Pibroch

**Pibroch**, ***' eller ***' er ei form for kunstmusikk som særleg er knytt til Det skotske høglandet og er kjenneteikna av langstrekte komposisjonar med eit melodisk tema og forseggjorte formelle variasjonar. Det skotsk-gæliske ordet  tyder bokstaveleg ‘pipespeling’, og har vore musikk for skotsk sekkepipe i rundt fire hundre år.

Ein meir generell term er , som tyder ‘stor musikk’ (for å skilja denne komplekse utvida kunstmusikken frå den meir populære skotske musikken som dansar, reelar, marsjer og strathspeyar, som blir kalla  eller ‘liten musikk’). Denne termen omfattar musikk av liknande natur som pibroch, som stammr frå før ein byrja nytta den store sekkepipa, og har historisk blitt spelt på harpe () og seinare på skotsk fele.

## Skildring og opphav
Pibroch blir uttrykt i små og ofte subtile variasjonar i notelengd og tempo. Tradisjonelt blei musikken overført ved hjelp av eit system av unike sungne ord som blir kalla , ein effektiv metode for å visa til ulike delar av pibroch-musikk som hjelpte læraren med å uttrykke og memorera melodien på rett vis. Det viktigaste ordsystemet som blir brukt i dag er Nether Lorn- frå Campbell Canntaireachd-manuskripta (bd. 1 1797 og band 2, 1814). Desse er brukt i seinare bøker frå Piobaireachd Society.

Relaterte -sjangrar blei historisk sett spelt på fele og på den keltiske harpa, eller . Harpevarianten oppstod truleg før og har truleg påverka den seinare sekkepipe- og felemusikken. Pibroch i den noverande forma si blei likevel utvikla på sekkepipe, og dei fleste av pibroch-melodiane som finst no er tilpassa til eller skrivne særleg for skotsk sekkepipe. Som følgje er den musikalske forma påverka av eigenskapane og avgrensingane til dette instrumentet.

## Tittel og tema
Dei gæliske titlane til pibroch-komposisjonane er blitt kategoriserte av Roderick Cannon i fire store grupperingar:

* Funksjonelle - helsingar, klagesongar, marsjar og samlingar.
* Teknisk - refererer til strengt musikalske karaktertrekk av stykka, som "port" eller "glas", termar dei har til felles med harper.
* Tekst - sitat frå songtekstar, som regel innleiande ord.
* Korte namn - ulike korte namn som viser til stader, folk og hendingar som liknar dei som finst i skotsk populærmusikk i same periode.

Pibroch i funksjonskategorien er som regel skrivne i samband med eller blitt knytte til spesifikke hendingar, personar eller situasjonar:

* Klagesongar () er sorgfulle melodi som ofte er skrivne for ein avdød person. Klagesongar blei ofte skrivne etter at familiar blei flytta frå heimstaden sin, ein praksis som var svært vanleg etter jakobittopprøret i 1745.
* Helsingar () er melodiar som helser ein person, hending eller stad. Helsingane blei ofte skrivne når born blei fødde, eller når ein viktig person viktg, som ein klanleiar. Mange helsingar er skrivne til minne om kjende sekkepipespelarar.
* Samlingar () er melodiar som er skrivne spesielt for ein klan. Desse melodiane blei brukte av høvdingane til å kalla saman ein klan. Tittelen samling, «Gathering», viser tradisjonelt til praksisen med å driva raid på buskapen til rivaliserande klanar.
* Ro-pibroch er meir rytmiske melodiar som blir brukte til å oppmuntra roarar medan dei kryssar havet.

Mange pibroch-melodiar har interessante namn som «Too Long in This Condition», «The Piper's Warning to His Master», «Scarce of Fishing», «The Unjust Incarceration» og «The Big Spree», som tyder på spesifikke hendingar eller moglege opphav i songtekstar.

## Utøving

The Pìobaireachd Society blei skipa i 1903 med mål om å ta vare på dei pibroch-melodiane som fanst, samla dei ulike versjonane, og gje ut ei autoritativ utgåve av dei. Desse normerte melodiane har lagt grunnlaget for dømminga av tevlingar på ulike Highland Games, med dommarar utnemnde av foreininga.

Pìobaireachd består som regel av ein fyrste sats som blir kalla *urlar* (grunnsatsen), som etablerer eit tema. Temaet blir deretter utvikla i ein serie satsar som blir stadig meir komplisert kvar gong.  Etter *urlar* er det vanlegvis ei rekkje variasjonar og dobling av variasjonane.  Så kjem *taorluath*-satsen med variasjonar, og *crunluath*-satsen, som fortset det underliggende temaet. Deretter følgjer vanlegvis ein variasjon av *crunluath*, vanlegvis *crunluat a mach* (andre variasjonar er *crunluatha breabach* og *crunlutha fosgailte*). Stykket blir avslutta med at ein vender tilbake til *urlar*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pibroch|Pibroch]]» frå ,  den 26. desember 2023.*