Brudespore

**Brudespore** (*Gymnadenia conopsea*) eller **engbrudespore** er ei plante i&nbsp;brudesporeslekta *Gymnadenia* i&nbsp;orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

## Utsjånad
Brudespore er ei høgreist plante som kan blir opp mot 50 centimeter høg. Planta har eit aks med blomar som kan variere i farge frå rosaraud til kvit. Leppa er utan teikningar.

## Systematikk
Brudespore var tidlegare delt inn i to underartar, nominatunderarten *G. conopsea* ssp. *conopsea*, kalla engbrudespore, og underarten *G. conopsea* ssp. *densiflora*, kalla praktbrudespore. I samband med raudlistevurderinga i 2021 blei dei to underartane vurderte til å være separate artar i brudesporeslekta. Brudespore er no den normerte nemninga for arten *G. conopsea*, men han blir òg omtalt som engbrudespore. Praktbrudespore er namn på arten *G. densiflora*, som står på raudlista som nær truga (NT).

Det har òg vore diskutert om svartkurle (*Nigritella nigra*) skal inlemmast i brudesporeslekta, slik det er gjort i mange klassifiseringer, mellom anna i Sverige, men ein har valt å oppretthalde svartkurleslekta *Nigritella* som ei eiga slekt.

Suomen Lajitietokeskus (Finlands Artdatacenter) oppgir desse underartane i Finland:
* nominatunderarten *G. conopsea* ssp. *conopsea* (finsk namn *ahokirkiruoho*) med varietetane
** *G. conopsea* ssp. *conopsea* var. *conopsea* (finsk namn *rusokirkiruoho*)
** *G. conopsea* ssp. *conopsea* var. *scitula* (finsk namn *valkokirkiruoho*)
* ''G. conopsea'' ssp. ''alpina'' (finsk namn *lettokirkiruoho*)

## Utbreiing
Brudespore treng kalk i jorda, men kan elles vekse både i skog, på myr og i fjellet, og han er utbreidd over det meste av landet.  I raudlistevurderinga (2021) blir brudespore rekna som livskraftig (LC). 

Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn *brudsporre*), i Danmark (*sjælden*, dansk namn *langakset trådspore*) og i Finland (VU, finsk namn *punakirkiruoho*), alle stader rekna som underart.

Brudespore (engelsk namn *common fragrant orchid*) er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC), på same måte som lokalt i England og Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.

I Estland (estisk namn *harilik käoraamat*) veks brudespore over det meste av landet og er rekna som livskraftig (LC). I Latvia (latvisk namn *odu gimnadēnija*) veks arten over det meste av landet på fuktig mark. På den latviske raudlista er han klassifisert med usikker status (kategori 4 – *nepietiekami pētītas*). I Litauen (litauisk namn *pievinis plauretis*) finst arten spreidd over det meste av landet, mest i nord og aust. Han er rekna som sårbar (VU).

I Benelux er arten (nederlandsk namn *grote muggenorchis*, fransk namn *orchis moucheron*) i sterk tilbakegang i Nederland og finst no mest i Limburg. I Flandern i Belgia finst han berre få spreidde stader, medan han i Vallonia er vanlegare i Ardennane. I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, *ernstig bedreigd*). I Belgia er han òg rekna som kritisk truga (CR, *ernstig bedreigd*) i Flandern, men sårbar (VU, *vulnérable*) i Vallonia. I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).

## Hybridar
Hybriden mellom brudespore og duftspore (*Gymnadenia conopsea* × *odoratissima* eller *Gymnadenia* ×*intermedia*) har vore registrert i Sverige. Dei tre taksona i brudesporeslekta på Dei britiske øyane som no har status som eigne artar, er førebels ikkje så godt kartlagde. Ein reknar med at brudespore dannar hybridar med både praktbrudespore (*Gymnadenia conopsea* × *densiflora*) og grannbrudespore (*Gymnadenia borealis* × *conopsea*).

Brudespore kan òg danne ein hybrid med svartkurle, kalla brudekurle eller raudkurle (×*Gymnigritella runei*, [*Gymnadenia runei*]), endemisk for Sverige (NT). Dersom ein innlemmar svartkurle i brudesporeslekta *Gymnadenia*, slik det er gjort i den svenske klassifiseringa, vil hybriden mellom brudespore og svartkurle framstå som ein art i brudesporeslekta, *G.* ×*runei*. Når ein, slik Artsdatabanken har gjort, vel å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt, blir dette ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) som får eit eige slektsnamn, ×*Gymnigritella*:

Brudespore dannar elles intergeneriske hybridar med ei lang rekkje artar frå fleire slekter. Hybriden med fjellkvitkurle (*Gymnadenia conopsea* × *Pseudorchis straminea*) er registert nokre stader i Noreg og i Sverige. Hybriden med kvitkurle (*Gymnadenia conopsea* × *Pseudorchis albida* eller ×*Pseudadenia schweinfurthii*) er registrert i Sverige og på Dei britiske øyane i Yorkshire og Skottland. I Sverige er brudespore rapportert å kunne danne ein hybrid med nattfiol (og då helst skognattfiol) (*Gymnadenia conopsea* × *Platanthera bifolia*), men funnet er ikkje verifisert. Hybriden med salepsrot (*Anacamptis pyramidalis* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Gymnanacamptis anacamptis*) er observert sporadisk i England.

Hybridar med flekkmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *maculata* × *Gymnadenia conopsea*) er funne på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms og spreidde stader i Sverige. I Nederland (der som *Dactylorhiza maculata* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia legrandiana*) er han truleg utdøydd. Hybriden med skogmarihand (*Dactylorhiza maculata* ssp. *fuchsii* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia heinzeliana*) er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms, spreidde stader i Sverige, på Dei britiske øyane, i Estland i Litauen og i Nederland (der med namnet *Dactylorhiza fuchsii* × *Gymnadenia conopsea* eller x*Dactylodenia st-quintinii*). Hybridar med grasmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia vollmannii* nothossp. *vollmannii*) er registrerte i Røros og Hattfjelldal i Noreg, spreidde stader i Sverige og to gonger i Cornwall. I Sverige er òg hybriden med blodmarihand (*Dactylorhiza incarnata* var. *cruenta* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia vollmannii* nothosubsp. *raetica*) observert. Hybriden med lappmarihand (*Dactylorhiza majalis* ssp. *lapponica* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia lebrunii*) er han funnen i Røros, og han har òg vore registrert i Sverige. På Dei britiske øyane er det òg funne ein intergenerisk hybrid med smågrønkurle (*Dactylorhiza viridis* ssp. *viridis* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia jacksonii*) spreidde stader i England.

## Referansar





## Bakgrunnsstoff
*