open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neuwied

**Neuwied** er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 65&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg der elva Wied munnar ut i Rhinen ved den høgre breidda til Rhinen, 12 km nordvest for Koblenz, på jernbanelinja frå Frankfurt am Main til Köln. 

Neuwied vart grunnlagd av grev Fredrik av Wied i 1653, nær landsbyen Langendorf, som vart øydelagd under trettiårskrigen. Sidan byen tok imot alle mogelege religiøse samfunn voks han raskt. Mellom anna søkte det herrnhutiske brorskapet tilflukt i byen. 

Nær Neuwid har ein grav ut ein av dei største romerske festningane (*castra*) langs Rhinen. 

I april 1797 slo den franske generalen Louis Lazare Hoche austerrikarane nær Neuwied, noko som var den første avgjerande suksessen i den franske revolusjonskrigen. Neuwied var heimbyen til Vilhelm av Wied, som ei kort tid i 1914 var konge av Albania. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neuwied|Neuwied]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Neustadt an der Weinstraße

**Neustadt an der Weinstraße** er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Elva Speyerbach renn gjennom byen, medan elva Rehbach har sitt utspring her. Byen er sannsynlegvis den største byen med namn *Neustadt*, som er eit mykje brukt stadnamn i Tyskland og Austerrike. Namnet tyder «Ny by». Neustadt ligg mindre enn ein times køyretur frå større byar som Mannheim, Ludwigshafen am Rhein, Heidelberg og Frankfurt. 

Byen er ein vakker, gamal by med ein markedsplass omringa av gamle bindingsverkshus. Neustadt er ein av dei varmaste byane i Tyskland og sommartemperaturar rundt 30–35&nbsp;°C er vanleg. Hovudnæringane til Neustadt er turisme og vin, som i resten av Pfalz. 

Weinstraße som er nemnd i namnet tyder «vinvegen». Fleire byar ligg langs denne vegen der det vart halde årlege vinfestivalar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neustadt an der Weinstraße|Neustadt an der Weinstraße]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Speyer

**Speyer** er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved Rhinen, om lag 25 km sør for Ludwigshafen am Rhein og Mannheim. Det eldste kjende namnet på byen er *Civitas Nemetum*, kalla opp etter den germanske stamma Nemeter, som budde i området. Rundt år 500 fekk byen namnet *Spira* etter elva Speyerbach, som munnar ut i Rhinen her. 

Speyer har eit kompakt sentrum som er dominert av Speyer domkyrkje, fleire andre kyrkjer og Altpörtel (Den gamle byporten). I domkyrkja, under høgalteret, ligg gravene til åtte tyske keisarar og kongar. 

## Historie
I år 10 f.Kr. vart det oppretta ein romersk militærleir kalla *Noviomagus* her, og germanske stammer slo seg ned i *Civitas Nemetum*. I år 346 fekk Speyer ein biskop. Namnet på byen vart først nemnd i 496 som *Spira*. I 1030 låg den saliske keisaren Henrik IV ned grunnsteinen til domkyrkja i Speyer. I 1294 mista biskopen dei fleste av sine tidlegare rettar, og byen vart ein fri keisarby direkte underlagt keisaren. Han var sete for den tysk-romerske Rikskammerretten frå 1527 til 1693. På riksdagen i Speyer i 1529 protesterte dei evangeliske riksstendene mot dei reformasjonsfiendtlege sluttnadane som vart vedtatt her. Byen vart nesten øydelagt av franske troppar under den pfalziske arvefølgekrigen i 1689, og først i 1698 byrja gjenoppbygginga. I 1792 vart han okkupert av franske revolusjonstroppar, og var under fransk herredøme fram til 1814. I 1816 vart byen kretshovudstad i Pfalz og sete for regjeringa for Den bayerske rhinkretsen (seinare Bayersk Pfalz). Mellom 1893 og 1904 vart det bygd ei minnekyrkje til minne om den protestantiske protesten i 1529.

Domkyrkja i Speyer står på UNESCO si verdsarvliste. I 1987 vitja pave Johannes Paul II dombyen.

## Venskapsbyar
Speyer er venskapsby med den britiske byen Spalding, den franske byen Chartres og den italienske byen Ravenna.

Byen feira 2&nbsp;000-årsjubileum i 1990 med talrike utstillingar, konsertar og andre arrangement. Mellom anna vitja George H. W. Bush og Mikhail Gorbatsjov byen etter invitasjon frå kanslar Helmut Kohl.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Speyer|Speyer]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Hestekastanje

**Hestekastanje** *(Aesculus hippocastanum)* er eit lauvfellande tre i hestekastanjefamilien - ein liten plantefamilie som no ofte blir rekna inn i såpebærfamilien, saman med lønn. Treet kan verte 25–30 meter høgt. Hestekastanjen kan bli gammal, 200 til 400 år. Namnet hestekastanje har det av at frøa er blitt brukte til dyrefor i uår. Blada er store, samansette av 5-7 småblad. Om våren er knoppane på treet klebrige. Hestekastanjen blomstrar i juni, med store kvite blomstrar med gule og raude flekkar.

Hestekastanjen har ein frukt som er rund med piggar på, og innom skalet ligg ei nøtt som minner om kastanjenøtta. Nøttene på hestekastanjen er giftige. Likevel har dei, som kastanjenøttene, vore malne til mjøl. Mjølet har vore bruka både som dyrefôr og menneskeføde i naudsår. Under 2. verdskrigen vart det blanda i brødmjølet og bruka som marsipan- og kokoserstatning i Danmark. Stivelsen inneheld giftig saponin, og uttrekk har vore bruka som vaskelut. Bark og blad har òg vore bruka til plantefarging. 

Treet høyrer naturleg heime i fjellområda på Balkan, men i Noreg har det har spreidd seg frå hagar og parkanlegg og i låglandet opp til Nordland. Delar av treet er nytta i naturmedisin.

Dei mest kjende hestekastanjane i Noreg står som ein allétre i Bygdøy allé i Oslo, udøydeleggjorte i Jens Book-Jensen si oslovise.

## Kjelder
* Frå Botanisk hage, Naturhistorisk museum
* Tilsvarande artikkel på bokmål, svensk og dansk wikipedia

## Galleri

Aesculus hippocastanum(02).jpg|Tre
Paardekastanje knop.jpg|Knopp
Aesculus hippocastanum KF.jpg|Blomstrar
Aesculus hippocastanum fruit.jpg|Frukt


## Bakgrunnsstoff
*
Koblenz

**Koblenz** er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 114&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg på begge sider av Rhinen der ho møter elva Mosel. 

Koblenz kjem av det latinske ordet *(ad) Confluentes*, som tyder 'der elvar renn i hop'. Byen har sitt opphav i ein militærleir oppretta av Nero Claudius Drusus i om lag år 8 fvt., og i 1992 feira byen 2000-årsjubileum. 

Etter Mainz og Ludwigshafen am Rhein er byen den tredje største i Rheinland-Pfalz. Koblenz ligg i Rheinland, 92 km søraust for Köln med jernbane.

## Historie

Rundt år 1000 fvt. vart det bygd festningsverk på åsen Festung Ehrenbreitstein på motsett side av Mosel. I år 55 fvt. kommanderte Julius Cæsar romerske troppar til å byggje ei bru mellom Koblenz og Andernach. Rundt år 9 fvt. vart militærleiren *Castellum apud Confluentes* oppretta av Drusus.

Seinare var Koblenz stundom residens for frankiske kongar, og i 860 og 922 vart det halde kyrkjemøter her. På det siste av desse, halde i Liebfrauenkirche, vart det forsoning mellom Ludvig den tyske og halvbroren hans Karl den skalla. 

I 1018 fekk erkebiskopen av Trier eit dokument av keisar Henrik II, som gav han rettane over byane. Erkebiskopane hadde byen fram til slutten av 1700-talet. I 1249-1254 vart det bygd bymurar rundt byen av erkebiskop Arnold II (av Isenburg), og seinare erkebiskopar forsterka bymurane og festninga Ehrenbreitstein for å imponere innbyggjarane. Som ein by langs Rhinen vart Koblenz snart ein velståande by, og haldt fram med å bløme fram til trettiårskrigen. Etter Filip Kristoffer, kurfyrste av Trier, overgav Ehrenbreitstein til franskmenna fekk byen ein riksgarnsison (1632), som like etter vart drive bort av svenskane. Dei gav så byen til Frankrike, men dei tyske troppane tok byen tilbake i eit stormåtak i 1636. 

I 1688 vart Koblenz omleira av franske troppar under Marshal de Boufflers, men alt dei klarte var å bombardere gamlebyen til ruinar, og øydela mellom anna det gamle varhuset (Kaufhaus), som vart bygd opp att i 1725. I 1786 tok kurfyrsten av Trier, Clement Wenceslaus av Sachsen, residens i byen og bygde ut og utbedra byen. Eit par år seinare tok Koblenz imot flyktningar frå Frankrike, noko som utløyste sinne mot erkebiskopen frå dei franske republikanarane i 1794. Koblenz vart erobra av av den franske revolusjonshæren under Marceau (som fall under slaget), og etter signeringa av Lunévilletraktaten i 1801 vart han ein av hovudbyane i departementet Rhin-et-Moselle. I 1814 vart han okkupert av russarar, og etter Wienerkongressen gjeve til Preussen. I 1822 vart han hovudstad i den prøyssiske provinsen Rhein. 

Etter den andre verdskrigen okkuperte Frankrike området nok ein gong, og byen vart bygd opp att. Mellom 1947 og 1950 var han hovudstad i Rheinland-Pfalz.

Rhingjelet vart gjort til ein verdsarvstad i 2002, der Koblenz ligg i den nordlege enden. Nær Koblenz ligg Lahneck slott nær Lahnstein. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Koblenz|Koblenz]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

* Panoramanbilete av Koblenz
* Bykart
Darmstadt

**Darmstadt** er ein by i Tyskland  i delstaten Hessen med om lag 165&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg sør i Frankfurt-Rhin-Main-området. Han er òg ein av få tyske storbyar som ikkje ligg ved ei elv eller ved kysten.

Byen var tidlegare sete for landgrevskapet Hessen-Darmstadt og har vore ein industriby, særleg innan kjemikaliar, i tillegg til eit stort utdanningssenter frå tidleg på 1900-talet.

## Historie
Darmstadt dukkar først opp på slutten av 1000-talet som *Darmundestat*, som bokstavleg talt tyder «Tarmbyen», sjølv om dette sannsynlegvis er tilfeldig sidan namnet kjem frå ei lita elv kalla Darm(bach), som tidlegare rann gjennom byen. Det meste av elva er vorte bygd over, men i det siste er delar av ho ført tilbake til sin naturlege tilstand.

Darmstadt fekk byrettar av Ludivg IV av Det tysk-romerske riket i 1330 og gjeve til grevane av Katzenelnbogen. Då Huset Katzenelnbogen forsvann i 1479 og byen gjekk vidare til Hessen, og vart sete for landgrevane her (1567-1806) og seinare til storhertugen av Hessen (til 1918).

Byen voks på 1800-talet frå litt over 10&nbsp;000 til 72&nbsp;000 innbyggjarar. Ein polyteknisk skule, som i dag er kjend som Technische Universität Darmstadt, vart oppretta i 1877.

På byrjinga av 1900-talet var Darmstad eit viktig senter for kunstrørsla kalla Jugendstil, den tyske varianten av Art Nouveau. Det vart halde ein årlege arkitekturkonkurranse som førte til mange flotte bygg frå denne perioden. Darmstadt vart utvida i 1937 med Arheilgen og Eberstadt, og i 1938 vart byen ein kreisfri by.

Darmstadt var den første byen i Tyskland som tvinga jødane til å stenge butikkane sine tidleg i 1933, kort tid etter nazistane overtok makta i Tyskland. Butikkane vart derimot berre stengd for ein dag for å «true fred og ro i byen». I 1942 vart over 3&nbsp;000 jødar frå Darmstad samla i ein leir i Liebigschule og deportert til konsentrasjonsleirar. der dei fleste vart drepne.

Gamlebyen i Darmstadt vart stort lagd i grus under bombinga av Darmstadt i den andre verdskrigen 11. september 1944. I dei verste åtaka reknar ein med at 11&nbsp;000-12&nbsp;500 innbyggjarar døydde, medan opp mot 70&nbsp;000 vart heimlause. Over tre fjerdedelar av dei indre områda av Darmstadt vart øydelagde.

## Museum
* Hessisches Landesmuseum Darmstadt
* Großherzoglich-Hessische Porzellansammlung
* Museum Künstlerkolonie
* Kunsthalle Darmstadt
* Schlossmuseum
* Centenarium
* Eisenbahnmuseum Darmstadt-Kranichstein
* Wixhäuser Dorfmuseum
* Jagdschloss Kranichstein
* Altstadtmuseum Hinkelsturm

## Attraksjonar
* *Altes Rathaus* (det gamle rådhuset)
* Luisenplatz med monumentet *Langer Ludwig*
* Slottet ved Marktplatz
* Orangerie
* Kyrkjer:
** *Johanneskirche*
** *Ludwigskirche*, den katolske hovudkyrkja i byen
** *Pauluskirche*
** ''Stadtkirche''  (evang.)
* *Weißer Turm* (det kvite tårnet)
* *Altes Pädagog*, ein tidlegare latinskule
* Boligkompleks  utforma av Friedensreich Hundertwasser
* Kunstnerkolonien Mathildenhöhe med *[[Hochzeitsturm]]* (bryllupstårnet, kjennemerket til byen) og det Russische Kapelle

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Darmstadt|Darmstadt]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Offenbach am Main

**Offenbach am Main** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 135&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er ein del av storbyområdet Frankfurt-Rhin-Main, som har eit folketal på 5,8 millionar innbyggjarar. 

Offenbach var eit senter for lêrindustri, som har tapt seg dei siste tiåra. I dag ligg *Deutsches Leder Museum* (Tysk lêrmuseum) i byen, som òg har ei internasjonal lêrmesse. Her ligg òg *Deutscher Wetterdienst* (Tyskland sitt svar på Meteorologisk Institutt). 

## Galleri

Offenbach Bieberer Aussichtsturm.jpg|Bieber sitt observasjonstårn.
Offenbach Büsing Palais a.jpg|Büsingpalais.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Offenbach am Main|Offenbach am Main]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Agnbøk

**Agnbøk** *(Carpinus betulus)* er eit lauvfellande tre i bjørkefamilien .

Blada liknar blada hos bøk, men dei er dobbelt sagtakka, som blada hos hengebjørk. Blada heng på treet lenge utover vinteren, også dette likt bøk. 

Treet vert i Noreg gjerne brukt i hekkar, men om det får vekse fritt, kan det bli meir enn 20 meter høgt. Frittveksande tre blomstrar hengande raklar samtidig med lauvsprett og får hengande klasar av nøttefrukter med dekorative vingar.

Agnbøk høyrer heime i Europa, Vesleasia og austover til Iran. Treet veks vilt i Sverige og Danmark, men i Noreg finst det ikkje naturleg. Likevel har det spreidd seg frå hagar og parkar slik at det veks naturalisert nokre få stader i Osloområdet

Veden er hard og har vore bruka til dørhandtak, treskruer, økseskaft og nav.

## Bilde

Illustration Carpinus betulus0.jpg|Botanisk illustrasjon
Hainbuche.jpg|Frø
Carpinus betulus ies.jpg|Nyskot
Herchies JPG09.jpg|På ettervinteren
Carpinus foliage.jpg|Blad
Carpinus betulus MHNT.BOT.2004.0.494.jpg|Innsamla frø ved museum.


## Kjelder
* Botanisk hage, naturhistorisk museum

## Bakgrunnsstoff
* 
*Månedens plante: Agnbøk (Carpinus betulus) , Institutt for plante- og miljøvitenskap
Hanau

**Hanau** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg 25 km aust for Frankfurt am Main der elva Kinzig munnar ut i Main, som renn gjennom byen. 

## Historie
Hanau vart først nemnd i 1143 og fekk byrettar i 1303.

På slutten av 1500-talet lét grev Filip Ludvig II protestantiske flyktningar frå Nederland slå seg ned nær Hanau, og desse førte med seg flinke gullsmedar. Av den grunn vert det framleis utdanna gullsmedar her. 

På 1800-talet vart *Neustadt*, som han vart kalla, slått saman med Hanau. På denne tida var Hanau eit senter for den demokratiske rørsla i Tyskland og medverka mykje til den tyske revolusjonen i 1848. I 1848 vart *Turnerbund* grunnlagd her, eit turnforbund. 

Under den andre verdskrigen vart Haunau nesten jamna med jorda etter britiske luftåtak i mars 1945, berre dagar før byen vart erobra av den amerikanske hæren. 

## Attraksjonar
Kjende attraksjonar er Goldschmiedehaus (tidlegare rådhus, Altstädter Rathaus), Schloss Philippsruhe og kurstaden Wilhelmsbad med park. Wildpark Alte Fasanerie er ein tradisjonsrik viltpark.

På markedsplassen står nasjonalminnesmerket for Grimm-brørne, rett føre Neustädter Rathaus. I nærleiken ligg Wallonisch-Niederländische Kirche, der Deutsche Turnerbund vart grunnlagd.

Den såkalla *[[Deutsche Märchenstraße]]* (eventyrruta) byrjar i Hanau og endar i Bremen. Hanau er òg utgangspunkt for den hessiske eplevinruta.

I adventstida kan ein sjå den største adventskalenderen i Hessen, då dei 24 vindauga i Neustädter Rathaus vert utsmykka av kunstnarar med strålande bilete som vert avdekte eitt og eitt i løpet av adventstida.

På onsdagar og laurdagar vert det arrangert marked på Marktplatz med bondeprodukt frå nærliggande Wetterau og Spessart.

Schloss Philipsruhe ved breidda av Main er eit stort slott som kan vitjast.

## Personar

Hanau er fødestad for følgjande personar:
* Johann Christian Hundeshagen (1783), landbruksvitskapsmann
* Brødrene Grimm, Jacob (1785) og Wilhelm Grimm (1786)
* Moritz Daniel Oppenheim (1800-1882), målar
* Wilhelm Carl Heraeus (1827), industrimann
* Reinhard von Scheffer-Boyadel (1851), tysk general
* Paul Hindemith (1895), komponist
* Renate Schmidt (1943), SPD-politikar
* Harald Schmid (1957), friidrettsutøvar
* Rudi Völler (1960), fotballspelar
* Thomas Berthold (1964), fotballspelar
* Dirk Raufeisen (1966), jazzpianist 
* Angelo Barletta (1977), fotballspelar

## Venskapsbyar
Hanau er venskapsby med Dartford  i Storbritannia, Tottori i Japan, Jaroslavl i Russland, Conflans-Sainte-Honorine, Francheville og Pays de Hanau i Frankrike, Doorn i Nederland og Waltershausen i Thüringen.

## Galleri

Fil:Hanau Wilhelmsbad Kuranlage.jpg|Historische Kuranlage Hanau-Wilhelmsbad.
Fil:Hanau_Schloss_Philippsruhe.jpg|Philippsruhe Slott i Hanau.
Fil:Hanau_Philippsruhe_lion.jpg|Løva ved Philippsruhe Slott.
Fil:Goldschmiedehaus Hanau.jpg|Gullsmedane sitt hus (det gamle rådhuset i Hanau)


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hanau|Hanau]]» frå , og «[[:nb:|Hanau]]» frå  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Marburg

**Marburg** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 80&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Lahn og er den største byen i *[[landkreis]]en* Marburg-Biedenkopf.

I tillegg til universitet sitt, Philipps-Universität, som er det eldste protestantiske universitet i verda, grunnlagd i 1527, er Marburg kjend for sine mellomalderkyrkjer, særleg Elisabethkirche, ei av dei tre eller fire første reine gotiske kyrkjene nord for Alpane utanfor Frankrike, for det vakre slottet og for den godt bevarte gamle bykjerna. Byen låg isolert frå rundt 1600 til 1850, og svært mange mellomalderbygningar er derfor bevart, rett og slett fordi ingen brukte pengar på å bygge nytt.

Då romantikken breidde seg i Tyskland på 1800-talet vart byen igjen interessant, og mange av dei største representantane for den romantiske rørsla levde, underviste eller studerte i byen. Dei utgjorde eit nettverk av vener som hadde stor innverknad, særleg innan litteratur, filologi, folklore og jus. Gruppa inkluderte Friedrich Karl von Savigny, den mest framtredande juristen i si samtid og hovudmannen bak innføringa av romersk lov i Tyskland; dessutan Achim von Arnim og Clemens von Brentano. Mest kjend var derimot Grimm-brørne, som samla mange av sine eventyr her — Rapunzeltårnet står i Marburg, og på andre sida av Lahnhøgdene, i området kalla Schwalm, hadde småjentene i dei dagane ofte ei raud hette på hovudet. På 1970-talet var byens borgarmeister ein føregangsmann i å bevare og restaurere gamle bygningar i ei tid der mange andre ønsket å rive dei ned og bygge nytt, og byen har fått mange internasjonale prisar for dette. Marburg er derfor ein i høg grad uspolert, romantisk by i gotisk- og renessansestil, som ligg på ei høgd, prega av sine mange spir og dominert av universitet sitt.

## Historie
Byen vart første gong nemnd i 1138 som *Marcburg* (Marburger Schloss) under landgreven av Thüringen. Marburg fekk byrettar i 1222. Frå 1248 til 1604 var Marburg residens for landgrevane av Hessen. I 1527 grunnla landgreve Fillip I av Hessen det vidkjende Phillips-universitetet. Dei såkalla religionssamtalane mellom Martin Luther og Ulrich Zwingli (Marburger Religionsgespräche) fann stad her i 1529. I 1604 vart Marburg ein del av hertugdømet Hessen-Kassel. Mellom 1806 og 1813 var byen underlagt det napoleonske kongeriket Westfalen. I 1866 vart Marburg ein del av Preussen.

I Elisabethkirche kviler rikspresident Paul von Hindenburg med frue. Òg dei prøyssiske kongane Fredrik Vilhelm I av Preussen og Fredrik II er gravlagd i Marburg.

I tillegg til det hessiske statsarkivet husar Marburg ei rekkje viktige arkiver, m.a. Deutsches Adelsarchiv.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Marburg|Marburg]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Gießen

**Gießen** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar, der 22&nbsp;000 er studentar ved universitetet. 

Gießen tyder å «helle», som i vatn. Byen ligg ved elva Lahn, om lag 50 km nord for Frankfurt og er omringa av mange innsjøar og elvar. 

Gießen oppstod då det vart bygd eit slott ved breidda av elva i 1152 av grev Vilhelm von Gleiberg. Historia til forstaden i nordaust kalla Wieseck går tilbake til 775. I 1607 vart universitetet Justus Liebig-Universität Gießen grunnlagd. I 1977 vart Gießen slått saman med nabobyen Wetzlar og danna den nye byen Lahn; men denne avgjersla vart snudd om i 1979. 

Under den andre verdskrigen låg det ei underavdeling av Buchenwald konsentrasjonsleir i byen. I 1944 vart byen kraftig bombardert og det meste av dei historiske byen og 75 % av byen vart øydelagd. 

## Bilete

Fil:Lahn giessen wassersport v s.jpg|Byen ligg ved elva Lahn.
Fil:Giessen innenstadt 28082005.jpg|Luftfoto over sentrum.
Fil:Stadttheater Giessen 2011.JPG|Byteateret.
Fil:Gießen Altes Schloss 20070519.jpg|Det gamle slottet frå kring år 1300.
Fil:Giessen-Neues.Schloss.03.JPG|Det nye slottet frå 1539.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gießen|Gießen]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Fulda

**Fulda** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Fulda

## Historie
Eit benediktinarkloster vart grunnlagd her i 744 av St. Sturm, ein dissippel av St. Boniface, mellom anna som ein base for Karl den store sin hær i hans politiske og militære felttog for å øydeleggje Sachsen. Klosteret fekk mykje støtte frå rike familiar i Frankrike. 

Etter at St. Boniface vart martyrdrepen av frisarane vart leivningane hans ført tilbake til Fulda, og donasjonane auka som følgje av dette slik at Fulda kunne opprette underhus lenger borte, som i Hameln. 

Mellom 790 og 819 vart klosterkyrkja bygd om for å huse leivningane. Dei baserte den nye basilikaen på Gamle St. Peters Basilika i Roma. Krypten til den opphavlege klosterkyrkja inneheld framleis leivningane, men kyrkja vart seinare renovert i barokkstil. Den store lærde Rabanus Maurus var abbed frå 822 til 842.

Med grunnlag i klosteret vart Fulda og det omliggande området gjort til fyrstedøme underlagt den tyske keisaren. Fulda vart eit bispedøme i 1752 og fyrsteabbeden fekk tittelen fyrstebiskop. Fyrsteabbedane, og seinare fyrstebiskopane, styrte Fulda og det omliggande området fram til bispedømet vart oppløyst med tvang av Napoleon I sine styrkar i 1802. 

Byen vart ombygd i ein barokk stil på 1700-talet. Frå 1764 til 1789 hadde Fulda ein porselensfabrikk. På grunn av kvaliteten og at det vart laga få eksemplar er produkta svært ettertrakta av samlarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fulda|Fulda]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Bad Homburg

**Bad Homburg** eller **Bad Homburg vor der Höhe** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg på den sørlege fjellsida av Taunus og grensar til Frankfurt og Oberursel.

Byen er mest kjend for det medisinske mineralvatnet og kurbada (derfor *Bad* i namnet) og for kasinoet. 

I dag er Bad Homburg igjen ein av dei rikaste byane i Tyskland, mykje på grunna av nærleiken til Frankfurt, og mange direktørar og tilsette i bankane i Frankfurt bur i Bad Homburg. 

## Historie
Byen vart grunnlagd rundt 1180 og fekk byrettar rundt 1330. 

Fredrik I av Hessen-Homburg grunnla landgrevskapet Hessen-Homburg, og Fredrik II (1680–1708) vart kjend som Fyrste av Homburg. Etter den austerriksk-prøyssiske krigen i 1866 vart byen ein del av Preussen. Då kurbadet og kasinoet opna på midten av 1800-talet vart byen ein internasjonalt kjend kurstad, særleg for russiske adelsfolk. 

Spaindustrien byrja då ein oppdaga *Elisabethenbrunnen* i 1834. Den første bygningen tilknytt badet og det første kasinoet vart bygd i 1841-1842 av brørne François (1806–1877) og Louis Blanc (1806–1852), som seinare tok over kasinoet i Monte Carlo. I 1860 fekk byen jernbanesamband med Frankfurt am Main.

I 1888 vart Bad Homburg kjend gjennom heile Det tyske keisarriket då keisar Vilhelm II erklærte slottet i Bad Homburg som sin sommarresidens. 

Kurbadet gjekk dårleg i krigsåra, men tok seg kraftig opp att i etterkrigstida og gjennom siste halvdelen av 1900-talet var byen ein populær feriestad for rikfolk. 30. november 1989 vart Alfred Herrhausen, direktør for Deutsche Bank, drepen av ei bilbombe i Bad Homburg. Det vart hevda at dette var eit åtak frå Rote Armee Fraktion, men dette vart aldri avklart. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bad Homburg|Bad Homburg]]» frå ,  den 12. januar 2018.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Diakon

**Diakon** er ei kyrkjeleg stilling som det finst ulike ordningar for i fleire kristne tradisjonar. I den katolske kyrkja, ortodokse kyrkjer og den anglikanske kyrkja er diakonane ordinerte, medan dei protestantiske kyrkjene varierer i om dei ordinerer eller berre utnemner diakonar. Diakongjerningen er berre open for menn i den katolske og ortodokse kyrkja, men kan òg tillata kvinner i den anglikanske og i protestantiske kyrkjer. Tidlegare vart kvinnelege diakonar kalla «diakonisser». 

Det er lang tradisjon for at diakonane har eit spesielt ansvar for hjelp til fattige og trengande. Denne hjelpen i ein kristen kyrkjelyd vert ofte omtalt som *diakoni*.

## Historie

Ordet diakon kjem frå gresk *diakonos* (διάκονος), som tyder 'tenar'. Ordet vert i Apostelgjerningane (kap. 6) brukt om sju menn som vart utvalde for å ta seg av hjelp til medlemmer i kyrkjelyden og administrative oppgåver. Ordet «degn» har same avleiing.

## Ordningar i ulike kyrkjer
### Den katolske kyrkja
I Den katolske kyrkja er diakonane ordinerte, og berre menn kan bli ordinerte. 

Det finst to typar katolske diakonar: «Vanlege» og permanente. Vanlege diakonar er prestestudentar som vert vigsla til diakonar ei viss tid før prestetenesta. Somme avstår prestevigsla, og desse kan helde fram i tenesta som permanente diakonar. Gifte menn kan bli ordinerte til permanente diakonar, men ein mann som er ordinert til diakon kan ikkje seinare gifte seg. 

Diakonane har eigne oppgåver i liturgien, der dei hjelper presten ved alteret. Dei har ein egen liturgisk drakt, dalmatika, og ber tradisjonelt stola skrått over brystet i staden for hengande rett ned slik prestane har den. Dei kan forrette ved ektevigsel og dåp, men kan ikkje ta imot skriftemål eller konfirmere. 

### Ortodokse kyrkjer
Hovudoppgåva til diakonar er liturgiske funksjonar, som å assistere presten ved alteret og å leie kyrkjelyden i bøn.

Gifte menn kan bli ordinerte, men ordinerte diakonar kan ikkje seinare gifte seg.

### Den anglikanske kyrkja

Det anglikanske diakonembetet er svært likt det katolske, og anglikanske diakonar er i stor grad engasjerte i arbeidet for naudstilte.

Dei kan vere gifte, og kan òg gifte seg etter ordinasjonen, som dei anglikanske prestane.

### Protestantiske kyrkjer

Det varierer mellom kyrkjesamfunna om diakonane er ordinerte eller om dei berre er utnemnde av kyrkjesoknet. 

I Den norske kyrkja er diakonane tilsette av sokna gjennom kyrkjeleg fellesråd, og dei er vanlegvis vigsla. Reglementet seier at ein kan bli diakon om ein oppfyller eitt av følgjande krav:

* Mastergrad med bachelor i helsefag, sosialfag eller pedagogikk og mastertillegget i diakoni 
* Teologisk embetseksamen og praktisk-kyrkjeleg utdanning med hovudvekt på diakoni
* Anna jamgod utdanning eller praksis

I Noreg har det vore drive diakonutdanning ved Diakonhjemmet i Oslo sidan 1890. I dag finst det diakonale utdanningstilbod også ved Universitetet i Oslo, Menighetsfakultetet, Lovisenberg diakonale høgskole, Høyskolen Diakonova og Diakonissehjemmets høgskole.

## Bakgrunnsstoff
Halifax

**Halifax** er provinshovudstad i Nova Scotia i Canada. Folketalet var i 2006 372&nbsp;679, noko som gjer byen til den 13. mest folkerike i Canada. Den opphavlege byen Halifax vart oppløyst i 1996 då Halifax regionalkommune vart skipa.

Den første europeiske busetjinga i Halifax kom i 1749. Området var opphavleg folkesett av mi'kmaq-folket. Dei kalla området Jipugtug, som betyr den store hamna. I 1917 blei Halifax øydelagt i den største menneskeskapte eksplosjonen før Hiroshima-bomba. Dette skjedde då det franske skipet Mont-Blanc, som var lasta med eksplosiver, kolliderte med det norske skipet Imo, lasta med naudhjelpsutstyr. Mont-Blanc tok fyr i samanstøyten, og lasta eksploderte.

Byen er ein viktig hamneby og baserer økonomien på fiske og import.
Under andre verdskrigen var Halifax eit knutepunkt i den allierte konvoitrafikken.
I Halifax er det fem universitet: Dalhousie, Saint Mary's, University of King's. College, Mount Saint Vincent, og Nova Scotia College of Art and Design (NSCAD). 

Dei fleste omkomne frå skipet Titanic blei gravlagt i Halifax.

## Kjelder

* Denne artikkelen bygger på Halifax (Nova Scotia) frå , den 22. juni 2007.

## Bakgrunnsstoff

*
Göttingen

**Göttingen** (plattysk *Chöttingen*) er ein by i Tyskland  i delstaten Niedersachsen med om lag 120&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Leine og er administrasjonsstad for *[[landkreis]]en* Göttingen.

Göttingen har sitt opphav i ein landsby med namn *Gutingi*. Landsbyen vart først nemnd i dokument i 953. Byen vart grunnlagd mellom 1150 og 1200 nordvest for denne landsbyen og tok same namn. I mellomalderen var byen medlem av Hansaen og derfor ein rik by. 

I dag er Göttingen kjend for det gamle universitetet sitt (*Georgia Augusta* eller Georg-August-Universität), som vart grunnlagd i 1737 og vart det mest vitja universitetet i Europa. I 1837 protesterte sju professorar her mot den totale suvereniteten til kongane av Hannover og mista kontora sine. Dei vart kjend som «Göttinger Sieben», og var mellom anna kjende personar som Grimm-brørne, Heinrich Ewald, Wilhelm Weber og Georg Gervinus. Dei tyske kanslarane Otto von Bismarck og Gerhard Schröder studerte jus ved universitetet i Göttingen. Karl Barth hadde sitt første professorat her. Nokre av dei mest kjende matematikarane gjennom historia, Carl Friedrich Gauss, Bernhard Riemann og David Hilbert var professorarar ved Göttingen.

Som så mange andre universitetsbyar har Göttingen utvikla sine eigne skikkar. Dagen då studentar får utdelt doktorgraden sin, vert dei trekt i handkjerrer frå rådhuset til *Gänseliesel*-fontenen føre det gamle rådhuset. Her må dei klatre på fontenen og kysse statuen *Gänseliesel* (*Gåsejenta*). Dette er eigentleg ulovleg, men noko ein vanlegvis ser gjennom fingrane med i desse tilfella. Ho er rekna som ein av dei mest kyssa jentene i verda. 

Dei allierte sine bombetokt under den andre verdskrigen rørte nesten ikkje Göttingen i det heile tatt. Ein uskriven regel mellom britane og nazistane var at nazistane ikkje skulle bombe Cambridge og Oxford mot at dei allierte ikkje skulle bombe Heidelberg og Göttingen. Dei indre områda av Göttingen er i dag ein attraktiv stad å bu med mange butikkar, kafear og barar. Mange studentar buset seg her og gjev Göttingen eit ungt andlet. 

Økonomisk er Göttingen kjend for produksjon av optisk og finmekanisk maskineri, inkludert Carl Zeiss lysmikropskop.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Göttingen|Göttingen]]» frå ,  den 6. november 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Wolfsburg

**Wolfsburg** er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 130&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Aller nordaust for Braunschweig. Wolfsburg grensar til *[[landkreis]]ane* Gifhorn og Helmstedt.

Byen er ung og vart planlagt av nazistane som ein by for arbeidarane på fabrikkane til Volkswagen. Han vart grunnlagd i 1938 som **Stadt des KdF-Wagens** (Byen for KdF-bilen) rundt landsbyen Hesslingen i Gifhorn. *[[Kraft durch Freude]]* (forkorta *KdF* og tyder «styrke gjennom glede») vart ein tysk statskontrollert fritisorganisasjon, og eit av prosjekta var *KdF-Wagen*, som seinare vart kjend som Volkswagen Boble. Under den andre verdskrigen var det òg jeepar, fly og andre militærutstyr som vart bygd, hovudsakleg av slavearbeidarar og krigsfangar.

Etter den andre verdskrigen, i 1945, fekk byen sitt noverande namn etter Wolfsburg Slott, som ligg i byen. Det vart bygd rundt 1300 ved breidda av elva Aller. Eit anna slott vart òg bygd her etter 1600. I 1951 vart Wolfsburg ein kreisfri by. I november 2003 vart Wolfsburg omdøypt til Golfsburg i ei veke for å feire femtegenerasjonen av Volkswagen Golf.

Wolfsburg manglar historiske bygningar og attraksjonane i byen er nyare bygningar som Autostadt (eit stort bilmuseum i friluft), eit planetarium, Phaeno vitskapssenter og eit privat kunstmuseum (Kunstmuseum Wolfsburg) spesialisert på moderne kunst og samtidskunst.

Wolfsburg har gjennom tidene vorte rekna som ein uinteressant by i Tyskland utan kultur og turistattraksjonar, og har lenge heller ikkje hatt ein aktiv turistindustri. Med Autostadt, som opna i 2000 med fleire individuelle bilmuseum, restaurantar og eit hotell, og Phaeno vitksapssenter har fleire turistar byrja å trekke til byen.

Nokre nabobyar vart innlemma i Wolfsburg i 1972, som Fallersleben som i dag er ein bydel i Wolfsburg. Fallersleben var heimstad til August Heinrich Hoffmann (ofte berre kalla Hoffmann von Fallersleben), som skreiv teksten til den tyske nasjonalsongen (Das Lied der Deutschen).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wolfsburg|Wolfsburg]]» frå ,  den 22. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Hildesheim

**Hildesheim** er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Innerste, som er ei sideelv til Leine. 

Den romanske domkyrkja St. Maria frå 800-talet vart øydelagd i 1945, men rekonstruert kort tid etter krigen. Denne og kyrkja Michaeliskirche vart plassert på UNESCO si verdsarvliste i 1985. 

## Historie
Byen vart eit sete for Bispedømet Hildesheim i 815. I fire hundre år styrte prestestanden Hildesheim, før det vart bygd eit rådhus og innbyggjarane fekk noko meir påverknad. I 1367 vart Hildesheim eit medlem av Hansaen. 

Byen vart hardt råka av dei allierte sine bombetokt under den andre verdskrigen i 1945, særleg 22. mars. Sentrum, som hadde hatt preg av ein mellomalderby fram til då, vart fullstendig jamna med jorda. Etter krigen vart byen bygd opp att i ein ny stil med betongbygningar i staden for dei eldre bygningane. Seint i 1970-åra byrja ein derimot å rekonstruere det historiske sentrumet. Dei firkanta betongbygningane vart rive ned og erstatta med kopiar av dei opphavlege bygningane. 

I 1970-åra vart òg universitetet Stiftung Universität Hildesheim oppretta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hildesheim|Hildesheim]]» frå ,  den 22. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Årdal gamle kyrkje

**Årdal gamle kyrkje** er ei kyrkje i Årdal i Hjelmeland kommune i Rogaland fylke. Kyrkja er ei langkyrkje, som var ferdig bygd i 1620. 

Byggverket er i tre og har 250 sitjeplassar.

I 1919 stod Årdal nye kyrkje ferdig. 

Den gamle kyrkja vart ståande som eit kulturminne, og er for det meste i bruk om sommaren. Til dømes ved Olsok og til bryllaup.

## Bakgrunnsstoff
* Årdal gamle kyrkje  på http://ro.disnorge.no 
* Årdal gamle kyrkje på http://www.ryfylke.com
* «Kirkebøker, Rogaland» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi av Årdal gamle kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
*
Slaget ved Solskjel

**Slaget ved Solskjel** er nemninga på den nest største trefninga under samlingsverket til Harald Hårfagre. Kjelda for slaget (eller slaga) er å finne i Soga om Harald Hårfagre, skriven av Snorre Sturlason. Solskjel er ei lita øy ved Stabblandet Tustna. Aure kommune Nordmøre.

### Første slaget

Snorre skildrar to slag ved Solskjel. Det første var mellom kong Harald og kongen over Mørafylke, Huntjov, og sonen hans, Solve Klove. Dei gjekk mot Harald saman med kongen av Romsdalen, Nokkve. Snorre skriv berre stutt at kong Harald vann dette slaget, og småkongane fall. Etter slaget vart Ragnvald Mørejarl sett til å rå for mørefylka og Romsdalen.

### Andre slaget

Året etter sette Harald ut frå Trondheim med ein stor flåte, og motmannen hans var framleis Solve Klove, som hadde «lege ute på herskip om vetteren», fortel Snorre. Solve hadde nytta tida til å herja på Nordmøre og drepe mange av mennene til kong Harald. Solve slog lag med frenden Arnvid og kongen i Fjordane, Audbjørn. Dei stemnde ut frå sør, og møtte flåten til Harald som kom frå nord, nett ved Solskjel. 

Snorre skriv:

*Kong Harald lagde skipe sitt mot skipe til kong Arnvid; dette slaget vart styggeleg kvast, og de fall mykje folk på båe sidur. Sistpå vart kong Harald so vill og galin, at han gjekk fram i [[raust|rausni]] på skipe sitt, og stridde då so kvast, at alle frambyggine på skipe hans Arnvid drog seg atter-ut til masti, og sume fall. Kong Harald gjekk upp på skipe; då gav mennane til kong Arnvid seg på flugti, men han sjølv fall på skipe sitt. Der fall kong Audbjørn med, men Solve flydde...*

*Av heren til kong Harald fall Åsgaut og Åsbjørn, jarlane hans, og Grjotgard og Herlaug, sønine hans [[Håkon Grjotgardsson|Håkon Ladejarl]]. Solve var sidan ein stor [[viking]] i lang tid og gjorde tidt stor skade på rike til kong Harald.* 

Slaget er viktig nok til at det er kvede om det av skalden Torbjørn Hornklove. Etter slaget hadde kong Harald styringa med dei nordvestre fylka i Noreg.
Salzgitter

**Salzgitter** er ein by søraust i Tyskland  i delstaten Niedersachsen med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg mellom Hildesheim og Braunschweig. I lag med Wolfsburg og Braunschweig, er Salzgitter ein av sju *Oberzentren* i Niedersachsen (eit slags storbyområde). Arealet til byen er eit av dei største i Tyskland. 

Byen er forbunde til Mittellandkanal og Elbe-Seitenkanal via elva Innerste. Dei næraste byane er Braunschweig, 23 km nordaust og Hannover, 51 km nordvest. 

Byen vart grunnlagd i 1942, og i lag med Wolfsburg, Leverkusen og Eisenhüttenstadt, er Salzgitter derfor ein av få byar i Tyskland som vart grunnlagd på 1900-talet. 

## Historie
Salzgitter har sitt opphav på byrjinga av 1300-talet rundt saltkjelder nær landsbyen Verpstedt (seinare Vöppstedt). Namnet utvikla seg frå nabolandsbyen Gitter (som i dag er ein landsby) og vart først nemnd i 1347. Etter 200 år med saltverk ved forskjellige kjelder fekk bøndene i området som i dag er Salzgitter byrettar, men mista rettane då byen kom inn under Hertugdømet Braunschweig-Lüneburg på byrjinga av 1500-talet. Då han vart overført til Preussen i 1803 fekk Salzgitter igjen byrettar, men i 1815 vart dei igjen fjerna då han vart ein del av Kongedømet Hannover.

I 1830 vart det oppretta eit saltbad i Salzgitter. 

Etter at Kongedømet Hannover vart ein del av Preussen i 1866, vart Salzgitter ein kommune i Preussen, som fekk byrettar igjen i 1929. Før dette hadde Vorsalz og Liebenhall vorte innlemma (1926, 1928). I 1936 vart Kniestedt innlemma, og i 1938 tettstaden Gitter. Frå 1942 hadde den unge byen fått 29 bydelar. 1. april 1942, vart den kreisfrie byen Watenstedt-Salzgitter (omdøypt til Salzgitter i 1951) danna ved at ein slo saman landkreisane Goslar og Wolfenbüttel med byen Salzgitter. 

I 1937 byrja ein gruvedrift etter jernmalm og eit jernverk vart bygd. I oktober 1942 vart ein underavdeling av Neuengamme konsentrasjonsleir oppretta for å gje slavearbeidarar til jernverka.  Denne store leiren hadde 2&nbsp;800 fangar. Det var tre konsentrasjonsleirar i Salzgitter under krigen, og byen vart hardt råka av amerikanske og britiske bombetokt. Etter krigen vart Braunschweig med Salzgitter ein del av delstaten Niedersachsen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Salzgitter|Salzgitter]]» frå ,  den 22. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Rüsselsheim

**Rüsselsheim** er ein by i Tyskland i delstaten Hessen med om lag 70&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er den største byen i *[[landkreis]]en* Groß-Gerau i storbyområdet Frankfurt/Rhein-Main.

Byen ligg ved breidda av elva Main, berre nokre kilometer frå munningen i Mainz. Forstadane til Mainz, Bauschheim og Königstädten er ein del av Rüsselsheim. Han er særleg er kjend for produksjonen av bilmerket Opel frå General Motors (GM). I 2005 avgjorde GM at ved sida av Opel Vectra, skal òg modellen Saab 9-3 produserast i Rüsselsheim.

## Bilete

File:Festung Ruesselsheim 03.JPG|Rüsselsheim festning. 
File:Rathaus Ruesselsheim.jpg|Rådhuset. 
File:RüsselsheimMainStadtkirche.JPG|Bykyrkja.
File:RüsselsheimMainMarktstrOpelHauptportal.JPG|Hovudinngangen til Opel.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rüsselsheim|Rüsselsheim]]» frå ,  den 21. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Wilhelmshaven

**Wilhelmshaven** er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg på vestkysten av Jadebusen, som er ei bukt i Nordsjøen.

## Historie
Wilhelmshaven er ein relativt ung by i forhold til andre tyske byar. Den prøyssiske marinen trengde ei hamn, så den prøyssiske kongen Vilhelm I grunnla byen i 1869.

Det stod derimot ei borg på staden så tidleg som i 1383, *Sibetsburg*. Denne borga var eigd av sjørøvarar og øydelagd i 1433 av Hansaen. Fire hundreår seinare ville Preussen ha ein flåte og ei hamn i Nordsjøen. I 1853 oppretta prins Adalbert av Preussen Jadetraktaten (*Jade-Vertrag*) med Storhertugen av Oldenburg, der Preussen og storhertugen vart einige om at Preussen skulle overta 3,13 km² av områda til Oldenburg ved Jadebusen. Vilhelm I (som seinare vart keisar i Tyskland med same namn) innvia hamna seksten år seinare og gav ho namn. 

Wilhelmshaven vart ein av dei viktigaste tyske hamnene. Hertugdømet Oldenburg nøyt òg godt av hamna, som låg nær byen Rüstringen i Oldenburg. Wilhelmshaven og Rüstringen vart slått saman i 1937.

Under den andre verdskrigen vart byen utsett for kraftige bombeåtak, sidan han haldt ein av dei største tyske marinebasane. To tredjedelar av bygningane i byen vart øydelagd. Hamna og garnisonen der overgav seg til den polske hæren 5. mai 1945. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wilhelmshaven|Wilhelmshaven]]» frå ,  den 22. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Malayahalvøya

**Malayahalvøya** (tidlegare *Malakkahalvøya*) er ei halvøy i Søraust-Asia, med eit flatemål på om lag 230&nbsp;000 km². 
Halvøya er 1100 km lang og opptil 300 km brei. 
Området er delt mellom fire land, Singapore, Myanmar, Malaysia og Thailand, og har om lag 35 millionar innbyggjarar.

Det går fjellkjeder med høgder opptil 2200 meter nord-sør langsetter halvøya. På vestsida er det lågland med sumpområde. Halvøya har fuktig tropisk klima.

Malakkasundet, som er eitt av dei mest trafikkerte havområda i verda, skil Malayahalvøya frå Sumatra.

## Kjelder

**CAPLEX*
Den ukrainske opprørshæren

**Den ukrainske opprørshæren UPA** (Українська повстанська армія) var ein ukrainsk geriljahær skipa 14. oktober 1942 i Volhynia. UPA var den militære delen av Organisasjonen av Ukrainske Nasjonalistar (OUN). Leiarane var Roman Sjukhevitsj og Stepan Bandera.

UPA var særleg aktive i kampen mot sovjetiske partisanar, og i kampen mot desse voks UPA, og var aktiv i mestedelen av det vestlege Ukraina. Åtak frå tyske fly tvinga dei kommunistiske partisanane til å dele seg i mindre grupper, og da gjekk UPA til åtak på desse og drap mange, særleg i Karpatane. 

Da Den raude hæren avanserte vestover i kampen mot Hitler-Tyskland sin hær, retta UPA åtak mot sovjetiske funksjonærar på alle nivå, både offiserar, politifolk, skulelærarar og postmenn. Også den ortodokse kyrkjeleiaren Oleksij og den pro-sovjetiske forfattaren Jaroslav Halan vart drepne av UPA-medlemmer.

UPA dreiv òg ein systematisk terror-kampanje mot den polske befolkninga i grenseområda, ein kampanje for etnisk reinsing. Talet på offer for denne terroren er uklart, men kan vere over 100 000. Den polske Heimehæren svara delvis med same mynt, mot ukrainske sivile. 

UPA spela ifølgje Encyclopaedia of the Holocaust òg ei rolle i jødeutryddinga i Ukraina, sjølv om forsvararane deira nektar for det. Det er vanskeleg å vite akkurat kor mange jødar UPA myrda, sidan ukrainske paramilitære deltok i fleire samanhengar – i Det ukrainske Hjelpepolitiet, den gruppa som kalla seg Bandera SB, sjølve UPA, osv. Ofte var dei same mennene aktive i fleire av desse. Den politiske delen av rørsla, OUN, vedtok på kongressen sin i 1941 ei fråsegn der det heiter at «jødane i Sovjetunionen er dei mest trufaste støttespelarane til bolsjevikregimet og fortroppen for moskovittisk imperialisme i Ukraina». Det er ingen tvil om at OUN og UPA ville ha ein mest mogleg mono-etnisk ukrainsk stat. 

Etter at Ukraina vart sjølvstendig i 1991, har tilhengarar av UPA prøvd å få organisasjonen anerkjend, med krigspensjon for veteranane, minnesmerke og paradar. Ukrainske veteranar frå Den raude hæren har sett seg kraftig imot dette. Den «vestvennlege» presidenten i Ukraina Viktor Jusjtsjenko støtta ei oppvurdering av UPA og likestilling av dei med sovjetiske veteranar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ukrainian Insurgent Army|Ukrainian Insurgent Army]]» frå ,  den 22. juni 2007.*
Delmenhorst

**Delmenhorst** er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 80&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg mellom Bremen og Oldenburg. 

## Historie
Delmenhorst vart først nemnd i eit dokument i 1254, etter at greven Oldenburg, Otto I, kjøpte staden nær elva Delme i 1234. Det vart bygd ei borg for å verne om den nye busetnaden i 1247. Den påfølgjande greven, Otto II, flytta inn i borga. Den 15. juli 1371 vart byen erklært ein sjølvstendig by etter Bremenlova. 

Etter ei kort tid under styret til biskopen i Bremen frå 1421 til 1436 vart Delmenhorst gjeve tilbake til Oldenburg. Delmenhorst vart seinare frykta for sine røvarriddarar leia av grev Gerd. Dette enda i 1482 ved at borga vart omleira av biskopen i Münster. Etter dette kom derfor byen under styret til Münster fram til grev Anton I vann byen og borga tilbake i 1547.

Etter at den siste arvingen til Anton, Kristian, døydde i 1647, gjekk Delmenhorst igjen tilbake til Oldenburg. Sidan Oldenburg på denne tida vart styrt av ein slektning av den danske kongen var Delmenhorst no under dansk kontroll. 

I 1767 vart Delmenhorst kjøpt av tsaritsa Katarina II, men vart gjeve tilbake til Oldenburg i 1773. I 1777 vart Delmenhorst hertugdøme av Oldenburg. I 1806 okkuperte den franske og nederlandske hæren området, og Delmenhorst vart ein del av Frankrike under Napoleon I frå 1811 til 1813. 

Under den industrielle revolusjonen opplevde Delmenhorst kraftig økonomisk vekst, mykje på grunn av Bremen. Sidan Bremen låg i ei anna tollsone måtte kjøpmenn som ville eksportere varer ut frå Bremen betale dyre tollavgifter. Dei eksporterte berre derfor varene til dei omliggande landsbyane. 

I 1903 vart Delmenhorst ein kreisfri by, som gjorde at han no hadde sjølvstyre og ikkje vart styrt av noko land. I 1930-åra og depresjonen gjekk enkelte av fabrikkane konkurs, men byen haldt fram med å vekse og innlemma dei omliggande landsbyane rundt seg. Under krystallnatta i november 1938 vart synagogen brend ned av nazistane, som kom til makta i Tyskland i 1933. Etter den andre verdskrigen låg Delmenhorst i den britiske okkupasjonssonen og måtte handsame tusenvis av flyktningar frå Aust-Tyskland, som no var okkupert av Sovjetunionen. I 1950 budde meir enn 57&nbsp;000 menneske i Delmenhorst. 

Frå 1960-åra auka arbeidslausa i byen og meir enn 13 % gjekk utan arbeid, medan 7 % levde på trygd.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Delmenhorst|Delmenhorst]]» frå ,  den 22. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*