Tuuspråk

**Tuuspråk**, eller **Taa-ǃ**Kwi**** (**Taa-ǃUi**, ** ǃUi-Taa**, **Kwi**), er ein språkfamile som består av to språkgrupper som vert snakka i Botswana og Sør-Afrika. Tilhøvet mellom dei to språkgruppene er ikkje i drege i tvil, men det er ikkje noko nært slektskap. Namnet *Tuu* kjem frå eit ord som er felles for begge greinene av språkfamilien, og som tyder "person".

## Historie
Urspråkat attom Tuu-språka, ur-tuu, vart truleg òg snakka i eller rundt Kalahari-ørkenen, noko som stør opp om denne hypotesen er at eit ord for gemsebukk, **!hai*  kan rekonstruerast til ur-tuu.

Det ser ut til at mange ord har vorte lånt mellom tuuspråk og andre khoisanspråk, inkludert ord frå det grunnleggende ordforrådet. Særleg gjeld det khoekhoe, som ser ut til å ha eit tuu-språk, kanskje frå ǃkwi-greina, som substratspråk.

Eksemplar på lån frå khoe til tuu inkluderer ordet for bryst (ǃxóõ *gǁúu* frå khoe **gǁúuu*) og ordet for kinn (n*ǁng* *gǁann* frå khoe **ǁann*). Ei rott for ordet for lus, som er felles for fleire khoe- og tuuspråk (*ǁxóni*~*kx'uni*~kx 'uri) har blitt foreslått som avleidd frå eit pre-tuu/pre-khoe-substrat.

## Klassifisering
Tuuspråka er ikkje relatert til nokon annan språkfamilie, sjølv om dei har mange sams drag med språka i kxʼa-familien. Dette blir generelt sett på som å vera eit resultat av tusenvis av år av kontakt og gjensidig påverknad (dvs. at språka dannar eit såkalla  Sprachbund), men nokre forskarar trur at dei to familiane  til slutt kan vise seg å vera i slekt.

Tuuspråka vart ein gong sett på som ei grein av den no forkasta khoisan-språksfamilien, og etter denne oppfatninga vart dei kalla sørlege khoisanspråk.

## Språk
Ein hypotese om tilhøvet tuuspråka i mellom går fram av denne slektstreet. På fleire stader finst ikkje nok data til å skilje språk frå dialekt:
 
**ǃKwigreina** (**ǃ**uigreina)  i Sør-Afrika er døyande, med berre eit språk att Nǁng, og det med berre ein eldre talare. ǃkwi-språk var ein gong utbreidd i heile Sør-Afrika; det mest kjende av dei, ǀxam, var kjelda til det moderne nasjonale mottoet til Sør-Afrika: **.

Taagreina i Botswana er meir robust, sjølv om òg ho har berre eitt språk som har overlevd, ǃxóõ, med 2&nbsp;500 talarar.

Fordi mange av tuuspråka blei utrydda før dei vart dokumenterte er det stor forvirring om kven av dei mange namna representerte ulike språk eller kanskje dialektar. Termen «Vaal-Orange» vart ein gong brukt for ǂungkue (tidlegare snakka ved samløpet av elvane Vaal og Orange) i lag med fleire av dei østlege dialektane som seinare har vorte skild frå kvarandre.

Det var truleg fleire tuuspråk. Westphal studerte ein taavariant som har vorte kalla * ǀŋamani, ǀnamani, ngǀamani, ǀŋamasa*, og som no ser ut til å vere utdøydd.  Bleek skildra ein annan no utdøydde dialekt, som ho kalla «S5», i byen Khakhea; det er kjent i litteraturen som *Kakia*. Ein annan dialekt i området Nossop (merket "S4a") er kjent som *Xaitia, Khatia, Katia, Kattea.* *Valpens*, * ǀkusi* og * ǀeikusi* ser ut til å referere til den same dialekten som xatia. Westphal (1971) listar dei begge som nǀamani-dialekt, sjølv om Köhler berre rekner opp berre khatia og klassifiserer det som ǃkwi.

Tuuspråka er i lag med nabospråka ǂʼamkoe, er kjende for å vera dei einaste språka i verda som har bilabial klikk som separat fonem (bortsett frå den utdøyde rituelle språket damin i det nordlege Australia, eit språk som ikkje var  morsmål for nokon). Taa,  ǂʼamkoe og nabospråket gǀui (eit språk i khoefamilien) dannar eit Sprachbund med dei mest komplekse  konsonantsystema i verda, og blant dei mer komplekse vokalsystema. Alle språk i desse tre familiane har òg tone .

## Kjelder

* 
*  (MS collections of the Kiǀhazi dialect of Bushman, 1937)
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tuu languages|Tuu languages]]» frå ,  den 15. april 2024.*  

## Bakgrunnsstoff

* Taa at DoBeS, Documentation of endangered languages