open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kimmeridge

**Kimmeridge** er ein liten landsby i Purbeck i Dorset i England, ved kysten av Den engelske kanalen. Landsbyen har kring 110 innbyggjarar (2001).

Landsbyen ligg på skiferklippene frå juratida og har gjeve namn til alderen kimmeridgium i juratida, då dette laget vart lagt ne. Klippene er ein del av verdsarvstaden Jurassic Coast. Vitjingssenteret for Jurassic Coast ligg i Kimmeridge.

Bukta er òg typelokaliteten for kimmeridgeleire frå juratida, som ein finn fleire stader i Sør-England og som er ein av kjeldebergartane for hydrokarbonar i Wessex- og Nordsjøbassenga.

Under klippene finn ein ei stor abrasjonsflate (kalla The Flats). Kysten ved Kimmeridge er uvanleg varm og ein perfekt stad for å studere tang og tare og andre organismar.

På klippa i vest står ei oljepumpe eigd av BP. Ho har pumpa kontinuerleg sidan seint i 1950-åra og er dermed den eldste oljepumpa i Storbritannia som framleis er i drift. Det vert produsert kring 65 tønner olje kvar dag frå eit lag som ligg 350 meter under klippa.

Like aust for Kimmeridge Bay (oppfor Hen Cliff) står ein folly kalla Clavell Tower som inspirerte P.D. James til å skrive romanen *[[The Black Tower]]*. Då tårnet stod i fare for å rase utfor klippa som gradvis vert erodert bort, vart tårnet flytta 35 meter lenger bort frå klippekanten.

## Sjå òg
* Jurassic Coast

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kimmeridge|Kimmeridge]]» frå ,  den 26. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** James P D (1975) *[[The Black Tower]]*, Sphere books (1987 edition), 288pp, ISBN 072-215110-1.
** Wignall P (ed) (1995) *Benthic Palaeoecology of the Late Jurassic Kimmeridge Clay of England* (Special Papers in Palaeontology series), Palaeontological Association, 74pp, ISBN 090-170242-0.
** Kimmeridge Bay; Geology of the Wessex Coast by Ian West


## Bakgrunnsstoff
* Wytch Farm
* Purbeck  District Council
* Fossilsamling ved Kimmeridge Bay
Jurassic Coast

**Jurassic Coast** (*Jurakysten*) er ein verdsarvstad på kysten av Den engelske kanalen sør i England. Han strekkjer seg frå Orcombe Point nær Exmouth i Aust-Devon til Old Harry Rocks nær Swanage i Aust-Dorset, eit strekke på 153 km.
Kysten vart innskriven i 2001 og var den andre naturlege verdsarvstaden i Storbritannia. Ein kan gå langs heile kysten på South West Coast Path.

## Geologi

Jurassic Coast består av klipper frå trias, juratida og krittida, frå mesozoikum, ein periode på om lag 180 millionar år. 

Staden har mange flotte landformer, som den naturlege steinbogen Durdle Door, vika Lulworth Cove og ei øy, Isle of Portland. Chesil Beach er eit fint døme på ein tombolo og ei stormstrand. Kysten har både konkordante og diskonkordante kystlinjer. På grunn av den varierte geologien, har det vorte utført mange internasjonale feltstudiar her. Det var her Mary Anning, ein paleontolog som studerte fossil, oppdaga det første komplette fiskeøgle-fossilet. 

Det høgaste punktet på Jurassic Coast og langs heile sørkysten av Storbritannia, er Golden Cap på 191 meter over havet. 

## Historie

Under den andre verdskrigen vart fleire område langs Jurassic Coast nytta av det britiske forsvaret. Ein av dei største basane til Royal Navy låg ved Portland Harbour, men har sidan vorte lagt ned. Ein stor base for den britiske hæren ved Bovington er framleis i drift. 

Delar av kysten, særleg rundt Portland, kan vere farleg og det ligg mange skipsvrak langs kysten. 

## Bakgrunnsstoff
* Jurassic Coast - offisiell nettstad
* The South West Coast Path National Trail
* Jurassic Coast, UNESCO
* UNEP si side om Jurassic Coast 
* National Geographic om Jurassic Coast
* BBC om Jurassic Coast

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jurassic Coast|Jurassic Coast]]» frå ,  den 26. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Byen Aguascalientes

**Aguascalientes** er delstatshovudstaden og den største byen i delstaten Aguascalientes i Mexico. Byen ligg den sentrale delen av Mexico, i låglandet av Det meksikanske platået. Han hadde eit folketal på  i 2012, med  i storbyområdet. Byen er mest kjend for tekstilane sine og for San Marcos-festivalen. 

Aguascalientes vart grunnlagd av Juan de Montoro 22. oktober 1575 som ein stoppestad for posten mellom Zacatecas og Mexico by. Staden var opphavleg folkesett av nomadiske chichimecafolk. Byen blei grunnlagd under namnet , ‘Landsbyen til vår jomfru av himmelferda av dei varme vatna’, etter vernehelgenen for byen og dei mange varme kjeldene i området. Han var ein utpost på Sølvvegen, og var del av kongeriket Nueva Galicia. I 1835 gjorde president Antonio López de Santa Anna Aguascalientes til hovudstad for eit nytt territorium, som blei ein ny delstat i 1857. 


Aguascalientes Plaza Patria.jpg|Plaza Patria i Aguascalientes.
Fachada del Templo del Santuario de Nuestra Señora de Guadalupe, Aguascalientes, Ags..jpg|Templo del Santuario de Nuestra Señora de Guadalupe i meksikansk barokkstil.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes, Aguascalientes]]» frå ,  den 26. desember 2009.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Sønke Sønnichsen

**Sønke Postumus Sønnichsen** () var ein norsk teolog som bidrog til å innnføra salmar av Elias Blix i den norske kyrkja. Han var også med i kvinnerørsla.

Sønke Sønnichsen vart fødd i Oslo. Han var student frå 1858, cand.theol. i 1865. Han arbeidde nokre år i skoleverket før han i 1872 vart klokkar og lærar ved Oslo tukthus. I 1876 fekk han stillinga som sokneprest i Lårdal i Telemark, i 1883 vart han prost i Øvre Telemark, i 1884 sokneprest i Ramnes, i 1894 i Tjølling.

Som prost i Øvre Telemark tok Sønnichsen til ords for å få Elias Blix' *[[Nokre Salmar]]* godkjend for bruk i gudstenesta, i tillegg til dei ordinære salmebøkene. Før han lanserte framlegget for kyrkjedepartementet, hadde han ved minst to høve prøva landsmålsalmane i kyrkja, første gong i Høydalsmo kyrkje andre juledag 1884, då dei mellom anna song «No koma Guds englar».

Han var medstiftar av Norsk Kvinnesaksforening i 1884.

## Kjelder

* Gunnar Johannessen Stendal: Norske teologer
* Oplysninger om Norges Geistlighed siden 1814
* Anders Aschim: *Elias Blix: Ein betre vår ein gong* Det Norske Samlaget, 2008 ISBN 978-82-521-6429-9
Lulworth Cove

**Lulworth Cove** er ei vik nær landsbyen West Lulworth ved verdsarvstaden Jurassic Coast i Dorset sør i England. Vika er eit flott døme på landforma som på engelsk vert kalla *cove* og er ein turistattraksjon med meir enn éin million vitjande årleg. Han ligg nær steinbogen Durdle Door og andre stader ved Jurassic Coast.

Vika har fått den noverande forma si på grunn av fleire forskjellige lag med bergartar som går parallelt til kysten (ei konkordant kystlinje). På sjøsida har leire og sand vorte erodert bort, eit smalt band (mindre enn 30 meter) av kalkstein dannar kystlinja. Bakom denne ligg eit nytt lag med svakare kalkstein, og bak om her igjen meir leire og sand. Inst i vika ligg eit band med krit. Munningen til vika er smal og vart danna av bølgjeerosjon og smeltevatn frå isbrear. 

## Sjå òg
*Jurassic Coast

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lulworth Cove|Lulworth Cove]]» frå ,  den 26. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** Dorset County Council, Visitor Numbers at Selected Attractions 1998 to 2002 .
** West, Ian, *The Geology of the Dorset Coast*, Southampton University, 2003.



## Bakgrunnsstoff
*Dr. Ian West si side om Lulworth Cove (arkivert nettside)
Høydalsmo kyrkje

**Høydalsmo kyrkje**  er ei kyrkje i Høydalsmo og Lårdal sokn i Øvre Telemark prosti.  Kyrkja høyrer til Tokke kyrkjeleg fellesråd.  Ho vart vigsla i 1747.

Kyrkja vart restaurert av Auver Auversson Flatland i 1873. Preikestolen og altartavla er frå det året. Altertavla har Jeseu oppstode til motiv og er ein kopi etter Adolph Tidemand si altertavle til Bragernes kyrkje i Drammen. Del av den gamle altertavla står også i koret. Kyrkja vart restaurert att i 1984.

I 1986 datt kyrkjeklokka ned. Klokka kom frå det utan å verte øydelagt, men då dei skulle hengje henne opp att fann dei att tårnet var ròte, og det laut difor byggjast nytt.

Ei stavkyrkje i bygda frå 1200-talet vart riven i 1785.

## Fotnotar

## Kjelder
*«Høydaslmo kyrkje» på nettstaden til Tokke kommune
*Om Høydaslmo og Lårdal kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja

## Bakgrunnsstoff
*
Tyrrell Racing

**Tyrrell Racing** var ein britisk Formel 1- konstruktør som vart oppretta på 1960-talet av Ken Tyrrell. Tyrell konkurerte frå 1968 til 1988.

## Tyrrell P34
Bilen Tyrrell P34 er utan tvil eit av dei mest radikale bildesigna nokonsinne, innan Formel 1. Sekshjularen konkurerte med vanlege firhjulingar både i 1976 og i 1977. Bilen vann dobbeltsiger under
Sverige Grand Prix i 1977. Men dekkfabrikanten Goodyear hadde problem med å utvikle små dekk som var gode nok, så frå sesongen 1978 gjekk Tyrell tilbake til å køyrde med fire hjul.

Det er forøvrigt seinare blitt forbod mot fleire/færre enn fire hjul i formel 1.
Man of War Bay

**Man of War Bay** eller **Man o' War Cove** er ei bukt ved kysten av Dorset sør i England, mellom nesa Durdle Door i vest og Man O War Head i aust. 

Bukta har namn etter ei gruppe skjer aust i bukta kjende som The Man o' War. Man-o'-war eller manovar er ein type krigsskip.

## Sjå òg
* Jurassic Coast

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Man o' War Cove|Man o' War Cove]]» frå ,  den 13. januar 2022.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Ian West's ''Geology of the Wessex Coast''
Arrows

**Arrows** var ein Formel 1-konstruktør som deltok frå 1978 til 2002. I ein periode var laget og kjend som Footwork. Svake plasseringar og dårleg økonomi fekk Arrowslaget til å folde saman i 2002.
Romjul

**Mellomjul**, **romjul** eller **romhelg** (frå norr. *rúmheilagr* 'ikkje heilag etter lova') viser til eit tidsrom etter juleheilagdagane og fram til slutten av jula. I eldre tid var dette som regel tida mellom andre juledag og trettandedag 6. januar. I nyare tid reknar ein gjerne med at romjula sluttar ved nyårsdag 1. januar.

Mange har ferie i romjula, og kan nytta tida til avslapping, sosiale høve eller reising. Samstundes opnar fleire butikkar og arbeidsstader etter fleire heilagdagar, og ein kan dermed nytta tida til å bytta julegåver, eller ein kan gå på jobb. I nokre engelsktalande land er omgrepet *Boxing Week* innført om denne perioden, som tidlegare ikkje hadde noko særskild namn på engelsk.

## Sjå òg
*Dei tolv juledagane

## Kjelder
*
British American Racing

**British American Racing** var ein formel 1-konstruktør som konkurrerte frå 1999 til 2005. Laget var oppkalla etter selskapet British American Tobacco (BAT), som eigde og sponsa laget for å marknadsføre sigarettmerket sitt *Lucky Strike*.

## Historie
 

British American Racing vart starta i 1998 gjennom oppkjøp av konstruktøren Tyrrell og byrja konkurrere frå 1999-sesongen. BAR nådde eit høgdepunkt i 2004-sesongen og kom på andreplass i konstruktørmeisterskapen, etter Ferrari. Restriksjonar på tobakksreklame innan Formel 1 sporten, gjorde at det dukka opp rykte om at BAT ville selje laget. I November 2004, kjøpte bilfabrikanten Honda opp 45% av BAR. Året etter kjøpte bilfabrikanten dei resterande 55% av BAR-laget. Som ein konsekvens vart BAR Honda til Honda Racing F1 frå og med sesongen 2006.

### Formel 1-resultat
Restaurering

**Restaurering** er tiltak for å setje i stand eit bygg eller ein gjenstand slik at det får attende ein tidlegare skapnad og utsjånad. 

Omgrepet vert nytta på ulike måtar i ulike fagmiljø. Innanfor vernerørsla har ein nytta omgrepet både om gjenoppretting til opphavleg tilstand og gjenoppretting til ynskt tilstand.
Omgrepet vert i dag helst berre bruka om antikvarisk restaurering. Det inneber at arbeidet vert utført etter ein antikvarisk plan, og gjennomført med tradisjonelle materiale og verktøy, av handverkarar som kjenner dei tradisjonelle handverkteknikkane. Restaurering vil likevel innebere betydelege inngrep og forandringar, og skil seg slik frå konservering, som i antikvarisk samanheng ofte blir halde fram som idealløysinga.

I folkeleg språkbruk kan ordet feilaktig bli bruka om all slags vøling, også den som inneber modernisering. Innan kulturminnevernet vert ordet bruka om reparasjonar med vekt på å følgje antikvariske prinsipp. Praktisk restaureringsarbeid vil likevel vere et kompromiss mellom det å gjenskape ein opphavleg utsjånad og det å gjere gjenstanden eller byggverket tenleg for framtidig bruk.

## Kjelder
Ferdinand av Braunschweig

**Ferdinand av Braunschweig** (), hertug av Braunschweig-Lüneburg, var ein preussisk feltmarskalk (1758&ndash;1766) som er kjend for deltakinga i sjuårskrigen.

Som den fjerde sonen av Ferdinand Albert II av Brunswick-Lüneburg, slutta han seg til dei væpna prøyssiske styrkane som oberst i 1740. Han deltok i slaget ved Mollwitz og slaget ved Chotusitz. Etter at markgreven Wilhelm av Brandenburg vart drepen i Praha i 1744, fekk Ferdinand kommandoen over *Leibgarde*-bataljonen til Fredrik II av Preussen   og utmerkte seg stort i slaget ved Soor (1745), spesielt i åtaket på ei bratt klippe, som vart forsvart av den eldre broren hans Ludwig Ernst von Braunschweig-Wolfenbüttel. Ferdinand deltok i den andre schlesiske krigen, der han hadde ei leiande rolle i invasjonen av Sachsen og Böhmen i 1756 under sjuårskrigen. Han deltok i slaget ved Rossbach og vart så kommandør over den allierte hæren til kurfyrstedømet Braunschweig-Lüneburg. Under ti år med fred, var han nært knytt til det militære arbeidet til Fredrik II av Preussen, som leia vakt-bataljonen og prøvde å gjere han til ein modell for heile den prøyssiske hæren. Ferdinand var òg ein av kongen sine næraste vener og vart forfremma til generalmajor og så generalløytnant.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ferdinand av Braunschweig|Ferdinand av Braunschweig]]» frå ,  den 27. desember 2009.*
Slaget ved Zorndorf

**Slaget ved Zorndorf** var eit slag utkjempa 25. august 1758 under sjuårskrigen. Åstaden for slaget var den prøyssiske landsbyen Zorndorf (i dag Sarbinowo i Polen).

## Bakgrunn
I august 1758 rykte 43&nbsp;000 russiske soldatar fram under Wilhelm von Fermor til dei var 100&nbsp;km frå Berlin og hadde som mål å slå seg saman med austerrikarane under feltmarskalk Daun. Kong Fredrik II av Preussen forstod at om dei slo seg saman kunne det bety at Berlin fall, og valde derfor å kome planane deira i forkjøpet. Han kom derfor på russarane bakfrå. Fermor, som då omleira Küstrin, fekk vite om manøvrane til Fredrik II frå kosakktokt. Han enda omleiringa og la seg til ved ein fordelaktig posisjon ved Zorndorf, 10&nbsp;km søraust for Küstrin.

## Slaget
Den 25. august gjekk infanteriet til Fredrik til åtak på eit russisk «observasjonskorps», som berre bestod av unge vernepliktige. Russarane klarte å halde stand fram til det kjende kavaleriet til Friedrich Wilhelm von Seydlitz slo til. Det russiske kavaleriet braka saman med det prøyssiske, men vart avleidd og måtte flykte mot dei russiske infanteristane. Desse, forvirra av ei sky av støv og krutrøyk, trudde det var prøyssarane og opna artillerield mot dei. I mellomtida hadde infanteriet til Fredrik gått til åtak på venstreflanken til den russiske armeen.

Under det påfølgjande slaget, gjekk begge sider raskt tom for krut og starta ein hand-til-hand kamp. Det vart sagt at ein russisk avdeling hadde slått seg til i eit lager med vintønner og drakk seg fulle. Då nokre av dei prøyssiske bataljonane synte teikn på at dei var trøytte, leidde Fredrik sjølv an åtaket. Slaget vart av samtidige skildra som det blodigaste på 1700-talet. Ein prøyssisk offiser rapporterte at «lika til russarane dekte sletta rekkje etter rekkje, dei stod ved sidan av kanonane sine medan kroppane deira vart kappa i bitar av sablane våre, men gjorde likevel ikkje retrett». Etter slaget skal Fredrik ha kome med det kjende utsagnet at «det er lettare å drepe russarane enn å vinne over dei»

Den kraftige kampen heldt fram til mørket kom, då 80 % av observasjonskorpset var døde. Tapa på begge sider er estimert til kring 32 %: prøyssarane mista 12&nbsp;800 mann, russarane over 18&nbsp;000. Slaget ser ut til å ha enda utan vinnarar. Russarane heldt framleis stand på slagmarka dagen etter, men Fermor var den første til å trekke seg attende mot Landsberg. Dette hindra russarane i å nå sine austerrikske allierte og Fredrik kravde dermed sigeren, sjølv om enkelte russiske historikarar meiner annleis.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Zorndorf|Battle of Zorndorf]]» frå ,  den 27. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Koch, H.W. *A History of Prussia*. Barnes & Noble, Inc., 1993. ISBN 0-88029-158-3
* Konstam, Angus. *Russian Army of the Seven Years War*, Part 1. Osprey Publishing, 1996. ISBN 1-85532-585-3.
* Millar, Simon. *Zorndorf 1758*. Osprey Publishing, 2003. ISBN 1-84176-696-8.

## Bakgrunnsstoff
* Rapporten til Fermor om slaget (med kart) (russisk)
* Slaget
Santiago Calatrava

**Santiago Calatrava Valls** () i Valencia, Spania) er ein spansk arkitekt og ingeniør. Han blei fødd i bydelen Benimamet i Valencia. Calatrava er kreditert for å ha designa, blant anna Teletårnet på Montjuïc i Barcelona, BCE-bygningen i Toronto, Turning Torso i Malmö og l'Hemisfèric i Valencia. 

## Bakgrunnsstoff
Wilhelm von Fermor

**Wilhelm von Fermor** () var ein general i den russiske hæren, men var opphavleg frå ein engelsk familie.

Han gjekk inn russisk militærteneste i 1720, utmerkte seg ved omleiringa av Gdańsk og i 1736 mot tyrkarane, vart i januar 1740 kommandant i Viborg og deltok her i krigen mot Finland. I 1746 vart han utnemnd til generalløytnant og formann for Baukanzlei og leia bygginga av keisarpalasset i St. Petersburg.

I 1751 var han generalkommandant for St. Petersburg, Finland og styret av Novgorod. I 1756 vart han sjefsgeneral for ein av hovudarmeeane under Apraksin. I 1758 mottok han etter slaget ved Großjägersdorf kommandoen over den russiske hæren, tok Thorn og Elbing og vart innsett som generalguvernør av Preussen.

Vidare ved breidda av Oder omleira han Küstrin, og møtte 25. august 1758 Fredrik den store i slaget ved Zorndorf. Han vart slegen og tvungen til å trekke seg tilbake til Polen og Preussen. 

Wilhelm von Fermor flytta tilbake til Polen og kjempa vidare som korpsgeneral under general Saltykov i slaget ved Kunersdorf.

Etter at tsarina Elisabeth døydde, i 1762, vart han utnemnd av Katarina II til generalguvernør i Smolensk og medlem av Senatet, men i 1768 flytta han tilbake til eigedomen sin i Nitau.

Wilhelm von Fermor døydde 8. februar 1771 på eigedomen sin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Wilhelm von Fermor|Wilhelm von Fermor]]» frå , den 27. desember 2009.*
Slaget ved Tornow

**Slaget ved Tornow** var ein del av sjuårskrigen og vart utkjempa mellom styrkar frå Preussen og Sverige den 26. september 1758.

Prøyssarane sende 6000 mann, leia av general Wedel for å verne Berlin. Wedel gjekk aggressivt til åtak og let kavaleriet sitt gå til åtak på ein svensk styrke på om lag 600 mann ved Tornow. Svenskane kjempa tappert og slo til bake seks åtak, men det meste av det svenske kavaleriet gjekk tapt og det svenske infanteriet måtte trekke seg tilbake føre den overlegne prøyssiske styrken. 

Dei prøyssisk-svenske slaga heldt fram med slaget ved Fehrbellin i 1758 den 28. september. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Tornow|Battle of Tornow]]» frå ,  den 27. desember 2009.*
Slaget ved Kay

**Slaget ved Kay** eller **slaget ved Paltzig** var eit slag utkjempa 23. juli 1759 under sjuårskrigen. Det skjedde nær Kay (Kije) i Neumark, i dag ein del av Polen.

General Carl Heinrich von Wedel, kommandøren av ein prøyssisk arme på 28&nbsp;000 mann, gjekk uklokt til åtak på ein større russisk arme på 47&nbsp;000 mann, kommandert av grev Pjotr Saltykov og vart slått. Prøyssarane mista 8300 mann, russarane mindre enn 5000 mann. Etter slaget valde kong Fredrik II av Preussen å tvinge russarane ut i eit avgjerande slag for å hindre dei å slå seg saman med hovudhæren til austerrikarane, men vart slått ved Kunersdorf av ein samla russisk-austerriksk arme.

Storleiken på styrkane er òg gjeven til å vere 26&nbsp;000 prøyssarar og 70&nbsp;000 russarar, men dette er lite truleg, sidan Saltykov hadde 41&nbsp;000 mann ved Kunersdorf berre tre veker seinare.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Kay|Battle of Kay]]» frå ,  den 27. desember 2009.*
Ibn-Sinâ

**Ibn-Sinâ** (), ofte latinisert til **Avicenna**, var ein framståande persisk filosof og medisinar frå Khorasan. Han hadde stor innverknad på vitskap og tankar i mellomalderen, både i den muslimske og den kristne verda. Ibn-Sina er særleg kjend for oppslagsverket *Kitab al-shifa* ('Lækje-boka') og *l-Qanun fi al-tibb* ('Medisin-kanonen'), eitt av dei fremste verka innan medisinsk historie.
 
## Liv

Ibn-Sina var fødd som Hussain ibn Abdullah ibn Hassan ibn Ali ibn Sina i Afshana nær Bukhara, der mor hans var frå. Faren kom frå Balkh i Samanideriket, no i Afghanistan, og var ein ein lærd ismaili. Den unge Ibn-Sina tok til seg kunnskap frå dei mange lærde som møttest i huset deira, og lærte også fleire persiske dikt og heile Koranen utanboks før han var 10. Ved hjelp av lærarar, bøker frå det kongelege samanidebiblioteket og sjølvstudium studerte og meistra han fag som logikk, metafysikk, juss og medisin i Bukhara, og var blitt ein respektert lege som tjueeinåring.

Deretter gjekk livet hans gjennom store omveltingar. Faren døydde, Samanideriket blei erobra av Mahmud av Ghazni, og Ibn-Sina byrja ein vandringsperiode. Han kom til fleire byar og livnærte seg ved evnene sine, men var plaga av pengemangel og sjukdom. Endeleg fekk han ei stilling som hofflege under Shams al-Dawlah i Hamadan. Her levde han eit travelt liv med offisielle plikter innan medisin og administrasjon, samstundes som han byrja skriva dei to store verka sine, diskuterte og heldt konsertar for elevar som kunne vara store delar av natta.

Då Shams al-Dawlah døydde i 1022 fekk Ibn-Sina problem ved hoffet, og sat ei tid i fengsel. Etter ei tid flykta han og eit mindre følgje til Isfahan, der han blei godt motteken av herskaren 'Ala' al-Dawlah og kunne fullføra dei fleste verka sine. Under eit felttog med herskaren blei Ibn-Sina sjølv sjuk, og døydde av utmatting og kolikk.

## Verk

Kitab al-shifa' tek for seg logikk, naturvitskap og metafysikk, og er truleg det største verket av sin type skrive av ein enkelt. Her tolka Ibn-Sina mellom anna Aristoteles og nyplatonikarane. Den seinare Kitab al-najat ('Frelse-boka') er ei oppsummering av Kitab al-shifa'.

Al-Qanun fi al-tibb er den best kjende enkeltboka i austleg og vestleg medisin. Ho er eit systematisk oppslagsverk som bygger på gresk medisin i Romarriket, arabisk medisin og i noko grad hans eigne erfaringar.

Kitab al-isharat wa al-tanbihat ('Retningsliner og kommentar-boka') var det siste større filosofiske verket hans. Dette er den mest personlege av verka hans, og skildrar den andelege reisa til mystikar, frå tidleg tru til ein full visjon av Gud. 

Ibn-Sina skreiv også nær 200 kortare verk, og var den første som skildra aristotelisk filosofi på persisk. Han etterlet seg eit ufullendt verk om arabisk, Lisan al-'Arab, skrive etter at han var blitt kritisert for å ikkje kunna språket godt nok og deretter hadde studert det i tre år. 

## Ettermæle
Ibn-Sina la grunnlag for ein muslimsk filosofi prega av mystisk teosofi, og fekk sterk innverknad på persisk og austleg islam.

Ibn-Sina sine verk påverkte også den kristne skolastikken i Europa. 

## Kjelder

* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
Torfinn Karlsevne

**Torfinn Karlsevne** (norrønt *Þorfinnr Karlsefni*, islandsk *Þorfinnur Karlsefni*) var ein islandsk handels- og oppdagingsreisande frå Reynistað í Skagafirði. Hovudkjeldene om Thorfinn er Eirik Raudes saga og Grǿnlendinga saga.

## Grønland
Torfinn fór til Grønland for å driva handel. Der overvintra han og gifta seg i 1002 med Gudrid Thorbjarnardottir, enka til Thorstein Eriksson. Rundt 1009 leidde han ein ekspedisjon med tre skip og omtrent 160 kolonistar til ein del av Nord-Amerikas austkyst som Leiv Eiriksson alt hadde nådd fram til rundt år 1000, kalla *Vinland* av vikingane. Dette namnet kom sannsynlegvis av dei saftige grasgangane (for det er vel ordet *vin* = grasgang, som går att her). Ei anna tolking av namnet går ut på at landet vart kalla opp etter vinbæra som skal ha vakse der.

## Amerika
Etter å ha komme fram vart det bygd ein leir ved ei bukt som Torfinn kalla Straumsfjord, moglegvis Baie des Sept-Îles. Her vart son deira Snorri Thorfinnson fødd den første sumaren; den første europearen fødd i Amerika. Etter ein vanskeleg vinter trekte vikingane vidare sørover den påfølgjande våren. Ved munningen til ei elv stifta dei ein permanent buplass som vart kalla Hóp. I det påfølgjande året byrja dei driva handel med dei innfødde indianarane, som vikingane kalla skrælingar. Dette gjekk bra for ei lita stund, men til slutt gjekk indianarane til åtak på vikingane. Torfinn og mennene hans flykta, men Freydís Eiríksdóttir skjelte ut mennene og kalla dei for feigingar, tok sverdet til ein avdød landsmann og skreik ut til formaning om kamp mot indianarane. Denne blonde vikingkjerringa gjorde så sterkt eit inntrykk på indianarane at dei flykta dei med. Fordi Torfinn ikkje ønskte seg krig, vedtok han å fara attende til Straumsfjord, og enden vart at alle nybyggjarane fór attende til Grønland.

## Kjelder
* Nederlandsk wikipedia
* Islandsk wikipedia
* Tysk wikipedia
* Engelsk wikipedia
* Store norske leksikon, snl.no, Grønland
* Store norske leksikon, snl.no, Vinland

## Referansar




## Bakgrunnsstoff
* Eirik Raudes saga
* Grǿnlendinga saga
Pjotr Saltykov

Grev **Pjotr Semjonovitsj Saltykov** () var ein russisk statsmann og feltmarskalk, son av Semjon Saltykov.

I 1714 vart Pjotr Saltykov send av Peter den store til Frankrike for å lære seg navigasjon og vart verande der dei neste 20 åra. I 1759, under sjuårskrigen, vart han øvstkommanderande for den russiske armeen og vann mellom anna ein siger i Palzig (Kay) og Kunersdorf.

I 1763 vart Saltykov øvstkommanderande i Moskva og fekk ansvar for senatskontoret i Moskva (Московская сенатская контора). Under Saltykov vart det oppretta mange nye postkontor, palassa i Golovinskij og Kolomenskij vart renoverte, samt fleire byportar. Dei reparerte òg dei fleste utslitte bruene over Moskvaelva og heldt fram nedrivinga av murane rundt Den kvite byen (festningsverket rundt Moskva) for å kunne byggje ein barneheim etter ordre frå Katarina den store. Dei restaurerte òg arsenalet i Kreml. Saltykov gjorde det forbode å ta ut importert brød frå Moskva, for å sikre innbyggjarane mat, og han sikra faste vinleveransar til byen. Han kjempa òg mot gambling.

I 1765 tok han del i brenninga av bøker som var «skadelege for samfunnet», etter ordre frå Katarina II av Russland.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi  (russisk)
* Biografi og referansar (russisk)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pyotr Saltykov|Pyotr Saltykov]]» frå ,  den 27. desember 2009.*
Carl Heinrich von Wedel

**Carl Heinrich von Wedel** () var ein prøyssisk generalløytnant og krigsminister.

Han høyrte til den pommerske uradelsslekta Wedel. Faren Georg Wilhelm var landråd i Uckermark, overrettsdirektør og arveherre på Göritz.

Femten år gammal tredde han inn i hæren og vart i 1735 forfremma til sekondløytnant. Kort etter at han vart krona gjorde Fredrik den store han i 1740 til kaptein og kompanisjef.

Wedel deltok i både den første og den andre schlesiske krigen og vart i 1743 forfremma til major.

I 1747 vart Wedel gift med Friederike Auguste von Broecker. Ekteparet fekk fire døtrer og ein son.

Han vart forfremma til oberstløytnant i 1751 og mottok året etter Pour le Mérite. Kongen forfremma han til oberst i 1755.

I 1756 førte han regimentet sitt i sjuårskrigen og deltok i trefningar ved Praha 6. mai 1757. Han vart utnemnd til regimentkommandør seks dagar seinare. Under slaget ved Leuthen spelte regimentet hans ei nøkkelrolle og utmerkte seg i slik grad at fjorten personar i regimentet fekk Pour le Mérite.

I januar 1758 overtok Wedel infanteriregiment nr. 29 og tre veker seinare kom han tilbake til det gamle regimentet sitt. Om våren vart han knytt til omleiringskorpset ved Olmütz. Han slo tilbake åtaket til Laudon ved Littau 20. juni og ved Gundersdorf 28. juni. I september fekk han kommandoen over eit korps for å frigje Uckermark frå svenskane. Ved slutten av året var han tilsett for utskriving av rekrutter og inndriving av pengar og hestar i Zerbst, Bernburg og Dessau.

Fredrik den Store forfremma Wedel 22. februar 1759 til generalløytnant og i juli fekk han kommandoen over Dehna-korpset. Etter ordre frå kongen gjekk han til åtak på den overlegne russiske styrken i slaget ved Kay og leid nederlag. Under slaget ved Kunersdorf vart han alvorleg såra. Av helseårsaker vart han i 1760 tvinga til å ta ein lengre ferie.

Etter minister von Katte døydde gav kongen han ansvaret for hærforvaltinga. Den 27. januar 1761 vart Wedel utnemnd til den første krigsministeren i Preussen med ansvar for magasin- og proviantvesen, marsj- og innkvarteringssaker og militærvaisenhus. Han tok avskjed den 4. september 1779.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Carl Heinrich von Wedel|Carl Heinrich von Wedel]]» frå ,  den 27. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** Engelmann, Joachim: *Friedrich der Große und seine Generale*, Friedberg 1988.
Slaget ved Minden

I **slaget ved Minden** slo ein alliert engels-tysk arme under fyrst Ferdinand ein fransk arme under Marquis de Contades den 1. august 1759 under sjuårskrigen.

## Slaget
Uvanleg for si tid, plasserte Contades artilleriet sitt sentralt, berre verna av kavaleriet, med infanteriet sitt på kvar flanke.

Slaget byrja på den franske høgreflanken, der Marshal de Broglie, som kommanderte reservane, starta ein artilleriduell mot den allierte venstreflanken. Sentralt, på grunn av misforståingar, rykte ein brigade av britiske infanteristar, støtta av hannoverske vaktar, fram mot det franske kavaleriet. Dei vart sterkt reduserte av den franske kanonelden, men dreiv stadig bort dei franske kavaleriåtaka med muskettane sine og påførte dei store tap.

Med støtte av artilleriet til britane og hannovarane, klarte heile den allierte linja til slutt å rykke fram mot den franske armeen og sende dei på flukt frå slagmarka. Dei einaste franske troppane som klarte å yte ein viss motstand var dei som kjempa under de Broglie, som danna baktroppen.

## Etterverknad
Armeen til fyrst Ferdinand tapte 2800 mann, medan franskmennene mista rundt 7000 mann.

Kavalerikommandanten til Ferdinand, sir George Sackville, vart anklagd for å ha ignorert fleire ordre om å føre fram troppane sine og gå til åtak på fienden, før det vart for seint til at han kunne medverke i utfallet av slaget. For å reinvaske seg, kravde han å verte stilt for krigsrett, men bevisa mot han var mange og krigsretten erklærte han «uskikka til å tene for Hans Majestet.»  Sackville dukka seinare opp som Lord George Germain og fekk ein stor del av skulda for den amerikanske revolusjonen.

Faren til General Lafayette mista livet i dette slaget.

Marshal de Contades vart etter slaget oppsagt som kommandant og erstatta av Duc de Broglie.

## Mystiske roser
Kvart år den 1. august sidan 1967 er seks raude roser anonymt sendt til det britiske konsulatet i Chicago. Berre i 2001 og 2002 vart det ikkje sendt roser. Eit brev som er lagt med listar opp dei seks britiske regimenta som deltok i slaget og seier: «Dei rykte fram gjennom rosehagar til slaget og dekorerte dei tresnuta hattane og grenaderhuene med det engelske emblemet. Desse regimenta feirar framleis Minden-dagen og har alle roser på huene sine til minne om forfedrane sine.». Ein har aldri funne ut kven avsendaren er.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Minden|Battle of Minden]]» frå ,  den 27. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** Martin Steffen (Editor): *Die Schlacht bei Minden. Weltpolitik und Lokalgeschichte.* J.C.C.Bruns' Verlag, 2008, ISBN 978-3-00-026211-1. volume 268 sider.

## Bakgrunnsstoff
*Slaget ved Minden på www.britishbattles.com
* Slaget ved Minden på amtage.de  (tysk)
* Slaget ved Minden dokumentert på engelske kart 
*Dei mystiske rosene
Slaget ved Maxen

**Slaget ved Maxen** (21. november 1759) medførte at ein heil prøyssisk arme vart utsletta av ein langt større austerriksk styrke ved Maxen i Sachsen i dagens Tyskland. Slaget var ein del av sjuårskrigen.

Den prøyssiske armeen på 14&nbsp;000 mann var kommandert av Friedrich August von Finck, ein av dei beste generalane til Fredrik den store. Han var send bak den austerrikske armeen for å kutte kommunikasjonslinjene deira med Böhmen. Fredrik forventa at den austerrikske generalen Leopold von Daun, skulle trekkje seg tilbake då linjene hans var truga, men i staden tok han nytte av at Finck var isolert og omringa han med tre separate armear. 20. november gjekk austerrikarane til åtak og tvinga Finck bort frå den sterke posisjonen sin ved Maxen. Retretten hans var blokkert av keisararmeen og 21. november måtte Finck overgje seg og heile armeen sin, ein knusande siger til Austerrike, sjølv om Daun ikkje klarte å følgje opp suksessen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Maxen|Battle of Maxen]]» frå ,  den 27. desember 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** Rickard, J. ,5. november 2000, Slaget ved Maxen, 20. november 1759, http://www.historyofwar.org/articles/battles_maxen.html
Slåtten

**Slåtten** er ein bydel i Førde og blei i hovudsak oppført på 1990-talet. Her ligg Sunnfjord Folkehøgskule, Slåtten skule og fleire bustadfelt. Solvangdelen er den eldste delen. Slåtten ligg på nordsida av Anga nordaust for sentrum.
Slåtten skule

**Slåtten skule** ligg på Slåtten i Førde, Sunnfjord kommune. Skulen var ferdigstilt og opna i august 1994, og er ein skule for første- til sjuandeklassingar. Elevar frå Angedalsvegen, Vie og Angedalen går på skulen.
Anga i Førde

**Anga** er ei elv i Vestland som startar i Botnavatnet i aust, inst i Angedalen i Sunnfjord kommune og går inn i Jølstra som kjem frå Jølstravatnet. Herifrå vert elva kalla Jølstra. Ho munnar ut i Førdefjorden i vest.

## Bakgrunnsstoff
* «Så grøn var Anga i Førde», firda.no (02.04.2011)
* «Isproppen kan ryke når som helst», nrk.no (17.04.2013)
Charles Tjessem

**Charles Tjessem** () er ein norsk meisterkokk frå Sandnes.

Charles Tjessem starta som kokk ved Statoil-kantina på Forus. Han vart deretter leiar ved Gastronomisk Institutt i Stavanger. I perioden 2000-2004 var han kaptein på det norske kokkelandslaget. I 2005 starta han sin eigen restaurant i Sandnes med namnet Charles og De.

Tjessem vart vald til årets kjøkkensjef i Noreg i 2002. Han var den norske representanten i Bocuse d’Or i 2003 der han vann gull. Hovudingrediensane i gullmåltidet var indrefilet av storfe, oksehalar og norsk fjordaure. I 2003 blei han gjeven «Bragdprisen»  av Rogaland fylkeskommune.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Charles Tjessem|Charles Tjessem]]» frå ,  den 28. desember 2009.*
Jean-François de La Clue-Sabran

**Jean-François de La Clue-Sabran** () var ein fransk kommandør. Under sjuårskrigen hadde han kommando over ein fransk skvadron på tolv skip i Middelhavet. Med desse skipa skulle han delta i den planlagde franske invasjonen av Storbritannia, men engelskmennene blokkerte vegen ut av Middelhavet og møtte han i slaget ved Lagos i Portugal i 1759, der han vart skadd og tapte. 

## Kjelder
*Troude. *Batailles navales de la France*, vol. i. s. 379 et seq.
Orkesteret Fossegrimen

**Orkesteret Fossegrimen** er eit regionalt amatørsymfoniorkester for dei indre kommunane i Hordaland og nabokommunar i Sogn og Fjordane. Det vart starta i 1917 av lektor Erik Eggen ved Voss off. Landsgymnas og har vore i mest kontinuerleg drift sidan, frå 1981 som regionalt symfoniorkester.

Orkesteret tel i dag rundt 40 aktive medlemer, både amatørar og yrkesutdanna musikarar i "alle" aldrar frå ungdomsskuleelevar til pensjonistar. Medlemene vert rekrutterte frå heile regionen, og Fossegrimen har full symfoniorkesterbesetning. Fast dirigent og kunstnerisk leiar er violinisten Dagfinn Rohde, til dagleg musikar i Bergen Filharmoniske Orkester. Forutan dirigenten er 3 distriktsmusikarar og 4 andre yrkesutdana musikarar engasjerte fast som gruppeleiarar og instruktørar. Orkesteret har prøver fast ein kveld i veka.

Fossegrimen held vanlegvis 6-10 offentlege konsertar i regionen kvart år, då gjerne med 4 ulike program, som vanlegvis inkluderer eit barne-/familieprogram der unge musikarar/ kulturskule-elevar får vera med i orkesteret og gjerne vera solistar med orkesteret, framføring av eit større kor-orkesterverk (oratorium e.l.), eit symfonisk program og gjerne eit lettare sesongavslutningsprogram. I tillegg kjem gjerne tilfeldige ekstraoppgåver.

Orkesteret Fossegrimen ser det som si oppgåve å vera eit aktivitetstilbod for interesserte musikarar - amatørar og profesjonelle - i regionen, både strykarar, treblåsarar, messingblåsarar og slagverkarar. Ved å halde regelbundne konsertar ynskjer vi å gi eit tilbod om "levande" orkestermusikk til publikum. Nær kontakt med kulturskulane i regionen er heilt naturleg, og vi har og samarbeid med musikklinene ved Voss Gymnas og Voss Folkehøgskule. Ofte er vi saman med andre lag i regionen (kor, korps o.a.) om enkeltprosjekt. Fossegrimen samarbeider med komponistar i regionen for framføring av deira musikk og med utøvande musikarar for samspel og akkompagnering.

Orkesteret har sitt sete på Voss. Øvingane vert haldne i forsamlingshuset «Nain» i Voss sentrum.

## Bakgrunnsstoff
* Nettside
Egil A. Egebakken

**Egil Arne Egebakken** () er ein norsk biletkunstnar.

## Bakgrunn
Egil A. Egebakken vart fødd i Egersund og flytta til Oslo-området i samband med studie ved UiO, og han arbeidde som lærar ved Solvang ungdomsskole i Asker fram til han vart biletkunstnar på heiltid i 1974. Mens han arbeidde ved ungdomsskolen, var han i 1970-73 elev av målaren Herman Bendixen ved Asker Malerskole, nå kalla Asker Kunstskole. Denne skolen var Egebakken initiativtakar til og dessuten var han administrerande leiar for i nokre år.

## Kunsntar
Egebakken har vore aktiv i mange kunstnarorganisasjonar, og leiar i tre av dei. Han var formann i Akershus Bildende Kunstneres Forening, leiar for Akershus Bildende Kunstneres Forening i tre periodar, 1976-1979, 1979-1985 og 1987-1990, og Østlandsutstillingens førsteleiar i 1979.

Han er medlem av Norske Billedkunstere og Landsforeningen Norske Malere, og har vore kunstmeldar for Asker og Bærums Budstikke i ein 10-års periode.

Verka hans er innkjøpte blant anna av Norsk Kulturråd, Oslo kommunes Kunstsamlinger, Kunst på arbeidsplassen, Akershus Fylkeskommune, Asker kommune, Bærum kommune og fleire kunstforeningar. Egebakken utsmykka til dømes cruiseskip, Egersundshallen, Hovseter sykehjem, Landbrukets Hus i Oslo og Kværner i Egersund.

## Utstillingar
Egebakken har hatt et 50-tals separatutstillingar, og har deltatt på Statens Kunstutstilling (Høsttstillingen) ni gonger sidan han debuterte der i 1972. Vidare har han gjentatte gonger deltatt på års- og landsdelsutstillingar som UKS Vårutstilling, Sørlandsutstillingen, Vestlandsutstillingen og Østlandsutstillingen.

Han har deltatt i gruppeutstillingar i regi av Akershus Bildende Kunstneres Forening blant anna i Zakopane i Polen og i Oslo Kunstforening, og har hatt fleire separatutstillingar, blant anna i
:Unge Kunstneres Samfund i Oslo, 
:kunstforeningene i Egersund, Haugesund, Stavanger, Elverum, Asker og Klepp, 
:ulike gallerier som blant anna Galleri O. Olsen i Drammen, Galleri Bi-Z i Kristiansand, Galleri Tyra i Hole og ulike galleri i Bergen,
:Kunstnernes Hus i Oslo, 
:Kunstnerforbundet i Oslo.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Egil A. Egebakken|Egil A. Egebakken]]» frå , den 28. desember 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Egebakken sin CV på Kunstnernes informasjonskontor 
* Egebakken på Kulturnett
* Egebakken og nokre av verka hans  ved kunstpaanet.com
* Om Egebakken som landskapsmålar  på nettstaden til Rogaland fylkeskommune
Per H. Indrehus

**Per Haldor Indrehus** () var ein norsk musikar, komponist og arrangør.

Heilt sidan barndommen var han aktiv i ulike musikkmiljø, og han byrja tidleg å spela piano. Han var utdanna som faglærar i musikk, først ved musikklina på Bergen Lærerhøgskole med eksamen i 1961, og sidan vart det eksamen i musikk mellomfag ved Universitetet i Oslo i 1972 og hovudfagseksamen i musikkpedagogikk ved Bergen Lærerhøgskole i 1983. I åra 1961–64 var han tilsett som musikklærar ved Rothaugen skole i Bergen. Frå 1964 hadde han stilling som lærar ved Voss Folkehøgskule, der han gjennom ein 30-årsperiode bygde opp og leidde musikklina, berre avbroten av kortare permisjonar (studiepermisjonar, konsertturnéar i inn- og utland, anna prosjektverksemd, komposisjonsoppdrag med meir). Samstundes busette han seg på Haga på Bulken på Voss. 

I åra 1977–1994 førelas han fast på kursa ved Ole Bull Akademiet på Voss, i hovudsak innan emnet *Bruk av norsk folkemusikk i vår tid*. Ein periode underviste han også ved Stord Lærarhøgskule. Frå 1992 var Per H. Indrehus knytt til Voss Gymnas, først som timelærar ved musikklina, frå 1994 i fast heil stilling som lektor. Frå 1998 og fram til 2004 hadde han redusert stilling der, samstundes som han var tilsett av Hordaland fylkeskommune i fri stilling med oppgåve å komponera og arrangera musikk til ulike høve. Per H. Indrehus døydde på Voss 21. juli 2004.

Gjennom nesten 40 år som komponist, arrangør, utøvande musikar og pedagog sette Per H. Indrehus tydelege spor etter seg både lokalt og nasjonalt. Han var oppteken av og er særleg kjend for evna si til å kryssa tradisjonelle skilleliner, og drivkrafta hans var at musikken er eit språk som er sams for alle. Såleis skapte han forståing for éin musikkarv på tvers av grenser og kulturar. Han var heile tida opptatt av at musikken skulle røre ved tilhøyrarane, og vare melodilinjer og klangar er typiske for stilen hans. Han hadde ein omfatande produksjon, og gjennom åra heldt han mange konsertar. Som pedagog var han svært avhalden, og han var mykje nytta som instruktør på ulike kurs og seminar, og då særleg i korsamanheng.

Per H. Indrehus fekk fleire prisar for arbeidet sitt, mellom anna Sparebankenes initiativpris, Trygve Hoffs minnepris og Voss kommune sin kulturpris. Tidleg på 1980-talet gav han ut LP-en *Tid å hausta inn*, og seinare har det kome fleire CD-ar med hans musikk og arrangement. Han var mykje nytta i radio-, TV- og film-produksjonar, og i 1988 viste NRK eit eige fjernsynsportrett av Per H. Indrehus – *Viser langs vegen* – med eit tverrsnitt av produksjonen hans.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad til minne om Per H. Indrehus
November 17

**November 17** (*Revolusjonær organisasjon 17. november*) var ein gresk marxistisk geriljaorganisasjon som vart oppretta i 1973 og lagt ned i 2002. Han var stempla som terrororganisasjon av Hellas og USA. Ingen av medlemmane vart identifiserte før i 2002.

Gruppa tok namn etter datoen 17. november 1973, då den greske militærjuntaen slo brutalt ned på eit studentopprør som resulterte i at minst 20 studentar vart drepne.

Det greske militærdiktaturet fekk støtte frå USA som såg på regimet som ein alliert i kampen mot kommunismen, gjennom Truman-doktrinen. Som følgje av dei tette banda til USA vart amerikanske embetsmenn raskt mål for gruppa. CIA-sjef i Athen Richart Welch var første offer for gruppa og vart skoten og drepen utanfor heimen sin i 1975.

Gruppa utførte fleire titals større væpna aksjonar, der tolv av dei var dødelege. Ofra for aksjonane var hovudsakleg amerikanske soldatar og embetsmenn, britiske og tyrkiske diplomatar og greske bankfolk, bedriftseigarar og høgreorienterte.

I desember 2003 fekk seks av leiarane i gruppa livstidsdommar, medan ni andre fekk lågare dommar for deltaking. Rettsprosessen har fått kritikk frå forsvarsadvokatar og menneskerettsorganisasjonar, mellom anna fordi rettssaka var lukka for offentlegheita.

I 2003 vart gruppa Revolusjonær kamp oppretta. Denne vert rekna som ei slags vidareføring av November 17.
Rubiks kube

**Rubiks kube** er eit mekanisk puslespel som vart funne opp i 1974 av den ungarske skulptøren og arkitekturprofessoren Ernő Rubik. Det er ein plastikkube som finst i fire variantar:

* 2x2x2 («Pocket Cube»)
* **3x3x3** (Den originale og mest utbreidde kuben)
* 4x4x4 («Rubik's Revenge»)
* 5x5x5 («Professor's Cube»)

3x3x3-kuben er sett saman av 26 brikker eller terningar, og han har 9 ruter på kvar av dei 6 sidene, i alt 54 ruter. Rutene har 6 forskjellige fargar, 9 ruter i kvar farge. Ein kan flytte alle dei 26 brikkene i forhold til kvarandre, med unntak av brikkene i midten på sideflatene, som sit fast. Målet med puslespelet er å flytte på brikkene slik at kvar side vert einsfarga.

Kuben vart lansert internasjonalt i 1980, og frå då av og to år fram vart det selt over 100 millionar eksemplar på verdsbasis. Kuben oppnådde ekstrem popularitet og vart nærast allemannseige, sjølv om det berre var nokre få som greidde å løyse puslespelet. 

## Meisterskap
Utover 1980-talet forsvann interessa etter kvart, men i det siste har kuben blitt meir populær att. Både verds- og europameisterskap blir jamleg arrangerte for alle som ønskjer å delta. Kategoriane ein kan melde seg på i er mellom andre:
* 2x2x2, 3x3x3, 4x4x4, 5x5x5, 6x6x6 og 7x7x7 på tid
* 3x3x3 på tid med føtene
* 3x3x3 på tid med éi hand
* 3x3x3, 4x4x4, 5x5x5 på tid i blinde
* 3x3x3 på færrast mogleg trekk

## Rekordar
I offisielle Rubiks kube-meisterskap i å løyse 3x3x3-kuben, har kvar deltakar fem forsøk på å løyse kuben, og dei vert rangerte etter gjennomsnittet av dei tre mellomste tidene (den beste og dårlegaste tel ikkje). Kuben blir da blanda etter 5 vilkårleg genererte algoritmar som er like for alle som deltek på det spesifikke stemnet.

Det beste gjennomsnittet oppnådde Feliks Zemdegs under Odd Day in Sydney 2019, da han løyste kuben på gjennomsnittstida **5.53 sekund**. Yusheng Du sette i november 2018 offisiell verdsrekord for raskaste enkeltløysing av kuben med **3.47 sekund**.

## Permutasjonar
Ein Rubiks kube kan ha (8! × 38−1) × (12! × 212−1)/2 = **43 252 003 274 489 856 000** forskjellige posisjonar eller permutasjonar, som er den matematiske nemninga.

Dette talet kan også skrivast som: (~4.3 × 1019), eller 43 trillionar. Trass i det enorme talet på kombinasjonar, kan kuben alltid løysast på 25 eller *færre* trekk.

## I kulturen
Filmen *[[Speedcuberne]]*, originaltittel *The Speed Cubers*, av Sue Kim kom ut i 2020 på Netflix.

## Kjende utøvarar
*Felix Zemdegs (f. 1995), australsk speedcubing-utøvar, verdsmeister hos World Cube Association
*Max Park (f. 2001), USA-amerikansk speedcubing-utøvar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rubiks kube|Rubiks kube]]» frå , den 29. desember 2009.*

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Norsk side for kubarar 
* Rubik's Official online site
* Rubiks kube - animasjon 
* Løysing av 3x3x3-kuben
* Offisielle Rubiks-rekordar
* Forum for hurtigløysarar av kuben og liste over uoffisielle rekordar
* Java-applikasjon som simulerer kuben
* Norsk kalender kube (java)
* Forskning.no - foreløpig minstetal på trekk
Etnografi

**Etnografi** (frå gresk *ethnos*, «folk», og *grafein*, «skrive») er nemninga på ein vitskapleg metode for å skildre og samanlikne ulike kulturar og samfunnstypar i verda, ofte gjennom bruk av feltstudium. 

På 1900-talet skilde sosialantropologien seg ut frå etnografien og vart ein eigen vitskap. 

## Sjå òg
* Antropologi
* Sosialantropologi

## Kjelder
Ørnulv Vorren

**Ørnulv Vorren** () var ein norsk etnograf, med studium av samisk kultur som spesialfelt. 

Ørnulv Vorren flytte saman med familien sin frå Harstad til Neiden i Sør-Varanger i 1923. Samfunnet i Neiden var prega av både skoltesamar, samar frå Varanger, kvenar og nordmenn, og oppveksten han fekk der var truleg ei sterk årsak til interessa han utvikla for det samiske. Ørnulv Vorren var viktig for utforminga av den samiske etnografiske avdelinga ved Tromsø Museum og forskinga kring samisk kultur på siste halvdel av 1900-talet.

## Kjelder
### Litteratur
* «Vorren, Ørnulv» av Bjørn Aarseth i *[[Norsk biografisk leksikon]]*; bind 9, Sundt–Wikborg (Oslo: Kunnskapsforlaget, 2005) (www)

### Nettstader
* «Ørnulv Vorren» på SNL.no, innhenta 30. desember 2009 (lisensiert under CC-BY-SA).