open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1731 Smuts

**1731 Smuts** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 9. august 1948 av Ernest Leonard Johnson ifrå Union Observatory i Johannesburg.

## Kjelder
* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1731 1731 Smuts - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
Zlatoust

**Zlatoust** (russsisk Златоу́ст) er ein by i Tsjeljabinsk oblast i Russland. Han ligg ved elva Aj (i nedslagsfeltet til Kama) 160&nbsp;km vest for Tsjeljabinsk. Namnet kjem av den russiske omsetjinga av Chrysostomos, då byen vart grunnlagt nær ei kyrkje tileigna denne helgenen. Han har om lag 160&nbsp;000 innbyggjarar.

## Historie
Busetnaden Zlatoust vart grunnlagt i 1754 på grunn av bygginga av jernverket her. I 1774–1776 deltok arbeidarane ved fabrikken i eit opprør som vart leia av Jemeljan Pugatsjov. Tidleg på 1800-talet laga Pavel Anosov dei første russiske klingene av bulatstål i Zlatoust. Byen er òg kjent for dei første kanonane laga av russisk stål. I 1903 slo styresmaktene til tsaren brutalt ned ein streik organisert av arbeidarane i Zlatoust.

På byrjinga av 1800-talet vart ein våpenfabrikk bygt i byen, for produksjon av sablar og sverd. Dei kjende kunstnarane Ivan Busjujev og Ivan Bojarsjinov laga unike mønster av kaldstål dekorert med graveringar. Fykande hestar med vengjer var eit favorittelement i mange av graveringane til Busjujev, så han fekk tilnamnet Ivan med vengjene (Ivanko Krylatko). Sidan den gong har ein slik hest vore på byvåpenet.

Sovjetunionen fekk kontrol over Zlatoust i mars 1918. Byen var okkupert av dei kvite mellom juni 1918 og juli 1919. 13. juli 1919 vart Zlatoust erobra av Den raude armeen.

Under sovjetperioden vart Zlatoust ein industriby, spesialisert innan metallurgi, maskinbygging, verktøyproduksjon, matproduksjon, og andre industriar. Zlatoust er eit av sentera for kunstnerisk gravering på metall i Russland. Tradisjonelt vart slike graveringer gjort på våpen, slik som knivar og sverd, men under sovjetperioden vart graveringane utført på dekorative metallplater. Nå er derimot våpengravering vorten populær att.

Tradisjonelt har Zlatoust, som resten i Uralregionen, òg vore kjend for matretten pelmeni.

## Kjende folk frå Zlatoust
Verdsmeisteren i sjakk Anatolij Karpov vart fødd i Zlatoust.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Zlatoust|Zlatoust]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Engels

**Engels** (russisk Э́нгельс) er ein by i Saratov oblast i Russland. Byen er ein hamneby ved elva Volga, og ligg vis-a-vis Saratov som har hatt brusamband med kvarandre sidan 1965. Byen har om lag 220&nbsp;000 innbyggjarar. 

Byen vart grunnlagt i 1747 som *Pokrovskaja [[sloboda]]* (russisk: Покровская слобода). Han fekk bystatus og nytt namn, *Pokrovsk* (russisk: Покровск), i 1914. Det tyske namnet var *Kosakenstadt*. Han vart i 1924 hovudstad i den Volga-tyske autonome sosialistiske sovjetrepublikken, som no er ein del av Saratov oblast. Det noverande namnet Engels fekk han i 1931, kalla opp etter Friedrich Engels.

Byen vart grunnlagt av ukrainske nybyggjarar, og vart busett av tyskarar under regjeringstida til Katarina den store. 

Byen er tilhaldsstad for Engels-1, den største og mest aktive strategiske bombeflybasen i Russland.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Engels|Engels]]» frå ,  den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Juzjno-Sakhalinsk

**Juzjno-Sakhalinsk** (russisk Ю́жно-Сахали́нск, japansk *Toyohara* &ndash; 豊原) er ein by og administrativt senter i Sakhalin oblast. Han ligg sør på øya Sakhalin/Karafuto, rundt 40 km sør Korsakov/Ōtomari. Han har om lag 180&nbsp;000 innbyggjarar.

## Historie

Busetnaden vart grunnlagt i 1882 som *Vladimirovka*, og vart bygt av russiske straffangar. Etter Portsmouth-traktaten i september 1905 vart byen hovudstad i det japanske prefekturet Karafuto, og fekk namnet *Toyohara* (som tyder «Grødedalen»). Portsmouth-traktaten avslutta den russisk-japanske krigen i 1904&ndash;1905. Japan vart tildelt den sørlege delen av Sakhalinøya, og leigde Liaodong-halvøya og det russiske jernbanesystemet her i det sørlege Mandsjuria. Etter andre verdskrig vart byen tilbakeført til Russland, og han fekk samstundes det noverande namnet, Juzjno-Sakhalinsk. Den einaste gjenverande japanske bygningen i Juzjno-Sakhalinsk er i dag museum i byen. 

## Økonomi og næringsliv
Viktige næringar i Jusjno-Sakhalinsk er fiskeindustri, møbelproduksjon, maskinbygging, lettindustri og næringsmiddelindustri. Førekomstar av olje og gass er oppdaga i nærleiken.

I prosjektet Sakhalin II nord på Sakhalinøya er det investert rundt 20 milliardar USD i utbygginga av om lag 150 millionar tonn olje og 500 milliardar kubikkmeter gass. Sør på Sakhalin skal det byggast eit gasshandsamingsanlegg med ein kapasitet på 9,6 millionar tonn per år. Det skal òg byggast ein røyrleidning langs heile øya frå nord til sør.

Juzjno-Sakhalinsk lufthamn ligg 8&nbsp;km sør for byen.

## Utdanning
Juzjno-Sakhalinsk har mange høgare utdanningsinstitusjonar, mellom anna Sakhalin statlege universitet, fleire institutt innan havforsking, ein pedagogisk høgskole, ei avdeling av handelsuniversitetet i Moskva, samt ein høgskule for økonomi, jus og informatikk.

## Demografi
Dei fleste innbyggjarane er russarar, men det finst òg ein stor koreansk folkesetnad i byen. Av totalt 43&nbsp;000 Sakhalin-koreanarar bur om lag halvparten i Juzjno-Sakhalinsk, noko som utgjer 12 % av innbyggjarane i byen. Nokre av innbyggjarane er òg ainoar, nivkhar og orokar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Juzjno-Sakhalinsk|Juzjno-Sakhalinsk]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
1859 Kovalevskaya

**1859 Kovalevskaya** er ein asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 4. september 1972 av Ljudmila Vasiljevna Zjuravljova ifrå Krim-observatoriet i Nautsjnyj. Han er kalla opp etter den russiske matematikaren Sofija Kovalevskaja.

## Kjelder

* 1859 Kovalevskaya - baneparametrar hjå JPL Solar System Dynamics
* Oppdagarar og oppdagingsplassar i Engelsk Wikipedia sine asteroidelister. Listene baserer seg på Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»
Berezniki

**Berezniki** (russisk Березники́) er ein by i Perm kraj i Russland. Han ligg ved elva Kama, rundt 160&nbsp;km nord for Perm. Byen har om lag 130&nbsp;000 innbyggjarar og er med det den nest største byen i Perm kraj.

Han vart grunnlagt i 1932 under den raske veksten til sovjetisk industri under Josef Stalin. Namnet Berezniki kjem frå ein bjørkeskog som låg der byen ligg i dag.

Etter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 fall innbyggjartalet i byen frå 220&nbsp;000 til rundt 190&nbsp;000 på grunn av aukande arbeidsløyse. Men dei viktigaste industriane i byen klarte likevel å halde seg på sporet. I byen ligg kjemisk industri som titan- og natriumfabrikkar, og fleire store kaliumkarbonat-gruver er i drift rundt Berezniki.

Sjølv om industriverksemdene forureiner ganske kraftig, så er naturmiljøet rundt byen vakkert og unikt på mange måtar. Det er vanleg at ville dyr kryssar gater i utkanten av byen. Skogar og innsjøar er enno reine og fredelege. Mange naturelskarar frå heile Russland kjem hit for vandreturar og ekspedisjonar.

Den første presidenten i Russland, Boris Jeltsin, budde og gjekk på skule i Berezniki.

Berezniki lufthamn ligg 20&nbsp;km nord for byen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Berezniki|Berezniki]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Novotsjerkassk

**Novotsjerkassk** (russisk Новочерка́сск) er ein by i Rostov oblast i Russland. Han ligg rundt 65&nbsp;km nordaust for Rostov-na-Donu. Han har om lag 160&nbsp;000 innbyggarar. 

## Historie
Novotsjerkassk var tidlegare hovudstad for donkosakkane sitt område. Byen vart grunnlagt i 1805 av Matvej Platov, som administrativt senter for Don Vojsko oblast, då innbyggjarane i Tsjerkassk stanitsa vart nøydde til å forlate heimane sine ved breidda av Don på grunn av de hyppige oversvømmingar. 

Under den russiske borgarkrigen var Novotsjerkassk sentrum for Don-armeen sin motrevolusjon og var under kommando av Aleksej Kaledin. Den raude armeen klarte 7. januar 1920 omsider å fjerne dei kvite frå byen.

Under andre verdskrig var Novotsjerkassk okkupert av den tyske armeen mellom 24. juli 1942 og 13. februar 1943. 

I 1962 vart lokale matopprør brutalt slått ned av den sovjetiske hæren i det som er vorte kjend som Novotsjerkassk-opprøret.

## Økonomi og næringsliv
Novotsjerkassk har ein stor industrisektor, med mellom anna den største lokomotivfabrikk i Russland, med 9900 tilsette, som produserer lokomotiv til jernbanane både i Russland og andre tidlegare sovjetrepublikkar.

## Attraksjonar
Novotsjerkassk har ein katedral (1904), palasset til atamanen til kosakkane, og monument over Matvej Platov og Jermak Timofejevitsj. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Novotsjerkassk|Novotsjerkassk]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Volgodonsk

**Volgodonsk** (russisk Волгодо́нск) er ein by i Rostov oblast i Russland. Han ligg på vestsida av Tsimljanskreservoaret og har om lag 160&nbsp;000 innbyggjarar. 

Byen vart grunnlagt i 1950 og voks raskt på grunn av bygginga av Volga-Don-kanalen og Tsimljanskreservoaret. Volgodonsk fekk bystatus i 1956.

Volgodonsk vart ei kort stund kjend i nyhendene i 2003 då det vart halde ein konkurranse om å drikke mest mogeleg vodka, og vinnaren, som drakk 1,5 liter vodka, døydde av alkoholforgifting. Arrangøren vart anmeldt for uaktsamt drap.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Volgodonsk|Volgodonsk]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Hen 2-47

**Hen 2-47** er ei ung planetarisk tåke som ligg rundt 6600 lysår unna jorda i stjernebiletet Kjølen. Forma på tåka tyder at ho kanskje vart danna ved at sentralstjerna kasta av seg materiale minst tre gonger i tre forskjellige retningar. Kvar gong fyrte stjerna av to jetstrålar i kvar si retning.

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på pressemelding *'STScI-2007-33*' frå [[Space Telescope Science Institute]].*
Edwin Hubble

**Edwin Powell Hubble** () var ein amerikansk astronom. Hubble vart fødd i Missouri og voks opp der og i Illinois. Hubble prova at galaksar ikkje låg i Mjølkevegen, og at galaksar, desse større avstand det er mellom dei, dess fortare er dei på veg vekk frå kvarandre (raudforskyving og Hubble sin lov). Hubble står òg bak Hubble-klassifiseringa, som er eit skjema nytta for klassifisering av galaksar.

I 1932 oppdaga Hubble i Andromedagalaksen dei første kulehopane som ikkje låg i Mjølkevegen.

Namnsett etter Hubble er mellom anna Hubble-teleskopet.

## Bakgrunnsstoff

* Biografi av Allan Sandage 

## Kjelder
* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Hubble, Edwin Powell» s. 186 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i 2002.*
Rubtsovsk

**Rubtsovsk** (russisk Рубцо́вск) er ein by i Altaj kraj i Russland. Han ligg ved elva Alej (ei sideelv til Ob), rundt 270&nbsp;km sørvest for Barnaul. Byen har like under 120&nbsp;000 innbyggjarar. 

Busetnaden vart grunnlagt i 1886, og fekk bystatus i 1927.

Rubtsovsk lufthamn ligg 7 km nord for byen.

## Kjende personar frå Rubtsovsk
* Raisa Gorbatsjova – ektefelle til Sovjetunionen sin tidlegare leiar Mikhail Gorbatsjov

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Miass

**Miass** (russisk Миа́сс) er ein by i Tsjeljabinsk oblast i Russland. Han ligg 96&nbsp;km frå Tsjeljabinsk, ved elva Miass, på austsida av dei sørlege Uralfjella. Byen har like over 150&nbsp;000 innbyggjarar.

Miass vart grunnlagt i 1773 som ein busetnad for fabrikk ved ei kopargruve, og fekk bystatus i 1926. Under 1800-talet var utviklinga drive av oppdaginga av dei rikaste gullreservane i Ural. Gjennomsnittleg årleg utvinning av gull frå Miass-regionen var rundt 640&nbsp;kg. På midten av 1800-talet gjekk gulldrifta tilbake og utviklinga av Miass bremsa dermed òg opp.

I 1941 vart ein bilfabrikk bygt i Miass, som framleis er i drift som lastebilfabrikken UralAZ, som i dag er den viktigaste verksemda Miass. Selskapet UralAZ produserer tre-akslars allhjuldrifts lastebilar med høg framkommelegheit i terreng, og eksporterer 8 % av produksjonen. UralAZ har 105&nbsp;000 tilsette.

Den eldste delen av byen består av 1800-tals trehus med originale balkongar og dørkarmar. Eit hus som høyrte til gullgruveadministratoren Simonov er òg bevart.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Mytisjtsji

**Mytisjtsji** (russisk Мыти́щи) er ein by i Moskva oblast i Russland. Han ligg 20&nbsp;km nordaust for Moskva, ved elva Jauza og jernbanen Moskva &ndash; Jaroslavl. Byen har om lag 275&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen er det største industrisenteret i området, særskild maskinbygging og våpenindustri, og utdanning. Mytisjtsji fekk bystatus i 1925.

Mytisjtsji er kjend for akvedukten sin, som vart bygt på 1700-talet etter ordre frå Katarina&nbsp;II. Det var den første vassleidningen som vart bygt i Russland, for å forsyne Kreml med reint vatn.

Busetnaden *Mytisjtsji* har vore kjend sidan 1460, og sidan 1800-talet som *Bolsjije Mytisjtsji* (russisk: Большие Мытищи). Landsbyhistoria er nært knytt til Jauzskij-hamna. Mytisjtsji var ein viktig stad på skipsruta. På denne staden vart handelsskipa dradd på hjul, ruller, eller meier, frå elva Jauza og over til elva Kljazma. Handelsmennene måtte betale ei avgift for dette, og busetnaden fekk namn etter denne avgifta, som vart kalla *myt* (russisk: мыт).

På midten av 1800-talet var innbyggjartalet i landsbyen 389.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mytisjtsji|Mytisjtsji]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Salavat i Russland

**Salavat** (russisk Салава́т) er ein by i Republikken Basjkortostan i Russland. Han ligg ved elva Belaja (ei sideelv til Kama), rundt 160&nbsp;km sør for Ufa. Han har like over 150&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen er kalla opp etter nasjonalhelten til Basjkortostan Salavat Julajev. Han vart grunnlagt i 1948.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Salavat|Salavat]]» frå , den 25. desember 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Casale Monferrato

**Casale Monferrato** er ein by i regionen Piemonte nordvest i Italia og ein del av provinsen Alessandria. Han ligg om lag 60 km aust for Torino på høgresida av elva Po, der elva renn ved foten av åsane Monferrato. Bortanfor elva ligg den store sletta i Podalen. 

## Historie
Opphavet til byen er stort sett ukjend. Ein veit at den galliske busetnad i Vardacate (frå *var*, 'vatn'; *ate*, 'folkesett stad') låg i området og seinare vart ein romersk ''municipium''. Ved byrjinga av 700-talet var han ein liten by underlagt lombardarane og var truleg kalla Sedula eller Sedulia. I følgje nyare og usikre kjelder var det her at ein Evasius med 146 tilhengjarar vart halshogd etter ordre frå ariansk hertug Attabulo. Liutprand av lombardane er sagt å ha bygd ei kyrkje tileigna Evasius. Ein veit at det oppstod ei sekt etter martyren og i 988 vart byen kjend som *Casale di Sant’Evasio*.

I tida til Karl den store kom byen ein lita stund under biskopane av Vercelli og vart frigjeve av Fredrik Barbarossa, keisar av Det tysk-romerske riket og konge av Italia. Han vart plyndra av anti-keisarlege troppar frå Vercelli, Alessandria og Milano i 1215, men gjenoppbygd med festningsverk i 1220. Han vart underlagt makta til markien av Montferrat i 1292 og vart seinare sete for markien. 

I 1536 kom han inn under Gonzaga frå Mantua, som forsterka festningsverka. Etter dette var han ein mektig festningsby. 

I 1745, etter nederlaget til den piemontesiske armeen i slaget ved Bassignano, vart Casale okkupert av dei sigrande franske og spanske troppane. Det vart gjort stor skade på bygningane i byen, og byen vart renovert i barokkstil.

Byen stod imot åtak frå Austerrike i 1849 og vart gjort enno sterkare i 1852. Mot slutten av 1800-talet vart han kjend som «Sementhovudstaden» (*capitale del cemento*) på grunn av dei store mengdene portlandsement i åsane i nærleiken, og på 1900-talet opstod det trykkpresse- og kjøleanleggindustriar. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Casale Monferrato|Casale Monferrato]]» frå , den 26. desember 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
:


## Bakgrunnsstoff

*
1861 Komenský

**1861 Komenský** er ein hovudbelteasteroide som går i bane innanfor asteroidefamilien Eos. Han blei oppdaga den 24. november 1970 av Luboš Kohoutek ifrå Hamburger Sternwarte i Bergedorf i Hamburg.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1861 1861 Komenský - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
Valenza

**Valenza** (piemontesisk *Valensa*) er ein kommune i provinsen Alessandria i Piemonte i Italia, om lag 80 km aust for Torino og om lag 11 km nord for Alessandria. 31. desember 2004 hadde han 20&nbsp;489 innbyggjarar og eit areal på 50,0 km².

Kommunen er vidare inndelt i *[[frazione|frazioni]]* (hovudsakleg landsbyar) Villabella og Montevalenza.

Valenza er mest kjend for gull- og smykkeutforminga og mange av butikkane her er gullsmedforretningar. Økonomien til byen er hovudsakleg basert på denne handelen. 

Valenza grensar til kommunane Alessandria, Bassignana, Bozzole, Frascarolo, Giarole, Mirabello Monferrato, Pecetto di Valenza, Pomaro Monferrato, San Salvatore Monferrato, Suardi og Torre Beretti e Castellaro.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Valenza|Valenza]]» frå , den 26. desember 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Slaget ved Bassignano

**Slaget ved Bassignana** vart utkjempa under det italienske felttoget i den austerrikske arvefølgjekrigen den 27. september 1745. Resultatet vart siger til den samla armeen til Frankrike og Spania mot Austerrike og Kongedømet Sardinia. 

Den fransk-spanske armeen klarte til slutt å slå saman armeane sine i Italia etter eit to år langt felttog, og vann gjennom ein manøver som narra 25&nbsp;000 austerrikske troppar til å flytte seg mot Piacenza slik at den sardinske armeen vart isolert. Sardiniarane vart så overvelda og slått. 

Slaget ved Piacenza året etter vart eit nederlag for Frankrike og Spania og effekten av Bassignano forsvann.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Bassignano|Battle of Bassignano]]» frå , den 25. desember 2008.*
 

## Bakgrunnsstoff
* ''Success won av Marshal Maiilebois og Don Infante Philip, followed by greater disasters'' frå Voltaire sine soger
1867 Deiphobus

**1867 Deiphobus** er ein trojansk jupitertrojan og ligg i L5-lagrangepunktet til Jupiter. Han blei oppdaga den 3. mars 1971 av Carlos Ulrrico Cesco ifrå Complejo Astronómico El Leoncito i Argentina.

## Kjelder
* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1867 1867 Deiphobus - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
1876 Napolitania

**1876 Napolitania** er ein asteroide i det indre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 31. januar 1970 av Charles T. Kowal ifrå Palomar Observatory i San Diego County i California. Asteroiden har namn etter den italienske byen Napoli.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1876 1876 Napolitania - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
1892 Lucienne

**1892 Lucienne** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 16. september 1971 av Paul Wild ifrå Observatorium Zimmerwald i Zimmerwald. Han er kalla opp etter astrofysikaren Lucienne Divan.

Asteroiden har ein diameter på rundt 10 kilometer.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1892 1892 Lucienne - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
1904 Massevitch

**1904 Massevitch** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 9. mai 1972 av Tamara Mikhailovna Smirnova ifrå Krim-observatoriet i Nautsjnyj, og seinare gjeve namn etter den russiske astrofysikaren Alla Masevitsj.
Han er ein uvanleg R-type-asteroide med ein rotasjonsperiode på 5,3 timar, og har ein diameter på rundt 16 kilometer.

## Kjelder

* 1904 Massevitch - baneparametrar hjå JPL Solar System Dynamics
* Oppdagarar og oppdagingsplassar i Engelsk Wikipedia sine asteroidelister. Listene baserer seg på Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»
1916 Boreas

**1916 Boreas** er ein Amor-asteroide. Han blei oppdaga den 1. september 1953 av Sylvain Julien Victor Arend ifrå Det kongelege observatoriet i Belgia i Uccle. Han har namn etter den greske vindguden Boreas.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1916 1916 Boreas - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
1983 Bok

**1983 Bok** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 9. juni 1975 av Elizabeth Roemer ifrå Tucson i Arizona. Asteroiden har namn etter astronomparet Bart Bok og Priscilla F. Bok.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1983 1983 Bok - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
1986 Plaut

**1986 Plaut** er ein hovudbelteasteroide som går i bane innanfor asteroidefamilien Themis. Han blei oppdaga den 28. september 1935 av Hendrik van Gent ifrå Union Observatory i Johannesburg.

## Kjelder

* *[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1986 1986 Plaut - baneparametrar hjå] [http://ssd.jpl.nasa.gov/ JPL Solar System Dynamics]*
* *Oppdagarar og oppdagingsplassar i [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_asteroids/1001–2000 Engelsk Wikipedia sine asteroidelister]. Listene baserer seg på [http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»]*
1999 Hirayama

**1999 Hirayama** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 27. februar 1973 av Luboš Kohoutek ifrå Hamburger Sternwarte i Bergedorf i Hamburg.

Asteroiden har namn etter den japanske astronomen Kiyotsugu Hirayama (1874–1943), som er best kjend for oppdaginga av at mange asteroidebanar likna meir på kvarandre enn det slump skulle tilseia. Dette førte til utviklinga av omgrepet asteroidefamiliar, no kalla Hirayama-familiar.

## Kjelder

* 1999 Hirayama - baneparametrar hjå JPL Solar System Dynamics
* Oppdagarar og oppdagingsplassar i Engelsk Wikipedia sine asteroidelister. Listene baserer seg på Minor Planet Center - «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets»
Filip av Parma

**Filip av Bourbon, hertug av Parma** () var hertug av Parma frå 1748 til 1765. 

Han var det fjerde barnet og den tredje sonen til Filip V av Spania og kona hans Elizabeth Farnese. Han voks opp i Madrid og som barn viste han meir interesse i musikk og kunst enn i politikk. Han var òg den *12. Conde de [[Chinchón]] [[Grandee av Spania]] første klasse* med våpenskjoldet til Huset Bourbon. 

Mor hans var frå familien Farnese, som hadde styrt Hertugdømet Parma, Piacenza og Guastalla i mange generasjonar. Hertugdømet vart styrt frå 1731 til 1736 av den eldre bror hans Karl, men vart byta med Austerrike for Dei to Sicilia etter den polske arvefølgjekrigen. Tolv år seinare, med Aix-la-Chapelle-traktaten i 1748 mista Austerrike hertugdømet, og Filip vart den nye hertugen, og grunnla slik Huset Bourbon-Parma.

Hertugdømet Parma var ruinert etter mange år med krigføring og i 1759 innsette Filip franskmannen Guillaume du Tillot som minister for å styrke økonomien att. 

Filip var ein opplyst herskar. Han viste bort jesuittar frå Parma i 1768. Han stimulerte utdanning og filosofi, og trekte til seg folk som Étienne Bonnot de Condillac. 

Filip døydde brått den 18. juli 1765 i Alessandria, medan han følgde dottera Maria Luisa til Spania for å gifte ho bort til Karl. 

Filip gifta seg med Louise-Elisabeth de Bourbon den 25. oktober 1739.  Dei fekk desse borna:

* Isabelle av  Parma som gifta seg med Josef II av Det tysk-romerske riket
* Ferdinand av Parma, den nest hertugen av Parma
* Maria Louisa av Parma, gifta seg med kong Karl IV av Spania

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Philip, Duke of Parma|Philip, Duke of Parma]]» frå ,  den 26. desember 2008.*
Boris Spasskij

**Boris Vasiljevitsj Spasskij** () var ein russisk og seinare fransk sjakkspelar, verdsmeister i sjakk frå 1969 til 1972. 

Spasskij var fødd i Leningrad (no St. Petersburg). Han representerte Sovjetunionen fram til 1975, då han flytta til Frankrike. Han er i dag fransk statsborgar. Han vann VM-tittelen ved å slå Tigran Petrosjan i ein VM-kamp i 1969. Spasskij tapte den neste VM-kampen i 1972, da han vart slått av amerikanaren Bobby Fischer i Reykjavík.

## Sjakk-karriere
Boris Spasskij vart junior-verdsmeister i sjakk i 1955. Same året blei han stormeister i sjakk, som den yngste til då. I 1956 delte han førsteplassen i Sovjetmeisterskapen i sjakk, noko han også gjorde i 1963, og han vann åleine i 1961 og 1973.

Sju gongar kvalifiserte han seg for kandidatturneringa til VM i sjakk, i 1956, 1965, 1968, 1974, 1977, 1980 og 1985. Han vann kandidatturneringa i 1965, og kvalifiserte seg til VM-kamp mot Tigran Petrosjan i 1966, men tapte denne. Ved neste høve gjekk det betre, han vann også kandidaturneringa i 1968, og deretter i 1969 VM-kampen mot Petrosjan.

Boris Spasskij vart tildelt Sjakk-Oscar for åra 1968 og 1969.

Tre år etter måtte Spasskij likevel gje frå seg VM-tittelen, etter at han tapte VM-kampen i Reykjavik mot Bobby Fischer i 1972.

## Berømte sjakkparti
* http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1034110 Spasskij-David Bronstein, Sovjetmeisterskapen 1960, Kongegambit, 1-0, 23 trekk - Spasskij slår VM-finalisten i 1951 med kongegambit
* http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1106864 Spasskij-Tigran Petrosjan, VM 1969, det 19. partiet, Siciliansk, Najdorf-varianten, 1-0, 24 trekk - med siger i dette partiet går Spasskij opp i leiinga med 10,5-8,5 i VM
* http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1128831 Bent Larsen-Spasskij, Resten av verda mot Sovjetunionen, Beograd 1970, første runde, 17 trekk - Spasskij utnyttar Larsen sitt svake opningsspel med spektakulære trekk

## Kjelder

* Sigurd Heiestad - Øystein Brekke: *VM sjakk i 100 år*, Aventura 1986, ISBN 82-588-0435-9
* Thor Støre: *Århundrets sjakk-kamp*, Gyldendal 1973, ISBN 82-05-05769-9
* Bent Larsen: *Spasskij - Fischer 72*, Dansk Skak Union 1973, ISBN 87-87055-20-1
* Mark Weeks si side på engelsk med oversikt over alle sjakk-VM
* Chessgames.com si side om VM 1966
* Chessgames.com si side om VM 1969
* Chessgames.com si side om VM 1972
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Bakgrunnsstoff
* Boris Spasskij sine parti på Chessgames.com
* Boris Spasskij sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
Tigran Petrosjan

**Tigran Vartanovitsj Petrosjan** () var verdsmeister i sjakk frå 1963 til 1969.

Petrosjan var etnisk armenar, fødd i Tbilisi, hovudstaden i Georgia, Sovjetunionen. Han døydde i Moskva.

I 1963 slo han Mikhail Botvinnik 12,5–9,5 i kampen om VM-tittelen. Petrosjan forsvarte tittelen i 1966, då han slo Boris Spasskij 12,5–11,5. I 1969 tapte han tittelen til Spasskij (10,5–12,5).

Åtte gongar kvalifiserte han seg for kandidatturneringa til VM i sjakk, i 1953, 1956, 1959, 1962, 1971, 1974, 1977 og 1980. Han vann kandidatturneringa på Curaçao i 1962, og kvalifiserte seg med dette til VM-kamp mot Botvinnik i 1963. Han spelte VM-kampar i 1966 og 1969, og var dermed med i 10 VM på rad med på kandidatturnering-nivå eller over.

Tigran Petrosjan vann Sovjet-meisterskapen i sjakk fire gongar, i 1959, 1961, 1969 og 1975.

## Berømte sjakkparti
* Tigran Petrosjan - Ludek Pachman, lukka siciliansk, Bled 1961 - På berre 21 trekk blir stormeister Pachman feia av brettet med eit dronningoffer, og så eit stille trekk - og matt er deretter uunngåeleg

## Bakgrunnsstoff
* Tigran Petrosjan sine parti på Chessgames.com

## Kjelder
* Sigurd Heiestad - Øystein Brekke: *VM sjakk i 100 år*, Aventura 1986, ISBN 82-588-0435-9
* Mark Weeks si side på engelsk med oversikt over alle sjakk-VM
* Chessgames.com si side om VM 1963
* Chessgames.com si side om VM 1966
* Chessgames.com si side om VM 1969
* Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

## Fotnotar
Slaget ved Rottofreddo

**Slaget ved Rottofreddo** vart utkjempa den 12. august 1746 mellom ein fransk arme og ein liten austerriksk styrke. Franskmennene vart kommandert av Marskalk Maillebois. 

Forskjellige kjelder har tilskrive sigeren til begge sider, men sigeren har kanskje gått til austerrikarane sidan Botta Adorno og armeen hans okkuperte Genova den 7. september. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Rottofreddo|Battle of Rottofreddo]]» frå , den 26. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Verdshistorie på KLMA
*** Tiårsfreden 1746-1756 av Thomas Carlyle
Louis Charles Armand Fouquet

**Louis Charles Armand Fouquet**, kjend som **Chevalier de Belle-Isle** () var ein fransk general og diplomat. Han var den yngre broren til marskalk Charles Louis Auguste Fouquet de Belle-Isle.

Han tente som lågare offiser i den spanske arvefølgjekrigen og som brigadegeneral i felttoget i 1734 ved Rhinen og Moselle, der han fekk graden *marchal de camp*. Han vart tilsett under broren i dei politiske tokta i Bayern og Schwaben i 1741-1742 og vart general løytnant. Han kjempa i Böhmen, Bayern og Rhinlanda i 1742-1743, og vart her arrestert og send til england med marskalken i 1744. Då han vart slept fri fekk han kommando over ein arme i Piemonte. Han vart offer for det store motet han synge i slaget ved Assietta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Louis Charles Armand Fouquet|Louis Charles Armand Fouquet]]» frå , den 26. desember 2008.*
Heilage Stefan

**Den heilage Stefan**, død omkring år 35 i Jerusalem, er ein kristen helgen rekna som ein protomartyr eller den første martyren i kristendommen. Han var etter Bibelen diakon. Festdagen hans er den 25. desember i armensk kristendom, 26. desember (2. juledag) i vestleg kristendom og 27. desember i austleg kristendom.

## Liv

Stefan eller Stefanos var den første kristne martyren og vert difor kalla *protomartyr*. Ifylgje Apostelgjerningane var han leiar for dei gresktalande medlemene av kyrkjelyden. Han vart dømd til døden ved steining av det jødiske rådet, og Saulus, den seinare Paulus, samtykte til steininga.

Stefanos var den førte diakonen i kyrkja. Embetet vart innført for å avhjelpe apostlane med materielle tenester, som å dele ut mat til dei fattige.

Den heilage Stefan er vernehelgen for hestar, kuskar, stalledrengar, steinhoggarar, skreddarar, vevarar og tømmermenn. 

I kalkmålingar og på altarskap i svenske kyrkjer er Stefan måla på kalkveggar og blir framstilt i diakondrakt med tre steinar.

## Sjå òg
*Staffan stalledräng
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Stefanos|Stefanos]]» frå , den 26. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
Farmer, David Hugh, *The Oxford Dictionary of Saints*. 3. utg. Oxford: Oxford University Press 1992. ISBN 0-19-283069-4 *The Book of Saints: A Dictionary of Servants of God*. 6th ed. London: Cassell 1994. ISBN 0-304-34357-9

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Catholic Encyclopedia: St. Stephen
Exilles

**Exilles** (latinsk *Scingomagus*) er ein kommune i provinsen Torino i regionen Piemonte i Italia, om lag 60 km vest for Torino på grensa til Frankrike. I 2005 hadde han 285 innbyggjarar og eit areal på 44,4 km².

Exilles består av *[[frazione|frazionane]]* (landsbyar og grender) Deveys, Cels, San Colombano og Champbons.

Exilles grensar til kommunane Bardonecchia, Bramans (Frankrike), Chiomonte, Giaglione, Oulx, Pragelato, Salbertrand og Usseaux.

I antikken vart Exilles rekna som den første staden i Italia når ein kom frå Gallia over fjellovergangane i Alpane. Exilles vart først nemnd av den greske historikaren Strabius, som døydde i det første hundreåret. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Exilles|Exilles]]» frå , den 26. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
Stavspiralgalakse

**Stavspiralgalaksar** eller **stangspiralgalaksar** er spiralgalaksar som på tvers over galaksekjernen i skiveplanet har eit band av stjerner. Sterke stavar er med i Hubble-klassifiseringa. Svakare stavar er meir vanlege mellom spiralgalaksar, og rundt 60 % av spiralgalaksane har stavar. Infraraude observasjonar, mindre sensitive til støvabsorpsjon og påverknad frå unge stjerner, indikerer at kanskje ein enno større del av spiralgalaksane har stavar; mellom dei Mjølkevegen. 

Stjernedynamikken i ei galakseskiva kan oppretta ein stav grunna ustabilitet. Staven kan so seinare bli til ein ringstruktur over tid; mange stavar har selskap av ringar av stjerner.

Stavar kan endra den kjemiske samansetnaden til gassen i ein galakse ved at strøyming gjennom staven blandar gass som opphavleg låg ved forskjellige radiusar og soleis starta med ulik kjemisk samansetnad.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «barred spiral galaxy» s. 48 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Andvake

**Andvake** (norrønt *andvaka*) er etter *[[Sverressoga]]* namnet på stridsluren til kong Sverre. 

Ordet har opphav i norrønt, der substantivet *andvaka* kunne tyde både 'nattevak', 'søvnløyse', 'aktsemd' og ' vaktsemd' (bm. «årvåkenhet»).

## Kjelder
Andvaka

:*For andre tydingar, sjå [[Andvake (fleirtyding)]] *
**«Andvaka»** er namnet på eit kvede av Snorre Sturlason, nemnt i Sturlunga soga. Snorre dikta kvedet til fru Kristina Nilsdotter, dotterdotter av Erik den heilage, då han i 1219 vitja henne og mannen hennar, lagmann Aksel i Gautland.

Det norrøne ordet *andvaka* kunne tyde både 'nattevak', 'søvnløyse', 'aktsemd' og 'vaksemd' (bm. «årvåkenhet»).

## Kjelder
Zarathustra

**Zarathustra**, grunnleggjaren av parsismen, var ein persisk profet som truleg verka på 1000-talet f.Kr. Han er også kjend under det greske namnet Zoroastres (Ζωροάστρης) og Zoroaster.

Namnet hans er kjend i Vesten gjennom verket *Also sprach Zarathustra* av Friedrich Nietzsche og orkesterstykket med same namn av Richard Strauss.

Lite er kjend om livet til Zarathustra, men han er skildra i ein del heilage songar (*gatha*) som truleg er skrivne av han sjølv. Her går det fram at han tilhøyrer presteklassen (*zaotar*).

Ahura Mazda, den største guddommen, skal ha openberra seg til Zarathustra då han var tretti. Han blei forfølgd av tilhengjarar av den tradisjonelle offerreligionen etter at han byrja forkynna, men fann tryggleik og tilhengjarar hjå høvdingen Vishtaspa. Religionen voks, og han blei æra som ein ekte profet. På 200-talet blei parsismen statsreligion i Persia under sasanidane.

## Kjelder

*Zarathustra (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 28. desember 2013.

## Bakgrunnsstoff
Natalie

**Natalie** og **Nathalie** kjem frå det latinske kvinnenamnet **Natalia**, som er avleidd frå *(dies) natalis*, 'fødselsdag'. Namnet er gjerne sett i samband med jul, som heiter *natale domini* på latin og er kjend under liknande namn på fleire romanske språk.

## Bruk
Nathalie er eit svært vanleg kvinnenamn i i Belgia og Frankrike. Namnet er nokså sjeldan i Noreg, men har hatt ein aukande bruk sidan 1980-talet.

Det var 1330 kvinner som heitte Natalie og 1225 som heitte Nathalie i Noreg i 2008.

## Kjende namneberarar
* Nathalie Sarraute (1900&ndash;1999), fransk forfattar
* Natalie Wood (1938–1981), amerikansk skodespelar
* Natalie Cole (f. 1950), amerikansk jazzsongar og skodespelar
* Nathalie Holland (f. 1962), russisk-norsk kunstmålar
* Natalie Imbruglia (f. 1975), australsk songar og skodespelar
* Natalie Portman (f. 1981), israelsk-amerikansk skodespelar
* Nathalie Nordnes (f. 1984), norsk musikar og songar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Natalie|Natalie]]» frå ,  den 26. desember 2008.*
Sergej Kirov

**Sergej Mironovitsj Kirov** () var ein sovjetisk kommunistisk politikar. Han gjekk inn i det russiske arbeidarpartiet i 1904. Det er ikkje klart om han tok parti for bolsjevikane mot mensjevikane før etter revolusjonen. I åra fram til den russiske revolusjonen var han i fleire periodar arrestert for den politiske verksemda si.

Etter revolusjonen deltok han i den russiske borgarkrigen. I 1921 vart han leiar for kommunistpartiet i Aserbajdsjan. I 1926 vart han leiar for partiet si avdeling i Leningrad, mellom anna for å få orden på partiavdelinga. I 1930 vart han medlem av politbyrået. I denne perioden markerte Kirov seg som ein sterk tilhengar av Stalin. Mange hevdar at Kirov begynte å markere usemje med Stalin sine til tider brutale metodar utover på trettitalet, men dette er ikkje dokumentert.

Kirov vart myrda i 1934, og omstenda rundt mordet har vore gjenstand for mykje spekulasjon. Dette sidan mordet danna grunnlaget for Moskvaprosessane. Stalin meinte at det dreia seg om ein trotskistisk konspirasjon. Kritikarar av Stalin og Sovjetunionen meinte på den andre sida at det var Stalin som stod bak fordi Kirov representerte ein trussel mot Stalin si makt. Denne teorien har blitt støtta også av Khrusjtsjov og Gorbatsjov. Opninga av dei sovjetiske arkiva har ikkje kunna gitt noko avklaring på saka. Den tidlegare sovjetiske etterretningsagenten Pavel Sudoplatov meiner at det rett og slett dreia seg om eit sjalusidrap som Stalin såg sitt snitt til å utnytte til sin fordel.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sergej Kirov|Sergej Kirov]]» frå , den 27. desember 2008.*
Heilag

**Heilag** viser til noko som er tett knytt til ein guddom, ein religion eller til religiøs utøving. Det heilage er ofte skild frå det vanlege verdslege. Ein kan mellom anna rekna gudshus og pilegrimsmål som **heilagdomar**.

Ordet er avleidd frå norrønt *heilagr* som opphavleg kom frå eit subst som tydde 'lykke', og er i slekt med ordet «heil» (norr. *heill*). Namn som Helga og Helge har tydinga 'heilag'.

Som bibelsk uttrykk viser ordet *heilag* til Guds grunnhått og eigenart, åtskilt og opphøgd frå alt som er ureint. Etter gammeltestamentleg lære måtte ingen komme nær det heilage utan å vere reinsa eller vigsla. 

## Kjelder
* 
* Ordforklaring i Bibelen, Det Norske Bibelselskap 1978

## Bakgrunnsstoff
* «Heilage rom»  på *Møtepunkt himmel & jord*
Lakselus

**Lakselus** er ein art i gruppa hoppekreps.
Ho lever som parasitt på laks. Ho lever av slimet, huda og blodet til fisken.

Hovudbryststykket er breitt og skjoldforma, og brukast som sugekopp. Bakkroppen er smalare, og hos hoene fylt med egg. Hoenes bakkropp har òg to lange eggsekker. Lakselusa nyttar føtene til å flytte seg rundt på verten eller symje.

Livssyklusen består av ti trinn, med hudskifte imellom. I det frittsvømmande nauplius-stadiet har ho ei lengde på 0,54 til 0,85 mm. I copepodit-stadiet er ho ca. 0,7 mm lang og angrip fisken. I chalimus-stadiet er ho 1,2 til 2,8 mm lang. 

Lakselusa sug næring hjå fisken og veks til 5 mm lengde for hannane og 10 mm for hoene. 
Kvar generasjon tek ca. 6 veker ved ein temperatur på 10–12&nbsp;°C

Det har vorte forska på arten i samanheng med problema den skapar i akvakulturen, men me veit lite om livet til lakselusa i naturen. Det har vorte synt at lakselus-infeksjonar i oppdrettsanlegg kan skape epizootiar hos ville fisk.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Lakselus – årsaker til økte forekomster og mulige konsekvenser på villfisk - regjeringen.no
* Ecological Genetics of Parasitic Sea Lice - st-andrews.ac.uk
*
Sande kyrkje i Sunnfjord

**Sande kyrkje** står på Sande i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei langkyrkje bygd i tre i 1864. 

Ein trur at ho tilliks med nabokyrkja i Bygstad er ført opp etter typeteikningar laga av Hans Ditlev Franciscus Linstow.
Kyrkja vart restaurert, påbygd og ombygd på fyrste del av 1940-talet.
Dette arbeidet vart leia av arkitekt Johan Lindstrøm.

Den noverande kyrkja er den tredje kjende på staden. 
Den fyrste var truleg ei stavkyrkje frå 1100-1220-talet. 
Den andre var ei tømra kyrkje som stod frå 1620 til dagens kyrkje vart reist. 
Mykje av vyrket frå gamlekyrkja vart brukt oppatt i den nye.

Sande kyrkje er soknekyrkje i Sande sokn i Sunnfjord prosti. 
Sande og resten av Gaular høyrde til Holmedal prestegjeld til 1755, då vart Gaular skild ut som eige prestegjeld under namnet Indre Holmedal prestegjeld. 
Prestegjeldsnamnet vart endra frå Indre Holmedal til Gaular i 1911.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi av Sande kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Om Sande sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart som viser utstrekkinga til prestegjelda i 1801, på nettstaden www.digitalarkivet.no 
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Gaular kommune på nettstaden disnorge.no
*  
*
Hestad kapell

__NOTOC__
:*For Hæstad kapell i Dønna, sjå [[Hæstad kyrkje]]*

**Hestad kapell**, lokalt òg kalla *Øyrakyrkja*, står på den smale Øyratangen som skil Hestadfjorden frå Viksdalsvatnet i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei lita langkyrkje frå 1805. Delar av den førre kyrkja, ei stavkyrkje frå mellomalderen, vart brukt då kapellet vart sett opp.

Skipet og koret er lafta medan våpenhuset er stavbygd. 
Kapellet er truleg sett opp på dugnad av bygdefolket.

Det tidlegaste ein finn Hestad-kapellet nemnd i kjeldene er 1327. 
Då vert det omtald som *Capella de herstadum* i eit paveleg rekneskap. 
I Bergen Kalvskinn frå kring 1350 står *Hedinstada kirkia* nemnd.

Kapellet har sidan 1917 vore eigd av Fortidsminneforeninga, og det fungerer som museumskyrkje i tillegg til at det plar verte halde nokre få faste gudstenester i det om året. 
Det kan òg haldast bryllaup og dåpsgudstenester der.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Jan Anders Timberlid: «Hestad kapell» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Kart over som viser grensene til prestegjelda i 1801, på nettstaden digitalarkivet.no 

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Hestad kapell på nettstaden til Gaular kommune 
* «Hestad kapell» i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Eldre fotografi av Hestad kapell på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Oversyn over gravminne i Gaular kommune på nettstaden disnorge.no
* Skanna kyrkjebøker på nettstaden til Arkivverket
*
*
Vassenden kyrkje

**Vassenden kyrkje** står på Vassenden i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei arbeidskyrkje frå 2001.

Kyrkja er teikna av arkitekt Per W. Skarstein og vart sett opp på dugnad av Stiftinga Vassenden kapell/kyrkjesenter 
Ho er bygd i kvitpussa lecastein, og taket har form som ein skeiv pyramide med tårn over over austre enden. 
Kyrkja vart vigsla 22. september 2002, og har status som kapell i Ålhus sokn.
Det har vore kyrkjegard på staden sidan 1930.

Altartavla viser Jesu himmelferd og Jerusalem og er måla av Jørleif Uthaug. 
Ho var eigentleg tinga til Holsen kyrkje i Førde, men der ville ikkje kyrkjelyden ha henne då det kom til stykket, og difor fekk dei overta henne på Vassenden.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* 
* «Vassenden kyrkje» i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon 
* Kyrkja i Jølster
Gassmotor

**Gassmotor** er ein forbrenningsmotor som nyttar gass som drivstoff. Nokre typar gass gjev reinare eksos enn flytande drivstoff og verd difor nytta når det er naudsynt å nytta køyretøy innomhus.

## Skilnadar frå forgassarmotorar
Gassmotorar skil seg lite frå forgassarmotorar, men ettersom drivstoffet alt er i gassform trengst det ingen forgassar. I staden har dei eit blandekammer (blandebatteri) på innsugingsmanifolden, som syter for rett tilhøve mellom drivstoff og luft. Om gassen som vert soge inn i sylinderen ikkje har rett blandingsforhold får ein dårleg forbrenning. Gassen som vert nytta som drivstoff vert lagra under trykk på ein gasstank og på grunn av det høge trykket er han i flytande form. Det trengst likevel ingen forgassar, ettersom veska går over i gassform når gassen vert slept ut og trykket vert redusert.

Termodynamisk er den ingen skilnad på gassmotorar og forgassarmotorar. Begge arbeider etter Beau de Rochas-syklusen.

### Drivstoff
Den vanlegaste drivstofftypen har vore ulike typar naturgass, men i dei siste åra har det vorte aktuelt å nytta ulike former for biogass, frå til dømes søppelfyllingar og husdyrgjødsel.

## Bruksområde
Gaffeltruckar som vert nytta både utandørs og i lagerbygningar nyttar ofte propan som drivstoff, men elektrisk drift er òg utbreidd. 
Industrielle gassmotorar vert òg nytta der det er lett tilgang på gass. Typiske bruksområde er drift av generatorar, pumper og liknande. Dei vert produserte i storleikar frå 50 kW og opp til nokre MW.

## Soge

Med unnatak av tidlege eksperiment med krutmotorar nytta dei fyrste motorane med innvendig forbrenning gass som drivstoff. Barsanti og Matteucci nytta hydrogen og Lenoir nytta lampegass. I 1863 laga Lenoir ein forgassar og dei fleste som eksperimenteret med «motorvogner» gjekk over til å nytta flytande drivstoff. Men vidare ut over siste halvdel av 1800-talet vart det installert mange stasjonærmotorar som nytta lampegass. Denne trenden heldt fram etter hundreårsskiftet og framleis vert det produsert stasjonære gassmotorar.

Under andre verdskrigen vart mange forgassarmotorar, og nokre glødehovudmotorar, ombygde til å nytta vedgass som drivstoff. Vedgass er ikkje like bankefast som bensin, så topplokket på dei fleste bensinmotorar måtte skiftast for å redusera kompresjonsforholdet. Parafinmotorar, derimot, hadde ofte låg nok kompresjon til at dei kunne køyrast på vedgass.

## Produsentar
* Caterpillar
* Cummins
* Deutz AG
* MWM
* Wärtsilä
* Rolls-Royce

## Kjelder

## Sjå òg
* Forgassarmotor
* Bensinmotor
* Parafinmotor
* Innsprøytingsmotor
* Gassturbin
Apostelen Johannes

**Apostelen Johannes** (død omkr. år 100) var ein av dei tolv utvalde læresveinane til Jesus.

Johannes og broren Jakob var sønene til Sebedeus og Salome, sistnemnde var syster til jomfru Maria. Dei arbeidde som fiskarar ved Genesaretsjøen i lag med Andreas og Peter då Jesus kalla dei til seg.

Johannes seiest å vere den disippelen som Jesus hadde kjær.
I lag med Peter og Jakob følgde han Jesus til berget då han møtte Moses og Elia, og den same kretsen av læresveinar følgde Jesus for å be med han i Getsemane.
	

Etter den fyrste pinsa, vart Johannes, Jakob og Peter leiarar for dei jødekristene i Jerusalem. Johannes vart seinare forvist til øya Patmos. Her skal han etter tradisjonen ha skrive ned Johannes’ openberring. Dei siste åra av livet sitt budde han i Efesos i Vesleasia. Etter tradisjonen skreiv han her ned evangeliet om Jesus.

Johannes skal vere den einaste av apostlane som ikkje leid martyrdøden, men fekk ein naturleg død.
Evangelisten Johannes vert symbolisert ved ei ørn fordi han opnar evangeliet sitt med ei ørneflukt. Det visast òg ofte til at Johannes er den av evangelistane som har oversikt, og som ikkje er oppteken av detaljar. 

## Kjelder
* Margaret Mulvihill (2000): Helgener og martyrer, Luther forlag ISBN 82-531-4521-1
### Referansar