open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urbino

**Urbino** er ein by i provinsen Pesaro og Urbino i regionen Marche i Italia med om lag 15&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg sørvest for Pesaro og er ein verdsarvstad som er kjend for kulturen frå renessansen. Byen ligg i ei åsside og har bevart den vakre, mellomalderske utsjånaden. 

I byen finn ein Universitetet i Urbino frå 1506 og bygget Palazzo Ducale, bygd om av Luciano Laurana.
Urbino er sete for erkebiskopen av Urbino. 

## Historie
Den vesle romerske byen *Urvinum Mataurense* vart ein strategisk viktig stad under gotarkrigen på 500-talet og vart erobra frå gotarane i 538 av den austromerske keisaren Belisarius. Pippin den yngre gav Urbino til Kyrkjestaten, men han var stort sett sjølvstyrt fram til rundt 1200 då han kom inn under Huset Montefeltro. Dei hadde ikkje direkte kontroll over byen, men pressa kommunen til å velje dei til *[[podestà]]* som Bonconte di Montefeltro klarte i 1213. Dette førte til at innbyggjarane gjorde opprør og danna ein allianse med den sjølvstendige kommunen Rimini (1228), og i 1234 styrte dei igjen byen sin på eiga hand. I kampane mellom ghibellinarar og guelfarar var Montefeltro-herrane i Urbino på 1200- og 1300-talet leiarar for ghibellinarane i Marche og i Romagna.

Det mest kjende medlemet av Montefeltro-familien var Federico, herre i Urbino 1444 til 1482 og var ein særs suksessrik condottiere. Han var ein dyktig diplomat og ein entusiastisk kunst- og litteraturelskar. Han hadde flotte kunstnarar og forfattarar hos seg, som Piero della Francesca, Francesco di Giorgio Martini som skreiv *Trattato di architettura* her og Rafael sin far Giovanni Santi skreiv fleire dikt her. 

Cesare Borgia kasta ut Guidobaldo da Montefeltre, hertug av Urbino, og Elisabetta Gonzaga i 1502, med støtte frå pave Aleksander VI, men dei kom tilbake i 1503 då Aleksander døydde. Etter at Medici-paven Leo X gjorde eit forsøk på å innsette ein ung Medici som hertug, vart Urbino styrt av familien Della Rovere.

I 1626 innlemma pave Urban VIII hertugdømet i Kyrkjestaten for godt. Det omfattande biblioteket vatr flytta til Roma og lagt til Det vatikanske biblioteket i 1657. Den seinare historia til Urbino følgjer Kyrkjestaten fram til 1870, og så Italia etter dette. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Urbino|Urbino]]» frå ,  den 30. desember 2007.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Slaget ved Salla

**Slaget ved Salla** vart utkjempa mellom finske og sovjetiske troppar nær Salla i Nord-Finland under Vinterkrigen. Dei sovjetiske troppane hadde ordre om å forsere Salla til Kemijärvi og Sodankylä, og derifrå til Rovaniemi på to veker. Deretter skulle dei gå mot Torneå og kløyve Finland i to. Dei finske styrkane greidde å stoppa den sovjetiske framrykkninga aust for Kemijärvi. Under dei siste februardagane 1940 vart dei finske styrkane erstatta av svenska og norske frivillige.

## Slagordning
### Finland
Då krigen braut ut, var det berre eit fåtal finske troppar i området. Den 17. bataljonen (*Er.P 17*) eller "Salla Battalion" vart mobilisert, i hovudsak samansett av eit grensevaktkompani. Dei finska troppane var del av *Lapin Ryhmä* som vart leia av generalmajor Kurt Martti Wallenius.

### Sovjetunionen
Sovjetunionen gjekk til åtak med to divisjonar, den 122. og den 88. divisjonen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Slaget vid Salla|Slaget vid Salla]]» frå ,  den 30. desember 2007.*
Lorens Berg

**Lorens Berg** () var ein norsk lærar og lokalhistorikar.

Lorens Berg var fødd i Kodal i tidlegare Andebu kommune. Han var gjetargut, gardsgut og sjømann, før han blei lærar i 1881. Han var lærar på Prestbyen i Kodal frå 1891 til 1899. 

I 1905 gav Berg ut boka *Andebu - en vestfoldbygds historie i 1600-aarene*, og innleia med denne eit lokalhistorisk forfattarskap som kom til å bli banebrytande i Noreg, bygd på arkivstudie og ei sikker, metodisk framstillingsform. I løpet av mindre enn 20 år gav han ut bygdebøker om Brunlanes, Hedrum, Tjølling, Sandeherred (Sandar), Tjøme, Nøtterøy og Stokke. Han blei statsstipendiat i 1911.

Lorens Berg døydde i Kristiania 14. september 1924. Han blei gravlagt på Kodal kyrkjegard 19. september 1924, der det er reist eit minnesmerke ved grava. I 1952 blei det avduka ein statue av Lorens Berg laga av Hans Holmen ved Prestbyen i Kodal.

## Bakgrunnsstoff
* Kodal bygdeleksikon biografi 
* vestfoldportalen  biografi og bibliografi
* Andebu - en vestfoldbygds historie i 1600-aarene fulltekst
Artsdanning

**Artsdanning** er prosessen som fører til at ein ny biologisk art oppstår. Dette kan skje kunstig, gjennom føremålsretta avl, eller naturleg gjennom at bestandar vert delt opp geografisk eller økologisk. Me skil mellom fire hovudmodellar for naturleg artsdanning; allopatrisk, peripatrisk, parapatrisk og sympatrisk artsdanning.
Kremfløyte

**Fløyte** er den feittrike delen av mjølka, framstilt ved separering av heilmjølk frå ku. Fløyte med høgt feittinnhald kan piskast til krem, og blir kalla **kremfløyte**.

Kremfløyten vert pasteurisert før han kjem i handelen, men han vert ikkje homogonisert.

Fløyte vert bruka i mellom anna supper, sausar, gryterettar og dessertar. Fløyten kan brukast som han er til frisk frukt og bær. Ein kan òg piske kremfløyte til krem.

## Næringsinnhald

I Noreg inneheld kremfløyten 38 % feitt. Andre land kan ha lettare piskefløyte, med feittinnhald på 32 %, eller «dobbel kremfløyte» som inneheld 48 % feitt. 

100 g Tine kremfløyte gjev om lag:
* 1491 kJ (362 kcal) energi 
* 2,1 g protein
* 2,9 g karbohydrat
* 38,0 g feitt
* 75 mg kalsium 
* 0,14 mg riboflavin (vit. B2) 
* 530 mg vitamin A

## Ordsoge
Ordet *fløyte* kjem frå norrønt *flautir*, 'noko som flyt oppå'. Ordet *krem* kjem frå gallisk via fransk, der ordet tyder fløyte.

## Kjelder

* Tine 
* Matvareguiden
* Nynorskordboka

## Bakgrunnsstoff
Alessandria

**Alessandria** (piemontesisk *Lissandria*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Alessandria i regionen Piemonte og har om lag 90&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Tanaro, om lag 90 km søraust for Torino. 

Alessandria er eit stort knutepunkt for jernbanelinjer i området. Forfattaren og filosofen Umberto Eco vart fødd i Alessandria i 1932.

## Historie
Alessandria vart grunnlagd i 1168 som ein tilfluktsstad for Det lombardiske forbundet, som forsvarte fridomen til mellomalderkommunane i Nord-Italia mot Det tysk-romerske riket sine styrkar under Fredrik Barbarossa. Alessandria låg i området til markien Monferrato, ein trufast alliert til keisaren, og han var truleg kalla opp etter pave Alexander III som var hovudfienden til keisaren. I 1174–75 la keisaren ei omleiring på byen, men byen stod imot. Ei segn fortel at det var ein bonde kalla Gagliaudo som redda byen. Han gav kua si dei siste restane av korn som var igjen i byen og tok ho med seg ut til keisaren sin leir. Her vart han fanga og kua vart slakta slik at dei kunne ete ho. Då fann dei ut at magen til kua vart fylt med korn og dei spurte Gagliaudo om kvifor han kasta bort så verdifullt kost på kua. Han svarte at det var fordi det var så mykje korn i byen at det ikkje var plass nok til å lagre det og at han derfor vart tvunge til å mate kua med korn. Keisaren frykta dermed at omleiringa kunne ta særs lang tid og forlet staden med styrkane sine. Malaria var truleg den eigentlege årsaka til at han drog. I dag står ein statue av Gagliaudo ved domkyrkja i byen. Alessandria fekk rettar som fri kommune i 1198, men kom i konflikt med eldre kommunar i området, særleg Asti.

I 1348 fall Alessandria til Visconti-familien og seinare vidare til familien Sforza. Byen følgde stort sett same historie som Milano, der familiane hadde hovudkvarter, fram til 1707 då han vart avstått til Huset Savoie og så danna ein del av Piemonte.

Etter at Napoleon sigra i slaget ved Marengo i 1800 kom byen inn under Frankrike og vart hovudstad i departementet Marengo. I denne perioden vart det bygd eit fort på nordsida av byen, som framleis vert nytta som militært hovudkvarter og lagerplass. Frå 1814 gjekk Alessandria tilbake til Savoie som ein del av Kongedømet Sardinia. 

Under åra med Risorgimento var Alessandria eit aktivt senter for dei liberale partane. 

Alessandria var den første hovudstaden i ein italiensk provins som vart styrt av ein sosialist. Urmakaren Paolo Sacco vart vald til *sindaco* i juli 1899.

På grunn av jernbaneknutepunktet i Alessandria vart han utsett for kraftige bombeåtak under den andre verdskrigen. Det mest alvorlege åtaket fann stad 30. april 1944 der 238 vart drepne og fleire hundre skada. 5. april 1945 kom eit nytt åtak der 160 mista livet, mellom anna 60 born på ein barneheim. 

6. november 1994 førte Tanaro til storflaum i byen og skapte store øydeleggingar, særleg i bydelen Orti.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alessandria|Alessandria]]» frå ,  den 31. desember 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Guide til Alessandria
* Reiseguide
Ivars Godmanis

**Ivars Godmanis** () er ein latvisk politikar, og var statsminister i Latvia frå 7. mai 1990 til 3. august 1993, og igjen frå 20. desember 2007 til 12. mars 2009]]. Han leiar det liberale partiet Latvijas Ceļš ('Den latviske vegen').

Godmanis vart fødd i Riga. Han var den første ikkje-kommunistiske statsministeren i Latvia etter den sovjetiske okkupasjonen då han tok over vervet i 1990, som medlem av *Den latviske folkefronten* (Latvijas Tautas Fronte), den breie sjølvstenderørsla. Han vart òg den første statsministeren i det sjølvstendige Latvia då landet forlet Sovjetunionen i 1991. Han var seinare finansminister frå 1998 til 1999, etter å ha blitt med i Latvijas Ceļš i 1997.

Ved parlamentsvalet 7. oktober 2006 fekk Latvijas Ceļš 8,6 % av røystene, og vart med i ei koalisjonsregjering saman med det konservative Tautas Partija (*Folkepartiet*) og to andre parti, under statsminister Aigars Kalvītis. Godmanis vart innanriksminister. I november 2007 måtte Kalvītis gå av, og Godmanis vart ny statsminister i desember, i ei koalisjonsregjering basert på dei same partia. Tidleg i 2009 måtte han gå av som ei følgje av den internasjonale finanskrisa, som råka Latvia hardt.
Cuneo

**Cuneo** (piemontesisk *Coni*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Cuneo i regionen Piemonte og har om lag 56&nbsp;009 innbyggjarar.

Han ligg ved foten av Dei maritime Alpane ved elva Stura di Demonte der ho renn ut frå Valle Stura. Nabokommunane er Boves, Cervasca, Vignolo, Beinette, Peveragno, Castelletto Stura, Caraglio og Tarantasca.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cuneo|Cuneo]]» frå ,  den 31. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon om Cuneo
* Parco Fluviale Gesso e Stura
Novara

**Novara** (*Nuara* på ein lokal dialekt av vestlombardisk) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Novara i regionen Piemonte og har om lag 104&nbsp;388 innbyggjarar. Byen ligg 38 km vest for Milano og er den nest største byen i Piemonte etter Torino, som ligg 95 km unna. Vegane mellom Milan og Torino, og mellom Genova og Sveits går gjennom byen. Novara ligg ved elvane Agogna og Terdoppio. 

## Historie
Novara vart grunnlagd i antikken av romarane. Namnet er bygd opp av *Nov*, som tyder «ny», go *Aria*, som er namnet innbyggjarane i Gallia Cisalpina nytta om området. 

Byen låg ved vegen mellom Vercellae (Vercelli) og Mediolanum (Milano). Etter at byen vart øydelagd i 386 av Magnus Maximus for å ha støtta rivalen Valentinian II, vart han bygd opp att av Theodosius. Etter dette vart han plyndra av Radagaisus (i 405) og Attila (i 452).

Under langobardane vart Novara eit hertugdøme og under Karl den tjukke eit grevskap. Novara vart ein fri keisarby, men i 1110 vart han erobra av Henrik V og øydelagd. I 1167 vart han derfor med i Det lombardiske forbundet mot keisaren. Mot slutten av 1100-talet aksepterte han vern hos Milano og kom i praksis under Visconti sitt styre og seinare Sforza. I slaget ved Novara i 1513 forsvarte sveitsiske leigesoldatar Novara for Sforza-familien i Milano og sende bort dei franske troppane som omleira byen. Dette enda den franske invasjonen i Italia i Cambraiforbundskrigen. 

I 1706 vart Novara, som Filippo Maria Visconti lenge hadde lovd bort til Amadeus VIII av Savoie, okkupert av troppar frå Savoie. Med freden i Utrecht vart byen, i lag med Milano ein del av Habsburgmonarkiet. Etter okupasjonen av byen i 1734 gjekk Novara over til Huset Savoie året etter. 

Etter at Napoleon invaderte Italia vart Novara hovudstad i departementet Agogna, men kom tilbake til Savoie i 1814. I 1821 var han åstad for eit slag mellom Kongedømet Sardinia sine troppar mot fridomsstyrkane til Piemonte. I det større slaget ved Novara i 1849 vart den sardiske hæren slått av den austerrikske hæren til feltmarskalk Joseph Radetzky von Radetz. Dette nederlaget førte til at Karl Albert av Sardinia abdiserte og til at byen delvis vart okkupert av austerrikarane. Nederlaget til sardinarane vert ofte rekna som byrjinga på samlinga av Italia. 

Ein resolusjon i 1859 oppretta provinsen Novara, som då inkluderte det som i dag er provinsane Vercelli, Biella og Verbano-Cusio-Ossola.

Novara hadde 25&nbsp;000 innbyggjarar i 1861, men industrialiseringa på 1900-talet auka innbyggjartalet til over 100&nbsp;000 i 1981. Folketalet har endra seg lite i tida etter. 

Den truleg mest kjende personen fra Novara i moderne tider var Oscar Luigi Scalfaro, tidlegare president i Italia og italiensk senator på livstid. Scalfaro vart fødd i Novara i 1918.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Novara|Novara]]» frå ,  den 31. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* 
* Turisme i Novara
Biella

**Biella** (latin *Bugella*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Biella i regionen Piemonte og har om lag 43&nbsp;733 innbyggjarar. Han ligg om lag 80 km nordaust for Torino og om lag 100 km nordvest for Milano. 

Byen ligg ved foten av Alpane i Bofjella nær Mucrone og Camino, som er eit område med mange småelvar og innsjøar. Elvo renn vest for byen, Oropa og Cervo renn i aust. Det ligg fleire skisenter i nærleiken og byen er eit populært turistmål. Pilegrimar kjem til 
Sacro Monte di Oropa, det heilage fjellet Oropa, som i 2003 vart inskrive på UNESCO si verdsarvliste. 

Biella er eit senter for produksjon av ull og tekstilar. Det ligg ein liten flyplass i den nærliggande kommunen Cerrione som tener byen.

## Historie

Dei første innbyggjarane ein kjenner til i området var ligurarar og keltarar som levde nær elvane og innsjøane som fiskarar og jegerar, og seinare gjetarar. Ei ligurisk stamme, Victimuli, slo seg ned på Biellasletta og utnytta gullårene nær Elvo. Leiting etter gull i området haldt fram til tidleg i mellomalderen, og sjølv i dag er gullgraving ein lokal hobby. 

Namnet *Bugella* dukka for første gong opp i eit dokument frå 826 der det stod at Ludvig den fromme, son til Karl den store, gav byen til grev Busone. Eit anna dokument frå 882 fortel om byte av nokre av landområda til Karl den tjukke mot kyrkja i Vercelli. 

På 900-talet var byen busett av alemannarar, langobardar og frankarar, som bygde dei første bymurane for å forsvare seg mot barbarane. Restar frå denne perioden i dag er den langobardiske dåpskapellet og den tilhøyrande kyrkja S.&nbsp;Stefano, som byen voks opp rundt. I dag fungerer kyrkja som domkyrkje, men den opphavleg frå 400-talet vart øydelagd i 1872.

Biskop Uguccione si borg vart øydelagd under eit opprør i 1377 som førte til at Biella vart underlagd Huset Savoie. 

På 1300- og 1400-talet kjempa Visconti-familien mot Savoie om styringa over Biella-området. På 1600-talet var det liknande kampar mellom franskmennene og spanjolane, og Biella vart okkupert i 1704.

I 1798 vart nok ein gong okkupert av Frankrike og etter slaget ved Marengo vart Biella formelt annektert av Frankrike. Etter Wienerkongressen gjekk byen tilbake til Savoie. 

I 1859 vart Biella omleira av austerrikarar, men Garibaldi gjorde slutt på omleiringa og byen vart ein del av provinsen Novara, og mista statusen som regionshovudstad, som han hadde fått på 1600-talet av Karl Emanuel av Savoy. I 1927 vart han overført til provinsen Vercelli i 1927. 

I 1992 vart den nye provinsen Biella oppretta ut av dei nordvestlege områda av provinsen Vercelli.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Biella|Biella]]» frå ,  den 31. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* ATL
* Ullvegen 
* Museo del territorio/Ecomusei
* Biella Uoffisiell portal
* Heilage fjell i Europa
Sinistra Democratica

**Sinistra Democratica** (SD) er eit demokratisk sosialistisk italiensk politisk parti. 

Partiet blei grunnlagt den 5. mai 2007 av tidlegare medlemer av Democratici di Sinistra (DS) med Fabio Mussi og Gavino Angius i spissen. Desse forlet sistnemnde parti etter at det blei vedteke at dette partiet skulle nedleggjast og slåast saman med sentrumspartiet Democrazia è Libertà - La Margherita, i det dei saman skulle danne Partito Democratico. 

Blant dei som har slutta seg til *Sinistra Democratica* er ein statsråd, (Fabio Mussi), 4 medlemer av Europaparlamentet (Giovanni Berlinguer, Claudio Fava, Pasqualina Napoletano og Giulietto Chiesa), 12 senatorar og 21 frå deputertkammeret. Parlamentarikarane som har etablert seg som ei sjølvstendig gruppe i parlamentet held fram med å støtte den regjerande sentrum-venstre-koalisjonen under leiing av Romano Prodi. 

Leiande medlemer har uttrykt at meir enn eit politisk parti, så er Sinistra Democratica ei rørsle med mål om å samle heile venstresida i Italia, frå Rifondazione Comunista til Socialisti Democratici Italiani.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Official website
Partito Democratico

**Partito Democratico** (PD) (*Demokratisk Parti*) er eit italiensk sentrum-venstreparti. 

Partiet sin leiar er Walter Veltroni, visestatsminister og kulturminister i perioden 1996–1998 og leiar for Democratici di Sinistra frå 1998 til 2001, og borgermeister i Roma sidan 2001.
 
Partiet blei grunnlagt den 14. oktober 2007 som ei samanslåing av forskjellige parti til venstre og sentrum som hadde vore ein del av valalliansen *L'Unione*. Partia som gjekk inn i det nye partiet var: 

*Democratici di Sinistra (sosialdemokratisk);
*Democrazia è Libertà - La Margherita (sentrumsparti);
*Partito Democratico Meridionale (sentrumsparti);
*Progetto Sardegna (progressivt regionalistisk);
*Movimento Repubblicani Europei (sosialliberalisme);
*Repubblicani Democratici (sosialliberalisme);
*Italia di Mezzo (kristelegdemokratisk);
*Alleanza Riformista (sosialdemokratisk). 

I det siste tiåret har det vore pågåande forsøk på å danne nye alliansar, og å etablere nye parti som alliansar av gamle parti. Sidan venstresida ikkje har vore stor nok til å regjere aleine, har den også måtta trekkje med seg progressive delar av sentrum. Ein tilsvarande prosess har funne stad på høgresida. Sentralt for å forstå denne prosessen er endringane i valsystemet i 1993 med overgang frå forholdstalsval til eit system som hovudsakleg var basert på fleirtalsval, men med visse proporsjonale element. Normalt har ein trudd at dette burde føre til eit topartisystem (jfr. Duvergers lov), men i Italia har dei i staden fått ei utvikling mot valalliansar.

Sigeren ved parlamentsvalet i 2006 bidrog positivt til ein fortgang i arbeidet for eit meir einskapleg sentrum-venstre-parti. Den 19. april 2007 heldt Democratici di Sinistra sin siste partikongess, etter at omtrent 75 % av partiet sine medlemer hadde støtta danninga av *Partito Democratico*. Ein venstreopposisjon valde ikkje å bli ein del av det nye partiet. Dette førte til danninga av *[[Sinistra Democratica]]*. 

Danninga av det nye partiet har ikkje skjedd utan vanskar. Eit spørsmål som det har vore strid om, er kva for eit europeisk parti det nye partiet skal ha tilknyting til. Her har skiljelinene følgt dei gamle partia, med  personar fra Democratici di Sinistra som ønskjer at partiet skal slutte seg til Det europeiske sosialdemokratiske partiet, mens dei frå Democrazia è Libertà - La Margherita ønskjer å slutte seg til Det europeiske demokratiske partiet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Partito Democratico|Partito Democratico]]» frå ,  den 31. desember 2007.*
Jesu omskjering

**[[Omskjering]]a av [[Jesus]]** blir feira i den ortodokse kyrkja den 1. januar eller den 14. januar, som svarer til den 1. i den julianske kalenderen som nokre av kyrkjene følgjer. Han var tidlegare ein festdag i den katolske då alle katolikkar var pålagde å gå til messe. Dagen markerer både Jesu innføring under jødisk lov og den første gongen han blødde for menneskja, ei førevarsel om krossfestinga.

I Den norske kyrkja vert nyårsdagen markert som *[[Jesu namnedag]]*, sidan Jesus etter Bibelen fekk namnet sitt då han skulle omskjerast. 

Ved merket for nyttårsdagen på primstaven er eit tempel nokre gonger brukt som markering av dagen, til minne om Jesu omskjering.
Flatsetøya

**Flatsetøya** er ei øy rett sør for øya Frei i Kristiansund kommune på Nordmøre. Flatsetøya har brusamband med Frei, og Freifjordtunnelen under Freifjorden går frå Flatsetøya til Bergsøya i Gjemnes kommune.

**Folketalsutvikling for øya Frei**

## Kjelder
Frei kyrkje

**Frei kyrkje** er ei langkyrkje frå 1897 på Nedre Frei søraust på Freiøya i Kristiansund kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke.

Arkitekt for kyrkja var Karl Norum.
Byggverket er i tre og har 400 sitjeplassar.

## Kjelder
* 
* Om Frei kyrkje på nettstaden kulturnett.no

## Bakgrunnsstoff
* 
* Nettstaden til Frei kyrkjelyd 
* 
* Arkivverket: Prestegjeld og sogn i Møre og Romsdal
Freifjordtunnelen

**Freifjordtunnelen** er ein del av KRIFAST, fastlandssambandet for Kristiansund kommune som vart opna for trafikk i august 1992. Han er ein del av riksveg 70. Ved opninga var tunnelen verdas lengste undersjøiske vegtunnel med ei lengd på 5&nbsp;086 m og djupn på 130 meter under havet. Største stigninga i Freifjordtunnelen er 9 %.

Ved opninga erstatta Freifjordtunnelen ferjesambandet Kvisvik-Kvalvåg.

## Bakgrunnsstoff
* The World's Longest Tunnel Page
Shishi middelskule

**Shishi middelskule** (forenkla kinesisk 石室中学，文翁石室，, pinyin shíshì zhōngxúe, wén wēng shíshì) ligg i Chengdu i Sìchuan i Kina. Han vart grunnlagd mellom 143 f.Kr. og 141 f.Kr. i Handynastiet av Wen Weng, og er den første lokale offentlege skulen i Kina. Han er også verdas eldste ungdomsskule. *Shishi* tyder ‘steinhus’ på kinesisk, og viser til korleis skulen vart bygd.

Shishi middelskule vart Chengdu normalskule (成都师范学堂) under det nye utdaningssystemet som vart innført i 1902 og sidan Chengdu middelskule (成都府中学) i 1904. Han vart nemnt om att (til Chengdu Shishi middelskule (成都石室中学)) i 1948. Han rangerer mellom dei 100 øvste middelskulane (7.&ndash;9. klasse) i Kina.

Kappestriden mellom elevane frå dei lågare klassetrinna i Chengdu om å komme inn ved Shishi er intens. For mange elevar er opptak ved Shishi ein heider til like med opptak ved universitet og gjev makelaust høve til å motta betre undervising enn vanleg i kjernefag. Dei fleste elevar ved Shishi skåra mellom dei øvste 10 % samanlikna med andre elevar ved avgangseksamen for den lågare middelskulen. For dei som ikkje skåra tilstrekkeleg høgt på eksamen, og som har høgare innkome enn gjennomsnittet, finst FEC-programmet. FEC-programmet, som vert drive av ein kinesisk føretaksmann, nyttar utanlandske engelsklærarar for å hjelpe utvalde elevar med ekstra engelskundervisning.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Shishi middelskule nettstad  (kinesisk)
Jesu namnedag

**Jesu namnedag** vert i lutherske og katolske kyrkjer feira nyårsdagen, 1. januar, eller ein nærliggjande dag i januar. Dagen vart opphavleg feira som dagen for Jesu omskjering, og er samstundes oktaven, den åttande festdagen, i julefeiringa. I dei vestlege kyrkjene har dagen etter kvart gått over til ei feiring av Jesu namnedag, og vekta vert lagt på tydinga av namnet Jesus: «Herren frelser». Det var denne dagen Jesus fekk namnet sitt.

Salmar som er skrivne for Jesu namnedag vektlegg frelsa som ligg i Jesu namn, jf. Apostelgjerningane 4,12. Den mest kjende salmen for dagen er «Navnet Jesus» av David Welander, eit anna døme er Blix-salmen «Gamleåret seig i hav».

## Bakgrunnsstoff
* Feast of the Holy Name i *The Catholic Encyclopedia*

## Referansar
Nysa-familien

**Nysa-asteroidane** (også kjende som **Hertha-familien** eller **Polana-familien**) er ei gruppe asteroidar i hovudbeltet som går i bane rundt Sola ved mellom 2,41 og 2,5 AE. Asteroidane i denne familien har eksentrisitetar på mellom 0,12 og 0,21 og ei banehelling på mellom 1,4 og 4.3 grader. Familienamnet kjem frå den mest massive lekamen i familien som er 44 Nysa.

## Undergrupper

Asteroidane i Nysa-familien er typisk inndelte i to grupper med ulik mineralsk samansetning: Nysa og Polana. Bortsett i frå 44 Nysa og 135 Hertha er asteroidane i Nysa-familien S-type-asteroidar. Asteroidane i undergruppa **Polana**, som 142 Polana, er for det meste F-type-asteroidar.

## Asteroidar i familien

## Fotnotar
Thomas Alexandre Dumas

**Thomas Alexandre Dumas**, eigentleg **Thomas Alexandre Davy de la Pailleterie**, () var ein fransk general, fødd på Santo Domingo i Haiti og død i Villers-Cotterets. Han var far til forfattaren Alexandre Dumas den eldre.

Dumas var sonen til marki Pailleterie og ei svart slavinne, Marie-Césette Dumas. 
Då han var 12 år gammal, døydde mora, og faren tok han attende til Frankrike og let han få ei aristokratisk utdanning. Med mora sitt namn gjekk Thomas Alexandre Dumas i 1786 inn i den franke hæren som husar. Han gjorde karierre i revolusjonsåra, og deltok som høg offiser i krigar i Italia og Egypt. 

Han vart gift med Marie-Louise Elisabeth Labouret i 1792. I 1802 vart sonen Alexander fødd. Sonen vart seinare ein vidgjeten forfattar, og i verka sine skal han ha dikta vidare på talrike eventyrlege episodar frå livet til faren.

## Kjelde
135 Hertha

**135 Hertha** er ein stor hovudbelteasteroide av M-typen. Han er ein del av Nysa-familien. Ljoskurvedata frå Hertha indikerer eit flatt objekt og radarobservasjonar viser at asteroiden er ikkje-metallisk. Hertha blei oppdaga av Christian H. F. Peters 18. februar 1874 i Clinton i New York. Ein okkultasjon av asteroiden blei observert i år 2000.
142 Polana

**142 Polana** er ein veldig mørk og primitiv hovudbelteasteroide av F-typen med ei karbonhaldig overflate.

Asteroiden er eit større medlem av Polana-familien, ei undergruppe av Nysa-familien. Han vart oppdaga av Johann Palisa 28. januar 1875 og namnsett etter byen Pola (no Pula) i Kroatia, der Palisa gjorde oppdaginga.
MESSENGER

**MESSENGER** (akronym for **MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry, and Ranging**) var ein NASA-sonde skoten opp 3. august 2004. Han gjekk i bane kring Merkur mellom 17. mars 2011 og 30. april 2015, då han var tom for drivstoff og styrta inn i Merkur på eit venta tidspunkt. Romsonden karaktiserte den mineralske samansetninga til merkuroverflata, den geologiske historia til planeten, naturen til magnetfeltet, storleiken på og forholda i planetkjernen, leita etter flyktige stoff ved polområda og studerte naturen til eksosfæren og magnetosfæren over ein periode på meir enn fire år. Ferda var den første til Merkur på over 30 år - den førre ferda til Merkur var Mariner 10, som avslutta oppdraget ved Merkur i 1975.

Namnet til sonden kjem av at guden Merkur, som var opphavet til Merkur sitt namn, var dei romerske gudane sin bodbringar.

## Fyrste nærpassering
Den 14. januar 2008 fann **Mercury Flyby 1** stad med ein minsteavstand på 200&nbsp;km. Under passeringa vart område som hittil var ukjente fotografert. I tillegg vart det òg tatt UV- og IR-skanningar og lasermålingar.

## Viktige datoar
* 3. august 2004: oppskyting frå Jorda
* 2. august 2005: passering av Jorda
* 24. oktober 2006: passering av Venus
* 5. juni 2007: andre passering av Venus
* 14. januar 2008: fyrste nærpassering av Merkur
* 6. oktober 2008: andre nærpassering av Merkur
* 29. september 2009: tredje nærpassering av Merkur 
* 18. mars 2011: baneinnsetjing

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Moncalieri

**Moncalieri** er ein by i provinsen Torino i regionen Piemonte i Italia. Han har om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar og ligg om lag 9&nbsp;km sør for Torino. Byen er kjend for slottet som ligg her, bygd på 1100-talet og utvida på 1400-talet. Slottet vart seinare favorittresidensen til Maria Clotilde og Victor Emmanuel II av Italia. Det er ein del av verdsarvstaden *[[Residensane til kongehuset Savoie]]*.

## Historie
Moncalieri vart grunnlagd i 1228 av nokre innbyggjarar frå Testona (i dag ein *[[frazione]]* i kommunen Moncalieri) som ein tilfluktstad for åtak frå Chieri. Den korte vegen til Po og ei bru over ho her gjorde at byen voks godt og etter kvart vart ein fri kommune som husa fleire klosterinstitusjonar.

På 1600-talet kom han inn under Huset Savoie, som ofte budde i slottet her om sommaren. Under samlinga av Italia var han åstad for den kjende kunngjeringa i Moncalieri. Byen har halde på tradisjonen som ein sommarleg ferieby og husar i tillegg mange høgteknologiske bedrifter. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moncalieri|Moncalieri]]» frå ,  den 2. januar 2008.*
Verbania

**Verbania** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Verbano-Cusio-Ossola i regionen Piemonte og har om lag 30&nbsp;961 innbyggjarar.

Byen ligg ved Lago Maggiore nordvest i landet og vart oppretta i 1939 då byane Intra og Pallanza vart slått saman. Sidan 1992 har han vore hovudstad i provinsen Verbano-Cusio-Ossola.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Verbania|Verbania]]» frå ,  den 2. januar 2008.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*Offisiell turistside for Lago Maggiore-området
Rivoli

**Rivoli** er ein by i provinsen Torino i regionen Piemonte i Italia med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg 14 km vest for Torino og grensar i tillegg til kommunane Pianezza, Caselette, Alpignano, Collegno, Rosta, Grugliasco, Villarbasse, Rivalta di Torino og Orbassano.

## Historie
Sjølv om ein ikkje har funne verken arkeologiske funn eller historiske kjelder, trur ein at område rundt Rivoli har vore busett av keltisk stammer før romarane erobra området. Dei første spora etter mennske er frå det 1. og 2. hundreåret evt. og høyrer til romerske gravstader. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rivoli|Rivoli]]» frå , den 2. januar 2008.*
Vercelli

**Vercelli** (*Varséj* på piemontesisk) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Vercelli i regionen Piemonte og har om lag 46&nbsp;633 innbyggjarar. Han er ein av dei eldste byane i Nord-Italia og vart i følgje dei fleste historikarar grunnlagd i år 600 fvt. 

Byen ligg på Posletta mellom Milano og Torino. Han er eit viktig senter for risdyrking og er omringa av rismarker som er overfløymde om sommaren. 

Det første universitetet i verda som vart drive av offentlege midlar vart grunnlagd i byen i 1228. I dag har Vercelli eit universitet for litteratur og filosofi som er ein del av Università del Piemonte Orientale  og avdeling av Politecnico di Torino.

## Historie
Vercellae (**Vercelum**) vart grunnlagd av den liguriske stamma Libici eller Lebecili og vart ein viktig kommune. Gaius Marius slo Cimbri og germanarane i slaget ved Vercellae, som fann stad i nærleiken i 101 fvt.
 
500 år seinare slakta Flavius Stilicho ned ei gruppe gotarar her. Han vart nesten jamna ruinar på Hieronymus si tid. Etter langobarane invaderte området vart han ein del av hertugdømet Ivrea. Frå 885 kom han inn under ein fyrstbiskop.
 
Vercelli vart ein sjølvstendig kommune i 1120 og vart medlem av det første og andre lombardiske forbundet. I 1228 vart Universitetet i Pavia flytta til Vercelli, der det vart verande fram til 1300-talet, men utan at det utprega seg særleg. 

På 1200-talet kom han inn under Della Torre-familien frå Milano (1263), markien av Monferrato (1277), som peikte ut Matteo I Visconti til kaptein (1290-1299). Tizzoni (ghibellinarar) og Avogadri (guelfarar) kjempa om byen frå 1301 til 1334, og sistnemnde vart kasta ut fleire gonger, slika t markien av Monferrato kunne ta Vercelli i 1328. Byen lét då Visconti-familien i Milano ta over styringa i 1334. I 1373 kasta biskop Giovanni Fieschi ut Visconti, men Matteo gjenerobra byen. Facino Cane (1402) utnytta stiriden mellom Giovanni Maria og Filippo Maria Visconti og tok Vercelli, men vart driven ut igjen av Theodore II av Montferrat (1404). Frå han gjekk byen vidare til hertugane av Savoie (1427).
 
I 1499 og 1553 vart byen erobra av franskmennene, og i 1616 og 1678 av spanjolane. I 1704 klarte han å stå imot ei omfattande omleiring av franskmennene, som ikkje klarte å innta festninga. Etter dette deler byen historia til Savoie. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vercelli|Vercelli]]» frå ,  den 2. januar 2008.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* vercelli.net
* archeovercelli
Barletta

**Barletta** er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 95&nbsp;000 innbyggjarar. I 2009 vert byen hovudstad i den nye provinsen Barletta-Andria-Trani.

Byen er kjend for Kolossen i Barletta, ein bronsestatue som truleg viser den romeske keisaren Theodosius II. Byen var åstad for *[[La Disfida di Barletta]]* (Utfordringa i Barletta), eit slag i 1503 der 13 italienarar kommandert av Ettore Fieramosca slo franskmennene. I nærleiken av Barletta ligg den arkeologiske staden Canne della Battaglia der det kjende slaget mellom romarane og kartagarane med general Hannibal. 

Av nabokommunar rundt Barletta finn ein Andria, Canosa di Puglia, Margherita di Savoia, San Ferdinando di Puglia, Trani og Trinitapoli.

Byen har ei lang sandstrand som strekkjer seg frå aust til vest frå den kommersielle hamna. 

## Historie
Barletta voks opp som ei hamn for Cansoa i romartida, då kalla Bardulos eller Barulum. 

På byrjinga av 1500-talet, under ein krig mellom Frankrike og Spania, var byen åstad for ein historisk siger for italienske riddarar mot dei franske invasjonsstyrkane. Dette vart kjend som utfordringa i Barletta. 

Byen var hovudstad i området mellom 1806 og 1927.

Under den andre verdskrigen var byen ein av dei første der italienarane gjorde motstand mot nazistane. Dette fekk byen gullmedalje for etter krigen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barletta|Barletta]]» frå ,  den 2. januar 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* www.barlettaweb.com
Forint

**Forint** (HUF) er mynteininga nytta i Ungarn. Ein forint består av 100 fillér, men grunna forinten sin låge verdi har ikkje fillér-myntar vore i sirkulasjon sidan 1999.

Namnet på mynten kjem frå den italienske byen Firenze, der gullmyntar kalla *fiorino d'oro* vart prega sidan 1252. I Ungarn nytta dei opphavleg namnet *florentius* på myntane. Då Austerrike-Ungarn oppstod vart forint namnet den ungarske delen av folket nytta på mynteininga, medan dei på tysk vart kalla austerriksk-ungarske gülden, eller austerrikske *florin*, som bestod av 100 *krajczár*.

Avhengig av den økonomiske situasjonen i Ungarn skal bruken av forint fasast ut i perioden 2010-2012, og erstattast med euro.

I januar 2008 tilsvarte 100 HUF om lag 3,20 NOK.

## Ungarske myntar

Fil:Lajos_I_florint_768761.jpg|Lajos I (Nagy Lajos) (1342-1382)
Fil:Gold coin of Sigismund of Hungary.jpg|Sigismund av Det tysk-romerske riket. 1387-1437
Fil:Matthias Corvinus florint 755272.jpg|Mattias Corvinus (1458-1490).
Fil:111 Matthias Corvinus florint 755820.jpg|Mattias Corvinus
Fil:Münze Ludwig II Ungarn.jpg|Ludwig II Ungarn


## 1989

|20 fillér

## 1989 - ..
Klondike

**Klondike** er namnet på eit myteomspunne gullgravarområde i det canadiske territoriet Yukon. Klondike ligg omkring Klondikeelva som er ei bielv til Yukonelva. Området ligg aust for gullgravarbyen Dawson. Både Klondike og Dawson er kjent frå ei rad filmar og historier om gullfeberen sist på 1800-talet.

## Klondike i kulturen

I Donald Duck-universet er Klondike kjent som staden der Onkel Skrue la grunnlaget for formuen sin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Klondike|Klondike]]» frå ,  den 3. januar 2008.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Altamura

**Altamura** er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 65&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg om lag 45 km sørvest for Bari, nær grensa til Basilicata.

Byen er kjend for dei gode brøda som vert bakt her og seld i mange italienske byar. 

Den 400&nbsp;000 år gamle forkalka Alatmuramannen vart oppdaga i ei nærliggande kalksteinsgrotte kalla *grotta di Lamalunga*.

## Historie
Området rundt Altamura var tett busett i bronsealderen. 

Den antikke byen heitte *Altilia*, frå *Alter Ilium*, «den andre Troja». I følgje segna vart han grunnlagd av ein ven av Aeneas, Antellus, som òg rømde frå Troja som vart øydelagd av grekarane. Ei anna segn hevdar det er Althea, dronninga av myrmidonarane, som grunnla byen. 

Mellom 500- og 200-talet fvt. vart reist massive murar. Det neste hundreåret vart derimot byen mindre viktig, men fekk noko av statusen sin att då keisar Fredrik II grunnla byen på ny og gav ordre om å byggje den store Altamura-katedralen i 1232, ein av dei flottaste heilagdomane i Puglia. I 1248, etter press frå Fredrik, gjorde pave Innocens IV Altamura fritatt frå bispedømet Bari, og gjorde han til ei «palasskyrkje». 

Altamura vart styrt av fleire føydale familiar, inkludert Orsini del Balzo og Farnese (1538-1734). Farnese bygde mange palass og kyrkjer. I 1748 fekk Karl VII av Napoli bygd eit universitet i byen. 

I 1799 gjorde byen opprør mot Bourbon-styret, men det vart undertrykt etter to dagar og byen vart plyndra av troppane til Fabrizio Ruffo. Under Risorgimento på 1800-talet vart Altamura sete for opprørskommiteen i Bari, og etter samlinga av Italia vart han provinshovudstad i Puglia. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Altamura|Altamura]]» frå ,  den 3. januar 2008.*  


## Bakgrunnsstoff
*Turistattraksjonar i Altamura
*AltamuraLive
Andria

**Andria** er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 95&nbsp;000 innbyggjarar.Han er eit jordbruks- og servicesenter i området med vin, oliven og mandel som viktige produkt. Han er den fjerde største byen i Puglia etter Bari, Taranto og Foggia og den nest største byen i provinsen Bari. Frå 2009 vil derimot byen verte den største kommunen i den nye provinsen Barletta-Andria-Trani.

## History
I 915 vart Andria nemnd som ein *casale* («husstand») som var underlagt Trani. Han fekk bystatus rundt 1046 då den normanniske grev Peter bygde festningsverk i området. 

På 1300-talet, under angevinane, vart Andria sete i eit hertugdøme. I 1350 vart han omleira av tyske og lombardiske leigesoldatar i den ungarske hæren, og i 1370 av troppane til dronning Johanna I av Napoli. I 1431 var Francesco II Del Balzo herre. Han skal ha funne leivningane etter den heilage Rikard, den noverande vernehelgenen, og oppretta Andria-marknaden (23-30. april). I 1487 kom byen inn under Aragon og hertugdømet gjekk til den framtidige kongen Fredrik IV av Napoli. Seinare (1552) vart han seld til Fabrizio Carafa av spanjonale for 100&nbsp;000 dukatar. 

Carafa-familien styrte byen til 1799, då franske troppar under Napoleon erobra han etter ei lang omleiring. Etter Bourbon tok byen tilbake og seinare vart byen ein forkjempar for Risorgimento og samlinga av Italia. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Andria, Italy|Andria, Italy]]» frå ,  den 2. januar 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Andriaweb.com
Sensur

**Sensur** er ei handling som held noko igjen frå allmugen, til dømes informasjon, bilete eller ytringar. Ordet blir mest brukt om desse handlingne utført av offentlege styresmakter, men kan også dreia seg om til dømes handlingar innan ei verksemd eller om éin enkeltperson, såkalla **sjølvsensur**. Årsaker til sensur kan vera at visse ting blir omfatta av tabu, kan avsløra viktige løyndommar, setja nokon i eit dårleg lys eller liknande. Både ytringsfridom og tilgang til informasjon er viktige demokratiske prinsipp, og opne samfunn er derfor forsiktige med sensur, som ein i staden gjerne set i samband med totalitære samfunn og propaganda.

## Politisk sensur
Politisk sensur er mest utbriedd i diktatur og totalitære statar, som fascistiske og kommunistiske statar, men autoritære regime sensurerer òg ofte tilgangen til media. I autoritære statar vert massemedia som aviser, bøker og filmar sensurerte. I Sovjetunionen vart òg musikk sensurert. Bøker skrivne av forfattarar som styresmaktene ikkje likar får ikkje alltid publisert det dei skriv.   
Det hender òg at demokratiske statar vert freista til å nytta sensur. Dette skjedde til dømes i Storbrittania då regjeringa, i perioden oktober 1988 til september 1994, ikkje tillet at stemmen til medlemmar av Sinn Fein vart kringkasta. Forbodet omfatta fleire nordirske organisasjonar, men vart i samtida sett på som retta mot Gerry Adams. 

### Sjølvsensur
I autoritære statar lyt forfattarar ofte vera forsiktige med kva dei skriv, for at bøkene ikkje skal verta stogga av sensuren. Dette vert kalla «sjølvsensur». Under 2. verdskrigen var sjølvsensur vanleg i okkuperte land.

### Sensur av Internett
Internett har ført til at det er vanskelegare å sensurera nyheiter, med fleire regjeringar filtrerer tilgangen til internettsider dei ikkje vil at innbyggarane skal ha tilgang til. Kina og Iran er eit typisk døme på dette. Andre døme er Tyrkia som freista å legga press på Twitter og USA som i 2013 blokkerte tilgang til den britiske avisa The Guardian frå militære basar, for å hindra tilgang til artiklar om varslaren Edward Snowden.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Kort historikk om sensur og ytringsfrihet
Molfetta

**Molfetta** er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia. Han ligg ved Adriahavet, om lag 24&nbsp;km nordvest for Bari, og har om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar.

## Historie
Opphavet til byen kan sporast tilbake til ein liten fiskelandsby på 300-talet fvt., men han vart først nemnd i skriftlege kjelder i november 925. Byen utvikla seg under Austromarriket og vart seinare erobra av langobardar, som gjorde han ein del av Hertugdømet Benevento. Byen slo tilbake mange åtak frå sarasenarar. Som ein sjølvstendig hamneby gjorde Molfetta handel med andre byar rundt Middelhavet, som Venezia, Alexandria, Konstantinopel, Syria, Amalfi og Dubrovnik.

På byrjinga av 1000-talet kom normannarane til området og byen fekk halde på sjølvstyre sitt, noko som utvikla staden som ei hamn for handel og som ein stad der pilegrimar ofte gjekk om bord på veg til Det heilage landet. Av dei mange pilegrimane som reiste gjennom byen var Konrad av Bayern (ca. 1105-1154), som på veg tilbake frå pilegrimsreisa si slo seg ned her som eremitt. Han vart æra som San Corrado etter han døydde, og er i dag vernehelgenen til Molfetta. 

Under angevinarstyret av byen klarte han å halde på sjølvstyre sitt, men då Aragon slo seg ned i Sør-Italia vart det stadige stridar mellom franskmenn, spanjolar og italienarar. Desse krigane førte til død og øydelegging i store delar av Sør-Italia. Plyndringa av Molfetta av franskmennene i juli 1529 var ei hending som stoppa den økonomiske utviklinga i byen.

Dei fleste bygningane i Molfetta er moderne, men den gamle domkyrkja i byen Duomo Vecchio i romansk-apulisk stil  er frå 1100-1200-talet.

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Molfetta|Molfetta]]» frå ,  den 3. januar 2008.*
Monosakkarid

**Monosakkarid** eller **enkle sukkerartar** er karbohydrat som er bygd opp av enkle molekyl med 3-7 karbonatom (som oftast 5 eller 6). Dei er vanlegvis fargelause, vassløyselege og sett saman av krystallinsk tørrstoff. Monosakkarid inngår som byggesteinar i polysakkarid og er den enklaste forma for sukker.

## Bakgrunnsstoff
Tale

**Tale** er det å forma lydar til ord ved hjelp av organ i hovudet og halsen — taleorgana. Tale er ei særs utbreidd kommunikasjonsmåte blant menneske, gjennom til dømes **samtale** eller **einetale**. Å **halde ein tale** vil seia å tala til ei samling menneske ved eit særskild høve.
Trani

**Trani** er ein hamneby i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved Adriahavet, om lag 40 km nordvest for Bari med jernbane.

## Historie
Byen hadde sitt opphav som *Turenum* i romartida. Han vart seinare erobra av langobardar og austromarar. Dei første sikre kjeldene om byen har ein frå 800-talet.

Gullalderen i Trani var på 1000-talet då han vart bispesete i staden for Kanossa, som vart øydelagd av sarasenarar. Hamna vart då kraftig utbetra og nytta som utgangspunkt for krosstoga. I år 1000 gav Trani ut *Ordinamenta Maris*, som vert rekna som den eldste maritime kodeksen i mellomalderen. I denne perioden slo mange mektige familiar frå dei store italienske maritime republikkane (Amalfi, Pisa og Venezia) seg ned i Trani. Trani fekk på si side ein konsul i Venezia på 1100-talet. Dei hadde òg konsulat i mange nordeuropeiske byar, sjølv i England og Nederland, og viser at Trani var ein viktig handelsmessig og politisk aktør i mellomalderen. 

Keisar  Fredrik II bygde eit massivt slott i Trani. Under hans styre, tidleg på 1200-talet, var byen på sitt rikaste. 

På 1100-talet husa Trani alt det største jødiske samfunnet i Sør-Italia og var fødestad for ein av dei størse rabbiane i mellomalderen i Italia, Rabbi Isaiah ben Mali di Trani  (1180-1250). 

Trani kom ut for ei krise under Anjou og Aragon sine styre (1300-1400-talet), då jødane vart forfulgt. Under Huset Bourbon snudde Trani den negative trenden igjen, hovudsakleg på grunn av betre økonmiske tilhøve i Sør-Italia. Trani var provinshovudstad fram til napoleonskrigane, då Joachim Murat tok frå han denne statusen og gav han til Bari. I 1799 utførte franske troppar ein massakre av innbyggjarane i Trani sidan dei hadde gått inn i Den napolitanske republikken.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Trani|Trani]]» frå ,  den 3. januar 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Bitonto

**Bitonto** er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han vart kalla «Olivenbyen» på grunn av dei mange olivenlundane rundt byen. 

Bitonto ligg om lag 16 km vest for Bari, nær kysten av Adriahavet. Av nabokommunar finn ein Bari, Bitetto, Palo del Colle, Altamura, Toritto, Ruvo di Puglia, Terlizzi og Giovinazzo.

## Historie
Byen vart grunnlagd av Peucetii og i følgje ei segn vart byen kalla opp etter Botone, ein illyrisk konge. Dei første bymurane er datert til 300- eller 400-talet fvt. og ein kan sjå spor etter desse i dei normanniske bymurane. Etter at han var allitert med Roma under samnittarkrigane vart han ein romersk *[[municipium]]* (latin *Butuntum*), men fekk halde på sine tidlegare lover og sjølvstyre. 

På 900-talet klarte Bitonto å stå imot plyndringstokt frå sarasenarar, som fekk leiaren sin drepen nedanfor bymurane. Bitonto tok del i opprøret til Melus av Bari i 1009.

I mellomalderen var Bitonto eit len for fleire baronfamiliar før han gjekk over til Acquaviva på 1200-talet, som tok namnet sitt etter skansen deira ved Acquaviva delle Fonti.  Acquaviva vart seinare hertugar av Atri og deira signory i Bitonto fekk status som marki i 1464 av kongen av Napoli, Ferrante di Aragona. Han døydde tidleg og byen gjekk til broren Andrea Matteo Acquaviva, som byta han i 1487 mot markirangen til Ugento, som han så mista.  I 1552 betalte innbyggjarane seg sjølv fri for 66&nbsp;000 dukatar. 

Under den polske arvefølgjekrigen i 1734 slo den spanske hæren under Karl av Bourbon og hertugen av Montemar austerrikarane i slaget ved Bitonto, og skira slik eigedømane til Kongedømet Napoli for Huset Bourbon.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bitonto|Bitonto]]» frå ,  den 3. januar 2008.*  

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

*Turistattraksjonar i Bitonto
*Adrian Fletcher’s Paradoxplace – Bilete av Bitontokatedralen
Kultur i 1940

**Kultur i 1940** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1940.

## Musikk
* 20. juli: Magasinet *[[Billboard]]* gav ut sitt første «Music Popularity Chart». Desse topplistene blei i løpet av 1900-talet det viktigaste målet på kor populær nyutgjeven musikk var i USA.
Arild Bergström

**Arild Bergström** () er ein norsk biletkunstnar og var direktør for Nordisk Kunstnarsenter i Fjaler.

Han utdanna seg ved Kunst- og handverksskulen i Bergen, og seinare ved Jan van Eyck-konservatoriet i Nederland. Bergström debuterte på Vestlandsutstillinga i 1970, og har sidan mellom anna vore representert der og på Statens haustutstilling fleire gongar.

På 1970-talet var Bergström medlem av den kjende «Lyn-gruppa», samansett av unge Bergens-kunstnarar. Saman med desse hadde han ei mengd utstillingar fleire stader i Noreg og i utlandet.

Har hatt seperate utstillinger i Sogn og Fjordane Fylkesgalleri/Kunstmuseum, Hordaland kunstsenter, ved galleri i Porsgrunn og Haugesund, og delteke på fleire utstillingar i utlandet, mellom anna i Aachen i Tyskland, og på Ungdomsbiennalen i Paris.

Bergström flytta i 1973 til Færøy i Solund og burdde og arbeidde der fram til 1995, då han vart direktør for det nyskipa Nordisk Kunstnarsentar på Dalsåsen i Dale i Sunnfjord.