open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Connecticut

**Connecticut** er ein delstat i Sambandsstatane og ein del av New England-regionen. Han er ein av dei rikaste statane i landet. Han var ein av dei 13 koloniane som gjorde opprør under den amerikanske revolusjonen. 

## Kjende personar frå Connecticut
* George W. Bush, USAs 43. president
* Benjamin Spock, amerikansk barnelege og professor i pediatri
* Charlotte Perkins Gilman, amerikansk forfattar
* Stephenie Meyer, amerikansk forfattar
* John Simon, amerikansk musikar
* Bob Clearmountain, amerikansk lydteknikar, miksar og produsent
* John Hasbrouck Van Vleck, USA-amerikansk fysikar og matematikar
* Frederic Church, romantisk landskapsmålar og kunstsamlar
* Nathaniel Palmer, selfangar, oppdagar og kaptein
* Natália Kelly, songar
* Samuel Colt, oppfinnar og forretningsmagnat
* Emil Richards, perkusjonist som spelar forskjellige perkusjoninstrument
* Steve Porcaro, klaverspelar og komponist
* Meg Ryan, skodespelar
Skare

*:: Sjå òg [[Skare i Odda]]*

**Skare** er ei nemning på ein type liggjande snø. På skare snø er overflata hard, med gjerne eit tynt lag av is, men under er snøen gjerne laus. Skare snø kjem gjerne om snøen smeltar litt, og det seinare frys på att. Det kan òg ha kome regn på snøen. Om ein står på ski, er det glatt å gå på skare snø. Fjellski og Telemarkski har gjerne stålkantar, slik at ein lettare kan gå på skare snø. 

## Bakgrunnsstoff
* Norske ord for/om snø
Kvantemekanikk

**Kvantemekanikken** er ei grein innan fysikken. Han vart utvikla i perioden 1925–1928, som eit svar på at den klassiske mekanikken forutsa andre resultat enn dei målte i ein del avgjerande fall. Kvantemekanikken seier at i bundne fysiske system er materien i røynda kvantisert. Denne kvantiseringa går likevel over så små storleiksskalaer at ho er vanskeleg å leggja merke til. For prosessar som involverer atomære og subatomære storleikar spelar kvantemekanikken ei avgjerande rolle, til dømes
* atomspektra
* fotoelektrisk effekt
* radioaktivitet
* superleiarar
* temperaturavhengig varmekapasitet i ein del stoff

## Aksiomatisk oppbygging
Kvantemekanikken baserer seg på fire grunnleggjande postulat:
# Tilstanden til eit fysisk system kan skildrast fullstendig ved ein tilstandsfunksjon |Ψ>. Denne funksjonen må oppfylle Schrödingerlikninga.
# Alle observerbare storleikar på systemet kan lesast ut frå funksjonen |Ψ>. Til kvar observerbare storleik *A* høyrer det i kvantemekanikken til ein lineær operator *Â*.
# Forventningsverdien av ein observerbar storleik *A* er gjeven ved *&lt;A&gt; = &lt;Ψ|Â|Ψ&gt;*. Altså kan vi rekne ut kva gjennomsnittet av fleire målingar vil bli ved hjelp av operatoren Â og eit indre produkt mellom |Ψ> og den komplekskonjugerte n* til operatoren *Â*. Rett etter målinga er systemet i tilstanden *Ψn'' svarande til den målte eigenverdien, men etter kvart kan systemet skli over til andre eigentilstandar.

## Kvantemekaniske resultat
Eit av dei viktigaste resultata frå kvantemekanikken er Heisenbergs uskarpheitsrelasjon. Erwin Schrödinger spelte også ei viktig rolle i kvantemekanikken, og kom med Schrödingerlikninga.

## Sjå også
* Fotoelektrisk effekt
* Plancks strålingslov
Stig Lindberg

**Stig Lindberg** () var ein svensk formgjevar. Han arbeidde særleg med formgjeving av keramisk gods og tekstil, men også med til dømes plast og emalje. Han var mellom dei leiande formgjevarane på sitt felt i førre åthundret.

## Bakgrunnsstoff
* Gisela Eronn: *Tusenkonstnären Stig Lindberg*, ISBN 91-518-4476-1 og ISBN 91-518-4100-2
Eigenverdi, eigenvektor og eigerom

**Eigenverdi, eigenvektor** og **eigerom** er omgrep nytta i lineær algebra. Lineær algebra omhandlar lineære transformasjonar, representert ved matriser som virkar på vektorar. Eigenverdiar, eigenvektorar og eigerom er eigenskapar som ei matrise har. Dei vert rekna ut på forskjellige måtar og gjev informasjon om matrisa, og kan nyttast i matrisefaktorisering. Dei vert nytta i praktisk matematikk i så forskjellige område som finans og kvantemekanikk.

Generelt virkar ei matrise på ein vektor ved å endre både storleiken og retninga til vektoren. Ei matrise kan òg verke på visse vektorar ved berre å endre storleiken og la retninga stå uendra (eller kanskje reversere retninga). Desse vektorane er eigenvektorane til matrisa. Ei matrise virkar på ein eigenvektor ved å multiplisere storleiken deira med ein faktor, som er positiv om retninga er uendra og negativ om retninga er reversert. Denne faktoren er eigenverdien tilknytt denne eigenvektoren. Eit eigerom er eit sett med alle eigenvektorar som har same eigenverdi. Omgrepet kan ikkje formelt definerast utan føresetnader, inkludert ei forståing av matriser, vektorar og lineære transformasjonar. 

## Eigenverdi
Eigenverdien er ei løysing *λ* til den karakteristiske likninga *det(A – λI)* = 0, der *A* er ei kvadratisk matrise, I *identitetsmatrisa* og *det* står for determinant.

Om A er ei lineær avbilding i eit vektorrom *V*, så vert eit reelt eller komplekst tal *λ* kalla ein eigenverdi for *A* om *Ax = λx* for ein vektor *x* i *V* som ikkje er nullvektor. *x* vart då kalla ein eigenvektor for *A* svarande til eigenverdien λ.

## Eigenverdilikning
Ei **eigenverdilikning** vert definert ut frå det følgjande:

Lat *V* vera eit vektorrom, og lat *A : V - &gt; V* vera ein lineær transformasjon. Dersom 

A(v) = a \cdot v ~~~~~ (1)  

for minst ein skalar *a* og minst ein tilordna vektor *v* i *V*, kallast likninga (1) for ei eigenverdilikning.

*v* er då ein eigenvektor til *A*, og *a* er ein eigenverdi.

## Bakgrunnsstoff
* MathWorld: Eigenvector
* Utrekning av eigenverdiar

**Kalkulatorar på nett**
* arndt-bruenner.de
* bluebit.gr 
* wims.unice.fr
Binær operasjon

Viss S er ei mengd, er ein **binær operasjon** er ein funksjon \cdot : S \times S \rightarrow S som tek to element frå S og gjev eit anna element i S som resultat.

I matematikk er ein ofte interessert i mengder med ein eller fleire binæroperasjonar som tilfredsstiller visse aksiom.  Eksempel på dette er grupper, ringar, metriske rom og topologiske rom.

## Eksempel
* I mengda \mathbb{Z} av heiltal, mengda \mathbb{R} av reelle tal og mengda \mathbb{C} av komplekse tal, er ordinær addisjon +, subtraksjon - og multiplikasjon \cdot binæroperasjonar.
Skotår

Eit **skotår** er eit år som er litt lengre enn eit normalt år. «Skot» viser til at ein «skyt inn» ein ekstra tidsbolk i året. I vestleg tidsrekning inneber dette at året har éin dag meir enn normalår. I lunisolarkalendrar som den babylonske, jødiske og den gamle romerske har skotår ein ekstra *skotmånad*.

Jorda brukar ca. 365,2422 dagar på ein runde rundt sola. Eit normalt år har 365 dagar, med 28 dagar i februar. I eit skotår har februar ein ekstra dag, skotdagen eller skotårsdagen, 29. februar, og samla 366 dagar for heile året. Grunnen til at den ekstra dagen vart lagt til februar, og grunnen til at februar er så mykje kortare enn dei andre månadene er at i den eldre romerske kalenderen var mars den første månaden i året og februar den siste. 

Ein kuriositet er at den «nye» dagen ikkje vart lagt sist i månaden, men etter den 24. februar. Den 24. februar var av romarar kalla *dag 6 før Kalendæ* i mars. Skotdagen vart då kalla den andre dag 6 før Kalendæ i mars. Kalendæ er romarane sitt namn på den første dagen i månaden, og dei rekna seg bakover til Kalendæ, der dag 1 før Kalendæ var Kalendæ sjølv. Han vart kalt *ante diem bis sextum Kalendas Martias*, eller forkortet *bissextum*, derfor det engelske ord *bissextile* for skotår. 

Eit skotår er normalt kvart fjerde år — i alle årstal som er delelege med 4. Unnataket er hundreåra (1700, 1800, 1900 osv.), som ikkje har skotår med mindre dei også er delelege med 400 (1200, 1600, 2000, 2400 osv.). Det var såleis skotår i 2000, men skotåret fell bort i 2100. Denne fordelinga av skotår vart innført i Noreg med den gregorianske kalenderen i år 1700.

## Kjelder

*
Dyvik

Dyvik vert brukt fleire stader i Noreg, både som gardsnamn og namn på sjø og utmark:

* **[[Dyvik i Risør]]**, gardsnamn i Risør kommune.
* **[[Dyvik i Stord]]**, gardsnamn i Stord kommune.
* **[[Dyvik i Kragerø]]**, gardsnamn i Kragerø kommune.
* **[[Dyvik i Arendal]]**, gardsnamn i Arendal kommune.
* **[[Dyviki i Vaksdal]]**, gardsnamn i Vaksdal kommune.

## Sjå og
* Djupvik
* Tyvik
* Tovik
Saladin

**Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb** (arabisk: صلاح الدين يوسف بن أيوب, Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb, kurdisk: سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی, Selah'edînê Eyubî) (c. 1138 – 4. mars 1193), best kjend i vestverda som **Saladin**, var ein kurdisk  muslim, som vart den fyrste sultanen av Egypt og Syria og grunnleggjaren av Ayyubide-dynastiet. Han leia den muslimske og arabiske motstanden mot frankarane og dei andre europeiske krossfararane i Levanten. Då han var som mektigast femnde sultanatet hans Egypt, Syria, Mesopotamia, Irak, Hejaz og Jemen.

Med han som leiar nedkjempa styrkane hans krossfararane i slaget ved Hattin, noko som opna for atterobringa av Palestina som hadde vorte teke frå dei egyptiske fatimidane av krossfararane 88 år tidlegare. Sjølv om krossfararane sitt Kongedømet Jerusalem skulle fortsetje å eksistere ei tid var tapet i slaget ved Hattin eit vendepunkt i konflikten mellom krossfararane og muslimane og arabarane. 
Slik er Saladin ein viktig figur i kurdisk, arabisk og muslimsk kultur. Saladin følgde sunni-læra strikt. Den noble og riddarlege framferda hans vart vektlagd av kristne historieskrivarar, særleg i forteljingane om kringsetjinga av Kerak, og trass i at han var krossfararane sin erkefiende vann han respekt hjå mange av dei, mellom andre Rikard Løvehjarta; heller enn å verte ein hata person i Europa, vart han heidra og halden fram som eit døme på riddarleg framferd og storsinn.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Saladin|Saladin]]» frå ,  den 1. desember 2011.*
Robert Burns

**Robert Burns** () var ein skotsk lyrikar. Mest kjend er han for dikta som er skrivne på skotsk. Han skreiv òg dikt på skotskfarga engelsk og på standard engelsk.

Robert Burns vart fødd i Alloway i Ayrshire i ein fattig familie og døydde i Dumfries. Han måtte vere med på gardsarbeid tidleg, og frå han var 12-13 år gamal, arbeidde han som ein vaksen kar. Sidan far til Robert Burns var oppteken av å gje borna ei god, kristen oppseding, fekk han lese- og skriveopplæring av ein privatlærar.

Burns er særleg hugsa for diktet «Auld Lang Syne». Fødselsdagen hans vert feira som ein uoffisiell skotsk nasjonaldag, «Burns Night».

Johannes Gjerdåker har omsett mange av Burns sine dikt til nynorsk. Det same har Hartvig Kiran og Olav Nygard.

## Bakgrunnsstoff
* www.robertburns.org
* Robert Burns  ved National Library of Scotland

## Nokre omsetjingar til nynorsk
*

*

*

*
Verdas land etter bruttonasjonalprodukt per innbyggjar

Dette er ei liste over **[[verdas land]] sortert ut frå [[bruttonasjonalprodukt]] (BNP) per innbyggjar** &ndash; verdien av alle varer og tenester kjøpte i eit land i eit gitt år, delt på gjennomsnittsfolketalet for det same året. Verdien i amerikanske dollar er funne ut frå kjøpekraftparitet.

Sjå òg verdas land etter bruttonasjonalprodukt.

*Kjelde: International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2005. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2005/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=914-446-612-666-614-672-311-946-213-137-911-962-193-674-122-676-912-548-313-556-419-678-513-181-316-682-913-684-124-273-339-921-638-948-514-686-218-688-963-518-616-728-223-558-516-138-918-353-748-196-618-278-522-692-622-694-156-142-624-449-626-564-628-283-228-853-924-288-233-293-632-566-636-964-634-182-238-453-662-968-960-922-423-714-935-862-128-716-611-456-321-722-243-965-248-718-469-724-253-576-642-936-643-961-939-813-644-199-819-184-172-524-132-361-646-362-648-364-915-732-134-366-652-734-174-144-328-146-258-463-656-528-654-923-336-738-263-578-268-537-532-742-944-866-176-369-534-744-536-186-429-925-178-746-436-926-136-466-343-112-158-111-439-298-916-927-664-846-826-299-542-582-443-474-917-754-544-698-941&S=PPPPC&CMP=0&x=34&y=10]*
Qufu

**Qufu** er ein by i Shandong-provinsen nordaust i Kina. Han er kjend som fødeplassen til Konfutse, og huser tempelet og grava hans, i tillegg til slektshuset til Kong-familien, etterkomarane til denne viktige tenkjaren. Desse bygga har stått på UNESCO si verdsarvliste sidan 1994.

Byen var hovudstad for Lu-staten under Vår- og haustannaltida. I dag har Qufu rundt 60&nbsp;000 innbyggjarar, men administrerer eit område der det bur 650&nbsp;000. Han ligg om lag 13 mil sør for provinshovudstaden Jinan. 

## Bakgrunnsstoff
Tsjeboksary

**Tsjeboksary** (tsjuvansk Шупашкар, *Sjupasjkar*, russisk *Чебоксары*) er den største byen og hovudstad i republikken Tsjuvasjia i Russland. Byen har om lag 500&nbsp;000 innbyggjarar, men berre om lag seks kilometer lenger aust ligg drabantbyen Novotsjeboksarsk med om lag 125&nbsp;000 innbyggjarar (2002). 

Tsjeboksary ligg langs breidda av Volga og er ein viktig hamneby. I tillegg har byen tekstil-, næringsmiddel- og traktorfabrikkar.

## Historie
Tsjeboksary vart først nemnd i skriftlege kjelder i 1469, då russiske soldatar passerte gjennom byen på veg til Kazan-khanatet. I følgje arkeologiske utgravingar har området truleg vore busett lang tidlegare. Her låg den bulgarske byen **Veda Suvar**, som dukka opp etter mongolane erobra store volga-bulgarske byar på 1200-talet. I khanat-perioden meiner enkelte historikarar at byen hadde eit det tyrkiske namnet **Çabaqsar** og at det noverande russiske namnet er ei form av dette. På kart frå europeiske reisande vart han derimot oppført som **Cibocar** (Pizzigano, 1367), **Veda-Suar** (Fra Mauro, 1459). **Sjupasjkar**, det tsjuvasjiske namnet tyder «festning».

I 1555 bygde russarane ei festning og oppretta ein busetnad her. I 1625 var det 458 soldatar innkvarert i Tsjeboksary, og i 1646 var det 661 menn som budde i busetnaden. Mot slutten av 1600-talet vart Tsjeboksary rekna som ein stor handelsby i Volga-området og i 1781 fekk han bystatus i Kazan-provinsen. På byrjinga av 1800-talet hadde byen om lag 5500 innbyggjarar, eit sagbruk og fleire små fabrikkar. 

Tsjeboksary var kjend for dei 25 kyrkjene og fire klostera sine, og Tsjeboksary-bjøllene vart kjende i både London og Paris. 

På 1500-talet og første halvdel av 1600-talet vart Vvedenskij-katedralen, fire kloster og åtte kyrkjer bygde, og på 1700-talet kom skattkammeret og arkivet i stein, magistratsbygning, tinghus og ti kyrkjer. I 1880 stod det 783 hus (33 av dei i stein), 91 butikkar, tre skular, to sjukehus og ein bank i Tsjeboksary. 

På byrjinga av 1900-talet levde det 5&nbsp;100 menneske i Tsjeboksary, men i 1965 hadde talet auka til 163&nbsp;000. 

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Cheboksary|Cheboksary]]» frå , den 16. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Tsjuvasjisk

**Tsjuvasjisk**  er språket til tsjuvasjane (ikkje å forveksle med *[[tsjuvanarar|tsjuvanarane]]*, som held til i det nordaustlege Sibir) og det offisielle språket i den tsjuvasjiske republikken i Sentral-Russland. Det er det einaste levande førbulgarske språket i den tyrkiske språkfamilien.

Ved folketeljinga i 2010 var det 1&nbsp;043&nbsp;000 menneske som snakka tsjuvasjisk i Russland, ned frå 1&nbsp;325&nbsp;000 i 2002. Eit anslag frå 1993 var på 1&nbsp;774&nbsp;000 menneske.

## Skrift
Tsjuvasjisk blir skrive med det tsjuvasjiske alfabetet, som er eit kyrillisk alfabet avleidd av det russiske. Tsjuvasjisk har likevel brukt mange ulike skriftsystem, frå ei runeskrift i før-islamsk tid, til det arabiske alfabetet, til tsjuvasjane slutta å skriva etter å ha blitt invaderte av mongolane.

Det moderne skriftspråket blei skapt av I. Ja. Jakovlev i 1873. Det blei revidert i 1938, og i dag blir den reviderte forma brukt.

## Fonologi

### Segmental fonologi
Konsonantane i tsjuvasjisk er (med kyrilliske bokstavar i parantes): /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /t͡ɕ/ (ч), /s/ (с), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ҫ), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

Tsjuvasjisk har åtte vokalfonem. Krueger (1961) sett dei opp i eit system tilsvarande det for tyrkisk:

### Suprasegmental fonologi

Tsjuvasjisk har, som dei fleste andre tyrkiske språk, vokalharmoni. I tsuvasjisk har suffiksa to versjonar, ein med fremre vokalar, og ein med bakre vokalar. Vokalane i tabellen ovanfor står altså parvis til kvarandre. Lokativ er dermed bakre *-ta* eller fremre *-te*, alt etter rotvokalen i stammen: Шупашкар**та** (Tsjeboksjary.Lok) vs. кил**те** "heime (heim.Loc)".

## Morfologi

### Pronomen

## Syntaks

Tsjuvasjisk er, som dei andre tyrkiske språka, og som nabospråket marisk, eit SOV-språk. I komplekse verbkonstruksjonar kjem hjelpeverbet til slutt.

Nominalfrasen har rekkjefølgja *Genitiv / Determinativ - adjektiv - substantiv(-possessivsuffiks)*.

Tsjuvasjisk har postposisjonar.

## Leksikon

### Talord

Årstal blir skrive rett fram: 1926 — *пин те тăхăр çĕр çирĕм улттă*.

## Litteratur
Om lag samstundes som ein sette i gang å laga eit tsjuvasjisk skriftspråk, tok ein òg til å interessera seg for den munnlege litteraturen til tsjuvasjane. Mange forskarar samla og gav ut noko av dette materialet, som vidare inspirerte andre til å skriva ny tsjuvasjisk litteratur. *Arşurri* (Visdomskogen) av M.F. Fjodorov blir sett på som utgangspunktet for den moderne skjønnlitteraturen på språket. Ein annan viktig milepåle var den fyrste avisa på språket, *Hibar* (Nyhende) som kom ut første gongen i 1905. To år seinare blei avisa stoppa av tsaren, men den tsjuvasjiske målreisinga var alt i rørsle.

## Målføre
Språket har to hovuddialektar, *virjal* eller over-tsjuvasjisk og anatri, eller neder-tsjuvasjisk. Det litterære språket bygger på den nedre dialekten.

Tsjuvasjisk er blitt påverka av finsk-ugrisk og tatarisk. Det har òg mange lånord frå russisk, marisk, persisk og arabisk.

## Kjelder
Volga

:*For bilmerket Volga sjå [[Gorkovskij awtomobilnyj zavod]]*

**Volga** er ei elv i Russland og den lengste elva i Europa. **Volga** er òg namnet på eit russisk bilmerke, oppkalla etter elva.

Elva Volga er 3&nbsp;530&nbsp;km lang.  Heile elvelaupet ligg i den europeiske og mest folkerike delen av Russland.  Elva har utspringet sitt i Valdajfjella i Novgorod fylke i Vest-Russland og flyt austover til Kazan.  Derifrå fortset elva sørover til ho renn ut i Kaspihavet, 28 muh.

Volga har om lag 200 sideelvar.  Dei største er Kama og Oka.

Det vert fiska mykje i Volga.  Russisk kaviar kjem derifrå.  Om vinteren er heile elva islagd.  Då er isfiske, som oftast av gjedde, vanleg.

## Bakgrunnsstoff
Jarl

:*Om namnet, sjå [[namnet Jarl]]*

**Jarl** er ein norrøn tittel som vart brukt i England og heile Norden i vikingtida. I moderne tyding er ein jarl ein britisk adelsmann med rang etter marki. Ein jarl var opphavleg ein hovding med makt over eit folk eller eit større område. Tittelen er ein eldgamal, sjølvstendig hovdingtittel som truleg er eldre enn konge-tittelen. 

Seinare fekk tittelen eit endra innhald, «kongens jarl», som  styrte landsdelar eller heile land på vegne av ein konge. I dag finst tittelen som *[[earl]]* (eorl) i Storbritannia, medan han har utvikla seg til mannsnamna Jarl og Jarle på norsk.

Den eldste nemninga tyder truleg 'fri mann av god ætt og høg byrd'. Tittelen *erilaR*, som finst på mange norske og vest-svenske runesteinar frå urnordisk tid, skal då tyda *herul* og, i overført tyding, ''runemeister'', kultprest; ein held føre at ordet også kan ha gitt opphav til jarletittelen.

## Jarlens stordomstid

Tittelen jarl var nytta i mellomalderen for dei høgste adelsmennene i Noreg. Heilag-Olav hadde berre ein jarl, med rang etter kongen men over lendmann. Jarl var den høgste tittelen under kongen fram til Skule Bårdsson som første i Noreg fekk tittelen hertug i 1237. Etter Magnus Lagabøte sin hirdskrå er jarl likestilt med hertug i rettar og plikter, men får ikkje sitje i høgsætet ved kongen. Jarlenamnet vart gjeve til dei som står kongehuset nært (ektefødde søner, brør og nær inngifte). Orknøyane vart styrt av ein jarl, og då Island gav seg under den norske kongen i 1261 sende kongen ein jarl dit som sin representant. Den siste jarlen i Noreg var erkebisp Jørund, død 1309.

På 1200-talet forsvann tittelen frå Norden medan han vart igjen i England som adelstittelen *earl*. Ein earl har den tredje høgaste adelsrangen etter hertugane og markiane. Engelsk earl tilsvarar norsk og nordisk greve.

I Noreg har fleire jarleætter sett sitt preg på historia, som ladejarlane, og mørejarlane. I dei norrøne sogene blir tittelen «jarl» for Håkon jarl, og for dei andre hovdingane i jarleættene, ofte sett synonymt med «kongens jarl» - noko som er ei historisk mistolking. 

Sverige vart òg styrt av jarlar med ulik makt. Den høgaste var riksjarlen, som etter kvart vart kalla *Dux sweciae* eller hertug av Sverige. Dei fleste av desse kom frå Bjälboætta. Birger Jarl var den siste og mektigaste av dei svenske riksjarlane. 

## Norske jarlar
* Håkon Grjotgardsson
* Sigurd Håkonsson
* Eirik Håkonsson Ladejarl
* Håkon Sigurdsson
* Svein Håkonsson
* Erling Skakke
* Jarl Toste
* Skule Tostesson
* Skule Bårdsson
* Ragnvald Mørejarl
* Håkon Eiriksson Ladejarl
* Orknøyjarlane

## Referansar
Jarle

**Jarle** er eit mannsnamn, av norrønt *jarl* – 'jarl, hovding'.

Jarle har i Noreg namnedag 24. januar.

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet kom i bruk i Noreg rundt 1800, og populariteten steig mellomkrigstida, og nådde ein topp tidleg i 1960-åra.
* I folketeljinga frå 1801 var det registrert ein brukar av namnet, han budde i Stavanger
* I 1900 var 46 listeførte med namnet *Jarle*, flest i Nord-Trøndelag
* I 2008 hadde 6 894 menn *Jarle* til første fornamn. 

## Kjende namneberarar

* Jarle Bondevik (f. 1934), norsk filolog
* Jarle Jonassen (f. 1950), sametingsrepresentant
* Jarle Nilsen (f. 1966), ordførar i Utsira
* Jarle Simensen (f. 1937), norsk professor
* Jarle Vespestad (f. 1966), norsk trommeslagar
* Jarle Roheim Håkonsen (f. 1969), NRK-korrespondent
* Jarle Trå (f. 1970), norsk fjellklatrar

## Sjå òg
*Namnet Jarl

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Tsjuvasjar

**Tsjuvasjane** (tsjuvasjisk **чӑваш**) er dei som snakkar tsjuvasjisk, med kjerneområde i Tsjuvasjia, ein republikk i Russland.

Ved folketeljinga i 2010 vart det registrert 1 436 000 tsjuvasjar i Russland. Om la 814 800 av desse budde i sjølve den tsjuvasjiske republikken, resten for det meste i Tatarstan, Basjkortostan og Samara oblast. Det bur òg ein del tsjuvasjar i Kasakhstan.

Tsjuvasjane snakkar tsjuvasjisk, men dei som bur i byar, kan russisk òg. 1 043 000 menneske oppgav at dei meistra tsjuvasjisk i 2010.

## Fotnotar
Fister

**Fister** er ei bygd og eit kyrkjesokn i Hjelmeland kommune. Fister var tidlegare òg ein kommune. Det er eigen skulekrins i bygda, men borna sin skulegang er todelt. Barneskulen (1.-7. klasse) går borna her på Fister skule, medan dei går ungdomstrinnet (8.-10. klasse) på Hjelmeland ungdomsskule. Bygda har eiga kyrkje, Fister kyrkje, som vart bygd i 1867.
Fister ligg fint til mot fjorden og har ein av dei høgaste gjennomsnittstemperaturane i landet . Kring 700 personar er busette på Fister . Bygda hadde ein gamleheim, men denne vart lagt ned i 2003 og vart bygd om til Fister Utleigesenter.
Telefonkiosk

**Telefonkiosk** er ei lita bu som inneheld ein offentleg telefon. Ein tok til å setja opp slike kioskar i 1910-åra, slik at vanlege folk kunne ta ein telefon når dei ville. Kiosken har éin funksjon; å vera ein plass ein person kan halda ein telefonsamtale. Kioskane er små, med nok plass til ein person og ein telefon. Dei har veggar, slik at den som ringer kan føra ein samtale uforstyrra. Samstundes er veggane av glas, slik at andre lett kan sjå om kiosken er oppteken eller ikkje. I tillegg til ein kunne kioskane innehalda ein telefonkatalog og eventuelt annonsar slått opp på veggane. 

Telefonkioskar utgjer ein særeigen type arkitektur som høyrde til eit visst tidsrom. Ved byrjinga av 1900-talet var det mange som ikkje åtte eigen telefon, og telefonkiosken blei ein ny måte for dei å kommunisera på. Fleire privattelefonar og seinare mobiltelefonar har ført til at talet på kioskane har minka kraftig. Dei store telefonkioskane er ofte erstatta med mindre typar som heng på veggen, men det finst langt færre av dei nå enn før.

Dei gamle kioskane som er igjen er difor i mange tilfelle blitt verna. I Noreg blei 100 av dei 420 gjenverande kioskane verna i 2007.

## Utforming
Mange kioskar var måla raude slik at ein lett kunne få auge på dei. Dette gjeld den klassiske engelske telefonkiosken, først formgjeven av Giles Gilbert Scott i 1924, og den tilsvarande norske, som kom nokre år etter.

### Norske kioskar

Dei raude kioskane i Noreg blei teikna av arkitekt Georg Fasting i 1932 og er eit fint døme på funksjonalisme i arkitekturen. Modellen fekk namnet «RIKS». Den fyrste raude telefonkiosken blei sett opp på kaia til Den norske Amerikalinje i 1933. Det blei produsert meir enn 9000 før produksjonen slutta i 1972.

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Telemuseum om norske telefonkioskar 
* Payphone_Net  Internasjonale Telefonkiosker.

### Fotnotar
Austronesiske språk

**Austronesiske språk** (frå gresk for 'sørleg øy') er ein språkfamilie med kjerneområde på øyane i Stillehavet og Indiahavet. Slike språk vert snakka av om lag 3 % av menneskeslekta. Med 1244 språk (registrert hos *[[Ethnologue]]*), og ei utbreiing frå Madagaskar til Påskeøya er det ein av dei største språkfamilieae i verda både i utbreiing og tal på språk.

Austronesisk har ti hovudundergrupper. Av desse finst ni på Taiwan og kringliggande øyer; dei blir kalla formosiske språk. Den siste gruppa er stamspråk for alle dei andre språka i familien, og blir kalla malayopolynesiske språk. Desse deler ein igjen inn i to grupper, dei vestlege og sentral-austlege. Rundt 300 millionar menneske talar dei vestlege, medan berre rundt 1 million talar dei seintral-austlege.

Dei malayopolynesiske språka uttrykker normalt fleirtalsform ved gjentaking av heile eller delar av eit ord (reduplikasjon). Alle dei austronesiske språka har sterk tendens til gjentaking av lydar. Dei fleste har ikkje samansettingar av tre eller fleire påfølgjande konsonantar. Talet på vokalar er normalt lågt; dei fleste har fem vokallydar.

## Språk

Nokre av språka i den austronesiske språkfamilien er:

* Bantik
* Bikol
* Cebuano
* Gassisk
* Hawaiisk
* Ilokano
* Indonesisk
* Javanesisk
* Malayisk
* Maori
* Samoisk
* Paiwan
* Tagalog
* Tongolesisk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Austronesiske språk|Austronesiske språk]]» frå , den 4. juli 2010.*
Det britiske arbeidarpartiet

**Det britiske arbeidarpartiet**, *Labour Party*, er eit sentrum-venstre-parti i Storbritannia. Den noverande leiaren er Keir Starmer.

## Tony Blairs leiarskap
Etter Blair tok over leiarskapen i partiet, var det første han gjorde å fjerne den sosialistiske formålsparagrafen til partiet, paragraf 4 i partilovene om felleseige av produksjonsmidla. Denne og andre endringar i politikken til partiet i marknadsliberalistisk retning gjorde at nemninga *New Labour* blei mykje bruka om partiet, også av Blair og hans tilhengarar sjølve. Den nye retninga blei også kalla «den tredje vegen», annleis enn både høgrepolitikk og reformistisk sosialisme som Labour hadde stått for før. I utanrikspolitikken la Blair partiet enda tettare opp til USA, og støtta blant anna aktivt angrepskrigen mot Irak. 

## Minkande oppslutning
Sjølv om Labour vann valet i 2005, var det med minkande oppslutning (godt under 40 prosent) og minska fleirtal i parlamentet, og dei indre motsetningane i partiet er store . Men den britiske valordninga med einsmannskretsar gjer at det er vanskeleg for misnøgde arbeidarpartimedlemmer å bryte ut og danne eit konkurrerande demokratisk-sosialistisk parti. Ein tidlegare Labour-representant, George Galloway, greidde likevel å bli vald inn i parlamentet i 2005, for venstrealliansen Respect.

## Historisk arv
Det britiske arbeidarpartiet har ei lang og mangfaldig historie, der  fargerike personlegdommar som blant andre Aneurin Bevan har spelt ei viktig rolle. Oppbygginga av velferdsstaten og nasjonaliseringa av samfunnsmessig viktige verksemder i Storbritannia etter andre verdskrigen var Labour sitt verk, og noko mange *labourites* er stolte over den dag i dag.

## Kjelder
Turkmenistan

**Turkmenistan** er eit land i Sentral-Asia. Det grensar til Afghanistan, Iran, Kasakhstan, Usbekistan og Kaspihavet.

Kommunistpartiet i landet er det einaste tillatne. Presidenten vart dyrka gjennom avbildingar og statuar, medan dei to bøkene hans er pensum i skulen. Reiser og kommunikasjon, til dømes media, er underlagde streng kontroll.

## Historie

På 1100- og 1200-talet vart byen Merv ein av dei største byane i verda, med eit innbyggartal på opptil 500.000.

Turkmenistan var eit diktatur fram til desember 2006, då den sjølvutnemnde livstidspresidenten Saparmurat Nijazov døydde. Han styrte landet saman med det tidlegare kommunistpartiet i landet, som er det einaste tillatne.

## Klima
Turkmenistan har eit kontinentalt klima med store daglege og årlege temperatursvingingar. Støv er kanskje det mest alvorlege klimatiske problemet i landet. Kvar vår vert store støvskyer piska opp frå Karakumørkenen. Dei kjem ofte i samband med torevêr som gjev lite eller ingen nedbør. Dei mest støvete områda er dei sentrale områda av Turkmenistan, som kan ha 60 eller fleire slike dagar i året. Sjølv dei sentrale ørkenområda får nokre dagar med lett snø og ein god del overskya vêr. Sjølv om det aldri vert lummert er det overraskande mykje fukt i lufta om sommaren, som elles er så godt som utan nedbør. Den relative fukta fordi temperaturen er høg, og enkelte dagar kan det bli opp i 45&nbsp;°C. Om sommaren kjem temperaturen sjeldan under 35&nbsp;°C; om vinteren fell han ofte under -30&nbsp;°C. Hausten kjem raskt og gjev ei blanding av behagelege temperaturar, mykje sol og lite nedbør. Asjgabat har ein årleg nedbørsnormal på 228 mm, men i ørkenområda kjem det berre kring 80 mm nedbør i året. I fjellstrøka kan det kome kring 300 mm. 

## Kjelder
* :en:Turkmenistan
* :en:Politics of Turkmenistan

## Bakgrunnsstoff
*Turkmenistan. Store norske leksikon
Rosalía de Castro

**Rosalía de Castro** () var ein spansk diktar og forfattar. Ho var frå Santiago de Compostela i Galicia, nordvest i Spania, og skreiv både på galisisk og kastiljansk (standardspansk). 

## Forfattarskap
De Castro er kjend for å ha gjeve ut den første boka på galisisk, diktsamlinga *Cantares gallegos* den 17. mai 1863. Denne dagen blir feira årleg på dagen for galisisk skrifspråk. Medan ho levde var forfattaren òg ein viktig person i den galisiske romantiske rørsla, saman med Manuel Curros Enríquez og Eduardo Pondal.

Med utgjevinga si heva ho det galisiske språket fram frå gløymselen etter fleire århundre utan at ein hadde brukt det til litteratur.

I tillegg til *Cantares gallegos* gav ho ut dei diktsamlingane *Follas novas* på galisisk i 1880, og på kastiljansk *La flor. Poesías* (1857); *A mi madre. Versos* (1863), og *En las orillas del Sar. Poesías* (1884). De Castro skreiv òg romanar på kastiljansk, som *El caballero de las botas azules. Cuento extraño* (1867).

## Livssoge
Rosalía de Castro var fødd utanfor ekteskap til María Teresa da Cruz de Castro e Abadía den 23. eller 24. februar 1837.

I 1858 gifta ho seg med Manuel Murguía, som var journalist og medlem av det galisiske akademiet. Han hjelpte òg til med redigeringa av bøkene hennar. Frå 1859 til 1877 fekk dei sju ungar saman.

## Anna
Rosalía de Castro var avbilda på 500-pesetas-setlane.
Galisisk

**Galisisk** eller **galicisk** er eit iberoromansk språk som ein snakkar i den autonome regionen Galicia og tilstøytande område i Asturias og Castilla y León, nord i Spania. Det blir tala av 3-4 millionar, ein halv av dei emigrantar til Sør-Amerika. 

Det har nært slektskap med portugisisk, og blir ofte sett på som ein dialekt av dette språket. Men språkbrukarane og dei galisiske styresmaktene ser annleis på det. Dei har ein eigen identitet og har utvikla seg vekk frå portugisisk. Ettersom portugisisk utvikla seg i Galicia, kan det like gjerne vera ein dialekt av galisisk.

## Galisisk skrift
Galisisk har hatt eit eige skriftspåk sidan 1000-talet. I mellomalderen vart
*galaico-português* sett på som eit kulturspråk, brukt innan dikting og i religiøse samanhengar. Dette gjaldt ikkje berre i Galicia og Portugal, men òg i Castilla, der kastiljansk hovudsakleg var brukt til å skriva prosa.

Etter at portugisisk og galisisk blei skilde, blei språket etter kvart sett på som provinsielt og udanna. Det var lite brukt innan akademi eller skjønnlitteratur før det fekk ein renessanse midt på 1800-talet. Rosalía de Castro blir framleis feira for utgjevinga si i 1863 av ei diktsamling på galisisk. Dagen boka kom ut på, 17. mai, er òg dagen for galisisk litteratur.

## Forbod
Under styret til Francisco Franco, som sjølv var galisar, var alle språk bortsett frå kastiljansk forbodne i landet. Galisisk blei framleis brukt som talespråk på landsbygda, og etter at diktaturet var over i 1975 blomstra det opp igjen.

## Bakgrunnsstoff
Johan B. Hjort

**Johan Bernhard Hjort** () var grunnleggjar og medlem av det norske nazistpartiet Nasjonal Samling frå 1933 til 1937, då han braut med Quisling. I 1941 blei han arrestert av Gestapo og sendt til Tyskland. Etter å ha sloppe ut dreiv han med motstandsarbeid som redda mange skandinaviske liv.

Etter krigen kjempa Hjort som advokat, mellom anna for kunstnarisk fridom også for kontroversielle kuntnarar, og for dei naturlege rettslege reglane han meinte homoseksuelle hadde. Han var òg leiar for Riksmålsforbundet.
Internasjonal dag mot homofobi

**Internasjonal dag mot [[homofobi]]** er ein dag arrangert til støtte for homo-, bi- og transseksuelle og for å kjempa mot reglar og haldningar som er imot dei. Han blir feira den 17. mai kvart år, første gong i 2005.

Det er meininga at dagen skal gjera dei som arbeider for desse gruppene synlege, og stimulera til samfunnsdebatt.

Det var franske Louis-George Tin som tok initiativ til dagen, som blir støtta av den internasjonale organisasjonen for lesbiske og homofile (*[[International Lesbian and Gay Association]], ILGA*). Over 40 land skal observera dagen denne første gongen.

Den første feiringa var femten år etter at Verdas helseorganisasjon strauk homoseksualitet frå lista si over sinnslidingar, og gjorde slutt på over eit århundre med medisinsk homofobi.

Ho hende òg eitt år etter at den amerikanske delstaten Massachusetts gav homofile lov til å gifta seg på lik linje med heterofile.
Muslimsk tidsrekning

**Muslimsk tidsrekning** følgjer hidjra-kalenderen, ein månekalender fastsett av Muhammed. Tidsrekninga byrjar det året Muhammed og følgjesveinane hans drog frå Mekka til Medina (*hidjra*), år 622 etter vestleg tidsrekning. Etter muslimsk tidsrekning byrja året 1431 kvelden 18. desember 2009 og vil slutta om lag 6. desember 2010.

Det muslimske året er eit reint måneår og inneheld tolv månader som svarar til månesyklusar med utgangspunkt i nymåne. Året er ikkje synkronisert med årstidene, og flytter seg 11–12 dagar i høve til kvart solår.

Månadane heiter:
# Muharram محرّم 
# Safar صفر 
# Rabi' al-awwal (rabī' I) ربيع الأول
# Rabi' al-thani (eller rabī' al-akhir) (rabī' II) ربيع الآخر أو ربيع الثاني
# Jumada al-awwal (jumādā I) جمادى الاولى
# Jumada al-thani (eller jumādā al-akhir) (jumādā II) جمادى الآخر أو جمادى الثاني
# Rajab رجب (eller rajab al murajab) 
# Sha'aban شعبان (eller sha'abān al moazam) 
# Ramadan رمضان (eller ramzān, langt namn ramaḍān al mubarak) 
# Shawwal شوّال (eller shawwal al mukarram) 
# Dhu al-qi'dah ذو القعدة
# Dhu al-hijjah ذو الحجة

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Islamic calendar|Islamic calendar]]» frå , den 7. mars 2009.*
Konstantinopel

**Konstantinopel** var, frå 330 til 1930 namnet på byen som i dag vert kalla Istanbul i Tyrkia. Før dette heitte byen Bysants eller *Bysantium*. Namnet har han etter keisar Konstantin I av Romarriket, som flytta hovudstaden i Romarriket hit. 

Etter delinga av Romarriket var Konstantinopel hovudstad i austromarriket, eller *det bysantinske riket*. Mellom grekarane vart byen berre kalla *«i Poli»* 'Byen', sentrum i den greske verda og lenge den største byen i Europa. Blant nordbuarar var byen kjent som Miklagard.

Konstantinopel vart hærteke av det 4. krosstoget i 1204 og erobra av dei osmanske tyrkarane i 1453.
Sikhar

**Sikhar** er ei gruppe folk som følgjer religionen sikhisme. Ordet «sikh» (*śikṣa*) tyder 'følgjesvein' eller 'student' . Sikhane følgjer sikh-guruane, der den siste av dei er den heilage boka Guru Granth Sahib. Etternamnet Singh er svært vanleg for menn og Kaur for kvinner.

Innvigde sikhar tilhøyrer ei gruppe kalla khalsa. Dei er kjenneteikna av «dei fem K-ane»: Uklipt hår (*kesh*), ein armring av jern eller stål (*kara*), at dei eit lite sverd (*kirpan*), kam (*kanga*) og underbukser (*katsjehra*). Innvigde menn og nokre kvinner dekkjer håret med ein turban. Viktige verdiar å halda for ein innvigd sikh er å tru på éin gud, rekna berre Guru Granth Sahib som heilag skrift, leva eit ærleg, arbeidsamt og gåvmildt liv, halda seg unna alkohol, røyking og andre rusmiddel og ikkje tru på kaste, urøyrlegheit, magi, astrologi og ulike rituale knytte til andre religionar (særleg hinduisme og islam).

Sikhismen oppstod i Panjab, og dei fleste sikhar har panjabisk opphav og panjabi som morsmål. Det bur i dag rundt 19 millionar sikhar over heile India, men dei er berre i majoritet i Panjab. Store mengder sikhar har migrert til fleire stader i verda, som Storbritannia, USA, Canada, Malaysia og Australia. Det finst også eit mindre tal sikhar av anna opphav enn panjabisk, særleg 
gjennom Harbhajan Singh Yogi sin organisasjon 3HO (Happy, Healthy, Holy).

Sidan sikhane blei undertrykte av det muslimske Mogulriket har religionen lagt vekt på ein krigarkultur som har ført til at sikhar har utmerka seg som soldatar og politifolk både i India og elles i verda. I 2008 var til dømes 10-15 % av alle soldatane og rundt 20 % av offiserane i den indiske hæren sikhar, medan sikhar berre utgjer 1,87 % av folketalet i India. Troppar av sikhar, kjende som Sikh Regiment, kjempa på britisk side i første og andre verdskrigen, og deltok på fleire krigsskodeplassar.

## Kjende sikhar
*Sikh-guruane
*Maharaja Ranjit Singh (1780-1839), grunnleggjaren av Sikh-riket
*Manmohan Singh, indisk statsminister
*Buta Singh, indisk innanriksminister
*Giani Zail Singh, president i India
*Surinder Kaur, indisk songar
*Khushwant Singh, indisk forfattar
*Poonam Dhillon, indisk filmskodespelar
*Waris Ahluwalia, indisk-amerikansk filmskodespelar
*Narinder Singh Kapany, indisk-amerikansk fysikar
*Kamaljit Kaur Sandhu, indisk friidrettsutøvar
*Monty Panesar, engelsk cricketspelar
*Panjabi MC, engelsk musikar

**I Noreg**
*Prableen Kaur (f. 1993), politikar og skribent

## Sjå òg
* Gurmukhiskrift
* Panjab
* Panjabi
* Sikhisme

## Bakgrunnsstoff
*Quotes from the Gurus about Who is a Sikh ved sikh.org

## Kjelder

*The Khalsa, sikhs.org
*Famous Sikhs , sikhismguide.org


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sikhs|Sikhs]]» frå , og «[[:en:List of Sikhs|List of Sikhs]]» frå  den 12. september 2013.*
2023

**2023** (romartal MMXXIII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen.

Det er erklært internasjonalt år for hirse av SN.

## Døde
* 1. januar: Lise Nørgaard, dansk journalist og forfattar 
* 4. januar: Fay Weldon, britisk forfattar 
* 4. januar: Rosi Mittermaier, tysk alpinist 

## Kjelder
2036

**2036** er eit skotår som byrjar på ein tysdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Sommar-OL 2036 - dei 36. olympiske sommarleikane, vil bli skipa til.

### Noreg
2029

**2029** er eit normalår som byrjar på ein måndag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet

### Noreg
2025

**2025** er eit normalår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*1. januar:
** Bulgaria og Romania blei del av Schengen-området.
** Liechtenstein blei det 39. landet i verda til å innføra likekjønna ekteskap.
**  Ukraina blei medlem av Den internasjonale straffedomstolen. Ukraina stoppa òg transport av russisk gass gjennom landet, etter at ein femårsavtale om dette gjekk ut.
** USA: 15 menneske og gjerningsmannen blei drepne ved eit terrorangrep i New Orleans der ein bil køyrde inn i ei folkemengd.
**Montenegro: Tolv menneske blei drepne og fire andre skadde i Cetinje.
* 9. januar: General Joseph Aoun blei vald til president i Libanon av det libaneiske parlamentet etter eit makttomrom som hadde vart i over to år.
*19. januar: Ei våpenkvile mellom Israel og Hamas tredde i kraft, etter 15 månader med konflikt kring Gazastripa.
*20. januar: Donald Trump vart innsett som den 47. presidenten av USA. James David Vance vart innsett som visepresident.

### Noreg
*8. september: Stortingsvalet og sametingsvalet 2025

## Døde
* 1. januar: Rosita Missoni, italiensk moteskapar
* 4. januar: Elisabeth Haarr, norsk biletkunstnar
* 7. januar: Jean-Marie Le Pen, fransk politikar
* 14. januar: Kjell Gjerseth, norsk journalist og forfattar
* 15. januar: David Lynch, amerikansk skodespelar og regissør

## Kjelder
2040

## Hendingar

### Utlandet
* Sommar-OL 2040, dei 37. olympiske sommarleikane, vil bli skipa til.

### Noreg

## Fødde

## Døde
2061

**2061** er eit år på 2000-talet.
## Hendingar

* Halley-kometen vender attende til det indre solsystemet.

### Utlandet

### Noreg

## Fødde

## Døde

## Kjelder
Funksjonalisme i arkitektur

**Funksjonalisme**, populært kalla **funkis**, er ei retning innan kunst, arkitektur og industridesign som vart populær på 1920-talet. I Noreg slo funksjonalismen gjennom på 1930-talet. Stilen vert prega av eit forenkla formspråk. Typisk er store flater, rette liner og geometriske former. Ein sentral tanke var at funksjon skulle vera viktigare enn form. Innan byggjeteknikk var det utvikla måtar å byggja større samanhengjande betongflater på. 
Viktige arkitektar innan stilarten i Noreg var Herman Munthe-Kaas og Ove Bang.

Arkitekt Georg Fasting teikna i 1932 telefonkiosken RIKS. Modellen er eit fint døme på funksjonalisme i arkitektur. Kringom i Noreg vart det plassert om lag 9000 slike telefonkioskar, som var viktige i ei tid då den hendige vesle trådlause mobiltelefonen enno ikkje var oppfunne. 

Funksjonalismen sine grunnleggjarar internasjonalt er rekna å vera Le Corbusier og Walter Gropius. I Sverige var Gunnar Asplund ein viktig arkitekt innan funksjonalismen.

## Bakgrunnsstoff
* Nasjonal digital læringsarena om funksjonalisme
Kolonimakt

Ei **kolonimakt** er eit land, oftast ei stormakt, som har formell kontroll over andre land, som da blir kalla koloniar. Dei fremste kolonimaktene i verdshistoria var Spania, Portugal, Frankrike og Storbritannia. Men også statar som Nederland, Belgia, Italia og Tyskland var kolonimakter. I motsetning til dei nemnte landa, som hadde koloniar i andre verdsdelar, koloniserte stormaktene Russland og Japan nærområda sine. USA var som tidlegare koloni formelt imot kolonialisme (endå dei rådde over Filippinane), og dette landet sin ekspansjon tok derfor i hovudsak form av enten rein erobring av tidlegare indianske og meksikanske område, kjøp frå Russland, eller uformell, men svært reell *dominans* over andre land, særleg i Latin-Amerika, såkalla *nykolonialisme*. Kolonialisme og nykolonialisme kan også kallast imperialisme. Imperialismen har ført til mange millionar dødsfall rundt om i verda.

## Sjå òg
* Imperium
* Kolonialisme
Koloni

Ein **koloni** (frå latin *colonia*, jordeigedom) er eit land eller landområde som er formelt underlagt eit anna, ei kolonimakt. Det finst to måtar ein kan danna ein koloni på, som ofte vert blanda: Ved at nybyggjarar slår seg ned i eit nytt område, eller ved at styrkar frå kolonimakta tek over landet dei vil ha med makt.

Mange store statsdanningar i historia har hatt koloniar, og nokre av dei baserte rikdommen sin på dei. Dette gjaldt til dømes Romarriket og Det britiske imperiet. 

Då Europa fekk auga opp for resten av verda, førte det raskt til at fleire land skaffa seg koloniar der dei kunne. Dei fleste koloniane fanst i sør, i Latin-Amerika, Afrika og Asia. Det er få koloniar igjen, men den uformelle *dominansen* og økonomiske utnyttinga ein kallar *nykolonialisme* finst framleis. 

Mange koloniar måtte føre væpna kamp for å bli frigjort frå kolonimaktene, såleis mellom andre Algerie og Kenya. Kolonimaktene tok i bruk grufulle verkemiddel for å halde dei koloniserte nede, også under frigjeringskampane etter andre verdskrigen.

## Sjå òg
* Leopold II av Belgia
* Det britiske imperiet
Funksjonalisme

**Funksjonalisme** er ei nemning som vert nytta innan fleire fagfelt.

* For funksjonalisme innan antropologi, sjå funksjonalisme i antropologi.
* For funksjonalisme innan sosiologi, sjå funksjonalisme i sosiologi.
* For funksjonalisme innan filosofi, sjå funksjonalisme i filosofi
* For funksjonalisme innan arkitektur, sjå funksjonalisme i arkitektur.
* For funksjonalisme innan lingvistikk, sjå funksjonalisme i lingvistikk
Imperialisme

**Imperialisme** er ei nemning vanlegvis bruka om eit lands politikk for dominans over og/eller økonomisk utnytting av andre land eller territorier. Dette kan skje direkte gjennom territorial erobring eller indirekte gjennom politisk og/eller økonomisk kontroll. Imperialisme er ofte brukt som nemning på ein politikk for å opprette koloniar og for å dominere andre land - også land i andre verdsdelar enn heimlandet. Det britiske imperiet bestod av koloniar i alle verdsdelar, derfor sa dei «The sun never sets on the British Empire». Mange andre europeiske land var også kolonimakter.
Ein tidleg imperialisme og opphavet til nemninga var Romarriket, det romerske imperiet, i antikken. 

Etter at dei formelle koloniane blei sjølvstendige, ofte etter blodige krigar der kolonimaktene brukte alle middel for å slå ned dei nasjonale oppstandane, er *nykolonialisme* den typiske forma for imperialisme. 

Nykolonialisme inneber at land er formelt sjølvstendige, men reelt dominerte både politisk og økonomisk. Dette har til dømes lenge kjenneteikna forholdet mellom USA og mange land i Latin-Amerika. At desse landa har vore formelt sjølvstendige, har ikkje hindra både indirekte og svært direkte USA-amerikansk intervensjonisme. Det er frå somme hald hevda at kapitalistisk globalisering på mange måtar er eit framhald av nykolonialismen. Det er også stilt spørsmål om angrepskrigen mot og okkupasjonen av oljelandet Irak kan sjåast i ein slik samanheng.

Imperialisme er også nemninga på det synet som går på at europeiske land har ein siviliserande misjon overfor land i andre verdsdelar. 

I nyare tid har det også vore forsøk på å kritisere ein meir kulturell form for imperialisme, og då først og fremst den globale spreiinga av amerikansk kultur.

I marxistisk teori blir gjerne imperialisme knytt til Lenins påstand om at imperialismen er «kapitalismens høgaste stadium». Imperialismen blir, ut frå denne teorien, drive fram av monopoliseringa av kapitalen i heimlandet som fører til auka konkurranse om ressursar og marknader verda over.
Ruth

**Rut**, **Rutt** og **Ruth** er mest kjend og brukt som eit bibelsk kvinnenamn med hebraisk bakgrunn. Det finst òg som mannsnamn og slektsnamn, då gjerne med norrønt opphav. Variantar av kvinnenamnet er portugisisk *Rute* og dei engelske kjælenamna **Rue** og **Ruthie**.

Namnet er blitt mykje brukt i både jødisk og kristen namnetradisjon. 
*Ruth* var eitt av dei ti mest brukte namna i USA mellom 1900 og 1930.

Rut har namnedag i Noreg den 28. november og i Sverige den 4. januar. Ein feirar Ruth i Danmark den 8. august og i Frankrike den 2. oktober.

## Rut i Bibelen
Historia om Rut, som valde eit jødisk liv sjølv om det førte med seg armod og utlegd, blir fortald i Ruts bok. Den hebraiske tydinga av namnet er noko uklar, men det tyder truleg *[[venn]]*, *vennleg* eller *ei som følgjer*.

## Norrønt Rut
Det norrøne mannsnamnet *Rut* tyder 'bukk'. I soga om Olav den heilage høyrer me om ein Rut frå Viggja som blir slakta som ein bukk på heilag-Olav sine ordre.

## Stadnamn og slektsnamn
Rut og Ruth er begge engelske slektsnamn. Rut er òg blitt brukt som ein namnedel i engelske stadnamn, som grevskapet Rutland i Midlands og det oppdikta grevskapet Rutshire i bøker av Jilly Cooper.

## Kjende namneberarar
* Ruth Smith Nielsen (1913–1958), færøysk målar 
* Ruth Maier (1920–1942), austerriksk-jødisk flyktning til Noreg
* Rut Tellefsen (f. 1930), norsk skodespelar
* Ruth Fuchs (1946-2023), tysk friidrettsutøvar 
* Ruth Vatvedt Fjeld (f. 1948), norsk språkforskar
* Ruth Lillegraven (f. 1978), norsk diktar
* Ruth Rendell, amerikansk forfattar (løyndenamn for Barbara Vine)

## Kjelder

* Rut i soga om Olav den heilage 

## Bakgrunnsstoff