open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mario Mutsch

**Mario Mutsch** () er ein belgisk fotballspelar. Han har spela for Metz i fransk 2. divisjon. Han har luxembourgsk far, og spelar for det luxembourgske fotballandslaget.

## Klubbkarriere
Mutsch begynte fotballkarrieren for klubbar i lågare divisjonar i Belgia. I 2006 drog han til Tyskland og reservelaget til Alemannia Aachen, men kom aldri på førstelaget der. I 2007 drog han til den sveitsiske toppserieklubben Aarau, der den tidlegare landslagstrenaren til Luxembourg var assistenttrenar. 16. juli 2009 gjekk han gratis til den franske 2. divisjonsklubben Metz.

## Landslagskarriere
Mutsch debuterte for Luxembourg sitt A-landslag i oktober 2005 i ein VM-kvalifiseringskamp mot Russland. Per april 2010 har han eitt landslagsmål for Luxembourg.

## Kjelder
:*Denne artikkelen begynte med ei omsetjing frå [[:en:Mario Mutsch|engelsk wikipedia]] 29. april 2010.*
Askese

**Askese** (grek ἄσκησις, áskēsis, *øving*) inneber avhald frå eller måtehald i høve til visse sanselege gleder for å trena viljen eller tanken og oppnå andelege mål.
Ein som utøver askese blir kalla ein **asket**.

Omgrepet er kjend frå gresk filosofi og er viktig i religionar som jødedom, kristendom, hinduisme, buddhisme og djainisme.

## Kjelder

*
Jon Dahl Tomasson

**Jon Dahl Tomasson** () er ein dansk fotballspelar, som i 2009/10-sesongen spela for Feyenoord i nederlandsk Eredivisie, i sin andre periode i klubben, og for det danske landslaget. Han har spelt for klubbar i toppseriane i England, Nederland, Italia, Tyskland og Spania. Han var med på å vinna den nederlandske serien i 1999 og UEFA-cupen i 2002 med Feyenoord og Meisterligaen i 2003 og den italienske serien i 2004 med Milan. I 2002 og 2004 vart han årets spelar i Danmark. Han er den spelaren som har skåra nest flest mål for det danske landslaget.
Norsk Kennel Klub

**Norsk Kennel Klub** (NKK) er ein norsk kennelklubb. Klubben blei starta i 1898, same år som United Kennel Club.

## Bakgrunnsstoff

*
Victoriaørkenen

**Victoriaørkenen** er eit audt, turt og knapt befolka ørkenområde i Sør-Australia. Ørkenen består av mange små sandhaugar, grassletter og saltsjøar. Ørkenen er over 700 kilometer brei frå vest til aust, og dekkjer eit område på 424&nbsp;400 kvadratkilometer. Han er med det den største ørkenen i Australia.

## Bakgrunnsstoff
Produktivitet

**Produktivitet** er eit økonomisk mål for produksjon i høve til innsats. Vanlegvis meiner ein gjennomsnittsproduktivitet, dvs. produktmengde per eining innsats av ein produksjonsfaktor. Med grenseproduktivitet er meint tilvekstraten for produktmengda ved variasjon av ei faktormengd.

Når produktivitet vert omtala utan nærare detaljar, er det vanlegvis arbeidskraft det er snakk om, oftast uttrykt per timeverk. For ei enkelt vare kan ein uttrykkje produktiviteten i fysiske einingar, men dersom ein skal sjå fleire produkt under eitt, må ein oppgje han i verdi. Dette skaper prinsipielle vanskar for samanlikning av produktivitet i verksemder eller næringsgreiner som produserer ulike varer. Ein må då fastleggje eit sett av verdiar som skal vere med i resultatet av samanlikninga. Også ved samanlikningar av produktivitet på to tidspunkt for ein og same sektor er resultatet avhengig av verdifastsetjinga, men ikkje i same avgjerande grad. Produktivitet av ein produksjonsfaktor er avhengig av kor mykje som vert sett inn av andre produksjonsfaktorar.

## Kjelder
*«Produktivitet – økonomi» på Store norske leksikon, innhenta 30. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Henri Namphy

**Henri Namphy** () var president i Haiti frå 6. februar 1986 til 7. februar 1988, og frå 20. juni til 17. september 1988.

Namphy var general, og vart interimpresident då regimet til Jean-Claude Duvalier fall i 1986, og fram til eit strengt militærkontrollert val, der Leslie Manigat vann, vart halde i februar 1988. Berre fire månader etter tok Namphy makta att, men vart avsett i september 1988 ved eit kupp som førte general Prosper Avril til makta.

## Kjelder
*«Henri Namphy» på Wikipedia på bokmål, innhenta 30. april 2010.
*«Henri Namphy» hjå Store norske leksikon, innhenta 30. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Haitiarar

**Haitiarar** (fransk: *peuple haïtienne*, haitisk: *ayisyen*) er ei folkegruppe som høyrer heime i Haiti på øya Hispaniola i Karibia og diasporaen deira.

90–95&nbsp;% av haitiarane (avhengig av kjelde) er av hovudsakleg afrikansk avstamming, og dei resterande 5–10&nbsp;% av folkesetnaden er hovudsakleg av blanda avstamming. Den vesle prosentdelen som utgjer den ikkje-svarte folkesetnaden er hovudsakleg kaukasiske folk og kvite haitiarar, der dei fleste er av arabisk, vesteuropeisk (fransk, tysk, polsk, portugisisk og spansk) og jødisk opphav.

Haitiarane med blanda opphav bur hovudsakleg i dei velståande forstadene, som Pétionville og Kenscoff. Mange av dei er fødde i dei sørvestlege delane av Haiti, som Jacmel, Les Cayes og Cavaillon. I kolonitida var det ein høgare prosentdel europearar i dette området enn i den nordlege delen av landet, som var meir isolert, hadde færre byar og var vigd til store plantasjar med afrikanske slavar. Nokre av dei kvite plantasjeeigarane sørgde for at sønene (og nokre gonger døtrene) fekk utdanning, og nokre sende dei til og med til Frankrike. Ein del av folkesetnaden med blanda opphav greidde difor å byggje opp meir sosial kapital enn dei som budde i nord. I tillegg hadde dei med blanda opphav fleire borgarrettar enn dei frie afrikanarane. Allereie før revolusjonen hadde mange utdanna menn med blanda opphav vorte del av leiarskapen i landet.

## Kjelder
*«Haiti» på Wikipedia på engelsk.

### Referansar
John Blow

**John Blow** (døypt 23. februar 1649, truleg i Collingham i Nottinghamshire, død 1. oktober 1708 i Westminster i London) var ein engelsk komponist og organist.

Som ung gut var John Blow songar i Chapel Royal der han utmerkte seg med det musikalske talentet sitt. Han fekk organistposten i Westminster Abbey i 1669 og trekte seg i 1680 tilbake til fordel for eleven sin Henry Purcell. I 1673 vart Blow Gentleman i Chapel Royal. September same år gifta han seg med Elizabeth Braddock. Ho døydde i barsel ti år seinare.

I 1687 overtok han leiinga av koret i Saint Paul's Cathedral. Etter Purcell døydde i 1695 fekk han igjen organistposten i Westminster Abbey og i 1699 den nyoppretta posten som komponist ved Chapel Royal. 

Det mest kjente verket til Blow er *Venus og Adonis*, det første dømet på ein ekte engelsk opera. Purcells *Dido og Aeneas* er sterkt påverka av dette verket. Blow skreiv stort sett kyrkjemusikk, 110 anthem og 14 *services* (ei musikkform brukt i liturgien i den anglikanske kyrkja). Elles skreiv Blow odar til forskjellige høve som til dømes nyårsdag eller Ceciliafesten. 

Blow døydde i 1708 i heimen sin i Broad Sanctuary og er gravlagd i nordapsisen i Westminster Abbey.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:John Blow|John Blow]]» frå ,  den 30. april 2010.*  

## Bakgrunnsstoff

* Sceneverk (engelsk)

### Notar
Omar ibn al-Khattab

**Omar ibn al-Khattab** () var ein tidleg muslim og kalif. Han stod bak nedkjempinga av persarane og ei kraftig utviding av det muslimske riket.

Omar er rekna som ein av dei fire rettleidde kalifane av sunniar, men er sett på som den viktigaste motstandaren til Ali av sjiamuslimar.

## Liv
Omar ibn al-Khattab var fødd i Mekka, og budde der då Muhammed erklærte seg som profet for den nye religionen islam i 610. Dei høyrde til begge den dominerande Qureishstammen. I førstninga var Omar ein sterk motstandar av Muhammed, men etter å ha omvend seg blei han i staden ein sterk muslim.

Omar flytta til Yathrib (no Medina) med dei andre muslimane i 622. Her blei han og Abu Bakr Muhammed sine viktigaste rådgjevarar. Etter at Muhammed døydde gjekk Omar inn for at Abu Bakr skulle bli kalif. Då også denne døydde, i 634, blei Omar kalif etter han. Han samla beduinane under sitt styre og stod bak sigeren over Persarriket ved Kadisiya i 637, erobringa av Syria, Palestina og Egypt, og den endelege erobringa av persarane ved Nihavend i 641.

I 644 blei Omar snikmyrda av persarar. Han blei knivstukken av den persiske slaven Piruzan, kjend som Abu Lulu. Før han døydde utpeikte Omar eit råd som skulle velja den neste kalifen. Dei valde ut Othman ibn Affan.

## Familie
Omar var gift med ni kvinner i løpet av livet. Han hadde fjorten barn, mellom dei var Hafsa bint Omar, ei av konene til Muhammed, lovseiemannen Abd Allah ibn Omar og hadizforteljaren Asim ibn Omar.

## Ettermæle
Omar ibn al-Khattab er ein viktig person i den muslimske historia. Han grunnla kalifatet som eit muslimsk rike, gav påbodet om faste i måneden ramadan og innførte tidsrekninga *hidjra* etter «flukta» (hadj) til Medina.

Blant sunnimuslimar er Omar rekna som ein rettvis og måtehalden muslimsk, lovmann og leiar.
Dei kjenner han under tilnamnet Farooq, 'han som skil'.

Sjiamuslimar ser derimot på Omar som ein forrædar mot Muhammed og Ali. Nokre av dei skulder han for å ha brukt vald mot og til og med drepe Fatima, dotter til Muhammed, under arbeidet med å få Abu Bakr vald til kalif.

## Kjelder

* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Umar|Umar]]» frå , den 30. april 2010.*
Eksport

**Eksport** (av latin «bere ut, føre ut») er utførsel og sal av varer og tenester til utlandet. Det er det motsette av import, og verkar positivt inn på bruttonasjonalproduktet.

Ein *eksportør* er ein person, eit firma eller ein organisasjon som driv eksporthandel.

## Sjå òg
* internasjonal handel
Francisco de Miranda

**Sebastián Francisco de Miranda y Rodríguez** () var ein venezuelansk fridomskjempar og revolusjonær. Han var med i den amerikanske sjølvstendekrigen, kom seinare til Europa, der han vart brigadegeneral i den franske revolusjonshæren.

Etter forsøk på frigjere dei spanske koloniane i Amerika, vart Miranda i 1812 teken til fange, og sat i fengsel til han døydde. Han vert sett på forløpar for frigjeringshelten Simón Bolívar, som lukkast med det verket Miranda måtte sjå feile. 

Miranda var også på omfattande reiser, også i Europa. Frå september til desember 1787 besøkte Miranda Noreg og Sverige.

## Kjelder
*«Francisco de Miranda» hjå Store norske leksikon, innhenta 28. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
*«Francisco de Miranda» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 28. april 2010.
Georg Böhm

**Georg Böhm** () var ein tysk organist og komponist. Han var ein av læremeistrane til Johann Sebastian Bach.

## Biografi
Han fekk den første opplæringa av far sin, men då faren døydde i 1675, heldt fram han på latinskule i Goldbach før han i 1678 flytta til gymnas i Gotha. Sidan finn ein han ved Universitetet i Jena og i 1697 bur han i Hamburg. Då organisten Christian Flor i Lüneburg døydde i 1698, søkte Böhm stillinga som organist i Johanniskirche der og fekk han. Sjølv om han etter nokre år søkte på ei stilling i Marienkirche,  der det var betre betaling, vart han verande i Johanniskirche heile livet etter at kyrkjelydssrådet der hadde auka betalinga for å ikkje miste sin omtykte organist.

## Böhm og Bach
Frå 1700 til 1702 var Bach i Lüneburg og ein reknar med at han høyrte Böhm spele, sjølv om ein ikkje har funne belegg for at han var elev hos organisten i Johanniskirche. Carl Philipp Emanuel Bach omtalte Böhm som faren sin lærar og fleire komposisjonar viser likskap.

## Musikken til Böhm
Av musikken til Böhm er ein god del gått tapt, mellom anna eit pasjonsverk basert på Lukasevangeliet, men òg fleire gravdferdskantatar. Andre kantatar har overlevd. I tillegg har ein teke vare på ein del av orgelverka hans. Dei syner at han er prega av det som ein i dag kallar den nordtyske stilen i musikken sin. Han varierer frie fantasiar med konservative fuger og dansesatsar.

Ein har gjeve Böhm æra for å ha etablert koralpartita som ein sjanger i orgelmusikk. Før hadde ein hatt koralvariasjonar og verdslege partitaer, men Böhm tok element frå begge og sette dei saman og verka vart opplevd nye og friske.

## Litteratur
* Waldschmidt, Carl L., *Georg Böhm: his Life and Works*, diss., Northwestern University (1963)
* Verkade, Gary G. Georg Böhm: *Vater unser in Himmelreich á claviers eit pedal: the Concept of Order*, diss., University of Iowa (1987). (alternativ tittel: *The Concept of Order in the Keyboard Works of Georg Böhm*)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Georg Böhm|Georg Böhm]]» frå ,  den 30. april 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Christian Teeuwsen: *Georg Böhm (1661-1733 Organ Works Volume 1* Omtale i hefte til innspelinga(Naxos 8.555857)

## Bakgrunnsstoff
* 
* Bach-Cantatas.com av Aryeh Oron – biografi om Böhm  
* ''Bach's Canons & Fugues''  av Timothy A. Smith – ein liten biografi om Böhm  
* De Muziek-bus  – en liten bíografisk artikkel om Böhm
Banankrigane

**Banankrigane** er nemninga på USA sine militære inngrep i Mellom-Amerika og Sør-Amerika fram til 1934.

Desse militære aksjonane vart utførte av det USA-amerikanske marinekorpset, men ved nokre høve vart også hæren og flåten brukt.

Kjelda til uttrykket «banankrigane» er dei påståtte sambanda mellom aksjonane og vern av ulike amerikanske handelsinteresser i regionen. Særleg interessant var det at det amerikanske firmaet United Fruit hadde store økonomiske interesser i produksjonen av bananar, tobakk, røyrsukker og andre landbruksprodukt i Karibia, Mellom-Amerika og nord i Sør-Amerika.

Amerikanarar som var forkjemparar for imperialisme i tida før den fyrste verdskrigen, argumenterte ofte for at dei militære aksjonane hjelpte landa i regionen til å få stabilitet. Nokre imperialistar meinte også at aksjonane ikkje var omfattande nok.

Motstandarar av imperialismen meinte at aksjonane var fyrste steg i retning av USA-amerikansk kolonialisme i regionen.

Nokre moderne observatørar meiner at dersom ikkje den fyrste verdskrigen hadde kvalt den amerikanske entusiasmen for internasjonal innblanding, ville aksjonane ha halde fram og leidd til eit utvida USA-amerikansk koloniimperium med mellomamerikanske statar, anten som ein del av USA, slik som Hawaii, eller som amerikanske territorium som Filippinane (den gongen), Puerto Rico og Guam. Dette synspunktet er likevel sterkt omstridt, spesielt fordi USA utførte liknande aksjonar i 1920-åra og hevda at det ikkje handla om koloniambisjonar.

Banankrigane enda i 1934 med president Franklin D. Roosevelt sin politikk om godt naboskap, *[[Good Neighbor Policy]]*, utan at det var grunnlagt amerikanske koloniar i regionen.

## Involverte land
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kjelde
* «Banankrigene» på Wikipedia på dansk, innhenta 30. april 2010.
Giovanni Bononcini

**Giovanni Battista Bononcini** () var ein italiensk barokkomponist og cellist frå ein familie av musikarar og komponistar. Faren hans, Giovanni Marie Bononcini (1642-78), var fiolinist og komponist.

## Biografi
Bononcini vart fødd i Modena i Italia som den eldste av tre brør. Den yngre broren Antonio Marie Bononcini, var òg komponist. Giovanni Battista studerte cello i Bologna. Han tente så som kapellmeister ved San Giovanni i Monte og seinare i Milano, Roma, Wien og Berlin. Frå 1720 to 1732 var han i London, der han ei stund var like populær som Händel. Konkurransen dei i mellom inspirerte til eit epigram av John Byrom som gjorde uttykket «Tweedledum and Tweedledee» (hipp som happ) kjend.)  Bononcini forlet London etter å ha vorte skulda for plagiat, noko som vart bevist. Han døydde i fattigdom i Wien. 

## Komposisjonar
Han publiserte dei første verka sine for cello, instrumentet hans, i 1685 i Bologna. Andre verk av han var operaer, messer og ein gravferdshymne for hertugen av Marlborough.  Ein av operaene hans, *[[Xerse av Bononcini|Xerse]]*, parodierte musikk frå ein tidlegare opera av Francesco Cavalli. Dette omfatta arien «Ombra mai fu». Bononcinis *Xerse* vart seinare tilpassa av Georg Friedrich Händel med ein tredje (og mest kjende) utgåve av «Ombra mai fu».

## Operaer

* *[[Xerse av Bononcini|Xerse]]* (1694)
* *Il trionfo di Camilla* (1696)
* *L'amore eroica fra pastori* (1696)
* *La clemenza di augusto* (1697)
* *La fede pubblica* (1699)
* *Cefalo* (1702)
* *Etearco* (1707)
* *Marie fuggitivo* (1708)
* *Astarto* (1720)
* *L'odio e l'amore* (1721)
* *Crispo* (1721)
* *[[Griselda av Bononcini|Griselda]]* (1722)
* *Erminia* (1723)
* *Calphurnia* (1724)
* *Astianatte* (1727)
* *Alessandro in Sidone* (1737)

## Andre verk
* *Messe brevi* (1688)
* *Divertimenti da camera* (1722)
* *XII Sonatas for the Chamber* (1732)
* *Lidio, schernito amante* (kantate)

## Bakgrunnsstoff
* 
* Giovanni Battista Bononcini: ein detaljert biografi
* Giovanni Bononcini 1670-1747
* 
*
Eremittar

**Eremittar** er tropiske og subtropiske kolibriar i underfamilien ***Phaethornithinae***, med 30-40 artar i seks slekter. Dei har utbreiing frå det sørlege Mexico, gjennom Sentral-Amerika til Sør-Amerika så langt sør som nordlege Argentina.

Typisk er fjørdrakta åt eremittar dominert av fargene grøn, brun, raudbrun eller grå. Dei fleste eremittar viser litt iriserande grønt eller bronse på oversida, men dette er langt mindre iaugefallande enn hos mange andre kolibriar. Fuglar av dei to kjønna  er gjennomgåande  like, ulikskapar kan vere avgrensa til forma på nebb og hale og / eller styrkje av farger / mønstre. Ingen artar av eremittar viser den sterke kjønnsdimorfismen som vanlegvis er knytt til kolibriar.

Eremittar i slekta *[[Phaethornis]]*, har langt nedbendt nebb, unntaka er tre artar, *P. koepkeae*, *P. philippii* og *P. bourcieri*, som alle har nesten rettpeikande nebb. *Phaethornis* har dessutan raud eller gul base til nedre nebbrot, og dei to sentrale halefjørene er langstrakte og tippet med kvitt, brungult eller oker farge. Oversida av hovudet er flatt, og dei har ofte to lyse ansiktstriper på ei mørkare maske.

Habitatet til dei fleste eremittar er avgrensa til skogkant og underskogen, skog i gjenvekst, men somme artar som t.d. planaltoeremitt førekjem i meir opne habitat.

Hos mange eremittartar dannar fuglane paringsarenaer og samlast på tradisjonelle speleplassar, der hofuglane kjem for å velje ein make. Hannfuglar av eremittar er generelt mindre aggressive enn andre hannkolibriar, jamvel om begge kjønn vil forsvare territorium for næringsfangst.

Dei fleste eremittar er knytt til blomar av *[[Heliconia]]*-plantar, men vil nytte andre nektarkjelder som blomar av *[[Centropogon]]*, *[[Passiflora]]*, *[[Costus]]* og andre. I mindre grad, vil dei òg fange små leddyr. Det lange nedkurva nebbet som er  typisk for denne gruppa av kolibriar er ei tilpassing til visse blomar. Dette er utvikla til det ekstreme hos dei to sigderemittartana i slekta *Eutoxeres*, grønsigderemitt og rusthalesigderemitt. Mange artar, inkludert rustbrysteremitt, nyttar òg *[[Heliconia]]*-plantar til hekkeplass, dei fester det koniske reiret til undersida av eit blad på planten.

## Artslista
Liste over biologiske slekter med eremittartar i rekkjefølgje etter IOC World Bird List V13.1, 2023,
 med norske artsnamn etter *Norske navn på verdens fugler*. Utval av slekter, samt IUCN raudlistekategori er etter *HBW and BirdLife Taxonomic Checklist*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger dels på «[[:en:Hermit (hummingbird)|Hermit (hummingbird)]]» frå , den 30. april 2010*

;Referansar
Prosper Avril

**Prosper Avril** () er ein tidlegare president i Haiti som har vore ein av dei mest innflytnadsrike personane i den haitiske politikken dei siste tretti åra.

Avril var leiaren for ein militærjunta som tok makta 17. september 1988, og sat med henne fram til 10. mars 1990, då Hérard Abraham vart konstituert som president. Han vart seinare arrestert, og sikta av ei rekkje menneskerettsorganisasjonar for alvorlege lovbrot og mange brot på menneskerettane. Han vart også arrestert i 2001, kort tid etter at Jean-Bertrand Aristide vart vald til president, då med grunngjevinga «komplottforsøk mot staten». Han vart halden i fengsel trass i to rettslege avgjersler som gav ordrar om lauslating. Avril slapp ikkje ut att før Aristide måtte gå i eksil i februar 2004.

Han hadde også ei svært høg stilling under regima til François «Papa Doc» Duvalier og Jean-Claude «Baby Doc» Duvalier.

## Kjelder
* «Prosper Avril» på Wikipedia på engelsk, innhenta 30. april 2010.

### Referansar
Antonio Caldara

**Antonio Caldara** () var ein italiensk cellist og komponist. Han høyrde til den venetianske seinbarokken.

Caldara fekk den musikalske utdanninga si frå Giovanni Legrenzi i Venezia. Rundt 1716 vart han utnemnd til første visekapellmeister under Johann Joseph Fux ved det austerrikske hoffkapellet i Wien. Han skapte seg eit namn med sine over 3400 verk, mellom anna meir enn 80 operaer, 43 oratorium, 150 messer, serenadar, kantater og sinfoniaer. Musikken hans utmerker seg med ein stor melodirikdom.

Keisar Karl VI dirigerte sjølv nokre av operaene til visekapellmeisteren sin. Musikken var ei god blanding av italienske og tysk-austerrikske element og vart godt mottekne i Wien.

## Verk
* Op.1:  12 *Suonate a tre* (triosonatar).  Venezia 1693
* Op.2:  11 *Suonate da camera a tre* og ein chaconne.  Venezia 1699 
* Talrike *Sonate da camera a fiolino e violoncello* (berre bevart i manuskriptform, komponert før 1710)
* Fleire upubliserte solo- og triosonatar frå tida i Wien.
* 17 cellosonatar og ein cellokonsert tileigna grev Schönborn (1735)
* Fleire konsertante sinfoniaer
* *Sirita* (opera)
* *Attalanta ovvero la costanza in amor.*, Braunschweig 1698
* *Weihnachtskantate* for solostemmer og kammerorkester

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Antonio Caldara|Antonio Caldara]]» frå ,  den 30. april 2010.*  


## Bakgrunnsstoff
* Liste over sceneverka til Caldara
* 
* 
;Notar
Juan Cabanilles

**Juan Bautista José Cabanilles** (), òg **Juan Bautista Josep** eller katalansk **Joan**, var ein spansk organist og komponist i Valencia domkyrkje i Spania. Han vert av mange rekna som den største spanske barokkomponisten og stundom kalla den spanske Bach.

## Biografi

Cabanilles starta truleg den musikalske karrieren sin som songar i eit kor i ei lokal kyrkje. Seinare studerte han for å verte prest i domkyrkja i Valencia, der han òg tok timar i musikk. Den 15. mai 1665, 20 år gammal, vart han assisterande organist i domkyrkja. Eit år seinare, då forgjengaren døydde, vart han så hovudorganisten. Den 22. september 1668 vart han ordinert til prest. Han heldt stillinga som organist i kyrkja i 45 år, men frå 1703 skranta helsa hans og ein måtte finne ein erstattar. Frå 1675 til 1677 tok han òg over som lærar for borna i domkyrkjekoret.

## Verk

Mange av komposisjonane til Cabanilles er virtuose og avanserte for si tid, men generelt høyrer han til i den spanske orgeltradisjonen som følgde mønstera frå 1500-talet. Mesteparten av manuskripta hans finst i dag i Biblioteca de Catalunya i Barcelona. Fleire komposisjonar for orgel (*[[tiento]]ar,* *[[toccata]]er,* *[[passacaglia]]er,* *gallardar*) har overlevd, i tillegg til fleire verk for kor opp til 13 stemmer.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Juan Bautista Cabanilles|Juan Bautista Cabanilles]]» frå ,  den 30. april 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** HOASM om Cabanilles
** Biografi på AllMusic
** Encyclopaedia Britannica om Juan Cabanilles

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Sats

**Sats** kan visa til:

* SATS, dansk treningssenterkjede
* Sats, ein mindre, avslutta del av eit større verk i fleire delar i klassisk musikk
Sats i musikk

I klassisk musikk er ein **sats** ein mindre, avslutta del av eit større verk i fleire delar, som til dømes ein sonate, suite, eller ein symfoni. Som regel har kvar sats ein eigen *satsmerknad*, som markerer tempo og karakter (til dømes «Andante», «Allegro con brio»), eller type (til dømes Menuett, Scherzo).

Rekkefølgja av satsane gjev ofte verket ein viktig kontrastrikdom. Vanlege satsrekkefølgjer er;
*i ein barokk suite; Overture - Courante - Allemande - Sarabande - Menuett I/II - Gigue
*i ein klassisk symfoni; Allegro - Adagio eller Andante - Menuett eller Scherzo - Allegro eller Presto

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sats i musikk|Sats i musikk]]» frå ,  den 30. april 2010.*
Gérard Latortue

**Gérard Latortue** () var statsminister i Haiti frå 12. mars 2004 til 9. juni 2006. Han hadde før dette vore embetsmann i SN i mange år, og hadde ein kort periode i 1988 vore utanriksminister under regjeringa til Leslie Manigat i Haiti.

I februar 2004 vart president Jean-Bertrand Aristide som følgje av eit statskupp avsett som president og send i eksil. Latortue vart utpeika til regjeringssjef for ei overgangsregjering 9. mars, medan han endå budde i USA, og han vart innsett tre dagar seinare. Dei internasjonale intervensjonsstyrkane sette inn eit «vismannsråd» – eit organ som ikkje var heimla i haitisk lovverk – som valde ut Latortue.

Regjeringa hans vart anerkjend av USA, Canada og EU, men nokre andre – Jamaica, St. Kitts og Nevis, Venezuela og Cuba, så vel som Den afrikanske unionen – tok avstand frå dette og erklærte offisielt at dei ikkje anerkjende denne regjeringa. Regjeringa vart også møtt med motstand av det haitiske politiske partiet Fanmi Lavalas.

Dei påfølgjande åra var prega av ei stadig kapitalflukt av utanlandsk kapital og emigrasjon av menneskelege ressursar (særleg frå den økonomiske eliten i landet, som gjennom 184-gruppa hadde støtta kuppet mot Aristide og bidrege sterkt til den nye regjeringa), meir gjengkriminalitet og fleire privatmilitsar (særleg i og rundt Port-au-Prince. Mange av medlemmene i dei væpna gruppene hadde tidlegare vore med i dei væpna styrkane i Haiti (som vart oppløyste av Aristide), eller var frå den kriminelle gategjengen *Chimere*, som hadde støtta Aristide.

Ei rekkje menneskerettsorganisasjonar har lagt fram dokumentasjon på massakrar som skal ha vore utført av politet sine dødsskvadronar for Latortue-regjeringa. Journalisten Abdias Jean vart drepen av styrkar som var tru mot Latortue-regjeringa. Andre journalistar, som Jean Ristill og Kevin Pina, vart tidvis sette i fengsel. Hundrevis av Lavalas-aktivistar og -politikarar vart ulovleg fengsla, og fleire tusen vart drepne, vart det hevda. Mellom dei som vart politiske fangar på denne tida var Gerard Jean-Juste, Yvon Neptune og Ronald Dauphin.

I 2006 vart Latortue etterfølgd av Jacques-Édouard Alexis. Latortue var seinare leiar for ein valobservatørdelegasjon frå La Francophonie i Togo under parlamentsvala der i 2007.

## Kjelder
*«Gérard Latortue» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 30. april 2010.
Nanduar

**Nanduar** er strutsefuglane i den biologiske slekta ***Rhea***. Det finst to artar, stornandu og fjellnandu, og begge lever i Sør-Amerika. Stornanduen har utbreiingsområde frå Nordaust-Brasil til Argentina, medan fjellnandu høyrer til i område frå Peru til Patagonia.

## Skildring
Nanduar er store fuglar utan flygeevne med gråbrun fjørdrakt, lange bein og lang hals, dei liknar strutsar. Hannar av stornandu kan bli 1,50 meter høge, og vege opptil 40 kg, men ei vekt på 20 kg er meir vanleg. Vengene er store til strutsefugl å vere og vengene vert spreidd ut medan dei spring, som segl. I motsetnad til dei fleste andre fuglegrupper, har nanduar berre tre tær. Tarsen har horisontale plater på framsida. Dei lagrar òg urin separat i ei utviding av kloakken.

## Levevis
Fuglane lever i slettelandskap.
Dei er altetande og føretrekk å ete av plantar med breie blad, men vil òg ete frø, røter, frukt, øgler, biller, grashopper og kadaver. 

Nanduar er for det meste stille fuglar, unntaka er når dei har ungar eller når hannen søkjer ein make. Utanom hekkesesongen kan dei danne flokkar på mellom 10 og 100 fuglar, fjellnanduen ofte mindre flokkar enn dette. Når dei kjenner fare flyktar dei i ei sikksakkretning, samstundes som dei nyttar vekselvis høgre og venstre veng som ror. Ofte går dei saman med andre dyr som guanaco eller hjortedyr. Under hekketida bryt flokkane opp. 

Nanduar er polygame, med hannar som oppvartar mellom to og tolv hofuglar. Etter paring byggjer hannen eit reir, der kvar ho legg egga sine. Reiret består av ei enkel senking i bakken, fora med gras og lauv. Hannfuglen rugar 10-60 egg. Hannen vil nytte ein lokketaktikk og plasserer nokre egg utanfor reiret som offer til rovdyr, slik at dei ikkje vil prøve å kome inn i reiret. Hannen kan nytte ein annan underordna hann å ruge egga sine, medan han samlar eit anna harem for å starte eit neste kull.  Ungane vert klekt innan 36 timar etter kvarandre. Hoene kan i mellomtida gå vidare og pare seg med andre hannar. Medan dei har omsut for ungane, vil hannane rekne alt som nærmar seg som trugsmål, òg andre nanduar av hokjønn. Ungane når full vaksen storleik etter omtrent seks månader, men vil ikkje hekke før dei når to år. 

Det vitskaplege namnet «Rhea»  er frå klassisk gresk mytologi. Det var Paul Möhring som gav slekta namnet i 1752, det er ikkje kjent kvifor dette namnet vart valt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en: Rhea (bird)|Rhea (bird)]]» frå , den 17. april 2010*.
*Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (august 2014), The eBird/Clements checklist of birds of the world:  Updates & Corrections – August 2014, Cornell Lab of Ornithology, henta 21. desember 2014
### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* Videoar, bilete og lydopptak av nanduar hos Internet Bird Collection.
Verdsmeisterskapen i sjakk 2007

**Verdsmeisterskapen i sjakk 2007** var ei turnering mellom åtte av dei beste sjakkspelarane i verda. Turneringa blei avvikla i Mexico City mellom den 12. og 30. september 2007. Vinnar og ny verdsmeister i sjakk blei Viswanathan Anand frå India.

## Turneringsformatet
Som ved FIDE sin verdsmeisterskap i 2005 var formatet ei dobbeltrundig alle-mot-alle-turnering mellom åtte spelarar og med normal lang tenketid.

## Deltakarane
Avtalane som låg til grunn for turneringa var mellom anna at regjerande verdsmeister Vladimir Kramnik skulle vere med i turneringa. Han hadde sidan 2000 hatt den såkalla «klassiske» VM-tittelen, og hadde i 2006 vunne gjenforeningsmatchen mot Veselin Topalov, som hadde FIDE sin VM-tittel. Taparen av VM-kampen i 2006, Topalov, var etter avtalane ikkje kvalifisert til VM 2007. På den andre sida hadde Topalov fått retten til ein kvalifikasjonskamp mot vinnaren av Verdscupen i sjakk 2007, Gata Kamsky, om ein ny VM-kamp i 2009. 
Nummer 2 til 4 i VM i sjakk 2005 var også kvalifiserte: Viswanathan Anand, Peter Svidler og Alexander Morozevitsj.

I mai-juni 2007 vart det halde ei kandidatturnering basert på resultata mellom anna frå Verdscupen i sjakk 2005. I denne kandidatturneringa var det fire spelarar som kvalifiserte seg: Peter Leko, Boris Gelfand, Levon Aronian og Aleksandr Grisjtsjuk.



## Resultat

Tal i parentes er spelaren sin poengsum før runda.

## Turneringstabell

´

## Kvalifisering til VM i sjakk 2008
Da Kramnik ikkje vann denne turneringa, hadde han i følgje avtalen om gjenforening av VM-titlane krav på ein VM-kamp mot vinnaren Anand. Denne tvikampen om sjakk-VM, VM i sjakk 2008 vart avvikla 11. oktober - 30. oktober 2008 i Bonn, Tyskland. 

## Bakgrunnsstoff
VM i sjakk 2007 hos Chessgames.com, med alle partia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:VM i skak 2007]]» frå , den 1. mai 2010.*  
 

## Fotnotar
University of York

**University of York** er eit universitet i byen York i England. Det vart skipa i 1963 og har vorte utvida til meir enn tretti avdelingar og senter, som dekkjer mange forskjellige fag. Universitet har vorte eit av dei 20 beste universiteta i Europa og 70 universiteta i verda ifølgje Times Higher Education/QS World University. 

## Akademiske institutt
*Institutt for arkeologi
*Institutt for biologi
*Institutt for kjemi
*Institutt for informatikk
*Institutt for økonomi
*Institutt for utdanning
*Institutt for elektronikk
*Institutt for engelsk og tilknytt litteratur
*Institutt for miljø
*Institutt for helsevitskap
*Institutt for historie
*Institutt for kunsthistorie
*Institutt for språk og språkvitskap
*York Law School
*The York Management School
*Institutt for matematikk
*The Hull York Medical School
*Institutt for musikk
*Institt for filosofi
*Institutt for fysikk
*Institutt for politikk
*Institutt for samfunnsvitskap
*Institutt for sosiologi
*Institutt for teater, film og fjernsyn

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:University of York|University of York]]» frå ,  den 1. mai 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

*
Giacomo Carissimi

**Giacomo Carissimi** () var ein italiensk komponist, og ein av dei mest hylla frå den tidlege barokken. Han høyrde til den romerske skulen i musikk. 

## Biografi
Ein kjenner ikkje til nøyaktig når han vart fødd, men det var truleg i 1604 eller 1605 i Marino, nær Roma.

Ein kjenner lite til dei tidlege åra hans. Faren var ein tønnemakar og 20 år gammal vart Giacomo kapellmeister i Assisi. I 1628 fekk han den same stillinga i kyrkja Sant'Apollinare, som høyrte til Collegium Germanicum i Roma. Denne stillinga hadde han til han døydde, trass i at han fekk mange tilbod til framståande stillingar andre stader, mellom anna å overta etter Claudio Monteverdi i St. Markus-kyrkja i Venezia. I 1637 vart han ordinert til prest. Det ser ut til at han aldri reiste ut av Italia. 

Han døydde i Roma i 1674. 

Han har fått æra for å ha utvikla resitativet, som seinare vart nytta av Monteverdi og for å ha vore særs viktig i utviklinga av dramatisk musikk. Han vidareutvikla kammer-kantaten ved å erstatte concertato-madrigalar, som igjen hadde erstatta madrigalane seint i renessansen. I tillegg utvikla han oratorium-forma og var den første viktige komponisten av desse. 

Han har same posisjon i historia til kyrkjemusikken og vokal kammermusikk, som det of Cavalli har i historia til operaen. Sjølv om Luigi Rossi utvikla kammer-kantater før han, var det Carissimi som først gjorde denne forma til den mest intellektuelle stilen innan kammermusikk, noko forma var fram til Alessandro Scarlatti, Astorga og Marcello døydde.

Carissimi er òg kjend som ein av dei første som komponerte oratorium, med *[[Jephte]]* kanskje den mest kjende, i tillegg til *Jonas*. Dette verket og andre er viktige i utviklinga av oratorium-forma uta akkompangment. Namnet kjem frå framføringane av verka i bedekammeret Santissimo Crocifisso (oratorium) i Roma. Han nytta òg meir varierte og interessante instrumentale akkompagnement til vokalstykka. Dr. Burney og Sir John Hawkins publiserte delar av komposisjonane hans i verka sine om musikkhistoria, og Dr. Aldrich samla eit nesten fullstendig sett av komposisjonane hans, som i dag finst i biblioteket i Christ Church i Oxford. British Museum har òg fleire verk av Carissimi. Dei fleste oratoria hans finst i Bibliothèque Nationale i Paris.

Carissimi var aktiv på ei tid då verdsleg musikk var i ferd med å ta over for den dominerande kyrkjemusikken i Italia, og endringa var avgjerande og permanent. Då han starta komponeringa, var påverknaden frå dei førre komponistgenerasjonane i Roma framleis stor (til dømes stilen til Palestrina), og då karrieren hans nærma seg slutten var operaformene, og dei instrumental verdslege formene dominerande. I tillegg var Carissimi ein viktig lærar og påverknaden hans spreidde seg langt inn i Tyskland og Frankrike. Det meste av musikkstilen til Charpentier, er til dømes særs prega av Carissimi. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Giacomo Carissimi|Giacomo Carissimi]]» frå ,  den 1. mai 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
*
Francesco Cavalli

**Francesco Cavalli**, eigentleg **Pier Francesco Caletti-Bruni** () var ein italiensk komponist og organist som i dag hovudsakleg er kjent for operaene sine.

## Biografi
Cavalli vart songar ved Markuskyrkja i Venezia i 1616, andreorganist i 1639, førsteorganist i 1665 og *[[kapellmeister|maestro di cappella]]* i 1668. 

Han byrja å skrive scenemusikk i 1639 kort tid etter at det første offentlege operahuset vart opna i Venezia. Han vart så kjend at kardinal Mazarin nærast pressa han til å reise til Paris der han oppførte operaen *Xerxes*. Han reiste òg til Paris i 1662 for å oppføre operaen *Ercole amante* (den forelska Herkules). Framføringa varte i seks timer og innimellom vart det ete og dansa til ballettane til Jean-Baptiste Lully. Framføringa vart ein av dei mest minneverdige hendingane i musikkhistoria, for i siste akt av *Ballett Royal des sept Planetes* dansa Ludvig XIV av Frankrike tre gonger, først som Mars, så som Pluto og tilslutt som Sola. Medan kongen opptredde messa hoffet «lenge leve Solkongen», og dette namnet heldt han resten av livet.

## Innverknad
Cavalli var den viktigaste operakomponisten på midten av 1600-talet og medverka til å gjere opera til ei populær underhaldningsform. Cavalli reduserte dei ekstragavante orkestra til Monteverdi til mindre og billigare ensemble tilpassa dei offentlege operahusa. 

30 av totalt kring 40 operaer er bevart. Operaene til Cavalli oppviser alle 1600-talet karakteristiske overdrivingar og absurditetar, men òg ein merkverdig sans for dramatiske verkemiddel. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Francesco Cavalli|Francesco Cavalli]]» frå ,  den 1. mai 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Basert på tysk Wikipedia per 24.03.2009
Antonio Cesti

**Antonio Cesti** () var ein italiensk komponist, songar (tenor) og organist i barokken. Han var den mest hylla italienske musikaren i sin generasjon.

## Liv
Han vart fødd i Arezzo og studerte med forskjellige lokale musikarar. I 1637 vart han medlem av fransiskanarordenen. Medan han var i Volterra vendte han seg mot verdsleg musikk, truleg verna av den mektige Medici-familien. Her kom han òg i kontakt med Salvator Rosa, som skreiv librettoar for mange av kantatane til Cesti. I 1650 vart Cesti munk og suksessen som songar og operakomponist kom i konflikt med denne rolla, og han fekk ein offisiell reprimande. I 1652 vart han medlem i hoffet til erkehertug Ferdinand Karl i Innsbruck. Han hadde òg ein post ein stad i Firenze som *[[kapellmeister|maestro di cappella]]*, og han fekk ein post i pavekapellet i 1660. I 1666 vart han *vise-kapellmeister* i Wien og døydde i Firenze i 1669.

## Verk

Cesti er hovudsakleg kjend som operakomponist. Dei mest hylla av desse var *La Dori* (Venezia, 1663), *[[Il pomo d'oro]]* (Wien 1668) og *[[Orontea]]* (1656). *Il pomo d'oro* (Det gylne eplet) vart framført for bryllaupet til keisar Leopold I. Denne var langt meir utførleg enn andre venetianske operaer, og omfatta eit stort orkester, fleire kor og forskjellig mekanisk utstyr til å senke ting som gudar ned frå himmelen på scenen, (*[[deus ex machina]]*), sjøslag og stormar. *Orontea* vart fornya sytten gonger dei neste tretti åra, og vart ein av dei mest framførte operaene på midten av 1600-talet. Sjølv Samuel Pepys eigde ein kopi av operaen.

Cesti komponerte òg kammerkantater og operaene hans er kjende for den reine og delikate stilen med air-satsane, som høvde meir for kammermusikk enn for scenen. Han skreiv i *[[bel canto]]*-stilen frå 1600-talet og komposisjonane hans var kraftig påverka av karrieren hans som profesjonell songar. Komponeringa hans var sterkt prega av den utviklande tonaliteten på denne tida.

## Sjå òg
* Francesco Cavalli
* Claudio Monteverdi, levde samstundes med Cesti

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Antonio Cesti|Antonio Cesti]]» frå ,  den 1. mai 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** 
** David L. Burrows. «Antonio Cesti", *[[Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove Music Online]]*, ed. L. Macy, grovemusic.com  (krev abonnement).
** Grout, Donald; Claude Palisca. *A History of Western Music*, 6. utgåve. W.W. Norton & Company.   New York, 2001.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Marc-Antoine Charpentier

**Marc-Antoine Charpentier** () var ein fransk komponist frå barokken. Det mest kjende verket hans er *[[Te Deum av Charpentier|Te Deum]]*, som startar med eit preludium som er særs kjend. Det er kjenningsmelodien til Den europeiske kringkastingsunionen der det vert nytta som kjenningsmelodi i program som Nyårskonserten i Wien og Eurovision Song Contest.

## Liv
Ein kjenner ikkje til mange detaljar frå det tidlege livet hans. Han reiste til Italia, der han lærte mykje av å studere musikken til italienske komponistar. Han studerte med komponisten Giacomo Carissimi i mange år.

Då han kom attende til Frankrike fekk han jobb som musikar for hertuginna av Guise, som var ei rik kvinne med fleire tilsette musikarar. Han arbeidde for henne i mange år, både som songar (han hadde ei høg tenorstemme i Frankrike kalla «haute-contre») og som komponist. Då den store skodespelforfattaren Molière slutta å arbeide med Lully bad han Charpentier om å arbeide med seg. Han skreiv musikk for fleire skodespel av Molière, mellom anna *Le malade imaginaire*. Etter Molière døydde i 1673, heldt Charpentier fram å skrive for andre forfattarar som Thomas Corneille og Jean Donneau de Visé. Han nytta ofte fleire musikarar enn han hadde løyve til (berre Lully, komponisten til kongen, hadde løyve til å bruke mange musikarar i framføringane sine). Til slutt gav Charpentier seg med å skrive for skodespel.

I 1679 vart Charpentier invitert til å komponere for sonen til kongen, Dauphin. Dauphin hadde eit privat kapell og Charpentier skreiv kyrkjemusikk for han. I 1683 fekk han kongeleg løn. I april dette året vart han særs sjuk og kunne ikkje arbeide i ein periode.

Frå seint 1687 til tidleg 1698 var Charpentier *maître de musique* for jesuittane. Han slutt snart å komponere store verk som oratorium og konsentrerte seg om mindre verk for kyrkjeleg liturgi som stundom kravde mange musikarar. Han var òg musikklærar for hertugen av Chartres.

I 1698 vart han maître de musique ved Sainte-Chapelle i Paris.  Dette var ein av dei fremste musikkstillingane i Frankrike (den einaste som var høgare innan kyrkjemusikk var leiar for kongekapellet i Versailles). Han hadde denne jobben fram til han døydde i 1704. Etter han døydde vart nesten alle verka han skreiv for kapellet øydelagde. Dette var ein vanleg prosedyre når ein maître de musique døydde. Den kjende messa *Assumpta Est Marie* har overlevd, kanskje fordi det ikkje vart komponert for kapellet.

## Musikk
Charpentier skriv oratorium, messer, operaar og mange mindre verk. Han skreiv òg mykje dramatisk musikk. Mange av dei mindre verka hans for ein eller to stemmer og instrument, kalla han *air sérieux* eller *air à boire* når dei var på fransk, men *[[kantate]]* når dei var på italiensk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Marc-Antoine Charpentier|Marc-Antoine Charpentier]]» frå ,  den 1. mai 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
***The New Grove Dictionary of Music og Musicians, red. Stanley Sadie; 1980; ISBN 1-56159-174-2

## Bakgrunnsstoff
Te Deum av Charpentier

***Te Deum*** (H. 146) i D-dur er ein storslått polyfon motett av Marc-Antoine Charpentier mellom 1688 og 1698, medan han var musikalsk direktør i jesuitt-kyrkja Saint-Louis i Paris. Verket er skriven for ei gruppe solistar, kor og instrumentalt akkompagnement. 

Charpentier skreiv seks *Te Deum*-settingar, men berre fire av dei finst att i dag. Ein trur at komposisjonen har vorte framført for å markere sigersfeiringa etter slaget ved Steinkirk i august 1692. Preludiet til verket er særs kjend i Europa, sidan det vert nytta som kjenningsmelodi i sendingane til Den europeiske kringkastingsunionen. Temaet er òg nytta som introduksjon til *The Olympiad*-filmane til Bud Greenspan.

## Struktur
Komposisjonane består av ti satsar:
*Prélude
*Te Deum laudamus
*Te aeternum Patrem
*Pleni sunt coeli et terra
*Te per orbem terrarum
*Tu devicto mortis aculeo
*Te ergo quaesumus
*Aeterna fac sum Sanctis tuis
*Dignare, Domine
* Fiat misericordia tua
*In te, Domine, speravi

Charpentier såg på D-dur som «lystig og særs krigsliknande». Den instrumentale introduksjonen, komponert i rondo-form, kjem før det første verset, leia av bassolistar. Koret og andre solistar kjem gradvis inn.

## Instrumentering
Verket er instrumentert for åtte solistar og kor med ein fiolin, to bratsjar, violon, fløyte, obo og fagott. Generalbassen vert spelt på orgel, men gambe vert stundom nytta òg.  

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Te Deum (Charpentier)|Te Deum (Charpentier)]]» frå ,  den 1. mai 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* 
*
Te Deum

***Te Deum*** er kortnamnet for ***Den ambrosianske lovsongen***, ein av dei eldste og mest velkjende kristne hymnene. Han byrjar slik på latin: *Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur* («Deg, Gud, lovprisar vi, til Deg Herre vedkjenner vi oss»).

## Teksten
Teksten er av svært gammalt men har usikkert opphav. Ei legende som truleg er frå 800-talet vil at det var biskop Ambrosius av Milano som på guddommeleg vis skal ha byrja å synge denne hymnen då han i år 387 døypte Augustin av Hippo. Augustin stemde så i og avslutta songen. Etter denne legenda blir hymnen ofte kalla *Hymnus Ambrosii eit Augustini* ('Hymnen til Ambrosius og Augustin') på latin.

Nokre historikarar har hevda at Ambrosius omsette ein gammal hymne frå den orientalske kyrkja til latin. Anna forsking har tilbakeført teksten til biskop Nicetas av Remesiana (død år 414).

Frå latin har han seinare vorte omsett til særs mange språk.

## Musikken
Den opphavlege melodien er éit av dei eldste kjende musikalske verka og er ein vekselsong sett i frygisk toneart. Melodien har under hundrevis av år seinare vorte variert og gjeve ut i ulike former, frå solostemme til store kor. Mange tonesetjarar har nytta teksten *Te Deum..* til heilt eigne tonesettingar, både som einskildståande songar eller som del av større verk, mellom dei Händel, Bruckner, Otto Olsson, Roman og Charpentier.

## Nytte
Sidan hymnen har vore så velkjent i så lang tid har *Te Deum* vorte eit omgrep i seg sjølv og får ofte gjelde ulike former for takknemndsgudstenester eller -konsertar. Han er vorte nytta ved mange større hendingar i mange hundre år, til dømes nasjonale sigersfestar der ein ville takke Gud for ein siger i krig. Han var særskilt vanleg til dømes til kroning av kongar og keisarar, som jo i eldre tid ofte var *Konge av Guds Nåde*. Eit tidleg døme er kroninga av Karl den store i år 800.

Innan den katolske kyrkja vert han ofte sungen ved mange større gudstenester.

Den første delen av hymnen er òg kjent som kjenningsmelodien til Den europeiske kringkastingsunionen.

## Latinsk og norsk tekst

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Te Deum|Te Deum]]» frå ,  den 22. juli 2010.*
Good Neighbor Policy

**Good Neighbor Policy** var utanrikspolitikken som vart ført av den USA-amerikanske presidenten Franklin Roosevelt og administrasjonen hans når det gjaldt landa i Latin-Amerika. USA ynskte å ha gode forhold til naboane sine, spesielt i ei tid då konfliktane byrja å ta til att, og denne politikken var meir eller mindre meint å samle støtte i Latin-Amerika. Gjennom Good Neighbor Policy skulle USA halde auge med Latin-Amerika på ein meir fredfull måte enn tidlegare. Dei slutta med upopulære militære intervensjonar og gjekk over til andre metodar for å halde på påverknadskrafta si i Latin-Amerika: panamerikanisme, støtte til sterke lokale leiarar, opptrening av nasjonalgardar, økonomisk og kulturell innblanding, lån frå eksport-import-banken, overvaking av finansar og politisk subversjon.

4. mars 1933 sa Roosevelt under innsetjingstalen sin at: «Når det gjeld verdspolitikk, vil eg at denne nasjonen skal følgje politikken til den gode naboen – naboen som bestemt respekterer seg sjølv, og fordi han gjer det, også respekterer rettane til andre.» Dette vart stadfesta av Cordell Hull, utanriksministeren til Roosevelt på ein konferanse for statane i Amerika i Montevideo i desember 1933. Hull sa: «Ingen land har rett til å intervenere i innanriks- eller utanrikspolitikken til andre land.» Endå tydelegare vart det i desember same året, då Roosevelt igjen gav munnleg bevis på at det var endringar på veg når det gjaldt den USA-amerikanske politikken i området ved å seie at: «Den absolutte politikken til USA frå no av er å vere imot væpna intervensjon.»

## Kjelder
*«Good Neighbor policy» på Wikipedia på engelsk, innhenta 30. april.

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* The Good Neighbor policy