open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luanda

**Luanda** er hovudstaden i Angola og den største byen i landet med kring 2,5 millionar innbyggjarar (2018).

Byen vart grunnlagd av portugisarar i 1575 under namnet São Paulo de Luanda. Byen har vore administrasjonsstad for landet frå 1627 (med unntak av åra 1640-1648). Frå midten av 1500-talet til midt på 1800-talet var byen utskipingshamn for slavehandelen til Brasil.

## Inndeling
Luanda er delt i to delar - *Baixa de Luanda* ('låge Luanda' eller gamlebyen) og *Cidade Alta* ('øvrebyen' eller den nye delen). *Baixa de Luanda* ligg ved sida av hamna, og har tronge gater og gamle bygningar frå kolonitida. Nyare byggmasse har dekka store område utanfor desse to tradisjonelle delane, og fleire stader som tidlegare var fråskilde – som Viana – er no del av storbyen.

*Luanda Sul* er ein satellittby til Luanda. Ei lita elv som har utspring nær Quatro de Fevereiro lufthamn renn gjennom sørlege  Luanda Sul og ut i Atlanterhavet. Luanda International School ligg i Viana.

## Samferdsle
Luanda er utgangspunktet for Luanda-jernbanen som går aust til Malanje. Den angolanske borgarkrigen førte til at jernbanen slutta å vera verksam, men sidan krigen slutta er han blitt restaurert til Dondo og Malanje.

Hovudflyplassen i Luanda og den største i landet er Quatro de Fevereiro lufthamn. Ein ny internasjonal flyplass, Angola internasjonale lufthamn, er blitt planlagd søraust for byen, nokre kilometer frå Viana. Flyplassen skulle ha opna i 2011. Etter at dei angolanske styresmaktene slutta å betala den kinesiske verksemda som stod for konstruksjonen, enda arbeidet i 2010.

Hamna i Luanda er den største i Angola, og bind landet saman med resten av verda. Det har også gått føre seg arbeid med å utvida hamna. I 2014 byra ein utvikla ei ny hamn i Dande, rundt 30&nbsp;km nord.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Luanda|Luanda]]» frå ,  den 23. juli 2018.*  

## Bakgrunnsstoff
Kabul

**Kabul** (norsk uttale [¹kaːbʉl], dari **کابل** [kɒːbol], pasjto [kɑːbəl]) er hovudstaden og den største byen i Afghanistan. Folketalet i byen er rekna å vera mellom to og fire millionar. Kabul er det økonomiske og kulturelle senteret i landet, og er strategisk plassert i ein trong dal langs Kabulelva. Byen ligg høgt opp i fjella ved Khaibarpasset. Frå Kabul går ein tunnel under Hindukush-fjella til Tadsjikistan.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Håkon Magnusson

**Håkon Magnusson** kan visa til fleire norske kongar:

* Håkon Magnusson Toresfostre, norsk konge 1093-1095
* Håkon V Magnusson, norsk konge 1299-1319
* Håkon VI Magnusson, norsk konge 1343-1380
Brun geitost

**Brun geitost**, òg kalla **ekte geitost** eller, litt mindre presist, **[[geitost]]**, er ein brunost (mysost) av geitemjølk.

## Sjå òg
* Brunost
* Geitost
* Kvit geitost
Georges Danton

**Georges-Jacques Danton** () var ein fransk advokat og politikar som hadde ei leiande rolle under den franske revolusjon.

## Bakgrunn

Danton var fødd i Arcis-sur-Aube i provinsen Champagne nordaust i Frankrike. Foreldra hans var Jacques Danton, ein respektabel, men ikkje velståande advokat, og Madeleine Camus. Som liten blei han angripen av ein okse, og nokre få år seinare smitta av koppar, slik at fjeset hans blei misforma og arrete.

I 1780 slo han seg ned i Paris, der han blei kontorarbeidar for skrankeadvokaten Maître Vinot. I 1783 bestod han eksamen for å bli skrankeadvokat i Reims, og i 1787 blei han medlem av Conseil du Roi.

Han byrja gå på ein kafé kjend som Parnasse. Her møtte han Antoinette Gabrielle Charpentier, som han gifta seg med 14. juni 1787 i kyrkja Saint-Germain-l'Auxerrois. Paret fekk fire søner; den siste av desse var dødfødd, og mora døydde også i barsel i 1793.

## Revolusjonen

Våren 1789 var Danton ein av mange folk som tala til folkemengda ved Palais Royal. Han blei kjend for den sterke stemma og talegåvene sine, og fekk kallenamnet ‘Toraren’.
Etterkvart som den franke revolusjonen skreid fram blei Danton ein leiar for militsen i lokalområdet sitt, Cordeliers. 
27. april 1790 blei han president for Cordelierklubben.

Frå hausten 1793 var Danton ein leiar for dei moderate som tala mot det revolusjonære diktaturet. 
I mars 1794 heldt han ein triumferand tale der han erklærte enden på Terrorveldet.

30. mars blei Danton og støttespelarane hans Camille Desmoulins, Marie-Jean Hérault de Séchelles og Pierre Philippeaux arresterte. Dei blei stilte for retten og skulda for konspirasjon med grev Mirabeau, Marquis de Lafayette, hertugen av Orléans og Dumouriez. Ifølgje Robespierre hadde dantonistane slutta å vera verkelege patriotar som i staden prioriterte personlege og utanlandske interesser over velferda til nasjonen. Skuldingar om tjuveri, korrupsjon og skandalen kring avviklinga av Det franske austindiske kompaniet bidrog alle til å fella Danton. Rettssaka hadde likevel meir eit politisk enn eit kriminelt preg. Danton og dei andre tiltalte blei funne skuldige for forræderi og dømde til døden.
Ei gruppe på femten blei avretta med giljotin 5. april 1794, Hérault de Séchelles og Danton sist. Han skal ha sagt til avrettaren, Sanson: «Vis hovudet mitt til folket. Det er vel verdt å sjå.»

## Galleri

Procès de Danton, Desmoulins, Chabot.jpg|Danton, Desmoulins og støttespelarar framfor Revolusjonstribunalet.
Danton-croquis.jpg|Danton av Jacques-Louis David 
Danton Wille.jpg|Danton den 5. april 1794 av Pierre-Alexandre Wille 
Exécution de Danton.jpg|Avrettinga av Danton den 5. april 1794


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Georges Danton|Georges Danton]]» frå ,  den 24. oktober 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
Maximilien de Robespierre

**Maximilien de Robespierre** () var ein fransk jurist og revolusjonær. Han var medlem av stenderforsamlinga i 1788, den franske grunnlovsforsamlinga (1789-91), nasjonalkonventet frå 1792, og av Velferdskomitéen (*Comité de salut public*), som leidde Frankrike under skrekkveldet, frå 1793.

Robespierre var ein jakobinar som trudde fast på idéane til Rousseau og revolusjonen. Likevel enda han, som så mange andre på denne tida, livet sitt i giljotinen. Skrekkveldet enda nokre månader etter at Robespierre blei arrestert og avretta under Thermidor-reaksjonen i juli 1794.

## Kjelder

*Tønnesson, Kåre, «Maximilien Robespierre»  (16. mars 2009) i *Store norske leksikon*. Henta 9. november 2013.
Kaliumnitrat

**Kaliumnitrat** eller **salpeter** er ei kjemisk sambinding med kjemisk formel KNO3. Kaliumnitrat er eit oksiderande salt av salpetersyre. I fast form er det eit kvitt, krystallinsk stoff. 

## Bruk
Kaliumnitrat er ein viktig del av kunstgjødsel.

Saltet vert nytta i nokre typar sprengstoff, mellom anna svartkrutt. 

Kaliumnitrat har E-nummer 252 og vert nytta til konservering av mat.

## Biologisk rolle
Nitrationet, med formelen NO_3^-, blir nytta av planter i oppbygginga av klorofyll og aminosyrar. Ionet blir òg nytta av bakteriar i jorda som nyttar den kjemiske energien som blir løyst ut når nitrat blir omdanna til nitritt. Nitritt blir av andre bakteriar omdanna til nitrogen i gassform.

## Bakgrunnsstoff
Maursyre

**Maursyre** eller **metansyre** er ei karboksylsyre med kjemisk formel HCOOH. Maursyre vert mellom anna nytta som konserveringsmiddel når gras vert lagt i silo. Som oftast vert ho tilsett i fôrhaustaren. Syra er etsande og tærer på metallet i reiskapen om han ikkje vert reingjort etter bruk.

## Bakgrunnsstoff
New Delhi

**New Delhi** eller **Nye Delhi** (hindi **नई दिल्ली**, *naī dillī*) er hovudstaden i India. Saman med Gamle Delhi utgjer han storbyen **Delhi** som ligg i det føderale territoriet Delhi nord i landet.

## Historie

Medan Calcutta var den viktigaste byen i mesteparten av den britiske kolonitida, hadde Delhi historisk vore ein viktigare by for store delar av India. Mellom anna skal bharatadynastiet, som *[[Mahabharata]]* handlar om, ha hatt hovudstaden sin her. Fram til den britiske krona tok maktai India i 1858 var byen hovudstad for mughalkeisarane. På grunn av den statelege utsjånaden og atmosfæren blei Delhi mykje brukt av britane for større seremonielle samlingar, som kongelege vitjingar.

I 1911 annonserte dei britiske styresmaktene at hovudstaden skulle flyttast hit frå Calcutta, og flyttinga fann stad den 12. desember same året. Dei bygde ein ny by, New Delhi, sør for den gamle byen som Sjah Djahan hadde reist, og som no gjerne blir kalla Old Delhi. Allereie då overlappa den nye byen mykje av den gamle, slik at mange eldgamle monument blei liggjande i nye Delhi. Seinare byvekst har ført til eit endå vagare skilje mellom dei to byane.

Mykje av New Delhi blei planlagd av Edwin Lutyens på ein måte som kan minna om Washington eller Haussmanns Paris. Store, vide avenyar og prangande bygg skulle imponera nykomarar.

Då India fekk sjølvstende, fortsette New Delhi som hovudstad. Regjeringa i landet og presidenten held til her. Det gjer òg høgsterett og leiinga til den indiske hæren.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:New Delhi|New Delhi]]» frå , og «[[:en:New Delhi|New Delhi]]» frå  den 30. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Tidsskriftet Forbes

***Forbes*** er eit amerikansk tidsskrift med finans og næringsliv som tema. Det blei grunnlagt i 1917 av journalisten B.C. Forbes, og er framleis eigd av familien hans.

*Forbes* er kjend for dei årlege listene sine over økonomiske resultat, mellom anna:
* *Forbes 500*, ei liste over verdast største selskap
* *Forbes 400*, ei liste over dei rikaste personane i USA
* *World's Richest People*, ei liste over dei rikaste personane i verda
* *100 Top Celebrities*, ei liste over dei rikaste kjendisane 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tidsskriftet Forbes|Tidsskriftet Forbes]]» frå , den 17. mars 2012.* 


## Bakgrunnsstoff
*
Transistor

**Transistoren** er ein elektronisk komponent som vart funnen opp ved Bells laboratorium i 1947. Transistoren er ein viktig byggestein i nesten all elektronikk. Alle datamaskinar inneheld komponentar som atter er bygde opp av transistorar. Ein kan mellom anna skilje mellom bipolare transistorar og felteffekttransistorar.

## Bipolar transistor
Bipolare transistorar (BJT) er laga av 3 lag halvleiarmateriale kalla base, kollektor og emitter. Halvleiermaterialet kan til dømes vere germanium eller silisium. I dag er silisium det vanlegaste materialet å bruke. Det finst to typar transistorar, den eine vert kalla NPN som leier straum når base har positiv spenning i høve til emitter, og PNP som leier når base er negativ i høve til emitter.

Den bipolaren transistoren fungerer ved at han byrjar å leie straum mellom emitter og kollektor når det vert sett spenning på basen. Transistoren tek til å leie når spenninga mellom base og emitter går over kontaktpotensialet i PN-overgangen (ca 0,7V). Kollektorstraumen vil då vere gjeven av EbersMoll-likninga:

I_C = IS \cdot e^{(V_{BE}/vT)}

Transistoren fungerer som ein forsterkar for straumen mellom base og kollektor ved at straumen frå kollektor til emitter aukar når straumen frå base til kollektor aukar. 

## Felteffekttransistor

Felteffekttransistor finst i to utgåver, *JFET* og *MOSFET*. I digital elektronikk er MOSFET i dag fullstendig dominerande.

MOSFET har tre terminalar, kalla source, drain og gate. Når ein set på ein positiv spenning på gate (NMOS), vert det danna eit deplesjonsområde under gate. Når potensialet mellom gate og source går over ei viss terskelspenning, vert det opna ein resistiv kanal mellom source og drain som kan leie straum. Denne resistive kanalen vert kalla for inversjonslaget.

Så lenge transistoren er i lineærregionen (også kalla triodeområdet), dvs. at V_{GS} > V_{th} og V_{DS} , vil straumen flyte fra drain til source etter likninga

I_D= \frac{\mu_n C_{ox}}{2}\frac{W}{L}(2(V_{GS}-V_{th})V_{DS}-V_{DS}^2)

Når V_{GS} > V_{th} og V_{DS} > V_{GS} - V_{th}, er det ikkje lenger noko inversjonslag mellom gate og drain, og den resistive kanalen under gata vert difor kutta av før han når fram til drain. Transistoren går då over i det aktive operasjonsområdet (metningsregionen). Her vil straumen gjennom transistoren ideellt sett einast vere avhengig av spenninga på gate. Om me set V_{DS} = V_{GS} - V_{th}, finn me straum-spenningskarakteristikken i metningsregionen:

I_D = \frac{\mu_n C_{ox}}{2}\frac{W}{L}(V_{GS}-V_{th})^2

I realiteten fører kanallengdmodulasjon til at straumen også er svakt avhengig av V_{DS}

I digital elektronikk vil MOSFET-transistorane vere anten av eller i triodeområdet, metningsområdet vert nytta når ein til dømes skal lage ein analog forsterkar.
Forbes

**Forbes** kan vera:

*Eit etternamn av skotsk opphav
*Eit finanstidsskrift
*Ein småby i New South Wales i Australia
Microsoft

**Microsoft** er eit amerikansk IT-selskap og er eit av dei største IT-selskapa i verda med base i Seattle i staten Washington i USA. Verksemda blei grunnlagd av Bill Gates og Paul Allen. Dei mest kjende produkta deira er operativsystema MS-DOS, operativsystemet Windows til datamaskinar og kontorpakka Microsoft Office. Microsoft produserer også Xbox. 

Administrerande direktør (CEO and President) i selskapet er Steve Ballmer, medan Bill Gates er *Chief Software Architect*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Microsoft Norge
* Internasjonal nettstad
Antenne

**Antenne** kan tyde
* følehorn, antenne hjå leddyr og nærskylde dyr
* radioantenne, antenne som kan senda og motta radiobølgjer
Etnos og demos

**Etnos og demos** er uttrykk for to ulike slag hopehav mellom folk i eit samfunn. Båe orda er greske, og tyder *folk*. *Etnos* spelar på at folk høyrer saman for di dei har i lag slike ting som soga, mål, religion og etnisitet. *Demos* går ut på at folk høyrer saman for di dei deler dei same rettane og pliktene andsynes sams styremakter innan det avgrensa området dei alle bur.

Desse hopehava er utgangspunktet for kvar sin definisjon av omgrepet nasjon. Det me stundom kallar den tyske nasjonsdefinisjonen, byggjer på *etnos*, og kan illustrerast ved orda åt diktaren Ernst Moritz Arndt om at det tyske *Vaterland* strekte seg *so weit die Deutsche Zunge klingt* - alle stader ein kunne høyra tysk tungemål. Den franske nasjonsdefinisjonen på si sida seier at nasjonen, det er *demos*. Det er det hopehavet ein har ved at ein saman er undersåttane åt kongen og styremaktene, med like rettar og plikter i so måte, som held folket saman til ein nasjon.

Ein kan soleis ha tilhøyrsla til ulike nasjonar, alt etter kva for ein definisjon ein nyttar. Ein kan høyra til den samiske nasjonen som etnos, og samstundes vera nordmann som demos. Dette tilhøvet mellom etnos og demos ser me òg andre stader som i Bosnia-Hercegovina, der ein bosniak er ein muslim som talar den bosniske utgåva av serbokroatisk som etnos, og samstundes bosniar som demos til liks med serbarane og kroatane i same landet. Sameleis med Finland, der ein som demos kan kalla alle innbyggjarane finnlendingar eller *finnlendarar*, medan folkesetnaden etter etnos er skift i finnar som talar finsk, finlandssvenskar som talar svensk og samar som talar samiske mål.

Dersom etnos og demos i stor grad fell i hop har me det me kallar ein nasjonalstat.
Regjeringa Gerhardsen III

**Regjeringa Gerhardsen III** var leidd av Einar Gerhardsen og sat frå 22. januar 1955 til 28. august 1963. Ho gjekk av etter eit mistillitsframlegg fremja av Sosialistisk Folkeparti og dei borgarlege partia som følgje av gruveulukka i Kings Bay på Svalbard.

## Sjå òg
* Stortingsvalet 1957
* Stortingsvalet 1961

## Kjelder
* Einar Gerhardsen si tredje regjering hos Regjeringen.no, vitja 15. januar 2010
Sarajevo

**Sarajevo** er hovudstaden og den største byen i Bosnia-Hercegovina med eit innbyggjartal på vel 330 000 i 2013. Sarajevo ligg i Sarajevodalen i Bosnia omgjeve av Dei dinariske Alpane ved elva Miljacka. Byen er kjend for å ha eit religiøst mangfald der tilhengjarar av islam, katolisisme, den ortodokse kyrkja og jødedomen har levd side om side i fleire hundreår. Sarajevo vert rekna for å vere ein av dei mest kulturelt viktige byane på Balkan.

## Historie

Sjølv om det har vore busetnadar her sidan antikken, vart den moderne byen til som ein ottomansk tilfluktsstad på 1400-talet. Sarajevo fekk mykje internasjonal merksemd på 1900-talet. I 1914 var byen åstad for drapet på Franz Ferdinand, som utløyste Den første verdskrigen. I 1984 vart Vinter-OL halde her, medan byen på 1990-talet gjennomgjekk den lengste omleiringa i moderne militærhistorie under Bosnia-krigen. I dag er ein i ferd med å byggje opp att byen som sentrum for den kulturelle og økonomiske utviklinga i Bosnia-Hercegovina.

## Administrativ inndeling
I tillegg til å vere hovudstad for staten Bosnia-Hercegovina er byen etter Daytonavtalen òg hovudstad i båe dei føderale einingane («entitetane») Føderasjonen Bosnia-Hercegovina og Den bosniske serbarrepublikken (Republika Srpska). I praksis er likevel serbarrepublikken styrt med Banja Luka som *de facto* hovudstad.

Administrativt er byen delt i dei fire kommunane Centar, Novi Grad, Novo Sarajevo og Stari Grad. Ved folketeljinga i 2013 er òg kommunen Ilidža, som tidlegare var rekna som ein separat busetnad, rekna inn som ein bydel i Sarajevo.

Til storbyområdet for Sarajevo reknar ein heile kantonen Sarajevo, som er ein av dei ti kantonane som den føderale eininga Føderasjonen Bosnia-Hercegovina er delt inn i. I tillegg til dei fem kommunane innanfor sjølve byen, er då òg kommunane Hadžići, Ilijaš, Trnovo og Vogošća rekna med.

## Folketal
Folketalet i bydelane ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar





## Bakgrunnsstoff

*
Mikrokontroller

Ein **mikrokontroller** er ein programmérbar prosessor som vert brukt i elektroniske kontroll- og målesystem. I tillegg til ein 8-bits, 16-bits eller 32-bits prosessor, inneheld mikrokontrolleren eit programminne, ROM, med styringsprogram, samt fleire andre periferieiningar som for eksempel AD-omformar, teljar, UART og pulsbreddemodulator. På denne måten kan mikrokontrolleren effektivt brukast til å implementere digital styringslogikk, AD-konvertering (analog til digital konvertering), motorstyring og andre funksjonar som ellers ville måtte realiserast med mange fleire diskrete komponentar.

Mikrokontrolleren vert vanlegvis programmert i Assembler eller C. Basic og andre språk kan også somme gonger nyttast for nokon kontrollerar. Programmet må først kompilerast på ein PC før det vert overført til ROM i kontrolleren.

Dei største produsentane av mikrokontrollerar i dag er Motorola, Microchip (PIC) og Atmel (AVR).
Charles Montesquieu

**Charles Montesquieu** (), eller **Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu**, var ein fransk aristokrat, filosof, forfattar og statsrettsteoretikar. Han hadde ei djuptgripande interesse for politisk styring, fridom og pluralisme. Han vart ein viktig person i opplysingstida.

## Sentral verk
### De l'Esprit des Lois
I sitt mest kjente verk *De l'Esprit des Lois* (Om lovens ånd), analyserte han lovverket som eit sosialt fenomen og utforma maktfordelingsprinsippet. Ein meiner at dette verket har påverka den franske grunnlova. *De l'Esprit des Lois* hausta mykje kritikk frå religiøse og andre konservative krinsar som var redd for endringar og boka vart innført i Index librorum prohibitorum. Som eit svar på  denne kritikken publiserte han *Défense de l'Esprit des Lois*.

### Lettres persanes
Eit anna av dei mest kjende verka hans er brevromanen *Lettres persanes* (Persiske brev), der han kritiserer den franske kongen, rettsvesenet, paven og den katolske kyrkja. For å koma unna sensuren til styresmaktene er romanen skriven som ein fiktiv korrespondanse mellom to persarar, Usbek og Rica som vitjar Paris, og venene deira heime i Persia. Han flettar òg inn kritikk av tilhøva i harema til persarane. Boka kom ut i Amsterdam og Köln våren 1721. Det vart seinare utgjeve fleire redigerte versjonar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kålrot

**Kålrot** eller **kålrabi** (*Brassica napobrassica* eller *Brassica napus var. napobrassica*) er ei gamal kulturplante som har vore dyrka i Noreg frå midten av 1600-talet.

Planta høyrer til kålslekta og er nærskyld med kål, noko som går fram av namnet. Til skilnad frå mange andre kålsortar er det rotknollen av planta ein et og ikkje blada. 

Kålrot er rund i fasong og storleiken kan variera frå små på under 1 kilogram til store på 3–4 kilogram. Fruktkjøtet er hardt og fast med ei lysegul farge. Kålrot er svært rik på C-vitamin og blir difor òg kalla for «Nordens appelsin». Kålrot har ein mild og fin kålsmak og er brukande til mange ulike retter.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Det kurdiske flagget

**Det kurdiske flagget** er basert på det iranske. Det 
blir brukt av kurdarar i fleire land, både dei som kjempar for eit sjølvstendig Kurdistan og dei som ikkje gjer det.

Flagget blir mykje brukt i Tyrkia og Irak, i det sistnemnde landet av styresmaktene òg av styresmaktene i den kurdiske regionen i landet. I Syria og Iran, som begge har store kurdiske grupper, er flagget forbode.

Flagget skal ha blitt skapt i 1920-åra av gruppa Xoybûn. Det blei først brukt som symbol for kurdarar som kjempa for sjølvstende frå Osmanarriket. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kurdish flag|Kurdish flag]]» frå ,  den 30. oktober 2005.*
Nepe

**Nepe** (*Brassica rapa*) er ein gammal kulturplante som hadde stor ernæringsmessig tyding før poteta kom til Europa. Neper finst i fleire variantar og forma på rotfrukta kan vera rund, oval eller avlang.

Nepe blir hausta ganske tidleg og får berre veksa i rundt 6 veker før ho blir teken opp. Den kvite runde rotknollen er då liten i storleik med ein diameter på 8&ndash;10 cm. Tidleghausta nepe er ei velsmakande delikatesse med mild og god smak. Veks nepa lengre, blir ho større, smaken blir beisk og konsistensen hard eller treen.

Dei fleste nepesortane er kvite, men i Nord-Noreg dyrkar ein òg den skarpt gule målselvnepa.

## Bakgrunnsstoff
San Francisco

**San Francisco** er ein storby i delstaten California på vestkysten av USA. Byen er den fjerde største i California med kring 870 000 innbyggjarar. Han ligg i nordenden av San Francisco-halvøya som er med og formar San Francisco-bukta. Byen vert utgjort av fleire øyar i bukta i tillegg til Farallon-øyane som ligg 43 km ut i Stillehavet.

Byen er senteret i San Francisco Bay Area, med eit folketal på kring 7 millionar. Han har den høgaste folketettleiken av alle større byar i USA ved sidan av New York City. Dei fyrste europearane som busette seg i San Francisco var spanjolar (1776). Byen fekk ei rask vekst på grunn av gulljakta i California (California gold rush) som tok til i 1848.

Byen vart øydelaga av eit jordskjelv i 1906, men vart raskt bygd opp igjen. Føniksen i byvåpenet representerer San Francisco si attføding frå oska. San Francisco har lenge hatt eit bohemstempel og var ein magnet innanfor undergrunnskulturen ("flower power"). Byen var ein viktig fristad for homofile frå andre del av 1900-talet. Byen var òg senter for internett-satsinga (dot-com-bylgja på slutten av hundreåret.

San Francisco sin Chinatown (kinesarby) har den største samling av kinesarar utanom Kina.

Av kjende landemerke finn ein trikkesystemet (*cable cars*), Transamerikapyramiden (260 m høy), Golden Gate-brua (1970 m lang) og den tidlegare fengselsøya Alcatraz (no museum).

Innan sport har byen klubbane *San Francisco 49ers* i amerikansk fotball og *San Francisco Giants* i baseball. Byen hadde tidlegare toppklubbar òg i basketball og ishockey, men desse vart flytt til høvesvis Oakland på andre sida av San Francisco-bukta og San Jose i sørenden av bukta.

Den 25. februar 2011 snødde det i sentrum av byen for fyrste gong sidan 5. februar 1976.

## Galleri

SanFranciscoFraCoitTower.JPG|Sentrum av San Francisco sett i sørleg retning frå Coit Tower. Den transamerikanske pyramiden er midt i biletet.
SanFranciscoNorthOfCoitTower.JPG|Utsikt mot nord med hamna Fisherman's Wharf og øya Alcatraz.
Ggb by night.jpg|Golden Gate Bridge.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ljå

**Ljå** er ein landbruksreiskap som mest vert nytta til å slå gras med. Ein ljå har typisk eit orv (treskaft) der ljåbladet er festa. Ein ljå med kort orv vert kalla *stuttorv*, medan ein ljå med langt orv vert kalla *longorv*. 

Langorv vart nytta på innmark, der det var slett nok til at ein kunne slå rette skårar. Ofte gjekk det fleire slåttekarar etter kvarandre. Det var viktig at ljåen var kvass og at ein førte ljåen slik at han skar av graset ved rota. Det vart rekna som stor skam om ein ikkje klarte å halda same tempo som fyrsteslåttekaren og laut hoppa or skåren. Likeeins vart det rekna som viktig at skåren var jamn og at det ikkje stod att gras. 

Stuttorv vart nytta til markaslott, der ein laut slå rundt jordfast stein, tuver og røter. 

## Kjelder
Rollo & King

**Rollo & King** er ei dansk musikkgruppe, starta av Søren Poppe og Stefan Nielsen. Dei tok namna etter dei mest kjende hundenamna i Danmark, og toppa listene i Danmark med debutalbumet *Midt i en løbetid*, som låg på listene i tretten veker i 2000-2001. 

Danmarks Radio inviterte dei til å bli med på Dansk Melodi Grand Prix i 2001, og dei vann med songen «Der står et billede af dig på mit bord». I lag med Signe Svendsen framførte dei songen med engelsk tekst («Never Ever Let You Go») i Eurovision Song Contest 2001 og kom på andre plass bak Estland.
Peak oil

**Peak oil** er ein teori som den amerikanske geologen M. King Hubbert la fram i 1956. Han seier at tempoet i utvinning av petroleum i eit gjeve område vil nå eit toppunkt kor det flatar ut. Etter ei tid vil så tempoet i utvinninga gå gradvis nedover.

### Kjelder
* Morgenbladet 
* ''Oilcrash'' , 2006
Piratforlaget

**Piratforlaget** er det norske systerforlaget til svenske Piratförlaget, som vart starta opp i 1999 av Jan Guillou, Liza Marklund og bokforleggaren Ann-Marie Skarp. Føremålet med verksemda er å gje forfattarane større innflytnad over bokdistribusjonen, og meir pengar for bøkene. I staden for vanleg "royalty-lønningar", betalar forlaget forfattarane halvparten av alle inntektene etter at utgifter er trukne frå.

Det norske *Piratforlaget* vart tufta 30. august, 2004, og er eit aksjeselskap der det svenske Piratförlaget eig 40 % av aksjane (pr. 2005). Forleggaren i Noreg er Tine Kjær.

## Bakgrunnsstoff
* Det norske Piratforlaget 
* Det svenska Piratförlaget

* Innlegg i '''Dagbladet''' om det nyoppretta Piratforlaget, signert av fleire forfattarar (09. august, 2004)
* Artikkel i '''Ny Tid''' (25. juni, 2005)
Svart

**Svart** er fargen me får når nær alt synleg lys vert absorbert, i motsetnad til kvit, som ein får når alt synleg lys vert reflektert. Sjølv om svart vert nemnd som ein farge i daglegtala er han difor verkeleg fråvera av fargar. 

Mange språk, til og med norrønt, skil ikkje mellom blå og svart, og brukar ordet «blå» for å skildra fargen svart. Tennene åt Harald Blåtann, til dømes, var truleg svarte og ikkje blå. I norrønt vart òg mørkhuda personar omtala som blåmenn. På den same måten er hinduguden Krisjna, som truleg var mørkhuda, ofte teikna med blå hud fordi han er skildra slik i gamle dikt.
Fraidy Cat

***Fraidy Cat*** er ein komisk teiknefilmserie for barn som kom ut i 1975. Han var del opphavleg ein del av den kortliva serien *Uncle Croc's Block* på den amerikanske fjernsynskanalen ABC. Han vart produsert av Filmation og Chanel One Home Video.

*Fraidy Cat - den livredde katten…* kom ut som norsk video i 1986. Viking Media A/S stod ansvarleg for den norske utgjevinga. Filmen er 80 minutt lang, og kom ut i fargar. Aldersgrensa vart sett til fem år.

## Handling
Fraidy Cat er ein nevrotisk katt som har mista åtte av dei ni liva sine. Forfedrane frå dei åtte førre liva kjem tilbake til Fraidy som spøkjelse kvar gong han seier eit tal frå 1 til 8, medan liv nummer ni kjem i form av ei spøkjelsessky som prøver å drepe Fraidy med lyn og torevêr. Videoen frå 1986 inneheld tolv samanfletta forteljingar der dei skilde forfedrane prøver å hjelpe Fraidy ut av kniper – men utan særleg hell.

## Bakgrunnsstoff
*Fraidy Cat ved Big Cartoon Database (bcdb.com)
Hans Olav Tungesvik

**Hans Olav Tungesvik** () var ein norsk psykiater og politikar frå Skånevik i Hordaland. Han var stortingsrepresentant for Hordaland for Kristeleg Folkeparti i perioden 1977&ndash;1985.

Hans Olav Tungesvik tok legeutdanning som han fullførte i 1964. Deretter spesialiserte han seg i psykiatri. Han hadde stilling som fylkespsykiater i Finnmark, sjeflege ved Modum Bad og var dagleg leiar av Frihamn psykiatriske senter i Skånevik. På 1970-talet hadde han radioprogrammet *Eit kvarter med legen*.

Politisk engasjerte Tungesvik seg opphavleg i Venstre. Etter det opprivande landsmøtet i 1972 gjekk han over til Kristeleg Folkeparti, som han blei stortingsrepresentant for.

Tungesvik sat òg som leiar i Noregs Mållag frå 1965 til 1970 og formann i Folkeaksjonen mot sjølvvald abort frå 1974 til 1975.

Hans Olav Tungesvik var far til senterpartisten Steinulf Tungesvik, som hadde leiarvervet i Mållaget ein periode i 2005, nøyaktig 40 år etter at faren fekk same vervet.

## Prisar og utmerkingar

* 1995: Kulturprisen i Etne
* 2001 Livsvernprisen av organisasjonen Menneskeverd, med Carl Magnus Edenbrandt.
* 2007: Kongens fortenestmedalje i gull

## Kjelder
Energi

**Energi** (frå gresk *ενέργεια* (*energeia*, styrke) er ein skalar fysisk storleik som uttykker ein lekam, eller eit system av lekamar, si evne til å endra tilstand. I naturvitskapen er energi ein grunnleggjande storleik hjå alle fysiske system. Det er eit uttrykk for eit *potensial til å utføre arbeid*. Energi kan ikkje verta borte, eller brukast opp; ei form for energi kan berre gå over i ei annan energiform. Ein skil mellom statisk og kinetisk (dynamisk) energi. SI-eininga for energi er joule (J).

Som døme på energiformer kan ein namna:
* Kinetisk (dynamisk) energi, for ein lekam i rørsle
* Termisk energi, i gass, væske og faststoff
* Kjemisk energi, i til dømes mat, olje, osb.
* Elektrisk energi, i eit elektriske felt
* Elektrokjemisk energi, i til dømes eit elektrisk batteri
* Kjernefysisk energi, i radioaktivt materiale

Tidlegare blei energi beskriven i forhold til enkle observerte effektar. For det er alltid slik at når eit objekt har forandra seg, er energi blitt utveksla med omgivelsane. Da ein forstod at det som skapar endringane kan *lagrast* i objekt, blei omgrepet energi innført som potensialet for endring samt storleiken av endringa.
The Irrawaddy

:*Irrawaddy er òg ei vanleg nemning på den burmesiske elva [[Eravati]] (Irrawaddy/Ayeyarwady)*

**The Irrawaddy** er eit uavhengig internasjonalt magasin som i hovudsak tek føre seg tema som handlar om diktaturet Burma og Søraust-Asia generelt. Bladet er ikkje tilknytt nokon politiske organisasjonar, men har som føremål å fremje fridom, uavhengig presse og frigjering av informasjon. Bladet har høg truverd og kan vise til tingarar med tilknyting til internasjonale organisasjonar og statsapparat over heile verda.

Irrawaddy vert redigert på engelsk, har ingen innteningsføremål, og vert halden i drift av donorar frå heile verda. Bladet vert trykt av Nopburee Press i Chiang Mai (Thailand), der redaksjonen òg har hovudkontor. 

Irrawaddy Publishing Group vart tufta i 1992 av eksil-burmesarar i Thailand.

Noverande (2005) redaktør er Aung Zaw.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad på engelsk
* Offisiell nettstad på burmesisk
Aung Zaw

**Aung Zaw** er (18. februar 1968) redaktør i det uavhengige magasinet The Irrawaddy, som hovudsakleg dekker diktaturet Burma og søraust-Asia generelt.
Levende Historie

**Levende Historie** er eit populærhistorisk magasin som kjem ut seks gonger i året. Bladet vert utgjeve av Historieforlaget A/S, og vert redigert på bokmål.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Bergen Byavis

***Bergen Byavis*** (tidlegare ***Annonse Avisen***) er ei partipolitisk uavhengig, reklamefinansiert gratisavis som kjem ut kvar tysdag i Bergen, med eit opplag på om lag 100 000 (per 2005). Avisa vert levert i alle postkasser i Bergen og nært omland i tillegg til at ho vert lagt ut på offentlege stader i Bergen sentrum.

Avisprodukter A/S er ansvarleg utgjevar av avisa, og Hans Petter Thomassen er ansvarleg redaktør (per 2005)
Redaksjonssjefen er Erik Bentdal Støverud.

Avisa hadde ei fast *«Visste&nbsp;du&nbsp;at…»*-spalte. I denne spalta presenterer dei jamleg fakta henta frå Wikipedia.
Norge og det nye EU

**Norge og det nye EU** er ei bok som er skriven av Åslaug Haga. Boka er meint som eit debattinnlegg som tek føre seg korleis eit EU-medlemskap vil påverke Noreg. Boka tek òg føre seg korleis EU opptrer som aktør i det internasjonale samfunnet og korleis EU-organisasjonen er bygd opp.

I boka hevdar Haga at EU er eit usosialt prosjekt med føderale ambisjonar. Ho er sterkt kritisk til sentraliseringa av makt i unionen, og viser til ein aukande folkeleg motstand mot unionsprosjektet i Europa.

Boka vart gjeven ut på forlaget N.W. Damm & Søn AS, og føreligg ikkje på nynorsk.

1. opplag (2005), ISBN 82-04-11638-1
Escolas ordbok - nynorsk

**Escolas Ordbok nynorsk** er ei nynorsk ordbok skriven av Ragnvald Taule (1999) ISBN 82-7423-009-4. Boka er skriven for skuleelevar, og forfattaren har difor lagt vekt på ord og ordforklaringar som elevar kan ha bruk for i skulen. 

Boka vert utgjeven på Escola Forlag, og vart godkjend til bruk i ungdoms- og vidaregåande skule i brev frå Norsk språkråd den 12. august, 1993.
Overgjæra øl

**Overgjæra øl** er øl som har vorte gjæra i om lag ei veke på temperaturar kring 15-20&deg;C. Bakgrunnen for namnet er at gjæren flyt opp til overflata av brygget når gjæringa er avslutta. 

Overgjæra øl vert ofte servert med ein temperatur kring 10&deg;C.

## Les meir
* Ale
Ale

**Ale** er ein type øl brygga på byggmalt med ein overgjæra ølgjær som gjærar raskt. Det gjev ein søt, fyldig og fruktig, og stundom smørliknande, smak. Dei fleste ale inneheld enkelte urter eller krydder, vanlegvis humle. Dette gjev ein bitter urtesmak som balanserar den søte maltsmaken. I daglegtalen vert veldig mange typar overgjæra øl ofte kalla ale. 

Ale er svært vanleg i Storbritannia, Tyskland, Irland, Belgia, USA og dei austlege områda av Canada, men lagerøl er den vanlegaste i nesten alle land.
Stout

**Stout** er eit nesten svart, overgjæra øl med opphav i dei britiske øyane. Det blir laga av brunne malt eller bygg og er opphavleg ein type porter. 

Namnet *stout* tyder 'sterk', og viste opphavleg til fleire øltypar med høgt alkoholinnhald. Seinare blei ordet berre brukt om eit mørkt, nokså bitter og kremete porterøl. Ølbryggaren Guinness er særleg kjend for sin stout.

Ved slutten av 1800-talet blei stout tillagt eigenskapen som ein helse- og styrkebringande drikk som blei drukken av idrettsutøvarar, ammande kvinner og tidlegare sjuke.

## Nokre stouttypar
* Guinness frå Irland
* Murphy's frå Irland
* Mackeson's XXX frå England
* Cornish Cream frå Cornwall i England
* Coopers Best Extra Stout frå Australia

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stout|Stout]]» frå ,  den 2. november 2005.*
Escolas ordbok

***Escolas ordbok*** er tittelen på to ordbøker frå Escola forlag forfatta av Ragnvald Taule:
*[[Escolas ordbok - nynorsk]]* og *[[Escolas ordbok - bokmål]]*.
Porter

**Porter** er ei form for mørkt, overgjæra øl, som har opphav i London og slo gjennom på 1700-talet. Det skal ha fått namnet sitt etter berarar, *porters*, som likte dette ølet, men denne soga er ikkje bekrefta.

Ein sterkare type porter blei kalla *Stout porter*, noko som seinare blei forkorta til stout.

Drikken passar godt saman med mørk sjokolade, og blei ofte servert til sjokoladekake.

## Nokre portertypar
* *Carnegieporter* frå Carlsberg i Sverige
* *Hoepfner Porter* frå Privatbrauerei Hoepfner i Tyskland
* *Limfjords-Porter* frå Thisted Bryghus i Danmark
* *Pitfield 1850 London Porter* frå Pitfield Brewery i London etter ei historisk oppskrift
* *Utenos Porteris* frå Utenos alus i Litauen
* *Żywiec Porter* frå Żywiec i Polen

## Kjelder

* Vinmonopolets ølplakat, oktober 2001. 
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Porter (beer)|Porter (beer)]]» frå , og «[[:sv:Porter|Porter]]» frå  den 4. desember 2021.*
British Ale

**British Ale** er ei fellesnemning for fleire typar overgjæra øl med opphav i dei britiske øyane, men alt øl herifrå går ikkje under denne nemninga. Dei skilde typane British Ale varierer sterkt i både smak, styrke og farge. Alkoholinnhaldet ligg i regelen mellom 4 og 6 % alkohol.

## Les meir
* Brown Ale
* Pale Ale
* Irish Ale

## Sjå òg
* Ale
Klosterøl

**Klosterøl** er ei nemning på fleire typar belgisk overgjæra øl som ofte vert ettergjæra på flaska. 

## Les meir
* Trappist
Trappistøl

**Trappist** er ein type overgjæra øl som vert brygga i trappistordenen sine kloster i Belgia, og vert klassifisert som klosterøl. Ein reknar trappist for å vere det opphavlege klosterølet.

## Bakgrunnsstoff
Tysk Weissbier

**Tysk Weissbier** er nemninga på nokre typar både lyst og mørkt, overgjæra øl med opphav i Bayern. Ølet er ofte ettergjæra. Det vert ofte servert med ein temperatur på rundt 6&nbsp;°C.

## Les meir
* Dunkel
* Hefe Weissbier
Undergjæra øl

**Undergjæra øl** er øl som har vorte gjæra i fleire veker på temperaturar kring 5 og 10&nbsp;°C. Årsaka til at vi snakkar om undergjæring er at gjærcellene samlar seg på botnen av gjærkaret når gjæringa er ferdig. Undergjæring av øl vart vanleg i Europa frå midten av 1800-talet og utover.

Undergjæra øl vert ofte servert med ein temperatur kring 8 og 10&nbsp;°C.
Münchener

**Münchener** er eit pils-liknande bayersk undergjæra øl, brygga på langt mørkare malt enn pils. Alkoholinnhaldet ligg oftast kring 4,5% og 6,0 %.
Pilsner

**Pilsner** er ei nemning på ein lett type undergjæra øl, brygga på lyst malt. Pilsner har opphav (og namn) frå byen Plzeň (tysk Pilsen) i Tsjekkia. Alkoholinnhaldet ligg oftast kring 4,5% og 5,5 %.
Lambic

**Lambic** (eller *spontangjæra øl*) er ei nemning på ein type overgjæra øl som er spesielt for Belgia. Ølet vert gjæra ved at villgjær (frå lufta) blandar seg med vørteren i opne kar. Lambic inneheld ofte mellom 4,5 og 5,5% alkohol.
Bokkøl

**Bokkøl** er den norske nemninga på eit fyldig, mørkt og maltrikt, undergjæra øl. I dei fleste land nyttar ein nemninga *bock*. Alkoholinnhaldet ligg oftast over 6 %.

Opphavet til bokkølet skal ha vore i hansabyen Einbeck ved Hannover, der bryggeriet skilter med nemninga *ur-bock*. Seinare skifta tyngdepunktet for bock til München. 

Nemninga *bock* stammer frå det gamle bayerske namnet 'Ainpöck' på byen Einbeck, som seinare vart til 'Oanpock' sidan til 'Poeck' og til sist 'Bock'.
Bock forbind ein likevel mest med Bayern, sidan det er den bayriske utgåva av øltypen som det oftast blir referert til.

Bokkøl er som regel særs mørkt på farge, men i Tyskland blir det òg brygga fleire lysare sortar. Bokkøl har ein alkoholstyrke på minst 4,8 %. Fleire norske bryggeri brygger bokkøl med ein alkoholstyrke på 6-7 %. I Tyskland blir det òg brygga eit endå sterkare doppelbock.

Bokkøl er særs mektig og har gjerne ein karakteristisk karamellsmak på grunn av malten. Det egner seg utmerkt som drikke til søt mat og dessertar, som eit alternativ til portvin eller søt dessertvin.

## Bockbier
I Tyskland går bockbier under starkbier, som svarar til ein alkoholprosent på 6%.

Bockbier blir brygga året rundt, men det finst sesongøl som weihnachtsbock (julebock) og den lyse og maibock – òg kalla helles bock - som har ein meir utprega humlesmak. 

## Doppelbock
*Doppelbock* eller *double bock* er ein spesialitet frå Bayern, som vart brygga for første gong 27. mars 1587 av munkane frå Paulanerordenen.

## Les meir
* Aass Bock
Juleøl

**Juleøl** er ei nemning på ein type øl som har lang tradisjon for å verte brygga til juletider i Norden. Juleøl er ofte undergjæra og har eit alkoholinnhald kring 4,5&nbsp;% og 6,5&nbsp;%.

Alle norske bryggjeri har sitt eige juleøl.

## Dansk juleøl

Det første eigentlege danske julebrygget som vart produsert i større omfang, var (kvit) X-mas frå bryggeriet Thor. Det kom på marknaden i 1969 og var i starten hovudsakleg berre lokalt tilgjengeleg i Randers og omland der lanseringa av årets brygg vart gjort til ei særskild årleg hending med namnet X-dag i løpet av 1970-åra. Julebrygget vart køyrt ut med hestevogn, lenge etter at ein elles var gått over til bilar.

I 1990 sette bryggjeriet Tuborg fokus på julebrygget ved å lansere uttrykket *snebajer* som ei helsing på etikettane på Grøn Tuborg. Året etter vart *snebajer* til eit sjølvstendig produkt og er i 2006 det mest selde julebrygget i Danmarks.  I 1990 introduserte bryggjeriet den årlege J-dagen der ein feirar lanseringa av årets julebrygg.

## Kjelder
**Referansar**

----
*Vinmonopolets ølplakat, oktbober 2001.
*«Juleøl - juletønden», historie-online.dk. Vitja 22. juli 2014.

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:da:Julebryg|Julebryg]]» frå ,  den 29. desember 2010.*
Gulløl

**Gulløl** er (saman med Eksport-øl og Ekstra-øl) ei nemning som vert nytta om ueinsarta undergjæra øltypar som vert brygga med metodar som er tydeleg inspirert av pilsner, münchener og dortmunder. Desse øltypane er alltid kraftigare og har høgare alkoholinnhald enn inspirasjonskjeldene.
Max Havelaar

**Max Havelaar** er ei merkeordning for rettferdig handel (*«fairtrade»*). Merkeordninga vart første gong oppretta i 1988, etter eit samarbeid mellom den nederlandske bistandsorganisasjonen Solidaridad og meksikanske kaffibønder. I dag har det vorte starta opp lokale Max Havelaar-ordningar i over 20 land, og marknaden for «fairtrade-varer» er sterkt stigande.

Organisasjonen *Max Havelaar* har ingen innteningsføresetnader, og driv ikkje handel med varer. Merket er eit «hjelp-til-sjølvhjelp»-merke, som garanterer for at bøndene har fått ein rimeleg pris for varene dei produserer. I tillegg til det vert det òg teke miljøomsyn i dei fleste tilfelle (sjølv om det ikkje er eit kriterium). På mange område får bøndene høgare pris for økologisk produserte varer, for å avgrense utbreiinga av industrialisert jordbruk som byggjer på monokulturar. Det skal òg hjelpe bøndene til å bygge sin eigen økonomi på fleire varer, for å gjere dei mindre sårbare for svingingar i den internasjonale marknaden.

## Kven var Max Havelaar?
:*Utvida artikkel om [[romanen Max Havelaar]]*

*Max Havelaar* var ein romanfigur frå ei sjølvbiografisk bok skriven av nederlendaren Eduard Douwes Dekker (1820-1887) i 1870. Dekker engasjerte seg kraftig i korleis nederlendarar behandla dei lokale innbyggarane i Indonesia, som den gongen var ein nederlandsk koloni. Forfattaren sjølv laut flykte frå Nederland, og boka (som vart skriven under pseudonymet Multatuli, som tyder *eg har lidd mykje*) vart trekt frå den nederlandske bokmarknaden kort etter at ho vart utgjeven. Boka vart ikkje offentleg tilgjengeleg igjen før om lag 60 år seinare, og i 1974 vart boka filmatisert.

Boka om Max Havelaar vert i dag rekna som ein nederlandsk klassikar, og er obligatorisk lærestoff i nederlandsk skule.

## Max Havelaar i Noreg
Eit av dei landa som hadde størst vekst innan rettferdig handel i 2005 var Noreg. Her vart ordninga starta opp i 1997, som eit samarbeid mellom tolv organisasjonar:
* Det Kongelige Selskap for Norges Vel
* Framtiden i våre hender 
* Kirkens Nødhjelp
* Handel og Kontor
* Norges Bondelag
* Redd Barna
* Kirkerådet
* World Wildlife Fund Noreg
* Norsk Folkehjelp
* Frikirkens Globale Informasjon 
* Alternativ Handel 
* Norsk Næring- og Nytelsesarbeiderforbund

Max Havelaar Noreg har eit sekretariat på fire personar. Dagleg leiar er Ragnhild Hammer (pr. 2005).

### Max Havelaar-merkte produkt på den norske daglegvaremarknaden (pr. 2005)
Det første produktet som vart distribuert under det norske Max Havelaar-merket var Farmers Coffee, frå Joh. Johansen.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Max Havelaar Norge
* Kirkens Nødhjelp om fairtrade  (PDF-dokument)
Rettferdig handel

**Rettferdig handel** (*«fairtrade»*) er nemninga på prinsippet om at produsentar av jordbruksvarer (hovudsakleg i den tredje verda) skal få nok pengar for arbeidet dei gjer til å kunne brødfø seg sjølve og familien sin. Mange organisasjonar arbeider for at prinsippa om rettferdig handel skal få gjennomslag i Vesten. I Noreg er den mest kjende merkeordninga Max Havelaar.

Ein viktig del av arbeidet for å få gjennomslag for prinsippa om rettferdig handel er å gje bønder frå den sørlege halvkula betre tilgang til dei store marknadane i Vesten, og heve prisen forbrukarane der er villige til å betale for produkta som kjem frå primærnæringane. 

## Toll og subsidiar
Mange organisasjonar som arbeider for rettferdig handel, reknar subsidia gjevne til jordbruket i industrijordbruksland som det største trugsmålet mot rettferdig handel i verda. Samstundes vert det ofte argumentert for at u-land er avhengige av å kunne nytte seg av vernetoll for å halde ved like ein lokal marknad der lokale bønder ikkje vert utkonkurrerte av industrijordbruksvarer.

## Sjå òg
* Max Havelaar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Max Havelaar-merket
* Kirkens Nødhjelp om fairtrade  (PDF-dokument)
* Friends Fair Trade - Den fyrste Fair Trade-butikken i Noreg
Plzeň

**Plzeň** (tysk *Pilsen*) er ein by i Böhmen vest i Tsjekkia med kring 190&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er det administrative senteret i Plzeň kraj, og den fjerde største byen i Tsjekkia. Han ligg om lag 90 km vest for Praha der dei fire elvane Radbuza, Mže, Úhlava og Úslava renn i hop og dannar elva Berounka 

Byen er mest kjend for sine mange bryggeri. Bryggeria vart kjend for øltypen *Pilsener Bier*, på norsk språk kalla pilsnerøl.

## Galleri

PilsenCityHall.JPG|Rådhuset i Plzeň.
View St Bartholomew Plzen 113.JPG|Utsyn over sentrum frå kyrkjetårnet i St. Bartolomeus-kyrkja. 


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Aass Bock

**Aass Bock** er eit bokkøl frå Aass Bryggeri i Drammen. Det er eit brunraudt øl med typisk maltpreg. Ølet er populært i Noreg og i utlandet, og har fått gode omtalar og testrangeringar. Det er berre Vinmonopolet som har rett til å selje Aass Bock i Noreg, då det er eit sterkøl med eit alkoholinnhald på 6,5 prosent.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Aass Bryggeri
* Ølmelding for Aass Bock frå Aperetif.no

## Kjelder
Peter Andreas Blix

**Peter Andreas Blix** () var ein norsk arkitekt og ingeniør fødd i Frederiksvern (Stavern). Blix døydde i Vik i Sogn.
Han engasjerte seg sterkt i vern av kulturminne, mellom anna stavkyrkjer.

Kongen utnemnde Blix den 21. januar 1896 til ridder av 1. klasse av St. Olavs orden for fortenestfull kunstnarisk verksemd.

## Bakgrunnsstoff

* NRK fylkesleksikon om P. A. Blix
* Artemisia.no om P. A. Blix
* Peter Blix – eit hundreårsminne
Frederiksvern

**Frederiksvern** er eit tidlegare namn på Stavern. Byen hadde dette namnet frå 1799 til 1930, etter Fredriksvern Verft.
Fredriksvern

**Fredriksvern** er ein tidlegare orgolgsverft og marinestasjon i Stavern i Vestfold fylke, og vart reist på kongeleg ordre i 1750 under namn av Fredriksværn Værft for bygging av galeiar. Som vern vart det reist voll, citadell og seks batteri mot sjøsida, og mot landsida vart det 1788–90 bygd tre blokkhus. Fredriksvern var hovudstasjon for Marinen fram til 1850, då verftet vart flytta til Karljohansvern i Horten, som 1818 var valt til ny hovudstasjon. I 1816 vart det bestemt å opprette ein norsk sjøkrigsskule, Søcadet-Institut, i Fredriksvern, som opna 1817 og låg her til han 1864 vart flytta til Horten.

Fredriksvern vart lagt ned som marinestasjon og anlegga vart tekne over av Hæren i 1896. Anlegget vart brukt som øvingsplass for Krigsskolen inntil Luftvernregimentet tok over i 1934. Tyskarane bygde eit kystbatteri ved Rakke og hadde forlegning i Stavern 1940–45. I 1946 tok Luftvernartilleriet igjen over anlegga, som vart utvida til skulesenter for Luftforsvaret. Luftforsvarets skulesenter vart lagt ned i 2002.

I dag vert anlegget forvalta av Forsvarsbygg ved Nasjonale Festningsverk. Blant fleire verksemder på Fredriksvern finst Justissektorens kurs- og øvingssenter, Sjøheimevernet og Redningsselskapet. Det er etablert fleire galleri og museum på området.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Om Fredriksvern verft , frå forsvarsbygg
*
Romanen Max Havelaar

***Max Havelaar*** er ein roman med sjølvbiografiske trekk skriven av nederlendaren Eduard Douwes Dekker (1820&ndash;1887) i 1870 og utgjeven under pseudonymet *[[Multatuli]]*, som tyder 'eg har lidd mykje' på latin. Dekker engasjerte seg kraftig i korleis nederlendarar behandla dei lokale innbyggarane i Indonesia, som den gongen var ein nederlandsk koloni. 

Forfattaren sjølv laut flykte frå Nederland, og boka vart trekt frå den nederlandske bokmarknaden kort etter at ho vart utgjeven. Romanen vart ikkje offentleg tilgjengeleg igjen før om lag 60 år seinare, og i 1974 vart boka filmatisert. Boka om Max Havelaar vert i dag rekna som ein nederlandsk klassikar, og er obligatorisk lærestoff i nederlandsk skule.

Max Havelaar er i dag namnet på ei internasjonal merkeordning som garanterer for rettferdig handel. Merket gjeld i Noreg òg.