open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Falklandsøyane

**Falklandsøyane** (engelsk *Falkland Islands*, spansk *Islas Malvinas*) er ei øygruppe som er styrt som eit britisk oversjøisk område. Hovudstaden er Stanley med 1750 innbyggjarar. 

Ein guvernør styrer øyane på vegner av styresmaktene i Storbritannia. I tillegg til Falklandsøyane styrer guvernøren òg over øygruppa Sør-Georgia og Sør-Sandwichøyane. Argentina gjer òg krav på området, og innlemar dei i provinsen Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur. 

## Geografi
Falklandsøyane ligg i sør i Atlanterhavet, 483&nbsp;km utanfor austkysten av Argentina. Dei to hovudøyane er Vest-Falkland og Aust-Falkland. Hovudstaden, Stanley eller Port Stanley, ligg på Aust-Falkland. I tillegg kjem nær 200 mindre øyar. Øyane har ei samla flatevidd på 12&nbsp;173&nbsp;km&sup2; og hadde om lag 3&nbsp;800 innbyggjarar i 2022.

Det høgaste fjellet i øygruppa er Mount Adam (698&nbsp;moh.) på Vest-Falkland.

## Historie
Den 2. april 1982 invaderte Argentina øyane, noko som utløyste Falklandskrigen. Storbritannia sende ein flåtestyrke og gjenerobra øyane etter harde kampar.

Etter at Storbritannia har teke til å interessera seg for å leita etter olje i farvatna rundt øyane, har Falklandsøyane igjen ført til protestar frå Argentina.

## Verdt å sjå
* Stanley
* Louis-hamna
* Volunteer Beach
* West Falkland

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Amazonaselva

**Amazonaselva** (spansk og portugisisk: **Río Amazonas**) i Sør-Amerika er den største elva på jorda målt i vassmengd. Ho fører like mykje vatn som Nilen, Yangtze og Mississippi til saman. Dette gjer at elva gjev tilskot til om lag ein femdel av alt ferskvatn som renn ut i alle verdshava. Amazonaselva er den nest lengste elva på jorda, etter Nilen.

Amazonaselva er i hovudsak ei brasiliansk elv. Den fjernaste kjelda ligg 3700 meter over havet i Andesfjella i Arequipa-regionen i Peru. Elva er 6&nbsp;400 kilometer lang og har over 200 sideelver, med eit nedbørsfelt på 6&nbsp;915&nbsp;000 km&sup2;, dvs. om lag 40 % av Sør-Amerika. Nokre av dei mest kjende sideelvene er Rio Negro som kjem frå nord, og Rio Madeira, Tapajós og Xingu som kjem frå sør. Utløpet av elva ligg på austkysten av Brasil og vert kalla *Rio del Mar* – elvehavet. Elva er farande for havgåande skip, som kan sigle heilt vest til Iquitos i Peru. 

I 1541–42 siglde den spanske oppdagaren Francisco de Orellana ned elva. Det var på denne ferda at Amazonas fekk namnet sitt. Orellana skreiv at dei blei angripne av kvinnelege krigarar, som fekk han til å tenke på amasoner frå Antikken. Samanstøyten var mot tapuyasindianarar, der kvinner og menn i stammen kjempa side om side.

Amazonaselva har over 2000 fiskeartar, frå elektrisk ål til meir blodtørstige pirajaar.

## Fotnote

## Kjelder
*
Sauda Smelteverk

**Sauda Smelteverk** er eit smelteverk i Sauda. Smelteverket er eigd av Eramet Norway. Produksjonen tok til i 1923. Fram til 1977 heitte verket offisielt «Electric Furnace Products Company, Ltd» og høyrde til det amerikanske Union Carbide Corp. Smelteverket var eigd av Elkem 1981–99 og franske Eramet frå 1999.
Smelteverket er mykje av grunnlaget for byen Sauda, og gjer at Sauda er ein typisk industristad. Streiken ved smelteverket i 1970 fekk mykje merksemd. Filmen Sauda-streiken 1970 - Streik! vart laga i 1973 på grunnlag av romanen Sauda! Streik! frå 1972. 
## Litteratur
* Kjartan Fløgstad: *Arbeidets lys. Tungindustrien i Sauda gjennom 75 år*, Oslo Det Norske Samlaget 1990 ISBN 82-521-3597-8

## Bakgrunnsstoff
* Sauda smelteverk  Eramet
* Industriarbeidarmuseet i Åbø-byen i Sauda Ryfylkemuseet
* Industriarbeidarmuseet i Åbø-byen i Sauda
Sarayaku

**Sarayaku** (kichwa for 'maiselva') er eit territorium og ein landsby ved elva Bobonaza i Pastazaprovinsen i sørlege Amazonasregionen i Ecuador. Territoriet samlar fleire små landsbyar og har ein total busetnad på mellom eit og to tusen quechuaer som kallar seg *kichwafolket i Sarayaku* eller *sarayakufolket*. Dei er organisert i «Organización de Pueblos Indígenas de Pastaza», OPIP. Leiar av sarayakufolket er Hilda Santi (mai 2005).

Sarayaku ligg i tropisk regnskog, det tar ca 30 minutt med fly eller to døger med kano i retning søraust frå næraste by Puyo til Sarayaku. Puyo ligg berre 50 km aust for den meir kjente byen Baños. Elva Bobonaza drenerer ned til Amazonaselva ved Iquitos i Peru, via Pastazaelva og Marañónelva.

Folket i territoriet har i dei seinare år tatt opp turisme som leveveg. Dei prøver å ta vare på sin eigenart også som eit middel i turistnæringa. Etter ein skipingsprosess over fleire år, starta det første semesteret med universitetsstudiar i Sarayaku hausten 2003. Tilbodet kom i stand etter eit samarbeid med universiteta i Cuenca og i Lérida (Catalonia). Føremålet med universitetstilbodet i Sarayaku er å høgne kvaliteten på fleirkulturell og fleirspråkleg utdanning i indianarsamfunn i Pastazaprovinsen. Gjennom dette vil dei òg utvikle eigne undervisningskrefter, vitalisere gamal kunne om filosofi, indiansk kosmosvisjon, og kulturell identitet og tradisjonar. 

Eit sjølvstyre for det dei kallar «Tayjasaruta», på engelsk «Autonomous Territory of the Original Kichwa Nation of Sarayaku» er proklamert i samband med at det argentinske oljeselskapet CGC  fekk løyve til å leite etter petroleum med seismiske undersøkingar.  Petroleumsverksemda er sterkt ønskt av den sentrale regjeringa i Quito, fordi økonomien i landet er avhengig av inntekter frå råoljeeksport for å betale statsgjeld. For å stoppe motstanden mot verksemda frå sarayakufolket sette regjeringa inn føderale soldatar i Sarayaku og stengde Bobonazaelva som ferdselsveg.

Striden har fått ei rikeleg merksemd i internasjonale media. Han er eit klassisk døme på kamp om rettar til land mellom urfolk og nasjonale styresmakter. Sarayakufolket klagar oljeselskapa for freistnad på etnisk mord fordi verksemda åt selskapa etter folket sitt syn vil øydeleggje eksistensgrunnlaget, både økonomisk, kulturelt, ernæringsmessig, økologisk og åndeleg og ho undergrev sosial likevekt i samfunnet. Dei hevdar at oljeverksemda er den største trusselen mot universitetstilbodet som nyst er skipa i Sarayaku.

## Kjelder
* Artikkel i Verdensmagasinetx
* Offisiell nettstad for sarayakufolket (engelsk og spansk)

## Bakgrunnsstoff
* Marisha Handler ''The New Amazon'' Artikkel i magasinet ''Orion online'' (januar/februar 2005)
Kolloidosmotisk trykk

**Kolloidosmotisk trykk** er verknaden på det osmotiske trykket av store proteinmolekyl som er tilstades i blodplasma. Dette utgjer berre ein liten del av det totale osmotiske trykket i plasma som vert oppretthalde av alle dei oppløyste innhaldsstoffa. Fordi store plasmaprotein ikkje har så lett for å trengja gjennom kapillærveggene, vil deira verknad på det osmotiske trykket inne i kapillæra til ein viss grad utjamna tendensen væske har til å lekka ut frå desse blodkara. Ved tilstandar der det er nedsett mengde av plasmaprotein, t.d. ved tap gjennom urinen (proteinuri) eller ved underernæring, vil resultatet av for lågt kolloidosmotisk trykk visa seg som ødem, væskeopphoping i kroppsvev.

## Sjå òg
Osmose
Ariel Sharon

**Ariel Sharon** () (hebraisk **אריאל שרון**, alternative transkripsjonar **Scharon** og **Sjaron**), var ein israelsk general og politikar. Han vart fødd som **Ariel Scheinermann** i Kfar Malal, som son av ein polsk-tysk far og ei russisk mor, 
Frå 2001 var han statsminister i Israel, og etterfylgde då Ehud Barak. Sharon representerte fram til november 2005 høgrepartiet Likud, då han braut ut og stifta partiet Kadima. 

Den 4. januar 2006 vart Sharon utsett for eit hjerneslag. Ehud Olmert vart då fungerande statsminister. Den 11. april same året vart Sharon erklært permanent ufør, og Olmert tok formelt over som statsminister. Ariel Sharon døydde 11. januar 2014 etter å ha lege i koma i over åtte år.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* «Erklærer Sharon permanent ufør» på Dagbladet.no
Benjamin Netanyahu

**Benjamin «Bibi» Netanyahu** ( i Tel Aviv) er ein israelsk konservativ politikar og diplomat. Han var den niande statsministeren i Israel frå 1996 til 1999, frå 2009 til 2021.
og vart igjen statsminister i 2022.
## Bakgrunn
Netanyahu har ein bachelor i arkitektur, og ein mastergrad i bedriftsleiing frå MIT. Han studerte også statsvitskap ved MIT og Harvard.

### Politisk karriere
Netanyahu er medlem av det konservative partiet Likud, som han òg var leiar for frå 1993 til 1999 og igjen frå 2005. I det fyrste direkte statsministervalet vann han med eit partiprogram som mellom anna var kritisk til høge tempoet i fredsprosessen med Palestina. Han var i den fyrste perioden sin statsminister frå april 1996 til mai 1999, og er den fyrste og til no einaste israelske statsministeren som er fødd etter opprettinga av staten Israel.

Han var finansminister i regjeringa til Ariel Sharon fram til 7. august 2005, då han sa frå seg denne stillinga i protest mot den israelske tilbaketrekkinga frå Gazastripa.

Tidlegare har han vore ambassadør på Israel sin ambassade til USA (1982–1984), FN-ambassadør (1984–88) og viseutanriksminister (1988–1991).

### Rettssak
I 2019 vart Netanyahu tiltala for korrupsjon, bedrageri og svindel. Saka er enno pågåande.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* ''Benjamin Netanyahu'' i Den Store Danske.
Mordechai Vanunu

**Mordechai Vanunu**  () er kjend som ein israelsk kjernefysikar og varslar som i 1986 avslørde Israel sitt atomvåpenprogram og at Israel hadde slike våpen. 

Vanunu var fødd i Marrakesh i Marokko av jødiske foreldre (faren var rabbinar). Han var i England då avsløringa kom, men då den israelske etterretningstenesta Mossad fekk vite om dette, sette dei opp ei honningfelle for han i Roma, der han vart neddopa og teken til Israel. I Israel vart han dømd til 18 års fengsel. Han sona desse 18 åra, med 11 av dei i isolasjon. Då han kom ut frå fengselet, hadde han framleis avgrensa fridom. Han kunne mellom anna ikkje snakke med utlendingar, og for brot på denne regelen vart han i juli 2007 dømd til nye 6 månader i fengsel. 

## Til Noreg
I 2015 gifta Vanunu seg med norske Kristin Joachimsen, og dei to søkte om familiegjenforeining i Noreg. Det skulle likevel gå to år før dei fekk positivt svar. 
Den 6. november 2017 søkte Vanunu til Høgsteretten i Israel om oppheving av restriksjonane som hindra attforening med ektefellen i Noreg. Dette var den tolvte gongen han søkte, men det vart likevel avslag. Nytt avslag kom i juni 2018.

## Referansar
Trilliard

**Trilliard** er namnet på talet 1021, altså eit eittal med 21 nullar bak seg, 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. Det svarer til tusen trillionar eller ein million billiardar. Talet blir brukt i daglegtale for å uttrykka ein svært stor, uteljeleg mengde.

I SI-systemet svarer prefikset zetta til trilliard, medan zepto står for ein trilliarddel.

## Bakgrunnsstoff
*Tabell over små og store tal
Hormon

**Hormon** (frå gresk *horman*, 'set i gang') er molekyl som verker som bodberarar frå ei celle til ei anna celle eller cellegruppe. Alle fleircella organismar produserer hormon, også plantar. Hormona kan verka over kortare eller lengre avstand. 

Dei er del av det endokrine systemet, som saman med sentralnervesystemet samordnar grunnleggjande livsprosessar som fordøying og forplanting. Endokrine celler frigjev hormona i blodomløpet, andre kroppsvæsker eller direkte til nabovev.

Alle cellene i kroppen kan produsera fleire molekyl som regulerer produksjonen av andre molekyl, anten i cella sjølv eller i naboceller. Dei klassiske hormona regulerer kroppen på eit overordna nivå, heile organismefunksjonen. Dei kan òg ha meir lokale verkeområde.

Hormona kan verka på fleire ulike måtar, til dømes ved å binda seg til særskilde reseptorar på utsida av cella, ved å trenga inn i cellekroppen og starta eller stoppa ein reaksjon der, eller ved å utløysa programmert celldød. Mellom anna i fosterstadiet og puberteten kan hormon setta i gang innvikla utviklingskjeder som påverkar utviklinga til heile kroppen.

## Struktur
Hormona me kjenner best finst i virveldyr. Desse hormona blir delte inn i fire grupper:

# **Aminoderiverte hormon** er kjemiske sameiningar med utgangspunkt i aminosyrene tyrosin eller tryptofan.
# **Peptidhormon** er laga av aminosyrer lenka saman i lenker ved hjelp av peptidbindingar. Lange kjeder med hundrevis av aminosyrer blir kalla protein. Nokre protein kan òg fungera som hormon, til dømes insulin og nokre veksthormon. Desse blir ofte kalla **polypeptidhormon**.
# **Stereoidhormon** er baserte på kolesterol. 
# **Lipid-** og **fosforlipidhormon** er bygde på ulike slags feitt.

## Døme på hormon
* ACTH
* ADH
* Adrenalin
* Aldosteron
* FSH
* Gestagen
* Glukagon
* HCG
* Insulin
* Kalsitonin
* Kortisol
* LH
* Melatonin, som er laga av Serotonin
* MSH
* Oksytosin
* Parathormon
* Progesteron
* Prolaktin
* Testosteron
* Thyroksin
* Trijodthyronin
* TSH
* Veksthormon
* Østrogen
Frode Øverli

**Frode Øverli** () er ein av Noregs mest kjende teikneserieforfattarar. Den mest kjende teikneserien han står bak er Pondus, som er den norske serien som har levd lengst i eige blad. Han står òg bak seriar som Riskhospitalet, Rutetid og Pappa og Pestus.

Øverli har vunne Sproing-prisen to gonger, i 1998 og 2003, begge gongene for Pondus.
Blodplasma

**Blodplasma** er den flytande komponenten til blod, der blodcellene er fjerna. **Serum** er det same som blodplasma bortsett frå at koagulasjonsfaktorar (som t.d. fibrin) er fjerna.

Plasma liknar myse av utsjånad (transparent og svakt stråfarga). Det består for det meste av vatn, blodproteinar, og uorganiske elektrolyttar. Plasma tener som transportmedium for glukose, lipidar, hormon, metabolske sluttprodukt, karbondioksyd og oksygen. Plasma sin transportkapasitet for oksygen er mykje lågare enn den til hemoglobin i dei raude blodlekamane. Kapasiteten kan auka under hyperbare tilstandar. Plasma er lagrings- og transportmedium til koagulasjonsfaktorar og proteininnhaldet er naudsynt for å oppretthalda blodet sitt kolloidosmotiske trykk.

## Laboratoriebruk av plasma og serum
Til laboratorieføremål vert plasma teke frå fullblod. For å hindra levring, vert ein antikoagulant, t.d. citrat eller heparin tilsett blodprøven med det same den er teken. Som oftast er antikoagulanten i prøverøyret før blodprøven vert teken. Prøven vert deretter sentrifugert for å skilja plasma frå blodcellene. Plasma kan frysast ned til under -80°C nær sagt så lenge som helst for å verta analysert seinare. 

Til mange biokjemiske laboratorieprøvar kan plasma og serum brukast om ein annan. Serum liknar plasma i samansetjinga, men manglar koagulasjonsfaktorane. Ein får framstilt serum ved å lata ein blodprøve levra seg (koagulera) før sentrifugeringa. Til dette føremålet kan det brukast prøveglas som inneheld t.d. glasperler eller eit pulver for å framskunda koagulasjonen, og ein gel som er laga slik at den vert sitjande som ein propp mellom væske- og cellelaga i glaset etter sentrifugeringa, og gjer utskilinga av blodcellene meir lettvint.

Koagulasjonsprøvar, som t.d. INR krev at alle koagulasjonsfaktorane vert tekne vare på. Serum er derfor ikkje tenleg for desse prøvane. Det vert vanlegvis brukt eit vakuumrøyr tilsett citrat til slike prøvar. Den antikoagulerande styrken til citrat står i samsvar med konsentrasjonen og vert teken omsyn til når prøveresultatet vert rekna ut.

Serum vert føretrekt i mange prøvar fordi antikoagulantar i plasma stundom påverkar resultata. Ulike antikoagulantar påverkar ulike analyser. Når ein brukar serum kan same prøven nyttast til mange analyser.

Blodgjevarar som av ei eller anna årsak ikkje kan gje fullblod, kan gje plasma. Dette føregår ved at det vert tappa fullblod frå blodgjevaren, deretter vert blodlekamane separerte frå blodet og gjevne attende til han. Plasma vert så sendt til fraksjoneringsanlegg for å verta sterilisert og handsama vidare. I denne prosessen får ein mellom anna laga konsentrat av koagulasjonsfaktorane VIII og IX som blødarar treng, og albumin som vert nytta t.d. ved brannskader. 

## Bakgrunnsstoff
* Noregs Raude Kross sitt blodprogram
Riskhospitalet

***Riskhospitalet*** er ein teikneserie av teikneserieforfattaren Frode Øverli, skaparen av m.a. Pondus. Riskhospitalet såg dagens ljos i 1997 og er ein humoristisk men til dels makaber parodi på eit vanstyrt sjukehus.

## Personar
***Dr. Kalinka** - Stort sett dritings og er særs raus med å skriva ut reseptar til seg sjølv.
***Dr Harlem Lester**  Snill og god lege. Han er ikkje av dei smartaste sidan han trur blindtarmen er ein augnesjukdom.
***Dr. Deo von Dinky** - Sjølvoppteken og er seriøst oppteken av sjukesyster Bjørklund.
***Søster Bjørklund** - Sjukepleiar med bein i nasen. Ho er den einaste på huset som kan kallast noko nær «normal».
***Søster Bimbo** - Sjukepleiar med seriøs interesse for Dr. Dinky. Ho tek aldri ein spøk for ein spøk.
***Professor Fyse** - Galen professor som lagar Kjell Mangle.
***Kjell Mangle** - Person skapt av Professor Fyse. Kjell Mangle manglar det meste.
***Jordmor Rigmor Kake** - Jordmor, som har vanskar med å fanga ungane.
***Direktør Raptus** - Direktør, kontrollerer at alt går bra.

## Bøker
* **Riskhospitalet** (2004) ISBN 82-509-5141-7 - komplett samling

## Sjå òg
*Rikshospitalet &mdash; eit *verkeleg* sjukehus
*Riget &mdash; Rigshospitalet i København
Elektrisk konduktivitet

**Elektrisk konduktivitet** eller **elektrisk leiingsevne** er eit mål for evna eit stoff har til å leie elektrisitet. Målet for elektrisk konduktivitet er *[[siemens (eining)|siemens]] per [[meter]]* (S/m), oppkalla etter den tyske ingeniøren *[[Werner von Siemens]]*, grunnleggjaren av bedrifta Siemens AG. Elektrisk konduktivitet er det motsette av elektrisk resistivitet, målt i eininga *[[ohm]]-[[meter]]* (Ω⋅m). Dermed er siemens (S) gitt ved 1/Ω. Sidan Ω er lik kg&middot;m2s-3A-2 er S/m lik A2s3m-3kg-1. I praksis vert elektrisk konduktivitet ofte gjeve i S/cm eller mS/cm.

## Mål på vasskvalitet
Elektrisitet består av elektron som går gjennom eit stoff. Særskilte bindingar, som metallbinding, i eit stoff gjer at det lettare leier elektrisitet. Ion løyst opp i vatn fører også til høgare elektrisk konduktivitet. Såleis kan ein måla mengda av ion, som kalsium, magnesium, jern og liknande løyst opp i vatn. Dette gjev eit brukbart mål for vasskvalitet. Destillert vatn bør ha lågare elektrisk konduktivitet enn 0,3&nbsp;mS/cm, medan grunnvatn blir rekna som reint om det har mindre enn 500&nbsp;mS/cm. Vatn med verdiar opp til 2000&nbsp;mS/cm kan nyttast til kunstig vatning.
Mikrobølgjer

**Mikrobølgjer** er elektromagnetiske bølgjer med ei bølgjelengde i området frå 30 centimeter (frekvens: 1 GHz) til 1 millimeter (frekvens 300 GHz). Ein nyttar mikrobølgjer i mikrobølgjeovner, radarar og satellittbasert kommunikasjon og mobiltelefoner
Konstantínos Stefanópoulos

**Konstantínos «Kostís» Stefanópoulos** () var president i Hellas frå 8. mars 1995 til 2. mars 2005.

Han har vore president i to periodar, den fyrste byrja i 1995 og den andre i 2000. Etter den andre perioden vart han etterfylgt av Károlos Papoúlias som president.
Salomon August Andrée

**Salomon August Andrée** () var ein svensk eventyrar og oppdagar, kjend for forsøk på å nå Nordpolen med luftballong.

Andrée vart fødd i Gränna i Jönköpings län i Småland og var utdanna ingeniør i Stockholm. Han blei interessert i ballongferd då han vitja 100-årsutstillinga i USA i 1876. 

Det første forsøket på å gjennomføra ekspedisjonen blei gjort i 1896, men vindane blåste ikkje tilstrekkeleg nordover. Eit av medlemmane i ballongferda, Nils Ekholm, gav seg då han innsåg at det var for farleg.

Den 11. juli 1897 var vindtilhøva laglegare, og Andrée, ingeniøren Knut Frænkel og fotografen Nils Strindberg tok av med hydrogenballongen «Örnen» frå Virgohamna. Like etter oppstiginga rauk delar av slepelinene, som ein brukte til å styra ballongen, sund. Den fuktige lufta fraus til is på ballongen, som blei tynga ned. Etter to dagars ferd stranda ekspedisjonen på isen.

Dei tre mennene prøvde å nå Frans Josefs land med sledar. Dette måtte dei gje opp, og slo i staden leir på Kvitøya i oktober 1897, der dei døydde same månad av ukjente årsaker. Dei vanlegaste teoriane om dødsårsaka er trikinforgifting, blyforgifting eller utmatting saman med væskemangel. Leiviningane deira vart funne sommaren 1930 av mannskapet på   ishavsskuta «Brattvaag», heimehøyrande på Sunnmøre.

Andrée var lenge sett på som Sverige sin største polarhelt, noko som endra seg noko etter utgjevinga av den svært kritiske romanen *Ingeniør Andrées luftferd* av Per Olof Sundman i 1967. Sundman framstilte Andrée som ein sjølvopptatt og udugeleg mann som tok med seg to unge menn i døden for å nå eit mål han visste var umogleg. Romanen blei filmatisert som *Ingenjör Andrées luftfärd* i 1982 av Jan Troell, med Max von Sydow, Göran Stangertz og Sverre Anker Ousdal i dei tre hovudrollane.

I Gränna, heimbyen til Andrée, finn ein Andréemuseet tileigna byens store son.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Salomon August Andrée|Salomon August Andrée]]» frå ,  den 6. januar 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
**Ingenjör Andrées luftfärd*, Sundman, P.O., 1967
**Med örnen mot polen*, Andrée, Strindberg, Fraenkel, Stockholm 1930, expeditionens postumt utgivna anteckningar, kartor och fotografier.
* Virgohamna og Salomon August Andrée
* Kartlegging av kulturminne i Virgohamna
* Kvitøya - Andrée Expedition  (på engelsk)
Eterar

Innan organisk kjemi er **eterar** eit samleomgrep for stoff med minst eitt oksygen-atom med to einskildbindingar til alkylgrupper. 

## Nomenklatur

Som namn på eterar nyttar ein oftast stoffgruppenamnet. Ein gjev opp alkylgruppene på kvar side av oksygen-atomet i alfabetisk rekkefølgje og legg til ordet eter. Såleis vert CH3-CH2-O-CH2-CH3 kalla dietyleter. Dette er den meste kjende eteren, og blir ofte berre kalla «eter».

## Framstilling

Ein kan framstille eterar ved kondensasjonsreaksjonar. Da reagerer to alkoholmolekyl med kvarandre og spalter av vatn.

## Eigenskapar

Etermolekyla kan ikkje danne hydrogenbindingar med kvarandre og ein eter og har derfor eit relativt lågt kokepunkt. Eterar er gode løysemiddel for upolare bindingar.

## Bakgrunnsstoff
Gundam

***Mobile Suit Gundam*** er ein animeserie som starta i 1979 og handla om ein gut som fann eit robotvåpen (Gundam) og deretter vart med på eit romskip og slost mot andre robotvåpen (Zaku, Gouf, Dom osb.).

Han kom òg i klammeri med ein toppilot av fienden kalla Char Aznable. Seinare har det kome oppfølgjarar og seriar basert på same konseptet, gjerne i parallelle univers. Desse kan oppsumerast i UC (universal century), AC (after clony) og CE (cosmic erea).

* UC: Mobile suit gundam-08th ms team-war in the pocket-zeta gundam-ZZ gundam-victory gundam-F91 gundam-Chars counterattack.
* AC: Gundam Wing. Gundam X
* CE: Gundam Seed-Gundam Seed Destiny.

Det finst òg ein serie kalla *Turn A gundam* som samlar og avsluttar alle UC- og AC-seriane.
Seattle

**Seattle** er den største byen i den amerikanske delstaten Washington. Innbyggjartalet i byen er 573&nbsp;000 (2005), i byområdet 3,8 millionar.

Seattle er berømt mellom anna som heimbyen til TV-serien Frasier og kafékjeda Starbucks. Byen blir dessutan ofte forbunde med grunge-rørsla og Kurt Cobain, kjente delar av musikkbiletet på starten av 1990-åra. 

Seattle er også ein av byane i USA med flest norsk-amerikanarar, det blir til dømes arrangert 17. mai-tog her kvart år.

Byen husar laget Seattle Seahawks i amerikansk fotball, baseball-laget Seattle Mariners og korgball-laget Seattle Supersonics.

Like sør for byen ligg hovudkvarteret til Boeing, og aust for byen (i Redmond) ligg hovudkvartertet til Microsoft.

I 1999 var det store demonstrasjonar i Seattle i samband med eit WTO-møte. Demonstrantane lukkast i å stoppa toppmøtet, og dette vart opptakten til ei rekkje liknande demonstrasjonar verda over mot nyliberalismen og den økonomiske globaliseringa.

## Verdt å sjå
* Tårnet Space Needle
* Pike Place Market
* Seattle Aquarium

## Kjelder
Barry Marshall

**Barry J. Marshall**, M.D. () er ein australsk lækjar og professor i klinisk mikrobiologi ved University of Western Australia (UWA). Han er kjend for å ha prova at bakterien *[[Helicobacter pylori]]* er den fremste grunnen til magesår. Dette var stikk i strid med gjeldande medisin i fleire tiår som hevda at magesår skuldast stress, krydra mat og for mykje syre.

Marshall var fødd i Kalgoorlie i Western Australia. Han var ferdig utdanna som lækjar ved University of Western Australia i 1974. Han møtte Robin Warren, ein patolog med interesse for gastritt, under spesialiseringa i indremedisin ved Royal Perth Hospital i 1981. Saman forska dei på samanhengen mellom spiralbakteriar og gastritt. Hypotesen om samanhengen mellom Helicobacter pylori og magesår og magekreft kom i 1982.

Teorien om *H. pylori* blei gjort til lått av etablerte vitskapsfolk og lækjarar, ein trudde ikkje at nokon bakteriar kunne leva i den sure magesekken. For å få folk til å sjå nærare på teorien hans drakk Marshall eit reagensrøyr med bakteriar og fekk raskt magesår. Magesåret kurera han med antibiotika.

I 2005, fekk han og Robin Warren Nobelprisen i fysiologi eller medisin «for si oppdaging av bakterien Helicobacter pylori og hans rolle ved gastritt og magesår». Professor Marshall driv framleis forsking på H. pylori og leiar eit laboratorium ved UWA.

## Andre prisar
* Albert Lasker Award for Clinical Medical Research i 1995
* Gairdner Foundation International Award i 1996
* Liste over andre prisar

## Referansar
* Marshall BJ. *Unidentified curved bacillus on gastric epithelium in active chronic gastritis.* Lancet 1983;1((8336):1273-1275. PMID 6134060.
* Marshall BJ, Warren JR. *Unidentified curved bacilli in the stomach patients with gastritis and peptic ulceration.* Lancet 1984;1(8390):1311-1315. PMID 6145023.
* http://www.vianet.net.au/~bjmrshll/features2.html 
* http://www.usnews.com/usnews/doubleissue/heroes/marshall.htm

## Bakgrunnsstoff
* ''Helicobacter pylori'' Research Laboratory
* The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2005
Robin Warren

**J. Robin Warren** () er ein australsk lege og forskar som er godskriven for oppdaginga av bakterien *[[Helicobacter pylori]]* i 1979. 

Warren blei fødd i Adelaide i South Australia. Her tok han legeutdanning, fullført i 1961, og trente til å bli patolog ved *Royal [[Melbourne]] Hospital*. I 1967 blei han teken opp i *[[Royal College of Pathologists of Australasia]]*, og har sidan den tid vore tilsett som patolog  ved *Royal [[Perth]] Hospital* i Western Australia.

Saman med kollegaen Barry Marshall viste Warren at bakterien er årsaka til magesår. Han hjelpte deretter til med å utvikla ein enkel diagnostisk test for å påvisa bakterien i magesårpasientar. I 2005 blei Warren og Marshall tildelt Nobelprisen i medisin.

## Prisar og utmerkingar
* 1994: Warren Alpert Prize (saman med B.J. Marshall)	
* 1995: Australian Medical Association (WA Branch) Medical award (saman med B.J. Marshall)	
* 1995: Distinguished Fellows Award, Royal College of Pathologists of Australasia	
* 1996: Opningsprisen ved *The First Western Pacific Helicobacter Congress*
* 1996: Medaljen til Hiroshima-universitetet
* 1996: Distinguished Alumni Award, University of Adelaide	
* 1997: Paul Ehrlich Prize (saman med B.J. Marshall)	
* 1997: M.D.h.c., University of Western Australia	
* 1998: Howard Florey Centenary Medal
Helicobacter pylori

***Helicobacter pylori***, tidlegare kalla ***Campylobacter pylori***, er ein gram-negativ, mikroaerofil bakterie som infiserer slimhinna i magesekken hos menneske. Infeksjonen kan føra til mange former for peptiske magesår og nokre former for gastritt, sjølv om dei fleste som blir infisert aldri får symptom på nokon av desse.

Bakterien held berre til i menneskemagar, og er ein av få kjende organismar som kan overleva i eit så surt miljø. Han er forma som ein heliks, derav namnet *Helicobacter* («spiralbakterie»), og kan bokstaveleg talt skru seg inn i slimlaget for å danna koloniar.

Det var i 1982 at dei australske legane Robin Warren og Barry Marshall oppdaga bakterien og samanhengen hans med sjukdom. Den gong trudde ein ikkje at bakteriar tolte å leve i det syrlege miljøet i magesekken. Warren og Marshal mottok i 2005 nobelprisen i medisin for oppdaginga.

## Bakgrunnsstoff
* Helicobacter pylori Research Laboratory med illustrasjonar av *H. pylori*
Frasier

**Frasier** er ein amerikansk situasjonskomedie som vart send i elleve sesongar mellom 1993 og 2004. Den var ei nyskaping av den framgangsrike fjernsynsserien Cheers. Hovudpersonen, *dr. Frasier Crane* som vart spelt av Kelsey Grammer, har dermed vorte ein av dei mest langliva rollefigurane i amerikansk fjernsynshistorie. I Noreg har serien vorte send på TV 2.

Serien er skapt av David Angell, Peter Casey og David Lee.
Moshe Dayan

**Moshe Dayan** () var ein israelsk politikar, arkeolog og forfattar. Dayan var generalstabssjef frå 1953 til 1958, jordbruksminister frå 1959 til 64, forsvarsminister frå 1967 til 74 og utanriksminister frå 1977 til 79.

## Verk
**Diary of the Sinai Campaign 1956* (1966)
**The Story of My Life* (1976)
**Breakthrough* (1981)
Shimon Peres

**Shimon Peres** () var ein israelsk politikar som har fått Nobels fredspris. Han var president i Israel frå 15. juli 2007 til 2014. Peres blei fødd som Shimon Perski i Wiszniew i dåverande Polen (no Visjniev i Kviterussland). Familien flytta til Tel Aviv i Israel i 1934. Han gifta seg med Sonya Gelman og dei har tre ungar. Peres er søskenbarn til skodespelaren Lauren Bacall (fødd Betty Joan Perske).

Peres var sosialdemokrat, og langvarig medlem av det israelske arbeidarpartiet Avoda. Han gjekk i årsskiftet 2005–2006 ut av arbeidarpartiet og over til det nye sentrumspartiet Kadima. Han var israelsk statsminister frå 1984 til 1986 og igjen frå 1995 til 1996 etter mordet på Yitzhak Rabin. Han har òg vore visestatsminster, utanriksminister i fleire periodar og ein av 25 visepresidentar for Sosialistinternasjonalen. Peres var presidentkandidat i 2000, men tapte då for Moshe Katsav.

Peres fekk Nobels fredspris i 1994, saman med Yassir Arafat og Yitzhak Rabin for «arbeidet deira med å skape fred i Midtausten». I 1997 grunnla han *Peres fredssenter*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Edda

**Edda** er eit kvinnenamn med ulike historier. Me kan finna eit norrønt, eit fellesgermansk og eit italiensk. Det er best kjent som namnet på dei to bøkene som har gjeve ettertida mest kunnskap om norrøn gudetru, den eldre Edda og den yngre Edda. Kvada som står i bøkene blir gjerne kalla eddadikt.

## Norrøn tyding
Det er uklårt kva namnet «Edda» i norrøn tradisjon tyder. Det var namnet til ei av kvinnene Heimdall fekk barn med i Rigstula. Det skulle der tyda oldemor, og Edda var stammor til trellane. 

Ein har hevda at Snorres Edda, eller den yngre Edda, fekk namnet sitt av di ho inneheldt kunnskap frå gamal tid, gamal som ei oldemor. Andre tenkjer seg at det er ei avleiing av *Oddi*, der Snorre Sturlasson vart utdanna, eller at ordet ganske enkelt tyder 'poetikk'. Ei anna forklaring er at det er ei norrøn form av latinsk *edo*, «eg skriv». I *[[Orkneyinga saga]]* finn me forma *kredda* for latinsk *credo*. Som den ordmeistaren Snorri var, kan ein tenkja seg at han hadde fleire av desse tydingane i tankane, og laga tittelen mesta som eit ordspel.

Som kvinnenamn blir det brukt av dotter til kong Hårek i soga *Bósa saga og Herrauðs* frå rundt 1300.

## Germansk tyding
Namnet Edda kan vera ei kortform av namn som byrja med *[[Ed-]]* eller *Ead-*, som tyder 'rikdom', eller *[[Edel]]-*, som tyder 'edel' eller 'adeleg'. Slike namn, som Edwina og Edelgard, har vore særleg vanlege i Tyskland og England.

## Italiensk tyding
Edda er avleia av Hedda, som igjen er ei kortform av Hedvig og tyder *strid* eller *krig*.

## Namneberarar
*Edda Mussolini (1910-1995), dotter av Benito Mussolini
*Edda van Heemstra var pseudonymet til skodespelaren Audrey Hepburn (1929-1993)
*Edda Buding (f. 1936), tysk tennisspelar
*Edda Moser (f. 1938), tysk operasongar
*Edda Manga (f. 1969), svensk historikar

## Sjå òg
* Eddafeltet, eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet var i produksjon frå 1979 til 1998
* Tidsskriftet Edda, *nordisk tidsskrift for litteraturforskning*, som har vorte utgjeve frå 1914
* Edda kino, eit kinosenter i Haugesund

## Bakgrunnsstoff
* Den yngre Edda på norrønt fra prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad»
* Den eldre Edda på norrønt fra prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad»
* Den eldre Edda på norsk fra prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad» (fleire utgåver på norsk)
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på norrønt 
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på engelsk 
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den eldre Edda på norrønt 
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den eldre Edda på engelsk
CICERO Senter for klimaforskning

**CICERO Senter for klimaforskning** er ein norsk stiftelse skipa av regjeringa i 1990. Stiftelsen har internasjonal klimaforsking som spesialfelt og tar på seg oppdrag for næringslivet, nasjonale og utanlandske styresmakter. CICERO har frå 1994 arrangert det nasjonale Klimaforum og er ansvarleg utgjevar av klimatidsskriftet Cicerone. 

CICERO er med i samarbeidsselskapet Miljøalliansen AS. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Theodor Hänsch

**Theodor Wolfgang Hänsch** () er ein tysk fysikar som er tildelt Nobelprisen i fysikk for 2005.

Hänsch er fødd i Heidelberg i Tyskland, der han tok doktorgrada i fysikk. Frå 1972 til 1986 var han tilsett ved Stanford-universitetet i California. Deretter vende han tilbake til Tyskland for å leia Max Planck-instituttet for kvanteoptikk, ei stilling han framleis har. Han er òg tilsett som professor for eksperimentell fysikk og laser-spektrografi ved Ludwig-Maximilians-universitetet i München.

Hänsch blei heidra med Gottfried Wilhelm Leibniz-prisen, den høgast hengande tyske vitskapsprisen, i 1989. I 2005 fekk han Otto Hahn-prisen, og same året delte han halve Nobelprisen i fysikk med John L. Hall, medan Roy Glauber fekk den andre halvparten.

Ein student av Hänsch, Carl E. Wieman, vann prisen i 2001.
John L. Hall

**John L. Hall** () er ein amerikansk fysikar og nobelprisvinnar.

Hall er tilsett ved Universitetet i Colorado. Han delte halvparten av Nobelprisen i fysikk i 2005 med Theodor Hänsch for sine bidrag til utviklinga av laserbasert presisjonsspektroskopi. Den andre halvparten gjekk til Roy Glauber.

Han tok PhD i fysikk i 1961 ved Carnegie Institute of Technology i Pittsburgh i Pennsylvanai. Han er no seniorforskar (frå 1971) ved National Bureau of Standards and Technology, dessutan knytt til Joint Institute for Laboratory Astrophysics (JILA), ved University of Colorado, Boulder (frå 1967). Hall har spesielt arbeidd med presisjonsspektroskopi basert på laser. 

## Kjelder
*
Optikk

**Optikk** dreier seg om korleis lys spreier seg og blir brote, og er ei grein av fysikken. 

Vitskapen prøver å forklara ulike optiske fenomen. Han studerer synleg, infraraudt og ultrafiolett lys. Ettersom alle desse er ulike bølgjelengder av elektromagnetisk stråling, på same måte som røntgenstråling, mikrobølgjer og radiobølgjer, vil ein finna liknande fenomen her òg. Ein kan difor sjå på optikken som underordna studiet av elektromagnetismen.

Nokre optiske fenomen kan berre forklarast ved at lyset har kvanteeigenskapar, slik som fotoelektrisk effekt. Optikken bruker derfor både klassisk fysikk og kvantefysikk som forklaringsmodell.

## Sjå òg
* Bølgjelengde
* Foton
* Hologram
* Laser
* Linse
* Lysbryting
* Lysbøying
* Spektroskopi
Caracas

**Caracas** er hovudstaden i Venezuela, og har rundt 1,7 millionar innbyggjarar, 3,6 millionar medrekna byar og tettstader omkring (2004). Byen ligg nord i landet, nær det karibiske havet. 

Caracas er fødebyen til Francisco de Miranda og *El Libertador*, Simón Bolívar.

## Historie

Byen blei grunnlagd i 1567 under namnet * Santiago de León de Caracas* av den spanske oppdagaren Diego de Losada.

Eit jordskjelv jamna han med jorda den 26. mars 1812. Styresmaktene i byen hevda at dette var
Gud si straff mot dei som gjorde opprør mot den spankse krona.

Med aukande oljeutvinning i Venezuela i første halvdel nittenhundretalet voks byen som økonomisk senter. Han var òg eit knutepunkt for trafikken mellom Europa og Sør-Amerika. Ei tid hadde mellom anna overlydsflyet Concorde ei flyging i veka til Caracas.

Byen har to store fotballstadionar: Olympiastadion, med plass til  tilskodarar, og Brigido Iriarte Stadion, med plass til .

## Bakgrunnsstoff
Træl

**Træl** er den gamle nordiske nemninga for slave, nytta i tidleg norrøn tid. Trældom var i prinsippet arveleg. Om ein hadde foreldre som var trælar, vart ein sjølv træl. Krigsfangar vart i stort omfang gjort til trælar, noko som var vanleg for vikingane. 

En træl var ufri og rettslaus. Han kunne ikkje eiga jord, føra sak for retten, vitna eller avleggja eid. Han var eigd av husbonden sin, som kunne kjøpa og selja han og hans familie. 

I løpet av mellomalderen skjedde det over lang tid ei avvikling av trælesystemet, og det forsvann heilt på 1200-talet. Truleg vart dei fleste trælane ein del av lågare sosiale lag i samfunnet.  

Ein træl, trælen Kark, tok livet av Håkon Jarl. 
 
**Træl** er i norrøn mytologi son av Edda og Heimdal. Han tok seg Thir til kone, og dei to vart saman opphav til træleætta. 

I Rigstula i den eldre Edda er trælane skildra:


:Kom til eit hus,
:hurdi var stengd.
:Inn mun han gange,
:eld brann på golvet,
:og eit gråhjert hjon
:grov frami åren,
:Åe og Edda
:med aldrug skaut

## Sjå òg
* Rigs vandring
* Slave
* Stavnsbånd
Frøylandsvatnet

**Frøylandsvatnet** er ein innsjø i landskapet Jæren. Grensa mellom kommunane Klepp og Time i Rogaland fylke går gjennom vatnet. Tettstadene Bryne, Klepp stasjon og Kvernaland ligg alle ved Frøylandsvatnet.

Som Frøyland, er vatnet kalla opp etter den norrøne guden Frøy.

## Økologi
Tidleg på 1980-talet blei innsjøen identifisert som eit av dei mest overgjødsla i Noreg. Giftige alger som voks på grunn av dette førte mellom anna til at fleire kyr som drakk av vatnet døydde. *Aksjon Frøylandsvatnet * blei danna for å jobba med problemet. Vatnet ligg midt i eit intensivt landbruksområde. 

Utsleppa av næringsmiddel som nitrogen og fosfor er blitt reduserte, men oppsamla sediment i den grunne innsjøen gjer at tiltaka ikkje har hatt så stor verknad.

## Kultur
### Historie
Ei soge frå vikingtida fortel at Astrid frå Obrestad, svanger med Olav Tryggvason, gøymde seg på ein holme i vatnet då mannen hennar Tryggve Olavsson blei drepen i kamp og ho sjølv blei forfølgd av Eiriksønene. Ei segn seier at den framtidige kongen vart fødd på Lalandsholmen. Det er sett opp ein minnestein ved turvegen om dette. 

### Idrett
*Frøylandsvatnet rundt* er eit løp på 16,6 km som blir arrangert årleg. Det blir òg halde ulike rokonkurransar i sjølve vatnet. På vinteren, når tilhøva er gode, er det mogeleg å gå på skeiser frå Bryne til Kvernaland.
Roy Glauber

**Roy J. Glauber** () er ein amerikansk fysikar tilknytt Harvard-universitetet. Han er tildelt halvparten av Nobelprisen i fysikk for 2005, medan John L. Hall og Theodor Hänsch deler den andre halvparten.

Glauber fekk prisen for sitt arbeid med kvanteteorien for optikk, som blei gjeve ut i 1963.

Han tok PhD i fysikk 1949 ved Harvard University og drog så til mellom anna Princeton Institute for Advanced Studies, men vende tilbake til Harvard i 1956. Han var professor i fysikk frå 1976. I 1944–1946 deltok han i Manhattanprosjektet der han mellom anna berekna den kritiske massen av spaltbart material til dei første atombombene. I forskinga si har Glauber særleg arbeidt med kvanteelektrodynamikk og problem knytt til vekselverknad mellom lys og materie. 

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
* Side om Roy J. Glauber ved Harvard  (engelsk)
* Omtale frå Nobelinstituttet (engelsk)
Murboligen i Odda

**Murboligen** er ei nemning på ein bygard i Odda sentrum. Bygarden har vorte kjend gjennom novellesamlinga Bikubesong, skriven av Frode Grytten. Murboligen vart bygd i 1915 som arbeidarbustad for arbeidarar på *cyanamiden*, fabrikken til *The North Western Cyanamide Company*, og er teikna av Egill Reimers. Fabrikken vart i 1924 ein del av Odda Smelteverk. 

## Baksgrunnsstoff
* Kulturminneaaret2009.no om Murboligen .
Voluspå

**Voluspå** (norrønt *Vǫluspá*, 'Volvas spådom') er eit eddadikt som handlar om fortida og framtida, byrjinga og slutten, i den norrøne gudelæra. NFS Grundtvig, ein av dei første som arbeidde vitskapleg med eddadikting, karakteriserte det i 1807 som ein kosmogoni, det vil seia eit kosmologisk dikt.

Voluspå er både ei forteljing om korleis verda blei til og ein domedagsprofeti. Opphavet til Voluspå er ukjent, men ein reknar med at det anten er dikta i Noreg eller på Island seint på 900-talet. Somme forskarar meiner det kan vera noko yngre. Det er prega av brytinga mellom heiden og kristen tid.

Ein finn Voluspå i to større handskrifter; den eldre Edda og Hauksbók. Diktet er ganske ulikt i dei to handskriftene, rekkefølgja på strofene er ulike, og nokre av dei finst berre i eitt av dei to handskrifta. Mange av strofene står og i Snorra-Edda.
Gjendikting ved Knut Ødegård i "Edda I", 2013.

## Innhald
Voluspå tek til med at Odin går til ei volve for å få henne til å spå om framtida. Før ho tek fatt på spådommen, vender ho blikket attende mot opphavet for skaparverket og vidare frametter mot notida – tida Voluspå blei skrive. Etter det følgjer spådomen hennar om framtida. I skremmande bilete skildrar ho korleis verda går under i Ragnarok og æsene fell. Like før verda går til grunne, kjemper Tor, som den einaste attlevande guden, ein siste gong med Midgardsormen. Slaget endar med at sola sloknar og verda søkk i havet. I dei siste strofene fortel volva korleis jorda stig opp att frå havet, og ei ny verd blir til.

## Bakgrunnsstoff

* Voluspå, gjendikting og kommentarar av Knut Ødegård i Edda-dikt I (Cappelen Damm 2013)
* Voluspå Omsetjing av Ivar Mortensson-Egnund
* Völuspá  Norrønt
Starbucks

**Starbucks** er ei amerikanskbasert, multinasjonal kjede av kaffibarar som òg serverar dessertar. Starbucks opna sin fyrste kaffibar på Pike Place Market i Seattle i 1971.

Per januar 2005 hadde Starbucks 8&nbsp;949 utsalsstadar over heile verda, 6&nbsp;376 i USA og 2&nbsp;573 i andre land.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Montgomery

**Montgomery** er ein by og delstatshovudstad i Alabama i USA. I 2010 hadde byen 205&nbsp;764 innbyggjarar. Byen ligg ved Alabama River, og var sentrum for starten til dei amerikanske borgarrettsrøyrslene. 

## Kjelder
Mayahieroglyfar

**Mayahieroglyfar** eller **maya-glyffar** viser til skriftsystemet brukt av mayaene i prekolumbisk tid. Det er eit logografisk system sett saman av kompliserte glyffar som blei målte på barkepapir, veggar og keramikk, skore ut i tre og stein, og forma i stukk.

Dei eldste inskripsjonane som klart kan kallast Maya-glyffar er frå det første hundreåret f.Kr., og skrifta blei brukt jamnt fram til dei spanske conquistadorane kom til på 1500-talet.

Den primære kjelda til kunnskap om maya-glyffane var biskop Diego le Landa sitt manuskript *Relación de las Cosas de Yucatán*, der han sette opp ei liste over maya-glyffar og lydar assosierte med desse lydane. Land var sentral i øydelegginga av maya-tekstar, og når han arbeidde med glyffane var det for å lage eit latinbasert alfabet for mayaspråket yucatekisk maya.

## Dechiffrering

Landa sitt arbeid var gløymt i fleire hundre år, og kunnskapen om skriftsystemet gjekk tapt blant maya-indianarane, sannsynlegvis på slutten av 1500-talet. I staden la vestlege forskarar frå og med slutten av 1900-talet vekt på mayaene sine matematiske kunnskapar, og dei vart i stand til å dechiffrere maya-tala, og dei gjekk så langt som å hevde at hieroglyffane ikkje representerte språk i det heile.

Gjennombrotet for dechiffreringa kom med Jurij Knorosov, som som ung sovjetisk soldat i Berlin hadde komme over Landa sitt gamle manuskript og tatt det med seg til Leningrad. Der studerte han egyptologi og sette seg inn i andre hieroglyff-system. I 1952 publiserte Knorosov ein artikkel om hieroglyff-systemet, der han viste at hieroglyffane i tillegg til det logografiske innhaldet også hadde ein sentral fonologisk komponent.

Artikkelen kom ut midt under den kalde krigen, på russisk, og i Sovjetunionen, med den den gong obligatoriske innleiinga med panegyrisk hylling av Stalin, og ei (redaksjonell) utskjelling av mislykka vestleg forsking (Knorosov sjølv gjekk ikkje med i slik polemikk). Han hadde dermed mange odds mot seg, og nestor i maya-forskinga, J. Eric S. Thompson, som stod bak det dominerands synet på hieroglyffane som ideografiske, vart også ein motstandar av Knorosov sine teoriar, og som i praksis bremsa arbeidet med dechiffferinga i fleire tiår.

Knorosov sitt arbeid vart tatt opp av Tatiana Proskouriakoff, ein russisk-fødd forskar frå USA. Ho kombinerte Knorosov sitt arbeid med historisk innsikt frå maya-perioden, og kunne vise at datoane i ein viss innskrift faktisk representerte viktige biografiske datoar i livet til ein historisk person, heller enn astronomiske hendingar. 

Eit nytt gjennombrot kom i 1973, då ei gruppe forskarar møttest i Yucatan med utgangspunkt i Knorosov og Proskouriakoff sine teoriar, og var i stand til å lese fleire og fleire tekstar.

## Litteratur

* Coe, Michael D. 1999: *Breaking the Maya Code* (rev.). New York: W.W. Norton & Co., Inc.
Nordal kyrkje

:*Denne artikkelen er om ei kyrkje i Sunnfjord, for ei kyrkje på Sunnmøre med liknande namn, sjå [[Norddal kyrkje]]*.
----

**Nordal kyrkje** står i bygda Norddalsfjord ved Norddalsfjorden nordaust i Kinn kommune i Vestland og er ei langkyrkje bygd i tre i 1898. 

Kyrkja heitte tidlegare *Norddalsfjord kapell*. 
Arkitekt for kyrkja var Jacob Wilhelm Nordan.
Kyrkja er soknekyrkje i Nordal sokn i Sunnfjord prosti, eit sokn som vart oppretta i 1998 ved at området vart skilt ut frå Bru sokn. Fram til avviklinga av prestegjelda frå 2004 låg soknet i Kinn prestegjeld.
Før kyrkja vart bygd sokna folk i området fyrst til kyrkja på Svanøy, og sidan til Stavang kyrkje.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Sigurd Muri: *Norske kyrkjer*. Det Norske Samlaget. Oslo 1971

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Nordal sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Flora kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Magesår

**Magesår** er namnet på ei liding som kjem frå sår på slimhinna i magesekken (*ulcus ventriculi*) eller tolvfingertarmen (*ulcus duodeni*). Dei fleste magesåra oppstår på grunn av infeksjon frå magesårbakterien *[[Helicobacter pylori]]*, gjerne i kombinasjon med andre faktorar, som arv, stress eller påverking frå kjemiske stoff.

## Symptom
Kjenneteiknet på magesår er vekttap og smerter i mageregionen som kan vera sviande eller brennande. Mat, særleg mjølkeprodukt, kan dempa smertene, medan til dømes røyking kan gjera dei verre. Pasientar kan òg få brekkingar, kasta opp blod og få svart avføring.

Ubehandla magesår kan vidareutvikla seg til magekreft, og det er derfor viktig å behandla dei. Ein kan stilla diagnosen ved hjelp av eit endoskop og ein vevsprøve frå såret for å sjå om det er vondarta.

## Årsaker
Lenge meinte ein at ytre faktorar var hovudårsaka til at ein utvikla magesår. Først i 1982 la dei australske medisinarane Robin Warren og Barry Marshall fram hypotesen om at sjukdommen òg var forårsaka av ein bakterie. Etter mykje motstand frå det medisinske miljøet blei hypotesen akseptert.

Magesårbakterien står for 70-90 % av såra i magesekken og 90-95 % av dei i tolvfingertarmen. *[[Helicobacter pylori]]* finst naturleg hjå mange menneske, og som regel må òg andre faktorar verka for å gje magesår. Mellom anna kan betennelsesdempande medisinar og acetylsalisylsyre framkalla magesår. Ved å unngå for mykje bruk av desse, og ta syrehemmande tablettar, kan ein ofte førebyggja såret.

## Behandling
Magesår danna av *H. pylori* blir behandla med antibiotika, som regel ein trippelkur som inneheld fleire typar og varer i 7–10 dagar. Deretter vil som regel magesåret gro av seg sjølv i løpet av 6–8 veker. Bruk av syrehemmande tablettar hjelper på leginga. Dersom tilstanden er framkalt av medisinar bør pasienten slutta å bruka desse.
Gastritt

**Gastritt** er ei nemning for betenning av slimhinna i magesekken. Betenninga kan vera kronisk eller akutt. 

Gastritt kan ha mange underliggjande årsaker, frå infeksjon frå *[[H. pylori]]*-bakterien, gallerefluks, overdriven bruk av alkohol, medisinar som aspirin, og nokre mattypar.