open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asbjørn

**Asbjørn** og **Åsbjørn** er mannsnamn som kjem frå norrønt Ásbjǫrn. Namnet er ei samansetting av dei to orda *áss* og *bjǫrn*. *[[As-|Áss]]* er ein gud i norrøn mytologi, medan *bjǫrn* er den norrøne skrivemåten for dyret bjørn.
Med eit slikt namn skulle beraren få eigenskapane og styrken til gudane og bjørnen. 

Namnedagen til Asbjørn er 10. mai. Dei to namna Espen og Esben er variantar av Asbjørn.

## Namneberarar
* Asbjørn Kloster (1823–1867), norsk kvekerpredikant og fråhaldsforkjempar
* Asbjørn Dørumsgard (1887–1968), norsk forfattar og kommunepolitikar
* Asbjørn Aamodt (1893–1966), norsk biletkunstnar
* Asbjørn Aavik (1902–1997) norsk misjonær og forfattar
* Asbjørn Nesheim (1908–1989), norsk språkforskar og museumsmann
* Asbjørn Aarnes (f. 1923), norsk litteraturforskar 
* Asbjørn Dybwad (1924–1973), norsk forfattar
* Asbjørn Haugstvedt (1926–2008), norsk stortingspolitikar og minister
* Asbjørn Eide (f. 1933), norsk jurist og forfattar
* Asbjørn Gjærde (f. 1939), norsk journalist og forfattar
* Asbjørn Schaathun (f. 1961), norsk komponist
* Asbjørn Slettemark (f. 1975), norsk musikkjournalist

## Bakgrunnsstoff
Runde fyrstasjon

**Runde fyr** ligg på Runde i Herøy kommune på Sunnmøre. Det vart oppretta i privat eige som det femte fyret i Noreg etter Lindesnes fyr i 1767. 

I 1807 tok staten over fyret, som vart automatisert i september 2002. Ålesund-Sunnmøre Turistforening (ÅST) har etter dette fått i stand ein avtale med Kystverket, og har sidan juli 2003 nytta den nyaste fyrvaktarbustaden som turisthytte. Heile fyrstasjonen vart verna av riksantikvaren i 2001.

Fyrstasjonen ligg i nærleiken av Rundabranden som er det sørlegaste fuglefjellet i landet, og området ligg innanfor Runde naturreservat som er freda etter lov om naturvern.

## Historie
Då Runde fyr vart oppretta i 1767, var det fordi auka trafikk langs kysten førte til fleire ulukker, og ikkje minst rundt Runde var det farleg å ferdast. Mellom anna hadde det nederlandske handelsskipet Akerendam gått ned like ved Kvalneset, der fyret står no, i 1725. I starten var fyret mest som ei gryte som ein heldt fyr i, men i 1826, nokre år etter at staten tok over, vart det oppgradert til eit lukka kolblussfyr. Seinare, i 1858, vart det bygd eit støypejernstårn ytst ute på Kvalneset. Nedste del av dette tårnet er bevart, medan resten vart flytta til Sklinna fyrstasjon i Nord-Trøndelag.

I 1935 vart fyret vidare oppgradert til eit betongtårn som står lenger oppe i skråninga. Lykta i det nye tårnet vart tent 27. august same året. Fyret vart etterkvart meir og meir automatisert. I 2002 var det ikkje lenger naudsynt med menneskeleg overvaking, og den siste fyrvaktaren flytta ut. Fyret er freda av Riksantikvaren frå 2001.

I 2003 fekk Ålesund-Sunnmøre Turistforening ein avtale med Kystverket om å bruke den nyaste fyrvaktarbustaden som turisthytte.

### Busetnad på fyrstasjonen
Dei gamle fyra måtte overvakast nærast døgeret rundt, noko som medførte at fyrvaktaren måtte bu så nær som mogleg. Per 2005 består fyrstasjonen av 6 bygg; sjølve fyrbygningen, smie, 2 bustadshus, kombinert fjøs og låve, og olje- og vedbod. I desse husa helt tidvis svært mange til. Gjennom åra budde der fyrvaktarar, assistentar, koner, born, guvernanter, tenestefolk og husdyr. Guvernantene var der for å halde skule for borna.

## Kjelder

* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell omtale av Runde fyr som freda fyrstasjon 
* Ålesund-Sunnmøre Turistforening si side om fyret
*
Albansk

**Albansk** er eit indoeuropeisk språk tala av meir enn seks millionar menneske, hovudsakleg i Albania og Kosovo og i nærområda. Språket utgjer ei eiga grein innan dei indoeuropeiske språka, og stammar truleg frå ein dialekt av illyrisk som blei tala på Balkan i antikken.

Dei fleste albansktalande bur på Balkanhalvøya, søraust i Europa. Albansk er offisielt språk i Albania og Kosovo, og har offisiell status i Nord-Makedonia, Montenegro og Serbia. Ei form av språket, *arabëresh* vert også tala av nokre få i Calabria-området sør i Italia. I tillegg finst det albansktalande grupper i Hellas og Tyrkia, og i land albanarar har utvandra til, som Sverige, Tyskland og USA.

Det finst to hovuddialektar av albansk: Gegisk (*gegë*) som blir tala nord for elva Shkumbin, og toskisk (*toskë*) som blir tala i Sør-Albania, Hellas, Italia og Tyrkia. Språket har ei mengd lånord frå gresk, tyrkisk, romanske og slaviske språk.

Albansk er eit SVO-språk med fem kasus: Nominativ, akkusativ, dativ, genitiv og ablativ.

Ein har brukt ulike skriftsystem for å skriva språket sidan dei første skriftlege kjeldene frå 1400-talet. Toskiske dialektar blei opphavleg skrivne med greske bokstavar medan gegiske blei skrivne med latinske bokstavar. Under osmansk påverknad blei også begge dialektane skrivne med den tyrkiske versjonen av arabisk skrift. Ein har også brukt kyrillisk skrift og nokre lokale alfabet. Den noverande bruken av det latinske alfabetet blei fastsett ved Monastir-kongressen i 1908. Alfabetet byggjer på det latinske med tilleggsbokstavane ë, ç og ni digrafar (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh).

## Kjelder

*
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Albanian language|Albanian language]]» frå , den 2. juni 2012.*
Sommar-OL 1996

**Sommar-OL 1996**, dei 26. olympiske sommarleikane, vart halde i Atlanta i USA. USA vart mestvinnande land med 101 medaljar. Tyskland forsynte seg med 65, Russland med 63 og Kina med 50 medaljar.. 

## Norske prestasjonar
Noreg vann sju medaljar, av dei to gullmedaljar. Friidrettsutøvaren Vebjørn Rodal vann eit historisk gull på 800 meter, medan padlaren Knut Holmann sikra seg gullmedaljen på 1000 meter og sølvmedaljen på 500 m i kajakk. Roarane Kjetil Undset og Steffen Størseth vann sølv i dobbeltsculler. Friidrettsutøvaren Trine Hattestad i spydkasting, siglaren Peer Moberg i laser-båt og det norske kvinnelandslaget i fotball tok kvar si bronsemedalje.

## Medaljetabell

## Kjelder
?

## Tilleggsstoff
*Friidrett under Sommar-OL 1996
*Padling under Sommar-OL 1996
*Roing under Sommar-OL 1996
*Sigling under Sommar-OL 1996
*Symjing under Sommar-OL 1996
*Turn under Sommar-OL 1996
Noregsdemokratane

**Noregsdemokratane**, tidlegare **Demokratane**, er eit høgrepopulistisk norsk politisk parti. Partiet definerer seg sjølv som antiglobalistisk og nasjonalkonservativt. 

Partileiar frå 2026 er Øyvind Eikrem. 

Partiet vart stifta i 2002 som Demokratane. I 2010 skifta partiet namn til Demokratane i Noreg ved nyregistrering i det norske partiregisteret. I 2018 skifta partiet namn tilbake til Demokratane og i 2023 til Noregsdemokratane. 

Ved valet i 2005 fekk dei 2&nbsp;705 stemmer, 0,1 %. Vidar Kleppe representerte partiet på fylkestinget i Vest-Agder. Partiet stilte med lister i alle fylke ved valet 2007 og fekk 0,3 % av røystene.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Kvinnegruppa Ottar

**Kvinnegruppa Ottar** er ein norsk partipolitisk uavhengig kvinneorganisasjon.
Gruppa er kalla opp etter Elise Ottesen-Jensen, ei kvinnesakskvinne med tilnamnet Ottar. Kvinnegruppa Ottar vart skipa av utbrytarar frå Kvinnefronten, og er ei radikal gruppe innan kvinnerørsla.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
*
Ottar

**Ottar** eller **Otter** er eit mannsnamn som stammar frå norrøn tid. Namnet tyder *ein som inngjev frykt*, og blei truleg gjeve til gutebarn ein ønskte skulle veksa opp til å bli barske menn. Namnet var særleg brukt i Noreg mellom 1900 og 1920. I dag (2005) er det rundt 2.000 som heiter Ottar i Noreg, og berre fem som heiter Otter.

## Kjende namneberarar
* Ottar frå Hålogaland, oppdagar og reiseskildrar i vikingtida
* Ottar Vendilkråke
* Ottar Brox (f. 1932), norsk politikar (SV)
* Ottar Befring (f. 1939), fylkesmann i Møre og Romsdal
* Ottar Kaldhol (f. 1946), norsk statsråd (Ap)
* Ottar Starheim (f. 1946), norsk lokalhistorikar
* Ottar Rekkedal (f. 1948), norsk lækjar og målmann
* Ottar Grepstad (f. 1953), målmann

## Sjå òg
* Kvinnegruppa Ottar
* Potetsorten Ottar
* Tidsskriftet Ottar

## Utanfor Wikipedia
Reformpartiet

:*Sjå òg: [[Reformpartiet (fleirtyding)]], for andre parti med dette namnet.*

**Reformpartiet** er eit protestparti mot bompengar som vart tufta den 12. oktober 2004 på Nøtterøy Menighetshus. Partiet har òg fokusert sterkt på å betra samferdsletilbodet i Vestfold gjennom utbygging av E18 til fire felt og dobbeltspor på jernbana gjennom fylket. Partiet rakk å samla dei naudsynte 5000 støtteunderskrifter innan årsskiftet, og rakk innan fristen for stortingsvalet 2005, å stilla lister i 6 fylke: Vestfold, Rogaland, Møre og Romsdal, Oppland, Østfold og Akershus.
Partiets slagord for stortingsvalet 2005 var "Norge uten bommer! 
Reformpartiet - mot velgerforakt og maktmisbruk!".
Reformpartiet har, som det einaste av partia som stiller til stortingsvalet, programfesta direkte demokrati ved at det seier at dersom 5 % av veljarane skriv under på krav om folkeavstemming i ei sak, så skal slik avstemming skje og resultatet skal vera bindande for partiet.

Reformpartiet hadde liten suksess ved valet i 2005. Til saman fekk det 727 røyster, over halvparten av desse i Vestfold. Dette utgjorde ei oppslutning på 0,03 % på landsbasis. I dei enkelte fylka der dei stilte fekk dei:
* Vestfold: 0,36 %
* Oppland: 0,08 %
* Østfold: 0,03 %
* Rogaland: 0,02 %
* Møre og Romsdal: 0,02 %
* Akershus: 0,01 %
Potetsorten Ottar

Poteta **Ottar** er særs eigna for det nordnorske klimaet og jordsmonnet, og kan lagrast lenge. Poteta er rund og jamn i fasongen og har raudt skal. Ho passar godt i fleire matrettar, til dømes oppi gryterettar og former, og som bakt potet.

## Sjå òg
* Namnet Ottar
Tidsskriftet Ottar

**Ottar** er eit populærvitskapleg tidsskrift gjeve ut av Tromsø Museum. Det er kalla opp etter hovdingen Ottar frå Hålogaland, den første nordlendingen som skildra landsdelen for resten av verda. Tidsskriftet vart grunnlagt i 1954.

## Sjå òg
* Namnet Ottar

## Bakgrunnsstoff

Tidsskriftet Ottar
Sommar-OL 1936

**Sommar-OL 1936** vart halde i Berlin, Tyskland. Tyskland vart klart beste nasjon. Noreg tok ein gull ved Willy Røgeberg (skyting, liggande miniatyr) , men den norske prestasjonen som best vert huska, er nok tredjeplassen i fotball ved det legendariske «Bronselaget».

Tildelinga til Berlin skjedde før nazistane kom til makta, men dei gjorde likevel sitt beste for å framheva den fascistiske ideologien sin. Mellom anna fekk tyske utøvarar anabole steoridar og ekstra testosteron for å auka konkurranseevnane sine. Leni Riefenstahl fekk i oppgåve å filma leikane, og resultatet, *[[Filmen Olympia|Olympia]]*, vart eit typisk nazistisk propagandaverk, men var òg opphav til mange teknikkar som no er vanlege når ein filmar idrett.

For dei som var imot nazistane vart dei fire gullmedaljane vunne av afroamerikanaren Jesse Owens sett på som eit passande nederlag for ideologien om det «ariske» overmennesket, sjølv om ei historie om at Hitler nekta å gjeva han medalje ikkje er sann. I diktet «Sprinterne» nemner Nordahl Grieg Owens sin verkelege og symbolske siger.

Leikane vart lagde til Berlin i konkurranse med Barcelona. Anti-fascistar planla å leggja ein folke-olympiade, eller spartakiaden, til den spanske byen som motsvar til den i Berlin, men dette vart umogleg då Den spanske borgarkrigen braut ut.

## Medaljestatistikk

## Sjå òg
*Friidrett under Sommar-OL 1936

## Bakgrunnsstoff

* United States Holocaust Memorial Museum - Online Exhibition: Nazi Olympics: Berlin 1936 
* United States Holocaust Memorial Museum - Library Bibliography: 1936 Olympics
Sommar-OL 2000

**Sommar-OL 2000** vart halde i Sydney i Australia. USA vart beste nasjon. Noreg fekk fire gullmedaljar:
* Knut Holmann i kajakk (K1 500 og 1000 m)
* Trine Hattestad i spydkast
* Kvinnelandslaget i fotball

Tre sølvmedaljar gjekk til høvesvis Trude Gundersen i mellomvekt i taekwondo, Kjersti Tysse Plätzer i 20 km kappgang og til dobbeltscullaren i roing (Olaf Tufte & Fredrik Bekken). Kvar si bronsemedalje tok Harald Stenvaag i 50 meter heilmatch med rifle, det norske mannskapet i solingklassen i segling, og det norske kvinnelandslaget i handball.

## Medaljestatistikk

## Sjå òg
*Friidrett under Sommar-OL 2000
*Padling under Sommar-OL 2000
*Roing under Sommar-OL 2000
*Sigling under Sommar-OL 2000
*Symjing under Sommar-OL 2000
*Turn under Sommar-OL 2000
Jølstravatnet

**Jølstravatnet** er eit stort vatn midt i Sunnfjord kommune i Vestland. Vatnet er over 30 km langt og ca. 40 km². Største djupne er 233 m, det vil seie at botnen på vatnet ligg under havnivå. Namnet på vatnet kjem frå bygda det ligg i, Jølster, som har namnet sitt frå det norrøne uttrykket *jolmster*, som tyder 'bråk' og 'larm'. Utløpselva heiter Jølstra og renn ut i sjøen i Førde 24 km vest for Vassenden i Jølster. Vatnet er kjend som eit av dei beste fiskevatna i landet. Rekordfangstane på garn og stong er 15.5 og 12.1 kg. Det føregår eit relativt stort næringsfiske i vatnet, og t.d. rakauren frå Jølster held høg kvalitet. I det heile er det svært fin kvalitet på fisken i dette vatnet, og dette skuldast i første rekke god regulering av fisket, men også rikeleg tilgang på næring for fisken. Jølstravatnet har gjennom tidene hatt fleire båtruter. Det knyter seg mykje dramatikk og ulukker til vatnet. Mange har drukna der og fleire store ras har teke både liv og eigedom

Vatnet er ein sentral og dominerande del av landskapet i Jølster. Såleis har det vore motiv for mange målarar og fotografer. Den mest kjende i så måte er Nikolai Astrup (1880-1928), som har Jølstravatnet i mange av sine motiv.
Debian

**Debian** er ein mykje brukt distribusjon av fri programvare og er utvikla av friviljuge frå heile
verda. Den mest kjende varianten av Debian er Debian GNU/Linux som er basert på linuxkjernen og med
mange av dei grunnleggjande verktøya i eit operativsystem frå GNU prosjektet.

Debian vart stifta i 1993 av Ian Murdoc som var student ved Purdue University på den tida. Han skreiv
Debian Manifesto der han oppfordra til å utvikle ein linuxdistribusjon som skulle bli vedlikehelde på eit
ope vis, i ånd av Linux og GNU. Han laga namnet ved å kombinere den fyrste delen av namnet til kjærasten sin Debra (no kona hans) med sitt eige førenamn «Ian».

Sidan lanseringa av dei fyrste versjonane i 1994 og 1995 har Debian vokse voldsomt. I den nyaste versjonen inneheld Debian over 8500 programpakkar og er tilpassa elleve ulike datamaskinarkitekturar. 
Det er også utvikla versjonar basert på operativsystemkjernene GNU Hurd, FreeBSD og NetBSD.

## Sjå òg
* Ubuntu Linux
* Kubuntu

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Debian
* Debian på Distrowatch
Eric Steven Raymond

**Eric Steven Raymond** (fødd 4. desember 1957) er ein kjend person innanfor ope kjeldekode rørsla og
er forfattaren av The Cathedral and the Bazaar.
Kjøsnesfjorden

**Kjøsnesfjorden** er den inste delen av Jølstravatnet, delvis avstengd frå resten av vatnet ei bru. 

Vegen på sida av Kjøsnesfjorden er særs rasutsett, og kom m.a. i søkelyset hausten 2004 etter at det gjekk om lag 30 skilde ras på ein kveld som stengde fleire bilar inne på vegstrekninga; overraskande nok vart ingen skadde i ulukka. Tidlegare år har menneske vorte hardt skadde i rasulukker i Kjøsnesfjorden, som er ei gjennomfartsåre i Sogn og Fjordane. Etter rasulukka i 2004 vart Aksjonsgruppa for Rassikring av Kjøsnesfjorden oppretta.

I 2010 vart Kjøsnesfjorden kraftverk sett i drift. Kraftverket utnyttar fleire mindre elvar i fjellområdet sør og aust for Kjøsnesfjorden. Utbygginga var omstridd ettersom området ligg tett inn på Jostedalsbreen nasjonalpark.
Georg I av Hellas

**Georg I** () var ein dansk prins som blei konge av Hellas i 1863 og myrda i 1913.

Han var fødd prins Vilhelm i København, andre son av Kristian IX av Danmark og Louise av Hessen-Kassel. Syskena hans var mellom anna Frederik VIII av Danmark, dronning Alexandra av Storbritannia, og tsarina Dagmar av Russland.

Prinsen hadde ein karriere i den danske marinen, men blei 17 år gammal vald til konge av grekarane den 30. mars 1863 etter at Otto var avsett. Han tok kongsnamnet Georg og lærte seg raskt gresk.

Medan han vitja syster si Dagmar i Russland trefte han Olga Konstantinova, som var syskenbarn til tsaren. Dei to gifte seg i 1867, og fekk åtte ungar saman. Georg snakka som regel tysk med Olga, men engelsk med ungane, som hadde engelske barnepassarar.

Sjølv om den nye kongen opphavleg hadde møtt skepsis blant grekarane, blei han etter kvart godt likt, og han styrte Hellas med betre resultat enn kong Otto. Georg styrkte gresk herredøme over Thessalía og Ípiros, og slo ned eit opprør på Kreta. Han stod for opninga av dei første olympiske leikane, som blei haldne i Aten i 1896.

Kong Georg I vart 6. oktober 1906 tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.

Balkankrigen førte til tap av store landområde for Hellas. Året etter at krigen tok til, blei kongen drepen av greske Aleksander Schinas i Salonika (no Thessaloníki). Sonen Konstantin blei ny gresk konge.

## Barn

* Konstantin I av Hellas (21. juli 1868-11. januar 1923), konge av Hellas
* Georg av Hellas og Danmark (1. februar 1869-25. november 1957), høgkommissær for Den kretiske staten
* Alexandra (18. august 1870-12. september 1891), storhertuginne av Russland
* Nikolaos (9. januar 1872-8. februar 1938)
* Maria (20. februar 1876-14. desember 1940), storhertuginne av Russland
* Olga (26. mars 1880-21. oktober 1880), levde berre fem månader
* Andreas (20. januar 1882-3. desember 1944)
* Christophoros (29. juli 1888-21. januar 1940)
FreeBSD

**FreeBSD** er eit fritt, Unix-aktig operativsystem med open kjeldekode som stammar frå Unix via Berkeley Software Distribution-greina gjennom 386BSD og 4.4BSD. FreeBSD
køyrer på prosessorar kompatible med Intel x86 familien, DEC Alpha, UltraSPARC prosessorane frå Sun Microsystems, Itanium ((IA-64)) og AMD64 prosessorane. Støtte for
PowerPC og ARM er også under utvikling. 

FreeBSD er utvikla saman som eit komplett operativsystem. kjernen, alle forventa 
userland verktøy slik som 
skal og drivarar er plasserte i det same versjonskontrollerte (CVS) kjeldekode-treet . Dette står i kontrast til Linux, eit liknande og meir velkjent fritt Unix-aktig operativystem som er utvikla som ein kjerne av ei gruppe, userland verkty er utvikla av andre slik som GNU prosjektet. Delane blir så sette saman med applikasjonar til Linux distribusjonar.

Som operativsystem er FreeBSD sett på av mange som å vere pålitleg og robust, og av operativsystema som rapporterer oppetider til Netcraft så er FreeBSD på lista over vevtenarar med lengst oppetid .

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* FreeBSD
* FreeBSD ports
* FreeBSD 8  FreeBSD 8 review (en)
Ålgård

**Ålgård** er kommunesenteret i Gjesdal kommune i Rogaland fylke. Staden ligg 10&nbsp;km sør for Sandnes der Figgjoelva renn ut av Edlandsvatnet. I tillegg til gamle Ålgård sentrum kan no Bærland, Fiskebekk, Opstad og Solås reknast som ein del av tettstaden. Rundt rekna 9000 av dei 10 208 innbyggjarane i kommunen bur på Ålgård.

Ålgård voks fram kring De Forenede Ullvarefabrikker (DFU). Fabrikken vart grunnlagd av haugianaren Ole Nielsen i 1870. Fabrikken låg før dette på Eikeland i Sandnes, men vart flytta til Ålgård. På Ålgård kunne ein nytta vasskraft til å driva maskinar. I tillegg ligg Ålgård i eit område med mange gardbrukarar. Mange av gardbrukarane driv med sauehald. Slik var ikkje vegen lang for å skaffa ull. Ole Nielsen nøgde seg ikkje berre med å byggja ein fabrikk. I tillegg gjorde han opptak til ein skule og Ålgård kyrkje.

Ålgårdbanen vart opna i 1924. Banen gjekk mellom Ålgård og Sandnes, og var meint som ein del av Sørlandsbanen. Traséen vart utsprengd til Kyllingstad i retning Vikeså, men Stortinget omgjorde vedtaket om ein indre trasé og la banen om Jæren.

Fabrikken er lagd ned, men bygningane vert bruka til kjøpesenteret (Magneten) og bibliotek (Veveriet). I dag har Ålgård industri gjennom mellom anna Jæder. I 1986 opna fritidsparken Kongeparken.

Fotballklubben Ålgård FK har mange medlemer. Gjesdal IL har i fleire år gjort det skarpt i Holmenkollstafetten.

## Bygningar
*Ålgård kyrkje
*Ålgård gamle kyrkje

## Kjelder
Riksarkivet

**Riksarkivet**, som vart skipa i 1817, er den parten av Arkivverket som har ansvaret for arkiva frå den statlege sentraladministrasjonen, altså departementa og direktorata og tilsvarande organ, og dessutan arkiva etter Høgsterett. Viktige arkiv etter privatpersonar, og etter private verksemder og organisasjonar, tek Riksarkivet seg òg av.

Riksarkivet har lokale i ein bygning i nærleiken av Sognsvann stasjon på Sognsvannsbanen i Oslo, der det òg er underjordiske magasin, og er organisert i fem avdelingar: Bevarings- og tilsynsavdelingen, Depotavdelingen, Publikumsavdelingen, Administrasjonsavdelingen og It-avdelingen.

Alle kan vende seg til Riksarkivet for å få svar på spørsmål eller få løyst problem som arkivmaterialet kan bidra til, anten ved å møte opp personleg, eller ved å sende brev, telefaks, e-post, eller ved å take ein telefon. Riksarkivet stiller arkivmaterialet til rådvelde for gjennomlesing på lesesalen i bygningen, og har dessutan sal av bøker i ein eigen bokhandel og over internett. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Eyðuns rima

__NOTOC__
**Eyðuns rima** er ei færøysk folkevise om baronen og stormannen Audun Hugleikson, som levde i Noreg på 1200-talet. Visa vart nedskriven på Færøyane på 1800-talet, og tek for seg historia om Hugleikson og dødsdomen has. Det vart skrive fleire viser om Hugleikson som gjekk frå å vere ein særs tiltrudd og mektig mann i kongeriket til å verte hengd, ein audmjukande dødsdom, i 1302.

## Bakgrunnsstoff
* Wikipediaartikkelen om baron Audun Hugleikson Hestakorn
* Riksarkivet - Nettstad om Hugleikson
Jod

**Jod** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **[[I]]** og atomnummer 53. Atommassen (u) er 126,9. Jod er med i gruppe nr 17, og i periode nr 5. Det dannar mellom anna stoffet I2, som er eit upolart molekyl. Blanda med til dømes heksan, får det ein mørkelilla farge.
Theodor Kittelsen

**Theodor Severin Kittelsen** () var ein norsk målar, teiknar, bokkunstnar og illustratør. Han henta mykje inspirasjon frå norsk natur, og er kjend for å illustrasjonar til Asbjørnsen og Moe sine norske folkeeventyr og andre motiv frå folketrua. Kittelsen laga òg humoristiske teikningar, gjerne av dyr som oppførte seg som menneske.

Theodor Kittelsen vart i 1908 utnemnd til Ridder av St. Olavs Orden. 

## Bibliografi
* *Fra Livet i de smaa Forholde*. 2 bd 1889 og 1890. Ny utgåve 2004 ISBN 82-995956-5-7
* *Fra aarets maaneder*. 1890
* *Fra Lofoten*. 2 bd 1890 og 1891. Ny utgåve i eitt bind 1996 ISBN 82-90520-26-3
* *Glemmebogen*. 1892
* *Troldskab*. 1892
* *Har Dyrene Sjæl?*. 1893. Ny utgåve 1994 ISBN 82-90520-22-0
:Tysk utgåve: *Im Thierstaaate*. Berlin, 1896
* *Kludesamleren*. 1894
* *Ordsprog*. 1898
* *[[Svartedauen]]*. 1900. Ny utgave 1993 ISBN 82-90520-20-4 og 1998 ISBN 82-90734-18-2
* *Billeder og Ord*. 1901
* *Folk og Trold, minder og drømme*. Sjølvbiografi, 1911. Ny utg 1997 ISBN 82-90520-27-1
* *Soria Moria slot*. 1911. Ny utgåve 1989 ISBN 82-991366-2-8
* *Løgn og forbandet Digt*. 1912. Ny utgåve 1996 ISBN 82-90520-25-5
* *Heimskringla*. 1914
* *Jomfruland*. Oslo, 1986. ISBN 82-991366-0-1. Måla 1893
## Måleri

Fil:Theodor Kittelsen - The Princess picking Lice from the Troll - Google Art Project.jpg|Prinsesse og troll
Fil:Theodor Kittelsen - Juletroll - Horse and Sledge in the Snow.jpg|Juletroll
Fil:Theodor Kittelsen - The twelve Wild Ducks - Google Art Project.jpg|Ender
Fil:Theodor Kittelsen - Far, far away Soria Moria Palace shimmered like Gold - Google Art Project.jpg|Soria Moria slott
Fil:Theodor Kittelsen - Nøkken som hvit hest.jpg|Nykken som kvit hest
Fil:Andersnatten 01.jpg|Andersnatten
Fil:Gutt_på_hvit_hest.jpg|*Gutt på hvit hest*.


## Teikningar


Fil:Fra Lofoten.jpg| Lofoten
Fil:Dans i Maaneglans.jpg|Dans i Maaneglans
Fil:Kari Træstakk-Barne-Eventyr(1915)p049.jpg| Kari Trestakk
Fil:Skogens Vinterhave.jpg|Vinter
Nasjonalarkivet

**Nasjonalarkivet**, tidlegare **Arkivverket**, er ein norsk statleg etat som oppbevarer statlege arkiv, fører tilsyn med offentleg arkivering og arbeider for å ta vare på private arkiv.

Nasjonalarkivet er underlagt Kultur- og likestillingsdepartementet og har åtte lokasjonar: Oslo, Hamar, Kongsberg, Kristiansand, Stavanger, Bergen, Trondheim og Tromsø og to spesialarkiv, Samisk arkiv i Kautokeino og Norsk helsearkiv på Tynset. Nasjonalarkivet i Oslo oppbevarer arkiva etter statlege etatar og andre riksdekkande institusjonar. Nasjonalarkivet andre stader oppbevarer arkiv etter lokale og regionale statlege etatar og dessutan private arkiv frå selskap, organisasjonar, institusjonar og enkeltpersonar.

Digitalarkivet presenterer sentrale kjeldeseriar på verdsveven, mellom anna folketeljingane frå 1801, 1865 og 1900 i tillegg til dei norske emigrantdatabasane.

Nasjonalarkivet hadde 326 tilsette i 2019 og vert leia av ein nasjonalarkivar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Digitalarkivet
Herman Friele

**Herman Friele** har vore namnet på ei rekkje personar i den norske kjøpmannsfamilien Friele, mellom anna:

* Herman Friele (1763-1826), grunnleggjaren av Kaffehuset Friele
* Herman Friele (1838-1921), naturforskar
* Herman Friele (1943-), forretningsmann og ordførar i Bergen
Herman Friele (1943-)

:*Sjå [[Herman Friele]] for andre med same namn*

**Herman Friele** () er ein norsk forretningsmann og høgrepolitikar.

Friele tok over leiinga av Kaffehuset Friele i 1981, og er i dag styreformann i verksemda.

Han vart vald inn i bystyret i Bergen i 2003, og var ordførar i Bergen kommune fram til 2007.

## Bakgrunnsstoff
* Bergen Høgre 
* Bergen kommune
* Kaffihuset Friele
Kvark

Ein **kvark** er i partikkelfysikken ein elementærpartikkel og er saman leptona dei minste byggesteinane ein kjenner i naturen i dag. Kvarkar vert rekna som punktforma elementærpartiklar. Dei opptrer aldri åleine, men dannar par eller triplettar som kan observerast i detektorar. Proton og nøytron består av tre kvarkar kvar. Elektrona består ikkje av kvarkar.

Namnet kvark (engelsk *quark*) vart introdusert av Murray Gell-Mann ut frå eit sitat i *[[Finnegans Wake]]* av James Joyce: «Three quarks for Muster Mark!»

## Typar og eigenskapar
Til no er det påvist seks typar kvarkar eksperimentelt, og ingen eksperiment tyder på at det finst fleire enn desse seks typane. 

Eller, for å seie det enkelt, d u s c b t. For kvar av desse finst det ein tilhøyrande antipartikkel. 

d- og u-kvarkane bygger opp dei partiklene som materien me omgås til dagleg består av, nemleg proton og nøytron, partiklane som bygger opp atomkjernane. Kvar partikkel består av tre kvarkar. Nøytronet er bygd opp av **udd**, og protonet av **uud**.

## Kvark-gluon-plasma
Det har som nemnt over vore generell semje om at kvarkar ikkje kan eksistere fritt, sjå òg kvantekromodynamikk. Likevel lagar ein no modeller der dette kan vere mogeleg i nøytronstjerner. Kvarkane er ikkje heilt frie, då dei er avgrensa til det indre av stjerna. Kvarkane, og dei partiklane som fungerer som berarar av kreftene mellom dei, gluona, vil i ein slik modell saman danna eit plasma som har fått det karakteristiske namnet Kvark-gluon-plasma.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kvark|Kvark]]» frå ,  den 11. april 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Partikkeleventyret
DOS

Akronymet **DOS** tyder disk operating system og er ei laust samanknytt samling av operativsystem for datamaskinar. Særleg kjend er operativsystema kalla DOS på Intel-kompatible PC-ar, med MS-DOS frå Microsoft i spissen. MS-DOS utgjer også grunnmuren for fleire versjonar av Microsoft Windows. 

## Sjå òg

* IBM-DOS
* DR-DOS
* Amiga DOS
* FreeDOS
* OpenDOS
* DOSBox
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** er ein serie operativsystem for datamaskiner utvikla frå IBM sin PC-teknologi. 
Første versjonen blei lansert i 1985 som eit grafisk grensesnitt lagt på toppen av MS-DOS. Frå og med Windows 95 har det vore eit fullverdig operativsystem, og har domineret PC-marknaden sidan 1980-talet. 

Utgåver frå og med Windows XP finst på nynorsk. Brukarar med ekte Windows kan laste ned språkgrensesnittpakkene gratis frå Microsoft.

## Gjeldande versonar

For skrivebordsmaskiner:

* Windows 7 (32-bit og 64-bit)
** Home Premium
** Professional
** Ultimate
** Starter

* Windows Vista (32-bit og 64-bit)
** Home Basic, versjon for heimebruk med eit minstekrav av funksjonalitet.
** Home Premium, versjon for heimebruk som inkluderer Aero-utsjånad og mediaprogramvare.
** Business, utvida nettverksstøtte, for kontor- og arbeidssbruk. Inkluderer ikkje Home-programvare.
** Enterprise, utvida versjon av Windows Vista Business.
** Ultimate, inneheld all funksjonalitet med fleire tillegg kalla 'Extras'.
** Starter, ein sterkt nedstrippa versjon for sal i utviklingsland.

* Windows XP
** Home Edition, versjon for heimebruk.
** Home Edition N, versjon for EU-marknaden, inkluderer ikkje medieavspelaren Windows Media Player.
** Professional Edition, utvida nettverksstøtte, for kontor- og arbeidssbruk.
** Professional Edition N, versjon same avgrensing som Home Edition N.
** Professional x64 Edition, som PE, men for datamaskiner med 64-bits prosessorar.
** Starter Edition, lett-versjon for sal i utviklingsland.
** Media Center Edition, til mediabruk i HTPC-er.

Tenarar

* Windows Server 2008
** Windows Server 2008 Standard: Fem klientlisensar.
** Windows Server 2008 Enterprise: 25 klientlisensar.
** Windows Server 2008 Datacenter: Lisensiert per prosessor.
** Windows Server 2008 for Itanium-baserte system: Lisensiert per prosessor.
** Windows Web Server 2008.
** Windows Server 2008 Standard utan Hyper-V: Fem klientlisensar.
** Windows Server 2008 Enterprise utan Hyper-V: klientlisensar.
** Windows Server 2008 Datacenter utan Hyper-V: Lisensiert per prosessor.

* Windows Server 2003
** Small Business Server: Opp til to prosessorar.
** Web Edition: Same med auka fokus på og betre støtte for web-tenarar.
** Standard Edition: Opp til fire prosessorar.
** Enterprise Edition: Opp til åtte prosessorar, støttar klynger.
** Datacenter Edition: Opp til 128 prosessorar.
** Storage Server: For nettverksbaserte lagringsmedia.

For mindre datamaskiner
* Portable Media Center, for digitale medieavspelarar.
* Windows Mobile, for telefonar og PDA-ar.
* Windows CE, for integrerte datamaskiner.
* Windows XP Embedded, for integrerte datamaskiner.
* Windows XP Tablet PC Edition, for mindre bærbare maskiner.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Microsoft Windows
* Nynorsk språkgrensesnittpakke for Windows Vista
* Nynorsk språkgrensesnittpakke for Windows XP
Gul tre skilling banco

**Gul tre skilling banco** er det dyraste og mest vidgjetne frimerket i verda. Frimerket er stempla i Kopparberg i Sverige den 13. juli 1857. Eigentleg skulle det vera eit grønt frimerke med verdien tre skilling banco, men noko gjekk feil i trykkeprosessen. Fargen vart i staden gul. Det er truleg at ein monterte treskillingen i eit ark med 8-skilling merke. Fargen er den fargen som 8-skilling hadde. Det er berre kjend eit einaste eksemplar av dette feiltrykket. 

Kvar gong frimerket har vorte seld sidan 1984 har det sett prisrekord for frimerke. Ein prislapp på 71 milliardar amerikanske dollar per kilogram (1998) gjorde det til ein av dei dyraste tinga i verda ut frå vekt og volum, sjølv om antistoff og nokre radioaktive isotopar er dyrare.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad om frimerke med "feil"
Disneyland Paris

**Disneyland Paris** er ein fornøyelsespark i Marne-la-Vallée, ca. 30 km aust for Paris i Frankrike. Den er bygget etter modell frå Magic Kingdom i Walt Disney World Resort i Florida i USA, og den opphavlege Disneyland Park i California i USA. Disneyland Paris består av to parker: Disneyland Park (gjerne kalla Disneyland Paris) og Walt Disney Studios. Disneyland Paris var den andre Disney-fornøyelsesparken som opna utenfor USA.

## Namn
Då Disneyland Paris opna i 1992 heit det *Euro Disney Resort*. I mai 1994 endra dei namn til *Euro Disneyland Paris*, i oktober 1994 til *Disneyland Paris*, i mars 2002 til *Disneyland Resort Paris* og i april 2009 til *Disneyland Paris*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Disneyland Paris|Disneyland Paris]]» frå ,  den 26. april 2011.*  


## Bakgrunnsstoff

*
MacOS

**macOS** (tidlegare **OS X** og **Mac OS X**) er eit operativsystem til bruk på Apple sine Macintosh-maskinar. macOS er eit Unix-liknande operativsystem tufta på Darwin og open kjeldekode som FreeBSD og GCC. OS nyttar mikrokjernen Mach, programmeringsgrensesnittet POSIX og vindussystemrt X11.  

X'en i **OS X** vert uttala som ti (10, romertal) i staden for "eks". Den rette måten å uttala namnet på versjon 10.4 blir til dømes "O-ess ti tiger versjon ti-punkt-fire."

## Programvare som er inkludert saman med operativsystemet
* Adressebok - eit program for lagring av kontaktinformasjon
* DVD-spelar - avspelingsprogram for DVD-filmar
* iCal - kalenderprogram
* iChatAV - Apple sin IM-klient med støtte for AIM-nettverket
* iMovie - eit brukarvennleg videoredigeringsprogram
* iPhoto - digitalt biletarkiv med enkle redigeringshøve. m.a. fjerning av "raude auge"
* iSync - synkroniseringsteneste mellom handhaldne apparat (mobiltelefon, iPod, personleg assistent) og Mac, eller Internett og Mac
* iTunes - digitalt musikkarkiv med støtte for online-kjøp av musikk (førebels ikkje støtta i Noreg, men rykta vil ha det til at denne tenesta er i kjømda)
* Mail - e-postprogram med støtte for mellom anna S/MIME og filtrering av uønskt e-post
* Preview - eit program for rask vising av ulike filformat. M.a. PDF, jpeg og tiff
* QuickTime - eit system for vising (og redigering) av ulike video- og biletformat.
* Safari - Apple sin eigen nettlesar, basert på KDE sin nettlesar Konqueror

## Versjonar
* 10.0 Cheetah (13. september, 2000)
* 10.1 Puma (24. mars, 2001)
* 10.2 Jaguar (24. august, 2002)
** Betre støtte for Windowsnettverk
** Quartz Extreme grafikkmotoren.
** Rendezvous nettverksdeling.
** Ein ny og oppdatert Finder
** iChat, eit nytt snakkeprogram til AIMnettverket.
** Generelt betre yting.
* 10.3 Panther (24. oktober, 2003)
** Nok ein oppdatert Finder
** Exposé
** Raskt brukarbytte
** Betra støtte for Windowsnettverk
** Filevault, kryptering på filnivå.
* 10.4 Tiger (29. april, 2005)
** 64-bits operativsystem
** Smarte katalogar
** Spotlight: Ein søkemotor som fullindekserer alle filene på maskinen
** API for å laga filter for å rendra bilete/video (via GPU)
** Oppdatert iChat AV med støtte for tre samtidige videokonferansar
** Dashbord som gjev brukaren tilgang til nyttige program ("Widgets") direkte på skrivebordet
** Oppdatert versjon av Safari med støtte for RSS
** QuickTime versjon 7.0 med støtte for den nye standard-protokollen for video: H.264
* 10.5 Leopard (26. oktober 2007)
** Utviding av støtta for 64-bits program
** 256-bits kryptering av diskfilbilete etc.
* 10.6 Snow Leopard (9. juni 2008)
* 10.7 Lion (20. oktober 2010)
* 10.8 Mountain Lion (16. februar 2012)
* 10.9 Mavericks (22. oktober 2013)
* 10.10 Yosemite (16. oktober 2014)
* 10.11 El Capitan (30. september 2015)
* 10.12 Sierra (20. september 2016)
* 10.13 High Sierra (25. september 2017)
* 10.14 Mojave (24. september 2018)
* 10.15 Catalina (7. oktober 2019)
* 11 Big Sur (19. november 2020)
* 12 Monterey (2021)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Apple sine nettsider om Mac OS X
Barbara

**Barbara** er eit kvinnenamn av gresk opphav. Det tyder *framand*, det vil seia *ikkje gresk*, og har samanheng med ordet *[[barbar]]*. På engelsk finst namnet som **Barbra**, medan Barbro er ein variant som i Skandinavia er blitt vanlegare enn opphavet.

Namnet er blitt spreidd ved hjelp av heilage Barbara, ein kristen martyr som levde på 300-talet.

Namnedag i Noreg, Sverige og Danmark er 4. desember.

## Kjende namneberarar
* Heilage Barbara
* Bárbara Heliodora (1759—1819),  brasiliansk diktar
* Barbara Hendrikke Daae Zwilgmeyer (1853-1913), norsk forfattar kjend som Dikken Zwilgmeyer.
* Barbara Cartland (1901-2000), USA-amerikansk forfattar
* Barbara McClintock (1902–1992), USA-amerikansk forskar og nobelprisvinnar
* Barbara Bush (f. 1925), USA-amerikansk presidentkone gift med George H. W. Bush og mor til president George W. Bush
* Barbara Vine er pseudonymet til forfattaren Ruth Rendell (f. 1930)
* Barbra Streisand (f. 1942), USA-amerikansk songar
* Barbara Hendricks (f. 1948), USA-amerikansk songar

### Oppdikta personar
*Barbara* er hovudperson i den færøyske romanen av same namn, skriven av Jørgen Frantz Jacobsen.

## Bakgrunnsstoff
Barbro

**Barbro** er eit skandinavisk kvinnenamn avleia av det greske Barbara, som tyder «utlending». Dette namnet er meir populært enn opphavet, særleg i Sverige, der over 52.000 ber namnet. Namnet blei særleg gjeve på 60- og 70-talet, men er i dag mindre brukt som dåpsnamn.

Barbro har norsk og svensk namnedag den 4. desember.

**Kjende Barbroar:**
* Barbro Stigsdotter, som hjelpte Gustav Vasa under flukta hans i Dalarna
* Barbro Alving (1909-1987), «Bang», svensk journalist
* Barbro Svensson (f. 1938), «Lill-Babs», svensk songar
* Barbro Lindgren (f. 1937), svensk forfattar
* Barbro Fagerbakk, Farmen-deltakar og programleiar

## Utanfor Wikipedia
Teoretisk fysikk

**Teoretisk fysikk** er ei grein av fysikken som prøver å finna ein modell for røynda som kan forklara og forutsjå fysiske fenomen. Han skil seg frå eksperimentell fysikk, som går ut på å studera fenomen og prøva ut teoriar.

Fysikkteoriar kan basera seg på observerte fenomen, eller gå vidare utan prov frå den eksperimentelle fysikken. Dersom teorien går for langt i frå det som er observert og utprøvd, kan han gå seg vill. Fysikkeksperiment kan òg plutseleg finna nye fenomen som teorien ikkje forklarer. Då må ein leita etter ein ny teori som forklarer dette.

Ettersom teoretisk fysikk skildrar den fysiske verda kan ein ikkje utleia teorien frå grunnleggjande aksiom, slik ein til dømes kan gjera i matematikken. I staden fortel dei kva ein har observert tidlegare, og gjev spådommar om kva ein vil kunne observera. 

Fysikkteoriar kan oppnå truverde ved at dei gjev spådommar som er korrekte og ikkje forutseier noko som er feil. Teoriar som er enkle blir sett på som betre enn meir innvikla teoriar. Ein føretrekk òg teoriar som forklarar mange ulike fenomen, framfor ei rekkje ulike teoriar som kvar skildrar eitt enkelt fenomen.
Vargtass

**Vargtass** er ein alkoholdrikk av finsk eller svensk opphav, laga av vodka blanda med tyttebær- eller tranebærsaft. Ein kan òg blanda i knust is eller isbitar.

Det er vanleg å blanda sin eigen drikk, men *[[Koskenkorva]] Vargtass* er no å få ferdigblanda.

## Sjå òg
* Varg

## Kjelder
Asbjørnsen og Moe

Namneparet **Asbjørnsen og Moe** er vorte som eit anna ord for norske folkeeventyr. Peter Christen Asbjørnsen og Jørgen Moe var to eventyrsamlarar. Dei leitte opp, skreiv ned, tolka og gav ut eventyr tidleg på attenhundretalet. Resultatet vart ei stor samling av eventyr. Mykje i desse eventyra liknar på andre indoeuropeiske forteljingar, men noko i dei er særskilt for Noreg. 

Dei to trefte kvarandre på Norderhov (gamle) prestegard i 1826. Dei var båe vortne sende dit på eit artiumsførebuande kurs som prosten Støren heldt. Asbjørnsen og Moe oppdaga at dei båe to var interesserte i folkediktinga i landet. I 1830-åra byrja dei å reisa rundt og samla inn stoff. Det meste høyrde dei i innlandsbygdene på Austlandet, men særleg Moe drog òg lenger. Dei klarte å vitja store delar av Sør-Noreg, frå fjorddalar til høgfjellsbygder. 

Dei to kunne reisa saman, men for å dekkja eit så stort område som råd skilde dei oftare lag. Dei hadde òg ulike interessefelt; Asbjørnsen likte best soger og folketru, medan Moe satsa på folkeviser. Men eventyra brann dei for, båe to. Asbjørnsen likte kortare skjemteeventyr betre, medan Moe såg etter undereventyr og kristne legender.
 
Asbjørnsen og Moe var ein del av den norske nasjonalreisinga. Dei leitte etter ein særnorsk kulturskatt, og var særleg interesserte i gamle dialektord og anna som gjorde eventyra dei fann, typisk norske. I utgjevingane deira var likevel eventyra skrivne på dansk, men med mange norske ord som mykje danna folk på den tida såg på som vulgære. Norsk rettskriving på denne tida låg tett opp til dansk. Språket var dermed lite egna til ei eventyrsamling som både var særnorsk i tradisjon, og som hadde kjeldene sine i lokaldialektar som var endå meir ulike og særprega enn i dag. Asbjørnsen og Moe løyste problemet ved å bruka prinsippet til Grimm-brørne: Ein enkel språkstil i staden for dialektane, men dei heldt på den opphavlege forma til forteljingane.

Samlinga *Norske folkeeventyr* vart gjeven ut i åra frå 1841 til 1844 og vart seinare omsett til fleire språk. Ho vart då, og er framleis, sett på som eit viktig tilskot til komparativ mytologi i Europa.

Etter utgjevinga av *Norske folkeeventyr* skilde dei to lag. Jørgen Moe blei prest og sidan biskop, medan Asbjørnsen fortsette innsamlinga. 

Eventyra til Asbjørnsen og Moe kom først ut i små hefte. Det første var på 96 sider. Deretter blei dei gjevne ut i ei samling i 1845 og ei anna samling i 1848. I 1870 blei samlinga som er kjend i dag gjeven ut for første gong.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Norske Folkeeventyr|Norske Folkeeventyr]]» frå ,  den 30. oktober 2019.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Asbjørnsen og Moe samla verk, nynorsk på Gullvekta
* Norske folkeeventyr på prosjekt Runeberg
Eventyrsamlar

**Eventyrsamlarar** er folk som får andre til å fortelja eventyr og anna folkedikting og deretter skriv dei ned. Velkjende eventyrsamlarar er Asbjørnsen og Moe og brørne Grimm. 

## Nedskriving og bearbeiding
Etter at eventyra er skrivne ned, ønskjer samlarane som regel å gjeva dei ut. Det er noko ulikt korleis dei gjer dette. Ein kan velja å retta litt på eventyra, eller til og med skriva dei om, slik at dei blir «perfekte». Dette var særleg vanleg for nokre hundreår sidan. Ein av dei tidlege eventyrsamlarane, Charles Perrault, gjorde store endingar i materialet sitt. Også brørne Grimm skal ha skrive om litt på eventyra sine, mellom anna ved å leggja inn moralar der det passa. Asbjørnsen og Moe var meir tru til folketradisjonen, men også dei gjorde mindre endringar, og let vera å gjeva ut eventyr dei meinte kunne vera støytande, til dømes erotiske eventyr. Slike omarbeidde eventyr er blitt folkeskattar, men mange meiner dei har mista mykje av krafta si i og med at dei er blitt gjort om til ufarlege barnehistoriar.

## Vitskapleg innsamling
Ein annan innfallsvinkel er å vera så tru mot forteljaren som råd er. Ein skal ta med munnleg språk, sjølv om det er repeterande og ugrammatisk, ein skal få med dialekten forteljaren bruker og helst ta med så mange detaljar som mogleg rundt sjølve forteljinga av eventyret, til dømes kven som fortalde det, kvar, og kven dei hadde lært det frå. Desse innsamla eventyra får dermed eit meir munnleg og mindre formfullendt preg, men dei er meir tru til tradisjonen dei kom frå. Ein kan dermed bruka dei i forskingsarbeid der ein gjerne vil samanlikna nøyaktig ulike variantar av eventyr. I dag er ein eventyrsamlar gjerne ein antropolog eller ein folkorist.

## Eventyrsamlarar

* 800-talet: Duan Chengshi
* 1000-talet: Somadeva
* 1600-talet: Charles Perrault
* 1800-talet: Aleksander Afanasjev, Grimm-brørne, Asbjørnsen og Moe 
* 1900-talet: Italo Calvino, AK Ramanujan
Langhus

: *Sjå òg staden [[Langhus i Ski]]*

**Langhus** er eit namn på ein type hus som var vanleg i vikingtida og folkevandringstida. Husa har fått namn etter den langstrekte forma si. Gjerne budde menneska i den eine enden av huset, medan ein i den andre enden hadde husdyr. Slik budde ein nær husdyra, og om vinteren fekk ein noko varme frå dyra. Det var gjerne ein eller fleire eldstadar i huset, med tilhøyrande ljore (røykhol) i taket der røyken kunne sleppa ut. 
Langhusa var gjerne låge og tilpassa landskapet. Ein tenkjer seg at mange av dei var bygd opp med steinmurar og med gras på taket. Særleg på sørvestlandet i Noreg vart det nytta steinmurar, noko som gjev karakteristiske arkeologiske funn.  
På Jernaldergarden på Ullandhaug litt utanfor Stavanger sentrum, er det bygd opp rekonstruerte langhus. Langhusa vert nytta til å formidla korleis livet kunne vera i gamal tid. Eit tilsvarande anlegg finst på Borg i Vestvågøy der det er bygd opp eit langhus med torvveggar. Huset som er bygd opp er 83 meter langt og mellom 7 og 9 meter breitt. Huset blir nytta som museum og opplevingssenter.
På Forsandmoen i Forsand kommune er òg slike hus rekonstruert.

## Bakgrunnsstoff
* Jernaldergarden på Ullandhaug i Stavanger
* Stilhistorie for hus, mellom anna langhus
* Vitskapsmuseet i Trondheim om arkeologiske funn frå Romartida og folkevandringstida 
* Om daglegliv i vikingtida
* Om utgravingsprosjektet på Borg
580

**580** (romarttal DLXXX) var eit skotår som byrjar på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

* Ethelbert blei konge av Kent (omtrentleg dato).
* Det romerske senatet sendte ein ambassadør til Konstantinopel; den siste nedskrivne avgjerda det tok.
* Den gamle kinesiske byen Ye blei jamna med jorda av Yang Jian, somseinare grunnla Sui-dynastiet.

## Fødde
*
* Uthman Ibn Affan
* Arnulf av Metz
* Pepin I, frankisk rikshovmeister (omtrentleg dato)
* Maximus vedkjennaren, kristen munk
* Wei Zheng, kinesisk kanslar av Tangdynastiet
* Dao Xin
* Fabia Eudokia, bysantinsk keisarinne
* Umm Salama, wife of Muhammad (omtrentleg dato)

## Døde
*
*Gao Anagong, kinesisk tenestemann
*Xuan av Norra Zhou, kinesisk keisar
* Audovera, kona til Kilperik I av Neustria (omtrentleg dato)
* Bacurius III, konge av Iberia i Georgia
* Eormenric, konge av Kent (omtrentleg dato)
Statsminister

Ein **statsminister**, òg kalla *premierminister*, *konseilpresident* eller *ministerpresident*, er ein skandinavisk tittel på regjeringsjefen i ein stat.

## Ulike typar
### Statsminister i Noreg
Statsministeren er den fremste blant regjeringsmedlemmane, såkalla *primus inter pares*. I Noreg leiar ikkje statsministeren eit departement, i staden for er han leiar for Statsministerens kontor (SMK). I samband med SMK har statsministeren i oppgåve å leia arbeidet til Regjeringa, samordna statsrådane på tvers av fagfelta – hermed departementa, førebu, gjennomføra og fylgja opp regjeringskonferansane, i tillegg til å halda kontakt med andre statsleiarar. I Noreg lyt Regjeringa ha ein statsminister i tillegg til minst sju andre regjeringsmedlemmar, jf. Grunnloven §12.

### Statsminister i Tyskland
I andre land har ordet statsminister ei anna tyding. I Tyskland er statsminister (*Staatsminister*) den offisielle tittelen på alle medlemmane av regjeringane i delstatane Bayern, Hessen, Rheinland-Pfalz og Sachsen. Det er òg tittelen for enkelte parlamentariske statssekretærar, til dømes *statsminister hjå [[bundeskanslar|kanslar]]en*.

## Sjå òg
* Liste over norske statsministerar

## Kjelder
Motto

**Motto**, **parole**, **slagord**, **slogan** eller **valspråk** er ein kort setning eller eit fyndord som har ei viss tyding for ein person, ei slekt eller ei større eining, som ein institusjon eller ein stat. Slike ord kan til dømes uttrykka kva beraren set høgast eller kva som er grunnkarakteren deira. Mange valspråk er skrivne på latin.

## Ordsoge
Ordet «motto» er eit lånord frå italiensk og tyder eigentleg 'ord'. «Parole» tyder det same på fransk. «Valspråk» eller «valord» og «slagord» kjem frå tysk. «Slogan» er eit nyare lånord frå engelsk og kjem opphavleg frå gælisk for 'kamprop'.

## Bruk

«Motto» er i norsk språk gjerne forbunde med ein privatperson sitt syn på livet, gjerne som eit fyndord og ein leveregel, f.eks. «Mitt motto er 'Smil til livet, og det smiler attende'».
Ordet kan også visa til ein setning som står først i ei bok eller eit kapittel for å visa tendensen eller innhaldet.

Ein brukar gjerne ordet «valspråk» om mottoet til ein monark eller andre framståande personar, til dømes riddarane av den danske Elefantordenen og den svenske Serafimerordenen. Nokre slekter har valspråk som dei kan ha vald sjølve og/eller har blitt tildelt ved adling. Somme riddarordenar har eigne valspråk, som for eksempel den engelske Hosebandordenen. Kongelege og nasjonale valspråk kan brukast på myntar og konge- eller riksvåpen. Valspråka til slekter og ordenar kan få plass på våpenskjoldet deira.

Ordet «slagord» blir gjerne brukt i samband med idrettslag og kampanjar, som fotballklubbar, reklamekampanjar og politiske demonstrasjonar. Om sistnemnde kan ein også bruka ordet «parole».

## Døme
Alle dei tre norske kongane etter 1905 har teke valspråket «Alt for Norge», mens dei svenske kongane har teke ulike valspråk. Den noverande svenske kongen Carl XVI Gustav tok som sitt valspråk *«För Sverige i tiden»*.

«Einige og tru til Dovre fell» er den såkalla Eidsvollseiden frå 1814, og denne har blitt kalla Noreg sitt nasjonale motto.

## Kjelder

* 
*
*