open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kristian Kjelling

**Kristian Cato Walby Kjelling** () er ein norsk landslagsspelar i handball. Kristian voks opp på Grefsen i Oslo. Han starta handballkarrieren sin i Kjelsås 6 år gamal, med faren Eldar Kjelling som trenar. 10 år seinare fekk han A-lagsdebuten sin med Kjelsås i 2. divisjon.
17 år gamal forlét han Kjelsås for å spele i eliteserien for Vestli. Året etter gjekk turen til Drammen, der han vart i tre sesongar. Deretter vart Kristian ein av dei yngste profesjonelle handballspelarane gjennom tidene då han gjekk til spanske Ademar Leon, der han vart toppskårar i den spanske ligaen.

29. mai 1998 fekk han landslagsdebuten sin på Namsos mot Sveits, men det store gjennombrotet hans kom under VM i Tunisia i 2005. I dag er Kristan mellom dei mest profilerte idrettsutøvarane i Noreg. Han har for tida 77 kampar for Noreg og 280 mål.

Han spelte for den topprofilerte klubben Portland San Antonio frå 2006 til 2009.
Joar

:*Denne artikkelen handlar om mannsnamnet Joar. For fuglefamilien av joar, sjå [[jofamilien]].*
**Joar** er eit mannsnamn sett saman av norrønt *[[jo-|jór]]*, som tyder 'hest', og *[[-ar|arr]]*, som kan bety 'krigar' eller 'spyd'. Ei tyding av namnet kan dermed vera 'ridande krigar'.

Joar har namnedag den 24. januar i Noreg og den 31. januar i Sverige.

Namnet har vore i bruk i Norden sidan 1200-talet. Ein skrivemåte frå denne tida var *Iuar*.

## Kjende namneberarar
* Joar Blå, svensk stormann kjend frå Erikskrøniken
* Joar Hoel Larsen (f. 1950), norsk journalist

## Bakgrunnsstoff

* Svensk etymologisk ordbok: Joar
Vasant pantsjami

**Vasant pantsjami** er ein hinduisk festdag til minne om Sarasvati, gudinna for kunnskap, musikk og kunst. Han blir feira kvart femte år i den indiske månaden magh (januar-februar), den første vårdagen. I løpet av feiringa lærar barn dei første orda sine, brahminane får mat, folk tilber forfedrane sine, og guden for kjærleik, Kamadeva. Dei fleste utdanningsinstitusjonane arrangerer spesielle bønnerituale for Sarasvati.

Fargen gul har ei viktig rolle i løpet av festen.

## Bakgrunnsstoff
* Vasant Panchami:The Festival of Saraswati Puja
* About.com-Birthday of the Goddess of Wisdom 
* EPrarthana.com-Special Pooja for Vasant Panchami
Evangeliesongar

**Evangeliesongar**-*Evangelier Sangviis forfattet udi beqvemme Melodier*, er Petter Dass sine songar skrivne til preiketekstane for kvar heilagdag gjennom kyrkjeåret, og første gong trykt i 1723, seksten år etter at forfattaren døydde. I alt har han skrive 73 songar til preiketekstane.

Tekstgrunnlaget er dei faste evangelietekstene det skulle preikast over kvar helgedag. Evangeliesongane er heldt for å vere av Petter Dass si svakaste dikting, versa gjev att bibelteksten, men skildringane er ikkje så kraftfulle som i det vi kjenner frå katekismesongane og andre vers han har skrive.

## Eit døme
* **2den søndag efter H.3 konger**
* EVANGELIUM JOH. C. 2. v. 1
* **Bryllupet i Cana Galilæa**

*Mel.: Bondi, Madamm Elizabeth etc.*

:I Cana stad et bryllup staar
:I Galilæa land
:Nærværendis Maria vaar
:Og hjalp dem med en hand
:Till samme thid de Jesum did
:Med hans discipler bød
:Men best de sad, og vaare glad
:da fattis vinen sød.

---

:Vor Herre bød de svenne snar:
:Gaar hen og henter vand
:Opfylder straxen alle kar
:Det snarest' som I kand
:De drog og bar i hvert it kar
:Alt mens der gik en taar
:Saa bød hand dem, at bære frem
:Det som i øset vaar.

---

:Kiøgmester raaber brudgom fiin:
:Huorledis gaar det till?
:I første gladtz mand beste viin
:Gemeenlig skienche vill
:Dernest et slag, af ringer smag
:Naar folk har faat sit pas
:Du tvert imod iskjenche lod
:Dend beste sidst i gladtz.

:Men dette verch, som nu vaar skeed
:Vaar it miracel stort.
:Det første vunder nogen veed
:At Christus hafuer gjordt
:Hans hærlighed blef saa beteed
:For alle med een hast
:Disciplerne det fik at see
:Og tro'de paa ham fast.

## Litteratur
* Kristian Elster *Litteraturhistorie*, Oslo 1935
* P.E. Rynning. *salmediktingi i Noreg, Oslo 1954
* Petter Dass *Samlede skrifter'' i utgåve ved A. E. Eriksen, 1877
* Digital nettutgåve
Emma

:*For den japanske guden Emma, sjå [[Yama]]*

**Emma** er eit tysk kvinnenamn avleidd av namn som byrjar på Erm(en)- og Irm(en)-. Dette germanske ordet kan tyda noko slikt som 'stor', 'mektig', 'heil' eller 'altomfattande'. Namnet er òg kjend med skrivemåtane **Ema**, **Hemma** og **Imma**. Det har kortformer som Em, Emmi, Emmy, Emelka og Emja. 

Namnet er særleg kjent frå den heilage Emma, ei tysk kvinne som levde på 1000-talet og Emma av Normandie, engelsk dronning og mor til Edvard Vedkjennaren. Det er òg tittelen og namnet på hovudpersonen i ein roman av Jane Austen som er blitt filmatisert fleire gonger.

Emma har namnedag den 23. januar i Noreg, 23. juli i Sverige og 19. april i Danmark.

## Bruk
Etter ein topp på 1 % av namneberarane rundt 1900 gjekk bruken av namnet i Noreg jamt ned mot 1940, og var omtrent ute av bruk den neste generasjonen. Frå og med 1985 opplevde namnet ein eksplosiv vekst, og blir i dag brukt av 3 % av alle namneberarar. 

Emma var det namnet som blei gjeve til flest jenter i Noreg, Sverige og Canada både i 2003, 2004 og 2005. Det hadde ein liknande popularitet i ei rekke andre land:

## Kjende namneberarar

* Emma av Normandie (om lag 988&ndash;1052), dronning av England to gonger gjennom ekteskap
* Dronning Emma av Hawaii (1836-1885)
* Emma av Waldeck-Pyrmont (1858-1934), dronning av Nederlanda

* Ema Pukšec (1834&ndash;1889), kroatisk operasongar
* Emma Goldman (1869&ndash;1940), litauisk-amerikansk anarkistisk teoretikar
* Emma Thompson (f. 1959), britisk skodespelar
* Emma Bunton (f. 1976), britisk songar, medlem av Spice Girls
* Emma Bejanyan (f. 1984), armensk songar og Eurovision-deltakar
* Emma Watson (f. 1990), britisk skodespelar, kjend i rolla som Hermine Grang i Harry Potter-filmane.
* Emma Tallulah Behn (f. 2008), dotter til Märtha Louise og Ari Behn

### Oppdikta personar
* Emma, kona til figuren «Oluf»
* Emma Woodhouse, hovudpersonen i romanen *Emma* av Jane Austen
* Emma Bovary, hovudpersonen i romanen *Madame Bovary* av Gustave Flaubert

## Sjå òg
* Irma
* Emilie

## Bakgrunnsstoff

### Kjelder

* Statistisk sentralbyrå sin graf for ''Emma''
* bokklubben.no
* Spørjekassa om namn
* Tysk Wikipedia (versjon frå 28. jan. 2007

### Noter
Dispersjon av vassbølgjer

**Dispersjon** av vassbølgjer omhandlar som regel dispersjon av frekvensen til bølgjene. Vatn vert i væskedynamikk som oftast sett på som eit dispersivt medium, som tyder at farten til bølgjefronten flyttar seg som ein funksjon av frekvensen, slik at faseeigenskapane til bølgjeforplantinga heile tida endrar seg i rom og tid. Bølgjer som er dispersive vil ha ulik fasefart og gruppefart, medan ikkje-dispersive bølgjer vil ha like fase- og gruppefart. 

Vassbølgjer som forplantar seg med lengre bølgjelengder og periodar, flyttar seg raskare enn dei som har kortare bølgjelengd og periode. Dette fenomenet vert uttrykt av det såkalla lineære dispersjonsforholdet gjeve ved: 

: \omega^2 = gk \, \tanh (kh) . 

Her er *&omega;* vinkelfarten, *g* er tyngdeakselerasjonen, *k* er bølgjetalet, og *h* er bølgjehøgda. Den hyperbolske tangenten tyder her at dispersjonen asymptotisk går mot null når *h* vert liten. Med desse vilkåra kan den lineære bølgjefarten uttrykkast som: 

: C = \sqrt{  \frac{g}{k} \, \tanh (kh)} .

Desse likningane gjeld for perturbasjonsteoriutvidinga av andre orden. For tredje orden, som gjeld for djupt vatn, vert dispersjonsforholdet: 
: \omega^2 = gk \left(1+A^2k^2\right) .

der *A* er bølgjeamplituden. Dette gjev at store bølgjer flyttar seg raskare enn mindre bølgjer med same frekvens. Dette fenomenet vert berre synleg når bølgjeamplituden vert stor.
Tjøtta

**Tjøtta** (av norrønt Þjótta, &laquo;den tjukkaste delen av låret&raquo; jamfør utsjånad på øya) er ei øy og ein tettstad i Alstahaug kommune i Nordland. Øya er 11,3 km², med knapt 300 innbyggjarar. 

Tjøtta er òg eit sokn i Nord-Helgeland prosti. Til soknet høyrer øya Tjøtta og fleire andre øyar sør i Alstahaug. 

## Historie

Tjøtta var eit eige herad fram til 1963. Tjøtta herad omfatta då òg eit areal på fastlandet, dette vart på 1990-talet overførd til Vefsn kommune. 

I jernalderen var Tjøtta eit maktsentrum i Hålogaland. Her budde skalden Øyvind Skaldespille og sonen hans, Hårek på Tjøtta. Seinare var Tjøttagarden sentrum i eit stort gods som åtte mange gardar både på ytre og indre Helgeland.

## Geografi
Tjøtta er ei flat øy med svært godt jordbruksland. Næringslivet er enno dominert av jordbruk og fiske. I bygningane til den gamle Tjøttagarden held Planteforsk Tjøtta til. 

På Nordøya ligg Tjøtta internasjonale krigskyrkjegard med over 7500 enkeltgraver for russiske krigsfangar. Her er òg 2500 omkomne frå fangetransportskipet Riegel, som vart senka mot slutten av andre verdskrigen, gravlagde.

Tjøtta kyrkje er ei steinkyrkje som vart bygd i 1851, etter at den førre trekyrkja brann ned.
Postnummeret hit er 8860 TJØTTA.

## Litteratur
* Helgeland historie, utg. av Helgeland Historielag
Kumøkk

**Kumøkk** er avføringa frå storfe som kyr og bøflar, ein mineralrik masse av ufordøyd plantemateriale som kan vera grønleg til svartfarga, men vanlegast brunleg. Møkka blir brukt over heile verda som gjødsel, men kan også brukast som energikjelde, byggemateriale, innan medisin og religion. I tempererte land som Noreg er møkka gjerne kjent som ei fuktig **kuruke** eller **kukake**, og sett på som illeluktande og ekkel, men i varmare land vil kumøkka raskt tørka, slik at ho lettare kan brukast til ei rekke ting.

## Bruk
### Kraft
Møkka kan vera ein viktig energikjelde. Kumøkk og bøffelmøkk er blitt brukt som brensel i uminnelege tider, mellom anna i India og på dei amerikanske Great Plains. I moderne tid har ein også teke i bruk møkka som biobrensel ved at ein vinn ut biogass, som metan og dinitrogenoksid, frå henne.

### Byggemateriale

Kumøkk kan brukast til å bygga hus av, noko mellom anna masaiar gjer. I India er det vanleg å stryka eit lag uttynna kumøkk over veggar eller jordgolv. Dette vil verka avvisande mot insekt. I kaldare område fungerer kumøkk som eit varmeisolerande materiale.

### Medisin
Møkka har også bruksområde innan medisin. Ho har antiseptiske eigenskapar, og kan smørast på hud og sår. 

I India har ein tradisjonelt behandla såret etter navlestrengen med kumøkk, men dette kan føra til infeksjonar.

## Kumøkk i kulturen
### Religion
Innan hinduismen blir oske av brent kumøkk brukt som eit heilag pulver som ein lagar pannemerke med.

### Folketru
Ein gammal skotsk skikk var å ta litt kumøkk i munnen til ein nyfødd kalv. Dette skulle verna han mot trolldom, eller kunne verna mjølka.

### Språk
«Bullshit» ('okseskit'), eller forkortinga «bull», er eit engelsk omgrep som viser til tullprat. På siouxspråk, særleg lakota, kan også ordet for bøffelmøkk og kumøkk, «nik-nik», visa til løgner eller løftebrot.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Cow dung|Cow dung]]» frå , den 16. august 2008.* 
----
* 101 USES FOR COW DUNG 

### Fotnotar

## Sjå òg
* Guano
* Heilage kyr
Den Nordske Dale-Viise

**Den Nordske Dale-Viise** eller *Dalevisa* er ei vise skriven av Petter Dass og trykt i 1683; det einaste av produksjonen hans vi veit vart trykt i forfattarens levetid. Visa er på 29 vers og er ei munter realistisk skildring av folkeliv på indre Helgeland. 

Visa begynner med orda «Fjellbyggen acter paa Tiden». Når forfatteren på tittelbladet opplyser at visa «Siungis med den Thone: Bonden han acter paa Tiden, etc.», forstår vi at ideen til visa ikkje er original. Petter Dass har henta både melodi og idé frå denne danske visa &mdash; som igjen er ei etterlikning av ei eldre svensk vise. Dalevisa handlar litt om levevegen til folk, men mest om ureinslegheit, sedløyse og nabokrangel.

Dalevisa er skriven på dansk, men forfatteren har brukt nokre norske ord i folkelivsskildringane. Ortografien &mdash; og til ein viss grad ordvalet &mdash; varierer litt med ulike utgåver, og det kan sjå ut til at boktrykkarane i Kjøbenhavn har misforstått og forvanska nokre norske ord. 

## Kjelder
* Petter Dass: *Viser og Rim*, i utgåve ved Didrik Arup Seip 1934.
* Den nordske Dale-Viise
Fasefart

**Fasefarten** til ei bølgje er farten som bølgjefasen forplantar seg med i rommet. Dette er farten som fasen til ein frekvens av bølgja vil forplante seg med. Alle fasane til bølgja, t.d. bølgjetoppen, vil flytte seg med fasefarten. Fasefarten vert uttrykt ved hjelp av bølgja sin vinkelfart, ω, og bølgjetalet, *k*:

:v_\mathrm{p} = \frac{\omega}{k}

Merk at fasefarten ikkje nødvendigvis er den same som gruppefarten til bølgja, som gjev kor raskt endringa av amplituden til bølgja (kjend som *envelopen* til bølgja) vil forplante seg.

Fasefarten til elektromagnetisk stråling kan under visse vilkår (t.d. når ein har anomal dispersjon) vere høgare enn lysfarten i vakuum, men dette tyder ikkje at energien flyttar seg raskare enn lyset. 
 
## Bølgjefase i kvantemekanikk

I kvantemekanikk kan partiklar òg oppføre seg som bølgjer med komplekse fasar. Ut frå de Broglie-hypotesen kan ein sjå at

:v_\mathrm{p} = \frac{\omega}{k} = \frac{E/\hbar}{p/\hbar} = \frac{E}{p} .

Ved å bruke relativistiske forhold for energi og rørslemengd har vi:

:v_\mathrm{p} = \frac{E}{p} = \frac{\gamma m c^2}{\gamma m v} = \frac{c^2}{v} = \frac{c}{\beta}

der *E* er totalenergien (t.d. kvilemassen pluss kinetisk energi), *p* er rørslemengda, \gamma er Lorentz-faktoren, *c* er lysfarten, og β er ein brøkdel av *c*. Variabelen *v* kan vere anten farten til partikkelen eller gruppefarten til den samsvarande bølgja. Sidan partikkelen har fart v  ut i frå spesiell relativitet, vil fasefarten til ei slik bølgje alltid vere større enn *c*, t.d.

:v_\mathrm{p} > c \,,

Når fasefarten er større enn lysfarten bryt ikkje dette med den spesielle relativitetsteorien, fordi han ikkje fører med seg noko informasjon.

## Kjelder

* Tipler, Paul A. and Ralph A. Llewellyn (2003). *Modern Physics*. 4th ed. New York; W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-4345-0. 222-3 pp.
* Leon Brillouin «Wave Propagation And Group Velocity» Academic Press Inc., New York and London (1960) ISBN 0-12-134968-3.
Skorpa i Kristiansund

**Skorpa** er ei øy i Kristiansund i Møre og Romsdal. Øya er 0,7&nbsp;km² stor, men berre 0,06&nbsp;km² er bebygd område. 

## Næring, landskap og miljø
Skorpa har nokre små fjell og åsar, elles er mykje av landskapet myraktig med nokre skogholt. Tre område har frå gammalt vore dyrka. Skorpa har eit vakkert naturlandskap og eit rikt dyreliv. I ei vik på øya er det eit naturleg basseng som vert oppdemt ved flo sjø. Bassenget, som kallast *Valan*, er ein populær badeplass om sommaren, sidan det oppdemte vatnet kan få ein god temperatur.

Det siste gardsbruket på Skorpa vart lagt ned på slutten av 1980-talet. Tidlegare har det òg vore ein minkfarm på øya. På Visnensbrygga var det før brannen i 1997 ei klippfiskbrygge, no er denne ombygd til privat bustad. Det er bru for lette køyretøy frå Skorpa til Kristiansund.

Ved folketeljinga i 1900 budde det 66 personar på øya. I 2024 hadde Skorpa og naboøya Meløya til saman 105 innbyggjarar.

## Kjelder
Skorpa i Kvænangen

**Skorpa** (nordsamisk: **', [[kvensk]]: **' eller **) er ei øy i Kvænangen kommune i Troms.  Øya ligg i fjorden Kvænangen sør for øya Spildra og nordvest for øya Nøklan. Det høgaste punktet på Skorpa er Varde på 307 meter over havet. 

I 1940 låg ein norsk krigsfangeleir på Skorpa. På øya står Skorpa kyrkje frå 1850, som lenge var hovudkyrkje for Kvænangen. Siste innbyggjar flytta frå øya rundt 1980, og ho har vore utan fastbuande sidan den gong. 

Skorpa, Nøklan og Høyholman er verna som landskapsvernområde med plantelivsfreding .

Romanfiguren *Jon Skorpen* i *Tremasteren Fremtiden* av Jonas Lie, er i romanen knytt til Skorpa i Kvænangen.

### Sjå òg
*Skorpa
*Skorpo

## Bakgrunnsstoff
*Heimeside med bilete frå Skorpa 
*O. Rygh: Norske Gaardnavne

## Kjelder
Gruppefart

**Gruppefarten** til ei bølgje er farten som endringane av bølgjeamplituden forplantar seg med. Desse endringane vert òg kalla modulasjonen eller omhyllningskurva til bølgja. Gruppefarten vert definert som

:v_g \ \equiv\  \frac{\partial \omega}{\partial k},

der *ω* er bølgja sin vinkelfrekvens, *k* = *ω*/*c* er bølgjetalet (*c* er fasefarten).

I ikkje-dispertive media forplantar alle frekvenskomponentane seg med same fart og gruppefarten er lik fasefarten, noko som er einstydande med at bølgepakken ikkje endrar form når dei forplantar seg. I dispersive media derimot varierer gruppefarten med frekvensen *ω*. Denne variasjonen vert uttrykt ved dispersjonsrelasjonen *v*(*ω*), eller *ω*(*k*). I dispersive media vil difor ulike frekvenskomponentar ha ulik fart og forma på bølgjepakkane vil endra seg etter som tida går. Dette fører til at dei vert strekte ut i tid.

I samband med overføring av informasjon på digital form gjennom kabel, banar på krinskort, optisk fiber, etc. medfører dette av avstanden mellom pulsane (bølgjepakkane) må vera så stor at dei ikkje flyt saman. Dette set ei øvre grense for pulseraten, og difor òg for overføringskapasiteten. Dispersjon påverkar òg analoge signal ved at omhyllningskurva endrar form (vert forvrengt).

Ideen om at gruppefarten til ei bølgje kunne vere forskjellig frå fasefarten vart først lagt fram av William Rowan Hamilton i 1839, og vart utgreidd meir fullstendig av John Strutt.

## Gruppefart i kvantemekanikk
Albert Einstein forklarte i 1905 at lys hadde eigenskapar til både partiklar og bølgjer. Louis de Broglie sette fram ein hypotese om at alle partiklar kan ha desse eigenskapane, og at farten til ein partikkel alltid vil vere lik gruppefarten til den samsvarande bølgja. De Broglie utleidde at sidan dualitetslikningane for lys allereie var kjend, så ville desse òg gjelde for alle partiklar. Dette betyr at

:v_g = \frac{\partial \omega}{\partial k} = \frac{\partial (E/\hbar)}{\partial (p/\hbar)} = \frac{\partial E}{\partial p}

der
:*E* er totalenergien til partikkelen
:*p* er rørslemengd,
:\hbar er Dirac-konstanten.

Ved å bruke den spesielle relativitesteorien har vi

:\begin{align}
  v_g &= \frac{\partial E}{\partial p} = \frac{\partial}{\partial p} \left( \sqrt{p^2c^2+m_0^2c^4} \right)\\
    &= \frac{pc^2}{\sqrt{p^2c^2+m_0^2 c^4}}\\
    &= \frac{\gamma m_0vc^2}{\sqrt
    = \frac{\gamma vc}{\sqrt\\
    &= \frac{vc}{\sqrt{v^2+ \left( c / \gamma \right)^2}}
    = \frac{vc}{\sqrt{v^2 + \left( \sqrt{c^2 - v^2} \right)^2}}\\
    &= v.
\end{align}

der
:*<math>m_0</math>* er kvilemasse,
:*c* er lysfarten i vakuum
:\gamma er Lorentz-faktoren.  
:og *v* er farten til ein partikkel, sjølv om han ikkje skulle oppføre seg som ei bølgje.

Kvantemekanikk har med stor nøysemd vist at denne hypotesen gjeld, og forholdet har vorte vist for partiklar så store som molekyl.

## Referansar

## Bibliografi

*Brillouin, Léon. *Wave Propagation and Group Velocity*. Academic Press Inc., New York (1960).
* Tipler, Paul A. and Ralph A. Llewellyn (2003). *Modern Physics*. 4th ed.  New York; W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-4345-0. 223 p.
Farkost

**Farkost** er eit omgrep som blir nytta om båtar og skip. I fylgje Godal er ein båt ein farkost som er mindre enn ei jekt eller eit fartøy. Eit skip blir da ein farkost som er større enn ei jekt. Ut frå dette hamnar jekta, og kanskje jakta, i ei midtstilling mellom båt og skip/fartøy. Ofte blir jekter rekna som skip, men dei mindre tendringane blir sett på som båtar. Ein farkost som er så liten at han kan roast blir sett på som båt, medan farkostar som er så store at dei lyt seglast blir sett på som skip.

## Referansar
Ekmantransport

**Ekmantransport** er ein naturleg prosess i havet som kjem av at kvart vasslag i havet dreg med seg laget like under. Dermed vil rørsla til kvart vasslag vere påverka av rørsla til laget over. Krafta på kvart lag nedover i djupet vil derimot verte svakare og svakare, på liknande måte som lyd forplantar seg gjennom luftpartiklar vert svakare og svakare jo større avstanden vert. Namenet på prosessen er kalla opp etter den svenske oseanografen Vagn Walfrid Ekman.

Ekmantransporten er nært knytt til ekmanspiralen, der vind som bles over ei vassflate skapar ein overflatestruam som er vinkelrett ut til høgre frå vindretninga på den nordlege halvkula, og til venstre på den sørlege halvkula. Straumretninga dreiar derimot mot venstre (høgre i sør) nedover i djupet, slik at middeltransporten over heile djupet er 45 grader til høgre (venstre i sør) for vindretninga. Når slik transport oppstår bort frå ei kyststripe, så skapar dette oppvelling av djupt, næringsrikt vatn. Dette skapar ofte gode fiskeforhold i kystområde der dette fenomenet oppstår, som i havområdet utanfor Chile

## Sjå òg
* Ekmanspiral
* Oppvelling
Tomas Espedal

**Tomas Espedal** () er ein norsk forfattar, mest kjend for sine genrediffuse sjølvbiografiske og utleverande romanar. I 2007 vart han nominert til Nordisk råds litteraturpris for prosasamlinga *Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv*. Espedal er fødd og bur i Bergen.
 
## Bibliografi
* *En vill flukt av parfymer* - (1988)
* *Jeg vil bo i mitt navn* - (1990)
* *Hun og jeg* - (1991)
* *Hotel Norge* - (1995)
* *Blond (erindring)* - (1996)
* *Biografi (glemsel)* - (1999)
* *Dagbok (epitafer)* - (2003)
* *Brev (et forsøk)* - (2005)
* *Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv* - (2006)
* *Imot kunsten* - (2009)
* *Imot naturen* - (2011)
* *Bergeners* - Roman (2013)
* *Mitt privatliv. Liv og kunst. Liv som kunst.* (2014)
* *Året.* (2016)
* *Elsken.* (2018)

## Utmerkingar
* Nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2007 for *Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetiskt liv*
* Kritikarprisen 2009 for *Imot kunsten*
* Gyldendalprisen 2009
* Nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2010 for *Imot kunsten*
* Brageprisen i 2011 for *Imot naturen*
* Nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 2014 for *Bergeners*

## Bakgrunnsstoff
* Tomas Espedal i NRK Forfatter
* Digitaliserte bøker av Tomas Espedal hjå Nasjonalbiblioteket
* Utgjevingar av Tomas Espedal i BIBSYS Ask
Elsfjord

**Elsfjord** er ein tidlegare kommune i Nordland (kommunenr. 1829). Kommunen vart skild ut frå Hemnes som eigen kommune i 1929. Frå 1. januar 1962 vart Elsfjord slått i hop med Drevja, Vefsn og Mosjøen kommunar til Vefsn kommune. 

**Elsfjord** er òg eit sokn i Vefsn prestegjeld. Då Elsfjord kyrkje vart bygd i 1955, høyrde kyrkjelyden enno til Hemnes prestegjeld.

Elsfjord hadde fram til 2021 ein kommunal fådelt skole med barnehage. Etter at denne vart vedtatt nedlagd, vart det i 2021 oppretta ein montessoriskole i dei same lokala. 

Fram til 1945 gjekk riksvegen nordover gjennom Elsfjord. Derfrå var det ferjesamband ut Elsfjorden til Hemnesberget. Ferjetrafikken tok slutt då vegen over Korgfjellet vart opna. Nordlandsbanen passerer Elsfjord, men stasjonen i Elsfjord er nedlagd, og næraste jernbanestasjon er Drevvatn stasjon. Det har vore planar om å byggje ein stor flyplass for Helgeland ved Vesterbekkmoen - Drevvatnet i Elsfjord, men planane har stoppa opp på grunn av regional usemje og usikre verprognosar.

På vestsida av Elsfjorden ligg Elsfjorden naturreservat, som inngår i verneplan for barskog i Noreg.

## Historiske elsfjordingar
* Johan Hansson Heitmann, forfattar av *Sjymann' *
* Per Davidson Forsmoen (Per Davesa), diktar

## Bakgrunnsstoff
*O. Rygh: Norske Gaardnavne
Drevja

**Drevja** eller **Drevjo** er ein dal og ei elv i Vefsn kommune i Nordland. 

**Drevja** var i tida 1927-1962 ein eigen kommune (kommunenr. 1823). Utanom denne tidbolken har Drevja høyrd til Vefsn kommune.

**Drevja** er òg eit sokn i Vefsn prestegjeld. Drevja kyrkje vart bygd i 1883.

Namnet «Drevja» kjem av norrønt *draf* (f.), som tyder 'drav', 'blaut masse'.

Dalen strekkjer seg frå Drevjebukta til Drevvatnet, mellom fjella Toven i vest og Hellfjellet og Blåfjellet i aust. 

Drevjamoen ekserserplass ligg i Øvre Drevja. Lenger ned i Drevja ligg Granmoen med Granmoen bustadfelt og barnehage og skole for 1. til 10. klassetrinn. 

Noregs eldste ski er funnen i Drevja. Karbondateringar har synt at skia er frå mellom år 3340 og 2940 f. Kr.

Elva Drevjo er verna i samla plan for vassdrag. På 1970-talet vart elva er infisert av lakseparasitten *[[Gyrodactilus salaris]]*, og laksetrappa ved Forsmoen vart stengd. Etter behandling med rotenon i 2011 og 2012 vart gyrosmitten utrydda, og i 2017 vart elva friskmeld.

## Literatur
* Vefsn bygdebok særbind VIIa 2006, *Gardshistorie for Vefsn* (red. Espen Andresen)

## Bakgrunnsstoff
* Drevja.com
Scintillometer

Eit **scintillometer** er eit vitskapleg apparat som vert brukt til å måle optiske forstyrringar i atmosfæren kalla funkling eller scintillasjon. Årsaka til desse scintillasjonane er små svingingar i brytingsindeksen til luft. http://w3.gkss.de/KSH/scintillometer.html  Lufta sin brytingsindeks vert påverka av temperatur, fukt og trykk. Apparatet kan dermed måle varmeoverføringa mellom jordoverflata og lufta over, som vert kalla «kjensleg varmefluks»http://www.uwsp.edu/geo/faculty/lemke/geog101/miscellaneous/heat_fluxes.html . Apparatet kan òg brukast til å oppdage klarluftturbulens, som elles ikkje er mogeleg å oppdage før ein kjem ut for det.
Tørris

**Tørris** er frosen karbondioksid. Under normalt lufttrykk og temperatur vil CO<sub>2</sub> i fast form sublimere, det vil seie at han går direkte over frå fast form til gass, utan noko flytande mellomstadium. Derav namnet "tørris".

Ved 1 atmosfæres trykk har tørris ein temperatur på -78,5 °C.
## Bruksområde
### Kjøling
Tørris blir brukt til å kjøle ned blant anna matvarer.

### Tåke-/røyklegging (spesialeffektar)
Når tørris kjem i kontakt med vatn, vert det danna kald karbondioksid i gassform og kald fuktig luft. Dette fører til kondensering og det vert danna damp/røyk/tåke.

### Reingjering
Tørris vert brukt som blåsemedium ved reingjering av lakkerte metallflater i ein teknikk som minner om sandblåsing. Sidan tørrispartiklane fordampar, vert avfallsproblemet mindre enn ved alternative metodar. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tørris|Tørris]]» frå ,  den 24. januar 2010.*
Mark

**Mark** kan visa til:

* den gamle vekteininga mark 
* mark kølnsk, eit gammalt mål for sølvvekt

* namnet Mark

* ei pengeeining nytta i fleire land:
** Norsk mark
** Tysk mark
** Finsk mark

* to elvar i Belgia og Nederland:
** Mark ved Dender er ei sideelv til Dender. 
** Mark i Nederland, skiftar namn til Dintel i Nederland og munnar ut i Volkerak.

*Grevskapet Mark i Tyskland.

Ordet kan òg nyttast om avlange virvellause dyr; sjå *[[makk]]*.
Nordvik

**Nordvik** var i tida 1917&ndash;1962 ein eigen kommune, utskilt 1. juli 1917 frå Herøy kommune, og omfatta sørdelen av øya Dønna, unntatt den aller sørlegaste delen med garden Åkvika, vidare øyane frå Skorpa sørover til og med Tranøya, og Vandve m.fl. øyar vest for Dønna. 

1. januar 1962 vart Nordvik slått saman med det meste av Dønnes, Dønna-delen av Herøy med 19 innbyggarar, og den delen av øya Løkta som høyrde til Nesna med 80 til den nye Dønna kommune. Nordvik hadde før samanslåinga 1&nbsp;293 innbyggarar.

Nordvik har og vore eit sokn, først i Herøy prestegjeld, frå 1962 i Dønna prestegjeld. Nordvik kyrkje vart innvigd i 1871. Til soknet høyrde òg Hæstad kyrkje, bygd 1913. På slutten av 1990-talet vart alle sokna i Dønna kommune slått saman til eitt.

Mellom Dønnes og Nordvik går eit dialektskilje mellom Vefsnmål og Ranværing, dette er tydelegast i svake hokjønnsord &mdash; i Dønnes seier folk *jenta* og *mora*, i Nordvik seier dei *jento* og *moræ*.

## Kjelder
* Rygh: Norske Gaardnavne
Dønnes

**Dønnes** er ein gard og eit tidlegare maktsentrum i Dønna kommune på Helgeland. Alt i sagatida høyrer vi om Grankjel på Dønnes som stridde med Hårek på Tjøtta. Frå 1400-talet var garden sentrum for Dønnesgodset. Per dags dato vert Dønnes Gård drive som ein gjestegard, og tilbyr overnatting, servering og aktivitetar.

**Dønnes** var frå 1888 til 1962 ein kommune i Nordland fylke, skild ut frå Nesna 1. juli 1888 1&nbsp;348 innbyggarar. Dønnes omfatta norddelen av øya Dønna og halve Løkta. Kommunesenteret låg på Glein.

1. januar 1962 vart Dønna-delen av Herøy kommune, Nordvik kommune og den delen av Løkta som høyrde til Nesna slått saman til ein kommune. 

**Dønnes** har og vore eit sokn, først i Nesna prestegjeld, frå 1962 i Dønna prestegjeld. På slutten av 1990-talet vart alle sokna i Dønna slått i hop til eitt. Dønnes kyrkje vart bygd på slutten av 1100-talet. 

Mellom Dønnes og Nordvik går eit dialektskilje mellom ranværing i nord og vefsnmål i sør, dette er tydelegast i svake hokjønnsord - i Dønnes seier folk *tia* og *klokka*, i Nordvik seier dei *tiæ* og *klokko*.

## Bakgrunnsstoff
* O. Rygh: Norske Gaardnavne
Radiosonde

Ein **radiosonde** er eit apparat som vert festa til vêrballongar for å måle atmosfæriske variablar og sender dei tilbake til ein mottakar på bakken. Radiosondar sender vanlegvis med frekvensen 403 MHz eller 1680 MHz. Enkelte sondar, men ikkje alle, er laga for å kunne måle vindstyrke og retning. 

Radiosonden vart funnen opp og sendt opp for første gong av den sovjetiske meteorologen Pavel Molchanov 30. januar 1930 i Pavlovsk. Sonden nådde ei høgd på 7,8 km og målte der temperaturen til -40,7&nbsp;°C. 

Moderne radiosondar måler eller reknar ut følgjande variablar: 
* Trykk
* Høgd
* Geografisk posisjon (Breiddegrad/Lengdegrad)
* Temperatur
* Relativ fukt
* Vindstyrke og retning

Av og til kan radiosondar òg måle ozonkonsentrasjonen. 

## Oppsending

Ein ballong av gummi eller lateks fylt med anten helium eller hydrogen vert sendt opp gjennom atmosfæren. Høgda ballongen kan nå er avhengig av diameteren eller tjukkleiken til ballongen. Storleiken til ballongane varierer vanlegvis frå 150 til 3000 gram. Når ballongen stig gjennom atomsfæren minkar trykket, slik at ballongen utvidar seg, og når han kjem høgt nok vil ballongen sprekke. Ein ballong på 800 gram sprekk i ei høgd på om lag 30000 meter. 

Ein moderne radiosonde sender data tilbake til ein datamaskin via eit radiosignal, og datamaskinen lagrar alle variablane i sanntid. Dei første radiosondane vart observert frå bakken med ein teodolitt, og gav berre informasjon om vinden ut i frå posisjonen sin. Moderne radiosondar kan bruke fleire metodar for å avgjere vindstyrke og retning, slik som t.d. GPS. Vekta til ein radiosonde er vanlegvis 250 gram. 

Av og til vert radiosondar slept frå fly i staden for å sveve med ballongar. Slike radiosondar vert kalla *fallsondar* eller *dropsondar*. Dei vert som regel brukt i spesielle forsøk, som t.d. å finne profilen i eit spesifikt uvêr. 

## Daglege oppsendingar

På verdsbasis er det om lag 800 stader der ein sender opp radiosondar, og åtte av desse er i Noreg. Desse er oljeplattforma Ekofisk, Sola, Ørlandet, vêrskipet Polarfront, Bodø, Jan Mayen, Bjørnøya og Ny-Ålesund. Nesten alle radiosondar vert sendt opp kl. 00 UTC og kl. 12 UTC, slik at alle gjev eit samtidig bilete av atmosfæren. Dette er svært viktig for numerisk vêrvarsling. 

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Database med oppdaterte radiosondeoppstigingar frå heile verda
Freie Universität Berlin

**Freie Universität Berlin** (**FU**) er eit av fire universitet i Berlin i Tyskland. Det ligg i bydelen Dahlem i den vestlege delen av byen. 

Universitetet vart grunnlagd av politiske årsaker i 1948. Namnet har sin bakgrunn i den kalde krigen. Humboldt-universitetet hadde hamna i den sovjetokkuperte delen av byen, og ein trong derfor eit nytt universitet i det frie Vest-Berlin. Danninga av universitetet kom som direkte følgje av kommunistane si forfølgjing av studentar i Aust-Berlin. På 1980-talet utvikla det seg til eit masseuniversitet, og studenttalet var ved gjenforeininga over 60&nbsp;000. Som følgje av reduserte studieplassar ved Freie Universität, og at Humboldt-universitetet igjen vart tilgjengeleg, er talet på studentar no redusert til 42&nbsp;700 studentar.

Botanischer Garten Berlin høyrer til universitetet.

## Bakgrunnsstoff

*
Atollen Kanton

**Kanton** (òg kalla Canton Island, Abariringa Island, Mary Island, Mary Balcout Island eller Swallow Island) er den størstre og nordlegaste av Phoenixøyane i Republikken Kiribati. Øya er ein atoll i det sørlege Stillehavet om lag midt mellom Hawaii og Fiji, og er 33 km lang. Per i dag er ho den einaste av Phoneixøyane som er busett, og i 2005 budde det 41 menneske her, i forhold til 61 i 2000. http://www.spc.int/prism/Country/KI/Stats/Census2005/Gen-pdf/GTAB-1.pdf. Landsbyen på øya heiter Tebaronga. 

Kanton vart oppdaga av forskjellige amerikanske kvalskip, første gong i 1820. Britane gjorde òg krav på øya på 1850-talet. Kanton fekk namnet sitt frå kvalskipet *Canton*, som gjekk på grunn her 4. mars 1854. 

6. august 1936 la Storbritannia ned eit offisielt krav om øya, og besøkta øya fleire gongar dei neste åra. 31. august 1937 vart det plassert to radiotelegrafistar her. Trass i kravet til britane kom sju amerikanarar til øya 7. mars 1938. Begge land heldt fram med å okkupere øya til april 1939 då dei to partane vart einige om eit fellesstyre av denne øya og øya Enderbury som ligg 63 km unna. 

Pan American World Airways kom til øya 18. mai 1939 for å byggje ein mellomstasjon for sjøfly. Fleire fly mellomlanda her fram til 1941 før USA vart ein del av Andre verdskrig. Under krigen bygde den amerikanske marinen ei 2000 m lang flystripe på øya, som vart ein mellomstasjon for flyturar mellom USA og Australia. I tillegg var øya utgangspunkt for angrepet på Gilbertøyane, som japanarane styrte over. 

Etter krigen heldt Pan Am fram med å bruke Kanton som mellomstasjon for flyreiser over Stillehavet, og dette heldt fram til 1958 då flya etter kvart kunne fly over havet utan mellomlandingar. 

I 1960 bygde NASA ein bakkestasjon her for å følgje Mercuryprogrammet, og vart brukt til november 1965. Etter at NASA drog bort frå øya, og britane la ned postkontoret her i 1968, vart landsbyen nærast ein spøkelsesby. Postkontoret vart opna igjen av regjerninga i Kiribati då dei fekk sjølvstende i 1979, og etter kvart byrja enkelte folk å flytte hit frå dei meir overfylte Gilbertøyane. 

## Bakgrunnsstoff
* Soga om øya
Odlingsjord

**Odlingsjord** er ein fast eigedom som kan nyttast til landbruk og som har ein viss storleik. Eigedomar som oppfyller krava kan det hevdast odelsrett til.

For at vilkåret «kan nyttast til landbruk» skal vere oppfylt, må det vere eit praktisk-økonomisk grunnlag for drift med utsikt til eit rimeleg vederlag for den arbeidsinnsatsen som vert lagt ned i drifta.

Kravet til storleik er at eigedomen, inklusive jordbruksareal, anna areal, rettar og lunnende skal ha ein produksjonsmessig verdi som tilsvarar minst 20 dekar jordbruksareal. Den må i alle høve ha minst 5 dekar jordbruksareal. 
Med jordbruksareal er meint: Fulldyrka jord, overflatedyrka jord og kultivert/gjødsla beite.

For at ein rein skogeigedom skal vere odelsjord, må den ha minst 100 dekar produktiv skog.

Odlingsjord som det er opparbeidd odelsrett på, vert kalla odelsjord.

Sjølv om det er opparbeidd odelsrett på ein eigedom, kan odelsretten falle bort som følgje av at krava til odlingsjord ikkje lenger er oppfylte, t.d. ved at det økonomiske grunnlaget for drift ikkje lenger er til stades. 
  
## Historie
Omgrepet *odlingsjord* kom inn i odelslova av 1974, men prinsippet om å unnta visse eigedommar for odelsrett, vart lovfesta i 1907. Etter odelslova av 1821 gjaldt odelslova all eigedom på landet. Odelslova av 1821 gjaldt ikkje for byane og ikkje for Finnmark. 

## Kjelder
* NOU 2003:26
* Lov om odels- og åsetesrett
* Lov av 26. juni 1821 angaaende Odelsretten og Aasædesretten, frå lovamling 1965.
* Lov av 16. juli 1907 angaaende forandringer i og tillæg til lovgivningen om odelsretten og aasædesretten, frå lovsamling 1965
* Høgsterettsdom 19. april 2007
Trekant

Ein **trekant** eller ein triangel er ein figur med tre sider og tre hjørne. Summen av vinklane er 180 grader. 

Trekantar kan delast i fleire typar.
* Likesida trekantar har tre like lange sider. 
* Likebeina trekantar har to sider som er like lange. 
* Rettvinkla trekantar har ein vinkel på 90 grader. 

Arealet av ein trekant kan vi rekne ut ved hjelp av den geometriske formelen, \frac{h \times l}{2}. Arealet er lik *lengda av grunnlina* gonger *høgda* delt på *to*. Høgda er kortaste avstand frå grunnlina til motståande hjørne. 

## Sjå òg
* Trigonometri
Sentralmaktene

**Sentralmaktene** er ei nemning på alliansen mellom Tyskland, Austerrike-Ungarn, det Det osmanske riket (Tyrkia) og Bulgaria under fyrste verdskrig. Sentralmaktene kjempa mot Ententemaktene. Italia var i starten med i alliansen, men gjekk over til den andre sida i 1915.

## Sjå òg
* Fyrste verdskrig
* Aksemaktene (andre verdskrig)
Eldbjørg Løwer

**Eldbjørg Løwer** () er ein norsk politikar som representerer Venstre.

Løwer er utdanna keramikar. Ho har vore ordførar i Kongsberg (1984-88) samt nestleiar i Venstre. Ho har òg vore direktør for Kongsberg nærings- og handelskammer. Ho var arbeids- og administrasjonsminister frå 1997-99 og forsvarsminister mellom 1999 og 2000.

## Kjelder
* 
*
Oljekrisa i 1973

**Oljekrisa** var det populære namnet på den energikrisa som ramma den vestlege verda då oljeproduserande land organisert i OPEC i 1973 iverksette oljeboikott. Boikotten kom som straffereaksjon mot statar som støtta Israel, særleg i samband med Yom Kippur-krigen. Oljeprisen auka 70 prosent i oktober, deretter kom ei ny auke på 130 prosent i desember. I desember 1973 vart det òg iverksett ein mellombels blokade av all utskiping av olje til hamner i USA og Nederland.

## Oljekrisa i Noreg
Oljekrisa førte til at det vart innført køyreforbod med privatbil nokre helgar i november/desember 1973.  Vinteren 1974 vart det førebudd bensinrasjonering, men rasjoneringa vart aldri sett i verk.  

Då oljekrisa herja i Europa, fekk norsk økonomi eit kraftig oppsving.  Smelteverkindustrien hadde toppinntekter, og tankratane for til vers med oljeprisane.  Skipsreiarane kontraherte nye skip i stort omfang, og verkstadindustrien hadde gylne tider.  Først i åra 1975-77, då den internasjonale krisa vart djupare, slo ho inn i norsk økonomi.  Då sokk fraktratane og skip gjekk i opplag.  Regjeringa møtte nedgangstidene med aktiv motkonjunkturpolitikk. 

## Sjå òg
* Oljekrise

## Kjelder
** Berge Furre i *Norsk historie* band V, Det Norske Samlaget 2000 ISBN 82-521-5549-9
Driveplikt

**Driveplikt** er i Noreg ei plikt til å drive ein landbrukseigedom. I praksis gjeld driveplikta gardsbruk med anten minst 100 dekar areal eller minst 20 dekar dyrka mark.

Den som tek over eigedom som han har odelsrett til, har plikt til å drive eigedommen i 5 år. Andre kjøparar kan som eit konsesjonvilkår få tilsvarande driveplikt.

Eigaren treng ikkje sjølv gjere det praktiske arbeidet, men han må stå økonomisk ansvarleg for drifta. Dersom kommunen meiner det vil vere ei god løysing, er det tilstrekkelg at han leiger bort jordbuksarealet til eit nabobruk på langsiktig skriftleg avtale. 

Driveplikt vert ofte sett i samanheng med buplikt på landbrukseigedom.

Kommunen gje fritak frå driveplikta. Dei vil då m.a. ta omsyn til
* om det i området der eigedomen ligg er bruk for jordbruksarealet som tilleggsareal
* kor viktig det er å halde det aktuelle jordbruksarealet i hevd. 

Dersom kjøparen ikkje rettar seg etter eit pålegg om driveplikt, kan eigedommen i ytste konsekvens verte seld på tvangsauksjon.

## Bakgrunnsstoff
* Om driveplikt i Odelslova
* Om kontroll med bu- og driveplikt etter konsesjonslova
Didrik Arup Seip

**Didrik Arup Seip** () var ein norsk språkforskar frå Hobøl. Han vart dr. philos. i 1916, og var professor i riksmål (seinare kalla nordisk språkvitskap) ved Universitetet i Oslo frå 1916 til 1954. Her var han òg rektor frå 1937 til han vart avsett av okkupasjonsstyresmaktene i 1941.

Seip var sentral i språkdebatten, blant anna i organisasjonen Østlandsk reisning som ved å byggje på dei austnorske dialektane ville utvikle ei samnorsk rettskrivingsnorm. Han var medlem av rettskrivingskommisjonen av 1916 og formann i Norsk språknemnd frå 1952 til 1955. 

Saman med Francis Bull og Halvdan Koht gav han ut den første vitskapelege utgåva av Henrik Ibsen sine skrifter, den såkalla *Hundreårsutgaven*. Med Henrik Jæger utgav han ei fullstendig utgåve av Henrik Wergeland sine skrifter, og i 1934 og 1935 gav han ut to tekstkritiske samlingar *Viser og Rim* av Petter Dass.

Seip vart utnemnd til universitetsrektor i 1937. Etter okkupasjonen i 1940 vart han medlem av Administrasjonsrådet, ei mellombels regjering for Noreg. I 1941 vart Seip avsett frå rektorstillinga ved universitetet og arrestert. Han var internert på Grini og vart våren 1942 send til konsentrasjonsleir i Sachsenhausen, der han sat eit halvt år inntil han vart sivilinternert. Som *fri fange* gjorde han i sluttfasen av krigen ein stor innsats for å spore opp og hjelpe skandinaviske fangar i Tyskland.

Om opplevingane under krigen skreiv Seip i boka *Hjemme og i fiendeland* (1946).

## Kjelder
* Utdjupande artikkel om Seip skriven av Finn-Erik Vinje på snl.no.

## Bakgrunnsstoff
* Tuneld, John, *Didrik Arup Seip : en bibliografi* / ved John Tuneld ; med inledning av Trygve Knudsen ; utg. av Bymålslaget. Oslo : Norske Samlaget, 1981.
Édith Piaf

**Édith Piaf** () fødd **Édith Giovanna Gassion** i Paris i Frankrike, er ein av dei mest kjente franske songarinnene nokonsinne, og hadde stor suksess i tida rundt andre verdskrigen.

## Bakgrunn
Piaf vart forlaten av mor si og oppdregen av farmor si som dreiv eit bordell i Normandie. Frå ho var tre til ho var sju var ho blind. Det vert sagt at ho vart kurert då ho vart teken med av dei prostituerte som arbeidde for bestemora på ei pilegrimsreise til den heilage Teresa av Lisieux. Seinare budde ho ei tid hos den alkoholiserte far sin, som ho så forlét då ho var 15 og reiste til Paris og byrja som gatesongar der.

## Karriere

I 1935 vart Édith oppdaga av nattklubbeigaren Louis Leplée. Klubben var populær blant høg og låg. Han fekk ho til å syngje der, og gav ho tilnamnet *La Môme Piaf* ('sporvungen'), som skulle fylgje ho igjennom heile livet. Hennar fyrste plate vart produsert same år. Kort tid etter vart Leplée myrda. Piaf vart skulda for å ha vore medverkande, men blei frikjend.

I 1940 skreiv Jean Cocteau det populære stykket *Le Bel Indifférent* og gjorde ho til stjerne i det. Dette bidrog sterkt til Piaf sitt gjennombrot; ho kom i kontakt med og vart venn med berømte folk som skodespelaren Maurice Chevalier og diktaren Jacques Borgeat.

Musikken hennar reflekterte det tragiske livet hennar, og spesialiteten var balladane hennar som vart framført med ei sorgtung stemme. Dei mest kjende songane hennar er «La Vie en Rose», «Milord» og «Non, je ne regrette rien».

Édith døydde 10. oktober 1963 i Plascassier, ein forstad til Grasse, nord for Cannes. Ho er gravlagd på kyrkjegarden Père Lachaise i Paris.
New England

**New England** (bokstaveleg: «Ny-England») er ein region nordaust i Sambandsstatane. Den største byen er Boston i Massachusetts.

New England omfattar desse delstatane:
* Connecticut
* Maine 
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

## Bakgrunnsstoff
Tillæg til den evangelisk-christelige Psalmebog

**Tillæg til den evangelisk-christelige Psalmebog** var den første salmesamlinga som vart autorisert for bruk i gudstenester i Noreg.

Tidleg på 1800-talet brukte dei fleste norske kyrkjelydane anten Kingos salmebok frå 1699 eller Evangelisk-christelig Psalmebog frå 1798. 

Ved kongeleg resolusjon av 10. september 1853 vart eit *Tillæg til den evangelisk-christelige Psalmebog* autorisert for bruk ved sida av den *Evangelsk-christelige* i *Vor Frelsers Menighed* i Christiania. Dette *Christianiatillægget* vart etter kvart brukt av dei fleste norske kyrkjelydane i som brukte den *Evangelisk-Christelige*. Dette salmeboktillegget er den første salmesamlinga som vart autorisert for bruk i gudstenester i Noreg. Salmane i christianiatillegget er ordna tematisk.

Tillegget vart òg brukt ved sida av Kingos salmebok.

Av salmane i christianiatillegget kan nemnast *Skriv dig, Jesu, paa mit Hjerte*. Denne salmen var opphavleg 15. av 38 vers i ein av langfredagssalme av Thomas Kingo.

## Bakgrunnsstoff
* Digital utgåve på Bokylla.no
Stein Ove Berg

**Stein Ove Berg** () var ein norsk vokalist, gitarist, komponist og diktar frå Kløfta i Ullensaker i dåverande Akershus fylke.

## Songaren
Stein Ove Berg debuterte offentleg som visesongar i Søndagsposten på NRK radio 1. april 1971. To år seinare gav han ut singelen «Manda morra blues» ei vise som tek opp problem knytte til pendling. «Manda morra blues» låg fem veker på førsteplass på Norsktoppen. Same året gav han ut viseboka «Hestehov og brun beis», den første i ein serie på tre. Året etter gav han ut si første LP-plate, «Kommer nå». Tittelsporet er ei av visene som vart folkeeige etter visebølgja på 1970-talet. Plata *Visa di*, som kom ut i 1975, fekk han Spellemannprisen for same året.

Tekstene til Stein Ove Berg var ofte sosialrealistiske. «Rollebytte i oppgang A» og «Hva med kona til Andersen på Skarnes» er døme på viser som tar opp kvinnesak, ikkje frå ein feministisk ståstad, men som ein sosialdemokratisk arbeidarsongar. Songen «Ta hverandre i handa og hold» er nærast blitt kanonisert i den norske arbeidarrørsla.

Musikken på plata *Egg* (1980) har meir preg av country enn visesang. Tema for fleire av songane er havarert samliv - «Hvor er hu som kokte egget mitt for bløtt?».

Men turnélivet førte med seg alkoholbruk og ujamn livsrytme, og Stein Ove Berg fekk problem han hadde vanskeleg for å takle. Tidleg på 1980-talet trekte han seg tilbake frå artistlivet, og ei tid arbeidde han som lærar. 

I 1996 stod Stein Ove Berg fram som nyomvend kristen, og han tok seg jobb på Ørjetun evangeliesenter i Drammen. 

I 2001 fekk han ein kulturell heiderspris av LO. Året etter kom han tilbake med plata *Det jeg skulle ha gitt*. Mange av teks­tane bar preg av den kristne trua hans. Kort tid etter at plata kom ut, vart han funnen død i heimen sin i Oslo.

## Utmerkingar

* Språklig samlings litteraturpris 1976
* Spellemannprisen 1975 i klassen *Visesong* for *Visa di*

## Diskografi
### Singlar
* 1973: «Manda' morra blues»/«Visa di», single, med Willy Andresens kvintett
* 1974: «Visa om deg»/«Rollebytte i oppgang A», single, med Willy Andresens orkester
* 1984: «Turalu»/«Unger», single

### Album
* 1974: *Kommer nå*, album
* 1975: *Visa di*, album
* 1975: *Kniplia Pukkverk*, album
* 1977: *La dette bli min sang*, album
* 1978: *Når dagen kommer*, album
* 1979: *Veiviser*, album
* 1980: *Egg*, album
* 1981: *Bergtatt*, album
* 2002: *Det jeg skulle ha gitt*, album

### Samlealbum
* 1982: *20 beste*
* 1995: *Årgangsviser*

## Visebøker
* 1973: *Hestehov og brun beis*
* 1975: *Albumblad*
* 1979: *58 viser*

### Antologi
* 1995: *Årgangsviser*

## Kjelder
* Ballade - musikkinformasjonssenterets nettavis 
* Bokmålswikipediaen
Motorvarmar

Ein **motorvarmar** er eit elektrisk varmeelement som varmar motoren på køyretøy for å gjera oppstart lettare i kaldt vêr. Han blir kopla til vanleg nettspenning (230 V), ofte gjennom eit koplingsur som slår på straumen ein til to timar før ein skal bruke køyretøyet. Dette gjer at kjølevæska blir varma opp, og dermed motoren, sånn at låge utetemperaturar ikkje lagar problem for start av køyretøyet. Enkelte motorvarmarar varmar opp motorolja så viskositeten held seg på eit lågt nivå. Sidan ein motor med motorvarmar får rett arbeidstemperatur mykje raskare enn ein utan, fører det til at motoren brenn drivstoffet meir effektivt med ein gong. Dette reduserer forureining og slitasje.

Motorvarmarar er vanleg i område med kaldt vintervêr som til dømes Norden og Nord-Amerika. Her er ofte motorvarmar standardutrusting i bilar. I område med svært kaldt vintervêr kan parkeringsplassar ha straumuttak til motorvarmarbruk.

Fabrikkmonterte motorvarmarar er vanlegvis sett inn i staden for ein frostplugg. Ettermonterte motorvarmarar kan lett bli sett inn i same stad, eller som ein del av ein kjølevæskeslange. Nokre bilar har kupévarmar kopla til same kabel som motorvarmaren for å varme kupeen.

Før motorvarmaren blei oppfunne brukte folk andre metodar for å varme opp motoren før start. Det kunne til dømes vera å fyre ein primus under motoren, eller å tappe av olja eller kjølevæska og oppbevare ho i varmen til neste oppstart.

No om dagen kan køyretøy ha innebygde motorvarmarar kalla tilleggsvarmarar som brenn bensin eller diesel frå drivstofftanken. Dette er spesielt vanleg på bussar i Norden.

## Produsentar
*Webasto
*Eberspächer
*UWE

## Sjå au
*Tilleggsvarmar