritannia. Melodien vart skriven av Rolf Undsæt Løvland og teksten av Terje Formoe.

Songen vart framført på norsk av Bo (Bodil Nilsen), og enda på ein åttandeplass med 46 poeng.

## Single
*Bo. Utgitt på singlen CBS CBS&nbsp;2262. Arrangert av Rolf Undsæt Løvland. Produsert av Rolf Undsæt Løvland og George Keller.
*Instrumentalversjon (Fred Nøddelund: Flügelhorn, Halldor Krogh: Fløyte). Utgitt på singlen CBS CBS&nbsp;2262. Arrangert av Rolf Undsæt Løvland. Produsert av Rolf Undsæt Løvland og George Keller.

## Fotnotar
Metamorf bergart

Ein **metamorf bergart** eller **omdanna bergart** blir danna når ein eller fleire bergartar blir utsett for høgt trykk, temperatur og/eller kjemisk påverknad.  Bergartar som går gjennom metamorfose blir ikkje smelta, men blir omstrukturert (omdanna) og mineralene blir heilt eller delvis omkrystalliserte. Metamorfe bergartar har ofte eit stripete (foliasjon) eller bølgete mønster, og er sjeldan heilt homogene i struktur eller mønster.

## Nokre metamorfe bergartar
* Gneis, danna ved høg grad metamorfose. Som protolitt kan han mellom anna ha leirskifer eller fyllitt.
* Kleberstein, danna av hovudsakleg gabbro, basalt eller diabas.
* Kvartsitt, danna av hovudsakleg sandstein.
* Hornfels, danna av sandstein eller leirstein.
* Fyllitt og glimmerskifer, danna av hovudsakleg leirskifer.
* Marmor, danna av hovudsakleg kalkstein.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Metamorf bergart|Metamorf bergart]]» frå ,  den 29. november 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
Polerslip

**Polerslip** eller **høgglanspolert** er plane snitt gjennom ein bergart eller eit mineral. Det vert nytta ved studium av opake (ugjennomsiktige) mineral i reflektert lys, såkalla malmmikroskopering. 

## Sjå òg
* Tynnslip

## Kjelder
*Polerslip. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/polerslip.
Pleonast

**Pleonast** og **ceylonitt** vert ikkje rekna som eigne mineral, og er ein jernhaldig spinell, (Mg,Fe)Al2O4. Dei finst mellom anna i gneisar og gabbroar og dessutan i skarn, som i Arendal og Kristiansand. 

Gjennomsiktige varietetar i lysare, grøne og blå fargar brukast som smykkesteinar.

Ceylonitt vart først oppdaga på øya Ceylon, dagens Sri Lanka, innstøypt i kalkspat i lag med pyritt og glimmer.

## Kjelder
*Pleonast. (11. mars 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pleonast.
Pollucitt

**Pollucitt** er eit kvitt til fargelaust, glasaktig mineral. Det krystalliserer kubisk. Mineralet er eit vasshaldig aluminiumsilikat av cesium og natrium, (Cs,Na)2Al2Si4O12·H2O. Det vert ofte rekna til zeolittgruppa. Det finst på einskilde granittpegmatittar, mellom anna i USA, Namibia, Finland og Sverige.

Det vart først skildra av August Breithaupt i 1846 etter ein førekomst på øya Elba i Italia. Det er kalla opp etter Pollux, tvillingen til Castor, fordi det ofte er funnen i lag med petalitt, somt tidlegare vart kalla *castoritt*. 

## Kjelder
*Pollucitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pollucitt.

## Bakgrunnsstoff
Polybasitt

**Polybasitt** er eit svart til stålgrått mineral med formel (AgCu)16Sb2S11. Det er eit sulfid av sølv, kopar og antimon. Det krystalliserer monoklint og dannar metallglinsande, tette massar eller sekskanta tavler. Det finst i sølvførekomstar ved sida av andre sølvmineral.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Polyhalitt

**Polyhalitt** er eit mineral som finst i saltleier (mellom anna i New Mexico, Texas og Tyskland). Det er vanlegvis lyseraudt, men kan òg vere fargelaust eller kvitt. Mineralet er eit vasshaldig sulfat av kalium, kalsium og magnesium, K2Ca2Mg(SO4)4·2H2O.

Polyhalitt vart først skildra i 1818 etter prøvar frå typelokaliteten i Salzberg i Austerrike. Namnet kjem frå det greske *polys* *hals* for 'mange salt'.

## Kjelder
*Polyhalitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/polyhalitt.
Polylithionitt

**Polylithionitt** er eit litiumrikt glimmermineral, nærskyldt med lepidolitt, fargelaust til gulaktig, kjemisk formel KLi2AlSi4O10F2. Det er relativt sjeldan, og i Noreg fist det i syenittpegmatittar ved Langesundsfjorden og på Vesterøya ved Sandefjord.

## Kjelder
*Polylithionitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/polylithionitt.
Polymignitt

**Polymignitt** er eit svart, sjeldan mineral. Det er ein metamikt zirkonolitt. Det finst på syenittpegmatittar i Oslofeltet. Mineralet vart først skildra frå Stavern av J. J. Berzelius i 1824.

## Kjelder
*Polymignitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/polymignitt.
Posnjakitt

**Posnjakitt** er eit blått, sekundært koparmineral, Cu4(SO4)(OH)6·H2O. 

Mineralet er kalla opp etter E. W. Posnjak, 1888–1949, ein russisk-amerikansk geokjemikar.

Det er funne i små mengder eit par stader i Noreg, mellom anna på kontaktførekomstar i Oslofeltet.

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Posnjakitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/posnjakitt.

'
Porfyroblast

**Porfyroblast** er ein ein større krystall i ein regionalmetamorf bergart, danna under metamorfosen, t.d. om granatkrystall i ein glimmerskifer.

## Kjelder
*Porfyroblast. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.
Portlanditt

**Portlanditt** er eit kalsiumhydroksid, Ca(OH)2. Det er eit fargelaust, trigonalt mineral som finst som sekskanta plater i visse kontaktmetamorfe bergartar. Portlandsement inneheld Ca(OH)2 danna ved utfelling.

Det vart først skildra i 1933 etter ein førekomst ved Scawt Hill i Larne i County Antrim i Nord-Irland. Han vart kalla portlanditt fordi det kjemiske kalsiumhydroksydet er eit vanleg hydrolyseprodukt ved portlandsement.

## Kjelder
*Portlanditt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/portlanditt.
Powellitt

**Powellitt** er eit gråleg til gult mineral, eit kalsiummolybdat, CaMoO4, med tetragonal symmetri. Det dannar ein blandingsserie med det tilsvarande wolframatet, scheelitt. Mineralet har ein sterk gul fluorescens. 

Powellitt vart først skildra av William Harlow Melville i 1891 frå Peacockgruva i Adams County i Idaho og kalla opp etter den amerikanske oppdagaren og geologen John Wesley Powell (1834–1902).

I Noreg er det funne sekundært etter molybdenitt på førekomstar i Telemark.

## Kjelder
*Powellitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/powellitt.

## Bakgrunnsstoff
Prasem

**Prasem** er ein bleikgrøn til gulgrøn varietet av mineralet kalsedon, til dels brukt som smykkestein. Det vert òg nytta om kvarts som er grønfarga på grunn av inneslutningar av aktinolittnåler.

## Kjelder
*Prasem. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/prasem.
Prehnitt

**Prehnitt** er eit bleikgrønt mineral som finst i holrom og på sprekker i ei rekkje bergartar, danna hydrotermalt. Det finst ofte saman med zeolittar . Det krystalliserer rombisk og er eit silikat av kalsium og aluminium med formel Ca2Al2Si3O10(OH)2. Prehnitt er eit særs utbreitt mineral som er funne ei rekkje stader i Noreg.

Det vart først skildra i 1788 etter ein førekomst i Karoo-doleritt i Cradock i Eastern Cape-provinsen i Sør-Afrika. Det vart kalla opp etter oberst Hendrik Von Prehn (1733–1785), som var kommandant for ein nederlandsk koloni ved Kapp det gode håp frå 1768 til 1780.

## Kjelder

*Prehnitt. (11. mars 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Proustitt

**Proustitt** er ein lys raudgyldig erts, eit arsensølvblende, eit blautt, skarlagenraudt mineral, eit sølvhaldig sulfosalt, Ag3AsS3. Det har ei viss tyding som sølvmalm. Det finst i Noreg mellom anna ved Kongsberg. Den tilsvarande antimonsambindinga er pyrargyritt.

Han er kalla opp etter J.L. Proust.

## Kjelder
*Proustitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/proustitt.

## Bakgrunnsstoff
Pseudomalakitt

**Pseudomalakitt** er eit grønt mineral av kopar og fosfat, Cu5(PO4)2(OH)4. Det vert danna ved forvitring av koparertsar. Det liknar koparkarbonatet malakitt.

Typelokalitet er Virneberg-gruva i Rheinbreitbach i Westerwald i Rheinland-Pfalz i Tyskland. Dette er eit område der gruvedrift for kopar går attande til romersk tid, og som vart driven i periodar fram til 1872.  

I Noreg er det funne på sprekker i kvartsitt i eit steinbrot ved Heddalsvann. 

## Kjelder
*Pseudomalakitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pseudomalakitt.

## Bakgrunnsstoff
Pseudomorfose

**Pseudomorfose** er eit nydanna mineral som er oppstått gjennom ein kjemisk eller strukturmessig forandring av eit anna mineral utan at den ytre forma er endra. Det nydanna mineralet vil dermed opptre med ei krystallform som tilhøyrer det opphavlege mineralet. Ofte blir det danna pseudomorfosar ved ein kjemisk reaksjonsprosess, t.d. sølvglans etter sølv, goethitt etter pyritt eller serpentin etter olivin. Det kan òg hende at den opphavlege substansen blir fortrengt av eit heilt nytt stoff, t.d. kvarts etter fluoritt eller kopar etter aragonitt. Ei spesiell form for pseudomorfose utan kjemisk endring blir kalla paramorfose.

Ein perimorfose oppstår når eit mineral blir dekt av ei skorpe av eit anna mineral og det opphavlege mineralet deretter vert løyst opp, slik at det etterlatast eit holrom.

Studiet av pseudomorfosar har stor tyding for forståinga av minerala sine omdanningsprosessar og dei vilkåra desse føregår under. Eit grunnleggjande arbeid om pseudomorfosar vart skrive av W. K. von Haidinger.

## Kjelder
*Pseudomorfose. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pseudomorfose.

## Bakgrunnsstoff
Pseudobrookitt

**Pseudobrookitt** er eit raudbrunt til svart, rombisk mineral, som finst særleg på holrom i lavabergartar. Det består av jarn-titanoksid, Fe2TiO5. Mineralet er kjent i relativt store krystall frå Havredal i Bamble, men er her omdanna til ei blanding av hematitt og rutil.

Pseudobrookitt vart først skildra i 1878 etter ein førekomst i Uroi Hill (Arany Hill) i Simeria i Hunedoara fylke i Romania. Namnet kjem frå greske ψευδής, for falsk og brookitt på grunn av likskapen til brookitt.

## Kjelder
*Pseudobrookitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pseudobrookitt.
Putelava

**Putelava** er lavaer som inneheld karakteristiske puteforma strukturar. Slike puter blir vanlegvis danna ved avkjøling av lava under vatn og er kjend frå midthavsryggane og andre magmatiske miljø. Putelavaer i vulkanske bergartar er karakteriserte av tjukke sekvensar av diskontinuerlege puteforma massar, vanlegvis opp til ein meter i diameter. Dei dannar den øvre delen av «lag 2» av normal havskorpe.

Putelava finst i fleire ofiolittar som til dømes i Trondheimsfeltet, Bergensbogane og på Bømlo.

## Kjelder
*Selbekk, Rune S.. (11. mars 2012). Putelava. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/putelava.

## Bakgrunnsstoff
* NeMO Explorer, NOAA - Contains link til video of pillows being formed

'
Pyribol

**Pyribolar** er eit samleomgrep for mineralgruppene pyroksen og amfibol.

## Kjelder
*Pyriboler. (2009, 14. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyriboler.

'
Pyroksenoid

**Pyroksenoid** er eit mineral som kjemisk tilsvarar ein pyroksen, og som i likskap med pyroksena er bygd opp av kjedar av SiO4-tetraeder, men med lengre repetisjonsavstandar i kjedane. Døme er wollastonitt (treledda kjedar), rhodonitt og babingtonitt (femledda kjedar) og pyroksmangitt (sjuledda kjedar).

## Kjelder
*Pyroksenoid. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyroksenoid.
Psilomelan

**Psilomelan** eller **svart hematitt** er ei generell nemning for harde, massive oksidiske manganmineral. Blandingar av blaute, massive manganoksid blir kalla wad
(engelsk) eller manganoker. Det er òg eit forelda namn på mineralet romanechitt, eit barium-mangan-oksidhydroksid, og eit viktig manganmalm, mellom anna i India.

## Kjelder
*Psilomelan. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/psilomelan.
Pulaskitt

**Pulaskitt** er ein magmatisk bergart, ein alkalifeltspat-syenitt som vanlegvis fører ægirin (eller augitt) og alkaliamfibol, og dessutan av og til noko nefelin. Det er kjent frå Oslofeltet (Nordmarka). Hedrumitt er ein nærskyldt gangbergart frå Oslofeltet.

Det er kalla opp etter Pulasky County i Arkansas i USA.

## Kjelder
*Pulaskitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pulaskitt.
Pumpellyitt

**Pumpellyitt** er eit grønleg, epidotliknande mineral, eit monoklint kalsium-magnesium-aluminiumsilikat Ca2MgAl2(SiO4)(Si2O7)(OH)2·H2O. 

Det er ganske utbreidd i ulike slags bergartar. Det opptrer òg fleire stader i Noreg.

Mineralet er kalla opp etter R. Pumpelly, 1837–1923, som var ein amerikansk geolog.

## Kjelder
*Pumpellyitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pumpellyitt.
Pyrargyritt

**Pyrargyritt**, mørkeraudgyldigerts eller antimonsølvblende, er eit blautt, mørkeraudt til svart mineral, eit sølvhaldig sulfosalt, Ag3SbS3, som krystalliserer trigonalt. Det er ein ganske viktig sølverts, til dømes i Chile og Mexico. I Noreg er det kjent mellom anna frå Kongsberg. 

Den tilsvarande arsensambindinga er proustitt.

## Kjelder
*Pyrargyritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrargyritt.
Pyrofanitt

**Pyrofanitt** er eit svart til djupraudt mineral med formel MnTiO3. Det dannar ein blandingsserie med ilmenitt, FeTiO3. Mineralet er relativt utbreitt i små mengder. I Noreg er det særleg kjent frå nefelinsyenittpegmatitt i området Langesundsfjorden–Larvik.

Det vart først skildra i 1890 frå ein førekomst i Harstigengruva i Filipstad i Värmland i Sverige. 

## Kjelder
*Pyrofanitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrofanitt.
Pyrofyllitt

**Pyrofyllitt** er eit mineral med sjiktgitterstruktur, eit aluminiumsilikat, Al2Si4O10(OH)2, som finst i metamorfe bergartar. Det liknar talk og har tilsvarande bruksområde, men vert føretrekt framfor talk som beresubstans for insektmiddel. Produksjon finst i Nord-Carolina i USA.. 

Ein finkorna, tett varietet blir kalla agalmatolitt.

Det er sjeldan i Noreg. 

## Kjelder
*Pyrofyllitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrofyllitt.
Pyroklor

**Pyroklor** er eit mineral danna som eit oksid av niob, kalsium og natrium, (Ca,Na)2Nb2O6(O,OH,F), med kubisk symmetri. Det inneheld noko thorium. Mineralet kan ha fargar som svart, sjokoladebrunt, raudbrunt, raudoransje, oransje gulbrunt og gult. Det kan opptre i metamikt tilstand.

Pyroklor vart først skildra frå Stavern av F. Wöhler i 1826, etter eit funn av by N.O. Tank. Det vart gjeve namnet «pyroklor»  av J.J. Berzelius. Namnet er sett saman av dei greske orda for 'grønt' og 'eld', og viser til fargen det vanlegvis får når det blir tent på. 

Mineralet finst fleire stader i Noreg, og er vanleg på syenittpegmatittar ved Larvik og Langesundsfjorden. Det er også mellom anna funne på Alnö i Sverige, nær Schelingen, Kaiserstuhl i Baden-Württemberg, i Eifel i Tyskland, i Lovozerofjella på Kolahalvøya, i Narssarssuk på Grønland, i Pandaåsen nær Mbeya i Tanzania, på Roumaøya i Guinea og på Mt. Weld i nærleiken av Laverton i Vest-Australia.

Ein varietet som opptrer i karbonatittar blir kalla koppitt.

I den større pyroklorgruppa finn ein mellom anna òg *mikrolitt* (med meir tantal enn niob) og *betafitt* (som skal ha meir titan enn niob og tantal), *coulsellitt*, som er kjenneteikna av mangan- og jerninnhald, *elsmoreitt*, *ralstonitt* og *roméitt*, sistnemnde kalla opp etter Jean Baptiste Louis Romé de L'Isle, far til krystallografien og kjenneteikna av høgt antimoninnhald.

Det finst ein stoffklasse av uorganiske samband med same eller liknande struktur som mineralet pyroklor.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Pyroksmangitt

**Pyroksmangitt** er eit raudt til brunt mineral, eit triklint pyroksenoid. Kjemisk sett er det eit jernhaldig mangansilikat (Mn,Fe)7Si7O21. Eit tilsvarande mineral med områdande jarn, pyroksferroitt, er funne i bergartar frå månen.

Det vart først skildra i 1913 og kalla opp etter mineralgruppa pyroksen. 

Det er funne i jernmanganmalmar i Ofoten. 

## Kjelder
*Pyroksmangitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyroksmangitt.

## Bakgrunnsstoff
Pyrolusitt

**Pyrolusitt** er eit tetragonalt mineral som består av mangandioksid, MnO2, dimorft med ramsdellitt. Det er eit omvandlingsprodukt av andre manganmineral og opptrer oftast i massiv eller jordaktig form (brunstein), sjeldan som krystall (polianitt). Fargen er gråleg til svart. 

Mineralet vert nytta i den kjemiske industrien til framstilling av mangan og mangansambindingar, dessutan som oksidasjonsmiddel ved framstilling av klor, klorkalk og oksygen, og dessutan i glasfabrikasjonen, til tørrelement og anna. Store førekomstar finst i Russland og India. Mineralet er sjeldan i Noreg.

## Kjelder
*Pyrolusitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrolusitt.
Pyrosmalitt

**Pyrosmalitt** er eit brunt mineral med samansetjing (Fe,Mn)8Si6O15(OH,Cl)10. Det er kjent frå skarnførekomstar i Värmland. Mineralet er påvist som eit sjeldant mineral frå druserom i grefsensyenitt ved Grorud i Oslo.

## Kjelder
*Pyrosmalitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrosmalitt.
Pyromorfitt

**Pyromorfitt** er eit grønt blymalm, og eit oftast grønt mineral i apatittgruppa, eit klorhaldig blyfosfat, Pb5(PO4)3Cl. Det finst som sekundærmineral i oksidasjonssonen i blyførekomstar. På same måte opptrer to tilsvarande samband: arsenatet mimetesitt (mimetitt), Pb5(AsO4)3Cl, med gul til brun farge, og vanadinitt, Pb5(VO4)3Cl, eit vanadat med oransje til raud farge. Dei tre minerala finst ofte i vene heksagonale krystall.

## Kjelder
*Pyromorfitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Paul Ramdohr

**Paul Ramdohr** () var ein tysk mineralog. 

Han var professor i Aachen i 1926, i Berlin 1934 og i Heidelberg frå 1950. Han arbeidde særleg med malmførekomstar og ertsmikroskopi, i seinare år òg med meteorittar og måneprøvar. Hovudverket hans *Die Erzmineralien und ihre Verwachsungen* (1950) er kome i fire tyske, ein russisk og to engelske utgåver (*The Ores and Minerals Their Intergrowths* 1980).

### Prisar og æresvisingar
* 1937: Medlemskap i Det prøyssiske vitskapsakademiet
* 1936–1947: President i Den tyske mineralogiske foreininga
* 1951: Medlemskap i Heidelberg Vitskapsakademi
* 1962: Roeblingmedaljen frå Mineralogical Society of America
* 1965–1985: Ærspresident i SGA 
* 1970: Georg-Agricola-medaljen
* 1978: R.A.F. Penrose gull medalje
* 1979: Leonardmedaljen

## Kjelder
*Paul Ramdohr. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.
Ralstonitt

**Ralstonitt** er eit fargelaust til kvitt mineral som krystalliserer kubisk. Det er eit vasshaldig aluminiumfluorid med varierande mengder natrium og magnesium: NaxMgxAl2−x (F,OH)6·H2O. Det finst sekundært etter kryolitt ved Ivittuut (Ivigtut) på Grønland. Mineralet er relativt utbreitt som små krystall på druserom i ekeritt ved Gjerdingselva i Nordmarka ved Oslo.

Mineralet er kalla opp etter J. G. Ralston frå USA, som først fann mineralet.

## Kjelder
*Ralstonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ralstonitt.
Ramsdellitt

**Ramsdellitt** er eit mineral som består av rombisk mangandioksid, MnO2. Det er dimorft med pyrolusitt. 

I Noreg er det mellom anna påvist frå manganførekomstar ved Mandal og Kristiansand.

Mineralet er kalla opp etter L. S. Ramsdell, 1895–1975, ein amerikansk mineralog.

## Kjelder
*Ramsdellitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ramsdellitt.
Rapidcreekitt

**Rapidcreekitt** er eit relativt sjeldan, kvitt mineral med kjemisk formel Ca2(SO4)(CO3)·4H2O. 

Det vart oppdaga i 1983 nord i Yukon i Canada, og skildra i 1986. Rapidcreekitt har ei samansetjing og struktur som liknar gips.

Det er funne i Kongsberg sølvgruver.

## Kjelder
*Rapidcreekitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rapidcreekitt.

## Bakgrunnsstoff
Realgar

**Realgar** er eit vent oransjeraudt til mørkeraudt mineral med voksaktig glans og liten hardleik (1½–2). Det er eit arsenmonosulfid med monoklin symmetri og formel AS. Det finst på lågtemperatur-hydrotermalgangar, ofte saman med det gule mineralet auripigment. Realgar er ustabilt ved lyspåverknad og vert omdanna til ei blanding av auripigment og arsentrioksid. Det blir framstelt kunstig og blir nytta i fyrverkeri.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff

* Mindat.org: Pararealgar
Raadeitt

**Raadeitt** er eit mineral som er eit magnesiumfosfat med formel Mg7(PO4)2(OH)8. Mineralet finst mikroskopisk saman med althausitt, holtedahlitt og heneuitt. Det vart oppdaga i 1990-åra frå ein serpentin-magnesittførekomst på Modum. 

Det er kalla opp etter Gunnar Raade, ein norsk mineralog. 

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Raadeitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/raadeitt.
Radioaktive mineral

**Radioaktive mineral** er ei nemning for mineral som inneheld dei radioaktive grunnstoffa uran og thorium, og dotterprodukt som blir danna ved nedbryting av desse.

Somme kaliumhaldige mineral, som kalifeltspat og glimmer, som begge er av dei vanlegaste minerala i jordskorpa, er òg radioaktive på grunn av kaliumisotopen 40K, men blir likevel ikkje rekna med til dei radioaktive minerala då radioaktiviteten er særs svak.

Ein deler mineral som inneheld uran og thorium inn i to grupper, dei primære og sekundære minerala. Dei sekundære minerala vert danna ved forvitring av dei primære minerala og omfattar for det meste berre uranmineral. 

## Primære radioaktive mineral

Dei primære radioaktive minerala er stort sett mørke og svarte og særs tunge oksid og silikat. Desse minerala har som regel mista krystallstrukturen sin på grunn av den radioaktive strålinga. Dette vert kalla metamikt tilstand.

Det viktigaste primære uranmineralet er uraninitt og varietetane bekblende, brøggeritt og cleveitt. Desse finst alle fleire stader i Noreg på granittpegmatittgangar. 

I tillegg finst thorianitt, thoritt, thucholitt, daviditt, pyroklor, polymignitt, fergusonitt, euxenitt, samarskitt, yttrotantalitt, allanitt, monazitt og coffinitt.

## Sekundære uranminerar

Sekundære uranmineral finst gjerne i livlege fargar i gult, grønt, oransje og raudt. I ultrafiolett lys vil desse ofte fluorescere kraftig. Dette kan vere nyttig i søkinga etter uranførekomstar, sidan dei sekundære minerala indikerer kvar dei primære minerala ligg. Leitinga føregår elles ved hjelp av geigerteljarar og scintillometer, både frå bakken og fly. 

Dei viktigaste sekundære uranminerala er vasshaldige oksid, hydroksidar, karbonat, fosfat, arsenat og silikat. Dei fleste inneheld det komplekse uranyl-ionet (UO2)2+ med seksverdig uran. Thorium dannar ikkje noko tilsvarande kompleks-ion, og dette forklarar kvifor det finst så få sekundære thoriumminerala. 

Viktige sekundære uranmineraler er autunitt, torbernitt, carnotitt og tyuyamunitt. Det siste har særskild tyding for uranproduksjonen.

I Noreg kjenner ein til dei følgjande sekundærminerala av uran: becquerelitt, boltwooditt, carnotitt, clarkeitt, fourmarieritt, joliotitt, kamotoitt-(Y), kasolitt, liebigitt, rutherfordin, schoepitt, schröckingeritt, studtitt, torbernitt, tyuyamunitt og meta-tyuyamunitt, uranofan og uranofan-beta og vandendriesscheitt.

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (3. april 2009). Radioaktive mineral. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/radioaktive_mineraler.
Sjeldne jordartar

**Sjeldne jordartar**, ofte forkorta **REE** av det engelske *rare-earth elements*, er eit samleomgrep for inntil 17 ulike grunnstoff og vert nokre gonger òg nytta  om minerala dei dannar. Særleg omfattast grunnstoffa 21 scandium, 39 yttrium og lantanoidane: 57 lantan til 71 lutetium. Sjeldne jordartar er svært kompatible med bergartsdannande mineral, og iona deira er derfor nokre av dei siste som krystalliserer i residualsmelten. Då dei samstundes er radioaktive, vil denne fraksjoneringa skape lokal oppvarming. Stoffa vert nytta i produksjonen av bilar og fleire forbruksvarer.

Folkerepublikken Kina stod i 2011 for inntil 97 prosent av verdsproduksjonen av fleire av dei sjeldne jordartane, men det er samstundes store reservar av slike råstoff i Noreg. I 2010 innførte den kinesiske regjeringa eksportrestriksjonar og utførselen av sjeldne jordartar fall med 40 prosent. Dette medførte ein tidobling av prisane på verdsmarknaden frå 2009 til 2010, og er truleg motivert i kinesisk ønske om å tiltrekke seg industriproduksjon som er avhengig av desse råvarene. Året etter avga WTO ein foreløpig dom om at det kinesiske eksportrestriksjonen braut med pliktene til landet som WTO-medlem, etter klagemål frå USA, EU og Mexico. I 2012 gjekk òg Japan med i ei formell stemning av Kina for WTO, som midt i mars fekk ein seksti dagars frist til å imøtegå skuldingane. 

På månen inngår dei sjeldne jordarane i KREEP, som er eit akronym for bestanddelane K, REE og P.

## Liste over sjeldne jordarar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Sjeldne jordarter|Sjeldne jordarter]]» frå ,  den 8. august 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Rhabdofan

**Rhabdofan** er eit kvitt til brunleg mineral. Det vert danna sekundært etter mineral som inneheld lantanoidar. Det er eit vasshaldig fosfat, hovudsakleg av cerium-jordartar, med formel (Ce,La)PO4·H2O. I Noreg er det kjent frå granittpegmatittar i Iveland og ved Halden.

## Kjelder
*Rhabdofan. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rhabdofan.
Rhodonitt

**Rhodonitt** er eit rosenraudt til raudbrunt mineral som særleg finne sin i skarnførekomstar. Det er eit mangansilikat med noko kalsium (Mn,Ca)SiO3, strukturelt eit kjedesilikat (pyroksenoid). Det krystalliserer triklint. Mineralet vert nytta til prydgjenstandar, særleg i Russland. 

Mineralet er sjeldan i Noreg, men er funne ved Klodeborg ved Arendal, Grua på Hadeland og i noko større mengder frå Botnedal i Telemark.

## Kjelder
*Rhodonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rhodonitt.
Risøritt

**Risøritt** er ein titanhaldig variant av mineralet fergusonitt. Det var først skildra frå Risør av O. Hausar i 1908.

## Kjelder
*Risøritt. (2009, 14. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ris%C3%B8ritt.
Rombedodekaeder

Eit **rombedodekaeder** er ein catalansk lekam med 12 romber som sider, 14 hjørne og 24 kantar. Dualpolyederet er kuboktaederet.

## Radius
Om eit kantlengda til rombedodekaederet er *a*, er radien til ei innskriven kule (den kortaste radiusen, frå sidesentrum til sidesentrum):

: r_i = a \sqrt{\frac{2}{3}} \approx 0.8164965809 \cdot a, 

Radien til ei omskriven kule (den største radiusen, frå hjørne til hjørne) er:

: r_o = a \frac2{\sqrt{3}} \approx 1.154700538 \cdot a .

Til slutt er midtradiusen, (frå kantsentrum til kantsentrum):

: r_m = a \frac23 \sqrt{2} \approx 0.94280904158 \cdot a, .

## Areal og volum
Arealet *A* og volumet *V* til eit rombedodekaeder med sidelengd *a* er:
:A = 8\sqrt{2}a^2 \approx 11.3137085a^2

:V = \frac{16}{9} \sqrt{3}a^3 \approx 3.07920144a^3

## Sjå òg
*Catalansk lekam
*Kuboktaeder

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rombedodekaeder|Rombedodekaeder]]» frå ,  den 8. august 2014.*
Rombeporfyr

**Rombeporfyr** er ein vulkansk bergart av lyse rombeforma feltspatkrystall i ein finkorna grunnmasse med gråleg, raud til fiolett farge.  Bergarten er av latittisk samansetjing og svarar til djupbergarten larvikitt. 

Rombeporfyr er vanleg i Oslofeltet. Lavamassane dekkjer store område, særleg på Krokskogen og i Vestfold, og dei einskilde lavastraumane blir karakteriserte ved skilnader i forma, storleiken og hyppigheita til feltspatkrystalla. Namnet vart innført av den tyske geologen Christian Leopold von Buch i 1810. Ein har seinare funne tilsvarande bergartar i Aust-Afrika og i Antarktis.

## Kjelder
*
Rosasitt

**Rosasitt** er eit grønt til blåleg, sekundært koparmineral med kjemisk formel (Cu,Zn)2(CO3)(OH)2. Det er nært nærskyldt med malakitt. 

Mineralet er kalla opp etter Rosas-gruva på Sardinia.

Det er påvist frå ein kontaktførekomst på Grua i Oppland.

## Kjelder
*Rosasitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rosasitt.
Rosenbuschitt

**Rosenbuschitt** er eit relativt sjeldan mineral som opptrer i gulbrune til grålege nåler med triklin symmetri. Det fluorescerer ofte gult i ultrafiolett ljos. Mineralet har ei komplisert samansetjing og er vesentleg eit fluorhaldig silikat av kalsium, natrium, zirkonium og titan, (Ca,Na)12(Zr,Di)4(Si2O7)4(O4F4). Det vart først skildra av W. C. Brøgger i 1887 frå nefelinsyenittpegmatitt ved Langesundsfjorden.

Det er kalla opp etter den tyske geologen og mineralogen K. H. F. Rosenbusch (1836–1914).

## Sjå òg
* götzenitt

## Kjelder
*Rosenbuschitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rosenbuschitt.
Rosenstein

**Rosenstein**, **rosett** eller **rose** er ei slipeform for edelsteinar med flat basis og to rader trekanta fasettar på den kvelva overdelen, anten 18+6 fasettar for «full hollandsk rose» eller 12+6 for «halv hollandsk rose». Òg andre typar er kjent. Rosenslip vart først brukt av nederlandske sliparar, og var frå ca. 1500 til ca. 1850 den vanlegaste slipeforma for diamantar og klåre edelsteinar.

## Kjelder
*Rosensten. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.
Rozenitt

**Rozenitt** er eit mineral, eit jernsulfat, FeSO4· 4H2O. Det vert danna sekundært ved forvitring av pyritt og pyrrhotitt. Det er påvist i små mengder frå fleire
norske førekomstar.

Det vart først skildra i 1960 etter ein førekomst på fjellet Ornak vest i Tatrafjella i Małopolskie i Polen. Det vart kalla opp etter den polske mineralogen Zygmunt Rozen (1874–1936).

## Kjelder
*Rozenitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rozenitt.
Rubin

**Rubin** er ein raud varietet av mineralet korund. Fargen kjem av små mengder av krom. Klåre rubinar høyrer til dei venaste, mest sjeldne og kostbare edelsteinane. Dei blir vanlegvis slipte med fasettar. Mindre klåre steinar blir gjerne slipt som cabochon. Såkalla stjernerubin viser ei rørleg 6-takka stjerne på yta, ein effekt kalla asterisme.

Rubinar har vore høgt skatta heilt sidan antikken og har vore gjenstand for overtru, mytar og segner. Dei beste, dueblodsraude rubinane kjem frå Mogok-distriktet i Myanmar, medan rubinar frå Sri Lanka, Thailand og India kan ha meir variable og ureine fargar. Rubinar frå Froland i Aust-Agder kan til dels ha god farge, men er for uklåre til å ha nokon stor verdi som edelstein.

Rubinar kan òg framstillast syntetisk.

## Kjelder
*Rubin. (19. juni 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Rutherfordin

**Rutherfordin** er eit kvitt til gulaktig sekundært uranmineral, eit uranylkarbonat, UO2(CO3).

Det vart først skildra i 1906 etter ein førekomst i Morogoro-regionen i Tanzania. Det vart kalla opp etter Ernest Rutherford. 

## Kjelder
*Rutherfordin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rutherfordin.
Rutil

**Rutil** er eit mineral som består av titandioksid, TiO2. Det inneheld vanlegvis nokre prosent jarn og har då oftast ein raud eller brun farge. Reint titandioksid er kvitt.

Rutilnåler finst ofte inneslutta i kvarts (rutilkvarts, blåkvarts, rosenkvarts). To andre og sjeldnare mineral har same samansetjing, men ulik struktur: anatas og brookitt. Dette vert kalla polymorfi.

Rutil er særs utbreidd i magmatiske og metamorfe bergartar og kan dessutan finst anrika i sandavleiringar. Ein finn større mengder av mineralet fleire stadar på gabbroar i Sør-Noreg, og fleire stadar har det vore drift på mineralet, bl.a. i Kragerø. 

Rutil vert nytta til å framstille porselensfargar, titanmetall og diverse titansambindingar. Klåre rutilkrystall blir framstilt kunstig og blir nytta som smykkestein med handelsnamnet titania.

Rutil blir brukt til å framstille rein titandioksid, TiO2, som er eit kvitt pulver. Det blir brukt som kvitt fargepigment i bl.a. maling og iskrem, og framstilling av elektrodar til sveiseapparat.
Titandioksid har E-nummer E171.

Rutil blir også framstilt frå ilmenitt, FeTiO3, som blir utvunne ved Titania i Sokndal i Rogaland. Ilmenitten blir smelta til rutil og jern ved ilmenittverket i Tyssedal og foredla til rutilpulver ved Kronos Titan i Fredrikstad.

Den største kjente rutilførekomsten i Noreg finst i Engebøfjellet i Førdefjorden. Denne inneheld minst 380 millionar tonn malm eller 15 millionar tonn rein rutil.

Nordic Mining har søkt om løyve til å utvinne denne. Prosjektet er sterkt omstridd, særleg fordi det innebærer å deponere store mengder avgang i Førdefjorden. Regjeringa har våren 2015 godkjent reguleringsplan og gitt utsleppsløyve, men det manglar framleis løyve til uttak av vatn og driftskonsesjon.

## Kjelder

*Raade, Gunnar. «Rutil» (11. mars 2012), *Store norske leksikon*. Henta 14. februar 2014.
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rutil|Rutil]]» frå ,  den 12. november 2014.*  

## Bakgrunnsstoff
Raudgyldigerts

**Raudgyldigerts** er eit samlenamn for to sølvmineral, proustitt (lys raudgyldigerts), Ag3ASS3 og pyrargyritt (mørk raudgyldigerts), Ag3SbS3, som begge krystalliserer trigonalt. Pyrargyritt er mest alminneleg og kan vere ein viktig sølverts.

## Kjelder
*raudgyldigerts. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/r%C3%B8dgyldigerts.
Røykkvarts

**Røykkvarts** er ein brunleg farga varietet av kvarts. Det kan òg vere nesten svart (morion). Fargen kjem av gitterdefektar oppstått i samband med naturleg radioaktiv stråling eller oppvarming. Røykkvarts kan òg lagast kunstig ved radioaktiv påverknad eller oppvarming av fargelaus kvarts. Han vert nytta som smykkestein, til dels under det villeiande namnet 'røyktopas'.

## Kjelder
*Røykkvarts. (19. mars 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/r%C3%B8ykkvarts.

## Bakgrunnsstoff

*Mineralgalleri - smoky quartz
Sinkitt

**Sinkitt** eller **raudsinkerts** er eit oransjefarga til djupraudt mineral. Det er eit naturleg sinkoksid, ZnO. Fargen kjem av eit mindre innhald av mangan. Kunstig framstilt sinkoksid er fargelaust. Krystallstrukturen er heksagonal. Mineralet er særleg kjent frå New Jersey i USA. 

Det er observert mikroskopisk i kontaktsonane i Oslofeltet.

## Kjelder
*Sinkitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/sinkitt.
Karl Hugo Strunz

**Karl Hugo Strunz** () var ein tysk mineralog. Han er mest kjend for å ha skapt Nikkel-Strunz-klassifiseringa

Han var professor ved Technische Universität i Berlin. Han utarbeidde *Mineralogische Tabellen* som kom i første utgåva i 1941 og som framleis er det mest brukte klassifikasjonssystem for mineral på krystallkjemisk grunnlag. Han gav i lag med P. Ramdohr ut *Klockmanns Lehrbuch der Mineralogie* (16. opplag 1978).

## Kjelder
*Raade, Gunnar. (2009, 15. februar). Karl Hugo Strunz. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/Karl_hugo_strunz.
Theodor Scheerer

**Karl Johan August Theodor Scheerer** () var ein tysk-norsk bergmann og mineralog. 

I 1830-åra var han kjemikar og hyttemeister ved Modum Blaafarveværk, og frå 1841 lektor i metallurgi, proberkunst og fabrikklære ved Universitetet i Christiania. Scheerer oppdaga, skildra og sette namn på heile 16 nye sjeldne mineral frå norske pegmatittgangar, der fem framleis gjeld som førstegangsskildringar (euxenitt-(Y), wøhleritt, polykras-(Y), melifanitt og astrofyllitt). Han oppdaga nikkelmineralet pentlanditt frå Espedalen og påviste nikkelinnhaldet i dei norske nikkelførande kismalmane. Frå 1848 var han professor ved Bergakademiet i Freiberg i Sachsen. 

Han gav ut *Lehrbuch der Metallurgie* (2 bind, 1846–53).

## Kjelder
*
Nordre älv

**Nordre älv** er ei om lag 16 kilometer lang elv i Sverige. Elva går ut frå Göta älv ved Kungälv og munnar ut i den breie *Nordre älvs fjord* i Kattegat, og skil såleis øya Hisingen frå fastlandet i nord, medan Göta älv skil øya frå fastlandet i sør.

Då djupna av Nordre älv berre er om lag to meter ved utløpet i havet, er elva normalt berre nytta av småbåtar. For å hindre at for mykje vatn renn i havet gjennom Nordre älv i staden for gjennom Göta älv ved til dømes høg vasstand i Kattegat, er det i Nordre älv bygd ein slags demning, eit skjermingsverk, * Ormo skärmanläggning*, som kan opnast for båttrafikk etter førehandstinging når tilhøva ligg til rette for det. Dette skjermingsverket, som er fjernstyrt, skal særleg syte for at vassføringa i Göta älv er stor nok til at saltvatn frå havet ikkje kjem opp i denne elva og inn i det vassinntaket ved Lärje som forsyner Gøteborg med drikkevatn frå elva.

Namnet *Nordre älv* vart teke i bruk fyrst på 1700-talet. Tidlegare var elva kalla *Kongälv*, *Göta älv* eller berre *Älven*. I nærleiken av tettstaden Ytterby på fastlandssida av elva låg i mellomalderen byen Konghelle (svensk: Kungahälla) som allereie på tusentalet var ein viktig norsk by i det dåverande norske Båhuslen, og som var ein forløpar til dagens Kungälv. Plasseringa av det opphavlege Konghelle er påvist ved arkeologiske utgravingar, då det ikkje finst anna att etter byen enn spor under jordoverflata.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Det svenske Sjöfartsverkets opplysningar om segling gjennom Ormo skärmanläggning og vidare opp elva på strekninga Ormo - Kungälv og inn i Göta älv.