open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Måndag

**Måndag** er dagen i sjudagersveka som kjem etter sundag og før tysdag. Dagen er kalla opp etter månen.

## Første eller andre

Måndag blir rekna som den første dagen i veka i størstedelen av Europa, Afrika og Asia. På kinesisk heiter han *xingqi yi*, 'dag ein'. I nokre kulturar, som i jødedommen og islam, og i nokre land, mellom anna USA og Hellas, er han derimot rekna som den andre dagen i veka. På arabisk, hebraisk, gresk og portugisisk heiter dagen *den andre dagen*.

Ettersom sundag er helgedag i mange land, er måndagen i alle høve starten på arbeidsveka, og me har difor fått uttrykket *blåmåndag* om ein dag då ein, bokstaveleg eller metaforisk, vaknar opp og angrar over festinga ein har gjort.

## Religiøs tilknyting
Måndag hadde samband med guden Måne i norrøn gudetru.

I hinduismen er dagen, som heiter *som-var* ('månedagen') på sanskrit, særleg tileigna Sjiva, og det er vanleg å tilbe eller fasta for guden på måndagar. Det er vanlegare å fasta visse månader enn andre, og praksisen tek gjerne til i månaden sjravan.

I kristendommen er heilage måndag del av den stille veka i påsken, medan andre påskedag er ein viktig dag i sjølve påskeveka.

## Sjå òg
* Den galne måndagen, eit uvêr som slo inn over Vestlandet måndag 11. mars 1822 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
Sonja Hagemanns barne- og ungdomsbokpris

**Sonja Hagemanns barne- og ungdomsbokpris** vert delt ut av forlaget Aschehoug. Prisen går til ein forfattar av ei norsk barne- eller ungdomsbok etter innstilling frå redaksjonen og leiinga i forlaget.

Prisen har fått namn etter litteraturhistorikaren Sonja Hagemann. Hagemann forfatta ei lang rekkje fagbøker om norsk barnelitteratur, inkludert det tre bind store standardverket *Barnelitteratur i Norge 1914-1970*.

## Prisvinnarar
* 1990: Klaus Hagerup, for *Høyere enn himmelen*
* 1991: Jostein Gaarder, for *Sofies verden*
* 1992: Kari Bøge, for *Ryggen fri* 
* 1993: Mathis Mathisen, for *Sandor* 
* 1994: Erling Pedersen, for *Operasjon Storm* 
* 1995: Mette Newth, for *Det mørke lyset*
* 1996: Arne Berggren, for *Dronningen*
* 1997: Harald Nordberg, *Min første eventyrbok*
* 1998: Harald Rosenløw Eeg, for *Filter* 
* 1999: Sverre Knudsen, for *Kommer sjelden alene*
* 2000: Torun Lian, for *Ikke naken, ikke kledd*
* 2001: Marit Nicolaysen, for *Svein og rotta på rafting*
* 2002: Hilde Hagerup, for *Løvetannsang*
* 2004: Bjørn Sortland, for *Kunstdetektivene* (serie)

## Sjå òg
*Aschehougs barnebokpris

## Kjelder
Rivertonprisen

**Rivertonprisen** – «Den gyldne revolver» – er ein norsk litteraturpris som vert delt ut årleg av Rivertonklubben, og skal gå til forfattaren av årets beste norske kriminallitterære arbeid (roman, novellesamling, skodespel, originalmanus for spelefilm, fjernsynsdrama eller radioteater). Prisen er eit samarbeid mellom Rivertonklubben, Bokhandlerforeningen, Den norske Forleggerforening og De norske Bokklubbene. Ein jury frå Rivertonklubben peiker ut vinnaren. Sjølve prisen er ein forgylt nagantrevolver.

Fram til 2001 kunne ein person ikkje få prisen meir enn ei gong. I dag kan forfattarar få prisen ein andre gong, for eit arbeid som vert vurdert som eit klart høgdepunkt i karrieren, eller for eit markant come-back. Tre forfattarar har motteke prisen to gonger, Gunnar Staalesen i 1975 og 2002,  Jon Michelet i 1981 og 2001 og Anne Holt i 1994 og 2024. Torolf Elster er den einaste som både har fått den ordinære prisen (1982), og æresprisen (1997).

## Vinnarar av Den gyldne revolver

## Vinnarar av Rivertonklubbens ærespris

## Vinnarar av Rivertonklubbens internasjonale ærespris

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ny revolverpresident i gammel krimklubb. Om historia til Rivertonprisen og Rivertonklubben, Dagbladet 28.03.2001
Språklig samlings litteraturpris

**Språklig samlings litteraturpris** vert delt ut kvart år av Landslaget for språklig samling til forfattarar som fyrst og fremst framviser litterære kvalitetar, men som i sin litterære kunst også gjev verdigheit til språkformer som peikar fram mot eit sams norsk skriftspråk. 

## Prisvinnarar
* 1963: Mikkjel Fønhus
* 1964: Åsta Holth
* 1965: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1966: Kåre Holt
* 1967: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1968: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1969: Elling M. Solheim
* 1970: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1971: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1972: Hans Børli
* 1973: Monrad Norderval
* 1974: Rolf E. Stenersen
* 1975: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1976: Stein Ove Berg
* 1977: Gutorm Gjessing
* 1978: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1979: Olav Dalgard og Kirsten Langbo
* 1980: Vidar Sandbeck
* 1981: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 1982: Dag Solstad
* 1983: Erling Pedersen
* 1984: Tove Nilsen
* 1985: Einar Økland
* 1986: Karin Sveen
* 1987: Ingvar Ambjørnsen
* 1988: Mari Osmundsen
* 1989: Arvid Hanssen
* 1990: Kim Småge
* 1991: Jon Michelet 
* 1992: Laila Stien 
* 1993: Per Petterson 
* 1994: Ketil Gjessing
* 1995: Øystein Sunde
* 1996: Tron Øgrim
* 1997: Magnar Mikkelsen
* 1998: Rune Christiansen
* 1999: Erling Kittelsen
* 2000: Harald Rosenløw Eeg
* 2001: Jonny Halberg
* 2002: Øyvind Berg
* 2003: Jo Eggen
* 2004: Olav Skevik
* 2005: Sverre Knudsen
* 2006: Kyrre Andreassen
* 2007: Lise Knudsen
* 2008: Heidi Marie Kriznik
* 2009: Kjersti Ericsson
* 2010: Håvard Syvertsen
* 2011: Ingvild H. Rishøi
* 2012: Mona Høvring 
* 2013: Wenche-Britt Hagabakken
* 2014: Hanne Bramness
* 2015: *Prisen vart ikkje delt ut*
* 2016: Camilla Otterlei

## Bakgrunnsstoff
*
Saturnmånen Narve

**Narve** (oppdagingsnamn *S/2003 S1*) er ein av månane til Saturn. Namnet kjem frå Lokesonen Narve i norrøn gudetru.

Månen blei oppdaga gjennom eit 8,3-m Subaru-teleskop frå toppen av Mauna Kea på Hawaii. Han var den første nye saturnmånen oppdaga på 22 år. Dei siste oppdagingane før dette skjedde då Voyager 2 flaug forbi planeten i 1981.

Narve er ein liten måne som ligg langt vekke frå Saturn. Han kan vera ein asteroide som er fanga opp gjennom gravitasjonen til planeten, og i framtida er det mogleg at kan han riva seg laus frå planetsystemet og heller krinsa rundt Sola.

Namnet blei godkjend av den internasjonale astronomiske unionen, IAU, den 21. januar 2005.

## Kjelder
Tunheim - The Movie

***Tunheim - The Movie*** (2001) er ein norsk *[[roadmovie]]* med handlinga lagt til Indre Sogn.

Filmen er produsert av Tor Uglum og Frode Navarsete. Foto, klipp og lyssetjing er gjort av Einar Loftesnes.
All musikken til filmen er komponert og innspela av Inge Ronny Kvåle og Bjørn Tore Årøy.

Hovudrolleinnhavar Jan Rune Årøy spelar Jo Tunheim (les: *[[Jotunheim]]*) som viklar seg inn i eit kriminalplott av det lette slaget. Dette er ein film i kategorien komedie.

*Andre sentrale skodespelarar:*
* Geir Inge Heggestad
* Kåre Stokkenes
* John Erik Aasen
* Frank Haukereid
* Arne Emil Wathne
* Vidar Vadseth.

Filmen er berre distribuert lokalt i Sogn. Filmen var i 2005 den best besøkte filmen på Sogndal Kino gjennom tidene.
Koffein

**Koffein** (C8H10N4O2) er eit alkaloid som finst naturleg i eit 60-tals vekstar over heile verda, mellom anna kaffibønner, te, kolanøtter, guarana og i mindre mengd i kakaobønner. Koffein kan òg framstillast kjemisk og tilsettast i mange leskedrikkar, slik som cola og Mountain Dew. 

## Eigenskapar
Rein koffein er ein luktfri kvit masse med ein karakteristisk bitter smak. Som kjemisk stoff er dei fremste eigenskapane stimulering av sentralnervesystemet, respirasjon og hjarterytme. Inntak av koffein medfører farmakologisk toleranse med til dels tydelege abstinenssymptom ved fråhald. Ved inntak av store mengder fungerer koffein som gift.

## Historie
Koffein vart først isolert av den tyske kjemikaren Friedrich Ferdinand Runge i 1819. 

## Sjå òg
* Kaffi
* Te
* Kakao
* Sjokolade

## Bakgrunnsstoff
Samlagsprisen

**Samlagsprisen** er ein litterær pris som vert utdelt årleg av Det Norske Samlaget til ein forfattar som har gitt ut minst ei skjønnlitterær bok med høg kvalitet på forlaget i laupet av dei siste fem åra.

## Prisvinnarar

* 1993 - Lars Amund Vaage
* 1994 - Jon Fosse
* 1995 - Oskar Stein Bjørlykke
* 1996 - Helge Torvund
* 1997 - Per Olav Kaldestad
* 1998 - Rønnaug Kleiva
* 1999 - Oddmund Hagen
* 2000 - Einar Økland
* 2001 - Marit Kaldhol
* 2002 - Ragnar Hovland
* 2003 - Rolf Sagen
* 2004 - Eva Jensen
* 2005 - Finn Øglænd
* 2006 - Frode Grytten
* 2007 - Arnt Birkedal
* 2008 – Tove Bakke
* 2009 – Helga Gunerius Eriksen
* 2010 – Hilde Kristin Kvalvaag
* 2011 – Brit Bildøen
* 2012 &ndash; Jørgen Norheim
* 2014 &ndash; Jan Roar Leikvoll
*2018 &ndash; Astrid Sverresdotter Dypvik
* 2019 &ndash; Marit Eikemo
* 2020 &ndash; Katrine Sele
*2021 &ndash; Aina Basso
*2022 – Alfred Fidjestøl
*2023 – Brynjulf Jung Tjønn 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til Det Norske Samlaget
Nynorsk barnelitteraturpris

**Nynorsk barnelitteraturpris**, tidlegare **Nynorsk barnebokpris**, **Noregs Mållags barnelitteraturpris** og **Noregs Mållags Barnebokpris**, er ein litteraturpris som vert delt ut årleg av Noregs Mållag for framifrå arbeid innan nynorsk barnelitteratur. Prisen vart fyrste gong delt ut i 1961. 

## Vinnarar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nynorsk Barnelitteraturpris hjå Noregs Mållag 
* Vedtekter for Nynorsk barnelitteraturpris
X

**X**  er den tjuefjerde bokstaven i det latinske alfabetet. Han blir uttala /ɛks/, medan han i internasjonal lydskrift står for ein ustemd velar frikativ (strupelyden sist i Bach eller loch). I det kinesiske pinyin-systemet står han for ein sj-lyd med tunga framme i munnen, /ɕ/.

I NATO sitt fonetiske alfabetet melder ein X som **X-ray**.

I mange språk, til dømes italiensk og norsk, er bokstaven ikkje i bruk i eigne, heimelaga ord. Derimot kan ein finna han i lånord og namn av utanlandsk opphav.

## Historie

Dei tidlege vestgrekarane brukte bokstaven χ, *khi*, for lyden /ks/. 
Austgrekarane og seinare heile det greske skriftspråket let denne bokstaven stå for lyden /kʰ/. I skriftspråk som er påverka av austgrekarane, som aserbadsjansk, tatarsk, usbekisk og lojban står X for strupelyden /x/. I det etruskiske og det seinare latinske alfabetet fortsette ein dermed den tidlegare vestgreske bruken.

Det er omstridd om bokstavane khi og xi er greske oppfinningar eller om dei har semittisk opphav. Khi var plassert mot slutten av det greske alfabetet, etter dei semittiske bokstavane, noko som tyder på at han var ei seinare utvikling. Det finst heller ingen semittisk lyd som svarar direkte til /ks/.

Ein reknar gjerne den fønikiske bokstaven *samekh* (uttalt /s/) som inspirasjon for gresk xi. Khi har ei ulik utforming frå denne bokstaven, men han *kan* og ha vore inspirert av samekh. Den opphavlege forma for samekh kan ha vore den egyptiske hieroglyfen for djed-søylen, men dette er og usikkert, ettersom ein ikkje har dokumentert nokre former imellom denne og den fønikiske bokstaven.

## X kan stå for
*ukjend, både i matematiske likningar og i spaningsforteljingar (t.d. «Prosjekt X»)
*ein tenkt *[[planet]] X* med bane utanfor Pluto.
*eit tapt etternamn. Medlemmer i Nation of Islam, som Malcolm X, har brukt bokstaven for å visa til kulturen dei mista gjennom slaveriet.
*«ekstra» i engelske storleikar på klede, som i XS (*extra small*, altså ekstra lite) eller XXXL (*extra extra extra large*, eller svært stort)
*talet 10 med romartal
**x* er i matematikken teikn for ein ukjend storleik, i analytisk geometri for abscissen (den første koordinaten) i eit koordinatsystem.
*forkorting for *Khristos* eller Kristus.
*X av Klaus Schulze, eit album av Klaus Schulze.

## Merknadar

## Kjelder
Brønnøysunds Avis

***Brønnøysunds Avis*** vert gjeven ut i Brønnøysund i Nordland fylke. Ansvarleg redaktør sidan 13. september 2012 er Matti Riesto. Største aksjonær er Harstad Tidende Gruppen.

## Historie
Den første utgåva av *Brønnøysund Avis* kom ut 8. oktober 1920, som ei hylling til lagtingspresident Andreas Kristian Andersen Grimsø på 70-årsdagen hans. Avisa kom ut jamleg to gonger i veka frå 22. oktober same år, med undertittelen *Organ for Søndre [[Helgeland]]*. Undertittelen vart seinare endra til *Upolitisk organ for Søndre Helgeland*.

Avisa lanserte eiga nettavis 6. mars 1995 to dagar før *[[Dagbladet]]* kom med si nettutgåve, og vart med det den første nettavisa i Noreg.

## Opplagstal

## Redaktørar

*Petter Stephan Krokaa

## Bakgrunnsstoff
* Brønnøysunds Avis 

## Kjelder
Knut Brækkan: «Brønnøysund Avis» i *[[Årbok for Helgeland]] 1989*
Melsom-prisen

**Melsom-prisen** er ein norsk litteraturpris til fremje av nynorsk.
Skipsreiar Ferd. Melsoms legat vart skipa i 1922. Formålet er «fremme av det norske sprog (landsmålet)». Det vert delt ut ein pris kvart år til ein forfattar eller omsetjar som året før har gitt ut ei verdifull bok som «efter sitt innhold kan egne sig til folkelæsning og masseutbredelse». Legatet vert styrt av Det Norske Samlaget.

## Vinnarar

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Melsomprisen  frå Bærum bibliotek
De sententia ferenda

**De sententia ferenda** er eit latinsk uttrykk som er brukt i juss. Uttrykket tyder bokstaveleg «av domar som dei burde vera», og er brukt til å skildra råd til domstolane om korleis dei bør dømma og avgrensa det frå analysar om kva dei eigentleg domar. 

Omgrepet er likt til, men ikkje det same som, *[[de lege ferenda]]*, som handlar om korleis lovar bør vera.

*Sjå òg: [[De lege lata]], [[De lege ferenda]]*
Matrikkelgard

**Matrikkelgard** er ein gard som er registrert i matrikkelen med eit gardsnummer. 

Ein matrikkelgard er eit område som som oftast tilsvarar ein grunnkrins. Utstrekninga av området er i utgangspunktet basert på den opphavlege garden med same namn som låg på same stad. Dei fleste matrikkelgardane fekk gardsnummeret i matrikkelen 1886. Ein matrikkelgard er delt inn i eitt eller fleire bruk, gjerne med eit bruksnummer.

Oversynet over gardar i matrikkelen vart gjerne laga i samband med å rekna ut kor mykje skatt kvar gard skulle betala. Av dette kjem nemninga Matrikkelskuld, som var knytt til kvar matrikkelgard. 

## Bakgrunnsstoff
* Matrikkelutkastet av 1950, ei samling av omtrent 85.000 lister over fast eigedom i Noreg
* Registreringssentral for historiske data; matrikkelen for 1886
* Registreringssentral for historiske data; matrikkelen for 1838
Gardsbruk

:: *Sjå òg [[bruk]]*

**Gardsbruk**, eller berre **bruk**, er ei eining i ein matrikkelgard.

Kvart bruk kan vere ein eigedom, driftseining eller bustad. Eit bruk har gardsnummer etter matrikkelgarden og sitt eige bruksnummer. Frådelte bruk, parsellar og tomter får fortløpande sitt eige bruksnummer. Tilsvarande kan frådelte bruksrettar i visse høve få eit sitt eige bruksnummer. Bruksnummeret seier difor ikkje noko om storleiken på bruket, men om når det er delt frå hovudbruket. Ei festetomt vil få sitt eige festenummer under bruket det er festa frå. 

Husmannsplassar er ikkje matrikulerte, det vil seie at dei ikkje har eige gards- og bruksnummer. Opphavlege husmannsplassar vil likevel få sitt eige bruksnummer under gardsnummeret til matrikkelgarden om dei seinare vert kjøpt ut og tillaten skilt frå bruket dei har høyrd til.
Krom

**Krom** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Cr** og atomnummer 24. Det er eit transisjonsmetall.

## Viktige sambindingar

* Kaliumkromat (K_2CrO_4)

## Bruk av krom

Krom vert brukt i legeringar.

Ein del kromsalt vert brukt til å gje glas farge. 

## Biologisk rolle

Krom er eit spormineral.

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements
* Krom
Norddalsfjord

**Norddalsfjord** er ei bygd i Kinn kommune i Sunnfjord i Vestland fylke. Staden ligg på nordsida av Norddalsfjorden, 26 kilometers køyring austom Florø.

Fylkesveg 5698 går gjennom bygda. 

Nordal kyrkje frå 1898 ligg i Norddalsfjord. Skulen i bygda heiter Solheim skule og barnehage og er ein fådelt barne- og ungdomsskule. 

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden norddalsfjord.no
* Postmuseet om Norddalsfjord
Tor Ulven

**Tor Ulven** ()
var ein norsk diktar og forfattar fødd på Årvoll i Oslo. Han blir sett på som ein av dei viktigaste påverkarane i norsk litteratur på 1980- og 1990-talet. 

Ulven debuterte som diktar 19 år gammal, i undergrunnstidsskriftet *Dikt & Datt*. Mellom 1977 og 1989 gav han ut fem diktsamlingar. Han gjekk deretter over til å skriva prosa, korte stykke og essay, der han gjennom detaljerte skildringar mellom anna tok for seg eksistensielle spørsmål. Som forfattar var han mellom anna inspirert av den franske nyromanen og surrealismen.

Som person var Ulven svært tilbaketrekt. Han gav eit einaste intervju, til tidsskriftet Vagant i 1993, og sende takketalen sin for Obstfelderprisen med ein annan.

Diktaren tok livet sitt i 1995. Tekstane hans er blitt omsette til dansk, svensk, tysk, engelsk, estisk, russisk, tsjuvasjisk og arabisk.

## Bibliografi
* *Prosa i samling* – 2001
* *Samlede dikt* – 2000
* *Essays* – 1997
* *Etterlatte dikt* (lyrikk) – 1996
* *Stein og speil* (kortprosa) – 1995
* *Vente og ikke se* (historier) – 1994
* *Avløsning* (roman) – 1993
* *Fortæring* (prosastykker) – 1991
* *Søppelsolen* (memorabilia) – 1989
* *Nei, ikke det* (historier) – 1990
* *Gravgaver* (lyrikk) – 1988
* *Det tålmodige* (lyrikk) – 1987
* *Forsvinningspunkt* (lyrikk) – 1981
* *Etter oss, tegn* (lyrikk) – 1980
* *Skyggen av urfuglen* (lyrikk) – 1977

## Utmerkingar
* 1987: Gyldendals legat
* 1990: Hartvig Kirans minnepris
* 1993: Obstfelderprisen
* 1995: Doblougprisen

## Bakgrunnsstoff
* «Ulvens blues» av Sissel Fantoft
* Nekrolog av Tore Renberg på nrk.no
* «Du er ikke - om Tor Ulvens kortprosa» av Marius Wulfsberg i Bøygen
* Artikkel om TU på Gyldendal
Aust Agder Blad

***Aust Agder Blad*** er ei avis som vert utgjeven i Risør i Agder fylke. Avisa kom ut første gong i 1866 og vart ein del av arbeiarpressa i 1975, no eigd av A-pressen.

Konstituert redaktør er  Trond Nøstvold Tou.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Aust Agder Blad
Kristin Størmer Steira

**Kristin Størmer Steira** () er ein norsk langrennsløpar fødd i Rana. Ho markerte seg for fyrste gong i internasjonal samanheng i sesongen 2002/03, med fleire plasseringar blant dei 10 beste i verdscupen.

Det store gjennombrotet kom i sesongen 2004/05. Ho tok sin fyrste siger i verdscupen (dobbel jaktstart i italienske Pragelato), bronsemedalje på same distansen og stafettgull i ski-VM.

Kristin Størmer Steira er oppvaksen i Tana, men bur no i Drøbak.

Under dei olympiske leikane i Torino 2006 fekk Steira fjerdeplass på dobbel jaktstart, 10 km klassisk og 30 km fellesstart, og reiste heim frå Torino utan medalje.

## Merittar

**Ski-VM**
* Gullmedalje i stafett - Ski-VM 2005
* Sølvmedalje i 15 km dobbel jaktstart - Ski-VM 2009
* Sølvmedalje i 30 km - Ski-VM 2007
* Bronsemedalje i jaktstart - Ski-VM 2007
* Bronsemedalje i stafett - Ski-VM 2007
* Bronsemedalje i jaktstart - Ski-VM 2005

**Verdscupen**
* 2 sigrar
* 2 andreplassar
* 1 tredjeplass

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 2002: Nr 4 på 15 km på Høydalsmo
*Ski-NM 2003: Bronsemedalje på 15 km i Molde
*Ski-NM 2004: Nr 6 på 15 km og på 30 km i Bardufoss
*Ski-NM 2005: Sølvmedalje på 10 km, bronse på 30 km
*Ski-NM 2006: Gullmedalje på 15 km, bronse på 30 km
*Ski-NM 2007: Sølvmedalje på 15 km i Meråker
*Ski-NM 2008: Nr 7 på 15 km i Trondheim
*Ski-NM 2009: Bronsemedalje på 15 km på Gjøvik
*Ski-NM 2010: Gullmedalje på 30 km på Tolga
*Ski-NM 2011: Sølvmedalje på 10 km og på 15 km i Steinkjer
*Ski-NM 2012: Bronsemedalje på 15 km på Voss
*Ski-NM 2013: Nr 7 på 5 km på Vang
*Ski-NM 2014: Gullmedalje på 15 km, bronsemedalje på 30 km 
*Ski-NM 2015: Nr 5 på 10 km og 15 km på Røros

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hjå FIS 
*
Kåre Willoch

**Kåre Isaachsen Willoch** () var ein norsk politikar frå Oslo. Han var leiar av partiet Høgre i perioden 1970–1974 og statsminister i Noreg i perioden 1981–1986. 14. oktober 1981 danna han den fyrste reine høgreregjeringa sidan 1927. Frå 8. juni 1983 vart Senterpartiet og Kristeleg Folkeparti med i regjeringa, regjeringa vart då ei koalisjonsregjering. Regjeringa gjekk av 8. mai 1986 etter at regjeringa hadde stilt kabinettspørsmål på å auke bensinavgifta, og blitt stemt ned i Stortinget.

På 1980-talet stod Willoch i spissen for ei høgrebølgje i norsk politikk. Arbeidarpartiet gjekk attende og Høgre fekk auka oppslutnad. Willoch var i mange ordskifte med leiaren i Arbeidarpartiet, Gro Harlem Brundtland. Saman vart dei kjend som berre *Gro og Kåre*. 

Willoch er utdanna samfunnsøkonom, og arbeidde tidlegare i Norges Rederiforbund og Norges Industriforbund.

Dei seinare åra har han engasjert seg særleg for Palestina i konflikten med Israel, og har nytta utsegner som «Riv skammens mur!». Mange Israelvener hevdar at Willoch er antisemittisk. Willoch har vorte populær mellom mange norske sosialistar i Noreg dei siste åra, med sitt engasjement for naturvern og menneskerettar.

I 1997 vann han Fritt Ords Pris for uavhengige bidrag til norsk samfunnsdebatt.

## Karriere
* 1953: Utdanna cand.oecon.
* 1954–1963: Tilsett i Norges Industriforbund
* 1957–1989: Stortingsrepresentant for Oslo Høgre
* 1963–1965: Generalsekretær i partiet Høgre
* 28. august 1963–25. september 1963: Statsråd og sjef for Handels- og skipsfartsdepartementet (Handelsminister) i John Lyng si regjering
* 12. oktober 1965–5. juni 1970: Statsråd og sjef for Handels- og skipsfartsdepartementet (Handelsminister) i Per Borten si regjering 
* 1970–1974: Formann i Høgre
* 1970-81: Parlamentarisk leiar for Høgre si stortingsgruppe
* 14. oktober 1981–8. mai 1986: Norsk statsminister
* 1986–? : Visepresident i den Internasjonale Demokratiske Union
* 1988–? : President for Norsk-tysk selskap (Deutsch-Norwegische Gesellschaft)
* 1989–1998: Fylkesmann i Oslo og Akershus
* 1990: Leiar av Forsvarskommisjonen av 1990
* 1998–2000: Styreformann i NRK

## Bibliografi
* Willoch, Kåre: *Minner og meninger,* Chr. Schibsteds Forlag, Oslo 1988, ISBN 82-516-1231-4
* Willoch, Kåre: *Statsminister*, Chr. Schibsteds Forlag, Oslo 1990, ISBN 82-516-1350-7
* Willoch, Kåre: *Tanker i tiden* Cappelen , 1999 , ISBN 82-02-18596-3
* Willoch, Kåre: *Myter og virkelighet*, Cappelen , 2002 , ISBN 82-02-20460-7
* Willoch, Kåre: *Utfordringer*, Cappelen , 2004 , ISBN 82-02-23572-3

## Sjå òg
* Liste over dei lengst sitjande norske statsministrar
* Norske regjeringar
* Kåre Willoch si regjering, som avløyste Gro Harlem Brundtland si fyrste regjering. I 1986 vart Gro Harlem Brundtland si andre regjering skipa

## Bakgrunnsstoff

* 
*
Trekkie

**Trekkie** eller **trekker** er namn som vert brukt på ihuga fans av science fiction-franchisen Star Trek.

Det finst mange Star Trek-fanklubbar. Den største er for tida *[[STARFLEET International]]* som har om lag 4000 medlemmer. I Noreg er den største fanklubben *[[Trekkers Norge]]*, som er i oppstartsfasen.

## Trekkieliv
Nokre Trekkers reiser regelmessig på Star Trek-samlingar (ofte kalla «cons»), og er nokre gonger bitre rivalar av ihuga Star Wars-fans. Slike samlingar har enno ikkje vore arrangerte i Noreg, men det blir stundom halde samlingar i vårt naboland Sverige. *[[Trekkers Norge]]* planlegg den første norske samlinga juli 2006 i Stavanger (Warp 2006 ).

## Oppfattingar utanfrå
Omgrepet «trekkie» blir nokre gonger sett på som nedsetjande, kanskje fordi det blir sett på som ein parallell til omgrepet «groupie». Somme Star Trek-entusiastar brukar i staden omgrepet «trekker», mens andre tykkjer det sistnemnte blir snobbete og av den grunn vel å identifisere seg som «Trekkies».

Det er ei vanleg mistyding at blant trekkies finn ein folk som snakkar det konstruerte *Klingon*-språket. Røynsla er annleis ettersom nokre av dei som snakkar språket mest flytande er meir språkentusiastar enn folk som er opptatt av Star Trek. Dei fleste trekkies har berre det heilt grunnleggjande ordforrådet av klingonsk &#8212; som nokre få, vanlege ord som har vore brukt eit utal gonger gjennom serien. Dei har som regel ingen kjennskap til setningsoppbyggjing eller presis uttale.

Ein dokumentarfilm frå 1997 kalla *[[Trekkies]]* handlar om nokre av desse tilhengjarane.

Trekkies har vorte parodierte i fleire filmar, mellom anna *[[Galaxy Quest]]*. William Shatner framførte ein kjend sketsj på *[[Saturday Night Live]]* som også parodierte trekkies.

## Trekkiegrupper
Alle «trekkies» er for øvrig ikkje heilt like. Enkelte kan ha ulike seriar dei liker betre enn andre. Medan somme er fan av originalserien frå slutten av 60-talet er det andre som er mest glad i Star Trek - The Next Generation, eller ein av dei andre seriane som er laga. Det er også fans av pocketbøkene som omhandler karakterar og hendingar i Star Trek-universet.

## Sjå også
*Star Trek

## Bakgrunnsstoff
*Trekkers Norge (fanklubb)
Väinö Linna

**Väinö Valtteri Linna** () var ein finsk forfattar fødd i Urjala.

Väinö Linna er fremst kjend for romanen *[[En ukjent soldat]]*, som kom ut som  *Tuntematon Sotilas* i 1954. Romanen skildrar finske framhaldskrigen (frå 1941 til 1944) frå synsvinkelen til ei gruppe frontsoldatar. 

1959–62 gav Linna ut sitt andre storverk, ein trilogi innehaldande titlane *Högt bland Saarijärvis moar*, *Upp trälar* og *Söner av ett folk*. Denne serien skildrar småbrukarane sitt liv i Finland frå slutten på 1800-talet til midten på 1900-talet gjennom slekta Koskelas lagnad. For dette vart Linna tildelt Nordisk råds litteraturpris i 1963.

Det er vanskeleg å overvurdere verknadene av *Ukjent soldat* og Saarijärvi-triologien på det finske etterkrigssamfunnet. Etter borgarkrigen var det finske folket eit splitta folk, og vinterkrigen påverka det finske samfunnet i tiåra etterpå. Linna klarte som ingen annan å setje ord på opplevingane det finske folket hadde gått gjennom, kanskje særleg for dei som elles ikkje kom til orde i det finske samfunnet. 

## Prisar og utmerkingar
* 1949 – Kalevi Jäntti-prisen
* 1960 – Aleksis Kivi-prisen

### Bibliogafi

* *Päämäärä*, 1947 ('Mål')
* *Musta rakkaus*, 1948 ('Svart kjærleik')
* *Messias*, 1949-53, ikkje utgjeve
* *[[Tuntematon sotilas]]*, 1954. Omsett til norsk som *Ukjent soldat* (1956)
* *[[Täällä Pohjantähden alla]]*, 1-3, 1959-1962 ('Høgt under Nordstjerna'). Omsett til norsk som *Høyt mot nord*, *Opprør* og *Sønner av et folk* (1960-63).
* *Oheisia*, 1967
* *Murroksia*, 1990 ('Brytningar')
* *Kootut teokset I-VI*, 2000 ('Samla verk')
* *Sotaromaani*, 2000 ('Krigsroman')

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
*Verk av Väinö Linna ved nb.no

* Engelsk biografiside
Jon Øystein Flink

**Jon Øystein Flink** () er ein norsk forfattar og kritikar. Han er fødd og oppvaksen i Fredrikstad, men flytta til Oslo for å studere ved Musikkhøgskolen og ved universitetet. I 2003 debuterte han med romanen *Ole-Kristian Oksrød*, og året etter gav han ut den meir eksperimentelle *Bort med den dagen da Jón ble født!*. Flink har også vore aktiv som musikk- og litteraturkritikar.

## Bøker
** Ole-Kristian Oksrød*, roman 2003
* *Bort med den dagen da Jón ble født!* roman 2004
* *Banjoland*, novellesamling, 2005
* *Direktøren og hans sekretær*, drama 2008 (skrive for NRK Radioteatret)
* *Sex, død og ekteskap*, roman 2009
* *Roger*, lyddikt 2010
* *Mord i oppgangen*, roman, 2014

## Prisar og utmerkingar
* Ungdommens kritikerpris 2009/10, for *Sex, død og ekteskap*
* Hilmar Orud-prisen, 2005.

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon av Jon Øystein Flink  på nettstaden til Cappelen Damm
* Utgjevingar av Jon Øystein Flink i BIBSYS Ask
Det sosialistiske arbeidarpartiet i Tyskland

**Det sosialistiske arbeidarpartiet**, *Sozialistische Arbeiterpartei* (SAP), var namnet på to tidlegare tyske parti.

*Det første* oppstod i 1875 gjennom samanslutninga av Det sosialdemokratiske arbeidarpartiet under leiing av August Bebel og Wilhelm Liebknecht på den eine sida, og «Allgemeine Deutsche Arbeiterverein» under leiing av Ferdinand Lassalle på den andre. Det var det veksande SAP som blei forbode av Otto von Bismarck i 1878, eit forbod som vara til 1890. Men partiet heldt fram med å vekse trass i dette forbodet, som elles *ikkje* kan samanliknast med terroren mot arbeidarrørsla under Adolf Hitler. Etter at forbodet blei oppheva i 1890, skifta partiet namn til Det tyske sosialdemokratiske partiet, SPD.

*Det andre* oppstod i 1931, da ein del av venstrefløya i SPD, blant dei mange frå ungdomsorganisasjonen, braut ut i frustrasjon over det dei såg som ein overforsiktig politikk frå partileiinga si side. Ein del personar som tidlegare hadde høyrt til kommunistpartiet KPD slutta seg også til SAP, da dei var sterkt usamde i den stalinistiske og sekteriske linja til leiinga i KPD, men partiet SAP blei trass i dette verande eit lite parti. Medlemer av SAP var aktive i motstandskampen mot nazismen, og spelte ei relativt stor rolle der i åra etter 1933. Dei fleste medlemene i SAP slutta seg på ny til SPD under eller etter andre verdskrigen, såleis mellom andre Willy Brandt.
Gunnar Ekelöf

**Gunnar Ekelöf** () var ein svensk forfattar, omsetjar og medlem av Svenska Akademien (frå 1958).

Ekelöf kom frå Stockholm. Då faren var fondsmeklar og mora frå ein adeleg familie, var Ekelöf velsituert nok til å kunne studera ute i Europa, der han førte eit vilt liv. I børskrakket i 1929 og ettervirkningane av det mista han det meste av midla sine, og det var grunnen til at han eigna seg til diktinga meir yrkesmessig og den første store diktsamlinga kom same år som Kreugerkrakket, 1932. 

Han vert sett på som den fyrste surrealisten i Sverige. Under ei vitjing i Frankrike kom Ekelöf i kontakt med strauminga gjennom verk av Stravinskij, Brancusi, og den tidlege Robert Desnos, noko som har sett tydelege spor i det tidlege forfattarskapet. 

Gjennombrotet kom i 1941 med diktsamlinga *Färjesång* og kortprosasamlinga *Promenader*. I og med desse vert ein ny periode i skrivinga markert, meir intellektuellt og resonerande. Absurdismen i førsta diktsamlinga aukar, og når ein peripeti med *Strountes*, men gjennomsyrer heile forfattarskapet. Med den merklege *En Mölna-elegi* viskast genre- och språkgrensene ut på eit postmoderne vis. Den siste fasen av diktinga er under sterk påverknad av orientalisme. Ekelöfs gode ven Olof Lagercrantz skriv i sin biografi at Ekelöf somme tider kom til han midt på natta utkledd på orientalsk vis. 

Det er ikkje berre som poet Ekelöf vert hugsa, men kanskje snarare for den livsfilosofi og dei personlege ståstadane som dikta hans uttrykkjer. Dikta er tydleg proklamerande (*Jag tror på den ensamma människan*), politiske pamflettar (*Jag är främmande i detta land*), og berre sjeldan sentrallyriske, dei seinare svært angstfylde. Eit fåtal dikt er skrivne som magiske påkallingar (*Sång för att döva smärtan*), tenkte å gje lesaren ro, eit stilgrep som Ekelöf har henta frå trollformelen, men som er ny i lyrikken.

Ekelöf vert av mange halden for å vera Sveriges viktigaste poet og ein av dei viktigare kulturpersonlegdomane i samtida si. Han er omsett til fleire språk. Olof Lagercrantz sin biografi *«Jag bor i en annan värld men du bor ju i samma»* (1994) vart mykje omtalt då han kom ut.

## Bibliografi i utval
* *sent på jorden* (1932)
* *Fransk surrealism* (1933) (omsetjingar) 
* *Dedikation* (1934)
* *Hundra år modern fransk dikt* (1934) (omsetjingar) 
* *Sorgen och stjärnan* (1936)
* *Köp den blindes sång* (1938)
* *Färjesång* (1941)
* *Promenader* (1941)
* *Non serviam* (1945)
* *Utflykter* (1947)
* *Om hösten* (1951)
* *Strountes* (1955)
* *Blandade kort* (1957)
* *Opus incertum* (1959)
* *En Mölna-elegi* (1960)
* *Valfrändskaper* (1960) (omsetjingar)
* *En natt i Otocac* (1961)
* *Livet i ett svunnet Stockholm* (saman med Gunnar Reinius) (1963) 
* *Diwán över Fursten av Emgión* (1965)
* *Sagan om Fatumeh* (1966)
* *Vägvisare till underjorden* (1967)

### Posthume bøker
* *Partitur* (1969)
* *Lägga patience* (1969)
* *En självbiografi* (1971)
* *En röst* (1973)
* *Grotesker* (1981)
* *Variationer* (1986)
* *Drömmen om Indien* (1989)
Carl Joachim Hambro

**Carl Joachim Hambro** kan visa til:

* Carl Joachim Hambro (1807-1877), ein dansk finansmann av jødisk opphav som er mest kjend som stiftar av banken C.J. Hambro and Sons i London i England &#8212; forløparen til Hambro's Bank Limited.
* Carl Joachim Hambro (1885-1964)/d.e., ein norsk politikar, journalist og forfattar.
*Carl Joachim Hambro (1914–1985)/d.y., norsk forfattar og journalist, son av C.J. Hambro d.e.
Thorkild Hansen

**Thorkild Hansen** () var ein dansk forfattar.

Hovudverka hans er romanen *Det lykkelige Arabien* (1962) og romantriologien om den danske slavehandelen: *Slavernes kyst* (1967), *Slavernes skibe* (1968) og *Slavernes øer* (1970) - som han fekk Nordisk Råds Litteraturpris for i 1971.

Han har også skrive: *Jens Munk* 1969.

I 1978 utgav han *Processen mod Hamsun* I-III (biografi), som det vart ein god del debatt omkring, særleg i Noreg (sitat frå Thorkild Hansen: «Vil du se idioter, så tag til Norge»). Boka vart seinare filmatisert med den svenske skodespelaren Max von Sydow som Knut Hamsun.

## Prisar (utval)
* Henrik Pontoppidans Mindefonds Legat 1982
* Nordisk Råds litteraturpris 1971
* Johannes Ewald Legatet 1967
* De Gyldne Laurbær 1966
* Otto Benzons Forfatterlegat 1966
* Søren Gyldendal-prisen 1963
* Gyldendals boklegat 1961

## Kjelder
*
*
Karl Vennberg

**Karl Gunnar Vennberg** (), kjend som **Karl Vennberg**, var ein svensk forfattar og kritikar.

Vennberg var fødd i Blädinge i Småland og debuterte som diktar i 1937. Han sat som kulturredaktør i *[[Aftontidningen]]* 1946-1947 og i *[[Aftonbladet]]* 1957-1975. 

## Verkliste

* *Hymn och hunger*, 1937
* *Halmfackla*, 1944
* *Tideräkning*, 1945
* *Fiskefärd*, 1949
* *Gatukorsning*, 1952
* *Vårövning*, 1953
* *Synfält*, 1954
* *Vid det röda trädet*, 1955
* *Tillskrift*, 1960
* *Sju ord på tunnelbanan*, 1971
* *Dikter kring noll*, 1983

## Prisar og utmerkingar
* 1956: Samfundet De Nios pris
* 1960: Bellmanspriset
* 1963: Litteraturfrämjandets stora pris
* 1972: Nordisk råds litteraturpris
* 1979: Carl Emil Englundpriset 
* 1979: Kellgrenpriset
* 1979 Heidersdoktor fil. ved Universitetet i Stockholm
* 1988: Aniara-priset 
* 1993: Pilotpriset 
* 1994: Gerard Bonniers pris
Veijo Meri

**Veijo Meri** () var ein finsk forfattar fødd i Viipuri. Han blei tildelt Nordisk råds litteraturpris i 1973.

## Prisar og utmerkingar
* 1973 Nordisk Råds litteraturpris 
* 1997 Finlandiaprisen

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Helsingfors Stadsbibliotek
Villy Sørensen

**Villy Sørensen** () var ein dansk forfattar og filosof. Han debuterte skjønnlitterært i 1953 med novellesamlinga *Sære historier*. Med novellane han skreiv på 50- og 60-talet markerte han seg som ein fornyar av dansk novellekunst. Han skreiv og biografiske verk om Friedrich Nietzsche, Franz Kafka, Arthur Schopenhauer og Seneca, debattbøker og mytologiske gjendiktningar.

I 1962 fekk han Det Danske Akademis Store Pris, og i 1965 vart han sjølv medlem av akademiet. I 1974 fekk han Nordisk råds litteraturpris for *Uden mål – og med. Moralske tanker*. Han vart æresdoktor ved Københavns Universitet i 1979.
Sørensen var mottakar av Statens Kunstfonds hædersydelse.

## Bibliografi
* *Sære historier*, 1953
* *Ufarlige historier* 1955
* *Digtere og dæmoner: fortolkninger og vurderinger*, 1959
* *Hverken-eller – kritiske betragtninger*, 1961
* *Nietzsche*, 1963
* *Formynderfortællinger*, 1964 / Norsk oversetting: *Formynderfortellinger* (1966)
* *Kafkas digtning*, 1968 / Norsk oversetting: *Kafkas diktning* (1992)
* *Mellem fortid og fremtid – kronikker og kommentarer*, 1969
* *Schopenhauer*, 1969
* *Uden mål – og med – moralske tanker*, 1973
* *Seneca – humanisten ved Neros hof* (1976)
* *Oprør fra midten*, Sammen med Niels I. Meyer & K. Helveg Petersen 1978 / Norsk oversetting: *Opprør fra midten* (1978)
* *Den gyldne middelvej og andre debatindlæg fra 70erne*, 1979
* *Vejrdage*, 1980
* *Aladdin og den vidunderlige lampe*, barnebok 1981
* *Ragnarok – en gudefortælling*, 1982 / Norsk oversettelse: *Ragnarokk* (1984)
* *Røret om oprøret – mere om midten*, Saman med Niels I. Meyer & K. Helveg Petersen 1982
* *De mange og de enkelte og andre småhistorier*, 1986
* *Demokrati og kunsten*, 1988
* *Tilløb – dagbog 1949-53*, 1988
* *Den berømte Odysseus*, 1988
* *Apollons oprør – de udødeliges historie*, 1989 / Norsk oversetting: *I begynnelsen var Eros -* (1989)
* *Forløb – dagbog 1953-61*, 1990
* *Den frie vilje – et problems historie*, 1992
* *Jesus og Kristus*, 1992 / Norsk oversetting: *Jesus og Kristus* (1992)
* *Perioder – dagbog 1961-1974*, 1993
* *En glashistorie – og andre noveller*, 1995
* *Historien om Ødipus*, 1995
* *På egne veje – erindring, kommentar, polemik*, 2000
* *En ensom fugl – H.C. Andersens livs historie fortalt for børn*, 2000
* *Vintereventyr*, barnebok 2000
* *55 bagateller*, 2003

## Prisar og utmerkingar, utval
* 1959: Kritikerprisen for Digtere og dæmoner - fortolkninger og vurderinger (essays)
* 1962: Det Danske Akademis Store Pris
* 1973: Holberg-medaljen
* 1974: Nordisk Råds litteraturpris
* 1974: Henrik Steffens-prisen
* 1977: Amalienborg-prisen
* 1979: Æresdoktor ved Københavns Universitet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
*Forfattarside hjå Danmarks Radio
Hanja

**Hanja** (*[[Hankinesisk|han]]-teikn*), eller *hanmun* (한문; 漢文), nokre gonger omsett som **sino-koreanske teikn**, er det kinesiske skriftteikn (*[[hanzi]]*) blir kalla på koreansk. Meir spesifikt viser det til dei teikna som er brukt i det koreanske språket. Til forskjell frå japansk kanji, som har endra og forenkla mange teikn så er dei fleste hanjateikn nesten heilt like tradisjonell kinesisk hanzi.

## Bakgrunnsstoff
Svelgen

**Svelgen** er ein industristad og administrasjonssenter i Bremanger kommune i Vestland fylke. Han er ein av dei tettstadene i Noreg med mest nedbør.

Svelgen er eit ganske nytt namn på området inst i Nordgulen. Tidleg på 1900-talet såg folk potensialet i bygda til industriutbygging ved hjelp av vasskraft. Industrien tok raskt til og tettstaden auka i folketal fram til byrjinga av 1980-talet med om lag 1&nbsp;500 innbyggjarar, men i dag er industrien ikkje så omfattande som han ein gong var. Elkem er eigar av verket i Svelgen.

Fram til 2020 tilhøyrde tettstaden Sogn og Fjordane fylke. 

## Stadnamn i Svelgen
* Breivika
* Kvelve
* Langeneset
* Mevika
* Naustneset
* Rise
* Sande
* Villabakken
* Hola

## Fjell rundt Svelgen
* Keipen
* Sandsegga
* Kruna
* Maritinden

## Folketalsutvikling

## Kjelder
### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Svelgen.no
Bibliotek

**Bibliotek** (frå gresk βιβλιοθηΧη *boklager*, biblion, bok, og theke, lagringsrom) er ei samling bøker, handskrifter og anna referansemateriale (film, lyd, osb.). 

Ein bruker bibliotek både for å bevara bøker og for å gje flest mogleg folk tilgang til dei. Moderne bibliotek har gjerne òg mange ulike aviser og datamaskinar med internettilgang som ein del av informasjonstilbodet til brukarane sine.

## Historie

Dei tidlegaste biblioteka var tempelsamlingane i Memfis, biblioteka i Susa og biblioteket til assyrarkongen Assurbanipal. 

Biblioteket i Alexandria var det mest kjende biblioteket i oldtida.

I mellomalderen voks det fram fleire klosterbibliotek, mellom anna i Cambridge og St. Gallen. 

I Firenze oppstod det første «folkebiblioteket» i 1444. 

I Noreg opna Deichmanske bibliotek dørene 12. januar 1785.

## Bibliotekstypar

I nyare tid kan ein skilje mellom følgjande typar bibliotek:

* Folkebibliotek
* Fagbibliotek, til dømes universitetsbibliotek og skolebibliotek

### Eksempel på bibliotek
* Asker bibliotek
* Bergen Offentlige Bibliotek
* Biblioteket i Alexandria
* Deichmanske bibliotek
* Kungliga biblioteket
* Det kongelige bibliotek

## Bruk av bibliotek
Mange potensielle bibliotekbrukarar veit ikkje korleis dei effektivt kan gjere bruk av ressursane biblioteket tilbyr. Dette har ført til stadig sterkare fokus på brukaropplæring. Sentralt her står omgrepet informasjonskompetanse.

## Bakgrunnsstoff
* Nasjonalbiblioteket
* Deichmanske bibliotek
* Bergen Off. Bibliotek
Julius Cæsar Hartmann

**Julius Cæsar Hartmann** () var ein norsk kunstmålar fødd i Selje.

Han var ein kjend kunstnar som i mange år var den einaste i ytre Nordfjord som livnærte seg berre av måleri. Mange av måleria hans er av landskap. Han skal ha vore ei tid i Canada og mange av motiva er herfrå. Etter at han kom heim frå Amerika arbeidde han ei tid som sjømann. Hartmann hadde i periodar svært dårleg råd og mange av måleria hans vart måla på oljedukar i staden for lerret. Dette har ført til at mange av måleria har gått tapt ved at målinga flassar av.

## Kjelder
*Julius Cæsar Hartmann, NRKs Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane (2001–2014)
Kulen

**Kulen** er ei bygd i Kinn kommune i Vestland. Ho ligg på fastlandssida av Ulvesund. 

Bygda er ein del av poststaden Deknepollen (6718). Denne poststaden omfattar alle bygdene på fastlandet av kommunen inn til Almenning. Postkontoret er no lagt ned, men adressa vert framleis brukt. Området Deknepollen vart saman med bygda Holvik på Vågsøya bydelar i samband med opprettinga av byen Måløy. Den nyopna institusjonen for eldre i Vågsøy kommune, Kulatoppen, ligg her. I bygda ligg den verna bedrifta ASVO, Måløy Havneservice (bunkersanlegg) og eit Shell bunkersanlegg.

Bygdene Kulen, Degnepoll, Trollebø, Skavøypoll, Tennebø, Blålid og Nygård har nærast vokse i hop grunna auke i busetnad.

Kulen er òg eit etternamn som vert nytta av om lag 36 personar.
Leksikon

Eit **leksikon** (frå gresk λέξικον ‘ordsamling’) er oftast eit større oppslagsverk med meir eller mindre omfattande utgreiingar. 
*[[Historia naturalis]]* (ca. år 70) av Plinius den eldre blir ofte rekna som det fyrste leksikonet.

### Leksikon i lingvistikken
I lingvistikken er «leksikon» den samla mengda av ordstammar og avleiingsformer i eit språk.

## Nynorske leksikon
* *[[Norsk Allkunnebok]]*, 10 band, 1948-1964
* *[[Pax leksikon]]* (både nynorsk og bokmål), 1976
* *[[Hermes leksikon]]*, 1979-1980
* *[[Nynorsk leksikon]]*, 2 band, 1987
* *[[Nynorsk Wikipedia|Wikipedia]] - Det frie oppslagsverket*, på nynorsk sedan 2004
* Nynorsk nettleksikon, planlagt 2009-2013

## Kjende skandinaviske leksikon
* *[[Aschehoug og Gyldendals Store Norske Leksikon]]* (nb.)
* *[[Bra Böckers Lexikon]]* (sv.)
* *[[Arbeidernes Leksikon]]*
* *[[Caplex]]* (nb.)
* *[[Lademanns leksikon]]* (da.)
* *[[Nationalencyklopedin]]* (sv., 1989-1996)
* *[[Nordisk familjebok]]* (sv., 4 utgåver 1876-1957)
* *[[Salmonsens konversationsleksikon]]* (da.)
* *[[Den store danske encyklopædi]]* (da.)
* *[[Svensk uppslagsbok]]* (sv.)
* *[[Uppslagsverk A-Ö]]* (sv., ved Alf Henriksson)
* **[[Wikipedia]]** (fleire språk, sidan 2001)

## Spesialiserte leksika
* *[[Cappelens musikkleksikon]]*
* *[[Norsk biografisk leksikon]]*
Vassrikse

**Vassrikse** (***Rallus aquaticus***) er ein liten fugl i riksefamilien. Fuglen vert 25 til 30 cm lang og veg 100 til 190 gram. Vingespennet er frå 40 til 45 cm og stjerten er kort. 

Vassrikse hekkar spreitt og fåtalig i sørlege delar av Austlandet og langs kysten nord til Møre og Romsdal. Noreg ligg i nordkanten av utbreiingsområdet i Europa, og vi har berre ein liten randbestand her i landet. Han hekkar i næringsrike ferskvatn med mykje vegetasjon, særleg lokalitetar med mykje takrøyr. Arten er altetar. Vassriksa overvintrar i Vest-Europa og Middelhavslanda, men kan òg halda til vinteren langs norskekysten. Studiar ved hjelp av ringmerking og lysloggere viser at vassriksa har ei relativt kompleks trekkåtferd.

Mange av individa som overvintrar på Sørlandet kom frå hekkebestander rundt Austersjøen, medan ein enkelt lokal hekkefugl overvintra i Nord-Italia. Nokre individ fanst likevel òg på Sørlandet året rundt. Studiet viste dessutan at vassriksa kan hekka fleire gangar på ulike lokalitetar i løpet av den same hekkesesongen.

Vassrikse finst nord i Afrika, i det meste av Europa og i Asia. Fuglen trivst i våtmark, og kan leggje opp til eit dusin egg. 

Vassrikse lever av småfisk, krepsdyr, blautdyr og insekt. 

## Raudlistevurdering
**Konklusjon:** Vassrikse blir vurdert til rødlistekategori sterkt trua EN, på bakgrunn av bestandsestimater og basert på kriteriet D1 (50-250 individ), men midtpunktet av bestandsestimatet (240 individ) ligg heilt i øvre grense for denne kategorien. Arten blir nedgradert til sårbar VU° grunna solid og stabil bestand i Sverige. Dette gir moglegheit for reetablering dersom arten i periodar skulle forsvinna frå Noreg. Det er likevel behov for kunnskap om bestandsutviklinga i åra framover.

## Kjelder
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Rettskjeldeprinsippa

**Rettskjeldeprinsipp** er prinsipp for rettsleg argumentasjon for å klargjera kva som er gjeldande rett.

## Rettskjeldeprinsippa i Noreg

Dersom eit standpunkt til eit rettsspørsmål skal vere gyldig i høve til de lege lata, må det følgje rettskjeldeprinsippa. Brukarar av rettskjeldeprinsipp inkluderer mellom anna dommarar, advokatar og rettsteoretikarar. Ein dom som ikkje føljer rettskjeldeprinsippa vil vere rettskraftig. Dommen vil endå få mindre vekt i ei vurdering av evt. prejudikatverdi, eller kan tilsidesetjast av nytt prejudikat.

Ein deler normalt rettskjeldeprinsippa inn i tre spørsmål :
* relevans (har ein faktor relevans som rettskjeldefaktor i det heile teke?)
* slutning (kva gjer ei tolking av faktoren? Den konkrete tilhøvet vil vere retningsgjevande for tolkinga.)
* vekt (vekting av dei ulike faktorane mot kvarandre, før ein tek ei endeleg slutning)

## Sjå òg
*Rettskjeldefaktorar
Hannu Salama

**Hannu Sulo Salama** () i Kouvola) er ein finsk forfattar. Salama er busett i Helsingfors, men voks opp i Tammerfors. Før han vart forfattar på heiltid i 1961 arbeidde Salama som elektrikar, som far sin, og som landarbeidar.

I 1966 vart Hannu Salama rettsforfølgd for blasfemi. Grunnen var romanen *Juhannustanssit* frå 1964 (på norsk *Midtsommerdansen*, 1965). I retten medgav Salama at det hadde vore hans meining å spotta Gud i boka, og han nekta å ha forsvarar i saka. Han vart dømd til tre månader fengselstraff på vilkår i to lågare rettsinnstansar, men innan saka kom opp i den finske høgsteretten hadde blasfemiparagrafen vorte sletta frå lova. Til slutt greip president Kekkonen inn og gav han nåde, i 1968. Då hadde saka sjølvsagt allereie vekt stor merksemd også utanlands, og mellom andre Jean-Paul Sartre og Halldór Kiljan Laxness hadde engasjert seg i saka på Salama si side. Nyopptrykk av romanen kom ut i sensurert utgåve heilt til 1990, då han vart publisert usensurert.

I 1975 Salamu fekk han Nordisk Råds litteraturpris for *Siinä näkijä missä tekijä* (på norsk *Ingen gjerning uten øyenvitner* (1972)).

## Bibliografi

* *Se tavallinen tarina*
* *Minä, Olli ja Orvokki*
* *Juhannustanssit* (1964)
* *Siinä näkijä missä tekijä* (1972)
* *Näkymä kuivaushuoneen ikkunasta* (1988)

## Prisar
* *Eino Leinon palkinto* (1985)
* *Aleksis Kiven palkinto* (1990)
* «Nordisk Råds litteraturpris» (1975)

## Kjelder
Deknepollen

**Deknepollen** vart oppretta som poststad i Vågsøy kommune i Sogn og Fjordane fylke 11. januar 1957. Han har postnummeret 6718 for kundar med eiga postkasse og postnummeret 6704 for kundar med postboks. Postkontoret i Deknepollen vart lagd ned 11. mai 1998, men det er oppretta Post i butikk på ein bensinstasjon i området. Poststaden omfattar alle bygdene på fastlandet av kommunen inn til Almenningen. 

## Sjå òg
* Degnepoll

## Bakgrunnsstoff
* Postmuseet om Deknepollen
Rettskjeldefaktor

**Rettskjeldefaktorar** eller **rettskjelder** er tilhøve brukt som argument for å løysa rettslege problemstillingar og avgjera kva ein rettsregel går ut på.
Rettskjeldeprinsippa fastset korleis rettskjeldefaktorane skal nyttast og vektleggjast.

Etter at Torstein Eckhoff først innførte ei slik kategorisering av rettskjeldefaktorane, er det i norsk rett vanleg å dela dei inn i om lag sju grupper:

# Lovtekstar fastsatt av Stortinget, eller i forskrifter gjeve av eit departement med heimel i lov.
# Lovforarbeid og etterfølgjande uttalingar som har ein viss autoritet (motiv).
# Rettspraksis, særleg fra Høgsteretten.
# Praksis hjå andre styresmakter.
# Privat praksis (for eksempel kontraktspraksis i forhold mellom entreprenør og byggherre).
# Juridisk teori i bøker, artiklar og liknande juridisk faglitteratur.
# Reelle omsyn (særeig om tolkinga fører til eit godt resultat for partar, samfunnet, andre rettsreglar og anna).

Lista er ikkje uttømmande, og rekkjefølgja er ikkje bestemmande for vekta til kvar av faktorane. Internasjonale rettskjelder som folkerett og EU-/EØS-rett kan også vera faktorar.

## Kjelder

*Eckhoff, Torstein. *Rettskildelære* (5. utgåve 2001). 
*Falkanger, Thor. «Rettskilder» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*.