open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Troposfæren

**Troposfæren** er den lægste delen av jordatmosfæren og det er i denne delen skyer og dei fleste vêrfenomena oppstår. Høgda av laget er avhengig av kor mykje solenergi som når overflata. Derfor er laget høgst over tropiske område, omtrent 16–18&nbsp;km, og minkar til under 10&nbsp;km over polområda. Troposfæren består av omkring 80% av atomsfæren sin totale masse og nesten all vassdamp og nesten alle aerosolar.

Nitrogen og oksygen er dei viktigaste gassane i troposfæren.

Order **troposfære** kjem av gresk «tropos» som står for «vending» eller «blanding».

## Trykk og temperaturstruktur

### Trykk

Sidan store delar av atmosfæren sin masse ligg i troposfæren, har denne delen av atmosfæren òg størst lufttettleik. Lufttettleiken og dermed òg lufttrykket er størst ved jordoverflata fordi lufta blir pressa saman under vekta av all lufta i høgda over. I høgare nivå vil vekta av lufta som er over vere mindre, og lufta blir dermed mindre komprimert og lufttrykket mindre. 
Endringa av trykket med høgda kan reknast ut ved den hydrostatiske likninga:

: \frac{dp}{dh} = -\rho g = - \frac {pg}{RT}

der:

:*g* = tyngdeakselerasjonen
:*ρ* = lufttettleik
:*h* = høgd
:*p* = trykk
:*R* = universell gasskonstant
:*T* = temperatur

Ved å anta konstant temperatur, fell trykket eksponentielt med høgda:

: p(h) = p(0) e^{ - \frac{gh}{RT}}

### Temperatur

I troposfæren fell temperaturen med eit gjennomsnitt på 6,4&nbsp;°C per 1&nbsp;km i høgda. Dette fallet kjem av adiabatisk avkjøling, som i prinsippet består i at når det atmosfæriske lufttrykket fell, utvidar lufta seg. For at lufta skal kunne utvide seg må ho gjere eit arbeid på omgivnadane sine, og energien som blir brukt til dette fører til at temperaturen fell (grunna bevaring av energi).

Temperaturen søkk til omtrent -52&nbsp;°C ved byrjinga av tropopausen. Ved polane er troposfæren tynnare og temperaturen søkk berre til omtrent -45&nbsp;°C, medan han over ekvator kan nå -75&nbsp;°C.

### Tropopause

Nivået der temperaturen sluttar å falle blir kalla tropopause, og markerer grensa mellom troposfæren og stratosfæren. I stratosfæren stig temperaturen med høgda igjen.

## Atmosfærisk sirkulasjon

Den storskala sirkulasjonen i atmosfæren er forholdsvis konstant. Det er tre konveksjonsceller på kvar halvkule: Hadleycella, Ferrelcella og Polarcella. Desse cellene transporterer varme frå ekvator mot polane og styrer dei storstilte vindsystema i atmosfæren, som passatvindane og vestavindsbeltet.
Motreformasjon

**Motreformasjonen** er nemninga på reaksjonen frå den katolske kyrkja på den protestantiske reformasjonen. Som namnet peiker på retta han seg imot reformasjonen.
Mandarinspråk

:*Sjå og [[mandarin (fleirtyding)]]*

**Mandarin** er ei gruppe kinesiske dialektar tala i større delar av nordre og sørvestre Kina. Omgrepet byggjer på embetsmannsspråket brukt som standardspråk av kinesiske embetsmenn (kjend som «mandarinar» i Vesten) frå ulike geografiske område. 

Med mandarin meiner ein vanlegvis standardkinesisk bruka i daglegtale, som byggjer på Beijing-målet. Den lingvistiske definisjonen av mandarin inkluderer derimot eit stort tal nordkinesiske dialektar som seg imellom ofte er uforståelege. Denne definisjonen blir sjeldan brukt av innfødde talarar for å beskrive språkidentiteten sin, og enkelttalarar er ikkje alltid klar over den mykje breiare lingvistiske definisjonen. I staden brukar dei namnet på den dialekten dei sjølv reknar å ha tilhøyrsel til, til dømes sichuandialekten eller nordaustkinesisk. Det finst ikkje noko felles identitet som foreiner samtlege talarar av mandarindialektar, sjølv om kjensla av regional identitet ofte er svært sterk.

## Kjelder
Fennek

**Fennek** (*Vulpes zerda*) er ein type rev som lever i innlandet i Nord-Afrika og i delar av Arabia. Han er den minste arten i hundefamilien, men har dei største øyrene. Namnet kjem frå eit arabisk ord for rev, *fenek*.

## Skildring
Reven er eit lite dyr som blir rundt 0,68–1,6 kg, med ei leng på 24–40 cm og ei høgd på rundt 20,3 cm. Han er tilpassa eit tørt og varmt klima, med store øyre som avgjer varme, ein lys, isolerande pels som kjøler om dagen og vermer om natta, pelskledde føter som blir verna mot den varme bakken, og ved at han nesten ikkje treng vatn i tillegg til det han får frå føda.

## Utbreiing
Fennek lever først og fremst i Sahara, men finst i nesten heile Nord-Afrika, med ei sørleg grense i nordre Niger. Ein finn fennek frå  Marokko i vest til Sinaihalvøya og Kuwait i aust.

Habitatet er hovudsakleg ørken, på stader der det finst spreidd vegetasjon som dyret kan gøyma seg i. 

## Åtferd
Fennek er eit sosialt rovdyr som lever i familiegrupper (flokkar) på opptil ti dyr. Gruppa inneheld gjerne eit avlande par (alfapar), årets kull og individ frå eit tidlegare kull. Alfahannen markerer territoriet for å halda andre hannar vekk. Fennekane kommuniserer gjennom lydar og kroppsspråk. 

Reven er nattaktiv. Han et gnagarar, insekt, firfisler, fuglar og egg, eventuelt lauv og bær for å auka væskeinntaket. Han er sjølv byttedyr for hubroar og kattedyret karakal.

På dagtida kviler fennekar i hi dei har grave ut. Hiet har ofte fleire ut- og inngangar. Det ligg gjerne i eit område med plantar som kan gje støtte til hòla dei grev ut. Fleire familiar kan dela eit nettverk av gangar og bol i same bustadkompleks.

## Fennek og menneske
I Nord-Afrika har ein tradisjonelt drive jakt på reven, hovudsakleg for pelsen si skuld. Han blir ikkje rekna som truga, men blir likevel rekna som eit dyr ein bør halda auge med handelen av.

Fennek blir halde som eksotisk kjæledyr i nokre land, mellom anna i USA der det blir avla revar til slike føremål. Bortsett frå sølvrev er fenneken den einaste reven som kan fungera i ein vanleg heim, sjølv om han ikkje er heilt domestisert.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fennek|Fennek]]» frå , og «[[:en:Fennec Fox|Fennec Fox]]» frå  den 18. juli 2010.*  
*Fennec Foxes  ved fennec-fox.com
*
Cassini-Huygens

**Cassini-Huygens** er ein ubemanna romferd og eit samarbeidsprosjekt mellom NASA, ESA og den italienske romfartsorganisasjonen ASI med det føremål å studere Saturn og månene til planeten. Romsonden består av to hovudelement: **krinsløpsmodulen Cassini** og **[[romsonden Huygens|landingsfartøyet Huygens]]**. Det vart skote opp 15. oktober 1997 og gjekk inn i krinsløp rundt Saturn 1. juli 2004. Det er det fyrste romfartøyet som går i bane rundt Saturn, og det fjerde som nokon gong besøker planeten.
Kennedy

**Kennedy** er eit etternamn og eit slektsnamn mykje nytta i Irland og Skottland. Namnet vert òg nytta som stadnamn. Namnet kan òg verta stava **Kennedie**. Kennedyklana er ei skotsk klan. 

Mange kennedyar frå Irland utvandra til USA. I USA er Kennedy særleg kjend gjennom Kennedyfamilien i USA. Familien omfattar mange kjende politikarar og forretningsfolk. 

## Personar med Kennedy som etternamn
** John F. Kennedy - President i USA, Senator i USA
** Robert Kennedy - Senator i USA og justisminister i USA
** Edward Kennedy - Senator i USA

## Kennedy som stadnamn
* Kennedy i Alabama
* Kennedy i California
* Kennedy Mine i Jackson i California
* Kennedy i Minnesota
* John F. Kennedy International Airport, flyplass ved New York City 
* John F. Kennedy Space Center
Komi-Permjakia

**Komi-Permjakia** var eit sjølvstyrt område i Russland, eit av dei 89 føderale subjekta i Russland inntil 1. desember 2005. Hovudstaden var Kudymkar, arealet 32&nbsp;770&nbsp;km² med 136&nbsp;000 innbyggjarar (2002). Området ligg ved Uralfjella og dei øvre delane av elva Kama. Det vart oppretta 26. februar 1925. 

Den største folkegruppa er den finsk-ugriske folkegruppa komi-permjakar (60,2&nbsp;%). 36,1 % er russarar.

Som resultat av ei folkeavrøysting i 2004 vart Komi-Permjakia den 1.desember 2005 slått saman med Perm oblast til Perm kraj. Det nye området har hovudstad i Perm.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Trillion

Ein **trillion** er talet 1018, eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. Det svarer til tusen billiardar eller ein million billionar.

I SI-systemet tyder prefikset exa- ein trillion, medan atto- tyder *trilliondels*.

I USA og tidlegare i fransktalande land vert trillion nytta i tydinga tusen milliardar (og billion i tydinga milliard).
1 000

Talet **tusen** (**10<sup>3</sup>**, eller **1&nbsp;000**) er eit samansett tal: 1&nbsp;000&nbsp;=&nbsp;2·2·2·5·5·5.

I heiltalsrekkja kjem det etter talet 999 og før talet 1&nbsp;001.

Ordenstalet som svarar til talet tusen, er **tusende** (**1&nbsp;000.**).

I SI-systemet tyder prefikset kilo- tusen, medan milli- tyder *tusendels*.
Kvintilliard

Ein **kvintilliard** er talet **10<sup>33</sup>**, eller **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein milliard kvadrillionar.
Sekstillion

Ein **sekstillion** er talet **10<sup>36</sup>**, eller **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein million kvintillionar.

Ein **sekstilliondel** er **10<sup>-36</sup>**.
Septillion

Ein **septillion** er talet **10<sup>42</sup>**, eller **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein million sekstillionar.

Ein **septilliondel** er **10<sup>-42</sup>**.
Septilliard

Ein **septilliard** er talet **10<sup>45</sup>**, eller **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein milliard sekstillionar.

Ein **septilliarddel** er **10<sup>-45</sup>**.
Oktillion

Ein **oktillion** er det naturlege talet **10<sup>48</sup>**, som òg kan skrivast **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein million septillionar.

Ein **oktilliondel** er **10<sup>-48</sup>**.
Oktilliard

Ein **oktilliard** er det naturlege talet **10<sup>51</sup>**, som òg kan skrivast **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**. Det er det same som ein milliard septillionar.

Namnet er laga etter Pelletier-systemet og høyrer til den lange skalaen for store tal. På amerikansk engelsk blir det kalla *sexdecillion* og på tradisjonell britisk engelsk for *thousand octillion*.

Ein **oktilliarddel** er **10<sup>-51</sup>**.
Nonillion

Ein **nonillion** er i tradisjonell, europeisk språkbruk det naturlege talet 10^{54}, som òg kan skrivast (10^6)^9 &ndash; det vil seia ein million opphøgd i niande potens (frå latin *nonus*, niande) &ndash; eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Ein **nonilliondel** er 10&minus;54.

I amerikansk språkbruk tyder ordet nonillion 10^{30}, eller (10^6)^5, eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000, medan ein *nonillionth* er 10&minus;30. Sidan ein million i femte potens har liten samanheng med ni *(non-),* kan det i amerikansk språkbruk vera vanskeleg å høyra kor stort talet er berre ut frå namnet *nonillion.*

## Sjå også
* Trillion: 10^{18}
* Kvadrillion: 10^{24}
* Googol: 10^{100}
* Centillion: 10^{600}
Nonilliard

Ein **nonilliard** er det naturlege talet **10<sup>57</sup>**, som òg kan skrivast **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein milliard oktillionar.

Ein **nonilliarddel** er **10<sup>-57</sup>**.
Desillion

Ein **desillion** er det naturlege talet **10<sup>60</sup>**, som òg kan skrivast **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein million nonillionar.

Ein **desilliondel** er **10<sup>-60</sup>**.
Desilliard

Ein **desilliard** er det naturlege talet **10<sup>63</sup>**, som òg kan skrivast **1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000**.

Det er det same som ein milliard nonillionar.

Ein **desilliarddel** er **10<sup>-63</sup>**.
Cystisk fibrose

**Cystisk fibrose** (**CF**), òg kalla **mucoviscidose**, er ein autosomalt recessiv, arveleg eksokrin kjertelsjukdom som påverkar lunger, biholer, sveittekjertlar og fordøyelsessystemet og fører til kroniske andedretts- og fordøyelsesproblem.

## Historie og statistikk

Cystisk fibrose vart først skildra som ein sjukdom seint i 1930-åra av Dorothy Hansine Andersen. Det er den vanlegaste genetiske sjukdommen blant folk med europeiske forfedrar. Om lag 1 av 25 personar av europeisk opphav er berar av ein cystisk fibrose-mutasjon – dei har eitt vanleg gen og eitt CF-gen. Sidan cystisk fibrose er eit recessivt gen, må ein ha båe CF-genutgåvene for å få symptoma som eitt av 2500 born får. Den høge førekomsten av dette dødelege genet kan forklarast med at CF berarar som ikkje viser teikn til symptom stort sett er motstandsdyktige mot sjukdommen kolera, fordi det ekstreme vasstapet i tarmane blir hindra. Folk frå stader der kolera ikkje er eit problem viser ein lågare førekomst av CF. Genetisk rådgjeving og genetisk testing er tilrådd for familiar som kan vera berarar av cystisk fibrose.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cystic fibrosis|Cystic fibrosis]]» frå ,  den 24. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

* CF World Wide
* Cystic Fibrosis Foundation
* Canadian Cystic Fibrosis Foundation 
* Recent medical research at the Cystic Fibrosis Foundation  
* UK Cystic Fibrosis Trust 
* GeneTests GeneReview on Cystic Fibrosis
* Cystic Fibrosis Australia Inc
* Cystic Fibrosis HopeSource foundation, Ireland
* A story on CF research
* Cystic-L - Cystic Fibrosis Information and Support
* Ask James about Cystic Fibrosis
* CF 4 Christians Information and Support
* Pulmozyme - A Treatment for Cystic Fibrosis
* Cystic Fibrosis Information and Resources 
* Cystic Fibrosis WebRing 
* Norma Kennedy Plourde's CF Resource 
* Description of Cystic Fibrosis  from the Wellcome Trust
* Cystic Fibrosis Male Infertility 
* Cystisk fibrose
Aktiebolaget Volvo

**Aktiebolaget Volvo** (òg kjent som **Volvokonsernet** og **Volvo Group**) er ein svenskeigd produsent av nyttekøyretøy, anleggsmaskinar, dieselmotorar og delar til jetmotorar. Føretaket har rundt 115 000 tilsette, ved fabrikkar i 19 land. Produkta vert selde i rundt 180 land. Føretaket produserte tidlegare personbilar, men Volvo Personvagnar er no eigd av det kinesiske føretaket Zhejiang Geely Holding Group. Den fyrste Volvo-bilen, kalla ÖV4, vart ferdig laga den 14. april 1927 i Göteborg.  

## Kjelder
Sveittetest

Ein **sveittetest** blir utført for å fastsetja mengda av klor og natrium som blir utskilde gjennom sveitte i løpet av ei viss tid. Denne testen blir bruka som del av diagnostiseringa av cystisk fibrose.

## Framgangsmåte

Sveittetesten blir utført ved at ein tilfører testområdet (vanlegvis eine underarmen) ei låg elektrisk stimulering i 5&ndash;12 minutt. Både anode og katode er dekte med gasbind. Gasbindet kring anoden er metta med det sveittefremjande stoffet pilokarpin, og gasbindet kring katoden er metta med bikarbonatløysning.

Ei papirskive blir plassert over testområdet og dekt med parafinvoks. Skiva blir overført til ei vegingskrukke etter éin time, og blir så plassert i vatn for å oppløyse saltet. Oppløysninga ein da får blir analysert ved måling av klor- og natriuminnhald.

## Analyse

Det normale verdispennet for natrium er 
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sweat test|Sweat test]]» frå ,  den 24. november 2005.*
Volvo Personvagnar

**Volvo Personvagnar**/**Volvo Car Corporation** er ein personbilsprodusent  eigd av  det kinesiske føretaket Zhejiang Geely Holding Group , men var opphavleg eit svensk føretak. Ordet *Volvo* kjem frå latin og tyder «eg rullar». 

## Historie

25. juli 1924 bestemte Assar Gabrielsson og Gustav Larson seg for å utvikle ein «svensk bil laga av svensk stål». Offisielt kjent som Volvo ÖV4 og med klengenamnet «Jakob», forlet den fyrste bilen verkstaden den 14. april 1927, og med det var Volvo fødd. Den overbygde PV4 oppstod det same året, og den fyrste eksporten starta i 1928.

I 1998 blei personbildivisjonen i Volvo-konsernet kjøpt av Ford Motor Company. Denne transaksjonen førte til at volvokonsernet blei splitta. Men dei andre avdelingane til AB Volvo med lastebilar, bussar, anleggsmaskinar og båtmotorar tilhøyre framleis det børsnoterte konsernet Aktiebolaget Volvo. I 2010 vart Volvo personvagnar seld til det kinesiske føretaket Zhejiang Geely Holding Group‎.

## Modellar

### I produksjon på 20-talet
* Volvo ÖV4
* Volvo PV4

### I produksjon på 30-talet

### I produksjon på 40-talet
* PV 444
### I produksjon på 50-talet
* PV 444 og PV 544
* Amazon (kalla 120-serien utanfor Norden)
### I produksjon på 60-talet
* PV 544
* Amazon (kalla 120-serien utanfor Norden)
* P1800S og 1800ES
* L-3314 Laplander
* 140-serien: 142, 144 og 145
* 164
### I produksjon på 70-talet
* 1800ES
* 140-serien: 142, 144 og 145
* 164
* C202
* C303 Cross Country
* 66
* 300-serien: 343 og 345
* 240-serien: 242, 244 og 245
* 260-serien: 262c, 264 og 265
### I produksjon på 80-talet
* 240-serien: 242, 244 og 245 (seinare blei alle kalla 240)
* 260-serien: 262c, 264 og 265
* 300-serien: 360
* 400-serien: 440, 460 og 480
* 700-serien, 740, 760 og 780
### I produksjon på 90-talet
* 400-serien: 440, 460 og 480
* 850
* 900-serien, 940 og 960 (960 blei kalla S90/V90 dei siste produksjonsåra)
* S40 og V40
* S80

### I produksjon frå år 2000
* C30
* S40 og V40
* V50
* S60
* S70, V70, XC70 og C70
* S80
* XC90
* XC60

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Dei offisielle heimesidene i Noreg (bokmål)
* Dei offisielle internasjonale heimesidene (engelsk)
Øygruppa Batalden

**Batalden** er ei øygruppe i Kinn kommune i Sunnfjord. Tidlegare var 25 av dei 30 øyane busette. No bur det folk på 4 øyar. Dei fleste bur på Fanøya. Her finn ein Batalden bedehuskapell, Batalden skule og Fanøy handel.

På øya som òg heiter Batalden, eller Store-Batalden, med eit fastbuande menneske, finn ein det vestlegaste kunstgalleriet i Noreg. Store-Batalden er høgaste øya i Batalden, med 495 m.o.h.

**Folketalsutvikling for øygruppa Batalden**

## Kjelder

*visitbatalden.no

## Bakgrunnsstoff
*Vestnorsk kystkultur - øysamfunnet Batalden av Trond Strømgren på eige forlag .
*Batalden på nett
Ptolemaída

**Ptolemaída** (gresk Πτολεμαΐδα) er ein by og ein tidlegare kommune i periferieininga Kozáni i periferien Vest-Makedonía i Hellas. Ptolemaída inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Eordéa, der han er hovudsete.

Byen fekk, som mange andre byar i Vest-Makedonia, namn etter ein av offiserane til Aleksander den store. Denne offiseren heitte Ptolemaios. Då han var under tyrkisk styre blei byen kalla *Kailari*, 'grusveg'.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Ptolemaída 35&nbsp;334&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 31&nbsp;537&nbsp;innbyggjarar.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (gresk)
Trykking

**Trykking** er ein industriell prosess for å produsere tekst og bilde, typisk med blekk på papir ved hjelp av ei trykkepresse. 

## Historie

Trykking blei først utvikla i Kina, der blokktrykk med tre var i bruk på 500-talet. I 1040 utvikla oppfinnaren Bi Sheng lause typar i tre, og to århundre seinare blei det laga metalltypar i Korea. Utbreiinga av trykkekunsta førte til at kinesiske bibliotek inneheldt titusentals verk, medan bøker framleis var mangelvare i Europa.

Kunnskapen om trykking filtrerte truleg vestover, gjennom India og Arabia til Europa, men likevel var ein nøydd til å gjenoppfinna dei lause typane her. Det gjorde Johann Gutenberg i 1440, på ei gammal vinpresse. Oppfinninga er blitt gjeven mykje av æra for den europeiske overgangen frå mellomalder til opplysingstid.

Mot slutten av 1700-talet kom ei bølgje med nye oppfinningar innan trykkinga, som teknikkane litografi og trestikk, og fleire typar nye og sterkare presser.

## Moderne trykkeprosessar
Vi har i dag fire forskjellige trykkteknikkar som blir brukt til både industriell og kunstnarisk trykking.

* Høgtrykk (boktrykk), der elementa ein trykkar ligg høgare enn dei andre
* Djuptrykk, der elementa ein trykkar ligg djupare enn dei andre
* Flattrykk/Plantrykk (litografi, offset), der det ikkje er høgdeforskjell på dei trykkande og ikkje-trykkande felta i trykkforma
* Silketrykk (serigrafi), der fargen blir pressa gjennom hol i ein duk.

## Bakgrunnsstoff
* DET TRYKTE ORD - bokens historie i Norge av Karin-Helene R. Hognestad
BitTorrent

**BitTorrent** er eit P2P-system for å distribuera filer i eit datanett. Den opphavlege versjonen var skriven av utviklaren Bram Cohen. Programmet vart gjeve ut med MIT-lisens i 2002.

BitTorrent fungerer på ein heilt annan måte enn tradisjonelle filoverføringsprotokollar som HTTP og FTP. Når ein brukar byrjar å lasta ned ei fil, får han ikkje nødvendigvis starten på fila først. Til å byrja med vert tilfeldige, ulike bitar av fila sende til alle brukarane som har bede om den same fila. So vert brukarane kopla til kvarandre og utvekslar dei forskjellige delane. Når mange nok brukarar er kopla til, vil omsider alle få tak i hele fila.

Dette får hastigheita på opp- og nedlasting til å *auka* med talet på brukarar som lastar ned, til skilnad frå tradisjonelle metodar, der det går *tregare* når alle lastar ned frå same kjelde.

Ved å lasta opp fila til andre brukarar samstundes som han lastar ned, bidreg kvar BitTorrent-klient til distribusjonen av fila. Klienten bruker all bandbreidda han får; dette er ein parameter som brukaren sjølv kan setja. Klientar som bidreg mykje med å lasta opp, vil automatisk verta premierte med at dei får henta data frå fleire kjelder enn andre.

Dette forhindrar sokalla «leeching» (igling), som er brukarar som berre lastar ned utan å bidra med sjølv å lasta opp.

Sjølv om denne teknikken kan nyttast til piratkopiering av til dømes filmar og musikk, er det to viktige skilnader mellom BitTorrent og ulovlege P2P-program som til dømes KaZaA, Napster og Grokster. For det første tilbyr ikkje BitTorrent i seg sjølv nokon måte å finna filer på. Ein brukar må sjølv fortelja BitTorrent kvar fila er tilgjengelege ifrå. For det andre gjer ikkje BitTorrent nokon freistnad på å skjula kven som opphavleg distribuerte fila.

BitTorrent er innebygt som ein integrert del i siste beta-versjon av nettlesaren Opera.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til BitTorrent
Dili

**Dili** er namnet på hovudstaden i landet Aust-Timor. Han ligg på nordkysten av øya Timor.

Dili blei etablert i 1520 av portugisiske kolonibyggarar, og gjort til hovudstad i Portugisisk Timor i 1596. I 1999 blei han i stor grad øydelagt under frigjeringskampen. Byen husar 230&nbsp;000, og er den viktigaste hamnebyen, flyplassbasen og det viktigaste handelssenteret i landet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sachsen-Anhalt

**Sachsen-Anhalt** er ein delstat i Tyskland. Han vart fyrste gong etablert som eigen tysk delstat i 1990, etter den tyske gjenforeninga. Området vert utgjort av den tidlegare preussiske *provinsen* Sachsen, det vil seia den nordlege delen som kongeriket Sachsen måtte avstå til Preussen i 1813. Hovudstaden er Magdeburg.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Jean Charles Galissard de Marignac

**Jean Charles Galissard de Marignac** () var ein sveitsisk kjemikar, kjend for å ha oppdaga ytterbium i 1878 og var med på å oppdage gadolinium i 1880.
Gaute T. Einevoll

**Gaute T. Einevoll** () er professor i fysikk ved Universitetet for miljø- og biovitskap.

## Utgjevingar
* *Naturens kode* Gyldendal 2005. Redaktør saman med Eirik Newth
* *Hva er fysikk* Universitetsforlaget 2007.

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside 
* Intervjuv på forskning.no
Googolplex

Ein **googolplex** er det naturlege talet 10, eller 10googol, som i teorien kunne vore skrive som 1 med 10100 nullar bak (men det er sjølvsagt ikkje plass til so mange nullar i universet, uansett kor lita skrifta er).
Talet kan også skrivast slik: 
* 1010 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000

Talet er større en noko vi kan jamføre med i universet, og har knapt praktisk meining. Uttrykket googolplex vart oppfunne i 1938 av matematikaren Edward Kasner, etter at nevøen hans hadde laga ordet *[[googol]]*.

Hovudkvarteret til dataselskapet Google, Googleplex, er oppkalla etter dette talet.
Kudymkar

**Kudymkar** (russisk Кудымкар) er ein by i Russland, og hovudstad i Komi-Permjakia sjølvstyrte område. Byen ligg på begge sider av elva *Inva*, ei sideelv til Kama. Kudymkar vart grunnlagd i 1579. Fekk bystatus i 1938. 64 % av innbyggjarane er komi-permjakar. Sjølv om dei opphavleg er eit finsk-ugrisk folkeslag, er daglegspråket i byen hovudsakleg russisk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Uttrykksikon

Eit **uttrykksikon**, også kalla *emotikon* eller *[[smiley]]*, er ei rekkje med skriftteikn, t.d. :), :-( eller :-P, som, om ein legg hovudet på skrå mot venstre, liknar på lett forståelege ansiktsuttrykk. Emotikon vert brukt for å tydeleggjera korleis skriftleg kommunikasjon skal oppfattast, sidan humor og ironi lett kan feiltolkast og lage mistydingar mellom sendar og mottakar. 

:-) viser eit glad ansikt, der kolon er auga, bindestreken er nasa og den avsluttande parentesen er ein smilande munn. Eit slikt emotikon tyder at teksten skal verte forstått som eit uttrykk for glede eller noko morosamt og takast med eit smil.

;-) kan tyde: «Eg blinkjer med auga, sjå det morosame i situasjonen».

:-( tyder, «Eg er lei meg», eller «Eg er vonbroten».

Det finst også andre emotikon.

Venstrehendte skriv nokre gonger emotikonet i omvendt rekkjefølgje, då skal lesaren lene hovudet mot høgre skulder istaden.
Gudvangen

**Gudvangen** er ei grend og ferjestad inst i Nærøyfjorden i Aurland kommune i Vestland fylke. Fjorden kom 14. juli 2005 på UNESCO si verdsarvliste, og om sumaren er Gudvangen ein viktig stad for turisme.

Namnet kjem av «goter», far i terrenget etter skred gjennom alle tider, og «vang» ei stor slette. 

Vegtunnelen Gudvangatunnelen er kalla opp etter Gudvangen, og bind saman Gudvangen med Undredal og resten av Aurland kommune som del av Europaveg 16. 
Frå Gudvangen går Fylkesveg 5623 til grenda og kyrkjestaden Bakka ved Nærøyfjorden.

## Gudvangen hamn og ferjekai
Gudvangen har vore ein viktig stad for båttransporten sidan Fylkesbaatane fekk sitt fyrste stopp her i 1862, og turistferdsla gjennom Nærøydalen skaut fart etter at Vossabanen opna i 1883.
I 1934 vart det oppretta ei bilførande korrespondanserute til det nyoppretta sambandet Lærdal-Vadheim, der ferjene møtast midtfjords og la seg attmed kvarandre for å mogleggjera køyring av bilar mellom ferjedekka. Fem år etterpå, i 1939, vart det oppretta eit nytt direkte ferjesamband til Lærdal. Dette sambandet vart eit viktig ledd i den då komande nye stamvegen mellom aust og vest gjennom Indre Sogn, som me i dag kjenner som Europaveg 16, og vart erstatta av Lærdalstunnelen.

Meir om ferjekaia her.

## Bakgrunnsstoff
* gudvangen.com
* Eldre fotografi frå Gudvangen på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Spuriøs samanheng

Ein **spuriøs samanheng** er ein matematisk eller statistisk samanheng mellom to variablar, som ikkje byggjer på noko logisk samband mellom variablane. Samanfallet kan koma av at båe variablane er påverka av ein sams attanforliggjande variabel, eller at samanfallet berre er tilfelleleg.

Spuriøse samanhengar ovrar seg helst i forsking og studiar der ein ikkje har eit fullkome oversyn over kva som verkar inn på dei variablane ein granskar.

Eit døme på ein spuriøs samanheng finn me i ei dansk gransking, der ein fann at det var ein samanheng mellom talet på storkar i eit område og kor mange born som vert fødde i same området. Studien kom fram til at mengda storkar samvariera med mengda born: Di fleire storkar, di fleire born vert fødd. Endå om denne samanhengen kan byggja på grunnsolide empiriske data og statistiske utrekningar, manglar han heilt noko logisk uttyding. Samanhengen er spuriøs, med di me kan peika på sams variablar som synest verka både på mengda storkar i området, og barnefødslar, til dømes urbanisering. I byar får familiar færre born, og i byar er det få storkar.

Fåren for spuriøsitet gjer at all samfunnsvitskapleg gransking må ha stødige teoretiske grunnfeste.
Kōji Murofushi

**Koji Alexander Murofushi** () er ein japansk sleggekastar frå Numazu i Shizuoka-prefekturet. I 2004 vann han sleggekast-tevlinga under dei olympiske leikane i Athen framfor kviterussaren Ivan Tsikhan. Etter tevlinga var det ungararen Adrián Annus som stod øvst på sigerspallen, men han vart seinare dopingdømd og måtte levere gullmedaljen til Murofushi. Murofushi vart verdsmeister 2011 i sleggekast, tidlegare (1998 og 2002) vann hann Asia-leikane.

Murofushi er 187 cm høg og veg 89 kg. Den personlege rekorden hans i sleggekast frå 2003 er 84,86 meter, noko som gjer at han er på femteplass verdsstatistikken i sleggekast. Han er son til Shigenobu Murofushi, som var ein sleggekastar på høgt internasjonalt nivå på 1960-/70-talet.

### Medaljar og plasseringar i meisterskap
* Sommar-OL 2000 i Sydney: Nr 9 – 76,60 m
* VM i friidrett 2001 i Edmonton: Sølvmedalje – 82,92 m, bakom Szymon Ziółkowski (83,38 m)
* VM i friidrett 2003 i Paris: Bronsemedalje – 80,12 m
* Sommar-OL 2004 i Athen: Gullmedalje – 82,91 m, framom Ivan Tsikhan (79,81 m)
* VM i friidrett 2007 i Osaka: Nr 6 – 80,46 m
* Sommar-OL 2008 i Beijing: Nr 5 – 80,71 m
* VM i friidrett 2011 i Daegu: Gullmedalje – 81,24 m, framom Krisztián Pars (81,18 m)
* Sommar-OL 2012 i London: Bronsemedalje – 78,71 m
* VM 2013 i Moskva: Nr 6 – 78,03 m

### Rekordutvikling
		

## Kjelder

*World Athletics
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Koji Murofushi|Koji Murofushi]]» frå , den 5. august 2012.*
Jefferson Davis

**Jefferson Davis** () var ein amerikansk offiser, politikar og president for Sørstatskonføderasjonen. Han representerte det demokratiske partiet. 

Davis var fødd i Christian County i Kentucky. 

Han var senator i USA frå 1847 til 1851 og frå 1857 til 1861. Han var forsvarsminister i USA frå 1853 til 1857. Under den amerikanske borgarkrigen var han president for Confederate States of America (CSA), sørstatane i borgarkrigen. Han var president frå 1861 til 1865, då sørstatane måtte gje tapt for nordstatane i den amerikanske borgarkrigen.
Deduksjon

**Deduksjon** (frå latin *deducere*, *å utleia*) er ein metode for å draga logiske slutningar om einskildting ut frå ålmenne observasjonar, og er det motsette av induksjon. I vitskaplege granskingsopplegg er deduksjon å utleia problemstillingar frå ein teori som skal testast - ein prøver generelle teoriar opp mot empiriske tilfelle.

Eit døme på deduksjon kan vera den ålmenne observasjonen om at «når det regner er gata våt». Frå denne observasjonen skal ein kunna slutta/dedusera at i eit tilfelle der det regner, so er ogso gata våt.

## Matematikk
I matematikk er deduksjon det å trekkje konsekvensar av aksiom, definisjonar og alt beviste teorem. 

## Jus
I ein sivilprosess kalla ein tidlegare den første framstillinga til saksøkaren av saka for retten. Dette innlegget vert no kalla innleiingsføredrag.
Marius Hægstad

**Kristofer Marius Hægstad** () var ein norsk språkmann. Han var professor i norsk språk, med vekt på landsmål. Hægstad var fødd i Ålesund, men voks opp i Davik og i Bergen.

I 1898 vart Hægstad formann for ei nemnd som skulle finna fram til ei offisiell rettskriving for landsmål (nynorsk). Fleirtalet i nemnda ville gjennomføra ei radikal nyskaping, men Hægstad gjekk inn for små endringer av Ivar Aasen si skriftnorm. Departementet delte Hægstad sitt syn, og Hægstad-normalen vart med dette den fyrste offisielle rettskrivinga for landsmål.

Hægstad sat òg i fleire periodar på Stortinget for Venstre. Han vart òg den fyrste leiaren for Noregs Mållag, frå 1906 til 1909. 

Hægstad var far til målmannen og skulemannen Leiv Heggstad, og farfar til språkforskaren Kolbjørn Heggstad.

Hægstad døydde i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
* Då nynorsken kom til universitetet – eit hundreårsminne av Kjell Venås
* Marius Hægstad: Norsk maallæra, 1905 www.sprakrad.no
Fjernsyn

Eit **fjernsyn**, **fjernsynsapparat** eller **TV** (kort for *televisjon*) er eit elektronisk apparat som ved hjelp av ei VHF/UHF-antenne eller ein satellittmottakar tek imot radiobølgjer på ein viss frekvens og så omgjer dei til bilete og lyd. Fjernsyn har vore kommersielt tilgjengelege sidan 1930-åra, og er i dag vanleg å sjå i heimar over heile verda.

## Historie
Det første halvmekaniske analoge fjernsynsystemet blei demonstrert i februar 1924 av skotten John Logie Baird. I 1927 sende han eit fjernsynssignal over telefonlinja frå London til Glasgow.

### I Noreg
I 1954 blei dei første norske prøvesendingane utført. 20. august 1960 starta NRK regulære fjernsynssendingar i svart-kvitt NRK starta regulære fjernsynssendingar i farger i 1975.

## Referansar

## Sjå òg
* Videoteknologi
NRK P1

**NRK P1** er Noregs største radiokanal med kring 1,5 millionar lyttarar kvar dag. NRK fekk sin fyrste radiokanal i 1933. Den har hovudkontoret på Tyholt i Trondheim der dei fleste programma blir sende frå. Mellom unntaka er nyhendesendingane og det mest populære programmet på P1, Nitimen, som blir send frå Marienlyst i Oslo. Kanalen sender også distriktssendingar på kvardagar frå klokka 06.03 om morgonen til 12.00 om formiddagen. 

Andre program:
* «Norgesglasset»,
* aktualitetsprogrammet «Her og Nå»
* «Nattønsket»
* Reiseradio
* Lørdagsbarnetimen, verdas eldste eksisterande radioprogram
* Ønskekonserten, som på 1950-talet var NRK sitt mest populære program.
* Radiosporten

## Sjå og
* P1-regjeringa
* Nitimen
* 20 spørsmål

## Bakgrunnsstoff
* http://www.nrk.no/p1
Majkop

**Majkop** (kyrillisk skrift Майкоп; adygisk Мыекъуапэ *Myequape*) er ein by i sør i Russland, og hovudstad i republikken Adygeja. Han har like under 140&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg på høgresida av elva Belaja. 

## Historie
Majkop vart grunnlagd i 1857 som ei russisk festning. Festninga fungerte som ein strategisk viktig utpost under Kaukasuskrigen. Majkop fekk bystatus i 1870. I 1911 vart det oppdaga reserver av olje i området ved byen. Etter den russiske revolusjonen var Majkop frå 1918 til mars 1920 i hendene på dei kvite (kontrarevolusjonære) styrkane. Frå august 1942 til januar 1943 var byen okkupert av tyskarane.

I utkanten av Majkop ligg ein stor gravhaug frå tidleg bronsealder (2000-talet f.Kr.). Haugen vart grave ut i 1897. Det vart gjort rike funn som no er oppbevart i Eremitasjen i St. Petersburg.

## Økonomi og næringsliv
Dei viktigaste næringane i byen er næringsmiddelindustri, treforedling og maskinindustri. Like i nærleiken ligg dei viktige *Majkop-oljefelta*.

## Kultur og utdanning
Majkop har eit institutt for adygisk språk, litteratur og historie.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Adygia

**Adygia** eller **Adygeja** er ein republikk i Russland og eit av dei føderale subjekta i Den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Majkop. Arealet er 7600 km².

Adygia ligg i det nordvestlege Kaukasus, fullstendig omringa av Krasnodar kraj. I nord er det sletteland, i sør startar Kaukasus-fjella. Høgste punkt er fjellet Tsjugusj (3&nbsp;238 m.o.h.) 

Omtrent 61,5 % av innbyggjarane er russarar. Adygar, eit kaukasisk folkeslag, utgjer 24,3 %, armenarar 3,5 %, ukrainarar 1,3 % og kurdarar 1,0 %.

## Historie

Adygane er nært beslekta med dei andre kaukasiske folkeslaga kabardinar og tsjerkessarar. Historisk har alle desse tre folkeslaga vore kjent som tsjerkessarar. Frå 1557 av hadde adygane hatt venlege forbindelsar med Russland. På slutten av 1700-talet starta den russiske ekspansjonen sørover mot Kaukasus. I løpet av dei påfylgjande krigane, spesielt i perioden mellom 1859 og 1864, utvandra store mengder adygar til det osmanske riket eller vart tvangsdeporterte. Byen Majkop vart grunnlagd i 1857 som russisk festning. Etter den russiske revolusjonen var Adygia frå hausten 1918 til mars 1920 i hendene på kontrarevolusjonære styrkar (*kvitegardistar*). I 1922 vart det adygiske autonome området oppretta. Frå august 1942 til februar 1943 var området okkupert av tyskarane. 

Med oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 vart Republikken Adygia oppretta som ein del av den russiske føderasjonen. Khazret Sovmen har vore president sidan 2002. Han, og fleirtalet av resten av makteliten i Adygia er adygar. Som reaksjon på dette har det vorte oppretta ein organisasjon som kallar seg *Unionen av Slavarar*, som hevdar at etniske russarar vert diskriminerte i Adygia. Dei arbeider for at Adygia skal slåast saman med Krasnodar kraj, men har førebels ikkje fått gjennomslag for dette blant makthavarane i Moskva.

Ved parlamentsvalet i Adygia 13. desember 2006 vart Sameint Russland det klart største partiet, medan Kommunistpartiet vart nest størst.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Severomorsk

**Severomorsk** (russisk Североморск) er ein by i Murmansk Oblast i Russland, kring 25 km nord for Murmansk ved Murmanskfjorden. Her er den russiske Nordflåten sitt administrative hovudkvarter. Severomorsk har Kolahalvøya sin største tørrdokk. Dette er truleg grunnen til at han er ein lukka by, ein må ha eige løyve for å vitje byen. Dette gjeld òg russarar som ikkje bur der.

Byen vart grunnlagd i 1896 med namnet Vajenga. Tettstaden fekk bystatus i 1951 og fekk samstundes det nye namnet Severomorsk.

Saman med småbyane Rosljakovo, Safonovo, Safonovo-1, Severomorsk-3 og Sjtsjukozero har Severomorsk eit folketal på kring 53 800 innbyggjarar (2002).

Sør-Varanger kommune er den norske venskapskommunen til Severomorsk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Modem

Eit **modem** er eit apparat som modulerer analog eller digital informasjon slik at han kan overførast over ein fysisk kommunikasjonskanal, som til dømes telefonnettet. Ordet modem er samansett av «modulasjon» og «demodulasjon», som syner at apparatet er i stand til å utføra begge desse operasjonane.

## Ulike typar modem
Det finst mange typar modem, for ulike føremål og bitratar. Mange uloke modulasjonstypar er i bruk, som BFSK, BPSK, QPSK, QAM, COFDM, osb.

### Telefonmodem
Telefonmodem er modem som vert nytta for å overføra digital data over analoge telefonlinjer. Tidlege versjonar, som V.21, hadde ein bitrate på berre 300 bps og nytta BFSK, med bærebølgjefrekvensar på 1.070 og 1.270 Hz for opprop og 2.025 og 2.225 Hz for svar. Seinare versjonar auka bitraten til 1200 bps og 2400 bps. 

### ADSL-modem
ADSL-modem nytta COFDM, er i stand til å tilpassa seg eigenskapane til kanalen (linja) og har mykje høgare bitrate enn eldre modem.  

## Sjå òg
* Kodek
Albert Åberg

**Albert Åberg** (på svensk *Alfons Åberg*) er ein litterær figur og hovudperson i ein serie barnebøker som er skriven og illustrert av den svenske forfattaren Gunilla Bergström. 

Albert er ein liten, ganske vanleg gut, som bur saman med pappaen sin. Albert har ein oppdikta venn, Skybert, som berre Albert kan sjå.

Den fyrste boka om Albert Åberg, *God natt, Albert Åberg*, vart gjeven ut i Sverige i 1972. Det finst totalt 22 bøker som handlar om Albert Åberg, og dei er omsett til 29 ulike språk. På engelsk heter han Alfie Atkins, på tysk Willi Wiberg, på islandsk Einar Askell og på walisisk Ifan Bifan. Det er Tor Åge Bringsværd som omsette bøkene til norsk.

Albert Åberg finst også som teikna kortfilm. NRK har sendt serien ei rekkje gonger.

I 1992 stifta Rabén & Sjögren, det svenske forlaget som gjev ut bøkene om Alfons Åberg, barnekulturprisen Alfons-Bokalen.

## Bakgrunnsstoff
* Albert (Alfons) Åbergs offisielle hjemmeside (på svensk)
Sigbjørn Hølmebakk

**Sigbjørn Hølmebakk** () var ein norsk forfattar. Han var bror av forlagsmannen og forfattaren Gordon Hølmebakk. Hølmebakk var òg aktiv i folkerørsla mot atomvåpen i Noreg. Han var aktiv på venstresida i politikken, mellom anna i høve til avisa Orientering, og var ein av dei som gjorde opptak til stiftinga av Sosialistisk Folkeparti. I 1961 skreiv han artikkelen «Brønnpisserne» om mistenkeleggjering og personforfylgjing av kommunistar og andre radikale.

Hølmebakk debuterte litterært i 1950 med novellesamlinga *Ikke snakk om høsten*. Som forfattar var han realist, som skreiv om eksistensielle spørsmål med driv og sterke miljøskildringar. Han vart ein folkekjær forfattar før han døydde berre 59 år gamal.

Fleire av Hølmebakk sine romanar vart det laga spelefilm av. *Fimbulvinteren* (1964) om tyskarane si brenning av Finnmark vart filmatisert som *Brent jord* i 1969, regi Knut Andersen. *Hurra for Andersens * vart filmatisert i 1966, regi Knut Andersen. *Jentespranget* (1970) vart filmatisert i 1973, regi Knud Leif Thomsen. *Karjolsteinen* (1975) vart filmatisert i 1977, regi Knut Andersen.  

## Verkliste
**Ikke snakk om høsten* &ndash; noveller (1950)  
**Det hvite fjellet* &ndash; roman, (1954) 
**Menneskefiskeren* &ndash; roman (1956) 
**Salve sauegjeter*&ndash; barnebok, (1959) 
**Emigranten* &ndash; roman, (1959)
**Fimbulvinteren* &ndash; roman, (1964)
**Hurra for Andersens* &ndash; roman, (1966) 
**Jentespranget* &ndash; roman, (1970) 
**Tolv trøndere og to andre fortellinger* &ndash; noveller, (1973) 
**Hundevakt, grålysning * &ndash; artiklar, (1974) 
**Karjolsteinen* &ndash; roman (1977)
**Sønnen* &ndash; roman, (1978) 
**Fredlaustona* &ndash; ikkje fullført, utgjeve (1983)
**Liljer i snøen* &ndash; noveller og reisebrev frå 1950- og 1960-talet (1992)
**13 noveller* &ndash; noveller i samling (2004)

## Drama
**Det siste kvarter* &ndash; høyrespel, NRK (1960)
**Et lite kapitel av en stor manns dagbok* &ndash; høyrespel, NRK (1961)
**Det siste kvarter* &ndash; NRK fjernsynsteatret (1962)
**Heltedød til salgs* &ndash; Det Norske Teatret (1968)
**Pappa er ikke glad i oss lenger* &ndash; NRK fjernsynsteatret (1971)

## Prisar
*Gyldendals legat 1956
*Kritikerprisen 1975, for *Karjolsteinen*
*Doblougprisen 1976
Fjord1

**Fjord1 AS** er det største ferjeselskapet i Noreg, og har kjerneverksemda si innan ferjedrift, passasjer- og ekspressbåtdrift og reiseliv. Samla driftar Fjord1 over 60 ferjer i seks ulike fylke (Vestland, Møre og Romsdal, Hordaland, Rogaland, Buskerud og Trøndelag). Konsernet har omlag 1500 tilsette og omsette i 2018 for 3102 mill. kroner. 

## Historie
### Skipinga av Fjord1
Fjord1 vart skipa 9. mai 2001 under namnet Nordvestlandske AS som eit felles eigarselskap for Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane (FSF) og Møre og Romsdal Fylkesbåtar (MRF), med hovudkontor i Florø. Sogn og Fjordane fylkeskommune sin eigarandel var på 59 %, medan Møre og Romsdal fylkeskommune eigde 41 %. I desember 2002 presenterte konsernet sin nye identitet, Fjord1, og morselskapet endra namn til Fjord1 Nordvestlandske AS.

### Børsnotering
I 2011 selde Møre og Romsdal fylkeskommune sin eigarandel i Fjord1 til Havila Holding AS sitt dotterselskap Havilafjord AS i Fosnavåg. Gjennom to sal i 2016 og 2017 gjekk òg Sogn og Fjordane fylke ut av Fjord1, og selde alle sine aksjar til Havilafjord AS.

Den 15. august 2017 vart Fjord1 AS notert på hovudlista på Oslo Børs, og fekk som følgje av dette namnet Fjord1 ASA. Største eigar er per mars 2019 framleis Havilafjord AS (51,5%). Resterande aksjar er fordelt på mindre aksjepostar eigd av private selskap og investorar.

## Gassferjer

Fjord1 bestilte fem gassferjer etter at dei vann det store ferjeanbodet for operasjon av nye gassferjer som trafikkerer strekninga på E39 mellom Stavanger og Bergen. To av ferjene vart sett inn i trafikk 1. januar 2007, då Fjord1 overtok sambanda etter HSD og Boknafjorden Ferjeselskap. Lengda på kvar ferje er 129 meter og kapasiteten er 212 bilar. To av ferjene går mellom Mortavika og Arsvågen mens tre går mellom Halhjem og Sandvikvåg. I tillegg har konsernet kontrahert tre noko mindre gassferjer som går mellom Molde og Vestnes frå 2010.

Den første gassferja Fjord1 skaffa seg var ferja MF «Glutra» i 2000. Den gjekk i starten i trafikk på sambandet Sølsnes–Åfarnes i Romsdal, men er no i drift på sambandet Seivika–Tømmervåg på Nordmøre.

* MF «Glutra» (Seivika–Tømmervåg)
* MF «Bergensfjord» (Halhjem–Sandvikvåg) 
* MF «Fanafjord» (Halhjem–Sandvikvåg)
* MF «Raunefjord» (Halhjem–Sandvikvåg)
* MF «Stavangerfjord» (Arsvågen–Mortavika)
* MF «Mastrafjord» (Arsvågen–Mortavika)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Marianne Heske

**Marianne Heske** () er ein norsk kunstnar frå Ålesund. Heske er kjend for å ha utvikla installasjonar innan videokunst og samtidskunst. Ho var tidleg ute til å nytta videofilm innan kunst. 

Store delar av oppveksten budde Heske mykje i Tafjord der faren var direktør ved kraftverket, og derifrå har ho henta inspirasjon til mange av kunstverka. Med Installasjonen Ras frå 1993 tok ho utgangspunkt i Tafjord-ulukka. Kunstverket er eit videomåleri på sandblåste aluminiumsplater og 1001 dokkehovud av krystall. I Prosjekt Gjerdeløa frå 1980 flytta ho ei lita treløe frå Tafjord til Georges Pompidou-senteret i Paris, og stilte ut løa som eit kunstverk. 

På verdsutstillinga i Hannover i 2000 var Noreg representert med ein installasjon av Marianne Heske. Ein stilisert kopi av Steinsdalsfossen var ein viktig del. Denne «fossen» var 15 meter høg.

Heske vart statsstipendiat frå 2004.

## Bakgrunnsstoff
* Tafjordportalen om Marianne Heske
* [Kulturspeilet om Marianne Heske
* http://www.dagbladet.no/magasinet/2003/05/24/369826.html Dagbladet, intervju med Marianne Heske
## Referanser
P4

**P4** er den største kommersielle riksdekkjande radiostasjonen i Noreg. Kanalen sender i det ein kallar det femte riksnettet, eller FM5-nettet, på konsesjon ifrå Kulturdepartementet. Kanalen har hovudkontoret sitt på Lillehammer, med avdelingskontor i Oslo, Bergen og Kristiansand.

Etter å ha sendt i det største kommersielle radionettet i Noreg, FM4, i ti år, mista P4 denne konsesjonen i 2003, og fekk i staden konsesjonen til det noko mindre FM5-nettet. Kanalen hadde i denne samband ei rekkje rettslege tvistar med kanal 4 som skulle overta FM4-nettet frå 1. januar 2004. Eit av resultata av desse tvistane var at Kanal 4 måtte endre namn til Kanal 24.

Til trass for overgangen til et nett med lågare dekkingsgrad har P4 klart å halde på dei fleste lyttarane. Ein reknar med at ca. ein million lyttarar høyrer på stasjonen kvar dag. Dette tilsvarer ein del på ca. 25 prosent (2004). P4 sikra seg dermed mesteparten av den kommersielle reklameomsetnaden i radiomarknaden.

## Bakgrunnsstoff
* P4.no
Perm oblast

**Perm oblast** var ein provins (*oblast*) i Russland og eit av dei 89 føderale subjekta i den Russiske føderasjonen inntil 1. desember 2005. Hovudstaden var Perm, arealet 160&nbsp;237&nbsp;km² og innbyggjartalet i 2002 var 2&nbsp;820&nbsp;000.

Perm oblast låg helt i aust i Europa der den store russiske sletta møter Uralfjella. Russisk busetjing i dette området starta på 1500-talet. I 1780 vart provinsen Perm oppretta. Perm oblast vart oppretta i 1938.

83,8&nbsp;% av innbyggjarane var russarar (2001), 4,9&nbsp;% tatarar og 4,0&nbsp;% komipermjakar.

Området har rike mineralforekomstar, her blir det utvunne m.a. olje gass, kol, krom og diamantar.

Som resultat av ei folkeavrøysting i 2004 vart Perm oblast den 1. desember 2005 slått saman med Komi-Permjakia til Perm kraj. Det nye området har hovudstad i Perm.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Artikkel frå Kommersant
Demon

**Demon** (frå gresk δαίμονας, démonas, 'overnaturleg vesen', 'gud', 'ande') er eit lågareståande guddommeleg vesen, ofte skremmande og vondsinna. Det finst demoniske skapningar innanfor mange religionar, men den grunnleggjande typen som demonar i både kristendommen og islam byggjer på kjem frå jødisk tru.

*Demon* eller den latinske skrivemåten *dæmon* er blitt brukt som namn for mange moderne varer og oppfinningar. I tillegg går demonliknande skikkelsar igjen i mange fantasyverk.

## Sjå òg
* Maxwells demon, eit fysikkeksperiment av James Clerk Maxwell.
* **Dodge Demon** var eit køyretøy produsert av Chrysler i 1971 og '72, sjå Dodge.
* Eit amerikansk jagarfly: F3H Demon.
* Ein bakgrunnsprosess, t.d. i UNIX-system, blir kalla ein «daemon» på engelsk.
* Dæmonar i trilogien *[[His Dark Materials]]* av Philip Pullman.
* Daemon i Warhammer
* Daemon Warcraft
* Daemon Sadi (SaDiablo) er ein litterær figur i trilogien *[[Black Jewels]]* av Anne Bishop.
* *The Dæmons* høyrer til SF-serien *[[Doctor Who]]*.