open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gjær

**Gjær**, eller **jest(er)** er mikroorganismar som spaltar sukker til alkohol og karbondioksid.

Gjær er ein viktig ingrediens ved gjærbakst. Tilset ein gjær til saft bær, frukt eller rotgrønsaker utviklar det seg alkohol og resultatet blir vin eller sats til spritproduksjon. Om ein tilset gjær til vatn, humle og malt blir resultatet øl. 

## Kva er gjær?

Gjær kan vera fleire ulike eincella soppar. Det er identifisert over 1500 ulike gjærartar; dei fleste høyrer til sekksporesoppane.

Soppane kan anten pusta med oksygen (aerobisk) eller utan (anaerobisk). Gjær som ikkje har tilgang på oksygen, vil omdanna sukker til karbondioksid og alkoholen etanol. 

## Historie
Den eldste dokumenterte bruken av gjær kjem frå sumerarane. Om lag 7000 år gamle inskripsjonar fortel at dei brukte rundt 40 % av kornet dei dyrka til å brygga øl. 

Dei gamle egyptarane fann ut at brød blei mykje luftigare om dei tilsette gjær.

Likevel tok det lang tid før ein skjøna korleis gjæren verka. Gjæring blei sett på som litt av ein trolldom, og ein følgde visse magiske tradisjonar for å hjelpa han å verka. Somme stader i Noreg pleide ein mellom anna vaka over ølbrygget.

Den første som verkeleg såg gjærceller var mikroskopmakaren Antoni van Leeuwenhoek i 1680. Biologane Cagniard-Latour og Schwann identifiserte desse cellene som soppar i 1837, og Louis Pasteur fann den siste puslespelbiten då han slo fast at gjæring var ein prosess forårsaka av levande gjærceller.

Fram til 1700-talet hadde ein brukt lik gjær til brygging og baking. Dette var mogleg med «låg» gjær, *[[Saccharomyces cerevisiae]]*, men ikkje med «låg» gjær, *[[Saccharomyces carlsbergensis]]*, fekk ikkje brødet til å heva. I 1780 tok nederlandske bryggarar til å laga og selja gjær som var meint for brødbaking. 

Denne gjæren blei seld i flytande form. I 1825 tok den tyske fabrikken Tebbenhof til å laga gjær med mindre vatn, i blokker. Ei seinare utvikling var tørrgjær, der nesten alt vatnet er fjerna. Denne gjære held seg lengre, men er mindre effektiv enn fersk gjær.

## Bruk

Til baking av brød, boller, pizza og liknande, vert det i norsk matlaging helst nytta tørrgjær eller ferskgjær. Her skaper karbondioksidet holer i deigen som gjer bakverket luftig. Alkoholet fordampar.

For framstilling av alkoholhaldige drikkar som øl og vin vert det som regel dyrka fram koloniar av gjær med dei kvalitetane bryggjaren ynskjer. Somme vinsortar vert ikkje tilsette gjær i det heile, men oppnår ynskt gjæring eine og åleina med gjæren som bur på drueskinnet. Drikken blir lagra lufttett for å halda på etanolet.

Gjær arbeider og herjar etter eigen vilje. Mat som gjærar der det ikkje er meininga frå mateigar si side, kan få uante, og gjerne uynskte fylgjer.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Varemerket Tine

**Tine** er varemerket og logoen til Tine BA (tidlegare Norske Meierier). Varemerket er ei stilisert tine. 

Fram til for ikkje lenge sidan var Tine BA so å seia eineherskarar på den norske mjølkemarknaden. Dei er framleis det dominerande meieriet i Noreg, men butikkhyllene kan by på alternativ når det skal handlast varer som jus, mjølk, ost og yoghurt. Tine BA marknadsfører varene sine med varemerket og logoen Tine.

## Synnøve Finden-striden

Tine sin brå slutt på monopol førte kanskje til at det var litt fristande å halda andre aktørar ute frå marknaden. Dét var tilfelle i saka om Synnøve Finden-osten. Det kom i desember 2004 fram at Tine hadde sagt ja til eit forslag frå daglegvarekjedene ICA og REMA&nbsp;1000 om at desse mot betaling frå Tine (16&nbsp;millionar kroner til ICA, ein ukjend sum til REMA&nbsp;1000) skulle la vera å ta inn ost frå den konkurrerande produsenten Synnøve Finden i butikkane sine i 2005. På grunn av dette fekk Tine i september 2005 ein millionbot av Konkurransetilsynet for å ha misbrukt den dominerande stillinga dei hadde i marknaden.

## Bakgrunnsstoff
* Tine BA om varemerket Tine (arkivert utgåve av www.tine.no/omtine/4699)
Motorsykkel

Ein **motorsykkel** er eit tohjula køyretøy som vert drive av ein motor. Hjula står på line, og ved høg fart held motorsykkelen seg oppreist og stabil ved hjelp av gyroskopiske krefter. Ved lågare fart held motorsyklisten sykkelen stabil gjennom kontinuerleg å justere styret. Motorsyklisten sit med eitt bein på kvar side av setet, hendene på handtaka på styret og føtene på fotkvilarar som stikk ut frå sykkelramma.

## Variasjonar
* Fotbrett i staden for fotkvilarar
* Sidevogner
* Trehjula variasjonar (på engelsk kalla *trike*, i motsetnad til tohjula *bike*)

## Motorsykkel i Noreg
I Noreg var det per 1. januar 2016 i overkant av 152&nbsp;000 registrerte motorsyklar.
Det finst kring 450 motorsykkelklubbar i Noreg, og Norsk Motorcykkel Union (NMCU) er den einaste landsdekkjande interesseorganisasjonen for norske gatemotorsyklistar.

## Historiske norske motorsykkelmerke
* Tempo

## Filmar
Kjende motorsykkelrelaterte filmar:
* *[[The Wild One]]* (*Rotlaus ungdom*, 1954)
* *[[The Wild Angels]]* (1966)
* *[[Easy Rider]]* (1969)
* *[[Mad Max]]* (1979)
* *[[Motorsykkeldagbøkene]]* (2004)

## Sjå òg
* Elsparkesykkel
* Elsykkel
* Moped
* Scooter
* Tuk-tuk

## Kjelder
MC

**MC** eller **Mc** kan ha fleire tydingar:

* Grensekostnad i økonomi (eng. forkorting for «marginal cost»)
* «son av» på gælisk (òg «Mac»)
* Motorsykkel (engelsk forkorting for «motorcycle»)
* Motorsykkelklubb (eng. forkorting for «motorcycle club»)
* Musikkassett (eng. forkorting for «musiccassette»)
* MC, romartal 1100
Odds Ballklubb

**Odd Ballklubb** er ein norsk fotballklubb knytt til Skien. Odd spelar denne sesongen i Den norske eliteserien i fotball, og har eit lag i 2. divisjon avdeling 2. Noverande hovudtrenar er .

Klubben vart stifta som Odds ballklubb den 31. mars 1894 i Skien. Første-, ande- og juniorlaget bytta namn til Odd Grenland då Grenland Fotball ASA blei stifta i 1994. 

Klubben har vunne 12 NM-titlar: 1903, 1904, 1905, 1906, 1913, 1915, 1919, 1922, 1924, 1926, 1931 og 2000. Beste plassering i serien var andreplass i 1951 og 1957.

Viktige spelarar har vore Ingolf Pedersen, Einar «Jeja» Gundersen, Thaulow Goberg, Geir Karlsen og Erik Holtan.

## Noverande tropp
*

## Tidlegare spelarar
*Torgeir Børven

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Odd Grenland 
* Oddrane supportergruppe
* Pilas-Venner
Fedon Lindberg

**Fedon Alexander Lindberg**, () er ein norsk-gresk lækjar, utdanna i Athen. Han er kjend for kontroversielle meiningar om kosthald og slanking.

Han endra etternamnet sitt frå Chatsipanagiotou til Lindberg i 1991.

Våren 1999 starta han klinikken Vekt i balanse, og to år etter kom boka *Naturlig slank - med kost i balanse*.

Lindberg har gjort seg kjend i Noreg som forkjempar for ein karbohydratfattig livsstil. Ved hjelp av den glykemiske tabellen, meiner han, kan ein sjølv styra koss matinntaket skal påverka blodsukkeret. Media har skulda han for å prakka på folk endå meir slankehysteri, men Lindberg sjølv står hardt på at han står for ein sunnare livsstil for kroppar som ikkje taklar det tradisjonelle norske karbohydratinntaket. Dietten han utvikla er blitt  kalla Fedon-kuren eller Fedon-dietten på folkemunne.

## Bibliografi
* 2001: *Naturlig slank med kost i balanse*
* 2002: *Kokeboken Naturlig slank*
* 2003: *GI-lister for kost i balanse*
* 2004: *Helt Gresk*
* 2004: *Sukkerbiten* 
* 2006: *Fedons Metode*
* 2008: *Barn i balanse*
* 2011: *Mat for livet : Smart lavkarbo for hele familien*
* 2012: *Smartkarbo - ikke ett fett*
* 2012: *sunne pastaretter*
* 2014: *Tid med maten : Nyt mer, oppnå mer ro, hold vekten*
* 2018: *Mat for hjertet*
* 2018: *Kokeboken naturlig slank med tarm i balanse*
* 2021: Hjertegod mat

## Kjelder
Glasering

**Glasering** er ein prosess som gjer ei overflate blank ved å dekka henne med glasur. Det kan gjerast innan matlaging, som er omtala her, og keramikk, som er omtala under **[[glasur]]**. Ordet er avleia av *[[glas]]*.

Ofte kan ein bruka eggekvite og melis til glasering. Ein kan også bruka smør, sukker, mjølk og ein del matoljer. 

Glasering av mat for smak er til dømes å ha smelta sukker, sirup, honning eller anna søtemiddel på maten. Dette gjev ein søtleg smak, og kan få ein matrett til å smaka mykje annleis. Døme på matrettar som stundom vert glaserte er and, fenikkel og pinnekjøt (til julemiddagen somme stader på Vestlandet).

Glasering av mat for syn og frambyding vert hyppig nytta i matkonkurransar. Då lagar dei eit bad av gelatin og glukose, og duppar dei kalde rettane i det før dei stiller dei ut. Dette hjelper til at maten held seg fast og på plass, og ikkje misser den friske glansen.

## Kjelder
Kopparstad

**Kopparstad** er ein av tre grunnkrinsar på Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre, og tilsvarar matrikkelgarden med same namn. Kopparstad grensar til grunnkrinsen Kvalsund i aust og Kvalsvik i nord.

## Geografi
Kopparstad strekkjer seg frå Søre Vaulen, og opp på Kvalsundfjellet, og frå Kvalsund grunnkrins til Skorpesundet. Kopperstad er rimeleg flatt nede med sjøen, før det går brattare og brattare oppover mot fjellet. Grunnkrinsen grensar mot Kvalsvik ved toppane Rjåhornet og Varden. Lenger nede i fjellet, inn mot grensa til Kvalsund, ligg Hestinghornet, og i andre enden av krinsen, nesten ned mot Skageneset, ligg Skagetåa. Mellom Skagetåa og Rjåhornet, ligg vatna Lisjevatnet og Lemevatnet. Fylkesveg 20 som kjem over til Kvalsund frå Bergsøya, endar på Kopparstad.

## Slekstnamnet Kopperstad
Det er i underkant av 150 som har slekstnamnet Kopperstad. 

## Bakgrunnsstoff
*
Moster

:*For moster i tydinga «mor si syster», sjå [[tante]]*
----
 
**Moster** er ei øy søraust i Bømlo kommune i Sunnhordland. Øya har ei flatevidd på 12&nbsp;km2. Røyksundkanalen skil Moster frå Øya Bømlo. Det var på Moster kong Olav Tryggvason byrja freistnadene på å kristna Noreg, og etter tradisjonen skal han ha reist den fyrste kyrkja i landet her i 995. Moster gamle kyrkje som står i dag, reknar ein med er frå kring 1150. Gamlekyrkja ligg i tettstaden Mosterhamn.

Det var på Mostratinget på Moster i 1024 kong Olav den heilage og bisp Grimkjell sette den sokalla kristenretten - som sidan vart vedteken på dei ymse lagtinga. Slik vart kristendomen til statsreligion i Noreg.

Det årvisse sogespelet Kristkongane på Moster (òg kalla Mostraspelet) av Johannes Heggland har sidan 1984 vorte sett opp i Moster amfi. Handlinga i dette stykket krinsar kring hendingane som førte til kristninga av Noreg. I 1995 var det ei storstilt høgtiding av tusenårsjubiléet for kyrkja i Noreg i samband med Mostraspelet.

## Moster kommune 1916-1963
**Moster** var frå 1916 til 1963 eit eige herad i Hordaland fylke. Kommunen hadde 1316 innbyggjarar då Finnås kommune vart delt i tre den 1. juli 1916. Samstundes vart òg Bømlo og Bremnes kommunar skipa. Kommunen Moster omfatta øya Moster og den søraustlege delen av øya Bømlo.

1. januar 1963 vart Moster, Bremnes og Bømlo slegne saman til den nye Bømlo kommune. Moster hadde ved samanslåinga 1834 innbyggjarar.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Moster kommune frå 1916 til 1963:**

## Fotnotar
Hn/Espevær

**Espevær** er eit fiskever i Bømlo herad, på um lag 1 km2, lengst i vest ute mot havet og Nordsjøen, sud for Hespriholmen. Espevær er serleg kjend for eit mystiskt merkje på ein bakke, som hev vorte kalla UFO-ringen. Denne ovale sirkelen i graset er 26 meter lang, fjortan meter breid og 63 meter i umkrins. Ringen vart fyrst uppdaga 7. oktober 1975, og til dessa hev ingen vore kar um å gjera greida for korso dette merkjet vart sett. Etter segni skal UFO-ringen vera eit avtrykk etter at ein UFO landa på bakken der.

Namnet *Espevær* kjem av norrønt *espi*, ospeskog, og *vær*, fiskever.
Kreft

**Kreft** er eit samnamn på sjukdomar der ukontrollert cellevekst øydelegg vev i kroppen. Namnet kjem frå lågtysk og har same opphav som kreps etter latin *cancer*, dette fordi ein meinte at svulsten ved brystkreft, likna ein kreps.

Ein svulst av kreftceller kallast for tumor. Ein tumor kan vere godarta eller vondarta. Ein malign tumor får dottersvulstar, *metastasar*, i andre delar av kroppen, fordi kreftceller fell frå mortumoren, vandrar i blodbana og landar i andre vev der det veks fram nya tumorar.

Kreftsjukdomar vil i om lag 50 % av tilfella føre til at pasienten er død innan 5&nbsp;år (dersom pasienten er behandla med moderne medisin). Det er stor skilnad i dødsstatistikken ut i frå kor tumoren sit i kroppen. Enkelte hudkreftformer er det 99 % som overlever i 5&nbsp;år, mens det berre er 1 % som overlever kreft i bukspyttkjertelen. Medisinsk behandling av kreft er blitt betre dei seinare åra og det blir nytta store krefter på forsking for å gjere dette tilbodet enno betre.

Kreft skyldast både arveanlegg, alder og ulike miljøfaktorar, som t.d. tobakkrøyk og radioaktive stoff.

I Noreg vart det i 2001 rapportert 22&nbsp;468 nye tilfelle av kreft. I 2000 vart det registrert 10&nbsp;447 dødsfall som skyldast kreft.

## Behandlingsmetodar
* Cellegift
* Hormonar
* Operasjon
* Strålebehandling

Det er mange som trur at samansmeltinga av bioteknologi, nanoteknologi og medisin dei neste tiåra, skal føre til ein endeleg slutt på kreft og andre alvorlege sjukdomar.

## Krefttypar
* Beinmargskreft
* Beinvevskreft
* Blodkreft (leukemi)
* Blautvevskreft
* Brysthinnekreft
* Brystkreft
* Bukspyttkjertelkreft
* Eggstokkreft (ovarie cancer)
* Endetarmskreft (rectum cancer)
* Gynekologisk kreft
* Hjernesvulstar
* Hudkreft
* Lever/gallekreft
* Livmorhalskreft (cervix cancer)
* Lungekreft
* Lymfekreft (lymfom)
* Magekreft
* Prostatakreft
* Skjoldkjertelkreft
* Spiserøyrskreft
* Tarmkreft (colon cancer)
* Testikkelkreft (testis cancer, germinalcelletumores)
* Urinvegskreft

## Bakgrunnsstoff

* Kreft i Folkehelseinstituttet.
* Kreftforeningen
* Kreftregisteret
Lemevatnet

**Lemevatnet**, **Lemmevatnet** eller **Austre Lemmevatnet** er eit vatn på Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre. 

Vatnet ligg i grunnkrinsen Kopparstad, mellom Skagetåa og Rjåhornet, og like ved Lisjevatnet (Vestre Lemmevatnet).
Hestinghornet

**Hestinghornet** er ein fjelltopp aust på Nerlandsøya i i Herøy kommune i Møre og Romsdal på Sunnmøre.

Toppen ligg i Kopparstad grunnkrins, nesten på grensa til Kvalsund. Toppen er 288 meter over havet.

## Kjelder
Skagetåa

**Skagetåa** er ein fjelltopp sør på Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Toppen ligg i Kopparstad grunnkrins. Toppen er 315 meter over havet og ligg like oppom Skageneset.
Skageneset

**Skageneset** er eit nes sør på Nerlandsøya i Herøy i Møre og Romsdal.

Neset ligg i Kopparstad grunnkrins. Neset markerer indre enden på Skorpesundet, og ligg ved foten av Skagetåa.
Hn/Drontar

**Drontane** (*Ráphidae*) er eit fugleslag som sokna til duvefuglane, men som hev dåe ut. Dette var store fuglar som ikkje var føre til å fljuga, og som ikkje hadde serlege likskapar med duvor av i dag elles helder. Drontane var helst klumpute å sjå til og vanta venger. Dette gjorde deim so hjelpelause i møte med menneske, dei endå kunde fangast med berre nevane. Sidan kjøtet på dronten visstnog var godt på smak, vart dei veidde ned av europearane. Der fanst tri artar drontar, og dei livde på øyar i Indiahavet nære Madagaskar. Alle tri artane vart med kvart rudde ut etter at europeiske sjøfolk kom til øyane.

Dei tri artane var:
* Dronten (*Rálphus cucullátus*) som vog innpå 20-25 kg og livde på Mauritius. Sidsten av denne arten vart drepen i 1681.
* Eremittfuglen elder reuniondronten (*Ráphus solitárius*) som livde på Réunion. Denne arten liktest mykje dronten på Madagaskar, men var kvit flekkjomtil. Denne arten do ut i 1746.
* Solitærfuglen elder rodriguesdronten (*Pezóphaps solitária*) som livde på Rodriguez. Arten var litegrand mindre en hine drontane. Sidste solitæren do ikring 1790.

## Peikar ut
Grimkjell

**Grimkjell** var ein angelsaksisk biskop som levde på 1000-talet. Han var hirdbiskop og rådgjevar hjå kong Olav den heilage. Saman med kongen var han med å skipa og sette kristenretten på Mostratinget i 1024 på Moster på Bømlo. Biskop Grimkjell var viktig i prossessen for å få heilagkåra kong Olav (heilagmenne). Han vart sist nemnd i 1046, då han skal ha vore til stades under forliket mellom Magnus den gode og Harald Hardråde.

## Grimkjell som namn
Namnet *Grimkjell* er sett saman av Grim og Kjell. Det er særst få som bruker dette namnet i dag.
Håkon Sigurdsson

**Håkon Sigurdsson** kan vera namnet på
* Håkon Sigurdsson Jarl
* Håkon II av Noreg (Håkon Herdebrei)
Tine

:*Sjå òg kvinnenamnet [[Tina|Tine]]*

**Tine** er tradisjonelt eit større eller mindre ilåt eller ei øskje som ein kan oppbevara eller bera ting i. I Noreg har ulike typar tiner vorte nytta innan landbruket. Tradisjonelt vart tinene sveipa i tre, og kaketiner vart gjerne rosemåla, pynta med kolroser eller med karveskurd. Av andre typar kan nemnast ulltine til å ha ull i, smørtine til å ha smør i og fisketine til å ha fisk i.

Produksjon av tiner skjer gjerne som husflid.  Moderne kaketiner i plast vert produsert industrielt, blant marknadsleiarane er Tupperware.

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Folkemuseum med bilete av ulike typar Tine 
*

## Sjå òg
* Varemerket Tine - Varemerke som vert nytta av Tine BA
* Tine BA - eit norsk meieri- selskap, tidlegare Norske Meierier
Varme-, ventilasjons- og sanitærteknikk

**Varme-, ventilasjons- og sanitærteknikk** (**VVS**) er eit fagområde innan ingeniørbransjen som omhandlar installasjon og drift av varmeløysningar, ventilasjon, inneklima, miljø- og sanitæranlegg i bygningar.

## Kjelder
*
Hn/UFO

**UFO** er eit *Uidentifisera Fljugande Objekt*. Ordet vart upphavleg nøytt um objekt som enno ikkje var identifisera, men hev i det seinare nær sagt vorte ein samtyding til fartyi åt romvesen.

Dagsens nyfikna etter UFO-ar byrja etter at Kenneth Arnold hevda å ha sét ein «fljugande tallerk» 24. juni 1947 i nærleiken av Mount Rainier i Washington. Sidan dét hev UFO-ane vore ei kjelda til segner, songar, bøker, filmar og dokumentarar i hopetal.

Under ei meiningsmåling i Sambandsstatane i 1996 kom det fram at 71 % av alle amerikanarar trudde at styremaktene deira heldt informasjon um UFO-ar burte frå ålmenta.

I Noreg høyrer me med ujamne millomrom gjetord og segner um at folk sjølve hev sét elder på onnor vis havt med UFO-ar å gjera. Døme på dét er UFO-ringen på Espevær og nattljosi i Hessdalen.

## Bakgrunnsstoff
*http://www.ufo.no  - UFO Norge, organisasjon som samlar inn observasjonar i Noreg

‎‎
Kristenretten

**Kristenretten** (etter norrønt *kristinn réttr*) var nordiske mellomalderlovar knytte til kyrkelege forhold. Han tok for seg skipnaden av kyrkja, tilhøvet mellom kyrkja og samfunnet elles, og korleis ein skulle hanskast med brot på dei moralske boda til kyrkja etter lovene i staten.

Den fyrste kristenretten i Noreg skal ha vore skipa i stand av kong Olav den heilage og bisp Grimkjell, og teken ved på Mostratinget på Moster på Bømlo i 1024. Den eldste kristenretten som er teken vare på finn ein i Gulatingslova, som er mykje yngre.
## Kjelder
Mostratinget

**Mostratinget** var eit tingmøte halde ved Moster kyrkje, på Moster på Bømlo i 1024. Her la kong Olav den heilage og bisp Grimkjell fram kristenretten som dei i samråd med frie bønder på tinget fekk vedteke. Sidan vart dette òg vedteke på dei ymse lagtinga, og ein har rekna dette som innføringa av kristendomen til statsreligion i Noreg. Mostratinget er nemnt i dei eldste norske lovtekstene, Gulatingslova og Frostatingslova.

Mostratinget dannar ramma kring andre delen av det det årvisse sogespelet Kristkongane på Moster (som til vanleg går under namnet Mostraspelet), skrive av Johannes Heggland.

Ved Moster Amfi står ein stein som kong Olav V, kong Harald V og dronning Sonja har rissa namna sine inn i. 

## Kjelder
Røldal stavkyrkje

**Røldal stavkyrkje** er ei stavkyrkje i Røldal i Ullensvang kommune i Hardanger, bygd kring 1250. Kyrkja er framleis i bruk som soknekyrkje.

Kyrkja er einskipa og utan forhøga midtrom, og skil seg ut frå dei andre bevarde og dokumenterte stavkyrkjene i somme delar av konstruksjonen. Ho har mellom anna mellomstolpar, og det har vore diskutert om ho opphavleg kan ha hatt jordgravne hjørnestolpar, og soleis eigenleg vart bygd som ei såkalla *[[stolpekyrkje]]* i si tid.

Kyrkja er kjend for eit krusifiks som skulle vere undergjerande, og var lenge eit pilegrimsmål.
Særleg jonsoknatta har det vore mange tilreisande. 
Krusifikset skulle etter segna sveitta kvar jonsoknatt og sveitten hadde undergjerande og lækjande kraft. 
Skikkane knytt til pilegrimsferder og jonsoknatta heldt seg levande eit par hundre år etter reformasjonen, og tok ikkje slutt før presten og Ryfylke-prosten var i Røldal jonsoknatta i 1835. 
Røldalskyrkja skal ha vore det viktigaste pilegrimsmålet i Noreg sør for Nidarosdomen. 
Det var ikkje berre sjuke og folk med fysiske skader som kunne få hjelp i Røldal, også til dømes slikt som rovdyrplage kunne hjelpast. 
Det er til dømes bevard ei oblatøskje send frå Hjelmeland prestegjeld der det er inngravert mellom anna: «Lad plagen holde op, vi derom bede dig, Bevare fæ og faar, driv fra dem ulve krig. Anno 1704.». 
Det er også bevard ei tavle frå same prestegjeldet gjeven i 1777 som takk for at ulven då var borte.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Jørgen H. Jensenius: «Røldal, stavkirke eller...?», på nettstaden stavkirke.org 
* Olavsrosa om Røldal stavkyrkje
* Skanna kyrkjebøker frå Hordaland på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Odda kommune på nettstaden disnorge.no
*
*
Munnleg litteratur

**Munnleg litteratur** er korte og lange verk som er blitt overførte munnleg mellom menneske over tid. Denne typen litteratur kan omfatta alt frå enkle vitsar til lange, filosofiske verk. 

Mange verk som blir rekna som delar av verdslitteraturen, har komne ned til oss gjennom munnleg overlevering. *[[Iliaden]]* av Homer, Tanákh (Det gamle testamentet i Bibelen) og dei mange norrøne sogene eller Islendingesogene er døme på dette.  

## Døme på munnleg litteratur
*Eventyr
*Gåter
*Segner
*Vandrehistorier
*Vitsar
Segn

**Segn** er ei nemning på ei stutt forteljing som er overført som munnleg litteratur. Ordet *segn* heng saman med *å segja / å seia*.

Ei segn kan vera tid- og stadfest og handla om namngjevne og historiske personar, i motsetnad til eventyr. Forteljinga gjev seg i regelen ut for å vera sanning.

I engelsk blir gamle og gjerne stabiliserte segner kalla legender. Denne språkbruken har smitta over på norsk, men eigentleg burde «legende» reserverast for heilage forteljingar om helgenar og mirakel, slik det også er i tysk.

## Innhald

Segner har gjerne som føremål å forklara ting frå dagleglivet. Dei kan fortelja om overnaturlege hendingar i eldre tid, og skal gjerne tyda ut særskilte ovringar og merkjelege ting i landskapet. Eit døme kan vera korleis ein svær stein har hamna midt ute på ei beitemark. Segner blir òg ofte knytte til legendariske personar, som Muhammed, Olav den heilage, Sankt Peter eller Jomfru Maria.

## Sjå òg
* Syn og Segn, eit norsk tidsskrift

## Bakgrunnsstoff
* Segner i Sunnhordland 
*
Historisk spel

**Historiske spel** er eit slag skodespel som hentar handling frå historiske eller mytiske hendingar. Slike spel vert sette opp mange stader i Noreg, er årvisse, går ofte føre seg ute i friluft, og er stelte i stand av lokale eldsjeler, med amatørskodespelarar som spelar saman med profesjonelle, og det heile plar vera halde oppe på dugnad. Forskarane Kari Vaagen og Sigurd Ohrem seier at med historiske spel meinast nyskrivne regionale og lokale teaterstykke, med eller utan musikk, som tek utgangspunkt i fortida. Tema til dei historiske spela blir henta frå anten myter, segn eller ei kjend historisk hending. Staden der spelet blir oppført har ofte tilknyting til den mytiske hendinga spelet byggjer på, eller har ein meir indirekte historisk relevans. Noregs kulturråd gjer kvart år ein liten pott i stønad til historiske spel, og i reglane heiter det mellom anna:
«Det er ein føresetnad at spillet er forankra i det lokale og regionale kulturlivet med medverkande frå eigen region og at spelet arrangerast med visse faste mellomrom (årleg, kvart anna år eller kvart fjerde år». Det finst meir enn 100 aktive spel i Noreg.

Historiske spel vert òg kalla *sogespel*. Mange historiske spel hentar handling frå 
mellomalderen og kristningi av landet.

## Nokre historiske spel:
* Gaularspelet
* Audun Hugleiksonspelet
* Herøyspelet Kongens Ring
* Håkonarspelet
* Kinnaspelet
* Mostraspelet
* Spelet om Heilag Olav
Tuba

**Tuba** er det største blåseinstrumentet i messing og det av alle messinginstrumenta som kling djupast. Det er òg eitt av dei siste instrumenta som vart tekne inn i symfoniorkesteret. Til vanleg er det berre éin tuba i eit orkester, og den vert bruka som bass i seksjonen av messinginstrument. 

Tubaen har konisk boring, og 3–6 ventilar.

Det har med kvart vorte vanleg å bruka tuba til soloinstrument, og dei mest kjende konsertane for tuba og orkester er skrivne av Ralph Vaughan Williams, Edward Gregson og John Williams. Tuba finst dertil med i både militærkorps, janitsjarkorps og brassband, i sistnemnde vert dei kalla Ess-tuba og B-tuba, og det er vanlegvis to av kvar.

Dei mest ålgjengde tubaene som vert laga i dag, har grunntonen F, Ess, C, eller B. F- og Ess-tubaer vert gjerne kalla *basstuba*, medan C- og B-tubaer vert kalla *kontrabasstuba*. Somtid møter ein namnet *tenortuba*; dette er det same som eufonium.

Richard Wagner fekk sett i stand ein særleg tuba kalla Wagnertuba som var laga i tenor- og bass-storleik.

Tuba vert sjeldan nytta i pop- og rockemusikk, men det finst unntak som tubasoloen i songen «Lydia» av Morten Abel. 

## Bakgrunnsstoff
Moster gamle kyrkje

**Moster gamle kyrkje** er ei låg steinkyrkje frå fyrste halvdel 1100-talet som ligg i Mosterhamn på øya Moster i Bømlo kommune. Som eit av dei eldste kyrkjebygga i Noreg er ho ein viktig del av norsk kyrkjehistorie. Kyrkja skal vera reist på tufta til den fyrste kyrkja i landet. Denne skal Olav Tryggvason ha reist i 995, på same staden han hadde late det heidne hovet brenna. Kyrkja som står i dag kan framleis vera den eldste ståande kyrkja i Noreg. Kyrkja har to rom, skip og kor, og har omkring hundre sitjeplassar. Moster gamle kyrkje er berre i bruk til særlege tilskipingar og som kyrkje berre ved særlege høve.

## Historie
Olav den heilage heldt eit ting på Moster rundt 1024, der den eldste kristenretten i Noreg blei innført. 

Snorre fortel at Olav Tryggvason fekk reist ei kyrkje her i 995, men dette var truleg ei trekyrkje som det ikkje er spor etter no. Bygginga av steinkyrkja som står her i dag tok til tidleg på 1100-talet, slik Nicolay Nicolaysen konkluderte i 1872 etter ei undersøking av bygningen. I 1626 blei kyrkja teikna av teologistudenten Jonas Andersson Skonevig (dvs. Skånevik) frå Sunnhordland som registrerte fornminne på oppdrag av den danske historikeren Ole Worm. Han skreiv om Moster kyrkje at ho «sigiss at være den aller elste Kircke udi All Norgis Rige, och sigiss samme Kircke att være bygd aff kong Oluff Tryggesønn». Biskop Jacob Neumann omtalte 200 år seinare Moster kyrkje som «det første Christen-Tempel i Norge...hvor Olaf Tryggvesen fo 8 Secler siden og derover plantede det christne Banner dybt i Norges Grund». Men mesteparten av kyrkjeskipet, som er oppmurt av kvaderstein, er datert til rundt 1150.

## Kyrkjebygget
Kirken har kvadratisk kor og rektangulært skip. Ho har ein inngang i vestre vegg i skipet og ein i søndre vegg i koret. Murane er oppført i minst tre omgangar. Takverket blei skifta ut på 1700-talet. Kyrkja er hovudsakleg bygd av kleberstein. Klebersteinen blei truleg henta lokalt frå klebersteinsbrotet ved garden Urda på Lykling.

### Utgravingar
Då våpenhuset framfor vestinngangen blei rive i 1896, blei det funne eit gravkammer fylt med likkister som i staden blei gravne ned på kyrkjegarden. Kammeret ble fylt igjen. Under gravearbeid inne i kyrkja i 1954 blei det funne mange skjelett under skipet og koret. Det blei telt opp rundt 120 hovudskallar, dei fleste langs ytterveggane. Særleg innanfor vestportalen blei det funne mange barnelik, truleg nyfødde som døydde udøypte og derfor blei gravlagde her i håp om frelse.

## Galleri


Moster gamle kyrkje (150506).jpg|Moster gamle kyrkje 
MOSTER KIRKE - an10071205042014 (cropped).jpg|Teikning av kyrkja frå kring 1899.
Interiør Moster gamle kyrkje (144458).jpg|Innsida av Moster gamle kyrkje
Interiør Moster gamle kyrkje (144947).jpg|Detaljar frå innsida av Moster gamle kyrkje.


## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:no:Moster gamle kirke|Moster gamle kirke]]» frå ,  den 25. november 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
* Om Moster gamle kyrkje på nettstaden til Fortidsminneforeninga 
* Fortidsminneforeningen: Moster gamle kyrkje

*
*
Martinique

**Martinique** er ei øy i Antillane i det karibiske havet og eit *[[collectivité territoriale unique]]* i Frankrike. Øya ligg om lag 450 nordaust frå den søramerikanske kysten og 700 km søraust frå Den dominikanske republikken.

## Historie
Karibane heldt til på øya fram til 1600-talet, då dei blei utrydda gjennom innført sjukdom, konflikt med europearar og assimilasjon. Franske styrkar okkuperte øya i 1660. Etter dette har Martinique vore ei franskstyrt øy folkesett av franskmenn og kreolar, bortsett frå tre korte periodar med framand okkupasjon.
Martinique var ein fransk koloni fram til 1946, då ho fekk status som oversjøisk département («fylke»).

Franskmennene grunnla mange plantasjar på øya, der dei med hjelp av slavearbeid dyrka mellom anna sukkerrøyr, kaffi og kakao og produserte rom. Slaveriet blei avskaffa i 1848. Avgjerda, som kom frå Paris, skulle gjelda frå 27. april det året, men då slavane fekk høyra om det gjorde dei opprør slik at frigjeringa kom allereie 23. april.

Den 8. mai 1902 hadde vulkanen Pelée eit stort utbrot som øydela byen St. Pierre. Over  blei drepne. Den einaste innbyggjaren som overlevde var den fengsla Ludger Sylbaris, som blei verna av dei tjukke veggene i cella si.

## Kultur og kjende folk tilknytte Martinique
Martinique er kjend som *den intellektuelle øya* blant Antillane. Ei rekke viktige forfattarar har kome derfrå, og mange kunstnarar har funne inspirasjon på øya. Martinique er òg opphavsstaden til musikkstilen *[[zouk]]*, som utvikla seg på 1980-talet.

Øya har mellom anna fostra forfattarane Aimé Césaire, René Maran, Édouard Glissant, Raphaël Confiant og Patrick Chamoiseau. Målaren Paul Gauguin og forfattarane Jean-Baptiste Labat (Père Labat), Lafcadio Hearn, André Breton, Saint-John Perse har vitja henne.

Joséphine de Beauharnais som seinare gifta seg med Napoleon Bonaparte og blei keisarinne av Frankrike blei fødd på øya i 1763. Foreldra hennar var plantasjeeigarar.

## Kjelder
Hn/Geirfugl

**Geirfugl** (*Pinguinus impennis*) er eit fugleslag som sokna til alkefamilien, men som hev dåe ut. Han var upptil sytti cm lang, med nebb lik ein alke, kvit undersida og svart yversida, hadde stutte venger og var ikkje før til å fljuga. Hovudet var svart med ein kvit flekk fyre kvart auga. Geirfuglen var i grunnen tolleg lik på pingvinen å sjå til, men hadde ingen skyldskap med denne. Geirfuglen var god til å symja, og livde av fisk langsmed kystane nord i Atlanthavet.

Fram til vikingtidi var geirfugl tidsynt i Noreg, men gjekk sidan snøgt attende for skuld veiding. I andre luter av det nordlege Atlanthavet var han vanleg so seint som på 1500-talet. Lengst heldt han stand på Island der dei sidste tvo geirfuglane vart drepne på Eldey den 3. juni 1844. Det skal ha vorte sét geirfugl i Vardøy i 1848 og på Grønland fleire gonger på 1850-talet, men dette er ikkje slege fast og gjenge god for som visse observasjonar. Orsaki til at geirfuglen do ut var fyrst og fremst yverdrivi veiding. Ein mindre fuglesetnad munde yverlivt på Island, men samlarar og museum var viljuge til å gjeva so mykje for utstoppa geirfugl at arti so å segja var dømd til å dauda.

Namnet *geirfugl* kjem av norrønt *geirr*, spjot (etter det lange nebbet), og *fugl*.
Kvalsundfjellet

**Kvalsundfjellet** vert nytta om heile massivet på austsida av Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Fjellet strekkjer seg frå Skageneset i sør til Langeneset i vest. Av toppar på fjellet, finn ein Skagetåa, Rjåhornet, Varden, Hestinghornet, Teigetua og Nerlandshornet. Av desse er Varden det høgaste med 430 meter over havet.

Mellom Skagetåa og Rjåhornet ligg vatna Lisjevatnet og Lemevatnet.
Hn/Lagting

**Lagting** (norrønt mål *lǫgþing*) var eit sendemannsting for eit heilt lagdøme som Gulating, Frostating, Eidsivating og Borgarting. På lagtinget møtte ulike sendemenn for klassone i samfundet;

* Nemndmenn (for folket)
* Lendmenn og årmenn (for kongen)
* Bispar og prestar (for kyrkja)

Lagtinget hadde i utgangsstødet lovgjevande og dømande makt, men frå kong Magnus Lagabøte si tid tok kongen yver mykje av denne makti. Den dømande makti vart etter kvart ført yver til lagmannen.

## Sjå òg
*Lagmannsrett
*Lagtinget
Fylkesveg 21 i Møre og Romsdal

:*Sjå òg [[fylkesveg 21 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 21 i Møre og Romsdal** går mellom Koparstad og Kvalsvik i Herøy kommune. Vegen er 7,8 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

*Endepunkt Koparstad
* Kvalsund → 
*Endepunkt Kvalsvik

## Bakgrunnsstoff
Dei deuterokanoniske skriftene

**Dei deuterokanoniske skriftene** er etter den romersk-katolske tradisjonen:

* Tobit (Tobias);
* Judit;
* Baruk;
* Sirak;
* Boka til visdommen;
* 1. og 2 Makkabeerboka;
* Tillegg til Boka hans Daniel: Kapittel 13-14, lengre versjon av Daniel kapittel 3;
* Tillegg til Boka hennar Ester
Fylkesveg 20 i Møre og Romsdal

:*Sjå òg [[fylkesveg 20|fylkesveg 20 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 20 i Møre og Romsdal** går mellom Fosnavåg og Kvalsund i Herøy kommune. Vegen er 2,5 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Fosnavåg
*Igesund
* Nerlandsøybrua (430 m)
* Kvalsund

## Bakgrunnsstoff
Hytte

Ei **hytte** (frå lågtysk *hütte*, 'lite/fattigsleg hus') er ein mindre bygning som kan overnattast i. I dag vart hytter gjerne brukt som fritidsbustader.

Hytter vert ofte bygd i område der det ikkje bur så mange eller i område med spesielt fin natur. I Noreg finn ein mange hytter på fjellet og ved kysten. I seinare tid har ordet vorte nytta om store fritidsbustadar på fjellet, sjølv om desse ikkje passar inn i den eigentlege definisjonen på hytte.

## Ordet «hytte»
Det norske ordet «hytte» viste opphavleg til mindre hus, som husmannsplassar. I dag bruker ein hovudsakleg ordet om mindre, frittliggande feriebustader som ligg ute i naturen. Ein har tilsvarande omgrep i svensk *stuga* og finsk *mökki*. 

Mange språk har ikkje same skarpe skiljet mellom heilårshus og hytte, men har ord for små, enkle bygg som også blir brukt om feriebustader, til dømes engelsk *cabin* eller *cottage* (eldre *cot*). Det engelske *hut* er ein kognat til «hytte» som  viser til ein svært enkel bygning av til dømes jord eller greiner. Det arpitanske og seinare franske ordet *[[chalet]]* viser til ein bygningstype frå Alpane som i dag ofte blir brukt av turistar, men også kan vera heilårsbustad. Det russiske ordet *[[datsja]]* (дача) blir brukt om mindre sommarbustader, men desse kan vera større og flottare enn typiske norske hytter og kan også brukast året rundt.

## Kjende hytter
Filosofen Arne Næss hadde hytta Tvergastein i Hallingskarvet som ein stad han kunne oppleva «det autentiske livet, med anledning til langvarig konsentrasjon.» Næss brukte mykje tid på hytta, og skreiv fleire bøker der.

## Kjelder

*
Hn/Radioprogrammet Karate

**Karate** var eit radioprogram på NRK Petre frå 1998 til 2003, med brødrene Aleksander og Kristopher Schau som programleidarar. Programmet hadde elles ein stor stab med eit mangfald av ulike personlegdomar som gjesta studio med jamne millomrom (dei fleste gjevne røyst til av Kristopher Schau).

## Lekkjor ut
* Karate

## Kjeldor
* Eit korrektiv til Karate sitt ettermæle
Jean-Baptiste

**Jean-Baptiste** er fransk for Johannes døyparen og er eit vanleg førenamn i fransktalande område.

Ein finn tilsvarande namn på tysk som Johann Baptist og på italiensk som Giovanbattista, Gianbattista, Giambattista og berre Battista.

## Kjende namneberarar

* Jean-Baptiste Abessolo, gabonsk forfattar
* Jean-Baptiste Bernadotte, seinare kong Karl Johan av Sverige og Noreg
* Jean-Baptiste Bessières, fransk marskalk
* Jean Baptiste Biot, fransk vitskapsmann
* Jean-Baptiste Bagaza, burundisk president
* Jean-Baptiste Carpeaux, fransk kunstnar
* Jean-Baptiste de Champaigne, fransk målar
* Jean-Baptiste Camille Corot, fransk målar
* Jean-Baptiste Joseph Delambre, fransk astronom
* Jean Baptiste Denis, fransk lege
* Jean-Baptiste Du Tertre, fransk misjonær
* Jean-Baptiste Dubos, fransk forfattar
* Jean-Baptiste Dumas, fransk politikar og akademikar
* Jean Baptiste Joseph Fourier, fransk vitskapsmann
* Jean-Baptiste Gaye, fransk adelsmann og politikar
* Jean-Baptiste Godart, fransk entomolog
* Jean-Baptiste Gresset, fransk forfattar
* Jean-Baptiste Jourdan, fransk marskalk
* Jean-Baptiste Kléber, fransk general
* Jean-Baptiste Henri Lacordaire, fransk teolog og talar
* Jean-Baptiste de Lamarck, fransk biolog
* Jean-Baptiste Lully, fransk komponist
* Jean-Baptiste Massillon, fransk teolog
* Jean-Baptiste de Mirabaud, fransk forfattar
* Jean-Baptiste Ouédraogo, burkinesisk president
* Jean-Baptiste Rousseau, fransk diktar
* Jean-Baptiste Say, fransk økonom og forretningsmann
* Jean-Baptiste Vuillaume, fransk luttenist

* Nemours Jean Baptiste, haitiansk musikar og forfattar

## Anna
* Société Saint-Jean-Baptiste, ein kanadisk nasjonalistisk organisasjon
Hn/Janitsjarkorps

**Eit janitsjarkorps** er eit musikk-korps som hev både treblåsarar og massingblåsarar i tillegg til perkusjon, i motsetnad til brassband som ikkje hev treblåsarar.

Umgrìpet janitsjarkorps kjem upphavleg frå tyrkisk militærmusikk. Janitsjar kjem frå tyrkisk *yeni çeri* som tyder *ny her*. Janitsjarane var osmanske herfolk.

## Instrument ein kann finna i janitsjarkorps
**Massingblåsarar:**

Pikkolotrompet, trompet, kornett, flygelhorn, valthorn, trombone, eufonium og tuba.

**Treblåsarar:**

Pikkolofløyta, tverrfløyta, obo, klarinett, altsaksofon, tenorsaksofon, barytonsaksofon, bassklarinett og fagott.

**Perkusjon:**

Ymse slagverksinstrument so som paukor, xylofon, trommor og cymbalar.
Jacob Breda Bull

**Jacob Breda Bull** () var ein norsk forfattar og teolog frå Rendalen. Han var far til Olaf Bull.

Bull var presteson og voks opp på prestegarden i Øvre Rendal. Han drog frå Rendalen då han var 16. Han tok til å studera i 1872 og var utdanna teologisk kandidat i 1876. Han vitja Roma og busette seg i København

Jacob Bull er hauglagd saman med kona si utanfor Ytre Rendal kyrkje.

## Kjelder og peikarar ut
*http://www.inre-skandinavia.net/forfatterside_bull.htm 
*http://www.dagbladet.no/kultur/2003/12/11/385851.html
*https://runeberg.org/authors/bulljako.html
*Utdjupande artikkel om Bull på snl.no skriven av Stein-Arne Solberg
Eufonium

**Eufonium** er eit musikkinstrument i massingblåsarfamilien. Det har B eller C (sjeldan) til grunntone - éin oktav under trompeten. Ein eufonium har 3-4 ventilar, og ser ut som ein liten tuba, og kan òg kallast tenortuba. Namnet eufonium kjem frå gresk *eufonion* som tyder velklang, og instrumentet har ein varm, fyllug klang. Ein person som spelar eufonium kann kallast eufonist.

Eufonium har til liks med tuba konisk boring (røyrdiameteren aukar heile vegen). Motsetnaden er trombone- og trompetfamilien som har sylindrisk boring (diameteren er konstant fram til klokkestykkjet). Dette gjev instrumentet ein heilt annan klang enn trombonen, jamvel om dei spelar i same registeret; eufonium har ein mykje rundare klang.

### Bruk
Eufonium er eit mykje bruka instrument i ulike slag brassband og janitsjarkorps, og får her ofte tilskrive viktige røyster og soloar. I orkesterlitteraturen vert han derimot sjeldnare bruka, og er ikkje eit fast instrument i symfoniorkesteret. Endå vert det nytta av og til, til dømes i Gustav Holsts stykkje *[[Planetene]]*.
Nerlandsøya

**Nerlandsøya** er ei øy i Herøy kommune på Sunnmøre.

Nerlandsøya er den tredje største øya i kommunen etter Gurskøya og Leinøya, og ligg nordvest for Skorpa og vest om Bergsøya. Innbyggjartalet per 2024 var 842, fordelt på grunnkrinsane Kopparstad, Kvalsund og Kvalsvika.

## Geografi
Nerlandsøya er skilt frå Skorpa av Skorpesundet og frå Bergsøya av Søre Vaulen. Fylkesveg 20 kjem over til Nerlandsøya frå Bergsøya, via Nerlandsøybrua. Denne vegen deler seg og går så vidare mot høvesvis Kopparstad og Kvalsvika (då som fylkesveg 21). På austsida av øya ligg Breidsundet og Holmefjorden, som skil øya frå Remøya.

## Topografi
Øya har fått namnet sitt etter dei låge delane av øya, då særskilt midt mellom fjellmassivet Kvalsundfjellet og det som Mulefjellet er ein del av. Den lågaste delen av dette området har òg fått namnet Nerland. Den høgste toppen, som ligg på Kvalsundfjellet, er Varden og er 430 meter høgt. Søraust på øya, aust om Kvalsundfjellet, er det òg lågt og til ei viss grad mogleg å drive jordbruk. I vest, mellom Kvalsundfjellet og Mulefjellet, ligg Mulevika som siste stoppestad før Atlanterhavet.

**Folketalsutvikling:**

## Kjelder
Minesveipar

:*Sjå òg dataspelet [[minesweeper]], som er kalla «minesveiper» på norsk*

Ein **minesveipar** er eit skip som uskadeleggjer miner i sjøen. (Dei same skipa blir somme tider brukte til å leggja ut miner.)

Ein minesveipar treng ikkje vite nøyaktig posisjon for minene. Fartøyet drar eit sveip etter båten som aktiviserer miner i nærleiken og dermed uskadeleggjer dei. Sveipet kan anten vere mekanisk eller influensbasert. Moderne influenssveip kan til dømes etterlikne lyd og magnetfelt frå fartøy for å lure minene til å gå av. 

Saman med minejaktfartøy vert minesveiparfartøy under ein fellesnemnar kalla mineryddingsfartøy. Minejaktfartøy nyttar sonar for å finna minene før vert uskadeleggjort individuelt. 

For å unngå å utløysa minene er mineryddingsfartøy mykje meir stillegåande enn vanlege skip. Dei har òg skrog av tre, plast eller lågmagnetisk stål.
Karasjok gamle kyrkje

**Karasjok gamle kyrkje** er ei krosskyrkje i Karasjok sentrum i Karasjok kommune i Finnmark. Ho blei bygt i 1807 og er den eldste attståande kyrkja i Finnmark. Ho var eit av dei få trebygga som stod igjen etter at store delar av Finnmark blei brent ned under den andre verdskrigen.

Kyrkja blei etter kvart for lita for kyrkjelyden. I 1974 blei ho erstatta av Karasjok kyrkje, ei større trekyrkje inspirert av samisk byggekunst.

## Kjelder

* Arkitekturguide Nord-Norge og Svalbard om Karasjok gamle kyrkje

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Norsk Data

**Norsk Data** (**ND**) var ein minimaskinprodusent med hovudkontor i Oslo. Føretaket var til frå 1967 til 1992 og var mest aktiv frå tidleg på 1970-talet til midten av 1980-talet.

## Historie
Opphavet åt ND går attende til utviklinga av digitale datamaskinar ved Forsvarets forskingsinstitutt på Kjeller kor fleire tidlege datamaskinar vart laga, så som *SAM* og *SAM 2* (også kjent som *FLINK*).

På grunn av framgangen frå denne utviklinga blei *A/S Nordata - Norsk Data Elektronikk* oppretta 8. august 1967 av Lars Monrad Krohn, Per Bjørge og Rolf Skår.

Selskapet vart ein signifikant leverandør av minimaskinar til mange forskingsprosjekt, og spesielt til CERN i Geneve der det blei valt som leverandør til eit partikkelakseleratorprosjekt. ND hadde òg ein stor kontrakt med Singer for ein leveranse av datamaskinar til flysimulatorar som F-16-simulatoren.

ND var ein stor leverandør til offentleg sektor i Noreg så vel som til universitet og andre innan utdanningssektoren. Men også private verksemder stod på kundelista, til dømes: Det Norske Meteorologiske Institutt, Jonas Øglænd, Kreditkassen, Norsk Tipping, 
Mobil Exploration Norway Inc, Elf Aquitaine, Stavanger Aftenblad og
Kongsberg Våpenfabrikk.

Etter ei lengre tid med stor suksess starta ND daudspiralen tidleg på 1990-talet, i stor grad på grunn av at dei ikkje hadde sett for seg kva innverknad PC-en ville ha på marknaden og sterkare konkurranse frå unixmaskinar.

Norsk Datas teknologi blei vidareført av Dolphin.

## Maskinvare
Signifikante Norsk Data datamaskinmodellar var:
* Nord-1, 16-bit minimaskin utgjeven i 1968, køyrde TSS (sjå under) frå 1971
* Nord-5, 32-bit supermini utgjeven i 1972
* Nord-9
* Nord-10, 16-bit mini utgjeven i 1973
* Nord-10S
* Nord-50, andre generasjon 32-bit supermini i 1975
* Nord-100, 16-bit, frå 1978
* Nord-100/CE
* ND-100 Compact, siste leveranse 2001
* ND-120CX
* ND-Satellite
* ND-500, tredje generasjon 32-bit supermini i 1981
* ND-505, 28-bit-maskin tillaten gjennom austblokk-embargoen
* ND-510/CX
* ND-520
* ND-540
* ND-570/CX, verdas raskaste 32-bit supermini i 1983, 7.1 Whetstone MIPS
* ND-5000, fjerde generasjon 32-bit supermini i 1987
* ND-5700
* ND-5850, femte generasjon 32-bit supermini i 1987
* ND-5904

## Programvare
Norsk Data tilbaud òg eit utval av system- og brukarprogramvare:
* TSS &ndash; Nord tidsdelingssystem frå 1971
* SINTRAN &ndash; operativsystem for Nord 10 og seinare modellar, versjon III frå 1973, III/VS i 1974
* SIBAS database i 1975
* Fortran-kompilator
* BASIC-kompilator
* Cobol-kompilator
* Pascal-kompilator utvikla i Kiel, Tyskland
* QED &ndash; linjeorientert teksthandsamingsprogram 
* PED &ndash; sideorientert teksthandsamingprogram
* NOTIS &ndash; integrert teksthandsaming- og databasepakke

Verd å notere: Verdsveven oppstod då Tim Berners-Lee skreiv Enquireprogrammet på ein SINTRAN III minimaskin i CERN.

## Bakgrunnsstoff
* Computer-Archiv - Norsk Data
Loch

**Loch** er eit skotsk ord som kan visa til innsjøar, bukter eller fjordar. Ein mindre loch blir kalla ein **lochan**. 

Namnet er av gælisk opphav og blir òg brukt i Ulster og Nord-Irland, der mange skottar har busett seg. I resten av Irland bruker ein det tilsvarane ordet lough. Den skotske uttalen av loch er [lɒx], og ordet blir ofte brukt til å forklara engelskmenn korleis ein uttaler ein ustemd velar frikativ. På engelsk kan òg siste lyden uttalast som ein k.

Den best kjende lochen er Loch Ness, medan andre store og kjende skotske innsjøar er Loch Awe, Loch Lomond og Loch Tay. Loch Long, Loch Fyne, Loch Linnhe og Loch Eriboll er sjø-lochar, eller skotske fjordar. På same måte som norske fjordar og fjordsjøar er dei fleste lochane blitt skapte av isbrear som skar seg ned i fjellet. Men også nokre nyskapte innsjøar har fått loch-namn, slik som demningsjøane Loch Sloy, Loch Laggan og Loch Treig.