open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalligrafi

**Kalligrafi** (frå gresk καλος ‘god’/‘vakker’ og γραφειν ‘skrive’/‘risse’) er kunsten å skrive bokstavar på ein kunstferdig måte. 

I Vesten bruker ein primært ein breikanta skrivereiskap til å laga kalligrafi, og denne reiskapen bidrog til å utforme og prege vestleg skrift frå romarane si tid (100-talet) til oppfinninga av boktrykkjarkunsten på 1400-talet. Under renessansen var *litera antica* (antikvaskrifta) fyrst ei handskriven bokstavform som så vart utgangspunktet for bokskrifta. Denne bokstavforma vert framleis brukt i bøker og til kontinuerlege tekstmengder. I 1906 bidrog Edward Johnston til ein renessanse for vestleg kalligrafi, mellom anna med boka si *Writing, Illuminating and Lettering*. I dag er kalligrafi ei sjølvstendig kunstform, ei viktig øving for typedesignarat og eit handverk i seg sjølv.

## Bakgrunnsstoff
Apollon

**Apollon** var ein viktig gud i gresk mytologi, ansvarleg for lys, musikk og sanning. Apollon hadde fleire funksjonar, der den viktigaste var som orakel. Denne rolla kan sporast attende til gudinnekulten i Delfi. Men Apollon var også jeger, lege og musikar. I klassisk tid erstatta han Helios som solgud.

Ifølge soga var Apollon son av Zevs og Leto. Han vart fødd saman med tvillingsyster si Artemis på øya Dílos dit mora hans hadde flykta frå den vreide Hera, kona til Zevs. Apollon lærte spådomskunstane av halvbroren, guden Pan (sønn av Zevs og Hybris), og berre fire dagar gamal dro han til Delfi kor han drap slangen Python som vakta oraklet, og tok over rolla som oraklets voktar.

Apollon spelar ei viktig rolle i Homers episke dikt *Iliaden* og nemnast allereie i dei fyrste linene då han spreidde pest blant akaiarane (grekarane) grunna harme mot kong Agamemnon. Ifylgje Homer var det også Apollon, saman med Alexander (den trojanske prins Paris) som skaut og drap den greske helten Akilles.

Apollon var i konflikt med gudane Dionysos, Pan og Hermes som alle hadde tilknyting til dyrehald. Dette har vorte tolka som eit produkt av rivaliseringa mellom ulike nomadiserande gjeterfolk. 

Opphavleg skal Apollon ha vore ein solgud og ein av dei tolv olympiske gudane. Han blir vanlegvis framstilla som ein ung mann med vakre ansiktsdrag. Han gifta seg aldri, men hadde mange kjærastar, både gutar og jenter, og fekk mange ungar med dei sistnemnde.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Lund

Lund er eit etternamn og eit stadnamn. Namnet har opphav i norrønt språk *lundr*, som tyder 'liten skog'. Når stadnamnet Lund finst nær ei kyrkje eller ein kultstad er det mogleg at namnet siktar til ei heilag lund. 

* Lund kommune i Skåne i Sverige
* Lund kommune i Rogaland fylke
* Lund bydel i Kristiansand

## Stader i Noreg
Med mindre anna er nemnt er desse stadane gardar. 

### Akershus
* Lund i Hurdal
* Lund i Nannestad
* Lund i Nes
* Lund i Ullensaker
* Lund i Skedsmo
* Lund i Enebakk
* Lund i Rælingen
* Lund i Fet
* Lund i Aurskog-Høland
* Lund i Asker
* Lund i Bærum
* Lund i Ås

### Østfold
* Lund i Aremark
* Lund i Askim
* Lund i Eidsberg
* Lund i Fredrikstad
* Lund i Halden
* Lund i Marker
* Lund i Rakkestad
* Lund i Råde
* Lund i Skiptvet
* Lund i Spydeberg
* Lund i Trøgstad

### Vestfold
* Lund i Larvik
* Lund i Stokke
* Lund i Tjøme

### Hedmark
* Lund i Eidskog
* Lund i Elverum
* Lund i Grue
* Lund i Kongsvinger
* Lund i Løten
* Lund i Rendalen
* Lund i Ringsaker
* Lund i Stange
* Lund i Tolga
* Lund i Trysil
* Lund i Tynset
* Lund i Våler

### Oppland
* Lund i Gausdal
* Lund i Gjøvik
* Lund i Jevnaker
* Lund i Lesja
* Lund i Lunner
* Lund i Nord-Aurdal
* Lund i Nordre Land
* Lund i Skjåk
* Lund i Søndre Land
* Lund i Vang
* Lund i Østre Toten
* Lund i Øystre Slidre

### Buskerud
* Lund i Kongsberg
* Lund i Lier
* Lund i Røyken
* Lund i Ål

### Telemark
* Lund i Drangedal
* Lund i Fyresdal
* Lund i Siljan
* Lund i Skien

### Aust-Agder
* Lund i Evje og Hornnes
* Lund i Birkenes

### Vest-Agder
* Lund i Kristiansand (bydel)

### Rogaland
* Lund på Finnøy
* Lund kommune
* Lund i Suldal
* Lund i Tysvær
* Lund i Vindafjord

### Hordaland
* Lund på Askøy
* Lund i Bergen
* Lund i Eidfjord
* Lund i Fusa
* Lund i Kvinnherad
* Lund i Masfjorden
* Lund i Os
* Lund i Voss

### Sogn og Fjordane

* Lund i Eid
* Lund i Gloppen
* Lund i Gulen
* Lund i Hornindal
* Lund i Lærdal

### Møre og Romsdal
* Lund i Gjemnes
* Lund i Rauma
* Lund i Sande

### Sør-Trøndelag
* Lund i Bjugn
* Lund i Hemne
* Lund på Hitra
* Lund i Meldal
* Lund i Melhus
* Lund i Oppdal
* Lund i Rennebu
* Lund i Roan
* Lund i Skaun
* Lund i Trondheim

### Nord-Trøndelag
* Lund i Frosta
* Lund i Levanger
* Lund i Lierne
* Lund i Nærøy (bygd og gard)
* Lund i Steinkjer
* Lund i Verdal

### Nordland
* Lund i Alstahaug
* Lund i Brønnøy
* Lund i Fauske
* Lund i Hemnes
* Lund i Meløy
* Lund i Steigen

### Troms
* Lund i Balsfjord
* Lund i Bardu
* Lund i Kvænangen
* Lund i Kåfjord
* Lund i Lyngen
* Lund i Målselv
* Lund i Nordreisa
* Lund i Storfjord
* Lund i Sørreisa
ZTV

**ZTV** er ein reklamefinansiert fjernsynskanal som vert kringkasta av Viasat i Sverige og tidlegare også til Noreg. ZTV byrja å sende i Sverige i februar 1991. Då var kanalen berre eit program på TV3 og TV4. Den norske versjonen av kanalen ZTV byrja å sende nyttårsaftan 2002. Kanalen sender musikkvideoar, situasjonskomediar og filmar. 

## Sjå òg
* TV3
* Viasat 4
* TV8
* TV1000

* Svenske fjernsynskanalar
* Norske fjernsynskanalar

## Bakgrunnsstoff
* ZTV  - Noreg
* ZTV  - Sverige
TV1000 Plus One

**TV1000 Plus One** var ein  fjernsynskanal som er kringkasta av Viasat, og sender dei same programma som TV1000 med ein times forskyving (viss ein film byrjar kl. 18.00 på TV1000, så byrjar han kl. 19.00 på TV1000 Plus One).

## Bakgrunnsstoff

* http://www.viasat.no
TV1000 Classic

**TV1000 Classic** er ein fjernsynskanal som er kringkasta av Viasat, og sender klassiske filmar.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.viasat.no
* http://www.tv1000.no
223 Rosa

**223 Rosa** er ein stor hovudbelteasteroide. Han er au med i asteroidefamilien Themis.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 9. mars 1882 i Wien.

Grunnen til namnet er ikkje kjend.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
224 Oceana

**224 Oceana** er ein relativt stor hovudbelteasteroide. Samansettinga hans er sannsynlegvis markert ved høg del jern-nikkel.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 30. mars 1882 i Wien.

Asteroiden blei namnsett etter Stillehavet.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
225 Henrietta

**225 Henrietta** er ein svært stor ytre hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein F-type-asteroide.

Asteroiden høyrer til Cybele-familien og er sannsynlegvis i ein 4:7 baneresonans med Jupiter.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 19. april 1882 i Wien og namnsett etter Henrietta, kona til astronomen Pierre J. C. Janssen.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
226 Weringia

**226 Weringia** er ein typisk hovudbelteasteroide. Han har ei lysfarga overflate.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 19. juli 1882.

Asteroiden blei namnsett etter Währing, den delen av Wien asteroiden blei oppdaga frå.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
* Ljoskurve- og kartdata på nummererte asteroidar frå nr. 1 til 52225 (engelsk)
229 Adelinda

**229 Adelinda** er ein stor, mørk ytre hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein C-type-asteroide og er sannsynlegvis samansett av enkle karbonsambindingar.

Han er ein del av Cybele-familien og sannsynleg i 4:7 baneresonans med Jupiter.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 22. august 1882 i Wien.

Asteroiden blei namnsett etter Agathe, dottera til astronomen Theodor von Oppolzer.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
230 Athamantis

**230 Athamantis** er ein relativt stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein S-typeasteroide og er sannsynlegvis samansett av ei blanding av silikatar og metallar. 

Han blei oppdaga av K. de Ball 3. september 1882 i Bothkamp. Det var den einaste asteroideoppdaginga hans.

Asteroiden blei namnsett etter Athamantis, dattera til den mytiske greske Athamas som var konge av byen Orchomenus.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
Målesylinder

Ein **målesylinder** vert brukt til å måla volum av væsker. På sida av sylinderen er det merkt av ein skala som vert brukt når volumet skal lesast av. Målesylindrar finst i storleikar frå nokre få milliliter til fleire liter. 

For meir nøyaktige volummål må ein bruka pipetter eller byretter. 

## Bakgrunnsstoff
Finn Borgen Førsund

**Finn Borgen Førsund** () er ein norsk historikar frå Leirvik i Hyllestad kommune som har skrive kring 20 bøker om lokalhistoriske emne frå Sogn og Fjordane.

Finn Borgen Førsund er far til Randi Førsund.

## Bibliografi
### Bøker
*
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

### I tidsskrift - eit utval
*Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
*Om Finn Borgen Førsund i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Brettspelet Monopol

**Monopol** er det bestseljande brettspelet i verda. Spelet går ut på å gå rundt eit brett og kjøpa eigedomar, samstundes som ein står i fare for å mista pengane sine til andre.

Målet i spelet er å bli den rikaste spelaren ved å få størst mogleg monopol på eigedomar, og å tvinge dei andre spelarane til å gå konkurs ved kjøp, sal og leige av tomter med hus og hotell.

Spelet er laga i ei rekkje versjonar. Den klassiske forma har eigedomar frå den verkelege verda, og desse er tilpassa til ulike land. I Noreg vert spelet selt med gater i Oslo, i Storbritannia med gater i London osb. Enkelte nyare versjonar, som Star Wars-utgåva, bruker fiktive stader.
Clas Ohlson

**Clas Ohlson AB** er eit svensk handelsføretak som sidan 1999 har vore notert på OM Stockholmsbörsen. Det vart grunnlagt i 1918 i Insjön, Dalarna av Clas Ohlson (1896–1979). I sortimentet er det om lag 15&nbsp;000 artiklar. Sal skjer via postordre i heile Norden og i butikkar i Sverige, Noreg og Finland.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Stellers sjøku

**Stellers sjøku** (*Hydrodamalis gigas*) var ei stor sjøku som heldt til i Beringhavet. Ho er no utdøydd.

## Utsjånad og levevis
Sjøkua var mykje større enn dei nolevande manatane og dugongen. Ho kunne bli rundt 8 meter lang og vega mellom fire og ti tonn. (Desse overslaga over vekta er svært usikre). Ho likna ein stor sel, og hadde to tjukke sveiver framme. Desse var utan skilde fingerbein. Stellers sjøku kunne ikkje dykke, men flaut på overflata.

Naturforskaren Georg Steller oppdaga dyret i 1741 då han stranda saman med oppdagaren Vitus Bering utanfor Kamtsjatkahalvøya. Han fann ein liten bestand i dei kalde vatna rundt Beringøya og Mednyj i nærleiken. Naturforskaren sa om dyret at det alltid levde i vatnet, at huda var svart og tjukk, «som borken på ei gamal eik», hovudet var lite i tilhøve til kroppen, og det hadde ikkje tenner, berre to flate kvite bein oppe og nede i munnen. Dyra levde på tare, og der dei hadde beita vart store mengder stilkar og røter av desse plantane vaska til lands.

## Nedgang
Mannskapet til Bering slakta ei av sjøkyrne etter at dei hadde vore stranda i seks veker. Dei fann ut at kjøtet smakte som kalv, var svært haldbart, og gav dei mykje næring. Då sjømenn og fangstfolk følgde i Bering sitt kjølvatn, drap dei sjøkyr for kjøtet sin del. Sjøkyrne fanst berre i eit lite tal på eit avgrensa område allereie då Steller skildra dei. I 1768, mindre enn tretti år etter at ho vart oppdaga, var Stellers sjøku utrydda. 

Steller sjølv døyde før han kunne publisere notata sine frå opphaldet på Bering-øya, så det ein veit om dyra kjem frå dei upubliserte notata hans, og studiar av skjelettrestar.

## Kjelder
* Reynolds JE og DK Odell. *Manatees and Dugongs*. Facts on file, 1991. ISBN 0-8160-2436-7

## Bakgrunnsstoff
Kjemisk formel

Ein **kjemisk formel** viser kva grunnstoff ei kjemisk sambinding er samansett av, og korleis. Om sambindinga er kovalent, viser formelen kor mange atom av kvart grunnstoff som er med i molekylet. Det kjemiske symbolet vert brukt for grunnstoffet. Talet på atom av dette stoffet i sambindinga vert vist ved eit senka tal. Til dømes inneheld eit metanmolekyl eit karbonatom og fire hydrogenatom. Da vert den kjemiske formelen CH4. 

Ein enkel måte å skriva formelen for eddiksyre på er C2H4O2, men det finst fleire sambindingar som inneheld desse atoma. Ved å skriva CH3COOH får ein fram litt av strukturen i molekylet.
Monopol

**Monopol** (av gresk *monos*, ein, og *polein*, å selje) tyder i økonomien at ein part har skaffa seg herredøme over sal. Særmerke for monopol er mangelen på konkurranse.

Monopol kan dannast ved at ein einaste person eller føretak kontrollerer ein ressurs, til dømes Rockefeller-monopolet i USA på slutten av attenhudretalet. Monopol kan òg dannast av staten dersom han ønskjer å kontrollera ei vare, som i Noreg, der Vinmonopolet einerett (og dermed herredøme) på sal av sprit og vin.

## Bakgrunnsstoff
Viasat Explorer

**Viasat Explorer** er ein fjernsynskanal frå MTG-eigde Viasat som viser dokumentarfilmar og program om ville dyr, ekstremsport, eventyr med meir. Kanalen vart i byrjinga lansert i Finland, Noreg, Danmark og Sverige, men sidan 1. november 2003 har han òg vore å sjå i Russland, Kasakhstan, Baltikum, Moldova, Kviterussland, Ungarn, Polen, Romania og Bulgaria.

## Bakgrunnsstoff
* http://explorer.viasat.no/
Hertz

**Hertz** er ei SI-avleia eining for måling av frekvens. Symbolet for hertz er **Hz**.

Eininga har fått namnet etter den tyske fysikaren Heinrich Rudolf Hertz, som gav viktige bidrag til vitskapen om elektromagnetisme.

Éin hertz er «ei svinging (eller hending) per sekund», 100&nbsp;Hz blir då «hundre (hendingar) per sekund». Eininga kan bli brukt om alle periodiske hendingar. Til dømes kan ein seie at ei klokke tikkar med frekvensen 1&nbsp;Hz.

Den inverse funksjonen av frekvens er tid (periode); slik blir ein frekvens på 1&nbsp;Hz ein periode på eitt sekund. Ein frekvens på 1&nbsp;MHz svarer til ein periode på eitt mikrosekund.

## Bruk av eininga hertz


NamnSymbolFaktorHertz



1 kilohertz**kHz**103&#160;Hz1&#160;000&#160;Hz


1 megahertz**MHz**106&#160;Hz1&#160;000&#160;000&#160;Hz


1 gigahertz**GHz**109&#160;Hz1&#160;000&#160;000&#160;000&#160;Hz


1 terahertz**THz**1012&#160;Hz1&#160;000&#160;000&#160;000&#160;000 Hz


1 petahertz**PHz**1015&#160;Hz1&#160;000&#160;000&#160;000&#160;000&#160;000&#160;Hz


1 exahertz**EHz**1018&#160;Hz1&#160;000&#160;000&#160;000&#160;000&#160;000&#160;000&#160;Hz


----
Hertz → Kilohertz (103&nbsp;Hz) → Megahertz (106&nbsp;Hz) → Gigahertz (109&nbsp;Hz) → Terahertz (1012&nbsp;Hz) → Petahertz (1015&nbsp;Hz) → Exahertz (1018&nbsp;Hz)

## Kjelder
Viasat History

**Viasat History** er ein fjernsynskanal frå Viasat som viser historiske program, kulturprogram med meir. Kanalen sender frå klokka 06.00 til 24.00. I Aust- og Sentral-Europa starta kanalen sending i mai 2004. I november 2004 starta sendingane i Norden.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
TV3+

**TV3+** er ein kanal frå Viasat som vert distribuert over heile Norden, men berre med dansk tale eller undertekstar. Kanalen vart starta i 1995. Kanalen sender fakta/aktualitetsprogram, seriar og sport.
Georg Steller

**Georg Wilhelm Steller** () var ein tysk vitskapsmann og oppdagar som arbeidde i Russland. Steller har fått fleire dyreartar kalla opp etter seg. Grunnen til dette er at han deltok på Vitus Bering si andre oppdagingsferd frå Kamtsjatka, og oppdaga fleire dyreartar ingen vitskapsmenn hadde skildra før.

## Liv og virke
Steller var fødd i Bad Windsheim nær Nürnberg og studerte ved Universitetet i Wittenberg. Han fekk så ei stilling ved St. Petersburg-akademiet for naturvitskap, og reiste til Russland i I 1734.

I 1738 blei han utnemnd til vitskapsmann på Bering-ekspedisjonen, som skulle utforska kysten av Sibir og leita etter ein austleg veg til Nord-Amerika, og etter to års reise kom han fram til Okhotsk i 1740. Her møtte han Bering for første gong.

I september det året drog ekspedisjonen til Kamtsjatkahalvøya og overvintra i Bolsjeretsk, der Steller hjelpte til ved ein lokal skole. Deretter blei han med Vitus på veg mot Amerika. Dei gjekk i land Kajakkøya i Alaska i juli 1741. Her blei Steller den første europeiske vitskapsmannen som skildra fleire nordamerikanske dyr og plantar, mellom anna furuskrike, som har det latinske namnet *Cyanocitta stelleri* etter han.

På tilbakevegen gjekk skipet deira på grunn på øya me nå kjenner som Beringøya, og mannskapet måtte overvintra i vanskelege tilhøve. Plaga av dårleg helse og matmangel døydde Bering og halve mannskapet her, som regel av skjørbuk. Steller overlevde, og brukte tida på å skildra naturlivet i området, til dømes nordleg pelssel, Stellers sjøløve, Stellerand og dei no utdøydde artane Stellers sjøku og brilleskarv.

Om våren klarte restane av ekspedisjonen å utrusta eit nytt fartøy og drog tilbake til Okhotsk. Dei to neste åra brukte Steller til å utforska Kamsjatkahalvøya. Han blei kalla tilbake til St. Petersburg, men fekk feber på reisa og døydde i Tjumen. 

Nedteikningane til Steller kom likevel fram, og blei utgjevne av Peter Simon Pallas. Dei blei brukte av seinare reisande i Nord-Atlanteren, mellom anna kaptein James Cook.
Viasat Nature/Crime

**Viasat Nature/Crime** er ein kanal frå Viasat som vert sendt i Norden. Kanalen heitte tidlegare **Viasat Nature/Action** & **TV6 Nature/Action**. Frå 18.00 til 21.00 sender kanalen natur- og dyreprogram og heiter Viasat Nature, og frå 21.00 til 24.00 sender kanalen actionseriar, filmar og krim.

### Bakgrunnsstoff
* http://www.nature.viasat.no 
* http://www.action.viasat.no
Vitus Bering

**Vitus Jonassen Bering** () var ein danskfødd sjøoffiser og oppdagar for Russland. Han var kaptein-kommandør i den russiske marinen, der han var kjend under namnet Ivan Ivanovitsj.

## Liv og gjerning
Bering var fødd i Horsens på Jylland. Etter ei reise til Karibia blei han med i den russiske marinen i 1703, og deltok i den store nordiske krigen i Austersjøen og i krigen mellom Russland og Tyrkia i Azovsjøen. Han gifta seg med ei russisk kone og vitja heimbyen sin ein siste gong i 1715.

Som ledd i den store russiske utforskinga av det nordlege Asia drog Bering til Kamtsjatka i 1725. Der bygde han eit skip, «Sviatoi Gavriil» ('heilage Gabriel'), og sette ut med det i 1728 til han ikkje lenger kunne sjå land i nord, og heller ikkje noko i aust. Det neste året gjorde han ei ny reise der han leita etter fastland i aust, og fann Ratmanovøya, som Semjon Dezjnev tidlegare hadde oppdaga.

I 1730 drog Bering så tilbake til St. Petersburg. I løpet av den lange reisa døydde fem av barna hans, og Bering blei sjølv òg alvorleg sjuk. Han fekk eit nytt utforskingsoppdrag, og drog tilbake til Okhotsk på Kamtsjatka i 1735. Han fekk bygd to nye skip, «Svjatoj Pjotr» (heilage Peter) og «Svjatoj Pavel» (heilage Paulus). I desse drog han til Petropavlovsk, der han grunnla ei busetjing, og vidare mot Amerika i 1741. Dei to skipa blei skilde i eit uvêr. Skipet til Bering kom til Kajakkøya, der dei kunne sjå fastlandet Alaska. Det andre skipet, leia av Aleksei Tsjirikov, fann Aleksander-øyriket i Alaska.

Dårleg vêr gjorde at Bering snart måtte dra tilbake. Ekspedisjonen oppdaga nokre av Aleutane, der dei måtte gravlegga ein av sjømennene. Sjumaginøyane er kalla opp etter han. Også Bering var blitt sjuk, og då han ikkje kunne styra skipet lenger, søkte dei ly på ei av Kommandørøyane. Her døydde Vitus Bering, saman med 28 av mannskapet. Øya er blitt kalla Beringøya etter oppdagaren. Beringsundet og Beringhavet har òg fått namn etter han.

## Bakgrunnsstoff
Tangentfjøl

Ei **tangentfjøl** er eit elektronisk tangentinstrument som skil seg frå eit piano ved at tonane varer så lenge tangenten er trykt ned, mens tona på eit piano berre varer ei kort stund, alt etter krafta i anslaget. 

Tidlege tangentfjøler var ikkje følsomme for anslag, men produserte ei tone med same volum sjølv om tangenten vart slått an på ein hard eller mjuk måte. Eksempel på typar tangentfjøler er synthesizere og MIDI-tangentfjøler (som berre er ei rekkje tangentar som er kopla til ein MIDI-modul).
Ostehøvel

Ein **ostehøvel** er eit hjelpemiddel til å skjere ost med som vart oppfunnen av Thor Bjørklund frå Lillehammer i 1925,  og patentert 27. februar 1925. Bjørklund, som var snikkar av yrke, tok utgangspunkt i ein vanleg snikkarhøvel og laga ein mindre versjon for ost. Produksjonen av ostehøvlar starta på Lillehammer i 1927, og fabrikken var Noregs einaste ostehøvelprodusent, til han gjekk konkurs i september 2009. Produksjonen av ostehøvlar vart deretter halde fram av Gudbrandsdal Industrier AS, GIAX, som same året tok over varemerket *Bjørklund ostehøvler*.

Det finnst òg ostehøvlar som skjer ost ved hjelp av ein stram og tynn stålstreng, mest egna for blautare ostar.

## Bakgrunnsstoff

* Thor Bjørklund & Sønner AS
* Konkurs - GD
*Gudbrandsdal Industrier AS
Moldegård

**Moldegård** (gnr. 25) er ein tidlegare gard i Molde. I dag står berre hovudbygningen og ein kornsilo att.

I byrjinga heitte garden *Molde*. Namnet reknast å komme frå norrønt *Moldar*, fleirtallsform av *[[mold]]*. Etter kvart fekk namnet suffikset -*gård* for å skilje frå den framveksande byen, som ligg på grunn frå dei tidlegare gardane Molde og Reknes (gnr. 24). Moldegård var amtmannsbustad frå 1704 og skal vere modell for Ibsens drama *[[Rosmersholm]]* (1886).

Kaptein Johan Fredrik von Beverlow eigde garden i 1692. Sidan 1700-talet har Moldegard vore eigd av familien Møller.

## Kjelder
* *Caplex.no*, red. Solveig Wikstrøm (J.W. Cappelens Forlag AS): «Molde», konsultert 2005 http://www.caplex.no/web/artikkel/skrivUt.asp?art_id=9323443
* *Molde. Register over diverse offentlige protokoller* (kartotek ved Romsdalsmuseet): «Skjøter/byksel»
* Rygh, O.: *[[Norske Gaardnavne]]* (Dokumentasjonsprosjektet 1999) http://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?KRYSS212720%4047328=on
Veda

**Vedaene** er eldgamle religiøse skriftsamlingar, ein del av den skriftlege hovudkjernen i hindusimen. Dei inneheld hymne og historier om dei vediske gudane, filosofiske tankar om Gud og universet, og skildrar dessutan ei rekke ritual som skal utførast av prestar. Vedaene har inspirert mange seinare tradisjonar, som yoga, vedanta, tantra og bhaktirørsla

Ordet *ved* kjem frå sanskrit og tyder *kunnskap*, og er i slekt med det norske ordet *[[visdom]]*. I kronologisk rekkefølgje er dei fire vedaene Rigveda, Jadjorveda, Samaveda og Atharvaveda.

Skriftene blei til mellom 1.200 og 500 f.Kr., men før dette var innhaldet i dei blitt overført i munnleg tradisjon i lang tid. Mange forskarar meiner den eldste, *samhita*-delen i Rigveda, blei til mellom 1.800 og 800 f. Kr. Ein del hinduar meiner at alle vedaene blei til på same tid som verda blei til, og er blitt vidareformidla sidan den tid. Andre hevder at dei eksisterte i opptil åtte tusen år før dei blei skrivne ned.

## Oppdeling
Kvar veda er delt inn i fire delar.

* *Samhita* inneheld mantra og hymner
* *Brahmana* fortel korleis ein skal utføra ritual
* *Aranyaka* er ein forteljande og mediterande del
* *[[Upanisjadane]]* kommenterer samhitaene og gjev ei indre meining til dei ytra orda

Vedaene blei skrivne ned på sanskrit, og blir endå lesne på dette språket. Delar av dei er òg omsette til fleire vestlege språk.
Gresk mytologi

**Gresk mytologi** er forteljingane om greske gudar, heltar og monster. Mytologien har mange trekk til felles med andre indoeuropeiske tradisjonar, men òg sine særtrekk. Han har mellom anna ei rekkje tragediar, der menneske som set seg opp mellom skjebnen eller gudane til slutt opplever sorg og fortaping. 

Den greske mytologien har inspirert eit utal kunstnarar, både i si eiga tid og seinare. Ei rekkje greske skaldar, med Homer i spissen, har fortald legendene i song og rim. Romerske diktarar, som Ovid, fortsette med same tema, og det gjorde òg seinare europeiske biletkunstnarar, diktarar og komponistar.

Skikkelsar frå mytologien dukkar opp på greske vasar og fresker, og som naturtru greske statuar, som seinare romerske, italienske og andre europeiske bilethoggararar skulle gjera sitt beste for å kopiera.

## Dei greske gudane

Dei greske gudane me kjenner best er dei olympiske gudane: Zevs, Hera, Poseidon, Ares, Hermes, Hefaistos, Afrodite, Atene, Apollon og Artemis, med Hestia, Demeter, Dionysos og Hades nokre gonger medrekna. Det fanst òg andre gudar som hadde sine inderlege tilbedarar visse stader i det gamle Hellas, og gudar som ikkje blei tilbedne noko særleg, ettersom dei berre var personleggjeringa av ei naturkraft eller ein eigenskap: Jorda Gaia, himmelen Uranos, havet Okeanos og natta Nyx er døme på dette.

Dei greske gudane føyer seg fint inn i den større indoeuropeiske gudeslekta, som mellom anna omfattar dei norrøne og dei vediske gudane. Etter kvart som Romarriket voks til, såg romarane sambandet mellom si eiga gudelære og den greske, og tok til seg mange forteljingar og nokre gudar frå grekarane.

## Dei greske heltane

Heltar var menneske eller halvgudar - ungar til gudar og menneske - som gjorde store dådar, og anten blei belønna eller straffa for det. Herakles er truleg den største av dei, kjend for tolv stordådar. Orfevs var ein helt innan musikken, medan Prometevs var ein mann som røpte løyndene til gudane, og blei hardt straffa.

Svært viktig i mange av dei greske legendene var skjebnen. Dersom eit orakel spådde at noko ville skje, måtte det gå slik, same kva menneska prøvde å gjera for å stoppa det. Ødipus er ein kjend tragisk figur dette hende med, ein annan er Tessevs.

## Overnaturlege vesen

I tillegg til gudar og menneske fanst ei rekkje vesen av ulik karakter i den greske mytologiske verda. Dei fleste tinga i naturen hadde personlegdommar, som dryader i trea og najader i vatn. Det fanst mange vesen som var sett saman av ulike verkelege vesen, som kentaurar og faunar. Ein hadde vidunderlege vesen, som Pegasus, og forferdelege monster, som Medusa og minotaurosen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Gryte

Ei **gryte** er eit djupt kar brukt til å koka, steika eller varma mat og vatn i. Ein kan også bruka dei som serveringskar. Gryter har ofte lokk og handtak eller hankar. 

Gryter finst i mange ulike storleikar, og er i dag som oftast laga av metall. Tidlegare, som i vikingtida lagde ein ofte gryter av stein, gjerne kleberstein. Ordet gryte kjem av norrønt *grjot*, som tyder stein. Ein har òg brukt mindre varmetolande leirkar som gryter.

Gryter kan varmast ved hjelp av ei kokeplate, levande eld frå bål eller gass, eller ved at ein legg varme steinar oppi dei. 

## Anna
Ei gryte kan òg vera eit stort eller lite søkk i lendet, som Oslogryta eller ei jettegryte.

## Sjå òg
* Gryterett
* Steikepanne
Jettegryte

Ei **jettegryte** er ei grop i fast berg som mellom anna finst mange plassar i Noreg. Jettegrytene kan vera berre små, på storleik med ei vanleg gryte, og vidare alle variantar opp til fleire meter i diameter.

Ein finn dei fleste jettegrytene på stader som har vore dekte av isbrear, som Skandinavia, USA og Alpane. Ei velkjend jettegrytesamling er
Gletscher-Garten i Lucerne, som har heile 32 gryter. Den største jettegryta i Nord-Europa ligg i Helvete i opplandskommunen Gausdal. Ho har ein diameter på 40 meter.

## Opphav
Dei vanlege jettegrytene blir danna under isbrear av ein prosess som blir kalla kavitasjon. Dette er noko som skjer når flytande vatn inne i breen under høgt trykk treffer berggrunnen under breen. Da vil vatnet fordampe i det det treffer berget og ein får eit enda større trykk som grev fjell. Ei stor jettegryte kan gravast ut med denne prosessen i løpet at eit par vekers tid. 

Før trudde ein at det var stein sett i rørsle av vatn som danna jettegryter, men denne teorien er forlaten. Kavitasjon er også eit kjent problem i vasskraftverk der vatnet eroderer vekk skålene i turbinane.

Det finst au mange lokale legender om korleis jettegrytene har blitt danna. Ofte er det troll, *jettar*, inne i bildet.
David Halberstam

**David Halberstam** () var ein amerikansk journalist og forfattar, fødd i New York by. Han var son av ein kirurg og ein lærar. 13 av bøkene hans vart bestseljarar.

Halberstam fullførte journalistikkstudiane ved Harvard-universitetet i 1955, og byrja karrieren sin med å skriva for avisa *Daily Times Leader* i West Point i Mississippi. Mot slutten av 1950-åra og tidleg i 1960-åra dekte han byrjinga på borgarrettsrørsla for avisa *Nashville Tennesseean*.

I midten av 1960-åra dekte han Vietnamkrigen for *[[New York Times]]*, der reportarverksemda hans leidde den amerikanske presidenten John F. Kennedy til å be om at han vart overført til eit anna byrå. Han vann Pulitzer-prisen for internasjonal reportasje i 1964.

Seinare i karrieren skreiv Halberstam om emne innan historie og sport. Han har også arbeidd med ei bok om Koreakrigen.

## Bøker
* *The Unfinished Odyssey of Robert Kennedy,* 1965
* *The Making of a Quagmire: America and Vietnam during the Kennedy Era,* 1965
* *Ho,* 1971
* *[[The Best and the Brightest]],* 1972
* *The Powers That Be,* 1979
* *The Amateurs: The Story of Four Young Men and Their Quest for an Olympic Gold Medal,* 1985
* *The Reckoning,* 1986
* *Summer of '49,* 1989
* *The Next Century,* 1991
* *The Fifties,* 1993
* *October Nineteen Sixty-Four,* 1994
* *Freedom Riders,* 1998
* *The Children,* 1999
* *Playing for Keeps: Michael Jordan and the World He Made,* 1999
* *Sports on New York Radio: A Play-By-Play History,* 1999
* *War in a Time of Peace: Bush, Clinton, and the Generals,* 2001
* *Firehouse,* 2002
* *The Teammates,* 2003

## Bakgrunnsstoff

* Biografi
Norman Mailer

**Norman Kingsley Mailer** () var ein amerikansk forfattar.

Mailer er fødd i Long Branch i New Jersey og voks opp i bydelen Brooklyn i New York. Fram til han vart innkalla til militærteneste studerte han byggjeteknikk ved Harvard-universitetet.

Erfaringane han gjorde som soldat ved stillehavsfronten i den andre verdskrigen tok han føre seg i den første romanen sin, *The Naked and the Dead*. I seinare verk er vilje til å nytte vald og seksuelle nevrosar sentrale tema. Mailer høyrte til den amerikanske politiske venstresida, og vart med tida ein skarp kritikar av det amerikanske samfunnet. For reportasjen om den amerikanske protestrørsla mot Vietnamkrigen; *Armies of the Night* fekk han i 1969 Pultizer-prisen. I 1980 fekk han igjen prisen for *The Executioner's Song*, ein «sak-roman» om avrettinga av ein mordar.

Mailer gav i 1973 ut ein biografi om Marilyn Monroe. Biografien var i utgangspunktet planlagd som eit essay, men utvikla seg til ein slags romanbiografi samansett av dels fakta dels fiksjon. Seinare gav han ut biografiar om Pablo Picasso og Lee Harvey Oswald.

Utover dette har Mailer vore kanditat til stillinga som borgarmeister i New York i 1969, og til tider leiar for den amerikanske delen av skribentsambandet Pen-Club på 1980-talet. Han har òg regissert fire filmar.

Norman Mailer har vore gift seks gongar, og har ni born. Han var busett i Provincetown i Cape Cod.

## Verk (utval)
### Romanar
* 1948 - *The Naked And The Dead*
* 1951 - *Barbary Shore*
* 1955 - *The Deer Park*
* 1957 - *The White Negro*
* 1965 - *An American Dream*
* 1968 - *Armies Of The Night*
* 1971 - *Maidstone*
* 1974 - *Watching My Name Go By*
* 1976 - *Genius And Lust*
* 1980 - *Of A Small And Modest Malignancy*
* 1980 - *Of Women And Their Elegance*
* 1981 - *Black Messiah*
* 1982 - *After The White Negro*
* 1983 - *Ancient Evenings*
* 1984 - *Tough Guys Don't Dance*
* 1991 - *Harlot's Ghost*
* 1997 - *The Gospel According To The Son*

### Biografiar
* 1973 - *Marilyn: Biography Of Marilyn Monroe*
* 1994 - *Marilyn: The Classic Films*
* 1994 - *Portrait Of Picasso As a Young Man*
* 1995 - *Oswald's Tale*

### Ymse
* 1967 - *Why Are We In Vietnam?*
* 1971 - The Prisoner Of Sex
* 1971 - Of A Fire On The Moon
* 1979 - The Executioner's Song
* 1985 - Huckleberry Finn: Alive at 100
* 2003 - Why Are We At War?

### Filmar

Regi og manus
* 1968 - *Wild 90*
* 1968 - *Beyond the Law*
* 1970 - *Maidstone*
* 1987 - *Tough Guys Don't Dance*

## Bakgrunnsstoff
* Nekrolog i Washington Post
Ayn Rand

**Ayn Rand** (), fødd som **Алиса Зиновьевна Розенбаум**, *Alisa Zinovjevna Rozenbaum*, var ein russiskfødd amerikansk forfattar og filosof. Ho vert rekna som grunnleggjaren av den filosofiske retninga ho kalla objektivisme, som er i nær slektskap med *[[libertarianismen]]* og *[[liberalismen]]*. I tillegg til dei filosofiske arbeida har Ayn Rand skrive ei rad skjønnlitterære verk, mellom anna romanane *The Fountainhead* og *Atlas Shrugged*; bokmålsutgåvene av desse er *[[Kildens utspring]]* (1949) og *[[De som beveger verden]]* (2000).

Rand var fødd i Petrograd (no St. Petersburg) i det dåverande tsarriket Russland. Ho voks opp i ein borgarleg apotekarfamilie. Ein nær ven var dottera til forfattaren Vladimir Nabokov. Etter Den russiske revolusjonen i 1917 mista faren apoteket, og familien flykta til Krimhalvøya for ei tid.
Etter borgarkrigen flytta dei tilbake fødebyen, som no heitte Leningrad.

Rand byrja som student ved universitetet i Leningrad i 1921. Ho tok ein grad i historie i 1924, og studerte deretter film ved ein nyoppretta statleg filmskule.  I 1926 drog ho til New York med påskot om at ho ville vitja slektningar, men ho  blei verande i landet livet ut. Rand busette seg i Los Angeles og arbeidde i Hollywood med ulike oppdrag som manusforfattar og statist. Ho møtte skodespelaren Frank O’Connor, som ho kom til å gifta seg med, på eit filmsett. Rand blei amerikansk statsborgar i 1931.

## Bibliografi
(norske omsettingar fyrst)
**We the Living* (1936)
**[[Høysang]]*. Original: *[[Boka Anthem|Anthem]]* (1938; bokmål 1984) 
**[[Kildens utspring]]*. Original: *[[The Fountainhead]]* (1953; bokmål 2000) 
**[[De som beveger verden]]*. Original: *[[Atlas Shrugged]]* (1957; bokmål 2000)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
**Fornuft, egoisme, kapitalisme: essays om Ayn Rand* (Kontekst forlag, 2003) av Vegard Martinsen.
701

**701** (romartal DCCI)

## Hendingar

### Utlandet
* 30. oktober: Utnemninga av Pave Johannes VI

### Noreg
*

## Fødde
* Keisar Shomu av Japan
* Li Po, kinesisk diktar

## Døde
* 8. september: Pave Sergius I
708

**708** (romartal DCCVIII) var eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*
*Det eldste dokumenterte vulkanutbrotet til Sakurajima på Kyushu i Japan fann stad. 

### Noreg
*

## Fødde
*Yuthog Yontan Gonpo, lama av Tibet

## Døde
*Abd-Allah ibn Ibadh, muslimsk jurist

## Kjelder
713

**713** (romartal DCCXIII)

## Hendingar

### Utlandet
* 3. juni: Anastasius blei keisar av Bysantinarriket etter at Philippikos blei avsett.
* Keisar Xuanzong av Tang fekk makta i Kina.
** Den første avisa kom ut i Beijing.
** Bygginga av kjempebuddhaen i Leshang tok til.
* Teodomiro, visigotisk herskar over austdelen av den iberiske halvøya, overgav riket til muslimske erobrarar i ein avtale som framleis gav noko sjølvstyre.
* Aelfwald blei konge av East Anglia etter Aldwulf (uviss dato).

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* Ali Zain al-Abidin (Ali ibn Husayn), den fjerde sjiaimamen
* Huineng, kinesisk chan-munk
* I Ching, kinesisk munk og pilegrim
720

**720** (romartal DCCXX) var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*Omajjaderiket fortsette erobringa av Sørvest-Europa. Guvernør-general al-Samh gjorde Narbonne til hovudstad i provinsen Septimania og byrja ei langvarig kringsetjing av festningsbyen Carcassonne.

### Noreg
*

## Fødde
*Baizhang Huaihai, kinesisk zenlærar

## Døde
*31. januar: Kalif Omar II av Omajadane
*13. februar: Chilperik II av frankarane
*Omajjadegeneralen Tariq ibn Ziyad
*Ardo, den siste kongen av visigotane (eller 721)
DeLillos

**deLillos** er ei rockegruppe som blei skipa i Oslo i 1984. Gruppa blir rekna som eit av dei mest markante i norsk musikkliv frå 1980-talet og fram til i dag. Saman med Raga Rockers, DumDum Boys og Jokke og Valentinerne blir deLillos referert til som ei av dei fire store norske rockegruppene frå den nemnte perioden.

## Historia

Namnet **deLillos** kom etter forslag frå Ola Snortheim, som frontfigur Lars-Lillo Stenberg hadde spelt inn ein demotape saman med i 1983. deLillos kan fyrst og fremst kjenneteiknast gjennom tekstane og den karakteristiske stemma til frontfiguren Lars Lillo-Stenberg. Dei norskspråklege tekstane er skrivne i ei naivistisk form, noko ein kan sjå i sentrale songar som « Min beibi dro avsted» og «Tøff i pyjamas», begge henta frå debutalbumet «Suser avgårde». Dette albumet frå 1986 blir saman med «Hjernen er alene» frå 1989 og «Neste sommer» frå 1993 rekna som dei viktigaste for gruppa. For «Neste sommer» fekk dei Spellemannprisen 1993 i klassa rock. Albumet «Sent og tidlig» gav dei Spellemannsprisen 1995 i klassa gruppe. Bandet vann også Gammleng-prisen i klassa pop i 1994.

I tillegg til Lars-Lillo Stemberg har også far hans, Per Lillo-Stenberg, og bassist Lars Fredrik Beckstrøm skrive fleire av songtekstane til deLillos.
I 2005 blei Lars Lillo-Stenberg og Rune Lindstrøm samde om å sameina det «originale deLillos» som eit sideprosjekt. Dei hadde ein konsert på klubben Elm Street i Oslo i november same året for å feire samlinga under namnet **deLillos'85**

Då **deLillos** vart oppretta i 1984 var det berre tre medlemmer, Lars Lillo-Stenberg, Lars Frederik Beckstrøm og Rune Lindstrøm, men samansettinga endra seg fire gonger fram til 1991. I tillegg til Stenberg og Beckstrøm er Lars Lundevall og Øystein Paasche med i dag.

## Medlemmer

* Lars Lillo-Stenberg - Vokal, gitar, tangentar
* Lars Frederik Beckstrøm - Vokal, bass, kor
* Rune Lindstrøm - Trommer, kor - 1984 til 1986
* Øyvind Jevanord - Trommer, kor - 1986 til 1988
* Lars Lundevall - Gitar, kor - 1991 og utover
* Øystein Paasche - Trommer - 1988 og utover

## Utgjevingar
* *[[Suser avgårde]]* (1986)
* *[[Før var det morsomt med sne]]* (1987)
* *[[Hjernen er alene]]* (1989)
* *[[Svett smil]]* (1990)
* *[[Varme mennesker]]* (1991)
* *[[Neste sommer]]* (1993) Gruppa vann Spellemannprisen 1993 i klassen rock for denne plata.
* *[[Mere]]* (live) (1994)
* *[[Sent og tidlig]]* (1995) Gruppa vann Spellemannprisen 1995 i klassen beste gruppe for denne.
* *[[Stakkars]]* (1997)
* *[[Gamle sanger om igjen]]* (samleplate) (1998)
* *[[Kast alle papirene]]* (1999)
* *[[Midt i begynnelsen]]* (2002)
* *[[Festen er ikke over... det er kake igjen]]* (2005)
* *[[Suser videre]]* (2006)
* *[[Huskeglemme]]* (2009)
**[[Trist å være glad (2011)|Trist å være glad]]* (2011) 
**[[Vi er på vei, vi kanke snu]]* (2012) 
**[[Rett og slett livet]]* (2014) 
**[[Peiling på seiling av deLillos|Peiling på seiling]]* (2016) 
**[[La oss bli fri for all nostalgi]]* (2017) 
**[[Dum som et menneske]]* (2020)
**[[Evige dager]]* (2022)

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til DeLillos
Gyldenløve

**Gyldenløve** er eit etternamn. Etternamnet vart gjeve til born av nokre kongar av Danmark-Noreg. Somme av desse kongane hadde fleire born fødd utanom ekteskap, men ville truleg gje borna sine eit fint namn. Gyldenløve var eit namn gjeve til såkalla uekte barn av kongane. Såleis hadde ikkje desse arverett til trona. 
Mange er vanskelege å skilja frå kvarandre, i og med at dei fekk ulike samansetjingar av namna Christian, Ulrik og Frederik som førenamn. 

* Kristian IV av Danmark-Noreg fekk fleire born utanom ekteskap. Med Kirsten Madsdatter fekk han Christian Ulrik Gyldenløve (1611-1640), med Karen Andersdatter Hans Ulrik Gyldenløve (1615-1645) og (med Vibeke Kruse) Ulrik Christian Gyldenløve (1630-1658).

* Fredrik III av Danmark-Noreg fekk Ulrik Frederik Gyldenløve (1638-1704) med Margrethe Pape.

* Kristian V av Danmark-Noreg fekk med Sophie Amalie Moth 5 born. I 1679 fekk dei namnet **Gyldenløve**: Christiane Gyldenløve (1672-1689), Christian Gyldenløve (1674-1703), Sophie Christiane Gyldenløve (1675-1684), Anna Christiane Gyldenløve (1676-1689) og Ulrik Christian Gyldenløve (1678-1719). Eit sjette barn, ei dotter, vart fødd i 1682 og døydde i 1684.

## Sjå òg
* Gyldenløvefeiden
* Gyldenløvesgade
God Save the King/Queen

**God Save the King**, eller **God Save the Queen** når monarken er ei kvinne, er nasjonalsongen i Storbritannia og ei rekkje andre statar i Samveldet, britiske territorium og kroneige.
Han vart nasjonalsong på byrjinga av 1800-talet. 

Opphavet til teksten og melodien er ukjend. Det finst ikkje ein offisiell versjon, så teksten har variert gjennom tidas løp. 

## Historikk
Ein variant av songen vart komponert av Thomas Augustine Arne, og vart fyrste gong framført i London i 1745. 

Ein variant av teksten gjeven ut i *Gentleman's Magazine* i oktober i 1745 var som følgjer:
God save great George our king,
Long live our noble king,
God save the king.
Send him victorious,
Happy and glorious,
Long to reign over us,
God save the king.

O Lord our God arise,
Scatter his enemies,
And make them fall;
Confound their politics,
Frustrate their knavish tricks,
On him our hope we fix,
O save us all.

Thy Choicest gift in store
On George be pleas'd to pour,
Long may  he reign;
May he defend our laws,
And ever give us cause,
To say with heart and voice 
God save the king.


I 1745 hadde songen òg eit vers som omhandla invasjonen av England i denne perioden:

:Lord, grant that Marshal Wade,
:May by thy mighty aid,
:Victory bring.
:May he sedition hush and like a torrent rush,
:Rebellious Scots to crush,
:God save the King.

Dette verset vart fjerna då songen vart tatt opp som nasjonalsong. 

#### Standard britisk versjon i dag

God save our gracious King!
Long live our noble King!
God save the King!
Send him victorious,
Happy and glorious,
Long to reign over us:
God save the King!

O Lord our God arise,
Scatter his enemies,
and make them fall:
Confound their politics,
Frustrate their knavish tricks,
On thee our hopes we fix:
God save us all!

Thy choicest gifts in store,
On him be pleased to pour;
Long may he reign:
May he defend our laws,
And ever give us cause,
To sing with heart and voice,
God save the King!


Når monarken er ei kvinne byttar ein ut «King» med «Queen» og alle maskuline pronomen blir erstatta av feminine utgåver.

Normalt vert berre fyrste vers sunge, av og til vers ein og tre.

## Annan bruk
Tyskland sin nasjonalsong frå 1871 til 1918 var basert på den engelske og brukte same melodi. Liechtenstein sin nasjonalsong brukar òg denne melodien.

Ein sidenote er at det britiske rockebandet Queen pleidde å framføre «God Save the Queen» som siste song på sine konsertar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:God Save the King|God Save the King]]» frå ,  den 28. januar 2023.*  

## Bakgrunnsstoff

* 
* National Anthem ved nettstaden til den britiske kongefamilien.
* Lyd, tekst og informasjon om God Save the Queen ved nationalanthems.me
* Royal anthem page ved Department of Canadian Heritage.
* God Save Great George our King ved stgeorgesnews.org. Om dei ulike versjonane av teksten.
* 
* A Point of View: Is it time for a new British national anthem? BBC News. 15. januar 2016.
* On some Philological Peculiarities in the English Authorized Version of the Bible. Thomas Watts, Esq.
Flower of Scotland

**«Flower of Scotland»**, **«Flùir na h-Alba»** på gælisk, er ein av dei uoffisielle nasjonalsongane til Skottland. Dei andre er «Scotland the Brave», «Highland Cathedral», «A Man's A Man for A' That» og «Scots Wha Hae». 

«Flower of Scotland» vart skriven av Roy Williamson.

## Tekst

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* MIDI-lydfil med melodien
Ulrik Christian Gyldenløve

**Ulrik Christian Gyldenløve** kan vera:

* Ulrik Christian Gyldenløve (1630-1658). Son av kong Kristian IV av Danmark-Noreg. 
* Ulrik Christian Gyldenløve (1678-1719). Son av kong Kristian V av Danmark-Noreg.

Sjå òg
* Christian Ulrik Gyldenløve (1611-1640). Son av kong Kristian IV av Danmark-Noreg. 
* Ulrik Frederik Gyldenløve (1638-1704). Son av kong Fredrik III av Danmark-Noreg
* Gyldenløve - om namnet Gyldenløve
Det kyrilliske alfabetet

**Det kyrilliske alfabetet** er eit skriftsystem som vert brukt til å skriva mange språk frå Aust-Europa og Asia. Dei fleste språka som vert skrive med det kyrilliske alfabetet har små variasjonar i kva skriftteikn som vert brukt, for å tilpassa alfabetet til språklydane i språka. Den vanlegaste varianten er det russiske alfabetet, som vert brukt for å skriva russisk. Det kyrilliske alfabetet vert òg brukt til fleire språk i land som tidlegare var del av Sovjetunionen, til dømes ukrainsk og kviterussisk. Dei fleste minoritetsspråka i Russland, til dømes tsjuvansk, komi og tsjetsjensk, vert òg skrivne med eigne variantar av det kyrilliske alfabetet. Utanfor den tidlegare Sovjetunionen vert det kyrilliske alfabetet brukt i serbisk, bulgarsk, makedonsk og mongolsk. Enkelte språk som i sovjet-tida vart skrivne med det kyrilliske alfabetet har i den siste tida skifta til det latinske alfabetet, til dømes aserbajdsjansk.

Det kyrilliske alfabetet byggjer på det greske. Dei russiske og ukrainske variantane er sette saman av 33 bokstavar, den kviterussiske av berre 32, og den tsjuvanske varianten har 37 bokstavar.

Alfabetet er oppkalla etter apostelen Kyrillos, som levde på 800-talet. Moderne russisk (storrussisk) vart konstruert på byrjinga av 1800-talet og byggjer på kyrkjeslavisk og det glagolittiske alfabetet, som framleis vert brukt i den russisk-ortodokse kyrkja.

Kyrillos (827-869) og Methodios (826-885) var to bysantinske brør som var apostlar blant slavarane. Dei brukte slavisk som kyrkjespråk og omsette Bibelen til slavisk. Begge brukte sannsynlegvis både glagolittisk og kyrillisk.

## Moderne kyrilliske alfabet

### Russisk

Det russiske alfabetet er den mest utbreidde forma av det kyrilliske alfabetet:
::
### Ukrainsk
Ukrainsk har følgjande modifiseringar:
::
### Kviterussisk
Kviterussisk skil seg frå russisk med desse bokstavane:
::
### Tsjuvansk
På tsjuvansk finst òg:
::

## Sjå òg

* Det russiske alfabetet
* Det tsjuvasjiske alfabetet
*
Sandpapir

**Sandpapir** er papp eller papir med ru overflate som blir brukt til å fjerna små mengder material frå ei anna overflate. Det kan brukast for å ta vekk eit lag frå flata, til dømes gammal måling, til å gjera henne glattare, eller til å gjera ei glatt overflate ruare, til dømes for å kunne lima henne.

Sandpapir kan brukast for hand eller ved hjelp av ein elektrisk pussemaskin.

## Typar

Det finst ei rekke ulike typar sandpapir, der papiret, limen og det rue materialet som blir brukt skil seg frå kvarandre. «Sanden» kan vera skarpe sandkorn, glaspulver, mineral som korund, karborundum eller diamant. Vidare skil dei ulike papira seg frå kvarandre ved korleis dei er forma, kor store sandkorna er, og kor langt dei sit frå kvarandre. Sandpapir blir gjevne tal etter kor fine dei er. Dei lågaste tala er grovast.

## Historie

Huda til haiar har vore brukt som sandpapir, men den første nedteikninga av produksjon og bruk kjem frå Kina på tolvhundretalet, der ein limde knuste skjel, frø og sand til pergament med naturgummi. 

Isaac Fischer Jr. frå Springfield i Vermont tok patent på det moderne sandpapiret i USA den 14. juni 1834.

## Annan bruk
Kunstmålarar har brukt sandpapir som underlag, mest kjend for dette er Joan Miro. I dag blir ungar oppmuntra til å teikna med fargestifter på sandpapir for å laga eit særmerkt bilde.

Papiret har òg vore brukt som eit musikkinstrument, i *Sandpaper Ballet* av Leroy Anderson.

## Bakgrunnsstoff
* Sandpapirkunst for ungar (engelsk)
Dei fire store i norsk rock

**Dei fire store i norsk [[rock]]** er eit uttrykk som blir brukt, kanskje særleg med tanke på 1980-åra, om musikkgruppene deLillos, DumDum Boys, Raga Rockers, og Jokke & Valentinerne, som laga personleg og nyskapande rock på norsk.

Namnet er eit spel på uttrykket brukt om dei fire norske forfattarane Lie, Bjørnson, Kielland og Ibsen, som blir omtala som dei fire store i norsk litteratur.

Omgrepet skal ha blitt introdusert i *[[Arbeiderbladet]]* i 1984 i eit intervju med Jokke & Valentinerne. Same nemninga har også vore nytta om punk-/new wave-banda Kjøtt, The Aller Værste!, DePress og The Cut.

## Kjelde
* De fire store stadig større - artikkel i Dagsavisen.