open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Furugelmøya

**Furugelm** (russisk Остров Фуругельма) er ei øy sørvest i Peter den store-bukta i Japanhavet, 110 km sørvest for Vladivostok. Ho høyrer til Khasanskij distrikt i Primorskij kraj i Russland.

## Historie
Øya vart skildra av sjømenn på fregatten «Pallada» 10. mai 1854 og kalla opp etter Ivan Vasiljevitsj Furugelm, kaptein på transportskipet «Knjaz Mensjikov», som høyrte til det russisk-amerikanske selskapet.

Etter 1922 då kolkhozsystemet og dei statlege fiskeselskapa dukka opp vart det oppretta fleire fiskefasilitetar på øya. Øya vart meir kjend då ein oppretta gardar for opprett av ville dyr, og særleg blåmink. Ei stund var alt vel, men etter kvart tok dei pelskledde dyra nesten livet av alt fugleliv, og det tok lang tid før koloniane kom seg att. 

Etter at forholdet mellom Japan og Russland vart verre, vart det bygd mange kystforsvarsverk på Furugelm. Artilleribatteri og fleire antilandgangsforsterkingar vart bygd. Desse var i drift under Koreakrigen.

Mot slutten av 1970-åra vart garnisonen her nedlagd. 

Det er i dag ingen fastbuande på øya. Sidan mars 1978 har området rundt øya vore ein del av Fjerneausten statlege sjøreservat.

## Geografi
Furugelmøya er den sørlegaste øya i heile Russland, og ligg nesten på grensa til Nord-Korea. Denne siste biten av russisk landjord vert òg kalla «den siste russiske øya». Ho er ikkje stor, om lag 2,5 km lang og 1,5 km brei og relativt låg. På det høgaste er ho 120 meter over havet. Kysten består hovudsakleg av klipper. Øya er omgjeve av grunner som ligg mindre enn 10 meter under overflata. På vestsida ligg dei ei lita bukt med steinsøyler som stikk opp av vatnet og gjer skipsfart her farleg. 

## Natur
Øya er kjend for fuglekoloniane sine. Svarthalemåse (*Larus crassirostris*) utgjer meir enn 50&nbsp;000 individ. Her finn ein òg brillelomvi og polarlomvi. Øya er òg stoppestad for mange trekkfuglar som står på raudelista, som stormsvale, havørn, storjo og rosenmåse. 

I alt er det registrert meir enn 300 fugleartar på øya og 80 av dei hekkar her. I Russland finn ein ikkje så variert fugleliv ein gong i det fuglerike Volgadeltaet. Andre fuglar på øya er japantrane, kvitnakketrane, munkegribb, havørn, kongeørn og vandrefalk. Dei største koloniane av japansk skarv og svarthalemåse i verda er i dag på øya. I alt er det opp mot 100&nbsp;000 fugleindivid i koloniane på øya i mai og juni. 

Av pattedyr på øya finn ein markmus og sivmus (*Microtus fortis*).

På Mikhelsonskjera, ikkje langt frå øya, lever sel. Desse er ikkje redd for menneske sidan det ikkje vert drive jakt på dei området, og lèt seg derfor verte teke bilete av. 

## Klima
Den kaldaste månaden i året er januar, då lufttemperaturen i snitt er -11&nbsp;°C. Den varmaste månaden er august med ein middeltemperatur på 21&nbsp;°C.

Sjøtemperaturen i august kan verte 23-25&nbsp;°C.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Furugelm Island|Furugelm Island]]» frå , den 27. juli 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Furugelm på shamora.info med bilete (russisk)
* Furugelm på leto.primpogoda.com  (russisk)
Galljaøya

**Gallja** eller **Halløya** (russisk Остров Галля; *Ostrov Gallja*) er ei øy i Frans Josefs land i Arkhangelsk oblast i Russland. 

Halløya er nesten heilt dekt av isbrear. Dei einaste større isfrie områda finn ein sør ved dei to nesa Kapp Tegethoff og Kapp Ozernij på Poluostrov Littova (Littovhalvøya). Det er òg eit isfritt område på det austlegaste neset, Kapp Frankfurt, og eit på det nordvestlegaste punktet, Kapp Wiggins. 

Halløya har eit areal på 1049 km² og er ei av dei største øyane i øygruppa. Det høgaste punktet er 502 meter over havet. Det er ei vid bukt på søraustsida av Halløya kalla Zaliv Gidrografov og ei mindre ei vest for Littovhalvøya kalla Surovajabukta. 

Halløya ligg særs nær MacKlintokøya i aust, og berre eit smalt sund skil dei to. I søraust ligg eit breiare sund mellom Halløya og Salmøya, på russisk kalla Proliv Lavroka. 

Halløya er kalla opp etter den amerikanske polfararen Charles Francis Hall. På russiske kart står namnet stundom oppført som *Ostrov Khol* (Остров Хол).

## Historie
Øya vart oppdaga 30. august 1873 av den austerriksk-ungarske polekspedisjonen og vart den første øya i øygruppa som vart oppdaga. 

I 1898-99 vart det bygd ein liten leir på Mys Tegetkhof (Kapp Tegethoff,  av Walter Wellman-ekspedisjonen. Her står det eit minnesmerke til minne om oppdaginga av øygruppa. Kapp Tegethoff vart kalla opp etter hovudskipet til dei austerriksk-ungarske oppdagarane. 

## Nærliggande småøyar
* Like sør for Halløya ligg tre småøyar kalla **Ostrova Brounova** (Brownøyane). Dei vart kalla opp etter George Brown frå Royal Navy, som i 1850-1854 la ut på leit etter sir John Franklin, under kaptein R. M'Clure sin kommando på «Investigator». 

* 6 km vest for det nordvestlege neset på Halløya ligg den ovalforma og 5 km lange **Ostrov Njukomba** (Остров Нюкомба). Ho er isfri og det høgaste punktet er 67 m. Øya er kalla opp etter Raymond Lee Newcomb, marineoffiseren som leia leitemannskapet etter DeLong-ekspedisjonen på skipet «Jeannette» i 1882–84.

* 1,5 km utanfor nordaustsida av Halløya i den austlege bukta på øya. Ho er lita, men bratt og vert kalla **Ostrov Bergkhauz** (Остров Бергхауз), og har ei høgd på 372 m. Øya er isfri og kalla opp etter kartografen Heinrich Berghaus (1797-1884).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gallya|Gallya]]» frå , den 27. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** http://www.geosite.com.ru/pageid-335-1.html  & http://www.geo.ru/journalarticle/item/id/152/ 
*** Liste over øyar og småøyar (på russisk): http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8
*** Utforskarar: http://www.bartleby.com/227/0735.html & http://www.glenbow.org/collections/search/findingAids/archhtm/franklin.cfm
Heibergøyane

**Heibergøyane**, òg skrive **Geiberg** eller **Gejberg** (russisk острова Гейберга, *ostrova Gejberga* eller острова Акселя Гейберга, *ostrova Akselja Gejberga*) er ei gruppe på fire småøyar i Karahavet i Russland, mellom Tajmurhalvøya og Severnaja Zemlja. Øyane ligg mellom 35 og 45 km frå kysten. 

Heibergøyane ligg i inngangen til Vilkitskijsundet frå aust på 77° 40' N og 101° 27' E. 
Den største av øyane er berre om lag 5 km lang. 

Havet omkring Heibergøyane er dekt av fast is om vinteren, som er lang og bitter. Pakkisen ligg i havet omkring øyane sjølv om sommaren, så øyane er knytt til fastlandet det meste av året. 

Heibergøyane vart namngjevne av Fridtjof Nansen og kalla opp etter konsul Axel Heiberg, som direktør i det norske bryggeriet Ringnes, som finansierte Framekspedisjonen i Arktis. Ei øy i dei kanadiske polområda heiter Axel Heibergs land og må ikkje forvekslast med desse øyane. 

Øygruppa er ein del av Krasnojarsk kraj og Det store arktiske statlege naturreservatet, det største naturreservatet i Russland. 

## Historie
Det vart oppretta ein sovjetisk arktisk vêrstasjon på Heibergøyane i 1940 for å hjelpe skipsfarten langs Nordaustpassasjen. Etter at Sovjetunionen braut saman vart det mindre skipsfart i området. I dag finn ein nesten berre fast skipsfart frå Murmansk til Dudinka i vest og mellom Vladivostok og Pevek i aust. Området rundt Tajmyrhalvøya, inkludert Vilkitskijsundet, har nesten ikkje noko skipsfart i det heile. 

Polstasjonen på Heibergøya er i dag forlaten, men det står framleis mykje utstyr her. 

## Nærliggande øyar
* Mellom øyane og kysten ligg det ei 3 km lang øya kalla **Ostrov Gellanda-Gansena**. Vanlegvis vert ikkje denne øya rekna som ein del av Heibergøyane, men ligg berre 28 km søraust for øya Vostotsjnijøya. Øya er kalla opp etter den norske oseanografen Bjørn Helland-Hansen (1877-1957).
* Lenger sør ligg to øyar nær kysten. **Povorotnij** er den største og ligg nærast kysten. Den mindre heiter **Vetsjernij**.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Geiberg Islands|Geiberg Islands]]» frå , den 27. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Polstasjonen. 
*** Naturreservatet 
*** Professor Helland-Hansen (tysk)


## Bakgrunnsstoff
* Dyreliv på øyane 
* Reiseskildring til øyane frå 1938. 
* Skiekspedisjon til øyane i 1994.
Stella

**Stella** er det latinske og italienske ordet for 'stjerne' og er kjent som kvinnenamn sidan 1700-talet. Det kan også vera eit etternamn.

Variantar av namnet er Estelle (fransk), Estela (portugiesisk) og Estrella (spansk).
Stellan og Stellian er mannlege former.

## Bruk

Namnet blei lagt inn i den svenske almanakken i 1901, der det fekk namnedag den 15. august og erstatta *Vårfrudagen*, feiringa av himmelfarten til Jomfru Maria.

Stella er eit stadnamn i Italia, der det finst ein kommune kalla Stella i Liguria og eit Stella-fjell i Pazzano i Reggio Calabria. Fjellet har ein heilagdom, *L'Eremo di Santa Maria della Stella* eller *Santuario di Monte Stella*.

## Kultur
Ordet 'stella' er kjend frå kyrkjemusikk, som i vesperen «Ave maris stella», 'helser havstjerna', som er tileigna Jomfru Maria.

Namnet blei brukt i tragedien *Stella* (1775) av Goethe og i fleire dikt av Henrik Wergeland på 1800-talet.

Stella Kowalski er ein viktig person i skodespelet *A Streetcar Named Desire* (*En sporvogn til begjær*) av Tennessee Williams, der utropet «Stella!» er ei kjend line.

## Kjende namneberarar
* Stella Obasanjo (1945 –2005), førstedame i Nigeria
* Stella McCartney (f. 1971), britisk formgjevar
* Stella Mwangi (f. 1987), norsk-kenyansk songar

### Etternamn
* Jacques Stella (1569-1657), fransk målar
* Joseph Stella (1877-1946), amerikansk målar
* Antonietta Stella (f. 1929), italiensk sopran
* Frank Stella (f. 1936), amerikansk målar
* Martina Stella (f. 1984), italiensk skodespelar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Stella|Stella]]» frå , og «[[:en:|Stella]]» frå  den 27. juli 2008.*
Graham Bell-øya

**Graham Bell-øya** (russisk Остров Греэм-Белл; *Ostrov Greem-Bell*) er ei øy ved  i Frans Josefs land i Russland.

Graham Bell-øya er ein av dei største øyane i øygruppa og er delvis dekt av is. Det høgaste punktet er 509 meter over havet. 

Øya ligg aust for Wilczek land, og berre eit smalt sund skil dei to. Ho er den austlegaste øya i Frans Josefs land. 

Kanalen i vest, mellom Graham Bell-øya og Wilczek land, vert kalla Morgansundet.

Kapp Kohlsaat, det austlegaste punktet i øygruppa på 81°14′N, 65°10′E, ligg på Graham Bell-øya. Kapp Kohlsaat markerer det nordvestlegaste hjørnet i Karahavet, og er derfor eit viktig landemerke. 

Øya vart kalla opp etter den skotsk-amerikanske oppfinnaren Alexander Graham Bell. Graham Bell-øya må ikkje forvekslast med den mindre Belløya, som òg er ein del av Frans Josefs land, og som er kalla opp etter same person. 

## Historie
Under den kalde krigen stod det ein utpost på Graham Bell-øya og ei flystripe kalla Greem Bell , den største flystripa på øygruppa. Ho er 2,1 km lang og russiske fraktefly har landa her sidan 1950-åra. 

## Nærliggande øyar
* Det ligg mange småøyar på nordsida av Graham Bell-øya. 
* **Ostrov Pjerlamutrovij** (Pjerlamutrovøya) ligg søraust for Graham Bell-øya.
* **Ostrov Trjokhlutsjevoj** ligg vest for øya ved  og er berre 2 km lang. 
* **Ostrov Udatsjnij** er ei av fleire småøyar langs nordvestkysten av Graham Bell-øya ved .

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Graham Bell Island|Graham Bell Island]]» frå , den 27. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** http://www.geosite.com.ru/pageid-335-1.html 
*** http://islands.unep.ch/CEO.htm
Diktet Metope

**«Metope»** er namnet på Olaf Bulls mest kjende dikt. Det handlar om kjærleiken, tida, døden, kunsten og æva. Metopen er bilete på sjølve diktet. I den augneblinken diktet er fullført, står det to figurar innhogne i metopen, Pan og Psyke (sjel). Diktet sluttar slik: 

:Og, øie til øie saan, staar Pan og Psyke
:foran et hav av korn, i stjerneskin!
:Olaf Bull, *Samlede Digt* 1959, s, 221). 

Egil A. Wyller skriv: «Dette uhyre bevisste kunstneriske mesterverk har en tidsstruktur, som på en til syvende og sist uanalyserbar måte forener [...] fortid, nutid og fremtid, i en eneste, øyeblikkelig samtidighet som er ordets.» 

## Kjelder
Weinmannia silvicola

**Tōwai** eller **tawhero** (*Weinmannia silvicola*), er eit middels stort tre som høyrer til familien *[[Cunoniaceae]]*. Treet er svært vanleg nord på Nordøya på New Zealand, og finst i skogar og i utkantar av skogar frå North Cape sør til Waitakere Ranges vest for Auckland. Tōwaitre veks seg opp til 15 m eller meir høgt, og stammen kan nå ein diameter på ein meter.

Eit tre som er nært i slekt med tōwai, kāmahi (*[[Weinmannia racemosa|W. racemosa]]*), finst i staden for tōwai sør for 38°S. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Weinmannia silvicola|Weinmannia silvicola]]» frå , den 27. juli 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Metcalf, Laurie, 2002. *A Photographic Guide to Trees of New Zealand*. Tāmaki-makau-rau: New Holland.
* Salmon, J.T., 1986. *The Native Trees of New Zealand*. Te Whanga-nui-a-Tara: Heinneman Reed.

; Nettstader

* 

*
Rembrandt

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** () var ein nederlandsk målar, teiknar og grafikar. Han blir rekna som ein av dei mest sentrale målarane i barokken og den viktigaste nederlandske målaren på 1600-talet. Ved sida av at han er kjent for dei mange måleria sine, var han òg ein særs dyktig teiknar og grafikar. 
Rembrandt levde og virka i ein periode som historikarar kallar den hollandske gullalderen, ein periode som stort sett var på 1600-talet. I denne perioden nådde kulturen, vitskapen, handelen, den militære styrken og dei politiske innverknadane i Nederland eit høgdepunkt.

## Verk i utval
* *Sjølvportrett* (1629)
* *Doktor Tulp si anatomiførelesing* (1632)
* *Krossnedtakinga* (1634)
* *Danaë* (1636)
* *[[Nattevakta (Rembrandt)|Nattevakta]]* (eigentleg *Kaptein Banning Cocqs kompani* eller *Skyttargildet*) (1642)
* *Nattverd i Emmaus* (1648)
* *Mann med gullhjelm* (1650)
* *Slakta okse* (1655)
* *Bataverna si truskapseid* (1661)
* *Claudius Civilis si eidsavlegging* (1661)
* *[[De Staalmeesters]]* (1662)
* *Jødebruda* (1665)
* *Heimkomsten til den fortapte sonen* (1668)

## Bakgrunnsstoff
Indus

**Indus** er ei av verdas største elvar, den største i Pakistan og tradisjonelt ei livslinje for landet. Med ei lengd på rundt 3&nbsp;200 km er ho den lengste elva på det indiske subkontinentet, og elva med den tredje største vassføringa. Indus var åstad for den tidlege indussivilisasjonen, og har gjeve namn til omgrep som «India», «hindu» og «hindi». Ho er kjend for den tidlege Induskulturen eller Indusdalkulturen.

## Geografi

Elva har utspring nær Manasarovar-sjøen i Tibet, og renn nordvest frå Himalaya-fjella gjennom Jammu og Kashmir. Deretter dreier ho sørover gjennom Pakistan, der ein finn størsteparten av lengda hennar, før ho renn ut i havet ikkje så langt frå Karachi. Ho er ei av få store elver i verda som har tidevassbølgje.

Elva er lovprist i *[[Rigveda]]* som livgjevande og uendeleg, men ei rekke demningar laga i moderne tid har delt opp og endra elva. Oppsamling av salt i deltaet øydelegg den gode matjorda der, medan fisk og indusdelfin blir stengd inne i eller ute frå elva, noko som senker talet på dei og truger fleire artar.

## Ordsoge
Elva var kalla Sindhu i *Rigveda*. Dette namnet blei iranisert til *Hindu*, som igjen blei til *Indos* på gresk og *Indus* på latin. Namnet tyder ganske enkelt 'hav, elv, bekk'. Elva er omtalt som maskulin, til forskjell frå alle andre rigvediske elver, som er legemleggjorte som gudinner.

Elva er også kjend som *Sindhu* (सिन्धु) på hindi, sindhi, pandjabi og sanskrit, *Sindh* på urdu, *Abasin* ('far av elver') på pasjto, *Sengge Chu* ('løveelv') på tibetansk og *Yìndù* på kinesisk.

## Kjelder

* Alice Albinia, *Empires of the Indus*
----
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Indus River|Indus River]]» frå , den 27. juli 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
Marchantiopsida

**Marchantiopsida** er ein planteklasse innan levermosar. Det er om lag 440 kjende artar i denne klassa.

## Kjenneteikn

Marchantiopsida har som klasse fleire kjenneteikn. Dei er alle thalloide, og vantar difor bladvokster. I motsetnad til levermosar i andre klasser er thallus hjå Marchantiopsida komplekst, med fleire (gjerne tre) cellelag. Det ytste cellelaget har mange porar, og sit gjerne litt laust. Innanfor ligg celler med mange kloroplastar, og inst eit lag med celler som lagrer karbohydratar. Her sit og rhizoidar. Desse er som oftast glatte.

Attåt kompleks thalloid struktur har marchantiopsidae fleire andre kjenneteikn, mellom anna at cellene i halsen på archegonia sit i seks rekkjer.

Hjå mange av artane i denne klassa sit både archegonia og antheridia på eigne stilkaktige utvekstar.

## Klassifisering

Dei presise tilhøva mellom artane innanfor Marchantiopsida er ikkje kjend, men dei er delt inn i tre ordenar, som til saman omfattar om lag 440 kjende artar:

* *[[Blasiales]]* - berre to eksisterande artar.
* *[[Sphaerocarpales]]* - ca. 30 artar i to familiar. Attåt mogelegvis ein utdøydd familie.
* *[[Marchantiales]]* - komplekse thalloidar.

## Kjelder

* Liverwort Tree of Life  Vitja 27. juli 2008.
* Glime, Janice M. 2007, ''Bryophyte Ecology'', Volume 1. Physiological Ecology. Ebok frå Michigan Technological University og International Association of Bryologists. Vitja 27. juli 2008
Blasiaceae

**Blasiaceae** er ein levermosefamilie. Det er berre to artar, i kvar si slekt. *[[Blasia pusilla]]* finst i nordlege strok, mellom anna i Nord-Europa, medan *[[Clavicularia densa]]* berre er å finna i Japan, der den er endemisk.

## Kjelder

* Liverwort Tree of Life  Vitja 27. juli 2008
* Blasiaceae på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008
Blasia pusilla

***Blasia pusilla***, flekkmose, er ein levermose som finst i nordlege strok, mellom anna i Noreg. Arten er den einaste i si slekt. Han kan skiljast frå *[[Cavicularia densa]]*, den einaste andre arten i familien, ved at han har ein krans kring foten av sporofytten. 

Antheridia sit spreidd utover heile planta, som er thalloid, med teppeaktig thallus med buede kantar. Thallusen har svarte flekker, som skyldast koloniar av blågrøne algar inne i planten. Planten har gemmae, som er stjerneforma. 

## Kjelder

* ''Blasia pusilla'' på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008.
* Infoark av David Long  Vitja 27. juli 2008
Cavicularia densa

***Cavicularia densa*** er ein levermose. Han er einaste art i slekta *Cavicularia*. Han er utbreidd i Japan, og finst berre der. Han kan skiljast frå *[[Blasia pusilla]]* ved at han vantar krans kring foten av sporofytten, og ved at antheridia sit i klasar.

## Kjelder

* ''Cavicularia densa'' på engelsk wikipedia
Sphaerocarpales

**Sphaerocarpales** er ein levermoseorden som inneheld ca. 20 artar i tre familiar. Ein av desse, Naiaditaceae, er utdøydd, og vert ogso av og til plassert i ordenen Haplomitriales. Somme av artane er svært sjeldne, og har berre vorte funne på ein stad. Desse er klassifisert som svært utryddingstrua.

;Familiar:
* *[[Sphaerocarpaceae]]*
* *[[Riellaceae]]*
* *[[Naiaditaceae]]*&nbsp;&dagger;

## Kjelder

* Sphaerocarpales på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008
Sphaerocarpaceae

**Sphaerocarpaceae** er ein levermosefamilie med om lag tjue artar, i to slekter. *[[Geothallus tuberosus|Geothallus]]* har berre ein art, *[[Geothallus tuberosus]]*, resten er i slekta *[[Sphaerocarpos]]*. Mange av desse er svært sjeldne, og finst berre på eit eller nokre frå område.

## Kjelder

* Sphaerocarpaceae på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008
* NatureServe Explorer Species Index  Vitja 27. juli 2008
Carlos Sastre

**Carlos Sastre Candil** () er ein spansk tidlegare profesjonell syklist. Han vann den gule samanlagttrøya under Tour de France i 2008.

## Utvalde resultatar
;2000
: Vinnar av Klatretrøya og 8. plass samanlagt, Vuelta a España
;2001
: Vinnar av etappe 3, Vuelta a Burgos
: 20.plass samanlagt, Tour de France
;2002
: 10.plass samanlagt. Tour de France
;2003
: Vinnar av etappe 13 og 9.plass samanlagt, Tour de France
;2004
: 8.plass samanlagt, Tour de France
: 6.plass samanlagt, Vuelta a España
;2005
: 21.plass samanlagt, Tour de France
: 2.plass samanlagt, Vuelta a España
: Vinnar av etappe 1, Escalada a Montjuïc
;2006
: 3.plass samalagt, Tour de France
:: 2. plass (1. plass*) etappe 16, Tour de France
:: Vinnar av etappe 17, Tour de France
: 43.plass samanlagt, Giro d'Italia
: 4.plass samanlagt, Vuelta a España
;2007
: 4.plass samanlagt, Tour de France
: 2.plass samanlagt, Vuelta a España
;2008
: 1.plass samanlagt, Tour de France. Vinnar av den gule trøya.
:: Vinnar av etappe 17 
: 3.plass samanlagt, Vuelta a España
;2009
: 4.plass samanlagt, Giro d'Italia
:: To etapper
## Bakgrunnsstoff
*
Blasiales

**Blasiales** er ein planteorden av levermosar. Ordenen inneheld familiane Blasiaceae (to artar) og Treubiitaceae (utdøydd).

Opphavleg vart Blasiales klassifisert som ein del av ordenen Metzgeriales, og mange reknar han framleis her, men moderne molekylærfylogenetiske studiar plasserer han tidleg i utviklinga av Marchantiopsida.

## Kjelder

* Blasiales på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008

* Bartholomew-Began, S. & Jones, N. L. (2005). *The Bryologist* 108(**4**), 497-505
Anne Knutsdotter

**«Anne Knutsdotter»** er ei norsk vise som har glidd inn i folkevisetradisjonen i Noreg her i landet. Teksten stammar frå spelstykket *Han har det strengt* frå 1865, skrive av bergensaren Claus Pavels Riis, som på denne tida levde som proprietær på øya Tysnes i Sunnhordland. Somme stader finn ein årstalet 1869 oppgjeve som opphavsår, dette er fordi boka *Norske Visor aat Folkehøgskular* kom ut dette året.

I den grad det har funnest ein levande modell for Anne Knutsdotter – og eit verkeleg «Uren Luren» – kan det ha vore på Tysnesøy, nærare bestemt husmannsplassen Heio, som låg under Berge i Vattedal på Onarheim, på austsida av Tysnes. Det finst også andre stader i landet som har gjort krav på «Uren Luren». Folket på Berge budde høgt «oppe under fjell» og var kjende som «Knut i Lukto» og «Abel i Himmelen». Dottera Herborg er peikt ut som den levande modellen for Anne.

## Bakgrunnsstoff
* ''Teksten til Anne Knutsdotter, Frå Norska Visor aat Folkehøgskular. Trykt som Handskrift. Christiania 1869.''
Sphaerocarpos

**Sphaerocarpos** er ei levermoseslekt. Fellestrekk er at dei har eit flatt thallus med ein mengd ballongaktige utvekstar. Dei er unike i dette, og ikkje lette å forveksla med andre artar. Mange artar finst berre i Nord-Amerika, medan andre finst på båe amerikanske kontinent. Nokre artar finst òg i Europa og Afrika.

## Artar

* *[[Sphaerocarpos cristatus|S. cristatus]]*
* *[[Sphaerocarpos donnellii| S. donnellii]]*
* *[[Sphaerocarpos drewei|S. drewei]]*
* *[[Sphaerocarpos hians|S. hians]]*
* *[[Sphaerocarpos michelii|S. michelii]]*
* *[[Sphaerocarpos texanus| S. texanus]]*
* *[[Sphaerocarpos stipitatus|S. stipitatus]]*

## Kjelder

* Sphaerocarpos på engelsk wikipedia Vitja 27. juli 2008
* NatureServe Explorer Species Index  Vitja 27. juli 2008
* Infoark av David Long 
* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.

## Bakgrunnsstoff
*
Bolsjoj Ljakhovskij

**Bolsjoj Ljakhovskij** eller **Store Ljakhovskij** (russisk Большой Ляховский остров) er den største av Ljakhovskijøyane og høyrer til øygruppa Nysibirøyane i Laptevhavet nord i Russland. Ho har eit areal på 4600 km² og det høgaste punktet er Emy Tas på 270 meter over havet. 

Vest på øya ligg halvøya Kigiljakhhalvøya.

Sørvest for øya ligg ei mindre øya kalla **Ostrov Khopto-Terer**.

Baron Eduard von Toll fann i permafrosten restar av piletre og bein frå utdøydde pattedyr som skulderbein frå ein sabeltanntiger. 

## Klima

Det står ein vêrstasjon på Kapp Sjalaurova, som ligg på sørkysten av øya ved 73º 11' N 143º 56' E. Frå april 1994 til september 2000 hadde stasjonen i snitt 184 mm nedbør i året. Det meste av denne nedbøren kjem mellom juni og september. Middeltemperaturen i same periode er -13,6&nbsp;°C. Januar er den kaldaste månaden med ein middeltemperatur på -31,0&nbsp;°C og august er den varmaste med 2,4&nbsp;°C. Den lågaste døgnmiddeltemperaturen som er målt er -40,5&nbsp;°C og den høgaste 9,4&nbsp;°C (Meyer et al. 2002).

## Vegetasjon
Vegetasjonen på Bojsjoj Ljakhovskij er ei blanding av gras, tundravegetasjon og mose. Desse plantene dekkjer om lag 40-80 % av øya. Ein finn òg små mengder kratt og torvmyr. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Great Lyakhovsky Island|Great Lyakhovsky Island]]» frå , den 27. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** CAVM Team, 2003, Circumpolar Arctic Vegetation Map. Conservation of Arctic Flora og Fauna (CAFF) Kart #1. U.S. Fish og Wildlife Service, Anchorage, Alaska.
*** Digby, B., 1926, *The Mammoth og Mammoth-Hunting in North-East Siberia.* D. Appleton og Company: New York, s. 224.
*** Fujita, K. og D.B. Cook, 1990, *The Arctic continental margin of eastern Siberia*, i A. Grantz, L. Johnson og J. F. Sweeney, eds., s. 289-304, The Arctic Ocean Region. Geology of North America, vol L, Geological Society of America, Boulder, Colorado.
*** Kropotkin, P., 1900, *Review: Baron Toll on New Siberia og the Circumpolar Tertiary Flora.* The Geographical Journal. vol. 16, no. 1, s. 95-98.
Usain Bolt

**Usain Bolt** () er ein jamaicansk sprintar som har sett fleire verdsrekordar og vunne fleire meisterskap, mellom anna OL. I engelskspråklege media vert han kalla «The Lightning Bolt» ('Lynet').

## Karriere
Bolt vart fødd i Trelawny på Jamaica. Som 15-åring vann han ein gull- og to sølvmedaljar i juniorverdsmeisterskapen i friidrett i 2002 på heimebane i Kingston på Jamaica. I 2004 sprang han 200 meter på 19,93 sekund, og vart dermed den første junioren som sprang 200 meter på under 20 sekund. I 2007 sette han ny jamaicansk rekord på 200 meter med 19,75 sekund. I verdsmeisterskapen i friidrett i Osaka i 2007 vann han sølv på 200 meter, bak amerikanske Tyson Gay. 

Bolt tok sin første verdsrekord på 100-meter den 31. mai 2008, med tida 9,72 sekund då han sprang på stemnet Reebok Grand Prix i New York. Dette var berre det femte seniorløpet hans på denne distansen. Under OL i Beijing i 2008 sette han nye verdsrekordar både på 100-meter (9,69 s) og 200-meter (19,30 s). Eitt år seinare, i august 2009, slo han begge desse rekordane med 9,58 s og 19,19 s under Verdsmeisterskapen i friidrett.
Denne står enno som verdsrekord i 2018.

Bolt vert trena av Glen Mills og studerer ved University of Technology på Jamaica. 

## Fotball
Bolt starta i 2018 trening med fotballklubben Strømsgodset, og spelte for denne klubben i ein venskapskamp mot det norske ungdomslandslaget (under 19 år). Han hadde nummer "9.58" på trøya som var hans eigen verdsrekord på 100 meter.  

## Personleg rekord
(Per 27. juli 2008)

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 2004 i Aten: Uslått i forsøka på 200 m (21,05 =nr 40)
*VM 2005 i Helsinki: Nr 8 på 200 m – 26,27
*VM 2007 i Osaka: Sølvmedalje på 200 m og i 4 x 100 stafett
*OL 2008 i Beijing: Gullmedalje på 100 m og 200 m
*VM 2009 i Berlin: Gullmedalje på 100 m og 200 m, og 4 x 100 m stafett
*VM 2011 i Daegu: Gullmedalje på 200 m og 4 x 100 m stafett
*OL 2012 i London:Gullmedalje på 100 m og 200 m, og 4 x 100 m stafett
*VM 2013 i Moskva: Gullmedalje på 100 m og 200 m, og 4 x 100 m stafett
*VM 2015 i Beijing: Gullmedalje på 100 m og 200 m, og 4 x 100 m stafett
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Gullmedalje på 100 m og 200 m, og 4 x 100 m stafett
*VM 2017 i London: Bronsemedalje på 100 m

## Kjelder

*World Athletics

## Bakgrunnsstoff
*
Greelyøya

**Greelyøya** (russisk Остров Грили - Ostrov Grili) er ei øy i Frans Josefs land i Russland. Ho har eit areal på 127 km² og er nesten fullstendig dekt av is. 

Greelyøya er ein del av den mindre øygruppa Zitjy land. Mellom Greelyøya og Zieglerøya ligg eit smalt sund. 

Øya er kalla opp etter den amerikanske polutforskaraen Adolphus Greely.

## Nærliggiande øyar
* **Ostrov Brosj** (Остров Брош), **Broschøya** er ei stor øy med isfrie kystområde nord for Greelyøya. Ho har ei høgd på 228 meter over havet og er kalla opp etter Gustav Brosch, ein løytnant frå Böhmen, som deltok på den austerriksk-ungarske nordpolekspedisjonen. Broschøya står òg oppført som *Ostrov Kuna* eller *Ostrov Kun* på mange kart. Ho fekk truleg nytt namn under den amerikanske Ziegler-Fiala-ekspedisjonen, som ikkje kjende til at ho alt hadde fått namn, på same måte som La Ronciere-øya. 
* **Ostrov Kejna** (Остров Кейна), **Kaneøya**, er ei anna stort sett isfri øy på nordaustkysten av Greelyøya, søraust for Broschøya. Mellom dei ligg eit 2 km smalt sund. Det høgaste punktet på øya er 282 meter over havet. Kaneøya vart kalla opp etter den amerikanske polarforskaren Dr. Elisha Kent Kane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Greely Island|Greely Island]]» frå , den 27. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* http://islands.unep.ch/CEO.htm 
* Historiske fakta
Eskimotåka

**Eskimotåka** eller **Klovneandlettåka** (katalogisert **NGC 2392**) er ei planetarisk tåke som ligg rundt 3000 lysår unna i stjernebiletet tvillingane. Tåka viser strukturar so komplekse at dei ikkje er heilt forståtte.

Namnet på taka kjem av at ho i kraftige teleskop kan sjå ut som eit andlet i ei pelshette. Ho blei oppdaga i 1787 av den engelske astronomen William Herschel. Det som i dag er synleg som Eskimotåka utgjorde for rundt 10&nbsp;000 år sidan dei ytre laga til ei sollik stjerne.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Pressemeldinga til Hubble-biletet
* Astronomy Picture of the Day 7. desember 2003
Dayron Robles

**Dayron Robles** () er ein cubansk hekkeløpar. Den 12. juni 2008 sette han verdsrekord på 110 meter hekk med 12,87 sekund på eit stemne i Ostrava i Tsjekkia

Robles vart fødd i Guantánamo. I innandørsverdsmeisterskapen i friidrett i Moskva i 2006 kom han på andreplass på 60 meter hekk med personleg rekord på 7,46 sekund, ei tid han sidan har forbetra til 7,33 sekund. Han er dermed den nest raskaste nokon sinne innandørs, etter Colin Jackson. Under innandørsverdsmeisterskapen i 2008 i Valencia kom han ikkje til finalen på 60 meter hekk, grunna ein personleg feil. Robles hadde vore favoritt til å vinna meisterskapen. Robles vann gullmedalje under sommar-OL 2008 i Beijing på 110 meter hekk med tida 12.93.

## Merittliste <sup>(27. juli 2008)</sup>
Augustine Choge

**Augustine Kiprono Choge** () er ein kenyansk langdistanseløpar.

Choge vart fødd i 1987 i ein familie av småbønder i Kipsigak nær Kapsabet i Nandi-distriktet i Rift Valley-provinsen.
Han vann den nasjonale skulemeisterskapen på 10 000 meter i 2002. I verdsmeisterskapen i terrengløp i 2003 kom han på 4. plass i juniorløpet og vann gull som del av juniorlaget. I juniorverdsmeisterskapen i friidrett i 2004 vann han gull på 5000 meter. Han vart meister på 5000 meter i Commonwealth games i 2006 med tida 12:56,41.

Trenaren hans er Colm O’Connell.
Heissøya

**Heissøya** (russisk Остров Хейса - *Ostrov Khejsa*) er ei øy i Frans Josefs land i Russland. Ho ligg sentralt i øygruppa, nord for Galljaøya, mellom Champøya og Wilczek land. Øya har eit areal på 132 km².

Heissøya er nesten isfri og har berre små iskapper sentralt på nordkysten. Det høgaste punktet er 242 meter over havet. 

Sundet sør for Heissøya heiter Markamasundet og er 5 km på det smalaste. I aust ligg Austriskijsundet, med dei mindre Komsomoløyane på andre sida. I nord ligg det 7 km breie Jermaksundet med Zitsjy land på andre sida. 

Neset på sørvestsida av øya heiter Mys Ostantsovij.

## Historie
Khejsa var ein tidlegare sovjetisk rakettutskytingsbase på øya. 

I dag ligg Krenkel hydrometeorologiske stasjon på øya (80°37′ N, 58°03′ E).

Øya vart opphavleg kalla opp etter polfararen Isaac Hayes, som utførte ein historisk polekspedisjon i 1850. Tyske kartografar germaniserte derimot namnet etter transkripsjon frå russisk og namnet Heissøya har vorte verande. 

## Nærliggande øyar
* 7 km aust for Heissøya ligg **Komsomoløyane** (Острова Комсомольские - Ostrova Komsomolskije). Dei består av ei 7 km lang trekanta øy og to holmar på nordsida. Øygruppa er kalla opp etter Komsomolane i sovjettida. .

* Det ligg ei 1,2 km lang øy utanfor ei lita bukt vest for det nordaustlegaste neset på Heissøya. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Heiss Island|Heiss Island]]» frå , den 27. juli 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Location: Plassering 
* Meteorology: Meteorologi 
* Hayesøya på eit kart av Fridtjof Nansen
* Polekspedisjonar


## Bakgrunnsstoff
* Bilete
Pamela Jelimo

**Pamela Jelimo** () eller **Chelimo** er ein kenyansk friidrettsutøvar som spesialiserer seg på 800 meter. 

Jelimo begynte å springa som 13-åring, ho gjekk då på skule i Kapsabet. Ho begynte som sprintar. I juni 2007 kom ho på 5. plass i Kenya-meisterskapen på 400 meter. Det same året vann ho gull på 400 meter i den afrikanske juniormeisterskapen og sette kenyansk juniorrekord på 200 meter, med 24,68 sekund. Ho skal ha sprunge den første 800 meteren sin den 19. april 2008, med resultatet 2:01,02.

Gjennombrotet til Jelimo kom i afrikameisterskapen i friidrett i 2008, då ho var 18 år gamal. Ho sette ny kenyansk juniorrekord på 800 meter, med 1:58,70. 25. mai 2008 vann ho Hengelo grand prix og sette ny juniorverdsrekord med 1:55,76. 1. juni 2008 sette ho ny afrikansk rekord, med 1:55,19 i eit Golden League-stemne i Berlin. Ho forbetra rekorden den 18. juli til 1:54,97 i Paris. Dette var den fjerde Golden League-sigeren hennar på rad.

18. august 2008 vann Jelimo OL-gull på 800 m under Sommar-OL 2008 i Beijing. Ho vann på tida 1.54.87 - ny personleg rekord, og vart samtidig fyrste kenyanske kvinne som vann eit OL-gull.

## Merittliste

## Referansar
Sphaerocarpos texanus

**Sphaerocarpos texanus** er ein levermose. Han er truleg den mest utbreidde arten i slekta, og finst i Nord-Amerika, Sør-Amerika, Europa og Nord-Afrika. Det er vanskeleg å skilja mellom ulike artar i slekta på utsjånad. *S. texanus* har noko mindre sporar enn andre artar, og sporeopningane er relativt store. I likskap med mest alle artar i slekta sit sporane permanent i tetradar.

*S. texanus* veks på open flatmark med lett skugge.

Arten *Sphaerocarpos californicus* er same art.

## Kjelder

* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.
* NatureServe Comprehensive Species Index

## Bakgrunnsstoff
Sphaerocarpos michelii

***Sphaerocarpos michelii***, ogso kjend som *Sphaerocarpos sphaerocarpos* er ein levermose som finst i Europa. Arten er typeart for slekta. I likskap med andre artar i slekta er arten thalloid. Thallus har kuleforma utvekstar, og er mest skult av archegonia på hoplanten. Hannplanten er ofte ikkje meir enn 1mm i diameter. Sporane veks i tetradar, som heng permanent saman. Arten er vanskeleg å skilja frå andre artar i slekta.

Arten veks i sandhaldig leire i Europa.

## Kjelder

* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.

## Bakgrunnsstoff
*
Miguel Indurain

**Miguel Ángel Indurain Larraya** () er ein tidlegare spansk syklist som vert rekna for ein av dei beste syklistane i historia.

Frå 1991 til 1995 vann Miguel Indurain Tour de France fem gongar på rad, noko ingen andre hadde greidd før. I 1992 og 1993 vann Indurain dessutan etapperittet Giro d'Italia. I 1994 sette han verdsrekord i 1 times sykling ved å leggje bak seg 53,040 kilometer.

I 1996 forsøkte Indurain å vinne Tour de France for sjette gongen, men måtte då sjå seg slått av den danske syklisten Bjarne Riis, som seinare har medgjeve at han brukte doping for å kome til topps. Under dei olympiske leikane i Atlanta same år, tok Indurain gull i temporittet. Etter denne OL-sigeren la Indurain opp som syklist.

Seinare har Lance Armstrong slått Indurains rekord ved å vinne Tour de France sju gongar, frå og med 1999 til og med 2005.

## Høgdepunkt i karrieren
;Tour de France :
: 1987: 97.plass
: 1988: 47.plass
: 1989: 17.plass
: 1990: 10.plass
: 1991: **1.plass**
: 1992: **1.plass**
: 1993: **1.plass**
: 1994: **1.plass**
: 1995: **1.plass**
: 1996: 11.plass

;Giro d'Italia :
: 1992: **1.plass**
: 1993: **1.plass**
: 1994: 3.plass

;Vuelta a España :
: 1985: 84.plass
: 1986: 92.plass
: 1987: Braut
: 1988: Braut
: 1989: Braut
: 1990: 7.plass
: 1991: 2.plass
: 1996: Braut

## Bakgrunnsstoff
* Profil hjå www.cyclingworld.dk
Tyson Gay

**Tyson Gay** () er ein amerikansk tidlegare sprintar, trippel verdsmeister under VM i friidrett 2007.

Gay gjekk på skule i Lexington i Kentucky, og vann fleire delstatstitlar i ungdommen. Han deltok i universitetsidrett for universitetet i Arkansas. I 2005 kom han på 4. plass på 200 meter under verdsmeisterskapen i friidrett i Helsingfors.

I verdsmeisterskapen i friidrett i Tokyo i 2007 vann han gull på 100 meter, 200 meter og 4 x 100 meter stafett.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 2005 i Helsinki: Nr 4 på 200 m – 20,34
*VM 2007 i Osaka: Gullmedalje på 100 m, 200 m og 4 x 100 m stafett
*OL 2008 i Beijing: Utslått i semifinalane på 100 m (10,05=nr 9)
*VM 2009 i Berlin: Sølvmedalje på 100 m – 9,71, bakom Usain Bolt (9,58)
*OL 2012 i London: Diskvalifisert for doping
*VM 2015 i Beijing: Nr 6 på 100 m – 10,00
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Diskvalifisert i 4 x 100 m stafett 

### Personbeste

## Kjelder
*World Athletics
Sphaerocarpos cristatus

**Sphaerocarpos cristatus** er ein thalloid levermose som finst berre i California. Som hjå andre artar i slekta er thallus hjå *S. cristatus* dekt av kuleaktige utvekstar, som i røynda er kanten av thalluset. Sporane sit i eit firkløver, men til skilnad frå alle andre artar i slekta skil dei seg tidleg i utviklinga. 

Arten veks på flat jord på open mark, og finst berre i eit område i det nordlege California. Arten er utryddingstrua.

## Kjelder

* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.
* NatureServe Comprehesive Species Index Vitja 28. juli 2008

## Bakgrunnsstoff
*
Sphaerocarpos donnellii

***Sphaerocarpos donnellii*** er ein levermose som veks i Florida og Georigia. I likskap med andre artar i slekta er thallus dekt av kuleforma utvekstar.
Som hjå andre artar i slekta sit sporane i tetradar, men ulikt dei andre artane skil dei seg når dei er fullt utvikla. 

Mosen veks på blaut sandhaldig jord.

Arten er rekna som utryddingstrua, men det er grunn til å tru at han er meir utbreidd enn det som er dokumentert.

## Kjelder

* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.
* NatureServe Explorer Comprehensive Species Index Vitja 28. juli 2008

## Bakgrunnsstoff
*
Knut Anders Fostervold

**Knut Anders Fostervold** (), er ein norsk syklist og tidlegare fotballspelar i Molde Fotballklubb. 

Fostervold har spelt i klubbane Rival, Sandefjord, Stokke, Eik-Tønsberg og Grimsby (lån), men det var i Molde han hadde det meste av karrieren som fotballspelar. I perioden 1994 &ndash; 2002 spela han 172 eliteseriekamper i forsvaret til klubben, og skåra 13 mål. Frå 1997 til 2001 var han og kaptein på laget. 

Etter ein kneskade i 2002 måtte han leggje fotballskorne på hylla, og valde då å satse på sykling. I løpet av få år jobba han seg opp til å bli ein av Noregs beste syklistar, og syklar no for Team Sparebanken Vest. Han deltok i temporittet i VM både i 2006 og 2007, utan å oppnå store resultat. I september 2007 sette han norsk rekord på 10 og 20 kilometer temposykling.

Fostervold er den eldre broren til til Guro Fostervold som jobbar i TV 2-sporten.

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Fostervold på mfkweb
* Fostervold på 100% Fotball
Dag Erik Pedersen

**Dag Erik Pedersen** () var ein norsk journalist som jobba som sportsanker i NRK. Han har tidlegare hatt ein lang karriere som profesjonell landevegssyklist. Han har tre etappesigrar i Giro d'Italia. Tidleg på 80-talet prøvde han seg og som popsongar og har gjeve ut to singlar og eit album.

## Merittar som syklist
* 1981
** GP Wilhelm Tell
** nr.4 VM fellesstart i Praha

* 1982
** Giro del Lazio

* 1983
** nr.1 G.P.Scandinavia
** nr.1 1.etappe Giro di Sardegna
** nr.2 Giro del Veneto
** nr.3 Giro dell`Emilia
** nr.3 samanlagt Tour of Americas
** nr.4 Giro del Lazio
** nr.4 samanlagt Tour de Romandie

* 1984
** 9. og 16. etappe i Giro d'Italia
** 3. etappe i Tour of Norway
** nr. 1 samanlagt Tour of Norway

* 1986
** nr.1 15. etappe i Giro d'Italia
** nr.1 Olav Thon G.P
** nr.2 Giro dell´Emilia
** nr.3 Giro della Puglia
** nr.3 Liege Bastogne Liege

* 1989
** nr.1 i Tour of Norway, samanlagt
** nr.2 Milano-Torino
**

* 1991
** nr.1 på 3. og 6. etappe Postgirot Open i Sverige
** nr.1 Tour of Norway, samanlagt

* 1992
** Norsk meister og kongepokal, 180 km landeveisritt, Lærdal
Sphaerocarpos drewei

***Sphaerocarpos drewei*** er ein levermose, som berre er funnen ein plass i California. 
Arten veks på berr jord i skråning, og er svært utryddingstrua.

## Kjelder

* NatureServe Comprehensive Species Index Vitja 28. juli 2008
* Stotler, R & Crandall-Stotler, B. (1977) *The Bryologist* 80(**3**), 405-428.
* Clark L. & Frye, T. C. (1936) *The Bryologist* 39(**4**), 91-4.

## Bakgrunnsstoff
*
Sphaerocarpos hians

**Sphaerocarpos hians** er ein levermose som veks i Washington. Han er vanskeleg å skilja frå andre artar i slekta, men liknar mest på *[[Sphaerocarpos cristatus|S. cristatus]]*, som han skil seg frå mest i at sporane ikkje bryt ut av tetradeformasjon.

Mosen veks på leirehaldig, skuggefull jord, og på gjørmete elvebankar og ved ikkje-permanente vasshol.

Arten er rekna som sterkt utryddingstrua.

## Kjelder

* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 37(**5**), 215-30.
* NatureServe Comprehensive Species Index Vitja 28. juli 2008.

## Bakgrunnsstoff
*
Riella

**Riella** er ei levermoseslekt. Riella er den einaste levermoseslekta som lever under vatn. Det er ca. 20 artar i slekta.

## Kjenneteikn

Thallus hjå *Riella* er forma som ein vengje utifrå stilken. Stilken har bladlikande utvekstar langs båe sider. Antheridia sit langs kanten av vengjen. Thallus veks vertikalt, ikkje horisontalt, som elles er vanleg hjå levermosar. Kvart antheridium sit i ei eiga flaske. Archegonia sit tilsvarande langs stilken. 
Sporofyttane sit på stutte seta. Sporane sit i tetradar, men bryt laus når dei er ferdig utvekla. 

## Leveområde

Riella finst på alle kontinent unnateke Antarktis. Dei lever heilt under vatn, i stilleståande ferskvatn. Flestalle artar lever i midlertidige vatn. Nokre få lever i permanente vatn. Dei kan ikkje tola uttørking (til skilnad frå mange andre levermosar), og overlever turre periodar som sporar.

## Klassifisering

Riella er einaste slekt i familien *Riellaceae*.

Riella er inndelt i to underslekter, *Riella* og *Trabutiella*. *Trabutiella* har vengjer på archegonieflaska, medan *Riella* har glatte flasker.

## Artar
* *[[Riella affinis|R. affinis]]*
* *[[Riella alatospora|R. alatospora]]*
* *[[Riella americana|R. americana]]*
* *[[Riella bialata|R. bialata]]*
* *[[Riella capensis|R. capensis]]*
* *[[Riella cossoniana|R. cossoniana]]*
* *[[Riella cyrenaica|R. cyrenaica]]*
* *[[Riella echinospora|R. echinospora]]*
* *[[Riella halophila|R. halophila]]*
* *[[Riella helicophylla|R. helicophylla]]*
* *[[Riella indica|R. indica]]*
* *[[Riella notarisii|R. notarisii]]*
* *[[Riella numidica|R. numidica]]*
* *[[Riella parisii|R. parisii]]*
* *[[Riella pausenii|R. paulsenii]]*
* *[[Riella puprureospora|R. purpureospora]]*
* *[[Riella sersuensis|R. sersuensis]]*
* *[[Riella spiculata|R. spiculata]]*

## Kjelder

* Riellaceae i Bryophyta flora of North America Vitja 28. juli 2008
* Howe, M. A. & Underwood, L. M. (1903) *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 30(**4**), 214-24.
* Porsild, M. P. (1902) "Sur une nouvelle espèce de *Riella* (subgen. nov.: *Trabutiella*) de l’Asie centrale". *Bot. Tidsskr*. **24**: 323–327.
Geothallus tuberosus

***Geothallus tuberosus*** er ein utrydddingstrua levermose. Han er einaste art i slekta *Geothallus*.

## Skildring

*G. tuberosus* er thalloid, med bladliknande utvekstar som sit langs eit tjukt, djupgrønt stilkaktig thallus. Baksida av thallus ber mange flaskeaktige utvekstar, som husar kjønnsorgana, som sit på kvar si plante (serkjønna). 

Til motsetnad frå artane i slekta *[[Sphaerocarpos]]*, dannar *G. tuberosus* knollar. Desse veks ytst på thallus og er svarte. Sporofyttane sit rett på thallus, til skilnad frå *[[Fossombronia longiseta]]*, som han elles er til forveksling lik. Hjå *F. longiseta* sit sporofyttane ytst på lange seta. Denne arten ber heller ikkje kjønnsorgana inne i «flasker», og thallus er gjerne ein ljosare grønfarge.

## Utbreiing

Arten er svært sjeldan, og er berre dokumentert i eit lite område i det sørlege California, nær San Francisco. Han veks i blautt jordsmonn, og er svært utryddingstrua.

## Kjelder

* Gene Wolery, M. & Doyle, W. T. (1969) *The Bryologist* 72(**3**), 413-7.
* NatureServe Comrehensive Species Index Vitja 28. juli 2008.
Treubiites kidstonii

***Treubiites kidstonii*** er ein utdøydd levermose. Han er berre funnen som fossil frå karbontida på ein stad i Shropshire i England.

## Kjelder
* Treubites på Engelsk Wikipedia, vitja 28. juli 2008.
Sphaerocarpos stipitatus

***Sphaerocarpos stipitatus*** er ein kompleks-thalloid levermose som finst i Sør-Amerika. I likskap med andre artar i slekta er thallus dekt av kuleforma utvekstar, men *S. stipitatus* er einaste arten kor desse sit på små stilkar. Hjå aller andre artar sit dei rett på thallus.

Arten veks på blautt jordsmonn, gjerne i grøfter.

## Kjelder

* Haynes, C. C. (1910). *Bulletin of the Torrey Botanical Club*. 37(**5**), 215-30.

## Bakgrunnsstoff
*
Einar Løndal

**Einar S. Løndal**, (), var ein norsk spelemann frå Tuddal i Telemark. Han var son av Svein Løndal og yngre bror av Kjetil Løndal og Olav Løndal.

Einar S. Løndal tok til med fela heller seint, men då han først byrja, om lag ved konfirmasjonsalder, kom slåttane snøgt, fortalde han. Han hadde høyrt mykje spel frå barneåra, både frå faren Svein, og frå dei eldre brørne Olav og Kjetil. Det meste av spelet var etter faren. Saman med faren og brørne forma han ut det sermerkte Løndalsspelet som eiga tradisjonsgrein i Telemark.

Einar vart bufast i Tuddal livet ut, på garden Sletta, som han gifta seg til, i Hovdegrenda i Tuddal. Etter at brørne hans døydde, var Einar Løndal den store tradisjonsberaren i dalen, og vart oppsøkt av mange yngre folkemusikarar, mellom dei Anne Hytta og Per Anders Buen Garnås. Spelemannen Nils Sletta har og mesteparten av stoffet sitt etter Einar. 

Einar S. Løndal var ein god kappleiksspelemann og vann ei rekkje gonger. Han sermerkte seg med eit meir atterhalde spel enn broren Kjetil, og er kanskje mest kjend for framføringa si av gangaren Førnesbrunen. Han var aktivt med i kappleikslivet så lenge han evna det, og spela til han var over nitti år. Han synte stor interesse for dei yngre spelemennene, og han var ihuga til stades for å lye på dei. Då landskappleiken vart halde på Rauland i 1994, stod han framfor scena for å få med seg så mykje som mogleg av spelet i hardingfeleklassene, og var ein takksam tilhøyrar. 

Hardingfeleverket har registrert 13 slåttenedskrifter etter Einar S. Løndal.
Hallingkast

**Hallingkastet** er rekna som høgdepunktet i framføringa av lausdans. Kastet er ein akrobatisk prestasjon, og det har i mange år vore tevla om kven som kan kaste høgast - historiske kjelder frå nyare tid fortel om dansarar som har nådd om lag fire meter opp i veret.

Hallingkastet tek utgangspunkt i eit rundkast og eit saksespark, utført medan dansaren kastar seg bakover. Til saman gjer dette at dansaren får oppdrift nok til å nå retteleg høgt. 

Kunststykket er å råke ein hatt med den eine foten («sparke hatten»). Hatten heng på ein stav (til vanleg halden av ei jente), og skal helst fara så langt som råd er. Lausdansaren vinn åtgaum etter høgda i kastet. Det er vanleg at dansaren sjølv avgjer høgda på hatten før han gjer kastet. 

Hallingkastet kan utførast på to vis, med og utan stempling. *Stemplakastet* er rekna som det gjævaste, og namnet tyder at dansaren når golvet med føtene samla (han «stemplar» i golvet). 

## Historiske kast

Det mest kjende kastet i noregshistoria kan vel tilskrivast hallingen Blank-Ola, som gjorde kast etter at han hadde slege ned sorenskrivaren i Sogndal i 1683.

## Bakgrunnsstoff

* Ola Narverud gjer kast på Kongsbergmarken 2008