open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gütersloh

**Gütersloh** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete i landkreisen med same namn. 

Gütersloh er ein industriby med store selskap som Miele og Bertelmann. Royal Air Force hadde ein flybase ved byen fram til Berlinmuren fall, og var den austlegaste av alle flybasane til NATO under den kalde krigen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gütersloh|Gütersloh]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
K.B. Wiklund

**Karl Bernhard Wiklund**, ofte kalla **K. B. Wiklund**, () var professor i finsk-ugriske språk ved Uppsala Universitet mellom 1905 og 1933. K. B. Wiklund si forsking var spesielt innretta på samisk.

## Bibliografi (utval)
* *Laut- und Formenlehre der Lule-lappischen Dialekten*. 1891.
* *Entwurf einer urlappischen lautlehre*. Société finno-ougrienne, 1896.
* 
* *De svenska nomadlapparnas flyttningar till Norge i äldre och nyare tid*. Almqvist & Wiksells boktryckeri-.a-b., 1908.
* I lag med Just Knud Qvigstad: *Dokumenter angaaende flytlapperne m.m., samlede efter renbeitekommissionens opdrag*. Bind 2-4. Renbeitekommissionen af 1907. Kristiania 1909.
* *Lule-lappisches Wörterbuch*. Anthropological Publications, 1969.

## Kjelde


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Karl Bernhard Wiklund|Karl Bernhard Wiklund]]» frå ,  den 30. august 2013.*
Václav Havel

**Václav Havel** () var ein tsjekkisk forfattar, dramatikar og politisk aktivist. Han var den siste presidenten i Tsjekkoslovakia og den første presidenten i Tsjekkia. Havel var ein av dei som bygde opp til borgarrettsgruppa Charta 77. Han vart fengsla saman med fem andre den 25. mai 1979 og sat i fengsel til 1983. Ved fløyelsrevolusjonen i 1989 var han ein av leiarane.

Havel vart fødd i Praha. Den 4. januar 1997 vart han gift med Dagmar Veskrnová, ein tsjekkisk skodespelar. Han døydde på landstsaden sin i Hrádeček nord i Tsjekkia.

 

## Kjelder

* «Vaclac Havel er død» i aftenposten.no

## Bakgrunnsstoff

*Václav Havel i nettstaden til den tsjekkiske presidenten.
Düren

**Düren** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[landkreis]]en* med same namn mellom Aachen og Köln ved elva Rur.

## Historie
Keltarar hadde ein liten busetnad her kalla *Durum* for meir enn 2000 år sidan. Etter keltarane busette andre germanske stammer seg i området, og dei vart erobra av romarane under Julius Cæsar.

Durum vart eit forsyningsområde for den raskt veksande romerske byen Köln. I tillegg låg Durum ved fleire viktige romerske vegar. Romarane var i området i om lag 400 år. Namnet Villa Duria dukka for første gong opp i frankiske årbøker i år 747.

Etter romarane drog bort frå staden på 400-talet kom frankarar til Düren. Den frankiske kongen Pippin den yngre vitja ofte Düren på 700-talet og heldt eit par viktige konferansar her. Pippin var far til den kjende Karl den store. Frankarane bygde eit kongeleg palass i Durum, som namnet Pfalz kjem frå. Karl den store oppheldt seg òg eit par gongar i byen. Slottet vart bygd der kyrkja St. Anne står i dag.

Tidleg på 1200-talet fekk Düren byrettar. Rundt 1200 byrja bygginga av bymurar med tolv tårn og fem portar. Det finst framleis ruinar av byportane i dag.

Tjuven Leonhard stal ein liten boks med leivningane av St. Anne frå Mainzer Stiftskirche St. Stephan i 1501 og førte dei til Düren. Pave Julius II avgjorde 18. mars 1506 at Düren kunne få ha leivningane. Dei vart halde i *Martinskirche*, som fekk namnet *Annakirche* i 1505. St. Anne vart vernehelgenen til Düren. Kvart år frå den 26. juli vert St. Anne feira i ei veke med ein av dei største folkefestane i Tyskland. 
 
I 1642 vart Düren trekt inn i trettiårskrigen, og troppar på begge sider øydela byen. Etter krigen tok slutt i 1648 braut det ut pest i byen som tok mange liv. Ein annan epidemi råka byen i 1665.

Økonomien i området rundt Düren vart frå 1400-talet styrt av kleshandel og metallindustri. Sidan byrjinga av 1600-talet har det vore papirindustri her, som har nytta det svært blaute vatnet i Rur. Rütger von Scheven bygde den første papirfabrikken i Düren. I 1812 var det alt 17 papirfabrikkar, 11 kles- og teppefabrikkar, ein platikator og to jernstøyperi.

I 1794 vart Düren okkupert av franske revolusjonsstyrkar. Etter Wienerkongressen vart Düren avstått til Preussen i 1815.
    
I 1900 var Düren ein av dei rikaste byane i Tyskland med 42 millionærar og 93 fabrikkar og eit folketal på 27&nbsp;168. Mindre enn hundre år tidlegare budde berre 5&nbsp;000 menneske i Düren.

Under den andre verdskrigen vart slaget om Hürtgenwald utkjempa i området rundt Düren, og 16. november 1944 vart byen totalt øydelagd under eit alliert bombetokt. Om lag 3&nbsp;000 innbyggjarar mista livet. Dei som overlevde vart evakuert til sentrale delar av Tyskland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Düren|Düren]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Ratingen

**Ratingen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 90&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Mettmann i den nordvestlege delen av Berg, om lag 12 km nordaust for Düsseldorf.

## Historie
Ratingen vart grunnlagd før 849. Sidan mellomalderen har Ratingen høyrt til grevane og seinare hertugane av Berg. Den 11. desember 1276 fekk Ratingen byrettar. Ratingen var ein av fire stader i Berg som opplevde ein økonomisk vekst på slutten av mellomalderen, men som stoppa opp under trettiårskrigen. I byrjinga av industrialderen byrja dei første fabrikkane å dukke opp i 1783. I  1815 vart Ratingen ein del av Preussen.

Etter relativt få skadar under den andre verdskrigen opplevde Ratingen ein vekst i 1960- og 1970-åra. Fleire internasjonale selskap (særleg innan IT-industrien) slo seg ned i byen, som Vodafone, Sun Microsystems, Hewlett-Packard, SAP, CEMEX, Tiptel og Esprit

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ratingen|Ratingen]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Marl

**Marl** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Recklinghausen nær Wesel-Datteln-kanal ved elva Lippe, om lag 10 km nordvest for Recklinghausen.

I Marl ligg det ein stor kjemisk industri samla i Chemiepark Marl, som tidegare vart kalla Hüls.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Marl|Marl]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Kyrkjøyna

**Kyrkjøyna** (òg **Kyrkjøyni** eller **Kyrkjøy**) er ei øy i Ryfylke. Kyrkjøy er ei av Sjernarøyane, som høyrer til Stavanger kommune i Rogaland fylke. Kyrkjøyna og Bjergøyna er de to største øyane i øygruppa, som inntil 1965 var ein eigen kommune, Sjernarøy. Sjernarøy kyrkje, ei langkyrkje bygd i 1647, ligg på Kyrkjøyna. 

Forfattarbrørne Alfred og Kolbjørn Hauge voks opp på Kyrkjøyna.
Velbert

**Velbert** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Mettmann og er kjend for den 300 meter høge radiomasta Sender Langenberg.

## Geografi
Velbert ligg i åsane Berg, om lag 20 km nordaust for Düsseldorf og 12 km nordvest for Wuppertal ved den venstre breidda av elva Ruhr. 

Velbert ligg i den høgaste delen av Berg og middelhøgda i byen er 230 meter over havet. Det høgaste punktet er 303 meter, ved *Hordt-Berg*, og det lågaste er rundt 80 meter ved Nierenhof am Deilbach. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Velbert|Velbert]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Helgøy i Stavanger

**Helgøy** er ei øy i Ryfylke. Helgøy er ei av Sjernarøyane i Stavanger kommune i Rogaland fylke.

Helgøy ligg mellom Nord-Talgje i vest og Nord-Hidle i aust.
Minden

**Minden** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete i *[[kreis]]en* Minden-Lübbecke.

Minden ligg ved elva Weser nedanfor gjelet Porta Westfalica.

## Historie
Minden vart først nemnd i 798, då Karl den store heldt eit møte her.

Dei neste hundreåra vart Minden eit kulturelt senter i området. Henrik Løve sitt bryllaup fann stad i domkyrkja i Minden i 1168. Minden var eit medlem av Hansaen og sete for bispedømet Minden, eit fyrstedøme i Det tysk-romerske riket.

Etter freden i Westfalen i 1648 vart staten annektert av Brandenburg.

Under sjuårskrigen vart slaget ved Minden utkjempa like i nærleiken.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Minden|Minden]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Dorsten

**Dorsten** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Recklinghausen nord i Ruhrområdet ved elva Lippe og Wesel-Datteln-kanalen. 

## Historie
I 1940-åra vart etniske tyskarar forvist av Sovjetunionen frå Rybnik i Oberschlesien i Polen til Dorsten. I 1994 vart Rybnik og Dorsten venskapsbyar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dorsten|Dorsten]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Utlendingsnemnda

**Utlendingsnemnda** (**UNE**) er ei norsk statleg nemnd underlagt Arbeids- og inkluderingsdepartementet som handsamar klager på vedtak frå Utlendingsdirektoratet etter reglane i Utlendingsloven, Statsborgerloven og Utlendingsforskrifta.

Nemnda blei oppretta 1. januar 2001. Ho har kring 180 tilsette og er leia av ein direktør og ein assisterande direktør.

## Bakgrunnsstoff
*
Nord-Hidle

**Nord-Hidle** er ei øy i Ryfylke. Øya er ei av Sjernarøyane, som høyrer til Stavanger kommune i Rogaland fylke. Inntil 1965 var Sjernarøyane ein eigen kommune, Sjernarøy.

Sør-Hidle er ei øy som ligg 13 km lenger sør i Strand kommune.
Fogn

**Fogn** er ei øy i Stavanger kommune i Rogaland. Øya er særleg kjend for storstilt dyrking av tomat i veksthus. Det bur kring 350 menneske fast på Fogn. 

Innbyggjarane har eigen barnehage og ein skule som gjev undervisning til og med 7. klasse. Frå og med 8. klasse må elevane ta båten til ungdomsskulen, som ligg på Finnøy. Øya har ein butikk.

Fogn har òg eit aktivt idrettsmiljø med fotball som hovudaktivitet. Fogn sitt A-lag ligg i 6. divisjon.

Øya har mange hytter, og på sommarstid er innbyggjartalet mykje større enn elles på året. 

## Kjelder
Lüdenscheid

**Lüdenscheid** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 70&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete for *[[kreis]]en* Märkischer Kreis i området Sauerland, men formannskapet møtest framleis i rådhuset i Iserlohn.

## Historie
Det er stadfesta at dei første busetnadane i Lüdenscheid-området vart oppretta på 800-talet, men byen vart først nemnd i 1268. På 1400- og 1500-talet var Lüdenscheid eit medlem av Hansaen. I 1815 vart han ein del av Westfalen, og i 1975 vart han administrasjonssete for Märkischer Kreis då dette vart oppretta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lüdenscheid|Lüdenscheid]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Castrop-Rauxel

**Castrop-Rauxel** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Recklinghausen ved elva Emscher mellom storbyane Dortmund i aust, Bochum i sør, Herne i vest, og Recklinghausen og Waltrop (ikkje ein storby) i nord i den austlege delen av Ruhrområdet. 

## Historie
Castrop-Rauxel vart først nemnd i 834 som Villa Castorpe, og fekk rettar som fri by i 1384. I 1975 vart han slått saman med Henrichenburg og vart ein del av Vest, ein bydel i Recklinghausen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Castrop-Rauxel|Castrop-Rauxel]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gladbeck

**Gladbeck** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Recklinghausen. 

## Historie
Gladbeck var opphavleg ein liten landsby på 300 innbyggjarar fram til det vart funne kol her i 1870-åra. Han voks raskt då emigrantar frå dei omliggande prøyssiske provinsane Westfalen og Rheinland og austlegare provinsar i Preussen, inkludert innbyggjarar med polsk som morsmål, flytta til staden. Gladbeck vart hardt råka under den andre verdskrigen.

På 1960-talet vart nedgangen for kolindustrien stor, noko som resulterte i omfattande arbeidsløyse. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gladbeck|Gladbeck]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Rheine

**Rheine** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 80&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er den største byen i *[[kreis]]en* Steinfurt og ligg ved elva Ems, om lag 40 km nord for Münster, 45 km vest for Osnabrück og 45 km aust for Enschede (Nederland).

## Historie
Sjølv om området rundt byen har vore busett sidan førhistorisk tid vart Rheine først nemnd i eit dokument signert av Ludvig I i 838. Den 15. august 1327 fekk Rheine byrettar av Ludvig II, biskop av Münster. 

Byen vart grunnlagd der to gamle handelsvegar kryssa forbi, og ved ein vadestad over Ems. Frankiske soldatar sikra dette strategiske punktet med ein kasernegard, og seinare vart det bygd ei kyrkje og fleire bygningar ved utposten. 

Mot slutten av trettiårskrigen vart byen lagt i oske. Svenske og hessiske troppar omleira keisaren sine soldatar som forskansa seg i Rheine. Datoane 20. og 21. september og 19. oktober 1647 vart brennande kanonkuler avfyrt mot byen og 365 hus brann ned. 

Under industrialiseringa blømde tekstilindustrien i byen. Han var ein viktig økonomisk faktor for Rheine fram til andre halvdel av 1900-talet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rheine|Rheine]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Arnsberg

**Arnsberg** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i kreisen Hochsauerland nordaust for Sauerland i elvedalen til Ruhr.

## Historie
Arnsberg vart bygd av grevane av Werl på 1000-talet. Dei bygde ei borg som ein framleis kan sjå restane av, og som vert nytta til folkelege feiringar. 

På 1100-talet vart Arnsberg sete for westfalisk domsmakt. Seinare mista byen sjølvstende sitt og høyrte til Köln-området då erkebiskopane regjerte her. Byen vart heilt øydelagd under sjuårskrigen i 1769. I 1816 gjekk Arnsberg til Preussen og vart sete for ein lokal administrasjon. 

Under den andre verdskrigen mista mange innbyggjarar livet under britiske bombetokt som hadde ein jernbaneviadukt som mål. Målet vart til slutt øydelagd 19. mars 1945 av ei Grand Slam-bombe.

Den noverande byen Arnsberg vart oppretta i 1975 ved at 14 byar og kommunar vart slått saman til ein by. Gamle Arnsberg og Neheim-Hüsten er to urbane delar, medan dei andre delane er meir landlege. Neheim og Hüsten vart slått saman i 1941.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arnsberg|Arnsberg]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Viersen

**Viersen** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonsstad i *[[kreis]]en* med same namn. 

Viersen ligg om lag 8 km nordvest for Mönchengladbach, 15 km sørvest for Krefeld og 20 km aust for Venlo. Viersen består av tre tidlegare sjølvstendige byar: Süchteln, Dülken og Viersen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Viersen|Viersen]]» frå ,  den 16. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Kraftmuseet

**Kraftmuseet** (før 2018 kjend som **Norsk Vasskraft- og Industristadmuseum**) er eit kulturhistorisk museum i Tyssedal, Ullensvang kommune i Vestland fylke. Museet dokumenterer og formidlar industrihistoria til Odda og Tyssedal, og meir generelt historie knytt til elvar og vatn, vasskraftproduksjon, elektrisitet, kraftkrevjande industri og samfunnet rundt.

Ein hovudattraksjon er kraftstasjonen Tyssedal kraftverk, teikna av arkitekten Thorvald Astrup (1876&ndash;1940) i seinhistorisk stil og reist i åra 1906&ndash;18. Stasjonen inneheld maskinar, installasjonar og kontrollrom som spenner over ei driftstid frå 1908 til det siste aggregatet vart slått av i 1989.

I AS Tyssefaldenes gamle administrasjonsbygning frå 1914 har museet i dag utstillingar, bibliotek, arkiv, foto- og lydsamling og filmsal der ein viser biletspela «Industrieventyret», «Borna på Bakke» og «Arven». Den faste utstillinga, «Det store spranget», handlar om den første industrialiseringsfasen i Odda.

Til museumsanlegget høyrer også arbeidarbustadene i Folgefonngata 9, 11 og 13 i Odda sentrum.

## Bakgrunnsstoff
*
Anatolios av Konstantinopel

Den heilage **Anatolios av Konstantinopel** {død 3. juli 458) var ein patriark av Konstantinopel på 400-talet.

## Liv
Anatolios var fødd i Alexandria på andre halvdelen av 300-talet. Han vart ordinert som diakon av Kyrillos av Alexandria. Han og Kyrillos var med på det tredje økumeniske konsilet i Efesos i 431, der deltakarane fordømde læra til Nestorius, som ut frå ortodoks syn var kjettersk. 

Etter at Kyrillos døydde i 444 vart Anatolios verande diakon i Alexandria. Den nye erkebiskopen av Konstantinopel, Dioskoros av Alexandria, fylgde læra til Eutyches, som hevda at Guds natur i Kristus har absorbert den menneskelege. Dette vart sett på som kjettersk av den ortodokse kyrkja, som meinte læra undergrov grunnlaget for Kyrkja si lære om frelse og bot for mennesket. I 449 heldt Dioskoros og tilhengarane hans eit konsil som var støtta av keisaren, men fordømd som kjettersk av seinare ortodokse. Flavian, som var patriark i Konstantinopel, forfekta dette ortodokse synet, vart avsett/

Anatolios vart vald som den nye patriarken og byrja ivrig å gjenopprette klarskap i rettruskapen. På eit kyrkjemøte i 450 fordømde han læra til Eutyches og Dioskoros. Pave Leo I nekta først å godta ein biskop som var blitt utnemnd av ein kjettar, men etter at Anatolios hadde demonstrert rettrua si blei han akseptert.

Keisar Theodosius hadde støtta eutychianismen. Då han døydde 28. juli 450 fekk landet Austromarriket nye leiarar som derimot såg på denne læra som kjettersk. Året etter, i 451, vart det fjerde økumeniske konsilet halde i Kalkedon med hjelp av patriark Anatolios. Deltakarane ved det kalkedonske konsilet stadfesta dogmet om å tilbe Kristus som «ein perfekt guddom og eit perfekt menneske, ein ekte Gud og eit ekte menneske».

Kyrkja kjempa mot kjetteri i lang tid. og Anatolios var i kontinuerleg kamp mot kjetterske lærer fram til han døydde i 458. Sjølve dødsfallet har vore mistenkt for å vera eit drap utført av kjettarar.

## Minnefestdager for St. Anatolios
*3. juli i den julianske kalenderen, tilsvarande 16. juli i den gregorianske

## Kjelder
* Ortodoks kalender 2007

## Bakgrunnsstoff
*Den hellige Anatolius av Konstantinopel ( -458) ved katolsk.no
*«St. Anatolius» i *Catholic Encylopedia* ved newadvent.org
São Miguel do Gostoso

**São Miguel do Gostoso** er ein kommune i delstaten Rio Grande do Norte i Brasil. Han er hovudsakleg ein fiskelandsby og har rundt 9000 innbyggjarar (IBGE 2008). Kommunen ligg rundt 10 mil frå delstatshovudstaden Natal.
Møll

**Møll** er ei samlenemning på mindre, ofte skumringsaktive og uskinnbarleg farga artar av sommarfuglar. Nemninga blir mykje brukt i daglegtale, men blir rekna som upresis i taksonomisk samanheng. 

Ikkje alle møllartane er små, ein av de store artane i denne gruppa er vanleg tredrepar, der ho-møllen har eit vengespenn på oppimot 90&nbsp;mm, noko som plasserer den blant dei største norske sommarfuglane. 

## Møll-grupper
Grupper som vanlegvis vert rekna som møll og som har eit norsk namn, er:

* augelokkmøll (*Bucculatricidae*)
* bladholmøll (*Heliozelidae*)
* bladminérmøll, bladmøll (*Gracillariidae*) 
* bloddropesvermarar (*Zygaenidae*)
* breimøll (*Choreutidae*)
* bronsemøll (*Roeslerstammiidae*)
* bandmøll (*Autostichidae*)
* båtmøll (*Gelechiidae*)
* dorskmøll (*Chimabachidae*)
* dropemøll (*Scythrididae*)
* dvergmøll (*Nepticulidae*)
* edelmøll (*Agonoxenidae*)
* ekte møll (*Tineidae*)
** kornmøll (*Nemapogon granella*)
** tapetmøll (*Trichophaga tapetzella*)
** kledemøll (*Tineola bisselliella*)
** pelsmøll (*Tinea pellionella*)
** bananmøll (*Opogona sacchari*)
* eikemøll (*Carcinidae*)
* engmøll (*Acrolepiidae*)
* fingermøll (*Alucitidae*)
* fjørmøll (*Pterophoridae*) 
* flatmøll (*Depressariidae*)
* flekkmøll (*Incurvariidae*)
* glansmøll (*Cosmopterigidae*)
* glasvenger (*Sesiidae*)
* grasmøll (*Elachistidae*)
* halvmøll, motter (*Crambidae*)
* kjevesommarfuglar, kjevemøll (*Micropterigidae*)
* klokkemøll (*Cryptolechiidae*)
* knoppmøll (*Prodoxidae*)
* kommamøll (*Glyphipterigidae*)
* krossblommøll (*Plutellidae*)
* lansettmøll (*Schreckensteiniidae*)
* luggmøll (*Tischeriidae*)
* pyralider (*Pyralidae*)
* nattlysmøll (*Momphidae*)
* praktmøll (*Hypertrophidae*)
* prydmøll (*Oecophoridae*)
* purpurmøll (*Eriocraniidae*)
* rotetarar (*Hepialidae*)
* røyrmøll (*Amphisbatidae*)
* rubladmøll (*Ethmiidae*)
* sekkmøll (*Coleophoridae*)
* sekkspinnarar (*Psychidae*)
* sigdmøll (*Ypsolophidae og Ochsenheimeriinae*) 
* skuggemøll (*Blastobasidae*)
* smalmøll (*Batrachedridae*)
* sniglespinnarar (*Limacodidae*)
* snømøll (*Opostegidae*)
* sotmøll (*Lypusidae*)
* spinnmøll (*Yponomeutidae og Argyresthiinae*) 
* sprikmøll (*Stathmopodidae*)
* sveipemøll (*Adelidae*)
* sølvmøll (*Lyonetiidae*)
* tannmøll (*Epermeniidae*)
* tresommarfuglar, tredreparar (*Cossidae*)
* viftemøll (*Douglasiidae*)
* viklarar (*Tortricidae*)
* vindelmøll (*Bedelliidae*)
Rathajatra

**Rathajatra** (sanskrit, ‘vogn-reise’) er ei hinduhøgtid feira til ære for Djagannath, ei form av Krisjna, og tilbakekoma hans til Vrindavan. Høgtida blir feira den andre dagen av den lyse delen av månaden asjadha, anten i juni eller juli i den vestlege kalenderen.

Markeringa er størst i den heilage byen Puri i Orissa, der ein lagar og køyrer kjempemessige trevogner for gudebileta av Djagannath, broren hans Balarama og søstera Subhadra gjennom byen. Vognene veg fleire titals tonn og blir bygde nye kvart år.

Rathajatra blir også feira over 200 andre stader i verda, ofte i regi av Hare Krishna-rørsla.

Høgtida har gjeve opphav til det engelske ordet «juggernaut» (frå Djagganath) om eit stort og tungrodd prosjekt.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Stephen Knapp: «The Ratha-Yatra Festival at Jagannatha Puri» (engelsk)
*Rathajatra i Hare Krishna-rørsla på veda.harekrsna.cz  (engelsk)
Supernova

**Supernovaer** er stjerner som eksploderer. Ein større variant vert kalla hypernova. Eksplosjonen skjer på slutten av stjerna sitt liv når det skortar på grunnstoff som kan fusjonerast med energigevinst (fusjonering av jern og tyngre grunnstoff *krev* energi). Avhengig av restmassen etter eksplosjonen er det att anten ei nøytronstjerna eller eit svart hòl.

Supernovaeksplosjonar spelar ei viktig rolle for danning og distribuering av tyngre grunnstoff i universet.

I 1054 oppdaga kinesiske astronomar ein supernova. Restane av denne dannar no Krabbetåka.

## Bakgrunnsstoff
* Nasa biletgalleri
Deanu giellagáddi

**Deanu giellagáddi**, eller **Tana samiske språksenter**, er ei avdeling av Sámi Ealáhus- ja Guorahallanguovddáš (Samisk Nærings- og Utredningssenter) i Tana. Språksenteret arrangerer samiskkurs, tar på seg tolkeoppdrag, og det står også bak ein samisk juridisk termbank.

Samisk Nærings- og Utredningssenter blir eigd av kommunane Tana, Utsjok, Enare, Sodankylä, og av forlaget Davvi Girji.

Tilsette ved Deanu giellagáddi er Sverre Porsanger og Ranveig Ballovara Varsi.

## Bakgrunnsstoff

* Tana samiske språksenter
Tjul

**Tjul** er ei øy i Ryfylke. Øya er ei av Sjernarøyane, som høyrer til Stavanger kommune i Rogaland fylke. Inntil 1965 var Sjernarøyane ein eigen kommune, Sjernarøy. Ei bru mellom Nord-Talgje og Tjul stod ferdig i 2010. Det er ein gard på øya no, to bustadshus utan fastbuande og 5 hytter. Høgaste punkt er Tjulåsen på 83 moh.
Skandinaviske språk

**Skandinaviske språk** er ei nemning som blir brukt om dei tre nordgermanske språka som er forståelege seg i mellom, nemleg norsk, svensk og dansk. Nordisk språkråd har t.d. informasjonsmateriell om *att tala skandinaviska*, råda kan lett karikert oppfattast som ei oppfordring til nordmenn og danskar om å snakke litt meir likt svensk, og til svenskar om å snakke litt saktare.

I tradisjonell historisk klassifisering av dei nordgermanske språka har ikkje nemninga «skandinaviske språk» nokon plass, her er svensk og dansk austnordiske og dei andre vestnordiske. Denne inndelinga er ei god skildring av situasjonen for 800 år sidan, men med overgangen frå mellomalder til moderne tid gjekk norsk talemål stort sett gjennom dei same endringane som svensk og dansk (bortfall av kasus og verbbøying), slik at nemninga «skandinavisk» i dag speglar dei språklege realitetane betre.

Det er særleg i den engelskspråklege lingvistiske litteraturen ein viss tradisjon for termane «fastlandsskandinavisk» og «øyskandinavisk» (Mainland Scandinavian, Insular Scandinavian), men nemningane er lite i bruk på nordiske språk, kanskje fordi termen «øyskandinavisk» rimar dårleg med at Skandinavia eigentleg er ei halvøy. 
 
På norsk er det vanleg å kalle alle dei nordgermanske språka *nordiske språk* (universitet i Noreg har t.d. «nordiske institutt»), og det er vanleg å kalle norsk, svensk og dansk *skandinavisk*.
Audbø

**Audbø** (òg **Aubø**) er ei øy i Ryfylke. Øya er ei av Sjernarøyane, som høyrer til Stavanger kommune i Rogaland fylke. Inntil 1965 var Sjernarøyane ein eigen kommune, Sjernarøy.

Bjergøyna, Audbø og Kyrkjøyna er knytt saman med bruer/vegfylling (fylkesveg 611 i Rogaland).

## Bakgrunnsstoff
* Fast vegforbindelse mellom Nord-Talgje og Tjul på Sjernarøyene  på http://www.irogaland.no
Byre

**Byre** er ei lita øy i Stavanger kommune i Rogaland. Det er ei av dei minste øyane i kommunen med busetnad, med fire gardsbruk og om lag 11 fastbuande. 

På øya vert det drive mykje med dyrking av frukt. Det finst elles mange hytter på øya.
Steinvikholmen

**Steinvikholmen festning** er ei festning på Skatval i Stjørdal kommune langt inne i Trondheimsfjorden. Festninga hadde si stordomstid frå 1525 til 1575 og har aldri vorte innteke i kamp. Festninga ligg på halvøya Steinvikholmen. 

## Historie

Bygginga av Steinvikholmen festning vart byrja i 1525 av erkebiskop Olav Engelbrektson. Festninga var på mange vis utdatert allereie då ho vart bygd. 
Etter Reformasjonen i 1537 søkte Olav Engelbrektson ly i festninga for ei kortare tid etter at han vart avsett som erkebiskop av Nidaros. Han reiste vidare til Sverige og seinare Nederland, der han døydde året etter.

## Bakgrunnsstoff
* Historikk frå NINA/NIKU 
* Artikkel frå NINA/NIKU 
* Artikkel i Vitenskapsmuseet sitt blad Spor
* Rekonstruksjon anno 1537
* Steinvikholm Musikkteater
*
* Historikk frå entusiast
Hår

**Hår** er i vidaste tyding alle slags trådforma utvekstar på mange ulike organismar, men blir særleg brukt om slike vekstar hos menneske, der ein bruker mykje tid på å barbere, stella og ordna det. Hår hos andre pattedyr enn mennesket blir gjerne kalla pels.

## Oppbygging

Hår hos virveldyr, spesielt pattedyr, er laga av keratin, eit protein det også finst mykje av i negler, fjører og overhud. Hår er dødt materiale som blir bygd opp i hårsekkar. Det kan skjerast i utan at ein kjenner smerte, men gjer vondt å dra i fordi ein då dreg i den levande huda dt er festa i. Hårstrå fell som regel ut med jamne mellomrom.

I høve til dei fleste andre pattedyra har menneska lite synleg hårvekst på kroppen. Det veks likevel små, nesten usynlege hår over mesteparten av menneskekroppen. Slike små hår kallar ein *velushår*. 

Synleg hår blir kalla *terminalhår*. Ein deler gjerne dette inn i hovudhår og kroppshår. Håret veks tettast på hovudet, og denne hårtypen blir lenger enn dei fleste andre pattedyrhårtypar. Kroppshår elles tek vanlegvis til å gro når ein kjem i puberteten. 

## Sjå også
* Pels
* Frisyre
* Frisør
* Skjegg
* Bart
* Augevippe
* Augebryn
* Parykk
* Flass
* Hud

## Bakgrunnsstoff
Troisdorf

**Troisdorf** er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg i *[[kreis]]en* Rhein-Sieg-Kreis.

Troisdorf ligg om lag 22 km sør for Köln og 13 km nordaust for Bonn.

## Historie
Dei første busetnadane i området går tibake til 800- og 900-talet og i bydelen Bergheim vart den første kyrkja bygd rundt år 700. 

I 1952 vart Troisdorf ein fri by, og i 1969 vart byområdet utvida med bydistriktet Sieglar og landsbyane Altenrath og Friedrich-Wilhelms-Hütte. 

Rundt 9600 utlendingar bur i Troisdorf. Dei to største gruppene er tyrkarar og grekarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Troisdorf|Troisdorf]]» frå ,  den 17. juli 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Planteetar

**Planteetarar** (latin *herbivor*) er predatorar som lever av autotrofe organismar, hovudsakleg plantar, alger og bakterier med fotosyntese. Ut frå denne definisjonen kan både dyr, sopp, protistar og somme parasittiske plantar reknast som planteetarar. Vanlegvis vert ordet mest brukt om dyr som lever av plantemateriale, medan sopp og protistar vert omtalt som *plante-patogenar*.

## Koevolusjon
For å redusera skaden planteetarane gjer, har dei fleste plantar utvikla ymse mekaniske og kjemiske tilpasningar. Desse kan omfatta mellom anna mekaniske forsvarsstrukturar som piggar, tornar og nåler, oppbygnad av komplekse polymerar som gjer det vanskeleg å fordøya planten og produksjon av toksinar som drep eller skremmer vekk planteetarar. Somme forsvarsstrukturar er alltid til stades i planten, andre vert iverksett i samband med skade eller stress.

Somme plantar har òg utvikla trekk som aukar sjansen for å trekka til seg planteetarane sine naturlege fiendar. Dette kan skje ved at dei skil ut semiokjemikaliar (luktar som trekker til seg desse dyra) og/eller forsyner kjøtetarane med mat og/eller husly.

Som regel har plantar fleire slag forsvarsmekanismar.

Sidan planteetarar er avhengige av å eta plantar, har det utvikla seg ei rekkje tilpassingar til desse forsvarsstrukturane. Kveg har til dømes særs omfattande fordøyingssystem for å kunne bryta ned næringsstoff i gras. Når to artar utviklar seg slik i høve til kvarandre, kallar me det koevolusjon.
Skjelett

**Skjelett** (frå gresk *skeleton (soma)*, 'uttørka (kropp)') eller **beingrind** er ein kroppsleg struktur i dyr som tener til å stø kroppen, verna indre organ og fungera som muskelfeste. Ulike dyregrupper har ulike former for skjelett, og me skil mellom endo- og eksoskjelett, avhengig av om det sit utanpå eller inne i kroppen. Skjelettet hos mennesket deler me inn i *akseskjelettet* som famnar om skallen, ryggraden, ribbeina og brystbeinet, og *appendikulærskjelettet* som inkluderer kragebeina, skulderblada, beina i armene, hofta og beina i føtene. 

I overført tyding kallar ein indre, berande strukturar i konstruksjonar for skjelett.

## Sjå òg
* bein i menneskeskjelettet

## Kjelder
Nidelva

**Nidelva** er ei 30 km lang elv i Trøndelag fylke. Ho har utspringet sitt ved Bjørsjøen like nedanfor Selbusjøen ved Brøttem i Klæbu kommune. Ved Hyttfossen ligg Hyttfossen dam som regulerer Selbusjøen. Nedanfor Hyttfossen ligg Løkaunet kraftstasjon, og elva renn vidare forbi Svean kraftstasjon. Lengre mot nord i Klæbu ligg Fjæremsfossen dam og kraftstasjon. Frå der renn ho nordover forbi Tiller til Leirfossene der det er to vasskraftverk. Vidare har ho eit svingete (meandrerande) løp forbi Stavne og gjennom Trondheim sentrum. Ho munnar ut i Trondheimsfjorden ved Brattøra (nær Trondheim sentralstasjon).

Nidelva er nedste del av Nea-Nidelvvassdraget.

## Fiske
Næringsproduksjon for fisk er stor og dette gir tildels stor fisk av god kvalitet. I den øvste delen av Nidelva er det auren som dominerer, og mellom Nedre- og Øvre Leirfoss er det førebels fritt fiske. Dei nedste åtte kilometrane av Nidelva er lakseførande. Den lakseførande strekninga går gjennom Trondheim sentrum opp til Nedre Leirfoss. Nidelva har ein storvaksen laksestamme, og nesten kvart år blir det fanga laks på over 20 kg. Rekordlaksen er frå 1954 og var på 31,8 kg. Fangstane er også gode, årleg vert det fanga mellom tre og ti tonn laks.


File:Leer Foss, near Drontheim (JW Edy plate 74).jpg|Øvre Leirfoss av John William Edy, 1800
Fil:Laksefiske i Nidelva (Trondheim).jpg|Vald 8, Fossumhølen
Fil:Tømmerfløting i Nidelva (ca. 1915).jpg|Tømmerfløyting i Nidelva ca. 1910-1915 
Fil:Bryggene i Nidelva (ca. 1955).jpg|Bryggene i Nidelva på 1950-talet 


## Bakgrunnsstoff

* Nidelven Stille Og Vakker Du Er 
* Utløpet av Nidelva

## Referansar
Helge Thiis

**Helge Thiis** () var ein norsk arkitekt og leiar for Nidaros Domkirkes Restaureringsarbeider i perioden 1930–1972. Han var også kunstmeldar i Nationen i perioden 1924–1929.

## Liv og virke
### Bakgrunn
Helge Thiis var son av Jens Thiis (1870–1942) og bror til blant andre museumsdirektør Ragna Thiis. Han tok examen artium i 1915 og utdanna seg til arkitekt ved Kungliga Tekniska Högskolan i Stockholm (diplomeksamen 1919). I 1923 gifta han seg med den svenske målaren Greta Thiis (1896–1982). Så følgde eit års studietur til Firenze før ekteparet etablerte seg i Kristiania, der dei budde fram til 1930. Thiis etablerte eigen praksis som arkitekt. I 1929 vann han konkurransen om gjenreisinga av Nidarosdomen. 

## Prisar og utmerkingar
* St. Olavs Orden 1967

## Utgjevingar
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Helge Thiis|Helge Thiis]]» frå ,  den 9. mars 2025.*  

## Litteratur
* Gerhard Fischer: *Nidaros domkirke* Land og Kirke forlag, 1969
*
Kakerlakkar

**Kakerlakkar** (*Blattodea*, *Blattoptera* eller *Blattaria*) er ein orden insekt som er vanlege over store delar av verda. Dei fleste artane lever i tropisk regnskog, men det finst òg 40 artar som helst finst i hus. Her er dei skadedyr som kan vere svært vanskelege å bli kvitt. 

Dyra har ei karakteristisk flat og oval form. 

Det finst omtrent 4000 artar kakerlakk på verdsbasis, og dei vert delt inn i seks familiar. Seks artar finst i Noreg, men berre markkakerlakk *Ectobius lapponicus* lever her naturleg.

## Kjenneteikn
Kakerlakkar er flattrykte ovanifrå og ovalt forma. *Pronotum*, ryggplata til det første segmentet på mellomkroppen, er stor og dekkjer oftast òg hovudet. Dei har bitande munndelar og lange trådforma antenner.

Kroppen til kakerlakkane er tilpassa eit springande levesett, men dei har òg vengjer. Dei fleste artane har to par; eit sett læraktige forvengjer eller dekkvengjer, og eit sett vifteaktige bakvengjer dei nyttar til å flyge med. Somme typar manglar vengjer heilt.

Bakerst på kroppen har kakerlakkane eit par fleirledda *cerci* (~haletrådar), hannar har i tillegg såkalla *styli*. Total kroppslengd på dyra varierer frå 1 til 10 centimeter avhengig av art.

## Levesett
Kakerlakkane er tilpassa eit levesett som raske sprintarar. Nokre av artane er altetarar, men andre er meir spesialiserte. Ein del artar har særskilde protistar i tarmane sine og nyttar dei til å bryta ned cellulose, slik at dei kan eta tre. Dette har dei til felles med slektningane sine termittane.

Dei fleste kakerlakkane lever i tropane, særleg i regnskog. Det finst òg artar som heldt til i tempererte strok, i holer, ørkenar, maurtuer eller fuglereir. Om lag 40 artar førekjem i hus. Det finst særs mange artar me ikkje veit noko som helst om biologien til.

## Kakerlakkar i Noreg
Eigentleg førekjem berre éin art naturleg og frittlevande (utandørs) i Noreg. Det er markkakerlakken *Ectobius lapponicus*, som er funnen over heile landet. Fem andre innførte artar finst likevel i landet meir eller mindre heile tida. Desse er avhengige av ein gunstig stad å leve, for dei klarer seg ikkje utandørs gjennom vinteren i Noreg. Artane kjem til Noreg ved at dei blir med heim frå feriereiser, eller dei kan følgje importerte varer, som mat.

## Familiar
* *[[Blaberidae]]*
* *[[Blattellidae]]*
* *[[Blattidae]]*
* *[[Cryptocercidae]]*
* *[[Polyphagidae]]*
* *[[Nocticolidae]]*

## Kjelder
* Brusca & Brusca: *Invertebrates* Sinauer Associates 2002
* Norsk Entomologisk Forening

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kakerlakker|Kakerlakker]]» frå ,  den 17. juli 2007.*
Ryggsøyle

**Ryggsøyla** (frå latin *columna vertebralis*, 'søyle i ryggen'), **ryggrada** eller **virvelsøyla** er bygd av små enkeltknoklar kalla *virvlar*. Ryggsøyla er kjenneteiknet på ryggbeinsdyra. Talet på ryggvirvlar varierer frå art til art. Kvar virvel er bygd opp av ei massiv, nesten sylinderforma beinblokk. Ho er flat på over- og undersida, der ho ligg mot ei bruskskive. 
Fordi søylene har mange virvlar og ikkje berre éin stiv knokkel gjev ryggsøyla stor rørslefridom.

## Ryggsøyla i menneske

Ryggsøyla er mellom anna halden opp av ryggmuskelen ''m. erector spinae''.

Menneske har normalt 33-34 virvlar:
* 7 halsvirvlar (*cervicalcolumna*)
* 12 brystvirvlar (*thoracalcolumna*)
* 5 lende/bukvirvlar (*lumbalcolumna*)
* 5 krossbeins/krossvivlar (*sacrum*)
* 4-5 halevirvlar (*coccyx*)
Waipoua Forest

**Waipoua Forest** er eit skogområde som byr på nokre av dei beste døma på kauriskogar som er att på New Zealand. Det er kjent for å ha att to av dei største levande kauritrea, *[[Tāne Mahuta]]* og *[[Te Matua Ngahere]]*. 

Waipoua Forest ligg regionen Northland og har samband med dei nærliggjande skogområda Waima og Mataraua Forests. Reservatet vart skipa i 1952. Det har den største førekomsten av nordbrunkivi i Northland. Den trua fuglearten gråflikfugl, (maori: kōkako), kan òg finnast her i dei mest høgtliggjande områda av skogdistriktet.

Skogen inneheld tre fjerdedelar av dei attverande kauritrea (*Agathis australis*) på New Zealand og dekkjer 25&nbsp;km².

**Waipoua Forest** er også det offisielle namnet på ein busetnad som ligg i same området som skogen.

## Historikk
Waipoua Forest vart kjøpt av maoriar i 1876 for litt over 2 000 pund. På den tid var området om lag 80 km² stort.

I 1885 vart Waipoua Forest lagt inn under lovreguleringane i *State Forests Act*, og eit område på 90 km² vart gjort til eit statleg skogsreservat.
Ei av årsakene til at dette skogsområdet hadde sloppe unna øydeleggingar i tidlegare tider, var at det låg avsides og at det var vanskeleg å få ut tømmer derifrå.

I 1907 var Waipoua Forest og eit eller to mindre reservat dei einaste urørte statlege kauriskogane som var att.

I 1913 tilrådde eit offentleg utval i forstsaker at eit særskilt utpeika område på 0,8 km² i Waipoua Forest, og alle 50 km² i Warawara Forest skulle opprettast som nasjonale kauriskogar for folket på New Zealand.

I 1926 vart det bygt ein veg gjennom Waipoua Forest for å gje tilgang til landområda til nybyggjarar i nabolaget.

På 1940-talet vart det kjent at statleg forstvesen hogg kauri i Waipoua. I 1947 sende derfor miljøorganisasjonane Whangarei Progressive Society, Royal Forest and Bird Protection Society, Waipoua Preservation Society og andre organisasjonar over 50 000 underskrifter til Parlamentet og kravde at 160 km² i Waipoua skulle vernast for alltid, og ikkje rørast av menneske. Andre aksjonar følgde, og 2. juli 1952 vart eit område på over 80 km² gjort til skogsreservat.

### Brannen i 2007
Ein skogbrann trua Waipoua Forest tidleg i 2007. Brannen braut ut 1. februar etter at nokon hadde koka skjel over open eld på ei strand i nærleiken. Det gjekk med plantefelt med furu nær den verna skogen, og brannen øydela våtmarksvegetasjon av betydeleg økologisk interesse, og kom så nær som tre km frå Tāne Mahuta. Brannmannskap og frivillige greidde å stoppa brannen med hjelp frå helikopter og branngater. Furu for millionar av dollar brann opp, og mange fuglar av trua arter gjekk tapt, mellom dei reknar ein med så mange som 20 kiwifuglar. I alt gjekk det med over 2 km² vegetasjon i brannen.

## Sjå òg
* Waipoua Forest Trust - miljøorganisasjon.

## Kjelder

* Alfred Hamish Reed: *The Story of the Kauri* (1953)

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Waipoua Forest|Waipoua Forest]]» frå ,  den 17. juli 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Stegosaurus

**Stegosaurus** var ein planteetande dinosaurus som levde mellom 155 og 145 millionar år sidan i juratida i det som er vestlege Nord-Amerika og Europa i dag. På grunn av dei karakteristiske ryggplatene og dei fire piggane på halen høyrer han med mellom dei mest berømte dinosaurane.

## Skildring

Stegosaurane var gjennomsnittleg 9 m lange og 4 m høge. Vekta er rekna til å ha vore litt over 4,5 tonn. Dei gjekk på fire bein og hadde to radar med vertikale beinplater langs rryggen. Ytst på halen hadde dei òg fire lange piggar som sannsynlegvis vart nytta til forsvar mot kjøtetarar. Frambeina hadde fem tær og var langt kortare enn dei tretåa bakbeina, noko som resulterte i ei uvanleg kroppshaldning.

Sett i forhold til kroppen var hovudet særs lite. Det sat òg særs langt nede på kroppen, noko som har ført til at forskarar meiner Stegosaurus beita på låge plantar i botnsjiktet. Denne teorien vert støtta av at dei fremre delane av kjeven mangla tenner og er omdanna til eit hardt nebb. Bak i munnen sat det ei rekkje små, trekanta tyggjetenner.

Hjernen til Stegosaurus var den minste dinosaurhjernen sett i høve til kroppsstorleiken. Storleiken på hjerneskallen har fortalt paleobiologane at hjernen deira ikkje kunne vega meir enn 80 gram. Dette førte til ein ide om at dinosaurar generelt var stokk dumme; noko få paleontologar trur i dag.

### Beinplater

På ryggen hadde Stegosaurus to radar med beinplater. Kvar av desse bestod av 17 *[[osteoderm]]*ar; hudskjel av same slag ein ser hjå krokodiller og mange øgler i dag. Platene voks ut or huda til dyret, og var såleis ikkje festa direkte til skjelettet.

Kva funksjon platene har tent til er omstridt. Tidlegare trudde mange dei var meint til forsvar mot predatorar, men dei framstår som for skjøre og dårleg plasserte på dyra til å vera spesielt godt eigna til dette. Ein meir populær teori er at dei var i bruk til å regulera temperaturen til dyret, som segla på Dimetrodon og Spinosaurus eller øyro til elefantar: Platene hadde eit omfattande sett med blodårer gjennom seg, og luft i området rundt dei ville kjølt ned blodet. Denne teorien har vorte kritisert på bakgrunn av stegosauridane sin utviklingshistorie.

Ein tredje teori byggjer på den relativt store storleiken til platene og hevdar dei var til å auka høgda til dyret. Dette kunne vera for å få dyret til å sjå større ut og såleis unngå skremma rovdyr frå å angripa, og/eller for å imponera under kurtise.

### Halepiggar
Kvart dyr hadde fire opp til ein meter lange piggar  ytst på halen sin. Forskarane er ikkje sikre på om dei faktisk vart brukt til våpen eller om dei berre var til pynt, men teikna talar mykje til fordel for det første: Ein studie i 2001 har vist høg frekvens av skadar som kan ha vore støytrelaterte.

## Artar
**Stegosaurus armatus*
**Stegosaurus stenops*
**Stegosaurus longispinus*

## Bakgrunnsstoff
*
Luffe

**Luffar** eller **sveiver** er dei lemmane hos visse virveldyr som er tilpassa liv i vatnet. Kvalar, selar, sjøkyr og havskjelpadder har luffar.

Nokre fuglar, som pingvinar, kan ha vengjer så tilpassa symjing at dei liknar luffar. Fisk har også liknande lemmar, men desse blir kalla finnar.
Theodore Gill

**Theodore Nicholas Gill** () var ein fiskeforskar frå New York i USA. Gill var professor i zoologi ved George Washington University i Washington, D.C.

Theodore Gill gav ut meir enn 500 vitskaplege artiklar, dei fleste innan iktyologi, men frå 1870-åra studerte han også andre dyretypar. Han var akta som taksonom og klassifiserte særleg familiar og ordenar. 

Gill skildra mellom anna familiane epåletthaiar (*Hemiscyllidae*) i 1862, sabeltannkattar (*Machairodontinae*), furespissmus (*Solenodontidae*) og manatar *Trichechidae* i 1872 og tangsprellfamilien (*Pholidae*) i 1893; slekta hyse (*Melanogrammus*) i 1862; og artane gulhala kirurgfisk (*Prionurus punctatus*) i 1862, kortnasa ål (*Simenchelys parasitica*) i 1879, Lucas-barracuda (*Sphyraena lucasana*) i 1863.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi ved Smithsonian Institute (engelsk)
Elefantfamilien

**Elefantfamilien** er den einaste familien snabeldyr som lever i dag, med elefantar som dei einast nolevande artane. Alle medlemmane er særs store og intelligente dyr med ein følsom og fleksibel snabel. Familien er delt inn i to slekter: Afrikansk elefant og asiatisk elefant. Det finst to artar av afrikansk elefant, afrikansk savanneelefant og afrikansk skogelefant, og fleire underartar av asiatisk elefant.

Mammutar høyrde også til elefantfamilien.

## Inndeling
:Elephantimorpha (Proboscidea)
::Elephantida
:::Elephantidae (elefantar og mammutar)
::::†*[[Primelephas]]* 
::::*[[Loxodonta]]* 
::::*[[Elephas]]* 
::::†*[[Mammuthus]]* 
::::†*[[Stegodon]]*
::::†*[[Stegolophodon]]* 
::::†*[[Stegotetrabelodon]]* 
::::†*[[Stegodibelodon]]* 
:::†Gomphotheriidae
::†Mammutida
:::†Mammutidae 
::::*[[Mammut]]*
::::*[[Zygolophodon]]*
:::*[[incertae sedis]]*
::::*[[Eritreum]]*

Slektene †*[[Anancus]]*, †*[[Tetralophodon]]*, †*[[Stegomastodon]]*, †*[[Paratetralophodon]]* and †*[[Cuvieronius]]* er rekna av nokre taksonomar som del av Elephantidae, medan andre meiner dei høyrer til Gomphotheriidae.

### Nolevande elefantar
Klassifiseringa av dei nolevande artane og underartane av moderne elefantar har gått gjennom fleire endringar. Nolevande Elephantidae omfattar:
:Elephantidae
::*[[Elephas]]* (Asiatisk/indisk)
:::*[[Elephas maximus]]* Asiatisk elefant
::::*[[Elephas maximus maximus]]* Sri Lanka-elefant
::::*[[Elephas maximus borneensis]]* Borneo-elefant
::::*[[Elephas maximus indicus]]* Indisk elefant
::::*[[Elephas maximus sumatranus]]* Sumatra-elefant

::*[[Loxodonta]]* (Afrikansk)
:::*[[Loxodonta africana]]* Savanneelefant
::: *[[Loxodonta cyclotis]]* Skogselefant

## Sjå og
* Elfenbein

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Elephantidae|Elephantidae]]» frå , den 11. november 2010.* 


## Bakgrunnsstoff
*
Stoffskifte

**Stoffskifte** eller **metabolisme** er eit sett av kjemiske reaksjonar som skjer i levande celler. Desse prosessane er grunnlag for alt liv og heilt naudsynte for at celler skal kunne vekse og reprodusere seg, og for *[[anabolisme]]* (oppbygging) og *[[katabolisme]]* (nedbryting). Ein slåande eigenskap ved stoffskiftet er likskapane mellom grunnleggande metabolske vegar og grunnleggande komponentar mellom veldig ulike artar. Desse likskapane kjem truleg av at dei vart utvikla tidleg i evolusjonshistoria.

Med metabolisme kan ein òg meine dei kjemiske reaksjonane som skjer i levande organismar, inkludert fordøyinga og transport av substansar inni og mellom ulike celler. Metabolisme blir normalt delt inn i to kategoriar, katabolisme og anabolisme. Katabolisme bryt ned organisk materiale for å hauste energi i celleandinga. Anabolisme brukar energi til å bygge komponentar til cella, som protein og nukleinsyrer.
Dei kjemiske reaksjonane i metabolismen er organiserte i metabolske vegar, der eit kjemikal blir omdanna gjennom ein serie av steg til andre kjemikal ved enzymaktivitet. Enzyma er veldig viktige for metabolismen fordi dei gjer at organismar kan drive ønskelege reaksjonar som krev energi, og som ikkje kan oppstå av seg sjølv, ved å kople desse reaksjonane til spontane reaksjonar som frigjev energi. Når enzym er katalysatorar, kan desse reaksjonane gå raskt og effektivt. Farten på stoffskifte, metabolsk fart, påverkar kor mykje mat ein organisme treng.

## Anabolisme
Anabolisme er oppbygging av næringsstoff. Ein nyttar energi til å setja saman komplekse molekyl frå enklare stoff. Organismar med anabolisme vert kalla autotrofe og vert delt inn i dei fotoautotrofe, som får energi frå sollys, og dei kjemoautotrofe, som nyttegjer seg av kjemiske stoff.

Den mest typiske forma for anabolisme er fotosyntesen, som byggjer energirike glukosemolekyl av karbondioksid, vatn og sollys.

## Katabolisme
Katabolisme er nedbryting av næringsstoff til energi og bygging av vev. Den mest typiske forma for dette er celleanding, som bryt ned glukosemolekyl til karbondioksid og vatn. Adenosintrifosfat (ATP) er beraren av energi ved at det kan frigjera energi når fosfatgrupper vert spalta av molekylet.

## Kjelder
Kaimanar

**Kaimanar** er ein underfamilie av alligatorar, i ordenen krokodiller. Det finst totalt seks artar som lever i Mellom- og Sør-Amerika.

## Klassifisering
* Underfamilien **Caimaninae** — **Kaimanar**
** Slekta † *[[Centenariosuchus]]*
** Slekta † *[[Culebrasuchus]]*
** Slekta † *[[Eocaiman]]*
** Slekta † *[[Globidentosuchus]]*
** Slekta *Paleosuchus*
*** *P. palpebrosus* — Dvergkaiman
*** *P. trigonatus* — Glattsnutet kaiman
** Slekta † *[[Purussaurus]]*
** Slekta † *[[Mourasuchus]]*
** Slekta † *[[Necrosuchus]]*
** Slekta † *[[Orthogenysuchus]]*
** Slekta † *[[Tsoabichi]]*
** Slekta *[[Caiman-slekta|Caiman]]*
*** *C. yacare* — Yacare-kaiman
*** *C. crocodilus* — Brillekaiman
**** *C. c. apaporiensis*
**** *C. c. fuscus*
*** † *[[Caiman lutescens|C. lutescens]]*
*** † *[[Caiman venezuelensis|C. venezuelensis]]*
*** *C. latirostris* — Bredneset kaiman
** Slekta *[[Melanosuchus]]*
*** † *[[Melanosuchus fisheri|M. fisheri]]*
*** *M. niger* — Svartkaiman

## Bakgrunnsstoff