open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Senjamål

**Senjamål** femner dei tradisjonelle nordnorske målføra i Troms, det vil seia frå Kvæfjord, Skånland og nordover til grensa med Finnmark, med atterhald av dei i Bardu og Målselv, som ættar frå austlandske dialektar, og dei på Finnmarksvidda. Dialektane er i dag sterkt påverka av bymålet i Tromsø, hovudstaden i området, og dermed bokmål. Likevel finn vi mange særdrag som syner tilbake til eit eldre språk, særleg på Senja. Det finst veldig fåe kjelder om målet før kring 1800.

## Målmerke i høve til nasjonale målmerke
Som andre nordnorske dialektar har senjamål:

* Høgtone, det vil seia at målet har ein melodi som fell i tonelag 1.
* Palatalisering i trykksterke stoder, t.d. i *mannj, ballj, faddjer.*
* Bunde fleirtal av inkjekjønnsord har endinga -an, som i hankjønnsord: *husan, eplan.*
* Vokallågning: *fesk, å spælle, å sønge.*
* Obligatorisk *han* eller *ho* framføre person- og husdyrnamn (den preproprielle artikkelen): *Han Lars, Ho Kari.*
* Beintfram ordstilling i spørsmål: *Ka du sei?, Kem du fekk det hos?*

Derimot har ikkje målet so mykje apokope som dialektane sørover.

## Senjamål i høve til andre nordnorske dialektar
Som sagt tidlegare har ikkje dei tradisjonelle målføra so mykje apokope som dei i Nordland, men han trenger seg inn i sør.

* Målet skil seg mellom dei i Sør- og Midt-Troms og hine når det gjeld e-/a-mål og e-mål. Dei sørlege er e-/a-mål, det vil seia at svake hokjønnsord får endinga *-a* i ubunden form (*ei gryta, ei visa*) men *-e* i infinitiv (*å hoppe, å kaste*). Dei nordlegare er e-mål, og alle desse ord får *-e* i utljod (*ei gryte, ei vise, å hoppe, å kaste*).
* Målet skil ikkje sterke og svake hokjønnsord, det vil seia at *klokke* og *sol* begge får *-a* i bunden form (*klokka, sola*).
* Eldre språk på Senja har spor av *[[svarabhaktivokal]]* i grunnform av adjektiva (*ein fin'e båt, ein stærk'e kar*). Dette finst ikkje iblant yngre språkbrukarar.

## Særmerke

### Pronomen
Dialektane har mykje til felles, men pronomena skil seg ofte frå kvarandre. Fleire i aust har former nærare bokmålet, det vil seia noko som liknar *jæi, du, hun, han, de, vi, dere, di/dem*.

Ubunden artikkel er tradisjonelt *en*, og har truleg vore slik i veldig lenge. Ragnvald Iversen trur ordet var utan diftong alt frå innføring av talordet til ubunden artikkel i sein gammalnorsk tid.

### Særord
Tradisjonelle ord har mykje sams med andre nordnorske dialektar.

### Verbbøying
Verbbøying har mykje sams med nynorsk. Nokre få dialektar har spor av jamvekt. Dei fleste verb som på nynorsk har utljod i presens perfektum med -tt har -dd (gått > *gådd*).

## Kjelder
Laura Muir

**Laura Muir** () er ein britisk mellomdistanseløpar frå Inverness som vart europameister på 1500 meter i 2018 og 2022, på same distansen vann ho sølvmedaljen under Sommar-OL i 2021 og bronsen i verdsmeisterskapen 2022.

## Aktiv
Muir vart Diamond League-meister på 1500 m i 2016 og 2018, fyrste året gjennom poengfangst, siste året grunna siger i finaleløpet. Ho sette britisk rekord på distansen under DL-stemnet i London i juli 2016, ein månad seinare forbetra ho den til 3.55,2 ved DL-stemnet i Paris.

På 1500 meter vart Muir nummer fem i VM 2015, nummer sju i Sommar-OL 2016 og ho kom på fjerdeplass i VM 2017. 12. august 2018 sprang ho inn til gullmedalje på distansen under europameisterskapen i Berlin, det var fyrste gongen ei britisk kvinne vann 1500-meteren i EM. I VM 2019 enda ho opp på femteplass, trass i sterke 3.55,7.

Sommaren 2021 sette Muir personleg rekord på 800 meter med 1.56,73 då ho sigra i DL-stemnet i Monaco. Nokre veker seinare presterte ho i OL-finalen i Tokyo livsbeste og sette britisk rekord med tida 3.54,5. Prestasjonen sikra henne sølvmedaljen, kenyanske Faith Kipyegon sette olympisk rekord med sine 3.53,1. Sommaren 2022 vann ho fyrst sølv på 1500 meter då VM fann stad i Eugene i USA, deretter sprang ho inn til gull ved EM i München. I Paris-OL forbetra ho den personlege rekorden til 3.52,3, men vart ikkje betre enn mummer 5.  

## Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 2013 i Moskva: Utslått i semifinalane på 800 m (2.00,83=nr 10)
*EM 2014 i Zürich: Utslått i forsøka på 1500 m (4.14,6 =nr 15)
*VM 2015 i Beijing: Nr 5 på 1500 m – 4.11,4
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 7 på 1500 m – 4.12,8
*VM 2017 i London: Nr 4 på 1500 m – 4.02,9. Nr 6 på 5000 m – 14.52,0
*EM 2018 i Berlin: Gullmedalje – 4,02,3 framom Sofia Ennaoui (4.03,0)
*VM 2019 i Doha: Nr 5 på 1500 m – 3.55,7
*OL i 2021 i Tokyo: Sølvmedalje – 3.54,5, bakom Faith Kipyegon (3.53,1)
*VM 2022 i Eugene: Bronsemedalje på 1500 m – 3.55,2
*EM 2022 i München: Gullmedalje – 4,01,0, framom Ciara Mageean (4.02,5)
*VM 2023 i Budapest: Nr 6 på 1500 m – 3.58,5
*OL 2024 i Paris: Nr 5 på 1500 m – 3.52,3

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Laura Muir|Laura Muir]]» frå ,  den 5. mai 2020.*
Oversyn fugleartar utdøydde etter år 1500

Denne sida refererer berre til fugleartane som er utdøydde etter år 1500. Andre og eldre kjente utrydda artar er kjente frå fossil. Fuglar som døydde ut i sein holocen forhistorisk tid er vanlegvis kjente frå beinrestar som ikkje er heilt fossiliserte.

159 fugleartar er klassifiserte som utdøydde etter år 1500, i tillegg er minst 22 med stort sannsyn utrydda og utryddingsgraden ser ut til å auke. Situasjonen er eksemplifisert av Hawaii, der 30 % av alle kjente nyleg utdøydde fugletakson opphavleg hadde leveområde. Andre område, til dømes Guam, har òg vorte hardt ramma; Guam har mista over 60 % av sine opphavlege fugletakson i løpet av dei siste 30 åra, mange av dei på grunn av den introduserte brune treslangen.

For tida er det i overkant av 11&nbsp;000 nolevande fugleartar, der anslagsvis 1311 blir rekna som utryddingstruga; klassifiserte som sårbare (VU), sterkt truga (EN) eller kritisk truga (CR).

Øyartar generelt, og flygelause øyartar spesielt er mest utsette. Den uforholdsmessige mengda av rikser på lista gjenspeglar tendensen til denne familien til å miste evna til å flyge når fuglane blir geografisk isolerte på øyar. Endå fleire i riksefamilien vart utdøydde før dei kunne skildrast av forskarar.

Utryddingsdatoane gjeve nedanfor er vanlegvis tilnærmingar av faktiske datoar. Utryddingsdatoar i litteraturen er vanlegvis datoane for den siste stadfeste registreringa, ein truverdig observasjon eller eit eksemplar tatt. For mange stillehavsfuglar som døydde ut like etter europeisk kontakt, etterlèt dette likevel ein uvisseperiode på over eit hundreår, fordi øyane dei levde på berre sjeldan vart vitja av forskarar.

## Oversyn utdøydde fugleartar etter år 1500 e.Kr.

Oversyn over artar lista som utrydda i IUCN raudliste per 1. januar 2020. I tillegg er det tatt med artar lista som utrydda i EBird/Clements Checklist, somme er klassifiserte som CR, kritisk truga, av IUCN, men andre autoritetar er usamde, og reknar artane som utdøydde. Norske namn er etter *Norske navn på verdens fugler*:
;Notar:
*X i kolonna lengst til høgre i tabellen indikerer at arten manglar i oversynet fra IUCN eller arten ikkje har status utrydda hjå organisasjonen.
*CR(PE) i kolonna *Utrydda frå* indikerer at arten er klassifisert som kritisk truga, moglegvis utrydda av BLI, kan ha siste observasjon tilbake til 1900-talet.
*EW i kolonna *Utrydda frå* indikerer at arten er klassifisert som utdøydd i vill tilstand, eng: Extinct in the Wild
*Kangaroo Island Emu, *Dromaius baudinianus* og King Island Emu, *Dromaius minor* er skildra som artstakson av IUCN, men av andre som underartar av emu, *Dromaius novaehollandiae*.
**Pyrrhura subandina* er ikkje anerkjent som art av EBird/Clements Checklist, men lista som underart av regnbogeparakitt, *Pyrrhura pica*.

## Kjelder

**Innleiinga til denne artikkelen bygger på «[[:en:List of recently extinct bird species|List of recently extinct bird species]]» frå ,  den 5. mai 2020.*  
 
;Referansar
Montenegrinsk i Junior Eurovision Song Contest

**Montenegrinsk i Junior Eurovision Song Contest** gjev oversyn over bruken av det montenegrinske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på montenegrinsk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2005 då Filip Vučić representerte Serbia og Montenegro med «Ljubav pa fudbal». Sidan den gong har to land delteke med til saman tre ulike bidrag som har vorte framførte på montenegrinsk; to frå Montenegro og eitt frå Serbia og Montenegro. Av landa som kan delta er montenegrinsk offisielt språk i Montenegro.

## Bidrag

## Sjå òg
* Montenegrinsk i Eurovision Song Contest
* Serbokroatisk i Junior Eurovision Song Contest

## Kjelder
* Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of languages in the Junior Eurovision Song Contest|List of languages in the Junior Eurovision Song Contest]]» frå ,  den 5. mai 2020.*
Kasakhisk i Junior Eurovision Song Contest

**Kasakhisk i Junior Eurovision Song Contest** gjev oversyn over bruken av det kasakhiske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på kasakhisk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2018 då Kasakhstan debuterte med «Özinge sen» av Danelïja Tölesjova. Sidan den gong har Kasakhstan delteke med til saman fem ulike bidrag som har vorte framførte på kasakhisk. Av landa som kan delta er kasakhisk offisielt språk i Kasakhstan og Republikken Altaj i Russland.

## Bidrag

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of languages in the Junior Eurovision Song Contest|List of languages in the Junior Eurovision Song Contest]]» frå ,  den 5. mai 2020.*  
* Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.
Austertana

**Austertana** (nordsamisk *Juovlavuotna*, kvensk *Jouluvuono*)  er ei bygd som ligg ved botnen av Leirpollen i Tana kommune i Finnmark fylke. Ho ligg rundt 30 kilometer nord-nordaust for kommunesenteret Tana bru, og busetnaden strekkjer seg frå Leirpollen og oppover nedre delen av Juladalen. Grunnkrinsen Austertana hadde 199 innbyggjarar 1. januar 2017.

## Geografi
Berggrunnen i området består av sparagmitt frå Varanger-istida i eokambrium. Verdas nest største kvartsittbrot som blir drive av Elkem ligg i Austertana.

Ved Austertana ligg Stangnestind, som er det høgaste fjellet på Varangerhalvøya med ei høgd på 724 meter over havet.

Den lengste sandstranda i Noreg ligg i Austertana. Ho er 13 km lang, og går frå Leirpollnes til Rødberget.
Ein del av staranda er halvøya Høyholmen, som er ein kjend stad for å sjå fuglar.

Det nordegaste punktet for bjørkeskog i Skandinavia er i Austertana.

## Kjelder
NM i sykling 1979 på landeveg

**Noregsmeisterskapen i landevegssykling 1979** for menn vart avvikla i Trondheim 15. juli 1979.

## Menn, 180 km




**Noregsmeisterskapen i landevegssykling 1979** for kvinner vart avvikla på Steinkjer i Nord-Trøndelag 15. juli 1979.

## Kvinner, 80 km




## Kjelder
**Sportsboken 79-80*. Dreyer Bok Stavanger. 1979.
NM i sykling 1979 i tempo

**Noregsmeisterskapen i sykling 1979 i temporitt** for menn vart avvikla med individuell tevling i Malvik den 9. juli og med lagtempo 12. juli i Stjørdal.

## Menn
### 50 km temporitt





### 100 km lagtempo





## Kvinner





## Kjelder
**Sportsboken 79-80*. Dreyer Bok Stavanger. 1979.
DS «Nova» (1921)

**DS «Nova»** (kallesignal LCGN) var eit dampskip bygt i 1921 som lasteskip. 

Skipet vart opphavleg levert til Den Norske Amerikalinje som **«Langfjord»**, men alt same månaden vart det selt til Det Bergenske Dampskibsselskab, som gav det namnet **«Nova»**. Det meste av karrieren var skipet britisk og gjekk under namnet **«Carmarthen Coast»**. 

## Historie
Skipet vart kontrahert av Skibs-A/S Thor Thoresens Linje i Kristiania og skulle hatt namnet **«Svanfos»**. Skipet vart bygt ved Ardrossan Dry Dock & Shipbuilding Co. i Ardrossan i Skottland og vart levert i desember 1921 til Den Norske Amerikalinje i Kristiania som **«Langfjord»**. Alt same månaden vart det kjøpt av Det Bergenske Dampskibsselskab (BDS) for 552&nbsp;771 kroner og fekk namnet **l «Nova»**.

Skipet gjekk inn i Frankrikeruta til BDS og segla til Dunquerque i slutten av desember 1921. Etter kort tid gjekk skipet i ruta mellom London og Austersjøen. Sommaren 1922 gjekk skipet i godsrute nordover til Kirkenes, før det igjen gjekk til Austersjøen.  14. november 1922 vart det kjend at BDS hadde selt «Nova» til britiske Coast Lines Ltd. i Liverpool for 25&nbsp;000 britiske pund. Dei gav skipet namnet **«Carmarthen Coast»**. Årsaka til salet skal ha vore at skipet hadde for dårleg stabilitet for BDS. 
 
9. november 1939 vart skipet minesprengt og sokk tre nautiske mil utafor Seaham. 

## Skipet
Tonnasjen til skipet var ved levering 972 brt, 451 nrt og lasteevna var 1&nbsp;200 dødvekttonn. 
Volumet i lasterommet var 2&nbsp;268&nbsp;m³. Hovudmaskinen var ein kolfyrt tresylindra ekspansjon dampmaskin, levert av Plenty & Son i Newbury. 
Oppgjeven yting var 700 iHk (indikerte hestekrefter) og 142 nominelle hestekrefter som gav ein toppfart på 9,5 knop.

## Sjå òg
*Flåten til Det Bergenske Dampskibsselskab

## Kjelder
NM i friidrett 1951

**Noregsmeisterskapen i friidrett 1951**, hovudmeisterskapen, vart avvikla på Bislett stadion i Oslo dagane 17.-19. august 1951. Norges Friidrettsforbund stod som arrangør av ein meisterskap som omfatta 19 tevlingar for menn og 11 for kvinner. 

Sverre Strandli vart tildelt den store kongepokalen for sitt lengste sleggjekast. Jorunn Askersrud fekk den vesle kongepokalen for sin 60 meter på 7,8 sekund.

## Menn
### 100 m





### 200 m





### 400 m





### 800 m





### 1500 m





### 5&nbsp;000 m





### 10&nbsp;000 m





### 110 meter hekk





### 400 m hekk





### 3&nbsp;000 m hinder





### 1000 meter stafett





### Høgdehopp





### Stavhopp





### Lengdehopp





### Tresteghopp





### Kulestøyt





### Diskoskast





### Sleggjekast





### Spjutkast





## Kvinner
### 60 meter





### 100 m





### 200 m





### 80 m hekk





### Høgdehopp





### Lengdehopp





### Kulestøyt





### Diskoskast





### Spjutkast





## Kjelder
*Arbeiderbladet 20. august 1951
Too Hot to Handle

***Too Hot to Handle*** er ei dokusåpe produsert av det britiske TV-produksjonsselskapet Talkback. Serien er skapt av Laura Gibson og Charlie Bennett, og består av åtte episodar som alle vart utgjevne på Netflix den 17. april 2020. Verten for programmet er den virtuelle assistenten «Lana», som gjev deltakarane reglane dei må følgje. Føresetnaden for programmet er å lære unge, single menneske å forme genuine relasjonar i staden for deira sedvanlege flørting. Dersom deltakarane i serien tek del i noka form for seksuell aktivitet i løpet av tilbaketrekkinga, blir premiepotten, som startar på 100&nbsp;000 US-dollar, redusert.

På finalekvelden vart deltakarane Bryce Hirschberg, Chloe Veitch, David Birtwistle, Francesca Farago, Harry Jowsey, Kelz Dyke, Lydia Clyma, Nicole O'Brien, Rhonda Paul og Sharron Townsend erklært som vinnarar av *Too Hot to Handle*, og delte dei 75&nbsp;000 US-dollar som var att av potten mellom seg.

## Deltakarar
Deltakarane i serien vart avslørte på *[[Entertainment Tonight]]* den 10. april 2020.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Too Hot to Handle|Too Hot to Handle]]» frå ,  den 6. mai 2020.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
* 
*
Darren Campbell

**Darren Campbell** () er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar frå Manchester. Han vart europameister på 100 meter i 1998 og vann OL-sølv på 200 meter i 2000 og stafettgull med Storbritannia under Sommar-OL 2004 i Aten. Han sikra seg elles to EM-gull, 1998 og 2006, med Storbritannia i stafett, samt EM-sølv 2002 og VM-bronse 2003 på 100 m. 

## Aktiv
Campbell sprang ein av etappane for det britiske laget som kneip bronsemedaljen på den korte stafetten då VM 1997 fann stad i Aten. Året etter presterte han sitt liv beste 100 meter i EM-finalen i Budapest, med tida 10,04 sekund slo han sølvvinnar Dwain Chambers med seks tidels sekund. Seinare i meisterskapen var dei same to karane med om å vinne den korte stafetten.
I 1999 fekk Campbell sølv på 4 x 100 stafett ved VM i Sevilla. Under dei olympiske sommarleikane i Sydney sette han personbeste på 200 meter med 20,13 i kvartfinalane. I finalen han så i mål på 20,14 sekund og tok sølvmedaljen, vinnaren Konstantinos Kenteris brukte 20,09 sekund. 

I 2002 vart Campbell andremann på 100 m ved EM i München, klart slått av nigeriansk-portugisiske Francis Obikwelu. Under Friidretts-VM 2003 i Paris enda Campbell opp med bronse på 100 meter, på same tid som sølvmedaljøren og 0,01 sekund bakom gullvinnar Kim Collins. Dagar seinare vart Campbell nummer 4 på 200 m, 0,01 bakom bronsevinnaren.

Campbell vart olympisk meister 2004 og europameister 2006 i 4 x 100 meter stafett. I begge tilfella var han på lag med Marlon Devonish og Mark Lewis-Francis.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 1996 i Atlanta: Braut 4 x 100 m stafett
*VM 1997 i Aten: Bronse i 4 x 100 m stafett (38,14). Utslått i semifinalane på 100 m (10,37=nr 16)
*EM 1998 i Budapest: Gull på 100 m – 10,04, og i 4 x 100 m stafett (38,52)
*VM 1999 i Sevilla: Sølv i 4 x 100 m stafett (37,73). Utslått i semifinalane på 100 m (10,15=nr 10)
*OL 2000 i Sydney: Sølv på 200 m – 20,14. Nr 6 på 100 m – 10,13
*EM 2002 i München: Sølv på 100 m – 10,15. Diskvalifisert i kvartfinalane på 200 m (=nr 23) og i 4 x 100 m stafett
*VM 2003 i Paris: Bronse på 100 m – 10,08 og nr 4 på 200 m – 20,39. Diskvalifisert i 4 x 100 m stafett
*OL 2004 i Aten: Gull i 4 x 100 m stafett (38,07). Utslått i semifinalane på 200 m (20,89=nr 15) og i forsøka på 100 m (10,35=nr 36)
*EM 2006 i Göteborg: Gullmedalje i 4 x 100 m stafett (38,91)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Darren Campbell|Darren Campbell]]» frå ,  den 6. mai 2020.*  
 
*
Melis

**Melis** (frå eldre fransk *[sucre] mélis*, av mellomalderlatin *[sacharum] melitense*, tyder '[sukker] frå Malta') er ein type raffinert sukker som er svært finmale til ei kvit pulverform. Det har same samanetting som kvitt sukker, men har mindre korn.

Melis blir mykje brukt oppå bakverk til glasur, der ein blandar han med væske eller eggekvite og eventuelt konditorfarge. Melis kan òg brukast til marsipan og i kransekakedeig, eller laust strødd som snø oppå bakverk.

Melis blir ofte tilsett nokre prosent stive som antiklumpemiddel, til dømes potetstive.

## Galleri

Powdered sugar (13656621734).jpg|Sikting av melis på bakverk
00409 paczki z serem, sanok.jpg|Smultringar med melisdryss
Vanocni cukrovi 1.JPG|Småkaker med melisglasur
Kransekage (wreath cake).jpg|Kransekake dekorert med melisglasur

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Melis|Melis]]» frå ,  den 6. mai 2020.*
Litauisk i Junior Eurovision Song Contest

**Litauisk i Junior Eurovision Song Contest** gjev oversyn over bruken av det litauiske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på litauisk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2007 då Litauen debuterte med «Kai miestas snaudžia» av Lina Joy. Sidan den gong har Litauen delteke med til saman fire ulike bidrag som har vorte framført på litauisk. Av landa som kan delta er litauisk offisielt språk i Litauen.

## Bidrag

## Sjå òg
* Litauisk i Eurovision Song Contest

## Kjelder
* Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of languages in the Junior Eurovision Song Contest|List of languages in the Junior Eurovision Song Contest]]» frå ,  den 5. mai 2020.*
Dokusåpe

Ei **dokusåpe** eller **reality-tv** er eit fjernsynsprogramformat som dokumenterer det skal vere røynlege situasjonar, utan noko form for manuskript. Dokusåper har ofte ukjende individ i rollene i staden for profesjonelle skodespelarar. Sjangeren vart prominent tidleg på 1990-talet med *Real World* og tidleg på 2000-talet med internasjonale suksesseriar som *Survivor*, *Idols* og *[[Big Brother]]*. Kjende norske dokusåper er mellom anna *[[Farmen]]*, *[[71° nord]]*, *[[Jakten på kjærligheten]]* og *[[Luksusfellen]]*.

Dokusåper er ofte ispedd korte intervjusegment der deltakarar reflekterer rundt eller gjev kontekst til hendingane som syner seg på skjermen. Tevlingbaserte dokusåper har typisk ein gradvis eliminasjon av deltakarar, anten av eit dommarpanel eller av sjåarane av programmet.

## Kjelder
* 
*
Hokksund flyplass

**Hokksund flyplass** er ei lufthamn som ligg sør for Hokksund i Øvre Eiker kommune i Buskerud.

Flyplassen vart oppretta i 1959, då Drammen flyklubb flytta aktiviteten sin frå Lier. Lufthamna ligg parallelt med E134 mellom Drammen og Kongsberg, og har rullebane av gras. 
Flyplassen vert driven av Drammen Flyklubb, og vert nytta av klubbfly og private fly. Hokksund flyplass vert nytta mykje til flyging med seglfly.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hokksund flyplass|Hokksund flyplass]]» frå ,  den 6. mai 2020.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Drammen Flyklubb
The Midnight Gospel

***The Midnight Gospel*** er ein amerikansk animert fjernsynsserie skapt av Pendleton Ward og Duncan Trussell. Det er den første animerte produksjonen frå Ward for Netflix. Serien går føre seg i ein dimensjon kjend som «The Chromatic Ribbon» og handlar om spacecastaren Clancy som eig ein forboden multivers-simulator. Gjennom denne reiser han gjennom verder som er i ferd med å gå under og intervjuar nokre av innbyggjarane for «spacecasten» sin. Programmet er gjesta av mellom andre Phil Hendrie, Stephen Root, Drew Pinsky, Trudy Goodman, Jason Louv, Caitlin Doughty, Damien Echols, Maria Bamford, Joey Diaz, David Nichtern, og Deneen Fendig.

*The Midnight Gospel* vart utgjeve på Netflix den 20. april 2020.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* 
*
Cha Bum-kun

**Cha Bum-kun** () er ein sørkoreansk tidlegare fotballspelar frå Hwaseong. Han var angrepsspelaren som vann UEFA-cupen med to ulike vesttyske klubbar; Eintracht Frankfurt i 1980 og Bayer Leverkusen i 1988.

## Karriere
### Klubbspel
Cha spelte for ulike lag i heimlandet til 1979. Sommaren 1979 fekk han kontrakt med Eintracht Frankfurt. Med Eintracht vann han UEFA-cupen 1980 og han vart vesttysk cupmeister i 1981. I 1983 vart Cha overført til Bayer Leverkusen. Han skåra det tredje målet då laget frå Leverkusen utlikna til samanlagt 3-3 i UEFA-cupfinalen 1988, ein finale som enda med at Bayer Leverkusen etter straffesparktevling vann det aller fyrste trofeet i fotballklubben si historie. Cha la opp i 1989 og flytta til heimlandet.

### Landslagsspel
Frå 1972 og til 1986 spelte Cha 135 landskampar på Sør-Korea sitt landslag. Han avslutta med å delta i VM i fotball 1986, der Sør-Korea tok sitt fyrste VM-poeng etter uavgjort 1-1 mot Bulgaria. Cha skåra 58 mål for landslaget.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Cha Bum-kun|Cha Bum-kun]]» frå ,  den 6. mai 2020.*
Boris Henry

**Boris Henry** (), sidan 2013 **Boris Obergföll**, er ein tysk tidlegare friidrettsutøvar frå Völklingen som i eit tiår fram til 2006 var ein av verdas beste spydkastarar. Han vann bronsemedaljen i øvinga under verdsmeisterskapane 1995 og 2003, samt under EM 2002. Sin personlege rekord på 90,44 meter oppnådde han i 1997 ved eit stemne i Linz.

## Aktiv
Boris Henry kasta over 80 meter for fyrste gong i 1993-sesongen, med 84,12 m som aller best. I 1995 auka han sitt personbeste til 88,46 m, dei komande fire sesongane oppnådde han ein årsbeste på 88 meter og lengre. Under VM 1995 i Göteborg sikra han seg bronsemedaljen, deretter enda han opp med plasseringar frå 5 til 7 i dei komande internasjonale meisterskapane. Den 9. juli 1997 kasta Henry 90,44 m då han vann GP-stemnet i Linz i Austerrike, hans livs lengste spydkast. Både i EM 2002 og VM 2003 sikra Henry seg bronsemedaljen i spydkast.

Henry var tysk meister åra 1995, 1997, 1998, 2000, 2003 og 2004. Han pådrog seg ein skulderskade under Sommar-OL 2004 og la opp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 1993 i Stuttgart: Utslått i kvalifiseringa (77,42 m =nr 14)
*EM 1994 i Helsinki: Nr 11 – 76,88 m
*VM 1995 i Göteborg: Bronsemedalje – 86,08 m
*OL 1996 i Atlanta: Nr 5 – 85,68 m
*VM 1997 i Aten: Nr 6 – 84,54 m
*VM 1999 i Sevilla: Nr 6 – 85,43 m
*OL 2000 i Sydney: Nr 7 – 85,78 m
*VM 2001 i Edmonton: Nr 6 – 85,52 m
*EM 2002 i München: Bronsemedalje – 85,33 m
*VM 2003 i Paris: Bronsemedalje – 84,74 m

Boris Henry gifta seg i 2013 med spydkastaren Christina Obergföll og tok då hennar etternamn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Boris Henry|Boris Henry]]» frå ,  den 7. mai 2020.*
Kazimierz Zimny

**Kazimierz Franciszek Zimny** () var ein polsk langdistanseløpar frå Tczew. Han vann sølv på 5&nbsp;000 meter ved EM 1958 og EM 1962, samt bronse på same distansen ved OL 1960 i Roma.

## Aktiv
Under europameisterskapen 1958 i Stockholm kjempa Zimny og landsmannen Zdzisław Krzyszkowiak om sigeren på 5&nbsp;000-meteren. Favoritten Krzyszkowiak lukkast drage ifrå på sisterunda og vann med knappe to sekund på ny meisterskapsrekord. Laurdag 5. september 1959 sette Zimny polsk rekord på spesialdistansen med 13.44,4 i Berlin, der Aust-Tyskland og Polen utkjempa landskamp. Han måtte likevel seg slått med to sekund av austtyskaren Friedrich Janke.

I dei olympiske sommarleikane 1960 i Roma rykte Murray Halberg frå resten av finalefeltet, då det var tre rundar att av 5&nbsp;000-meteren. Karen frå New Zealand makta ikkje å halde oppe den høge farta, så då klokka ringde byrja forfylgjarane, tyskarane Hans Grodotzki og Friedrich Janke, samt Zimny, å hale innpå. Luka opp til Halberg vart stendig mindre, men han klarte å halde unna og vann med eitt sekunds forsprang til sølvvinnar Grodotzki og bronsemedaljør Zimny.

Ved europameisterskapen i Beograd hausten 1962 vart Zimny andremann på halvmila på moderate 14.01,8, slått av den spurtsterke briten Bruce Tulloh, men på plassen føre favoritten Pjotr Bolotnikov.

Zimny var polsk meister 1956 på 1500 meter og 1960, 1965 og 1966 på 5&nbsp;000 meter.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 1956 i Melbourne: Braut forsøksløpet på 5&nbsp;000 m
*EM 1958 i Stockholm: Sølvmedalje på 5&nbsp;000 m – 13.55,2, bakom Zdzisław Krzyszkowiak (13.53,4)
*OL 1960 i Roma: Bronsemedalje på 5&nbsp;000 m – 13.44.8 Braut 10&nbsp;000-meteren
*EM 1962 i Beograd: Sølvmedalje på 5&nbsp;000 m – 14.01,8, bakom Bruce Tulloh (14.00,6)
*EM 1966 i Budapest: Nr 18 på 10&nbsp;000 m – 29.51,2

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Kazimierz Zimny|Kazimierz Zimny]]» frå ,  den 7. mai 2020.*
Hwaseong

**Hwaseong** (*Hwaseong-si*) er ein by i provinsen Gyeonggi i Sør-Korea, utanfor Seoul. Han hadde 515&nbsp;162 innbyggjarar i slutten av 2009, av desse budde 283&nbsp;877 i sjølve sentrumsbyen. Byen har eit areal på 688 kvadratkilometer.

## Kjelder
Pierluigi Casiraghi

**Pierluigi Casiraghi** () er ein italiensk tidlegare fotballspelar frå Monza. Han var angrepsspelar og med om å vinne UEFA-cupen 1990 for Juventus og fekk VM-sølv med Italia i 1994.

## Karriere
### Klubbspel
Casiraghi spelte i Serie B og C for heimlege Monza til 1989. Deretter gjorde han teneste i storklubben Juventus i fire sesongar fram til sommaren 1993. Han skåra eitt av måla då Torino-klubben vann UEFA-cupfinalen 1990 med 3-1 over Fiorentina i eit dobbeltoppgjer. Same våren gjekk Juventus også sigrande ut av den nasjonale cupmeisterskapen. Perioden 1993-98 var Casiraghi Lazio-spelar. I ein av dei siste kampane for Lazio måtte han tole tap mot FC Inter i UEFA-cupfinalen 1998. Sommaren 1998 flytta han over til Chelsea FC og den engelske toppserien. I november 1998 vart han alvorleg kneskadd då han kolliderte med West Ham-målvakta, og kom aldri sidan tilbake på bana.

### Landslagsspel
Casiraghi deltok i 44 landskampar for Italia åra 1991-98. Han spelte i tre av kampane under VM i fotball 1994, ei turnering der Italia fekk sølv etter å ha tapt mot Brasil i straffeskyting. I EM i fotball 1996 skåra Casiraghi eitt av Italias tre mål, laget rauk ut allereie i gruppespelet. Til saman skåra Casiraghi 13 mål for landslaget.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Pierluigi Casiraghi|Pierluigi Casiraghi]]» frå ,  den 7. mai 2020.*
Kviterussisk i Junior Eurovision Song Contest

**Kviterussisk i Junior Eurovision Song Contest** gjev oversyn over bruken av det kviterussiske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på kviterussisk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2003 då Kviterussland debuterte med «Tantsuj» av Volha Satsjuk. Sidan den gong har Kviterussland delteke med til saman tre ulike bidrag som har vorte framført på kviterussisk. Av landa som kan delta er kviterussisk offisielt språk i Kviterussland og i områda Hajnówka, Gmina Czyże, Gmina Hajnówka, Gmina Narewka, Gmina Orla i voivodskapet Podlasie i Polen.

## Bidrag

## Sjå òg
* Kviterussisk i Eurovision Song Contest

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of languages in the Junior Eurovision Song Contest|List of languages in the Junior Eurovision Song Contest]]» frå ,  den 5. mai 2020.*  
* Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.
Tom Hagen

**Tom Hagen** () er ein norsk bygningsingeniør, eiendomsbesitter, forretningsmann og milliardær.

Hagen grunnla selskapet Elkraft AS i 1992, og han har i tillegg drive utstrekt eigedomshandel. Magasinet *[[Tidsskriftet Kapital|Kapital]]* anslo i 2018 at formuen hans var på 1,7 milliardar norske kroner.

## Forsvinninga av Anne-Elisabeth Hagen
31. oktober 2018 forsvann kona til Tom Hagen, Anne-Elisabeth Falkevik Hagen, og etter at det vart sett fram krav om løysepengar på ni millionar euro gjekk norsk politi ut frå at ho vart kidnappa av personar med økonomisk vinning som motivasjon. Betalinga vart kravd i kryptovalutaen Monero. Politiet heldt fyrst etterforskinga hemmeleg, men offentlegjorde ho i januar 2019. 

28. april 2020 blei Tom Hagen pågripen og sikta for drap, eller medverknad til drap, på Anne-Elisabeth Falkevik Hagen. Han vart varetektsfengsla for fire veker, etter kjenning i Nedre Romerike tingrett. Kjenninga blei anka til Eidsivating lagmannsrett, som med to mot tre stemmer avsa kjenninga om at Hagen skulle lauslatast frå varetekt. Politiet anka kjenninga til Høgsterett. Anken blei send til lagmannsretten, som gav han oppsetjande verknad, slik at Hagen blei sitjande i varetekt til Høgsterett fekk behandla saka. 8. mai forkasta Høgsteretten anken frå politiet, og Hagen blei lauslaten frå varetekt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tom Hagen|Tom Hagen]]» frå ,  den 7. mai 2020.*
Albansk i Junior Eurovision Song Contest

**Albansk i Junior Eurovision Song Contest** gjev oversyn over bruken av det albanske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på albansk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2012 då Albania debuterte med «Kam një këngë vetëm për ju» av Igzidora Gjeta. Sidan den gong har Albania delteke med til saman åtte ulike bidrag som har vorte framført på albansk. Av landa som kan delta er albansk offisielt språk i Albania, Kosovo, Montenegro og Nord-Makedonia.

## Bidrag

## Sjå òg
* Albansk i Eurovision Song Contest

## Kjelder
* Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of languages in the Junior Eurovision Song Contest|List of languages in the Junior Eurovision Song Contest]]» frå ,  den 5. mai 2020.*
Lyngenlinja

**Lyngen-linja** var den siste forsvarslinja Tyskland bygde i Lyngen i Troms fylke mot slutten av andre verdskrigen. Linja skulle stansa russisk framrykking mot Narvik.

Det einaste vegsambandet mellom Troms og Finnmark gjekk gjennom Storfjord. Dersom vegen sør for Skibotn vart sprengt av tyskarane, ville det nestan umogleg å koma landevegen til sørlege delar av Troms og nordlege delar av Nordland..

## Hitler si ordre
Hitler gav ordre om at Nord-Troms og Finnmark skulle brennast. Ordren vart gjeven av Hitler gjennom Reichskommisar Terboven, og lydde slik:

:*På grunn av befolkningens ringe beredvillighet til frivillig evakuering har der Führer samtykket i Reichkommisars forslag og befalt at hele den norske befolkning østenfor [[Lyngenfjorden|Lyngenfjord]] for sin egen sikkerhets skyld skal tvangsevakueres og alle boliger nedbrennes, resp. ødelegges. Øverstkommanderende for Nord-Finland er ansvarlig for at Führerbefalingen gjennomføres hensynsløst. Medlidenhet med befolkningen er ikke på sin plass.*

## Bakgrunn
Tyskarane var overtydde om at russarane ville invadere så langt sørover i Noreg som til Narvik. Difor vedtok tyskarane  å oppretta den såkalla Lyngen-linja som forsvarslinje. Linja kravde store ressursar, fordi alle festningsanlegg, vegar og bruer knytta til denne linja skulle vera ferdig innan 1. mai 1945. I Kvesmenes–Lyngen-området vart mange sovjetiske krigsfangar i oktober 1944 sett inn i arbeidet med Lyngen-linja. Linja var ei omfattande byggverksemd som tyske styrkar gjennomførte, med sovjetiske krigsfangar som arbeidskraft.

## Etter krigen
Lyngenlinja går frå svensk/finsk grenseområde, og følgjer fjellet utover mot Storfjorden. Området er vanskeleg tilgjengeleg, og mange område rundt linja kan enno vera  uoppdaga etter krigen. Det er bygd store bunkersanlegg langs heile fjellet, og mange har funne effektar og våpen frå dagane til krigen i desse områda.

Etter krigen vart det bygd norske anlegg i Skibotndalen, med forlenging på Brennfjell og Helligskogen. Dei hadde som føremål å sinka ein fiende frå aust (Sovjetunionen). Desse anlegga er no nedlagde, men i fjella oppover Skibotndalen kan ein finne mange stillingar som er intakte og kan verta tekne i bruk på kort varsel.

## Sjå òg

* Frøy-linja

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lyngenlinjen|Lyngenlinjen]]» frå ,  den 7. mai 2020.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Tvangsevakueringa av Finnmark og Nord-Troms
* Karlsen, Jonny. Hit, men ikke lenger. Heimevernsbladet. 3/2016
Kongeriket Middag

**Kongeriket Middag** var eit kongerike på øya Taiwan mellom 1540-talet og 1732. Riket låg i det noverande Taichung, Changhua og Nantou. Det fanst ei tid jamsides med det Nederlandske lydlandet leggjande på Taiwan, med Fort Zeelandia som base og seinare kongeriket Tungning. Riket blei erobra i 1732 av Qingdynastiet under keisar Jongsjeng.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kungadömet Middag|Kungadömet Middag]]» frå ,  den 8. mai 2020.*
AMVER

**AMVER** eller **Automated Mutual-Assistance Vessel Rescue System** er eit verdsomfattande, frivillig rapporteringssystem finansiert av Den amerikanske kystvakta. Det er eit datastyrt, globalt skipsrapporteringssystem brukt verda over av redningstenester for å gje assistanse til personar i naud på havet. Med AMVER kan redningsmannskap identifisere andre skip som deltek i systemet i området og leie om det mest høvande skipet eller skipa til staden. Deltaking i AMVER gjev ikkje skipa noko ytterlegare krav om å assistere enn det som er kravd under folkeretten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:AMVER|AMVER]]» frå ,  den 8. mai 2020.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Nettstaden til AMVER
Astronomisk navigasjon

**Astronomisk navigasjon** eller **stjernenavigasjon**, er ein teknikk der ein nyttar sola, månen, planetane eller dei 57 stjernene som er oppgjevne i ein astronomisk almanakk til å avgjera posisjonen sin på havet, i ørkenen, på Grønlandsisen eller andre stadar utan eigna landemerke til hjelp ved navigasjonen. Den klassiske metoden er då å nytta himmellekamane til å avgjera posisjonen. Sola er den mest nytta medan ein trena navigatør òg kan nytta månen eller andre stjerner.

Med ein sekstant måler ein høgda til himmellekamen over horisonten. Himmellekamane flyttar seg over himmelen gjennom døgnet og over året. Dette vert målt ved astronomiske observatorium som i Greenwich-observatoriet. Dei observerte posisjonane oppgjevast i ein astronomisk eller nautisk almanakk. Med høgdemåling, almanakk og klokke kan ein rekna ut posisjonen. Ein god observasjon (god horisont, god observasjonsplattform) gjev ei grannsemd på +/- ei nautisk mil. I overskya vêr er det ikkje mogleg å ta observasjonar. Eit skip er då avhengig av å føra nøyaktig bestikk over kurs og utsegla distanse. Dette gjev eit estimat for posisjonen til fartøyet. Over tid vil uvissa auka i det ein vanskeleg kan bedømma avdrift grunna vind og havstraumar. Ved ein astronomisk observasjon kan bestikket korrigerast.

På havet finn ein ein god horisont, på land er ikkje dette mogleg. Det er difor utvikla fleire teknikkar for å skaffa ein kunstig horisont; den enklaste i form av eit kar med kvikksølv. Dette fungerer som ein vassrett spegel og vert brukt som referanse for horisonten. Det er òg brukt roterande, gyrostabiliserte speglar, mellom anna i sekstantar i fly.

Navigasjon ved hjelp av stjerner og planetar vert gjort i grålysninga då både himmellekamen og horisonten er synleg.

I dag er det få som brukar denne forma for navigasjon på grunn av elektroniske hjelpemiddel. GPS (Global Positioning System) har så godt som overteke og er mykje meir nøyaktig (+/- 20 meter eller betre, altså om lag 100 gonger meir nøyaktig enn ein sekstantobservasjon). Men alle som vert utdanna som navigatør for skip lærer astronomisk navigasjon. Det føregår òg opplæring i samband med fritidsbåtskippersertifikat, D5LA, mest for langturseglarar som vil bruka astronomisk navigasjon som ein reserve ved lange turar over havet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Astronomisk navigasjon|Astronomisk navigasjon]]» frå ,  den 8. mai 2020.* 
*** oppgav desse kjeldene:* &nbsp;
 
* Ditlefsen, Reidar *Navigasjon: Terrestrisk og astronomisk navigasjon*, 14. utgave av Johnsen og Bryn *Lærebok i navigasjon I*, Aschehoug (1985) ISBN 82-03-12764-9
* Kjerstad, Norvald *Navigasjon for maritime studier*,  Tapir akademisk forlag (2010) ISBN 9788251925228
* Dedekam, Ivar, *Astronavigasjon* ISBN 8291443122
* Bowditch, Nathaniel *The American Practical Navigator*, Paradise Cay Publications (2010) ISBN 0939837544

## Bakgrunnsstoff

* ''The American Practical Navigator'', anerkjent amerikansk lærebok i navigasjon, òg astronomisk (engelsk)
* Nettstad for astronomisk navigasjon (engelsk)
Andrej Skvaruk

**Andrej Skvaruk** () er ein ukrainsk tidlegare sleggjekastar som høyrde til mellom dei beste sleggjekastarane i verda eit tiårs tid fram til 2003. Han vann sølvmedaljen under VM i friidrett 1997 i Aten. Skvaruks personbeste på 82,62 meter er frå 2002-sesongen.

## Aktiv
Skvaruk kasta sleggja over 80 meter fyrste gongen i 1992, då han fekk målt 80,22 m. Året etter forbetra han sitt personbeste til 80,80 m og i 1994 ytterlegare til 81,72 m. Under dei olympiske leikane 1996 i Atlanta vart han fjerdemann. Eitt år seinare vann han sølvmedaljen ved Friidretts-VM 1997 i Aten, tyske Heinz Weis kasta 32 cm lengre enn Skvaruk.

Sidan enda Skvaruk på femteplassen i VM 1999 i Sevilla, såvel som i VM 2001 i Edmonton og i EM 2002 i München. I 2001-sesongen sletta han med eit kast på 82,34 m sitt sju år gamle personbeste. Den 27. april 2002 i Kiev forbetra Skvaruk den personlege rekorden til 82,62 meter. Ved verdsmeisterskapen i Saint-Denis i 2003 vart Skvaruk nummer fire i sleggjeøvinga.
  
Han la opp i 2006.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 1993 i Stuttgart: Nr 12 (75,54 m i kvalifiseringa)
*EM 1994 i Helsinki: Nr 11 – 74,22 m
*OL 1996 i Atlanta: Nr 4 – 79,92 m
*VM 1997 i Aten: Sølvmedalje – 81,46 m, bakom Heinz Weis (81,78 m)
*EM 1998 i Budapest: Utslått i kvalifiseringa (75,56 m =nr 14)
*VM 1999 i Sevilla: Nr 5 – 78,80 m
*OL 2000 i Sydney: Nr 10 – 75,50 m
*VM 2001 i Edmonton: Nr 5 – 79,93 m
*EM 2002 i München: Nr 5 – 80,15 m
*VM 2003 i Paris: Nr 4 – 79,68 m
*VM 2005 i Helsinki: Nr 9 – 76,01 m

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Andrij Skwaruk|Andrij Skwaruk]]» frå ,  den 8. mai 2020.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Andriy Skvaruk|Andriy Skvaruk]]» frå ,  den 8. mai 2020.*
Bestikknavigasjon

**Bestikkrekning** er ein klassisk metode innan sjøfart og luftfart som kan nyttast for å estimera posisjonen til eit fartøy. Om ein veit kor langt og i kva for ei retning ein har flytta seg frå ein kjend posisjon kan ein berekna sin noverande posisjon. Dei klassiske hjelpemidla er ein logg (fartsmålar), klokke og magnetisk kompass. Disse er alle brydd med unøyaktigheit. Loggen mæler farten gjennom vatnet, men har ingen indikasjon for havstraum, dei tidlege klokkene var unøyaktige i sjøgang og magnetkompasset kan påverkast av misvisning, deviasjon og tilfeldig endring i deviasjon grunna magnetisk last. Ein hadde heller ingen avlesning for avdrift grunna vind. Med tabellar kunne ein korrigera noko for feila, men etter som tida gjekk frå sist sikre posisjon som vart oppnådd ved astronomisk navigasjon, ville avviket frå berekna posisjon og til verkeleg posisjon kunne verta betydeleg.

Ved tilgjenge på rimeleg og svært presis satellittnavigasjon som det amerikanske GPS, er tradisjonell bestikkrekning ikkje lenger brukt av profesjonelle navigatørar. Likevel er det vanleg at jordomseglarar lærer seg stjernenavigasjon og har dei naudsynte tabellane ombord som ei reserveløysing dersom dei elektroniske instrumenta fell ut. 

Ein moderne versjon av bestikkrekning finn ein i system basert på  tråleiknavigasjon. Med betre sensorar og datamaskiner har ein her eit automatisk bestikksystem som kan brukast med større grannsemd og over lengre tid. Tråleiknavigasjon vert difor nytta som reserve både til sjøss og av fly, særleg i polare strøk. I militær samanheng er tråleiknavigasjon av interesse då eit slikt system ikkje kan forstyrrast av fienden og ein sender ikkje noko navigasjonssignal som fienden kan oppfatta.  

## Kjelder

* Ditlefsen, Reidar *Navigasjon, Terrestrisk og astronomisk navigasjon*, Aschehoug (1990), ISBN 82-03-12764-9
Magnetisk deviasjon

**Deviasjon** (magnetisk) er den endringa som må gjerast på ein kompasskurs ombord på eit skip eller eit luftfartøy, for å korrigera for magnetisme frå konstruksjonen til fartøyet. Deviasjonen kan ha positivt eller negativt forteikn. Den vil òg endra seg i tilhøve til kursen til fartøyet, slik at det må lagast ein tabell (eller kurve) som viser deviasjonen for ulike retningar.

For å finna rettvisende kurs (Rk) må ein òg korrigera kompasskursen (Kk) for misvisninga på staden.  

Rettvisende kurs (den riktige kursen på kartet) verta då rekna ut etter formelen: Rk= Kk + misvisning + deviasjon.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Deviasjon (magnetisk)|Deviasjon (magnetisk)]]» frå ,  den 8. mai 2020.*
DGPS

**Differensiell GPS** (**DGPS**) er ei utviding av GPS-systemet. DGPS brukar eit nett av landbaserte referansestasjonar til å kringkasta skilnaden mellom posisjonane angjeve av satellittsystemet og den faktiske posisjonen til stasjonane. DGPS var spesielt nyttig då GPS systemet vart degradert ved *Selective Availability*, sidan DGPS då kunne forbetra grannsemda til rundt +/÷ 5–10 meter. DGPS-nettverket har stort sett vorte utvikla av finske og svenske maritime styresmakter for å forbetra navigasjonsgrannsemda i kystfarvatn.

*Selective Availability* vart slått av i år 2000, og med det nye europeiske satellittnavigasjonssystemet Galileo som vart operativt i 2013 vart nytten av DGPS ytterlegare redusert.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:DGPS|DGPS]]» frå ,  den 8. mai 2020.*
European Geostationary Navigation Overlay System

**European Geostationary Navigation Overlay System** eller **EGNOS** er ein teknologi utvikla av Den europeiske romfartsorganisasjonen. Teknologien forbetrar grannsemda i GPS- og GLONASS-mottakarar.  Tre geostasjonære satellittar (i motsetnad til navigasjonssatellittane) utgjer systemet og eit nettverk av bakkestasjonar som mæler avvik i navigasjonssignala på grunn av atmosfæriske og andre tilhøve. EGNOS gjev ei posisjonsgrannsemd på rundt 2 meter.

Nokre produsentar av GPS-mottakarar kallar EGNOS, WAAS og MSAS for Satellite Differensiell GPS (SDGPS).

Systemet skulle ha vore operativt i juni 2005, men vart først erklært operativt 1. oktober 2009.

## Sjå òg

* Wide Area Augmentation System (WAAS) – det amerikanske motstykket
* Galileo – det europeiske satellittnavigasjonssystemet

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:European Geostationary Navigation Overlay System|European Geostationary Navigation Overlay System]]» frå ,  den 8. mai 2020.*  
 



## Bakgrunnsstoff

* ESA si offisielle side om EGNOS.
Gyrokompass

Eit **gyrokompass** er eit ikkje-magnetisk kompass basert på ei raskt roterande plate og rotasjonen til jorda (eller ein annan himmellekam om han vert nytta ein annan stad i verdsrommet) for å finne geografisk retning automatisk. Bruk av gyrokompass er ein av sju grunleggjande måtar å avgjere retninga til eit fartøy. Sjølv om ein viktig komponent i eit gyrokompass er eit gyroskop, er ikkje dette det same. Eit gyrokompass er bygd på effekten av gyroskopisk presesjon, som er ei særeiga side ved den generelle gyroskopiske effekten.  Gyrokompass vert mykje nytta for navigasjon på skip, fordi dei har to viktige fordelar over magnetiske kompass:

* dei finn sann nord definert av aksen til jordrotasjonen, som er noko annan, og navigasjonsmessig meir nyttig, enn *[[Den magnetiske nordpolen|magnetisk nord]]*, og
* dei vert ikkje påverka av ferromagnetiske material, slik som stålskroget til eit skip, som forstyrrar magnetfeltet.

Luftfartøy brukar ofte gyroskopiske instrument (men ikkje eit gyrokompass) for navigasjon og høgdemonitorering. 

## Historie
Eit patent frå 1885 var ikkje praktisk. I 1906 vart eit gyrokompass funne opp i Tyskland, av Hermann Anschütz-Kaempfe, og dette vart mykje brukt i den tyske marinen.

I 1913 vart det utvikla eit gyrokompass for bruk på fartøy i sivil sjøfart. Utviklaren var det tyske firmaet C. Plath.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gyrokompass|Gyrokompass]]» frå ,  den 8. mai 2020.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Ring Laser Gyrocompass produsert av Sonardyne
HUD

* Bustads- og byutviklingsdepartementet, eit føderalt departement i USA
* Head-up display, ein teknologi som vert brukt i fly, bilar og videospel
** Head-up display i videospel
Kunstig horisont

Ein **kunstig horisont** er det meste sentrale instrumentet i eit fly for instrumentflyging. Instrumentet viser om nasen av flyet peikar mot horisonten, oppover eller nedover. Det viser òg om vengjene er horisontale eller om den eine vengja peikar nedover eller oppover.

Instrumentet er eit gyroskop med vertikal akse og vert anten driven av undertrykk frå forgassaren, frå ei eiga pumpe, frå eit utvendig venturirøyr som hentar luftstraumen frå propellen eller han kan drivast elektrisk. 

Vanlegvis kan ein sjå ei øvre blå sone og ei nedre brun sone med ei horisontlinje imellom. Når horisontlinja er høgt oppe peikar nasa på flyet nedover, og omvendt peikar ho oppover når horisontlinja er lågt nede. Når horisontlinja er på skrå oppover mot høgre, peikar høgre venje nedover. Det er markeringar på instrumentet som viser når krengninga er 30 og 60 gradar.

Midt i instrumentet er det vanlegvis eit miniatyrfly som kan verta litt justert opp og ned, men elles står stille. 

På russiske fly vert krengninga vist ved at det vesle flyet krenger sideveges. Då er horisonten bevegeleg opp og ned, men ikkje på skrå.

Nokre kunstige horisontar som ikkje er berekna for akrobatikkflyging toler ikkje meir enn ei viss mengd gradar krengning. Ved meir uvanlege stillingar enn dette vert gyroen sett ut av stilling og vert ubrukeleg til han er stilt igjen.

I nyare passasjerfly og enkelte småfly er det dei siste åra meir vanleg med ein eller fleire dataskjermar som viser informasjonar som på eldre fly vert vist på mange enkelt-flyinstrument. Dette vert kalla «glascockpit».

I nyare fly har den kunstige horisonten sentral plass på dashbordet i ei T-form med høgdemålar til høgre, fartsmålar til venstre og gyrokompass nedanfor. I tillegg er det vanleg med krengingsmålar ned mot venstre og vertikalhastighetmålar ned mot høgre. I fly med glascockpit kan ein vanlegvis sjå denne informasjon på den meste sentrale skjermen.

## Sjå òg

* Flyinstrument

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kunstig horisont|Kunstig horisont]]» frå ,  den 8. mai 2020.*