open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fantasi og fuge i c-moll, BWV 562

**Fantasi og fuge i c-moll, BWV 562** er eit relativt kort stykke skriven for orgel av Johann Sebastian Bach. Stykket vart komponert medan han var i Weimar og så seinare utvida med ein fuge, truleg av Bach sjølv, seinare i livet hans. Stykket har ein interssane, tung appoggiatura-aktig harmoni.

## Komposisjon
Bach vart hyrt av hertugen i Weimar, Wilhelm Erst, i 1709 som organist og medlem i hofforkesteret. Han vart særleg oppfordra til å utnytte det unike talentet sitt på orgel. I perioden i Weimar voks ryktet hans som organist og mange studentar vitja han for å lære teknikkane hans. Komponisten skreiv òg mange av dei største orgelverka sine i denne perioden, som Toccata og fuge i d-moll, BWV 565 og Preludium og fuge i E-dur, BWV 566. *Fantasi og fuge i C-moll* vart påbyrja i denne perioden, som ein enkel fantasi. Fugen vart lagt til i 1745, mest truleg av Bach, men kanskje òg av ein av studentane eller sønene hans. Stykket er eit av verka til Bach der det har gått veldig lang tid mellom når dei forskjellige satsane er skrivne.

## Analyse
Heile stykket varer mindre enn seks minuttar, og består av ein 81 taktar lang fantasi og ein uferdig fuge på berre 27 taktar. Fantasien har ein imponerande struktur og lyd, ei kjensle som vert skapt av det ein takt lang framkallande temaet i stykket, som stundom glir over i nye idear. Sjølv pedalbassen vert nytta til å spele dette temaet. Temaet inneheld mange appgiaturaer som gjev stykket ei lett virtuos kjensle. Fugen er skriven i 6/4-takt og nyttar ein enkel åttandedels rytme. Stykket endar brått i midten av den 27. takten. 

## Sjå òg
*Orgelverk av Johann Sebastian Bach

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fantasia and Fugue in C minor, BWV 562|Fantasia and Fugue in C minor, BWV 562]]» frå ,  den 24. april 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Stor fantasi og fuge i g-moll, BWV 542

**Stor fantasi og fuge i g-moll**, BWV 542, er eit orgelpreludium og ein fuge av Johann Sebastian Bach. Verket har fått tilnamnet «Stor» for å skilje det frå den tidlegare Liten fuge i G-moll, som er kortare. 

Ein har funne bevis på at Bach komponerte og skreiv om Fantasi og fuge i g-moll for orgel, som ei prøvespeling for ein organiststilling i Hamburg i 1720. Bach fekk ikkje jobben, men verket har overlevd og generasjonar av organistar sidan har rekna det som eit av dei største orgelverka.. Dei to delane av BWV 542 (fantasien, stundom kalla preludium, og fugen) trur ein er komponert kvar for seg. Fugen vart truleg komponert medan Bach var i Weimar (1708-1717) og fantasien då han var i Köthen (1717-1723, men om prøvespelingsteorien er rett, ikkje seinare enn 1720).

Det vart transkribert for piano av Franz Liszt som S.463.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Great Fantasia and Fugue in G minor, BWV 542|Great Fantasia and Fugue in G minor, BWV 542]]» frå ,  den 23. april 2010.*  
 

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Niels Aall

**Niels Aall** () var ein norsk godseigar, kjøpmann, stortingsmann og statsråd.

Aall var fødd i Porsgrunn, der far hans dreiv trelasthandel. Etter fleire års utanlandsopphald, Frankrike og England, der han lærte seg språk og handelskunnskap, slo Niels Aall seg ned som kjøpmann i Skien. Frå 1810 var han rådmann i Skien og Porsgrunn.

2. mars 1814 vart han av Kristian Fredrik utnemnd til regjeringsråd, og sjef av 4. departement, som tok seg av handels- og tollvesenet. 19. mai 1814 vart han medlem av provianterinsgkommisjonen og føretok straks etter, saman med sorenskrivar Wilhelm F. K. Christie og Marcus Gjøe Rosenkrantz ei reise til England for å underhandle om Noregs sjølvstende, til inga nytte. I lag med statsråd Jonas Collett avslutta han Mossekonvensjonen i Moss 14. august. 28. november tok han avskjed som statsråd. Han var medlem av Stortinget 1815-16 som 1. representant frå Bratsberg amt. Han var då visepresident i Stortinget, og ei tid president i Lagtinget. Medlem av ni komitear, formann i komiteen for finans-, skatte-, bank- og pengestellet.

Aall overtok Ulefos Hovudgard med tilhøyrande skogar etter far sin. Under vanskelege konjunkturar overlet han eigedommen til sonen Hans. Han budde så ei tid på garden Brekke ved Skien, men flytta seinare tilbake til Ulefoss, der han døydde.

Aall var bror til eidsvollsmennene Jørgen Aall og Jacob Aall. Han var onkel til stortingsmennene Nicolai Cappelen og Ulrik Cappelen. Severin Løvenskiold var syskjenbarnet hans.

## Utmerkingar
Aall var innehavar av St. Olavs Orden og Nordstjerneordenen.

## Kjelder
*Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*
Preludium og fuge i a-moll, BWV 543

***Preludium og fuge i a-moll***, BWV 543 (ei alternativ utgåve har nummeret BWV 543a) er eit orgelverk av Johann Sebastian Bach frå tida han var i Weimar (1708-1717). Det er den siste inkarnasjonen av Bachs cembalofuge i a-moll, BWV 944, komponert i 1708.

Verket er ikkje like kjend som andre orgelverk av Bach, men det vert likevel rekna som like bra som dei beste av dei.

Preludiet er massivt, dramatisk, med eit tungt, kroamtisk fallande tema, som vert enno tyngre når pedalane kjem inn midtvegs i stykket. Mot slutten av sjølve fugen er det ein oppeldna passasje med utvungen ikkje-fugeliknande orgelvirtuositet.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Toccata, adagio og fuge i C-dur, BWV 564

**Toccata, adagio og fuge i C-dur, BWV 564** er eit orgelverk av Johann Sebastian Bach, komponert i 1708 i Weimar. Det signerte manuskriptet har berre tittelen «Toccata i C-dur», men stykket har vorte kjend under den fulle tittelen. Verket er av unik blant orgelverka til Bach ved at ein har eit sakte parti mellom forspelet og fugen, sjølv om han leikt med ideen i mange år. Preludium og fuge i C-dur BWV 545 finst i ei tidlegare utgåve (transponert til H-dur) som seinare dukka opp som ein sakte sats frå ein orgelsonate i C-dur. 

Sjølv om melodien er laga fullt og heilt av Bach, er opninga av toccataen liknande strukturen og stilen i opninga av Preludium, fuge og chaconne i C-dur (BuxWV 137) av Dietrich Buxtehude, som Bach hadde vitja berre nokre få år tidlegare go som inspirerte Bach musikalsk til ein viss grad på denne tida. Etter den overlessa, improvisasjonsliknande opninga, glir verket over i ein kontrapunktisk del med nokre få korte tema i concertato-stil, der det vert veksla mellom full og forholdsvis sparsommeleg tekstur, som samsvarar tutti- og sologrupper i concerto grosso. Adagioen er skriven i to heilt forskjellige seksjonar. Den første er ein lett, arie-liknande melodi for høgrehanda over eit enkelt akkordakkompagnement, medan den andre og mykje kortare dele er markert Grave, og legg vekt på kromatiske progresjonar, forhaldningar og dissonans.

Fugen er bygd på eit påfallande, sterk fiolinistisk tema i 6/8 og går tilbake til den concerto-liknande stilen frå toccataen, med særs frie, glimrande parti og ein virtuos kadens på slutten. 

## Sjå òg
* Toccata og fuge

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Toccata, Adagio and Fugue in C major, BWV 564|Toccata, Adagio and Fugue in C major, BWV 564]]» frå ,  den 24. april 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Gratis notar frå classical-scores.com
*
Olav Bruvik

**Olav Bruvik** () var ein norsk fagforeiningsleiar og politikar for Arbeidarpartiet. 

Olav Bruvik var statsråd og sjef for Sosialdepartementet (sosialminister) i Einar Gerhardsen si tredje regjering frå 18. februar 1961 til han døydde.

Olav Bruvik var fødd i Haus. Han tok Statens husindustriskole på Haus i 1929, og arbeidde som smed frå 1930 til 1935. Han var deretter stolstillarlærling ved Arna Fabrikker 1935-1937, gjekk på Lennings Texstiltekniske Institutt i Norrköping 1937-1938, og arbeidde så som stolstillar ved Arna Fabrikker 1938-1944.

Han blei med i motstandsrørsla under den andre verdskrigen, og fekk deltakarmedaljen i 1945.

I 1945 vart han nestformann i Norsk Tekstilarbeiderforbund, og var så formann frå 1949 til han døydde i 1962. Han var også medlem i sekretariatet i LO 1953-1961. 

## Verv
Tillitsverv i fagrørsla:
*Medlem styret i Tekstilinternasjonalen 
*Medlem forretningsutvalet i Arbeidernes Opplysningsforbund 

Tillitsverv i parti:
*Formann Ytre Arna Arbeiderungdomslag 1935-1937 
*Formann Haus herads Arbeiderparti frå 1945 
*Formann Framfylkingens venner frå 1958 
*Varamedlem Det norske Arbeiderparti sitt sentralstyre 1959-1961 
*Medlem styret for Oslo Arbeidarparti 

Offentlege verv:
*Medlem Bransjerådet for tekstilindustrien 1949-1962 
*Varamedlem Direksjonen for Noregs Bank 1953-1962 
*Medlem Målsettingsutvalget 1955-1956 

## Litteratur
*Bruvik, Olav: Tillitsmannen i tekstil, Oslo 1957
*Bruvik, Olav: Fagorganisasjonen viser vei. Fagorganisasjonen og det moderne samfunn, Oslo 1962

## Kjelder
*
Den haitiske revolusjonen

**Den haitiske revolusjonen** (1791–1804) var ein periode med store konfliktar som omfatta det einaste slaveopprøret i Amerika som slavane har gått sigrande ut av. Resultatet vart at Haiti vart oppretta, som den fyrste sjølvstendige republikken som var styrt av ikkje-kvite. I tida før revolusjonen var Haiti ein fransk koloni og heitte Saint-Domingue.

Gjennom revolusjonen frigjorde afrikanarar og personar med afrikansk opphav seg frå fransk kolonisering og slaveri. Sjølv om det fann stad mange slaveopprør på denne tida, var det berre revolusjonen på Saint-Domingue i 1791 og utover som var framgangsrik nok for å frigjere ei heil øy.

Haiti gjekk frå å vere ein fransk koloni til ein sjølvstyrt stat gjennom ein prosess som sette djupe spor etter seg. Systemet som dei franske slaveeigarane etablerte, innebar vald og truslar for å få opp effektiviteten. Dette valdsbaserte systemet overlevde revolusjonen og heldt fram i den nyfødde republikken, ettersom ein kvit elite tok den politiske og økonomiske makta.
 
Historikarar har tradisjonelt rekna ein voodooseremoni i august 1791 med Dutty Boukman som den utløysande årsaka til revolusjonen, men eigentleg var bakgrunnen for opptøyane meir kompleks enn som så.

## Kjelder
* «Haitiska revoutionen» på Wikipedia på svensk, innhenta 23. april 2010.

### Referansar
Spanjolar

**Spanjolar** eller **spaniarar** (spansk ) er ei folkegruppe som høyrer heime i Spania på Den iberiske halvøya og diasporaen deira. Omgrepet omfattar dei ulike regionale gruppene i landet, noko som viser igjen i den spanske historia. Spania, slik det geografisk er i dag, omfattar nemleg ei rekkje kongedømme frå slutten av 1400-talet som var resultat av den kristne gjenerobringa og den kastiljanske arvefølgjekrigen.

Det offisielle språket i Spania er spansk (*español* eller *castellano*), standardspråket som er basert på mellomalderdialekten til kastiljanarane frå midten av landet, men det er likevel fleire språk i Spania. Alle er iberoromanske utanom det baskiske språket. 

Det finst også svært mange med spansk opphav, som eit resultat av emigrasjon, i andre delar av verda – flesteparten av dei i Latin-Amerika. Størstedelen av desse har blanda opphav, og har difor også røter frå til dømes indianarar, andre europeiske land og Afrika.

## Kjelder
* «Spanish people» på Wikipedia på engelsk, innhenta 19. april 2010.
Gunder Aas

**Gunder Aas** () var ein norsk embetsmann og stortingsmann. Han var amtmann i Stavanger amt 1833–53.

Gunder Aas var frå garden Øyås i Melhus, der far hans var gardbrukar. Han tok norsk juridisk eksamen i 1812 med beste karakter og var prokurator ved underretten i Lister og Mandals amt. Juli 1814 vart han utnemnd til byfut i Vardø, samt garnisonsauditør, magasins- og ammunisjonsforvaltar ved Vardøhus festning. Han gjekk i 1817 av frå desse embeta med vartpengar. Sakførar ved stiftsoverretten i Trondheim i 1818, overrettsprokurator 1821.

Same året, 1821, vart han utnemnd til sorenskrivar i Vestre Råbyggelaget, deretter frå 1829 sorenskrivar i Jæren og Dalane. I 1833 tok han over amtmannsembetet i Stavanger amt og styrte dette til han døydde. «Som embedsmand indla han sig særlig fortjeneste ved at forbedre jurisdiktionsinddelingen i sine embedsdistrikter, saaledes ved at den besværlige uoverensstemmelse mellem den verdslige og geistlige inddeling blev hævet», skriv Tallak Lindstøl.

Aas representerte Stavanger amt på Stortinget i 1833, der han var sekretær i stortinget. Han var og medlem av komiteen om næringsvegane og sekretær i komiteen om tiendrettar i Finnmark.

Frå 1836 til 1846, med unntak av årene 1840–43, var Aas formann i Stavanger amts landhusholdningsselskab. I 1843 vart han utnemnd til riddar av Nordstjerneordenen.

Han døydde i Stavanger.

## Kjelder

*Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Qaumi Tarana

**Qaumi Tarana** (urdu قومى ترانہ, *Qaumī tarāna*, 'Nasjonalsong') er nasjonalsongen til Pakistan. 

Melodien er komponert av Ahmed Ghulamali Chagla, og den noverande teksten er skriven av Abu-Al-Asar Hafeez Jullandhuri.
Fyrstestaten Kalat

**Kalat** eller **Qalat** (urdu قلات) er ein tidlegare fyrstestat som låg i dagens Balutsjistan i Pakistan.
Kalat vart styrt av ein khan og vert difor også omtalt som eit khanat. Staten vart grunnlagd i siste halvdel av 1600-talet og eksisterte som vasallstat under afganarkongane i Kandahar, Mogulriket og til sist Britisk India. Det vart innlemma i Pakistan i 1948, etter delinga av Britisk India. 
I 1901 hadde staten ei flatevidd på  km2 og eit folketal på . Byen Kalat var houedstad. 

Kalat-området ligg i dag i midten av Balutsjistan og i Afghanistan.

## Historie
Vasallstaten Kalat vart oppretta i 1638. Grensene for området forandra seg gjennom hundreåra, men vart fastsette etter traktat med den britiske embetsmannen Robert Sandeman seint på 1800-talet. Delar av staten i nord og nordaust vart lånte eller gjevne vekk, og desse områda vart til provinsen Britisk Balutsjistan.

31. mars 1948 gjekk staten inn som ein del av Pakistan, og han vart, saman med tre nabostatar, til Balutsjistan.

## Kjelder
*«Kalat (princely state)» på Wikipedia på engelsk, innhenta 23. april 2010.
*«Kalat» hjå Caplex, innhenta 23. april 2010.
Hakke

**Hakke** (av lågtysk *hack(e)*) er ein er ein landbruks- og anleggsreiskap som vert nytta for å løysa opp jord og sand, fjerna stein og røter, og liknande arbeid. Reiskapen er laga av stål og har treskaft. 

## Historie
Hakker kan førast attende til yngre steinalder, då dei til dømes kunne lagast av hjortehorn.

Før mekaniseringa av landbruk og anleggsarbeid var hakker mellom dei viktigaste reiskapane. Til dømes ved grøfting måtte jord og stein hakkast laus før ein kunne kasta opp jorda med spade.

## Ulike hakketypar
*Flåhakker kan nyttast til å flå av torv
*Pigghakker, med minst ein krumma pigg eller ein pigg på kvar side, vert nytta i hard grunn. Tverrhakke er ein variant med eit breiare blad på eine sida.
*Ryddehakke, tverrblad på eine sida, «rotøks» på den andre
*Potethakke, vinkelbøygd greip med 3–5 tindar som er rundt 20 cm lange
*Gjødselhakken, litt større enn potethakke
*Grev
## Galleri

Fil:Pickax_(PSF).png|Pikhakke i bruk.
Fil:Starting_to_repair_the_interior_of_a_wrecked_trolley_8d15866v.jpg|Pikhakke i bruk i samband med anleggsarbeid.
Fil:Man-with-pickaxe.jpg|Flåhakke i bruk.


## Kjelder
Spade

**Spade** er ein landbruks- og anleggsreiskap som vert nytta for å grava i jord, sand, snø, osb. Ein spade er laga av ei krum stålplate med treskaft. Tidlegare var spaden ein viktig reiskap innan jordbruk og anleggsarbeid. Innan hagebruk og gartnerinæringa er det framleis i bruk. Mange nyttar òg spade i private hagar og anna småarbeid.
Oppsittar

**Oppsittar** er ei nemning som særleg vert nytta i juridisk språkbruk om ein person som bur på og driv ein gard eller plass, anten som sjølveigande gardbrukar eller som leiglending. Opphavleg var det berre visse leigarar av landbruksjord (bygselmenn eller leiglendingar) som vart kalla oppsittarar.

## Sjå òg
* Husmann
Mikhail Kalatozov

**Mikhail Kalatozov**, fødd **Mikheil Kalatozishvili** () var ein georgisk filmregissør. Han studerte økonomi før han starta filmkarrieren sin som skodespelar og seinare klippar og fotograf. Han regisserte fleire dokumentarfilmar, som *[[Sol Svanetii]]* («Salt til Svanetia»), men var tvinga til å trekkje seg tilbake etter at filmen *Gvozd v sapoge* («Spikar i skoen») vart forboden av stalinistsensorane. Under den andre verdskrigen regisserte han fleire propagandafilmar og arbeidde som kulturattaché på den sovjetiske ambassaden til USA. I 1950-åra regisserte han fleire andre filmar. Han var relativt ukjend før dei fire siste spelefilmane hans, *[[Og tranene flyr]]*, *[[Brevet som ikke ble sendt]]*, *[[Soy Cuba]]* og *[[Det røde telt]]*, kom. Sistnemnde skildra den italienske polfararen Nobile si ferd mot Nordpolen i luftskip, og Sean Connery spela hovudrolla som Roald Amundsen.

## Kjelder

*«Mikhail Kalatozov» på Wikipedia på engelsk, innhenta 23. april 2010.
*«Mikhail Kalasotov» av Trond Olav Svendsen hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010.

## Bakgrunnsstoff
*
Christian Roy Kaldager

**Christian Roy Kaldager** () var ein norsk flyoffiser.

Han tok eksamen ved Sjøkrigsskulen i 1931 og ved Marinens flygeskule i 1932. Frå 1936 til 1941 var han kaptein i handelsflåten. Frå 1942 var han i Flyvåpenet og tenestegjorde under den andre verdskrigen som leiar for 330-skvadronen.

Han vart forfremja til oberst i 1953 og generalmajor i 1960. Han var generalinspektør i Flyvåpenet frå 1957, og i 1962 vart han leiar for Luftkommando Østlandet og SN sine flystyrkar i Kongo. Frå august 1963 til desember 1963 var han sjef for alle SN-styrkane i Kongo. Han etterfølgde Kebbede Guebre, og vart sjølv etterfølgd av Johnson Aguiyi-Ironsi. Han var konstituert stabssjef i Forsvarets overkommando frå 1964 til 1968, og deretter kommandant på Akershus festning frå 1968 til 1973 og direktør for Forsvarets høgskule frå 1969 til 1970.

## Kjelder
*«Christian Roy Kaldager» på Wikipedia på engelsk, innhenta 24. april 2010.
*«Christian Roy Kaldager» hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010.

### Referansar
Hieronymus Heyerdahl

**Hieronymus Heyerdahl** () var ein norsk prest og stortingsmann.

## Liv
Heyerdahl var fødd i Aremark, der far hans var sorenskrivar. Han gjekk på latinskulen i Kristiania, og vart student i 1790. I 1794 fullførte han si teologiske utdanning og vart cand. theol. Året etter personleg kapellan i Ringsaker, frå 1799 i lik stilling i Kongsberg. I 1800 utnemnd til residerande kapellan i Toten. Her var han 1804-08 samstundes styrar for eit lærarseminar, einelærar 1804-07. I 1811 oppheldt han seg i København og søkte på embetsstillingar. I 1812 vart Heyerdahl utnemnd til sokneprest i Stjørdal. I dette embetet vart han verande i 23 år, til han i 1835 vart sokneprest i Gran.

Heyerdahl var utsending frå Nordre Trondhjems amt til riksforsamlinga i 1814. Han slutta seg til sjølvstendepartiet, sat i konstitusjonskomiteen.

Heyerdahl var ein dei fremste opplysningsprestane. Ved sidan av prestegjerninga studerte han mineralogi medan han budde i Kongsberg og botanikk i Stjørdal. Dessutan var han ein flink jordbrukar. Han føretok ei rekke vitskaplege undersøkingar, nokre av desse vart publisert.

Han døydde på prestegarden i Gran.

## Utmerkingar
I 1811 fekk Heyerdahl riddarkrossen av Dannebrogordenen og same år blei han medlem av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab. I 1825 fekk han Nordstjerneordenen av kong Karl III Johan.  

## Bibliografi
* *Bidrag til en mineralogisk-geognostisk Beskrivelse over Ringsagers og Totens Præstegjelde*, 1811

## Kjelder
* Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
* Dansk biografisk leksikon
* Hieronymus Heyerdahl frå Eidsvoll 1814

## Bakgrunnsstoff
*
David Silva

**David Josué Jiménez Silva** () er ein spansk fotballspelar som spelar på Real Sociedad (2020).

I 2014 spela han for Manchester City og det spanske landslaget. Han har vorte seriemeister i England med Manchester City i 2012 og 2014. Med Spania har han vorte europameister to gonger og verdsmeister éin gong. I EM i 2008 spelte han i fem av Spania sine seks kampar då dei vann meisterskapen. I VM i Sør-Afrika i 2010 var han berre på banen i to av kampane, men i EM i 2012 var han igjen fast på laget då Spania vart europameistrar for andre gong på rad.
Kaldbenk

Ein **kaldbenk** er ein drivbenk som ikkje får tilført kunstig varme, og som difor berre vert varma opp av sola. Viss ein dekkjer til benkevindauget med matter om natta, vil temperaturen halde seg relativt høg og gje plantene betre vekstvilkår. Denne dyrkingsmåten er ikkje lenger utbreidd.

## Kjelder
*«Kaldbenk» hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Vekselvarm

**Vekselvarm** (*poikiloterm*), tidlegare kalla **kaldblodig** er ei skildring innan biologien som vert brukt på dyr og planter med ein kroppstemperatur som varierer med omgjevnadene. Alle nolevande dyr unnateke pattedyr og fuglar er vekselvarme. Det motsette av vekselvarm er varmblodig (*homoterm*), som viser til organismar som har ein konstant kroppstemperatur.

Vekselvarme dyr er heilt avhengige av temperaturen rundt seg. Viss det er for varmt i vêret, vert dei overoppheta, og viss det er for kaldt, vil dei fryse i hel. Når temperaturen er kaldare enn ideelt, vil dei vere sløve og trege i rørslene. Fordelen dei vekselvarme dyra har er at det er lite energikrevjande å la omgjevnadene varme seg opp. Dei klarer seg med om lag ein tidel av energien (maten) i høve til eit varmblodig dyr av same storleik.

Reptil, insekt, amfibium og fisk er døme på vekselvarme dyr, men ikkje utan unntak. Enkelte store og aktive fisk, til dømes makrellstørje, får ein kroppstemperatur som er ein god del høgare enn i vatnet han sym i. Og på kjølige sommarkveldar må enkelte store insekt, til dømes tussmørksvermarar, varme opp flygemusklane før dei kan fly.

## Kjelder
* «Vekselvarm» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 24. april 2010.
* «Poikilotherm» , innhenta 24. april 2010.
* «Vekselvarme dyr – zoologi» hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Kaldblodshest

**Kaldblodshest** er ei gruppenemning på dei hesterasane som er minst i slekt med den orientalske hesten. Gruppa er karakterisert ved grov kroppsbygnad og grove bein, store hovar med velutvikla hovskjegg, kraftig muskulatur og roleg temperament. Rasane har typisk lang, rektangulær kroppsbygnad. Alle dei fire nasjonale hesterasane i Noreg (dølahest, norsk kaldblodstravar, fjordhest og lyngshest/nordlandshest) høyrer til i denne gruppa saman med dei tyngre trekkhestrasane i Europa. Ardennarhest er ein kjend og utbreidd kaldblodshest; andre typar er islandshest, percheron, shirehest, dølahest, finsk hest, clydesdale og suffolk punch.

## Sjå òg
*Arbeidshest
*Varmblodshest
*Fullblodshest
*Halvblodshest
*Ponny

## Kjelder

*«Kaldblodshest» hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Kalfaktor

**Kalfaktor** (av latin *calefacere*, «varme opp») er ei tysk nemning for fyrbøtar og også oppvartar og tenar. I tysk fengselsspråk er kalfaktor ei nemning på ein fange som hjelper fengselspersonalet med reingjering og utdeling av mat. I Noreg vert dette kalla ganggut.

## Kjelde
*«Kalfaktor» hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010 (lisensiert under CC-BY-SA).
Sjåfør

**Sjåfør** (av fr. *chauffeur*) er ein person som arbeider som motorvognførar. Det franske order *chauffeur* tydde opphavleg fyrbøtar (oppvarmar), men då det kom bilar med stempelmotorar med innvendig forbrenning heldt ein fram med å nytta same ordet og det skifta etter kvart meining til førar av motorvogn. På norsk vert *sjåfør* fyrst og fremst nytta om yrkesførarar av motorvogn, som drosjesjåfør, bussjåfør og lastebilsjåfør. 

## Sjå òg
* Førarkort
* Fyrbøtar
Knivslipar

**Knivslipar** er eit yrke der utøvaren reiser rundt med ein slipestein på ei tralle eller trillebår og sliper knivar, sakser og anna skarpt verktøy for folk. Omreisande knivsliparar fanst i Noreg fram til 1970-talet, men er i dag blitt mykje mindre vanlege i Europa. Knivsliparyrket finst framleis ein del andre stader, som i Asia.


A traditional grinding of scissors.JPG|Knivslipar i India i 2011.
Knife grinder-1.JPG|Knivslipar i Paris i 2008.
Buchara-1981-0027.JPG|Knivslipar i Bukhara i 1981.
Fotothek df ps 0000632 001 Arbeitende ^ Handwerker ^ Scherenschleifer.jpg|Tysk knivslipar i 1931.
Carrick, Knife-grinder.jpg|Russisk knivslipar på 1800-talet.


## Bakgrunnsstoff
Hjelmslekta

**Hjelmslekta** (*Aconitum*) er ei planteslekt av høge, fleirårige urter i soleiefamilien. I Noreg veks ein art vilt, tyrihjelm. Sjølv om hjelmar er mellom dei giftigaste plantene, vert dei dyrka i hagar på grunn av dei vakre blomane. Gifta heiter *akonitin* og vart tidlegare brukt som legemiddel.

Nokre kjende artar:
* Oktoberhjelm (*A. carmichaelii*) 
* Prakthjelm (*A. × cammarum*)
* Storhjelm eller venusvogn (*A. napellus*) 
* Tyrihjelm (*A. lycoctonum*)
* Ulvehjelm eller gulhjelm (*A. lycoctonum* subsp. *vulparia*)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hjelmer|Hjelmer]]» frå ,  den 24. april 2010.*  
 
* caplex.no

## Bakgrunnsstoff
Motorvogn

**Motorvogn** kan syna til:

* Motorvogn på skjener, sporvogn eller jernbanevogn med eigen motor
* Skjenebuss, motorvogn på skjener
* Motorvogn som ikkje går på skjener, av Statens vegvesen definert som:
** Personbil (klasse A)
** Lastebil (klasse C), lett lastebil (klasse C1)
** Buss (klasse D), minibuss (klasse D1)
** Traktor og motorreiskap (klasse T)
** Motorsykkel (klasse A), lett motorsykkel (klasse A1)
** Moped (klasse M)
** Beltemotorsykkel, vanlegvis kalla snøskuter (klasse S)

## Kjelder

*
Hjelm

**Hjelm** (norrønt *hjalmr*) er eit vernande hovudplagg av hardt og/eller absorberande materiale. Ein hjelm kan verna hovudet mot slag, støyt og andre skadar eller farer. Typiske bruksområdet er i militær samanheng, som verneutstyr for arbeid, til ein del idrett og anna rørsle eller transport. Nokre hjelmar kan hovudsakleg ha seremoniell eller utkledande funksjon, og kan ha ei utforming som ber preg av dette.

Historisk laga ein hjelmar av lêr, metall, tekstilar og tidvis bein. Sidan 1900-talet har ein også teke i bruk kunststoff som epoxy og kevlar.

## Kulturell tyding
Ein hjelm kan vera eit teikn på ein mektig krigar, og er blitt brukt i framstillingar av krigargudar som Ares, Atene, Bellona og Mars, erobrarar som Aleksander den store, vikingar eller conquistadorar.

Ein del germanske namn som Hjalmar, Anselm, Vilhelm er avleidde av «hjelm», medan namn som Kjetil og Kjell kan vera knytte til hovudplagget.

## Sjå og
*Sykkelhjelm

## Kjelder

*«hjelm» (27.02.2013) i *Store norske leksikon*
* «Hjelm», *Aschehougs leksikon* (1906–13), attgjeve i ''Store norske leksikon''
*
Olaus Michael Schmidt

**Olaus Michael Schmidt** () var ein norsk jurist, stortingsrepresentant og statsråd.

Schmidt var fødd i Trondheim, der faren var kjøpmann. Han vart student frå katedralskulen i fødebyen i 1801, og cand. theol. i 1806. Adjunkt ved borgarskulen i Trondheim 1806-10. Han reiste så til København for å studere vidare, og tok juridisk embetseksamen i 1812.

Same året, 1812, vart han auditør og regimentskvartermeister ved sønnafjellske dragonregiment. Frå 1817 var han assessor ved stiftsoverretten i Kristiansand, justitiarius ved same retten i 1828. År 1829 vart han høgsterettsassessor.

Schmidt sat på Stortinget i 1827 og på det overordentlege storting 1828 som 1. representant frå Kristiansand. På begge tingsamlingane var han sekretær i Lagtinget, og mellom anna medlem av fullmaktskomiteen. Han var med i riksrett både 1827 og i 1836, siste gongen i eigenskap av høgsterettsassessor.

År 1828 var Schmidt formann i ein kongeleg kommisjon om havarivesenet.
 
I perioden 1838–48 hadde Schmidt sete i statsrådet. 22. januar 1838 vart han sjef for Justisdepartementet, og styrte dette i fleire bolkar. 1846-47 var han leiar av Finansdepartementet. I tre periodar var han medlem av statsrådsavdelinga i Stockholm. Han tok avskjed 19. april 1848.

Schmidt døydde i Teplitz under ein ferietur (ei såkalla badereise). Broren Peter Schmidt var medlem av riksforsamlinga i 1814.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*
Hangglider

Ein **hangglider** er eit umotorisert luftfartøy nytta i hanggliding. Fartøyet er ein mellomting mellom eit seglfly og ein fallskjerm og består av ein duk spent over ei ramme, vanlegvis av aluminium. Ein startar og landar ein hangglider ved hjelp av føraren si eiga muskelkraft og under flyginga heng piloten liggjande i ein soveposeliknande sele under vengen og kan styre hangglideren ved hjelp av vektforskyving. Piloten flyttar kroppsvekta i den retninga han ønskjer å svinge. Han kan òg regulere snøggleiken ved å lene seg framover, slik at farten aukar, eller bakover, slik at farten minkar. Ved landing skyv piloten seg kraftig bakover like før landing og landar så ståande. Ein startar som regel ved at piloten spring nedover ein bratt bakke til ein har fått tilstrekkeleg stor fart i forhold til lufta rundt slik at hangglidaren tar av. Ein kan òg starte ved eit vinsjopptrekk eller på slep etter mikrofly. 

Ein typisk hangglider har eit vengespenn på 10–12 meter, eit vengeareal på 14–18 m² og glidetal mellom 1:10 og 1:16. Steilesnøggleiken er kring 30 km/h. Nokre hanggliderar har hjelpemotorar. Om det er montert hjul på ein slik motorisert hangglider i tillegg, vert han klassifisert som eit mikrofly. 

Den moderne hangglideren vart oppfunnen av Francis M. Rogallo, men mange av dei tidlegaste luftfartøya har ein konstruksjon og manøvreringsmetode som har klåre likskapar med hangglideren. 

## Sjå òg
* Hanggliding

## Kjelder
*
Allied Command Transformation

**Allied Command Transformation** (**ACT**) er ein av dei to overkommandoane i den militære strukturen til NATO. Den andre er Allied Command Operations.

ACT har hovudkvarter i Norfolk i Virginia i Sambandsstatane. Øvstkommanderande for ACT har tittelen *Supreme Allied Commander Transformation* (SACT) og er også sjef for U.S. Joint Forces Command.

## Organisasjon
ACT er samansett av hovudkvarteret (HQ SACT) i Norfolk og fleire underliggjande trenings- og utviklingssenter som er lokalisert andre stader, mellom anna:
*Joint Warfare Centre, Stavanger, Noreg
*Joint Force Training Centre, Bydgoszcz, Polen
*Joint Analysis and Lessons Learned Centre, Monsanto, Portugal
*NATO Undersea Research Centre, La Spezia, Italia

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Allied Command Transformation|Allied Command Transformation]]» frå ,  den 24. april 2010.*  
 
*caplex.no - NATO
Boeing 707

**Boeing 707** var det første kommersielle jetflyet til Boeing. Prototypen, med kjælenamnet *Dash 80*, fauk jomfruturen den 15. juli 1954 som *Model 367-80*. Flyet vart drive fram med fire Pratt & Whitney JT3 jetmotorar. 

Den første kommersielle flyginga vart gjennomført av Pan-Am 26. oktober 1958 med opninga av ei transatlantisk jetrute frå New York til Paris.

Gjennom fleire oppgraderingar, mellom anna ei vidareutvikling av motorane, vart etter kvart rekkevidda til flya lengre. Flyet vart produsert i 1&nbsp;010 eksemplar fram til 1991.

## Modellar

* **707-120** &ndash; originalen
* **720** &ndash; kortare og lettare versjon, opphavleg rekna som mellomdistanse-fly.
* **707-320** &ndash; lenger, raskare og større rekkevidd. Med rekkevidd på cirka 6&nbsp;000 km med 141 seter, vart dette den første verkelege interkontinentale utgåva av flyet.

### Air Force One
Tre spesialbygde *707-120* og to spesialbygde *707-320B* vart levert til det amerikanske forsvaret for å fly regjeringsmedlemmar. Dei to sistnemnte vart nytta til å fly presidenten som *Air Force One*. I 1990 vart alle fem flya erstatta av to spesialbygde Boeing 747.

## Spesifikasjonar

## Leveringar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Boeing 707|Boeing 707]]» frå ,  den 24. april 2010.*  


## Bakgrunnsstoff
Adrenokortikotropt hormon

**Adrenokortikotropt hormon** (**ACTH**) er eit peptidhormon som vert skilt ut frå adenohypofysen. ACTH går via blodet til binyrene, der det regulerer produksjonen av mineralkortikoid (t.d. kortisol). Ved mange tumorar i hypofysen opphøyrer produksjonen av ACTH, noko som fører til atrofi av binyrene og livstrugande låge nivå av kortisol i blodet.

## Kjelder

*caplex,no
Abandonering

**Abandonering** tyder å gje frå seg, forlate, eller gje opp noko. 

I norsk rett vert omgrepet brukt om dei tilfella der eit konkursbu opphevar kverrsetjinga av ein eigedom eller rett som eigentleg høyrer til buet, jf. konkursloven § 117 b. Grunnen er ofte at eigedommen ikkje har økonomisk interesse for konkursbuet, til dømes fordi han står i pant.

I slike tilfelle går råderetten over eigedommen tilbake til skuldmannen etter ei abandoneringserklæring frå bustyraren. I tillegg slettar bustyraren meldinga om konkurs som er tinglyst på eigedommen, jf. konkursloven § 79 sjuande ledd. Eventuelt kan eigedommen overførast til panthavaren, jf. konkursloven § 117c. Dette vert kalla «ueigentleg abandonering».

## Kjelder

* «Abandonering» hjå Statens kartverk, innhenta 24. april 2010.
Gaffeltruck

**Gaffeltruck** er ei maskin som vert nytta for å lasta av og på lastebilar og jarnbanevogner, for å stabla varer på lager, transportera varer over korte avstandar på lager, hamner, flyplassar, industriområde, osb. Gaffeltruckar har eit tårn heilt fremst på maskina, med ein gaffel som kan heisast/senkast hydraulisk. 

## Oppbygging
 
På grunn av at nyttelasta er plassert framom framhjula er motoren plassert bak, slik at han tener som motvekt mot lasta. I tillegg er det ofte plassert ekstra masse, i form av motvekter, bak på maskina. Det er drift på framakselen, som har størst aksellast. Førarplassen er plassert rett bak tårnet, slik at føraren har så godt oversyn som mogleg. Gaffeltruckar har bakhjulsstyring, som fører til svært liten snuradius og gjer det lett å manøvrera maskinane der det er lite plass. 

Gaffeltruckar som vert nytta innandørs er ofte utstyrte med elektrisk motor som går på batteri, eller gassmotor som nyttar til dømes propan. Maskinar som vert nytta utandørs er ofte utstyrte med dieselmotor. Store gaffeltruckar har så godt som alltid dieselmotor. Girkassen er vanlegvis trinnlaus, som gjer manøvreringa smidig. 

### Konteinartruck
Kontainertruckar er kraftige gaffeltruckar som er store nok til å lyfta og transportera fulle konteinarar. Dette vert ofte nytta på hamner, jarnvegsstasjonar og terminalar, der ein lastar om konteinarar.  

### Sidestablar
Sidestablarar er ein spesialversjon som vert nytta for transport og stabling av lang last, som røyrer, bjelkar og liknande. Ved av-, pålasting og stabling vert tårnet, med gaffelen, køyrt fram, slik at ein får tak i lasta. Under transport vert lasta senka ned på dei to plattformene framom og bak tårnet, slik at ho ligg stødig. Sidestablarar treng ikkje meir plass enn breidda på maskina, så dei høver svært godt for stabling av til dømes trelast.

## Galleri

Fil:Sinsheim Gabelstapler TM.jpg|Konteinartruck.
Fil:Dieselstapler Steinbock Boss 337.JPG|Sidestablar.
Fil:Logging Port Chalmers.jpg|Lossing av tømmerbil med gaffeltruck i Dunedin i New Zealand.
|Gaffeltruck på ungarsk frimerke.
Fil:Forklift.JPG|Gaffeltruck i bruk på eit lager.


## Sjå òg
* Hjullastar
Kalendarium

Eit **kalendarium**  (av latin) er ei liste over kyrkjelege fest- og høgtidsdagar. Kyrkja overtok den julianske kalenderen som var sett opp av Julius Cæsar i 46 f.Kr., og brukte denne til å rekne ut tidspunkt for kyrkjelege festdagar. Søndag var festdag kvar veke, og dei årvisse festane som flytta på seg, som til dømes påske og pinse, følgde delvis den jødiske månekalenderen.

## Sjå òg
*kyrkjeåret

## Kjelder

*«Kalendarium» av Per Bjørn Halvorsen hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010.
Teleskoplastar

**Teleskoplastar** er ei nærskyld maskin til gaffeltruckar, hjullastarar og mobilkraner. Teleskoplastarar har ein gaffel plassert på enden av ein teleskopisk bom som kan skuvast ut og trekkjast saman hydraulisk. Maskinane finst i mange ulike storleikar, frå små, lette maskinar som vert nytta innan jordbruk til store, kraftige maskinar som vert nytta til tunge løft på byggeplassar og liknande. Teleskoplastarar har ofte store hjul og firehjulsdrift, slik at dei kan nyttast på ujamnt og sleipt underlag. Nokre teleskoplastarar er utstyrte med firehjulsstyring, slik at dei kan nyttast der det er trongt om plassen.

## Tilleggsutstyr

I staden for gaffel kan teleskoplastarar verta utstyrte med grus/jordskuffe og nyttast til lett anleggsarbeid. Utstyrte med ein forlengarbom kan dei nyttast til å løfta byggjematerialar. Det finst òg mannskapskorger som gjer dei i stand til å lyfta mannskap, men dei kan ikkje verta manøvrert like nøyaktig som kraner som står på støttelabbar.  

## Sjå òg
* Hjullastar
* Frontlastar
* Mobilkran

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Peter Schmidt

**Peter Schmidt** () var ein norsk kjøpmann og eidsvollsmann.

Schmidt var fødd i Trondheim, der far hans var kjøpmann. Han tok sjølv til som kjøpmann i fødebyen i 1803. 1833-42 var han børskommissær. Dessutan dreiv han frå 1840 som vrakar og vegar. Konstituert inspektør ved tukthuset i byen frå 1839.

I 1809 var Schmidt og faren med på ei dansk jakt som segla frå Jylland med kurs mot Noreg. Jakta vart kapra av ein engelsk fregatt og ført inn til Göteborg, der dei ei kort tid sat fanga i eit prisonskip.

Schmidt vart vald til 2. utsending frå Trondheim by til riksforsamlinga på Eidsvoll våren 1814. Truleg røysta han med unionspartiet i dei avgjerande spørsmåla.

Han døydde i heimbyen Trondheim. Olaus Michael Schmidt var ein yngre bror.

## Kjelder
*Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*Biografi på Eidsvoll 1814
*

## Bakgrunnsstoff
Acta

Acta eller ACTA har fleire tydingar:
* *acta*, eit latinsk uttrykk som tyder «handling» eller «referat» («dokument»).
* Anti-Counterfeiting Trade Agreement (ACTA), ei kontroversiell, internasjonell avtale om vareforfalsking og piratkopiering.
Jekktralle

**Jekktralle** er reiskap som vert nytta for å flytta pallar. Jekktraller har små hjul og kan berre nyttast på plant og hardt underlag som til dømes betonggolv. Dei vert vanlegvis berre nytta for å flytta pallar over små avstandar der det er trongt og vanskeleg å koma til med gaffeltruck.

## Sjå òg
* Gaffeltruck
Sosial kapital

**Sosial kapital** er eit uttrykk for kor godt eit samfunn heng saman, og er definert som summen av den tilliten individa i ei gruppe eller eit samfunn har til kvarandre. Den sentrale premissen er at sosiale nettverk har verdi, og det avgjerande er talet på sosiale relasjonar eller kontaktar mellom menneske og kor sterk tiltrua innanfor desse relasjonane er.

## Kjelder
* «Socialt kapital» på Wikipedia på svensk, innhenta 24. april 2010.
* «Social kapital» på Wikipedia på dansk, innhenta 24. april 2010.

## Bakgrunnsstoff
* The Social Capital Foundation
* Social Capital Gateway
Mobilkran

**Mobilkran** er ei sjølvkøyrande kran. Føremonen med mobilkraner er at dei snøgt kan flyttast mellom ulike arbeidsplassar.

## Oppbygging

Krana vert heva og senka hydraulisk og ho er teleskopisk og kan skuvast ut og trekkjast saman hydraulisk. Krana er montert på ei svingskive på chassiset, slik at ho kan svingast rundt 360°. I bakkant av krana er det montert motvekter for at krana ikkje skal tippa over under løfting. I tillegg er mobilkraner utstyrte med hydrauliske teleskopisk uttrekkbare støttebein. Støttebeina kan køyrast ned hydraulisk, slik at krana vert nivellert og står stødig under arbeid. Moderne mobilkraner er utstyrte med hydrauliske vinsjar. Motoren er så godt som alltid ein dieselmotor. 

## Sjå òg
* Kranbil
* Teleskoplastar
Heisekran

Ei **heisekran** er ei maskin som vert nytta for tunge løft. Typiske oppgåver er lasting og lossing av stykkgodt til/frå lastebåtar, av- og pålasting av lastebilar og jarnbanevogner, løft av materialar på byggeplassar, osb.

## Krantypar
Det finst mange forskjellige typar kraner, tilpassa ymse oppgåver.

### Tårnkran

Tårnkraner er utførte som eit svingbart tårn, med ein utliggar (bom). Både tårnet og bommen er laga av stålfagverk. På undersida av bommen er det plassert ei laupekatt som kan flyttast over heile lengda på bommen. Gjennom laupekatta går det eit ståltau som går ned til ei talje som er festa til ein krok. 

Krana står som oftast på ei plattform med utstikkande støttelabbar som syter for god stabilitet. I tillegg er det i bakkant montert motvekter av betong. 

Tårnkraner vert i stort mon nytta på byggeplassar, for å lyfta byggemateriale på plass. Dei har ein stor føremon med at dei tek lite plass. 

### Mobilkran
:*Hovudartikkel: [[Mobilkran]]*

Mobilkraner er sjølvkøyrande kraner, som er lette å flytta mellom ulike arbeidsplassar. Dei er oppbygde med ein teleskopisk bom, som han hevast/senkast og skuvast ut og trekkast saman hydraulisk. Krana er montert på ei svingskive på chassiet og kan svingast heilt rundt.

### Lastebilkran

Lastebilkraner er kraner monterte på lastebilar, som vert nytta for lasting og lossing av tungt gods. Lastebilkraner er ofte monterte retta bak førarhuset, eller heilt bak på lastebilen. Tidlege lastebilkraner vart drivne av ein vinsj, men frå 1960-talet og utover har dei fleste kranene vore hydrauliskt drivne. Dei har \og ofte hydraulisk manøvrerte støttelabbar for å auka stabiliteten under arbeid. Kranene reduserer nyttelasten tilsvarande massen til krana, så mange lastebilkraner er utstyrte med snøggkopplingar, slik at dei enkelt kan monterast av og på.

### Traverskran
:*Hovudartikkel: [[Traverskran]]*

Traverskraner er fast installerte kraner som vert nytta for å lyfta og transportera ting over korte avstandar. På hamner, til dømes, vert dei nytta for å flytta konteinarar, i fabrikkar vert dei nyttast for å flytta materialar og tunge gjenstandar. Mindre traverskraner som hansamar konteinarar er nokre gongar skenegåande, medan andre er sjølvgåande med gummihjul.  

### Kabelkran
:*Hovudartikkel: [[Kabelkran]]*

Kabelkraner vert fyrst og fremst nytta innan skogbruk, for å henta ut tømmer i ulendt lende. 

### Flytekran

Flytekraner er kraner som er monterte på pontongar, skip eller lekterar. Dei kjem i mange forskjellige utførelsar og storleikar. Store flytekraner vert nytta ved montering av utaskjers installasjonar, som til dømes oljeinstallasjonar i Nordsjøen. 

## Sjå òg
* Arbeidsplattform
* Vinsj
* Gaffeltruck
Jordreform

Ei **jordreform** er ei omfordeling av landbruksareal, normalt ved at store eigedommar vert stykka opp frivillig eller med tvang, og delt ut til eigedomslause landarbeidarar eller småbønder. Dette har vore vanlegast i jordbruket og mindre vanleg i skogbruket.

Det finst ei rekkje historiske døme på jordreformar, som ofte (men ikkje alltid) er knytte til «progressive», venstreorienterte politiske rørsler. I nokre tilfelle, som i Sverige i 1757–1807 og i Noreg på 1800-talet, var føremålet ikkje sosial omfordeling av ressursar, men å styrkje effektiviteten i jordbruket. Både innføringa og opphevinga av føydal liveigenskap i Europa skjedde gjennom radikale jordreformer, med høvesvis sentralisering og fordeling av eigarskap. Vidare må ein også sjå på den sovjetiske kollektiviseringa under Stalin som ei jordreform.

## Kjelder
*«Jordreform» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 25. april 2010.
Gaukmesse

**Gaukmesse** eller *Philippi et Jacobi* er ein merkedag feira 1. mai til minne om apostlane Filip og Jakob, son til Alfeus.  

På primstaven var dagen avmerkt med ein dobbel kross eller med ein fugl, tolka som ein gauk - derav namnet *gaukmess*. Andre stader er dagen kalla «vesle gangdagen», og markert med tilsvarande opptog som på «den store gangdagen», som vart feira ved markusmesse. 

Gaukemesse fell saman med feiringa av Valborgmesse.

## Kjelder
*
Alla breve

**Alla breve** (italiensk for i halvtakt) er eit uttrykk nytta om taktartar der halvnoten vert nytta som teljeeining i staden for fjerdedelsnoten. Det vert vanlegvis vist som symbolet  (ein C med ei linje gjennom), som er lik 2/2. Lik takt vert skriven som tempomarkeringa , og er lik 4/4.

I dagens bruk indikerer *alla breve* eit forholdsvis raskt tempo. Derfor vert det ofte nytta for militære marsjar. Frå om lag 1600 til 1900 varierte bruken med omsyn til tempo, så det tyder ikkje alltid eit raskt tempo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alla breve|Alla breve]]» frå ,  den 25. april 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Randel, Don Michael (2003). *Harvard dictionary of music*, fourth edition. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0674011635.
**Sadie, Stanley; John Tyrrell, eds. (2001). *The New Grove Dictionary of Music og Musicians*, 2nd edition. NewYork: Grove's Dictionaries. ISBN 1561592390.
Koralpreludium

Eit **koralpreludium** er i musikk ein kort liturgisk komposisjon for orgel med ein koralmelodi som grunnlag. Det var ein dominerande stil i tysk barokkmusikk og nådde eit høgdepunkt med verka til J.S. Bach, som skreiv 46 (samt ein uferdig) i hans Orgelbüchlein.

## Funksjon
Den liturgiske funksjonen til eit koralpreludium i barokken er omdiskutert. Ein mogelegheit er at dei vart nytta til å introdusere salmen som skulle til å syngjast, vanlegvis i ei protestantisk og opphavleg i ei luthersk kyrkje. 

## Stil
Sjølv om verka vanlegvis var polyfone, var melodien enkel å få med seg. Det var stundom ei obbligato-linje over eller under melodien. Som ein sjølvstendig sjanger starta koralpreludia med verka til Dieterich Buxtehude, og 48 av desse finst i dag i New Grove II.  Fleire døme finst òg frå 1800- og 1900-talet, mellom anna av Johannes Brahms og Max Reger.  

## Form
Dei fleste koralpreludia har eit tema og ein variasjon med ein «lang A» der stemmene går attende, vender om og imiterer medan dei følgjer den opphavlege generalbassen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chorale prelude|Chorale prelude]]» frå ,  den 25. april 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Jacob Nielsen

**Jacob Nielsen** () var ein norsk forretningsmann og stortingsmann.

Nielsen var fødd i Kristiania, der faren var handelsagent. 1786-87 var han utanlands for å lære seg handel. I åra frå 1797 til 1805 var han tilsett på kontoret til rikaste mannen i Noreg, Bernt Anker. Då Anker døydde i 1805 vart Nielsen hovudstyrar i "Det Ankerske fideikommis", ein posisjon han hadde til fideikomisset gjekk konkurs i 1819.

Nielsen var agent med rang av justisråd frå 1808. Perioden 1810-12 ytte han lån til statskassa.

16. februar 1814 deltok Nielsen på stormannsmøtet på Eidsvoll. På det overordentlege stortinget hausten 1814 var han 2. representant for Kristiania. 1814-18 var han meddirektør (styremedlem) i riksbanken.

Nielsen døydde på garden sin Skansgården i Vinger i 1822.

Jacob Nielsen var far til telegrafdirektør Carsten Tank Nielsen og farfar til historikaren Yngvar Nielsen.

## Kjelder
* Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet*, samt tillæg. B. 1 D. 2 : Biografier L-Ø samt tillæg digital utgåve side 632
*
Preludium og fuge i E-dur, BWV 566

**Preludium (Toccata) og fuge i (C eller) E-dur, BWV 566** er eit orgelverk skriven av Johann Sebastian Bach før 1708. Det består av fire delar og er eit tidleg verk av Bach. 

Forma minnar om preludium og fuger av Buxtehude. 

Bach skreiv òg ei utgåve av verket transponert til C-dur, som kunne spelast på orgel stemt i middeltone der E-dur ville høyrast disharmonisk ut på grunn av temperamentet til orgelet. Det finst fleire innspelingar av C-dur-utgåva på historiske instrument. 

## Sjå òg
* Andre Toccata og fuger

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Prelude (Toccata) and fugue in E major, BWV 566|Prelude (Toccata) and fugue in E major, BWV 566]]» frå ,  den 24. april 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Liten fuge i g-moll, BWV 578

***Liten fuge i g-moll***, BWV 578 er eit stykke for orgel komponert av Johann Sebastian Bach medan han var i Arnstadt (1703-1707). Det er ei vanleg misoppfatning at «liten» i tittelen viser til at fugen er «lite» viktig, men Bach gav stykket denne tittelen for at det ikkje skulle forvekslast med den seinare Stor fantasi og fuge i g-moll, BWV 542, som er lengre. 

## Partitur
Temaet i fugen på fire og ein halv takt er ein av dei mest gjenkjennelege melodiane til Bach. Fugen er skriven for fire stemmer, slik at pedalstemma vert rekna likeverdig med dei tre manuelle stemmene, sjølv til så stor grad at føtene må, i ein passasje seint i fugen, spele sekstandedelsnotar som mottema. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Little Fugue in G minor, BWV 578|Little Fugue in G minor, BWV 578]]» frå ,  den 24. april 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
*