open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Potetsorten Rutt

**Rutt** er ei tidlegpotet som blir dyrka i store mengder i Noreg. Ho blir mykje brukt som kokepotet tidleg i sesongen, i juli og august. Ho er lite mjølen, og blir vanlegvis kokt med skalet på.
Søtvierfamilien

**Søtvierfamilien** (*Solanaceæ*) er ein plantefamilie i ordenen Solanales. Han omfattar rundt 2&nbsp;000 artar fordelt på 95 planteslekter. Han gjev oss mange viktige grønsaker, som potet, tomat og aubergine. Dei fleste artane i familien er giftige, men til dømes potetknollen inneheld lite giftstoff og kan etast etter koking. Hageplantane petunia og japansk lykt, frukta physalis og tobakk kjem òg frå søtvierfamilien.

## Kjente slekter
* alruneslekta (*Mandragora*)
* bukketornslekta (*Lycium*)
* bulmeurtslekta (*Hyoscyamus*)
* belladonnaurtslekta (*Atropa*)
* paprikaslekta (*Capsicum*)
* engletrompetslekta (*Brugmansia*)
* galnebærslekta (*Scopolia*)
* lyktslekta *[[Physalis]]*
* petuniaslekta *[[Petunia]]*
* piggepleslekta (*Datura*)
* *[[Salpiglossis]]*
* søtvierslekta (*Solanum*)
* tobakkslekta (*Nicotiana*)
* tomatslekta (*Lycopersicon*)

## Bakgrunnsstoff
*
Ruts bok

***Ruts bok***, òg kalla ***Megillat Rut*** () i jødedommen, er ein del av Bibelen, den jødiske Tanákh og det kristne Gamle testamentet. 

## Handlinga
Boka fortel om Rut og Orpa, moabittiske kvinner som var gifte med dei jødiske brørne Mahlon og Kiljon. Svigermor deira var Naomi. Etter at dei alle var blitt enkjer, ville Naomi draga tilbake til Judea, og bad svigerdøtrene om å dra tilbake til familiane sine. Orpa lystra til slutt, medan Rut nekta, for «dit du gjeng, vil eg og ganga, og der du stanar, vil eg og stana; ditt folk er mitt folk, og din Gud er min Gud; der du døyr, vil eg og døy, og der vil eg verta gravlagd. Herren late meg bøta for det både no og sidan um noko anna enn dauden fær skilja meg frå deg!» (*Ruts bok* 1:16–17). 

I Israel levde dei to eit fattig liv. Rut sørgde for dei med plukka kornaks som var blitt igjen etter skurden. Ho blei lagd merke til av Boas, som eigde åkeren ho gjekk på og òg var i slekt med Naomi. Oppfordra av Naomi gav Rut han tydelege teikn om at ho var interessert i han. Etter ei stund fekk Boas ordna det slik at han kunne gifta seg med Rut, og ho blei slik stammor til mellom anna kong David.

## Megillat Rut i jødedommen
I Tenákh er *Megillat Rut* ein av dei fem megillót (småe bokrullane) som står i Ketubím (Skriftene), den tredje hovudbolken av Den hebraiske bibelen. Ein les *Megillat Rut* i synagogen under sjabu‘ót (vekefesten, den jødiske pinsa).

## Bakgrunnsstoff

* Ruths bok i den nynorske 1938-bibelen
Grønsisik

__NOTOC__

**Grønsisik** (*Spinus spinus*, òg *Carduelis spinus*) er ein fink med gulgrøn fjørdrakt.

## Kjenneteikn
Grønsisiken er ein liten fugl på om lag 12 cm. Den grøn-gule fjørdrakta og det skarpe, smale nebbet er typisk for grønsisiken. Hoa er meir grå-grøn enn hannen, som også har ein svart hovud kalott og ein svart strupeflekk. 
Grønsisiken har ei variert kvitring og herming etter andre fuglar. Hannen lokkar hoa med plystring, der den eine lyden er «dettande» og den andre er stigande. Fuglen opptrer ofte i flokkar. 

## Utbreiing

Grønsisik har ei nordleg palearktisk utbreiing og finst frå Irland i vest til Japan i aust. Han er delvis ein trekkfugl, men kan overvintre på stader der han kan livnære seg av frø. Elles kan overvintringsstadene vera så langt sør som Middelhavslanda, Kina og Ryukyuøyane. I Noreg finn grønsisiken mest frø i sør der han er mest om vinteren om han ikkje reiser til Mellom- eller Sør-Europa. Han kjem vanlegvis tilbake til Noreg i mars-april.

## Levesett
Grønsisiken lever av frø, og kan derfor overleve vinteren i dei fleste stader i Noreg frå år til år. 
Då vil også bestanden variere forskjellig i åra. Bestanden kan endre seg så mykje som 100 000 til 1 million.

### Forplanting

Fuglen hekkar vanlegvis i gran- eller furuskog. Reiret er bygd av strå, mose eller lavbitar og han har reiret sitt i bartre. 
I reiret ligg det 4–6 egg som blir ruga av hoa i 2 veker.  Egga blir klekt i april–mai, og hoa kan legge to kull. 
Når ungane er 13–15 dagar gamle forlet dei reiret.

### Næring

Grønsisikar lever av frø frå kongle, men ungane får litt insekt også. Om vinteren et dei or kongler eller ugrasfrø. 
Du kan også sjå den på fuglebrettet om vinteren.

## Bakgrunnsstoff
Institusjon

Ein **institusjon** er ein sosial arena der aktørar samhandlar. Aktørane kan ofte spele ulike roller i samsvar med formelle eller uformelle reglar. Institusjonane er såleis normfaste og vedvarande; ein kan forventa seg same åtferda frå dei, uavhengig av kven som er aktørar, og institusjonar held fram som før, endå om aktørane jamt vert bytte ut. Døme på institusjonar er familien, der ein har rollene som forelder og barn, og skulen, der ein til dømes har rollene elev og lærar. Institusjonar utgjer ein viktig del av samfunnsvitskapelege studiar, som sosiologi, statsvitskap og økonomi, då ein reknar dei som ein grunnleggjande del av samfunnet. Ein vanleg definisjon av samfunnet er difor at det er eit sett av ulike institusjonar.

I kvardagstala snakkar ein helst om institusjonar i samband med organisasjonar og offentlege anstaltar.
Talcott Parsons

**Talcott Parsons** (), fødd og oppvaksen i Colorado, er kan henda den mest kjende amerikanske sosiologen. Han grunnla funksjonalismen, og hadde stor innverknad på sosiologien på 1950- og 1960-talet. Han var knytt til Harvard-universitetet nesten heile livet sitt, og utvikla eit teoretisk system for samfunnsanalyse, kalla *strukturell funksjonalisme*.

## Mønstervariablar

I *The Social System* (1951) legg Parsons fram eit sett av *mønstervariablar*, som seier noko om samhøvet ein sosial aktør har med andre sosiale aktørar:

Til dømes vil relasjonane mellom aktørane i ein institusjon som familien, som vert prega av nære kjensleband, oftast vera *ekspressive*. Medan samhøvet mellom ein seljar og ein kunde på ein marknad vil vera *instrumentell*. Dimensjonen *ekspressiv*/*instrumentell* svarar til ein viss grad til skiljet Ferdinand Tönnies lagar mellom *[[Gemeinschaft]]/[[Gesellschaft]]* for å skildra menneskelege relasjonar.

## Kjelder
Dompap

**Dompapen** (*Pyrrhula pyrrhula*) er ein fugl i finkefamilien. Han er om lag 16&nbsp;cm lang, og veg rundt 21&nbsp;gram. Fuglen heldt til i Europa og tempererte Asia, hovudsakleg som standfugl, men nokre nordlege fuglar trekk sørover om vinteren.

Namnet «dompap» kjem frå lågtysk *dompape* med tydinga 'domherre', fordi fjørdrakta minner om draktfargane til ein slik. 

## Skildring
Dompapen er lett å kjenna att når ein fyrst får auge på han. Hannen har eit raudt bryst, ei svart hette på hovudet og ein blågrå rygg. Hoa liknar hannen, men har eit gråbrunt bryst. Vengene har gråkvite band hjå båe kjønna. Nebbet er stutt og kraftig med skarpe kantar slik at han kan ta av skalet av frø og knoppar. 

Dompapen liker seg best i nåle- og blandingsskog, men òg i parkar og hagar. Dei byggjer reira sine i buskar og tre der hoa legg ein 4–7 egg.

Arten dannar ingen store flokkar utanfor hekketida og er oftast sett som eit par eller ei familiegruppe.

## I kulturen
Som ein overvintrande, raudfarga fugle er dompapen blitt knytt til jul, og blir framstilt på julekort og som julepynt. Fuglen opptrer i eventyret «Røde og graa dompaper» av Henrik Wergeland og i songen «Du og jeg og dompapen» av Alf Prøysen.

## Galleri

Pyrrhula pyrrhula europoea Gouvieux 222.jpg|Dompapegg.
Male bullfinch (Pyrrhula pyrrhula) feeding on sunflower seed.webm| Film av dompap


## Kjelder
* 
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Røde og graa dompaper av Henrik Wergeland
Gesellschaft

**Gesellschaft** (tysk «selskap, samfunn») er i sosiologien ein av dei to kategoriane for menneskelege samhøve (den andre er Gemeinschaft), introdusert av den tyske sosiologen Ferdinand Tönnies. *Gesellschaft* vert prega av lause og upersonlege band mellom menneske, som ein gjerne finn på marknaden, der menneske fyrst og fremst ser på einannan som byttepartnarar og freistar dra økonomisk nytte av einannan. Tönnies meiner at denne typen band er karakteristisk for «moderne samfunn», medan såkalla «tradisjonelle samfunn», i større grad var prega av *[[Gemeinschaft]]*.

## Sjå òg
* Gemeinschaft
Bokfink

**Bokfinken** (*Fringilla coelebs*) er ein fugl i finkefamilien. Han er om lag 15&nbsp;cm lang, og veg rundt 20&nbsp;gram. 

 
Bokfinken har to tydelege kvite vengeband, og issen og nakken er blågrå. Dei ytste stjertfjøra er kvite, og andletet og brystet er brunraudt. Hoa har ei mørk, grøngrå overside, men på undersida er ho ljosare.

Bokfinken hekkar på same stedet kvart år. Reiret vert bygt i tre og ser ut som ei djup skål som er pynta med mose og lav. Bokfinken hekkar i april–juli og han legg tre til seks egg. Rugetida er 13 dagar, og ungane forlèt reiret etter 13–14 dagar. Bokfinken kan få to kull om året.

Bokfinken er ein av dei vanlegaste fuglane i Noreg. 

## Trekktilhøve
Dei fleste bokfinkane flyg ut av Noreg i september-oktober. Nokre få allereie i august. Trekket går mot sør gjennom Danmark, Tyskland, Nederland og Belgia. Nokre overvintrar i desse landa. De fleste flyg vidare frå Belgia til Storbritannia og nokre til Irland. Eit mindretal fuglar flyg beint over Nordsjøen til desse øyane. Nokre norske hekkefuglar reiser sørover for å overvintre i det sørvestlege Europa. Eit fåtal bokfinkar overvintrar i Noreg.
Bokfinkane kjem att i mars–april, og då kjem hannen eit par veker før hoa. Bokfinken har difor fått det latinske namnet *coelebs* som tyder 'ugift'. Når hoa kjem, jagar hannen sint alle rivalane sine vekk i frå området sitt.

## Kjelder
* Norsk RingmerkingsAtlas, 2006.
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Gemeinschaft

**Gemeinschaft** (tysk «fellesskap, samfunn») er i sosiologien ein av dei to kategoriane for menneskelege samhøve (den andre er Gesellschaft), introdusert av den tyske sosiologen Ferdinand Tönnies. *Gemeinschaft* vert prega av nære kjensleband mellom menneske, som ein gjerne finn i familien og bland vener. Tönnies menier at denne typen band òg er karakteristisk for såkalla «tradisjonelle samfunn», medan «moderne samfunn» jamt vert meir prega av *[[Gesellschaft]]*.

## Sjå òg
* Gesellschaft
Framandgjering

**Framandgjering** er ein prosess som fører til at verda på ein uønskt måte framstår som framand for mennesket. Mest kjend er kan henda Karl Marx sin teori om framandgjering, som byggjer på ein kritikk av Hegel og dei «unge hegelianarane», særleg Ludwig Feuerbach. Han går ut på at det i moderne industrisamfunn er slik at produktet ein arbeidar produserer vert skilt frå arbeidaren, av di det er kapitalisten som eig produktet og kontrollerer produksjonsprosessen. Produktet framstår difor for arbeidaren som noko «framandt», og som ho eller han ikkje har kontroll over. I og med at det ifølgje Marx er gjennom arbeidet mennesket formar om verda, inneber det at om arbeidet vert framandgjort for arbeidaren, vil også verda verta framandgjord for ho eller han.

## Kjelder
Samfunn

**Samfunn** er eit fellesskap danna av ei gruppe menneske som lever saman og deler institusjonar. Eit samfunn har gjerne ein felles kultur, felles tradisjonar og interesser. Samfunn kan ha ulike storleikar, og kan til dømes omfatta ein familie, ein husstand, eit lokalsamfunn som ei bygd eller ein by. Ordet kan også visa til større samanslutningar av menneske med sams interesser, som trussamfunn, studentsamfunn og liknande. Alle som bur i eit land er saman i eit stort samfunn som blir kalla *storsamfunn*. Det største samfunnet er verdssamfunn. Her er alle som bur på jorda medlem. 

Sosiologar skil mellom fem ulike hovudtypar av samfunn eller samfunnsformasjonar, grupperte etter kva for ein produksjonsmåte som er den dominerande. Vanlegvis skil ein mellom:

* Jeger- og sankarsamfunn
* Nomadesamfunn
* Enkle jordbrukssamfunn
* Plogsamfunn
* Industrisamfunn

Det er store kulturelle og materielle skilnadar mellom ulike samfunn. Dersom eit samfunn skal bestå, må nemleg visse oppgåver utførast. Oppgåvene tilfredsstiller samfunnsmessige behov. Det er vanleg å dele oppgåvene inn i:

* Produksjon
* Rekruttering og sosialisering
* Kollektivt vern
* Erkjenning
* Styring

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
Offentleg eigedom

**Offentleg eigedom** er eit omgrep som viser til noko som er eigd av samfunnet, hovudsakleg fast eigedom eller åndsverk.

Når omgrepet er brukt om fast eigedom, som jord og bygningar, viser det vanlegvis til eigedom der staten er eigaren. Nokre slike eigedommar er tilgjengelege for allmugen, til dømes bibliotek, nasjonalparkar eller politistasjonar, medan andre er stengde, som militærleirar, kjerneforskingsinstitusjonar og fleire statlege kontor.

Når «offentleg eigedom» er brukt i samband med åndsverk, viser det til verk som ikkje er verna av opphavsrett. Dette skjer vanlegvis fordi opphavsretten er forelda. I Noreg er dette 70 år etter døden til opphavsmannen, eller 70 år etter at åndsverket blei gjeve ut dersom opphavsmannen ikkje er identifisert i publikasjonen. I nokre land er det i tillegg mogleg for opphavsrettshaldaren å gjeva slepp på alle rettane sine i høve til verket, og slik gjera det til offentleg eigedom. I fleire land, mellom anna Noreg, er dette ikkje mogleg ifølge Åndsverklova. I USA er derimot alle åndsverk laga av statleg tilsette i arbeids medfør etter lova offentleg eigedom («public domain»).

## Kjelder
* «Public property» på Engelsk Wikipedia
* *Black's Law Dictionary*, 8th ed. (2004)
Grønfink

**Grønfink** (*Chloris chloris*, òg *Carduelis chloris*) er ein fugl i finkefamilien som er utbreidd i Europa, Nord-Afrika  og sørvestre Asia aust til Turkmenistan. 

## Skildring
Grønfinken er ein kraftig bygd fugl med eit stort hovud og eit kraftig nebb. Han er om lag 14,5-16 cm lang, og veg mellom 17 og 34 gram.  Fjørdrakta er olivengrøn med gule innslag. Vengene og stjerten er gulgrøne og stjerten kan ein tydeleg sjå når fuglen flyg. Hoa er meir gulbrun, men med dei same gule fjørene på vengene og stjerten som hannen har. 

Grønfinken er ein selskapeleg fugl og lever oftast i flokkar med mange individ. Han lever ofte saman med grønsisiken når han ikkje hekkar. Der det er mykje mat kan det samla seg store flokkar med grønfinkar. Om kvelden samlar dei seg òg i store flokkar i skogen for å overnatta. 

Grønfinken hekkar i april–juli, og er tilhøva gode kan eit par få opptil tre kull. Hoa legg mellom 4 og 6 egg som ho rugar på i 12–14 dagar. Ungane forlèt reiret etter 13–16 dagar.

Grønfinken er ein av dei få fuglane som syng medan han flyg.

I år 2021 blei grønfink oppgradert frå kategorien *livskraftig* til *sårbar* (VU) på den norske raudlista for artar.

## Referansar
Kjønn

Medlemmar av mange arter kan ein plassera i to eller fleire kategoriar kalla **kjønn** (eldre nynorsk *kyn*). Ein skil ofte mellom *biologisk kjønn* og *sosialt kjønn*. 

## Biologisk kjønn
Som oftast vil ei art ha to ulike kjønn, hannkjønn og hokjønn som har ulike kjønnsorgan og produserer ulike kjønnsceller som komplementerer einannan, det vil seia, at for at ei art skal reprodusera seg må medlemmar av ulike kjønn kombinera kjønnscellene og genmaterialet sitt. Det å ha biologiske kjennemerke som ikkje heilt høver med anten hankjønn eller hokjønn kallar ein for interseksualitet.

### Kva kjønn?
Ein definerer gjerne hokjønn som det kjønnet som lager den største forplantingscella og som regel ber avkommet. I dyr vil det seie at den som lagar egg er hokjønn, medan den som lagar sperm er hannkjønn. Men skiljet er ikkje fullt så enkelt overalt. Nokre dyr, som meitemakken, er hermafrodittar (tokjønna), medan andre dyr kan formeira seg både med eit dyr av det andre kjønnet, eller ukjønna. Insekt i årevengeordenen kan til dømes velja mellom kjønna og ukjønna formeiring. Dronningbier kan leggja befrukta egg som blir til hoer, eller ikkje-befrukta egg, som blir til mannlege droner.

Dei fleste plantar er hermafrodittar, men i nokre av dei finn ein ulike forplantingsceller i ulike plantar, og ein har dermed to ulike kjønn. 

Det er som regel kjønnskromosoma som avgjer kva kjønn eit individ skal ha. For nokre artar finst det likevel andre avgjerande faktorar, slik som temperatur for krokodillar.

### Kjønnskjenneteikn
Det viktigaste kjenneteiknet på kva kjønn eit vesen har er kjønnsorgana. I tillegg har dei ofte sekundære kjønnskjenneteikn, indre og ytre skilje mellom kjønna. Dette vil seie at ulike kjønn kan ha ulik farge, storleik eller form. I menneske står kjønnshormona testosteron for menn og østrogen for kvinner for mange av kjønnskjenneteikna.

## Sosialt kjønn
Også i dette høvet vil ein i dei fleste samfunna skilja mellom to kjønn, som ein knyter til ulike kjønnsroller. I dei siste tiåra har ein i stadig større grad gått i retning av å rekna sosialt kjønn som eit resultat av ein sosialiseringsprosess, det vil seia som ei tillært kjønnsrolle som ein ikkje kan knyta til det biologiske kjønnet. I somme kulturar kjenner dei til fleire enn to kjønn. I kulturar der ein vanlegvis berre kjenner til to kjønn, kallar ein folk som har ein annan kjønnsidentitet for ikkje-binære.

## Sjå òg
*Kjønnsidentitet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Autoritet

**Autoritet** er ei form for makt som vert respektert av dei som er underordna denne makta. Max Weber definerte autoritet som *makt som vert akseptert som legitim og rettkommen både av makthavarane og dei makteslause*. Han skilde òg mellom tre former for autoritet (tysk *Herrschaft*):

* *Tradisjonell autoritet* som vert legitimert av veletablerte tradisjonar og sosiale strukturar. Eit døme er autoriteten til kongelege og geistlege.
* *Karismatisk autoritet* som vert legitimert av den usedvanlege innsikta til ein person og evna han eller ho har til å skapa lojalitet og lydnad bland dei underordna. Slik autoritet finn me ofte bland profetar eller politikarar, som Jesus, Gandhi, Lenin, Luther, Hitler og Lech Walesa.
* *Legalt-rasjonell autoritet* som vert legitimert gjennom formelle lover og reglar. Moderne samfunn vert prega av denne forma for autoritet.

*Autoritet* kan vere både positivt og negativt. Å vere autoritær er derimot eit eintydig negativt ladd omgrep, og inneber manglande demokrati og fridom.
Matsuo Bashō

**Matsuo Bashō** (fødd rundt 1644, død 28. november 1694), japansk 松尾芭蕉, var kunstnarnamnet åt ein japansk diktar som levde under edotida. Han er ofte lovprisa for å ha perfeksjonert haikudiktinga, men medan han levde var Bashō mest kjend som ein dyktig diktar av *[[renga|haikai no renga]]*, halvkomiske verselenkjer som vanlegvis blei laga av fleire diktarar saman.

## Dikting

I vår tid er Bashō hovudsakleg kjend for dei elegante haikuane han skreiv. Han utvikla diktforma frå det morosame, underhaldande verset til seriøs kunst med inspirasjon frå zen-buddhismen. Eigentleg var ikkje dikta hans reine haiku, men dei første tre linjene frå lengre renga. Dei har likevel blitt samla og publisert som haiku fleire gonger, og har hatt sterk innverknad på seinare diktarar, som Kobayashi Issa og Masaoka Shiki. Mange av dei er òg omsette til norsk.

Eitt av dei mest kjende dikta til Bashō, om frosken i den gamle dammen, er halde fram som eitt av meisterverka innan haikudikting, og er kanskje blitt det best kjende slike diktet i verda.

## Namn

«Matsuo» var familienamnet åt diktaren, men han er vanlegvis berre kalla «Bashō», utan etternamnet. Han var kjend som «Kinsaku» som barn, og seinare som «Munefusa». Diktaren tok mange pseudonym i livet sitt. Eit tidleg kunstnarnamn, «Tosei», tyder 'ferskenkart' (eller 'fersken i blått'), ei hyllest åt den kinesiske diktaren Li Po — namnet Li Po tyder 'plomme i kvitt'. Han tok namnet «bashō», som tyder *[[banan]]tre*, frå eit tre ein elev gav han og planta i nærleiken av hytta der han budde. Soga fortel at klimaet var for kaldt til at dette treet bar frukt, og at han meinte å kalla fram bildet av ein ubrukeleg diktar med dette.

Vestlege stavemåtar for Basho er uvanlege, men kan inkludere *Matuo Basyou*, når ein brukar Nihon-shiki, eller *Matuwo Baseu* om ein bruker ein translitterasjon som svarer meir nøyaktig til stavinga som var i bruk på hans tid.

## Bakgrunnsstoff

* ''Oku no Hosomichi'' på japansk og engelsk med notar.
* Klassisk japansk database — ulike dikt av Bashō i originalform og omsetjing
Star Alliance

**Star Alliance** er eit globalt samarbeid mellom flyselskap frå heile verda, den fyrste alliansen av denne typen. Samarbeidet trådde i stand 14. mai 1997 mellom dei fem selskapa Air Canada, United Airlines, Lufthansa, SAS og Thai Airways. Seinare har ei rekkje andre flyselskap slutta seg til. Per 2010 består Star Alliance av 26 medlemmar og er den største flyselskapsalliansen i verda.

## Sjå òg
* Oneworld Alliance
* Skyteam Alliance

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Byte i sosiologien

Eit **byte** er i sosiologien ei sosial samhandling, der ulike aktørar byter eit gode mot eit anna gode. Eit byte kan vera økonomisk, slik økonomiske aktørar byter pengar mot varer eller tenester på ein marknad, eller eit byte kan vera symbolsk, slik to menneske utvekslar gåver. Ein kan òg sjå på kommunikasjon som ei form for byte, slik mange såkalla byteteoretikarar gjer; best kjend er kan henda dei nordamerikanske byteteoretikarane George Homans og Peter Blau.

Byte finn stad i bytesfærar, og i moderne samfunn går økonomiske byter gjerne føre seg på marknader, der ein ikkje byter varer mot varer, men varer mot pengar. Eit kjenneteikn ved moderne marknadsøkonomiar er at bytesfærane vert utvida, slik at ein støtt kan byte fleire ting mot pengar. Men av og til vert også bytesfærane avgrensa. Me har til dømes i Noreg i dei siste åra hatt diskusjonar om ein ikkje lenger lovleg skal kunne byte til seg seksuelle tenester mot pengar.

## Kjelder
-6

**6 f.Kr.** var eit normalår som byrja på ein sundag eller måndag i den julianske kalenderen (kjelder varierer på grunn av skotårfeilen i kalenderen) og eit normalår som byrja på ein fredag i den proleptiske julianske kalenderen (kalenderen ein får om ein fører denne kalenderen bak i tid). I samtida i Romarriket var det kjent som året då Balbus og Vetus var konsular, eller sjeldnare, år 748 ab urbe condita.

## Hendingar
* Archelaus vart etnark av Judea.

## Fødde
* 

## Døde
* Keisargemalinne Feng Yuan av Han
-8

År **8 f.Kr./fvt.** var anten eit normalår som byrja på ein fredag eller laurdag, eller eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. Om ein strekk den standardiserte julianske kalenderen bakover i tid var det eit normalår som byrja på ein onsdag. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Censorinus og Gaius Asinius var konsular, eller sjeldnare, som år 746 ab urbe condita.

## Hendingar
* Maroboduus blei leiar for marcomanniane og kjempa mot romersk ekspansjon i Bøhmen.
* Arminius, son av ein cheruscisk hovding, blei teken som gissel til Roma og gjeven militær utdanning.
* 20 år etter førre folketeljing sette keisar Augustus i gang si andre folketeljing i Romarriket.
* Sextilis, den åttande månaden i den tidlege julianske kalenderen, fekk det nye namnet *augustus* (august) av Det romerske senatet til ære for den første romerske keisaren, Augustus.

## Fødde
* Johannes Døyparen (uviss dato)

## Døde
* 27. november: Horats, romersk diktar
* Mæcenas, romarsk kunstnarstøtte
* Keisarinne Xu av Han, gift med keisar Cheng (sjølvmord)

## Kjelder
Austrofascisme

**Austrofascisme** er ein term mykje bruka for å beskrive det autoritære styret i Austerrike mellom 1934 og innlemminga i Nazi-Tyskland i 1938. Det austrofascistiske regimet var basert på det nyetablerte statsberande partiet *Fedrelandsfronten* og høgremilitsen *Heimwehren* ("Heimeverna"). Leiarane var *Engelbert Dollfuss*, og etter han var blitt drepen, *Kurt Schuschnigg*, begge opphavleg frå det *Kristeleg-Sosiale Partiet*, som raskt blei integrert i den nye austrofascistiske rørsla. 

Austrofascismen var delvis basert på Mussolini sin italienske fascisme og delvis på konservativ politisk katolisisme (*klerikalfascisme*). Grunnlaget var det Kristeleg-Sosiale Partiet sitt Korneuburgprogram frå 1930, som gjekk inn for å avskaffe den demokratiske grunnlova og det parlamentariske demokratiet, og erstatte dei med ein autoritær *stenderstat*. 

I mars 1933 begynte Dollfuss gjennomføringa av dette programmet, gjennom undertrykkande tiltak mot det austerrikske sosialdemokratiske partiet SDAP (no SPÖ), noko som førte til Oppstanden i Wien i 1934. Etter at denne arbeidaroppstanden var slått ned, og demokratiet heilt avskaffa, fekk landet ei ny grunnlov etter austrofascistiske prinsipp, som var gjeldande inntil Anschluss i 1938. 

Somme har i ettertid ikkje villa bruka termen austrofascisme om dette regimet, men regimet bruka det faktisk om seg sjølv. Det var altså ikkje berre venstresida som bruka det om sine fiendar på høgresida. Det som ikkje kan nektast, er at regimet var eit diktatur, som blant anna sette motstandarar i konsentrasjonsleirar kalla *Anhaltelager*. 

Det Austerrikske Folkepartiet ÖVP, det største borgarlege partiet i landet, er etterkommaren etter det Kristeleg-Sosiale Partiet som etablerte diktaturet.

Austrofascismen kan sjåast som eit forsøk frå den reaksjonære politiske katolisismen på å vende tilbake til tida *før* ideane frå Den franske revolusjonen, før demokratiet.
Mæcenas

**Gaius (Cilnius) Mæcenas** (om lag 70–8 f.Kr.) var ein romersk politisk rådgjevar til keisar Augustus og ein kunstelskar som støtta fleire kunstnarar økonomisk. Han har gjeve opphav til ordet *[[mesen]]*.

I romerske tekstar er han hovudsakleg kalla **Gaius Mæcenas**, men Tacitus kalla han **Cilnius Mæcenas**, kanskje fordi Cilnius var morsnamnet hans. 

Som nær venn og rådgjevar var Mæcenas mellom anna stadfortredar for keisar Augustus når han var i utlandet. Seinare skal vennskapen deira ha kjølna, kanskje fordi Augustus hadde eit forhold til kona hans, Terentia. Då han døydde utpeika likevel Mæcenas keisaren som sin einearving.

Mæcenas er likevel mest kjend for støtta han gav unge diktarar, noko som førte til at namnet hans er blitt synonymt med «kunstnarvenn» på mange språk. Han støtta mellom anna Vergil, og skal ha vore den som «oppdaga» Horats, som han gav ein gard aust for Roma slik at han skulle klara seg. Den rike velgjeraren hjelpte òg diktarar som er mindre kjende for ettertida, som Propertius, Varius Rufus, Plotius Tucca, Valgius Rufus og Domitius Marsus.

I tillegg til å dyrka fram dikt hjå andre, skreiv Mæcenas noko sjølv òg. Rundt tjue fragment av verka hans finst ennå.
Hans-Erik Dyvik Husby

**Hans-Erik Dyvik Husby** () særleg kjend under artistnamnet **Hank von Helvete**, var ein norsk artist og skodespelar, kjend som vokalist i det norske bandet Turboneger.

## Biografi
Hans-Erik Dyvik Husby vart fødd i Gravdal i Vestvågøy kommune, men budde i Å i Lofoten med familien til Hans-Erik var tre. Seinare flytte dei til Fauske, Rognan, og til slutt Tvedestrand. I dag er Husby kjend for storstilte opptredenar saman med gruppa Turboneger, gjerne med mykje sminke og berr overkropp. Men han har òg ei velkjend fortid som stoffavhengig. Det var samanbrotet hans på grunn av heroinabstinensar under ein turné i Italia som gjorde at Turboneger blei oppløyst for ei tid i 1998. I juli 2010 trekte Husby trakk seg som medlem fra Turboneger. Same år spelte han hovudrolla som Cornelis Vreeswijk i filmen «Cornelis» i Sverige.

Husby vart stoffri og hadde i tillegg til musikken starta ei karriere som muskal-skodespelar (hovudrolle i Jesus Christ Superstar). Via etermedia vart han òg talsmann for moderne norsk kristendom (Mellom anna i "Bokprogrammet" - NRK 1. sept. 2009) der Husby synte at han hadde eit reflektert og grunngjeve tilhøve til vanskelege teologiske spørsmål kring synet på himmelriket og fortapinga (helvete).  Husby hadde i fleire intervju omtala seg sjølv som personleg kristen.

Bror til Hans-Erik var komponisten Kaare Dyvik Husby.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Intervju med Hans Erik Dyvik Husby på Stjerneklart på nrk.no.
Sjølmord

:*For det å ta sitt eige liv, sjå [[sjølvmord]].*

**Sjølmord** er namnet på ei norsk pønkrockgruppe som verka frå 1978 til 1980. Gruppa var frå Trondheim, sjølv om dialekten deira ikkje tala for det. 

Sjølmord er kjende for singelen «Holocaust»/«Supertankerne kommer», som blei gjeven ut i 1980. Dei har seinare gitt ut eit retrospektivt kassettalbum på Idiot press som inkluderte begge songane frå denne singelen.

## Musikarar
* Terje Hansen, trommer
* Arild Hestvik, gitar 
* Bård Roll, vokal 
* Egil Trøa, gitar og bass

## Verkliste
### EP
* *[[Holocaust/Supertankerne kommer]]* - april 1980 - EP (MAI 58)

### Spor på samlealbum
* «19..» på *[[7000 Riff]]* - Arctic Records (ARC 8654)
* «Holocaust» på *[[Anarki og Kaos: Norsk punk '79 -'81.]]* - LP - Voices of Wonder records (VOW 029) - 1992

## Bakgrunnsstoff
* Sjølmord på Diskografi.no 
* «Sjølmord» i ''Norsk pop & rock leksikon''
Kaare Dyvik Husby

**Kaare Dyvik Husby** () er ein norsk komponist, fødd i Kristiansund. Han er bror til rockemusikaren og skodespelaren Hans-Erik Dyvik Husby. 

Kaare Dyvik Husby er utdanna ved Norges musikkhøgskole, og har rekonstruert tre orkesterstykke frå den tapte balletten *Baldurs draumar* av Geirr Tveitt. 

Husby har studert komposisjon ved Noregs musikkhøgskole. 

Komponisten har hatt framføringar på dei viktigaste festivalane for samtidsmusikk, som Ultima, Music Factory, Ilios, Stavanger Speculum og Ung Nordisk Musikkfest. 

## Kjelder

* Kort biografi hjå Mic.no
* *E-mail frå Kaare Dyvik Husby, 27.02.12.*

## Bakgrunnsstoff
* Medlem hjå Norsk Komponistforening
Meteg

Ein **m<u>e</u>teg** (hebraisk מֶתֶג [meteğ]) er ein loddrett strek som står under konsonanten, rett til venstre for vokalteiknet, som trykkmarkør i hebraiske og arameiske ord. I masoretisk notasjon av *[[Tanákh]]* (den hebraiske Bibelen) har metegen to funksjonar: Som siste aksentteikn i kvart vers markerer han siste stavinga med hovudtrykk, og i andre samanhengar markerer han sterkt bitrykk i stavingar med lang vokal. I siddurím (jødiske bønebøker) blir metegen hovudsakleg bruka til å markere hovudtrykket i ord der dette ikkje fell på siste stavinga, og i sefardiske siddurím blir han òg bruka for å markere sterkt bitrykk i stavingar med lang vokal &mdash; på same vis som i *Tanákh*.

## Sjå òg
* Ga’já (sjevá med meteg)
Ga‘já

Ein **ga‘já** eller **gangjá** (hebraisk גַּעְיָא [ga‘jā]) er ein sjevá som er markert som trykksterk med eit meteg-teikn. I den sefardiske tradisjonen i Vest-Europa blir sjeváen uttala som [a] når han står som ga‘já. I nokre tradisjonar kan omgrepet ga‘já bli bruka om alle metagím som ikkje fungerer som siste hovudaksent i verset.
Ta‘amím

**Ta‘amím** (*flt.*, hebr. טַֽעֲמִים [ṭaʕămīm]; òg stundom skrive *tangamím*) eller **te‘āmim** (*flt.*, hebr. טֶעָמִים [ṭəʕāmīm]; òg stundom skrive *tengamím*), **ta‘amé mikrá** (*flt.*, hebr. טְעָמֵי מִקְרָא [ṭə‘āmē miqrā]) eller **trop** (gj. jiddisch frå gr. *τροποι* [tropoi]) er ulike omgrep for systemet av masoretiske kantillasjonsteikn for *[[Tanákh]]*-resitasjon på hebraisk og arameisk.
Sjevá

Ein **sjevá**, òg skrive som *sheva* eller *schwa*, er ein term frå hebraisk fonologi som tyder ‘trykklett og nøytral vokal’ eller ‘mumlevokal’. I det hebraiske alfabetet blir sjevá skriven med eit kolon-liknande teikn under den føregåande konsonanten.

## Sjevá i [[hebraisk fonologi]]
I klassisk hebraisk reknar ein med to typar sjevá: «sjevá na‘», eller ‘tonande sjevá’ og «sjevá nah», eller ‘kvilande sjevá’.

### Sjevá na‘
Sjevá na‘ (hebraisk språk שְׁוָא נַע [šəvā na‘]) vil seie ‘tonande sjevá’. Sjevá na‘ blir uttala som ein nøytral, mumla vokal som kan variere i kvalitet frå ein «slapp» e- eller ø-lyd til ein relativt tydeleg *a*, *o* eller *i*. Tonande sjevá har ein i desse falla:
* mellom to konsonantar i framlyd;
* mellom to konsonantar etter lang vokal;
* etter konsonant med dagésj (doblingsteikn) som blir etterfølgd av ein konsonant;
* etter andre konsonant notert ved sjevá når denne blir etterfølgd av ein tredje konsonant.

### Sjevá nah
Sjevá nah (hebraisk språk שְׁוָא נַח [šəvā naḥ]) vil seie ‘kvilande sjevá’. Den kvilande sjeváen på hebraisk er stum anna enn i visse fall der artikulasjonsfaktorar gjer at han blir uttala &mdash; slik som mellom konsonantar med lik artikulasjonsstad. Kvilande sjevá har ein i desse falla i klassisk hebraisk:
* mellom to konsonantar etter kort vokal når den første av desse er kort.
Schwa

**Schwa** er eit omgrep innan fonetikk for ein trykklett, redusert vokallyd klassifisert som ein sentral midtre vokal, det vil seia uttalt med tunga plassert midt i munnen. Ein uttaler schwa med avslappa tunge og lepper, og blir ofte rekna som uspesifisert for trekka høg, låg, fremre/bakre og rund. I det internasjonale fonetiske alfabetet blir schwa skrive som ein e snurra opp ned, **[[ə]]**. Namnet «schwa» kjem frå hebraisk sjevá, ein nøytral eller stum vokal.

Schwa er den vanlegaste vokallyden i engelsk, og finst til dømes som førstevokal i «again», midtvokal av «photograph» og sluttvokal i «mother». Mange andre vokalar blir reduserte til schwa når dei er i ei trykksvak staving. På norsk finn me ofte schwa i siste stavinga av hannkjønnsord i bestemt form, som «mannen», uttalt /manən/, og i nokre uttalar i slutten av infinitvsformer av verb, som «bite». I nokre høve kan schwa-lyden bli vidare redusert og forsvinna heilt, som når «mannen» får uttalen /man.n/. Schwa og schwa-reduksjon er utbreidd i fransk, der ordet «petit» kan uttalast anten /pəti/ eller redusert, som /pti/. Om ein legg trykk på stavinga som har ein schwa, til dømes ved svært tydeleg uttale eller i song, vil vokalen få ein annan vokalkvalitet enn schwa. Eit ord som «petit» får då uttalen /pøti/.

## Kjelder

*

*

*

*
Femte mosebok

***Femte Mosebok*** er den femte boka i *Mosebøkene* eller *[[Torá]]en*, og dermed den femte boka i den samaritanske og jødiske *[[Torá]]en*, den femte boka i den jødiske *[[Tanákh]]* (den hebraiske Bibelen) og den femte boka i det kristne Gamle testamentet.

Boka er samansett av fleire talar heldt av Moses til israelittane på slutten av ørkenvandringa. Desse talane inneheld svært spesifikke lovar, forbod og påbod for det israelske folket, inkludert eit oppatt-tak av dei ti boda. Dessutan inneheld dei den jødiske truvedkjenninga, Sjemá‘ Jisraél, og eit tilbakeblikk på kva som har skjedd med jødane opp til denne tida.

## Oversyn over 5. Mosebok
* 1–4	Innleiing, tilbakeblikk over ørkenvandringa.
* 5–11	Generelle, formanande ord (paranese), Dei ti boda (dekalogen) (5), Sjemá (6,4ff)
* 12–26	Lover og føresegner (kasuistisk), kultsentrering (12), historiske credo (26)
* 27–34	Forbanningar og velsigningar, Mosessongen (32), Mosevelsigninga (33)

## Døme på spesifikke forbod og påbod frå Femte mosebok

* *14:9–10*Dette kan de eta av alt det som lever i vatnet: Alt som har finnar og skjel, kan de eta. Men de må ikkje eta noko av det som ikkje har finnar og skjel. Det skal de halda for ureint.
* *19:14*Du skal ikkje flytta merkesteinane mellom deg og grannen din, dei som fedrane har reist på den jorda du får i arv i det landet Herren din Gud lèt deg ta i eige.
* *21:1–4*Når nokon finn ein mann som ligg drepen på marka i det landet Herren din Gud lèt deg få i eige, og ingen veit kven som har slege han i hel, skal dei eldste og domarane dine gå ut og mæla kor langt det er frå den drepne til dei byane som ligg der ikring. Og dei eldste i den byen som ligg nærast den drepne, skal ta ei kvige som ikkje har vore brukt til arbeid og aldri har hatt åk på seg, og leia henne ned i ein dal der det alltid renn vatn, og der det korkje vert pløgt eller sått. Der i dalen skal dei bryta nakken på kviga.
Bødalen

**Bødalen** er ein dal og tettstad som ligg i Asker kommune i Akershus. Han går frå Slemmestad og ut mot Hurumlandet. Saman med Slemmestad er han den sørvestlegaste delen av tettstaden Oslo.

Bødalen har saman med Slemmestad ein særs interessant geologi, og er ein del av Oslofeltet. Nordsida av dalen er ein høgt stup kor ein ser leirskifer og kalkstein, dalbotnen er av alunskifer og konglomerat, mens det sørover er ei helling med grunnfjell (gneis). Sjå ellers artikkelen om Slemmestad.

## Kjelder
* Johannes A. Dons: Oslo-traktenes geologi med 25 turbeskrivelser. Nesbru 1996. 

## Bakgrunnsstoff
* Geologisenteret i Slemmestad
Cesium

**Cesium** er eit grunnstoff med atomnummer 55 og kjemisk symbol **Cs**. Dette alkalimetallet har fleire radioaktive isotopar. 

## Spesielle kjenneteikn

Cesium er svært mjukt ved romtemperatur, og smeltar om ein held det i handa. Smeltepunktet er om lag 28&nbsp;°C.

## Historie

Cesium vart oppdaga i mineralvatn frå Bad Dürkheim i 1860. Robert Wilhelm Bunsen og Gustav Robert Kirchhoff identifiserte grunnstoffet ved hjelp av to klart blå spektrallinjer.

## Bruk

Cesium kan brukast som katalysator.

## Sjå òg

* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - Cesium
* Cesium
Vekslingskurs

**Vekslingskursen** mellom to valutaer seier kor mykje av den eine valutaen ein kan få for den andre. Ein gjev vekslingskursen ved å seia kor mykje av målvalutaen ein kan få for grunnvalutaen, til dømes ved at vekslingskursen mellom euro og amerikanske dollar er 1,2 dollar per euro.

Valutamarknaden er den største marknaden i verda. Ein har rekna ut at det dagleg blir omsett rundt 2 billionar amerikanske dollar på denne marknaden.
Oleh Blokhin

**Oleh Volodymyrovytsj Blokhin** ()er ein ukrainsk fotballtrenar og tidlegare fotballspelar (klassisk forward).

Han skåra 211 mål på 432 kampar for Dinamo Kiev, og på Sovjetunionen sitt landslag skåra han 42 mål på 112 kampar.

## Bakgrunnsstoff
*
Bork

**Bork** (frå norrønt *bǫrkr*) er det ytste laget av ei grein eller ein stamme på eit tre eller ein busk.

Plantebork består av fleire lag. Ytst er det i dei fleste tilfelle ein død skorpebork, der det som regel er sprekkar på langs. Under det er borken sitt vekstlag, og under igjen er det som regel eit bastlag. Inst er det eit vekstlag (innerborken), som dannar årsvoksteren av sjølve veden.

## Bruk

### Matlaging

Visse typar bork kan tørkast og brukast som krydder. Borken av kaneltreet blir tørka og bruka som krydder — anten som kanelstenger eller oppmalen som strøkrydder.

I naudsår har ein nytta bork som tilsetting i maten. Borkebrød var brød der bork vart nytta i staden for eller tilsett mjøl. Alm var rekna å ha den beste borken til borkebrød. Bork og kvist kunne nyttast som tilleggsfôr til dyra i vårknipa. 

### Som skriftmedium
Never, det ytre laget av bork på bjørketreet, har stundom blitt bruka til å skrive brev og andre dokument på.

### Som vasstett membran
Bjørkenever blir tradisjonelt bruka som første lag oppå troa ved tekking av torvtak. Nevra verkar her som ein vasstett membran mellom det ofte vasstrekte jordlaget som graset veks på og taktroa, som er tilverka av tre og som ville rotne mykje fortare om ho vart utsett for vasstrekt jord.

### Barking for konservering
Barking er ein konserveringsprosess som vert brukt for å gjere huder, segl og fiskereiskapar av naturfiber haldbare. Ein nyttar garvesyra i bork som konserveringsmiddel.

## Kjelder
Xenon

**Xenon** er eit grunnstoff med atomnummer 54 og kjemisk symbol **Xe**. Det er ein fargelaus og luktfri edelgass.  Små mengder xenon finst i atmosfæren. 

## Spesielle kjenneteikn
Som edelgass har xenon ingen valenselektron og er derfor som regel i gassform som sjeldan reagerer med andre atom. Xenongass samla i ein kolbe og tilført elektrisk lading vil gløda blått.

Ein har klart å skapa metallisk xenon ved hjelp av eit trykk på fleire gigapascal. Xenonmolekyl kan òg danna innesluttingssambindingar med vatn dersom dei blir fanga i eit nettverk av vassmolekyl.

## Historie

Xenon vart oppdaga av William Ramsay og Morris Travers i 1898 som solide restar etter at flytande luft hadde fordampa. Namnet xenon er gresk og tyder ‘utlending’ eller ‘ukjend’.

## Bruk

Xenon vert brukt i lysrøyr, der det gir ein blåfiolett farge. 

I høge konsentrasjonar kan xenon brukast som narkosemiddel.

Den radioaktive isotopen 133Xe blir brukt i diagnose av lungefunksjon.

I dei siste åra har Xenon vorte brukt i romfart som drivmiddel i såkalla ionemotorar. Her
blir xenon ionisert og sendt i stor fart ut av motoren. Slike motorar er drivne av elektrisitet
frå solpanel eller frå ein kjernereaktor, til skilnad frå kjemiske rakettmotorar der energien
er i drivstoffet sjølv. Ionemotorar skil seg frå rakettmotorar ved at dei ha svært låg effekt
men er svært effektive, og vil derfor kunne virke i lang tid av gangen. Slike mototar har vorte
brukt blant anna I NASA sitt «deep impact»-program og i ESA sin SMART-1 sonde.

## Kjemi

Sjølv om xenon er ureaktiv, kan ein likevel danne xenonsambindingar med fluor og oksygen,
slik som XeF2, XeF4, XeF6, XeO3 og XeOF4.
Alle er kraftige oksydasjonsmiddel, og er kommersielt tilgjengelege.

## Sjå òg
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - Xenon
Nürnbergprosessen

**Nürnbergprosessen** er ei nemning på ein internasjonal rettargang i Nürnberg frå 20. november 1945 til 1. oktober 1946, ført av dei allierte sigersmaktene i den andre verdskrigen mot 22 militære og politiske leiarar – dei leiande tyske nasjonalsosialistane – frå det nedkjempa Nazi-Tyskland. Nürnbergprosessen er den innleiande og mest kjende av Nürnbergrettargangane (1945–1949).

Menneska som vart stilt for retten var tiltalt for krigslovbrot og lovbrot mot fred og menneskja.

## Kjelder

## Litteratur
* *Stufen zum Galgen. Lebenswege vor den Nürnberger Urteilen*. (1999)

## Bakgrunnsstoff

* Nürnbergprosessen og fylgjande rettargangar
* Rettargangsprotokollen
Heroin

**Heroin**, òg kjend som diamorfin og diacetylmorfin, er eit alkaloid opioid. Heroin er eit 3,6-acetylderivat av morfin.

Heroin er i dag mest kjend som eit vanedannande rusmiddel, men vert òg nytta som smertestillande lækjemiddel til bruk i kreftsjukdommar og i akutt hjartesvikt, blant anna i Storbritannia. 

Heroin vert ikkje nytta klinisk i Noreg, men Helse Bergen søkte i 2013 om å nytte heroin for eit lågt tal pasientar som ikkje fann behandlingseffekt av ordinære LAR-medikament.

Stoffet står på dopinglista til antidoping-byråa WADA og Antidoping Norge.

## Kjelder
E-læring

**E-læring** (forkorting for *elektronisk læring*) er ei interaktiv form for distribuert opplæring, der dei som lærer, får lærestoffet presentert via Internett og svarar på oppgåver via nettet. 
Eleven får òg respons på oppgåvesvar, menyvalg m.v., anten frå eit dataprogram eller frå ein lærar.

Når undervisninga går føre seg på *mobilt* utstyr, som mobiltelefonar eller lommedatamaskiner, vert e-læring gjerne kalla m-læring.

## Historie

E-læring har utspringet sitt i CD-ROM-kurs, som tidleg vart nytta til datamaskinbasert læring. Etter kvart som kapasiteten på Internett auka, byrja ein å ta i bruk nettet som eit alternativ til CD-plater som distribusjonsmedium for slike kurs.

Innhaldet i CD-ROM-kursa var *monolittisk*, dvs. ikkje lett å dela opp i modular for ombruk, og som oftast integrert i sjølve presentasjonsprogrammet, som hadde sitt eige system for navigering mellom leksjonar.

Med Internett-distribusjon kom ideen om *å skilja innhaldet frå presentasjonslogikken*, og det vart utvikla reine LMS som var uavhengige av innhald.

Kursutviklarar tok til å laga ombrukbare læremodular (kurspakkar utan eigne, interne navigasjonssystem) for import i LMS-applikasjonar som tek seg av det presentasjonstekniske med leksjonssekvensiering og elevoppfølging.

I dag er det kombinasjonen av slike kurspakkar og LMS-nettstader som vanlegvis utgjer det vi kallar e-læring.

E-læring vert teken i bruk i stadig aukande grad i Noreg, spesielt til bedriftsintern opplæring, der det kan vera mykje pengar å spara på å sleppa å senda dei tilsette av garde på reise kvar gong dei skal ta eit kurs.

## LMS

**LMS** er ei forkorting for det engelske *Learning Management System* (iblant kalla *Learning Content Management System*), og er eit kjerneomgrep i distribuert undervisning. Eit&nbsp;komplett e-læringssystem er samansett av eit LMS (skulen) og éin eller fleire e-læringspakker (kursa) med fagleg innhald. Det&nbsp;er LMS-et som registrerer elevane, held orden på pensum og progresjon for kvar einskild, og syter for at lærestoff frå rett kurs kjem til rett elev i rett&nbsp;tid.

Lærarane må vera med og utforma og godkjenna kurs, men eit e-læringssystem med ein god LMS-applikasjon krev minimalt med innsats frå både lærarar og administratorar etter at eit kurs er starta. Systemet bør likevel gje elevane høve til å kommunisera med ein menneskeleg lærar når dei treng dét.

## Standardar

Det finst eit ferdig sett med standardar for modulær lagring og distribusjon av kurs for opplæring via web. Dette heiter SCORM`TM`. (Andre standardar er òg under utvikling.) SCORM&nbsp;inkluderer m.a. spesifikasjonar laga av organisasjonen **IMS Global Learning Consortium**, til dømes standardformat for XML-presentasjon av lærestoff. Det finst gratisprogram på nettet for å pakka lærestoff i SCORM-pakker. Slike kurspakker kan flyttast fritt mellom ulike LMS (vel å merkje dersom LMS-a følgjer dei same standardane).

## Bakgrunnsstoff

### Om standardar for e-læring
* IMS Global Learning Consortium
* An Introduction to AICC, SCORM, and IMS

### Døme
* trainingportal.no bruker LMS
Hjartesvikt

**Hjartesvikt** er ein hjartesjukdom der hjartet ikkje klarer å pumpe så mykje blod som trengst. 

Ein kan få akutt hjartesvikt, som kan skje ved til dømes atrieflimmer eller hjarteinfarkt. Hjartesvikt kan òg utvikla seg gradvis, noko som kan sjåast i pasientar med mitralinsuffiens.
James Connolly

**James Connolly** () var ein irsk nasjonalist og arbeidarleiar. Han var fødd som son av irske innvandrarar i Edinburgh i Skottland, og døydde da han blei avretta av dei britiske styresmaktene i Dublin i Irland etter Påskeopprøret i 1916.

Connolly begynte i lønsarbeid alt som 11-åring, men trass i dette blei han ein av dei leiande venstreorienterte teoretikarane i samtida si. 

## Politisk karriere
Connolly danna *Irish Socialist Republican Party* ISRP i 1896, og var ein av leiarane i den viktige fagorganisasjonen *Irish Transport and General Workers Union*, saman med James Larkin. Under ein storlockout i 1913 danna han den fagforeiningsbaserte militsen *Irish Citizen Army* (ICA), for å forsvare streikande arbeidsfolk mot overgrep frå politiet. Men målet deira var ein sjølvstendig og sosialistisk irsk nasjon.

Irish Socialist Republican Party ISRP skifta i 1909 namn til *Socialist Party of Ireland*. Da *Communist Party of Ireland* blei danna i 1921, såg det seg sjølv som eit framhald av ISRP og SPI. 

## Opprør
Connolly var skeptisk til ikkje-sosialistiske nasjonalistgrupper, som *Irish Volunteers* og *Irish Republican Brotherhood*. Men i 1916 blei dei samde om å gå til aksjon mot Det britiske imperiet ilag. Opprøret starta den 24. april, og er berømt som *Easter Rising* eller *Easter Rebellion*, Påskeopprøret i 1916. Der deltok Connolly som kommandant i Dublinbrigaden, og faktisk kommandant for heile oppstanden. 

Etter oppstanden var slått ned, og dei overlevande hadde overgitt seg, blei han avretta av britane enda han var så hardt såra at han ikkje kunne stå da han blei skoten. Dei skaut han fastsurra i ein stol. Han etterlet seg kone og barn. 

## Innverknad
James Connolly var irsk nasjonalist i den meining at han kjempa og døydde for irsk sjølvstende frå Storbritannia. Men ser ein på skriftene hans, var han først og fremst ein marxistisk tenkar. Han var ein av dei få leiande sosialistane i Andre Internasjonalen som gjekk beint imot all støtte til krigføringa i første verdskrigen. 

Også i Skottland hadde tenkinga til Connolly stor innverknad, ikkje minst på John Maclean, som på liknande vis kombinerte venstreorientert haldning og kamp for nasjonal frigjering da han skipa *Scottish Workers Republican Party*. Etterkommaren av denne gruppa inngår i dag i *Scottish Socialist Party*, Det skotske sosialistpartiet. 

Det står ei statue av James Connolly i Dublin, utanfor *Liberty Hall*, kontora til fagrørsla.

## Bakgrunnsstoff
* Les meir om og av James Connolly på www.marxists.org
Hurumlandet

**Hurumlandet** er halvøya mellom Oslofjorden og Drammensfjorden. Ho er ein del av Asker kommune og Akershus fylke og inneheld tettstadane Slemmestad, Bødalen, Røyken, Midtbygda, Nærsnes, Båtstø, Åros, Sætre, Storsand, Filtvet, Tofte, Kana, Rødtangen, Holmsbu, Klokkarstua, Verket, Gjerdal og Hyggen.

## Flora og fauna
Hurum har kystbarskog, og innimellom åker- og kulturlandskap i indre strøk er det blandingsskog med lauvtrær og mykje gran. Av sjeldnare arter kan nemnast misteltein (i sør), vårmarihånd og vårkrossknapp. 

Faunaen er dominert av den søraustnorske lauvskogens habitat, med rådyr, noko elg, hare, grevling og ulike gnagarar. Fuglelivet har tatt seg opp. Det hekkar mellom anna hegre, knoppsvane, ærfugl, strandsnipe og gråspett i Hurum. Det er også noko ål, knurr og sjøaure i havet langs kysten.