open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bønne

**Bønne** (norrønt *baun*, i eldre nynorsk rettskriving *bauna* eller *baune*) er ei nemning for frø, skolmer eller planter i bønneslekta (*[[Phaseolus]]*) og nærskylde slekter i erteblomfamilien.
Bønner er belgfrukter som dannar ei viktig matkjelde for menneske. 
Hagebønne (*Phaseolus vulgaris*) er ei utbreidd matbønne som det finst mange variantar av.
Andre utbreidde bønner er prydbønner (*Phaseolus coccineus*), mungbønner (*Vigna radiata*), soyabønner (*Glycine max*) og hestebønner (*Vicia faba*).

Bønner blir brukte i ei rekkje matrettar, som stuingar, salatar og som snacks. Dei kan etast ferske eller tørkast og lagrast. I moderne tid er også hermetiske bønner blitt vanlege.
Spira bønner kan etast som bønnespirer. Også blada kan nyttast til føde. 

Bønner inneheld mykje protein, oligosakkarid, folat og jern, i tillegg til å ha mykje kostfiber. 
Ein del bønner inneheld fytohaemagglutinin, ein type lektin som kan ha negativ helseeffekt.
Koking over ei viss tid er nødvendig for å bryta ned dette lektinet.
Oligosakkarid som raffinose og stakyose blir ikkje brotne ned ved hjelp av enzym i mennesketarmen, men av bakteriar. Eit biprodukt av denne meltinga er gassar som medfører flatulens (luft i magen). Sidan sukker løyser seg opp i vatn kan ein redusera oligosakkarida og den påfølgjande flatulensen ved å hella ut vatnet som bønnene er blitt kokt i. Ein annan metode er fermentering, ettersom gjæren då vil eta opp mykje av oligosakkarida.

«Bønne» kan òg visa til frø som liknar ei bønne, til dømes kaffibønner, kakaobønner og vaniljebønner.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Bean|Bean]]» frå ,  den 1. mai 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff

*Erter og bønner ved frukt.no
Broch

**Broch** eller **Brock** er eit etternamn som kan ha ulike tydingar og opphav. Namnet kan stamma frå Storbritannia, Tyskland, Nederland, Skandinavia og askenasiske jødar. 

Namnet kan stamma frå tysk *Bruch*, 'myr, våtmark' eller kan vera ei form av engelsk *[[Brook]]*, som tyder 'bekk'. Det kan koma av kallenamn for ein grevlingliknande person (gammalengelsk *brocc*, dansk *brok*), for ein ung kronhjort (engelsk, frå gammalfransk *broque, brock*) eller for ein tett, sterk person (mellomhøgtysk *brocke*, 'klump, stykke'). Det jødiske namnet kan vera avleidd frå eit patronym sett saman av *bar-* ('son av') og forkortinga av eit mannsnamn, eller for personar frå Brok i Polen.

Brock eller Brok var namnet på fleire danske adelsslekter.

## Kjende namneberarar

* Niels Brock, dansk riddar og rådsherre på 1300-talet
* Eske Brock (1560-1625), dansk riksråd
* Ludvig Frederik Brock (1774–1853), dansk-norsk offiser
* Ole Jacob Broch (1818–1889), norsk vitskapsmann og politikar
* Thomas Brock (1847–1922), britisk skulptør
* Olaf Broch (1867–1961), norsk språkforskar 
* William Emerson Brock (1872–1950), amerikansk politikar
* Fritz Brock (f. 1877), svensk økonom
* Nanna Broch (1879-1971), norsk bustadsforkjempar
* Hjalmar Broch (1882-1969), norsk zoolog
* William Brock (1895–1932), amerikansk flygar
* Bill Brock (f. 1930), amerikansk politikar
* Sebastian Brock (f. 1938), britisk syrolog
* Peter Brock (1945–2006), australsk racerbilførar
* Siri Broch Johansen (f. 1967), samisk songar og forfattar
* Isaac Brock (f. 1976), amerikansk gitarist

## Bakgrunnsstoff
* Brock ved The Internet Surname Database

## Kjelder

*«Brock Family History» ved ancestry.com, som oppgav *Dictionary of American Family Names*, Oxford University Press, ISBN 0-19-508137-4 som kjelde.

*Kjell Jensen, «Broch» i Språkspalten, NRK Hordaland, 07.02.2008.
Menneskehandel i Afrika

Tidleg **menneskehandel ut av Afrika** gjekk tvers over Sahara og tok til i det tiande hundreåret etter at introduksjonen av kamelar frå Arabia gjorde lange handelsruter moglege. Før dette hadde det vore ein avgrensa slavehandel langs Nilen og over den vestlege ørkenen. Ulikt slavar i Amerika som i hovudsak vart nytta til fysisk arbeid, vart desse slavane i stor grad nytta som tenarar. Dette gjorde at det vart tatt like mange kvinner som menn.

Den atlantiske slavehandelen utvikla seg mykje seinare, men vart mykje større i omfang og fekk større konsekvensar. Etterkvart som portugisarane vann fram i Brasil vart det eit stort behov for arbeidskraft. Denne arbeidskrafta vart kjøpt i Vest-Afrika eit område som vart kjent som Gullkysten, Slavekysten og Elfenbeinskysten. Dei fleste som vart slavar i den første tida vart det som ein konsekvens av tapte lokale krigar i innlandet. Mektige kongar i Biafra, Senegal og Benin selde fangane sine til europearane for frø, krøtter, rom og koparvarer.

I 1873 stengte den største slavemarknaden i Afrika, i Zanzibar.

## Bakgrunnsstoff
*SLAVEHANDELEN FRA AFRIKA - Det svarte Holocaust i Caplex Magasinet
István Sándorfi

**István Sándorfi** () var ein ungarsk målar også kjend som **Etienne Sandorfi**. Han blei fødd i Budapest og studerte ved École nationale supérieure des Beaux-Arts og École nationale supérieure des arts décoratifs i Frankrike. Sándorfi har hatt utstillingar mellom anna i København, München og Roma og i Los Angeles og San Francisco i USA.

Han døydde i Paris i 2007 og blei gravlagt i Budapest etter eige ønske.
Roy

**Roy** er eit namn som kan brukast som mannsnamn og slektsnamn. Det har norsk namnedag den 3. november.

Mannsnamnet Roy er av skotsk opphav. Namnet er avleidd av det keltiske tilnamnet *Ruadh*, som tyder 'raud'. I engelsk samanheng er det også blitt knytt til fransk *roi*, 'konge', ofte skrive *roy* på engelsk. Namnet Leroy har derimot fransk opphav.

Roy er eit mykje brukt indisk slektsnamn.

## Namneberarar
### Mannsnamn
*Robert Roy MacGregor (1671–1734), skotsk klanleiar kjend som Rob Roy
*Roy Clapham (1904-1990), engelsk botanikar
*Roy Rogers (1911–1998), amerikansk songar og skodespelar
*Roy Lichtenstein (1923–1997), amerikansk kunstnar
*Roy Harold Scherer Jr. (1925-1985), amerikansk skodespelar kjend som Rock Hudson
*Roy Glauber (f. 1925), amerikansk fysikar som vann Nobelprisen
*Roy Haynes (f. 1925), amerikansk jazztrommeslagar
*Roy Orbison (1936–1988), amerikansk artist
*Roy Magnus Løken (1938-2006), norsk lækjar
*Roy Babbington (f. 1940), engelsk bassist
*Roy Hodgson (f. 1947), engelsk fotballtrenar
*Roy Bittan (f. 1949), amerikansk keyboardist, samarbeider med Bruce Springsteen
*Roy Jacobsen (f. 1954), norsk forfattar
*Roy Waage (f. 1963), ordførar i Skjervøy
*Roy Lønhøiden (f. 1964), norsk komponist, tekstforfattar og artist
*Roy Holte (f. 1970), norsk styrkeløftar
*Roy Søbstad (f. 1971), norsk serieteiknar
*Roy Fyllingen (f. 1975), norsk sjakkspelar

### Slektsnamn
*Arundhati Roy (f. 1961), indisk forfattar og aktivist

## Kjelder
*
Raymond

**Raymond** er eit engelsk mannsnamn og slektsnamn av germansk opphav. Det har norsk namnedag den 3. november.

Raymond er avleidd av gammalfransk *Raimund*, som igjen kjem frå gammalhøgtysk *Raginmund*. Namnet er sett saman av *Regin* (norr. *rǫgn*, 'gudar, høgare makter'), og *[[-mund]]*, 'vern, vernar'. Andre former av namnet er Reimund, Raymundo og Ramón. Ray er ei kortform.

## Bruk
Namnet var brukt av normannarar som innførte det til Storbritannia. Det gjekk ut av brukt, men blei teke opp att på 1800-talet.

Raymond har vore brukt i Noreg sidan 1890-åra. 

## Namneberarar
*Raymond av Poitiers (ca. 1115–1149), prins av fyrstedømet Antiokia
*Raymond Chandler (1888–1959), amerikansk krimforfattar
*Raymond Aron (1905-1983), fransk sosiolog og filosof
*Raymond Harold Sawkins (1923-2006), var fødenamnet til den engelske forfattaren kjend som Colin Forbes
*Raymond Hains (f. 1926), fransk kunstnar
*Raymond Daniel Manzarek, Jr. (f. 1939), amerikansk musikar
*Raymond Douglas Davies (f. 1944), engelsk rockemusikar
*Raymond E. Feist (f. 1945), amerikansk fantasyforfattar
*Raymond Johansen (f. 1961), norsk politikar
*Raymond Kvisvik (f. 1974), norsk fotballspelar

## Kjelder
*
*
Entertainment Software Rating Board

**Entertainment Software Rating Board** (**ESRB**) er ein organisasjon som set aldersgrenser på dataspel og anna programvareunderhalding i USA, Canada og Mexico. Organisasjonen vart etablert i 1994 av Entertainment Software Association, som følgje av kontroversar knytte til dataspel med utprega valdeleg eller seksuelt innhald. Systemet svarar til PEGI, som blir brukt for å klassifisera dataspel i Europa.

ESRB bruker stiliserte bokstavar for å merkja dataspel etter kva aldersgruppe dei kan eigna seg for:

Dataspel merkte med EC (Early Childhood) eignar seg for små barn og skal ikkje ha støytande innhald. E (Everyone) eignar seg for alle aldrar, E 10+ (Everyone 10+) eignar seg for tiårige og eldre, og T (Teen) eignar seg for trettenårige og eldre. M (Mature) svarar til ei aldersgrense på 17 år og ein mindreårig må ha følgje av ein vaksen for å kunna kjøpa dataspel med dette aldersmerket. AO (Adults Only) svarar til ei aldersgrense 18 år og mindreårige er ikkje tillatne å kjøpa spel med dette merket.
 
## Sjå òg
* Computer Entertainment Rating Organization
* Pan European Game Information

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Bauna

**Bauna** er ei lita øy i Antarktis som ligg 1,5&nbsp;km vest for Rundvågshetta søraust i Lützow-Holmbukta. Ho vart kartlagd frå landmålingar og frå flyfoto tekne under Japanese Antarctic Research Expedition (JARE), 1957&ndash;1962, og av dei kalla «Azuki-shima» («azukibønne-øya»). Det norske namnet er ei omsetjing av det japanske. 

## Sjå òg
* Antarktiske og subantarktiske øyar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Azuki Island|Azuki Island]]» frå ,  den 27. oktober 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet

**Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet** er eit tidlegare norsk departement som blei oppretta 1. januar 2006 frå Barne- og familiedepartementet. Ved regjeringsomdanninga 20. oktober 2009 blei det bestemt at også integrering skulle leggjast under departementet med verknad frå 1. januar 2010. Departementet skifta då namn frå Barne- og likestillingsdepartementet til Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet. Andre arbeidsområde var styrking av forbrukarrettar, trygg oppvekst og høve til deltaking og medbestemming i samfunnet for barn og unge, at familiar skal leve trygt, både økonomisk og sosialt og at det skal bli full og verkeleg likestilling mellom kvinner og menn og for minoritetsgrupper. Det er Barne- og likestillingsdepartementet som løyver storbymidlar til dei 23 bykommunane som er peika ut.

## Historie
Barne- og likestillingsdepartementet blei oppretta 1. januar 2006 med oppgåver frå Barne- og familiedepartementet, som blei lagt ned samtidig. Namnet Barne- og familiedepartementet blei innført 1. januar 1991. Eitt år tidlegare blei Familie- og forbrukardepartementet oppretta ved kongeleg resolusjon av 22. desember 1989. Det nye departementet fekk overført saksområde frå det nedlagde Forbrukar- og administrasjonsdepartementet, Sosialdepartementet, Kommunal- og arbeidsdepartementet, Justisdepartementet, Miljøverndepartementet (SFT) og Kulturdepartementet.

Grunngjevinga for å opprette departementet var at ein ønskte å styrke innsatsen for barn og familiar. Arbeidsfelta skulle særleg vere likestilling, produktsikring, forbrukarvern og trygging av barn sine rettar.

Departementet skifta namn og delvis oppgåver gjennom tidene:

* Familie- og forbrukardepartementet (1956–1972 og 1990)
* Barne- og familiedepartementet (1991–2005)
* Barne- og likestillingsdepartementet (2006–2009)
* Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet (2010–2016)
* Barne- og likestillingsdepartementet (2016–2019)
* Barne- og familiedepartementet (2019–)

## Kjelder
Rolf Kjøde

**Rolf Kjøde** () er ein norsk teolog, og var generalsekretær i Normisjon i åra 2003-2014. Han kom frå ei stilling som internasjonal leiar i same organisasjonen. Frå 2014 har han vore tilsett ved NLA Høgskolen.

Tidlegare har han jobba som rektor ved Lagets Bibel- og Evangeliseringssenter, Hald i Mandal kommune. Før det var han studentprest i Bergen, også då for Laget.
Fründenhorn

**Fründenhorn** er eit 3&nbsp;369 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Det ligg sør for fjellvatnet Oeschinensee ved Kandersteg. Mot vest er det over Fründenjoch (2983&nbsp;m) knytt til Doldenhorn. Austover er fjellet langs Oeschinenjoch (3&nbsp;172m) knytt til Oeschinenhorn, vidare mot aust langs fjellryggen ligg Blüemlisalp. På sørsida stig alle desse fjella opp frå isbreen Kanderfirn med bratte fjellveggar. Fründenhorn hevar seg over ein isbre som tek til mellom Fründenjoch og Oeschinenjoch og sidan flyt mot nord i retning Oeschinensee.

## Toppturar
8. juli 1871 stod F.R. Corradi, Emil Ober, Peter Rubi og Fritz Ogi på toppen av Fründenhorn, som dei aller fyrste.

Normalvegen til Fründenhorn går langs nordvestegga. Frå Fründenhütte går ein over Fründengletscher opp på nordvestegga, dit opp leier ei breside. Over denne sida, til endes for nok ein bergrygg, når ein fjelltoppne.

Ei spektakulær rute går langs sørvestegga. Egga starta frå Fründenjoch, som ein når ved å gå over Fründengletscher. Ruta er delvis utrusta med faste sikringar for fjellklatring.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Fründenhorn|Fründenhorn]]» frå , den 2. november 2009.*
Kyrkje- og undervisingsdepartementet

**Kyrkje- og undervisingsdepartementet** var eit norsk departement som eksisterte frå 1814 til 1982. 

Kyrkjedelen av departementet ligg i dag under Kultur- og kyrkjedepartementet. Undervisingsdelen ligg i Kunnskapsdepartementet. 

## Historie
Etter at Noreg var blitt ein sjølvstendig stat i 1814, blei seks departement oppretta  same år. Kyrkje- og undervisingsdepartementet var det første og vart kalla 1. departement. Dernest følgde Justisdepartementet, Politidepartementet, Indredepartementet, Finans- og tolldepartementet og Departementet for krigsadministrasjonen.

Namnet *Kirke- og undervisningsdepartementet* blei innført frå 17. november 1818.

Under Kåre Willoch si regjering blei departementet i 1982 delt og ansvaret for kultursaker, høgare utdanning og forsking blei overført til det nye Kultur- og vitskapsdepartementet. 

I 1990 blei dei to departementa reorganisert. Dei to nye departementa  var Kyrkje- og kulturdepartementet og Utdannings- og forskingsdepartementet. 

I 1991 blei kyrkjesakene ført tilbake, og departementa vart kalla Kulturdepartementet og Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet.

Frå 1. januar 2002 blei avdelingane i det opphavlege gamle departementet flytta til Utdannings- og forskingsdepartementet då kyrkjesaker frå same dato blei flytta til det nyoppretta Kultur- og kyrkjedepartementet. 

Med Jens Stoltenberg si 2. regjering skifta departementet namn til Kunnskapsdepartementet.

## Sjå også
* Norske kyrkje- og undervisningsministrar
Vandalar

**Vandalar** var eit austgermansk folk som ved innleiinga til folkevandringstida levde omkring elvane Oder og Wisla. På 200-talet var dei med i stridar mellom germanarane og romarane. Ei tid slo dei seg ned i Darcia og Pannonia, før dei i år 406 drog over Rhinen og herja Gallia og for vidare inn på Pyrénehalvøya. Her gav vandalane opphav til landskapsnamnet Andalusia.

Frå Andalusia førte kong Geiserik (ca 390-477) vandalane over til Afrika i år 429. Dei hærtok Kartago og plyndra området reint ille. Sidan tok dei Sicilia og andre øyar. I 455 plyndra vandalane Roma.

Riket til vandalane gjekk under på 500-talet.

## Annan bruk av ordet
Etter plyndringa av Roma 455 har ordet vandal gått inn i språket som eit ord for ein person som gjer hærverk. Uttrykket skal vere laga omkring 1793 av den franske abbeden Grégoire.

## Kjelder
* Kristen Weierholt i *[[Norsk Allkunnebok]]* (1953)
* Historisk Atlas, Kunnskapsforlaget 2008
### Referansar
Piz Corvatsch

**Piz Corvatsch** er eit 3&nbsp;451 m høgt fjell i Berninafjella i Sveits. Ein lægre topp, Piz Murtel (3&nbsp;304 m), ligg straks ovanom endestasjonen til ei kabelvogn som går frå Silvaplana. Fjellet ligg i kring 5–10&nbsp;km sør for St. Moritz i Oberengadin. Det er det høgste fjellet i eit av dei største skiutfartsområda i Sveits, kalla St. Moritz-Celerina.

## Historie
Topografen Johann Coaz saman med sine hjelparar var dei fyrste som gjekk til topps, i året 1850. Fyrste skituren til topps vart gjort i 1898 av Philip Mark og Claudio Saratz.

I 1963 opna ein kabelbane til fjellet, som seinare har vorte utvida. Attåt utbygginga av skiheisar har ein om lag 350 km med merka skiløyper i fjellsidene.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Piz Corvatsch|Piz Corvatsch]]» frå , den 2. november 2009.*
Piz Alv

**Piz Alv** (eller *Pizzo Bianco*) er ein mindre fjelltopp straks nord for Piz Bernina i Berninafjella i Sveits. Toppen ligg i kantonen Graubünden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz Alv|Piz Alv]]» frå ,  den 2. november 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Liste over fjell over 2000 m i Sveits med koordinatar
Soria

**Soria** er ein by nord i det sentrale Spania og provinshovudstaden i provinsen Soria i den autonome regionen Castilla y León. Kommunen hadde opp under 40&nbsp;000 innbyggjarar, nesten 40 % av innbyggjarane i provinsen. Han ligg ved elva Duero aust i regionen og byen er kjend for murane og kyrkjene. 

Opphavet til namnet er omstridd. Det kan ha kome frå den geske helten *Orias*, eller det kan kome frå *Daurias*, eit gammalt namn på elva Duero.

## Historie

Området rundt Soria var busett av iberarar, som slo seg saman med keltarar og danna keltiberarar rundt 300-talet fvt. 

Under den romerske invasjonen av Spania, vart Soria omleira og innbyggjarane tok kollektivt sjølvmort for å sleppe unna slaveri. Etter at Vestromarriket fall, vart byen bygd opp att av suebar. Seinare, etter at arabarane erobra Spania, vart han viktig som ein by nær grensa til dei kristne områda, som på 700-talet hadde stabilisert seg på andre sida av Duero. 

I 869 var Soria senter for opprøret til Suleyman ibn-Abus mot Kalifatet Cordoba, som sende sonen sin Hakan for å stoppe det. Tidleg på 1100-talet vart byen erobra av Alfonso I av Castilla, og vart absorbert kongedømet León i 1134. På grunn av den strategiske plasseringa på grensa til kongedøma Castilla, Aragon, Navarra og León, vart Soria i mellomalderen senter for fleire konfliktar mellom dei. Alfonso VIII av Castilla gav som løn for støtta til byen fleire privilegium som dei fekk halde fram til moderne tider. I 1195 vart byen storma av Sancho VII av Navarra, men vart seinare gjenerobra og utvikla seg seinare stort.

Soria vart langt mindre viktig etter at Aragon og Castilla vart samla til eit kongedøme i 1479, og særleg etter eit påbod mot jødane i 1492. Under den spanske arvefølgjekrigen, tidleg på 1700-talet, gjekk Soria inn på Filip V si side. I 1808 vart byen erobra og sett i brann av franske troppar. 

Den økonomiske og sosiale krisa i Spania tidleg på 1900-talet og den spanske borgarkrigen med diktaturet til Francisco Franco som følgde, hadde negative innverknader på Soria og området rundt, som vart avfolka på grunn av stor fråflytting. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Soria|Soria]]» frå , den 2. november 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Sosialdepartementet

**Sosialdepartementet** er eit tidlegare norsk departement. Det vart oppretta 3. juni 1913 med Johan Castberg som initiativtakar og den første statsråden i departementet, i Gunnar Knudsen si andre regjering.

Frå 4. september 1992 vart namnet Sosial- og helsedepartementet, og departementet fekk frå same dato to statsrådar, Grete Knudsen med ansvar for sosialsakene og Werner Christie for helsesakene.

**Sosial- og helsedepartementet** vart delt i to frå 1. januar 2002. Dei sosialpolitiske funksjonane vart lagt til Sosialdepartementet og dei helsepolitiske til Helsedepartementet. Etter nokre omrokeringar av oppgåver oppstod frå 1. oktober 2004 Helse- og omsorgsdepartementet og Arbeids- og sosialdepartementet med høvesvis Ansgar Gabrielsen og Dagfinn Høybråten som statsrådar.

Frå 1. januar 2006 vart departementa omorganiserte til Helse- og omsorgsdepartementet og Arbeids- og inkluderingsdepartementet. Frå 1. januar 2010 blir inkluderingssakene overført til Barne- og likestillingsdepartementet og namnet på Arbeids- og inkluderingsdepartementet blir Arbeidsdepartementet.

## Sjå også
*Norske sosialministrar

## Fotnotar
Forsyningsdepartementet

**Forsyningsdepartementet** var eit norsk departement som blei etablert i 1939 og eksisterte fram til 1950:

* 1939-1942: Forsyningsdepartementet 
* 1942-1950: Forsynings- og gjenreisingsdepartementet

Departementet foretok rasjonering av varer under og etter den andre verdskrigen, og utferda mellom anna rasjoneringskort gjennom Direktoratet for proviantering og rasjonering. 

På 1950-talet var det framleis rasjonering av somme varer, men departementet blei lagt ned og oppgåvene integrert i andre departement.
Kari Skår Sørheim

**Kari Skår Sørheim** () er ein norsk politikar for Kristeleg Folkeparti. Frå 2007 til 2011 var ho varaordførar i Masfjorden kommune i Hordaland. 

Sørheim var også landsstyreleiar i NMS frå 2008-13. 

## Bakgrunnsstoff
* Hordaland KrF 
* http://www.vl.no/troogkirke/skar-sorheim-attvald-som-nms-leiar-med-liten-margin/
Filip Rygg

**Filip Rygg** () er ein norsk politikar for Kristeleg Folkeparti. Han var frå 31. oktober 2011 til 19. mai 2014 Bergens byråd for klima, miljø og byutvikling. Før det (frå oktober 2009) var han Bergens byråd for barnehage og skule.

## Bakgrunn
Filip Rygg blei fødd i Danmark, budde seinare i Sverige, Sveits, Nederland og Oslo før han kom med familien sin til Bergen i 1995. No bur han på Espeland i bydelen Arna i Bergen. Rygg tok ex.phil., ex.fac. og eitt emne i politikk og forvaltning ved Universitetet i Bergen i 2002.

## Politisk karriere
Filip Rygg starta sin politiske karriere som fylkesleiar for Hordaland KrFU i 2001. Han var leiar for fylkeslaget fram til 2003, då han ble vald inn i sentralstyret til KrFU på landsplan. Ved kommunestyre- og fylkestingvalet same år blei han vald inn som representant for KrF i Hordaland fylkesting.

I august 2004 overtok han for Per Inge Vannebo som politisk rådgivar for byutviklingsbyråd Lisbeth Iversen (KrF). Han jobba som politisk rådgivar til valperioden var slutt i 2007.

Før kommunestyre- og fylkestingsvalet i 2007 blei han nominert til Bergen KrFs ordførarkandidat. Etter valet danna KrF byråd saman med Høgre og Frp. Rygg blei då utnemnd som kommunalråd og leiar for Bergen KrF bystyregruppe, i tillegg til å bli nestleiar i komité for miljø og byutvikling.

I november 2008 valde nominasjonsmøtet i Hordaland KrF Filip Rygg som sin andrekandidat for stortingsvalet 2009. Ved valet i september 2009 fekk KrF 7,2 prosent oppslutning i Hordaland og ein representant mindre enn ved førre periode. Rygg er i dag vara for Laila Dåvøy, som er aleine om å representere Hordaland KrF i denne stortingsperioden.

1. oktober 2009 blei Rygg utnemnd til byråd for barnehage og skule i Bergen.

I april 2010 møtte han for første gong på Stortinget som vararepresentant for Kristeleg Folkeparti i Laila Dåvøy sitt fråvær. På Stortinget stilte han fleire spørsmål i spørretimen, og la også fram eit forslag på ni punkt for å halvere aborttala i Noreg innen 2013.

Han har i fleire år profilert seg sjølv som ein aktiv brukar av sosiale media. I 2009 blei han kåra til Noregs tredje beste politiske bloggar av nettstaden Kommentar.no. I ei kåring av politikarar i Hordaland sin bruk av sosiale medie i Bergens Tidende hausten 2010 fekk Rygg topplassering saman med Erna Solberg og Audun Lysbakken.

Filip Rygg har stått for «Bryggen-alternativet» i saka om Bybanen sin trase mot Åsane, og han valde 19. mai 2014 å gå av som byråd fordi han ikkje kunne stå inne for det alternativet som ser ut til å bli valt, ein tunnel med innslag mellom Bryggen og Torget.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Bloggen til Filip Rygg
*Twitter-profil
*Bergen Kommune - om Filip Rygg
Mbum

**Mbum** er eit niger-kongospråk som blir tala i Kamerun og Den sentralafrikanske republikken, av høvesvis 38&nbsp;600 (1982) og 12&nbsp;500 menneske (1996). I Kamerun blir det tala i regionane Adamaoua og Nord, i Den sentralafrikanske republikken i subprefekturet Bocaranga, langs grensa mot Kamerun. Mbum var tidlegare eit viktig lingua franca i Adamaoua, men denne rolla har etter kvart til overteke av fulfulde. Kamerun-misjonærar tilknytte Det Norske Misjonsselskap lærde mbum fram til om lag 1960.

Mbum blei fyrst granska då misjonærar frå Det Norske Misjonsselskap kom til Adamaoua i 1925; jamfør avsnittet *Litteratur om mbum* nedanfor. Misjonærane utvikla ei rettskriving for språket og gav i 1965 ut Det nye testamentet og Salmane på mbum; jamfør avsnittet *Litteratur på mbum* nedanfor.

## Grammatikk

Framstillinga av grammatikken byggjer på Hagège 1968, sitert etter Sergej Starostin sin database.

### Fonologi

Konsonantsystem:

 p   t   k kp
 b ɓ d ɗ ɡ ɡb
   f s        h
   v   ž
 m   n ñ ŋ
     l
   v̊ r 

v̊ er ein labiodental flap.

Mbum har eit enkelt vokalsystem, med 5 vokalar. Alle vokalane kan vere korte eller lange.

 i u
 e o
   a

Dei høge og låge vokalane kan vere nasale (/ı̃ ã ũ/). Stavingsstrukten er *(K)V(K)*.

Mbum er eit tonespråk, med tonane *høg* og *låg* (lange vokalar kan ha fallande tone).

### Syntaks

Mbum er eit preposisjonsspråk. Substantivfrasene har dei modifiserande orda (adjektiva, possessor, talord) til høgre for seg, den fulle strukturen er *N+A+Num+D*.

Den grunnleggjande ordstillinga er SVO (subjekt-verbal-objekt).

## Kjelder

## Litteratur om mbum
* Fløttum, Sverre 1974. *Dictionnaire français - mbum.* Oslo: [ingen utgjevar].
* Fløttum, Sverre 1974. *Dictionnaire mbum - français.* Oslo: [ingen utgjevar].
* Hagège, Claude 1968. *Description phonologique du mbum : informations.* Paris: Société pour l'étude des langues africaines.
* — 1970. *La langue mbum de Nganha (Cameroun) : phonologie - grammaire.* Paris: Société pour l'étude des langues africaines.
* Shun'ya, Hino 1978. *The classified vocabulary of the Mbum languages in Mbang Mboum : with ethnographical descriptions.* (African Languages and Ethnography 12.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa.

## Litteratur på mbum
* Fløttum, Sverre 1950. Le papin et la famine : conte en langue Mbum. S. 83-93 i *Études Camerounaises*, Tome 3, no 29/30 (Mars-Juin 1950). Douala: Institut Français d'Afrique Noire.
* Luther, Martin 1948. *Katekisma.* Stavanger: Société des Missions de Norvège.
* Otterøy, Helga 1959. *Deftere somabe bi ngbok mbum : (syllabaire en langue mboum).* Oslo : Fabritius.
* *Testamã Feke ka Deftere a Singri. Le Nouveau Testament et les Psaumes en langue mboum.* Yaoundé 1965: La Société Biblique: Cameroun-Gabon. [Omsett av dei norske misjonærane Nils Otterøy og Sverre Fløttum.
* *Tukur ven : Petit recueil de cantiques en Mbum et Fulfulde.* Stavanger 1939, 1948: [Stavanger]: Mission norvégienne.
* *Tukur hven : petit recueil de cantiques en mbum et fulfulde.* [Ngaoundéré] 1965: Mission Protestante Norvégienne.

## Bakgrunnsstoff

* Mbum på Ethnologue
Lisbeth Iversen

**Lisbeth Iversen** () er ein norsk politikar frå Kristeleg Folkeparti. Lisbeth Iversen har vore byråd i Bergen sidan 2003. Frå 2011 er ho byråd for sosial, bustad og områdesatsing i byrådet Mæland III. I byrådet Mæland II, 2007-2011, var ho nestleiar og byråd for byutvikling, næring og klima. I byrådet Mæland, 2003-2007, I var ho byråd for miljø og byutvikling. 

Lisbeth Iversen har vore medlem av bystyret i Bergen sidan 1999. Ho har ein Master of Management frå Handelshøgskulen BI og ein cand. mag. frå Universitetet i Bergen. 

Iversen er særleg kjend for sitt arbeid med å få realisert Bybanen i Bergen og innføringa av einingstakst på bussane i Bergen.

Iversen bur på Totland i Bergen. Ho er gift med Harald Huge Iversen og saman har dei fire barn.
Crast' Agüzza

**Crast' Agüzza** er eit 3&nbsp;854 m høgt fjell i Berninafjella på grensa mellom Italia og Sveits.

Nord for fjellet ligg Morteratschbreen og i sør Øvre Scerscen-breen. Straks nord for fjelltoppen ligg breskaret Fuorcla Crast' Agüzza (3601 moh).

Dei fyrste som nådde opp i skaret kom opp frå nord. Det var to britar, E.S. Kennedy og J. F. Hardy og tre lokale fjellførarar; Peter Jenny, F. Jenny og A. Flury, den 23. juli 1861. Dei fyrste som traverserte langs heile skaret var Francis Fox Tuckett, E.N. Buxton, Peter Jenny, Christian Michel og Franz Biner, den 28. juli 1864.

17. juli 1865 nådde J.J. Weilenmann, J.A. Specht, Franz Pöll og Jakob Pfitschner heilt til topps på Crast' Agüzza. Turen gjekk langs vestegga.

Vanleg oppstigingsrute går over den berglendte austegga frå Fuorcla da l'Argient. Emil Burckhardt, Hans Grass og Peter Egger kom, som dei aller fyrste, opp denne i august 1874.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Crast&#39; Agüzza|Crast&#39; Agüzza]]» frå , den 2. november 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* The Bernina Group på SummitPost
Trygve Birkeland

**Trygve Birkeland** () er ein norsk politikar frå Kristeleg Folkeparti. Frå 1999 til 2007 var han medlem av bystyrets finanskomite. Frå 2007 til 2009 satt han i bystyrets helse- og sosialkomite, og frå hausten 2009 til oktober 2011 var han kommunalråd, nestleiar i bystyrets byutviklingskomite, og gruppeleiar for KrF si bystyregruppe. 2011-15 var han nestgruppeleiar for same bystyregruppe. 

Birkeland er også leiar for pinseforsamlinga Sion i Blomsterdalen. 

## Bakgrunnsstoff
* Bergen KrF
* Hordaland KrF 
* Sion Blomsterdalen
Inger Lise Hansen

**Inger Lise Hansen** () er ein norsk Kristeleg Folkeparti-politikar. Ho var KrF sin fyrstekandidat i Vestfold ved Stortingsvalet i 2009.

Hansen var leiar av Kristeleg Folkepartis Ungdom (KrFU) 2005-07, og blei vald til 2. nestleiar i KrF på partiet sitt landsmøte i april 2007. Ho blei attvald i 2009.

Hansen er gift med tidlegare leiar i KrFU, David Hansen. Inger Lise Hansen er opphavleg frå Åsgårdstrand i Vestfold. Ho har ein Bachelor i internasjonale studium frå Universitetet i Oslo, og utviklingsstudium frå Høgskolen i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Offisiell blogg på krf.no
Dagrun Eriksen

**Dagrun Jofrid Eriksen** () er ein norsk politikar frå Kristeleg Folkeparti.
Ho var stortingsrepresentant for Vest-Agder i 2001-2005 og frå 2006. Ho var vararepresentant frå 1997-2001 (og møtte fast for Jon Lilletun medan han var i regjering) og 2005-2009, og var fast møtande representant etter Lilletuns død i august 2006. Frå hausten 2009 er fast representant.

Eriksen har eitt års høgare utdanning, og har arbeidd som barnehageassistent, lærarvikar og skuleassistent før ho blei heiltidspolitikar.

Ho er første nestleiar i KrF. Ho var medlem Kristiansand bystyre 1995-1997 og 2000-2001.

## Stortingets presidentskap
*2001-2005: Visesekretær i Lagtinget.

## Stortingskomitéar
*1997&ndash;2001: medlem av Forsvarskomitéen til 17. mars 2000.
*2001&ndash;2005: medlem av Familie-, kultur- og administrasjonskomitéen.
*2005&ndash;2009
*2009&ndash;2013: 1.nestleiar i Kyrkje, utdannings- og forskningskomitéen

## Bakgrunnsstoff
*
Lars Moen

**Lars Magnus Moen** () var ein norsk politikar for Arbeidarpartiet, fødd på Lesja i Oppland. Han var stortingsrepresentant samanhengande frå 1928 til 1957. Perioden 1948-53 var han kyrkje- og undervisningsminster.

## Liv og gjerning
Moen vart utdanna til skreddar. Frå 1911 dreiv han eiga skreddarforretning på Dombås. Han var mange år med i Dovre heradstyre og han var formann i Oppland skulestyre. Ved stortingsvalet hausten 1927 kom han inn på stortinget, vald for Arbeidarpartiet. Han skulle verte gjenvald ved alle komande val, slik at han vart verande på stortinget til 1957. Åra frå 1932 til -49 var han formann i Gudbrandsdal Arbeidarparti.

I 1942 vart han arrestert av Gestapo og sat sidan i tyske konsentrasjonsleirar til våren 1945. Han var med på å lage boka *Dikt fra Sachsenhausen* (1945).

Moen var statsråd i Kyrkje- og utdanningsdepartementet i Einar Gerhardsen si 2. regjering frå 28. juni 1948 til 19. november 1951, og heldt fram i Oscar Torp si regjering frå 19. november 1951 til 9. desember 1953. Fleire store saker vart gjennomført i hans tid som kyrkje- og undervisningsminister. Både Riksteatret, Riksgalleriet og Norsk Språknemnd vart oppretta i hans statsrådtid.

Omframt tida i hovudstaden budde han på Dombås.

## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok. VIII. bandet*. Fonna Forlag, Oslo (1958?)
## Bakgrunnsstoff
*
Computer Entertainment Rating Organization

**Computer Entertainment Rating Organization** (特定非営利活動法人 コンピュータエンターテインメントレーティング機構) (forkorta **CERO**) er ein japansk organisasjon med hovudkvarter i Tokyo som set aldersmerke på dataspel til spelkonsollar i Japan. Organisasjonen vart grunnlagt i 2002 som ein del av Computer Entertainment Supplier's Association og vart offisielt ein ideell organisasjon i 2003. Dataspel som kjem ut på datamaskinar i Japan blir aldersmerkte av ein annan organisasjon, Ethics Organization of Computer Software (EOCS).

CERO bruker fem etikettar for å merkja dataspel etter kva aldersgruppe dei kan eigna seg for:

A er den lågaste aldersgrensa og gjeld spel som eignar seg for alle aldrar. B eignar seg for tolvårige og eldre, C eignar seg for femtenårige og eldre og D eignar seg for syttenårige og eldre. Z er den strengaste og svarar til ei aldersgrense på 18 år. Dataspel med denne aldersmerkinga kan ikkje kjøpast av mindreårige. CERO brukar også ymse symbol som skal informera om spesifikt innhald ein kan venta å finna i eit spel, til dømes vald, sex, kriminalitet eller grovt språk.

## Sjå òg
* Entertainment Software Rating Board
* Pan European Game Information

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Maliriket

**Mali-riket** var eit muslimsk mandinkarike som dekte store delar av Vest-Afrika frå 1200- til 1500-talet.

Riket utvikla seg frå malinkestaten Kangaba ved øvre Nigerelva, som skal ha vore grunnlagd før år 1000. Denne staten voks seg rik på gullhandel frå det seine Ghanariket.

Sundiata Keita grunnla riket rundt 1230, då han leia eit opprør mot sossohovdingen Sumanguru. Etterfølgarane hans utvida riket gjennom erobringar av store landområde. Riket var på sitt største under mansa Musa (1307–ca. 1332). Han utvida riket til hausaområde i aust og Takrur, fulani- og tukulorland i vest. Mansa Musa tok kontroll over handelsbyane Timbuktu og Gao, der han etter ei hadj-reise i 1324 grunnla muslimske senter.

På 1400-talet såg Maliriket opprør og nedgang. Dette blei innleia av eit opprør i Gao rundt 1400, følgd av fleire opprør frå underlagde folkegrupper, som wolofar og mossiar, i løpet av hundreåret. Tuaregar tok over Walata og Timbuktu i 1431. Rundt 1550 hadde riket mist den politiske eininga og tyngda si. Det blei i stor grad erstatta av Songhairiket.

## Ettermæle
Den kortliva Maliføderasjonen og moderne Mali fekk namna sine frå Mali-riket.

## Kjelder
* "Mali." *[[Encyclopædia Britannica]]*. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 3 Nov. 2009
Ciudad Real

**Ciudad Real** (spansk for «Kongebyen») er ein by i Castilla-La Mancha i Spania med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Han er provinshovudstad i provinsen Ciudad Real. Byen ligg langs høgsnøggleiksbanen AVE, som går til Madrid. Han har derfor byrja å vokse raskt som ein forstad til hovudstaden. 

## Historie

Byen vart grunnlagd av Alfonso X i 1255 for å kjempe mot militærordenen Calatrava. I mellomalderen verna fire kilometer bymurar med 130 tårn folkesetnaden som bestod av kristne, maurarar og jødar. 

Etter samlinga av dei iberiske kongedøma under dei katolske monarkane, vart Ciudad Real hovudstad for provinsen La Mancha på 1600-talet. Dette førte til økonomisk utvikling i byen og fleire viktige bygg. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ciudad Real|Ciudad Real]]» frå , den 3. november 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Puertollano

**Puertollano** er ein industriby i provinsen Ciudad Real i Castilla-La Mancha i Spania. Han ligg ved snøggleiksbanen AVE mellom Madrid og Sevilla  og har kring 50&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Historie

Arkeologiske funn viser at det har budd folk her sidan førhistorisk tid. Her er òg funne våpen frå bronsealderen og vestgotisk gravplass frå tida etter Romarriket.

Seinare danna regionen eit ingemannsland mellom det kristne Nord-Spania og det mauriske kalifatet i sør. 

Då spanjolane vann slaget ved Las Navas de Tolosa (1212) vart regionen gjenerobra. Styresmaktene oppfordra folk frå Nord-Spania til å busetje seg i dei nyerobra områda. Puertollano (då *Puertoplano*) vart grunnlagd som ei lita grend kort tid etter. I 1348 herja svartedauden i landsbyen og berre 13 innbyggjarar overlevde. 

Puertollano fekk landsbystatus (*Villa*) på 1500-talet. Han voks sakte som ein liten by og spesialiserte seg på tekstilar og keramikk, fram til 1873 då det vart starta kolgruvedrift i nærleiken og folketalet voks raskt. I 1920 hadde byen fått 20&nbsp;000 innbyggjarar og fekk bystatus (*Ciudad*) i 1925.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Puertollano|Puertollano]]» frå , den 3. november 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Guadalajara i Spania

**Guadalajara** er ein by og ein kommune i den autonome regionen Castilla-La Mancha i Spania og naturregionen La Alcarria. Han er hovudstaden i provinsen Guadalajara. Byen ligg om lag 60 km nordaust for Madrid ved elva Henares og har kring 90&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Historie

Han var ein romersk by kalla *Arriaca*' og vart kanskje grunnlagd av ein førromersk kultur, men ein har ikkje funne arkeologiske spor som støttar dette. Byen vart innlemma, som *Caracca*,, i den romerske provinsen Hispania Tarraconensis. Byen låg langs vegen frå Emerita (dagens Mérida) til Caesaraugusta (dagens Zaragoza), nordaust for Complutum (dagens Alcalá de Henares).

Guadalajara vart grunnlagd på ny av maurarar på 700-talet. Dei kalla han Wadi-al-Hajara (**وادي الحجارة**), som tyder «Steindalen». Muslimane bygde mange monument i byen, som den mauriske brua over Henares, ruinane av den gamle alcazaren (arabisk for «borg») og den tidlegare St. Maria-kyrkja, som då var ein moske. 

I 1085 vart Guadalajara erobra av dei kristne styrkane til Alfonso VI (konge av Leon og Castilla). Krønikene fortel at dei kristne armeane vart leia av Alvar Fanez de Minaya, ein av løytnantane til El Cid. Frå 1085 og fram til slaget ved Las Navas de Tolosa i 1212, leid byen under krigane mot almoravidane og almohadane. Trass i krigane kunne den nye kristne folkesetnaden bygge opp att byen på grunn av folk som kom frå nord (Castilla, Baskarland og Navarra). Alfonso X av Castilla verna byen og gjorde at byen blømde. 

På 1300-talet var Mendoza-familien domienrande i Guadalajara og i 1460 fekk han byrettar av Henrik IV. I denne perioden gav Mendoza-familien ordre om å byggje El Palacio del Infantado som hovudresidensen deira. Han stod ferdig tidleg i 1480-åra og vert av mange rekna som det eldste gjenverande byggverket i renessansestil utanfor Italia. Under den spanske arvefølgjekrigen vart Guadalajara plyndra. 

På 1800-talet vart byen øydelagd under den spanske sjølvstendekrigen (1808–1814) og han vart vidare sett tilbake då Real Fábrica de Paños vart stengd i 1822. I 1808 vart Guadalajara erobra av den franske hæren under General Hugo og byen vart øydelagd. 

I 1840 vart Guadalajara provinshovudstad i provinsen med same namn. Eit militærakademi vart grunnlagd i byen og byen utvikla seg sakte på andre halvdel av 1800-talet og på starten av 1900-talet. 

Etter den spanske borgarkrigen (1936–1939), som òg råka byen hardt, vart Guadalajara i 1959 ein del av utviklingsplanane som gjorde han til ein industriby. Guadalajara har sidan den gong vokse kraftig. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Guadalajara, Spain|Guadalajara, Spain]]» frå , den 3. november 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

*
Songhairiket

**Songhai-** eller **Songhayriket** var eit stort vestafrikansk handelsrike på 1400- og 1500-talet, grunnlagd av muslimske songhaiar. Riket dekte store delar av område rundt Nigerelva med tyngdepunkt ved den store bøyen i elva som ligg i dagens Niger og Burkina Faso, nådde også Atlanterhavet og dekte delar av det moderne Mali. Songhai erstatta i stor grad det tidlegare Maliriket.

Riket blei danna rundt elvebyen Gao, der songhaiane skal ha busett seg rundt 800. Byen blei først gjort til hovudstad ved byrjinga av 1000-talet, under herskaren Kossoi.

Under krigarkongen Sonni Ali på 1400-talet nådde Songhairiket si største utstrekking. Ali nedkjempa mossiar, tuaregar, dogonar og fulaniar som blei sett på som trugsmål mot riket, og utførte ei rekkje erobringar over det sviktande Maliriket. Under han fekk Songhairiket den største utstrekkinga noko afrikansk rike har hatt. Medan Sonni Ali er blitt skildra som ein tyrann på grunn av brutal framferd då han tok Timbuktu, er han òg kjend for å ha harmonisert dei muslimske interessene til bybuarane i riket med dei tradisjonelle afrikanske religionane på landsbygda.

Sonen Sonni Baru, som derimot tok parti med landsbybuarane, blei avsett av Mohamma Ture, kjend som *Askia* ('tronrøvar'). Askia Mohammad sameinte riket politisk. Han innførte eit velorganisert byråkrati, bygde skular og moskear og inviterte lærde og diktarar frå heile den muslimske verda til hoffet sitt. Men også han førte fleire hærtog mot tilgrensande folk.

Riket fall då viktige delar av det blei erobra av Marokko frå midten av 1500-talet. Ved hjelp av skytevåpen kunne dei marokkanske styrkane ta Tondibi, Timbuktu og Gao. Geriljakriging frå landsbysonghaiane si side lukkast ikkje i å ta tilbake byane, som blei verande under marokkansk styre til dei braut ut i fleire mindre kongedøme.

## Kjelder
* «Songhai empire» (2009), *[[Encyclopædia Britannica]]*. Lese 3. november 2009.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Songhairiket|Songhairiket]]» frå ,  den 3. november 2009.*
Den etiopiske ortodokse kyrkja

**Den etiopiske ortodokse kyrkja** er eit uavhengig ortodoks kyrkjesamfunn i Etiopia.
Øvste leiaren av kyrkja er ein patriark (arabisk *abuna*, 'vår far'), erkebiskopen av Etiopia.

Ved slutten av 1900-talet hadde kyrkja over 30 millionar medlemmer; rundt 29 millionar i Etiopia og oppimot 1,8 millionar i Eritrea. Då Eritrea fekk sjølvstende i 1991 blei også Den eritreiske ortodokse kyrkja skild ut som eiga kyrkje.

Liturgien i kyrkja liknar mykje på Den koptiske ortodokse kyrkja sin, men kyrkjene har nokre ulike høgtider. Lenge brukte ein det gamle språket ge'ez som kyrkjespråk. I dag blir det også preikt på modernee språk, som amharinya.

Den etiopiske kyrkja har fleire eigne skikkar og seremoniar. Ein følgjer fleire jødiske kosthaldslovar og praktiserer omskjering av gutebarn. Både laurdag og sundag er rekna som heilagdagar

## Soge
Kristendommen kom til Etiopia på 300-talet gjennom to greske brør frå Týros, Edesius og heilage Frumentius. Dei overtalte kong Ezana av Aksum-riket til å gje dei lov til å driva misjonering der. Frumentius blei seinare den første biskopen i landet.

På 600-talet blei kyrkja underlagt patriarken i Alexandria. I 1950 anerkjende patriarken kyrkja som sjølvstendig, og i 1959 blei den første patriarken av den etiopiske kyrkja ordinert. 

## Kjelder

*«Ethiopian Orthodox church» (2009). *[[Encyclopædia Britannica]]*.  Lese 3. november 2009 i Encyclopædia Britannica Online.
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den etiopiske ortodokse kirke|Den etiopiske ortodokse kirke]]» frå ,  den 3. november 2009.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Riksesniper

__NOTOC__ 
**Riksesniper** er tre artar vadefuglar i ein biologisk familie *Rostratulidae*. Utsjånaden deira kan likne på bekkasinar, men dei er rekna å vere nærast i slekt med bladhøns.

Riksesnipene har korte bein, og har langt nebb med form som nebbet hos sniper, fjørdrakta vekkjer meir merksemd enn hos snipene. Dei syner kjønnsdimorfisme både i storleik og i fjørdrakta, og hannane er generelt meir avtona i fager og er mindre. Alle tre artar har store framratta auge, og dei er aktive i skymringa, jamvel nær nattlege i levesettet sitt. 

Formeringsbiologien til riksesnipene er noko ulike i dei to slektene. *Rostratula* er generelt polyandriske, medan dvergriksesnipa er ein monogam art. Hofuglane i slekta *Rostratula* vil knyte seg til fleire hannar i paringstida, men så fort egga er lagt vil hannane ta seg av ruginga og omsorg av ungane. Reiret av begge artar i slekta er grunt koppforma, ofte bygd på ei plattform av vegetasjon. Kullet er på 2 til 4 egg, som vert klekt etter 15 til 21 dagar. 

Alle riksesniper lever i sivsumpar og myrer, vanlegvis i låglandet. Utanfor hekkesesongen lever dei generelt einslege. Dei er altetande, tar fôr av virvellause dyr og frø. Byttedyr inkluderer leddormar, sniglar, akvatiske insekt og krepsdyr. Frøa av grasvekstar som hirse og ris kan òg danne ein vektig del av dietten til enkelte bestandar. 

## Artar
Bladhøns i rekkjefølgje etter Clementslista frå desember 2008 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*.
* Riksesnipe, *Rostratula benghalensis*, lever på myr og marskland i Afrika, India og Søraust-Asia.
* Australriksesnipe, *Rostratula australis*, er ein sjeldan, nomadisk art med minkande populasjon, han finst berre i Australia.
* Dvergriksesnipe, *Nycticryphes semicollaris*, lever på grasland og marskland i sørlege Sør-Amerika.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger dels på «[[:en:Painted snipe|Painted snipe]]» frå , den 3. november 2009*
* Syvertsen, P. O., Ree, V., Hansen, O. B., Syvertsen, Ø., Bergan, M., Kvam, H., Viker, M. & Axelsen, T. 2008. *Virksomheten til Norsk navnekomité for fugl (NNKF) 1990-2008. Norske navn på verdens fugler.* Norsk Ornitologisk Forening sin nettstad (publisert 22.5.2008)
* Clementslista frå desember 2008. Nedlasting av lista, lese 19. september 2009

## Bakgrunnsstoff
Etiopisk jødedom

**Etiopisk jødedom** er ei form for jødedom praktisert av jødar som stammar frå Etiopia. Religionen deira skil seg på fleire område frå annan jødedom, særleg ved at dei ikkje følgjer talmudiske lovar og bruker ge'ez som bibel- og bønespråk i staden for hebraisk. På den andre sida følgjer dei etiopiske jødane fleire viktige jødiske skikkar – sjabbat, omskjering, rituell reinsemd og fleire jødiske høgtider.

I Etiopia har jødane lenge vore kjend som *falasha* (*utstøytte* eller *framande*) på grunn av lovar som sa at dei skulle mista landet sitt og støytast ut om dei ikkje vende seg om til kristendommen. Dette blir rekna som eit nedsetjande ord av jødane, som føretrekk nemninga *Beta Israel* ('Israels hus').

Etiopiske jødar blei anerkjende som jødar av Israel i 1950. Sidan den tid har store delar av dei, over 110&nbsp;700, slått seg ned i Israel.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Beta Israel|Beta Israel]]» frå ,  den 3. november 2009.*  
 
*«Falasha» (2009). *[[Encyclopædia Britannica]]*.  Lesen 3. november 2009 i Encyclopædia Britannica Online.

## Bakgrunnsstoff
Lorca

**Lorca** er ein by søraust i Spania i den autonome regionen  Murcia 50 km sørvest for byen Murcia. Han har om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar og er den nest største kommunen i Spania ut frå areal med 1675,21 km². 

## Historie
Regionen rundt Lorca var alt busett av iberarar under bronsealderen (*[[El Argar]]*-kulturen). Lorca var truleg kalla *Eliocroca* av romarane og *Lurka* av arabarane. Den gamle delen av byen består av smale gater og smau, og vart forma slik under maurarane.

Under reconquista vart Lorca ein farleg grenseby, fanga mellom det spanske kongedømet Castilla og det mauriske kongedømet Granada. Det firkanta tårnet er ei hyllest til festninga i byen og er synleg frå mange stader i byen. Tårnet er kalla «Torre Alfonsina» etter kong Alfonso X av Castilla.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lorca|Lorca]]» frå , den 3. november 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Hyllestad

:*For kommunen med same namn, sjå [[Hyllestad kommune]].*
:*For staden i Setesdal med liknande namn, sjå [[Hylestad]].*

**Hyllestad** er kommunesenteret i Hyllestad kommune i Vestland. Staden ligg inst i Hyllestadfjorden og har vegsamband til Lavik i Høyanger kommune og Flekke i Fjaler kommune via Riksveg 607.

I Hyllestad ligg ymse kommunale tenester og Hyllestad kyrkje frå 1880. Hyllestad har vore kyrkjestad frå mellomalderen, men medan kyrkja sidan 1880 har stått på garden Myklebust stod ho tidlegare på garden Hyllestad, kring ein halv kilometer lenger nordaust. Hyllestad er ganske ny som tettbygd stad. Det var i 1970-åra at det vart bygd kommunehus, ungdomsskule, bank, post, butikk og byggjefelt på staden.

## Fotnotar