open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rock Hudson

**Rock Hudson** () var ein amerikansk filmskodespelar, opphavleg  kalla **Roy Harold Scherer Jr.**

Som ung tenestegjorde Scherer som flymekanikar på Filippinane under andre verdskrigen. I 1946 drog han til Los Angeles for å prøva å bli skodespelar. Han ikkje kom inn på dramalinja ved University of Southern California, men medan han arbeidde som lastebilsjåfør møtte han tilfeldigvis talentspeidaren Henry Willson, som blei agenten hans. Willson føreslo artistnamnet hans, «Rock» frå Rock of Gibraltar og «Hudson» etter Hudson-elva.

Hudson var mykje likt på 1950- og 1960-talet, og blei Oscar-nominert i 1956 for rolla i filmen *Giganten*. I 1960-åra medverka han i fleire komediar der han spelte mot Doris Day. Han spelte også i thrillerar, ein western med John Wayne, og i filmatiseringa av Hemingway-romanen *Farvel til våpnene*. På 1970-talet spelte han inn fleire fjernsynsfilmar. Den siste rolla hans var i såpeoperaen *[[Dynastiet]]*.

Hudson var homofil, noko som passa dårleg inn for ein svært «mannleg» skodespelar i Hollywood på stordomstida hans. Hudson og Willson klarte å skjula legninga gjennom heile karrieren hans. I 1955 gifta Hudson seg med sekretæren til Willson, Phyllis Gates, men dei skilde seg etter tre år.

På 1980-talet skranta både helsa og karrieren til Hudson. Hjarteproblem og ein operasjon førte til at det nystarta fjernsynsshowet hans, *The Devlin Connection*, måtte utsetjast og seinare blei tatt av lufta. I 1984 fekk han diagnosen HIV, men sjukdommen blei halden hemmeleg og i staden kalla kreft heilt til Hudson sjølv stod fram og fortalde at han heldt på å døy av AIDS i juli 1985. Han døydde i oktober det året. Ved å stå fram offentleg og gje den tabubelagte sjuka eit ansikt, skapte Hudson ein mediestorm og endra synet på sjukdommen.

## Filmar (utval)

*1948 *Luftens eskadrer*
*1952 *Mot fjerne horisonter*
*1954 *Mot nye horisonter*
*1955 *Med kjærlighetens rett*
*1956 *Giganten*
*1956 *For alle vinder*
*1957 *The Tarnished Angels*
*1959 *Kryss på linjen*
*1964 *Man's Favorite Sport?*
*1965 *Som hund og katt*
*1968 *S.O.S. Nordpolen*
*1969 *Darling Lili*
*1971-76 *McMillan and Wife* (TV-serie)
*1980 *Mord som medisin*
*1981 *Thee Devlin Connection* (TV-serie)
*1984-85 *[[Dynastiet]]* (TV-serie)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rock Hudson|Rock Hudson]]» frå ,  den 28. juni 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
*IMDb - Rock Hudson
Shirley MacLaine

**Shirley MacLaine** () er ein USA-amerikansk filmskodespelar. 

Shirley MacLean Beaty var fødd i Richmond i Virginia. Broren Warren Beatty blei også seinare skodespelar. 

MacLaine debuterte i Hitchcock-filmen *[[The Trouble with Harry]]* (1955) som ho vann ein Golden Globe-pris som årets nykomling for. I 1956 spelte ho i *Hot Spell*, *[[Around the World in Eighty Days]]* og *[[Some Came Running]]*. Den sistnemnde fekk ho ein Golden Globe-nominasjon og sin første Oscar-nominasjon for. Etter fleire nominasjonar for andre filmar vann ho sin første oscarpris i 1983 for *[[Terms of Endearment]]*. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Shirley MacLaine|Shirley MacLaine]]» frå ,  den 1. september 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Sharon Stone

**Sharon Yvonne Stone** () er ein amerikansk filmskodespelar og -produsent.

Ho er kjend frå filmar som  *[[Total Recall (1990)|Total Recall]]* (1990), *[[Basic Instinct]]* (1992), *[[Sliver (1993)| Sliver]]* (1993), *[[Casino (1995)|Casino]]* (1995), *[[The Quick and the Dead (1995)|The Quick and the Dead]]* (1995),  *[[Catwoman]]* (2004), *[[Bobby (2006)|Bobby]]* (2006), *[[Lovelace (2013)|Lovelace]]* (2013) og *[[Fading Gigolo]]* (2013). 

Stone har vore nominert til og vunne fleire Emmy-, Golden Globe- og Oscar-prisar.
I 1995 fekk ho ei stjerne på Hollywood Walk of Fame og ein Women in Film Crystal Award. Ho vart tildelt den franske Ordre des Arts et des Lettres i 2005.

## Kjelder
Sally Field

**Sally Margaret Field** () er ein amerikansk filmskodespelar fødd i Pasadena i California i USA som har vunne fleire høgthengande prisar.

Field slo gjennom i TV-seriane *Gidget* (1965) og *The Flying Nun* (1967-1968). Ho utvikla seg til ein dyktig dramatisk skodespelar og vann ein emmypris i 1977 for *Sybil*, ein TV-film om ei kvinne med 16 personlegdommar. Ho har vunne to oscarprisar for hovudrollane i *Norma Rae* (1979) og *Places in the Heart* (1984).

## Filmar
* *The Way West* (1967)
* *Stay Hungry* (1976)
* *Smokey and the Bandit* (1977)
* *Sybil* (1977)
* *Heroes* (1977)
* *The End* (1978)
* *Hooper* (1978)
* *Norma Rae* (1979) – Oscar for beste kvinnelege skodespelar
* *Beyond the Poseidon Adventure* (1979)
* *Smokey and the Bandit II* (1980)
* *Back Roads* (1981)
* *Absence of Malice* (1981)
* *Kiss Me Goodbye* (1982)
* *Places in the Heart* (1984) – Oscar for beste kvinnelege skodespelar
* *Murphy's Romance* (1985)
* *Surrender (film)|Surrender* (1987)
* *Punchline (film)|Punchline* (1988)
* *Steel Magnolias* (1989)
* *Not Without My Daughter* (1991)
* *Soapdish* (1991)
* *Homeward Bound: The Incredible Journey* (1993) (stemme)
* *Mrs. Doubtfire* (1993)
* *A Century of Cinema* (1994) (dokumentar)
* *Forrest Gump* (1994)
* *Eye for an Eye* (1996)
* *Homeward Bound II: Lost in San Francisco* (1996)
* *Where the Heart Is* (2000)
* *Say It Isn't So* (2001)
* *Legally Blonde 2: Red, White and Blonde* (2003)
* *Going Through Splat: The Life and Work of Stewart Stern* (2005) (dokumentar)
Sigourney Weaver

**Sigourney Weaver** ()
er ein USA-amerikansk filmskodespelar og filmprodusent frå New York. Ho fekk sitt gjennombrot i Woody Allen sin dramafilm *[[Annie og jeg]]* i 1977 og sin fyrste hovudrolle i 1979 da ho skildra Ellen Ripley i kassasuksessen *[[Alien – den 8. passasjeren]]*. Weaver har seinare skildra den same rollefiguren i tre oppfølgjarar: *[[Aliens]]* (1986), *[[Alien 3]]* (1994) og ** (1997). Rolleskildringa i *Aliens* ga Weaver hennar fyrste Oscarnominasjon, ein nominasjon som i dag er ansett som ein milestolpe inna godkjenninga av science fiction, action og grøssere. Rollefiguren blir sett på som sentral i arbeidet med å utfordra kjønnsroller på film, og har gjentekne gangar blitt stemt fram som den beste heltinna i filmhistoria. I februar 2015 takka ho ja til å gjenta rolla som Ripley i den planlagd femte *Alien*-filmen, med Neill Blomkamp som regissør.

Weaver har elles hatt roller i filmsuksesser som *[[Ghostbusters]]* (1984), *[[Ghostbusters II]]* (1989) og *[[filmen Avatar|Avatar]]* (2009). Ho har blitt nominert til Golden Globe sju gongar, og har vunne to gongar: ho vann prisen for beste kvinnelege hovudrolle i ein dramafilm med *[[I gorillaens rike]]* og beste kvinnelege birolle for *[[Working Girl]]*, båe under prisutdelinga i 1989. Med dette vart ho den fyrste personen til å vinne to skuespillprisar på same Golden Globe-utdeling. Ho vann også ein BAFTA-pris for beste kvinnelege birolle for rolla i *[[The Ice Storm]]* (1997). I tillegg til dette har ho blitt nominert tre gongar til Oscar-prisen, tre gongar til Emmy-prisen og seks gongar til Saturn Awards (av desse har ho vunne to stykk).

Ho har også hatt roller i filmar som *[[Brennpunkt Djakarta]]* (1982), *[[filmen Dave|Dave]]* (1993), *[[Death and the Maiden]]* (1994), *[[Copycat]]* (1995), *[[A Map of the World]]* (1999) og *[[Galaxy Quest]]* (1999). Sigourney Weaver har også vist seg på TV-skjermen med skrekkfilmen *[[Snow White: A Tale of Terror]]* (1997), dramafilmen *[[Prayers for Bobby]]* (2009) og den politikkrelaterte miniserien *[[Political Animals]]* (2012). Ho har fått tilnamnet «dronninga av science fiction» på grunn av sine mange bidrag til science fiction-historia. Weaver har også hatt mindre biroller i film- og TV-suksesser som *[[Futurama]]* (2002), *[[WALL-E]]* (2008), *[[filmen Paul|Paul]]* (2011) og *[[The Cabin in the Woods]]* (2012).

Weaver har også hatt talrike roller på scena, og blei nominert til ein Drama Desk-pris for prestasjonen i musikalen *[[Das Lusitania Songspiel]]* (1980). I dette stykket var ho også medforfattar med klassekameraten Christopher Durang. Ho ble elles nominert til ein Tony-pris for beste kvinnelege birolle for rolleskildringa i Broadway-stykket *[[Hurlyburly]]* (1984). Weaver vende tilbake til Broadway-scena for fyrste gang på 15 år i 2013, da ho skildra filmstjerna Masha i det Tony-vinnande skodespelet *[[Vanya and Sonia and Masha and Spike]]*.

## Filmar
(ufullstendig liste)

## Teater

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Russell Crowe

**Russell Ira Crowe** () er ein newzealandsk-australsk filmskodespelar. Han vann oscarprisen for beste mannlege hovudrolle i *Gladiatoren* i 2001.

## Liv og virke
Crowe vart fødd i Wellington på New Zealand der han gikk på Auckland Grammar School.
Då han var fire flytta familien til Australia. Då han var 14 flytta dei tilbake til New Zealand igjen, og som 21-åring reiste Crowe tilbake til Australia på eiga hand. Han hadde tenkt å studera skodespel ved National Institute of Dramatic Art, men etter råd frå ein ven let han dette vera. I staden dreiv han mellom anna som gatemusikant i eit halvår.

Crowe byrja skodespelarkarriera si fjernsynsseriane *[[Neighbours]]* og *[[Living with the Law]]*, før han filmdebuterte i *The Crossing* og *Blood Oath* i 1990. I 1991 spelte han in *Proof*, som gav han ein Australian Film Institute (AFI)-pris for beste birolle. I 1992 vann han AFI-rpisen som beste mannlege skodespelar for rolla si i *[[Romper Stomper]]*.

Etter suksessen i Australia fekk Crowe rollar i Hollywood-filmar. Han spelte saman med Denzel Washington i *[[Virtuosity]]* og med Sharon Stone i *[[The Quick and the Dead]]* i 1995. I 2001 vann han to oscarprisar for *[[Gladiatoren]]*. Han blei også oscarnominert for *The Insider* og *A Beautiful Mind*, den sistnemnde vann han ein BAFTA-pris for.

I 2005 samarbeidde Crowe med *A Beautiful Mind*-regissøren Ron Howard igjen i *[[Cinderella Man]]*, og i 2006 med Gladiator-regissøren Ridley Scott i *[[A Good Year]]* og seinare *[[American Gangster]]*, der han igjen spelte med Denzel Washington.

Crowe gifta seg med den australske skodespelaren og songaren Danielle Spencer i 2003. Dei har to søner.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Russell Crowe|Russell Crowe]]» frå , den 27. august 2009.*
Sidney Poitier

**Sidney Poitier** () var ein amerikansk og bahamansk skodespelar, regissør og produsent som utmerkte seg ved å bana veg for afroamerikanarar på filmlerretet.

## Livssoge
Poitier blei fødd i Miami men voks opp i fattigdom på Bahamas. Tretten år gammal avslutta han skulegangen. Han gjekk seinare inn i den amerikanske hæren og tenestegjorde under den andre verdskrigen som medisinsk assistent.

Han debuterte som skodespelar på Broadway i 1946 og som filmskodespelar fire år etter. Gjennombrotet kom med filmen *Blackboard Jungle* frå 1955, der den tjuesjuårige Poitier hadde ein overtydande rolle som ein skuleelev. For filmen *Lilies of the Field* frå 1963 fekk han ein Oscarpris som beste mannlege skodespelar, den første afroamerikanaren.

Han spelte i teaterstykket *Raisin in the Sun* av Lorraine Hansberry då det først blei sett opp på Broadway i 1959, og i filmatiseringa frå 1961. Andre kjende opptredenar er i filmar som *[[Porgy and Bess]]*, basert på operaen av Gerswhin, *Guess Who's Coming to Dinner*, om eit kjærleiksforhald mellom ein svart mann og ei kvit kvinne, og *In the Heat of the Night*, om ei mordetterforsking i ein småby i Mississippi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sidney Poitier|Sidney Poitier]]» frå ,  den 25. januar 2006.*
Abakan

**Abakan** (russisk Абакан; khakasisk Ағбан) er ein by i Sibir i Russland og hovudstad i republikken Khakasia. Innbyggjartalet er om lag 185&nbsp;000. Byen ligg sentralt i Minusinsksenkinga der Abakanelva renn ut i elva Jenisej, rundt 3400&nbsp;km aust for Moskva. 

I 1675 vart det bygd eit russisk fort her, på ordre av Peter den store, som del av prosessen med å underleggje Khakasia russisk kontroll. Han var òg kjend som *Abakansk*. I Det russiske keisardømet. I 1780-åra oppstod landsbyen *Ust-Abakanskoje* i same området, og fram til 1914 var busetnad kjend under dette namnet. Frå 1914 til 1924 heitte byen *Abakan* og frå 1925 til 1931 *Khakassk*. I 1931 endra landsbyen namn til Abakan og fekk bystatus. Innbyggjartalet var då 10&nbsp;665.

Frå 1991 er Abakan hovudstad i republikken Khakasia. Byen har tre jernbanelinjer , elvehamn og flyplass. Her er òg universitet.

Abakan var (saman med Tajsjet) ein av endestasjonane på Abakan-Tajsjet-jernbanen. Han er i dag eit viktig jernbaneknutepunkt mellom tre jernbanelinjer. Byen har ei elvehamn, ein lufthamn, industriverksemder, Khakasia statlege universitet, og tre teater. Han har òg eit kommersielt senter som produserer fottøy, matvarer og metallprodukt.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Jon Elster

**Jon Elster** () er ein norsk filosof og samfunnsforskar frå Oslo. Han er son av forfattar og kringkastingssjef Torolf Elster og lyrikar Magli Elster. Elster har utdanning frå Universitetet i Oslo og Sorbonne i Paris, der han skreiv doktorhavhandling om Karl Marx. 

Han har tidlegare vore tilsett ved Universitetet i Oslo, og har frå 1970-åra vore professor i statsvitskap ved Universitetet i Chicago, og frå 1995 ved Columbia University i New York. Jon Elster var ein sentral medarbeidar til PaxLeksikon, og har stått bak utgjevingar av sosialistiske skrifter, især av Karl Marx, på norsk. 

Dei viktigaste arbeida til Elster har vore innanfor vitskapsteori og teoriar om rasjonelle val. Elster var medlem av Septembergruppa, ei gruppe samfunnsforskarar som var tett knytt til den vitskaplege retninga analytisk marxisme. I boka *Making sense of Marx* gjekk Elster mot fleire av Marx sine sentrale teoriar og konsept, så som den historiske materialismen og dialektikken, og freista å forklara teoriane om utbyting, klasse og framandgjering ved hjelp av teori om rasjonelle val og metodologisk individualisme. Dette verket konkluderer med at Marx' økonomiske teoriar for det meste er feilaktige eller irrelevante, og at marxismens kjerne dermed ikkje er haldbar.

Jon Elster fekk Jean Nicod-prisen in 1997, og vart i 2006 æresdoktor ved NTNU. 

## Skrifter
* *Logic and Society* (1978)
* *Ulysses and the Sirens* (1979)
* *Sour Grapes: Studies in the Subversion of Rationality* (1983)
* *Making Sense of Marx* (1985)
* *An Introduction to Karl Marx* (1986)
* *Hva er igjen av Marx?* (1988)
* *Nuts and bolts for the Social Sciences* (1989)
* *Vitenskap og politikk* (1989)
* *Political Psychology* (1993)
* *Strong Feelings: Emotion, Addiction, and Human Behavior The Jean Nicod Lectures.* (1997)
* *Alchemies of the Mind: Rationality and the Emotions* (1999)
* *Ulysses Unbound: Studies in Rationality, Precommitment, and Constraints* (2002)
* *Closing the Books: Transitional Justice in Historical Perspective* (2004)

## Kjelder

* NBL-artikkel om Elster, skriven av Fredrik Engelstad.
Sirenik

**Sirenik** er eit utdøydd yupik-språk i den eskimoiske delen av den eskimoisk-aleutiske språkfamilien. Språket døydde ut i 1997. Det vart snakka i landsbyen Sireniki på Tsjukotka-halvøya nordaust i Sibir i Russland, der dei no snakkar sibirsk yupik og russisk.

## Kjelder

* Engelsk og finsk wikipedia.
* Ethnologue sin rapport om sirenik
Evenkia

**Evenkia** var eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland  fram til 1. januar 2007. Evenkia var del av Krasnojarsk kraj, men samstundes eit av dei 88 føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden var Tura, arealet var 767 600&nbsp;km² og innbyggjartalet var 17 300 (2006). Frå 1. januar 2007 er Evenkia ein vanleg *rajon* (kommune) i Krasnojarsk kraj. Folketalet i 2010 var gått ned til 16 300.

## Geografi
Evenkia er det minst tettbygde området i Russland og er mindre tettbygd enn Grønland. På eit område om lag like stort som Noreg og Sverige til saman bur det om lag like mange menneske som på Stord. Evenkia ligg i den sentrale delen av den sibirske vidda. Det høgaste punktet er fjellet *Kamen* (1701 moh.). Store område i nord har permafrost, men om lag 80 % av området er taiga. Middeltemperaturen i januar er –34 grader celsius, i juli +15 grader celsius.

Reindrift er ein utbreidd leveveg. Ein håpar å utvikla oljeverksemd og turisme.

Jernbane eller vegar finst praktisk talt ikkje. Kommunikasjonsmiddel er hovudsakleg elvebåt, fly eller reinsdyr.

## Folkesetnad
Folketalet i  2002 var på 17&nbsp;697. Av desse var det (i folketeljinga frå 2002) representantar frå 67 etniske grupper, m.a. 10&nbsp;958 russarar (62&nbsp;%), 3&nbsp;802 evenkar (21,5&nbsp;%), 991 jakutar (5,6&nbsp;%), 550 ukrainarar (3,1&nbsp;%), 211 ketar (1,2&nbsp;%), 162 tatarar (0,91&nbsp;%), 152 khakassar (0,86&nbsp;%), 127 volgatyskarar (0,72&nbsp;%) og så vidare.

Som andre autonome okrugar var Evenkia bygd opp rundt ein minoritet, i dette tilfelle evenkane, som snakkar evenkisk, eit tungusisk språk.

## Historie
Evenkia har vore del av Russland sidan 1600-talet. Både i tsar-tida og sovjet-tida var det fangeleirar for politiske fangar her. Den 30. juni 1908 var Evenkia åstad for ein av dei største naturlege eksplosjonane på jorda i moderne tid. Eit område på over 3000&nbsp;km² med skog vart lagt flatt etter ein eksplosjon på mellom 10 og 15 megatonn, forårsaka av ein meteoritt. Området er så aude at den første ekspedisjonen ikkje nådde fram til eksplosjonsstaden før i 1927.

Det autonome området vart oppretta i 1930. Etter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 vart Evenkia eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen, men òg framleis del av Krasnojarsk kraj. 17. april 2005 vart det vedtatt i ei folkerøysting at Evenkia, saman med Tajmyr skulle slåast saman med Krasnojarsk kraj. Dette skjedde 1. januar 2007.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Alutiiq

**Alutiiq**, eller **sugpiaq**, er eit sørleg yupik-språk som blir snakka i området frå Alaska-halvøya til Prins Williams-sundet, og på Kodiak-øya. Det er ca. 3000 alutiiqar, ca. 400 av dei snakkar framleis alutiiq, og desse høyrer til mellomgenerasjonen og den eldre generasjonen. Alutiiq er med andre ord eit utryddingstruga språk.

Yupikfolket som talar språket kallar seg sjølv *sugpiaq*, av *suk* «person» og tilhengaren *-piaq* «verkeleg». Namnet *alutiiq* kjem frå ei russisk form av «aleutiske», russarane kalla alle som budde i området frå Attu til Kodial for aleutar.

## Dialektar

Alutiiq har to dialektar, koniag og chugach.

## Forskingshistorie

Det vart gjort ein del arbeid på alutiiq av russiske munkar før 1807, men dette arbeidet er ikkje bevart. Moderne arbeid om alutiiq er Irene Reed sitt arbeid frå byrjinga av 1960-talet og Jeff Leer sitt arbeid frå og med 1973.

## Kjelder

* Alaska Native Language Center om alutiiq

## Bakgrunnsstoff
* Alaskan Orthodox texts om alutiiq
Viktor Khristenko

**Viktor Borisovitsj Khristenko** () er ein russisk politikar og økonom. Frå 24. februar til 5. mars 2004 var han fungerande statsminister i Russland etter at føregangaren Mikhail Kasianov vart avsett av president Vladimir Putin.

Khristenko vart fødd i Tsjeljabinsk. Han er gift og har tre born. Han har doktorgrad i økonomi og jobba etter endt utdanning ved universitetet i Tsjeljabinsk. Frå 1991 til 1997 hadde han høge posisjonar i administrasjonen i Tsjeljabinsk oblast. I 1997 kom han til Kreml som visefinansminister. Frå 1999 var han visestatsminister. Frå 5. mars 2004 til 31. januar 2012 var han industri- og energiminister.

## Kjelder
Bronkiektasi

**Bronkiektasi** er ein kronisk betennelsestilstand eller degenerativ tilstand i éin eller fleire bronkiar eller bronkiolar i lungene som blir kjenneteikna ved utviding av og tap av elastisitet i veggene. Dette fører til luftobstruksjon og svekka evne til å klare opp i sekresjon. Pasientar med bronkiektasi produserer store mengder sputum (slim). Bronkiektasi blir gjerne rekna med blant dei ulike medisinske tilstandane som blir definerte som kronisk obstruktiv lungesjukdom.

## Historie
Bronkiektasi vart først skildra av René Laënnec i 1819, og vart seinare skildra i meir detalj av Sir William Osler mot slutten av 1800-talet.

## Diagnose
Diagnosen bronkiektasi blir stilt på grunnlag av klinisk historie som inkluderer dagleg produksjon av sputum og karakteristiske CT-scan-funn.

## Behandling
Behandlinga av bronkiektasi har som mål å kontrollere infeksjonar og bronkial sekresjon, å redusere luftvegsobstruksjon og å unngå medisinske komplikasjonar. Dette inkluderer antibiotikabehandling av infeksjonar og reduksjon av væske gjennom lungedrenasje og bringefysioterapi.

## Assosiasjonar
Bronkiektasi er karakteristisk for mange ulike medisinske tilstandar — særleg primær ciliærdyskinesi (òg kalla Kartageners syndrom).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bronchiectasis|Bronchiectasis]]» frå ,  den 20. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Merck Manual — Second Home Edition
Plevritt

**Plevritt**, òg *pleuritt* eller **lungehinnebetennelse**, er ein betennelse i lungehinna som kan føre til smertefullt andedrett og andre symptom. Plevritt kan ha opphav i fleire ulike smittsame og ikkje-smittsame sjukdommar.

## Symptom
* Feber
* Hoste
* Fryserier
* Kort pust
* Vekttap
* Dårleg appetitt
* Skarpe bringesmerter ved pusting. (Denne smerta kan føre til rørslehemming ved bringesida ved plevritt.)
* Snøgt og grunt andedrett
* Problem med å puste djupt inn
* Kløe på ryggen, nærme lungene, men utan synleg utslett

## Kjelder
* «Pleurisy» på Engelsk Wikipedia
* http://www.patient.co.uk/showdoc/23069037/
* http://www.ecureme.com/emyhealth/data/pleurisy.asp
Salvadoriansk colón

**Colón** (fleirtal sp. colones) var valutaen i El Salvador frå 1. oktober 1892. Mynteininga er oppkalla etter Christofer Columbus (på spansk Cristóbal Colón). Mynteininga i Costa Rica ber det same namnet. Amerikansk dollar (USD) vart mynteininga i El Salvador gjennom ei ny lov om monetær integrasjon vedtatt 29. november 2000. I lova om monetær integrasjon vart det fastsett at amerikanske dollar skulle nyttast side om side med colones frå og med 1. januar 2001. Det vert ikkje produsert meir colones i El Salvador og til sist er det venta at dollaren overtar for colones.
Rasjid Nurgalijev

**Rasjid Gumarovitsj Nurgalijev** () er ein russisk politikar og general-oberst. Han var innanriksminister i Russland frå 2004 til 2012.

Nurgalijev vart fødd i Zjetygare (kas. Джетыгара) i Kasakhstan og gjekk på skule i Karelia. I 1979 vart han uteksaminert frå universitetet i Petrozavodsk med ein høgare grad i økonomi. Etter å ha jobba som lærar gjekk han inn i KGB i Karelia i 1981. Karrieren hans i etterretningstenesta nådde eit høgdepunkt då han vart ein visedirektør for FSB i 2000. I 2002 vart han viseinnanriksminister, og 2. januar 2004 innanriksminister i den russiske føderasjonen. Han er gift og har to born.

## Bakgrunnsstoff
François Noël Babeuf

**François Noël Babeuf** (), kjend som **Gracchus Babeuf**, var ein fransk politisk agitator og journalist frå revolusjonstida.
Leiglending

**Leiglending** eller bygselmann var ei nemning på ein jordbrukar som leigde skuldsett jord (eigedom) av ein jordeiegar. Fram til 1700-talet var dei fleste norske bøndene leiglendingar.

Bonden skreiv som regel ei såkalla bygselkontrakt med eigaren av garden. Frå seinmellomalderen av var slike kontraktar ofte på livstid (om ein ikkje mislegheldt avtala), og kontrakten kunne i dei fleste høve gå i arv mot at ei ny kontrakt vart skriven med arvingen.

Plikter fylgde med leiglendingskontrakten, som at bygg på eigedomen skulle vedlikehaldast og ved nokre høve at ein skulle hjelpa til på jordeigaren sin gard om det trongst. Det var vanleg å betala ei årleg leiga, ei landskyld. Ei bygselkontrakt var òg gjeldande for leiglendingen si enkja. Om ho gifta seg opp att, måtte kontrakten skrivast på nytt med hennar mann.

Ein leiglending kunne i tillegg til å leiga jord òg eiga jord, ein kunne med andre ord vera både sjølveigar og leiglending på ei og same tid. Frå 1710 vart leiglendingar gjevne forkjøpsrett om jordeigaren ynskte å selja eigedomen.

## Kjelder
* Steinar Imsen og Harald Winge: *Norsk historisk leksikon.* Kultur og samfunn ca. 1500&ndash;ca. 1800 (2. utgåve, Cappelen Akademisk Forlag, Oslo 1999)
Stamhus

**Stamhus** er ei nemning på ein godseigedom (jordegods eller storgard), som utan å delast skulle arvast av eldste son av eigaren. Eigaren av eit stamhus vart ofte kalla *stamhusbesidder*, eller *godseigar*. Eit stamhus fekk skattefritak, men til gjengjeld kunne det ikkje seljast. Nemninga vart mest nytta i unionen Danmark-Noreg. Stamhuset Hesselagergård vart oppretta i 1568, som det første stamhuset i Danmark. I høve Kristian den femtes danske lov av 1683 og Kristian den femtes norske lov av 1687 vart det mogleg for eigarar av setegardar (sædegårder) å oppretta eit stamhus. Setegarden måtte vera matrikulert med over 400 tønner hartkorn. Ordninga vart i Danmark avskaffa i 1919. I Noreg er ordninga med stamhus formelt ikkje oppheva, men paragraf 108 i den norske grunnlova av 1814 seier "«Ingen Grevskaber, Baronier, Stamhuse og Fideikommisser, maa for Eftertiden opprettes»."
Stamhus vert i norske lover regulert i første rekke av lov av 23. juni 1888 nr. 3 med *særlige Bestemmelser angaaende [[leiglending|Leilendingegods]] tilhørende Stamhuse og visse Stiftelser m.v.* (stamhuslova) og forskrift av 26. juni 1896 nr. 9805 *angaaende Fremgangsmaaden ved Salg af Leilændingsgods tilhørende Stamhuse m.v.* (stamhusforskrifta) gjeve i medhald av paragraf 9 i lova . 

## Nokre norske stamhus
* Dønnesgodset i Dønna - stamhus frå slutten av 1600-talet, seinare oppheva
* Baroniet Rosendal- Frå 1745 eigd av slekta Rosenkrone som Stamhus, inntil Universitetet i Oslo fekk det i gåve i 1927.
* Jarlsberg gods - grevskap før 1893
* Stamhuset Ekeberg - oppretta ved testament den 5. mars 1781. Under oppløysing i 2005

## Bakgrunnsstoff
* Om lov om oppløsning av stamhuset Ekeberg
* Norske slott og herregårder
* Dønnesgodset
Talet 42

**Talet førtito** (**42**) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 41 og før talet 43.

Ordenstalet som svarar til talet førti er **førtiandre** (**42.**).

I science fiction-boka The Hitchhiker's Guide to the Galaxy leitar hovudpersonen etter svaret på det ultimate spørsmålet om livet, universet og alle ting («the Ultimate Question of Life the Universe and Everything»). I slutten av boka får han vita at svaret er 42.
Phoenix Foundation

**Phoenix Foundation** er ein amerikansk libertariansk organisasjon. 

Under leiing av eigedomsmillionæren Michael Oliver, prøvde Phoenix Foundation i 1972 å gjennomføre ei statsdanning, Minerva, kring ei plattform på eit sandrev i Stillehavet. Forsøket mislukkast då Tonga annekterte plattforma. Målet til Phoenix Foundation var å skape eit skatteparadis, og dei freista seinare å danne statar på øyene Abaco i Bahamas (1973) og Espiritu Santo i Vanuatu (1980). Begge gongane vart organisasjonen stoppa av at naboland greip inn.

## Annan bruk av namnet
Phoenix Foundation er også namnet på firmaet fjernsynshelten MacGyver jobber i.
Den kinesiske muren

**Den kinesiske muren** (kinesisk 萬里長城; forenkla 万里长城; pinyin *Wànlĭ Chángchéng*, 'den lange borga på 10&nbsp;000 li¹), er ein 8&nbsp;851,8 kilometer lang mur og er eit forsvarverk bygd av jord og stein. 

Muren ligg i det nordlege Kina. Han vert rekna som jordas største byggverk og vart bygd under Ming-dynastiet frå slutten av 1300-talet til byrjinga av 1600-talet. Muren skulle verna Kina mot plyndringar fra mongolske og tyrkiske stammer. Fleire andre murar vart påbyrja på 200-talet fvt. av Shi Huangdi, den første keisaren av heile Kina. 

Fleire delar av den kinesiske muren er øydelagt eller forsvunne med tida. Lokale innfødde har nytta steinen til byggemateriale. I dag er muren freda og vart oppført på verdsarvlista til UNESCO i 1987.

## Bakgrunnsstoff

* Julia Lovell: The Great Wall - China Against the World, 1000 BC-2000 AD. ISBN 1-84354-212-9 
* Jacquetta Megarry: Explore the Great Wall. ISBN 1-898481-17-2
* Arthur Waldron: The Great Wall of China - From History to Myth. ISBN 0-521-36518-X

* Offisiell heimeside
* Bilete av Den kinesiske muren i Simatai
* Side om Den kinesiske muren
* Bilete av Den kinesiske muren
* Hiking langs Den kinesiske muren
* CBC.ca News: «Den kinesiske muren er usynleg frå verdsrommet»
* Snopes.com: Legenda om Den kinesiske muren
* Side om Den kinesiske muren
* Kart over Den kinesiske muren

### Fotnotar
¹ 10&nbsp;000 li = 5&nbsp;760 km. 10&nbsp;000 er eit bilete for uendeleg på kinesisk, slik at namnet på muren tyder «den uendeleg lange borga».
Anthony Hopkins

**Sir Anthony Hopkins** (fødd **Philip Anthony Hopkins** () er ein britisk skodespelar. Han er no busett i Sambandsstatane og har fått dobbelt statsborgarskap.

Hopkins har vunne Oscar-prisen, og har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.
Billy Crystal

**Billy Crystal** () er ein amerikansk filmskodespelar. Han har vore vert for oscarprisutdelinga ei rekke gonger, i 1991, 1992, 1993, 1997, 1998, 2000 og 2004.

## Kjelder
Anthony Quinn

**Anthony Quinn** () var ein meksikansk-fødd USA-amerikansk skodespelar, fødd **Antonio Rudolfo Oaxaca Quinn**. Quinn har vunne to oscarprisar, begge for beste mannlege birolle. Eine var for roll som Eufemio i filmen *[[Viva Zapata!]]* og andre var for Paul Gauguin i filmen *Han som elsket Livet* (*Lust for Life*). Quinn er også kjend for roll som tittelfiguren i *[[Zorba the Greek]]* (1964). 
Anthony Quinn har også fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.

Quinn var fødd i byen Chihuahua i den mexicanske delstaten Chihuahua under den mexicanske revolusjonen. Mor hans, Manuela Oaxaca, var av aztekaravstamming, medan faren Francisco Quinn var halvt irsk og hadde kjempa for revolusjonsleiaren Pancho Villa. Familien flytta seinare til USA der dei først budde i El Paso i Texas og seinare Los Angeles i California. Anthony Quinn blei amerikansk statsborgar i 1947.

Quinn arbeidde først som profesjonell boksar før han studerte kunst og arkitektur under Frank Lloyd Wright.
Anthony Quinn spelte ei tid på teater, mellom anna i skodespelet *Clean Beds* sett opp av Mae West, og etter at han var blitt kjend gjennom film også på Broadway. Han filmdebuterte i *Parole* i 1936. Deretter spelte han ei rekkje «etniske» roller, mellom anna hawaiisk høvding, filippinsk fridomskjempar, kinesisk geriljasoldat og arabisk sjeik.

## Kjelder

* Actor Anthony Quinn Dies wired.com/Reuters
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anthony Quinn|Anthony Quinn]]» frå , den 5. juli 2009.*
Audrey Hepburn

**Audrey Hepburn** () var ein britisk filmskodespelar, fødd **Audrey Kathleen Ruston** i Brüssel og oppvaksen for det meste i Nederland, der ho under 2. verdskrigen gjekk under namnet **Edda van Heemstra**.
Bette Davis

**Bette Davis** (), fødd **Ruth Elizabeth Davis**, var ein nordamerikansk filmskodespelar. I løpet av ein karriere på 48 år spelte 101 filmar. Ho vann to Oscar-prisar, ein for rolla som Joyce Heath i *Dangerous* og ein for Julie Marsden i *Jezebel*. Ho har to stjerner på Hollywood Walk of Fame.

Ruth Elizabeth Davis var fødd i Lowell i Massachusetts i USA. Ho døydde i Neuilly-sur-Seine nær Paris i Frankrike.

## Bakgrunnsstoff
* Classic Movies (1939 - 1969): Bette Davis
Bruce Lee

**Bruce Lee** (), på kantonesisk **Lee Siulung**, på mandarin **Li Xiaolong** *(«Lee Vesle Drake»)*, var ein nordamerikansk filmskodespelar som er mest kjend for dei mange kampsportsenene han var med i. Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.
Poets of the Fall

**Poets of the Fall** er eit rockeband som kjem frå Helsingfors i Finland. Medlemmer er Marko (vokalist), Olli (gitarist), og Captain (trommer, keyboard). Bandet vart starta i 2002 og vart verdskjend då dataspelet *[[Max Payne 2]]* kom ut med singelen «Late Goodbye» ved dei.  Låten «Lift», som og har kome ut som cd-singel, kan høyrast i 2005-utgåva av dataprogrammet 3Dmark.

## Diskografi
### CDsinglar
* ”Late Goodbye” (2004)
* ”Lift” (2004)
* ”Maybe Tomorrow is a Better Day” (2004)
* ”Illusion & Dream” (promo, 2005)
* ”Stay” (promo, 2005)
* ”Carnival of Rust” (2006)
* ”Sorry Go ’Round” (2006)
* ”Locking Up the Sun” (2006)
* ”The Ultimate Fling” (2008)
* ”Diamonds for Tears” (2008)
* ”Revolution Roulette” (promo, 2008)
* ”The Voice Studio Live Sessions” (2008)
* ”Dreaming Wide Awake” (2010)
* ”War” (2010)
* ”Given and Denied” (2010)
* ”Can You Hear Me” (2011)
* ”No End, No Beginning” (2011)
* ”Cradled in Love” (2012)
* ”The Happy Song” (2012)
* ”Kamikaze Love” (2012)
* ”The Lie Eternal” (2012)
* ”Daze” (2014)
* ”Love Will Come to You” (2015)
* ”Choice Millionaire” (2015)
* ”Drama for Life” (2016)
* ”Children of the Sun” (2017)
* ”False Kings” (2018)
* ”Dancing on Broken Glass” (2018)
* ”Partir avec moi” (2019)

### Album
* Signs of Life  (2005)
* Carnival of Rust  (2006)
* Revolution Roulette  (2008)
* Twilight Theater  (2010)
* Temple of Thought  (2012)
* Jealous Gods  (2014)
* Clearview  (2016)
* Ultraviolet  (2018)

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* Poets of the Fall Media 
* bilder, intervju og diverse anna 
* Poets of the Fall Fanside
Skardørene

**Skardørene** er eit milelangt, djupt nedskore fjellpass på grensa mellom Noreg og Sverige i Søraust-Trøndelag. Passet ligg i beinvegen mellom Stockholm og Trondheim. Dei fleste og farlegaste svenske åtaka på Noreg gjennom tre hundre år, 1500-1800, kom difor
gjennom dette passet, som Olaus Magnus, siste katolske erkebispen i Sverige, hevda at «forne tidres fyrstar» hadde hogge ut i fjellet.

Svenskane ville ta Trøndelag, kløyve landet i to, og så ta det bit for bit. Sjølve fjellet vert i dag kalla «Skardørsfjella», svensk «Skarvdörrfjällen», men det gamle folkelege namnet er Skardørene. Det var på dette fjellet at Carl Gustav Armfeldts finsk-svenske hær fraus i hel i 1718, vel den største militære katastrofen i Noreg nokosinne. Inkje difor å undrast at det var stor folkeleg mystikk knytt til Skardørene og Sylene like ved, der dei framleis reiser seg som ein kvit, langstrekt vegg mot grensa. Prost Stuevold Hansen, som knyter soga om Skardørene saman med det gamle regionsenteret Hov i Ålen, har og skrive vakraste stubben om fjellet: «Spurveguld», då morgonsola skein så vent på toppane, og prosten barnfødd like nedunder, i ungdomen skulle klatre til topps saman med brørne sine, sola gullglitra på snøen, og så ramla eine broren ned i skaret og slog seg ihel.
 
## Bakgrunnsstoff
* Olaus Magnus: *Historia om dei nordiske folka*, 1555. 
* Ole Stuevold Hansen: *Bygdefortellinger fra Tydalen*, 1870.
Bernt Lie

**Bernt Lie** () var ein norsk forfattar, i dag mest hugsa for gutebøkene *Sorte Ørn*, *Svend Bidevind*, *Peter Napoleon* og *Guttedage*. Han var far til Emil Lie, brorson til Jonas Lie den eldre og fetter av Erik Lie.

Bernt Lie vart fødd i Mandal då far hans var byfogd der. Han tok i 1891, som far sin tidlegare, juridisk embetseksamen. Året etter debuterte han med folkelivsskildringa *Matje Kajsa*, ei realistisk novelle om ei gammal kvenkone si skuffa kjærleik, hat og hemnlyst. Same år kom *I Eventyrland. Fortælling fra det nordligste Norge*, tileigna onkelen, om ein kunstmålar driven av lengt etter eit landskap som kunne gje svar på det han "kjendte seg inderst inde at være og vilde." Bernt Lie dikta på same spenninga mellom natur og kultur som er så særmerkt for Lie-ætta. Synsvinkelen hans ligg hos borgarlege miljø Ofte grip dei inn mot urett. Handlinga er like gjerne i Italia, der Lie budde i ei årrekkje, som i Nordland, ofte med grunntone av motsetnad nord/sør. Handlinga i dei meistarlege gutebøkene hans er i nord. Den autoritære embetsmannshaldninga er i gutebøkene mildna av skoleerindringane si sjarme, det er rektor si opphøygde rettvise, og byfogden som bankar i neven i bordet i harme over behandlinga av fatigguten, dei er draumen om den store europeiske historia i gutelesnad og klasserom, fri for den hardare tonen som til dømes i dramaet *En racekamp*, skrive i 1915 under fyrste verdskrig, året før Bernt Lie døydde.

## Bakgrunnsstoff
* omslaget på fyrsteutgåva av guteboka Svend Bidevind i 1897 
* Fødsels- og dødsdato frå NBL-artikkel om Lie, skriven av Nils Magne Knutsen.
Einar Friis Skogstad

**Einar Friis Skogstad** () var ein norsk pengemann og bankier. Han var son av organisten i Mandal, Andreas Skogstad (1844-87), og Petra Caroline Friis.

Det var Skogstadættas musikalske åre som førte Skogstads far frå fødebygda Målselv i Troms til Mandal; nokre av slekta har og gripe til pennen, men for Einar Skogstad vart det pengane.

Etter mange læreår i utanlandske bankar vart han 1906-22 banksjef i Kredittkassen i Oslo. Etter det var han bankier, særleg som formidlar av offentlege lån. Han var medlem i representantskapet for Store Norske Spitsbergen Kullkompani frå 1917, og blei utnemnd til riddar av den franske æreslegionen. Interessa for musikk og litteratur følgde han heile livet.

Friis døydde i Oslo. Han var gammalonkel til næringslivsleiaren Unni Friis Skogstad (*1955).
San Salvador

**San Salvador** er hovudstaden i El Salvador. Byen har 316&nbsp;090 innbyggjarar i 2007. Byen vart grunnlagt på 1600-talet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Friis

**Friis** er fleire norske og danske ætter. 

Av dei norske: 
# *Friis frå Landvik*. Utdøydd 1727. 
# *Friis frå Svendborg*. Til denne ætta høyrer mellom anna politikaren Brynjulf Friis Bull (1906-93),ordførar i Oslo for Arbeidarpartiet i fjorten år. 
# * Friis frå Rugsund*. Ættar ned frå teologistudent Niels Friis. Han deltok i 1660 av forsvaret av Københamn, drog så til sjøs med admiral Cort Adelers nye flåte. Med admiralens vitnemål i handa kunne dei seinare ikkje godt nekta Friis eit prestekall i Noreg. Han vart sokneprest til Vanylven på Nordvestlandet og heilt visst den største teologiske katastrofen i den lange presterekka der. Han vart berga av son sin, som med medel frå morsætta, den rike presteslekta Bugge, i 1728 kjøpte øya og handelsstaden ved Rugsund ytst i Nordfjord. Dit berga han gamle far sin. Friisfolket herska der i fleire hundreår, eigde mykje jord, dreiv handel og brennevinsbrenneri (1857-93). I 1837 vart Henrik Didrik Eckhoff den første ordføraren i Davik kommune. Til denne ætta høyrer m.a. finansmannen Einar Friis Skogstad og Unni Friis Skogstad.

## Nokre personar med Friis som etternamn
* Peder Claussøn Friis (1545-1614) - norsk prest og forfattar
* Jens Andreas Friis 

## Bakgrunnsstoff
* Valdemar Rørdam om dei danske studentane i forsvaret av Københamn 1660.
Dar kjem dampen

**«Dar kjem dampen»** er eit dikt skrive av døvepresten Ragnvald Hammer i 1953. I 1963 vart visesongaren Ivar Medaas landskjent då han sette tone til dette diktet. Medaas gav han ut på singlen Nor-Disc NOR 83. «Dar kjem dampen» er ei hyllest til dampskipet «DS Oster» som gjekk i rutetrafikk mellom Bergen og strilelandet frå 1906 til 1964. Songen er skrive på strilamål, talemålet til strilane. 

Fyrste vers i songen lyder: 
: *Ve' Bryggja i Bergen dar ligg dar ein båt*
: *so blånkpust å fin at han lyse*,
: *me' sjikkelæ maste å pipa me' låt,*
: *å månge slags vare han hyse.*

Ref.:
: *Dar kjem dampen*
: *gamle dampen*
: *tak på deg triskona å spring*
: *Dar kjem dampen*
: *gamle dampen*
: *plingelingelingelingeling*

## Bakgrunnsstoff
* Songteksten til Dar kjem dampen
* oster.no
Inge Krokann

**Inge Krokann** () var ein norsk forfattar frå Oppdal. 

Han skreiv nynorsk med sterke innslag av oppdalsmål. Frå 1954 var Krokann statsstipendiat.

Han skreiv både romanar og lyrikk. Mest kjend er kan hende romanen *I Dovre-sno*. Handlinga er lagd til mellomalderen. I Lo-ætta frå Oppdal står det strid mellom heimlege naturkrefter og kristelege impulsar utanfrå. Forteljinga skal byggje på munnleg tradisjon frå Krokanns eiga ætt. Boka var fyrste del av eit verk som fortsette med *Gjennom fonna* (1931), *På linfeksing* (1934) og *Under himmelteiknet* (1941).

Krokann er elles kjend for å vera opphavsmann til nemninga det store hamskiftet i bondesamfunnet, eller berre *hamskiftet*. Uttrykket skriv seg frå den høgt verdsette artikkelen *Det store hamskiftet i bondesamfunnet* frå 1942. Her drøfter Krokann omlegginga innan jordbruket i Noreg på 1800-talet frå sjølvberging (naturalhushald) til meir pengehushald.

Krokann var utdanna lærar, men var ufør mykje av livet. Han døydde i Gausdal i 1962.

## Verkliste
* 1929 &ndash; *I Dovre-sno* &ndash; Roman
* 1931 &ndash; *Gjennom fonna* &ndash; Roman
* 1933 &ndash; *Olav Aukrust. Eit folkeskrift*
* 1934 &ndash; *På linfeksing* &ndash; Roman
* 1936 &ndash; *Blodrøter* &ndash; Roman
* 1937 &ndash; *Då bøndene reiste seg. Ein av førarane: Ingebrigt Sæther*
* 1941 &ndash; *Under himmelteiknet* &ndash; Roman
* 1942 &ndash;  «Det store hamskiftet i bondesamfunnet» i bind 5 av *Norsk Kulturhistorie* (nb.no)
* 1947 &ndash; *Dikt* &ndash; Diktsamling
* 1949 &ndash; *Ut av skuggen* &ndash; Roman
* 1952 &ndash; *Gravlagt av lynet* &ndash; Roman
* 1959 &ndash; *Hammarslaga* &ndash; Roman

## Prisar og utmerkingar
* Melsom-prisen 1942
* Gyldendals legat 1942
* Doblougprisen 1954
* Statsstipendiat frå 1954

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Bøker av Inge Krokann digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket 
* Olav Dalgard, Inge Krokann : Liv og dikting, Gyldendal 1970.
* Ragna Myrstad Bjørkum og Ingeborg Donali (red.), ser så mangt. Av og om Inge Krokan'', 1993.
* Rolv Thesen m.fl. (red.), ''Festskrift til Inge Krokann på 60-årsdagen 19. august 1953'', 1953.
* Geir Losnegård, «Inge Krokan», Allkunne.
* Johannes Andreasson Dale, «Krokann, Inge», Norsk allkunnebok, 1956.
Mønshaugen-Bjørgum

**Mønshaugen-Bjørgum** er ein tettstad i Voss herad og ligg ved Riksveg 13. Staden har barneskule, daglegvareforretningar, bensinstasjon og verkstadar for bilar og landbruksmaskinar. Den tidlegare Hardangerbana hadde stoppestader i Mønshaugen og på Bjørgum. 

Tettstaden har .

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Hordaland»
Count Basie

**William «Count» Basie** () var ein amerikansk jazzmusikar, pianist og orkesterleiar. Basie voks opp i fattige kår, men lærte seg likevel å spele piano. Tidlege førebilete var, i følgje han sjølv, Earl «Fatha» Hines og Thomas «Fats» Waller. I tjueårsalderen fekk han ymse jobbar som stumfilmpianist, vaudevillemusikar og akkompagnatør for ulike bluessongarar. I 1928 fekk han jobben som pianist i Walter Page sitt band Blue Devils, eit band med røtene i Kansas City i Missouri. Der fekk han året etter eit engasjement i Bennie Moten sitt orkester, som han overtok etter Moten sin død i 1935.

Basie skapte ein ny stil i storbandjazzen, som fram til då hadde vore prega av Fletcher Henderson og Duke Ellington sine meir raffinerte arrangement. Basie kunne òg bruke innvikla oppbygning på arrangementa sine, men det meste av musikken baserte seg på enkle tonegangar, såkalla riff, underbygd av ei sterk rytmekjensle. Musikken var òg prega av Basie sitt enkle og spaningsskapande pianospel.

Utanom ein kort pause frå 1950-1952 heldt storbandet det gåande fram til slutten av 1970-talet. Då gjorde Basie si forverrande helse det vanskeleg å halde fram med å turnere.

Mange framståande musikarar bidrog til å oppretthalde orkesteret sitt høge nivå. Ein kan nemne trompetarane Buck Clayton, Harry Edison og Thad Jones, tenorsaksofonistane Lester Young, Hershel Evans, Frank Wess, Frank Foster og Eddie «Lockjaw» Davis, gitaristen Freddie Green og trommeslagaren Jo Jones. Basie sin musikk var sterkt prega av blues, og han fekk med seg songarar som Helen Humes, Jimmy Rushing og Joe Williams.

## Bakgrunnsstoff
* Count Basie på the Duke Jazz Archives
Vaudeville

**Vaudeville** (av fransk *vaux de ville*, byen sin lyd) er eit musikalsk teater, lystspel eller
syngespel. Underhaldningsforma er òg assosiert og forveksla med varieté, farse og revy. 

Vaudeville kom opphavleg frå Frankrike på 1700-talet. I Danmark skreiv Johan Ludvig Heiberg kjende vaudevillestykke.

Også i Noreg vart det skrive og framsynt vaudeville, mellom anna av Henrik Wergeland og av Henrik Anker Bjerregaard med *Fjeldeventyret* (1825) og Claus Pavels Riis med *Til sæters* (1850). Etter 1920-talet vart denne underhaldninga etterkvart erstatta av kino, radio og fjernsyn.
## Kjelder
Bennie Moten

**Bennie Moten** eigentleg *Benjamin Moten* () var ein amerikansk pianist og orkesterleiar  fødd i Kansas City i Missouri.

Moten leia *Bennie Moten's Kansas City Orchestra*. Orkesteret turnerte over heile USA og hadde ein hit med låten *South* på plateselskapet Victor i 1928.

I 1929 byrja Count Basie og andre musikarar i orkesteret. Etter Bennie Moten sin død tok Basie over orkesteret.

## Bakgrunnsstoff
*Bennie Moten 
*Bennie Moten's Kansas City Orchestra
Ted Joans

**Ted Joans** () var ein amerikansk trompetar, jazzpoet og kunstmålar.

Han vart fødd som **Theodore Jones** på ein elvebåt i Cairo i Illinois. Joans gjennomførte kunstutdanninga si på Indiana University. Han kom seinare i hop med forfattarar i den såkalla beatgenerasjonen i Greenwich Village og San Francisco. Han var ven med beat-ikona Jack Kerouac og Allen Ginsberg. Måleriet *Bird Lives* heng på De Young Museum i San Francisco.

Joans var òg opphavet til legenda «Bird Lives» (norsk: «Bird lever») som grafitti i New York by etter Charlie Parker sin død i mars 1955.

## Verk
**Funky Jazz Poems*
**Beat Poems*
**All of T.J. and No More*
**The Truth*
**The Hipsters*
**A Black Pow-Wow Of Jazz Poems* (1969)
**Afrodisia* (1970)
**Razzle Dazzle* (1980-talet)
Anjelica Huston

**Anjelica Huston** () er ein USA-amerikansk filmskodespelar.

Huston kjem frå ein skodespelarfamilie. Då ho vann ein oscarpris for spelet sitt i *Prizzi's Honor* frå 1985, var ho den tredje generasjonen av familien som gjorde dette, etter faren John Huston  og bestefaren Walter Huston. Huston har òg vore nominert for rollene sine i *Enemies, a Love Story* (1989) og *The Grifters*(1990). Ho er også kjend for rolla si som Morticia Addams i *[[The Addams Family]]* (1991) og *Addams Family Values* (1993), som ho fekk Golden Globe-nominasjonar for.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anjelica Huston|Anjelica Huston]]» frå ,  den 28. juni 2009.*
Burt Lancaster

**Burt Lancaster**, fødd **Burton Stephen Lancaster**, () var ein amerikansk filmskodespelar og produsent. Gjennom ein 45 år lang karriere i film og fjernsyn vann han ein oscarpris som beste mannlege skodespelar (og fekk fire nominasjonar), to BAFTA-prisar og ein Golden Globe. 

Lancaster opptredde som  sirkusakrobat på 1930-talet. Etter å ha tent i militæret under andre verdskrigen fekk han som 32-åring ei rolle i eit skodespel på Broadway og blei oppdaga av ein agent frå  Hollywood agent. Han fekk eit gjennombrot med *The Killers* i 1946, ein  film noir der han spelte mot Ava Gardner. I 1953 spelte Lancaster elskaren til Deborah Kerr i det militære dramaet *[[From Here to Eternity]]*. I 1956 spelte han i *The Rainmaker* mot Katharine Hepburn, og i *[[Gunfight at the O.K. Corral]]* frå 1957 mot ein Kirk Douglas, som han kom til å opptre mykje i lag med. 
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Burt Lancaster|Burt Lancaster]]» frå ,  den 20. august 2020.*
Buster Keaton

**Buster Keaton**, fødd **Joseph Frank Keaton Jr.**, () var ein  populær stumfilmskodespelar og regissør frå USA. Han var kjend under tilnamnet «Stoneface» på grunn av det urørlege, men livfulle pokerfjeset sitt.

Keaton var fødd i Piqua i Kansas som barn av vaudevillestjernene Joe og Myra Keaton. Han fekk tilnamnet Buster då han deltok som barn i opptredenane til foreldra og blei kasta rundt.

Etter å ha delteke i første verdskrigen kom han til eit filmstudio i 1917 og laga sin første kortfilm, *The Butcher Boy*, instruert av Roscoe Arbuckle. Keaton lagde 15 kortfilmar for Arbuckle, men i 1920 laga han sin første spelefilm og i 1921 starta han selskapet Buster Keaton Productions der han frå då av skreiv, instruerte og spelte i sine eigne filmar. Filmane til Keaton er prega av slapstick-komikk blanda med lett tragiske element av ein ung mann som ofte må gå gjennom mykje for å få jenta han elskar.

Som mange andre stumfilmstjerne klarte ikkje Keaton overgangen til lydfilm. Han hadde grov stemme og sleit med å seie replikkar.
I 1959 mottok han ein æresoscar for verket sitt. Han har òg fått to stjerner på Hollywood Walk of Fame. Keaton døydde av lungekreft i Los Angeles i California.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Buster Keaton|Buster Keaton]]» frå ,  den 5. mars 2009.*  


## Bakgrunnsstoff
Danny DeVito

**Daniel Michael DeVito, Jr.** () er ein skodespelar, regissør og produsent frå Sambandsstatane
kjend som **Danny DeVito**. Han er særleg kjend frå fjernsynsserien *Taxi*, men har også spelt i filmar som *[[Batman|Batman Returns]]*, regissert *[[Matilda]]* og produsert *[[Pulp Fiction]]* og *[[Erin Brockovich]]*.

Daniel Michael DeVito blei fødd inn i ein italiensk-amerikansk familie i Neptune i New Jersey.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Danny DeVito|Danny DeVito]]» frå , den 8. oktober 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff