open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edikt

**Edikt** kjem av latinsk *edictum* som tyder *offentleg kunngjering*. Romerske embetsmenn hadde rett til å offentleggjere dei retningslinjer og reglar som dei ønskte å legge til grunn for utøvinga av embetet sitt. Særleg viktig var edikta til pretorane, som var kunngjeringa om kva reglar han ville følgje som leiar for rettsvesenet i embetsåret sitt. Det vart gjort kjend på førehand ved opplesing og oppslag. Pretor kunne som domar ikkje berre gjere bruk av gjeldande rett, han hadde òg makt til å «hjelpe, supplere og korrigere» denne, og øvde på den måten stor innverknad på utviklinga av den romerske privatretten. 

I nyare historie vart òg somme forordningar av meir alminneleg innhald kalla edikt, som det evige ediktet eller ediktet i Nantes.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Edikt|Edikt]]» frå ,  den 20. januar 2012.*  
 
* edikt. (2012-01-21) I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå http://snl.no/edikt
Austindiske selskap

**Det austindiske kompaniet** var namnet på fleire historiske europeiske selskap stifta med monopol på handel i austen for sine respektive land.

* Det britiske austindiske kompaniet, stifta i 1600
* Det nederlandske austindiske kompaniet, stifta i 1602
* Det danske austindiske kompaniet, stifta i 1616
* Det franske austindiske kompaniet, stifta i 1664
* Det svenske austindiske kompaniet, stifta i 1731
Ediktet i Potsdam

**Ediktet i Potsdam** var eit edikt om religiøs toleranse utskrive den 29. oktober 1685 av den store brandenburgske kurfyrsten, Fredrik Vilhelm. Det tilbaud hugenottane, som vart forfølgt i Frankrike på grunn av religionen sin, fritt og sikkert opphald i Brandenburg. Flyktningane mottok dessutan generøse privilegium, som skatte- og tollfridom og støtte for næringsverksemd og løn av presten deira av kurfyrstedømet.

Bakgrunnen for ediktet var den fornya forfølginga av hugenottar etter at ediktet i Nantes vart trekt tilbake av den franske kongen den 18. oktober 1685.

Kring 20&nbsp;000 franske hugenottar tok imot tilbodet frå Brandenburg og slo seg ned der. Ediktet bidrog vesentleg til å hjelpe å byggje opp att næringslivet i Brandenburg etter øydeleggingane under trettiårskrigen, og la grunnsteinen for den seinare makta til kongedømet Preussen. Gjennom den franske immigrasjonen steig folkesetnaden i Berlin med ein tredjedel.

Reformasjonsminnesmerket i Genève minner om den brandenburgske mottakinga av hugenottiske flyktningar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ediktet i Potsdam|Ediktet i Potsdam]]» frå ,  den 20. januar 2012.*
Pave Innocens XI

**Innocens XI** () var pave frå 1676 til 1689. 

Han reformerte kurien, førte finansane til pavestolen i orden og prøvde å umogeleggjere nepotisme. Han stilte seg avvisande til delar av morallæra eller probabilismen til jesuittane, men forkasta òg kvietismen til Miguel de Molinos. Han var i stadig strid med Ludvig XIV av Frankrike på grunn av absoluttistiske krav på å styre den franske kyrkja, kalla gallikanisme. Paven protesterte mot forfølginga av hugenottane i Frankrike etter at ediktet i Nantes vart oppheva i 1685. Han arbeidde for fred og einskap i Europa og fekk oppretta ein pakt mellom den polske kongen Jan III Sobieski og keisar Leopold I av Det tysk-romerske riket. Denne pakta var avgjerande for å frigjere Wien frå tyrkarane si kringsetjing av Wien i 1683.

Innocens XI vert rekna for den mest merkverdige paven på 1600-talet. På grunn av den uklanderlege livsførselen sin, generøsiteten mot dei fattige og ønsket om å fred, vart kanoniseringa av han innleidd, mot franske protestar. Paven vart saligkåra i 1956.

## Kjelder
* Innocens 11. (2012-01-21) I *[[Store norske leksikon]]*.
Jiří Raška

**Jiři Raška** () var ein tsjekkisk skihoppar, som i si tid som aktiv konkurrerte for Tsjekkoslovakia. Han vann gullmedaljen i normalbakken og sølvmedaljen i storbakken under vinter-OL 1968 i Grenoble. I VM 1970 fekk han sølvmedaljen i storbakken. 1970/71 vann han den tysk-austerrikske hoppveka, og i 1972 fekk han bronsemedaljen i skiflygings-VM. Han var fødd i småbyen Frenštát pod Radhoštěm, på den tid i det tysk protektoratet *Böhmen und Mähren*. Raška døydde i Nový Jičín etter lengre tids sjukdom.

## Aktiv
Raška markerte seg internasjonalt først i 1966. Etter å ha vorte nummer fem i avslutningsrennet under den tysk-austerrikske hoppveka kom han på åttandeplass samanlagt. Under ski-VM 1966 i Oslo kom han på fjerdeplassen i begge renna, nærast bronsemedaljen var han i storbakken der han med 203,9 poeng var 0,7 poeng bakom Kjell Sjöberg frå Sverige. I den tysk-austerrikske hoppveka 1966/67 vart han nummer sju samanlagt, etter å ha vorte nr 2 i avslutningsrennet i Bischofshofen, bakom hoppvekevinnaren Bjørn Wirkola. Same Wirkola vann også dei to neste hoppvekene, 1967/68 og 1968/69, då med Raška på andreplassen i samandraget. Begge dei to hoppvekene vann Raška avslutningsrennet i Bischofshofen.

Høgdepunktet for Raška vart vinter-OL 1968 i Grenoble. Han vart då olympisk meister i normalbakken, med 216,5 poeng slo han austerrikaren Reinhold Bachler med 2,3 poeng. I storbakkerennet kniva han med sovjetiske Vladimir Belousov om gullet, med 229,4 poeng hamna han 1,9 poeng bakom gullvinnaren Belousov.

I ski-VM 1970 i Štrbské pleso vann Raška sølvmedaljen i storbakken, men var langt bak den doble verdsmeisteren Garij Napalkov frå Sovjetunionen. Han vart nummer åtte i normalbakken. Ein månad i førevegen hadde Raška vunne to renn i den tysk-austerrikske hoppveka og vorte nummer fire samanlagt i hoppveka. Året etter vann han hoppveka samanlagt etter å ha kom på andreplassen i dei tre siste av dei fire renna. Med 948,0 poeng vann han med 7,8 poeng over Ingolf Mork som tapte hoppvekesigeren med eit fall i rennet i Innsbruck.

I hoppveka 1971/72 kom Raška på sjetteplassen samanlagt. Enno ein gong kom hans beste resultat i Bischofshofen, andreplass med 233,0 poeng var 0,6 poeng mindre enn rennvinnaren Wirkola. Under vinter-OL 1972 i Sapporo kom Raška på femteplassen i normalbakken og vart nummer 10 i storbakken. Same sesongen vann han bronsemedaljen i det aller første verdsmeisterskapen i skiflyging i Planica.

Etter svakare plasseringar i 1973 og 1974 deltok Raška i nasjonale tevlingar fram til 1979. Åra 1994-96 var han med i leiinga for det tsjekkiske hopplandslaget.

## Notar

## Bakgrunnsstoff
* 

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Jiří Raška|Jiří Raška]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William Russell, 3. Earl Russell** () var ein britisk filosof, matematikar og logikar.

## Liv og virke
Saman med Alfred North Whitehead publiserte han Principia Mathematica, eit av 1900-talets viktigaste verk om matematikken sitt logiske grunnlag. Russell blir rekna som grunnleggaren av den analytiske filosofien. Som ein verdskjend freds- og nedrustingsaktivist blei han ei leiestjerne for pasifismen, men sjølv var han ingen strikt pasifist. Bertrand Russell underviste blant anna ved Trinity College i University of Cambridge, London School of Economics, Harvard University og Pekinguniversitetet.

Han skreiv ei rad verk om filosofiske, matematiske og samfunnsmessige tema, og i 1950 gav Svenska akademien han nobelprisen i litteratur *«for å heidre han for sine varierte og viktige skrifter der han kjempar for humanitære ideal og tankefridom.»*

Livsgjerninga til Bertrand Russell kan delast opp i tre hovudtema han konsentrerte seg om i ulike fasar av livet sitt –&nbsp; trass i fleire overlappingar. Den første halvdelen av livet arbeidde han hovudsakleg på grunnlaget for matematikken. Etter at *Principia Mathematica* var ferdig, vendte han seg meir mot filosofiske spørsmål, og på slutten av livet spelte det politiske engasjementet hovudrolla. 

## Litteratur
* Ernst R. Sandvoss: *Bertrand Russell.* Reinbek bei Hamburg : Rowohlt, 1991.  ISBN 3-499-50282-8
* Denis Vernant: *Quine & Russell.* I : *W.&nbsp;V.&nbsp;Quine et la méthode de l’analyse.* J.-M. Monnoyer éd., Paris 2006 (Éd. de l’Éclat), s. 89–158
* Denis Vernant: *Bertrand Russell.* Garnier-Flammarion, Paris 2003, 470 sider, ISBN 2-08-071192-X.
* Kenneth Blackwell, Harry Ruja: *A Bibliography of Bertrand Russell*. Routledge, London 1994
* Ray Monk: *Bertrand Russell: 1872–1920 The Spirit of Solitude.* Vintage, London, 1996 - 1997, ISBN 0-09-973131-2
* Ray Monk: *Bertrand Russell: 1921–1970 The Ghost of Madness.* Vintage, London, 2001, ISBN 0-09-927275-X
* Achim von Borries: *Rebell wider den Krieg – Bertrand Russell 1914 – 1918.* Verlag Graswurzelrevolution, Nettersheim 2006, ISBN 978-3-939045-01-4
* Apostolos Doxiadis, Christos H. Papadimitriou, Alecos Papadatos, Annie Di Donna: *Logicomix: An Epic Search for Truth*. Bloomsbury, New York, 2009, ISBN 978-1-59691-452-0

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* 
* Nobeltildelinga 1950 på nobelprize.org
* 
* Oppføring om Bertrand Russell i Stanford Encyclopedia of Philosophy
Fuglar i flukt

***Fuglar i flukt***, original tittel på fransk: *Le Peuple Migrateur*, engelsk: *Winged Migration*, er ein dokumentarfilm frå 2001, regissert av Jacques Cluzaud, Michel Debats og Jacques Perrin. Perrin har òg vore med å skrive kommentarane i filmen når dei følgde fuglar under trekk.

Filmen er dedikert den franske ornitologen Jean Dorst.

## Produksjon

Opptaka til filmen vart gjort i løpet av fire år på alle sju kontinent. Dei fleste opptaka er filma frå lufta, teamet brukte då eit kamera montert i ulike små flygefartøy, og sjåarane får inntrykk av å flyge saman med ei rekkje ulike artar, spesielt kanadagjæser. Dei trekkjer i alle slags vêrtilhøve over alle slags landskap, og flyginga skjer over store avstandar for at fuglane skal overleve i naturen. Filmskaparane eksponerte over 950 kilometer med råfilm for å lage dokumentaren på 89 minutt. I eit tilfelle vart filmarbeid gjennom to månader på éin stad redigert ned til mindre enn éit minutt i den endelege utgjevinga.

Mange av opptaka tatt frå fly syner tamme fuglar. Filmskaparane klekte og oppfostra fuglar frå fleire artar, mellom dei storkar og pelikanar. Dei nyfødde fuglane vart prega på menneska og vart lærte til å flyge saman med filmteamet. Fuglane vart òg eksponerte for filmutstyret gjennom livet, for at fuglane skulle reagere naturleg på utstyret, slik filmskaparane ønskte. Fleire av desse artane hadde aldri vore prega før. Filmen vart skoten frå ultralette fly, paraglidarar, og varmluftballongar, og dessutan med bruk av lastebilar, motorsyklar, motorbåtar, fjernstyrte robotar og eit fransk krigsskip. Produsenten seier at *Fuglar i flukt* korkje er dokumentar eller fiksjon, men snarare ein «naturleg tale».

Filmen seier at ingen spesielle effektar vart brukte ved filminga av fuglane, sjølv om nokre sekvensar som viser jorda frå verdsrommet utvidar dei verkelege opptaka.

Lydsporet av Bruno Coulais vart spela inn av fleire bulgarske vokalgrupper på bulgarsk, og dessutan har Nick Cave og Robert Wyatt gjeve bidrag med musikk. Vokale effektar inkluderer sekvensar der pesing ved vengeslag skal gjere inntrykk av at sjåaren er ein fugl.

## Kritikk

*Fuglar i flukt* har ei samla oppslutning på 96 % på Rotten Tomatoes.

Filmen vart nominert til Oscar for beste dokumentarfilm.

## Kjelder

* *Første versjon av denne artikkelen byggjer på «[[:en:Winged Migration|Winged Migration]]» frå  den 21. januar 2012*
 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad for å promotere filmen henta 21. januar 2012
Jiří Parma

**Jiří Parma** () er ein tsjekkisk tidlegare skihoppar som representerte både Tsjekkoslovakia og sidan Tsjekkia. Han vart verdsmeister i normalbakken i ski-VM 1987. Parma vann 1984-85 tre renn i verdscupen i skihopping og fire medaljar i lagtevlingar under verdsmeisterskap og vinter-OL.

### Aktiv
Parma debuterte i verdscupen i skihopping 30. desember 1980. I skiflygings-VM 1983 i Harrachov kom han på sjetteplassen. Midt i desember 1983 kom han på tredjeplass i eit storbakkerenn i verdscupen i Lake Placid. Fire veker seinare, 14. januar 1984, vann han i Harrachov sitt første verdscuprenn. Han deltok i begge renna under vinter-OL 1984 i Sarajevo, med ein tiandeplass i normalbakken som best. Straks etter dei olympiske leikane var han med på det tsjekkoslovakiske laget som kom på bronseplass i lagtevlinga i ski-VM i Engelberg. I mars 1984 tok han sin andre siger i verdscupen då han vann hopprennet i den Svenska skidspelen i Falun. Nokså nøyaktig eitt år seinare tok han i Örnsköldsvik sin tredje og siste siger i verdscupen.

Parma vann gullmedaljen i normalbakkerennet under VM 1987 i Oberstdorf. Med 224,4 poeng vann han ein klar siger, nesten åtte poeng føre Matti Nykänen med Vegard Opaas på bronseplassen. I storbakkenrennet vart Parma nummer ni. Parmas beste sesong var likevel 1988-sesongen, endå om han ikkje vann eit einaste renn. Han kom då på fjerdeplass samanlagt i verdscupen. I den tysk-austerrikske hoppveka vart han samanlagt nummer tre. Under vinter-OL 1988 i Calgary vart han nummer fem i normalbakken. Ein ny femteplass vart det i den neste olympiaden, 1992 i Albertville.

Parma vann fleire medaljar med nasjonale hopplag i dei internasjonale meiserskapstevlingane. Han var med på Tsjekkoslovakias bronselag i ski-VM 1989 i Lahti, og under vinter-OL 1992 i Albertville. Dessutan var han på sølvlaget i ski-VM 1993 i Falun. Under verdsmeisterskapen i Falun kom han på 6. og 8. plass i dei to individuelle renna, best var han i storbakken.

Parma vann tre renn i verdscupen og stod 17 gongar på pallen etter verdscuprenn. Han la opp som skihoppar i 1996.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Jiří Parma|Jiří Parma]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Skarverennet

**Skarverennet** er eit av dei største skirenna i verda og vert arrangert av Geilo Idrettslag. Rennet går i slutten av april og markerer slutten på skisesongen for mange av deltakarane. Løypa er 38 km og går langs Hallingskarvet frå Finse til Ustaoset og vart arrangert første gong i 1974. Det er tre drikkestasjonar langs løypa: Lengjedalsvatnet (berre frå Finse), Bjødnabu og Raggemyran.

Alle deltakarar som startar frå Finse må ta toget for å delta, då det ikkje går veg dit. For å kunne ta imot fleire deltakarar er det i seinare år (frå 1996) laga ei alternativ 24 km lang rute frå Haugastøl til Ustaoset. Etter denne utvidinga er kapasiteten på ca 12 000 deltakarar. Deltakarane vert delte i tre klasser: Tur, trim og konkurranse. 
 
## Vinnarar av Skarverennet

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Skarverennet|Skarverennet]]» frå , den 21. januar 2012.*
Ronco sopra Ascona

**Ronco sopra Ascona** er ein kommune i distriktet Locarno i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen, som ligg på nordvestsida av innsjøen Lago di Maggiore, har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 353 meter over havet. 

Den opphavlege landsbyen utvikla seg utover på 1900-talet til også å verte ein kunstnarlandsby,  og seinare ein fristad for tyskarar som hadde flykta frå Nazi-Tyskland. Mellom dei som slo seg ned i landsbyen var forfattaren Erich Maria Remarque og kona Paulette Goddard, begge er gravlagde på staden.

Målaren Antonio Ciseri var frå landsbyen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ronco sopra Ascona|Ronco sopra Ascona]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Torg

**Torg** er ein open plass i ein by som kan brukast til opphald og handel. Torg kan også fungera som offentlege stader for møte og seremoniar, og er ein viktig del av det offentlege rommet. Torg er særleg utbreidde i område med europeisk innverknad, det vil seie i Europa og tidlege koloniar i Den nye verda. 

## Utforming
Torg ligg på sentrale stader i byar. Dei kan omfatta område på nokre få til fleire tusen kvadratmeter. Torg er ofte dekte med brustein, naturstein, betong eller asfalt. Dei kan vera utsmykka med sentralt plasserte fontener, statuar, monument, tre og liknande.

Ofte ligg det rådhus, kyrkjer og hotell ved torga. I dag finn ein også ofte kaféar, restaurantar og underhaldningsstader som operaer og teater rundt torg.

## Historie
Torg var offentlege forsamlingstader i antikk bykultur. Gjennom tidene blei handel og viktige bygningar gjerne samla ved torga. Her kunne tilreisande bønder og fiskarar selja varene sine direkte til bybuarane. Nokre stader var det forbode å selja varer utandørs andre stader enn på torget. I større byar kunne ein ha ulike torg for særskilde varer, som blometorg, fisketorg og slaktartorg. 

Etterkvart blei torghandelen mange stader innskrenka og marknadane flytta inn i torghallar, store bygningar med plass til buer. Her blir det ofte drive engroshandel. Det blir fortsatt drive torghandel mange stader, men han er ofte regulert slik at ein til dømes berre kan selja visse varer.

Dei opne torgplassane blei i større grad tekne i bruk som plassar til høgtideleg bruk og som del av byutforming, og smykka ut. I mange moderne byar har ein også utforma opne plassar meir som parkar eller stasområde enn som handelsstader. Medan torg har vore brukt av styresmaktene til å uttrykka prakt eller status, har dei også vore brukt av folkemassar til å samla seg og protestera.

## Ordsoge

På gresk heiter torg «agora», som har gjeve det moderne omgrepet «agorafobi», og på latin «forum», som i dag er nytta om ei rekkje verkelege eller tenkte stader der ein utvekslar idéar. 

På dei nordiske språka bruker ein «torg» eller «torv» som kjem frå gammalrussisk *torgŭ* og tyder 'marknadsplass', eller (open) plass. På dei romanske språka er den opne plassen kjend som *place* (fransk), *[[plaza]]* (spansk) og *piazza* (italiensk), på tysk heiter han *Platz* og på engelsk *square*. 

Plassar som samsvarer ein del med torg i Midtausten heiter *midan* på arabisk og *maidan* på persisk, hindi og urdu.

## Kjende torg
* Damplassen i Amsterdam
* Den raude plassen i Moskva
* El Zócalo (Plaza de la Constitución) i Mexico by
* Himmelfredplassen i Beijing
* Petersplassen i Vatikanet
* Sergels torg i Stockholm
* Tahrirplassen i Kairo
* Youngstorget i Oslo

## Sjå òg
* Basar
* Green
* Tun

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torg|Torg]]» frå , og «[[:da:Torv|Torv]]» frå  den 21. januar 2012.*
Airolo

**Airolo** er ein kommune i distriktet Leventina i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1&nbsp;175 meter over havet, om lag 55&nbsp;km nord for byen Bellinzona, ved sørutgangen av Sankt Gotthard-tunnelen. Airolo ligg øvst i Leventina-dalen og grensar i nord mot kantonen Uri, og har i nordaust ei kort grense mot Graubünden.

Italiensk er offisielt språk i kommunen.

Giuseppe Motta var og Doris de Agostini er frå Airolo.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Airolo|Airolo]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Buda

**Buda** (tysk *Ofen*, tyrkisk *Budin*) er den vestlege delen av den ungarske hovudstaden Budapest på vestbreidda av Donau. Namnet Buda kjem frå namnet Bleda, ein herskar for hunarane, som òg vert kalla *Buda* på ungarsk.

Buda utgjer ein tredjedel av området til Budapest og er hovudsakleg skogkledd og åslendt. Bydelen vert vanlegvis rekna for å ha høgare levestandard. Kjende landemerke er Buda slott og citadellet.

## Sjå òg
* Budapest
* Pest
* Óbuda

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Buda|Buda]]» frå ,  den 21. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Pest i Ungarn

**Pest** (slovakisk *Pešť*, kroatisk *Pešta*, serbisk Пешта) er i dag den austlege delen av Budapest i Ungarn, og utgjer omtrent to tredjedelar av området til Budapest. Han er delt frå Buda, den andre delen av Budapest på motsett side av elva Donau. Blant dei viktigaste delane er Indre by, blant anna Det ungarske parlamentet, Plassen til heltane og Andrássy Avenue. I dagleg tale på ungarsk blir Pest ofte brukt som synonym på heile byen Budapest.

Buda og Pest var opphavleg to ulik byar, men vart sameint i 1873. Det er ein del ulike forklaringar til kvar namnet Buda kjem frå. Ein teori seier at hunarkongen Attila hadde ein son ved namn Buda, og det var han som gav namn til byen. Ein annan teori, som er meir sannsynleg, er at det kjem frå det slaviske orda *Voda* for «vatn», og at det er avleidd frå dette. Namnet Pest kjem frå eit slavisk ordet *Pjecs* i tydinga «omn, komfyr». Byen har fått dette namnet i minne av dei omnane der folket brann murstein for husbygging.

Før samanslåinga var Pest ein sjølvstendig by. Referansar til han i skriftlege kjelder blir datert tilbake til 1148. Før låg det keltiske og romerske busetjingar her. Pest vart eit viktig økonomisk sentrum i løpet 1000-1200-talet. Han vart øydelagt i 1241 under mongolinvasjonen, men bygd opp att kort tid etter. I 1838 fløymde Donau over og oversumde byen. I 1849 vart den første brua i fritt spenn, Széchenyi lenkjebru, strekt over Donau og knytte Pest med Buda. Som ein konsekvens vart dei to byane sameint i 1873 med Óbuda for å bli Budapest. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pest (by)|Pest (by)]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*  på Wikivoyage
Capriasca

**Capriasca** er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 529 meter over havet, om lag 6 km i nordleg retning frå byen Lugano.

Italiensk er offisielt språk i kommunen.

Kommunen vart skipa i 2001 då Cagiallo, Lopagno, Roveredo, Sala Capriasca, Tesserete og Vaglio vart slått saman. I 2008 slutta tre nye småkommunar seg til kommunen Capriasca.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Capriasca|Capriasca]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  

 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (italiensk)
*
Ormont-Dessus

**Ormont-Dessus** er ein kommune i distriktet Aigle i kantonen Vaud i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . 

Kommunen ligg i øvre delen av Grande-Eaudalen. Han består av landsbyane Ormont-Dessus og Vers-l'Eglise samt spreidde busetnader. Les Diablerets er den høgastliggande landsbyen. 
Kommunen grensar i aust mot kantonen Bern og mot kantonen Valais. Ormont-Dessus må ikkje forvekslast med grannekommunen Ormont-Dessous i vest.

Fransk er offisielt språk i kommunen.

Skirennarane Willy Favre var og Lise-Marie Morerod er frå Ormont-Dessus.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ormont-Dessus|Ormont-Dessus]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Ormont-Dessous

**Ormont-Dessous** er ein kommune i distriktet Aigle i kantonen Vaud i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . 

Kommunen ligg sentralt i Grande-Eau-dalen. Han består av landsbyane Ormont, Dessous, Le Sépey og La Forclaz samt dei spreidde busetnadane Cergnat, Matélon, La Comballaz og Les Voëttes.

Ormont-Dessous må ikkje forvekslast med grannekommunen Ormont-Dessus i aust.

Fransk er offisielt språk i kommunen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ormont-Dessous|Ormont-Dessous]]» frå ,  den 22. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia

**Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia** (tidlegare *Den føderale folkerepublikken Jugoslavia*) var den jugoslaviske staten som eksisterte frå slutten av den andre verdskrigen til 1990-talet då han fall saman under Jugoslavia-krigane. Det var ein sosialistisk stat.

31. januar 1946 vart den nye grunnloven for Den føderale folkerepublikken Jugoslavia vedteke. Den var bygd opp etter mønster av den sovjetiske grunnlova, og etablerte seks konstitusjonelle republikkar og to autonome provinsar, og bestod av Bosnia-Hercegovina, Kroatia, Makedonia, Montenegro, Serbia og Slovenia. Alle er i dag sjølvstendige statar.

7. april 1969 bytta nasjonen namn frå Den føderale folkerepublikken Jugoslavia til Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia|Den sosialistiske føderale republikken Jugoslavia]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Maximilian Henrik av Bayern

**Maximilian Henrik av Bayern** () var frå 1650 til han døydde i 1688 erkebiskop av Köln. Han var òg biskop av Hildesheim, Lüttich og Münster.

## Liv

Maximilian Heinrich var fjerde born av hertug Albrecht VI av Bayern-Leuchtenberg og Mechtildis av Leuchtenberg.

Han kom som koadjutor til Köln for å støtte onkelen sin Ferdinand av Bayern. Etter at onkelen døydde vart han erkebiskop av Köln og biskop av Hildesheim og Lüttich.

Maximilian Heinrich var menneskesky og trekte seg 1673 tilbake til klostret St. Pantaleon i Köln. 1683 vart han valt til biskop av Münster, men vart ikkje stadfesta i stillinga av paven.

Han døydde 3. juni 1688 i Bonn og vart bisett i Trekongarkapellet i Kölnerdomen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Maximilian Heinrich av Bayern|Maximilian Heinrich av Bayern]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Fyrstbiskop

Ein **fyrstbiskop** (tysk *Fürstbischof*) var i Det tysk-romerske riket ein biskop som samstundes var ein kurfyrste med personleg stemme (*[[virilstemme]]*) i riksdagen. Fyrstbiskopen var geistleg herskar over eit **fyrstbispedøme** (*Fürstbistum*) og samstundes verdsleg herskar over eit riksumiddelbart territorium som vart kalla **høgstift** (*Hochstift*). Høgstiftet var ofte av mykje mindre utstrekking enn fyrstbispedømet, men kunne ha monalege storleikar (t.d. over 10 000 km² i Salzburgs tilfelle). Dei respektive nemningane for erkebiskopar var *fyrsterkebiskop*, *fyrsterkebispedøme* og *erkestift* (*Fürsterzbischof*, *Fürsterzbistum*, *Erzstift*). Òg ein del abbedar, abbedisser og prostar var riksumiddelbare; desse vart kalla riksprelatar.

Fyrstbiskopane var ein av dei viktigaste grunnsøylene i Det tysk-romerske riket. Såleis var fyrsterkebiskopane av Mainz, Triar og Köln dei fremste kurfyrstane i riket. Fyrstbiskopane vart ofte òg rekna for å vere keisaren sine viktigaste støttespelarar. Biskopane sin fyrstestatus gjekk tilbake til dei tysk-romerske herskarane sin politikk i tidleg mellomalder: I motsetnad til dei mektige verdslege fyrstefamiliane hadde ikkje biskopar dynastiske interesser. Ofte vart biskopane til og med utnemnde av keisarane.

I byrjinga av Det tysk-romerske riket fanst det rundt 92 fyrst(erke)biskopar, dvs alle biskopar innan riket var riksfyrstar. Talet vart gradvis redusert, delvis fordi bispedømma hamna utanfor riket (t.d. Aquileia i Italia, Bisanz i Frankrike, Chur i Sveits), delvis fordi fyrstbiskopane mista riksumiddelbarheia (t.d. Chiemsee, Gurk, Seckau), delvis fordi bispedøma vart protestantiske og stemmane deira vart overteke av verdslege herskarar (t.d. Magdeburg av Brandenburg, Meißein av Sachsen, Schwerin av Mecklenburg). Den einaste protestantiske biskopen som vart verande riksfyrste, var fyrstbiskopen av Lübeck.

Før napoleonskrigane (dvs. rundt 1792) fanst det enno fem fyrsterkebispedømer og 24 fyrstbispedømer (sjå lista). Fire av desse vart annektert av franske soldatar mellom 1794 og 1799 (Bisanz, Chur, Lüttich, Seten). Resten vart, med unntak av Regensburg, sekularisert gjennom *[[Reichsdeputationshauptschluss]]* i 1803.

## Fyrstbispedøme per 1792

* Kurfystedømet og fyrsterkebispedømet Mainz
* Kurfystedømet og fyrsterkebispedømet Trier
* Kurfystedømet og fyrsterkebispedømet Köln
* Fyrsterkebispedømet Bisanz
* Fyrsterkebispedømet Salzburg
* Fyrstbispedømet Augsburg
* Fyrstbispedømet Bamberg
* Fyrstbispedømet Basel
* Fyrstbispedømet Brixen
* Fyrstbispedømet Chur
* Fyrstbispedømet Corvey
* Fyrstbispedømet Eichstätt
* Fyrstbispedømet Freising
* Fyrstbispedømet Fulda
* Fyrstbispedømet Hildesheim
* Fyrstbispedømet Konstanz
* Fyrstbispedømet Lübeck
* Fyrstbispedømet Lüttich
* Fyrstbispedømet Münster
* Fyrstbispedømet Osnabrück
* Fyrstbispedømet Paderborn
* Fyrstbispedømet Passau
* Fyrstbispedømet Regensburg
* Fyrstbispedømet Sitten
* Fyrstbispedømet Speyer
* Fyrstbispedømet Straßburg
* Fyrstbispedømet Trient
* Fyrstbispedømet Worms
* Fyrstbispedømet Würzburg

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fyrstbiskop|Fyrstbiskop]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Düsseldorf-Kaiserswerth

**Kaiserswerth** er ein av dei eldste delane av byen Düsseldorf. Han ligg nord i byen ved elva Rhinen. Her ligg Det diakonske instituttet der Florence Nightingale studerte. 

Kaiserswerth har kring 8000 innbyggjarar og ei flatevidd på 4,71&nbsp;km².

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Düsseldorf-Kaiserswerth|Düsseldorf-Kaiserswerth]]» frå ,  den 21. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
Rheinberg

**Rheinberg** er ein by i distriktet Wesel i Nordrhein-Westfalen i Tyskland. Han ligg på venstrebreidda av Rhinen, om lag 10 km nord for Moers og 15 km sør for Wesel.

Under sjuårskrigen fann slaget ved Rheinberg stad her den 12. juni 1758.

Han er heimbyen til supermodellen Claudia Schiffer.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rheinberg|Rheinberg]]» frå ,  den 21. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

*
Adelboden

**Adelboden** er ein kommune i distriktet Frutigen-Niedersimmental i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har eit areal på 88,2 km og hadde  innbyggarar i . Kommunesenteret ligg 1&nbsp;350 meter over havet, 35 km sørvest for Interlaken.

Adelboden ligg øvst i dalen Engstligental, og grensar i sør mot kantonen Valais. Heile kommunen ligg over 1&nbsp;000 meter over havet, fjelltoppane Wildstrubel og Steghorn er over 3&nbsp;000 moh.

Staden er kjend som eit senter for alpin skisport, fleire gongar har der vore arrangert verdscuprenn i alpint. Skirennarane Frieda Dänzer, Annerösli Zryd, Marlies Oester, Hans Pieren og Adolf Rösti er alle frå Adelboden.

Tysk er offisielt språk i kommunen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Adelboden|Adelboden]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Kyrre Nakkim

**Kyrre Nakkim** er () er ein norsk programredaktør i NRK.

Nakkim har vore politisk redaktør og samfunnsredaktør i NRK og kommentator i Dagsavisen. Han er utdanna cand.mag. frå Universitetet i Bergen.  

## Kjelder
Magnus Takvam

**Magnus Takvam** () er ein norsk politisk journalist og forfattar. 
Han var kommentator i politisk avdeling i NRK fram til 2022 då han gjekk av med pensjon. Same året byrja han i nettavisa Altinget.no.

Takvam tok ex.phil. ved Universitetet i Bergen, mellomfag i spansk ved Universitetet i Oslo i 1980 og samfunnskunnskap grunnfag ved Universitetet i Bergen. Han var ved Norsk Journalisthøgskole frå 1981 til 1983.

Han arbeidde i NRK frå 1983 til 2022. Marie Takvam var mor hans.

## Verk
* *Arbeiderpartiets fall*, Tiden (2002) ISBN 9788210046582
* *Hun skrev for å kunne leve – min mor, Marie Takvam,* Kagge (2021) ISBN 9788248928409

## Kjelder
Sigriswil

**Sigriswil** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 810 meter over havet.
Kommunen, som ligg på nordaustbreidda av Thunsjøen, omfattar elleve landsbyar og grender.

Skirennaren Heidi Zeller-Bähler og syklisten Christian Sauser er frå Sigriswil.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Sigriswil|Sigriswil]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*http://www.sigriswil.ch
Heimberg

**Heimberg** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret, som ligg 551 meter over havet, ligg ca tre kilometer nord for bysentrum i Thun.

Kommunen ligg ved høgrebreidda av elva Aare, mellom elva Rotache i nord og elva Zulg i sør. Han omfattar landsbyen Thungschneit som vart ein del av kommunen i 1869.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Heimberg|Heimberg]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Wilhelm Egon von Fürstenberg

**Vilhelm Egon av Fürstenberg** ()  var ein tysk geistleg som var biskop av Strasbourg.

Han starta karrieren sin som soldat i fransk teneste.

Han reiste i lag med broren sin, Frans Egon, til hoffet til kurfyrsten av Köln. I 1672 hadde dei to brørne klart å få i stand ein allianse mellom det franske monarkiet og Kurfyrstedømet Köln. Vilhelm vart då teken til fange av keisaren sine soldatar i klosteret St. Pantaleon i Köln, og ført til Wien der han vart stilt for retten. Han vart redda av den pavelege apostoliske nuntiaturen i Köln, men vart halden i fengsel fram til freden i Nijmwegen (1679) vart underteikna.

Som løn for tenestene sine utpeikte Ludvig XIV han til biskop av Strasbourg og vart i 1686 av pave Innocens XI utpeikt til kardinal. I 1688 vart han vald til medhjelparen til erkebiskopen av Köln. Etter at Ludvig XIV tapte i niårskrigen mista derimot Vilhelm alle embeta sine og reiste attende til Frankrike. Han busette seg i St-Germain-des-Prés-klosteret nær Paris, der han døydde 10. april 1704.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Egon of Fürstenberg|William Egon of Fürstenberg]]» frå ,  den 21. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Brienz

**Brienz** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 566 meter over havet. 

Landsbyen ligg på nordsida av Brienzersee i Berner Oberland ved foten Brienzer Rothorn.

Forfattaren Oswald Wirth var og skirennaren Martina Schild er frå Brienz.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Brienz BE|Brienz BE]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Brienz nettside
*
*Brienz-rothorn-Bahn
Uetendorf

**Uetendorf** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 558 meter over havet, fire-fem kilometer nordaust for bysentrum i Thun.

Han ligg nær byen Thun.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Uetendorf|Uetendorf]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad (tysk)
*Sarner Cristal  (tysk) (fransk) (engelsk)
Josef Clemens av Bayern

**Joseph Clemens av Bayern** () var erkebiskop av erkebispedømet Köln frå 1688 til 1723.

## Liv
Joseph Clemens var tredje sonen av kurfyrst Ferdinand Maria av Bayern og hustrua hans Henriette Adelaide av Savoie. Han hadde seks sysken.

Han vart alt i unge år, mot viljen sin, utvald til den geistlege standen og oppdrege overeins med det. I 1683 vart han koadjutor til bispedømet Regensburg, i 1684 til Freising og i 1685 til fyrstprostiet Berchtesgaden.

Etter fyrstbiskop Albert Sigmund døydde i 1685 vart han biskop av Regensburg og Freising. Sjølv om han framleis var mindreårig, vart han stadfesta i embetet av pave Innocens XI. I 1688 vart han, som 17-åring, ved hjelp av sterk støtte frå keisar Leopold I og pave Innocens, erkebiskop av Köln. Kölns domkapitel hadde eigenleg ynskt seg Vilhelm Egon av Fürstenberg.

På grunn av valet av Josef Clemens til erkebiskop av Köln førte dette til den pfalziske arvefølgjekrigen med Frankrike (1688-1697), som forhindra erkebiskopen i å slå seg ned i det nye domisilet sitt ved Bonn. I 1689 vart vasslottet i Brühl øydelagt av franskmennene, og kort etter erkebiskopen vendte attende byrja han med gjenoppbygginga. I 1694 vart han òg biskop av Lüttich. Likevel kravde paven at han skulle gje frå seg bispedøma Regensburg og Freising. Same år vart han koadjutor til bispedømet Hildesheim og la ned bispeembetet i Regensburg og Freising. Endå vart han allereie 1695 gjenvalt av domkapittelet i Regensburg.

Kort før utbrotet av den spanske arvefølgjekrigen inngjekk han forbund med Ludvig XIV av Frankrike. Bonn vart difor okkupert av keisaren sine soldatar, og Josef Clemens flykta i fransk eksil ved Namur. Same år vart han igjen biskop av Hildesheim. Frå 1704 heldt han seg i Lille, og frå 1709 til 1714 i Valenciennes. I Lille mottok han i 1706 bispeviinga frå biskopen av Cambrai, same år vart han lyst fredlaus av keisaren.

Ved freden i Baden og Rastatt fekk han alle vørdnadene sine og land tilbake. Ved tilbakevendinga til Bonn i 1715 hadde han med seg Konstanze de Grousselier. Han hevda etter bispeviinga å ikkje lenger ha noko intimt tilhøve til henne, noko som etter fødslane til borna hans likevel ikkje kan stemme.

Josef Clemens fekk tre born, to av dei med Konstanze de Grousselier, ein son og ei dotter: grev Jean Baptiste Victor de Grosberg-Bavière (1706–1768) og grevinne Antoine Levin de Grosberg-Bavière (1710–1757). I tillegg fekk han ein son, Emanuel de Bavière, med Anna Franziska de Louchier.

Josef Clemens døydde 12. november 1723 i Bonn. Han vart, som sine Wittelsbachforgjengarar på erkebispestolen i Köln, bisett føre Trekongarkapellet i den indre delen av Kölnerdomen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Joseph Clemens av Bayern|Joseph Clemens av Bayern]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Domkapittel

**Domkapitel** eller **kapitél**: (*lat: capitulum ecclesiae cathedralis*) ei forsamling av prestane som var knytt til ei domkyrkje. Oppgåva deira var å sikre ein verdig og høgtideleg liturgi. Dei einskilde medlemane av domkapitlet vart kalla kannikar. Leiaren av domkapitlet vart titulert som *praepositus* eller *decanus* og hadde eit leiaransvar. 
## Domkapitlet som domstol
Domkapitlet var ein institusjon som hadde som si primære oppgåve å sørge for rett levesett og rett lære hjå prestar og tenarar i kyrkja, men skulle også ta seg av skulestell, hospital, fattighus, lærespørsmål m.m. Domkapitlet var eit organisert prestefellesskap, og fungerte både som kulturelt fellesskap, eigedomssfellesskap og juridisk domstol. Domkapitlet var ein gamal institusjon, frå andre halvdel av 1100-talet, og varte ved som ein del av kyrkjeordninga også etter reformasjonen. Domkapitlet fekk til dels nye oppgåver, men vart svekka utover 1600-talet. Sjølv om dei juridiske oppgåvene minka etter at eineveldet vart innført, heldt domkapitlet fram med å døme i ekteskaps- og sedløysesaker, og i saker som galdt den indre geistlege disiplinen. Når domsstolen dømde i ekteskaps- og sedløysesaker vart han også kalla Tamperett eller Kapittelrett, frå seint 1600-tal/tidleg 1700-tal med fellesnamnet Konsistorialrett. Når han dømde i saker mellom prestar og soknefolk, vart han kalla Prosterett. Domkapitlet som institusjon varte ved til domstolreformen i 1887, men var under avvikling heilt frå slutten av 1700-talet. På slutten av 1600-talet vart det også oppretta ein Sakristirett som dømde i lokale saker om rett livssførsel, utukt, lære osv.

Domkapittelprotokollar inneheld rettsreferat frå sakene, og handlar både om skilsmisser, embetstilsetjingar, trusdiskusjonar og usemje om økonomiske transaksjonar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Domkapittel|Domkapittel]]» frå , den 21. januar 2012.* 
 

## Litteratur
* Arkivmagasinet 2/09, side 22–26 
* Trykte domkapittelprotokollar: *Stavanger Domkapitels Protocol 1571–1630, 1ste og 2det Hefte*, Chr. 1897–1899

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte domkapittelprotokollar: Domkapittelsprotokoll for Kristiansand og Stavanger 1664 - 1684
Kapitel

**Kapitel** eller kapitél kan visa til:

*Domkapittel, ei forsamling av prestar  knytt til ei domkyrkje
*Kapitel i arkitektur
*Kapitel i typografi
Imre Thököly

**Grev Imre Thököly de Késmárk** () var ein ungarsk fridomshelt.

Han var statsmann, og leiar for eit anti-habsburgsk opprør, fyrste av Transilvania og ei kort tid vasallkonge av Øvre Ungarn.

I 1678 stilte han seg i spissen for ein hær av opprørske magyarar som i løpet av kord tid erobra heile det nordlege Ungarn. Han fekk støtte av Frankrike og Det osmanske riket, men etter at austerrikarane sigra i den store tyrkiske krigen mot sultanen i 1683-1688, braut det nordungarske fyrstedømet hans saman. I 1690 erobra han Transilvania og vart vald til fyrsten deira, men etter berre to månader vart han drive bort av dei austerrikske styrkane. Frå 1699 budde han i Tyrkia, der han døydde etter fleire resultatlause forsøk på å få krigen mot Austerrike i gang igjen.

## Kjelder
* {{kjelde www|tittel=Imre Thököly|dato=2012-01-21|verk=Store norske leksikon|url=http://snl.no/Imre_Thököly~~
Mosnang

**Mosnang** er ein kommune i valkrinsen Toggenburg i kantonen St. Gallen i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 735 meter over havet.

Han grensar i vest mot kantonen Zürich, og i nordvest har kommunen ei kort grense mot kantonen Thurgau. Han består av landsbyane Mosnang, Mühlrüti og Libingen og grendene Dreien og Wiesen. Hulfteggpasset ligg i kommunen.

Skirennaren Maria Walliser er frå Mosnang.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Mosnang|Mosnang]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
Kannik

:*For området i Stavanger sjå [[Kannik i Stavanger]]*

**Kannik**, òg kalla **korbror**, **korsbror**, **korherre**, **domherre** og **domkapitular**, er ei nemning som opphavleg vart brukt på alle geistlege som arbeidde i eit bispedøme, utanom privatkapellanar og ordensprestar. Etter kvart gjekk tittelen over til berre å bli brukt om sekularprestar som var knytt til ein katedral eller ei kollegiatkyrkje, som er ei kyrkje med eit kollegium av geistlege (domkapittel), til dømes basilikaen Sacré-Coeur de Montmartre i Paris.

Frå Augustin si tid vart det vanleg at prestane ved ein katedral levde i eit klosterliknande fellesskap, og på 800-talet utvikla domkapittelet seg til ein fast institusjon. Før 1000-talet skjedde det store utglidingar, slik at mange kannikar hadde privat eigedom og levde aleine. Frå det tidspunktet byrja ein å skilje mellom *sekulære kannikar*, som er knytt til ein katedral eller kollegiatkyrkje, men som lever som vanlege sekularprestar, og *regulære kannikar* som lever under ein ordensregel.

Domkapitla fekk etterkvart store inntekter, og kannikane vart lønt med ein nærare bestemd prebende, dvs. inntekt frå nærare avgjorde delar av kyrkjegodset som kunne vere betydeleg. Dette gjorde dei økonomisk uavhengige av biskopen. Kannikane hadde òg mange rettar i kyrkjestyret, mellom anna retten til å velje biskop, ofte vald frå deira eigen midte.

I Danmark-Noreg eksisterte tittelen kannik fram til reformasjonstida. Domkapitla mista det meste av styresmakta si i kyrkjestyret under reformasjonen. Ved Konsilet i Trient vart den verdslege makta til kannikane kraftig redusert innan Den katolske kyrkja.

Tittelen er i dag særleg brukt i Den katolske kyrkja og Den engelske kyrkja. Blant dei mest kjende katolske kongregasjonane er augustinerkorherrane, laterankannikane og premonstratensarane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kannik|Kannik]]» frå ,  den 21. januar 2012.*
Jacques Henri de Durfort de Duras

**Jacques Henri de Durfort, hertugen av Duras** () var marskalk av Frankrike.

Bror hans, Guy Aldonce de Durfort de Lorges, var òg marskalk av Frankrike. Han tente først under onkelen sin, Turenne, og under Condé. Han utmerkte seg i Mariendal og Alerheim.  

I 1651 følgde han Condé inn i eit opprør, men kom attende i teneste hos kongen i 1657 med tittelen generalløytnant.  Han spelte ei viktig rolle i erobringa av Franche-Comté og vart av Ludvig XIV utpeikt som guvernør i provinsen og marskalk i 1675. I 1689 tok han del i øydelegginga av Pfalz under niårskrigen.

Han gifta seg med Marguerite Félice de Lévis, dottera til Charles de Lévis, hertugen av Ventadour og Marie de La Guiche. Marguerite Félice var svigerinna til Charlotte de La Mothe Houdancourt og tante til hertuginna av Rohan-Rohan.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jacques Henri de Durfort de Duras|Jacques Henri de Durfort de Duras]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Bingen am Rhein

**Bingen am Rhein** er ein by i distriktet Mainz-Bingen i Rheinland-Pfalz i Tyskland ved elva Nahe der denne renn ut i Rhinen. Byen er grunnlagt i jernalderen av keltarane («Bingium»), og har i dag om lag 25 000 innbyggjarar.

Under Romarriket var Bingen utgangspunkt for Via Ausonia, hovudvegen nordover til Augusta Treveroroum (Trier). Romarane bygde festningsverk i byen med ein garnison i det første hundreåret e.Kr, og ei trebru over Rhinen vart reist i 77 e.Kr. Etter Romarriket fall vart Bingen frankisk krongods.

I høgmellomalderen freista Bingen ei vanskeleg vere som len under erkebispedømet Mainz, og leid hardt under bondeopprøret i 1525. I første halvdelen av 1300-talet vart «musetårnet» (Binger Mäuseturm) reist som befesta tollkontor på ei lita øy ute i Rhinen. Her vart ifølgje segna Mainz-biskopen Hatto I drepen ved at han under ein hungersnaud på 900-talet vart eten opp av mus, derav namnet til tårnet.

I mellomalderen var Bingen vanskeleg å passere for skip, og vart dermed ei viktig hamn for omlasting og losing av frakteskuter. Først i 1832 vart den dryge 6 meter breie passasjen utvida til 66 meter då den undersjøiske kvartsittgrunnen ved Bingen vart sprengt bort.

Bingen var fransk i perioden 1792–1813 (frå starten av revolusjonskrigane til bortimot slutten av Napoleons-tida). Etter Wienerkongressen i 1816 vart byen delt mellom Hessen og Preussen. Med samlinga av Tyskland i 1871 vart funksjonen til Bingen som tollstad og grenseby overflødig, og Binger Mäuserturm fungerte som signaltårn for skip fram til 1974.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bingen am Rhein|Bingen am Rhein]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Oppenheim

**Oppenheim** er ein by i distriktet Mainz-Bingen i Rheinland-Pfalz i Tyskland. Byen er ein velkjend vinby i vindistriktet Rheinhessen og det ligg eit vinmuseum i byen. Byen ligg ved Rhinen mellom Mainz og Worms. 

Som landsby vart staden først nemnd i 765. I 1008 fekk Oppenheim marknadsrettar og i 1076 var han viktig under investiturstriden. Eit møte mellom fyrstane i Trebur og Oppenheim kalla fyrstane inn kong Henrik IV for å gjere hans «Kanossagang». Etter at Oppenheim vart gjeven attende til Riket i 1147 vart han i 1225 ein fri keisarby under Staufer-keisaren Fredrik II. 

På 1300-talet vart byen underlagd Kurfyrstedømet Mainz og frå 1398 høyrte han til Kurfyrstedømet Pfalz.

Den 14. september 1620 erobra spanske soldatar byen i trettiårskrigen. Spanjolane okkuperte byen fram til 1632. I 1688 erobra franske soldatar byen i niårskrigen (1688–1697). Byen vart verande under kurfyrstedømet Pfalz fram til 1797. Etter ha kome inn under franskmennene gjekk Oppenheim i 1816 til storhertugdømet Hesse-Darmstadt, noko han var fram til 1945. 

I mars 1945 klarte amerikanske soldatar å krysse Rhinen og ta og halde byen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oppenheim|Oppenheim]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Frankenthal

**Frankenthal** er ein by i regionen Pfalz i den tyske delstaten Rheinland-Pfalz. Byen ligg ca 4 km vest for Rhinen, midt mellom byane Worms og Ludwigshafen, ved ein av sideelvane til Rhinen, Isenach. Han har opp under 50 000 innbyggjarar. 

## Historie
Staden heitte opphavleg *Franconodal*, og vart første gongen omtalt i 772. Namnet viser til ein frankisk busetjing frå slutten av 400-talet. Framvoksteren til byen tok for alvor til på 1100-talet, etter at *Erkenbert*, ein adelsmann frå Worms, grunnla eit augustinsk stift på staden i 1119. Dette stiftet utvikla seg raskt til eit næringsmessig og kulturelt sentrum i regionen. Frankenthal fekk offisiell status som by i 1577.

Mellom slutten av 1500- og byrjinga av 1600-talet, i forkant av trettiårskrigen, vart Frankenthal utbygd til den sterkaste festninga på vestsida av Rhinen i kurfyrstedømet Pfalz. Men i 1689, under niårskrigen, vart byen sett i brann av franske troppar og nesten fullt øydelagt.

Ein porselensfabrikk som starta opp i 1755 vart avvikla igjen etter 45 års drift, men produkta frå denne er enno etterspurte som verdifulle antikvitetar. Mellom 1770 og 1773 vart dei to byportane Worms-porten (*Wormser Tor*) og Speyer-porten (*Speyerer Tor*) bygt, og desse er enno verna.

Frå 1798 til 1815, i kjølvatnet av dei franske revolusjonskrigane, var Frankenthal under fransk styre. Deretter tilfall byen, saman med resten av Pfalz vest for Rhinen, kongedømet Bayern.

Under andre verdskrigen vart rundt 90 % av bykjernen øydelagt i eit bombeåtak 23. september 1943.

## Galleri

Frankenthal Klosterruine.jpg|Erkenbert-ruinen i sentrum. 
FT Erkenbertmuseum.jpg|Erkenbert-museet.
2006-06-09-1145-FT-Rathaus01.jpg|Rådhuset.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Frankenthal|Frankenthal]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Festninga i Mainz

**Festninga i Mainz** var ein garnisonsby mellom 1620 og 1918. Mot slutten av napoleonskrigane, under vilkåra i freden i Paris i 1815, gjekk Mainz til Det tyske forbundet og vart ein del av ei rekkje strategiske festningsverk som verna konføderasjonen.

Festninga i Mainz hadde samband via ei bru over Rhinen til festningslandsbyen Kastel eller Kassel på andre sida. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fortress of Mainz|Fortress of Mainz]]» frå ,  den 21. januar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*www.festung-mainz.de German only