Johannespasjonen av Bach

**Johannespasjonen** (tysk *Johannes-Passion*), BWV 245, er eit oratorium av Johann Sebastian Bach. Den opphavlege latinske tittelen, *Passio Secundum Johannem*, tyder «Lidinga etter Johannes». Den første vinteren Bach hadde ansvaret for kyrkjemusikken ved Tomaskyrkja og Nikolaskyrkja, komponerte han *Johannespasjonen* for aftansongen på langfredag i 1724.

*Johannespasjonen* er ei dramatisk skildring av pasjonen, som fortalt i Evangeliet etter Johannes, bygd opp kring resitativ og koralar, kommentert av reflekterande koralar, ariosoar og ariar, mellom ein opningskoral og ein avsluttande ein. Samanlikna med *[[Matteuspasjonen av Bach|Matteuspasjonen]]* har *Johannespasjonen* vorte skildra som overdriven, med ei uttrykksfull umiddelbarheit, stundom meir uhemma og mindre «ferdig».

## Første framføring
Opphavleg tenkte Bach å få *Johannespasjonen* framført første gong i Tomaskyrkja i Leipzig, men på grunn av ei endring av musikkrådet i siste augneblink vart han først framført i 1724 i i Nikolaskyrkja.  Bach gjekk raskt med på dette, men gjorde merksam på at heftet alt var trykt, at det ikkje var rom tilgjengeleg, og at cembaloen måtte reparerast. Han bad òg om å få bruke eit lite rom på galleriet, der musikarane skulle sitje og spele. Rådet gjekk med på det og sende ein løpesetel om flyttinga til folk rundt om i Leipzig.

## Oppbygging
Bach følgde kapittel 18 og 19 i Evangeliet etter Johannes i den lutherske Bibelen. Tenor-evangelisten fortel bibelteksten ordrett. Kven som har skrive poesien mellom bibeltekstane, er ukjend. Modellar for denne pasjonen er Brockes-pasjonen og ein Johannespasjon av Christian Heinrich Postel. Den første scenen er Kedrondalen, den andre palasset til ypparstepresten Kaifas. Del to er delt i tre scener, ei ved Pontius Pilatus, ei ved Golgata og til slutt gravplassen. Den dramatiske diskusjonen mellom Pilatus, Jesus og menneskemengda er ikkje avbroten av reflekterande element, men ein enkelt sentral «koral» (#22).

Del ein

1. Koral: *Herr, unser Herrscher, dessen Ruhm in allen Landen herrlich ist!*

:2a. Evangelist, Jesus: *Jesus ging mit seinen Jüngern über den Bach Kidron*
:2b. Koral: *Jesum von Nazareth*
:2c. Evangelist, Jesus: *Jesus spricht zu ihnen*
:2d. Koral: *Jesum von Nazareth*
:2e. Evangelist, Jesus: *Jesus antwortete: Ich hab's euch gesagt, daß ich's sei*

3. Koral: *O große Lieb, o Lieb ohn alle Maße*

:4a. Evangelist, Jesus: *Auf daß das Wort erfüllet würde*

5. Koral: *Dein Will gescheh, Herr Gott, zugleich*

:6. Evangelist: *Die Schar aber und der Oberhauptmann*

::7. Arie (alt, oboar): *Von den Stricken meiner Sünden*

:8. Evangelist: *Simon Petrus aber folgete Jesu nach*

::9. Arie (sopran, fløyter): *Ich folge dir gleichfalls mit freudigen Schritten*

:10. Evangelist, Maid, Peter, Jesus, Servant: *Derselbige Jünger war dem Hohenpriester bekannt*

11. Koral: *Wer hat dich so geschlagen*

:12a. Evangelist: *Und Hannas sandte ihn gebunden zu dem Hohenpriester Kaiphas*
:12b. Koral: *Bist du nicht seiner Jünger einer?*
:12c. Evangelist, Peter, Servant: *Er leugnete aber*

::13. Arie (tenor): *Ach, mein Sinn*

14. Koral: *Petrus, der nicht denkt zurück*

Del to

15. Koral: *Christus, der uns selig macht*

:16a. Evangelist, Pilate: *Da führeten sie Jesum von Kaiphas vor das Richthaus*
:16b. Koral: *Wäre dieser nicht ein Übeltäter, wir hätten dir ihn nicht überantwortet.*
:16c. Evangelist, Pilate: *Da sprach Pilatus zu ihnen*
:16d. Koral: *Wir dürfen niemand töten.*
:16e. Evangelist, Pilate, Jesus: *Auf daß erfüllet würde das Wort Jesu*

17. Koral: *Ach großer König, groß zu allen Zeiten*

:18a. Evangelist, Pilate, Jesus: *Da sprach Pilatus zu ihm*
:18b. Koral: *Nicht diesen, sondern Barrabam!*
:18c. Evangelist, Pilate, Jesus: *Barrabas aber war ein Mörder.*

::19. Arioso (bass, viole d'amore, lutt): *Betrachte, meine Seel, mit ängstlichem Vergnügen*
::20. Arie (tenor, viole d'amore): *Erwäge, wie sein blutgefärbter Rücken*

:21a. Evangelist: *Und die Kriegsknechte flochten eine Krone von Dornen*
:21b. Koral: *Sei gegrüßet, lieber Jüdenkönig!*
:21c. Evangelist, Pilate: *Und gaben ihm Backenstreiche.*
:21d. Koral: *Kreuzige, kreuzige!*
:21e. Evangelist, Pilate: *Pilatus sprach zu ihnen*
:21f. Koral: *Wir haben ein Gesetz, und nach dem Gesetz soll er sterben*
:21g. Evangelist, Pilate, Jesus: *Da Pilatus das Wort hörete, fürchtet' er sich noch mehr*

22. Koral: *Durch dein Gefängnis, Gottes Sohn muß uns die Freiheit kommen*

:23a. Evangelist: *Die Jüden aber schrieen*
:23b. Koral: *Lässest du diesen los, so bist du des Kaisers Freund nicht*
:23c. Evangelist, Pilate: *Da Pilatus da Wort hörete, führete er Jesum heraus*
:23d. Koral: *Weg, weg mit dem, kreuzige ihn!*
:23e. Evangelist, Pilate: *Spricht Pilatus zu ihnen*
:23f. Koral: *Wir haben keinen König denn den Kaiser.*
:23g. Evangelist: *Da überantwortete er ihn daß er gekreuziget würde.*

::24. Arie (bass) e koral: *Eilt, ihr angefochtnen Seelen*

:25a. Evangelist: *Allda kreuzigten sie ihn*
:25b. Koral: *Schreibe nicht: der Jüden König*
:25c. Evangelist, Pilate: *Pilatus antwortet*

26. Koral: *In meines Herzens Grunde*

:27a. Evangelist: *Die Kriegsknechte aber, da sie Jesum gekreuziget hatten, nahmen seine Kleider* 
:27b. Koral: *Lasset uns den nicht zerteilen, sondern darum losen, wes er sein soll.*
:27c. Evangelist, Jesus: *Auf daß erfüllet würde die Schrift*

28. Koral: *Er nahm alles wohl in acht*

:29. Evangelist, Jesus: *Und von Stund an nahm sie der Jünger zu sich.*

::30. Arie (alt, gambe): *Es ist vollbracht!*

:31. Evangelist: *Und neiget das Haupt und verschied.*

::32. Arie (bass) e koral: *Mein teurer Heiland, laß dich fragen*

:33. Evangelist: *Und siehe da, der Vorhang im Tempel zeriß in zwei Stück*

::34. Arioso (tenor, fløyter, oboar): *Mein Herz, in dem die ganze Welt bei Jesu Leiden gleichfalls leidet*
::35. Arie (sopran, fløyte, obo da caccia): *Zerfließe, mein Herze, in [[fløyte]]n der Zähren*

:36. Evangelist: *Die Jüden aber, dieweil es der Rüsttag war*

37. Koral: *O hilf, Christe, Gottes Sohn*

:38. Evangelist: *Darnach bat Pilatum Joseph von Arimathia*

39. Koral: *Ruht wohl, ihr heiligen Gebeine*

40. Koral: *Ach Herr, lass dein lieb Engelein*

Bach følgde Evangeliet etter Johannes, men la til to linjer frå Evangeliet etter Matteus, nemleg ropet til Peter og forhenget som rivna i tempelet.

Han valde koralane «Herzliebster Jesu, was hast du verbrochen» av Johann Heermann (1630), vers 6 for sats 3, vers 7 & 8 for 17, «Vater unser im Himmelreich» av Martin Luther (1539), vers 4 for sats 5, «O Welt, sieh hier dein Leben» av Paul Gerhardt (1647), vers 3 & 4 for sats 11, «Jesu Leiden, Pein und Tod» av Paul Stockmann (1633), vers 10 for sats 14, vers 20 for 28, det siste verset for 32, «Christus, der uns selig macht» av Michael Weiße (1531), vers 1 for sats 15, vers 8 for 37, «Valet will ich dir geben» av Valerius Herberger (1613), vers 3 for sats 26, «Herzlich lieb hab ich dich, o Herr» av Martin Schalling (1571), vers 3 for sats 40.

For den sentrale koralen (#22) «Durch dein Gefängnis, Gottes Sohn muß uns die Freiheit kommen» (Gjennom fengselet ditt, Guds son, må fridom kome til oss) tilpassa Bach teksten frå ein arie frå Johannespasjonen til Christian Heinrich Postel (1700) og nytta melodien frå «Mach's mit mir, Gott, nach deiner Güt» av Johann Hermann Schein. Oppbygginga av del to syner symmetri rundt denne satsen. Musikken før koral #21f «Wir haben ein Gesetz» samsvarar med #23b «Lässest du diesen los», kravet #21d «Kreuzige ihn!» vert repetert meir intenst i #23d «Weg, weg mit dem, kreuzige ihn!», #21b «Sei gegrüßet, lieber Jüdenkönig» dukkar opp igjen som #25b «Schreibe nicht: der Jüden König».

## Instrumentering
Johannespasjonen er skriven for eit ensemble av solistar, firedelt kor, strykarar og basso continuo og to av kvar av tverrfløyte, obo og obo da caccia. For utvalde stemningar nytta Bach òg lutt, bratsj d'amore og gambe, instrument som alt var gammaldagse på denne tida.

I dagens framføringa vert rolla som Jesus gjeven til ein bassolist, Pilatus og bassariane til ein annan. Somme tenorar syng evangelistane og ariane. Mindre delar (Peter, tenestejenta) vert stundom framført av kormedlemmer.

## Utgåver

Musikkforskarar har oppdaga at Bach reviderte *Johannespasjonen* sin fleire gonger før han produserte ein siste versjon i 1740-åra. Seinare nummer som Bach innførte i 1725, men seinare fjerna, kan ein finne som appendiks til partituret hans, slik som i Neue Bach Ausgabe.

**Johannespasjonen** var ikkje den første pasjonen Bach komponerte. Medan han arbeidde som organist i 1708 og Konzertmeister i 1714 i Weimar, skreiv truleg Bach ein pasjon, men denne er no tapt. Somme forskarar meiner at delar av Johannespasjonen har ei eldre kjensle, og at delar av pasjonen er bitar frå den tidlegare pasjonen frå Weimar. I motsetnad til *Matteuspasjonen*, som Bach berre gjorde få endringar på, gjorde han fleire større endringar på *Johannespasjonen*. Den opphavlege utgåva frå 1724 er den mest kjende i dag.

## Kritikk

Teksten Bach sette musikk til, har vorte kritisert for å vere antisemittisk. Dette heng saman med tonen i Evangeliet etter Johannes med tanke på jødedomen.
 
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:St John Passion|St John Passion]]» frå ,  den 22. april 2010.* 
** * oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* 
* Johannespasjonen  på Bach-cantatas
* Liste over innspelingar på jsbach.org