open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fart

**Fart** er storleiken til hastigheit. I fysikken skil ein altså mellom fart som er ein skalar storleik og hastigheit som er ein vektoriell storleik. Farten er definert som strekning delt på eit uendeleg kort tidsintervall. SI-eininga for fart er meter per sekund, men farten vert òg ofte målt i kilometer per time (km/h), og til sjøs òg i knop, som er éi nautisk mil (1852 m) per time. Samanhengen mellom desse storleikane er 1 m/s = 1,94 knop = 3,6 km/h.

Strekninga *s* som blir tilbakelagt på ei tid *t* delt på denne tida, v=s/t vert kalla **gjennomsnittfart** eller **middelfart**.

## Matematisk
Matematisk vert det skrive 
:v = \left|\boldsymbol v\right| = \left|\dot {\boldsymbol r}\right| = \left|\frac{d\boldsymbol r}{dt}\right|\,.

der farten *v* er definert som storleiken til hastigheita **v**, som igjen er den deriverte av posisjonen **r** med omsyn til tida.

Om *s* er strekninga som er tilbakelagt i løpet av tida *t*, vert farten lik den tidsderiverte av *s*:
:v = \frac{ds}{dt}.

Om farten er konstant (det vil sei konstant fart i ei rett linje), så kan dette forenklast til 

:v = \frac{s}{t},

Middelfarten over eit endeleg tidsintervall er den totale strekninga tilbakelagt dividert på tida det tok. 

Ein syklist som syklar 30 meter i løpet av ei tid på 2 sekund, har til dømes ein fart på 15 meter per sekund. Lekamar i rørsle har ofte varierande fart (ein bil som køyrer langs ein veg kan køyre i 50&nbsp;km/h, så sakke ned til 0&nbsp;km/h og så auke på att til 30&nbsp;km/h).

## Høgaste og relativ fart
Den absolutt raskaste farten som energi og informasjon kan bevege seg er, i følgje den spesielle relativitetsteorien, farten av lyset vakuum c = 299,792,458 meter per sekund, omtrent 1079 million kilometer per time (671,000,000 mph).

All rørsle er relativt, som vil sei at ein alltid samanliknar fart i forhold til noko. I dagleglivet er det som regel snakk om fart i forhold til jordoverflata. Eit unntak er lysfarten som er like stor for alle observatørar, same korleis dei flyttar seg i høve til kvarandre. 

Eit fly vert målt i forhold til lufta kring seg og vert avgjort av pitotrøyr. Eit fly kan derfor ha stor fart i forhold til lufta, men stå nær stille eller til og med flytte seg bakover i forhold til bakken. 

Dopplereffekten er eit fenomen at reflekterte elektromagnetiske bølgjer frå ein lekam endrar frekvens avhengig av om lekamen nærmar seg eller fjernar seg. Dette kan òg nyttast til å finne fart, og er eit prinsipp som vert nytta i radarkontroll av motorkjøretøy. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Speed|Speed]]» frå ,  den 2. mai 2013.*  

* fart – fysikk. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/fart/fysikk
Børsemakar

Ein **børsemakar** er ein handverkar som lager eller reparerer skytevåpen.
Børsemakarar arbeider med tre, stål og kunststoff og produserer, reparerer, justerer og tilpassar våpen.

## Utdanning
Børsemakar er ein verna tittel i Noreg.
Utdanninga er to år på skule og to år i lære. Ho høyrer til utdanningsprogrammet Teknologi- og industrifag. Fyrste skoleåret er Vg1 Teknologi- og industrifag og andre skuleåret er Vg2 Børsemakar.
Det er berre Gauldal vidaregåande skule som har utdanning for børsemakarar i Noreg. Skulen har også tilbod om Vg3 på skulen.

Børsemakerfaget er med på Utdanningsdirektoratet si liste over små handverksfag. Dette gjer blant anna at verksemder innan faget får utvida støtte frå fylkeskommunen når dei tek inn nye lærlingar.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Børsemaker|Børsemaker]]» frå , den 3. november 2005 og 9. august 2025.*
Nasjonsbygging

**Nasjonsbygging** er arbeid for å styrkje nasjonalkjensle og samkjensle i ei gruppe folk ein ønskjer skal oppfatta seg som ein nasjon. Slikt arbeid kan særleg vera viktig i nye statar, men ein kan også driva nasjonsbygging blant ei gruppe folk utan ein eigen stat, eller i ein eldre stat, til dømes for å (gjen)skapa eit nasjonalt fellesskap eller få fram ein ny nasjonal identitet. Eit land, eller visse grupper i eit land, kan sjå på nasjonsbygging som viktig for å få fram eit eige nasjonalt medvit og gjennom dette eit sameint samfunn.

## Teori
Samfunnsvitaren Stein Rokkan oppfatta nasjonsbygging som ein prosess av kulturell grensedanning utad og kulturell standardisering innad, der ei utvikling av nasjonale institusjonar som vernepliktig forsvar, allment skolevesen og utbreing av kommunikasjonsmedium medførte eit nasjonalt medvit.

## Ulike former for nasjonsbygging

Nasjonsbygging kan ta ulike former. Ei form som var vanleg på 1800- og 1900-talet la sterk vekt på å danna nasjonalstatar der etnos og demos fall saman, som eit Tyskland for alle tysktalande. Ei anna legg vekt på felles territorium eller ideologi, til dømes i ei rekkje tidlegare koloniar frå 1900-talet av. Moderne nasjonsbygging går ofte ut på å prøva å organisera multikulturelle statar der menneske frå ulike grupper kan leva fredeleg saman, til dømes som då Sør-Afrika avslutta apartheidtida og gjekk inn for å byggja «regnbogenasjonen».

Nasjonsbygging med utgangspunkt i nasjonalisme og nasjonalstaten som det ideelle samfunnet har tidvis gått ut på å prøva assimilera, fordriva eller tilmed drepa menneske med «manglande» nasjonal identitet eller «feil» etnisitet, og slik føra med seg menneskerettsbrot, etnisk reinsing og krig. På den andre sida kan slike hendingar også vera teikn på manglande nasjonsbygging i ein såkalla feila stat.

Former for nasjonsbygging som ikkje treng føra med seg overgrep kan vera bruk av kultur, historieformidling eller politisk verksemd. Kulturelle verkemiddel som oppbygging av nasjonale myter og nasjonalheltar og annan nasjonal kultur og politiske verkemiddel som innføring av nasjonalspråk, eins utdanning og nasjonale institusjonar er døme på dette.

## Sjå og
* Nasjonalisme
* Nasjonalromantikk

## Kjelder
*
Greipstad

**Greipstad** er ein tidlegare norsk kommune i Vest-Agder som i dag er del av Songdalen kommune.

Greipstadnamnet er dokumentert tilbake til 1344. Gjennom mellomalderen var Greipstad ei lita bygd med 34 bruk. Greipstad (og Søgne) blei eige prestegjeld 10. juli 1604. Greipstad er framleis eige sokn i Mandal prosti.

Bygda blei eigen kommune i 1913 etter deling frå Søgne og Greipstad kommune. I 1964 blei så Greipstad, Finsland og ein mindre del av Øvrebø slått saman til Songdalen kommune. 

## Kjelder
* «Greipstad» på Wikipedia på bokmål
* «Songdalen» på Wikipedia på bokmål
Astafjord

**Astafjord** er ein kyrkjestad i Skånland kommune i Troms. Staden er no del av tettstaden Grov. Frå 1926 til 1964 var Astafjord ein eigen kommune.

## Astafjord kommune 1926 - 1964
Astafjord var frå 1837 ein del av Ibestad formannskapsdistrikt. I 1926 vart Astafjord, Andørja og Gratangen utskilde frå Ibestad som eigne kommunar. Astafjord hadde då 1&nbsp;018 innbyggjarar.

1. januar 1964 vart Astafjord, som då hadde eit folketal på 1&nbsp;120, slegen saman med Skånland kommune.

### Folketalsutvikling
Astafjord kommune var den nest minste kommunen i Troms etter folketal frå han vart oppretta og fram til 1962. Då vart han passert i folketal av Øverbygd kommune, og var dermed den minste kommunen i fylket dei siste to åra han eksisterte.

**Folketalsutvikling for tidlegare Astafjord kommune frå 1930 til 1964:**
Barbu

**Barbu** er ein bydel i Arendal. Barbu var tidlegare ein sjølvstendig kommune i Aust-Agder fylke. Opphavleg, frå 1837, var Barbu ein del av Austre Moland formannskapsdistrikt.

1. mai 1878 vart Austre Moland delt i tre kommunar: Barbu, Austre Moland og Tromøy. Barbu hadde då 4 874 innbyggjarar.

1. januar 1902 vart Barbu kommune samanslegen med Arendal. Barbu hadde då eit folketal på 6 787.
Tungespatel

**Tungespatel** er eit enkelt hjelpemiddel, stort sett laga av trevyrke og med flat og smal form, som lækjarar brukar ved undersøking av munnhola og svelget til å skuva unna tunga for å få innsyn til bakre svelgvegg og tonsillane (mandlane). Lækjaren brukar også tungespatel til å halda tunga nede ved undersøking av nasesvelget &mdash; såkalla bakre rhinoskopi.

## Sjå òg
Spatel
Beitstad

__NOTOC__
**Beitstad** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Nord-Trøndelag fylke, oppretta som Beitstad formannskapsdistrikt i 1837. Beitstad er i dag eit prestegjeld og sokn i Nord-Innherad prosti i Nidaros bispedømme.

1. januar 1904 vart Namdalseid skild ut frå Beitstad som eigen kommune. Beitstad hadde då 2&nbsp;946 innbyggjarar. Vidare vart Malm utskild frå Beitstad som eigen kommune 1. juli 1913. Innbyggjartalet i Beitstad vart no 1&nbsp;934.

1. januar 1964 vart Steinkjer storkommune danna ved samanslåing av Beitstad, Egge, Kvam, Ogndal, Sparbu, Steinkjer og Stod. Beitstad hadde ved samanslåinga 2&nbsp;563 innbyggjarar.

## Beitstad prestegjeld
Beitstad prestegjeld femner Beitstad sokn i Steinkjer kommune, og Namdalseid sokn i Namdalseid kommune. Fram til 1913 heitte Beitstad sokn Solberg, og Namdalseid sokn heitte frå 1853 til 1894 Ås sokn, medan det før 1853 heitte Eid sokn. Malm sokn høyrde til under Beitstad prestegjeld til 1966 då soknet vart skild ut og overførd til det nye Verran prestegjeld saman med Verran sokn, som tidlegare hadde lege under Ytterøy prestegjeld.

### Kyrkjer i Beitstad prestegjeld
#### Beitstad sokn
(tidlegare kalla Solberg sokn)
* Beitstad kyrkje
* Bartnes kapell
* Sela fjellkyrkje
* Sela skulekapell

#### Namdalseid sokn
(tidlegare kalla Eid sokn og Ås sokn)
* Namdalseid kyrkje

### Tidlegare kyrkjer i Beitstad prestegjeld

* Kirkreit kyrkje 
* Eid kyrkje på Namdalseid
* Lagtu kyrkje

#### Kyrkjer som er overførde til andre prestegjeld
* Malm kyrkje

## Kjelder
* Kart over gamle kommunegrenser i Trøndelag på Arkivverket sin nettstad Digitalarkivet.no 
* «Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen» av Dag Juvkvam for Statistisk sentralbyrå.
* Arkivverket: «Kirkebøker, Nord-Trøndelag»
Austad

**Austad** kan vise til:

* Austad i Bygland &ndash; bygd i Setesdal
* Austad i Lyngdal &ndash; bygd i Vest-Agder
* Austad i Siljan &ndash; grend i Telemark

* Austad kommune &ndash; tidlegare kommune i Vest-Agder, no del av Lyngdal kommune
* Austad sokn i Lister &ndash kyrkjesokn i Lister prosti
* Austad sokn i Otredal &ndash; tidlegare kyrkjesokn i Otredal prosti, no del av Bygland sokn
Hydrogencyanid

**Hydrogencyanid** eller **blåsyre** er ei organisk sambinding med kjemisk formel HCN. Det er ei fargelaus, svært giftig og brennbar væske som koker like over romtemperatur, ved 25,6 °C.

Stoffet er kjend under namnet *Zyklon B* som blei brukt til massedrap i tyske konsentrasjonsleirar under andre verdskrigen.

## Bakgrunnsstoff
Oppløysingsrett

**Oppløysingsrett** er i parlamentariske demokrati den retten regjeringa eller statsministeren på deira vegner, har til å løysa opp parlamentet og lysa ut nyval. Denne retten kan brukast for å løysa ei stoda med eit parlament utan nokon styringsfør koalisjon eller fleirtal som kan stø noko regjering, når parlamentet korkje er viljugt eller i stand til å samarbeida. Retten kan òg brukast som eit trugsmål for å tvinga fram samarbeid mellom regjering og parlament. Noreg er eit av dei få landa med parlamentarisme der regjeringa ikkje har denne retten.

Ei anna utgåva av oppløysingsretten er når parlamentet har høve til å oppløysa seg sjølv. Denne retten er sjedsynt.

Oppløysingsretten er òg ein rett hjå somme presidentar i semipresidentielle demokrati.
Statsbygging

**Statsbygging** er ein prosess der ei sentral makt eller ein sentraladministrasjon får monopol på legal bruk av vald og eineretten til å samla inn skatt innan eit avgrensa område med ytre suverenitet; sentrum sin økonomiske penetrasjon av periferien. Ein vellukka statsbyggingsprosess leider til ein stat.
Counter-Strike

***Counter-Strike*** (CS) er eit lagbasert fyrstepersonsskytespel. Det er ein modifikasjon av spelet *[[Half-Life]]*. Ein speler som regel *Counter-Strike* over Internett eller lokalnettverk mot andre menneske, sjølv om det finst datastyrte spelarar (bots) som kan lastast ned. Spelet går vanlegvis i rundar, som vanlegvis varer i to til tre minutt.

*Counter-Strike* går ut på at ein har to fraksjonar, anti-terroristane og terroristane, forkorta til CT og T. På forskjellige kart, med forskjellige mål, kjempar då CT og T mot kvarandre. Det lettaste måten å vinna i CS på er å drepa alle motstandarane, då har spelaren/spelarlaget ditt vunne. Men om tida går ut, ser ein på kven som har oppnådd mpla sine.

## Soge
*Counter-Strike* blei utvikla som ein *Half-Life*-modifikasjon av amerikanske Minh Le og Jess Cliffe. Første versjonen av spelet kom ut 19. juni 1999. *Half-Life*-utviklarane Valve kjøpte opp spelet då die såg at det raskt blei eit av verdas mest populære internettspel. Sidan har spelet blitt oppdatert av Valve ei rekkje gonger. I 2003 kom det ut ein versjon til Xbox, og våren 2004 offentleggjorde Valve *Counter-Strike: Condition Zero*, som i tillegg til å ha oppdatert grafikk og spelbarheit også introduserte ein einspelardel. Då *Half-Life 2* kom ut med den nye spillmotoren Source, blei CS omdanna for å bruke denne motoren, og lansert som *Counter-Strike: Source*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Counter-Strike|Counter-Strike]]» frå , den 31. mai 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
* Counter strike Game Flash Counter Strike 2D
* Counter-Strike.net
* VisioN-Gaming Community
Newcastle United

**Newcastle United Football Club** er ein engelsk profesjonell fotballklubb. I 2011/12-sesongen spelar klubben i Premier League, toppnivået i engelsk fotball, etter å ha rykt opp frå Football League Championship i 2010. Klubben blei stifta i 1892, og blei vald inn i The Football League i 1893. «The Magpies», som er kallenamnet til Newcastle, spelar heimekampene sine på St James' Park i Newcastle.

## Spelarstall
Oppdatert 27. juli 2020

## Merittar

**TROFE**
**TAL**
**ÅR**
 Ligameistrar **4** 1904/05, 1906/07, 1908/09, 1926/27 
FA-cupen**6** 1910, 1924, 1932, 1951, 1952, 1955 
FA Charity Shield**1** 1909 
Texaco Cup**2** 1974, 1975 
European Fairs Cup**1** 1968/69 
Anglo-Italian Cup**1** 1972/73 


* Vinnar av 1. divisjon (gamle 2. divisjon): 1992/93.
* Vinnar av 2. divisjon: 1964/65.
* Finalist i FA-cupen: 1905, 1906, 1908, 1911, 1974, 1998 og 1999.
* Finalist i Ligacupen: 1976.
* Finalist i Intertoto Cup: 2001.

## Berømte spelarar
* Malcolm MacDonald
* Kevin Keegan
* Paul Gascoigne
* Alan Shearer
* Andy Cole
* Peter Beardsley
* Les Ferdinand

## Newcastle sine leiarar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Sykling

**Sykling** er ein framkomstmåte, ein fritidssyssel og ein idrett som blir gjort med sykkel. 

## Sykkellaup
Dei største sykkelritta er Tour de France, Giro d'Italia og Vuelta a España. Desse tre ritta er dei einaste som ligg i kategorien Grand Tour. Det finst to norske ritt med UCI (Union Cycliste Internationale) -status: Ringerike Grand Prix og Roserittet i Vestfold. Noreg har sitt eige seksdagars etapperitt for amatørar og tur-ryttarar: DBS Viking Tour. Dei norske tur-ritta med flest deltakarar er Styrkeprøven 540 km Trondheim-Oslo (Landeveg) og Birkebeinerrittet på terrengsida. I Noreg er det Norges Cykleforbund som er forbundet for klubbar som driv med sykling som konkurranse og mosjonsform. I sykkelsporten delar ein vanlegvis inn i Landevegssykling, Banesykling, Terrengsykling, BMX-sykling og Sykkelcross.

I Noreg finst det to profesjonelle lag i landevegssykling, Team Sparebanken Vest og Team Maxbo Bianchi.

## Tempo
*Tempo* kan reknast som ei eiga grein innan sykling, der ein køyrer mot klokka. Det er hovudsakleg to «typar» tempo: Individuell tempo, og lagtempo. Aerodynamikk er viktig, og syklane som bli bruka har som oftast rammer som gjev ein meir aerodynamisk sittestilling og har aerodynamiske røyr. Platehjul er hjul som ikkje har eiker, men har flate sider. Dette gjev mindre turbulens og betre aerodynamikk. I velodromen er det vanleg med platehjul både framme og bak, medan når ein syklar ute bruker ein som oftast berre eit platehjul bak, og eit framhjul som vanlegvis er meir aerodynamisk enn eit vanleg hjul, men ikkje eit platehjul. Tempobøyla er der ein tener mest aerodynamikk i høve til ein vanleg sykkel. Tempohjelmar og aerodynamiske drakter blir òg ofte bruka. Tempohjelmen følgjer ryggen til ein viss grad, og dei aerodynamiske draktene er meir eller mindre inntilsitjande. 

I lagtempo køyrer ein mot andre lag på tid, og laga startar med intervall på til dømes 2 minutt, og ein er avhengig av dei andre på laget skal helde oppe farten. I lagtempo ligg laget på ei lang rekke, av di det er lettare å ligga bak ein annan, på grunn av dragsuget etter kvar ryttar. Den som ligg fremst får det då litt tyngre enn dei andre, og når føringa er over, legg han seg ut til sida, og kjem inn lengst bak. Kor lenge føringane varer skifter med kor fort ein køyrer, og korleis vindforholda er. Dess høgare fart, dess kortare føring. I sterk sidevind, pleier laget å leggje seg i ein vifteform for å «unngå» vinden.

## Bakgrunnsstoff
Ford Mustang

**Ford Mustang** er ein populær sportsbil som opphavleg var basert på Ford Falcon. Dei første mustangane rulla av produksjonslina 9. mars 1964.

## Bakgrunnsstoff
Dark Throne

**Dark Throne** er eit MMORPG-rollespel. Det er laga av «Lazarus» frå Lazarus Software og hans programmeringsteam med PHP.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell vevstad .
* IRC praterom
Battlefield 2: Modern Combat

**Battlefield 2: Modern Combat** er eit fyrstepersonsskytespel frå Digital Illusions CE som òg har laga *[[Battlefield 1942]]* og *[[Battlefield Vietnam]]*. Det var utgjeve for Xbox og PlayStation 2 den 25. oktober 2005 i Nord-Amerika og blei dermed det første *Battlefield*-spelet for spelkonsollar. April 2006 blei spelet gjeve ut i ei oppdatert utgåve på Xbox 360, med betre grafikk og funksjonar for spel over internett.

## Bakgrunnsstoff
* ''Battlefield 2: Modern Combat'' si offisielle heimeside
Kalvåg

**Kalvåg** er ein tettstad i Bremanger kommune i Vestland fylke. Bygda ligg ytst i havgapet på søraustsida av øya Frøya ved munningen av Frøysjøen. Fram til 1964 var Kalvåg kommunesenter i Bremanger kommune. Det bur om lag 350 innbyggjarar i Kalvåg og 570 på heile Frøya. I dag har Kalvåg eit eineståande og gammalt sjøhusmiljø som går for å vere det største og best bevarte sjøhusmiljøet i fylket. Mange av dei gamle sjøhusa er restaurerte for overnatting. Hamna er god, med store offentlege kaianlegg og gjestehamn med flytebrygger utanfor Knutholmen. 

## Historie
På 1860-talet var Kalvåg kanskje det største fiskeværet på kysten, med eit folketal på oppimot 11 000 menneske under fiskesesongen. I 1871 var det 52 salteri i Kalvåg og bygda hadde losjihus, forretningar, handelsverksemd, sjukehus, lege, bedehus, kyrkje, lensmannsgard og skulehus. Fiskeri har vore hovudnæringa i Kalvåg, og på 1980-talet etablerte Domstein AS seg på Kalvøyna og er no den nest største private arbeidsgjevaren i kommunen. I 1921 vart det utarbeidd eit reguleringskart for Kalvåg og dette vart utgangspunktet for ein estetisk plan som ein del av Kalvågprosjektet. L/L Kalvåg Vassverk vart etablert av Kalvåg byggekommune i 1944.

## Nyare hendinger i Kalvåg
I 2005 heldt Forbundet Kysten sitt landstemne i Kalvåg. 600 båtar og 10 000 besøkande vitja bygda. Kalvåg har og vore gjestehamn for nokre av seilskutene i Tall Ship Race førre gong dei vitja kysten av Sogn og Fjordane. Kvart år vert det arrangert Kystkulturfestival i Kalvåg og Sommerakademiet er og ein kulturtradisjon i Kalvåg.

## Geologi
Berggrunnen ved Kalvåg består av Kalvåg-mélangen, ein masse av samanrota steinblokker. Dette er eit slags enormt konglomerat eller ein breksje med opptil kilometer store blokker i ein finkorna, deformert grunnmasse. Ein finn liknande berggrunn i Trøndelag, England, Irland og Newfoundland. Alle desse områda ligg nær grensa mellom dei to jordplatene som støtte saman og danna den kaledonske fjellkjeda for omkring 425 millionar år sidan. 

## Kjende personar frå Kalvåg
* Heidi Grande Røys &ndash; minister i Stoltenbergregjeringa. 
* Nikolai Astrup blei fødd på prestegarden Kalvåg i Bremanger 30. august 1880, men frå han var tre år gamal voks han opp på prestegarden på Ålhus i Jølster, der faren var sokneprest.
* Ole Johan Grønskag &ndash; Forfattar. 
* Yngve Frøyen &ndash; Forfattar 

## Folketalsutvikling

## Bakgrunnsstoff
* Fylkesleksikonet om Kalvåg
* VistitBremanger - Kalvåg 
* Kalvågportalen 
* Bilete frå Kalvåg og Frøya 

## Kjelder
Prøvingsrett

**Prøvingsretten** er retten til den dømande makta å prøva vedtak frå den lovgjevande makta opp mot konstitusjonen og grunnlova. Det vore meir korrekt å tala om kompetansen og plikta til domstolane til å kontrollera at lova held seg innanfor dei grensene som grunnlova set. Denne kontrollen er ein del av vektene og motvektene mellom styremakter med maktfordeling seg imellom. Ein slik kontroll utvikla seg frå byrjinga av 1800-talet i USA (1803) og Noreg (1820-åra). I vår tid finst ulike versjonar av domstolskontroll i dei fleste demokratiske statar. I Noreg vart domstolskontrollen med lover fyrste gong slegen offentleg fast av Høgsterett få år etter at domspremissane vart offentlege, i ein dom frå 1866.

1. juni 2015 vart prøvingsretten kodifisert av Stortinget i Grunnlova i paragraf 89. Fram til dette hadde prøvingsretten i Noreg vore konstitusjonell sedvanerett.

## Kjelder
Vekter og motvekter

**Vekter og motvekter**, eller på engelsk ***checks and balances***, er etter maktfordelingsprinsippet dei åtgjerdene dei åtskilde styremaktene har tilgjengeleg til å kontrollera kvarandre og hindra maktmisbruk. Det klåraste systemet med slike vekter og motvekter finn me i presidentialismen og i ser i Sambandsstatane. Vekter og motvekter går ut på at kongressen kan røysta ned framlegg frå presidenten, presidenten kan leggja ned veto mot kongressvedtak, og alt desse styremaktene tek seg føre kan prøvast etter prøvingsretten for den dømande makta, domstolane og Høgsterett.
Tina

:*Sjå òg [[planteslekta Tina]]*

**Tina** og **Tine** er kvinnenamn av italiensk opphav. Dei kan vera kortfomer av fleire ulike namn, til dømes Kristine, Martine og Bettina. Tino er den tilsvarande mannlege forma.

Tina har norsk namnedag den 22. februar.

## Kjende namneberarar
* Tina Anselmi (f. 1927), italiensk politikar og motstandskvinne
* Tina Arena (f. 1967), australsk songar
* Tina Turner (f. 1939), amerikansk songar
* Tina Presthus (f. 1996), norsk fiolinist
Durra

**Durra**, **sorghum** eller **sorgum** (*Sorghum bicolor* eller *Sorghum vulgare*) er ein eittårig kornplante av slekta *[[Sorghum]]*.

Planten er særleg viktig i tropiske område ettersom han toler tørke svært godt. Framfor alt er han ein viktig mat- og fôrplante i Afrika. Ein dyrker òg durra i tempererte område. 

## Dyrking
Ein reknar med at menneske tok til å dyrka vill durra fann for rundt 2 000 år sidan i Aust-Afrika, truleg i Etiopia, Sudan eller øvre Egypt. I India og på den arabiske halvøya har ein likevel gjort mykje eldre funn av durra som kan ha vore dyrka.

Afrikanske slavar tok planten med seg til Nord-Amerika tidleg på 1600-talet. USA er i dag verdas største durraprodusent, med 12 mill. tonn av en verdensproduksjon på 56 mill. tonn (2004). Deretter kjem Nigeria og India med 8 og 7 mill. tonn.

## Bruk
Dei mange ulike durratypane blir vanlegvis delte inn i fire grupper etter bruksområde: 

* Korndurra
* Grasdurra, som blir brukt til beiting og høy
* Sukkerdurra  eller søtdurra, som blir brukt til å laga sirup
* Sortar som blir brukt til å laga kostar og børster

I fleire regionar i India lagar ein eit ugjæra brød av durra som blir kalla *[[bhakri]]*. I Nigeria bryggar ein øl og i Kina lagar ein eit brennevin, *[[maotai]]*, av durra.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Durra|Durra]]» frå ,  den 4. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** () var ein tysk matematikar, astronom og optikar. Kepler er mest kjend for at han formulerte lovene for planetane sine rørsler. Desse vert kalla dei keplerske lovene. Kepler var ein nøkkelperson under den vitskaplege revolusjonen på 1600-talet. Verka hans danna eit av grunnlaga for Isaac Newton sin teori om universll gravitasjon.

## Livssoge
Som ung tok Kepler utdanning i matematikk. Seinare drog han til Polen, der han vart assistent for Tycho Brahe. Da denne døydde i 1601 utnemnde keisar Rudolf II han til keisarleg matematikar. Slik vart han både ein kjend astronom og fekk tilgang til dei fremste forskingsresultata i samtida.

## Verk
* *Mysterium Cosmographicum* (Det kosmiske mysterium), 1596
* *De Stella nova in pede Serpentarii* (Om den nye stjerna i Slangens fot), 1604
* *Astronomiae Pars Optica* (Den optiske sida ved astronomien), 1604
* *Astronomia Nova* (Ny astronomi), 1609
* *Dioptrice*, 1611
* *Harmonices Mundi* (Verdens harmonier), 1619
* *Epitome astronomiae Copernicanae*, utgitt i tre delar 1618–1621
* *Tabulae Rudolfinae*, 1627
* *Somnium*, 1634
* *Nova stereometria doliorum vinariorum*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Legitimitet

**Legitimitet** er i statsvitskapen eit uttrykk for at folket har ei subjektiv kjensla av at dei som styrer i landet har retten til å styra, og at deira lover og vedtak skal lydast. Dette skil seg altso frå legalitet som krev at styret skal fylgja somme fastslegne reglar, det skil seg òg frå folkesuverenitetsprinsippet, som krev eit slag *[[objektivitet|objektiv]]* legitimitet, ved at all legitim autoritet må koma frå «folket». I røynda kan både demokrati og diktatur ha som legitimitet, med di det finst fleire måtar regime kan legitimera styret sitt på:

* **Demokratisk legitimitet** - styremaktene styrer for di dei har ein viss oppslutnad i folkesetnaden frå demokratiske, frie, opne og rettferdige val. Den demokratiske legitimiteten vert gjerne kalla for eit «folkeleg mandat» i norsk politikk.
* **Legal** eller **rasjonell legitimitet** - styremakta er underlagd og fylgjer strengt gjevne lover som er haldne for å vera rasjonelle. Slik legitimitet finn me i byråkrati.
* **Tradisjonell legitimitet** - ein konge eller liknande styrer for di det *alltid har vore slik* i landet.
* **Karismatisk legitimitet** - ein person er tiltrudd styremakt for di han har særlege takande personlege eigenskapar og karisma. Slik legitimitet er gjerne knytt til eitt einskildindivid, og dersom regimet held fram når denne personen døyr eller gjev frå seg styringa av annan grunn, må regimet gjevast tradisjonell legitimitet.
* **Ideologisk legitimitet** - ein person eller ei gruppa personar styrer med grunn i ein ideologi. Slik som at diktaturet er grunngjeve i kommunismen.
* **Religiøs legitimet** - dei styrande hevdar dei er innsette av Gud, eller dei hevdar deira styre er i tråd med dei religiøse lovene.
Mykland

**Mykland** er ei bygd i Froland kommune i Agder.

## Historie

Bygda var eit eige herad fram til 1967. Mykland fekk si eiga kyrkje i 1682. Soknet blei opphavleg omtalt som «Vegusdal østen Sundet». Det betyr at vatnet Vogsdalsfjorden danna grensa mellom aust og vest. Dagens åttekanta kyrkje er bygd i 1832 og blei restaurert i 1882.

## Mykland i dag

Mykland har i dag underkant av 400 innbyggjarar og har eiga kyrkje, skole med SFO, barnehage, tannklinikk, butikk og postfilial.

### Kultur

Bygda har eit aktivt bygdelag som blant anna arrangerer bygdekafe. Kvart år arrangerer bygdas ungdomslaget «Myklandsrevyen», som er eit populært innslag i bygda. Mykland har og eit aktivt skyttarlag, med eigen skytebane på Hauglandsheia. Idrettslaget i bygda arrangerer turar og skirenn for barna om vinteren. Etter skogbrannen har bygda reist seg gjennom prosjektet "Veien videre" og arrangerte dansegalla og festdag i bygda med politisk debatt og konsertar. Reportasjekonseptet "Folk" på NRK lagde i denne samanhengen ein reportasje om bygefolkets veg ut av flammene og mot ein dansegalla. 

Kunstnaren Nils Belland kjem i frå Mykland, han har blant anna fått måleri utstilt på Sørlandsutstillinga. Den kjente historikaren Knut Mykland (1920-2005) kom frå Mykland og har skrive eit trebindsverk om Myklands historie

## Turisme

Mykland kan tilby flott natur og mange fine fiskevatn og friluftsområde. Eit populært turistmål er kanopadling i Myklandsvatnet. For overnatting har
bygda tre campingplasser, dei er Ås camping på Hauglandsheia, Flateland camping og Nause gard villmarkscamping på Risdal. På Hynnekleiv ligg det ein leirskule med mange tilbod til uteaktivitetar. 

På Øvre Lauvrak ligg det eit stein og mosaikksenter. Her blir uslepen stein frå heile Noreg til mosaikkar, smykke og blomar. Mykland har òg eit eige skulemuseum som ligg i Mykland sentrum.

## Mykland som slektsnamn
Det er 360 personar som har Mykland som slektsnamn i Noreg per mai 2006.

### Kjende namneberarar
* Anstein Mykland - Skiskyttar frå Vennesla.
* Erik Mykland - Fotballspelar frå Risør.
* Maja Mykland - Biletkunstnar frå Kråkerøy.
* Per Mykland - Professor ved the University of Chicago.
* Vilde Mykland - Skodespelar frå Gjøvik.
* Aadne K. Mykland - Tidlegare ordførar i Froland kommune frå Mykland.

## Bakgrunnsstoff
* mykland.org
Devanagari

**Devanagari** (sanskrit देवनागरी devanāgarī, sett saman av *[[deva]]*, 'gud' og *nāgarī*, 'kultivert') eller **nagari** er eit skriftsystem som blir brukt til å skrive fleire språk på det indiske subkontinentet. Devanagari er ein abugida, det vil seie eit skriftsystem der kvar konsonant har ein ibuande vokal (konsonanten for *k* gjev *ka*), og konsonantane blir modifisert for å få andre sekvensar (*ke, ko...*).

Ein kan bruka skrifta til å skriva ned fleire nordindiske språk, til dømes sanskrit, hindi, marathi, sindhi, bihari, bhili, konkani, bhodjpuri, nepali og av og til panjabi, kasjmiri og romani.

## Historie
Devanagari, då kjent som *nagari*, oppstod rundt år 1200 frå siddhamskrifta. Det fortrengde gradvis den nærskylde sjaradaskrifta, men dei to skriftsystema blei brukte parallelt i Kashmir. Opphavet til begge var guptaskrifta, som igjen var avleidd av brahmiskrifta.

Bruken av *devanagari* som namn på språket ser først ut til å ha spreidd seg under kolonitida. Europeiske vitskapsfolk brukte berre denne skrifta til å gje ut verk på sanskrit, og etter kvart blei skrifta av mange sett på som den einaste rette for dette heilage språket — sjølv om det fanst tradisjon for å skriva språket med nær alle dei andre innfødde indiske skriftsystema.

## Teikn
### Vokalar

### Konsonantar

#### Konsonantligaturar
*Hovudartikkel: [[Konsonantligaturar i devanagari]]*

### Talsymbol

Talsymbola i devanagari var forløparane til dei såkalla «arabiske tala», og dei representerer det første desimalsystemet.

## Devanagari i Unicode

I Unicode ligg Devanagari i U+0900 .. U+097F.
Prakritspråk

**Prakritspråk** (etter *prakrta* 'naturleg') er ei nemning for dei indoiranske språka som vart snakka som morsmål i det gamle India. Prakritspråk stod i det same tilhøvet til sanskrit som vulgærlatin gjorde til latin i europeisk mellomalder.
Hindustani

**Hindustani** er nemninga på ei gruppe nærskylde språk i den nordvestre delen av det indiske subkontinentet, særleg hindi og urdu. Språkleg sett skil desse to språka seg frå kvarandre ved at hindi er sterkt påverka av sanskrit, mens urdu er sterkt påverka av arabisk. Påverknaden er synleg på ulike nivå av språka, mest synleg er han i ordforrådet og i skriftsystemet, urdu blir skrive med det arabiske alfabetet og hindi med devanagari.
Urdu

**Urdu** er eit indoeuropeisk språk av indoarisk type som hovudsakleg blir tala i Pakistan og India. Det er svært likt hindi, men blir skrive med ein tilpassa utgåve av det arabiske alfabetet. Urdu er offisielt språk i Pakistan, og eitt av dei 24 nasjonale språka i India.

## Slektskap
I utgangspunktet var urdu og hindi eitt og same språk, kjent som hindustani, men dei utvikla seg i ulik retning under persisk påverknad, og seinare ved hjelp av offisiell språkpolitikk i India og Pakistan.

## Skriftspråk
Urdualfabetet er utvikla av det persiske alfabetet som igjen kjem frå det arabiske. Det blir kalla *nastalíq*.

## Litteratur

Urdu har ein rik munnleg litteratur, men ei kort historie som litteraturspråk ettersom dei som tala det anten var analfabetar eller brukte persisk. 

I dei siste hundreåra har ein også utvikla ein skriftleg litteratur på dette språket. Den best kjende litteraturforma er ghazalen, ei diktform som omhandlar kjærleik, særleg lengt.

Ein særskild variant av urdu som blir brukt til dikting blir kalla rekhta.

## Bakgrunnsstoff
* CRULP Center for research in Urdu language processing
* Ethnologue-rapport for Urdu
* Introductory Urdu (Volume 1)
* Introductory Urdu (Volume 2)
* Urdu Wiktionary
* Wikivoyage Hindi-Urdu-parlør
* The New Urdu

## Kjelder
* :sv:Urdu
* :en:Urdu
Even Hovdhaugen

**Even Hovdhaugen** (), var ein norsk språkforskar, professor i lingvistikk ved Universitetet i Oslo, son til stortingsrepresentanten Einar Hovdhaugen.

Even Hovdhaugen fekk magistergraden i 1966 basert på eit arbeid om eit emne ved vokalismen i armensk og gresk i lys av laryngalteorien. Han var tidleg i karrieren influert av chomskyansk lingvistikk, og skreiv ei innføring i generativ grammatikk (Hovdhaugen 1969). Han gjorde også feltarbeid innanfor tyrkiske språk, til dømes tsjuvasjisk.

Med bakgrunnen sin innanfor komparativ språkforsking, og kjennskap til den latinske grammatiske tradisjonen, hadde Hovdhaugen eit godt utgangspunkt for faghistorisk arbeid. Her publiserte han særleg om eldre faghistorie, og han var òg med på storverket om lingvistikkens historie i Norden frå 2000. Elles var han også oppteken av arbeida til den talmessig kanskje største undergruppa av lingvistar, nemleg misjonærane.

Sidan starten på 1980-talet arbeidde Hovdhaugen som feltlingvist. Han skreiv deskriptive grammatikkar over fleire austronesiske språk, mellom anna tokelauisk, samoansk og pileni.

Hovdhaugen var formann i Instituttet for sammenlignende kulturforskning frå 1986 til 1991.

## Bibliografi (utval)

* Hovdhaugen, Even 1966: *Protetisk vokal i armensk og gresk i lys av laryngalteorien.* Avhandling (magistergrad) - Universitetet i Oslo, 1966.
* Hovdhaugen, Even 1969: *Transformasjonell generativ grammatikk : en innføring.* Oslo : Universitetsforl., c1969.
* Hovdhaugen, Even 1982: *Foundations of Western linguistics : from the beginning to the end of the first millenium A.D.*. Oslo : Universitetsforlaget, c1982.
* Hovdhaugen, Even (ed.) 1996: *-and the word was God : missionary linguistics and missionary grammar*. Studium Sprachwissenschaft. Beiheft ; 25. Münster : Nodus Publikationen, c1996.
* Hovdhaugen, Even (et al) 1989: *A Handbook of the Tokelau language*. Instituttet for sammenlignende kulturforskning. Serie B, Skrifter ; 77. Oslo : Norwegian University Press.
* Hovdhaugen, Even 1993: Phonetic vowel length in Samoan. Oceanic linguistics.Vol. 31:.281-285. 1993
* The Historiography of Linguistics in Norway in the 20th Century. In Herbert E. Brekle, Edeltraud Dobnig-Jülch, Helmut Weiss (Eds.) A Science in the Making. The Regensburg Symposia on European Linguistic Historiography. Münster. Nodus Publikationen 1996,95-105
* Hovdhaugen, Even, Fred Karlsson, Carol Henriksen, Bengt Sigurd 2000: *The History of linguistics in the Nordic countries*. Societas scientiarum Fennica, 2000.
* Hovdhaugen, Even, Åshild Hæss og Ingjerd Hoëm 2002: *Pileni texts with a Pileni-English vocabulary and an English-Pileni finderlist*. Occasional papers / The Kon-Tiki Museum ; vol. 7 Oslo : The Kon-Tiki Museum, Institute for Pacific Archaeology and Cultural History.
                
## Bakgrunnsstoff
*
ADHD

**Attention deficit hyperactivity disorder** (**ADHD**) er ein diagnose frå det amerikanske diagnosesystemet DSM-IV.

Ifylgje overslag gjort av Norges Apotekerforening for 2005, var det i Noreg i underkant av 11000 barn og unge, i aldersgruppa 0 - 19 år, som brukar medisin til behandling av ADHD. Dei aktuelle medisinane er:

* Metylfenidat: (Ritalin, Concerta, Medikinet, Equasym, Delmosart og Methylphenidate)
* Lisdeksamfetamin (Elvanse)
* Deksamfetamin: (Attentin og Dexamfetamine EssPharm)
* Atomoksetin (Strattera)
* Guanfacin: (Intuniv)

Andre legemiddel på godkjenningsfritak:

* Dexamfetamine sulphate tablettar (inneheld deksamfetamin)
* Metamina tablettar (inneheld deksamfetamin)
* Racemisk amfetamin
* Adderall tablettar og Adderall XR depotkapslar (inneheld ein kombinasjon av amfetaminsalt og deksamfetaminsalt)

Tidlegare brukte ein nemninga **MBD** (*minimal brain disorder*) om diagnosen.

## Kjelder
* Apotekforeiningen
* Legemiddelverket: positivlista
* Legemiddelverket: godkjenningsfritak
* Norsk Helseinformatikk

## Bakgrunnsstoff
* Temaserie om ADHD på Forskning.no 
* Fakta om ADHD; Kronikk av Terje Savolden og Pål Zeiner i Aftenposten 28. februar 2006
* Elevsiden.no om ADHD 
* ADHD-foreningen
* Statistikk frå apotekarforeininga for bruk av medisin ved ADHD
Eljudner

**Eljudner** er eit norsk svartmetallband med base på Lillehammer. Bandet blei starta av gitarist Rhafnhugr sommaren 2003. Dei har gjeve ut ein demo (Promo 2003) og EPen *Daudingekvider* på Northern Silence Productions.

## Bakgrunnsstoff
* offisiell nettstad
* intervju med Vampire Magazine
Singularis

**Singularis** eller **eintal** er eit grammatisk trekk i kategorien numerus. Det er det umarkerte trekket i kategorien, og viser typisk til eitt enkelt eksemplar. Substantiv, adjektiv, pronomen og i nokre høve verb kan ha eintalsformer.
I dei fleste språk er motsatsen til eintal fleirtal, eller pluralis. I visse språk finst også særskilde ordformer for *total* (dualis) og *tretal* (trialis).

I tillegg til å uttrykke at ordet som står i singularis refererer til *ein* referent, kan det også uttrykkje generisk referanse. Setninga *Bjørnen er eit pattedyr* refererer til alle bjørnar, sjølv om substantivet står i singularis. I mange språk står også substantivet i singularis etter talord, dette gjeld t.d. alle tyrkiske og uralske språk. I tyrkisk tyder *baş* «hovud», *başlar* er fleirtalsforma, men «fem hovud» er *beş baş* i singularis, ikkje i pluralis.

## Sjå òg
*Kollektiv bruk av eintal

## Kjelder
Pluralis

**Pluralis**, **plural** eller **fleirtal** er eit grammatisk trekk i kategorien numerus. Det er eit markert trekk i kategorien, umarkert er singularis. Pluralis uttrykker at ordet som står i pluralis refererer til fleire enn ein referent. I tonumerussystem er pluralis det andre trekket, men det finst også system med tre eller fleire numerus. Dei aller fleste språka i verda har grammatikalisert numerus, og dei har dermed pluralis.

## Kjelder
Dualis

**Dualis** eller **total** er eit grammatisk trekk i kategorien numerus. Dualis uttrykkjer at ordet som står i dualis refererer til to referentar.

## Språk med dualis

* Ur-indoeuropeisk
** Sanskrit
** Klassisk gresk
** Gammalengelsk (berre visse pronomen)
** Gammalnorsk (berre visse pronomen)
** Gammalirsk
** Gammalrussisk
** Skotsk gælisk (berre substantiv, etter talordet *to*)
** Slovensk
** Sorbisk
* Ururalsk 
** Samiske språk
** Samojediske språk
** Ob-ugriske språk
* Arabisk
* Klassisk hebraisk
* Maltesisk
* Inuktitut
* Niuisk (berre pronomen)
* Tongansk (berre pronomen)
* Amerikansk teiknspråk

## Kjelder

;Bibliografi
*

## Litteratur
* Humboldt, Wilhelm von 1827: *Über den Dualis*.
Kilimanjaro

**Kilimanjaro** er eit fjell nordaust i Tanzania. Det er den høgaste fjelltoppen i Afrika. Toppen, «Uhuru» på kraterkanten er 5895 meter over havet. Kilimanjaro er verdens høgaste frittståande fjell. Vulkanen Kilimanjaro er ikkje utdøydd, men slepp ut gassar frå krateret på toppen. Det er likevel ikkje venta at Kilimanjaro kjem til å kollapsa og komma med eit nytt utbrot slik som Mount St. Helens. Fleire mindre kollapsar og jordras har gått føre seg tidlegare. Eit av desse jordrasa skapte området kjent som «den vestlege sprekken».

## Bakgrunnsstoff

* Kilimanjaro: before 1900 (engelske sitat om fjellet, særleg om korleis det blei «oppdaga» av europearar)
Semipresidentialisme

**Semipresidentialisme** er eit demokratisk institusjonelt system som er mesta likt parlamentarisme, men der statsoverhovudet, presidenten, er direkte vald, og den utøvande makta soleis har sin eigen demokratiske legitimitet. Denne legitimiteten gjev presidenten eit demokratisk grunnlag for røynleg politisk makt, so som utsetjande eller nektande vetorett mot vedtak frå parlamentet og oppløysingsrett. Presidenten deler gjerne styringa av den utøvande makta med ein statsminister og hans regjering utgådd frå parlamentet. Dette krev eit samarbeid mellom desse, trass i at president og regjering kan koma frå ulike parti. Slik deling av makt mellom styremaktene er eit brot med maktfordelingsprinsippet. I tilfelle der presidenten ikkje brukar rettane sine, eller der presidenten står på nett same politiske lina som statsminister og regjering, fungerer eit semipresidentielt regime som var det rein parlamentarisme.

Variantar av semipresidentialisme finn me i land som Finland, Frankrike, Irland og Austerrike. Etter tradisjonen har ikkje presidentane i Irland og Austerrike bruka rettane grunnlova gjev dei.

## Kjelder
AD/DA-omformar

**AD/DA-omformarar** er elektroniske kretsar som omformar analoge signal til binære verdiar, eller omvendt. AD/DA-omformarar er tilgjengelege som separate integrerte kretsar, men kan òg vera integrerte på same kretsen som til dømes ein sensor, ein mikrokontroller, osb.  

*Analog til digital-omformar
*Digital-til-Analog omformar 

## Døme på bruk av AD- og DA-omformarar
### Bruk av AD-omformarar:
*Lydkort, der eit analogt elektrisk signal vert omforma til binære verdiar, som vert lagra på ein harddisk, handsame i eit lydredigeringsprogram, osb.
*Eit digitalt termometer, der ei analog elektrisk spenning frå ein temperatursensor vert omforma til binære verdiar av ein AD-konverter og vist på på eit display. 

### Bruk av DA-omformarar:
*CD-spelar, der dei binære verdiane frå ei CD-plate vert omforma til eit analogt signal, som så vert forsterka og nytta til å driva ein høgtalar.
ASIC

**ASIC** står for *Application Specific Integrated Circuit*, altså ein integrert krets (IC) som er utvikla for eit bestemt føremål eller bruksområde i staden for å fylle ei generell oppgåve. Ein slik krets er meir spesialisert og kan utføra ei bestemt oppgåve meir effektivt enn ein mikrokontroller eller mikroprosessor. Ein ASIC er òg meir effektiv enn ein FPGA, men å utvikla ein ASIC er mykje dyrare enn å nytta ein FPGA. Ein ASIC høver difor best for store seriar, medan ein FPGA høver godt for prototypar og små seriar. 

Det vert produsert både analoge, digitale og blanda analog og digitale (blandasignalkrins) ASICar, men reine digitale ASICar er mest utbreidd. 

## Sjå òg
* FPGA
Presidentialisme

**Presidentialisme** er eit styresett i somme republikkar, der presidenten er vald separat frå den lovgjevande forsamlinga. I land med presidentialisme er presidenten ofte både statsoverhovud og regjeringsleiar, men i somme slike land utnemner presidenten ein statsminister. Statsministeren er då ikkje ansvarleg overfor nasjonalforsamlinga, som i eit parlamentarisk system, men overfor presidenten.

Presidentialismen er det styresettet som nøgnast fylgjer maktfordelingsprinsippet, med di den utøvande makta og den lovgjevande makta er klårt åtskilde. Både president og kongress er direkte valde, og har soleis kvar deira demokratiske legitimitet. Dei kan eventuelt berre setjast av ved riksrett. Denne maktdelinga byggjer på eit system med tilsvarande vekter og motvekter mellom styremaktene. Presidenten kan nekta eller utsetja vedtak frå kongressen ved sin vetorett, kongressen kan røysta ned framlegga frå presidenten, og vedtak frå kongressen kan prøvast for om dei er i tråd med konstitusjon og grunnlov for den dømande makta, domstolane og Høgsterett gjennom prøvingsretten.

Dette styresettet har hovudsakleg Sambandsstatane som førebilete, og dei andre landa med presidentialisme har gjerne system inspirert av det i Sambandsstatane. I tillegg til USA har, mellom anna, dei fleste statane i Latin-Amerika, mange av dei i Afrika, Indonesia og Filippinane presidentialisme. I Europa finn ein presidentialisme i Russland og Kviterussland.

## Kjelder
Aktiv komponent

Ein **aktiv komponent** er ein elektronisk komponent som får tilført energi frå ein energiforsyningsmodul, vert styrt av eit inngangssignal og gjev ut eit signal med større effekt enn inngangssignalet. Radiorøyr, transistorar, operasjonsforsterkarar og spenningsregularar er døme på aktive element. 

## Røyr
Dei fyrste aktive komponentane var **[[elektronrøyr]]**, også kalla **radiorøyr**. Denne teknologien vart nytta både for analog og digital elektronikk. Etter at transistoren vart tilgjengeleg gjekk bruken av røyr kraftig tilbake og i dag vert dei berre nytta til spesielle føremål, som i nokre audioforsterkarar, kraftige radiosendarar og i elektronikk som skal vera motstandsdyktig mot kjerneeksplosjonar.

## Halvleiarkomponentar
Halvleiarar som silisium og germanium har vorte mykje nytta i transistorar og IC-ar. Dei elektriske eigenskapane åt halvleiarar kan manipulerast ved å tilsetja små mengder av andre grunnstoff som arsen og indium. 

### Diskrete halvleiarkomponentar
Aktive diskrete halvleiarkomponentar femnar om transistorar, tyristorar, triacar osb. Nokre diskrete halvleiarkomponentar, som diodar er passive. 

### Integrerte krinsar
Integrerte krinsar er ei samling med komponentar plasserte på ei silikonbrikke. Desse er alltid aktive komponentar. 

**Aktive analoge integrerte krinsar** er typisk operasjonsforsterkarar, spenningsregulatorar, modulatorar, demodulatorar, osb. Det finst òg programmerbare analoge integrerte krinsar.

**Digitale integrerte krinsar** er digital elektronikk som er bygd opp av mange transistorar plasserte på same silisiumbrikke. Dei aller fleste er bygde med CMOS-teknologi. Talet på transistorar per silisiumbrikke kan vera svært høgt; ein nærmar seg 200 milliardar (200\cdot 10^{9}) transistorar per brikke. Integrerte krinsar er så godt som alltid aktive. Det har rett nok vore nytta passive logiske krinsar, som diode-diode-logikk, men dei er i dag berre av historisk interesse. 

**Blanda teknologi** vert ofte nytta som nemning på integrerte krinsar som inneheld både analoge og digitale krinsar. Typiske døme på slike krinsar er AD-omformarar og DA-omformarar, men sensorar, som til dømes akselometer, gyroar osb. har ofte innebygd noko elektronikk for å utføra enkel signalhandsaming lokalt. Desse er alltid aktive.

## Referansar




## Sjå òg
* Passiv komponent
CMOS

**CMOS** står for *complementary MOS*, komplementær MOS. Dette er ei fellesnemning for integrerte kretsar som blir bygde opp av felteffekttransistorar av både P-kanal- og N-kanal-type i kombinasjon. 

For CMOS-teknologien lyt ein skilja mellom statisk og dynamisk effektforbruk.
Tradisjonelt har CMOS-teknologien hatt lågt statisk effektforbruk. Dimed har dei hatt føremonen at dei logiske krinsane som dreg svært lite straum, bortsett frå når krinsen skiftar tilstand. I våre dagar, med støtt minkande transistordimensjonar, har det statiske effektforbruket nærma seg det dynamiske.

Teknikken ligg til grunnlag for dei fleste integrerte kretsane i dagens datamaskiner og andre elektroniske komponentar.
Elektroteknikk

**Elektroteknikk** er den del av fysikken som omhandlar elektrisitet og magnetisme. Omgrepet **elektroteknikk** vert nytta som eit samlande omgrep for fagfelta strekstraum og krinsteori, medan fagfeltet **[[elektronikk]]** femnar om aktive krinsar, analog signalhandsaming, ol.

Grensene mellom *elektroteknikk* og *elektronikk* er noko flytande og nokre gongar vert *elektroteknikk* nytta som eit samlande omgrep som òg inkluderer fagfeltet *elektronikk*. Men i Noreg er det meir vanleg å nytta elektro, eller *[[elektrofag]]* i denne samanhengen. Grensene varierer òg noko frå land til land. *Elektrofag* vert òg nytta om alt som handlar om elektrisitet og magnetisme. Namnet på organisasjonen Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) er eit døme på tradisjonen med å skilja mellom *sterkstraums/høgspennings elektroteknikk* og *lågspenning/småsignal elektronikk*. Ved norske høgskular og universitet vert elektroteknikk nytta om grunnleggande krinsteori.
MOS

**Metalloksid-halvleder** (engelsk: *metal oxide semiconductor*, **MOS**) er ein fellesnemnar for kretsar bygde opp av felteffekttransistorar (MOSFET) av MOS-typen. Dei siste 15 åra har CMOS-teknikken vore dominerande.
Multiplexer

Ein **multiplexer** eller *mux* er ein elektronisk komponent som kan velje eit av fleire inngangsignal på grunnlag av eit kontrollsignal, og sende inngangssignalet ut på utgangen sin. Sume multipleksarar arbeider med analoge signal, medan andre typar arbeider med ninære verdiar. Viktig bruksområde er å dele resursar, til dømes mellom fleire einingar i ei datamaskin.