open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sørfjorden ved Osterøy

:*Sjå *'Sørfjorden** for andre fjordar med same namn.''
----


**Sørfjorden''' er ein 30 km lang fjord som kransar sørsida av Osterøy, med kyst til Bergen kommune i sør. Dei austlege delane av fjorden høyrer til Vaksdal kommune. Han går over til Veafjorden i aust og munnar ut i Osterfjorden i vest.

Innløpet til fjorden ligg mellom Hordvikneset i sørvest og Klokkarneset ved Hamre i nordaust, rett søraust for Knarvik i Lindås. 

På Osterøysida av fjorden finn ein stader som Valestrandsfossen, Votlo, Haus, Havrå med det kjende Havråtunet og Bruvik. På sørsida av fjorden ligg stader som Steinestø, Hylkje, Breistein, Ytre Arna, Garnes, Takvam, Romslo og Trengereid. Sør for Ytre Arna går den 3,5 km lange Arnavågen sør til Indre Arna på vestsida av Garnes. 

## Bru- og ferjesamband
Frå Herland på sørsida og over til Kvisti på nordsida går Osterøybrua, som opna i 1997. Brua her ei lengd på 1097 meter og eit hovudspenn på 597 meter. Sjølve fjorden er 555 meter brei på dette punktet. Før brua kom var det to ferjesamband over fjorden, eitt mellom Haus og Garnes eitt mellom Valestrandsfossen og Breistein. I dag er berre det sistnemnde i drift som ferjesamband over Sørfjorden. Fram til Nordhordlandsbrua opna i 1994 gjekk det òg ferje frå Steinestø ytst i fjorden og over Osterfjorden til Knarvik.

## Kjelder
* «Norgesglasset» hjå Statens Kartverk
* Bokmålswikipedia
Sjukehus

**Sjukehus**, også kalla **hospital**, er ein institusjon som yter medisinsk hjelp. Det vert ofte skilt mellom somatiske og psykiatriske sjukehus.

I Noreg finst det i det offentlege helsevesen tre typar somatiske sjukehus; lokalsjukehus, sentralsjukehus og regionsjukehus. Alle norske regionsjukehus er også universitetssjukehus. Nokre av dei, t.d. Rikshospitalet, har landsfunksjonar. I tillegg finst ei rekkje private sjukehus, som også i omfattande grad har avtaler med dei regionale helseføretaka om refusjonar for medisinsk handsaming. Ordninga «fritt sjukehusval» gjer at pasientar i dag fritt kan velje å la seg undersøke og handsame ved alle lokalsjukehus eller private sjukehus med avtale.

## Sjå òg:

* Feltsjukehus
* Sjukeheim
* Norske sjukehus
* Akuttmedisinsk kommunikasjonssentral
Systole

**Systole** er delen av hjartesyklusen der nokre hjartekammer trekk seg saman etter å ha blitt fylde opp att med blod.
Kvilefasen til hjartet blir kalla diastole.

Ordet er avleidd frå gammalgresk  (*sustolē*), av  (*sustéllein*), 'å trekka seg saman'.

## Kjelder
Diastole

**Diastole** er den delen av hjartesyklusen der hjartet vidar seg ut og sug inn blod. I denne fasen slappar hjartemuskelen av mellom to samantrekkingar. Hjartet utvidar seg, slik at det blir fylt med blod frå venene. Etter diastole følgjer fasen systole.

Ordet kjem frå gresk  (*diastolē*), som tyder 'utviding'.

## Kjelder
Mayotte

**Mayotte** er ei øy og eit fransk oversjøisk område nord-vest for Madagaskar. Geografisk er øya del av øygruppa Komorane men politisk vart ho skild frå Komorane då resten av øygruppa vart sjølvstendig i 1975. Folket på Mayotte valde ved folkeavrøystingar i 1974 og 1976 å verta verande franske. Hovudstaden heiter Mamoudzou.

Mayotte vart eit fransk protektorat 25. mars 1841, i 1912 vart øya annektert av Frankrike. I 1974 vart det heldt folkeavrøystingar på alle øyane i Komorane om sjølvstende frå Frankrike, Mayotte var den einaste øya som røysta for å verta verande fransk, med 63,8 % fleirtal. Dette vart stadfesta ved ei ny folkeavrøysting i 1976. Mayotte vart difor skild frå resten av Komorane, som vart ein sjølvstendig republikk. Komorane gjer framleis krav på Mayotte. Ved fleire høve har det vorte fremja forslag i Tryggingsrådet i SN som støttar Komorane sitt krav på Mayotte, desse har kvar gong vorte støtta av 11 av 15 røyster, men vorte stansa av Frankrike sitt veto. Den afrikanske unionen støttar òg Komorane sitt krav på Mayotte. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Anagram

**Anagram** er ord (evt. tal eller ordsekvensar) som er laga ved å setja saman alle bokstavane frå eit anna ord

i ei ny rekkjefølgd. Til dømes er *«snorke»* eit anagram av *«norske»*.

Sjølve ordet **anagram** er samansett av dei greske orda **ana** *(på ny)* og **gramma** *(bokstav)*.

Anagram vert gjerne nytta i satire og humor ved at bokstavane i namnet åt ein person blir stokka om til å forma ein karakteristikk som ein synest høver til personen.

## Nokre døme på anagram

* **Frankenstein** = *Tanken er nifs*
* **Mel Gibson** = *Mobil seng*
* **Trond Giske** = *Nedrig tosk*
* **Knut Hamsun** = *Human kunst*
* **Morten Harket** = *Herr tanketom*
* **Geir Karlstad** = *Er stadig klar*
* **Ringo Starr** = *Stor raring*
Kammermusikk

**Kammermusikk** er nemninga på ein type klassisk musikk spela av nokre få musikarar, til forskjell frå orkestermusikk. Namnet kjem av at musikken tradisjonelt blei oppført i slottskammer og ikkje i konsertsalar. Kammermusikk blir som regel spela utan ein dirigent, og har derfor meir av eit solopreg. 

Kammergruppa har sjeldan meir enn ti utøvarar. Verk og ensemble har namn etter kor mange musikarar som er med, frå to utøvarar i ein duett vidare til trio, kvartett, kvintett, sekstett, septett, oktett og nonett. Instrumentsamansetjinga kan variera. Den vanlegaste er strykekvartetten med to fiolinar, ein bratsj og ein cello. 

## Historikk
Opphavleg blei omgrepet kammermusikk brukt om musikk som blei framført ved hoffa, i motsetnad til kyrkjemusikk. I barokken blei omgrepet utvikla og avgrensa til berre å omfatta rein instrumentalmusikk arrangert for små besetningar. Under wienerklassisismen fortsette utviklinga, først og fremst for strykekvartetten. 

Joseph Haydn og Wolfgang Amadeus Mozart skreiv gjerne strykekvartettar som kunne spelast av amatørar som ville hygga seg, og desse var ofte ikkje meint å skulle framførast offentleg. Ludwig van Beethoven skreiv òg kammermusikk for «heimebruk», men dei seinare strykekvartettane hans er komplekse arbeid som ofte regnet for å vere for vanskelege for amatørar. I romantikken blei kammermusikken vidareutvikla som musikk for profesjonelle ensemble. 

## Sjå òg
* Kammersonate

## Bakgrunnsstoff
* Oslo Kammermusikkfestival
* Trondheim kammermusikkfestival
* Stavanger internasjonale kammermusikkfestival
* Risør kammermusikkfest

### Kjelder
* Bokmålswikipedia
Hankjønn

**Hannkjønn** eller **hankjønn** er kjønnet til ein organisme som lagar sperm og ikkje egg. «Sperm» er definert som den minste og vanlegvis mest rørlege kjønnscella i heterogame artar, der den motsette kjønnscella blir laga av hokjønn.

## Symbol
Hannkjønn blir ofte uttrykt med symbolet ♂ (Unicode U+2642), ein sirkel med ei pil som peiker mot nordaust. Dette er ei stilisert framstilling av spydet og skjoldet til guden Mars.

## Utvikling
Det finst ingen felles genetisk mekanisme for korleis individ får hannkjønn innan ulike artar, slik at utviklinga av to kjønn tydelegvis har skjedd fleire gonger uavhengig av kvarandre i ulike evolusjonsliner.
Kontrastmiddel

**Kontrastmiddel** blir nytta ved fleire skilde former for biletdiagnostikk. Kontrastmiddel (på sjukehus ofte berre kalla kontrast) blei først nytta ved røntgenbilete. Det blir no òg nytta ved magnetresonanstomografi, computertomografi og ekkokardiografi. Kontrastmidla for dei skilde modalitetane er heilt forskjellige. Kontrastmiddel finn stadig nye bruksmåtar.
Åsa

**Åsa** og **Aasa** er kvinnenamn av norrønt opphav. Dei kjem frå det gamle svenske namnet *Asa*, og svarer til norsk og dansk *[[Åse]]* og *[[Aase]]*. 

Namnet var særs vanleg blant nyfødde svenske jenter på 1970-talet. Ved slutten av 2004 var det totalt 37&nbsp;631 personar i Sverige med dette namnet. Derimot er det berre litt over 700 nordmenn som ber namnet Aasa eller Åsa.

Åsa har namnedag 2. mai i Noreg og 12. september i Sverige.

### Personer med namnet Åsa
* Åsa Ingjaldsdotter, dotter till sogekongen Ingjald Illråde
* Aase Nordmo Løvberg (f. 1923), norsk operasongar
* Åsa Nilsonne (f. 1949), svensk psykiater og forfattar
* Åsa Melldahl (f. 1951), svensk regissør
* Åsa Nelvin (1951-1981), svensk forfattar
* Åsa Domeij (f. 1962), svensk politikar
* Åsa Jinder (f. 1963), svensk folkemusikar
* Åsa Westlund (f. 1976), svensk politikar

## Bakgrunnsstoff
Newcastle i New South Wales

**Newcastle** er ein by i Australia. Den er den sjette største byen i Australia og den nest største i delstaten New South Wales. Byen ligg 160&nbsp;km nord for Sydney i munningen til Hunter River.
Kor

Eit **kor** er ei gruppe songarar som syng samstemt eller fleirstemt. Musikken dei syng blir gjerne kalla *korsong*. Som regel vil eit kor ha minst åtte medlemmer; mindre grupper blir gjerne kalla vokalgrupper eller songrupper.

Eit kor kan synga åleine — a cappella — akkompagnert av musikkinstrument, eller som bakgrunn til instrumentalmusikk. Songkor blir ofte leia av ein dirigent, men mindre kor kan framføra musikk utan. 

Det er vanleg for kor å ha ei eller anna form for uniform.

## Typar
Det finst mange ulike slags kor, delt inn mellom anna etter kva slags medlemmer dei har eller kva slags musikk dei syng. Men mange kor er slik samansette at dei ikkje vil passa inn på nokre av listene.

## Inndeling
Ved fleirstemt korsong delar ein gjerne songarane inn etter sitt stemmeleie, kalla sopran, alt, tenor og bass (av og til mezzosopran og baryton i tillegg). Ein snakkar òg om eit stemmeleie kalla gutesopran i korsamanheng, spesielt i gute- og barnekor.

----
Sjel

**Sjel** eller **sål** er eit omgrep innan filosofi, religion og livssyn knytt til det som er levande, og i mange oppfattingar udøyeleg, i menneske og eventuelt andre levande vesen. Omgrepet blir òg nytta i daglegtale som synonymt med *medvit*, *menneske* og *drivkraft*.

## Sjå òg
*Sjelevandring

## Bakgrunnsstoff
*Sjel (2011, 3. november), *Store norske leksikon*. 
* Sjel: religion i *Store norske leksikon*. 

## Kjelder

*
*Sjel (2011, 3. november), *Store norske leksikon*. Henta 1. september 2013.
*Kværne, Per. (2009, 15. februar). Sjel: religion i *Store norske leksikon*. Henta 1. september 2013.
Abel Pacheco

**Abel Pacheco de la Espriella** () frå San José) er ein kostarikansk politikar som representerer Partido Unidad Social Cristiana (PUSC). I april 2002 vart han vald til president i Costa Rica og var det frå 2002 til 2006. Då overtok Óscar Arias Sánchez som president etter Pacheco.
États généraux

**États généraux** var ei stenderforsamling i Frankrike før den franske revolusjonen. Tredjestanden (fransk *tiers état*) var ei av dei tre stendene i Frankrike før den franske revolusjonen i 1789. Presteskapet og adelen var dei to andre. Inndelinga av samfunnet i tre stender skriv seg attende til mellomalderen. Dei tre stendene møttest i stenderforsamlinga, états généraux, ei rådgjevande forsamling for kongen. På norsk vert gjerne états généraux omtala som *generalstanda* eller som *stenderforsamling*.
Muskel

**Muskel** er ein av dei fire hovudvevtypane i kroppen og har i oppgåve å røra delar av kroppen og å flytta stoff rundt i han. Utan musklar ville me ikkje ha kunna røra på oss, og indre organ ville heller ikkje ha verka.

Det finst tre ulike typar muskelvev:
* Tverrstripa muskelvev som er festa til skjelettet og får lemmane til å røre seg, og kan trøytna.
* Hjartemuskelvev som finst i hjartet, verker av seg sjølv, og ikkje blir trøytt.
* Glatt muskelvev som finst inni organ, som tarmane, halsen og blodårene, og ikkje blir trøytt.

Det er den førstnemnde typen me gjerne tenker på når me snakkar om musklar.
Fredrikstad Skiklubb

**Fredrikstad Skiklubb** (FSK) er eit idrettslag som vart skipa i Fredrikstad 14. januar 1896. Klubben driv langrenn, orientering, skihopp og friluftsliv i Fredrikstad-distriktet. Orientering har vore på programmet sidan 1938. Det kjende orienteringsløpet «*[[Orienteringsløpet «Blodslitet»|Blodslitet]]*» vart skipa til av FSK uoffisielt første gongen i 1968, sidan 1979 har dette vore ei årviss offisiell tevling for orienteringsløparar frå ei rekkje land.

Fredrikstad Skiklubb har opparbeida og vedlikeheld ei rekkje turløyper i Fredrikstadmarka, m.a. lysløyper, mykje med dugnadsinnsats, men klubben har også fått noko stønad frå det offentlege og frå næringslivet.

## Skihytta «Breidablikk»

Fredrikstad Skiklubb si skihytte, «Breidablikk», vart innvigd 15. november 1911. I daglegtale vert ho berre omtala som «Skihytta». Hytta ligg på eit av dei høgaste punkta i Fredrikstadmarka, 101 m.o.h., og er eit populært utfartsmål, og eit midtpunkt i Fredrikstadmarka. Ho er også ein viktig samlingsstad for aktivitetar i klubben, for trening, tevlingar, møte og kurs. Hausten 2005 og vinteren 2006 gjennomgår hytta ei større utbetring og påbygging.

## Bakgrunnsstoff
* Fredrikstad Skiklubb sine nettsider 
* Omtale av «Blodslitet» 2005 i ''OPN &mdash; Orientering på nett''
Konjakk

**Konjakk**, fransk: *cognac*, er ein type druebrennevin oppkalla etter byen Cognac i Frankrike, der drykken vert produsert og lagra i lang tid (minimum to år) på fat av eik for å få den særeigne konjakksmaken. Brennevinet må vere produsert i regionen ikring byen Cognac for å kunne kallast cognac. Tilsvarande druebrennevin frå andre område eller land må ha andre nemningar, og då vert det ofte nytta nemningar som til dømes det engelske ordet brandy, eller den franske nemninga eau de vie.

Konjakk vert ofte delt inn i tre ulike gradar, etter alder:

**VS** (Very Special) – lagra minimum 2–4 år på eikefat
**VSOP** (Very Superior Old Pale) – lagra 4-6 år på eikefat
**XO** (Extra Old) – lagra minimum 6 år på eikefat

Nordmenn er eit av verdas mest konjakkdrikkande folk. Særleg i Midt-Noreg, Nordland, Troms og Finnmark vert det seld mykje av dette brennevinet.

Det er fleire konjakkar med norsk tilknyting, mellom dei Larsen Cognac frå Braastad.
Tiend

**Tiend** er ei skatteform der ein betaler ein tidel av inntekta si til eit kyrkjesamfunn eller liknande religiøst samfunn ein gong årleg. 

Vi kjenner tiend frå det antikke Midt-Austen, mellom anna frå Babylon. Det gamle testamentet har fleire skildringar av tiend til dømes 1 Mos 14, 18-20, der Abraham betaler tiend til kong Melkisedek, og 3 Mos 27, 30, kor israelittane vert pålagt å betale tiend til JHVH. Og i 5 Mos 14, 22 står det «Kvart år skal du gje tiend av alt det som veks på marka.».

Praksisen vart òg tatt i bruk i kristne kyrkjesamfunn. Først var det ikkje noko formalisert tiendsystem, men idéen var nemnt på fleire kyrkjemøte fram til han vart godteken av pave Hadrian I i 787. I nokre kristne trussamfunn praktiserer ein framleis tiend som ei sjølvvald religiøs handling, det vil seie at medlemmene frivillig betaler 1/10 av inntekta si til kyrkja. 

## Tiend som norsk skatteordning
I Noreg vart tiend sett i verk under styret til Sigurd Jorsalfar (1103-1130). Skatten gav alle påbod å betale 1/10 av innkome til kyrkja. Tienda vart så fordelt med ¼-del kvar på kyrkja, biskop, prest og fattige. Korntienda skulle betalast av bruttoavlinga, som kvart tiande kornband på åkeren, men berga, ført i hus og treska av skattytaren. 

### Kongetiend
Som ei følgje av reformasjonen i 1536 og kyrkjeordinansen av 1537 skulle tienda delast på tre, ved at parten som hadde gått til dei fattige, *bondeparten*, fall bort. Bispen sin part tilfall etter den tid kongen. Ved lovbod frå 1801 vart kongetienda gjort om til ei grunnbyrde på fast eigedom, som vart betalt inn «in natura» etter kapitaltakst eller i reine pengar. Først i 1918 vart grunnbyrden sett ut av kraft.

## Kjelder
* «Tiende» på Wikipedia på bokmål 
* «Tiende» på Dansk Wikipedia
* Kåre Lunden i *Norges landbrukshistorie* band II, Det Norske Samlaget 2002 ISBN 82-521-5584-7

## Bakgrunnsstoff
* Om tiend i Kristian Vs norske lov
Intervensjon

**Intervensjon** er eit fellesnamn for ulike metodar for å fjerne vev eller implantera framandlekamar i menneskekroppen, utan å direkte kunne sjå operasjonsfeltet. Ein snakkar om minimalt invasive og biletvegleda prosedyrar. Bileta kan lagast med magnetresonanstomografi (MR), fiberoptisk overføring av kamerabilete («kikkholskirurgi»), ultralyd eller røntgengjennomlysing.

## Lenkjer
* Intervensjonssenteret, Rikshospitalet
Slag

**Slag** kan ha fleire tydingar:

*Det ein gjer når ein **[[slåing|slår]]**
*Ei gruppering av ting eller vesen, til dømes **[[art]]ar** eller **[[rase|rasar]]**
*Innan medisin viser det til **[[hjerneslag]]**
*Innan krigskunna viser det til **[[militærslag]]**
Militært slag

Eit **slag** i militær tyding viser til eit samanstøyt mellom to fiendtlege styrkar, som regel i stor skala med mange soldatar innblanda. Føremålet med eit slag kan vera som regel å finna ut kva hær som er sterkast, slik at denne sida kan vinna krigen, eller å erobra eit ettertrakta område. Me skil mellom sjøslag, som skjer til sjøs, og feltslag, som går føre seg på landjorda.

Avgjerande slag går inn i historia som definerande hendingar. Til dømes blir slaget ved Stiklestad ofte omtala som innføringa av kristendommen i Noreg, medan slaget ved Hastings markerer byrjinga på normannarherredømet i England.

## Sjå òg
* Oversyn over slag
Håkon Jarl

**Håkon Jarl** kan vise til desse personane som alle var ladejarlar eller hadde ætteband til jarleætta::

* Håkon Grjotgardsson jarl (han levde på slutten av 800-talet)
* Håkon Sigurdsson jarl den mektige (ca. 935&ndash;995)
* Håkon Eiriksson jarl (ca. 995&ndash;1029)
* Håkon Ivarsson jarl (ca. 1027&ndash; ca1080 - jarl av Halland)
* Håkon Pålsson jarl (ca. 1080&ndash;1123 - jarl på Orknøyane)
Art

**Arten** (latin *species*) er ei av dei mest grunnleggjande einingane inna biologisk systematikk. Ein art er ei gruppe liknande individ og blir gjerne definert som organismar som kan formeira seg med kvarandre og få forplantingsdyktig avkom. 

Eit levande vesen høyrer til ein, og berre ein art. Denne har eit særskild vitskapleg namn sett saman av slektnamnet og det særeigne artsnamnet. Mennesket har til dømes artsnamnet *Homo sapiens*, der *[[Homo]]* viser til heile slekta av menneskeliknande menneskeapar som har eksistert tidlegare, medan *sapiens* berre viser til menneskja.

## Definisjon

Opphavleg var ein art definert som ei gruppe organismar som var like. Dette skapte problem, ettersom det alltid vil finnast variasjonar innan ein art. Det finst òg mange døme på at hoer og hannar ser heilt ulike ut. I tillegg kan populasjonar som ikkje er i slekt i det heile tatt likna på kvarandre.

Omgrepet art har vore heftig diskutert gjennom tidene, og det er framleis sterk usemje og diskusjonar kring kva kriterium ein skal leggje til grunn for omgrepet. Usemja synes så stor at det er lite truleg at ein nokon sinne vil komme fram til ein definisjon som er universell for alle organismar, inkludert hybridar, polyploidar og asexuelle organismar. 

Definisjonen av ein art som organismar som kan få forplantingsdyktig avkom saman blei først lagt fram av Ernst Mayr i 1942. Dette er det biologiske artsomgrepet. Denne definisjonen er ein av dei som er brukt i dag, men han er òg problematisk. For det første gjeld han berre for kjønna formeiring. For organismar som reproduserer seg utan kjønn er ikkje art definert i dette artsomgrepet. For det andre kan kryssingar skje mellom svært ulike organismar under særskilde høve; nokre av desse hybridane kan forplanta seg vidare. Eit døme på dette er kryssinga av tiur og orrfugl; rakkelhøns.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Art|Art]]» frå , og «[[:en:Species|Species]]» frå  den 30. januar 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Om rakkelhøns på Sørlandet
Rase

**Rase** er ei nemning brukt om svært ulike medlemmer av ein art. Innan biologisk systematikk vil dette seia ein populasjon som har ulike genetiske, morfologiske og/eller økologiske eigenskapar. Som med andre biologiske inndelingar, med unntak av artar, er inndelinga i rasar eit spørsmål om skjønn frå biologen si side. 

Omgrepet *rase* er òg brukt i samfunnet. Det blir mykje brukt om husdyr der menneska har avla fram grupper med ulik utsjånad og eigenskapar. Ein har òg snakka om *menneskerasar*, men dette er eit vanskeleg tema ettersom slik rasetenking har ført til grove utslag av rasisme, som folkemord og mishandling. 

## Sjå òg
* Hønserasar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Rase|Rase]]» frå , og «[[:da:Race|Race]]» frå  den 30. januar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
* ''Raselære''  på forskning.no
La Liberté guidant le peuple

**La Liberté guidant le peuple** (omsett frå fransk 'fridomen leier folket') er eit måleri av Eugène Delacroix, måla ferdig den 28. juli 1830. Måleriet vart laga til minne om den franske Julirevolusjonen i 1830. Ei kvinne (nasjonalsymbolet Marianne) med berre bryst og føter personifiserer fridomen. Ho førar det umilitært væpna folket fram over lika av dei kongelege soldatane dei har gjort oppstand mot, og allereie har teke livet av. Soldatane representerer ei makt som skamlaust har forgrepe seg på folket, slik det vert symbolisert ved at den kvinna av folket som ligg død i framgrunnen, har vorte valdteke av soldatane.

Fridomen held *[[Trikoloren]]*, flagget frå den franske revolusjonen, i eine handa og eit gevær med bajonett i den andre, og har ei frygisk hue på hovudet. Ho er på eit vis ei vanleg kvinne av folket, samstundes som ho er ei gudinne som står for både rettvis hemn og for rettferd.
Waldorfsalat

**Waldorfsalat** er ein salatrett som typisk blir laga med eple, selleri og valnøtt, blanda med majones og eventuelt krem og servert på salatblad. Andre vanlege ingrediensar er kokt potet, ananas, druer, kylling- eller kalkunkjøt og eventuelt tørka frukt, kål og anna. 

Waldorfsalaten vart laga for fyrste gong i 1896 på hotell Waldorf (seinare Waldorf-Astoria) i New York av kjøkkensjef Oskar Tschirky.

Det er vanleg å bruka syrleg eple i salaten, som Granny Smith. I moderne utgåver av salaten kan ein bruka yoghurt (eventuelt rømme eller crème fraîche) som dressing i staden for majones/krem.

Waldorfsalat er med si sur-søte samansetjing populær til kalde og varme kyllingrettar, andre steikte og kokte kjøtrettar, til røykt skinke og til rettar av fugl. I Noreg vert waldorfsalat ofte brukt som tilbehøyr til julemat, men han er òg veleigna til lett, rask sommarmat.

## Sjå òg
* fruktsalat
* potetsalat

## Bakgrunnsstoff

* Oppskrift på waldorfsalat på matnyttig.no 
*Oppskrifter  (engelsk) ved waldorfsalad.org

## Kjelder
Brun dverg

Ein **brun dverg** er ei lyssvak stjerne på mindre enn 0,1 solmassar (ca 13-70 gonger massen til planeten Jupiter). 

Gravitasjonen til ein brun dverg er for liten til å starte kjernefusjon av hydrogen som større stjerner har. Dette forklarar den låge lysstyrken. Brune dvergar høyrer til hovudserien. 

Den første brune dvergen, Gliese 229B, vart stadfesta så seint som 1995. Han er estimert til å ha ein masse 20-50 gonger større enn Jupiter og består delvis av metan, slik som gasskjempane i solsystemet. Gliese 229B blir derfor òg kategorisert som ein metandverg.

Eigentleg er brune dvergar raude, ikkje brune. Dei blir likevel kalla brune på grunn av at omgrepet raud dverg var oppteke da denne stjernetypen vart oppdaga.

Ein nyoppdaga variant er *sub-brown dwarfs*, som blir skildra som frie objekt i område der stjerner blir fødd, og som av ein eller anna grunn ikkje krinsar om noka sol. Desse «underbrune dvergane» har masser nokre gonger massen til Jupiter.

## Sjå òg
* Raud dverg
* Svart dverg
* Kvit dverg
Vestmuren

**Vestmuren** i Jerusalem er ein rest av støttemuren etter det jødiske Tempelet i Jerusalem. Ei anna nemning på muren er **Klagemuren**, men denne nemninga vert lite nytta av jødar. På hebraisk er nemninga a הכותל המערבי; HaKotel HaMa'aravi, på arabisk *al-Buraq*-muren. Muren var ein del av eit større byggverk bygd av Herodes og øydelagd av romarane i år 70.  Muren er 48 meter lang og 18 meter høg.

Muren og området framfor er sett av som ein ortodoks jødisk synagoge.  Det går føre seg ulike gudstenester der i tillegg til at enkeltmenneske ber bøner.  Ei utbreidd misforståing er at bønene er prega av sorg på grunn av øydelegginga av tempelet. Nemninga «Klagemuren» kjem av denne tradisjonen. Bønene kan til dømes omfatta ynskje om ei messiansk tid der det vert fred og tempelet vert bygd opp att.

Tempelplassen ovanom muren er den staden der tempelet stod frå Salomo si tid. 

Vestmuren ligg i Aust-Jerusalem, som vart annektert av Israel etter seksdagarskrigen i 1967. 

## Galleri

Franciscus kotel.jpg|Pave Frans ved Vestmuren.
Western wall jerusalem night.jpg|Vestmuren i Jerusalem.
Jerusalem Dome of the rock BW 13.JPG|Vestmuren med omgjevnad.


## Bakgrunnsstoff
Eugène Delacroix

**Ferdinand Victor Eugène Delacroix** () var ein fransk kunstmålar. Han vert sett på som ein av dei største kunstnarane frå den romantiske perioden. Delacroix er særleg kjend for revolusjonsbiletet *[[La Liberté guidant le peuple]]* ('Fridomen leier folket') frå 1830.


Fil:Esquisse pour Le Christ au Jardin des Oliviers.jpg|*Esquisse pour Le Christ au Jardin des Oliviers*, ca. 1826
Fil:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|*[[La Liberté guidant le peuple]]* ('Fridomen leier folket'), 1830.
Fil:DelacroixTasso.jpg| Le Tasse détenu à l'hôpital Sainte-Anne de Ferrare, 1839.


## Bakgrunnsstoff
* Les Grands Peintres - Delacroix
* Art Gallery - Eugène Delacroix
* Musée Delacroix
* "L'Œuvre et la vie d'Eugène Delacroix" par C.Baudelaire (fransk)
Blasfemi

**Blasfemi** vil seia å spotta gudar eller religion.

Blasfemi var fram til 2015 straffbart i Noreg etter §&nbsp;142 i straffeloven, som forbaud å visa ringeakt «for nogen trosbekjennelse hvis utøvelse her i riket er tillatt eller noget lovlig her bestående religionssamfunds troslærdommer eller gudsdyrkelse». Dette var ein såkalla *[[sovande paragraf]]* som ikkje blir brukt til å reisa påtale. Den siste som blei tiltalt for blasfemi i Noreg var forfattaren Arnulf Øverland i 1933 etter å ha halde foredraget «Kristendommen, den tiende landeplage».

Straffeloven 1902 § 142 («blasfemiparagrafen») vart oppheva ved lov 29. mai 2015. nr. 35.

## Kjelder


## Sjå òg
* Kjetteri

## Bakgrunnsstoff
* Strl. § 142 («blasfemiparagrafen»)
Unge Venstre

**Unge Venstre** (*Norges Unge Venstre*) er ungdomspartiet til det politiske partiet Venstre, og vart stifta 27. januar 1909, med Anders Kirkhusmo som den første leiaren. Omar Svendsen-Yagci har vore leiar for ungdomspartiet sidan 2024.

## Formålsparagraf
Unge Venstres Formålsparagraf lyder:

*Norges Unge Venstre byggjer på den liberale ideologien. Organisasjonen arbeider for å fremma ein radikal politikk, tufta på ei liberal samfunnsforståing. Formålet er å samle oppslutning om organisasjonens idéar blant ungdom. Norges Unge Venstre er ein sjølvstendig ungdomsorganisasjon som samarbeider med Venstre.*

## Organisasjonen
Ungdom mellom 12 og 35 år kan bli medlemmer i Unge Venstre, forutsett at dei deler organisasjonen sitt politiske syn. Samarbeidet med Venstre er tett. Leiaren av Unge Venstre er automatisk med i sentralstyret i Venstre - dette gjeld på alle plan frå den nasjonale organisasjonen til fylkeslag og lokallag.

Politisk er Unge Venstre ein liberal organisasjon, som står for ein stor grad av personleg og økonomisk fridom for enkeltmennesket, men samtidig er tilhengjarar av offentleg utdanning og velferdsordningar. Miljøpolitikk har òg lenge vore eit viktig politikkområde for Unge Venstre.

Unge Venstre går i motsetning til moderpartiet Venstre inn for norsk medlemskap i EU, sidan landsmøtet i Bergen i 2000.

Unge Venstre er medlem av desse internasjonale organisasjonane
* International federation of Liberal Youth (IFLRY)
* European Liberal Youth (LYMEC)

#### Medlemstal

## Partileiing

## Resultat i skuleval

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Unge Venstre|Unge Venstre]]» frå ,  den 30. januar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* Venstre
* International Federation of Liberal Youth
* European Liberal Youth
Ibarra

**Ibarra** (uttalt ; fullt namn **San Miguel de Ibarra**; quechua Impapura) er ein by nord i Ecuador. Han har 80&nbsp;477 innbyggjarar (1990) og er hovudstaden i Imbaburaprovinsen.
Byen ligg ved foten av Imbabura-vulkanen ved breidda av Tahuando-elva, rundt 70 km nordaust for hovudstaden Quito.

## Kjelder
 
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ibarra|Ibarra]]» frå ,  den 16. oktober 2020.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Ibarra Ecuador
San Juan de Ambato

**Ambato**, med fullt namn **San Juan de Ambato**, er ein by midt i Ecuador som ligg ved elva Ambato. Byen er hovudstad i Tungurahuaprovinsen og har 154&nbsp;095 innbyggjarar. Han er eit viktig senter for handel og transport i området, og måndagsmarknaden er den største salsplassen for kjøt, frukt og grønsaker i landet.

## Historie

Den 12. november 1821 vann frigjeringshelten Antonio José de Sucre eit viktig slag mot den spanske hæren i Ambato.

Eit jordskjelv den 5. august 1949 øydela store delar av byen, slik at det er få bygningar igjen frå kolonitida. *Fiesta de Ambato*, ein frukt- og blomefestival halden i karnevalstida, blei starta for å koma seg frå øydeleggingane. Festivalen er i dag ein stor turistattraksjon. Den digre kvite domkyrkja i byen vart også bygd for å erstatta ei sterkt skadd kyrkje.

## Folk frå Ambato
*Juan Montalvo, forfattar, gravlagd i byen
*Carlos Mortensen, pokerspelar, fødd i byen
*Aníbal Villacís, kunstmålar

## Bakgrunnsstoff

*Offisiell nettstad 
* Skildring av Ambato av turistbyrå (engelsk)
Kinesisk nyttår

**Kinesisk [[nyttår]]** er den viktigaste av dei tradisjonelle kinesiske høgtidene. I løpet av femten dagar feirar kinesarar verda over overgangen frå eitt år i den kinesiske kalenderen til eit anna.

## Bakgrunnsstoff
Tena

**Tena** er hovudstaden i Napoprovinsen i Ecuador. Byen har 17&nbsp;000 innbyggjarar.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Tena Ecuador
Qibla

**Qibla** er eit arabisk ord som refererer til retninga ein muslim skal venda seg i når han ber. Opphavleg skulle dette vera i retning Baitul Muqaddas i Jerusalem, men i 624 evt. då Muhammed hadde emigrert til Medina vart bøneretninga endra til å vera i retning Kabaen i Mekka. 

Nokre ikkje-muslimske akademikar tilskriv endringa til ei konflikt mellom Muhammed og jødane i Medina. I tradisjonelle islamske kjelder vert det fortalt om ei plutseleg endring som tok stad då Muhammed fekk ei openberring under ei morgonbøn han leia. Muhammed, som då var vend imot Jerusalem, skal med det same ha snudd seg og vend seg mot Mekka, og dei bak han følgde etter. 

Bøneretninga vert alltid sett til å vera i den retninga der distansen til Kaba er kortast. Ein spesiell situasjon oppstår når muslimar ber inne i sjølve Kaba, dei vil då venda seg mot ytterveggane. 

## Bakgrunnsstoff
* Finn qibla frå kvar som helst i verda
Profetar i islam

Koranen identifiserer 25 **[[profet]]ar ([[nabi]]) for [[islam]]** med namn, men ei vanleg oppfatting i islam er at det har vore 124.000 profetar opp gjennom historia og Koranen seier at Gud har sendt ein profet til kvart folk. 

Berre ein liten minoritet av profetane vert rekna å ha vorte send heilage bøker, som Toraen og Koranen og desse profetane vert rekna å vera **bodbringarar** eller ***[[rasul]]***. I islamsk tru vert Muhammed rekna å ha kome med ein profetisk bodskap til heile menneskeætta heller enn eit avgrensa folk, og han vert rekna for å vera den siste profeten. 

Tradisjonelt vert fem profetar rekna som særleg viktige i islam, Nuh (Noah), Ibrahim (Abraham), Musa (Moses), Isa (Jesus) og Muhammed. 

Koranen nemner også Adam, Idris (Enok), Hud, Saleh (Shelah), Lut (Lot), Ismail (Isjmael), Ishaq (Isak), Yaqub (Jakob), Yusuf (Josef), Ayub (Job), Shoaib (Jetro), Zulkifl (moglegvis Esekiel), Daud (David), Sulayman (Salomo), Ilyas (Elias), Al-Yasa (Elisja), Yunus (Jonah), Zakariah (Zakarja) og Yahya (Johannes døyparen).
Lunsj

**Lunsj** er eit moderne ord for føremiddagsmat, måltidet mellom frukost og middag. På norsk omfattar *lunsj* som regel eit varmt måltid, medan ein heller bruker *føremiddagsmat* om ein nistepakke med brødskiver. 

Kva tid på døgnet som er lunsjtid avheng av skikk og bruk og når ein står opp. Generelt vil ein likevel ha lunsj rundt klokka tolv om dagen. Hovudpausen i normalarbeidsdagen blir gjerne kalla *lunsjpause*, eller berre *lunsj*, men på nokre arbeidsplasar kan enno det tradisjonelle namnet *middagspause* verte bruka. Lunsjpausen kan vera ein pust i bakken der ein kan slappa av og snakka med kollegaer. Forretningslunsjar kan brukast til å skapa godvilje eller diskutera avtalar på ein uformell måte.

## Ordsoge

'Lunch' er eit engelsk ord som opphavleg kunne visa til eit lite mellommåltid kva tid som helst på dagen. På spansk har lånordet 'lunch' denne tydinga. Blant mange engelsktalande er 'lunch' no det same som *middag*, og har erstatta 'dinner'. 'Lunch' oppstod som forkorting for det engelske 'luncheon' tidleg på 1800-talet. Nokre meiner ordet opphavleg er lånt frå det tyske 'Luncehntach', som er registrert frå 1580 som namn på eit mellommåltid. Andre meiner *luncheon* kjem frå eit spansk ord som tyder 'tjukk brødskive som er skåren på skrå', det vil seie ein brødblings.

## Kvar

Tidlegare var det vanleg for arbeidsfolk å gå heim for å eta lunsj medan rikfolk åt på restaurantar eller klubbar. I dag er det få som tek pause frå arbeidet og går heim for dette måltidet. I staden kan dei kjøpa mat i ein café, kafeteria eller restaurant, der ein ofte har særskilde lunsjtilbod. Det er òg mogleg å ta med seg lunsj som kan varmast i mikrobølgeomn, eller få han levert.

## Kva
Eit lunsjmåltid skal gje krefter til å arbeida vidare, samstundes som det ikkje skal gjera ein for trøytt. Det vil derfor ofte vera noko lettare enn ein seinare middag. 


### Lunsj frå ulike land

fil:Sumida-gawa Bento.jpg|Lunsj i ein japansk bentoboks.
fil:Lunch from Karnataka on a plantain leaf.jpg|Lunsj frå Sør-India servert på eit bananblad.
fil:Tamale lunch at the National Museum of the American Indian.jpg|Meksikansk lunsj.
fil:School Lunch.jpg|Skulelunsj i USA.
fil:Cozido à portuguesa.jpg|Lunsj i Portugal


### Sjå òg
* Dugurd
* Dabbawalla

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Framtid

**Framtida** er ei nemning på den ubestemte tidsperioden som kjem etter notida. 

## Spådomar om framtida
Menneske som er rekna å kunna sjå kva som vil gå føre seg i framtida kan verta kalla profetar, spåmann/spåkvinne, orakel og til ei viss grad astrologar. Innan mange religionar er spådomar om framtida viktig. Ein profet kan vera rekna å ha fått ei openberring eller profeti mellom anna om framtida. Determinisme er ei retning innan filosofien som reknar framtida som gjeven. 

Innan litteratur og film har skildringer som legg vekt på teknologi i framtida fått nemninga science fiction.
Jærmuseet

**Jærmuseet** er eit norsk museum, stifta i 1985, med hovudkontor på Kvia ved Nærbø på Jæren. Museet har avdelingar av ulik art, og har fått status som Sørvestnorsk vitensenter. Det gjev ut årboka *Sjå Jæren*.

Jærmuseet er ei stifting som er oppretta av jærkommunane Sandnes, Sola, Randaberg, Hå, Klepp, Time og Gjesdal. Ei målsetting for museet er å samordna museumsverksemda i desse kommunane. 

Underlagt Jærmuseet er:
* Vitenfabrikken i Sandnes, eit vitensenter med fokus på realfag.
* Vitengarden på Kvia i Hå, eit vitensenter med fokus på landbruk og natur.
* Tungenes fyr i Randaberg, bevart slik det var på 1930-talet.
* Limagarden på Ålgård i Gjesdal, eit gardstun med bygningar frå perioden 1800–1939.
* Grødaland i Hå, ein av dei best bevarte sjøgardane i Rogaland. 
* Haugabakka på Kleppe i Klepp, bygdemuseum.
* Varden Sjøredningsmuseum på Ogna i Hå, eit sjøredningsmuseum. 
* Vistnestunet i Randaberg, kommunens best bevarte gardsmiljø frå slutten av 1800-talet. 
* Nasjonalt Garborgsenter på Bryne i Time, ein formidlingsarena for litteraturen, visjonane og livet til forfattarane Arne Garborg og Hulda Garborg. 
* Garborgheimen, Arne Garborg sin barndomsheim, på Garborg i Time.
* Knudaheio på Undheim i Time, Arne Garborg si skrivestove.
* Science circus, vitensenter på hjul. 
* Krigshistorisk museum, ligg på Sola og formidlar livet og kvardagen under 2. verdskrigen.
* Flyhistorisk museum på Sola. 

Museumsdirektør sidan 1985 har vore Målfrid Snørteland. Totalt har Jærmuseet kring 200 000 besøkande i året.

## Bakgrunnsstoff
*
Oluf Rygh

**Oluf Rygh** () var ein norsk arkeolog og historikar. Han var professor i historie ved Universitetet i Oslo mellom 1866 og 1875, styrar av Oldsaksamlinga frå 1862 og professor i nordisk arkeologi frå 1875. Han var den første professor i arkeologi ved eit skandinavisk universitet. Han er kjend for utgravinga av Tuneskipet i 1867 og  publikasjonane *Norske Oldsager* frå 1885. 

I 1878 vart professorane Sophus Bugge, Oluf Rygh og prost Johan Fritzner oppnemnde som medlemmer i ein kommisjon for revisjon av namna i matrikkelen. På bakkgrunn av det innsamla materialet starta Oluf Rygh utgjevinga av storverket *[[Norske Gaardnavne]]* som kom ut med 18 band frå 1897 til 1919. Eit tilleggsband kom ut i 1924. I dette verket vert det gjeve historiske opplysningar om namna til alle matrikkelgardane i Noreg, og det er opplyst korleis namnet vart uttalt i folkeleg uttale.

Andre etterlatne arbeid etter Oluf Rygh var
* *Gamle Personnavne i norske Stedsnavne* (utgjeve 1901)
* *Norske Elvenavne* (utgjeve ved broren Karl Ditlev Rygh 1904)

## Publikasjoner
* 1869 &ndash; *Om den ældre Jernalder i Norge*
* 1877 &ndash; *Om den yngre Jernalder i Norge*
* 1882 &ndash; *Gamle bygdeborge i Norge*
* 1885 &ndash; *Norske Oldsaker*
* 1897 &ndash; *Norske Gaardnavne*
* 1901 &ndash; *Gamle Personnavne i norske Stedsnavne* 
* 1904 &ndash; *Norske Elvenavne*

## Bakgrunnsstoff
* Søk i O. Rygh: Norske Gaardnavne
* Utdjupande artikkel om Rygh, skriven av Åsmund Svensen på snl.no
* Digitaliserte bøker av Oluf Rygh hos Nasjonalbiblioteket
Cementmuseet

**Cementmuseet** er eit norsk museum som ligg på Slemmestad i Asker kommune. Det inneheld gjenstandar, arkiv og fotografi frå Aktieselskabet Christiania Portland Cementfabrik som låg på Slemmestad. Museet har materiale frå verksemda blei norskeigd i 1892 til ho gjekk inn i Norcem-konsernet i 1968. Museet er ope etter avtale og er samlokalisert med Røyken folkebibliotek i sekkefabrikken til bedrifta.

## Kjelder

* Heimesida til museet 

## Bakgrunnsstoff
*
Lerkendal stadion

**Lerkendal stadion** er eit fotballstadion i bydelen Lerkendal i utkanten av Trondheim sentrum, og er heimebanen til Rosenborg Ballklub. Det vart opna 10. august 1947. Tilskodarrekorden er 28&nbsp;569 og vart sett i seriefinalen mot Lillestrøm Sportsklubb den 15. oktober 1985. I dag er kapasiteten berre 21&nbsp;850 tilskodarar (21&nbsp;620 internasjonalt). Dette skuldast at det var ein stor ståtribune på Lerkendal før, og at det var ståplassar i klokkesvingen. Etter fleire ombyggingar på 1990- og byrjinga av 2000-talet framstår stadionet som eit av dei mest moderne i Noreg.

I 2005 vart det òg gjort initiativ for å gjere Lerkendal til ein nasjonal konsertarena, og 19. august same år gjekk *Lerkendal Live '05* av stabelen. På programmet stod Kaizers Orchestra, Hellbillies, Wig Wam, D.D.E. og Ravi & DJ Løv, som til saman heldt ein konsert på mellom fire og fem timer. 22 juli 2008 spelte òg Iron Maiden på Lerkendal.

Store deler av verksemda til Rosenborg skal flyttast til Lade. Der skal Rosenborg bygje ein ny storhall i samsvar med krava til UEFA, og det skal òg pussast opp fleire treningsbaner til idretten. På Lerkendal-området skal framleis dei store kampane til Rosenborg spelast, men dei tidlegare treningsbanane skal omgjerast til næringsbygg og storhotell.

I samband med ein felles norsk-svensk søknad om å arrangere fotball-EM i 2016, var Trondheim kandidat for å vere ein av vertsbyane. Lerkendal skulle då utvidast til å romme 40 000 sitteplassar, noko om vil si ein stor utbygging av dagens stadion. Etter at det vart annonsert at fotball-EM 2016 gjekk til Frankrike, vart desse planane skrinlagt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lerkendal stadion|Lerkendal stadion]]» frå ,  den 8. mai 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Lerkendal på fotballbaner.no 
* Historia om Lerkenda
* NRK: Flest tilskodarar
* Slik blir EM i Trondheim
Sandnesgauk

**Sandnesgauk** kan vera ei nemning på ein person som kjem frå Sandnes. 
Nemninga kjem frå ein type leirgauk som kan nyttast som eit leiketøy til å spela på. Sandnesgauken er attgjeve i kommunevåpenet til Sandnes. Ved tettstaden og byen Sandnes har det opp gjennom tidene vore mykje tegl- og kjeramikkproduksjon frå leir. 
Leirgaukar vart laga som eit lite musikkinstrument slik at ein kunne blåsa i dei og få fram ulike tonar. Ved å blåsa i ein Sandnesgauk kan ein laga tre forskjellige tonar, og gaukegalen er særskilt lett å få til. Leirgauken minner òg om ein fugl som står med hovudet under vengen. 
Slik kunne handelsfolk frå Sandnes få åtgaum for varene sine. Det første teglverket kom i Sandnes i 1783, og var då noko med den største industrielle verksemda på heile Vestlandet. Sjølv om keramikkverksemda ikkje pregar byen som før, er sandnesgauken eit varemerke for byen og kommunen. 

## Galleri

Fil:Ganns Potteri & Teglverk - Fo30141603310202.jpg|Pottemakar ved Ganns Potteri & Teglverk i Sandnes i 1953 målar dekor på ein stor sandnesgauk.
Fil:Ganns Potteri & Teglverk - Fo30141603310197.jpg|Arbeidar ved Ganns Potteri & Teglverk i 1953 speler på ein liten sandnesgauk. Leirfuglen fungerer som ein enkel okarina med fingerhol. 
Fil:Sandnesgauk.png|Ferdig modell av ein sandnesgauk.


## Bakgrunnsstoff
* Sandnes kommune om Sandnesgauken 
* Utstillingen om næringsutvikling i Sandnes Jærmuseet
* Olavsrosa om Pottemaker Stein Em. Simonsen, som lagar sandnesgaukar
Gardsnamn

**Gardsnamn** er namnet på ein gard. Ein namnegard kan vera delt opp i fleire gardsbruk, som ofte har eigne bruksnamn. 

## Gardsnamnet som historisk kjelde
Garden som driftseining i norsk landbruk vart etablert i eldre jernalder, i hundreåra før Kristi fødsel. I Noreg er naturnamn som Berg, Ås og Vik haldne for å vere dei eldste. 

Namnet Stein på ein gard kan visa til ein stor kampestein eller bautastein som stod på garden.

Namn som endar på 
* *-vin* ('grasslette'), 
* *-um* ('heim'), 
* *-land* ('jordstykke'), 
* *-set* ('sete', 'bustad') 
* *-stad* (av å standa; der husdyra stod) vart bruka frå eldre jernalder og fram mot mellomalderen, kanskje helst i tida 600-1000.

Andre namn vart vanlegare frå år 1000 fram mot 1300:
* *-rud* ('rydning'), 
* *-gard* ('inngjerding'), 
* *-ár* ('eigedom'), 
* *-bø*, *-hus*, *-torp*, *-bu*, *-stova*, *-kot* ('bustad'),
* *-akr*, *-reite*, *-jord* ('dyrkingsjord'),
* *-hage*, *-løkka*, *-holt*,*-lund',*-voll* mfl ('[[utmark]]'),
* *-svid(ning)* (frå [[svedjebruk|dyrkingsmåten]])

I hundreåra etter [[svartedauden]] vart det nesten ikkje rydda nye gardar. Gardar som vart lagde aude, kunne verte gløymde og miste namnet sitt, eller få nye namn som [[Aune]] og [[Øygarden]].

Gardar som er rydda i nyare tid, kan ha fått namn som er danna etter mønster av jernalder- og mellomaldergardar. Men i slike høve finst det oftast nyare kjelder som seier oss når garden er rydda.

== Gardsnamn som slektsnamn ==
Mange [[etternamn]] og [[slektsnamn]] i Noreg har rot i gardsnamn, ved at gardsnamnet vart bruka etter personnmanet nærast som ein adresse. Mot slutten av [[1800-talet]] utvikla dette seg til eit fast [[etternamn]], men likevel slik at folk lenge endra etternamn dersom dei flytta frå ein gard til ein annan.

Standardverket *Norske Gaardnavne* har ei oversikt over norske gardsnamn.

== Kjelder ==

* [http://www.dokpro.uio.no/rygh_ng/rygh_felt.html Søk i O. Rygh: Norske Gaardnavne]
* [http://www.sprakrad.no/templates/Page.aspx?id=195 Om gardsnamn som etternamn]
* [http://www.puggandplay.no/presentation/articles_show.asp?id=214&menu_id=131&topmenu_id=105&subject_id=1 Når begynte vi å bruke etternamn og kva tyder dei?] 
* [[Ingvild Øye]]: «Landbruk under press 800-1350» i *Norges Landbrukshistorie'' band I, Det Norske Samlaget 2002

## Bakgrunnsstoff
* Søk i O. Rygh: Norske Gaardnavne
Bryne stadion

**Bryne stadion** er ein idrettsarena på Bryne. Som fotballstadion er stadionet heimebana til Bryne fotballklubb. Kring fotballbana er det område for friidrett.

Stadionet har ein kapasitet på ca. 10 000, der 2 507 av dette er sitteplasser.  Publikumsrekorden er frå 1977, då 14&nbsp;500 personar såg ein kamp mot Viking FK.

Grasmatta er blitt omlagt tre gonger, i 1960, 1988 og 1998. Lengda på grasmatta er 105 meter, og breidda er 67 meter.

## Utbyggingsplanar
Frå 2005 planla klubben og investorar eit nytt stadion med namn Jæren Arena, med 8146 seter samt 390 VIP-seter. Alle sitteplassane skulle bli under tak og anlegget skulle koste cirka 150 millionar kroner. Arkitektkontoret Link signatur teikna stadionskissa.

Planane om Jæren Arena vart skrinlagt i mai 2008 pga. for høge konstnader.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bryne stadion|Bryne stadion]]» frå ,  den 22. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Bryne FK om Bryne stadion
Fosshaugane Campus

**Fosshaugane Campus** (tidlegare Fosshaugane stadion) er heimebana til Sogndal Fotball. 7. juli 2006 var det offisiell opning av Fosshaugane Campus med direktesend kamp på TV2 mellom Sogndal og Bryne FK. Sogndal vann 2-0, og påførte Bryne sitt første tap for sesongen.

Bana ligg på Fosshaugane i Sogndal. Ho måler 105 &times; 68 meter, og har plass til 5000 tilskodarar (4000 sitteplassar). Publikumsrekorden er 7&nbsp;025 (i 1976, under kvartfinalen mot Start)

Siste byggjesteget på Fosshaugane Campus auka kapasiteten til 5 523, derav 5300 sitjeplassar.

## Bakgrunnsstoff
* nettsida til Fosshaugane Campus 
* nøkkelinfo Sogndal Fotball
Sinaihalvøya

**Sinaihalvøya** (arabisk *Shibh Jazirat Sina* شبه جزيرة سيناء) er ei halvøy mellom Middelhavet i nord og Raudehavet i sør. Halvøya ligg i Egypt, og har ei flatevidd på kring 60 000 kvadratkilometer. Landgrensene er Suez-kanalen i vest og grensa til Israel i aust. I Sørvest-Asia kan halvøya verta kalla for **Vest-Asia**.

Halvøya er nesten berre ørken, men det er noko busetnad langs Sabah-kysten ved Taba (nær den israelske byen Eliat) med hotell og kasino. Sørover langs kysten ligg Nuweiba, Dahab og Sharm el-Sheikh. Det finst òg busetting i nord langs Gazastripa ved El-Arish.

Sinaifjellet i Sinai er kjent frå Bibelen som staden der Moses mottok Dei ti boda. 

Grensa i aust for halvøya er ei geologisk forkasting, kjend som den austafrikanske riftdalen.

## Bakgrunnsstoff
Marcha Real

**La Marcha Real** ('Kongemarsjen') er nasjonalsongen i Spania. Han er ein av få slike songar som ikkje har fastsett tekst.

Marsjen er òg ein av dei eldste i Europa, ettersom han blir nemnd for første gong i 1761 i *Libro de Ordenanza de los toques milietares de la Infantería Española*av Manuel de Espinosa. Her er partituret skrive ned under namnet «Marcha Granadera» eller «Marcha de Granaderos», utan kjend forfattar.

Karl III av Spania erklærte *La Marcha de los Granaderos* som offentleg æresmarsj i 1770 og fekk stykket framført i offentlege og høgtidelege samanhengar. Ettersom han alltid blei spela ved offentlege tilstellingar der kongefamilien var til stades, tok spanjolane til å sjå på han som ein nasjonalsong og kalla han «Marcha Real».

Under den andre spanske republikken (1931&ndash;1939) var *«El Himno de Riego»* nasjonalsong, men då krigen tok slutt gjeninnførte Francisco Franco kongemarsjen som nasjonalsong, med den gamle tittelen *«La Marcha Granadera»*.

Den noverande versjonen blei utforma av komponisten Francisco Grau etter at den spanske grunnloven frå 1978 var blitt godkjend.

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
* MIDI-fil
* MP3-fil
GNOME

**GNOME** (GNU Network Object Model Environment) er eit skrivebordsmiljø for Linux og Unix-liknande operativsystem.

Opphavleg var KDE det einaste tilgjengelege skrivebordsmiljøet. Mange såg det som eit problem at KDE var knytt til Qt-verktøya, som då ikkje var gjeve ut under GPL-lisensen. GNOME-prosjektet vart difor skipa i august 1997 av Miguel de Icaza og Federico Mena.

I staden for Qt bruker GNOME GTK+, som er under LGPL-lisensen. GTK+ var opphavleg utvikla for eit anna programvareprosjekt, The Gimp, som er eit biletmanipuleringsprogram.

## Viktige GNOME-program
* Nautilus &ndash; filhandsamar
* Epiphany &ndash; nettlesar
* Evolution &ndash; e-postlesar og kalenderverktøy
* Gnumeric &ndash; rekneark
* Abiword &ndash; teksthandsamar
* Evince &ndash; dokumentlesar
* F-Spot &ndash; fotohandsamar
* Pidgin &ndash; lynmeldingsklient (aMSN, ICQ, Jabber, IRC, etc)
* Totem &ndash; medieavspelar
* Rhythmbox &ndash; program til å høyre på og organisere lydfiler og nettradio
* GIMP &ndash; GNU biletmanipuleringsprogram
* Inkscape &ndash; program for å lage vektorgrafikk
* gedit &ndash; teksthandsamar
* GNUCash &ndash; program for å handtere personlege finansar
* GnomeBaker &ndash; brenneprogram for CD og DVD

## Sjå òg
* KDE
* Xfce
* X vindaugssystem
* Vindaugshandsamar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* GNOMElook (tema, bakgrunnar med meir)
* GnomeFiles, oversikt over programvare laga for GNOME