open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsjukotka

**Tsjukotka** er eit sjølvstyrt distrikt (*okrug*) i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Anadyr, arealet er 737 700&nbsp;km² og innbyggjartalet er 49 527 (2021).

Tsjukotka ligg heilt aust i Russland og omfattar det austlegaste punktet på det eurasiske fastlandet. I aust er det berre skilt med nokre frå kilometer frå Alaska i USA. Landskapet er stort sett fjell og fjellvidder, med litt lågland rundt elva *Anadyr*. Høgste punktet er 1 843 meter over havet. Her finst førekomstar av tinn, kvikksølv, kol, gass og gull. Klimaet er arktisk – middeltemperaturen i januar er –29 grader celsius og i juli +9 grader celsius. Havet rundt Tsjukotka er store delar av året frose.

Dei fremste næringsvegane er gruvedrift og reindrift.

## Folkesetnad
Den etniske samansetjinga ved folketeljinga i 2010 var:
* Russarar: 49,6 %
* Tsjuktsjarar: 25,3 % 
* Ukrainarar 5,7 %
* Inuitar: 3,0 %
* Evenarar: 2,8%
* Tsjuvanarar: 1,8 %

Etter oppløysinga av Sovjetunionen har folketalet i Tsjukotka gått kraftig ned. I 2010 var det under ein tredel av kva det var ved folketeljinga i 1989, då det budde 164 783 menneske her. Dette har i stor grad hendt fordi etniske russarar og andre folkegrupper frå andre delar av Russland har forlate regionen; i 1989 var 66,1 % av folket etniske russarar, medan dei i 2010 var under 50 %. Urfolket utgjer dermed ein stadig større del av folket - i 1989 utgjorde tsjuktsjarane berre 7,3 % av folket, mot 25,3 % i 2010.

## Historie
Tsjuktsjarar, inuitar og andre urfolk har budd i dette området sidan før-historisk tid. Dei første russiske oppdagarane kom til området på 1600-talet. Den første permanente russiske busetjinga oppstod ved elva Anadyr. På midten av 1800-talet kom amerikanarar til området og starta opp industriverksemd. Dei lokale folkeslaga levde endå som stammefolk på starten av 1900-talet.

Etter den russiske revolusjonen kom Tsjukotka under kontroll av dei kontrarevolusjonære (*kvitegardistane*). I juli 1920 vann styrkar frå Den raude arméen eit slag her, men i 1921 kom nye kvitegardistar frå Vladivostok og gjenoppretta kontroll. Først i 1923 fekk bolsjevikane endeleg kontroll over området - det var såleis eit av dei siste områda i Russland som kom under kommunistisk kontroll. Den 10. desember 1930 vart det autonome området oppretta.

Før 1991 var Tsjukotka eit autonomt område underlagt Magadan oblast. Med oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 vart Tsjukotka eit føderasjonssubjekt direkte under den russiske føderasjonen.

I 2000 vart forretningsmannen og milliardæren Roman Abramovitsj vald til guvernør i Tsjukotka. Han kom ikkje frå området, budde der ikkje og vitja det sjeldan, men pløgde store summar inn i området og starta også leiteboring etter petroleum der. Den 21. oktober 2005 vart han utpeika av president Vladimir Putin som guvernør for ein ny femårsperiode. I 2008 gjekk han av som guvernør og vart erstatta av Roman Kopin.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Borgarkrigen i USA

**Borgarkrigen i USA**, ofte kalla **den amerikanske borgarkrigen**, var ein borgarkrig i USA frå april 1861 til april 1865. Krigen vart starta etter at dei konfødererte statane i Amerika (CSA) hadde gått ut av USA. CSA i sør vart gjerne kalla *konføderasjonen*, eller berre *sørstatane*. 
Det braut ut krig med dei delstatane som vart att i USA, ofte kalla nordstatane.
John Sentamu

**John Tucker Mugabi Sentamu** () er ein britisk-ugandisk jurist og teolog. Han var høgsterettsdomar under Idi Amin, men flykta frå det blodige regimet til England i 1974. John Sentamu var erkebiskop av York frå 30. november 2005 til 7. juni 2020. Dette er den nest høgste stillinga i den anglikanske kyrkjaetter erkebiskopen av Canterbury.
Ronny Johnsen

**Ronny Johnsen** () er ein norsk fotballspelar frå Sandefjord. Han avslutta karrieren som midtstoppar på Vålerenga. Han hadde ein lang internasjonal karriere og 61 landskampar.

Klubbar han har spela for:

* Sem IF
* Stokke
* Eik
* Lyn 1992-1993
* Lillestrøm 1994-1995
* Besiktas 1995/1996
* Manchester United 1996-2002
* Aston Villa 2002-2004
* Newcastle 2004/2005
* Vålerenga 2005-2008

### Merittar
*Vinnar av meisterligaen: 1999 med Manchester United
*Engelsk ligameister: 1996, 1997, 1999 med Manchester United
*Vinnar av FA-cupen: 1999 med Manchester United
*Norsk seriemeister: 2005 med Vålerenga IF
*Norsk cupmeister: 2008 med Vålerenga IF

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå ,  den 1. juli 2024.*  

*eu-football
Spelkassett

Ein **spelkassett** er ei slags øskje som inneheld eit kretskort med ROM-brikker der programvara, som oftast eit dataspel, er lagt inn under produksjonsfasen. Fordelen med å bruke spelkassettar istaden for tradisjonelle lagringsmedium er at programmet/spelet let seg laste inn i minnet raskare.

Spelkassettar vert ofte nytta av spelkonsollar, spesielt berbare spelkonsollar. Ein del heimedatamaskinar på 1980-talet kunne òg nytta spelekassettar. Nokre få vaskemaskinar brukte slike kassettar ei kort stund.
Modé aní

**Modé aní** (hebr.  [mōde ănī], *[[maskulinum|m.]]*&nbsp;) (m.) eller **Modá aní** (hebr.  [mōdā ănī], *[[femininum|f.]]*&nbsp;), ‘takk gjev eg’, er ei sentral bøn i jødedommen. Sidan denne bøna ikkje inneheld Guds namn kan ho seiast føre ein vaskar hendene om morgonen, og etter tradisjonell jødedom seier jødiske kvinner og menn denne bøna når dei vaknar om morgonen, føre toalettbesøk og handvask.

## Tekst

### Norsk omsetjing
Takk gjev eg framføre Deg,
O regent som lever og varar,
som i miskunn lét sjela mi vende attende åt meg —
stor er truskapen Din!

## Bakgrunn
Dei talmudiske autoritetane sa at «søvn er ein sekstidels daude». Ved oppvakning frå søvnen er mennesket skuldig å takke for den nye dagen i naturen og den nye dagen i livet sitt som individ.

## Kjelder
* «מודה אני» på Hebraisk Wikipedia
Samfunn i 1952

## Folk
* 8. januar: Vest-Tyskland hadde 8 millionar flyktningar innanfor grensene sine.
* 3&nbsp;300 ungar døydde og 57&nbsp;000 blei lamma av polio i USA.

## Politikk
* 18. april: Bolivia innførte allmenn stemmerett slik at også urfolk og kvinner kan stemma. Gruver blei nasjonaliserte og landbruket reformert.
* 20. oktober: Den britiske kolonimakta innførte unntakstilstand i Kenya på grunn av Mau Mau-opprøret.

## Lov og rett
* 18. november: Jomo Kenyatta blei arrestert i Kenya for påstått samband med Mau Mau-opprøret.
* 21. november: Ein rett i Tsjekkoslovakia dømde 11 eks-kommunistiske statstilsette, alle jødar, til døden.

## Anna
* Nonna Teresa tok til med samfunnsarbeidet sitt i Calcutta som Mor Teresa.

## Bakgrunnsstoff
### Kjelder
* :en:1952
Vitskap i 1952

**Vitskapsåret 1952** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1952.

## Hendingar

### Arkeologi
* 5. juni: Restane av eit vikingskip blei funne nær Boston i USA.

### [[Astronomi]]
* 19.-26. juli - Det blei rapportert om ei bølgje av UFOar som ein kan sjå på radar over Washington DC.

### [[Biologi]]
* 1. august - Vulkanutbrot på øya San Benedicto vest for Mexico førte til utryddinga av ein spurveart som berre fanst der.

#### September
* 20. september - Hershey-Chase-eksperimentet blei publisert, og viser at DNA, ikkje protein, er det genetiske materialet hos bakteriofagar.

### [[Fysikk]]
* 1. november - USA prøvesprengde den første hydrogenbomba ved øya Eniwetok i Bikiniatollen.

### [[Medisin]]
* 6. februar - Eit kunstig hjarte blei sett inn i eit menneske for første gong i USA.

* TetraPak lanserte den første drikkepakningen av kartong.

## Prisvinnarar
* Brinellmedaljen: Axel Hultgren
* Copleymedaljen: Paul Dirac
* Darwinmedaljen: John Burden Sanderson Haldane
* Ingenjörsvetenskapsakademien delte ut den store gullmedaljen til Gustaf VI Adolf
* Nobelprisen: 
** Fysikk: Felix Bloch, E M Purcell
** Kjemi: Archer Martin, Richard Synge
** Fysiologi/Medisin: Selman A. Waksman
* Penrosemedaljen: George Gaylord Simpson
* Sylvestermedaljen: Abram Samoilovitch Besicovitch
* Wollastonmedaljen: Herbert Harold Read 

## Fødde

## Døde
* 2. november - Chaim Weizmann, kjemikar, Israels første president (fødd )

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitenskapsåret 1952|Vitenskapsåret 1952]]» frå , den 16. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Slaveri

**Slaveri** eller **trældom** er ei samfunnsordning der nokre menneske blir eigde av andre, dei blir haldne som slavar. Dette medfører at eigarane styrer over arbeidskrafta og fridomen til slavane. Ofte har dei òg rett til å straffa og mishandla slavane sine utan å ha straffeansvar.

## Slavesamfunn i historia

Slavane har utgjort ein svært viktig del av økonomien i fleire samfunn, mellom anna Romarriket og dei europeiske koloniane i Amerika som livnærte seg på trekanthandelen. Dei mange afrikanarane som blei ufrivillige nybyggjarar i den nye verda har hatt stor innverknad på kulturen og historia i desse landa.

I føydale system er det vanleg for ein herskar å ha mange slavar, eller liveigne, som arbeider for han. Men også i samfunn som har kalla seg demokratiske, mellom anna Aten, har ein halde slavar. I vikingtida heldt ein trælar på same måte som slavar. Trælar kunne både vera ufrie skandinavar og krigsfangar frå andre land i Europa.

I nyare tid kjenner me best til slaveri frå europeisk kolonihistorie. Gjennom slavehandelen med Afrika blei 10–15 millionar afrikanarar selde som slavar til heile Amerika. Berre éin av tre nådde fram i live, men desse blei utnytta til å produsera billege kolonivarer som bomull, kaffi og sukker. 

Frå Afrika gjekk 38 % av slavane til Brasil, 17 % til spansktalande land i Sør-Amerika, 17 % til franske område i Vestindia, 17 % til britiske område i Vestindia, 6 % til dansk-norske, svenske og nederlandske område i Vestindia og 6 % til USA.

## Slutt på slaveri

Fordømminga av slaveriet blir rekna å stamma frå Rousseau sine tankar om likeverd, og diskusjonar rundt slaveri og slavehandel verserte i både Frankrike og England frå 1760.

I 1792 vedtok Danmark-Noreg, som det første landet i verda, ein lov som forbaud handel med slavar. I realiteten var dette berre ei privatisering av handelen då forbodet i første omgang gjaldt handelen ført av den dansk-norske staten. Same loven opna derimot for både privat og utanlandsk slavehandel i danske hamner i ein tiårig overgangsperiode. Dermed auka talet på slavar frakta mellom danske hamner fram mot det fullstendige forbodet i 1802. Sjølve slaveriet blei forbode først i 1848, og mykje illegal handel fann stad frå 1802 til 1850.

I dag er slavehald forbode i det meste av verda. Likevel blir mange menneske haldne som slavar i skjul og mellom anna brukte til prostitusjon, husarbeid, industri- og landbruksarbeid.

## Sjå òg
* abolisjonisme
* slaveopprør
* trekanthandel
* menneskehandel

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder
* :no:Slaveri
Fylkesveg 543

:*Sjå òg [[Fylkesveg 543 (fleirtyding)]]*
**Fylkesveg 543** (**Fv543**) går mellom Ølsvågen og Utbjoa i Vindafjord. Veglengda er 18,9&nbsp;km.

Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma tredde i kraft har han status som fylkesveg.

## Kommunar og knutepunkt

* Ølsvågen
* frå Innbjoa til Innbjoa kai (0,6&nbsp;km)
* frå Utbjoa til  Isvik
* Ferje frå Bjoavågen til  (Hordaland) Sydnes i Kvinnherad (artikkel om ferja)

## Bakgrunnsstoff
Boris Jeltsin

**Boris Nikolajevitsj Jeltsin** (), var ein russisk politikar. Han var den første presidenten i den uavhengige russiske føderasjonen, frå 1991 til 1999. Han var gift med *Naina Iosifovna Jeltsina*, dei har to døtrer.

Boris Jeltsin vart fødd i ein bondefamilie i landsbyen Butka i Sverdlovsk oblast. Faren, Nikolaj Jeltsin, vart dømd for anti-sovjetisk agitasjon i 1934 og sat i gulag i tre år. Frå 1950 til 1955 studerte han ved Ural polytekniske institutt i Sverdlovsk og vart uteksaminert som bygningsingeniør.

I 1961 vart han medlem i kommunistpartiet. I 1968 kom han med i provins-komiteen i Sverdlovsk og i 1976 vart han førstesekretær i kommunistpartiet i Sverdlovsk provins. I 1978 fekk han sitt første nasjonale verv då han kom med i det øvste Sovjet - Sovjetunionen sitt parlament. Mikhail Gorbatsjov peika han ut som medlem av politbyrået - det øvste organet i kommunistpartiet, og frå 1985 til 1987 var han *førstesekretær i Moskva bykomite* - tilsvarande borgarmeister i Moskva. Han rauk så uklar med Gorbatsjov, og mista leiarstillingane sine.

I mars 1989 vart det for første gong halde demokratiske val til eit nytt parlament - *Kongressen av folkedeputerte*. Jeltsin vart vald inn og fekk plass i det øvste Sovjet. I juli 1990 melde han seg ut av kommunistpartiet. 12. juni 1991 vann han det første demokratiske presidentvalet i den russiske føderasjonen, som då var den største Sovjetrepublikken i Sovjetunionen, med 57 % av røystene. I august same år leia han motstanden mot eit gamal-kommunistisk kuppforsøk mot Gorbatsjov, som var Sovjetunionen sin president. Biletet av Jeltsin som stilte seg opp på ei stridsvogn utanfor den russiske parlamentsbygningen (*det kvite huset*) gjekk verda rundt. Då kuppet var slått ned, stod Jeltsin att som Sovjetunionens mektigaste mann.

I november skreiv han ut eit dekret som forbaud kommunistpartiet i den russiske føderasjonen. 8. desember 1991 møtte han presidentane i Ukraina og Kviterussland i Belovezjskaja Pusjtsja i Kviterussland. Her erklærte dei tre presidentane at Sovjetunionen var oppløyst, og at det frivillige Samveldet av uavhengige statar var oppretta i staden. Som eit resultat av dette gjekk Gorbatsjov av som president i Sovjetunionen 25. desember, og Sovjetunionen slutta å eksistere.

Jeltsin var mannen som brakte marknadsøkonomien til Russland, ei reform som førte til kaotiske økonomiske tilstandar og plyndring av statlege eigedommar som russisk økonomi enno slit med.  Medan forgjengaren hans, Gorbatsjov, hadde gjort seg upopulær på politikken for å avgrense alkoholbruken, var det populært blant folk at Jeltsin hadde eit meir folkeleg tilhøve til alkoholen.

I 1996 vart han attvald som russisk president. I andre valrunde 3. juli fekk han 53,8 % av røystene.

31. desember 1999 gjekk han av som president, før perioden hans var over. Som den russiske grunnlova føreskriv vart han etterfylgd av statsministeren, Vladimir Putin.

## Kjelder
* Aftenposten på Jeltsins dødsdag
Borgarkrig

**Borgarkrig** er ein type krig som går føre seg innan eit land eller ei statsdanning. I ein slik krig kjempar to eller fleire grupper av innbyggjarar innan eit land om makta. Målet med krigen er å ta kontroll med landet, sjølvstende for eit område eller å forandre politikken i eit land. Ein borgarkrig er ei høgintensiv konflikt, som ofte involverer regulære hærstyrkar og forbruker store ressursar. Etter den andre verdskrigen har borgarkrigane i snitt vart i fire år. Det er ein kraftig auke samanlikna med perioden 1900-1940 då borgarkrigane vara i snitt halvtanna år. Etter den andre verdskrigen har borgarkrigar ført til meir enn 25 millionar dødsfall og store mengder flyktningar og fordrivne. Krigane har og ført til økonomisk kollaps i ulike land.
Ragde

**Ragde** er eit stadnamn og gardsnamn i sentrum av Odda. Namnet vert òg nytta som eit slektsnamn og eit etternamn. I nyare tid har Ragde vorte ein del av tettstaden Odda. Området vart før nytta til jordbruk, men er no bygd ut som eit bustadområde. Det er òg litt industriverksemd, som bilfirma, mekanisk verkstad, avistrykkeri og bensinstasjonar. Hovudkontoret til avisa Hardanger Folkeblad låg tidlegare på Ragde. Meieriet kulturhus, eit meieri ombygd til kulturhus ligg òg på Ragde. 

## Personar med Ragde som etternamn
* Anne B. Ragde, forfattar
Perm

**Perm** (russisk Пермь) er ein by i Russland ved elva Kama ved foten av Uralfjella. Byen er hovudstaden i regionen Perm kraj i den europeiske delen av Russland. Han har like over 1 million innbyggjarar og er eit viktig transportknutepunkt, med fire jernbanelinjer, elvehamn og flyplass. Byen har mykje tungindustri som sysselset nær 80 % av innbyggjarane.

## Historie
Under tidlegmellomalderen budde finsk-ugriske stammar i området. På 1200- og 1300-talet blei det busett av russiske pelshandlarar og misjonærar frå Novgorod, og etter kvart blei dei første tettstadene grunnlagde etter ordre frå Moskva.

Perm er først nemnd som landsbyen *Jagosjikh* i 1647. Den verkelege byhistoria tok likevel først til Peter I av Russland si utvikling av Uralregionen. Byen blei grunnlagd av Vasilij Tatisjev, tsarutnemnd leiar for industriutviklinga i området, den 17. mai 1723. Den 29. oktober 1781 fekk han bystatus og det nye namnet Perm, og tjue år etter var han provinshovudstad.

Etter den russiske revolusjonen vart byen tatt av kvitegardistar under admiral Aleksandr Koltsjak, men vart få månader seinare gjenerobra av den raude armeen. I 1938 vart byen sentrum for Perm oblast, frå 1. desember 2005 for Perm kraj.

Frå 1940 til 1957 bar byen namnet «Molotov».

## Byen i dag
Perm er eit viktig administrativt, kulturelt, industrielt og vitskapleg senter. Hovudverksemdene er maskinproduksjon, forsvar, tre, kjemisk og petroleumsverksemd – rundt 3 % av den russiske petroleumsproduksjonen kjem frå Perm.

Perm har eit universitet, grunnlagd i 1916, og to katedralar frå 1700-talet. Fotballklubben Amkar, som har spelt i den russiske eliteserien sidan 2004, kjem frå Perm.

Han er vennskapsby med Louisville i Kentucky og Oxford i England.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Bøygen

:*For skikkelsen Bøygen frå Peer Gynt og nordisk folketru, sjå [[Bøygen i Peer Gynt]].
*'Bøygen''' er eit litterært tidsskrift, grunnlagt i 1988, som vert redigert av masterstudentar ved litteraturprogrammet ved Universitetet i Oslo. Tidsskriftet er politisk uavhengig og er drive på idealistisk grunnlag med støtte frå Norsk Kulturråd, Fritt Ord og Studentsamskipnaden i Oslo. Bøygen kjem ut fire gonger i året. Tidsskriftet sitt namn er henta frå skodespelet Peer Gynt, den ukjende hindringa Bøygen. Bøygens siktemål er å vise ulike sider ved litteraturen og litteraturvitskapen.

## Sjå også
* Bøygen i Peer Gynt, skikkelse fra folketro og Peer Gynt

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside for Bøygen
* Presentasjon av Bøygen på Norsk Tidsskriftforening si heimeside
* Omtale om Bøygen 3/2007: Fra meg til deg
Kulturhus

**Kulturhus** er eit hus eller eit bygg der det går føre seg ymse verksemd knytt til kultur. Eit kulturhus kan innehalda til dømes kinosal, konsertsal og teatersal. Det kan også omfatta galleri, museum, bibliotek og aktivitetsrom til mellom anna undervising for kulturskule eller idrettslokale.
Større kulturhus har ofte skilde rom for ulike aktivitetar, medan mindre kulturhus kan ha berre eitt rom med ei scene eller berre ein talarstol. Ofte får eit kulturhus stønad frå til dømes ein kommune til dagleg drift.

Særleg store kulturhus kan verta kalla *kulturpalass*. 

## Sjå òg
* Konserthus &ndash; ein type kulturhus bygd for framføring av musikk
* Folkets Hus &ndash; ein type kulturhus ofte knytt til fagrørsla
* Misjonshus &ndash; eit hus knytt til misjonsrørsla, men ofte nytta som eit kulturhus
* Bedehus &ndash; eit hus knytt til bedehusrørsla, men ofte nytta som eit kulturhus
* Ungdomslagshus &ndash; eit kulturhus knytt til ungdomslagsrørsla
* Fråhaldshus &ndash; eit hus knytt til fråhaldsrørsla, men ofte nytta som eit kulturhus
* Grendahus eller bygdehus &ndash; eit kulturhus i ei grend eller bygd
*  (Ungdomshus)   Kulturhus eigd av eit Ungdomslag

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Norske kulturhus
Kromatografi

**Kromatografi** er fleire ulike metodar innan analytisk kjemi som blir brukte til å skilja ulike kjemiske delar i gassar eller løysingar. Hovudprinsippet for kromatografi er at komponentar med ulike kjemiske og fysiske eigenskapar som molekylvekt, kokepunkt, elektrisk lading, pKa, hydrofilisitet, lipofilisitet og anna vandrar med ulik fart gjennom det kromatografiske systemet og slik at ein vil kunne påvisa dei til ulike tider på eit visst punkt (dei fleste metodane), eller på ulike punkt ved ei viss tid (tynnsjiktkromatografi, TLC).

Væskekromatografi (LC, HPLC) og gasskromatografi (GC) er dei dominerande kromatografiske metodane. I tillegg har me tynnsjiktkromatografi, Gasskromatografi vert nytta til analyse av gassar og flyktige sambindingar. Væskekromatografi, tynnsjiktkromatografi og papirkromatografi vert nytta til analyse av komponentar i løysingar.

## Bakgrunnsstoff
Bøygen i Peer Gynt

**Bøygen i Peer Gynt** er ei ukjend og gåtefull hindring som hovudpersonen Peer Gynt møter på i skodespelet Peer Gynt. Forfattaren Henrik Ibsen stava namnet *Bøjgen*. I skodespelet kjempar Peer mot Bøygen, men får hjelp i det han ser ut til å tapa. 

## Sitat knytt til Bøygen
* *Gå udenom, Peer! Den er stor nok, hejen*
* *Den store Bøjgen vinder uden at kæmpe*
* *Den store Bøjgen vinder alting med lempe*
* *Han var for stærk. Der stod kvinder bag ham*

## Bakgrunnsstoff
* Peer Gynt www.runeberg.org

## Sjå òg
* Bøygen, eit tidsskrift
Advent

**Advent** er ei kristen årstid som markerer førebuinga til juletida. Namnet kjem frå latin *Adventus (Redemptoris)*, '(Frelsaren sitt) komme'. Første sundag i advent er første dag i kyrkjeåret.

## Kristen tradisjon
I ortodokse kyrkjer byrjar advent 15. november, og varar i 40 dagar. I andre kyrkjer byrjar advent på den sundagen som kjem nærast festen for St. Andreas (30. november), og varar fram til jul. Fjerde sundag i advent kan då falle på julekvelden. 

Det er ikkje slått fast når kristne byrja å markere adventstida. Den første referansen ein har til at det er noko særskilt med tida før jul, kjem frå eit konsil i Saragossa i 380, der det vart sett ned forbod mot å vere fråverande frå kyrkja i dei tre vekene mellom 17. desember og Kristi openberringsdag (Epifani), 6. januar. Den første heilt sikre omtala er frå synoden i Lerida i 524. Advent vart då etablert som starten på kyrkjeåret. 

Advent vart tidlegare markert som fastetid i alle kyrkjer, men dette er det ikkje lenger lik praksis på. I den katolske kyrkja er advent framleis ei faste- og botstid, men med mindre strenge reglar enn fastetida før påske. I ortodokse kyrkjer er det strengare, og advent kallast der ofte for *vinterfasta*. Protestantiske kyrkjer og den anglikanske kyrkja markerer i liten grad advent som faste- og botstid. 

I kyrkjer som nyttar liturgiske farger, er adventsfargen fiolett, som tradisjonelt er ein botsfarge. I den katolske kyrkja kallast tredje sundag i advent *Domenica Gaudéte*, 'Gled dykk-sundagen', og denne dagen kan rosa nyttast som liturgisk farge. 

Tradisjonen med å markere adventstida med å tenne ljos på kvar av dei fire sundagane er gamal, men det er usikkert når skikken vart innført. Adventskransen har fire ljos (moderne adventsstakar har ofte fire ljos i ei rekke), der ein tenner eitt lyst på første sundag, to på andre søndag osb.

## Verdsleg tradisjon

Ein populær tradisjon for born er å telle ned dagane frå 1. desember og fram til julekvelden den 24. desember med ein *adventskalender*, òg kalla *julekalender*. 

Skikken med adventskalender er truleg opphavleg ein engelsk og tysk tradisjon. I dei nordiske landa byrja ein hovudsakleg å lage slike etter andre verdskrigen. Utforminga er ofte ei plate av papp med utstansa luker, ei for kvar dag, der det skjuler seg små gåver eller godteri i rom attom lukene. Heimelaga variantar kan vera små pakker som heng på ein eller annan for for dekorert plate. 

I radio og fjernsyn har det i nyare tid vore vanleg å lage programseriar som kallast for julekalender, med ein episode for kvar dag i advent.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Advent|Advent]]» frå , og «[[:sv:|Advent]]» frå  den 1. desember 2005.*
Kultur i 1992

**Kultur i 1992** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1992.

## Hendingar
* 5. september: Opninga av norsk TV2.

## Døde

## Filmutgjevingar
* *[[Filmen Aladdin (1992)|Aladdin]]* 
* *[[Home Alone 2: Lost in New York]]*
* *[[Batman Returns]]*
* *[[Lethal Weapon 3]]*
* *[[A Few Good Men]]*
* *[[Sister Act]]*
* *[[The Bodyguard]]* 
* *[[Wayne's World]]*
* *[[Basic Instinct]]*
* *[[A League of Their Own]]*

## Litteraturutgjevingar

### Utlandet

### Noreg
* Karsten Alnæs: *Trollbyen*, roman
* Ingvar Ambjørnsen: *Det gyldne vakuum*, roman og *Flammer i snø*, roman
* Rune Belsvik: *Dustefjerten og det store bekketeateret*, barnebok og *Kjærleiken er eit filmtriks*, ungdomsbok
* Lars Saabye Christensen: *Gutten som ville vere en av gutta*, roman og *Ingens*, noveller
* Jostein Gaarder: *Julemysteriet*, roman
* Klaus Hagerup: *I går var i dag i morgen*, roman
* Hans Herbjørnsrud: *Eks og Sett*
* Ragnar Hovland: *Over Bali og Hawaii*, drama, *Ei lang reise*, barnebok, *Ein motorsykkel i natta*, roman og *Gjest Baardsen døyr aleine ved Nilens bredd*
* Anne B. Ragde: *Strupetaket*, ungdomsbok og *Noen kommer, noen går*, noveller
* Gunnar Staalesen: *Varg Veums Bergen*, reiseguide og *Vikingskattens forbannelse*, ungdomsroman
* Anne-Cath. Vestly: *Ellen Andrea og mormor*, barnebok

## Musikkutgjevingar
### Singlar
### Utanlandske

## Album
### Norske

### Utanlandske
Anadyr

**Anadyr** (russisk Анадырь) er ein by i Russland, ved Beringhavet og hovudstad i det autonome området Tsjukotka. Han har om lag 12&nbsp;000 innbyggjarar. 

Byen ligg ved Anadyrbukta, som er del av Beringhavet, ved utløpet av elvane Anadyr og Velikaja. Anadyr ligg i arktiske strok og er den austlegaste byen i Russland. Den lågaste temperaturen som har vore målt dei siste hundre åra i byen er –51,1&nbsp;°C.

Anadyr vart grunnlagt 3. august 1889 som *Novo-Mariinsk*. I 1923 vart namnet endra til Anadyr. Anadyr fekk bystatus i 1965.

Anadyr har hamn, elvehamn og flyplass.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Lapu-Lapu

**Lapu-Lapu** (), kalif Pulaka, levde på 1500-talet og blir sett på som den fyrste nasjonale helten til Filippinane. Han var ein muslimsk høvding på øya Mactan utanfor Cebu i Visayas-regionen, og låg i fiendskap med Rajah Humabon, som heldt til på hovudøya Cebu.

Høvdingen var den første som stod imot spansk kolonisering av øyane. Det var menn under hans leiing som den 27. april 1521 drap Fernão de Magalhães og fleire av folka hans.

Folka på Cebu har reist ein statue til ære for Lapu-Lapu. Ein by som tidlegare heitte Opon og ei kyrkje på øya Mactan er òg kalla opp etter han.

Lapu-lapu er au det filippinske namnet på ein vanleg matfisk.
Volgograd

**Volgograd** (russisk Волгогра́д) er ein by på vestbreidda av elva Volga. Byen ligg sørvest i Volgograd oblast, der han er hovudstad, i Russland og har om lag éin million innbyggjarar. Volgograd er kjend for slaget om Stalingrad under den andre verdskrigen.

## Historie
Volgograd vart grunnlagd i 1589 som festninga Tsaritsyn, der elvane Tsaritsa og Volga renn saman. Festninga, som fekk namn frå *Sary Su* («Gult vatn/Gul elv» på tatarsk) vart grunnlagd for å forsvare den ustabile sørlege grensa i Tsardømet Russland, og vart eit handelssenter. Han vart to gonger erobra av opprørske kosakkar under Stenka Razin i eit opprør i 1680 og av Jemeljan Pugatsjov i 1774. Tsaritsyn vart ei viktig elvehamn og eit handelssenter på 1800-talet. 

Byen var åstad for kraftige kampar under den russiske borgarkrigen. Bolsjevikane okkupoerte byen i 1918, men vart angripe av Den kvite arméen under Anton Ivanovitsj Denikin. Under slaget om Tsaritsyn vart bolsjevikane pressa tilbake og overgav seg først. Berre handlingane til Josef Stalin, så ein lokal formann i eit militærutval, klarte å ta byen for bolsjevikane. Dette klarte han ved å kalle tilbake Zjloba sin *Ståldivisjon* frå Kaukasus, som gjekk til åtak på Den kvite arméen frå baksida. Til ære for Stalin vart byen derfor kalla *Stalingrad* (tyder «Stalinbyen») i 1925. Denne namneendringa etter bolsjevikleiarar var typisk for mange byar i Russland. 

Under Stalin vart byen kraftig industrialisert og utvikla til eit senter for tungindustri og trafikknutepunkt mellom transport med jernbane og elvetransport. Under den andre verdskrigen vart byen åstad for slaget om Stalingrad, som var eit av dei store vendepunkta i krigen mot Tyskland. Slaget varte frå 21. august 1942 til 2. februar 1943. 1,7 million til 2 millionar akse- og sovjetiske soldatar vart anten drepen, skadde eller tekne til fange. I tillegg var 40&nbsp;000 sivile drepne. Byen vart lagt i grus under dei harde kampane og gjenoppbygginga starta så snart tyskarane var driven bort frå byen. 

For heltedådane byen viste under slaget fekk Stalingrad tittelen Helteby i 1945 og kong George VI av Storbritannia gav innbyggjarane av Stalingrad eit juvelbesatt sverd for motet dei hadde synt. Eit stort minnesmerke vart reist på Mamajev Kurgan, ein ås der nokre av dei hardaste kampane stod under slaget. Fleire byar rundt om i verda, særleg dei som hadde vorte hardt råka under krigen, vart venskapsby-band til Stalingrad, mellom anna til den engelske byen Coventry.

Panoramamuseumet, som ligg langs Volga, har av mange gjenstandar frå krigen. Mellom anna har museet eit panoramamåleri av slagmarka frå staden der monumentet Mamajev Kurgan står. Her er òg rifla til den kjende snikskyttaren Vasilij Zajtsev. 

I 1961 endra byen namn til Volgograd som eit ledd av destaliniseringa til Nikita Khrusjtsjov. Dette var og er framleis noko omstridd med tanke på kor kjend namnet Stalingrad vart. Det var planar i 1985 under Konstantin Tsjerenko om å gå tilbake til namnet Stalingrad, noko det framleis er støtte for hos dei lokale innbyggjarane i dag. 

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Kulturpalasset i Warszawa

**Kulturpalasset i Warszawa**, eller **palasset for kultur og vitskap** (*Pałac Kultury i Nauki*, **PKiN**) i Warszawa i Polen, er eit stort kulturhus i form av ein skyskrapar. Kulturpalasset er døme på stalinistisk arkitektur, eller sosialistisk realisme. Palasset vart bygd som ei gåve frå Josef Stalin til innbyggjarane i byen. Bygginga starta i 1952 og var ferdig i 1955. Kulturpalasset er mykje nytta som eit utkikkspunkt over byen. 
## Galleri

fil:Palac Nauki.jpg|Kulturpalasset ved skumringstider
fil:Warsaw sunset.jpg|Panorama
fil:Pałac Kultury i Nauki (1).jpg|Kulturpalasset om natta


## Bakgrunnsstoff

*
Ortodoks kristendom

**Ortodoks kristendom** er det vanlege samleomgrepet for dei tradisjonelle kristne kyrkjene som følgjer austlege tradisjonar – «austkyrkja» – og soleis har vore åtskilde frå «vestkyrkja» – den romersk-katolske kyrkja og dei protestantiske avleggjarane – i kring tusen år. Dei ortodokse kyrkjene reknar seg òg som *[[katolsk]]e*, med tydinga 'universelle'.

Det er vanleg å dela ortodoks kristendom i to grupper: a) Den austlege ortodokse kyrkja, der me til dømes finn den russiske og greske, og b) orientalske ortodokse kyrkjer, der somme er i kommunion med den romersk-katolske, og som mellom anna omfattar den koptiske og den syriske kyrkja. Det er gjerne den førstnemnde retninga me meiner når me snakkar om den ortodokse kyrkja.

*Ortodoksi* er òg bruka som nemning på ei strøyming innan den evangelisk-lutherske kyrkja med sterkt fokus på rett tru og lære.  Denne ortodoksien var dominerande på 1600-talet.

## Bakgrunn
Den ortodokse kyrkja, sett ifrå eigen ståstad, er Kyrkja som vernar om den opphavlege, apostoliske *overleveringa* (m.a.o. *tradisjonen*) frå Kristi tid fram til no. Det vil ikkje seia at kyrkja ikkje har utvikla seg, men at all utvikling skal ha hendt innanfor ramma av overleveringa og i tråd med ho. Den ortodokse kyrkja godtok, godtek enno og skal i prinsippet fylgja vedtektene som vart vedteke under dei 7 økumeniske kyrkjemøta frå før den store splittinga omkring året 1054 e.Kr. Det var då Kyrkja som heilskap vart delt i det som i dag er kjend som austkyrkja (den ortodokse) og vestkyrkja (den katolske, under Roma).

Splittinga har ei meir innvikla historie enn er mogeleg å oppteikna her, men eit nøkkelord her er «styreform». Prinsippet er slik: Dersom noko skulle koma med i kyrkjelovsboka (samling av alle vedtektene frå dei 7 økumeniske kyrkjemøta) måtte det bli godkjend av heile Kyrkja, dermed ordet *økumenisk*. Sett ifrå aust, gjekk patriarken i Roma sine eigne vegar og tok til å endra på overleveringa og kyrkjelovsboka utan godkjenning av eller rådslåing hjå dei andre patriarkane. Fleire gonger før splittinga vart patriarken av Roma refsa for desse innovasjonane og brott på dei opphavlege kyrkjereglene. Han valde heller å framheva sin eigen rett til dette på grunn av stillinga han si som den fyrste (*primus*). Men uttrykket var heller «den fyrste mellom likemenn». Den ortodokse lyrkja har ingen pave. Ingen biskop, erkebiskop eller patriark kan endra på regler eller tradisjonar på eiga hand. Dermed er det heller ikkje nokon av dei som er ufeilbarlege. På grunn av administrasjonsforma og konsensusprinsippet i endring av praksis i den ortodokse kyrkja har ho forholdsvis utvikla seg sakte. Dette ser dei fleste ortodokse på som styrkja i den ortodokse kyrkja.

## Den ortodokse kyrkja i Noreg

I Noreg er det ortodokse kyrkjelydar både under Det økumeniske patriarkatet i Konstantinopel og Moskvas og heile Russlands patriarkat samd det serbiske patriarkatet og nokre andre. Det var i 2008 9 ortodokse prestar og ein diakon som budde fast i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
* Fellesportal for informasjon om dei ortodokse kyrkjesamfunna i Noreg
Den evangelisk-lutherske kyrkja

**Den evangelisk-lutherske kyrkja** er ei gruppe kristne kyrkjesamfunn som bygger på den protestantiske læra til Martin Luther. Dei er særleg utbreidd i Nord-Europa og USA, og omfattar mellom anna den norske kyrkja.

## Læregrunnlag
Evangelisk-lutherske kyrkjer har Bibelen, den apostoliske, nikenske, den athanasianske og den augsburgske truvedkjenninga og Martin Luther si lille katekisme som læregrunnlag (blant anna Den norske kyrkja og Den evangelisk-lutherske frikirken). Mange evangelisk-lutherske kyrkjer har også dei bøkene som er samla i Konkordieboka som læregrunnlag (for eksempel Den svenske kyrkja).
Josjkar-Ola

**Josjkar-Ola** er hovudstaden i den mariske republikken Mari El i Russland. Byen hadde om lag 275&nbsp;000 innbyggjarar i 2007. Han ligg ved elva Malaja Koksjaga, rundt 650 km aust for Moskva. Delar av byer er ZATO, stengd for ålmenn ferdsel fordi 14. strategiske missildivisjon har sitt hovudkvarter der.

## Namn og historie
Det russiske og austmariske namnet Josjkar-Ola (kyrillisk skrift Йошкар-Ола) blir uttalt [jåsjkarålA], med trykk på siste stavinga. Namnet tyder «Raudbyen».
Det noverande namnet er det tredje namnet på byen. Han heitte *Tsarjovokoksjajsk* (russisk russisk skrift Царёвококшайск) før 1919 og *Krasnokoksjajsk* (russisk Краснококшайск) frå 1919 til 1927. Desse namna kom frå elva som renn gjennom byen.

Under sovjettida, spesielt etter den andre verdskrigen, var byen eit regionalt industri- og transportsenter og voks til den noverande storleiken. Samanbrotet til Sovjetunionen fjerna kunstig støtte for ineffektive statlege verksemder og førte til at mesteparten av industriproduksjonen i området vart nedlagt. Den brå nedgangen i levestandard førte til at den best kvalifiserte arbeidskrafta flytta til andre byar i Russland. 

Det ligg ein strategisk rakettbase nær byen.

## Transport
Josjkar-Ola er knytt til andre byar og regionar i Russland via jernbane og bussruter. Josjkar-Ola lufthamn ligg 9&nbsp;km nord for byen. 

For transport innan byen finst eit nettverk av kollektivtrafikk, som består av bussar, trolleybussar og rutetaxiar (''marsjrutki'' (russisk: маршрутки). 

## Utdanning
I Josjkar-Ola ligg fleire høgare utdanningsinstitusjonar, mellom anna Mari statlege universitet, Mari statlege tekniske universitet og Mari statlege pedagogiske institutt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Josjkar-Ola|Josjkar-Ola]]» frå , den 30. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Hovden Skisenter

**Hovden skisenter** er eit alpinsenter i Hovden i Bykle kommune i Agder. Senteret vart opna fyrste gongen i 1968, med ein stolheis som førte til toppen av Nos. I dag er Hovden skisenter det største skianlegget i Agder-fylka og har 3 stolheisar, 5 skitrekk, 1 skiband, barneområde og ein heiskapasitet på 10&nbsp;000 personar i timen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside
Kunnskap

**Kunnskap** er ei bevisst forståing av noko, ei begrunna sannoppfatning, og med moglegheita til å bruke han til ei bestemt hensikt. Moglegheita til å vita noko er ein sentral (og kontroversiell) del av filosofien og har si eiga avdeling, epistemologi (erkjenningsteori). På eit meir praktisk nivå er kunnskap noko som er felles og delt mellom ei gruppe av menneske og i denne samanhengen kan den bli manipulert og behandla på ulike måtar.

Kunnskap er informasjon kombinert med erfaring, kontekst, fortolking og refleksjon. Kunnskap er ein fornybar ressurs som kan bli bruka om og om igjen. Kunnskap kan bli definert ved å samanlikne eigenskapane til kunnskapen med eigenskapane til informasjonen:

* Informasjon er fragmentert, kunnskap er plassert i ein mental vev der det er meiningsberande koplingar mellom nodane. 
* Informasjon kan overførast slik han er. Kunnskap må bli konstruert i ein vev av meiningsberande koplingar. 
* Informasjon treng ikkje vera kontekstualisert. Kunnskap er alltid ein del av ein større samanheng.
* Informasjon har klarleik som vilkår. Kunnskap kan ikkje vera forutan intellektuelle utfordringar. 
* Meistring av informasjon kan visast gjennom reproduksjon. Meistring av kunnskap visest gjennom nyskapande bruk. 
Kunnskap kan ein får igjennom å ha opplevd hendinga sjølv, når andre har opplevd hendinga eller frå ein person med kunnskap innanfor fagfeltet eller allmennkunnskap.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Salomon, G. (2002). Technology and pedagogy: - Why don't we see the promised revolution. *Educational Technology*, 42(2), 71-75.
* Morrow, D. R. (2017) *[https://books.google.no/books/about/Giving_Reasons.html?id=adiFtAEACAAJ&redir_esc=y Giving Reasons: An Extremely Short Introduction to Critical Thinking.]* Hackett Publishing Company. Kapittel 1. .
Fjord1 Fylkesbaatane

**Fjord1 Fylkesbaatane** (tidlegare *Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane*) er eit norsk transportselskap. Det er ein del av Fjord1-konsernet, og driv i hovudsak ferje-, passasjerbåt- og godsbåt-trafikk i Sogn og Fjordane.

## Historie
I 1858 vart selskapet *Nordre Bergenhus Amts Dampskibe* skipa. I åra rundt hundreårsskiftet var den seinare statsministeren i Noreg, Christian Michelsen direktør. I 1919 endra selskapet namn til Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane. 1937 bygde selskapet sitt siste dampskip D/S «Fanaraaken». I 1939 kom «Lærdal» som var den første bilferja.

Utviklinga av Fylkesbaatane slik ein kjenner selskapet i dag starta på slutten av 1960-talet. Då bygde dei sine første snøggbåtar samstundes som det vart satsa sterkt på bygging av bilferjer. Berre på slutten av 1970-talet vart fem ferjer av det som den gong vart kalla 50-bilars-ferjer eller Møre-modellen sett i trafikk. I løpet av 1980- og 1990-talet vart flåten ytterlegare modernisert.

I 2001 danna *Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane* og *[[Fjord1 MRF|Møre og Romsdal Fylkesbåtar]]* selskapet Nordvestlandske. Samarbeidet vart i løpet av det neste året utvikla vidare og i 2002 vart det til transportkonsernet Fjord1.

Fjord1 har kring 500 tilsette og har hovudkontor i Florø.

## Flåte

### Ferjer
* MF Aurland
* MF Dalsfjord
* MF Eid
* MF Fanaraaken
* MF Fjærlandsfjord
* MF Florøy
* MF Førdefjord
* MF Gloppen
* MF Gulen
* MF Lærdal
* MF Nordfjord
* MF Nårasund
* MF Selje
* MF Sogn
* MF Sognefjord
* MF Stryn
* MF Sunnfjord
* MF Svanøy
* MF Værøy

### Kombinasjonsbåtar
* MS Fjordglytt
* MS Sylvarnes

### Passasjerferjer
* MS Gudvangen
* MS Skagastøl

### Ekspressbåtar
* MS Delfin jr.
* MS Fjordprins
* MS Fjordtroll
* MS Kommandøren
* MS Solundir

## Bakgrunnsstoff
*Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: "17 artiklar om Fylkesbaatane"

## Referansar
Gonoreagan

**Gonoreagan** var eit pønkeband frå Voss tidleg på åttitalet. Det spelte inn klassikaren *Pul staten*.
Bergensskulen i meteorologi

**Bergensskulen i meteorologi** vart grunnlagd på Det geofysiske institutt («Geofysen») i Bergen av fysikaren og meteorologen Vilhelm Bjerknes saman med assistentane Halvor Solberg, Jack (Jacob) Bjerknes (sonen til Vilhelm), Tor Bergeron frå Sverige og to andre assistentar frå Carnegie Institution.

Nordmannen Vilhelm Bjerknes, som på den tida var verdas fremste meteorolog og styrar av det geofysiske instituttet ved Universitetet i Leipzig, vart i 1917 invitert heim til Noreg (etter press frå Fridtjof Nansen og borgarane i Bergen) for å organisera den meteorologiske verksemda på det nyoppretta Geofysiske instituttet i Bergen og fungera som professor der. Dette blei opptakten til den berømte "Bergensskulen i meteorologi", som gjorde norsk meteorologi til eit mønster for andre land og er grunnlaget for all moderne vervarsling.

Vilhelm Bjerknes hadde alt forska på vêrvarsling i mange år, og hadde tidlegare skrive fleire banebrytande avhandlingar om korleis ein i prinsippet kan nytta matematikk saman med kjennskapet til dei fysiske lovane som gjeld i atmosfæren, til å føreseia vêret. Bjerknes' lov om vêrvarsling, også kalla *numerisk vêrvarsling*, ligg til grunn for nesten alle dagens metodar for varsling av vêret.

Gjennom Bergensskulen i meteorologi fornya Vilhelm Bjerknes praktisk vêrvarsling med nye metodar og gjorde meteorologi og klimaforsking om frå spådomskunst til ein eksakt vitskap som han òg omsette i praksis.

## Bjerknes sine assistentar i perioden 1917-1926:

* Jacob Bjerknes
* Halvor Solberg
* Tor Bergeron
* Carl-Gustaf Rossby
* Sverre Petterssen
* Erik Palmén
* Erik Björkdal
* Svein Rosseland
* Carl Ludvig Godske
* Johan Sandström
Salekhard

**Salekhard** (til 1933 *Obdorsk*) er hovudstaden i Jamalo-Nenetsk nordvest i Sibir i Russland, ikkje langt unna der elvene Poluj og Ob møter kvarandre. Salekhard er den einaste byen i verda som ligg nøyaktig på polarsirkelen. Det bur om lag 50&nbsp;000 menneske i byen.

Salekhard er ein viktig hamneby langs breidda av Ob, og han har jarnbanesamband over Uralfjella til Vorkuta og vidare langs stambanen i republikken Komi til resten av det russiske jarnbanenettet. Byen har også flyplass.

I Salekhard er det fiskehermetikkindustri og skipsverft. Det kjem ut ei avis, *Poljarnyj krug* (Полярный круг).  Fleire universitet har avdelingar i Salekhard.

## Historie
Der Salekhard ligg har det tidlegare vore ein khanti-landsby, *Polnovat-Vozj* (Полноват–вож). Dei russiske erobrarane grunnla landsbyen *Obdorsk* (Обдорск) i 1595. Området rundt Obdorsk danna Obdorsk krins i tsartida.

Obdorsk vart administrativt sentrum i Jamalo-Nenetsia 10. oktober 1930. Landsbyen fekk nytt namn i 1933 og bystatus i 1938.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Yaneshafolk

**Yaneshafolket** (yanesha: *vi menneske*) òg kalla **yanesha[[indianarar]]**, tidlegare ofte kalla **amuesha**, er ei folkegruppe ved Palcazúvassdraget sentralt i Oxapampaprovinsen i Pascoregionen i Peru. Det finst 4000-5000 yaneshafolk spreidd på ca. tretti små landsbyar. Det politiske og administrative senteret deira ligg i byen Villa América, 500 moh. Dette er lengst vest i regnskogen i Amazonas, ved foten til Andesfjella, grovt rekna 300 kilometer nordaust for Lima. Tradisjonell næringsveg for folket er svibruk for dyrking av maniok, poteter, koka, peanøtter og anna. 

Yaneshafolket skil seg frå andre samfunn i området i språk og religionsutøving. Språket yanesha er eit arawakspråk, medan fleire andre folkesetnadar i provinsen nyttar quechua, eit språk som ikkje er i same språkfamilien. Dei fleste yaneshaer er protestantar i kontrast til folkesetnadane i omlandet som høyrer til katolsk trusretning. Yaneshafolket er berre ei av ca. 50 ulike folkegrupper i regnskogen i Peru som utgjer ein samla folkesetnad på ca 300&nbsp;000&ndash;400&nbsp;000 menneske.

## Merkeår i yaneshahistoria frå ca. 1635
* 1635 Fransiskanarmunkar med soldatar måtte trekke seg attende fleire gonger under uro i området.
* 1742 Alle prestar, misjonærar og militære blei kasta ut frå yaneshafolket sitt territoriet. 
* 1880 Ein koppeepidemi hadde svekka folkesetnaden, fransiskanarmunkar kom inn igjen, yaneshafolket vart fortrengt og mista delar av ressursane sine.
* 1950 Nordamerikanske protestantiske misjonsorganisasjonar kom til området, menneska i folkesetnaden reknar seg som enten adventistar eller evangelistar.
* Fram til 1956 var det i bruk tempel i skogen, leiarane *cornesha*, var religiøse, politiske og personlege orakel. Så seint som på 1980-talet kunne ein observere synkretisme mellom tradisjonell religion og kristendom.
* 1988 Eit folkereservatet blei oppretta for yaneshafolket i øvre, sørlege område deira for å verne fauna og flora og gje folket særrett til ressursane og utvikle velferda deira. 
* 2001 Ein nordamerikansk møbelprodusent har skipa ein «ikkje-profitt» organisasjon for å hjelpe nokre av yaneshalandsbyane til å utvikle og produsere kommersielle produkt med bruk av lokale ressursar, særleg frå trevirke. 

## Kjelder
* Artikkel hos Enjoy Peru Nature 
* Trond Berget, *Den nye jungelboka*, Tapir Akademisk Forlag, Trondheim 2004 ISBN 82-519-1861-8(Stoffet om yaneshafolket er frå 1980-talet)

## Bakgrunnsstoff
* Kart hos PatsPeru
Kirsti Saxi

**Kirsti Saxi** () er ein norsk politikar for SV. Saxi har vore 1. vara til Stortinget for SV sidan 1997, og vart fylkesordførar i Finnmark i 2005 til valet i 2007 då Helga Pedersen vart fiskeriminister. No er ho utdanningsdirektør hos fylkesmannen i Finnmark. 

Saxi er utdanna spesialpedagog, og ho kjem frå Vadsø.
Villeneuve-d'Ascq

**Villeneuve-d'Ascq** er ein universitetsby og kommune nord i Frankrike. Byen ligg i departementet Nord i regionen Hauts-de-France, og har like over 60&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen ligg mellom Lille og Roubaix og dei store motorvegane mellom Paris, Gent, Antwerpen og Brussel kryssar nær byen. Villeneuve-d'Ascq, som tyder *Ny by av Ascq* på fransk og som kjem frå det flamske ordet for «oske», høyrer til Lille sitt storbyområde med over 1 million innbyggjarar.

## Historie
Røtene til byen går tilbake til den Gallia og to føydale stader, ein gallo-romersk og ein karolingisk.

Byen vart i 1960-åra vald til å hjelpe utviklinga til den nye byen Lille-Est og storbyområdet rundt. Kommunen Villeneuve d'Ascq vart oppretta i 1970 av tre kommunar som vart slått saman. Ein av desse tre kommunane var Ascq, der nazistane massakrerte 86 menn 1. april 1944.

Det vart gjort to forsøk, i 1972 og i 1976, på å slå byen i lag med Lille utan hell.

## Bakgrunnsstoff
* Museum for moderne kunst
* Offisiell turistside
Come on Pilgrim

**Come on Pilgrim** er eit minialbum (EP) med det amerikanske indierock-bandet Pixies. Plata kom ut i oktober 1987. Ho
er òg gitt ut på CD saman med det første albumet til bandet, Surfer Rosa, under namnet Sufer Rosa & Come On Pilgrim.

## Låtar

# Caribou
# Vamos
# Isla de Encanta
# Ed Is Dead
# The Holiday Song
# Nimrod's Son
# I've Been Tired
# Levitate Me
Erwin Neutzsky-Wulff

**Erwin Neutzsky-Wulff** (fødd 24. november 1949) er ein dansk forfattar innanfor sjangrane science fiction, populærvitskap, grøss og prosa. 

## Biografi
Han studerte ei kort tid filosofi ved Universitetet i København, men fullførte aldri studiane. Etter å ha budd i København, flytta han til Vinstrup nord for Randers. 

Neutzsky-Wulff er bror til forfattarane Vita Andersen og Trolli Neutzsky-Wulff, og son av forfattaren Åge Neutzsky-Wulff (1891-1967). 

Han gjer også ut magasinet *[[Bathos]]*, som blant anna inneheld filosofiske artiklar, og enkelte referansar til hans eigen omfattande litteratur.

## Bibliografi
* Dialog om det enogtyvende århundredes to vigtigste verdenssystemer (1971, 2. ed. 1972)
* Adam Harts opdagelser (1972, gjenutgitt 2003)
* Anno Domini: roman (1975, gjenutgitt 2000)
* Victor Janis & Søn (1976)
* Adam Hart og sjælemaskinen (1977)
* Den 33. marts (1977)
* Indsigtens sted (1980) 
* Menneske : roman (1982) 
* Ulvens arv og andre noveller (1984)
* Mikrodatamaten, programmering og anvendelse : en bog om ZX81 BASIC (1984)
* Okkultisme (1985) 
* Programmering med COMMODORE BASIC (1985)
* Amstrad BASIC (1985)
* Magi (1986)
* BASIC med COMMODORE 64 (1986)
* Comal 80 og Piccoline (1986)
* Faust : roman (1989) 
* Postscript-programmering (1990)
* Skrækkens ABC (1992)
* Gud : roman (1994) 
* Verden : roman (1994)
* Havet (1996)
* Døden : roman (1996)
* UFO : roman (1999)
* 2000 : roman (2000)
* For længe siden : Første Mosebog i nyoversættelse (2000)
* Rum : roman (2001).
* Abattoir (2003)
* Det overnaturlige «The Supernatural» (2004)

## Bakgrunnsstoff
### Dansk
* Neutzsky-Wulffs hjemmeside 
* Eskapisme Fanside, viser til det meiste av Neutzsky-Wulffs produksjon.
* Neutzsky-Wulffs historier - bakgrunn og analyse.

### Engelsk
* Engelske tekster