open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fagbrev

**Fagbrev** er eit kompetansebevis ein får etter å ha fullført utdanning innan ei yrkesfagleg studieretning. For å få fagbrev, må ein gjennomføra ein fagprøve, der ein viser at ein kan det som krevst for å kunna jobba innan det faget.

Utdanningsløpet fram til fagarbeidar er vanlegvis to år på yrkesskule og to år som lærling. Eit alternativ for folk som ikkje har gått på yrkesskule og ikkje har rett til vidaregåande opplæring, er å ta fagbrev som *praksiskandidat*. Då tek ein yrkesskuleeksamenane for det faget ein vil ta fagbrev i, og må dokumentera minst fem års praksis innan faget, før ein kan ta fagprøven.

## Bakgrunnsstoff
NOKUT
Tannkost

Ein **tannkost** eller **tannbørste** er eit verktøy ein brukar til å reinsa tennene med. Dette gjer ein for å hindra at matrestar skal føra til bakterievekst som skadar tennene eller tannkjøtet, og for å få frisk pust. Ein brukar som regel tannkrem på tannkosten, men på born berre i små mengder. Tannkosten har bust i eine enden, medan den andre enden vert bruka som eit skaft. Mange moderne tannkostar kjem òg med ei bakflate som kan rensa vekk bakteriar frå tunga.

## Ulike typar tannkost
Det finst mange utformingar av tannkostar, og dei kjem med mange ulike utformingar på bust og handtak. Dei fleste modellane vert leverte med ulik hardleiksgrad på busta.

Ulike typar av tannkostar:
* Den vanlegaste typen er ein pinne av plast som det står bust på den eine sida av, i enden ein har i munnen. I handtak-enden er det ikkje bust.
** Særskilde reisetannkostar er todelte, slik at dei kan demonterast og er lettare å ta med seg.
** Nokre tannkostar er laga slik at dei gjev etter når ein pussar for hardt. Dette vert gjort ved hjelp av ein liten mekanisme inni skaftet.
* Ein tannkosttype som vart lansert på nittitalet, hadde buster som gjekk rundt heile tanna. Poenget med det var at ein skulle pussa tennene på alle sider samstundes.
* Elektriske tannkostar vert meir og meir populære.
* Tannkostar for born har ofte spesielle utformingar, både for å underhalda ungane og gjera det meir interessant å pussa tennene og for at dei skal vera meir tilpassa små munnar.

## Fabrikantar
Dei vanlegaste tannkostmerka i Noreg i dag er Jordan og Solidox.

## Sjå òg
* Tannkrem

## Bakgrunnsstoff
Frankfort

:*For dei tyske byane uttala Frankfort, sjå [[Frankfurt]].*

**Frankfort** er delstatshovudstad i Kentucky i USA.

Frankfort er òg hovudsete i Franklin County og har 27&nbsp;741 innbyggjarar (2000). Byen har eit areal på 38,9 km², av dette er 38,2 km² land og 0,7 km² vatn.

## Bakgrunnsstoff

*
Profeten Debora

**Debora** er omtala som profetkvinne og domar i *[[Domarane]]* i Det gamle testamentet. Debora og Barak eggja israelarane til strid mot kanaanittane. Etter sigeren kvad ho «Deborakvadet». Dette kvadet er rekna som det eldste dømet på israelsk folkepoesi.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Domarane  frå Studentmållagsbibelen
Bananrepublikk

**Bananrepublikk** er ei nedsetjande nemning på ein republikk og sjølvstendig stat, gjerne med skiftande makthavarar. Nemninga vert særleg nytta om land i Sør-Amerika, der det vert dyrka bananer. 
Eit slikt land kan gjerne vera avhengig av ei einaste eksportvare, eller eit fåtal. Typisk er dette jordbruksprodukt. Regjeringa og styresmaktene er gjerne gjennomsyra av korrupsjon. Makthavarane er gjerne diktatorar eller ein militærjunta, som har kome til makta gjennom eit militærkupp. Dei styrande er gjerne utsett for sterk påverknad frå andre statar, eller frå multinasjonale føretak. Jamt over har folket låg levestandard. 
Honduras var det første landet som vart omtala som bananrepublikk.
Militærjunta

**Militærjunta** er ei styreform der eit område blir styrt av ein komité av militære leiarar. Omgrepet har utspring frå spansk og portugisisk, der *[[junta]]* betyr 'komité'. Militærjunta er ikkje synonymt med militærdiktatur, sjølv om nemninga er negativt ladd og mange militærjuntaer er autoritære.

### Døme

* Den greske militærjuntaen 1967–1974
* Militærstyret i Burma 1962-2011 (offisielt Det statlege freds- og utviklingsrådet) 
* Det øvste militærrådet i Egypt i 2011-2012
* Militærrådet for nasjonal redning i Polen 1981-1983

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Militærjunta|Militærjunta]]» frå ,  den 8. september 2022.*
Amøbe

Ein **amøbe** (gresk *amoibos*, «vekslande») er ein protozo utan fast form.

I gruppa amøbar finst artar frå 90&nbsp;μm til 0,8&nbsp;mm i diameter (blant dei største protozoane). Molekylære analyser viser at amøbane ikkje stammar frå nokon einskild urart, og at gruppa såleis ikkje er noko eige monofyletisk takson. Denne livsforma har skilt seg ut i ulike takson, noko som gjer dei til fylogenetiske analogar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Amøbe|Amøbe]]» frå ,  den 4. januar 2026.*
Kognat i lingvistikken

**Kognat** er eit omgrep for ord i ulike språk som har same felles opphav, etymologi. For å vere ekte kognatar skal dei dessutan opphavleg finnast i båe språk, så lånord er vanlegvis ikkje sett på som kognatar.

Døme på kognatar på norsk og engelsk: 
* *bror* - *brother*
* *snok* - *snake*
* *orm* - *worm*

Det er, som ein kanskje ser frå døma, ikkje uvanleg med tydingsforskyvning mellom språka.
Santo Domingo

**Santo Domingo de Guzmán**, kjend som **Santo Domingo**, er hovudstaden i Den dominikanske republikken med omtrent 2 millionar innbyggjarar. Han blei grunnlagd av bror til Christofer Columbus og blei den første byen i «den nye verda».
Santo Domingo ligg der elva Ozama munnar ut i det karibiske havet.

## Historie
Byen blei grunnlagd mellom 1496 og 1498, som Santo Domingo de Guzmán, av Bartolomeo Columbus (Bartolomé Colón), bror av Christofer Columbus, på den austre breidda av Ozama. I 1502 blei han utvida til å omfatta vestrbreidda.

I Santo Domingo blei det første citadellet, det første sjukehuset (hospital de San Nicolás de Bari), den første katedralen (catedral de Santo Domingo) og det første klosteret (Monasterio de San Francisco) på den vestlege halvkula oppført.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Santo Domingos historie
Axel Thue

**Axel Thue** () var ein norsk matematikar, som framfor alt er kjend for bidraga sine innanfor kombinatorikk. 

Han tok hovudfag i 1889 og i 1903 vart han professor i anvendt matematikk ved Universitetet i Oslo. Arbeida til Thue var utprega originale, og særleg viktige er resultata hans om rasjonale tilnærmingar til algebraiske tal, mellom anna den thueske satsen, som seiar at visse ubestemte likningar i to variable berre kan ha ei endeleg mengd heiltalsløysingar. Andre arbeid han gjorde har seinare vorte viktig i samband med matematisk logikk.

## Sjå òg
* Semi-Thue-system
* Thue-system

## Biografi (utdrag)

* Thue, A 1906: Über unendliche Zeichenreihen, *Kra. Vidensk. Selsk. Skrifter*. I Mat.-Nat.Kl., Christiana, Nr. 7, 1906. 
* Thue, A Über die gegenseitige Lage gleicher Teile gewisser Zeichenreihen, 
*Kra. Vidensk. Selsk. Skrifter*. I Mat.-Nat.Kl., Christiana, Nr. 12, 1912. 

## Kjelder

* Tysk og engelsk wikipedia
* O'Connor, John J., and Edmund F. Robertson. «Axel Thue». MacTutor History of Mathematics archive.
Ranveig

**Ranveig** og **Rannveig** er norske kvinnenamn av norrønt opphav. Dei er sette saman av namnedelane *[[Rann]]-*, som tyder *hus*, og *[[-veig]]*, ein kvinnenamnedel med ukjend tyding som kan tyda 'styrke' eller 'stridande'. Dei kan òg ha blitt avleidde frå Ragnveig. Rønnaug er ei nyare form av namna.

Rannveig og Rønnaug har namnedag den 9. april.

## Bruk
Namnet er kjend frå norrøn tid og er nemnd i fleire norrøne soger, som *[[Egilssoga]]* og *[[Njålssoga]]*.

I nyare tid var namn mest brukte i Noreg frå rundt 1920 til rundt 1960. Det var ved inngangen til 2009 1&nbsp;560 norske kvinner som heitte Ranveig og 1&nbsp;199 som heitte Rannveig.

## Kjende namneberarar
* Ranveig Frøiland (f. 1945), norsk politikar
* Ranveig Eckhoff (f. 1950), norsk operasongar og kulturjournalist
* Ranveig Frøiland (f. 1945), norsk politikar frå Arbeidarpartiet
* Rannveig Getz (f. 1938), norsk interiørarkitekt
* Rannveig Guðmundsdóttir (f. 1940), islandsk politikar
* Rannveig Ryeng (f. 1988), norsk fiolinist 

## Bakgrunnsstoff
### Kjelder
* Norske navn.no

* Spørjekassa om namn  ved uio.no
Ammonium

**Ammonium** (NH4+) er eit ion som kjem frå ammoniakk. Det er eit fleratomig kation, og har molekylvekta 18,04 g/mol. 

Ionet blir danna når ammoniakk reagerer med ei syre, til dømes  ved reaksjon med vatn (som her fungerer som ei svak syre) under danning av ammoniakkvatn (salmiakk).

Som det kanskje viktigaste fleiratomige, positivt ladde ion (kation) opptrer ammonium i salt på ein tilsvarende måte som positive metallior (til dømes Na+).

Ammonium er det eine av to nitrogenhaldige ion som plantar kan ta opp som næringsstoff, og er nødvendige for proteindanning. Den andre sambindinga er nitrationet. Desse stoffa finst derfor gjerne i gjødsel.

## Ammoniumsamband
*Ammoniumklorid
*Ammoniumnitrat

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ammonium|Ammonium]]» frå ,  den 3. desember 2017.*  
 
## Litteratur

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Karbonat

**Karbonat** er eit salt av karbonsyre, HCO, som inneheld eit **karbonation**, CO.

Esterar av karbonsyre blir ofte òg kalla karbonat.

## Bakgrunnsstoff
Trikalsiumfosfat

**Trikalsiumfosfat** er eit salt som er bygd opp av kalsium og fosfat-ion. Fosfationet inneheld fosfor og oksygen. 

Saltet har formelen Ca_3(PO_4)_2 og den molare massen 310,18 g∕mol.
Haber-Bosch-prosessen

**Haber-Boschprosessen** er ein prosess innan kjemi, som vert nytta til industriell framstilling av ammoniakk. Nitrogen og hydrogen vert nytta som råstoff i prosessen. Prosessen er oppkalla etter dei tyske kjemikarane Fritz Haber (1868–1934) og Carl Bosch (1874–1940).

Kjemisk reaksjon:
N2 + 3 H2 ⇌ 2NH3

## Sjå òg
* Birkeland-Eyde metoden
Pil og boge

**Pil og boge** er eit særs gamalt og utbreidd våpen som har vorte brukt til jakt og krigføring. I dag blir bogen ofte brukt som fritids- og konkurranseaktivitet, men det finst framleis folkegrupper som nyttar boge til jakt. 

## Historie

Bogen vart funne opp i steinalderen. Dei eldste teikna på bruk, steinar forma som pilspissar, er funne i Afrika og er rundt 60&nbsp;000 år gamle. Dei eldste restane av både pil og boge som er funne er frå Stellmoor, nord for Hamburg i Tyskland, og stammar frå den paleolittiske kulturen som var der (ca. 9000-8000 f.Kr.). Pilene vart laga av furu, og var 15-20 tommar lange og hadde pilspiss av flint.

Desse restane blei øydelagde under andre verdskrigen. Dei eldste kjente bogane som er kjend i dag, kjem frå Holmegårdmyrene i Danmark, der det i 1940-åra vart funne to boger. Dei var laga av alm, hadde flate armar og ein D-forma midtseksjon, mens den midterste delen var bikonveks. Bogen var 1,50 m lang. Desse bogane vart brukt fram til bronsealderen; konveksiteten av midtseksjonen slutta med tida.

## Konstruksjon
Bogen er tradisjonelt laga av ein sterk, men fleksibel tresort, til dømes ask. I moderne tid er dette ofte erstatta av glasfiber. Ei sterk snor blir spent på, gjerne i eit hakk i kvar ende. Opphavleg brukte ein dyresener; på moderne bogar er det vanleg med kevlar eller eit anna kunstig material med stor slitekraft. Pilene er laga av rette greiner, ikkje tjukkare enn 1 cm i diameter. Den eine enden av pila vert spissa, eller sett ein spiss på av t.d. metall, og i den andre enden vert det laga eit hakk, slik at pila kan setjast på snora. Dette hakket er i nyare tid ofte laga av plast som ein sett på som spissen. Denne plast delen vert kalla nock. Det er gjerne styrefjær på pila. 

Allereie i antikken byrja ein å laga komposittbogar, der skaftet er laga av fleire material. Den tidlegaste kombinasjonen var tre og bein. Moderne komposittbogar er gjerne av metall og glasfiber. Slike bogar får ein langt større spennkraft, og dermed større penetrasjonsevne og rekkjevidd. Fordi komposittbogar kan vera svært tunge å spenna, brukar ein på moderne bogar ofte eit trinsesystem som gjer det mogleg å spenna dei. Desse moderne trinsebogane heiter compoundbogar.

Trekkrafta til bogar blir målt i pund. Dagens bogar har ei trekkraft frå 20-50 pund. Meir trengst ikkje for å treffa blink på etter måten korte avstandar. Dei engelske langbogane kunne ha opp mot 200 pund trekkraft.

## Kjelder

### Bibliografi
* 

## Bakgrunnsstoff
Nekrofili

**Nekrofili** er eit seksuelt avvik som gjer at ein blir tiltrekt av døde kroppar (lik). Ordet er sett saman av av gresk *nekros* ’død’ og *philia* ’elsk’, ’vennskap’) med den første kjende bruken i *[[Psychopathia Sexualis]]* av Krafft-Ebing frå 1886. 

Nekrofile finn ofte utløp for lystene sine gjennom fantasiar der ein seksualpartnar speler livlaus, eller der ein speler ut drapsscenar. Det blir òg laga pornografi med nekrofile element. 

Lovgjevinga rundt seksuell omgang med eit lik varierer frå land til land. Dei fleste steder vil det bli rekna som likskjending og er såleis forbode, mens i nokre land har eiga lovgjeving rundt emnet. Eit eksempel er Storbritannia som med *Sexual Offences Act 2003* fekk eit eksplisitt forbod mot seksuell omgang med lik.
Kvasibiennal oscillasjon

Den **kvasibiennale oscillasjonen** (kvasi-toårig svinging eller på engelsk *quasi-biennial oscillation* (QBO)) er ein kvasiperiodisk oscillasjon i det sonale vindmønsteret i stratosfæren over ekvator. Svinginga har ein periode på om lag 28-29 månadar. Det skiftande vindmønsteret utviklar seg i toppen av den lågare stratosfæren og forplantar seg nedover med om lag 1 km per månad før det løyser seg opp ved den tropiske tropopausen. Den nedoverretta rørsla av austavinden oppstår sjeldnare enn med vestavinden. Amplituden på den austlege fasen er om lag to gonger så stor som amplituden til den vestlege fasen. På toppen av det vertikale QBO-området dominerer austavinden, medan ein i botn av dette området har større sannsyn for å få vestavind. 

## Teori
Den kvasibiennale oscillasjonen blei oppdaga på 1950-talet, men årsaka til at han oppstod tok litt tid å finne ut av. Radiosondeoppstigningar viste at fasen ikkje hang saman med den årlege syklusen, som er tilfelle for alle andre stratosfæriske sirkulasjonar. På 1970-talet oppdaga ein at den periodiske reverseringa av vindmønsteret er driven av atmosfæriske bølgjer som forplantar seg oppover frå den tropiske troposfæren og løyser seg opp i stratosfæren ved strålingsavkjøling. Opphavet til desse bølgjene vart derimot mykje diskutert, men i dei siste åra er ein stort sett einige om at tyngdebølgjer har ein stor innverknad. 

## Konsekvensar
Konsekvensar av den kvasibiennale oscillasjonen er mellom anna ein sekundær sirkulasjon som blandar stratosfærisk ozon. I tillegg påverkar han monsunnedbøren og den stratosfæriske sirkulasjonen på den nordlege halvkula om vinteren (brå stratosfærisk oppvarming)

## Observasjonar ved hjelp av vêrballongar
Freie Universität Berlin har eit datasett frå radiosondeobservasjonar frå Kanton Island i Stillehavet, Maldivane og Singapore. Dette blei brukt til å lage denne figuren på 1980-talet. 

## Referansar

* Andrews, D.G., J.R. Holton, and C.B. Leovy, 1987: *Middle Atmosphere Dynamics*. Academic Press, 489pp.
* Baldwin, M.P. *et al.*, 2001: The Quasi-Biennial Oscillation. *Rev. Geophys.*, **39**, 179&ndash;229.

## Bakgrunnsstoff

* Fleire plott og ein forklaring av teorien
* Dataserien frå Berlin (1953&ndash;2001)
Rossbyparameter

**Rossbyparameteren** er eit tal som blir brukt i oseanografi og meteorologi. Talet oppstår i samband med at corioliskrafta varierer med breiddegraden, og er viktig i danninga av rossbybølgjer.

Rossbyparameteren \beta er gjeven ved likninga: 

:\beta = \frac{1}{a}  \frac{d}{d\phi}  (2 \omega sin\phi) = \frac{2\omega cos\phi}{a}

Der \phi er breiddegraden, \omega er vinkelfarten til jordrotasjonen og **a** er den gjennomsnittlege jordradiusen.

Sjølv om begge involverer corioliseffektar, skildrar rossbyparameteren *endringa* av effekten med breiddegraden, og må ikkje forvekslast med rossbytalet.
Rossbytalet

**Rossbytalet** er eit dimensjonslaust tal som blir brukt for å skildre straum i ei væske. Talet er kalla opp etter Carl-Gustav Arvid Rossby. Vanlegvis blir talet brukt om straumar i havet eller luftstraum i atmosfæren og skildrar forholdet mellom netto akselerasjon i ei væske og coriolisaksellerasjonen som kjem av at Jorda roterer. Talet er òg kjend som *Kibeltalet*. 

Det er definert som:

:R_o=\frac{U}{Lf}

der *U* er snøggleiksskala og *L* er lengdeskala på fenomenet. *f* = 2 &Omega; sin &phi; er corioliskrafta, der &Omega; er vinkelfart til jordrotasjonen og &phi; er breiddegrad.

Når rossbytalet er stort (enten fordi *f* er liten, som i tropane, fordi *L* er liten eller farten er stor) kan effekten av jordrotasjonen neglisjerast. Når rossbytalet er lite er effekten av jordrotasjonen stor og netto akselerasjonen så pass liten at ein kan bruke geostrofisk tilnærming.
Fysikar

Ein **fysikar** er ein person som studerer eller arbeider med fysikk. Fysikarar spesialiserer seg ofte på til dømes astrofysikk, atomfysikk, biofysikk, geofysikk, kjernefysikk, opptikk, eller partikkelfysikk, for å nemne nokre. Doktorgrad er ofte eit krav for stillingar, særleg innan forsking.
Australialova

**Australialova** (engelsk: Australia Act) frå 1986 vart vedtatt av parlamenta i Australia, alle delstatane i Australia og Storbritannia. Loven skar over dei siste legale og juridiske bindingane mellom Australia og Storbritannia. Loven fjerna den merkverdige ordninga at den britiske nasjonalforsamlinga kunne lage lovar for individuelle statar i Australsambandet.

Ein av dei viktigaste konsekvensane av loven var at ein ikkje lenger kunne anke ei sak for domstolane i delstatane til «the Privy Council» i London. Dette gav den australske høgsteretten ei meir sentral rolle som domar i siste instans.
Automatikkmekanikar

**Automatikkmekanikar** er eit fag som kombinerer mekanikk og automatisering. Dette faget er internasjonalt standardisert. I samband med Kunnskapsløftet vart faget slege saman med automatikarfaget.

## Fagområde
Fagområdet til ein automatikkmekanikar strekkjer seg frå maskin-, stålarbeid og mekaniske fag til instrumentering, sekvensstyring og reguleringsteknikk. Dessutan har automatikkmekanikaren kompetanse innan elektroteknikk og elektronikk, og kan jobba på lågspenningsanlegg.

## I Noreg
Opplæringa i dette faget i Noreg var tre år på yrkesskule og eitt og eit halvt års læretid i godkjent lærebedrift, som vart avslutta med ein fagprøve. Faget vart oppretta etter nedlegging av linene for automatiseringsmontør og automatiseringsmekanikar, i Reform 94. Faget likna svært mykje på det tidlegare automatikarfaget, som var rekna som eit elektrofag. Dei siste lærlingane i automatikkmekanikarfaget var ferdige med læretida i 2010.

## Bakgrunnsstoff
* Europass 
* Læreplan i rikt tekstformat
Ammoniumklorid

**Ammoniumklorid** eller **salmiakk** er eit salt med kjemisk formel NH4Cl, som blir brukt mellom anna i reingjeringsmiddel og søtsaker. Stoffet har e-nummer 510.

Ammoniumklorid er sett saman av ammoniumionet (NH4+) og kloridionet (Cl-). I rein form er det eit kvitt, fast stoff.

## Bakgrunnsstoff
Hasundgot

**Hasundgot** er eit idrettslag frå Dimnøya i Ulstein kommune. Namnet er ei samanslåing av stadnamna Hasund og Sundgot.

Heimebana er Hasundgot stadion, som ligg mellom Sundgotmarka og Gjerdsbakkane

## Tidlegare spelarar

 Stig Haugland - Hødd

## Tidlegare trenarar

 Knut Ertesvåg - Tidlegare Hødd- og Brynespelar

 Otto Sundgot - Tidlegare Høddspelar, og far til Arild Sundgot og Ole Bjørn Sundgot

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
Vokalist

**Vokalist** er ein songar som framfører populær- eller underhaldningsmusikk.
Ein vokalist treng ikkje vera utdanna innan songkunst (men kan sjølvsagt vera det). 

## Kjelder
Epitel

**Epitel**, også kalla **overflatevev**, er eit vev som dekker dei fleste flatene i og på kroppen, i tillegg til at det dannar eksokrine og endokrine kjertlar. Det er særmerkt ved at cellene er tett samanknytte ved hjelp av cellekontaktar og at mellomcellesubstansen nesten er fråverande.

## Klassifikasjon

Epitel er klassifisert etter form, laginndeling og enkelte andre spesielle eigenskapar:
* Kjertelepitel og ikkje-kjertel-epitel
* Plateepitel, kubisk epitel, sylinderepitel og overgangsepitel.
* Einlaga (enkel), fleirlaga (stratifisert; lagdelt) og pseudostratifisert epitel.
* Keratinisert og ciliert epitel.

Enkelte av kombinasjonane desse kategoriane antyder er ikkje faktisk eksisterande, men ikkje-kjertel-epitel omfattar

# Einlaga plateepitel (eng. *simple squamous*)
# Keratinisert, fleirlaga plateepitel 
# Ukeratinisert, fleirlaga plateepitel (eng. *stratified squamous*)
# Einlaga kubisk epitel (eng. *simple cuboidal*)
# Fleirlaga kubisk epitel (eng. *stratified cuboidal*)
# Einlaga sylinderepitel (eng. *simple columnar*)
# Fleirlaga sylinderepitel
# Pseudofleirlaga sylinderepitel (eng. *pseudostraified columnar*)
# Overgangsepitel (eng. *transitional*)

I tillegg har me undertypar av epitel, som
# Endotelium (enkel plateepitel rundt blod- og lymfeårer)
# Germinal epitel (enkel kubisk epitel rundt blod- og lymfeårer)
# Respiratorisk epitel (ciliert, pseudolagdelt sylinderepitel)
# Endotel (enkel plateepitel rundt blod- og lymfeårer)
# Epidermis (keratinisert, lagdelt plateepitel; ytste delen av huda)
# Olfaktorisk epitel (pseudostratifisert sylinderepitel i nosa)
# Urotelium (overgangsepitel)

## Sjå også
* Kjertel
* Basale lamina
Cellekontakt

Ein **cellekontakt** er eit spesielt proteinkompleks som dannar kontakt mellom to celler eller mellom ei celle og mellomcellesubstansen den badar i. Cellekontaktar er spesielt vanlege mellom epitelceller og omfattar mellom anna

# Hemidesosomar mellom ei epitelcelle og den basale laminaen den kviler på.
# Gap-junction mellom to epitelceller; gjev passasje for små, vassløyselege molekyl.
# Desmosomar mellom to epitelceller; bind saman intermediate filament i cellene.
# Adherens-junction mellom to epitelceller; bind saman aktinfilament i cellene.
# Tight junction mellom to epitelceller; knyt cellene tett saman.
Renault

**Renault** er eit fransk bilprodusent som produserer personbilar, bussar og lastebilar. *Société Renault Frères* vart starta av brørne Louis, Marcel og Fernand Renault saman med kameraten Thomas Evert i 1898. Marcel Renault omkom i ei bilulykke fem år seinare.

Frå 1921 til 2003 produserte Renault traktorar, men i 2003 vart *Renault Agriculture* seld til Claas.

## Sjå òg
* Renault Trucks

## Kjelder
Sekvensstyring

**Sekvensstyring** er automatisering av mekaniske rørsler som går i sekvens, altså i ei rekkjefølgja som er fastsett på førehand. Sekvensstyring er svært vanleg å bruka i matvareproduksjon.

## Styring
Å styra ein sekvens kan gjerast ved hjelp av relè og/ eller PLS, eller ved hjelp av pneumatikk. I dag er det mest vanleg å bruka PLS til sjølve styringa, medan ein brukar relè eller andre instrument til å utføra konkrete oppgåver som t.d. start og stopp av motorar. I tillegg nyttar ein ulike typar av gjevarar, meldarar og brytarar for å gje attendemelding til styresystemet om kor langt sekvensen er komen.

## Bruksområde
* Samlebandsarbeid, der ein tidlegare har hatt folk ståande ved bandet for å utføra manuelle arbeidsoperasjonar, vert i dag oftast styrt automatisk.
* Automatiske skyvedører er eit døme på ein svært kort sekvens.

## Sjå òg
* Robot
* Reguleringsteknikk
* Elektromekanikk
Hydrogenklorid

**Hydrogenklorid** er ei uorganisk sambinding av hydrogen og klor med kjemisk formel HCl. Ved romtemperatur er HCl ein fargelaus gass som ved kontakt med vassdamp i lufta avgir kvitleg saltsyredamp. Hydrogenklorid løyst i vatn blir kalla saltsyre.

Hydrogenklorid er eit toatomig dipolmolekyl som består av eit hydrogenatom og eit kloratom.

Hydrogenklorid løyst i vatn avgir oksoniumion (H3O+) og klorion (Cl–) i ein reaksjon som går begge vegar:

: HCl + H2O → H3O+ + Cl–

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hydrogen chloride|Hydrogen chloride]]» frå ,  den 12. januar 2019.*
Termalvind

**Termalvind** er *skilnaden* i vind mellom to trykknivå, og er eigentleg ikkje ein vind i seg sjølv. Den er berre gjeldande i ein atmosfære med horisontale temperaturgradientar, t.d. ein baroklin atmosfære. I ein barotrop atmosfære er den geostrofiske vinden uavhengig av høgda. Namnet kjem av at denne vinden bles rundt område med låg (og høg) temperatur på liknande måte som den geostrofiske vinden bles rundt lågtrykk og høgtrykk. Ein kan òg seie at termalvinden alltid bles med varmlufta til høgre for fartsretninga. 

**Termalvindlikninga** er 

:f \mathbf{v}_T = \mathbf{k} \times \nabla ( \phi_1 - \phi_0 ),

der \phi_x er geopotensiell høgd med \phi_1 > \phi_0, f er coriolisparameteren og \mathbf{k} er ein oppoverretta einingsvektor i vertikal retning. Termalvindlikninga gjeld ikkje i tropiske strøk. Sidan *f* er svært liten der blir likninga redusert til \nabla ( \phi_1 - \phi_0 ) 

## Døme på termalvind

### Temperaturkontrastar mellom ekvator og pol: Aukande vestavind med høgda

*(Dette gjeld òg på sørlege halvkule, og fordi <math>f</math> er negativ der får ein same resultat)*

Polområda har låg temperatur medan områda nær ekvator har høg temperatur. Fordi termalvinden bles rundt område med låg temperatur på same måte som den geostrofiske vinden bles rundt eit lågtrykk (syklon), altså mot klokka på nordlege halvkule, er termalvinden på nordlege halvkule vestleg på midlare breidder. Ser ein på Nordpolen frå høgda vil ein sjå ein vestleg luftstraum som krinsar rundt jorda mot klokka. 

Visst termalvinden er vestleg betyr det at den atmosfæriske straumen blir meir vestleg med høgda, sidan termalvinden skildrar vindendringa med høgda. Visst vindfarten er nær null i eit visst nivå vil ein derfor ha ein kraftig vestleg vind i høgare nivå. Dette skildrar i praksis jetstraumen, som er ein kraftig vestleg luftstraum med størst kraft nær tropopausen, og som i hovudsak oppstår som følgje av temperaturkontrastane mellom polområda og ekvator. 

### Adveksjon av varm eller kald luft: Dreiing av den geostrofiske vinden med høgda

Visst den geostrofiske vinden endrar retning med høgda, kan ein ut i frå termalvinden avgjere om ein har adveksjon (transport) av varm eller kald luft. Visst den geostrofiske vinden dreiar mot høgre (med klokka) med høgda, som på figuren til høgre, har ein varmluftsadveksjon, fordi termalvinden alltid bles med varmluft til høgre. Visst vinden dreiar til venstre (mot klokka) med høgda har ein kaldluftsadveksjon. 

## Referansar

* Holton, James R.: *An Introduction to Dynamic Meteorology*, 2004. ISBN 0-12-354015-1
* Vasquez, Tim: *Weather Forecasting Handbook*, 2002. ISBN 0-9706840-2-9
Mamelukk

**Mamelukk** (arabisk: مملوك (eintal), مماليك (fleirtal) er namnet på ein slavesoldat som hadde konvertert til islam. Dei blei rekrutterte på slavemarknadane rundt om i Midtausten, men dei fleste kom opphavleg frå Kaukasus eller områda nord for Svartehavet. Oftast hadde dei ikkje-muslimsk bakgrunn og var blitt kidnappa eller selde frå familiane sine. Mamelukkane tente under dei muslimske kalifane og under ayyubidesultanane, men i fleire tilfelle enda dei med å bli ein mektig krigarklasse. Mamelukkane sat med makta i Egypt frå 1250 til 1517, i Mamelukk-sultanatet. Dei heldt fram med å utøve kontroll over landet under osmansk overherredøme fram til Napoleon invaderte Egypt i 1798.
Passatvind

: *For bilen sjå [[Volkswagen Passat]]*

**Passatvind** er eit vindmønster ein finn i tropiske strøk på begge sider av ekvator. Han er ein vedvarande vind som bles frå høgtrykk i subtropiske område til lågtrykksområdet rundt ekvator. Passatvinden bles hovudsakleg frå nordaust på nordlege halvkule og frå søraust på sørlege. Området der passatvindane rådar vert òg kalla passatbeltet.

Passatvindane som treffer havøyar fører ofte med seg orografisk heving og orografisk nedbør på vindsida av øyane. Dette fører som regel til at sida av øya som møter vinden har eit mykje våtare klima enn lesida av øya, som ligg i regnskuggen.

## Årsak
I området mellom 30°N og 30°S strøymer luft mot ekvator nær bakken og mot polane i høgda. Den intense soloppvarminga over ekvator fører til stigande luftrørsler her, som dannar eit lågtrykksområde med roleg vind nær ekvator kalla stillebeltet (doldrums). Den varme lufta stig til ho når tropopausen, og strøymer så horisontalt mot polane. Når denne lufta kjem til rundt 30°N og S er lufta blitt så pass avkjølt at ho søkk ned mot bakken igjen og dannar det subtropiske høgtrykksområdet. Den søkkande lufta her er relativt tørr fordi all fukt har regna ut nær ekvator. Overflatelufta strøymer så frå det subtropiske høgtrykksområdet mot ekvator, men blir avbøygd vestover på begge halvkuler på grunn av corioliskrafta. Denne luftstraumen blir altså kalla passatvinden. Passatvinden frå nordlege og sørlege halvkule møter kvarandre i stillebeltet.

## Den nordlege halvkula
På den nordlege halvkula er passaten best utvikla over dei austlege områda av Atlanterhavet og Stillehavet, der han startar som ein nordnordaustleg vind med gradvis dreiing mot austnordaust lenger vest og nærare ekvator. I januar dekker passaten mesteparten av beltet frå kring 0° til kring 30 °N, i juli frå kring 10 °N til kring 35 °N.

Ein av dei mest kjende passatvindane er vinden **alizé** som er ein jamn og mild nordaustleg vind som bles over det sentrale Afrika og Karibia. Frå november til februar kan denne vinden føre med seg kjølige luftmassar.

## Den sørlege halvkula
Passaten på den sørlege halvkula syner tilsvarande trekk som på den nordlege, og bles frå sørsøraust og dreier austsøraust lenger nord og vest. Søraustpassaten dekker større delar av verdshava sidan han òg er velutvikla over Indiahavet, der han ligg kring 10 °S.

## Austlege bølgjer
På ekvatorsida av passatbelta er det variasjonar i vindfeltet i samband med trykkbølgjer som flyttar seg frå aust mot vest, så kalla austlege bølgjer. Dei kan òg oppstå på andre sida av belta og i sjeldnare tilfelle kan dei utvikle seg til tropiske lågtrykk eller orkanar i trykkbølgjene.

## Kjelder
Bymuseet i Bergen

**Bymuseet i Bergen** er ei museumseining i Bergen. Museet vart etablert 1. juli 2005 som ei samanslåing av Gamle Bergen (ei museumssamling av gamle byhus frå Bergen), Bryggens museum, Lepramuseet (det tidlegare St. Jørgens Hospital for spedalske), Bergen Skolemuseum, Damsgård hovedgård og Alvøen hovedbygning. Frå 1. januar 2007 vart òg Hordamuseet i Fana (med samlingar av hus, inventar og reiskap frå gamal tid i Hordaland) ein del av Bymuseet.

Bymuseet har årleg kring 150 000 besøkjande, og forvaltar over 80 byggverk i Bergen kommune. Mellom anna har museet ansvar for Rosenkrantztårnet og Håkonshallen. 

## Bakgrunnsstoff
* Bymuseet i Bergen
* Bymuseet i Bergen: Oversyn over museumsavdelingane
Optisk tjukkleik

**Optisk tjukkleik** er eit uttrykk for kor langt lys (eller anna stråling) med ein gitt frekvens kan trenge inn i eit stoff eller medium før styrken er redusert med ein faktor på 1/e, som om lag er 2/3 av lysstyrken.

Optisk tjukkleik skildrar kor raskt lyst blir absorbert i eit stoff. Lysintensiteten som er igjen kan reknast ut med Beer-Lambert-lova:

:I_{a,\lambda} = I_{0,\lambda} e^{-a \sigma_\lambda}\ ,

der *-aσ<sub>λ</sub>* er den optiske tjukkleiken til stoffet. *a* er her ekstinksjonskoeffisienten og *σ<sub>λ</sub>* vert kalla *optisk luftmasse*.

Den optiske tjukkleiken til eit stoff er forskjellig for kvar bølgjelengd av lyset, og kan òg variere med andre faktorar som temperatur.

## Sjå òg
*Beer-Lambert-lova
HART-protokoll

**HART-protokoll**, **the ''Highway Addressable Remote Transducer'' Protocol**, er ein tidleg *[[feltbuss]]-protokoll*. Han baserer seg på standardsignalet 4-20 mA, og er i dag ein av dei mest brukte protokollane for instrumentering i industrien. HART-protokollen gjer det mogleg å kommunisera med eit instrument over instrumentkablane, med ein *HART-kommunikator*. Kommunikasjonen går føre seg ved hjelp av frekvensskifting, og gjer det mogleg å kommunisera med instrumentet utan å setja det i manuell stilling eller kopla noko ifrå. Standardiseringa av protokollen gjer at instrument frå ulike fabrikantar kan brukast om einannan og programmerast med den same kommunikatoren.

Protokollen vart utvikla av Rosemount Inc på 1980-talet som ein proprietær protokoll for deira eigne instrument. Etterkvart utvikla det seg til HART, og vart ein open protokoll i 1986. Over femti produsentar av automatiseringsutstyr verda over brukar no denne protokollen.

## Kjelder

* Bjørnar Larsen. *Industriell måleteknikk for automatikarfaget.* Noreg 1996: Vett & Viten AS ISBN 82-412-0223-7
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Highway Addressable Remote Transducer Protocol|Highway Addressable Remote Transducer Protocol]]» frå ,  den 3. november 2006.*
Temperaturgradient

**Temperaturgradient** er eit uttrykk for det meste brukt i meteorologi og oseanografi som skildrar temperaturendring over ein viss avstand og i ein viss retning. Temperaturgradienten er ein dimensjonal storleik som er uttrykt i grader per lengdeskala. I SI-systemet er det kelvin per meter (K/m) som er brukt. 

## Matematisk skildring

Viss ein tenkjer seg at temperaturen *T* har ein enkel verdi og er ein kontinuerleg funksjon som kan kan deriverast i eit tredimensjonalt rom (ofte kalla eit skalarfelt) kan temperaturen skrivast: 

:T=T(x,y,z)

der *x*, *y* og *z* er koordinatane i systemet. Temperaturgradienten er då ein vektor definert som 

:
\nabla T = \begin{pmatrix}
{\frac{\partial T}{\partial x}},  
{\frac{\partial T}{\partial y}}, 
{\frac{\partial T}{\partial z}}
\end{pmatrix}

## Vêr og klima

Temperaturskilnadar mellom to forskjellige punkt på jorda er svært viktig for vêr og klima. Absorpsjon av sollys på jordoverflata aukar temperaturgradienten og kan føre til konveksjon (ein prosess som skapar skyer og nedbør). På global og årleg basis vil dynamiske prosessar i atmosfæren og havet prøve og redusere dei store temperaturskilnadane mellom polområda og ekvator ved å flytte store massar med varm og kald luft og vatn. 

Vêrfrontar er område der den horisontale tempraturgradienten er ekstra stor, og er grenseområde mellom kalde og varme luftmassar. Temperaturgradienten kan derimot endre seg ein god del på grunn av daglege variasjonar og årstidsvariasjonar i oppvarming og avkjøling. 

## Sjå òg

* Gradient
* Adiabatisk temperaturendring

## Referansar

* Edward N. Lorenz (1967) *The nature and theory of the general circulation of atmosphere*, World Meteorological Organization, Publication No. 218, Geneva, Switzerland.
* M. I. Budyko (1978) *Climate and Life*, Academic Press, International Geophysics Series, Volume **18**, ISBN 0-12-139450-6.
* Robert G. Fleagle and Joost A. Businger (1980) *An Introduction to Atmospheric Physics*, Second Edition, Academic Press, International Geophysics Series, Volume **25**, ISBN 0-12-260355-9.
* David Miller (1981) *Energy at the Surface of the Earth: An Introduction to the Energetics of Ecosystems*, Academic Press, International Geophysics Series, Volume **29**.
* John M. Wallace and Peter V. Hobbs (2006) *Atmospheric Science: An Introductory Survey*, Second Edition, Academic Press, International Geophysics Series, ISBN 0-12-732951-X.
Ångströmeksponent

**Ångströmeksponenten** er namnet på ein eksponent i likninga som skildrar korleis den optiske tjukkleiken til aerosolar er bunden av bølgjelengda til lys (eller anna stråling). 

Storleiksfordelinga til partiklane spelar ei rolle for den optiske tjukkleiken, og er gjeven ved tilnærminga

:\frac{\tau_\lambda}{\tau_{\lambda_0}}=\left (\frac{\lambda}{\lambda_0}\right )^{-\alpha} 

der \tau_\lambda er den optiske tjukkleiken ved bølgjelengd \lambda, og \tau_{\lambda_0} er den optiske tjukkleiken til referansebølgjelengda \lambda_0. Visst ein kjenner den optiske tjukkleiken ved ei bølgjelengd og ångströmeksponenten, kan ein i prinsippet rekne ut den optiske tjukkleiken for alle andre bølgjelengder. I praksis blir den optiske tjukkleiken til eit lag med aeroslar målt ved to forskjellige bølgjelengder, og ångströmeksponenten blir estimert ut frå desse målingane ved å bruke denne formelen. 

For målingar av optisk tjukkleik \tau_{\lambda_1}\, og \tau_{\lambda_2}\, 
ved to ulike bølgjelengder \lambda_1\, og \lambda_2\, er ångströmeksponenten gjeven ved

:\alpha = - \frac{\ln \frac{\tau_{\lambda_1}}{\tau_{\lambda_2}}}{\ln \frac{\lambda_1}{\lambda_2}}\,

Ångströmeksponenten er omvendt proporsjonal med storleiken til aerosolane, altså jo mindre partiklar, jo større eksponent. Denne eksponenten blir no rutinemessig estimert ved å analysere målingar av stråling i jordatmosfæren.
Pen Jakke

**Pen Jakke** var ei hiphopgruppe frå Fredrikstad, opphavleg kalla *Blazer*. Gruppa vart oppretta i 1997 og oppløyst i 2001

Pen Jakke har gjeve ut singelen «De kom ridende» i 1999 og albumet *Østen* i 2000.
Tverrfløyte

**Tverrfløyte** er eit treblåsarinstrument, som regel stemt i C. Namnet har fløyta av di ho vert halden på tvers i høve til spelaren. Ljoden kjem av at spelaren blæs i eit hol oppå fløyta. Tonehøgda vert regulert ved å å presse ned ulike klaffar som opnar for ulike hol langsetter fløyta, og ved å endre på straumen av luft som vert blåsen ned i fløyta.
Atmosfærisk vindauge

Det **atmosfæriske vindauget** referer til dei delane av det elektromagnetiske spekteret som ikkje blir absorbert når jordatmosfæren er i sin naturlege tilstand. Det atmosfæriske vindauget ligg om lag i bølgjespekteret til infraraud stråling mellom 8 og 15 mikrometer.

## Årsak
Absorpsjon ved dei *naturlege* drivhusgassane er inndelt i to område. Gassar som CO<sub>2</sub> og CH<sub>4</sub> (i lag med andre hydrokarbon) absorberer ved lengre bølgjelengder enn det atmosfæriske vindauget på grunn av relativt lange C-H og karbonylbindingar. Dei kjemiske bindingane til H<sub>2</sub>O og NH<sub>3</sub> absorberer ved bølgjelengder kortare enn 8 mikrometer. Bortsett frå bindingar i O<sub>3</sub> er det ingen bindingar mellom karbon-, hydrogen-, oksygen- og nitrogenatom som absorberer mellom desse to områda av spekteret. Dette betyr at stråling i det atmosfæriske vindauget om lag blir totalt reflektert frå Jorda og ut i verdsrommet. Utan dette vindauget ville Jorda vore altfor varm til å innehalde liv, og truleg så varm at ho ikkje ville inneheldt vatn, slik som Venus. Vindauget i det elektromagnetiske spekteret er altså svært viktig for livet på Jorda.

## Farar
Dei siste tiåra har det blitt fleire gassar som inneheld bindingar mellom fluor og anten karbon eller svovel i atmosfæren. Desse gassane absorberer stråling som ligg innanfor det atmosfæriske vindauget. Desse ikkje-reaktive gassane blir ikkje fjerna i den naturlege sirkulasjonen i jordatmosfæren. Ein har til dømes estimert at gassar som perfluorkarbon (CF4, C2F6, C3F8) kan halde seg i atmosfæren i over 50 000 år, eit tal som kan vere understimert sidan desse gassane ikkje har naturlege kjelder.

Dette betyr at slike samansettingar har eit enormt potensial for global oppvarming. Eit kilo med svovelheksafluorid vil til dømes føre til like stor oppvarming som 23 tonn med karbondioksid i løpet av 100 år. Perfluorkarbon har ein liknande effekt og ein treng 1800 gonger så mykje karbondioksid for å gje den same globale oppvarminga som karbontetraklorid (CCl4)

## Sjå òg
* Drivhusgass
* Drivhuseffekt
* Ozonnedbryting
* Radiovindauge
* Astronomisk vindauge
* Optisk vindauge

## Bakgrunnsstoff
* IR atmosfærisk vindauge
Pop

**Pop** eller **popmusikk** (frå den engelske forkortinga for *popular music*, 'populærmusikk') er letthøyrd, utbreidd rockeinspirert musikk.
Otto Sundgot

**Otto Sundgot** () er ein norsk tidlegare  fotballspelar og fotballtrenar frå Ulstein på Sunnmøre.

Han har 6 landskampar for G-19 landslaget og 1 for U-21 landslaget. 

Han var med i storheitstida til IL Hødd, saman med blant andre brørne Hallbjørn og Kjetil Hasund. 

Otto Sundgot hadde også eit par sesongar som midtstoppar i Viking FK (1975-76, 28 kampar, 1 mål) der han fekk gull i 1. divisjon fotball for herrar 1975.

Han er far til fotballspelarane Arild Sundgot og Ole Bjørn Sundgot.

Otto Sundgot hadde lenge rekorden for flest Hødd-kampar, med 668 kampar (183 mål) for sesongane 1968-1988, fram til André Nevstad passerte han med no 682 kampar (91 mål) for sesongane 1988-2008. 

## Karriere som trenar

* Sunndal IL
* Hasundgot
* Hauerseter
Eininga bar

Ein **bar** er ei måleeining for trykk, innført av den britiske meteorologen William Napier Shaw i 1909. Nemninga er ikkje ei SI-eining, men vert likevel godteken. Ein bar tilsvarar 100&nbsp;000 *[[pascal]]*, eller 100 *kilopascal*. Ein *millibar* er 100 N/m².

Trykket i atmosfæren på jorda ved havnivå er 1.01325 bar. Sidan dette trykket er så likt ein bar, vert bar eller millibar ofte brukt som måleeining, sjølv om Pascal er den rette måleeininga for trykk. Atmosfæretrykket er 1 **barA** (absolutt trykk), eller 0 **barG** (overtrykk). Når ein gass eller ei væska er *trykksett*, vil det seia at det har høgare trykk enn atmosfæretrykket, og ein brukar eininga barG.

Millibar er den vanlege nemninga å bruka i eit barometer, som ein brukar til å måla atmosfæretrykket med, men vert i dag sjeldan brukt i meteorologien. Mange manometer brukar òg ein skala inndelt i bar, ofte saman med eininga psi, som er ei eining frå det engelske imperial-systemet, og utan Pascal-inndeling.

## Sjå òg
* Pascal
* Trykk
* Trykkmålar

## Kjelder
* Caplex
Diffus stråling

**Diffus stråling** er solstråling som er spreidd eller reflektert i forskjellige atmosfæriske komponentar. Skyer er den faktoren som medverker mest her. 

I lag med den direkte strålinga utgjer desse to globalstrålinga. Både globalstrålinga og forholdet mellom den diffuse og direkte strålinga varierer med solhøgda, skydekket og forureining i atmosfæren. Den diffuse strålinga utgjer om lag 50 % av globalstrålinga i Bergensområdet, sjølv midt på sommaren, medan den berre er 15-20 % i solrike ørkenområde. Om vinteren utgjer den diffuse strålinga ein mykje større del av globalstrålinga, som då er mykje mindre enn om sommaren. 

## Sjå òg
* Strålingsbalansen til jorda
Direkte stråling

**Direkte stråling** er solstråling som går upåvirka gjennom atmosfæren til jordoverflata.

Om den synlege strålinga frå sola (lyset) hadde nådd jordoverflata berre ved direkte stråling, ville himmelen ha vore svart, og stjernene synlege òg om dagen.

I lag med diffus stråling utgjer desse to globalstrålinga. Den diffuse strålinga gjer himmelen blå, og ikkje svart. Både globalstrålinga og forholdet mellom diffus og direkte stråling varierer med solhøgda, skydekket og forureining i atmosfæren.

## Sjå òg
* Strålingsbalanse

## Kjelder
Trykkmålar

Ein **trykkmålar** er eit instrument til å måla trykk (kraft/areal). SI-eininga for trykk er Pa, men mange trykkmålarar er framleis skalerte i bar. Med trykkmålar forstår ein vanlegvis eit instrument som måler statisk, eller sakte varierande, trykk. Ein differansialtrykkmålar måler skilnaden mellom to trykk. Ein mikrofon er ein trykkmålar som måler snøgge variasjonar i trykket, i høve til atmosfæretrykket. 

## Referansetrykk
Ved måling av absolutt trykk brukar ein absolutt vakuum som referanse, slik som i eit barometer. I staden for å nytta vakuum som referanse kan ein måla differansen frå eit referansetrykk. Eit vanleg referansetrykk er atmosfæretrykket. Om trykket ein måler ligg over referansetrykket vert det kalla overtrykk og om det ligg under referansetrykket vert det kalla undertrykk. 

Differansetrykk er skilnaden mellom to trykkverdiar. Differansetrykk vert ofte nytta for å måla væskestraum og for nivåmåling. 

## Målemetodar
### Væskebarometer
Eit barometer vert i meteorologien nytta til å måla trykket i atmosfæren med.  

#### U-røyrsbarometer

Eit U-røyrsbarometer har eit vertikalt U-forma røyr fylt med ei væske, som til dømes kvikksølv. Den eine enden av røyret er ope mot eit referansetrykk og den andre enden er open mot gasstrykket som skal målast. Instrumentet måler differansen mellom det ukjente trykket og referansetrykket. Instrumentet vart funne opp av den italienske fysikaren Evangelista Torricelli.

#### Membran-, kapsel og belgbarometer
I desse instrumenta vert trykket mot ein fjørbelasta  membran eller belg. Det finst fleire typar, som membranmanometer, belgmanometer og kapselmanometer (*aneroidmanometer*). 

#### Vakuummeter
Eit **vakuummeter** er ein trykkmålar for måling av låge gasstrykk. 

## Sjå òg
*Kapselmanometer
*Måleinstrument
*Måleomformar
*Mikrofon

## Kjelder
*Bjørnar Larsen. *Industriell måleteknikk for automatikarfaget.* Noreg 1996: Vett & Viten AS.
Geofysisk Institutt

**Det Geofysiske Institutt** (eller Geofysen som det òg blir kalla) høyrer til Det matematisk-naturvitenskapelege fakultet ved Universitetet i Bergen og vart oppretta i 1917 etter forslag frå professor Bjørn Helland-Hansen. GFI representerte ein vidareføring av forskingsaktivitetar ved Bergen Museum (oppretta 1825) og Biologisk Stasjon (oppretta 1892). Det Geofysiske Institutt hadde frå starten ei avdeling for oseanografi og ei avdeling for meteorologi, begge med indre sjølvstyre. Seinare kom det òg til ei avdeling for jordmagnetisme og kosmisk fysikk. Allereie frå starten av hadde GFI ein høg internasjonal standard og hadde eit omfattande internasjonalt kontaktnett. Derfor vart professor Vilhelm Bjerknes ved Universitetet i Leipzig bedt om å kome til Bergen for å leie planlegginga og organiseringa av den meteorologiske verksemda. Dette førte til den berømte «Bergensskulen» der ei rekkje seinare kjende meteorologar gjorde sin første innsats: Jakob Bjerknes, Halvor Solberg, Carl-Gustav Rossby, Tor Bergeron og fleire. Den oseanografiske forskinga heldt òg høg standard med den kjende teoretikaren Jonas Ekman Fjeldstad ved sida av Harald Ulrik Sverdrup og Bjørn Helland-Hansen.

I starten heldt Det Geofysiske Institutt til i fleire mellombelse lokal, før det flytta inn i eit eige bygg på Florida. Det stod ferdig i 1928 (midtbygget). Her fekk òg Vervarslinga på Vestlandet og Det meteorologiske Observatorium plass. Bygget var svært godt utstyrt og blei realisert på grunn av ei pågåande innsamling frå innbyggjarane i Bergen, næringslivet og kommunen, og viser betre enn noko anna kor stor tru ein hadde på vitskapelege framsteg den gongen, spesielt i form av betre vêrvarsel, men òg i utforsking av havet.

Geofysisk Institutt gjekk inn som ein naturleg og viktig del av Universitetet i Bergen då dette blei oppretta i 1946. Instituttet hadde ein sterk auke i stillingar på byrjinga av 60-talet med tilsvarande auke i forskingsaktivitet.

## Geofysisk Institutt i dag

Geofysisk Institutt er i dag ein administrativ eining som omfattar forskings- og undervisningsgruppene for meteorologi og oseanografi. I tillegg er klimaforskingssenteret Bjerknessenteret tett knytt opp til instituttet.

Noverande instituttleiar er Peter M. Haugan.

## Bakgrunnsstoff
*
Litiumsulfat

**Litiumsulfat** (Li_2SO_4) er eit salt som er samansett av litium og sulfat ion.
Det har formelmassen 109,9 u.

Litiumsulfat er eit kvitt, fast stoff som er løyseleg i vatn.
Manganklorid

Manganklorid er eit salt av mangan og klor.

Du har 5 forskjellige typar manganklorid:
* **Mangan(II)klorid (<math>MnCl_2</math>)**
* Mangan(III)klorid (MnCl_3)
* Mangan(IV)klorid (MnCl_4)
* Mangan(VI)klorid (MnCl_6)
* Mangan(VII)klorid (MnCl_7)

## Mangan(II)klorid

Mangan(II)klorid er eit vassløyseleg, rosa salt. 

Saltet kan dannast ved ein reaksjon mellom manganmetall eller mangan(II)karbonat og saltsyre.
:Mn + 2 HCl → MnCl2 + H2
:MnCO3 + 2 HCl → MnCl2 + H2O + CO2
Martin Schanche

**Martin Schanche** () er ein tidlegare norsk motorsportsutøvar. «Mister Rallycross» har vorte FIA europameister i rallycross seks gongar. 

Martin Schanche debuterte i løpssamanheng i 1972, 27 år gamal. I 1975 tok han sølv i isbane-NM. Frå 1976 til 2001 køyrde han rallycross, og vart europameistar i 1978, 1979, 1981, 1984, 1991 og 1995.

Martin Schanche er fødd i Trondheim, men voks opp i Leirpollskogen i Tana i Finnmark. I dag er han busett i Drøbak i Frogn kommune i Akershus, saman med kona Birgit (frå Tyskland) og dottera Melissa. Han er kommunestyrerepresentant for Framstegspartiet.

Ved kommunevalet i 2003 vart han kjent for å slå ned Ap-politikaren Torgeir Micaelsen då han under ein skuledebatt i Drammen kalla Schanche «feiging». Dette skapte mykje riksdekkjande merksemd. Denne merksemda gjorde Schanche til ein ofte parodiert karakter i radioprogrammet Petremorgen på NRK P3.

I desember 2016 gjorde Martin Schanche det kjent at den biologiske faren hans var tysk jagarflygar.

## Bakgrunnsstoff
* Parodiar på Petremorgen i NRK
* Den ukjende familiehistoria