open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daigo Fukuryū Maru

**[[Daigo Fukuryū Maru]]** (第五福龍丸) var ein japansk tunfiskebåt som vart utsett for og ureina av radioaktiv stråling frå det USA-amerikanske hydrogenbombe-eksperimentet i Bikiniatollet den 1. mars 1954.

Kuboyama Aikichi, radiosjefen om bord, døydde den 23. september 1954, 
etter akutt sjukdom på grunn av strålinga. Berre eit halvt år var gått sidan hydrogenbombe-eksperimentet.

## Før ulukka
Båten som skulle bli råka av ulukka vart send ut frå Koza i Wakayama som ein vanleg fiskebåt i 1947. Han hadde namnet **Dainana Kotoshiro Maru**(第七事代丸, Kotoshiro Maru Nr. 7). Seinare vart han spesialisert på tunfisk-fiske i Yaizu i Shizuoka, og vart då omnamna til **Daigo Fukuryū Maru**.

## Uventa radioaktiv ureining

Daigo Fukuryu Maru støytte på det amerikanske hydrogenbombe-eksperimentet på Bikiniatollet, nær Marshalløyane, den 1. mars 1954. Båten, saman med dei 23 fiskarane om bord og fisken, vart utsett for stråling. Etterpå vendte dei attende til Yaizu i Japan den 14. september.

Då eksperimentet fann stad, fiska Daigo Fukuryu Maru i faresona som den amerikanske regjeringa hadde klarert på førehand. Fiskarane ante fare og prøvde å rømme frå området, men dei trong tid til å få børnskapen or sjøen og vart dermed utsett for det radioaktive nedfallet i nokre timar. Seinare utvida USA den offisielle faresonen, og det viste seg at mange fiskebåtar fiska der på dette tidspunktet i tillegg til Daigo Fukuryu Maru. Ein reknar med at om lag hundre fiskebåtar vart ureina av radioaktiv stråling som følgje av eksperimentet.

Daigo Fukuryu Maru-tragedien førte til ei anti-atomrørsle i Japan. Den amerikanske regjeringa frykta at rørsla ville føre til ei antiamerikansk-rørsle og gjekk snøgt inn i forhandlingar med den japanske regjeringa gjennom statsminister Yoshida Shigeru, ein politikar som vart sett på som amerikanskvennleg, i spissen. Den amerikanske regjeringa betalte 200&nbsp;000 amerikanske dollar til offera. Den japanske regjeringa godtok på si side å ikkje krevje ytterlegare erstatning frå den amerikanske regjeringa.

Fiskebåten Daigo Fukuryu Maru er no utstilt i Tokyo.

## Innflytnad på populærkulturen

Fem år etter ulukka laga den japanske filmregissøren Shindo Kaneto ein film som heitte *[[Filmen Daigo Fukuryu Maru|Daigo Fukuryu Maru]]*. Skodespelaren Uno Jukichi spelte rolla som Kuboyama Aikichi.

Denne ulukka inspirerte òg andre filmar, som t.d. filmen Godzilla, som fortalde historia om eit monster som vart mutert frå radioaktiv stråling då det ville hemne seg på sivilisasjonen.
Fonem

I talemål er eit **fonem** ei grunnleggjande, teoretisk eining – det minste lydsegmentet som kan *endra tydinga* av eit ord. Når fonologar skal kartleggja kva fonem eit språk inneheld, prøver dei å finna minimale par – to ord med ulik tyding, som skil seg frå kvarandre med berre éin språklyd.

Språklyden /r/ vert rekna som eitt fonem på norsk, men kan uttalast som to ulike allofonar: skarre-r ([ʁ]) eller rulle-r ([r]). Fordi tydinga er akkurat den same uansett kva uttalevariant me vel, reknar me begge r-lydane for å høyra til det same fonemet.

Ved hjelp av den same teknikken kan me finna ut at språklydane /r/ og /l/ må reknast som to ulike fonem i norsk. Det minimale paret /rar/ og /lar/ viser at det er slik.

I IPA-lydskrifta vert fonem skrivne mellom skråstrekar for å markera fonemisk transkripsjon (/p/).
Allofon

Ein **allofon** er ein måte å uttala eit fonem på, lydleg realisert som ein fon. Fleire liknande fonar kan høyra til den same allofonen. Fleire allofonar kan igjen høyra til det same fonemet. Til skilnad frå fonema, har ikkje allofonane tydingsskiljande funksjon i språket.

Inndelinga i fonem og allofonar er ulik frå språk til språk. På norsk brukar me til dømes aspirert /p/ når lyden står åleine først i eit ord ([phark]), men uaspirert /p/ når han kjem etter /s/ ([spark]). Kinesisk er eit døme på eit språk der /p/ og /ph/ er to ulike fonem.

Når to allofonar opptrer i ulike lydlege samanhengar innan det same talemålet, som norsk [p] og [ph], seier me at dei er *komplementært distribuerte*. Bruken av enkelte andre allofonar varierer med dialekten til språkbrukaren. Dei ulike r-lydane i norsk er eit døme på dette. Ordet «rar» tyder nett det same om det vert uttalt med skarre-r eller med rulle-r. Me kallar slike allofonar *dialektalt distribuerte*.

I IPA-lydskrifta vert allofonar skrivne i hakeparentes for å markera fonetisk transkripsjon ([p]).
Fonemisk transkripsjon

**Fonemisk transkripsjon** viser kva for fonem som vert brukte i uttalen. I det internasjonale fonetiske alfabetet vert fonemisk transkripsjon markert med skråstrekar: /park/

## Sjå òg
* Fonetisk transkripsjon
Fon

**Fon** (frå gresk φωνή, 'lyd, røyst') eller **språklyd** er den minste lydeininga ein kan dela ei språkleg ytring inn i. Til dømes kan dei tre lydane som bokstavane f, o og n står for i «fon» vera språklydar. Den delen av språkvitskapen som er vigd studiet av språklydane, korleis dei blir skapt i taleorgana og dei fysiske eigenskapane deira, blir kalla fonetikk. Læra om funksjonen til språklydane i språket blir kalla fonologi.

Ein fon er ei lydleg realisering av ein allofon. Fleire liknande fonar kan høyra til den same allofonen. Den norske skarre-r-en vert til dømes rekna som éin allofon ([&#641;]), men finst som tre ulike fonar: *stemt velar frikativ* [&#611;], *velar approksimant* [&#624;] og *ustemt uvular frikativ* [&#641;].

## Kjelder
*
Fonetisk transkripsjon

**Fonetisk transkripsjon** viser kva for allofonar som vert brukte i uttalen. I det internasjonale fonetiske alfabetet vert fonetisk transkripsjon markert med hakeparentes: [phark]

## Sjå òg
* Fonemisk transkripsjon
Det internasjonale fonetiske alfabetet

Det **internasjonale fonetiske alfabetet** (i daglegtale *IPA-lydskrifta*, frå det engelske namnet *International Phonetic Alphabet*) er eit fonetisk alfabet som lingvistar brukar til å representera dei språklydane (fonar eller fonem) som taleorgana til mennesket kan produsera. IPA er meint å vera ein standard for lydskrift i alle språk. Dei fleste teikna kjem frå det latinske alfabetet, medan andre er tekne frå gresk og nokre få teikn som ikkje finst i noko skriftspråk.

## Pulmoniske konsonantar

* Stjerner (*) markerer lydar som ikkje har offisielle IPA-symbol. Sjå artiklane om lydane for *ad hoc*-symbol brukt i litteraturen.
* Kross (†) markerer symbol som ikkje har offisiell Unicode-støtte. Frå mai 2005 gjeld dette labiodental flapp, som blir symbolisert ved *v* med ein krok på høgre side:  
* I rader der symbola står i par (obstruentar), er symbolet til høgre ein stemt konsonant (bortsett frå ). I dei andre radene står det enkle symbolet for ein stemt konsonant.
* Sjølv om det er eit felles symbol for dei koronale artikulasjonsstadene for alle konsonantar bortsett frå frikativar, blir symbola sett på som spesifikt alveolare, post-alveolare, osb., når ein tek for seg eitt enkelt språk, avhengig av korleis ein uttalar lyden på dette språket.
* Mørke område viser til artikulasjonar som ein reknar som umoglege.
* Symbola  representerer anten stemte frikativar eller approksimantar.
* Det er meir forma på tunga enn stillinga hennar som skill frikativane ,  og .
* Den labiodentale nasalen  er ikkje kjend som fonem i noko språk.

## Ikkje-pulmoniske konsonantar

## Vokalar

* Der symbola opptrer i par, er det til høgre ein runda vokal. Alle andre er urunda.

## Diakritiske teikn

## Suprasegmentale diakritikon
Suprasegmentale diakritika er teikn som blir nytta for å gje trykk, tonelag og lengde på vokalar og konsonantar.

## Sjå òg
* Fonemisk transkripsjon
* Fonetisk transkripsjon
* NATOs fonetiske alfabet

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for IPA
* Norske språklydar . Interaktivt IPA-kart.
* Bra flash-basert høyrehjelpemiddel
Württemberg

**Württemberg** er eit landskap og ein tidlegare stat i Schwaben i Sør-Tyskland. Det var eit tysk kongerike (1806-1918), hertugdøme (1495-1805) og grevskap (1092-1495). Staten blei republikk etter fyrste verdskrig, men blei i 1933 fråtatt sjølvstyret sitt. I 1952 blei Württemberg slått saman med Baden, og utgjer nå delstaten Baden-Württemberg.

Hovudstaden til Württemberg var Stuttgart, nå hovudstad for heile Baden-Württemberg.
Sedermåltid

Ein **seder**, òg kalla **haggadá**, er eit jødisk rituelt måltid med forteljing av *[[Haggadá sjel pesah]]*, eller «påskeforteljinga», på dei to første kveldane av pesah (den jødiske påska).

## Bakgrunnsstoff
Vin

**Vin** er ein alkoholhaldig drikk framstilt ved gjæring av frukt eller bær og eventuelt søtemiddel (som til dømes sukker), gjærkultur og andre ingrediensar. Denne prosessen vert kalla vinifikasjon. Den klassiske vinen er laga av druer, og er oftast raud eller kvit, avhengig av ingrediensar og framstillingsmåte. Det vert òg laga rosévin, som kan vera frå klårt raud til svakt rosa i fargen. Vin kan dessutan lagast av ei rekkje andre frukter eller bær.

Det som skil musserande vin frå ikkje-musserande vin, er at han inneheld koldioksid som lager sprudlande bobler. Skilnaden mellom sterkvin og aromatisert vin ligg i alkoholinnhaldet og aromaframstillingar. Vin vert delt inn i tre kategoriar: tørr, halvtørr eller søt. Hovudsakleg inneheld vin mellom 8,5 og 14 volumprosent alkohol, men strengt teke finst det vin med alt mellom 5,5 volumprosent og 22 volvolumprosent alkohol. Dersom vinen inneheld mellom 15 og 22 volumprosent alkohol vert han kalla sterkvin. Allereie kring 6000 fvt. vart druer dyrka for å laga vin.

Det er i fylgje norsk lov 18 års aldersgrense for å kjøpe og drikke vin med alkoholinnhald på mellom 2,5 og 21 %. Vin blir seld på Vinmonopolet.

Fil:Vineyard.jpeg|Vinstokker (vindrueplanter)
Fil:Vergy-vignes.jpg|Vinstokker
Fil:Lavaux Patrimoine mondial 2007 10 06.JPG|Terrasserte vinmarker i Lavaux i Sveits
Fil:Grapes during pigmentation.jpg|Vindruer i ferd med å modnast
Fil:Dark wine grapes.jpg|Vindruer har gjerne tjukt skal, og er som oftast ikkje gode å ete
Fil:Wine press.jpg|Italiensk druepresse til å laga vin
Fil:ValdiviaJerez55.jpg|Vinkjellar der vinen vert lagra på fat (tønner av eik) for modning, for somme kvalitetsvinar i fleire år
Fil:Caves Milestii Mici Moldavie.jpg|Vinkjellar med vin lagra i flasker
Fil:Degustation epicier.jpg|Kopp nytta av vinsmakarar, teikning frå 1904
Fil:Chabrot 2.JPG|*Faire chabrot* er ein tradisjon i Sør-Frankrike som går ut på å drikke vinen ved å hella han i suppa


## Bakgrunnsstoff
* Frenchscout, vinguide
41

**41** var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Augustus og Saturninus var konsular i Romarriket, eller sjeldnare, som år 794 ab urbe condita. 

## Hendingar
**Romarriket**
* 24. januar: Den despotiske keisaren Caligula av Romarriket blei drepen av pretorianargarden sin.
* 25. januar: Farbroren til Caligula, Claudius, blei godteken som ny keisar av Det romerske senatet.
* Claudius utnemnde Agrippa til konge av Judea.
*Julia Livilla, dotter av Germanicus og brordotter av Claudius, og Seneca den yngre blei skulda for å driva hor og sende i eksil.
* Claudius gav tilbake religiøs fridom til jødar i heile riket, men forbaud jødar i Roma frå å misjonera.

**Kina**

*Keisar Guangwu av Han tok keisarinnetittelen frå Guo Shentong, og gjorde Yin Lihua til keisarinne i staden.

## Fødde
*12. februar: Tiberius Claudius Caesar Britannicus, son av keisar Claudius og Messalina

## Døde
* 24. januar: Keisar Caligula av Romarriket (snikmyrda) 
*Milonia Caesonia, kona til Caligula (snikmyrda)
*Julia Drusilla, dotter av Caligula (snikmyrda)
*Slutten av året eller i 42: Julia Livilla, dotter av Germanicus og brordotter av Claudius (svelta til døde i eksil)

## Kjelder
42

**42** (romartal XLII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
;Romarriket:
* Romarane tok kontroll over Ceuta, ein hamnebty på den nordafrikanske sida av Gibraltarsundet.
* Territoria i noverande Algerie og Marokko blei ein romersk provins.

;Kina
*General Ma Yuan blei send til Vietnam for å slå ned opprøret til Trưng-systrene.

; Korea
* Suro blei den fyrste kongen av Geumgwan Gaya, på Koreahalvøya.

## Fødde
* Herennius Philo, gresk grammatikar og forfattar
* Sixtus I, katolsk pave

## Døde
* Arria, romersk adelskvinne (sjølvmord)
* Aulus Caecina Paetus, romersk politikar (sjølvmord)
* Gaius Appius Junius Silanus, romersk konsul (avretta)
* Lucius Annius Vinicianus, romersk politikar (sjølvmord)
* Lucius Arruntius Camillus Scribonianus, romersk politikar (sjølvmord)

## Kjelder
47

År **47** (romartal XLVII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Cæsar og Vitellius var konsular (eller sjeldnare som år 800 ab urbe condita). 
## Hendingar
*

*Gnaeus Domitius Corbulo gav ordre om å byggja ein kanal, Fossa Corbulonis, mellom Rhinen og Meuse i dagens Nederland..
* Romarane bygde festningen*[[Traiectum i Utrecht|Traiectum]]* nær munningen av Rhinen. Denne vaks seinare til byen Utrecht.
* Keisar Claudius grunnla byen Forum Claudii Vallensium (dagens Martigny) i Alpes Poeninae (dagens Sveits).

## Døde
*Decimus Valerius Asiaticus, romersk senator
*Gaius Iulius Polybius, frigjort slave som verka under Claudius
*Poppaea Sabina den eldre, romersk adelskvinne, mor til Poppaea Sabina (sjølvmord)
65

**65** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Nerva og Vestinus var konsular i Romarriket, eller sjeldnare, som år 818 ab urbe condita.

## Hendingar
* 19. april: Konspirasjonen om å drepa keisar Nero leidd av Gaius Calpurnius Piso blei avslørt og konspiratørane arrestert.

## Fødde
*

## Døde
* 30. april: Marcus Annaeus Lucanus, romersk diktar
*Poppaea Sabina, kona til keisar Nero
*Gaius Calpurnius Piso 
*Seneca den yngre
67

**67** var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Rufus og Capito var konsular i Romarriket, eller sjeldnare som år 820 ab urbe condita.

## Hendingar
* Den romerske guvernøren Gaius Iulius Vindex gjorde opprør mot høge skattar. Hans var det første av ei rekkje opprør some enda med at keisar Nero fall.
* Vespasian og fleire legionar kom til Judea for å slå ned det jødiske opprøret.
* Jødiske leiarar i Jerusalem rauk uklar. Selotar og sikariarar drap alle som prøvde å forlata byen.
*Slaget ved Jotapata (Yodfat) enda med ein massakre av fleire tusen jødiske sivile. Historikaren Josefus, leiaren for opprøret i Galilea, blei teken til fange. Vespasian blei såra i foten av ei pil skoten frå bymuren.
* Den jødiske festningen Gamla på Golan og innbyggjarane blei massakrerte.

## Døde
* 29. juni: Apostelen Peter, krossfesta opp ned (tradisjonell dato)
*Gnaeus Domitius Corbulo, romersk general (tvinga sjølvmord)
* Apostelen Paulus (omtrentleg dato)
68

**68** var eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Asconius og Thraculus var konsular i Romarriket, eller byrjinga på året med fire keisarar. Ei sjeldnare nemning  er år 821 ab urbe condita.

## Hendingar
* Buddhismen blei offisielt godteken i Kina med bygginga av Báimǎ Sì, *kvithesttempelet*, i Luoyang.
* Markusevangeliet blei skrive ned (sannsynleg dato)
* Dødehavsrullane blei gøymd i grotter ved Qumran av essearar.

* Galba blei romersk keisar. Han adopterte Lucius Pison som etterfølgjar.
* Roma hadde fire keisarar på eitt år: Galba, Otho, Vitellius og Vespasian kjempa om den romerske keisarmakta.

## Døde
* 6. juni: Keisar Nero av Romarriket
75

**75** (romartal LXXV) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då of Augustus og Vespasianus var konsular (eller sjeldnare, år 828 ab urbe condita).

## Hendingar
* Gaius Plinius Secundus byrja truleg å skriva *[[Naturalis Historiæ]]* dette året. 
* Fredstempelet eller Vespasian-forumet blei bygd i Roma som eit av Keisarforuma. Tempelet feira erobringa av Jerusalem (i år 70) og inneheldt menoraen frå Det andre tempelet i Jerusalem.  

## Fødde
* Suetonius, romersk historikar

## Døde
* Han Mingdi, kinesisk keisar av Han-dynastiet
77

**77** var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjend som året då Augustus og Vespasianus var konsular (eller sjeldnare, år 830 ab urbe condita). 

## Hendingar
**Asia**
*Giru av Baekje blei ny konge av Baekje i Korea.

**Europa**
*Gnaeus Julius Agricola blei guvernør for den romerske provinsen Britannia. Han utvida romersk herredøme til elva Clyde i noverande Skottland, og bygde festningsverk. Ein eskadron han sende nordover oppdaga Orknøyane og Shetland for romarane.
* I Skottland organiserte kaledonarane seg i ein krigarkonføderasjon leia av Calgacus.
*Ordovikarane i dagens Wales blei overvunne av romarane og flykta til Anglesey, der dei blei innhenta og erobra om vinteren.
*Første band av *Naturalis historia* av Plinius den eldre blei gjeve ut.

## Fødde
*

## Døde
*Kong Daru av Baekje
72

**72** var eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Nerva var konsular (eller sjeldnare, år 825 ab urbe condita).

## Hendingar
*Antiokos IV av Kommagene blei avsett for tredje og siste gong då Romarriket la Kommagene under seg.
*Romarane beleiar den jødiske festninga Machaerus. Etter at dei hadde byrja bygga ramper for beleiringsmaskinar, kapitulerte opprørarane der, og fekk fritt leide.
*Romarane byrja ei omleiring av den jødiske festninga Masada.
*Romarane grunnla Flavia Neapolis, dagens Nablus.
*Keisar Vespasian byrja byggja Colosseum i Roma.

## Fødde
*Julia Balbilla, diktar frå Kommagene

## Døde
*Apostelen Tomas, etter tradisjonen
80

**År 80** (**LXXX** med romartal) var eit skotår i den julianske kalenderen som byrja på ein laurdag. 

## Hendingar
* Colosseum i Roma blei fullført og innvigd av keisar Titus med eit arrangement som varte i hundre dagar.
* Pantheon i Roma blei totalskadd i brann.
* Lukasevangeliet og Apostelgjerningane blei skrive (rundt dette året).

## Fødde
*

## Døde
* Kong Vologases II av Partia
* Timotheus, biskop av Efesos (tradisjonelt årstal)
* Talhae, herskar av det koreanske kongeriket Silla

## Bakgrunnsstoff
81

**81** var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Silva og Pollio var konsular (eller sjeldnare, 834 ab urbe condita).

## Hendingar
*
* Domitian blei romersk keisar etter bror sin Titus. Til forskjell frå dei to forløparane sine i det flaviske dynastiet var ikkje Domitian ein tidlegare soldat, og styret hans var retta mot å styrka monarkiet. 
* Bygginga av Titusbogen.

## Fødde
* Keisarinne Deng Sui av Han

## Døde
*13. september: Keisa Titus av Romarriket
82

**82** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Silvanus var konsular (eller sjeldnare, 835 ab urbe condita).

## Hendingar
*Keisar Domitian av Romarriket blei romersk konsul.
## Fødde
*Pave Anianus av Alexandria

## Døde
*
83

**83** var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Rufus var konsular (eller sjeldnare, 836 ab urbe condita).

## Hendingar
*Slaget ved Mons Graupius i noverande Skottland fann stad (eller i 84)
* Keisar Domitian av Romarriket kjempa mot den germanske stammen chatti. Sigeren hans gjorde at romarane kunne byggja festninga langs Rhin-grensa.
* Keisar Domitian blei igjen romersk konsul.
78

**78** (romartal LXXVIII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
* Gnaeus Julius Agricola, guvernør i romersk Britannia, sigra over den keltiske stammen ordovikane i dagens Wales og utsletta han.
* Vologases II og Pacorus II blei kongar i Partia
* Kanishka kom på trona i Kushanariket i noverande India. (usikker dato)

## Fødde
* Zhang Heng, kinesisk matematikar og astronom

## Døde
* Vologases I, konge i Partia
84

**84** var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Sabinus var konsular (eller sjeldnare, år 837 ab urbe condita).

## Hendingar
*Slaget ved Mons Graupius (eller i 83), der romerske Gnaeus Julius Agricola nedkjempa caledonarane.
* Keisar Domitian kalla Agricola tilbake til Roma og feira han med ein triumf. Agricola blei gjeven tilbod om å bli guvernør i den romerske provinsen Africa, men avslo.
* Bygginga av *[[limes]]*, eit festningssystem langs den romerske grensa ved Rhinen, tok til.
85

**85** var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Fulvus var konsular (eller sjeldnare, år 838 ab urbe condita).

## Hendingar
***Romarriket**
**Dakia under Decebalus starta to krigar mot Romarriket som enda i 88 eller 89.
**Keisar Domitian slo tilbake ein dakisk invasjon av Moesia.
** Domitian utropte seg sjølv til censor på livstid. Dette gav han retten til å kontrollera Det romerske senatet.

***[[Koreahalvøya]]**
** Baekje invaderte utkanten av Silla. Krigen mellom dei to kongedøm askulle vare fram til 105.
86

**86** var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Augustus og Petronianus var konsular i Romarriket, eller sjeldnare, som år 839 ab urbe condita.

## Hendingar
*

## Fødde
* 19. september: Antoninus Pius av Romarriket

## Døde
*
88

**88** var eit skotår som byrja på ein tirsdag i den julianske kalenderen. I Romarriket i samtida var kjent som året då Augustus og Rufus var konsular, eller sjeldnare år 841 ab urbe condita.

## Hendingar
* Keisar Zhang av Han døydde 31 år gammal etter 13 år som kinesisk keisar. Han blei etterfølgd av den niårige sonen Zhao.
* Pave Klemens I blei vald til å etterfølgja Anakletus (dette året, 91 eller 92).

## Fødde
* Markion, kristen tenkjar fordømd som kjettar

## Døde
* Keisar Zhang av Han
89

**89** var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Fulvus og Atratinus var konsular i Romarrikket, eller sjeldnare, år 842 ab urbe condita.

## Hendingar
*Juni: Han-hæren under Dou Xian (d. 92), alliert med sørlege Xiongnu, vann over nordlege Xiongnu i slaget ved Ikh Bayan.

## Fødde
* Sindae, koreansk herskar av Goguryeo

## Døde
* Lucius Antonius Saturninus, romersk politikar og general
* Polycarpus I, gresk biskop av Byzantium
90

**90** var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
* Den kinesiske generalen Ban Chao sigra over kushanarane under Kanishka, som eit ledd i den kinesiske erobringa av Tarimbekkenet.

## Fødde
* Klaudios Ptolemaios, gresk geograf, astronom og matematikar (omtrentleg fødeår)

## Døde
* Gaius Valerius Flaccus, romersk diktar (omtrentleg dato)
* Tiberius Julius Rhescuporis I, romersk klientkonge
91

**91** var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Plinius den yngre blei utnemnd til tribun (*tribunus plebis*).
* Pave Klemens I blei vald til å etterfølgja Anakletus (dette året, 92 eller 88).

## Fødde
*

## Døde
* Julia Flavia, romersk keisardotter, ifølgje ryktet av ein tvangsabort
93

**93** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Pompeius og Priscinus var konsular i Romarriket, eller sjeldnare, som 846 ab urbe condita. 

## Hendingar
* Plinius den yngre blei utnemnd til romersk pretor.
*Den romersk-jødiske historikaren Josefus fullførte sitt tjueeittbandverk *Ioudaike archaiologia*, 'Jødiske fornminne' (eller i år 94).

## Døde
*23. august: Gnaeus Julius Agricola, romersk general; erobrar, konsul og guvernør av Britannia
96

**96** var eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Cuicul blei grunnlagd som romersk koloni i Numidia (dagens Algerie), dette året eller i 97.

## Fødde
*

## Døde
*18. september: Keisar Domitian av Romarriket (drepen)
*Statius, romersk diktar
97

**97** var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Augustus og Rufus var konsular (eller sjeldnare, 850 ab urbe condita). 

## Hendingar
* Tacitus blei romersk konsul.
* Cuicul blei grunnlagd som romersk koloni i Numidia (dagens Algerie), dette året eller i 96.

## Fødde
*

## Døde
* Pave Klemens I (dette året, 99 eller 101)
98

**98** (romartal XCVIII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* 27. januar: Trajan blei ny romersk keisar etter Nerva.

## Fødde
*

## Døde
*
* 27. januar: Nerva, romersk keisar
* Apollonios frå Tyana, gresk-romersk filosof og matematikar
99

**99** (romartal XCIX) var eit normalår som byrja på en tirsdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
* Trajan av Romarriket kom tilbake til Roma som ny keisar etter å ha delteke i krigføring ved Rhinen.
* Ein konge frå det asiatiske Kusjanriket, truleg Vima Kadphises, sende ein delegasjon til Roma for å lykkeønska Trajan og for å fortelja om si erobring av Nordaust-India.

## Fødde
* Den heilage Narcissus av Jerusalem (omtrentleg dato), kristen patriark av Jerusalem

## Døde
* Pave Klemens I (dette året, 97 eller 101)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:fr:99|99]]» frå , den 14. januar 2013.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
101

**101** (romartal CI) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
* Evaristus blei vald til ny pave etter Klemens I (eller 97-100)

## Fødde
* Herodes Atticus, gresk retorikar

## Døde
* Pave Klemens I (død dette året, 97 eller 99)
* Apostelen Johannes kan ha døydd dette året i Efesos, som den einaste læresvein til Jesus som ikkje døydde som martyr
* Silius Italicus, romersk forfattar
* Gan Ying, kinesisk ambassadør frå Handynastiet
199

**199** var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Annullianus og Fronto var konsular, eller sjeldnare, 952 ab urbe condita. 

## Hendingar
*
* Mesopotamia blei delt i to provinsar ved elva Eufrat; Mesopotamia og Osroene.
* Zephyrinus blei vald til ny pave etter Viktor I.
* Geodeung blei konge i det koreanske kongeriket Gaya etter Suro (tradisjonell dato).
* Sun Ce og Zhou Yu frå kongeriket Wu gifta sig med Qiao-systrene.

## Døde
* Februar: Lü Bu, kinesisk general og krigsherre
* Pave Viktor I
94

**94** var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjend som året då Calpurnius og Magius var konsular (eller sjeldnare, 847 ab urbe condita).

## Hendingar
* Keisar Domitan av Romarriket gjenreiste Curia Julia i Roma.
* Domitian forviste filosofar frå Roma og Italia.
*Den romersk-jødiske historikaren Josefus fullførte sitt tjueeittbandverk *Ioudaike archaiologia*, 'Jødiske fornminne' (eller i år 93).

## Døde
*Keisar An av Han

## Kjelder
95

**95** var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Keisar Domitian og Titus Flavius Clemens blei romerske konsular.

## Fødde
*

## Døde
*Epaphroditus, sekretær for keisar Nero (avretta)
*Quintilianus, romersk retorikar
200

**200** var eit skotår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Severus og Victorinus var konsular (eller sjeldnare, år 953 ab urbe condita).

## Hendingar
* Septimius Severus vitja Syria, Palestina og Arabia.
* Palestina fekk eit kraftig økonomisk oppsving grunna den økonomiske politikken til Severus.
* Provinsen Numidia blei fjerna frå styret til den afrikanske prokonsulen og gjort om til ein keisarleg provins.
* Den jødiske lærde Judah ha-Nasi kodifiserte Mishnah, byrjinga til danninga av den talmudske loven.
* Clemens av Alexandria godkjende musikkinstrument til å vera støtte for menneskelege røyster i kristen musikk.
* Den kinesiske krigsherren Cao Cao sigra over Yuan Shao i slaget ved Guandu.
* I Japan auka Himiko (som hadde hovudstad i Yamatai) autoriteten sin over eit tal klanar.
* Yuan Shao stilte opp ein hær med 100&nbsp;000 mann og marsjerte til Xuchang.
* Den klassiske æraen til mayakulturen blei innleia.
* Folketalet i verda var omkring 257 millionar.

## Fødde
* Diofantos, gresk matematikar.
* Marcus Claudius Tacitus, romersk keisar.
* Valerianus I, romersk keisar.

## Døde
* Sun Ce, eldre bror til grunnleggjaren av kongeriket Wu, Sun Quan.
300

**300** (romartal CCC) var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. I Romarriket i samtida var det kjent som året då Constantius og Valerius var konsular, eller sjeldnare som år 1053 ab urbe condita.

## Hendingar
* Micheon blei herskar over det koreanske kongedømet Goguryeo.

## Fødde
* Li Shou, kinesisk keisar av Cheng Han-dynastiet
* Min av Jin, kinesisk keisar av Jin-dynastiet

## Døde
* 28. desember: Theonas, patriark av Alexandria
* Jia Nanfeng, kinesisk keisarinne

## Kjelder
400

**400** (romartal CD) var eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Romarriket (kring år 400): Apicius skreiv den einaste romerske kokeboka som framleis finst i dag.

## Fødde
*

## Døde
*
Indianarar

**Indianarar** er ei nemning brukt om **[[amerikanske urfolk]]** etter at Christoffer Columbus trefte nokre av dei på Hispaniola i 1492. Columbus trudde han var komen til India, og kalla dermed dei han møtte *indios*.

Seinare viste det seg at oppdagaren hadde teke svært feil, men namnet hadde festa seg. Alle dei ulike amerikanske folkegruppene, frå inuitane i nord til mapuchane i sør, blei kalla indianarar. Samstundes danna dei innvandrande europearane seg eit bilde av urinnbyggjarane som ville, barnslege, barbariske og drikkfeldige. Reiseskildringar, romanar og seinare filmar frå Hollywood spreidde denne oppfattinga, også til Noreg, der mange barn leika «indianar og kvit» eller «indianar og cowboy», leikekrigar mellom dei første og dei seinare amerikanarane.

Andre og meir positive stereotypar av indianarane er at dei var vise, heltemodige og levde nært naturen.

Ettersom urfolk har fått ein noko høgare status, har òg indianaromgrepet blitt teke opp og forkasta for andre nemningar. I Canada blir indianarane nå kalla *First Nations*, dei første nasjonane eller folka. I USA bruker ein omgrepet *Native Americans*, innfødde amerikanarar. Sjølv vil mange amerikanske urfolk heller kjennast ved namnet på folkegruppa si, framfor å bli grupperte saman med ei rekkje kulturar som stort sett berre har det til felles at dei heldt til ein stad i Amerika då Columbus dukka opp.

For meir om sjølve folka, les amerikanske urfolk.

## Ordsoge
Ordet *indianar* er i norsk lånt inn frå spansk 'indiano' som tyder indar, person frå India. 
På mange språk er ordet for *indianar* og *ein som kjem frå India* det same, logisk nok. Dette kan skapa forvirring. Betre blir det ikkje av at nokre av dei karibiske øyane blei kalla Vestindia, medan store delar av Asia, som India og Indonesia, blei kalla Aust-India, på dansk *Ostindien*. På grunn av dette kunne ein finna på å kalla indarar *East Indians*, austind(ian)arar, og folk frå Karibia *West Indians* eller vestind(ian)arar.
Grus

**Grus** er små bergartsfragment med ein kornstorleik på 2 til 60&nbsp;mm. Mindre kornstorleik vert kalla sand.

Grus som er avsett i rennande vatn har avrunda korn og kan vere strandgrus, elvegrus eller grus avsett i breelvar. Forvitringsgrus er grus som er avsett av brear, òg kalla morenegrus, og har skarpkanta korn.

Grus er tradisjonelt bruka til dekkje på grusvegar og som tilsetting i betong.

## Sjå òg
* Brustein
* Pukk
* Steinknuseri

## Kjelder
*
Neger

**Neger** er eit ord som kan visa til folk med mørk hudfarge, i dag hovudsakleg om folk med noko eller fullstendig opphav i folkesetnaden i Afrika sør for Sahara, til dømes folkegrupper frå Karibia eller Sør-Amerika eller afroamerikanarar i USA. Omgrepet er omdiskutert i Noreg. Det har samanheng med rasenemninga negroid.

## Ordsoge
Ordet «neger» kjem frå det latinske *[[niger]]*, *[[svart]]*, og var lenge berre eit uttrykk som skildra mørk hudfarge – ein brukte mellom anna *australneger* om australske urfolk. Ordet erstatta tidlegare nemningar som «mor», «morian» og «blaamand».

## Neger som skjellsord
### I USA
Ettersom mørkhuda afrikanarar blei tvangsflytta i store mengder til Amerika og brukte der som slavar, fekk ordet ein brukte om dei nokre stader eit svært negativt innhald. Sjølv om dei frie etterkomarane av desse slavane i USA ei stund kalla folkegruppa si for *Negroes*, blei dette og ordet *nigger* etter kvart einstydande med å kalla nokon ein mindreverdig person, ein slave.

Berre det å bruka ordet *nigger* er nå tabu for dei fleste USA-amerikanarar, og ein refererer gjerne til det ved å bruka eufemismen «the N word». Berre nokre hippe, mannlege afroamerikanarar bruker ordet overfor kvarandre. I staden bruker ein gjerne omgrepet *[[afroamerikanarar]]* om denne folkegruppa.

## Neger som normalt ord
I amerikanske land utanom USA, som Cuba og Argentina, kan *negro* eller diminutivet *negrito* brukast mellom vennar, og det er ikkje rekna som nedsetjande.

Omgrepet *negrito* blir òg brukt i Asia om fleire grupper urfolk frå øyar i Indiahavet og fastlandet rundt, utan å ha nokre negative konnotasjonar.

## Omdiskutert i Noreg
I Noreg er meiningane delte om «neger» er å rekna som negativt lada eller ikkje. Ordet finst rett nok i fleire negativt lada omgrep, som «negerarbeid», «bantuneger» og «bladneger».

Då Are Kalvø gav ut boka *Kunsten å vere neger* i 1996, var det for å ironisera over norske haldningar til framandkulturelle. Komikaren Johann Golden er ein annan som har stempla seg sjølv som neger for å gjera narr av uttrykket. Medan denne klart antirasistiske bruken av *neger* er blitt akseptert, vekte filmen *[[Svidd neger]]* frå 2003 sterkare reaksjonar.

I ei undersøking frå 2007 var det oppfatta som «greit» å bruka av rundt 60 %, medan andre vil opppleva det som diskriminerande. Sylfest Lomheim i Språkrådet uttalte i samband med undersøkinga at «i resten av landet [utanfor Oslo] oppfatter folk dette som et helt nøytralt ord som er veldig naturlig for folk å si.»

## Kjelder
* dokpro.uio.no «Neger» i *[[Nynorskordboka|Nynorsk-]]* og *[[Bokmålsordboka]]* frå Universitetet i Oslo.
**Ord som inneheld «neger»
*

## Bakgrunnsstoff
* «En selvstendig tenker» av Espen Søbye frå *[[Dagbladet]]*, 21. januar 2002.
Vegard

**Vegard**, òg skrive **Vegar**, er eit mannsnamn avleidd av norrønt *Végardr*. Det er sett saman av ve-, som tyder *heim* eller *heilag stad*, og -gard, som tyder *gjerde* eller *vern*. Andre skrivemåtar for namnet er Wegard og Vigar.

Vegard har namnedag den 31. mars.

## Bruk
Vegard er eit vanleg namn i Noreg, men er lite brukt ellers i verda. Vegard var blant dei mest brukte gutenamna for barn fødde på 1980- og 1990-talet, deretter har bruken gått mykje ned. I 2009 var det 7&nbsp;692 norske menn som heitte Vegard og 1&nbsp;475 som heitte Vegar.

## Kjende namneberarar

* Vegard Sletten (1907-1984), norsk redaktør og forfattar
* Vegard Vigerust (f. 1925), norsk forfattar
* Vegard Ulvang (f. 1963), norsk skilaupar
* Vegard Opaas (f. 1962), norsk skihoppar
* Wegard Harsvik (f. 1967), norsk politikar 
* Vegard Heggem (f. 1975), norsk fotballspelar
* Vegard Sannes (f. 1976), norsk fotballspelar
* Vegard Austli Kjøsnes (f. 1981), norsk musikar
* Vegard Skjerve (f. 1988), norsk fotballspelar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vegard|Vegard]]» frå , den 29. mars 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
501

**502** (romartal DI) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
I Romarriket var det kjent som året då Avienus og Pompeius var konsular (eller sjeldnare, år 1254 ab urbe condita). 

## Hendingar
### Europa
* Domangart Réti blei konge av  Dál Riata (dagens Skottland) etter far sin Fergus Mór, som hadde døydd i krig mot piktarane (ifølgje *[[Tigernach-annalane]]*).

### Asia
* Keisar Dong Hun Hou av Sørlege Qi i Kina blei drepen under ei omleiring av hovudstaden Jiankang. Han blei etterfølgd av bror sin, Qi He Di.
* Muryeong blei konge av Baekje (eit av dei tre kongedøma i Korea). 

## Fødde
* Lou Zhaojun, enkekeisarinne av Nordlege Qi
* Xiao Tong, kronprins av Liang-dynastiet

## Døde
* 25. april: Rusticus, erkebiskop av Lyon
* Dongseong, konge av Baekje (Korea)
* Fergus Mór, konge av Dál Riata (Skottland)

## Kjelder
502

**502** (romartal DII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
I Romarriket var det kjent som året då Avienus og Probus var konsular (eller sjeldnare, år 1255 ab urbe condita). 

## Hendingar
* 23. oktober: *[[Synodus Palmaris]]*, som var kalla saman av den gotiske kongen Theoderik den store, frikjende Symmachus frå alle anklager og skismet med motpaven Laurentius enda.

#### Kina
* Liang-dynastiet blei grunnlagt av Xiao Yan, som hærtok Jiankang (seinare Nanjing). Den 14 år gamle keisar He av Sørlege Qi blei avretta. Sørlege Qi-dynastiet enda.
* Nanhua-tempelet, søraust for Shaoguan, blei grunnlagt av den indiske munken Zhiyao Sanzang. 

## Fødde
* Amalarik, visigotisk konge (omtrentleg år)

## Døde
* Keisar He av Sørlege Qi
500

**500** (romartal D) var eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
*
* Thrasamund, kongen av vandalane, gifta seg med Amalafrida, ei enkje som var syster til Teoderik den store. Ho førte med seg ei stor medgift og ein elitestyrke av 5000 gotiske soldatar inn i ekteskapet.

## Fødde
*

## Døde
*Zu Chongzhi, kinesisk astronom, matematikar, politikar og oppfinnar

## Kjelder
507

## Hendingar

### Utlandet
* Slaget ved Vouillé. Frankarane vann over vestgotarane i Gallia.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* Alarik II, konge over vestgotarane
508

## Hendingar

### Utlandet
* Klodvig I av Frankarriket gjorde Lutetia (Paris) til hovudstad.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
518

**518** (romartal DXVIII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

* 9. juli: Justinus I blei bysantinsk keisar.

## Fødde
*Hau Ly Nam De, keisar av Vietnam.
*Yomei, keisar av Japan

## Døde
* 9. juli: Anastasios I, bysantinsk keisar
522

## Hendingar

### Utlandet
* Amalarik vert formelt proklamert som vestgotarane sin konge.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
526

**526** (romartal DXXVI) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriekt var det kjent som året då Olybrius var konsul utan kollega (eller sjeldnare, år 1279 ab urbe condita). 
## Hendingar

* Slutten av mai: jordskjelvet i Antiokia i 526 tek livet av over 200 000 menneske
* 12. juli: Felix IV blei vald til pave etter Johannes I.

## Fødde
*

## Døde

* 18. mai: Johannes I, pave sidan 523
* Theoderik den store, kong over ostrogotarane
* Audofleda, ostrogotisk dronning og frankisk prinsesse
528

## Hendingar

### Utlandet
* 29. november: jordskjelvet i Antiokia i 528 tek livet av tusensvis av menneske

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
524

**524** var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* 25. juni: Frankarar sigra over burgundarar i slaget ved Vézeronce.
* Etter at Clodomer av Orléans døydde drap broren Klotar I borna hans og delte riket hans med Childebert I av Paris.
* Den framtidige austromerske keisaren Justinianus I gifta seg med Theodora.

## Fødde
* Xiao Daqi, kronprins i det kinesiske Liang-dynastiet
* Keisar Xiaojing av Austre Wei

## Døde
* 1. mai: Sigismund av Burgund, avretta av frankarane saman med kona si og deira to born
* 1. desember: Ahkal Mo' Naab' I, mayaherskar av Palenque
* 25. juni: Kong Clodomer av Orléans, i kamp
* Anicius Manlius Severinus Boethius (eller 525), romersk filosof
525

## Hendingar

### Utlandet
* Benedict av Nursia innstifta benediktinarordenen og oppretta klosteret Monte Cassino.
* Munken Dionysius Exiguus føreslo ei tidsrekning med utgangspunkt i Kristi fødsel.
* Jutehovdingen Hygelac gjorde strandhogg på munningen av Rhinen og vart drepen av frankarhæren under merovingarkongen Teuderic I i Reims.
544

**544** (romartal DXLIV) var eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar
*Gotarkrigen 535–554. Keisar Justinian I av Austromarriket sende Belisarius tilbake til Ostrogotarriket (Italia) med ein utilstrekkeleg styrke (4&nbsp;000 mann og 200 skip). 

## Fødde
* Dugu Qieluo, keisarinne i Sui-dynastiet
* Jing Di, keisar i Liang-dynastiet
* Yuwen Xian, fyrste av Nordlege Zhou

## Døde
* Dionysius Exiguus, skaparen av *Anno Domini*-nemningar

## Kjelder
552

**552** var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

* Slaget ved Asfeld. Langobardarane vann over gepidane og øyda riket deira i Pannonia.
* Slaget ved Lactariusberget. Austgotarane vart slegne av aust-romarane under Narses. Slutten på det austgotiske kongedømet i Italia.

## Fødde
*

## Døde
* Kunimund, konge over gepidane.
* Teja, konge over austgotarane
569

**569** (romartal DLXIX) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

*Al-Mundhir III ibn al-Harith blei konge over ghassanidane etter far sin, Al-Harith ibn Jabalah.
* Garamantarriket (i dagens Libya) skreiv ein fredsavtale med Austromarriket. Hovudstaden Garama gjekk over til  kristendommen.

## Fødde
*Keisar Yang av Sui, kinesisk keisar

## Døde
*Ainmuire mac Sétnai, irsk høgkonge
*Al-Harith ibn Jabalah, konge over ghassanidane

## Kjelder
570

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Muhammed bin Abu Talib, betre kjend som profeten Muhammed, grunnleggjaren av Islam

## Døde
*
573

**573** (romartal DLXXIII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Slaget ved Arfderydd (eller Arderydd) blei utkjempa i novarande Skottland ifølgje *[[Annales Cambriae]]*.
* Keisarinne Aelia Sophia blei regent i Austromarriket for den sjuke ektemaken sin. Ho styrte til 578.

## Fødde
* Abu Bakr, den fyrste kalifen.

## Døde
* Narses, bysantinsk general
* Alboin, langobardisk konge
Folgefonnhalvøya

**Folgefonnhalvøya** er ei halvøy i Hardanger i Hordaland som har namn etter isbreen Folgefonna. Halvøya er avgrensa av Hardangerfjorden i nord og vest, Åkrafjorden i sør og Sørfjorden i aust. Sambandet til fastlandet går over det 30 kilometer breie eidet mellom Odda, opp Oddadalen til Skåre og ned Sørdalen til Åkrafjorden.

Folgefonnhalvøya er delt mellom Ullensvang herad i nord, Odda i aust, Etne i sør, Kvinnherad i vest og Jondal i nordvest. Det er berre sistnemnde kommune som ligg på Folgefonnhalvøya som heile.

Halvøya er prega av høge fjell og djupe daler, og har sitt høgste punkt, 1644 moh. på den nordre delen av Folgefonna. Høgste punkt på fast grunn er Torsnuten på 1572 moh. I sørvest skjer Matrefjorden inn i halvøya og frå vest går Maurangsfjorden djupt inn, slik at det berre er 12 km til Sørfjorden på austsida. Her går Folgefonntunnelen under Folgefonna og forbind Odda med Kvinnherad. Gjennom den nordvestlege delen forbind Jondalstunnelen Kvinnherad og Jondal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Folgefonnhalvøya|Folgefonnhalvøya]]» frå ,  den 27. juni 2017.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* ''Folgefonna. Frå fjord til fonn''  (PDF), *Miljødirektoratet*
* «Folgefonnhalvøya er som skapt for tunnelar», *Hardanger Folkeblad* udatert
* «Kart over Folgefonnhalvøya» , *Rosendalsstiftinga*
Marór

**Marór** (hebraisk מָרוֹר [mārōr]) er nemninga for dei bitre urtene ein et under sedermåltidet på dei to første kveldane av den jødiske høgtida pesah. Som marór brukar dei fleste sefardiske jødar bitre typar salatblad. Askenasiske jødar brukar oftast pepparrot.
LNK-landstinget 2005

Landssamanslutninga av nynorskkommunar heldt landsting på Rauland høgfjellshotell i Vinje i Telemark 27.–29. april 2005.

Tema for tinget var *[[kultur]]basert [[næringsutvikling]]*.

## Bakgrunnsstoff
* Program for landstinget  (PDF)
Karpás

**Karpás** (hebr. כַּרְפָּס [karpās], ‘selleri’) er nemninga på den grønsaken som blir dyppa i anten eddik (sef.), salt vatn (ask.), haróset (eldre skikk, framleis vanleg blant jemenittiske jødar) eller raudvin (nokre ask. kjelder) under sedermåltidet på dei første to kveldane av den jødiske høgtida pesah (jødisk påske). I den sefardiske tradisjonen brukar ein oftast selleri som karpás. Askenasar brukar oftast persille, men òg andre grønsaker blir ofte bruka.
Hellbillies

**Hellbillies** er ei countryrockgruppe frå Ål i Hallingdal som blei danna i 1990, og som sidan starten har hatt stor suksess. Dei har gitt ut ei rekke plater som alle har selt svært bra. 

Tekstane er skrivne på nynorsknært hallingmål, og dei er om alt frå kvardagslege og jordnære ting til djupare stoff, til dømes samfunnskritikk. Dei har au samarbeidd med musikarar frå USA: Rob Hajacos frå Nashville, som spelar fele på dei fleste platene av Garth Brooks, spelar au fele på tre av platene til Hellbillies. Han har au vore to gonger i Noreg for å halde konsertar og spela inn plater saman med Hellbillies.

I 2002 vart vart Hellbillies tildelt Alf Prøysens Ærespris.

Bandet blei kåra til Årets spellemann under Spellemannprisen 2007 og vann i tillegg klassen *country* for albumet *Spissrotgang*. I 2008 vann dei Gammleng-prisen i klassen rock/roots.

Hellbillies er eit svært aktivt turneband, og spelar over heile landet.

## Medlemer
* Aslag Haugen - vokalist, gitarist
* Lars Håvard Haugen - lead-gitarist, vokalist
* Bjørn Gunnar Sando - trommer
* Egil Stemkens - bass (2016-idag)
* Arne Henry Sandum - bass (1990-2016)
* Arne Moslåtten - trekkspel, fløyte, gitar, perkusjon, tekstforfatter (1990-2013)
* Lars Christian Narum - piano, orgel (2003-idag)
* Trond Nagell Dahl - (Innleid mellom 2000 og 2003)

## Diskografi

;*Sylvspente boots* &ndash; 1992
;*Pela stein* &ndash; 1993
:Fekk Spellemannsprisen for beste «roots»-plate i 1993. Spela inn i Crazy Mama's Studio, Nashville.
;*Lakafant* &ndash; 1995
;*Drag* &ndash; 1996
:Innspela i Nashville.
;*LIVe LAGA* &ndash; 1997
:Spela inn live på *Down on the farm*-festivalen i Østfold.
;*Sol over livet* &ndash; 1999
:Studioalbum.
;*Urban Twang* &ndash; 2001
:Selde i over 30&nbsp;000 eksemplar den fyrste månaden, noko som kvalifiserte til gullplate. Spela inn i *Hit Shack Studio* i Austin, Texas med Stephen Bruton som produsent.
;*CoolTur* &ndash; 2002
;*Niende* &ndash; 2004
;*Røta* &ndash; 2006
:Samling med Hellbillies beste - live frå Rockefeller - seksarterning i VG
;*Spissrotgang* &ndash; 2007
:Var på topp på VG-lista i veke 43 og 44 i 2007, for fyrste gongen i historia til bandet. Arne Moslåtten vann Edvard-prisen for plata.
;*Leite etter lykka* &ndash; 2010
;*Tretten* &ndash; 2012
;*Seven Bridges Crossed* &ndash; 2013
:Engelsk utgåve av *Tretten*
;*LEVANDE LIVe* &ndash; 2014
:Konsertplate
;*Søvnlaus* &ndash; 2016
;*I eksil på Sundrehall* &ndash; 2020
:EP
;*Blå dag* &ndash; 2021

## Kjende songar
* Ei krasafaren steinbu
* Hallo Telenor
* På Ål stasjon
* Mørkemann

## Bakgrunnsstoff
* Den offisielle nettstaden til gruppa
* Hellbillies på YouTube
* Hellbillies på Spotify
Tredje standpunkt

Uttrykket **Tredje standpunkt** er i hovudsak blitt bruka om to politiske fenomen.

For det første, om dei sosialistane som opp gjennom tida har prøva å utvikle eit *tredje alternativ* annleis enn både vanleg moderat sosialdemokrati og offisiell kommunisme. I denne samanhengen blir *Tredje standpunkt* synonymt med uavhengig venstresosialisme, «verken Washington eller Moskva, verken høgresosialdemokrati eller stalinisme», som det har vore uttrykt. Denne politiske tendensen har historiske uttrykk som austromarxisme, eurokommunisme og nordisk venstresosialisme (SF, SV).

For det andre, i forma «*Third Way*», om dei «moderniserte» sosialdemokratane som har forlate det som har vore tradisjonell sosialdemokratisk politikk, med stor vekt på offentleg styring og velferdsstat. Denne *tredje vegen* er først og fremst utvikla av britiske Labour Party under Tony Blair, og er altså meint å vere ein tredje veg annleis enn både tradisjonell sosialdemokratisk politikk og høgrepolitikk. Mange vil meine at denne linja da blir veldig nær tradisjonell liberal politikk, og såleis ikkje er så ny og moderne likevel. «Third Way»-politikk har i ulik grad innverknad i sosialdemokratiske parti i dag, men er omstridd.