open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nord-Makedonia

**Nord-Makedonia** (makedonsk: Северна Македонија, *Severna Makedonija*; albansk: *Maqedonia e Veriut*), offisielt **Republikken Nord-Makedonia** (makedonsk: Република Северна Македонија, *Republika Severna Makedonija*; albansk: *Republika e Maqedonisë së Veriut*), er eit land på Balkan søraust i Europa som grensar til Serbia og Kosovo i nord, Hellas i sør, Albania i vest og Bulgaria i aust.

Nord-Makedonia utgjer om lag 35,8 % av heile regionen Makedonia og 40,9 % av innbyggjartalet. Hovudstaden er Skopje med om lag 500&nbsp;000 innbyggjarar. Av andre mindre byar finn ein Bitola, Kumanovo, Prilep, Tetovo, Ohrid, Veles, Sjtip, Kotsjani, Gostivar og Strumitsa. Landet har meir enn femti naturlege og kunstige innsjøar og seksten fjell høgare enn 2&nbsp;000 meter over havet. 

Landet er medlem av Dei sameinte nasjonane og Europarådet, i tillegg til La Francophonie, Verdshandelsorganisasjonen (WTO) og Organisasjonen for tryggleik og samarbeid i Europa. Sidan desember 2005 har landet òg vore ein kandidat for EU og NATO.

## Namn
Etter at Nord-Makedonia vart ein sjølvstendig stat, vart det ueinigheit om kva landet kunne få lov til å heite. Den makedonske namnekonflikten  hende ettersom Hellas ikkje tillét landet hadde namnet "Makedonia" fordi Makedonia i Hellas er eit område nord i Hellas, og Hellas meinte at Makedonia er eit gresk namn. Som eit kompromiss vart republikken Makedonia i 1993 anerkjend av Dei sameinte nasjonane under namnet «the former Yugoslav Republic of Macedonia», FYROM (norsk: **Den tidlegare jugoslaviske republikken Makedonia**) og (makedonsk: Πоранешна Југословенска Република Македонија, Poranesjna Jugoslovenska Republika Makedonija). 

I 2019 inngjekk Hellas og Nord-Makedonia eit kompromiss som innebar at Hellas anerkjente landet mot at det tok namnet "Nord-Makedonia". I februar 2019 endra landet namn frå "Republikken Makedonia" (*Republika Makedonija*) til "Republikken Nord-Makedonia" (*Republika Severna Makedonija*).

## Geografi

Nord-Makedonia er omgjeve av land og er geografisk klart definert av ein sentral dal der elva Vardar renn gjennom med fjellkjeder på kvar side av dalen. 

Det meste av terrenget i republikken er kupert. I vest ligg fjellkjeda Šar Planinia, medan Osogovo ligg i aust. Dei tre store innsjøane Ohridsjøen, Prespasjøen og Dojransjøen ligg heilt sør i landet og grensa til Albania og Hellas går gjennom desse. Ohridsjøen vert rekna som ein av dei eldste innsjøane og biotopane i verda. Regionen er seismisk aktiv og har hatt særs kraftige jordskjelv gjennom tidene. Det siste store jordskjelvet i landet råka Skopje i 1963 og tok livet av over tusen innbyggjarar. 

## Klima
Nord-Makedonia har eit klima som er ganske likt Sentral-Europa med kalde vintrar og varme somrar. Sommaren er den våtaste tida på året, men har meir sol og er tørrare enn t.d. Albania i vest. Vinteren er òg tørrare, kaldare og meir skya enn Albania. Mykje av landet er fjellområde og høgareliggande område, som kan få ein god del snø. Skopje har ein nedbørsnormal på 508 mm i året. 

## Kjelder
Lars Ivar Moldskred

**Lars Ivar Moldskred**, (), oppvaksen i Tjørvåg i Herøy i Møre og Romsdal, er målmann i fotball og debuterte i Tippeligaen for Molde FK i 2004.

Moldskred starta i Tjørvåg IL, før han gjekk til Bergsøy IL før sesongstart i 1998. I 2000 gjekk han til IL Hødd, der han fekk sitt store gjennombrot då han redda fleire straffer i det Hødd slo Rosenborg ut av cupen. Halvvegs gjennom 2004-sesongen vart han seld til Molde.

## Bakgrunnsstoff
* Personleg heimeside
MF «Solskjel»

**[[M/F]] «Solskjel»** er ei bilferje som høyrer til fjord1 (tidl.Fjord1 MRF og Møre og Romsdal fylkesbåtar)

M/F «Solskjel» vart bygd i 1981 og fekk namn etter etter øya Solskjel i Tustna kommune på Nordmøre.

Ho er 64,4 m lang og 11,3 m brei, og med si 882-KW maskin har ho toppfart på 12 knop.

Godkjend lastekapasitet er 35 bilar og 326/198 passasjerar. Ferja går no i ruta Brattvåg&ndash;Dryna&ndash;Fjørtofta&ndash;Harøya på Sunnmøre.

ho var også i filmen “Børning 2” (2016) med Kjell “kjellen” bigseth

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon av ferja frå Fjord1 MRF
MK

**MK** vert nytta for å skildre ein båttype og står fremst i båtnamnet, til dømes MK «Heland». MK står for motorkutter og vert lite nytta i dag, då båttypen ikkje lenger er vanleg. I staden har MS teke over som det mest nytta for båtar med same storleiken.
Ketisk

**Ketisk** er det einaste gjenlevande jeniseiske språket, og har omtrent to hundre talarar i Turukhansk- og Bajkit-rajonane i Kraxnojarsk kraj i Sibir i Russland. Dei tre språka jugh, kott og pumpokol høyrde til òg dei jeniseiske språka, men dei har no døydd ut.

## Klassifisering
I mars 2008 la språkforskaren Edward Vajda fram resultata frå meir enn 10&nbsp;års forsking på ketisk, og konkluderte med at dei jeniseiske språka er i slekt med na-dené-språka i Nord-Amerika, og dannar med desse familien dene-jeniseiske språk. Avhandlinga til Vajda har blitt vel motteke av forskarar som har studert både jeniseiske språk og na-dené-språk, og av andre anerkjende språkforskarar.

## Grammatikk
Ketisk skil seg frå alle andre sibirske språk. Der alle naboane er suffikserande språk med postposisjonar, stammeklassar heller enn bøyingsklassar, og utan genusdistinksjonar, står ket i ein klasse for seg. Det har prefiks i staden for suffiks i verbbøyinga, substantiva er delt inn i animata og inanimata, og dei animate er delt inn i maskulin og feminin. Ketisk har også tonem.

## Historikk
Som alle andre minoritetsspråka i Sovjetunionen fekk ketisk eit skriftspråk på 1930-talet, men det er ikkje mykje i bruk.

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
* Vajda, Edward (mars 2008). A Siberian Link with Na-Dene Languages (engelsk)
Saltvatn

**Saltvatn** er vatn med ein større mengd oppløyste salt. Ein reknar vatn med ein salinitet på 35 promille salt eller meir som saltvatn. Saltvatn finst hovudsakleg i hava, men ein finn det også i innsjøar med lite tilsig, som Dødehavet eller Kaspihavet. Det finst òg meromiktiske innsjøar med saltvatn nær botn, til dømes Rørholtfjorden (ein arm av innsjøen Tokke). 

I snitt har hava eit saltinnhald på 3,5 %, det vil seie at ein finn 35 gram salt i ein liter havvatn. Det er likevel forskjell mellom ulike hav; austre delen av Finskebukta og nordenden av Botnvika, begge i Austersjøen, er dei minst salthaldige delane av verdshava, medan Raudehavet har høgast innhald av salt.

## Saltvatn kan ikkje drikkast
Det salte vatnet kan berre brukast som drikkevatn etter å ha blitt avsalta. Kroppen vil nemleg måtte bruka meir vatn på å skilja ut minerala i vatnet gjennom urinen enn det han får i seg ved å drikka det.

## Kvifor er havvatn salt?
Menneska har ofte undra seg over kvifor det finst så mykje salt i havet, og forteljinga om ei kvern som står og mel salt på havbotnen har vore utbreidd over store delar av verda.

Den vitskaplege forklaringa, først føreslått av Edmond Halley i 1715, er at elvar fører med seg store mengder mineral til havet etter at dei er blitt vaska ut av grunnen av regn. I tillegg har ein seinare funne at ein stor del natrium lak ut frå havbotnen då verdshava blei til.

## Bakgrunnsstoff
### Sjå og
* Brakkvatn
* Saltkraft

### Kjelder
* Dansk Wikipedia
* Engelsk Wikipedia
Nganasansk

**Nganasansk** er eit uralsk språk. Det høyrer til den nordlege greina av dei samojediske språka.

Nganasansk er eit sterkt utrydningstruga språk. Ved folketeljinga i 2010 vart det tala av 125 menneske av ei befolkning på 862 nganasanar, altså 14,5 % av den etniske gruppa. I 2002 var dei tilsvarande tala 505 naganasansktalande av ei befolkning på 834 (60,6 %). Ved folketeljinga i 1989 vart det registrert 1&nbsp;096 nganasansktalande (1063 som første- og 33 som andrespråk). Med 1278 nganasanar gav det ein morsmålsprosent på 85,7 %, den høgaste av alle dei nordlege språka i Russland. Dette talet var truleg allereie då alt for høgt, det er ei kjend sak at dei sovjetiske byråkratane ikkje tok turen ut på Tajmyrhalvøya for å undersøke dei reelle språkforholda. Nganasansk eit truga språk, og berre få barn lærer det som førstespråk. Det vert tala av nganasanane på Tajmyrhalvøya, i det tidlegare tajmyrske autonome distriktet i Krasnojarsk kraj.

## Historie

## Bokstavar og lydar
Nganasansk skil seg frå nesten alle andre sovjetiske språk ved at det ikkje fekk ei offisiell rettskriving på 1930-talet. Det har likevel komme ut nokre grammatikkar over nganasansk, skrive med det kyrilliske alfabetet.

## Grammatikk
Nganasansk har ni vokalar, distribuert omtrent på same måten som dei norske vokalane, og 20 konsonantar. Eit sentralt drag i nganasansk fonologi er palatalisering, seks av dei dentale konsonantane har ein palatal variant (unntaket er /r/). Nganasansk har stadieveksling. Nganasansk har tre personar og tre tal.

## Fotnotar


## Litteratur
* Жовницкая-Турдагина С. Н. Ня’’ букварь. СПб., 1999.
* Костеркина и др. 2001 — Н. Т. Костеркина, А. Ч. Момде, Т. Ю. Жданова. Нганасанско-русский, русско-нганасанский словарь. СПб. Просвещение. 2001.
* Прокофьев Г. Н. Нганасанский (тавгийский) диалект // Языки и письменность народов Севера. Ч. 1. М.-Л., 1937.
* Терещенко 1982 — Н. М. Терещенко. Ненецко-русский, русско-ненецкий словарь. Л. Просвещение. 1982.
* Экспедиционные материалы 2003 — Образцы текстов на лесном диалекте ненецкого языка Языки коренных народов Сибири. Экспедиционные материалы вып. 7, ч. 2. Новосибирск. 2003.
* Janhunen 1977 — Juha Janhunen. Samojedischer Wortschatz (gemeinsamojedisher Etymologien). Helsinki: Castrenianum Toimitteita. 1977.

* Glottolog: Bibliografi over nganasansk språkforsking
Den norske grunnlovsdagen

**Den norske grunnlovsdagen** er den norske nasjonaldagen og blir feira av nordmenn i Noreg og utlandet. Dagen blir feira den 17. mai kvart år, og blir vanlegvis berre kalla **syttande mai**.

Grunnlovsdagen blir feira til minne om den norske grunnlova, som blei underskriven på Eidsvoll den 17. mai 1814. Dagen har likevel utvikla seg til å meir generelt feira norsk fridom og nasjonalkjensle, i tillegg til å vera ein karnevalsaktig festdag der folk kler seg opp, kjem ut i gatene og morar seg.

## Tog
Den viktigaste hendinga på syttande mai er dei mange toga, som blir haldne så godt som alle stader det bur nordmenn. Som regel har ein eit barnetog, som inkluderer ungar frå barnehagealder til elevar frå vidaregåande skule, og eit folketog, der frivillige lag og organisasjonar er med. I tillegg kan ein ha eit russetog, der årets russ gjer vittige ting. Toga er prega av korps som speler marsjar og særskilde nasjonalromantiske «syttande mai-songar». Ein har ulike tradisjonar ulike stader i Noreg. I Oslo går barnetoget forbi Slottet, der kongefamilien står på balkongen og vinkar til dei.

Dei norske syttande mai-toga skil seg frå dei meir offisielle paradane mange andre land arrangerer på nasjonaldagane sine ved at alle kan delta, og ved fokuset på ungar. I Bergen, der syttende mai-toget vert kalla prosesjon, er det to prosesjonar, ein prosesjon for vaksne, organsisasjonar og liknande, og ein prosesjon for born og skular. Dei to prosesjonane har kvart sitt utgangspunkt og krysser kvarandre på ruta. I Bergen set òg dei særeigne buekorpsa eit sterkt preg på prosesjonen.

## Klede
Dei som har bunad kler seg gjerne i denne på nasjonaldagen. Elles vel mange å kle seg i ein eller fleire av nasjonalfargane, raudt, kvitt og blått. Det er òg vanleg å ha på seg klede som er nyinnkjøpte til denne dagen.

## Mat
For mange er syttande mai-menyen prega av mykje lettvint snøggmat, som pølser og pommes frites. Det er vanleg for ungar å få lov til å eta «så mykje is dei kan». Eggedosis er òg vanleg å servera denne dagen.

Blant norsk-amerikanarar er det vanleg å servera norsk tradisjonsmat, som lutefisk, på nasjonaldagen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 17. mai ved NRK
* Ressursside om Grunnlovsjubileet 1814-2014 ved Nasjonalbiblioteket
ANA

**ANA** kan vere fleire ulike ting:
* Ana, ein variant av namnet Anna.
* ãã, ‘ana’, like mykje.
* All Nippon Airways
* Ana, eit omgrep innanfor slektsforsking.
M-læring

**M-læring** er eit omgrep som somme tider blir brukt om e-læring via mobile elektroniske apparat, som mobiltelefonapparat eller lommedatamaskiner.
Den eldre futharken

**Den eldre futharken** (eller **Den eldre fuþarken**) er den eldste forma av runealfabetet, bruka av germanske stammar til å skrive urnordisk og andre germanske dialektar frå 100-talet til 600-talet på forskjellige ting (til dømes juvelar, amulettar, verktøy og runesteinar). Den eldre futharken er blitt endra fleire gangar, men  rundt år 1000, blei dei 24 runene forminska til bare 16 runer, og fleire av dei blei endra også. Dette runealfabetet blir kalla den yngre futharken.

## Alfabetet
              

              

       

Den vanlege transkripsjonen er:

:` f u þ a r k g w`
:` h n i j ï p z s`
:` t b e m l ŋ d o`
Compiere

**Compiere** er ei open kjeldekode ERP og CRM programvareløysing for små og mellomstore bedrifter innan distribusjons og sørvisnæringa.

Kjeldekoden er lisensiert under *[[Compiere Public License]] (CPL)* som er basert på Mozilla Public License.

## Bakgrunnsstoff
* sourceforge.net - Compiere prosjektside
Naturgasskondensat

**Naturgasskondensat** er petroleumsfraksjonar som er i gassform i reservoaret, men vert flytande ved vanleg atmosfærisk trykk og temperatur. Naturgasskondensat vert ofte kalla lettolje eller kondensat. Kondensat kan ha ei slik samansetting:
* C2 som Etan - 0-5 % av vekta
* C3 som Propan - 0-15 % av vekta
* C4 som Butan - 0-45 % av vekta
* C5 som Pentan - 5-70 % av vekta
* C6 som n-Heksan og Sykloheksan - 25-95 % av vekta
* C7 som Heptan - 25-95 % av vekta
* C8 som Oktan - 25-95 % av vekta

Kondensat er eit av fire petroleumstypar i norsk forvaltningsverk for petroleumsverksemd. Dei tre andre er: 

* Råolje
* Naturgass
* NGL

### Sjå òg
* Hydrokarbon
* Oljefelt
* Naturgassfelt
Reclaiming

**Reclaiming** er både eit rituelt fellesskap og ei politisk aksjonsgruppe. Medlemmene arbeider for miljøvern både ut frå det perspektivet at det handlar om å verna jorda («vår felles mor - Den Store Gudinna»), og fordi dei andre artane vi deler jordkloden med har krav på respekt. 

Reclaiming legg i si deltaking på demonstrasjonar og politiske aksjonar vekt på å styrka dei ikkjevaldelege aspekta og fremja det åndelege perspektivet hjå deltakarane og publikum. Gruppa har mellom anna aksjonert for trua skogar, og var aktive i demonstrasjonene mot WTO i Seattle hausten 1999. 

Reclaiming skal politisk passa for dei med ein anarkistisk grunnholdning saman med respekt for Gudinna. Reclaiming er kjent for å omfatte både menn og kvinner, men blir ofte identifisert med sin berømte teoretikar Starhawk som har forfatta mellom anna «The Spiral Dance».

## Bakgrunnsstoff
* witchcamp.org
Valderøya

**Valderøya** er ei øy i Giske kommune på Sunnmøre. 

Med 4413 innbyggjarar (2024) er øya den mest folkerike i kommunen. Her ligg kommunesenteret Valderhaugstrand, sør på øya. Andre viktige tettstader er Nordstrand i aust og Skjong i sørvest. Fiske og fiskeforedling, tenestyting og mekanisk industri er dei viktigaste næringsvegane. Rådhuset i Giske kommune ligg på Valderøya.

## Geografi
Valderøy har ein flatevidd på 6,5 km&sup2; og er berglendt. Øya har brusamband til Vigra over Gjøsund og til øya Giske over Staursundet. Valderøytunnelen utgjer eit undersjøisk tunnelsamband til Ellingsøy som går vidare til Ålesund.

## Historie
Dei viktigaste historiske stadene på øya er Skjonghellaren, ei hole i fjellet med spor etter busetjing frå yngre jernalder, og Valderhaugen, der ein har funne dei eldste båtrestane i Norden.

Øya høyrde til Borgund kommune fram til 1908.

Valderøy kyrkje er ei betongkyrkje frå 1961.

**Folketalsutvikling:**

## Merknadar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «Valderøy» 
* «Øyriket Giske» på giske.kommune.no
Nasjonalflagg

**Nasjonalflagg** er flagg som symboliserer ein stat og som blir brukt av det sivile samfunnet. Dei kan også brukast av statlege og sjømilitære styresmakter, men nokre land har eigne flagg til desse føremåla. Alle nasjonar i verda har sitt eige, unike flagg. Dei fleste flagg er rektangulære, men det finst også andre utformingar.

Nasjonalflagg blir brukte til å ofte heiste ved offentlege bygg, men kan også heisast av private og brukast som pynt eller supporterutstyr. Samstundes finst det ulike reglar rundt bruken av desse flagga. Til dømes kan ein berre tillata heising på flaggdagar og/eller av statlege representantar.

I tillegg til einskildstatar kan også grupper som reknar seg som nasjonar men som ikkje har eigen stat kan også ha flagg ein reknar som nasjonalflagg, til dømes Skottland, samane og palestinarane.

## Sjå òg
* Handelsflagg
* Verdas nasjonalflagg
J

**J (j)** er den tiande bokstaven i det latinske alfabetet. Han var ukjend i det eldste latinske alfabetet. Teiknet for j, som er ein forlenga i, vart nytta alt på 1300-talet, og på 1600-talet var skiljet mellom det vokaliske i-teiknet og det konsonantiske j-teiknet stort sett gjennomført. J (på norsk kalla jodd eller je) er i språket vårt teiknet for ein stemd, palatal approksimant. Sambindingane gj og hj vert uttalte som j (til dømes gjeng, hjørne). Bokstaven vert på engelsk uttalt [dʒ], på fransk [ʒ] og på spansk [x].

På esperanto skil ein mellom **J** og **Ĵ** (J cirkumfleks).  Den første vert uttala som norsk 'J', den andre som stemd (fransk) 'J'(zj), eller russisk 'Ж'.

## J kan stå for
* SI-eininga *[[joule]]* for energi
* kortet *Knekt* i kortspel
* på bilar, nasjonalitetsmerket til Japan
* på tyske bilskilt: Jena
* på spanske bilskilt før 2000: Jaén

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
D

**D (d)** er den fjerde bokstaven i det latinske alfabetet. Det er òg den fjerde bokstaven i det greske alfabetet (Δ δ) som går tilbake til eit fønikisk teikn, som på hebraisk no heiter *dalet*. Grekarane omdanna ordet til delta. Etruskarane og romarane kalla bokstaven *de*. Uttalen var som av vår d; i nygresk er uttalen ð (stemt, dental frikativ).

I det gammalgermanske runealfabetet er bokstaven den åttande runen i tredje ætt.

## D kan stå for

* ein note i musikken
* eit vitamin
* symbol for hydrogenisotopen deuterium, det same som 2H.
* 500 skrive med romartal
* tonen D
* forkorting for *Deutschland*, internasjonalt kjenneteikn for Tyskland (fram til 1990 for Vest-Tyskland), til dømes på bilar og føre postnummer.
* På tyske bilskilt: Düsseldorf
* På irske bilskilt: Dublin
* På norske bilskilt før 1971: Hedmark fylke
* ei rekkje latinske forkortingar: datum, decretum, deus, dies, divus, dominus og fleire. A.D. er forkorting for Anno Domini som tyder «i det Herrens året».

## d kan stå for
* symbol for forstavinga desi-. Skrive føre eit einingssymbol, betyr det at eininga skal dividerast med ti. 
* symbol for partikkelen deuteron, kjernen i deuterium.
* internasjonalt symbol for døgn. 
* symbol for penny
* forkorting for latin *dextra* og italiensk *destra*, som tyder «høgre».
* på reseptar står for *detur*, som tyder «lever ut».
* fram til 1971 symbol for den britiske mynteininga *[[penny]]* (fleirtal *pence*). Det er eigentleg ei forkorting for latinske *denarius*, som er ein romersk sølvmynt. Ved myntreformen i 1971 fekk den nye pennyen (= 1/100 £) symbolet p.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
M

Bokstaven **M (m)** er den 13. bokstaven i det latinske alfabetet og den 12. i det greske alfabetet (M μ). Bokstaven stammar frå det det fønikiske alfabetet. På norsk viser M til den den bilabiale, nasale sonanten. På semittisk heitte bokstaven mem. Grekarane kalla han my i analogi med ny for n. I den opphavlege biletskrifta i Egypt var bølgjelinja eit teikn for vatn. Romarane kalla bokstaven em.

Runealfabetet har bokstaven som fjerde bokstav i tredje ætt.

## M kan stå for
* 1000 skrive med romartal, som kjem av det latinske *mille* som tyder «tusen». 
* prefikset *mega-* (=106 eller ein million) i SI-systemet. Kjem av greske *megas*, som tyder «stor». Innan IT viser mega til 26 = 1 048 576.
* eininga mach som mellom anna vert nytta i aerodynamikk. 
* symbol for molaritet. 
* forkorting for Messierkatalogen i astronomi
* eit symbol for absolutt og tilsynelatande storleiksklasse. 
* teikneserien M av Mads Eriksen
* forkorting for molekylmasse.
* nasjonalitetskjennemerke på bilar frå Malta
* på tyske bilskilt: München
* på spanske bilskilt før 2000: Madrid
* M', i irske og skotske familienamn, sjå Mac.
* M. kan på engelsk stå for Master, magister, meister, Member, medlem, Military, Medicine, og fleire. I samband med tal tyder det Motorway eller motorveg. 
* forkorting for franske *monsieur*, som tyder «herr».
* forkorting for det romerske namnet Marcus.

### Minuskelen, m, kan stå for
* prefikset *milli-* (=10−3) i SI-systemet. Skrive føre eit einingssynbok seier det at eininga skal dividerast med 1000.
* *m*, symbol for masse. Partikkelmasse vert gjeven ved m med partikkelsymbol som indeks, til dømes *m<sub>e</sub>* for elektronmasse, *m<sub>a</sub>* for atommasse og *m<sub>p</sub>* for protonmasse.
* symbol for lengdeeininga meter. 
* symbol for molal eller molalitet. 
* m. står på engelsk mellom anna for male (hankjønn), married (gift) og mile(s) (engelsk mil).
* i grammatikken forkorting for hankjønn.
* i musikk er m ei forkorting for fransk *main* eller italiensk *mano* ('hand'). I orkegelmusikk er det ei forkorting for *manual*. Som dynamisk teikn er det ei forkorting for italienske *mezzo*, som tyder middels.
* på reseptar forkorting for latin *misce*, som tyder «bland». Legen har skrive til apoteket om å blande den medisinen som er føreskriven.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
E

Bokstaven **E** er den femte bokstaven i det latinske alfabetet. Det er ein fremre, halvtrong vokal. I dei semittiske og egyptiske alfabeta var han ein konsonant (ein H-lyd), men i gresk har han fått verdien e. I det eldste runealfabetet vert han skrive som den tredje runen i tredje ætt, som truleg er danna av ein liggande E. Det yngre runealfabetet har ikkje noko særskild E-teikn, men nyttar I for både E og I. I norsk viser E til både den reine e-lyden (ren, vet), æ-lyden (både kort og lang, til dømes herre) og den sentrale vokalen ə i trykklette stavingar (lese). I personnamn er e etter i (etter tysk mønster) ofte stum og viser at i er lang, til dømes Diesen.

## E kan stå for

* tonen E 
* eit vitamin
* symbolet for energi i fysikken, som i: *E = mc<sup>2</sup>*
* i SI-systemet står E for prefikset exa, som er 1018 eller 1 trillion.
* Engler-grader, måleining for viskositet hos smøreoljer. Sjå viskositet, Engler-viskosimeter.
* symbol for eötvös, eining for å gje endring i tyngdeakselerasjonen.
* Nasjonalitetskjennemerke for Spania (España)
* På tyske bilskilt: Essen
* På austerrikske bilskilt: Eisenstadt
* På norske bilskilt før 1971: Oppland fylke
* Ei rekkje romerske forkortingar, som Ennius, emeritus, evocatus, egregius med fleire. 
* E på kompasset tyder engelsk *east* eller fransk *est*, som på norsk tyder aust.

## e kan stå for
* *[[e i matematikk|e]]*, eller Eulers tal, er grunntalet i naturlege logaritmar. Talet er irrasjonalt og  transcendent.
* symbol for elektron. 
* symbol for den elektriske elementærladinga, dvs. ladningen til eit proton; 1,602 177 · 10–19 coulomb. Ladningen til elektronet er –e.
* e- eller ex- i sammensette ord frå latin er den latinske preposisjonen *ex* som tyder «ut av». Føre konsonantar har dette forma e, som til dømes i emigrere og erupsjon.
* forkorting for elektronisk, til dømes e-post eller *e-marknadsføring*.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
L

**L (l)** er den 12. bokstaven i det latinske alfabetet og den 11. i det greske alfabetet (Λ λ). Bokstaven stammar frå det fønikiske alfabetet. Bokstaven heiter på hebraisk *lamed*, og vart av grekarane omdanna til lambda. Romarane gav bokstaven namnet el. Romartalet L = 50 er oppstått av ei redusert form for den greske bokstaven Ψ (psi).

I runealfabetet er bokstaven femte rune i tredje ætt.

Sjå elles tjukk l.

## L kan stå for

* talet 50 skrive med romartal
* *L* er eit alternativ til Na som symbol for Avogadrokonstanten; sjå Avogadro-lova.
* L eller La er symbol for lambert, ei eldre eining for lystettleik.
* etter vitskaplege namn på plante- og dyreslekter og artar, ei forkorting for Linné.
* namnet på ein roman av Erlend Loe
* nasjonalitetskjennemerke for bilar frå Luxembourg
* på tyske bilskilt: Leipzig
* på irske bilskilt: Limerick
* på austerrikske bilskilt: Linz
* på norske bilskilt før 1971: Rogaland fylke
* på spanske bilskilt før 2000: Lleida
* forkorting for det romerske namnet Lucius.

## l kan stå for
* symbol for liter, eininga for volum i SI-systemet.
* forkorting for det latinske ordet *liber*, som tyder 'bok'.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Etoumbi

**Etoumbi** er ein by i provinsen Cuvette-Ouest i nordvestre Kongo-Brazzaville. Dei fleste fastbuande lever av jakt i skogane i området. 

Etoumbi har vore startplassen til fire utbrot av ebola-viruset, truleg fordi innbyggjarar har ete kjøt frå dyr som er funne døde i skogen. I 2003, døydde 120 menneske i eit utbrot. Eit utbrot i mai 2005 leia til karantene i byen.

## Utanfor Wikipedia

* Congo's Ebola town is sealed off frå BBC, 20. mai 2005
* 8 dead with Ebola-like symptoms in Congo frå CNN, 12. mai 2005
* Multimap: Kart over Etoumbi
Tor Erling Staff

**Tor Erling Staff** () var ein norsk jurist og sakprosaforfattar frå Oslo.
Han var også kjend som ein kontroversiell samfunnsdebatant.

## Bakgrunn
Staff blei cand.jur. i 1958 og tok også utdanning i USA. Han var formann i Det Norske Studentersamfund i 1956, og var redaktør for jubileumsboka som kom ut i samband med 150-års-jubileet til samfunnet i 1963. Han var direktør for Den norske Forleggerforening i perioden 1966 til 1970. 
## Virke

Frå 1967 var Staff høgsterettsadvokat. Han var også fast forsvarar ved Oslo tingrett frå 1967 til 2003.

Staff verka som forsvarar for klientar tiltalt for ei rekkje ulike brotsverk - «nynazister, pedofile, drapsmenn, voldsmenn og pornografer».
Han omtalte seg sjølv fleire gonger som djevelens advokat. I samfunnsdebatten forsvarte han også kontroversielle synspunkt som legalisering av narkotika, avskaffing av seksuell lågalder, innføring av offentlege bordell og aktiv dødshjelp.

Frå 1994 til 1995 var han programleiar i debattprogrammet *Lønning og Staff* på TV 2 saman med Per Ståle Lønning.

Hausten 2005 blei Staff omtalt i media i samband med ei sak om korrupsjon som impliserte klienten hans, John Sandstrøm, direkte og Staff sjølv indirekte.

## Familie

Staff var gift med Hilde Børresen frå 1958 til 1971, og hadde to søner. Den eine, Trygve Staff, vart tilsett ved same advokatkontor som faren og blei etterkvart partnar. 
I juni 2005 inngjekk Staff eit registrert partnerskap med ein mann.

## Bøker
* Håvard Rem og Tor Erling Staff: *Staff*, Oslo, Schibsted 2005, ISBN 82-516-2080-5
* Arne Haugestad: *Folkefiende? 70 år med Tor Erling Staff / 29 innlegg redigert av Arne Haugestad*, Oslo, Kagge Forlag 2002, ISBN 82-489-0257-9
* John Arne Markussen: *Staff &ndash; fra innsiden*, Oslo, Grøndahl 1985, ISBN 82-504-0784-9
* Tor Erling Staff (hovudredaktør): *Jus i hverdagen* bind 1&ndash;2, Arnkrone, Nordiske Bokverk 1980
* Tor Erling Staff: *Begjæring om gjenopptakelse av saken mot Fredrik Fasting Torgersen*, Oslo, Pax 1973, ISBN 82-530-0538-5
* Tor Erling Staff (redaktør): *Den frie talerstol &ndash; 1813&ndash;1963, det norske studentersamfund 150 år*, Oslo, Det norske studentersamfund 1963

## Kjelder
Kvalsong

**Kvalsong** er samlinga av lydar laga av kvalar for å kommunisere. Ordet «song» er brukt for å  beskrive mønsteret av dei førutsette og repetiserande lydane laga av nokre kvalartar (spesielt knølkvalen) som på ein måte kan minne om menneskesynging. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Adverbial

Eit **adverbial** er eit setningsledd som seier noko om verbalet, predikativet eller heile setninga. Det er ikkje kravt av verbalet, så difor kan ein sløyfa heile adverbialet utan at setninga vert feil grammatisk sett.

## Typar av adverbial
* **Stadsadverbial**: Ho tok toget *til Bergen*.
* **Tidsadverbial**: Kva skal me gjera *i dag*?
* **Måtesadverbial**: Han talar fransk *perfekt*.
* **Middeladverbial**: Snikkeren slo inn spikaren *med ein hammar*.
* **Gradsadverbial**: Bitten åt *mykje*.
* **Komitativt adverbial**: Ditlef drog på ferie *saman med familien sin*.
* **Benefaktivt adverbial**: Eg skal gjera det *for deg*.
* **Agensadverbial**: Tjuven vart arrestert *av politiet*.

## Korleis finna fram til adverbialet
Mange adverbial kan ein byta ut med eitt enkelt adverb:
* Ho tok toget *til Bergen*. > Ho tok toget *dit*.
* Kva skal me gjera *i dag*? > Kva skal me gjera *no*?

Me kan òg finna fram til ein del adverbial ved å nytta spørjeorda *kvar, når, korleis, kor mange eller kor mykje*:
* *Kvar* tok ho toget? > Svar: *til Bergen*.
* *Når* skal me gjera det? > Svar: *i dag*.
* *Korleis* talar han fransk? > Svar: *perfekt*.
* *Kor mykje* åt Bitten? > Svar: *mykje*.

Ei setning kan ha fleire adverbial:
* Ho tok toget *til Bergen* *i dag*.

Om me sløyfar adverbialet, vil framleis setningane vera grammatisk korrekte (sjølv om tydinga kan vera ei anna eller me mistar vesentleg informasjon):
* Snikkaren slo inn spikaren *med ein hammer*. > Snikkaren slo inn spikaren.
* Ditlef drog på ferie *saman med familien sin*. > Ditlef drog på ferie.
* Eg skal gjera det *for deg*. > Eg skal gjera det.
* Tjuven vart arrestert *av politiet*. > Tjuven vart arrestert.
Ceuta

**Ceuta** er ein spansk ekslave i Marokko i Nord-Afrika, på det nørdste punktet i Maghreb, ved middelhavskysten sør for Gibraltarsundet. Han har eit areal på om lag 28] km². Namnet «Ceuta» kjem av det latinske namnet frå romartida, *Septem Fratres* ('sju brør').

Ceuta ligg på ein odde som forbind Monte Hacho, ein av dei tradisjonelle «Herkulessøylene», med fastlandet. Byen har ei god hamn med mykje ferjetrafikk med Spania. Fiske og fiskeindustri, bryggjeri og verkstader er viktige verksemder. Ceuta er også ein garnisonsby. Ceuta er inngjerda og sterkt vakta for å hindra ulovleg innvandring frå Afrika til Europa. Marokko gjer krav på byen, saman med dei andre spanske områda Melilla og fleire middelhavsøyar.

Opphavleg var Ceuta ein fønikisk koloni. Seinare tilhøyrde han romarar, vandalar, bysantinarar, arabarar, portugisarar (1415–1580) og spanjolar (frå 1580). I mellomalderen var Ceuta ein viktig handelsby.

## Kjelder

*Ceuta (2009, 14. februar), *Store norske leksikon*. Henta 18. august 2013.

## Bakgrunnsstoff

*
Tuvalu

**Tuvalu** er ein øystat i Stillehavet, plassert midtvegs mellom Hawaii og Australia. Landet er den sjølvstendige staten med minst folketal i verda, om ein ser bort frå Vatikanstaten. Namnet *tuvalu* tyder *åtte som står saman*, og viser til dei åtte (no ni) atolla som saman utgjer staten.

Ingen av øyane er høgare enn fem meter over havet, og dei vil vera svært truga dersom havnivået stig i framtida. I løpet av dei neste tiåra kan det henda at tuvaluanarane vil evakuera til New Zealand, eller til Niue, ei lita stillehavsøy med lenkjer til New Zealand, som har fallande folketal.

## Sjå òg
* Klima i Sør-Stillehavet
Vandve

**Vandve** er ei øy i Dønna kommune i Nordland. Øya er relativt flat og ligg vest for øya Dønna, og har om lag 60 fastbuande. Ho har eit areal på 5,8 km². Hovudnæringa er fiskeoppdrett. For å kome til øya kan ein ta ferje anten frå Solfjellsjøen eller Sandnessjøen.

## Bakgrunnsstoff
* Vandve-portal
* Dønna kommune, offisielle sider
Øya Dønna

**Dønna** er ei øy i Dønna kommune på Helgeland i Nordland. På øya ligg fjellformasjonen *[[Dønnmannen]]*, som med ei høgd på 858 meter over havet er det høgaste punktet på øya. Øya ligg like nord for Alsta. 

Frå Bjørn har øya ferjesamband til Sandnessjøen og Løkta og over Åkviksundet bru samband til Herøy.
F

**F** er den sjette bokstaven i det latinske alfabetet. Han stammar over gresk frå det fønikiske alfabetet og heiter på semittisk *waw*. Ordet tyder «nagle» eller «krok», og slik har det opphavlege biletteiknet sett ut. Bokstaven heitte på gresk *vau* (teken i tysk som namn på v) eller etter forma digamma, dobbelt-gamma. Han var vanleg i eldre gresk skrift, men den lyden han viste til, w (konsonantisk v), fall etter kvart bort, og bokstaven gjekk ut av det klassiske greske alfabetet. Lyden f kom først inn i gresk i keisartida i staden for ph, som før hadde vorte uttalt p med aspirasjon. Romarane gav att frå først av f-lyden dels med vh, sidan med fh og deretter med f aleine. De kalla bokstaven ef.

I runealfabetet er f første rune i første ætt.

## F kan stå for
* tonen F i musikken
* grunnstoffet fluor
* ei kraft, F (av eng. *force*)
* F, farad, eininga for kapasitans. 
* symbol for faradaykonstanten.
* temperatureininga Fahrenheit
* nasjonalitetsmerke for Frankrike, til dømes på bilar og føre postnummer.
* på tyske bilar: Frankfurt am Main
* på norske bilar før 1971: Buskerud fylke
* forkorting på romerske innskrifter for Fabius, fecit, filius og frater.
* forkorting for Fellow, som er eit medlem av eit vitskapleg selskap, yrkessamanslutning eller liknande, som F.B.A. Fellow of the British Academy, F.R.S. Fellow of the Royal Society, F.S.A. Fellow of the Society of Antiquaries og F.R.I.B.A. Fellow of the Royal Institute of British Arc.
* på reseptar er F. forkorting for latinske *fiat* eller *fiant* som tyder «må lagast (tilberedes)».
* forkorting for engelsk *fighter*, som tyder jagarfly, til dømes F-16.

## f kan stå for
* prefikset femto, ein tusen-billiondel av eininga eller 10-15
* f. er forkorting for *femininum* eller hokjønn i grammatikk.
* er eit dynamisk teikn i musikk, sjå dynamikk i musikk.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Sandnessjøen

**Sandnessjøen** er ein by i Alstahaug kommune på Helgeland i Nordland fylke. Staden har hatt bystatus frå 1999 og har .

På Sandnesgården budde høvdingen Torolv Kveldulvsson og sagakvinna Sigrid omkring 870. Ved byen ligg Alstahaug kyrkje og Petter Dass-museet.

Det går dagleg snøggbåt frå Sandnessjøen til Bodø med samband til Svolvær. Ruta heiter Nordlandsekspressen. Næraste lufthamn for Sandnessjøen er Stokka lufthamn.

## Kultur

I byen finst det statuar av Torolv Kveldulvsson, Petter Dass, Sigrid på Sandnes og Skule V. Storheill. I tillegg finst verka *Bakersvenden*, *Seileren*, *[[Tassen-statuen|Tassen]]* og ei oppstilt ankerkjettinglenke.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* sandnessjoen.com - lokal portal for Sandnessjøen og Alstahaug
G

**G** er den sjuande bokstaven i det latinske alfabetet. På norsk representerer han ein dorsal lyd som vert uttalt ved at tungeryggen møter ganen. 

Bokstaven er opphavleg same teikn som C. Hos romarane gjekk C, som på gresk vart uttalt g, over til å bli teikn for ein k-lyd, og romarane skapte då den nye bokstaven G. Medan den eldre runerekka har eit eige teikn for g, har den yngre berre eitt teikn for g og k. 

Uttalen av g er forskjellig i ulike språk. Han vert uttalt som sj [ʒ] føre i, y og e på fransk, som stemt dsj [dʒ] føre dei same vokalane på engelsk og føre i og e på italiensk, som x føre i og e på spansk. På norsk er g stum føre j, til dømes i gjere. Han blir uttalt som j føre ei og i i opphavlege norske ord, til dømes i geip, gi, men som g i opphavlege framande ord, til dømes geistleg. Føre e og i i opphavlege framande ord vert bokstaven dels uttalt som g, til dømes general, dels som ustemt sj [ ʃ ], til dømes generøs, dels som dsj [dʒ], til dømes gentleman, alt etter kva språk ordet stammar frå. Føre y vert g som oftast uttalt som j, men i somme framande ord som g.

## G kan stå for
* tonen G i musikken
* prefikset *giga-* (=109, ein milliard) i SI-systemet
* symbol for den universelle gravitasjonskonstanten; G = 6,672 59·10–11Nm²/kg². Sjå gravitasjon.
* eldre symbol for gauss, CGS-eining for magnetisk flukstettleik.
* På tyske bilar: Gera
* På irske bilar: Galway
* På austerrikske bilar: Graz
* forkorting for namn i latinske innskrifter, til dømes Gaius (jfr. C), Gallia og Germania, eller for *gens*, som tyder «folk».
* forkorting for grunnbeløpet i folketrygda.

## g kan stå for
* symbol for tyngdeakselerasjon, det vil sei den akselerasjonen ein lekam får i fritt fall i tomt rom nær jordoverflata. Verdien av g varierer frå 9,78 m/s² ved ekvator til 9,83 m/s² ved polane. Standard tyngdeakselerasjon, symbol g0, er av CGPM (Conférence Générale des Poids et Mesures) fastsett til 9,80665 m/s².
* eining for akselerasjon, ofte nytta når ein lekam er utsett for ei kraft som er proporsjonal med massen av lekamen, til dømes sentripetalakselerasjonen ved ei sirkelrørsle, akselerasjonen ved oppskyting av eit romfartøy, eller tyngdeakselerasjonen på andre klodar. Ein lekam ved jordoverflaten som er i ro, eller i rettlinja rørsle med konstant fart, er heile tida påverka av ei kraft lik tyngda av lekamen, og dette samsvarar ein akselerasjon på 1 g. Når ein lekam får ein akselerasjon på 5 g, betyr det at han er utsett for ei kraft som er lik 5 gonger tyngda av lekamen. 
* symbol for gram.

## Kjelder
*
Løkta

**Løkta** er ei øy i Dønna kommune i Nordland. Øya er på 17 km² og ligg ved utlaupet av Ranafjorden. Utgraviningar viser meir enn 5000 år gamle busetjingar på øya. Øya har eige kyrkjebygg, Løkta kyrkje.

Viktige næringsvegar er jordbruk og fiske. Helgelandske driv ferjesamband til Dønna og til Sandnessjøen og snøggbåtsamband til Nesna. Nordlandsekspressen mellom Bodø og Sandnessjøen kan også få anløp av Løkta ved behov.

## Bakgrunnsstoff
* Velkommen til Løkta, informasjon om øya
Zohar

***Zohar*** (hebraisk זֹהַר [zohar] ‘skin, stråleglans’) er eit bokverk som er vidt rekna som det mest innflytnadsrike verket i kabbalá, eller jødisk mystikk. *Zohar* er ein mystisk kommentar til Toráen, eller dei fem *[[Mosebøkene]]*, skriven på mellomalderarameisk og rabbinsk hebraisk. Verket inneheld mellom anna ein mystisk diskusjon kring Guds natur, opphavet og bygnaden åt universet, sjelenes eigenskaper, synd, frelse, det vondes problem og liknande emne.

*Zohar* er ikkje så mykje ei bok som ei boksamling. Dei ulike bøkene som inngår i *Zohar* inkluderer skriftutlegging såvel som teosofisk teologi, mytisk kosmogoni, mystisk psykologi og kva nokre vil rekne som antropologi.

*Zohar* er ein kommentar til Toráen, dei fem Mosebøkene. Zohar, og kabbalistisk tradisjon, baserer seg på at ein kan forstå forteljingane i Mosebøkene på fire nivå: den faktiske historia, dei underliggjande tydingane og dei allegoriske forklaringane, den religiøse lærdommen og for det fjerde *Sod*, det hemmelege, esoteriske nivået.

Verket er truleg skrive i Spania på slutten av 1200-talet, av Moses de León (ca. 1250–1305), men er tradisjonelt tilskrive rabbineaen Shimon bar Johai, som levde i Galilea på 200-talet.

## Norske utgåver
* *Zohar – stråleglansens bok, fra den jødiske kabbala*. Omsett og med innleiing og kommentarar av Bjørn Olav Grüner Kvam. Gyldendal, 2004 (Ad fontes). ISBN 82-05-29861-0
* Eit utval frå *Zohar*-kommentarane til skapelingssoga i *[[Første Mosebok]]* finst i samlinga *[[Jødiske skrifter]]*, 2002.
## Referanser

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Zohar|Zohar]]» frå ,  den 22. november 2019.*
Romaniotisk jødedom

**Romaniotisk jødedom** er den retninga av jødedommen som tradisjonelt blir praktisert av romaniotes &mdash; ei greskspråkleg jødisk gruppe som i dei siste hundreåra hovudsakleg har halde til i området kring vår tids Hellas og til ein viss grad Albania og Sør-Italia. Romaniotisk jødedom blir rekna som ei av dei retningane av jødedommen som har halde mest på tradisjonane frå Israel slik dei var føre dei kristne krosstoga øydela den attverande infrastrukturen i det jødiske samfunnet der.

Blant typiske trekk i romaniotisk jødedom kan nemnast synagogearkitekturen med si bipolare planløysing: Tebáen (leseplattforma) ligg vanlegvis på motsett vegg i høve til hekhál (arka el. Toráskåpet). Torárullane blir tradisjonelt lagra i tikkím (sylindrar) heller enn i kapper. Ein legg svært stor vekt på *[[Talmúd jerusjalmí]]*. Det er tradisjonelt relativt mykje bruk av jevanittisk, eller «jødegresk», som liturgisk språk ved sida av hebraisk.

Sidan slutten av 1400-talet har romaniotisk jødedom vorte mykje påverka av sefardisk jødedom etter at eit stort tal sefardiske jødar som var landsforviste frå Spania (1492) og i mindre grad Portugal (1497) flykta til Det osmanske riket.

## Kjelder
Q

**Q** er den 17. bokstaven i det latinske alfabetet.

## Soge

Q stammar frå den greske bokstaven qoppa (*Ϙ*, *ϙ*), som er avleidd frå fønikisk *qof*. Tidleg i gresk antikk brukte ein tidvis bokstaven som k-lyd framfor o og u. Han blei ikkje brukt som bokstav i klassisk gresk. Etruskarane og seinare romarane kalla bokstaven *qu* og brukte han først framfor o og u, der han kunne uttrykka k- eller g-lyd. Sidan blei han berre brukt framfor u.

## Moderne bruk
I dei fleste moderne europeiske språk blir q nesten berre brukt framfor u, og uttrykker konsonantgruppa /kw/. På dei nordiske språka blei q brukt saman med u eller v fram til første halvdelen av 1800-talet. Stavingsreformer erstatta han med k, og q er i dag nesten ikkje brukt i nordisk, bortsett frå i særnamn.

## Q kan visa til
* Q-verdien til ein resonans 
* *Q*, i fysikken vanleg symbol for elektrisk lading, for varmeenergi og for frigjort kinetisk energi i ein kjernereaksjon. Energien, Q-verdien, er positiv når energi som har vore bunden i atomkjernane som reagerer, går over til varme.
* Q er i matematikk mengda av alle rasjonale tal.
* ein rollefigur i bøkene og filmane om James Bond
* det britiske musikkmagasinet *[[musikkmagasinet Q|Q]]*
* q er symbol for den britiske masseininga quintal.
* fleire forkortingar av latinske ord og namn, til dømes Quintus, quaestor, quartus.

## Kjelder

* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Q|Q]]» frå ,  den 2. juni 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
Tik

:*Sjå òg den [[Hellas|greske]] *'dansen Tik** og treslaget **teak**. «Tik» kan i tillegg vera eit omgrep for hodyr av **hund**, **rev**, **ulv** og **sau**.''
----

Ein **tik** ([[hebr.]] תִּיק [tīq]), ''flt.'' **tikkím''', er ein lukka sylinder av tre eller metall som blir bruka til å omslutte torárullar og lagre dei i blant mange jødiske grupper. Tikkím er særleg vanlege i romaniotisk jødedom, italkisk jødedom, mizrahisk jødedom og samaritansk religion, men dei er òg relativt vanlege blant sefardiske jødar i Nord-Afrika. Det sefardiske samfunnet kring Hamburg og Schleswig-Holstein bruka òg tikkím &mdash; kanskje som resultat av påverknad frå italienske eller nordafrikanske jødar.
Teak

**Teak** (uttalt /tik/)  er lauvtre i slekta *Tectona*, ei gruppe tropiske edeltre i jernurtfamilien (*[[Verbenaceae]]*). Dei er heimehøyrande i Sør- og Aust-Asia, og utgjer ofte ein komponent i monsunskog-vegetasjon. Teaktrea feller lauv i tørketida. Dei er store, og kan verte opp til 50 meter høge, med ei stamme på to-tre meter i tverrmål. Stamma er sylindrisk og heilt bein i nesten heile lengda. Greinene er kraftige og sit høgt. Dei store blada er motsette, elliptiske og heilranda, med grasgrøn overside og sølvgrå underside. Blomane er kvite og duftar godt, fruktene er runde og ligg i kapslar.

Yteveden i treet er grågul og vert ikkje nytta som trevyrke. Kjerneveden er gulbrunt gyllen med mørkare teikningar, ofte med grønlege tonar før han har «modna» i lys og luft og verte raudbrun. Teak er høgt skatta som trevyrke av di det er haldbart, lite brennbart, motstandsdyktig mot rote og syre, krympar særs lite, og har god styrke dersom breidda på årringane ikkje er mindre enn to millimeter. Densitet ved 15 % fukt i vyrket er om lag 0,69 g/cm3.

Det finst tre artar av teak:
* **Vanleg teak** (*Tectona grandis*) er den kommersielt viktigaste og er vidspreidd i India og Indokina.
* **Dahat-teak** (*Tectona hamiltoniana*) er ein lokal, endemisk art i Myanmar (Burma), der han er rekna som truga.
* **Filippineteak** eller **filippinsk teak** (*Tectona philippinensis*) er ein endemisk art frå Filippinane som òg er rekna som truga.

## Kultivering og bruk

Teak er lett å arbeide med og har naturlege oljer som gjer han godt eigna til bruk på vêrutsette stader. Teak frå gamle og seintvaksne tre frå naturlege skogar er hardare og meir haldbart. Teak frå unge, rasktveksande plantasjetre er mindre haldbart og har ein tendens til oppflising og vasskader.

Teak er særleg bruka som material til skipsdekk, utandørsmøblar, ytterdører og andre ting som treng å vera vêrbestandige og gjerne òg slitesterke. Til innandørs bruk er teak ein del bruka itregolv. Tradisjonelt har teak òg vore bruka til innandørsmøblar som salongbord, spisebord, radiokabinett og liknande.

Mykje av verdas teakvirke er eksportert frå Indonesia og Myanmar, Thailand og Java. «Burma-teak» frå Myanmar har til vanleg vore rekna som det beste. Men det er ikkje mogleg å avgjere med visse kva område materiala kjem i frå, ettersom arten er den same og variasjonane i vekstvilkåra ikkje er så typiske at dette gjev seg generelt utslag i vyrket. Det er sorteringa av vyrket og handsaminga av det som kan gje seg utslag i kvaliteten.

## Bakgrunnsstoff
* Snl:no: Teak
* PROSEA record: ''Tectona''
Parasjá

Ein **parasjá** (hebr. פָּרָשָׁה [pārāšā] el. פְּרָשָׁה [pərāšā], ‘inndeling’), *flt.* **parasjijót**, er mest bruka som namn på dei 54 vekeavsnitta av *[[Torá]]en* som blir lesne i synagogar på sjabbát og i mindre grad på måndag og torsdag i løpet av året.
Z

**Z (z)** [uttale: «sett»] er den 26. bokstaven i det latinske alfabetet. Han stamma over etruskisk frå gresk, der han hadde forma I og seinare Ζ, ζ. Han er den sjette bokstaven i det greske alfabetet med namnet zeta. Uttalen vert gjengitt med sd eller ds, men har vore éin lyd, ein stemt s-lyd. Bokstaven går attende til fønikisk skrift og heiter på hebraisk *zayin*, som tyder «våpen». I latinsk rettskriving vart bokstaven teken i bruk under Augustus i lånord frå gresk. Han hadde først av plass etter F i bokstavrekka. 

I runealfabetet er z den sjuande runen i andre ætt. 

Z vert i norsk berre nytta i lånord og vert uttalt som s (tidlegare til dels også som ts, til dømes *zar*, ein eldre skrivemåte for tsar). På engelsk og fransk, i slaviske språk, i ungarsk og i dei fleste fonetiske alfabet har z lydverdien *stemt s*. På tysk vert han uttalt som ts, utanom i den eldre sambindinga sz = ss. På italiensk vert han uttalt som ts eller dz, på spansk som ustemt lespelyd [þ], men i Latin-Amerika vanlegvis som s. I kinesisk (pinyin) vert z uttalt som dz.

Somme samiske språk og dei europeiske språka estisk, latvisk, litauisk, tsjekkisk, slovakisk og slovensk har òg varianten **Ž** (Z háček).

## Versalen Z kan&nbsp;stå&nbsp;for:
* hovudrolla i animasjonsfilmen Antz
* prefikset *zetta-* (=1021) i SI-systemet
* *Z* er i fysikk og kjemi symbol for atomnummeret til eit atom.
* vanleg symbol for impedans.
* nemning for mengda av heile tal for (positive og negative). Symbolet kjem av tysk *Zahlen*, som tyder «tal».

## Minuskelen '''z''' kan stå for:

* prefikset *zepto-* (=10-21) i SI-systemet
* ein vanleg bokstav nytta i matematikk for ein tredje ukjend storleik eller ein tredje koordinat når dei to første er *[[x]]* og *[[y]]*. 
* vert ofte nytta som symbol for komplekse tal: z = x + iy, der x og y er reelle tal og i = Ö-1.  
* *z*, i fysikk og kjemi vanleg symbol for ioneladningstal, det vil sei talet på frie elementærladningar i eit ion.
* i matematikken ofte teikn for den tredje ukjent storleiken i ei likning når dei første er blitt skrivne som x og y. Òg ofte nytta om den tredje koordinaten i eit koordinatsystem.

## Kjelder
*
DS

**DS**, **Ds** eller **ds** har fleire tydingar:

* «DS» vert nytta for å skildre ein båttype og står fremst i båtnamnet, til dømes DS «Norge». DS står for dampskip og vert lite nytta i dag, då det ikkje lenger vert laga skip med dampmaskiner. I staden har MS (motorskip) teke over som det mest nytta for båtar med same storleiken.

* Spelemaskinen Nintendo DS
Б

**Be** (kyrillisk **Б**, **б**) er den andre bokstaven i det kyrilliske alfabetet. Ved transkripsjon tilsvarer han bokstaven B i det latinske alfabetet.

Bokstaven representerer vanlegvis ein stemd bilabial plosiv, lyden [b], som i ordet *ball*.

## Sjå òg
* Ve (В, в)

## Kjelder
Barium

**Barium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Ba** og atomnummer 56. Det høyrer til jordalkalimetalla i gruppe 2 i periodesystemet.

## Spesielle eigenskapar

I motsetning til visse andre jordalkalimetall (kalsium og magnesium) er barium svært giftig. 

## Historie

Barium vart oppdaga av Humphrey Davy i 1808.

## Bruk

Bariumsulfat (BaSO4) er kvitt eller gulkvitt og vert brukt i måling.

Sjølv om barium er svært giftig, vert bariumsulfat òg brukt til røntgenundersøkingar av mage og tarm. Det er fordi bariumsulfat er uløyseleg i vatn og ikkje blir tatt opp i kroppen.

Bariumkarbonat kan brukast som rottegift.

## Sjå òg

* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - Barium