Polaritet i grammatikk

**Polaritet** er ein grammatisk kategori med to grammatisk trekk, *positiv* og *negativ*. *Positiv* uttrykkjer at noko er tilfelle, *negativ* at noko ikkje er tilfelle. I dei fleste tilfelle blir *positiv* uttrykt gjennom fråværet av ein *negasjon*, medan *negativ* blir uttrykt gjennom nærværet av ein negasjon. Dersom *p* er ein proposisjon som uttrykkjer samsvar med eit sakstilhøve (ei mogeleg verd, eit mentalt rom), uttrykkjer *ikkje p* (i logisk notasjon oftast *¬p* eller *~p*) manglande samsvar med eit sakstilhøve. Polaritet blir uttrykt på ulike måtar i ulike språk og i ulike delar av eitt og same språket.
## Polaritet i setningar
Språka i verda kan delast inn i dei som primært uttrykkjer *negativ* i setningar perifrastisk (gjennom eigne "småord") og dei som primært uttrykkjer *negativ* morfologisk. *Positiv* blir primært uttrykt i båe tilfella gjennom fråvær av uttrykk for *negativ*.
### Perifrastisk negasjon
Språka med perifrastisk negasjon kan delast i dei som uttrykkjer *negativ* gjennom eit adverb og dei som uttrykkjer *negativ* gjennom eit verb.
#### Språk med nektingsadverb
Dei indoeuropeiske språka har truleg alle eit nektingsadverb, som her kan illustrerast med norsk (nynorsk) *ikkje*:
* 1. Positiv setning: *Kvinna drakk vatn.*
* 2. Negativ setning: *Kvinna drakk *'ikkje** vatn.''
Den same typen negasjon finn vi mellom anna i [[mandarin]], som (mellom anna) har nektingsadverbet ''bù'' 不:
* 1. Positiv setning: 妇女喝水了 ''Fùnǚ hē shuǐ le.'' 'Kvinna drakk vatn.'<br \> [kvinne drikke vatn perfektiv]
* 2. Negativ setning: 妇女**不**喝水了 ''Fùnǚ **bù** hē shuǐ le.'' 'Kvinna drakk ikkje vatn.'<br \>[kvinne ikkje drikke vatn perfektiv]
==== Språk med nektingsverb ====
Dei [[finsk-ugrisk]]e språka har jamt over eit [[nektingsverb]], som anten uttrykkjer ''negativ'' pluss [[person]] og [[tal]] eller ''negativ'' pluss [[person]], [[tal]] og [[tempus]]. Nektingsverbet er kombinert med eit [[infinitt]] hovudverb. [[Nordsamisk]] og [[finsk]] er døme på det fyrste og [[sørsamisk]] og [[estisk]] døme på det andre. Her er nokre dømesetningar frå [[nordsamisk]]:
* 1. Positiv setning: ''Nisu jugai čázi.'' 'Kvinna drakk vatn.'<br \> [kvinne.sg.nom drikke.pret.3sg vatn.sg.akk]
* 2. Negativ setning: ''Nisu **ii** juhkan čázi.'' 'Kvinna drakk ikkje vatn.'<br \> [kvinne.sg.nom negativ.3sg drikke.perf-part vatn.sg.akk]
=== Morfologisk negasjon ===
Morfologisk negasjon er vanleg i språk over heile verda, mellom anna i [[niger-kongospråk]]a, [[omotisk]], [[japansk]] og [[koreansk]]. Morfologiske negasjon inneber at [[verb]]et har både ''positive'' og ''negative'' bøyingsformer, som illustrert her med to setningar frå det vestafrikanske [[niger-kongospråk]]et [[fulfulde]]:
* 1. Positiv setning: ''Debbo oo yarii ndiyam.'' 'Kvinna drakk vatn.'<br \>[kvinne bunden.artikkel sg.drikke-aktiv.fri.perfektiv vatn]
* 2. Negativ setning: ''Debbo oo yar**aa**yi ndiyam.'' 'Kvinna drakk ikkje vatn.'<br \>[kvinne bunden.artikkel sg.drikke-negativ-aktiv.perfektiv vatn]
== Polaritet i setningsledd ==
I somme språk kan negasjon av setningsledd uttrykkjast gjennom eigne negative [[pronomen]] og [[adverb]], i andre blir [[ubunden|ubundne]] pronomen og adverb kombinerte med setningsnegasjon av ein av typane som er nemnde i førre avsnitt. Vi tenkjer her på adverb som uttrykkjer til dømes ''tid'', ''stad'' eller ''måte''. Nokre språk har negasjon av båe typane. Atter andre språk har ''negativsamsvar'', det vil seie setningsnegasjon kombinert med negative pronomen og adverb.
=== Språk med negative pronomen og adverb ===
Desse setningane frå [[norsk (nynorsk)]] illustrerer negative [[pronomen]] og [[tidsadverb]]:
* 1. Negativt pronomen: ***Ingen*' drakk vatn.*
* 2. Negativt pronomen: *Kvinna drakk **ingenting**.*
* 3. Negativt tidsadverb: *Kvinna drakk **aldri** vatn.*
*Ingen* er ein kombinasjon av *negativ* og *noko(n)*; *ingenting* er ein kombinasjon av *negativ* og *noko*; *aldri* er ein kombinasjon av *negativ* og *nokosinne*. I staden for *Kvinna drakk **ingenting*** kan vi på norsk seie *Kvinna drakk **ikkje noko***, med setningsnegasjon pluss ubunde pronomen. I staden for *Kvinna drakk **aldri** vatn* kan vi seie *Kvinna drakk **ikkje nokosinne** vatn* eller *Kvinna drakk **ikkje nokon gong** vatn*, med setningsnegasjon pluss ubunde adverb.
=== Språk med setningsnegasjon pluss ubundne pronomen og adverb ===
Det finst språk som heilt manglar negative [[pronomen]] og negative [[adverb]] for til dømes *tid',' stad* og *måte*, slik at det som er uttrykt på norsk i setningane i førre avsnittet i staden er uttrykt ved hjelp av setningsnegasjon og [[ubunde pronomen|*ubundne pronomen*]] eller [[ubunde adverb|*ubundne adverb*]]. [[Nordsamisk]] er eit slikt språk:
* 1. Negasjon pluss ubunde pronomen: ***Ii giige** juhkan čázi.* 'Ingen (=ikkje nokon) drakk vatn.'<br \>[negativ.3sg nokon.sg.nom drikke.pret.3sg vatn.sg.akk]
* 2. Negasjon pluss ubunde pronomen: *Nisu **ii** juhkan **maidege**.* 'Kvinna drakk ingenting (=ikkje noko).' <br \>[kvinne.sg.nom negativ.3sg drikke.perf-part noko.sg.akk]
* 3. Negasjon pluss ubunde adverb: *Nisu **ii** juhkan **goassege** čázi.* 'Kvinna drakk aldri (=ikkje nokosinne) vatn.'<br \>[kvinne.sg.nom negativ.3sg nokosinne drikke.perf-part vatn.sg.akk]
=== Språk med setningsnegasjon pluss negative pronomen og adverb ===
Mange engelske dialektar - men ikkje standarddialekten - har setningsnegasjon kombinert med negative pronomen og adverb:
* 1. Negasjon pluss negativt pronomen: ***Nobody** did**n't** drink water.* 'Ingen drakk vatn.'<br \>[ingen gjorde-ikkje drikke vatn]
* 2. Negasjon pluss negativet pronomen: *The woman did**n't** drink **nothing**.* 'Kvinna drakk ikkje noko.'<br \>[bunden.artikkel kvinne gjorde-ikkje drikke ingenting]
* 3. Negasjon pluss negativt adverb: *The woman did**n't never** drink water.* 'Kvinna drakk aldri vatn.'<br \>[bunden.artikkel kvinne gjorde-ikkje aldri drikke vatn]
Dette fenomenet, som vi kallar [[negativsamsvar]] (engelsk *negative concord*), [[dobbel negativ]] eller [[mangedobbel negativ]] (engelsk *multiple negative*), er velkjent frå mange språk, mellom anna frå [[slavisk]]e og fleire [[romansk]]e språk og frå [[ungarsk]] og [[hebraisk]]. Vi finn det òg i nokre andre germanske språk enn [[engelsk]]e dialektar, mellom anna i [[afrikaans]] og [[jiddisk]]. Her er eit døme frå jiddisk:
* 1. Negasjon pluss negativt pronomen og negativt adverb: קיינער דאַרף זיך קיינמאָל ניט אײַלן *Keyner darf zikh keynmol nit ayln'' 'Ingen burde nokosinne skunde seg.'[ingen burde seg aldri ikkje skunde]
## Polaritet i interjeksjonar
## Andre uttrykk for polaritet
## Fotnotar