Wrocław

**Wrocław** er ein by vest i Polen. Byen ligg ved elva Odra (tysk: Oder). Byen har om lag 670&nbsp;000 innbyggjarar og eit flatevidd på 293 km². Byen høyrde til fram til slutten av den andre verdskrigen Tyskland og heitte då *Breslau*.

Som i dei andre delane av det som i dag er den vestre delen av Polen vart innbyggjarane av byen drivne ut etter den andre verdskrigen. Mange av polakkane som flytta til byen kom frå område aust i det gamle Polen. Polen var flytt vestover ved at landet fekk lagt til delar av Tyskland, medan område i aust vart lagt inn under den dåverande Sovjetunionen.

## Historie

Namnet på byen er av slavisk opphav og tidlege kjelder viser at byen i mellomalderen var kjent som *Wrocisław* på polsk og *Vratislav* på tsjekkisk, som tydde Wrocisław/Vratislav sin by. Det polske namnet vart seinare fonetisk forenkla to gonger: *Wrocisław* >> *Wrotsław* >> *Wrocław*, og det siste namnet er vorte nytta sidan 1200-talet. 

Den tsjekkiske skrivemåten vart brukt i latinske dokument som *Wratislavia* eller *Vratislavia*, medan polsk uttale gjorde seg òg gjeldende som vist i forma *Wracislavia*. På den tida vart den germaniserte forma *Prezla* brukt på middelhøgtysk, som så vart til *Preßlau*. Tidleg-nyhøgtysk (og seinare nyhøgtysk) brukte forma *Breslau*.

Ifølgje ein teori er byen kalla opp etter ein person kalla Wrocisław/Vratislav, (truleg Fyrst Vratislav I av Bøhmen), ifølgje ein annan teori kjem namnet på byen frå ein polsk hertug med namnet Wrócisław, som tyder «han vil kome vidkjend tilbake» på (gammal)polsk.

Gjennom historia har Wrocław/Breslau vore del av forskjellige statar (før 1945):

* 900-talet: Tsjekkia
* 1000–1335: Polen
* 1335–1526: Kongeriket Bøhmen
* 1526–1741: Austerrike
* 1741–1871: Kongeriket Preussen
* 1871–1918: Det tyske keisardømet
* 1918–1933: Weimarrepublikken
* 1933–1945: Nazi-Tyskland

### Eldre historie

Ifølge tradisjonen vart Wrocław grunnlagt av den tsjekkiske hertugen Vratislav, som herska i åra mellom 915 og 921. I 990-åra kom byen, som resten av Schlesien (Śląsk), under piastane Mieszko I og Bolesław I sine styre. Piastbyen oppstod på Ostrów Tumski, som den gongen var ei øy. Med tida vart det urbane senteret overført til venstre sida av elva Odra, dagens Stare Miasto. 

Under mongolinvasjonen i 1241 vart innbyggjarane i byen evakuert, og byen delvis øydelagd. Wrocław vart gjenoppbygd og fekk Magdeburgrettar i 1262, og mottok, etter Śląsk-piastane sitt initiativ, fleire tyske immigrantar. 

Under mesteparten av mellomalderen vart Wrocław styrt av piastane, og var dessutan medlem av Hansaen (fram til 1474). I 1335, etter Henrik VI døydde, vart byen, i samsvar med tidlegare avtaler, overført til den tsjekkiske krona. 

I åra mellom 1469 og 1490 var byen del av Ungarn. Frå 1526 vart han styrt av habsburgarane, med ein no for det meste tyskspråkleg folkesetnad av bøhmisk, moravisk, schlesisk og polsk avstamming, som for det meste gjekk over til lutheranismen under reformasjonen. Frå den tid av vart byen kjent under namnet *Breslau*.

Gullalderen til byen gjekk mot slutten med trettiårskrigen, og sjølv om sjølve byen ikkje vart øydelagt, lei dei nærliggande områda store tap. I 1741 gjekk byen over til Preussen som følgje av Den austerrikske arvefølgjekrigen, og mista alle privilegia sine. «Til gjengjeld» vart han utropt til den tredje kongelege residensen ved sidan av Berlin og Königsberg (*Königliche und Residenziale Hauptstadt Breslau*). 

### Moderne historie

I 1806 vart Preussen del av Det tyske forbundet, og Breslau vart den sjette største byen i riket og eit av dei viktigaste kultur-, industri- og vitskapssentra i Tyskland. Han tredobla innbyggjartalet mellom 1860 og 1910. Trass i den dei mange tyskarane var Breslau framleis eit sterkt polsk sentrum, med fleire polske organisasjonar i verksemd. Etter at nazistane hadde kome til makta, auka forfølginga av polske innbyggjarar i byen i omfang. Samstundes byrja ei omfattande "deslavisering" av Schlesien, der mellom anna gamle polsk- og slavisklydande namn på tettstader vart endra. Under den andre verdskrigen vart ein stor del av den jødiske folkesetnaden på 10&nbsp;000 i byen drepen av nazistane, og same lagnad møtte mange tsjekkiske og polske fangar. 

Då Den raude arméen nærma seg byen i februar 1945 vart Breslau utropt til festningsby (*Festung Breslau*) av den fanatiske nazisten Gauleiter Karl Hanke, som leidde forsvaret av byen på ein meiningslaus måte og nekta folkesetnaden å forlate byen. Då han så sette i gang ei omsynslaus organisert tvangsevakuering av sivile, fraus 18&nbsp;000 i hel på grunn av ein særs hard vinter og mangel på transportmiddel. For å byggje festningsverk under omleiringa vart fangar frå konsentrasjonsleirar nytta til slavearbeid. På grunn av kampane vart to tredelar av byen øydelagd, og 40&nbsp;000 innbyggjarar og tvangsarbeidarar vart drepne. Den strategisk uvesentlege Festung Breslau kapitulerte 7. mai 1945, som siste av dei viktigare byane i det historiske Aust-Tyskland.

I samsvar med Potsdamkonferansen sine avgjerder vart Wrocław gjeninnlemma i Polen, den gjenverande tyske folkesetnaden deportert til Tyskland, og byen busett med polakkar. Desse kom hovudsakleg frå Sentral-Polen, men bestod òg av mange fordrivne frå austlege område i Polen (først og fremst frå byane Lviv, Vilnius og Hrodna), som Sovjetunionen hadde annektert. I dei første vanskelege etterkrigsåra låg byen òg under sovjetisk administrasjon, som hadde ein politikk som ikkje alltid var samstemt med Polen sine interesser.

## Attraksjonar

Trass i omfattande krigsøydeleggingar overlevde mange av dei originale bygningane i Wrocław krigen, og etter krigen vart gamlebyen gjenoppbygd til sin opphavlege venleik. I dag er han ein unik by i europeisk samanheng, med arkitektur påverka av bøhmisk, austerriksk og prøyssisk stil. Dei fleste bygningane er bygde i gotikk- og barokkstil. Wrocław har òg modernistiske bygningar, den mest kjente Hala Ludowa (Jahrhunderthalle), skrive inn på UNESCO si liste over kulturarv i verda. 

Wrocław består av fleire øyar, og den eldste bydelen er Ostrów Tumski, som opphavleg òg var ei øy. Her finn ein mellom anna katedralen, St. Martin-kyrkja og Heilagkrosskyrkja, alle unike i europeisk samanheng og bygd i gotikkstil, i likskap med dei fleste av Wrocław sine kyrkjer. 

Av interesse er heile gamlebyen, først og fremst torget med sine kjøpmannshus. Torget er den nest største plassen i Europa (etter marknadsplassen i Kraków). Her ligg dessutan den arkitektoniske perla i byen – det gotiske rådhuset. 

Av andre attraksjonar kan ein nemne St. Elisabeth-kyrkja, St. Maria Magdalena-kyrkja, Universitetet (ein av dei mest verdifulle bygningane frå barokken i Europa) og den klassisistiske operabygningen. Wrocław er òg kjend for den zoologiske hagen, og det er fleire parkar i byen, mellom anna Szczytnicki-parken, med Den japanske hagen (Ogród Japoński).

Wrocław er dessuten kjend for sine om lag 220 bruer.

## Galleri

Fil:598563 Wrocław zespól urbanistyczny Ostrowa Tumskiego 05.JPG|Utsikt over gamlebyen
Fil:Wroclaw 1.jpg|Utsikt over torget
Fil:Czarownic1.jpg|Utsikt over torget
Fil:Muzeum Narodowe, Wrocław (cropped).jpg|Nasjonalmuseet
Fil:Stary rynek wroclaw.jpg|Rådhuset
Fil:Uniwersytet, widok od strony Odry , padma DSC 2151.JPG|Universitetsbygningen
Fil:WroclawMostZwierzyniecki.jpg|Zwierzyniecki-brua
Fil:Katedra św. Jana Chrzciciela nr1 e83.jpg|Katedralen


## Merknader

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Wrocław|Wrocław]]» frå , og «[[:en:|Wrocław]]» frå  den 3. juni 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*