open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Profet

**Profet** er innan religionar ei nemning på ein person eller bodbringar som vert rekna å kunna formidla eit bodskap (profeti eller openberring) frå ei høgare makt. Ei slik høgare makt kan vera Gud. 

## Profetar som religionsgrunnleggjarar
Fleire profetar har fått store tilhengjarskarer som etterkvart er blitt til ein religion. Av desse kan nemnast

* Abraham, ofte rekna som stiftar av jødedommen
* Zoroaster (Zarathustra) (1000-talet f.Kr.), som grunnla parsismen
* Mani (ca. 210–276), som grunnla manikeismen
* Døyparen Johannes (første hundreåret), grunnla mandeismen 
* Jesus (første hundreåret), rekna som guddommeleg i kristendommen, rekna som profet i islam
* Muhammed (570–632), grunnla islam
* Báben (1819–1850) og Bahá'u'lláh (1817–1892), grunnla babismen og bahai
* Marcus Garvey (1887–1940) er rekna som profet i rastafari

## Profetar frå Det gamle testamentet
Fleire av tekstane i Det gamle testamentet er tilskrivne profetar. 

* Abraham
* Moses
* Amos 
* Elia 
* Elisa 
* Hesekiel 
* Hosea 
* Hulda 
* Jeremia 
* Jesaja 
* Jona 
* Mika 
* Sakarja 
* Samuel 

## Sjå og
* Orakel
* Rishi

## Bakgrunnsstoff
Profeti

**Profeti** er i religionar eit bodskap som ein profet kjem med. Ofte vert bodskapen rekna å koma frå ei høgare makt, til dømes Gud. Bodskapen kan ha kome som ei enkelt openberring, eller over tid. 
I ei meir utvida tyding er profeti ein spådom om framtida, til dømes ein sjølvoppfyllande profeti.
Den russiske føderasjonens kommunistiske parti

**Den russiske føderasjonens kommunistiske parti** (russisk Коммунистическая партия Российской Федерации, *Kommunistitsjeskaja partija Rossijskoj Federatsii*, **KPRF**) er eit politisk parti i Russland. Det vart stifta i 1990 som ei samanslutning av medlemer i Sovjetunionens kommunistiske parti i den russiske føderasjonen. Etter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 vart KPRF i realiteten det sovjetiske kommunistpartiet sin etterfylgjar. Det har sidan vore eit av dei største partia i Russland, og eit av dei få som har ein reell landsdekkjande partiorganisasjon, men har aldri sete ved makta. Leiaren sidan 1993 er Gennadij Ziuganov. Ved det siste russiske parlamentsvalet, i 2007, vart KPRF det nest største partiet med 11,6 % av røystene, men partiet kravde, saman med andre opposisjonsparti, at dette valet skulle underkjennast som udemokratisk. Ved det russiske presidentvalet, i 2004 var KPRF sin kandidat Nikolaj Kharitonov som fekk 13,7 % av røystene. I 2008 fekk Ziuganov 17,8 prosent. 

## Valresultat for KPRF

## Bakgrunnsstoff

* Offisielle nettsider
Gennadij Ziuganov

**Gennadij Andrejevitsj Ziuganov** () er ein russisk politikar. Han har vore leiar for Den russiske føderasjonens kommunistiske parti sidan 1993. Ziuganov har stilt som presidentkandidat i den russiske føderasjonen i 1996, 2000, 2008 og 2012.

I 1996 kom Gennadij Ziuganov på andreplass med 32,0 % av røystene i første valomgang og 40,3 % i andre valomgang. I 2000 kom han på andreplass med 29,2 % av røystene. Ved presidentvalet i 2008 kom han på andreplasse med 17,6 % av røystene, og i 2012 kom han også på andreplass med 17,18 % av røystene.

## Kjelder

* «All Ballots Counted: Putin Wins 63.6% of Vote» i RIA Novosti, 5. mars 2012
Hanukkasongar

**Hanukkasongar** er songar av varierande innhald og form som har til felles at dei særleg blir framførte til hanukká.

Songane handlar gjerne om korleis jødane vann over den hellensk-syriske overmakta, om lysunderet i Tempelet i Jerusalem eller om ymse element ved hanukkafeiringa. Blant askenasím dreier mange songar seg om eting av latkes og spel med dreidl.

Typiske hanukkasongar inkluderer «Davidssalme 30», «Hannerót hallálu», «Mi ze jemallél», «Ocho kandelikas» (moderne sefardisk), «Vajhí mikkéṣ» (sef.), «Ma‘óz ṣur» (ask.), «‘Al hannissím», «Oj chanike», «Mi jemallél», «O, ir kleine lichtelech» og «I have a little dreydel».
Henry Valen

**Henry Valen** () var ein norsk statsvitar. Valen var mag.art. frå 1954, og dr. philos frå 1966 ved Universitetet i Oslo. Han var professor same staden frå 1970. Valen har ytt mykje til forståinga av val, folkemeining og representasjon. Han var vitskapleg assistent for Stein Rokkan.

I 1998 vart han utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden.
Apokope

**Apokope** er bortfall av vokal eller konsonant i slutten av eit ord. Det er større sjanse for apokope når lyden ligg langt unna trykksentrum i ordet. I både trøndersk og estisk er det apokope for ord med lang rotstaving, men ikkje med kort rotstaving:

* Lang rotstaving: 
** Trøndersk: *å lik, å kast* ( < norr. *líka, kasta*)
** Estisk: *piim, linn* "mjølk, by* (jf. [[finsk språk|finsk]] *piimä, linna* ("surmjølk, borg")
* Kort rotstaving:
** Trøndersk: *å levva, å værra* (< [[norrønt språk|norr.]] *lifa, vera*
** Estisk: *tuli, lumi* "eld, snø* ( = finsk)

Andre norske dialektar har ikkje apokope i stavinga attmed trykkstavinga, men i stavingar lenger unna (t.d. *båtan < båtane*.
Energikjelde

**Energikjelde** er ei nemning på ulike kjelder menneska har henta eller hentar ut energi frå. Me kan dela kjeldene inn på ulike måtar, til dømes i fornybare og ikkje-fornybare energikjelder.

## Opphav
Dei fleste typar energikjelder er eigentleg lagra energi som opphavleg stammar frå sola. Dette gjeld til dømes petroleumsenergi, vindkraft og vasskraft. Atomenergi, jordvarme og tidevassenergi er døme på energikjelder der energien ikkje stammar frå sola.
Nidhogg

**Nidhogg** (norrønt *Níðhǫggr*) er ein stor, drakeliknande orm den norrøne gudetruasom held til ved eine rota til verdstreet Yggdrasil. Nidhogg er omtalt i Voluspå og Grimnesmål i Den eldre Edda og hjå Snorre Sturlason i Gylvaginning i Den yngre Edda.

Ormen livnærer seg på «lik av daude». Han held til ved brunnen Kvergjelme, og prøver stadig å gnaga sund rota så treet skal rotna og døy. 
Men treet har ei eiga livskraft som gjer at det held seg oppreist og sterkt. Dessutan ausar dei tre nornene Urd, Verdande og Skuld livsgjevande vatn frå urdarbrunnen over røtene kvar kveld.

Ekornet Ratatosk spring opp og ned i Yggdrasil og formidlar hatske ord mellom Nidhogg og ørna som sit i toppen av treet.

Eit bilete av Nidhogg er gitt i siste strofa av Voluspå, etter volva har skildra den nye verda som kjem etter Ragnarok.

:Kjem den dimme 
:draken fljugande, 
:fråne-orm, nedan 
:frå Nida-fjelli. 
:Ber lik i fjørom, 
:flyg yver voll 
:Nidhogg nåbleik. 
:No mun ho søkke.

Nidhogg er ein av dei som skal overleva Ragnarok.

## Kjelder

## Litteratur
*Voluspå (Den eldre Edda), vers 42 og 66
*Grimnesmål (Den eldre Edda), vers 32
*Snorre Sturlasson, Gylvaginning (Den yngre Edda)
Garm

**Garm** (norrønt: *Garmr*) er i den norrøne gudelæra ein diger hund som vaktar inngangen til dødsriket til Hel.

Garm er den største hunden som fanst, som regel blodig om både brystet og kjeften. Han held til i Gnipahelleren.

Voluspå fortel at hunden skal varsla Ragnarok ved å gøy høgt tre gonger. Etter det første varselet skal Fimbulvinteren ta til. Etter det andre skal jotnar koma seg inn i Åsgard. Det tredje ber bod om ei ny og betre verd etter kaoset.

Under kampen mellom jotnar og æser skal Garm slost mot Ty, og dei to kjem til å drepa kvarandre.

## Sjå òg
*Kerberos

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Garm|Garm]]» frå , og «[[:nb:|Garm]]» frå  den 2. januar 2006.*
Jabloko

**Jabloko** eller **Det russiske demokratiske partiet «Jabloko»** (russisk Росси́йская Демократи́ческая Па́ртия «Я́блоко», *Rossijskaja demokratitsjeskaja partija “Jabloko”*) er eit politisk parti i Russland. Jabloko er eit liberalt parti og medlem av Den liberale internasjonale, og er soleis å rekna som eit søsterparti av Venstre i Noreg. Det reknar seg som del av den demokratiske opposisjonen til president Vladimir Putin. Namnet kjem opphavleg frå forbokstavane til dei tre grunnleggjarane, Grigorij Javlinskij, Jurij Boldyrjov og Vladimir Lukin, ordet *jabloko* tyder òg ‘eple’. Leiar sidan starten er Grigorij Javlinskij.

Jabloko oppstod som ein valallianse før det russiske parlamentsvalet i 1993. Alliansen fekk 7,9 % av røystene ved dette valet, men har ved seinare val ikkje klard å auka stemmetalet sitt. I januar 1995 vart det organisert som eit politisk parti. Jabloko støtta marknadsreformer, men ikkje til ein kvar pris og på alle område, som til dømes helse, utdanning, kultur eller miljøvern. Jabloko kallar seg difor eit sosialliberalt parti. Jabloko har vore svært kritiske til krigen i Tsjetsjenia. 

Etter at Vladimir Putin kom til makta har partiet åtvara mot innskrenkingar i demokratiske rettar i Russland. Ved parlamentsvalet i 2003 hamna partiet under sperregrensa på 5 % og fekk berre valt inn fire representantar i enkeltmannskrinsar. Javlinskij skulda Putin for valfusk for å hindra at Jabloko og eit anna demokratisk parti, Unionen av høgrekrefter, skulle koma inn i parlamentet. Ved presidentvalet i 2004 stilte Jabloko difor ingen kandidat. Det var mykje snakk om samling av demokratiske parti og rørsler før parlamentsvalet i 2007 og presidentvalet i 2008. Som eit første steg i denne retninga stilte Jabloko og Unionen av høgrekrefter felles liste til valet til byparlament i Moskva i 2005. Denne lista fekk 11,1 % av røystene. Men etter dette vart det ikkje meir av planane om samanslåing.

Leiaren Grigorij Javlinskij har heile tida vore den heilt dominerande personen i partiet. Han stilte som presidentkandidat i 1996 og 2000.

## Valresultat for Jabloko

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisielle heimesider
Sperregrense

**Sperregrense** er ei ordning ved val som regulerer kva parti som får ta del i fordelinga av plassar i forsamlinga det er val til. Sperregrensa er som regel oppgitt i ein prosentdel av røystene. Noreg har ei sperregrense for fordeling av utjamningsmandat ved stortingsval på 4 %. Det vil seie at for å ta del i fordelinga av utjamningsmandat må eit parti få meir enn 4 % av røystene. For dei direktevalde mandata frå kvart fylke er det ikkje ei sperregrense. Difor var til dømes Venstre og Raud Valallianse representert på Stortinget mellom 1993 og 1997 sjølv om dei ikkje nådde sperregrensa på landsbasis. Ved kommune- og fylkestingsval er det inga sperregrense i Noreg.

Sperregrenser er innført i fleire land for å redusera talet parti i nasjonalforsamlinga for å unngå for sterk fragmentering. Ei høg sperregrense vil favorisera etablerte parti, medan ei låg sperregrense vil gjera det lett for småparti å koma inn i parlamentet. Eit ekstremt utslag av ei sperregrense fekk ein i Tyrkia etter valet i 2002. Sperregrensa i Tyrkia er på 10 %. 45 % av røystene ved valet i 2002 gjekk dermed til parti som ikkje vart representerte i nasjonalforsamlinga. 

Detaljar i mekanismen til sperregrensa kan variera frå land til land. I nokre land er det slik som i Noreg at sperregrensa berre gjeld fordeling av ekstramandat, som dei norske utjamningsmandata. I andre land er det ikkje mogleg å bli representert i parlamentet utan å nå sperregrensa på landsbasis. I land som har eit valsystem som kombinerer einmannskretsar og listeval, som til dømes i Tyskland, påverkar sperregrensa som oftast ikkje resultata av vala i einmannskretsane. I Tyskland kan eit parti kvalifisera for mandat ved listevalet sjølv om det kjem under sperregrensa på landsbasis dersom det får tre kandidatar valt i einmannskretsane.

Dette er nokre av landa som har sperregrense:
* Israel (2 %)
* Danmark (2 %)
* Austerrike (4 %)
* Noreg (4 %)
* Sverige (4 %)
* Belgia (5 %)
* Polen (5 %)
* Tyskland (5 %)
* Russland (7 %)
* Tyrkia (10 %)
Flaneri

**Flaneri** (frå fransk *flânerie*, 'slentring') er ein litterær sjanger med ein uformell, personleg stil som gjer seg betraktingar rundt det som skjer i tida. 

Hallvard Rieber-Mohn har kalla flaneriet «...en krysning av novelle, epistel og kåseri, tilsatt en knivsodd 'fortrolig samtale med leseren'». Engelske Virginia Woolf skreiv mykje innan denne sjangeren, medan det i Noreg var Odd Eidem som etablerte han på 1960- og 1970-talet, gjennom mange godtseljande bøker med undertittel «Flanerier».

Nemninga «flanør» om ein som slentrer rundt blei brukt av Charles Baudelaire og Walter Benjamin for å skildra moderniteten i storbyen.

## Bakgrunnsstoff
* Tone Selboe. «Flanøren, tilskueren og Virginia Woolf», *[[Norsk Litteraturvitenskapelig Tidsskrift]]*, nummer 2, 1998.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Flanør|Flanør]]» frå , den 26. september 2010.*
Funksjonell gruppe

**Funksjonelle grupper** er atom eller atomgrupper som gjev eit stoff karakteristiske eigenskapar og reaksjonsmønster.

Døme på funksjonelle grupper, etter rang:

* Karboksyl-gruppa, -COOH (for organiske syrer)
* Ester-gruppa, -COOR* (i esterar)
* Karbonyl-gruppa, >C=O (i både aldehyd og keton)
* Hydroksyl-gruppa, -OH (i alkoholar)
* Amino-gruppa, -NH2 (i amin)
* Alkoksy-gruppa, -OR* (i eterar)

-*R står for ei alkylgruppe.
-mund

**Mund** er eit sisteledd i norrøne og andre germanske mannsnamn som kan tydar 'vern'/'vernar' eller 'gåve'/'festgåve'. 

Det finst i namn som:

* Amund
* Asmund
* Audmund
* Edmund
* Fredmund
* Hermund
* Geirmund
* Gjermund
* Gudmund
* Oddmund
* Sigmund
* Tormund
* Vemund
* Åsmund
Rettsstat

**Rettsstat** eller **lovstat** er nemningar for ein stat som blir styrt etter offentlege generelle rettsreglar. I ein rettsstat står prinsipp om legalitet, rettstryggleik og maktfordeling sentralt.
Ein reknar også med at ein slik stat har eit velutvikla og sivilisert rettssystem. Motsatsar til rettsstat er til dømes politistat eller anarki.

## Idé og grunnprinsipp
Tanken om rettsstaten voks fram i Europa på 1700-talet under eineveldet til ulike monarkar. Til motsats frå desse skulle ein ikkje kunne handle slik han sjølv finn det for godt. Det var den franske opplysningsfilosofen Charles Montesquieu som unnfanga maktfordelingsprinsippet, ein modell som delar staten inn i tre sjølvstendige delar: den lovgjevande makta, den utøvande makta og den dømmande makta. Kvar del av statsmakta skulle føre tilsyn med dei andre, slik ein del ikkje kunne opptre lovstridig eller kritikkverdig utan innblanding frå dei andre delane. Med dette ville ein få ein balanse mellom statsmaktene.

## Legalitetsprinsippet

Eit av dei viktigaste prinsippa i moderne rettssystem er kravet om legalitet. Dette prinsippet medfører at den utøvande makta aldri kan gripe inn overfor borgarane i landet utan å ha heimel for dette i gjeldande rettsreglar. Staten sitt maktområde er difor underlagt ei *negativ avgrensing*, medan borgarane i landet er omfatta av ei *positiv avgrensing*. I praksis vil dette seie at ein person eller ei verksemd kan utføre ein alle aktivitetar som ikkje er forbodne eller regulerte gjennom rettsreglar. Staten derimot, må han ein rettsregel for å til dømes krevje inn skatt eller påleggje folk verneplikt.

## Sjå òg
* Rettstryggleik

## Kjelder

* «rettsstat» (26.01.2012) i Store norske leksikon.
Heidrunfeltet

**Heidrunfeltet** er eit olje- og gassfelt på Haltenbanken i den norske sektoren av Norskehavet, om lag 175&nbsp;km vest for Kristiansund. Det er blitt utbygd av oljeselskapa ConocoPhillips og Statoil. Statoil er operatør for feltet. Feltet er bygd ut med ei flytande strekkstagsplattform i betong, Heidrun TLP.

Feltet blei funne av ConocoPhillips i 1985 og produksjonen starta i oktober 1995. Olja på Heidrun blir overført til tankskip på feltet og i hovudsak skipa til Mongstad, samt noko til Tetney i Storbritannia. Naturgassen går i røyrleidningar til Tjeldbergodden og sidan 2001 via Åsgard transport til Kårstø. På Tjeldbergodden vert gassen nytta som råstoff i metanolfabrikken til Statoil. Frå Kårstø går gassen vidare til Dornum i Tyskland. Frå feltet til Dornum er avstanden 1400&nbsp;km.

I alt er det planlagt 76 brønnar på hovudfeltet, 51 for produksjon og 24 for vassinjeksjon, samt ein for gassinjeksjon. I august 2000 starta produksjonen på nordflanken av Heidrunfeltet. Vass- og gassinjeksjonsbrønnane gjer at det ikkje kjem skadelege utslepp frå Heidrunplattforma, slik som tidlegare var vanleg. Vatn med oljepartiklar og kjemikaliar vert pumpa ned i reservoaret igjen og medverkar òg til auka trykk, slik at utvinninga aukar.

Det er den storproduserande geita Heidrun i norrøn gudetru som har gjeve namn til feltet.

## Kjelder
* http://home.online.no/~bjaholte/andra.htm 
* The NPD's fact-pages. Field HEIDRUN.  Fakta om Heidrun, Oljedirektoratet
* Olje- og energidepartementet: Fakta norsk petroleumsverksemd 2005. Nettversjon
* Fakta om Heidrun  på http://www.statoil.com
* Heidrun field development Informasjon om Heidrun- plattforma
Heidrun

**Heidrun** (norrønt *Heiðrún*) er ei geit i norrøn mytologi. Heidrun beitar på taket av Valhall saman med hjorten Eiktyrne, frå greinene av treet Lærad (kanskje det same som Yggdrasil).

Heidrun forsyner einherjane i Valhall med mjød. Denne sprutar frå juret hennar ned i eit stort drikkekar som står i hallen, og mengda er stor nok til å gjera alle einherjane fulle.

Geita har gjeve namnet til det norske Heidrunfeltet.
Harald Sohlberg

**Harald Oskar Sohlberg** () var ein norsk nyromantisk målar. Han arbeidde med oljemåleri, akvarell, teikning, litografi og radering. Han er ein av dei mest kjende norske målarane, og verka hans finst i privat eige og i galleri over heile verda.

Sohlberg laga ofte mange utgåver av same motivet. Målt mot andre kunstnarar hadde han ein liten produksjon.

Det mest kjende bildet hans er *Vinternatt i [[Rondane]]*, også kalt *Vinternatt i fjellene*. I tillegg festa han fleire motiv frå Røros til papir og lerret.

## Vinternatt i Rondane
Harald Sohlberg måla *Vinternatt i Rondane* i fleire utgåver, både som oljemåleri og fargelitografi. Han byrja arbeidet med den fyrste utgåva av *Vinternatt i Rondane* i 1901, medan det som vert sett som hovudutgåva, det store oljemåleriet som er i Nasjonalgalleriet, ikkje var ferdig før vinteren 1913/1914, etter at det var påbyrja i 1911.

Etter dette arbeidde han vidare med motivet som fargelitografi, og han arbeidde på ei måleriutgåve opp i dei siste åra av livet. Til saman finst det i tillegg til litografia 20 utgåver av biletet, dei fleste i vassfargar eller i blanda teknikk på papir.

## Måleri

Fil:Vinternatt.jpg|*Vinternatt i Rondane*, 1913-1914  
File:Fisherman's cottage sohlberg.jpg|Hytte
File:Sohlberg-Høstlandskap.jpg|Høstlandskap
File:Sohlberg-Etter snestorm. Lillegaten Røros.jpg|Røros
File:Harald Sohlberg - Summer Night - Google Art Project.jpg|Sommarnatt 1899 
File:Harald Sohlberg - Flower Meadow in the North - Google Art Project.jpg|Blomar, 1905
Image:Sohlberg-Storgaten Røros 1904.jpg|Storgaten Røros, 1903
Image:Oslo fra Akershus Sohlberg.jpg| Oslo fra Akershus, 1900


## Bakgrunnsstoff
* Stutt artikkel om Sohlberg på nettstaden «Kunstnere i Akershus».
Tatarar

:*Sjå òg [[romanifolk|taterar]].*

**Tatarar** (tatarisk **tatarlar/татарлар**) er ei tyrkisk folkegruppe med tatarisk som morsmål. Dei fleste tatarar bur i Russland, der dei er den nest største folkegruppa. Ved folketeljinga i Russland i 2010 var det 5 311 000 menneske som registrerte seg som tatarar, noko som utgjorde 3,7 % av befolkninga i Russland. Den største konsentrasjonen finn ein i republikken Tatarstan der tatarar utgjer eit knapt fleirtal, 53 % av befolkninga, og i naborepublikken Basjkortostan der dei utgjer 25 %, men det bur tatarar over heile Russland. Dei fleste tatarar er sunni-muslimar.

Det finst fleire undergrupper av tatarar, som av og til vert rekna som eigne folkeslag. Desse omfattar mellom anna krimtatarar på Krimhalvøya i Ukraina og sibirtatarar. Ein kompliserande faktor er at det i Russland i tsar-tida var vanleg å kalla tyrkiske folkeslag frå aserbajdsjanarar til sibirske folkeslag for *tatarar*.

I Europa i mellomalderen vart nemninga «tatarar» brukt om mongolane. I omtale av russisk mellomalder vert òg uttrykka «tatarar» og «mongolar» brukt om ein annan i Russland i dag. Truleg er dagens tatarar resultat av ei assimilering av mongolane, som invaderte store delar av Asia og Aust-Europa på 1200-talet, med nokre av folkeslaga dei hadde erobra, særskilt volga-bulgarane. På 1400-talet fanst det fleire mongolsk-tatarske statsdanningar eller *[[khanat]]*: Kazan-khanatet, Astrakhan-khanatet, Krim-khanatet og Sibir-khanatet. Kazan vart erobra av russarane i 1552, Astrakhan i 1556 og Sibir-khanatet i 1582. Krim-khanatet overlevde, til dels som ein vasallstat av Det osmanske riket fram til 1783.

## Kjelder
Kjetil Lunde

**Kjetil Lunde** () er frilans gitarist og har spela både live og på plate med artistar som Winta, Samsaya, Alejandro Fuentes, Wisnu Witono Adhi, Fenomenon og Vestlandsfanden.

Han er utdanna ved Norges Musikkhøgskole og blei kåra til *Årets unge jazzmusikar* på Moldejazz i 2000.

## Bakgrunnsstoff

* Profil på Mic.no
Panathinaikos

**Panathinaikos** (PAO) er ein gresk fotballklubb frå Aten. Klubben vart stifta i 1908.

## Triumfar
* Seriemeisterskap (20): 1930, 1949, 1953, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1969, 1970, 1972, 1977, 1984, 1986, 1990, 1991, 1995, 1996, 2004, 2010

* Cupmeisterskap (18x): 1940, 1948, 1955, 1967, 1969, 1977, 1982, 1984, 1986, 1988, 1989, 1991, 1993, 1994, 1995, 2004, 2010, 2014

* Superkap (3x): 1988, 1993, 1994 

* Balkankap (1x): 1978

## Kjende spelarar

Antonis Antoniadis, Stratos Apostolakis, Angelos Basinas, Georgios Delikaris, Mimis Domazos, Giorgos Donis, Kostas Eleftherakis, Panagiotis Fissas, Kostas Frantzeskos, Mike Galakos, Giorgos Georgiadis, Takis Ikonomopoulos, George Kalafatis, Ioannis Kalitzakis, Aristidis Kamaras, Giorgos Kapouranis, Kostas Georgiadis, Anthimos Kapsis, Giorgos Karagounis, Ioannis Kirastas, Sotiris Kirjakos, Kostas Linoxilakis, Spiros Livathinos, Takis Loukanidis, Spiros Marangos, Angelos Messaris, Antonis Miyiakis, Apostolos Nikolaidis, Antonios Nikopolidis, Nikos Nioplias, Loukas Panourgias, Michalis Papazoglou, Mimis Pierrakos, Nikos Sarganis, Dimitris Saravakos, Giourkas Seitaridis, Kostas Tsiklitiras, Nikos Vamvakoulas

Oscar Alvarez, Juan Jose Borelli, Juan Ramon Rotcha, Juan Ramon Veron

Júlio César da Silva, Flávio Conceição

Rene Henriksen, Jan Michaelsen

Markus Münch, Karlheinz Pflipsen

Aljoša Asanović, Robert Jarni, Goran Vlaović, Velimir Zajec

Erik Mykland

Emmanuel Olisadebe, Josef Wantzik, Krzysztof Warzycha

Paolo Sousa

## Spelarar 2010/2011
*(september 2010)*
Stavingskjerne

**Stavingskjerne** er den delen av ei staving som kan utgjere ei staving åleine. Stavingskjernen er som regel ein vokal, som *a* og *e* i ordforma *alle*, men det kan og vere ein stavingsberande konsonant, som [n̩] i den norske ordforma [¹boːtn̩] *båten*.
Haplologi

**Haplologi** er ein fonologisk prosess som gjer at ein av to like lydrekkjer fell bort. Ei haplologisk form av *haplologi* ville ha vore *haplogi*.
Grunnfrekvens

**Grunnfrekvens** er den lågaste frekvensen i ein periodisk svinging. Som regel er ei periodisk svinging ikkje reint sinusforma, men kan tenkjast samansett av ei rekkje sinusforma harmoniske svingingar, det vil sei svingingar der frekvensen er ei heilt mengd gonger grunnfrekvensen.

## Sjå òg
* deltone
* overtone

## Kjelder
* grunnfrekvens. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/grunnfrekvens
Imperativ

**Imperativ** eller **bydeform** er eit grammatisk trekk i kategorien modus. Imperativ uttrykkjer befaling eller oppfordring. I mange språk er imperativ uttrykt ved verbstammen, jf. norsk *kom!*. Som personbøygd kategori har imperativ eit defekt paradigme, utan første person eintal (vi befalar ikkje oss sjølv noko). Første person fleirtal er derimot ikkje uvanleg, tydinga blir då *la oss kome*. Jf. finsk.

* 2. person eintal: *tule*
* 3. person eintal: *tulkoon*
* 1. person fleirtal: *tulkaamme*
* 2. person fleirtal: *tulkaa*
* 3. person fleirtal: *tulkoot*

## Imperativ i nynorsk språk
I norsk lagar vi som hovudregel imperativ av verbet ved å sløyfe infinitivsendinga (-a eller -e).
* å kaste - *kast!*
* å hoppe - *hopp!*
* å dømme - *døm!*

Når stammen endar på trykksterk vokal, fell imperativen saman med infinitiven:
* å stå - *stå!*

På nynorsk kan vi, om vil vil, la imperativ av verb som endar på a i perfektum og preteritum vere lik infinitivsforma:
* å kaste - *kast!* eller *kaste!*
* å smuldre - *smuldr!* eller *smuldre!*
* å sykle - *sykl!* eller *sykle!*

Dei som brukar a-infinitiv, skriv
* å kasta - *kast!* eller *kasta!**
* å smuldra - *smuldr!* eller *smuldra!*
* å sykla - *sykl!* eller *sykla!*

Når verb av kaste-kasta-typen har ein stamme som endar på ein j, endar også imperativen på j:
* å herje - *herj!* eller *herje!*
* å hesje - *hesj!* eller *hesje!*

Men når verb av dømme-dømde-typen har ein rotstamme som endar på en j, fell j-en bort i imperativ:
* å hengje - *heng!*
* å tenkje - *tenk!''

## Kjelder

* Språkrådet om imperativ
Indikativ

**Indikativ** er eit grammatisk trekk i kategorien modus. Indikativ uttrykkjer ikkje noka spesiell haldning til talehandlinga frå talaren si side. I norsk står alle verb som står i presens eller preteritum, også i indikativ.
Infinitiv

**Infinitiv** er den grammatiske utgangsforma av verb. Infinitiv er ein del av latinsk grammatikk og tyder ubestemt (*infinitus*). Vi tek ofte utgangspunkt i infinitivet når vi skal omtale eit verb eller ramse opp dei øvrige grammatiske formene av verbet.

Infinitiv er ei infinitt verbform. Infinitivar fungerer syntaktisk som substantiv, dei er dermed substantiviske verbformer, t.d. *å danse er artig*, der infinitiven *å danse* er i same posisjon i setninga som eit substantiv vanlegvis ville ha vore.

## Infinitiv i norsk

På norsk er infinitiv markert med infinitivsmerket *å*, og ved at det vert lagt ein *-a* eller *-e* til den konsonantfinale ordstomnen. Verb som ender på vokalen i ordstomnen, får ikkje denne bøyingsendinga i infinitiv. Refleksive verb får i nynorsk infinitivsendinga *-ast* eller *-as*, eller -st attåt ordstomnen.

Døme:
* å høyra eller å høyre
* å sjå
* å høyrast
* å slåst

Av dei nordiske språka har islandsk og svensk halde på den norrøne endinga *-a* i infinitiv, medan ho i dansk er redusert til ein *-e*. I norsk bokmål endar infinitiv på *-e*. I norske dialekter og i nynorsk vert både endinga *-a* og *-e* bruka. Endinga *-a* vert bruka i klassisk nynorsk slik han var utforma av Ivar Aasen, midlandsnormalen brukte kløyvd infinitiv. Infinitiv på *-e* vart tillaten sideform ved rettskrivinga av 1917 og jamstilt med a-infinitiv ved læreboknormalen av 1959.

## Infinitivsmerke

Infinitivsmerket *å* er utvikla frå ein preposisjon *at*. Tilvarende infinitivsmerke på grannespråka er *att* i svensk, *at* i dansk, *zu* i tysk, *to* i engelsk og *de* i romanske språk.

## Sjå òg
* kløyvd infinitiv
* nordlege e-mål

## Kjelder
* Einar Lundeby og Ingavld Torvik, 1969: Språket vårt gjennom tidene
* Olav T. Beito 1986: Nynorsk grammatikk
Homonymi

**Homonymi** er ein semantisk relasjon som uttrykkjer at to likelydande språklege uttrykk har ulik tyding (frå gresk omo- lik, onyma namn). 

Døme på homonymi er norsk *tak*, som kan tyde «det å halde fast i noko» eller «stor plåte som lukkar av eit *hus* eller eit *rom* oppover», eller *bank* «stad der det er mogleg å låne pengar, og som ein kan låne pengar til» og «juling».

Homonyme ord har ulik grunntyding, til forskjell frå polysemi.
Infinitt verbform

Ei **infinitt verbform** er ei verbform som ikkje er bøygd i tempus og/eller modus, og som ikkje kan stå som einaste verbform i ei setning. I norsk er infinitiv, perfektum partisipp og presens partisipp (betre: perfektiv og imperfektiv partisipp) infinitte verbformer.
Artikulasjonsmåte

**Artikulasjonsmåte** er måten taleorgan verkar saman på ein artikulasjonsstad for å laga ein språklyd, og kan visa til graden eller typen av innsnevring av luftstraumen.
Artikulasjonsstad

**Artikulasjonsstaden** til ei språklyd er den staden i munnen, svelget eller strupehovudet der ein finn det sterkaste innsnevringa når denne lyden blir uttala. Det finst språklydar med berre éin artikulasjonsstad, andre med dobbel artikulasjonsstad og atter andre med ein primær artikulasjonsstad og ein sekundær artikulasjonsstad. Artikulasjonsstadene i munnen blir definerte ved å nemne ein nedre artikulator (også kalla aktiv artikulator) og ein øvre artikulator (eller passiv artikulator, medan dette systemet ikkje er gjennomført i svelget og strupehovudet.

## Artikulasjonsstader i munnen, svelget og strupehovudet
Artikulator

**Artikulator** er den delen av talekanalen som blir brukt til å produsere ein språklyd. Døme på artikulatorar er tungespiss, tungeblad, tungerygg, det mjuke ganeseglet.
Artikulatorisk fonetikk

**Artikulatorisk fonetikk** er den delen av fonetikken som studerer taleproduksjonen, det vil seie korleis mennesket nyttar taleorgana for å frambringe språklydar. Taleproduksjonen har fire komponentar eller mekanismar:
* Luftstraumsmekanismen
* Fonasjonsmekanismen
* Den nasal-orale mekanismen
* Artikulasjonsmekanismen
Sidan artikulasjonsmekanismen er ein av dei fire mekanismane, har det blitt føresleg å kalle heilskapen for organisk fonetikk i staden for artikulatorisk fonetikk.
Bindingsteori

**Bindingsteori** er læra om korleis ulike typar nomenfrasar kan og ikkje kan vera koreferente med ein annan nomenfrase innanfor ein og same frase eller setning. Leddet som viser til eit anna er **bunde** av leddet det er koreferent med, dette leddet er **bindaren**. I bindingsteorien er ein anafor ein konstituent som *må* vere bunde. Pronomen, på si side, kan, men må ikkje, vere bunde. Setninga *Far bad oss rydde opp etter han* er tvitydig, *han* kan vere koreferent med, og dermed bunde av *far*, men det kan også vere **fritt**, dvs. hente referansen sin frå konteksten.
Kuusamo

**Kuusamo** er ein by i Finland. Han ligg nordaust i Norra Österbotten, i Uleåborgs län. Kommunen vart grunnlagd i 1868, og Kuusamo har hatt bystatus sidan 2000. Byen er kjend for Rukatunturi-bakken.

Namnet sitt fekk Kuusamo frå sjøen Kuusamosjøn i byrjinga av 1690-åra. Vi veit ikkje sikkert kva namnet kjem av, men *kuusi* tydar 'gran' og suffikset *-mo* viser ofte til stader.

## Historie
### Folketalsutvikling
#### 1800-talet


**År****&nbsp;&nbsp;Innbyggjartal**
18052&nbsp;845
18103&nbsp;012
18152&nbsp;536
18253&nbsp;408
18303&nbsp;728
18403&nbsp;945
18505&nbsp;176
1855över 5&nbsp;300
18605&nbsp;338
18655&nbsp;966
18705&nbsp;860
1886över 7&nbsp;000
1894över 8&nbsp;000


**[3]**

#### 1900-talet




**År****&nbsp;&nbsp;Innbyggjartal**
1905över 9&nbsp;500
1910över 10&nbsp;500
1917cirka 12&nbsp;500
192514&nbsp;634
193012&nbsp;057
193213&nbsp;170
193513&nbsp;526
193914&nbsp;209
195014&nbsp;305
195617&nbsp;374
195717&nbsp;600
195817&nbsp;952
195918&nbsp;315
196018&nbsp;639
196319&nbsp;850


&nbsp;


**År****&nbsp;&nbsp;Innbyggjartal**
196420&nbsp;351
196520&nbsp;795
196820&nbsp;913
196920&nbsp;528
197019&nbsp;974
197417&nbsp;584
197517&nbsp;304
197617&nbsp;170
197817&nbsp;242
198017&nbsp;170
198117&nbsp;395
198217&nbsp;680
198317&nbsp;907
198417&nbsp;949
198517&nbsp;923


&nbsp;


**År****&nbsp;&nbsp;Innbyggjartal**
198617&nbsp;816
198717&nbsp;747
198817&nbsp;802
198918&nbsp;064
199018&nbsp;126
199118&nbsp;281
199218&nbsp;447
199318&nbsp;561
199418&nbsp;687
199518&nbsp;687
199618&nbsp;632
199718&nbsp;427
199818&nbsp;197
199917&nbsp;891





**[1]** **[3]**

#### 2000-talet


**År****&nbsp;&nbsp;Innbyggjartal**
200017&nbsp;729
200117&nbsp;634
200217&nbsp;580
200317&nbsp;394
200417&nbsp;193


**[1]**

## Avstandar
* Helsingfors 796 km
* Jyväskylä 545 km
* Kajana 246 km
* Uleåborg 215 km
* Rovaniemi 192 km
**[5]**

## Nabokommunar
* Posio
* Salla
* Suomussalmi
* Taivalkoski

## Vennskapskommunar
* Hørning - Danmark
* Avesta - Sverige
* Askøy - Noreg
* Louhen piiri - Karelia, Russland

## Kjelder

# Finsk wikipedia
# Tilastokeskus (5/2005)
# Väestörekisterikeskus (5/2005)
# Ervasti, Seppo: Johdatus Kuusamon Historiaan (verkkoversio)  (5/2005)
# Kuusamon kaupungin kotisivut (5/2005)
# Tiehallinto  - Paikkakuntien välimatkoja Suomessa 
# Verohallinto
# Kansalaisen Karttapaikka - Kuusamon koordinaatit

## Bakgrunnsstoff
* Kuusamon kaupunki
* Ruka
* Kuusamon Pallo-Karhut
Artikulasjon

**Artikulasjon** er ei innsnevring i talekanalen danna for å produsere språklydar. Artikulasjonsstad og artikulasjonsmåte avgjer korleis lyden kjem til å høyrast ut.
## Artikulasjonsstad
Artikulasjonsstaden til ei språklyd er den staden i munnen, svelget eller strupehovudet der vi finn det sterkaste innsnevringa når denne lyden blir uttala. Det finst språklydar med berre eín artikulasjonsstad, andre med dobbel artikulasjonsstad og atter andre med ein primær artikulasjonsstad og ein sekundær artikulasjonsstad.

## Artikulasjonsmåte
Artikulasjonsmåten til ein språklyd er graden og typen av innsnevring som ein finn på artikulasjonsstaden til denne språklyden.
Demonstrativ

**Demonstrativ** er ei undergruppe av ordklassen determinativ. Demonstrativa peiker ut ein bestemt referent i motsetnad til andre, moglege referentar. Døme: *den, denne*, som i *det var denne boka eg meinte*.
Diakritisk teikn

**Diakritikon**, **diakritiske teikn** eller **diakritiske symbol** er modifikasjonsteikn som blir sett over, under, framfor eller bak ein bokstav i ulike skriftsystem. Dette markerer ein annan uttale for bokstaven enn han ville hatt utan teiknet.

## Diakritikon i [[alfabet]]
Det latinske alfabetet nyttar fleire aksentteikn som endrar lyden av ein bokstav. Døme på desse er tilde og akutt aksent. Slike teikn kan vera diakritikon på eitt språk, men ganske enkelt del av ein bokstav på eit anna. Til dømes blir u og ü sett på som ulike bokstavar i språk som tysk, estisk og ungarsk, medan dei er den same i mange romanske språk.

## Diakritikon i andre skriftsystem
Mange austlege skriftsystem bruker diakritiske teikn for å visa kva vokallyd ein skal uttala ein konsonant med. Teikna kan òg brukast for å visa dobbel konsonant, fråvære av vokal, eller framande lydar.

## Diakritikon i fonetiske alfabet
I fonetisk transkripsjon blir det diakritiske teiknet sett til eit grunnsymbol for å markere lydverdien meir nøyaktig. Nokre fonetiske alfabet baserer seg på eit lite sett grunnsymbol, og eit stort sett diakritika, som til dømes det finsk-ugriske fonetiske alfabetet. Andre, som IPA, har fleire grunnsymbol, og gjev dei diakritiske teikna ein meir marginal plass.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Egressiv

Ein **egressiv** luftstraum er (i fonetikken) namnet på ein luftstraum som er utgåande, jf. ingressiv. Dei aller fleste språklydar er dermed egressive språklydar.
Fallande diftong

Ein **fallande diftong** er ein diftong med ein artikulasjon der tungestillinga blir heva og som har tyngdepunktet i den første vokalkomponenten. Døme på fallande diftong er finsk *pieni*, *työ*, *Suomi* «liten, arbeid, Finland», der første komponent (*i, y, u*) er høgare enn andrekomponent, *e, ö, o*. Jf. stigande diftong.
Femininum

**Femininum** eller **hokjønn** er eit grammatisk trekk i kategorien genus, primærfunksjonen til femininum er å klassifisere substantiv som viser til referentar av (biologisk) hokjønn.

Femininum vert i norsk markert med den ubundne artikkelen *ei* eller den bundne endinga *-a* (eller *-i*), og hokjønnsord vert viste til med pronomenet *ho*
Hapax legomenon

Eit **hapax legomenon** er eit einskildtilfelle. I morfologien er eit hapax legomenon, eller ein hapax, ei ordform som opptrer berre ein gong i ei tekstsamling. Innanfor utforskinga av produktivitet er hapaxane viktige, ein avleiingsprosess er produktiv viss ein stor del av resultata av denne prosessen resulterer i hapaxar.
Lukka staving

Ei **lukka staving** er ei staving med koda eller stavingsutlyd, dvs. det er ei staving som endar på ein ikkje-stavingsberande konsonant. Jf. open staving.
Polysemi

**Polysemi** (av gresk *poly-* «mange» og *sem* «tyding») er i semantikken eit fenomen der eitt leksem har fleire relaterte tydingar som har sprunge ut frå ei grunntyding (i motsetning til homonymi, kor det er ulike grunntydingar). 

Slår ein opp ordet *bank*, vil ein først finne (iallfall) to homonyme tydingar, men innanfor desse finst det fleire relaterte tydingar. Dei eine tydinga kan delast inn i dei to polyseme tydingane «slag» eller «juling», medan den andre kan delast inn i dei polyseme tydingane «institusjon som driv pengehandel», «bygning kor ein bank held til», «lagringsstad», «pott i hasardspill». 

Dei polyseme tydingane til ei hovudtyding er historiske kognatar, dei kjem opphavleg frå eit ord som har gått gjennom tydingsforskyvingar (dette er resultat frå diakron lingvistikk). Av og til kan grensene mellom homonymi og polysemi vere veldig uklåre; viss tydingsvariantane til eit ord gjennom tidene har vandra langt nok frå kvarandre kan ein definere dei som homonyme i staden for polyseme, sjølv om dei har same opphav. 

Polyseme tydingar kan vere kopla saman ved forskjellige tydingsrelasjonar, som metafor eller metonymi.
Stavingsberande

Ein **stavingsberande** språklyd er ein språklyd som kan danne kjernen i ei staving. Vokalar er stavingsberande. I visse språk, som t.d. norsk er også nokre konsonantar stavingsberande. Det gjeld i tilfelle berre sonorantar, i norsk gjeld det berre nasalar, i praksis som regel *n*, jf. *båtn* for «båten».
Stavingsframlyd

**Stavingsframlyd** eller **opptakt** er den delen av stavinga som kjem først, før stavingskjerna. Dei fleste språka tillet berre enkle opptaktar, mens andre kan ha både tre og fire konsonantar i framlyd.

## Kjelder
Stavingsutlyd

**Stavingsutlyd**, **utlyd** eller **koda** er i fonetikken nemninga for ein språklyd som står til slutt i eit ord, i motsetnad til framlyd og innlyd. Stavingsutlyden er den siste delen av ei staving, den delen som kjem etter stavingskjerna. Stavingsutlyd og stavingskjerne i lag dannar stavingsrimet. 

Eit eksempel er ordet *fjell* der *ll* står i utlyd (i motsetnad til ordet *alle*, der *ll* står i innlyd).
Ei staving som har koda blir kalla for ei *lukka staving*, mens ei staving som ikkje har det er ei *open staving*. Ordet *ma.te* har to opne stavingar, mens ordet *mak.te* har ei lukka og ei open (stavingsgrensa vart markert med punktum).

## Reglar
Nokre språk er bygde opp slik at dei berre kan ha få eller enkle stavingsutlydar. I japansk er til dømes desse lydane tekne frå ei lita gruppe konsonantar som må stå åleine i slutten av ei staving. Andre språk, som norsk og engelsk, kan ha mange ulike konsonantar og samansetjingar sist i stavingar.

Når japansk tek inn lånord frå engelsk, kan desse ulike språklydreglane skapa problem. Desse kan løysast ved å leggja til ei staving, slik som i «biiru» (øl), frå engelsk «beer», der det er lagt til ei ekstra open staving for å unngå stavingsutlyden /r/.

### Døme
Stigande diftong

Ein **stigande diftong** er ein diftong med ein artikulasjon der tungestillinga blir senka og som har tyngdepunktet i den andre vokalkomponenten. Døme på stigande diftong er norsk *heisann*, *øy*, *gaule*. Jf. fallande diftong.
Revolusjonar

**Revolusjonar** er eit oversyn over samfunnsomveltingar som er blitt kjende som revolusjonar.

**1600-talet:**
* Den ærerike revolusjonen i Storbritannia.

**1700-talet:**
* Den amerikanske revolusjonen
* Den franske revolusjonen
* Den haitiske revolusjonen

**1800-talet:**
* Mairevolusjonen i Sør-Amerika
* Julirevolusjonen og Februarrevolusjonen i Frankrike
* Den filippinske revolusjonen
* Den tyske novemberrevolusjonen
* Pariskommunen

**1900-talet:**
* Den russiske revolusjonen
** Oktoberrevolusjonen
** Februarrevolusjonen i Russland
* Den kinesiske borgarkrigen
** Kulturrevolusjonen

## «Revolusjon» om historisk utvikling
*Jordbruksrevolusjonen
*Den industrielle revolusjonen
*Den andre industrielle revolusjonen
*Den grøne revolusjonen
Ingressiv

Ein **ingressiv** luftstraum er i fonetikken namnet på ein luftstraum som er inngåande, jf. egressiv. Dei aller fleste språklydar er egressive språklydar, men i visse språk er også ingressive lydar i bruk, som i den norske og svenske interjeksjonen *ju* «jo».

Termen *ingressiv* blir òg nytta i morfologien om verb, verbformer og avleiingar som uttrykker byrjinga av hendingar eller tilstandar. Relaterte termar er inseptiv og inkoativ (den siste termen er mest brukt om tilstandar, og inkoativt aspekt). Ingressive tydingar kan uttrykkast ved 
* hjelpeverb
** t.d. «byrja å _»
* avleiingar
** på norsk har me nokre uproduktive avleiingar, t.d. «ljos» → «ljosna»
** nordsamisk har den produktive avleiinga *-goahti*, t.d. *ohcat* («å søkja») → *ohcagoahtit* («å byrja å søkja»)
* bøyingar, men då er den ingressive tydinga ofte sekundær eller tvitydig

## Sjå òg
* Aspekt i grammatikken
* Imperfektiv
* Egressiv

## Kjelder
Kongeørn

**Kongeørn** (*Aquila chrysaetos*) er den nest største fuglen i Noreg. Vekta er på 3–6 kg, og ho har eit vengespenn på opp til 225&nbsp;cm. Reiret ligg som regel utilgjengeleg til under eit overheng i ein stupbratt fjellvegg. 

## Utsjånad
Den vaksne kongeørna er mørkebrun med gyllengul isse og nakke og er utfarga etter om lag sju år. Kongeørna er forplantningsdyktig etter fem–seks år, og paret held saman i livslangt «ekteskap». Ungfuglen har lyse felt både på under- og oversida av vengene. Det er vanleg at folk forvekslar kongeørna med den mykje mindre fjellvåken, som har lysare venger med ein karakteristisk mørk flekk under vengeknoken. 

## Utbreiing og levevis

Kongeørna er utbreidd i Europa, Asia, Nord-Afrika og Nord-Amerika.

Kongeørna er revirtru og nyttar same reiret år etter år. Enkelte år kan ho stå over hekkinga. Andre år kan ho nytte reservereiret som ho har ein annan stad. Havørna og hønsehauken kan òg ha reservereir. Reiret legg ho helst på ei hylle med overheng i ein bratt fjellvegg, eller i toppen av ei stor furu eller gran.

Rovfuglane startar ruginga når fyrste egget er lagt. Andre egget legg dei to eller tre dagar seinare. Det vert såleis aldersforskjell på ungane, og berre den som ser på dei vaksne når dei kjem med mat, får servering. Den minste blir kua av den største, og svelt som regel i hel. På denne måten veks det som regel opp ein unge i kvart reir. Rugeperioden varer i 40–45 dagar, og ungen vert i reiret i 70–80 dagar.

## Freding
I 1846 vart det innført skotpremie på kongeørna i Noreg, og bestanden gjekk kraftig tilbake. Fyrst i 1968 vart kongeørna freda, og i dag er bestanden stabil. I 2008 rekna ein med at det hekka mellom 1200 og 1450 par i Noreg.

Arten var oppført på norsk raudliste 2006 over artar som *nær trua*, men på raudlista frå 2010 vart kongeørna ikkje lenger rekna som trua..

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Eigenfrekvens

**Eigenfrekvens** (frå tysk *Eigenfrequenz*), **naturleg frekvens**, eller **resonansfrekvens**, er den frekvensen som eit 2. ordens system oscillerer med. På grunn av dempinga, som alltid er tilstades i eit praktisk system, vil svingningane døy ut om det ikkje vert tilført energi.

## Andreordens mekanisk system
I eit 2. ordens mekanisk system er det massen til lekamen *M* (kg) og fjørstivheita *k* (m/N) som avgjer eigenfrekvensen:

:f_n = \frac{1}{2 \pi}\sqrt{\frac{k}{M}}.

Alternativt kan ein nytta den mekaniske ettergivenheita, C_M = 1/k (N/m]):

:f_n = \frac{1}{2 \pi}\sqrt{\frac{1}{MC_M}}.

Eininga til frekvensen Hz. Mekaniske resonatorar finn ein i fjøringa på bilar, tonearm/pickup på platespelarar og så vidare.

## Andreordens elektrisk system
I eit 2. ordens elektrisk RLC-krins er det induktansen *L* (H) og kapasitansen *C* (F) som avgjer eigenfrekvensen:

:f_n = \frac{1}{2 \pi}\sqrt{\frac{1}{LC}}.

Elektriske resonatorar finn ein i filter i radiomottakarar, delefilter i høgtalarar, antialiasingfilter plassert før AD-omformarar og så vidare.

## Resonanskammer
Avhengig av dei fysiske dimensjonane i høve til bølgjelengda har eit elektromagnetiske resonanskammer, som ein maser eller ein laser, fleire ståande bølgjer i ein, to, eller tre dimensjonar. Det same har akustiske resonatorar. Eigenfrekvensane til dei ståande akustiske bølgjene i eit rektangulært rom, til dømes, kan uttrykkast

:f_{n_x,n_y,n_z} = \frac{c}{2}\sqrt{\left(\frac{n_x}{L_x}\right)^2 + \left(\frac{n_y}{L_y}\right) + \left(\frac{n_z}{L_z}\right)},

der *c* er lydfarten, L_x, L_y og L_z er lengda, breidda og høgda til rommet, n_x, n_y og n_z er indeksane til modane (dei ståande bølgjene) i *x-*, *y-* og *z-*dimensjonane. Kvar av desse frekvensane høyrer til ein 2. ordens resonans (ei ståande bølgje), kalla ein «mode».

## Referansar
Koda

:*For koda i lingvistikk, sjå [[stavingsutlyd]]*

**Koda** (italiensk «coda», 'hale') er eit musikkuttrykk som viser til avsluttinga av eit musikkstykke gjennom uthaling. Koda starta som enkle avsluttingsakkordar, men er blitt utvikla til ei innvikla kunstform, særleg av komponistar som Beethoven.
ג

eller **gímel**, er den tredje bokstaven i det hebraiske alfabetet. Lydverdien til gimel er i utgangspunktet stemd velar lukkelyd når han har dagésj, og bokstaven blir da gjerne transkribert som «gg» eller «g». Ein gimel utan dagésj kan uttalast anten som «g» (vanleg blant sefardar frå Storbritannia, askenasar og i moderne israelsk hebraisk), som ein stemd velar frikativ (blant tyske og skandinaviske sefardar og blant mange mizrahím) eller som ein ustemd velar frikativ (blant nederlandske sefardar). Gimel har talverdien tre.
ד

eller **dálet** (òg kalla *dáled*), er den fjerde bokstaven i det hebraiske alfabetet. Lydverdien til dálet er i utgangspunktet stemd dental lukkelyd når han har dagésj, og bokstaven blir da gjerne transkribert som «dd» eller «d». Ein dálet utan dagésj kan uttalast anten som «d» (vanleg blant dei fleste europeiske sefardar, alle askenasar og i moderne israelsk hebraisk) eller som ein stemd dental frikativ (blant mizrahím og enkelte sefardar). Dálet har talverdien fire.
ה

, eller **hé**, er den femte bokstaven i det hebraiske alfabetet. Lydverdien til hé er i utgangspunktet ustemd glottal approksimant anna enn i ordutlyd, der han er stum anna enn når han har mappík. Anna enn når héen er stum blir han gjerne transkribert som «h». Hé har talverdien fem.
ר

, eller **résj**, er den tjuande bokstaven i det hebraiske alfabetet. Lydverdien til résj er i utgangspunktet stemd alveolar vibrant/flapp (sefardisk og delvis askenasisk uttale) eller stemd uvular approksimant (moderne israelsk hebraisk). Résj blir normalt transkribert som «r». I gematri har résj talverdien 200.
Høy

**Høy** er ei nemning på gras som har vorte tørka, sokalla tørrfôr. Graset vert tørka ved at det ligg ute til ein tek det inn i høyonna. 
I tørkinga kan graset anten liggja på bakken eller verta hengd opp på ei hesje. «Å hesja» tyder å leggje gras på hesje.

Etter mekaniseringa av jordbruket har det blitt mindre vanleg med høy og hesjing.
Graset kan i staden verta pakka i rundballar, eller lagt i silo.

## Sjå òg
* Hesje
* Slåttonn
* Såte

## Bakgrunnsstoff
ב

, eller **[[bokstaven bet|bét]]**, er den andre bokstaven i det hebraiske alfabetet. Lydverdien til bét er ein stemd bilabial lukkelyd når han har dagésj, og bokstaven blir da gjerne transkribert som «bb» eller «b». Ein bét utan dagésj kan uttalast anten som «b» (vanleg blant sefardar frå Vest-Europa, Algerie og Syria), som «w» (sefardar frå Gibraltar og témaním (jemenittiske jødar) eller som «v» (vanleg blant sefardar frå Marokko og Balkan, blant askenasar og i moderne israelsk hebraisk). Bét har talverdien to.
א

, eller **alef**, er den første bokstaven i det hebraiske alfabetet. Lydverdien til alef er ustemd glottal lukkelyd, og bokstaven blir gjerne transkribert som «’». I mange former av hebraisk uttale er alef for stum konsonant å rekne. Alef har talverdien éin.

I matematikken vert alef nytta som symbol for kardinaltal.
Brian McFadden

**Brian Nicholas McFadden** (), òg kjend som **Bryan**, er ein irsk songar, tidlegare medlem i gutegruppa Westlife.
Fakultetet for humaniora, samfunnsvitskap og lærarutdanning ved UiT Noregs arktiske universitet

**Fakultetet for humaniora, samfunnsvitskap og lærarutdanning** (HSL) ved UiT Noregs arktiske universitet er eit av seks fakultet ved universitetet. Fakultetet er eit resultat av ei samanslåing av tidlegare fakultet for humanistiske fag, samfunnsfag og avdeling for lærarutdanning.

Fakultetet er delt inn i sju institutt og fire forskingssentra:

* Institutt for språk og kultur (ISK)
* Institutt for filosofi og førstesemesterstudier (IFF)
* Institutt for arkeologi, historie, religionsvitskap og teologi
* Institutt for samfunnsvitskap (ISV)
* Institutt for lærerutdanning og pedagogikk (ILP)
*Institutt for barnevern og sosialt arbeid
*Institutt for reiseliv og nordlige studier

* Senter for fredsstudier (CPS)
* Barentsinstituttet
* Senter for kvinne- og kjønnsforskning (KVINNFORSK)
* Senter for samiske studier (SESAM)

HSL tilbyr, som einaste universitet i landet, studium i finsk og samisk.

## Bakgrunnsstoff
* Fakultetet si heimeside