open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inessa Kravets

**Inessa Mykolajivna Kravets** () er ein tidlegare lengdehoppar og tresteghoppar frå Ukraina. Det er framleis Kravets som held verdsrekorden i tresteg på 15,50 meter. Hennar personlege rekord i lengdehopp er på 7,37 meter.

## Karriere

Inessa Kravets tevla for Sovjetunionen under sommar-OL 1988 i Seoul. Tresteg var enno berre ei øving for menn under desse leikane, men i lengdehopptevlinga hoppa Kravets 6,46 meter. Dette var nok til ein tiandeplass. Under EM i friidrett 1990 i Split forbetra ho resultatet til 6,85 meter og klatra opp på ein sjetteplass. I innandørs-VM i Sevilla året etter greidde ho ein fjerdeplass. Trestegtevlinga for kvinner vart avhalden som ei prøvetevling her, og Kravets gjekk av med sigeren. Den 10. juni 1991 forbetra ho verdsrekorden med 41 centimeter til 14,95 m.

I innandørs-EM i Genova i 1992 representerte Inessa Kravets Det sameinte laget, som hadde vorte skipa for å gjera det mogleg at utøvarar frå den tidlegare Sovjetunionen kunne få delta i OL i 1992. I EM vann ho trestegtevlinga og blei nummer fire i lengdehopp. Deretter deltok ho under sommar-OL 1992 i Barcelona, der ho hoppa 7,12 meter i lengdehopp og fekk sølvmedalje. Ho hoppa 2&nbsp;cm kortare enn vinnaren Heike Drechsler, og slo verdsrekordhaldaren Jackie Joyner-Kersee frå USA.

### Ukraina

Frå og med 1993 representerte Kravets Ukraina. Dette året vart ho utestengd frå idretten på grunn av bruk av stimulerande stoff. Ho deltok ikkje i VM i friidrett i Stuttgart dette året. Ho fekk likevel delta under innandørs-VM i Toronto, der ho tok bronse i lengdehopp og vart fyrste offisielle kvinnelege verdsmeister i tresteg.
Ho fekk også ei bronsemedalje i lengdehopp frå innandørs-EM i Paris i 1994 med eit hopp på 6,72 m. Under EM i friidrett 1994 i Helsingfors vann ho sølv i lengdehopp (6,99 m) bak Heike Drechsler og bronse i tresteg (14,67 m).

I 1995 deltok Inessa Kravets under VM i friidrett i Göteborg. Her sette ho ny og gjeldande verdsrekord i tresteg med 15,50 meter. Dette vart hennar fyrste VM-medalje. Året etter tevla ho for Ukraina under sommar-OL 1996 i Atlanta. Ho kom ikkje til finalen i lengdehopptevlinga, men i trestegtevlinga vann ho med eit hopp på 15,33 meter. Sølvvinnaren frå Russland hoppa 14,98.

Derifrå gjekk det nedover med idrettskarrieren hennar. Under VM i friidrett 1997 i Athen deltok ho berre i tresteg, men starta ikkje. Under VM i friidrett 1999 i Sevilla vart ho slått ut i kvalifiseringa til tresteg. I juli 2000 vart ho teken for bruk av steroidar og vart utestengt frå idretten i to år. Etter at denne tidsfristen var gått ut, vann ho likevel sølv i lengdehopp under innandørs-VM i Birmingham 2003.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Inessa Krawez|Inessa Krawez]]» frå ,  den 8. september 2012.*  
 
* Profil og resultatliste på iaaf.org

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
*
Vinnytsia oblast

**Vinnytsia oblast** (ukrainsk Вінницька область *Vinnytska oblast* ) er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 29&nbsp;832 km². I 2022 hadde Vinnytsia oblast 1&nbsp;509&nbsp;515 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Vinnytsia.

Provinsen grensar til Romania i sør og til Tsjernivtsi- og Ternopil oblast i vest, Zjytomyr oblast i nord og Kiev oblast i nordaust, Tsjerkasy oblast i aust og Kirovohrad- og Odessa oblast i søraust. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vinnytsia Oblast|Vinnytsia Oblast]]» frå , og «[[:nb:|Vinnytsia oblast]]» frå  den 8. september 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Volyn oblast

**Volyn oblast** (ukrainsk Волинська область, *Volynska oblast* ) er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 20&nbsp;200 km². I 2006 hadde Volyn oblast 1&nbsp;021&nbsp;356 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Lutsk.

Provinsen ligg nordvest i Ukraina og grensar til Belarus i nord og til Polen i vest og Rivne oblast i aust og til Lviv oblast i sør.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Volyn Oblast|Volyn Oblast]]» frå , og «[[:nb:|Volyn oblast]]» frå  den 8. september 2012.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Zakarpattja oblast

**Zakarpattja oblast** (ukrainsk Закарпатська область *Zakarpatska oblast* ) er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 12&nbsp;777 km². I 2022 hadde Zakarpattja oblast 1&nbsp;244&nbsp;476 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Uzjhorod.

Provinsen ligg helt vest i Ukraina og grensar til Romania i sør, Slovakia og Ungarn i vest, Polen i nordvest, Lviv oblast i nord og til Ivano-Frankivsk oblast i aust. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zakarpattia Oblast|Zakarpattia Oblast]]» frå , og «[[:nb:|Zakarpattja oblast]]» frå  den 8. september 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Asker og Bærum

**Asker og Bærum** er eit tradisjonelt distrikt i Osloregionen i Noreg som omfattar bygdene Asker (eller Askerbygda) og Bærum, vest og sørvest for Oslo. Distriktet fell saman med og er ei moderne vidareføring av det historiske Asker prestegjeld.

Asker og Bærum var ein av tre regionar i Akershus fylke. Denne regionen, og kalla «Vestregionen», er skild frå resten av Akershus fylke av fylket Oslo og av Indre Oslofjord. Dei andre to regionane i Akershus fylke var Romerike (som femnar om Øvre Romerike og Nedre Romerike) og Follo aust og sør for Oslo.

Samansettinga Asker og Bærum vert nytta i namnet på fleire statlege organ som har denne regionen som sitt arbeids- og ansvarsområde, som Asker og Bærum politidistrikt, Asker og Bærum tingrett, og det same gjeld for organisasjonar og verksemder som har regionen som sitt arbeidsområde, som til dømes Asker og Bærum Historielag.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Asker og Bærum|Asker og Bærum]]» frå ,  den 8. februar 2020.*
Zaporizjzja oblast

**Zaporizjzja oblast** er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 27&nbsp;180 km². I 2022 hadde Zaporizjzja oblast 1 638 462 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Zaporizjzja.

Provinsen ligg søraust i Ukraina og grensar til Azovhavet i sør, Kherson oblast i vest, Dnipropetrovsk oblast i nord og til Donetsk oblast i aust. Russiske styresmakter har hatt den dominerande kontrollen over provinsen etter at dei annekterte han den 30. september 2022.

## Merknader

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zaporizhia Oblast|Zaporizhia Oblast]]» frå , og «[[:nb:Zaporizjzja oblast|Zaporizjzja oblast]]» frå  den 8. september 2012.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Zjytomyr oblast

**Zjytomyr oblast** (ukrainsk Житомирська область *Zjytomyrska oblast* ) er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 29&nbsp;832 km². I 2022 hadde Zjytomyr oblast 1&nbsp;179&nbsp;032 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Zjytomyr.

Provinsen ligg nordvest i Ukraina og grensar til Belarus i nord og til Kyiv oblast i aust, Vinnytsia- og Khmelnytskyj oblast i sør og Rivne oblast i vest.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zhytomyr Oblast|Zhytomyr Oblast]]» frå ,  den 8. september 2012.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Asker og Bærum tingrett

** Asker og Bærum tingrett** er ein tingrett (førsteinstansdomstol) som har dei to kommunane Asker og Bærum som sin rettskrins, og held til i tinghuset i Sandvika i Bærum kommune. Domstolen er mellom dei største i Noreg, og høyrer til Borgarting lagdømme.
Oblast i Ukraina

Ukraina er delt inn i 24 administrative **oblast** (ukrainsk область) eller provinsar. Ukraina er ein einingsstat, så provinsane har ikkje noko særleg meir makt enn det som er nedfelt i den ukrainske grunnlova og ukrainsk rett. 

Sjølv om Ukraina er ei eining og ein udeleleg stat, finst det politiske skilnader og samfunnskilnader mellom dei forskjellige områda i Ukraina. Dette kjem av at dei vestlege oblasta først vart ein del av Ukrainske SSR, eit konstituert land i Sovjetunionen, i 1939-1940, medan resten av landet var ein del av sovjetisk Ukraina sidan 1919.  

I lag med dei 24 oblasta har Ukraina òg ein autonom republikk (Krim) og to byar med spesialstatus (Kiev, hovudstaden, og Sevastopol, som ligg på Krimhalvøya, men som er politisk skild frå sjølve republikken). Kvar av desse regionane, og oblasta, er vidare delt inn i rajonar (distrikt), som varierer frå 11 til 27 per region Kiev er delt inn i 10, medan Sevastopol berre har fire).

## Sjå òg

* Ukraina si administrative inndeling

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oblasts of Ukraine|Oblasts of Ukraine]]» frå ,  den 8. september 2012.*

## Bakgrunnsstoff
ISO 3166-2:UA

**ISO 3166-2:UA** er Ukraina sin del av ISO 3166-2, som er del av ISO 3166-standarden gjeven ut av International Organization for Standardization (ISO), som definerer kodar for namn til hovudinndelingane (t.d. delstatar eller fylke) av alle land med kode i ISO 3166-1. 

For Ukraina er det definert koder for 24 oblast, 1 republikk og 2 byer. Byene har spesialstatus på linje nivå med oblasta.

Kvar kode består av to delar, åtskild av ein bindestrek. Første del er `UA`, ISO 3166-1 alfa-2-koden for Ukraina. Andre del er to siffer. 

## Noverande kodar

## Sjå òg
* Oblast i Ukraina

## Bakgrunnsstoff
* Regions of Ukraine, Statoids.com
Fonarneset

**Fonarneset** (russisk Мыс Фонарь, ukrainsk Мис Фонар) er det austlegaste punktet på Krimhalvøya i Ukraina. Neset ligg på vestsida av Kertsjsundet nær munningen til Azovhavet. 

Neset vart kalla *Fonar* (russisk фонарь) som tyder lampe eller lys, sidan det ofte vart nytta som base for bekgryter for skipsfarten. I dag står Jenikalskyj fyr på toppen av Fonarneset.

Det er mykje sjøfugl i dei folketomme klippene ved Fonarneset. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cape Fonar|Cape Fonar]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Perekopeidet

**Perekopeidet** (ukrainsk Перекопський перешийок; *Perekopskyj peresjyjok*; russisk Перекопский перешеек; *Perekopskij peresjejek* krimtatarisk *Or boynu*, tyrkisk *Orkapı*) er den smale landtunga som knyter Krimhalvøya til fastlandet i Ukraina i nord. Eidet er mellom 8–23 kilometer breitt og 30 kilometer langt og går mellom Svartehavet i vest og Azovhavet i aust.

Over den nordre delen til eidet går grensa mellom Den autonome republikken Krim og Kherson oblast. På eidet ligg byane Perekop, Armjansk, Suvorovo og Krasnoperekopsk. Gjennom eidet går Krimkanalen som er vassforsyninga til Krim frå Dnepr.

Eidet har namn frå tatar-festninga i byen Perekop, ved inngangen til eidet frå fastlandet.

Sør for Perekop er det rike saltførekomstar som enno er ein viktig handelsvare frå denne regionen.

Den strategiske og økonomiske viktige plasseringa har ført til at denne landtungen har vore skodeplass for ei rekkje blodige kampar, særleg som inngangsport til Krim. Både grekarane og tatarane hadde festningar i området, og frå 1400-talet var området ein koloni under Genova. Frå 1783 høyrde området til Russland, og frå 1954 vart det saman med Krim overført til Den ukrainske sovjetrepublikken. Av den grunnen tilhøyrer dette enno til Ukraina.

I den russiske borgarkrigen mellom den raude armeen og Den kvite garden var det i 1920 eit større slag i dette området, der den raude armeen vann, men førte til at rundt 140 000 menneske flykta over Svartehavet til Istanbul.

Under andre verdskrig gjekk dei kombinerte tyske og rumenske styrkane under leiing av Erich von Manstein til åtak på Krim over denne landtunga. Slaget ved Perekopeidet varte i fem dagar frå 24. september før dei tyske styrkane hadde kontroll over landtunga. 18. oktober kunne dei rykke vidare inn i Krim og innleie slaget om Sevastopol. 9. mai 1944 erobra den raude armeen Krim attende.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Perekopneset|Perekopneset]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Holmen i Asker

**Holmen** er ein stad som ligg ved Holmenbukta i Indre Oslofjord i Asker kommune. Staden har fått namn etter ein gard som låg her tidlegare. På Holmen er det no kommunal brygge og badestrand med symjehall, eit stort område med med kaier og opplagsplassar for lystbåtar, eit forretningsenter (Holmensenteret), og eit moderne idrettsanlegg med fotballbanar, ishall og meire til.

I tidlegare tider var Holmen eit komunikasjonssenter, basert på båttrafikk på Oslofjorden sumarstid. Brygga på Holmen, på det såkalla Presteskjæret, no ofte kalla Holmenskjæret, var viktig både for persontransport og godstransport, og isblokker frå kunstige isdammar, tømmer frå skogane i Asker og anna vart utskipa herfrå til utlandet. Men vinterstid er og var som oftast fjorden islagt her.

På Holmen låg det i gamal tid ein folkeskule; skulebygningen står enno og har vorte kunstgalleri og kunstnarverkstader med namnet Det gule huset. Holmen skule vart flytta til ein ny og stor skulebygning i mur på Nesbru i januar 1932, men namnet vart framleis Holmen skole, sjølv om Nesbru låg eit godt stykkje unna det opphavlege Holmen. Soleis vart Holmen òg namnet på ein stor, tidlegare skulekrins i Asker kommune, og ei kyrkje i Asker kommune fekk namnet Holmen kyrkje, sjølv om ho ligg langt frå sjølve Holmen, men innanfor den dåverande Holmen skulekrins, som strekte seg heilt til grensa mot grannekommunen Bærum og femna om mellom anna Nesøya.
Josef Romano

**Josef Romano** (hebraisk *יוסף רומנו‎*) () var ein libysk-israelsk vektløftar. Han var den andre av elleve frå den israelske OL-troppen som vart drepen i München-massakren under sommar-OL 1972.

## Kjelder

*
Kuopio

**Kuopio** er ein by og ein kommune i Finland, i landskapet Norra Savolax. Kuopio er den åttande folkerikaste byen i Finland, med vel 97&nbsp;000 ibuarar. Byen har eit samla areal på 2&nbsp;317 km², etter at Karttula kommune var ein del av bykommunen frå 1. januar 2011.

Kuopio er omgjeven av innsjøen Kallavesi, og fleire delar av byen er bygde på øyar.

## Soge

Kuopio vart grunnlagd i 1653 av den finske riksdrotten Per Brahe, men den offisielle grunnleggjingsdatoen er 17. november 1775, då den svenske kongen Gustav III av Sverige gav staden fulle byrettar.

Gjennom perioden 1809–1917 vart Kuopio utvikla til ein skule- og kulturstad.

## Næring
40 prosent av arbeidsstokken arbeider i offentleg sektor, 17 prosent i finansnæringar, 16 prosent innan handel- og hotellnæring, 12 prosent med tillverknad, el- og vassforsyning, 7 prosent i transportnæringar, 6 prosent i bygg og anlegg og 2 prosent med jord- og skogbruk.

Kuopio universitet vart grunnlagt i 1966 har om lag 6000 studentar spreidd på fem fakultet.

Erkebiskopen i den ortodokse kyrkja i Finland har setet sitt i Kuopio, til liks med ein av biskopane i den *Evangelisk-lutherska kyrkan i Finland*.

### Kjende folk frå Kuopio
* Martti Ahtisaari, president av Finland
* Minna Canth (1844-1897), forfattar, fødd i Tammerfors
* Olli Jokinen, hockeyspelar
* Hannes Kolehmainen, gullmedaljist i OL
* Risto Laakkonen, skihoppar
* Paavo Lipponen, statsminister (1995–2003)
* Sirpa Kähkönen, romanforfattar

### Venskapsbyar
* Bodø i Noreg
* Jönköping i Sverige
* Győr i Ungarn
* Minneapolis i USA
* Winnipeg i Canada

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:fi:Kuopio|Kuopio]]» frå ,  den 8. september 2012.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kuopio|Kuopio]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Prorvakanalen

**Prorvakanalen** eller **Prorvagreina** er ein kanal i Donaudeltaet i Ukraina, som ikkje er i bruk lenger. Han er er dels ei naturleg grein i Donaudeltaet og dels ein kanal bygd i 1957 av Sovjetunionen.

Sidan 1958 har han vore ein av dei viktigaste ukrainske kanalen for transport i området, i lag med Bystroyjekanalen og Otsjakovkanelen. Etter oppløysinga av Sovjetunionen vart han neglisjert og transporten stoppa i 1994 på grunn av tilmudring.

Det har vore snakk om å opne opp kanalen att som eit alternativ til den kontroversielle Bystroyjekanalen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Prorva Channel|Prorva Channel]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Suceavaplatået

**Suceavaplatået** (rumensk *Podișul Sucevei*) er eit geografisk område nordaust i Romania (delar av Suceava, Botoșani, Iași og Neamț fylke) og sørvest i Ukraina (delar av Tsjernivtsi oblast). Suceavaplatået er den nordvestlege delen av Det moldoviske platået. Det har ei høgd på over 700 metr og lange ryggar. 

I dalen til Suceavaelva ligg ei senking, kalla Rădăuțisenkinga (rumensk *Depresiunea Rădăuți*). 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Suceava Plateau|Suceava Plateau]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Minnemarkeringa under sommar-OL 1972

**Minnemarkeringa under sommar-OL 1972** fann stad 6. september 1972 på Olympiastadion i München, etter at fleire medlemmar frå den palestinske terroristgruppa Svart september hadde drepe elleve personar frå den israelske OL-troppen og ein vesstysk politimann under leikane. Presidenten i Den internasjonale olympiske komitéen (IOK), Avery Brundage, haldt ei tale der han mellom anna sa at terroristar ikkje skal få øydeleggje Dei olympiske leikane og avslutta med at leikane måtte fortsette. Leikane hadde då vorte stoppa i eitt døgn. 

## Sjå òg
* Sommar-OL 1972
* München-massakren
* Svart september

## Kjelder
* NRK: 40 år siden München-massakren
* NRK: - Vi hadde ikke noe valg
Alibeylagunen

**Alibeylagunen** (ukrainsk Алібей, rumensk *Limanul Alibei*, tyrkisk *Alibey Gölü*) er ein salt lagune (liman) ved kysten av Svartehavet i Tatarbunary rajon i Odessa oblast i Ukraina. Lagunen er danna i den gamle munningen til elva Khadzjider. Lagunen er 15 km lang, 11 km brei og dekkjer 72 km². Djupna er 2,5 meter. 

Lagunen er skild frå sjøen av ein sandbanke. Han har samband til Kurudiollagunen via Burnaslagunen i søraust og til Karatsjauslagunen og Sjaganylagunen i sørvest. Tidlegare rann Khadzjider ut i lagunne, men no renn denne elva ut i Khadzjiberlagunen, som er skild frå **Alibey** av ei demning. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alibey Lagoon|Alibey Lagoon]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Filmen München

***München*** (originaltittel *Munich*) er ein amerikansk-kanadisk-fransk film frå 2005, regissert av Steven Spielberg. Filmen er basert på den sanne historia om gisseltakinga av elleve personar frå den israelske OL-troppen under sommar-OL 1972. Alle dei elleve israelarane vart drepne av medlemmar frå den palestinske terroristgruppa Svart september. Det er ukjend i kva for grad filmen presenterer historiske eller oppdikta fakta. 

Filmen vart spelt inn sommaren 2005 på Malta, i Tyskland, Israel og USA.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:München (film)|München (film)]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Dei bukovinske subkarpatane

**Dei bukovinske subkarpatane** (rumensk: *Subcarpaţii Bucovinei*, *Obcinele Bucovinei*, ukrainsk: *Буковинське прикарпаття*) er eit geografisk område nordaust i Romania (Suceava fylke) og sørvest i Ukraina (Tsjernivtsi oblast), aust og nordaust i Aust-Karpatane. 

Dei bukovinske subkarpatane grensar til Suceavaplatået på den låge sida og Karpatane på den høge sida.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bukovinian Subcarpathians|Bukovinian Subcarpathians]]» frå ,  den 8. september 2012.*
München 72 – Das Attentat

***München 72 – Das Attentat*** (tysk for *München 72  – Attentatet*) er ein tysk fjernsynsfilm frå 2011, regissert av Dror Zahavi. Filmen handlar om gisseldramaet under sommar-OL 1972 og vart sendt på tysk fjernsyn i 2012.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:München 72 – Das Attentat|München 72 – Das Attentat]]» frå ,  den 8. september 2012.*  


## Fotnotar
Burnaslagunen

**Burnaslagunen** (ukrainsk Бурнас, rumensk *Limanul Burnas*) er ein marin lagune (eller liman) sør i Ukraina i Tatarbunary rajon i Odessa oblast. Saltinnhaldet i lagunen er dobbelt så høgt som i Svartehavet. Laugnen har samband til sjøen via eit system av kanalar. Lagunen er kring 7 km lang og 1-3 km brei. Nord i lagunen er han knytt til innsjøen Solone, i nordvest til Kurudiollagunen. Kjelda til lagunen  lagune er vatn frå Svartehavet og elva Alkalija og vatnet renn vidare til Solone.

Den peloide kurstaden Lebedivka ligg på nordkysten av Burnaslagunen. 

Breidda av lagunen vert nytta av fuglar til hekking. Systemet av lagunane med Sasyk — Sjagany — Alibey — Burnas har status som internasjonalt våtmarksreservat. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Burnas Lagoon|Burnas Lagoon]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Bystryjkanalen

**Bystryjkanalen** (òg kalla **Donau-Svartehavet-kanalen**, ukrainsk Канал Дунай — Чорне море, rumensk: *Canalul Bâstroe*) er ein kanal i Donaudeltaet. Han var ein av dei viktigaste ukrainske vassvegane fram til 1959, då han mudra til og transporten stoppa opp.

Det har vore snakk om å opne opp kanalen att for transport. Planen var å lage ei ny rute frå Donanu til Svartehavet med redusert skipskostnader og ein alternativ veg til Romania. Økologar  var derimot uroa over kva dette ville gjere med økosystemet i Donaudeltaet. Sidan det meste av Donaudeltaet ligg i Romania, har rumenske styresmakter snakka om å byggje ein 20 km lang kanal som ville ha teke unna det meset av vatnet frå den ukrainske delen av deltaet, slik at kanalen ikkje ville ha kunne nyttast.

Donaudeltaet har vore ein verdsarvstad sidan 1991 og Den europeiske unionen har ofte bede Ukraina om å stoppe prosjektet, og det same har Romania og USA. Worldwide Fund for Nature har sagt at kanalen trugar det viktigaste våtmarksområdet i deltaet, der 70 % av kvitpelikanen og 50 % av dvergskarven i verda lever. 

Ukrainske styresmakter sette i gang prosjektet offisielt 26. august 2004 og rumenske styresmakter annonserte planar om å ta saka til den internasjonale domstolen. I mai 2005 møttest deltakarane i Aarhuskonvensjonen og vart samde om politiske sanksjonar mot Ukraina. Ukraina melde at prosjektet foreløpig var stoppa i juni 2005, men planane er framleis aktive. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bystroye Channel|Bystroye Channel]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*The Bystroye Canal in the ukrainsk Donau Delta – Questions and Answers (PDF) - criticism by the World Wildlife Fund (WWF).
*- www.bystroe.3x.ro  - The only nettstad that presents the whole issue from the early beginnings until the present with tons of maps, pictures, articles, ideas, plans and alternative proposals
Svartjord

**Svartjord** (av russisk чернозём, *tsjernoziom*, som tyder 'svartjord') er eit jordsmonn som ein finn på steppene nord og aust for Svartehavet, danna av løss. Det finst òg i Mellom- og Søraust-Europa, og prærien i Nord-Amerika og pampasen i Sør-Amerika har liknande jordtypar. Ein stor del av kveiteproduksjonen i verda føregår på slik jord som er av dei mest fruktbare i verda. 

I Noreg vart omgrepet svartjord tidlegare nytta om jord som er utvikla av alunskifer og anna svart leirskifer.

## Sjå òg
* Den sentrale svartjordregionen

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Dødsfall under OL

**Dødsfall under OL** gjev oversyn over personar som har døydd under, eller i samband med, Dei olympiske leikane. 

## Sommar-OL
### [[Sommar-OL 1912|Stockholm 1912]]
* Francisco Lázaro, portugisisk maratonlaupar

### [[Sommar-OL 1936|Berlin 1936]]
* Nicolae Berechet, rumensk boksar

### [[Sommar-OL 1948|London 1948]]
* Eliška Misáková, tsjekkoslovakisk gymnast

### [[Sommar-OL 1960|Roma 1960]]
* Knud Enemark Jensen, dansk landevegsyklist

### [[Sommar-OL 1964|Tokyo 1964]]

* 318 døydde

### [[Sommar-OL 1968|Mexico by 1968]]

* Eit ukjend antal personar døydde i massakren

### [[Sommar-OL 1972|München 1972]]

* Moshe Weinberg, israelsk brytetrenar
* Josef Romano, israelsk vektløftar
* Ze'ev Friedman, israelsk vektløftar
* David Berger, israelsk vektløftar
* Yakov Springer, israelsk vektløfingdommar
* Eliezer Halfin, israelsk brytar
* Yossef Gutfreund,isralesk brytedommar 
* Kehat Shorr, israelsk skytetrenar
* Mark Slavin, isralesk brytar 
* Andre Spitzer, israelsk fektetrenar
* Amitzur Shapira, israelsk friidrettstrenar
* Anton Fliegerbauer, vesttysk politimann
* Luttif Afif, palestinsk terrorist
* Yusuf Nazzal, palestinsk terrorist
* Afif Ahmed Hamid, palestinsk terrorist
* Khalid Jawad, palestinsk terrorist
* Ahmed Chic Thaa, palestinsk terrorist

### [[Sommar-OL 1996|Atlanta 1996]]

* Alice Hawthorne, amerikanar
* Melih Uzunyol, tyrkisk kameramann

### [[Sommar-OL 2012|London 2012]]
* *Ukjend mann*

## Vinter-OL
### [[Vinter-OL 1964|Innsbruck 1964]]
* Ross Milne, australsk utforkøyrar
* Kazimierz Kay-Skrzypecki, britisk akar

### [[Vinter-OL 1988|Calgary 1988]]
* Jörg Oberhammer, austerriksk landslagslege

### [[Vinter-OL 1992|Albertville 1992]]
* Nicolas Bochatay, sveitsisk speedskiar

### [[Vinter-OL 2010|Vancouver 2010]]
* Nodar Kumaritashvili, georgisk akar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Olympic deaths|Olympic deaths]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Xianning

**Xianning** (kinesisk: 咸宁; pinyin: *Xiánníng*) er eit byprefektur søraust i provinsen Hubei i det sentrale Kina. Byprefekturet, som i sørvest grensar til provinsen Hunan og i søraust til provinsen Jiangxi, har eit areal på 1&nbsp;501 km² og i underkant av 2,5 millionar ibuarar i 2010.

Landskapet er prega av åsar og fjell, særleg i sørdelen, medan der er meir sletteland i norddelen, som ligg ved sørbreidda av storelva Chang Jiang.
 
Byprefekturet Xianning omfattar eitt distrikt (区 *qū*), eitt byfylke (市 *shì*) og fire fylke (县 *xiàn*).

### Næring
Jordbruk og skogbruk er to hovudnæringar, her finst meir enn 25 millionar dekar med bambusskogar. Gruvedrift etter mineral som niob, gull, magnesium, antimon, monazitt, kull, mangan, vanadium, glimmer og marmor er vikitige for økonomien i byprefekturet.

### Samferdsle
Xianning, omtala som Hubei sin port mot aust, har viktige jarnbanelinjer som Jingguangbana, mange motorvegar og eit langt, farbart stykke av elva Chang Jiang. Snøggtoget Wuhan-Guangzhou trafikkerer gjennom byprefekturet.

Kinas riksveg 107 går gjennom området. Han strekker seg frå Beijing sør til Shenzhen, og er  innom provinshovudstadene Shijiazhuang, Zhengzhou, Wuhan, Changsha og Guangzhou.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Xianning|Xianning]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Dneprhøglandet

**Dneprhøglandet** (ukrainsk Придніпровська височина) er ei slette søraust i Europa i området mellom elvane Dnepr og Bug. Han ligg sentralt i Ukraina, i oblasta Zjytomyr, Kiev, Vinnitsa, Tsjerkasy, Kirovohrad og Dnipropetrovsk.

Høglandet har mange mineralførekomstar som jern, mangan, granitt, grafitt, brunkol og kaolin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dnieper Upland|Dnieper Upland]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Dnestråsane

**Dnestråsane** (rumensk *Dealurile Nistrului*), òg kalla **Det nordmoldovske platået** (rumensk *Podișul Moldovei de Nord*) er eit geografisk område som dekkjer det meste av det nordlege Moldova og delar av Tsjernivtsi oblast i Ukraina. Dnestråsane er den nordlege og nordaustlege delen av Det moldovske platået. 

Dnestråsane går langs elva Dnestr, frå elva Colachin, ei sideelv til Prut ved Ploniniskogen til staden der Dnestr tar imot sideelva Răut. Dnestr skil Dnestråsane frå Det podolske høglandet. Dnestråsane er skild frå resten av Det Det moldovske platået (Suceavaplatået, Zjizjijasletta, Bălțisteppa, Det sentralmoldovske platået) av dalen til Răut og sideelvane hennar og delvis av Prut og hennar sideelvar. 

Dnestråsane har ei høgd på kring 300 meter over havet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dniester Hills|Dniester Hills]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Karpato-Rutenia

**Karpato-Rutenia**, **Karpatisk Ukraina**, **Zakarpattja**, **Transkarpatisk Rutenia**, **Transkarpatisk Ukraina**, **Rusinko,** **Subkarpatisk Rus**,  **Subkarpatia** (ukrainsk: Карпатська Русь, *Karpatska Rus’*; eller Закарпаття, *Zakarpattja*; ungarsk *Kárpátalja*; slovakisk og tsjekkisk: *Podkarpatská Rus*; rumensk *Transcarpatia*; polsk *Zakarpacie*; tysk *Karpatenukraine*; russisk: Подкарпатская Русь, *Podkarpatskaja Rus* eller Закарпатье, *Zakarpatje*) er ein region i Aust-Europa, hovudsakleg vest i Zakarpattja oblast i Ukraina, med mindre delar aust i Slovakia (stort sett i Prešov kraj og Košice kraj) og i  Lemkovyna i Polen. 

Karpato-Ukraina var òg namnet på ein sjølverklært sjølvstendig stat i det same området i 1939, som berre varte i tre dagar før han vart annektert av Ungarn.

## Historie
Rutenia er eigenleg eit latinsk namn på heile det austslaviske området, det hengjer saman med namnet på mellomalderestaten Kiev Rus. Han inneheldt det meste av dagens Ukraina, heile dagens Kviterussland og delar av dagens Russland, nærare avgjort område vest og sørvest for Moskva. Rus vart okkupert austfrå på 1100-talet. Namnet rutenarar vart seint i mellomalderen teke i bruk om austslavarar som budde vest for Karpatane.

Karpato-Rutenia var ein del av keisarriket Austerrike-Ungarn fram til 1. verdskrigen. I mellomkrigstida tilhøyrde det Tsjekkoslovakia, men fekk i 1938 indre sjølvstyre. Under 2. verdskrigen låg området under Ungarn. Etter krigen vart det innlema i Sovjetunionen og vart ein del av Ukrainske SSR under namnet *Sakarpatskaja oblast*. Ved oppløysinga av Sovjetunionen vart området ein del av Ukraina.

## Sjå òg
* Svart Rutenia
* Raud Rutenia
* Kvit Rutenia
* Rutenia
* Karpato-Ukraina

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karpato-Ruthenia|Karpato-Ruthenia]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Sentral-Ukraina

**Sentral-Ukraina** (ukrainsk Центральна Україна) kan syne til:

* Generelt sett områda sentralt i Ukraina
* Kiev

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Central Ukraine|Central Ukraine]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Dvujakornajaformasjonen

**Dvujakornajaformasjonen** er ein geologisk formasjon i Krimhalvøya, sør for byen Jalta i Ukraina. Her har ein mellom anna funne fossil av ammonittar, krokodillar, armfotingar  etc.

Ein har òg funne ei theropod-tann med ei full rot. Denne høyrte til ein tidleg tyrannosauroid - Kileskus. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dvuyakornaya Formation|Dvuyakornaya Formation]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Aust-Ukraina

**Aust-Ukraina** (ukrainsk Східна Україна) er eit geografisk område som omfattar Ukraina aust for Dnepr, særleg Sloboda Ukraina, Donetsbekkenet, Venstrebreidd-Ukraina samt kysten av Azovhavet.

Området er tungt urbanisert. Aust-Ukraina er ofte assosiert med Donbas.

## Regionar
* Luhansk oblast
* Donetsk oblast
* Kharkiv oblast

## Sjå òg
*Novorossija
*Vest-Ukraina

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:East Ukraine|East Ukraine]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Geografiske ytterpunkt i Ukraina

Det er ei liste over geografiske ytterpunkt i Ukraina: punkta som er lengt nord, sør, aust eller vest enn andre stader i landet, samt høgast og lågast i landet. 

## Koordinatar
* **Nordlegaste punkt:** 52°22'46"N, 33°11'28"E ligg nær landsbyen Petrivske (Петрівське) i Tsjernihiv oblast.
* **Sørlegaste punkt:** 44°23'11N, 33°46'38"E ligg i Foros på Krimhalvøya.
* **Vestlegaste punkt:** 48°25'06"N, 22°08'13"E ligg nær Tsjop (Чоп), ein by i Zakarpattja oblast.
* **Austlegaste punkt:** 49°15'38"N, 40°13'40"E ligg nær Tsjervona Zirka (Червона Зірка), landsby i Luhansk oblast.

## Høgaste
***Høgaste punkt**: Hoverla (2061 moh) i Karpatane

## Sjå òg
* Ukrainsk geografi

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Extreme points of Ukraine|Extreme points of Ukraine]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Kadikoi

**Kadikoi** (krimtatarisk *Qadıköy*, russisk Кадыкой) var på 1800-talet ein landsby på Krimhalvøya i Ukraina, kring ein kilometer nord for Balaklava. Slaget ved Balaklava (òg kjend som slaget ved Kadikoi for russiske historikarar) vart utkjempa i åsane og dalane nord for Kadikoi i 1854. Landsbyen fekk seinare namnet *Kadykovka* (Кадыковка) og *Pryhorodne* (Пригородне). I dag har landsbyen vokse saman med Balaklava og er i dag eit mikrodistrikt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kadikoi|Kadikoi]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Mahalalagunen

**Mahalalagunen** (ukrainsk Магала, Магалевське озеро, rumensk *Lacul Mahala*) er ein liten salt lagune i Tuzlylagunane. Det totale arealet er 76 hektar. Han ligg vest for Sjaganylagunen, nær landsbyen Tryhatkyj, Tatarbunary rajon i Odessa oblast. Frå Sjaganylagunen er han skild av ein sandbanke.

Namnet på lagunen har opphav i det arabiske *mähallä*, frå rota som tyder å slå seg ned.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mahala Lagoon|Mahala Lagoon]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Sjaganylagunen

**Sjaganylagunen** (ukrainsk Шагани, rumensk *Şagani*, tyrkisk *Çagani Gölü*) er ein salt lagune ved kysten av Svartehavet i Ukraina i Tatarbunary rajon i Odessa Oblast. Lagunen er ein del av Tuzlylagunane og har samband med Alibejlagunen. Området dekkjer 70 km² og salt innhaldet er kring 30‰. Lagunen er skild frå Svartehavet av ein sandbanke. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Shagany Lagoon|Shagany Lagoon]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Гол. ред. Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде Життя, 1954—1989.
Det moldovske platået

**Det moldovske platået** (rumensk *Podișul Moldovei*) er eit geografisk område som strekkjer seg frå det nordaustlege Romania, gjennom det meste av Moldova (utanom sørlege område) og det meste av Tsjernivtsi oblast i Ukraina.

Det moldovske platået grensar til:
* i vest til Aust-Karpatane (rumensk *Carpații Orientali*),
* i nord og nordaust til Det podolske høglandet (rumensk *Podișul Podoliei*),
* i aust til Den pontiske sletta (rumensk *Câmpia Pontică*), ein del av Den eurasiatiske steppe (rumensk *Stepa Eurasiatică*),
* i søraust til Bugeacsletta (rumensk *Câmpia Bugeacului, Câmpia Moldovei de sud*), (3210&nbsp;km² i Moldova)
* i sør til Den rumenske sletta, òg  Bărăgansletta (rumensk *Câmpia Română, Câmpia Bărăganului*) og
* i sørvest til Vranceaåsane (rumensk *Dealurile Vrancei*), delar av Subcarpații de curbură.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moldavian Plateau|Moldavian Plateau]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Olesjkyjsanden

**Olesjkyjsanden** (ukrainsk Олешківські піски) er det største sandområde i Ukraina. Han ligg innanfor kysten av Svartehavet og består av sanddyner eller *kutsjuhury* (lokalt), som når ei høgd på fem meter. Det finst noko spreidd vegetasjon i sanden. 

Olesjkyjsanden ligg i Olesjky rajon, Kherson oblast, 30&nbsp;km aust for Kherson. Det tidlegare namnet på Olesjky. Før Krim-khanatet vart annektert i Russland på slutten av 1700-talet høyrte området til dei nomadiske Nogai-hordane, særleg Djambuilut-horden. 

Under Sovjetunionen vart sandområdet nytta som bombeområdet for pilotar i Warszawapakta. Framleis er det mogeleg å finne udetonert skyts. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Oleshky Sands|Oleshky Sands]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
* Oversyn
Den sarmatiske kratonen

**Den sarmatiske kratonen** er eit geologisk og tektonisk omgrep for den sørlege delen av Den austeuropeiske kratonen, òg kjend som **Det skytiske platået**. Kratonen inneheld bergartar frå arkeikum som er 2,8 til 3,7 milliardar år gamle. I løpet av karbontida vart kratonen splitta av Dnepr-Donets-rifta. Kratonen vart då delt av geomorfologisk av Donbass-foldinga. 

Sarmatia består av landmassar som i arkeikum oppstod kvar for seg og som seinare smelta i hop. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sarmatian craton|Sarmatian craton]]» frå ,  den 8. september 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Bogdanova, Svetlana V. (2005) "The East Europaan Craton: Some Aspects of the Proterozoic Evolution in its South-West." Polskie Towarzystwo Mineralogiczne - Prace Specjalne Mineralogical Society of Polen – Special Papers, Zeszyt 26, 2005; Vol. 26. Online: https://web.archive.org/web/20110716060216/http://www.geo.uw.edu.pl/PTMINSP/2005/018.pdf
* Svetlana Bogdanova (Lund) and EUROBRIDGE, ''Palaeoproterozoic Accretion of Sarmatia and Fennoscandia''
* Dmitry A. Ruban and Shoichi Yoshioka, ''Late Paleozoic - Early Mesozoic Tectonic Activity within the Donbass (Russlandn Platform)''
Solone

**Solone** (ukrainsk Солоне, rumensk *Sărat*) er ein liten salt lagune (eller liman), som tidlegare var ein del av Burnaslagunen. I dag er han skild frå Burnaslagunen av ein bilveg. Alkalija renn ut i lagunen. Lagunen høyrer til Tuzlylagunane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Solone|Solone]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Sør-Ukraina

**Sør-Ukraina** (ukrainsk Південна Україна) syner vanlegvis til områda som ligg lengst sør i Ukraina ved kysten av Svartehavet.

## Sjå òg
*Venstrebreidd-Ukraina
*Høgrebreidd-Ukraina
*Novorossija

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Southern Ukraine|Southern Ukraine]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Det ukrainske skjoldet

**Det ukrainske skjoldet** er det sørvestlege skjoldet i Den austeuropeiske kratonen. Det ukrainske skjoldet og Voronezj-massivet nestår av 3,2-3,8  milliardar år gamle bergartar frå arkekikum i sørvest og 2,3-2,1 mrd. år gamle orogeniske belte frå tidleg proterozoikum.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ukrainian Shield|Ukrainian Shield]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Kertsjsundet

**Kertsjsundet** (russisk Керченский пролив &ndash; *Kertsjenskij proliv*, ukrainsk: Керченська протока &ndash; *Kertsjenska protoka*, krimtatarisk: *Keriç boğazı*) er eit sund mellom Svartehavet og Azovhavet, og skil Kertsjhalvøya på Krim i Ukraina i vest frå Tamanhalvøya i Russland i aust. Sundet er 4,5 til 15&nbsp;km breitt og opp til 18&nbsp;meter djupt. Den viktigaste hamne er byen Kertsj.

Sundet vart i antikken kalla *Det kimriske Bosporos*, som gav namn til Det bosporanske riket.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kertsjstredet|Kertsjstredet]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Byar i Ukraina

1. januar 2010 var det **459 byar** (ukrainsk мiсто, *misto*) i Ukraina. Nedanfor er ei liste over alle byane med folketal frå folketeljinga i 2001. 

## Byar i Ukraina

	

## Bystatus
Bystatus i tabellen står for

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of cities in Ukraine|List of cities in Ukraine]]» frå ,  den 8. september 2012.*
Floing

**Floing** er eit vêrfenomen ved kysten med plutseleg vind og regn når det er godvêr om sumaren. 
Det treng ikkje vera regn, men det kan blåse kraftig opp og skape utfordring til dømes på fjorden i båt
Fenomenet oppstår som regel i samband med flo sjø og dette er dermed truleg bakgrunnen for namnet «floing».
Om det ikkje regner blir fenomenet ofte kalla ein vindfloing.
Storfolk

**Storfolk** var i eldre tid folk av høg stand eller rang. Embetsmenn, geistlege, godseigarar og andre med mykje pengar vart rekna som storfolk. I motsetnad til resten av Europa hadde ikkje Noreg adel, så skilnadane var mykje mindre enn i Sverige og Danmark. 

Lokalt var det presten og lensmannen som var dei «gjævaste» og vart sett på som «storfolk». Vanleg folk av almugen hadde ofte otte for dei og køyrde or vegen når dei møtte dei. Men storbønder og handelsmenn med mykje pengar var òg høgt på strå. Ved kysten var det vereigarane som var storkarar og i byane var det embetsmennene, grosserarar og andre handelsmenn som skaut fram brystkassa. Fiskeoppkjøparane i Bergen til dømes vart sett på som storkarar av strilane. 

## Sjå òg
* Kakse

## Kjelder
Fiskarbonde

**Fiskarbonde** er ein person som driv med både fiske og jordbruk. I dag finst det knapt fiskarbønder att, men tidlegare var dette eit svært utbreidd yrke langs heile kysten av Noreg. 

Folk busette seg ute ved havet for å få så kort sjøveg som mogeleg. For å få endane til å møtast rydda dei òg nok jord til å få ei ku eller to og nokre sauer og geiter. Jordsmonet er ofte skrint ute i havgapet, men vintrane er mildare enn lenger inne i landet. Det var som oftast kona og ungane som stelte med krøtera medan kallen rodde fiske. Fiskarbønder som var med på lofotfisket var borte på vekesvis og då fall alt arbeidet på kjerringa og ungane.
Einstape

**Einstape** (*Pteridium aquilinum*) er ein fleirårig art av bregnar i einstapeslekta. Der finst fleire underartar eller variantar, to av desse veks i Noreg – *vanleg einstape* og *kysteinstape*. 

Einstape har opprette stilkar, manglar skjell på bladskafta, og har store blad som er mellom- eller bleikgrøne og heilt likeforma. Blada er 2-3 gongar finna. Den samla bladplata har trekanta form. Høgda er frå 40 cm og opp til 3 m. Sporehusa sit gøymde under bretten ytst på undersida av blada.

**Vanleg einstape** (*P. a. latiusculum*) er 40-120 cm høg, og har store, bleikgrøne eller klargrøne bladplater som er trekanta. Bladet gulnar tidleg på hausten, og er nesten horisontalt liggjande. Undersida er berre håra langs kanten og på midtnerven, med bretta ytterkant der sporane sit litt gøymde. Bregnen trivst på mager jord, hogstfelt, myrenger, skogbryn, skrentar, steinete ravinar, og bakkar. Han veks i tette bestandar som ofte tek over terrenget.

**Kysteinstape** (*P. a. aquilinum*) er 80-250 cm høg, har store trekanta bladplater, og står på mager kystjord, hei, glissen bjørkeskog og i lauvskog som er steinete og skrinn. Blada er mørkegrøne langt utover hausten, og noko opprette men samstundes litt lutande eller bøygde. Bladundersida er hårete, og den nedste primærfliken er kortare enn den nest nedste. Bladskaftet er ofte om lag berre 1/3 så langt som heile bladplata, med gulgrøne eller lysbrune ugreina stilkar opp til 1 cm i diameter nedst. 

## Økologi og bruk
Røtene kan gå 50-100 cm ned i marka, og ofte øydeleggje arkeologiske restar i undergrunnen. Samstundes gir bregnane habitat for ei rad møll-artar, fluger og nokre fuglar. Også hoggormen trivst mellom dei.

Dei unge, krøllete skota kan etast som felehovud. Røtene har vore brukte av indianarar i Amerika mot parasittar og bronkitt. Plantane inneheld truleg kreftframkallande stoff, og vert ikkje lengre brukte i diettar.

Den viktigaste hindringa for spreiing av einstape er kulde og høg pH-verdi i jorda. Artane kan finnast i jord med pH-verdiar frå 2,8 til 8,6. Artane brukar allelopati – utsondring av kjemikaliar som hemmar eller heilt hindrar veksten til andre plantar. Einstape kan ta heilt kontroll over eit område etter skogbrann, og planten kan hemme andre plantar sin vekst sjølv ei tid etter at han er fjerna.

## Utbreiing
Einstape finst utbreidd i alle verdsdelar unnateke Antarktis, og i alle tempererte og subtropiske miljø. Unnataka er isområde, ørken og tropane. Einstape er ein av dei mest utbreidde artane i verda, og er funnen fossilt frå 55 million år attende. 

**Vanleg einstape** går opp til 700 moh. på Hardangervidda og 840 moh. i Trysil. Planten veks vanleg i låglandet og elvedalane frå svenskegrensa til midtre Nordland, meir spreidd til Ofoten og isolert i midtre Troms. Underarten veks elles rundt den nordlege halvkula unnateke det austlege Nord-Amerika.

**Kysteinstape** veks langs kysten av Vestlandet frå Vest-Agder til Stad. I tillegg er der spreidde funn frå Grimstad i søraust til Aukra i nordvest. Denne underarten veks elles i Europa, rundt Middelhavet, og i Afrika.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Einstape|Einstape]]» frå ,  den 9. september 2012.*
Sørsalrygg

**Sørsalrygg**, tidlegare **salflikfugl**, *Philesturnus carunculatus*, (maori *tieke*), er ein sjeldan og trua trastestor sporvefugl som er endemisk for New Zealand. Arten levde tidlegare i skogshabitat over store delar av begge hovudøyane, men kom bort på grunn av innførte pattedyr. I dag lever arten på ei rekkje små øyar som resultat av innsats for reetablering av arten. Sørsalrygger finst ikkje på hovudøyane.

## Skildring

Sørsalrygger er 25 centimeter og veg 70-80 gram, hannfuglar er tyngst. Heile fuglen har svart glinsande fjørdrakt, med raudbrun framdel av ryggen ('sâl') og raudbrun gump og haledekkarar. Nebb og føter er òg svarte. Ein hudfold som heng ned frå nebbrota er i klår oransje til raud farge. Hos den sørlege underarten har ungfuglar ein gjennomgåande sjokoladebrun til raudbrun fjørdrakt. Hudflikane er små og bleike. Ungfuglar hos den nordlege underarten liknar meir på vaksne, men manglar ei smal gulbrun stripe i fremre skiljet mellom svart og raudbrun sal som vaksne har. Desse fuglane beitar på bakken i skog, hoppar heller enn å flyge, og flyg sjeldan meir enn ca. 50 meter i kvart strekk.

Dette er fuglar som levde i skog og krattskog over begge hovudøyane. Då europeisk kolonisering tok til, starta ein rask tilbakegang av populasjonen grunna åtak frå innførte rotter, villkattar og mårdyr, slik at arten vart utrydda på Nordøya ca. innan år 1910 og på Sørøya litt seinare. Underarten frå Nordøya overlevde på Hen Island. Underarten frå Sørøya overlevde på småøyar i sør, ved Stewart Island/Rakiura. Populasjonen av begge underartar er i dag livskraftig grunna reetablering av arten på ei rekkje øyar utanom hovudøyane, men mange freistnader på å setje ut fuglar har mislukkast.

Sørsalryggparet vernar territorium gjennom heile året, dei markerer med song, eit kraftig 'tsjiit te-te-te-te', ofte i duett. Dei byggjer reiret i hole trestammar, bergsprekker eller i tette epifyttar, oftast lågt over bakken. Egglegging kan skje i perioden frå august til mai, og dei legg opp til fire kull i sesongen, kvart på 1-4 egg, oftast 2 eller 3. Forventa levealder er ikkje kjent, men ein kjenner eit individ som blei over 17 år.

Føda består hovudsakleg av virvellause dyr, supplert med frukt når tilgjengeleg.

Arten har status som endemisk verna og trua, bestanden estimert til ca. 6000 og 1200 individ for underartane *rufusater* og *carunculatus* høvesvis, og er aukande, men avhengig av vernearbeid.

Underartane i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.6 frå august 2011:
* *Philesturnus carunculatus rufusater*, opphavleg på Nordøya og nærliggjande øyar
* *Philesturnus carunculatus carunculatus*, opphavleg på Sørøya

## Kjelder

* Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005
* BirdLife International (2012) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=6259 Philesturnus carunculatus]*. Henta frå http://www.birdlife.org den 9. september 2012
### Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Videoar, bilete og lydopptak av sørsalrygger hos Internet Bird Collection
Vilhelm Hammershøi

**Vilhelm Hammershøi** () var ein dansk målar frå København. Han måla både portrett, bygningar, landskap og interiør. Særleg kjend vart han for sine, ofte fargefattige, interiørbilete.

## Liv og gjerning

Hammershøi var son til ein rik butikkeigar og vart undervist i teikning frå åtteårs-alderen, då han hadde vist eit stort kunstnarisk talent. Mellom 1879 og 1884 vart han utdanna ved Det Kongelige Danske Kunstakademi i København under Frederik Vermehren. Han studerte også under Frederik Rohde, Vilhelm Kyhn og P.S. Krøyer. Hammershøi fekk suksess tidleg, særleg internasjonalt vart han lagt merke til.

Stilen til Hammershøi skilde seg, midt i 1880-åra, lite frå kva andre yngre målarar nytta. Derimot var han i val psykologiske tema forut for si tid, og vart heller alltid forstått av det borgarlege publikum. Eit portrett av systera hans vart i 1885 avvist frå konkurransen om Neuhausens premie. Avvisinga leia etter kvart til at *Den frie udstilling* kom i stand frå 1891, Hammershøi var ein av stiftarane av denne.

Paletten hans bestod allereie då av ein harmonisk tonalitet av grå og duse fargar, frå mjuk svart til kvitt, noko han meistra som få andre. Interiøra hans frå 1880-åra viser at han også meistra det dramatiske spranget frå intenst mørke til fullt lys. Mange av måleria hans er frå København, og frå heimane hans i Strandgade 30 og seinare Strandgade 25. Figurane i bileta vert ofte sett bakfrå, eller i profil. Her sporar ein påverknad frå Johannes Vermeer.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Vilhelm Hammershøi|Vilhelm Hammershøi]]» frå ,  den 9. september 2012.*  
 
*
Ze'ev Friedman

**Ze'ev Friedman** () var ein israelsk vektløftar.

## Sommar-OL 1972
Friedman reiste til München for å delta under sommar-OL 1972 saman med den israelske OL-troppen. 5. september vart han drepen av den palestinske terroristgruppa Svart september i det som seinare vart kjend som München-massakren.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ze'ev Friedman|Ze'ev Friedman]]» frå ,  den 9. september 2012.*  
* Sports Reference: Ze'ev Friedman 

## Bakgrunnsstoff
*