open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alpint klima

**Alpint klima** eller **fjellklima** er klima ein har over tregrensa i fjellområde. Klimaet vert kaldare med høgda, som følgje av den adiabatiske temperaturendringa. Den tørradiabatiske temperaturendringa med høgda er om lag 10&nbsp;°C per kilometer. Dermed vil ein om lag få same temperaturendring om ein flyttar seg 100 m oppover eit fjell, som når ein flyttar seg 80 km nærmare polane. Dette forholdet er derimot berre ein grov tommelfingerregel fordi havet har ein stor påverknad på klimaet. 

I Köppen si klimaklassifisering hamnar det alpine klimaet inn under det arktiske klimaet, fordi ingen av månadane har ein middeltemperatur over 10&nbsp;°C. Otto Nordenskiöld laga derimot eit alternativt til Köppen sitt system som sa at den varmaste månaden måtte vere minst 9 grader minus 10 % av middeltemperaturen i den kaldaste månaden. T.d. om temperaturen i den kaldaste månaden er -20&nbsp;°C, må den varmaste månaden vere 11&nbsp;°C. Ein kan då få små skilnadar på kva område som hamnar innanfor det alpine klimaet. 

Store delar av fjellområda i Noreg kjem inn under denne arktiske klimatypen. 

## Sjå òg
*Høgfjellsklima
Memo

MEMO var eit vekesvist nyhende- og aktualitetsmagasin som vart gjeve ut på Magasinforlaget, ein del av Avishuset Dagbladet. Magasinet vart publisert i seks månader frå 16. mars 2006, til det vart lagt ned med umiddelbar verknad 21. september same året. MEMO nr. 24 kom i butikkhyllene på nedleggingsdagen. Magasinet si første utgåve kom ei veke etter at den første utgåva av det relanserte Ny Tid kom ut i magasin-utgåve.

Kristine Moody var redaktør i magasinet frå oppstarten og fram til to veker før det vart lagt ned. Ho viste då til familiære årsaker til avgangen, medan media spekulerte i at tilsette i magasinet hadde pressa ho til å gå av. I ettertid vart desse påstandane òg avviste av tillitsvalde.

## Historie
### Omstridt

Etter å ha nytta eit bilete av Ahmad Youssef El Youssef saman med overskrifta «- Frykter sosial bombe» på framsida, vart MEMO allereie med første nummeret (16. mars 2006) dømt for brot på god presseskikk i Pressens Faglige Utvalg (PFU). Dommen vart avvist av redaktør Moody.

I utgåve nr. 11 (xx.xxx 2006) vart det påstått i MEMO at vinnaren av TV2 sitt gründer-program «Skaperen», Ellen Kathrine Lie hadde vunne med ei oppfinning som eksisterte frå før. På klage frå Lie ville ikkje redaktøren dementere eller orsake påstanden. MEMO fekk medhald i PFU den 21. november 2006, men vart kritisert for å ha gått for langt i karakteristikken av Lie og oppfinninga hennar.

### Økonomi
Med utgåve nummer 24 hadde Dagbladet til saman tapt 25 millionar kroner på magasin-prosjektet, eller om lag ein million pr. utgåve. Nedleggingsavgjerda kom som følgje av at styret vart spurde om å investere ti nye millionar i magasinet for å oppretthalde drifta, noko dei ikkje gjorde. 

Memo hadde 13 faste tilsette og to prosjektmedarbeidarar på nedleggingstidspunktet. Nokre av desse meinte seg førte bak lyset fordi Avishuset Dagbladet hadde gjeve uttrykk for at Memo var ei langsiktig satsing. Det lukkast ikkje desse å skaffe nye eigarar til verksemda.

Avishuset Dagbladet vart kritiserte for å ha alt for høge forventingar til marknaden for vekesvise nyhendemagasin i Noreg. MEMO vart lansert av med målsetnad om eit vekesvist opplag på 30&nbsp;000, men hadde eit opplag på om lag 5&nbsp;000 på dei siste utgåvene. 

Frå byrjinga av vart magasinet distribuert til 4&nbsp;500 utsalsstader gjennom Interpress.

## Kjelder
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
The Libertines

**The Libertines** er eit engelsk rockeband som vart danna i 1997 og oppløyst i 2004. Dei gjekk saman for å opptrå på Reading og Leeds festivalane i 2010, og gjekk saman igjen for godt i 2014 for ein europaturné og for å muligens spele inn nytt album i 2015. Bandet vart i si tid spådd ei strålande framtid, men indre konfliktar og
narkotikaproblem øydela dette. Musikken deira kan kategoriserast som ei blanding av tidleg britisk punkrock som The Clash og rock av den meir moderne sorten.

Etter oppløsinga på The Libertines starta Peter Doherty det mykje medieomtalte bandet Babyshambles. I dag er han soloartist og har gitt ut ei eiga cd med namnet Grace/Wastelands.
Carl Barât og Gary Powell har fortsett karrieren sin i Dirty Pretty Things.

Bandet:

* Pete Doherty, vokal og gitar 
* Carl Barât, vokal og gitar
* John Hassall, bass
* Gary Powell, trommer
                                              
## Diskografi
### Album
* *[[Up the Bracket]]* (2002)
* *[[The Libertines (2004)|The Libertines]]* (2004)
* Anthems for Doomed Youth (2015)

### Singlar og EP-ar
* *Up The Bracket* (2002)
* *I Get Along* (2003)
* *What A Waster* (2002)
* *I Get Along* (2002)
* *Up The Bracket* (2002)
* *Don't Look Back Into The Sun* (2003)
* *Time For Heroes* (2003)
* *Can't Stand Me Now* (2004)
* *What Became Of The Likely Lads* (2004)
* *What Became of the Likely Lads* (2005)
Militærpoliti

**Militærpoliti**, ofte forkorta til **MP**, er vanlegvis militære avdelingar som fungerer som politi i ein militær organisasjon. Dei har ansvaret for å oppretthalda lov og orden internt i forsvaret. I slike tilfelle har MP vanlegvis ikkje politimynde i det sivile samfunnet.

Militærpoliti kan også vere ei militær avdeling som har politioppgåver både i det militære og i det sivile samfunnet, så som Gendarmeriet i Frankrike.

Det finst også eksempel på at militærpoliti kan vere ei militær avdeling som har politioppgåver berre i det sivile samfunnet, så som Gendarmeriet i Romania.

## Bakgrunnsstoff
B.B. King

**Riley B. King** (), internasjonalt kjend som **B.B. King**, var ein USA-amerikansk bluesgitarist, songar og låtskrivar. B.B. King blir rekna som ein av dei største artistane innom bluesen og er kjent for å saman med gitaristen Lucille Gibson turnere mykje og ofte. Kings mest berømte låt er «The Thrill is gone».

B.B. King er ein av dei mest kjente bluesgitaristane i verda. King blir saman med Muddy Waters rekna som mellom dei mest stilbyggande bluesmusikarane og har påverka ei mengde seinare rockemusikarar som Eric Clapton og Jimi Hendrix.

## Liv
King vart fødd i Itta Bann i Mississippi, men flytta til Indianola etter kvart. Då han var liten lærte han seg å synge gospel. Presten lærte han å spele dei første gitarakkordar. Og han lærte meir av omreisande bluesgitarisar. 

I ungdomen jobba han som gardsarbeidar og traktorførar. Og kvar einaste helg spelte han på lokale bluesbarar. Han og mora voks opp hos ein kvit plantasjeeigar, King elska å bruke tida sin saman med mora og bestemora. Etter mora døydde fekk han god kontakt med faren. 

Gjennombrotet til King skjedde i 1949. Då spelte han inn fire låtar, men ingen av dei gjorde særleg stort inntrykk på afroamerikanske publikum. Men i 1951 hamna han i Sam Philips legendariske Sun Studio i Memphis. Ei av låtane hans, «Three O'Clock blues», førte til det store gjennombrotet. Låten låg på r&b-lista i 17 veker.

Musikktidsskriftet *Rolling Stone* rangerte i 2003 B.B. King som den tredje største gitaristen genom tidene.

## Kjelder
Kalender

Ein **kalender** er eit system for å halde orden på tida gjennom eit solår/serie av solår eller måneår. I Noreg nyttar ein den gregorianske kalenderen. 

Ifølgje denne kalenderen er det i dag **[[]] [[. ]] [[]]**.

Overgangen frå den julianske kalenderen skjedde i Danmark og Noreg den 18. februar 1700. Den gamle kalenderen vart då kalla «gammal stil», og den nye «ny stil».

## Andre kalendrar
Mange ulike kalendrar blir nytta i dag og har blitt nytta gjennom historia:

* Aztekarkalendaren 
* Babylonsk kalender
* Bahá'íkalender (også kalla Badíkalendaren), solkalender 
* Bysantinsk kalender 
* Fransk revolusjonskalender 
* Gammelgresk kalender 
* Gregoriansk kalender, solkalender 
* Gammelkurdisk kalender
* Hinduisk kalender 
* Den julianske kalenderen, solkalender 
* Jødisk kalender, lunisolar 
* Kinesisk kalender, lunisolar 
* Mayakalender, solkalender 
* Islamsk kalender (Hedjrikalenderen), månekalender 
* Månekalender
* Persisk kalender
* Romersk kalender
* Runekalender 
* Solkalender
* Svensk kalender 
* Zoroastrisk kalender

## Sjå og
* Almanakk
* Heilagdagar
* Filofax
* Klokke
* Kronologi
* Nyttår
* Skotår
* Tid
* Tidssone
* Time manager
* Æra

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kalender|Kalender]]» frå ,  den 6. desember 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
* Kalender 1800 - 2400
D-vitamin

**Vitamin D** er ei gruppe feittløyselege prohormon. To viktige former av D-vitamin er D2 (ergocalciferol) og D3 (cholecalciferol).

Ein viktig funksjon for vitamin D er å sikra nok opptak av kalsium frå tarmen. Tilstrekkeleg med vitamin D heilt frå barndommen av har tyding for å kunna unngå beinskjørheit i eldre år. Kroppen lagar sjølv vitamin D når ein er ute i sola. Vitamin D finst i feit fisk, fiskerogn og lever.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Lommelegen.no: Vitamin D
* Vitamin D – the alternative hypothesis
* Vitamin D3 og Vitamin D2 – Hva er forskjellen?
* Nasjonalt råd for ernæring: Tiltak for å sikre en god vitamin D-status i befolkningen
* Vitamin D Deficiency In MS: What The Genetic Link Means
Kapp Bojador

**Kapp Bojador** er eit vestafrikansk forland, på kysten av Vest-Sahara. På arabisk heiter kappet *[[Abu]] Khatar*, som tyder 'far til det farlege', eller Rā's Būjādūr (رأس بوجادور‎), ei arabisering av Kapp Bojador. Kappet er ikkje tydeleg på kart, men ligg 220 km rett sør for Fuerteventura på Kanariøyane.

## Historie

Rundinga av Kapp Bojador var ein viktig milepel i den portugisiske oppdagarar si utforsking av Afrika på 1400-talet. Ved Kapp Bojador blir Kanaristraumen så sterk at dei som runda forlandet med seglskip aldri kom attende. Sjømenn var dessutan redde for å segle sør om kappet fordi dei trudde at vatnet berre ville bli varmare og varmare inntil det kokte. Dei første europearane som runda kappet og kom attende var portugisiske sjømenn under Gil Eanes i 1434.

## Moderne tid
Etter Berlinkonferansen i 1884 gjorde Spania krav på eit protektorat, Vest-Sahara, frå Cap Blanc (Ras Nouadhibou) langt sør for Kapp Bojador til eit punkt rundt 200&nbsp;km nord for det. Sidan 1975, då Spania trekte seg ut, har området vore kontrollert av Marokko, medan opprørsgruppa Polisario har prøvd å få lokal kontroll.

Byane nær Kapp Bojador har vakse gjennom stor tilflytting frå lokale sahrawifolk. Ein sahrawisk flyktningleir i Algerie er kalla opp etter kappet, Daira de Bojador.

## Sjå òg
* Afrikansk historie

## Kjelder
* Wikipedia på engelsk
* Wikipedia på svensk
Våpenet kanon

Ein **kanon** er eit skytevåpen til å skyta store prosjektil over lengre avstandar med. Ein kanon er forma som eit stort røyr. I moderne terminologi vert ordet kanon òg brukt om rifla automatvåpen med kaliber på minst 20 mm.

I moderne terminologi viser omgrepet til skytevåpen med eit rifla løp i kaliber 20 millimeter eller meir, som skyt mot eit mål. 
Kanonar har utvikla seg frå å vera enkle røyr som skyt ut kuler av stein eller jarn, til å verta moderne artilleri med avanserte instrument for presisjonsskyting. Prosjektila har òg utvikla seg til å innehalda eksplosivar. Innfestinga av kanonen har òg gått framover, og kanonar i dag kan finnast i for eksempel stridsvogner.  Kanonane var òg føregjengaren til mindre skytevåpen som handkanoner, arkebuse, musketter og etterkvart rifler.

## Sjå òg
*Amusett
*Haubits
*Bombekaster
*Adolfkanonen utanfor Harstad
*Bandkanon 1
*Stormkanon

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kanon|Kanon]]» frå ,  den 20. mars 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Historisk kanon-terminologi på tysk, engelsk og fransk
Tysk Austafrika

**Tysk Austafrika** var ein tysk koloni. Han omfatta 958 300 km&sup2;, og utgjorde det området som no er Tanzania, Rwanda og Burundi. Tyskland hadde denne kolonien frå 1880-åra til Storbritannia og Belgia overtok områda i første verdskrigen.
Caymanøyane

**Caymanøyane** (engelsk **Cayman Islands**) er ei øygruppe i Karibia som utgjer eit britisk oversjøisk territorium. Øyane ligg om lag 240 km sør for Cuba og 290 km nordvest for Jamaica. Øygruppa består av øyane Grand Cayman, Cayman Brac og Little Cayman. Hovudstaden er George Town. 

Første europear på øyane var Christopher Columbus i 1503. Frå 1670 til 1962 var dei ein del av den britiske kolonien Jamaica. Då Jamaica vart sjølvstendig i 1962 vart Caymanøyane skilde ut og gjort til eit britisk oversjøisk territorium. Øyane er no kjende som eit internasjonalt finanssentrum og skatteparadis.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Iwo Jima

**Iwo Jima** (japansk 硫黄島 *Iōtō*, eller *Iōjima*, som tyder «svoveløya») er ei vulkansk øy som er ein del av Japan. Øya ligg kring 650 nautiske mil (1200&nbsp;km) sør for Tokyo (24.47°N, 141.290°E). Øya er mest kjend for slaget om Iwo Jima mot slutten av andre verdskrigen. Slaget vart utkjempa mellom USA og Japan i februar og mars 1945.

Øya har ei flatevidd på om lag 21&nbsp;km². Det 166 meter høge Suribachi-fjellet (òg kalla Suribachiyama), ein gamal sovande vulkan, dominerer øya.

## Militærbase
Den japanske marina driv i dag ei flybase på øya. Flyplassen vert nytta av det japanske luftforsvaret og militære frå USA.

## Galleri

MtSuribachi2.jpg|Suribachi-fjellet på Iwo Jima.
USS San Bernardino (LST-1189) approaching Iwo Jima in 1995.JPEG|USS «San Bernardino» (LST-1189) ved Iwo Jima i 1995.
Ioto Island Aerial photograph.2020.jpg|Luftfoto av Iwo Jima frå 2020.


## Bakgrunnsstoff
Robert Koren

**Robert Koren**, () er ein slovensk fotballspelar. Han spelar i 2010/11-sesongen for Hull City i nest høgste divisjon i England, som han signerte for torsdag 18. august 2010. Frå 2004 til 2007 spela han for Lillestrøm SK. I samband med Tippeligaen 2006 vart han kåra til årets midtbanespelar i Noreg.

## Tidlegare klubbar
* West Bromwich Albion
* Lillestrøm Sportsklubb
* CM Celje Publikum
* NK Dravograd
* NK Radlje
Messias (fleirtyding)

**Messias** kan vise til
* Messias-omgrepet 
* Jesus Kristus, rekna som Messias i kristendommen
* *[[Händels Messias]]*
Kyushu

er den tredje største øya i Japan. Ho er den sørlegaste og vestlegaste av dei fire hovudøyane, og ein eigen region. Dei største byan på øya er Fukuoka og industribyen Kitakyushu. Nagasaki ligg også her.

Eit gamalt namn på Kyushu er Saikaido. Øya vert rekna som fødestaden for den japanske sivilisasjonen.

## Geografi
Kyushu er litt mindre enn Spitsbergen og større enn Taiwan. Øya har kyst mot Aust-Kinahavet i vest og Stillehavet i aust. Ho er skild frå Honshu av Shimonosekisundet, men har både bru- og tunnelsamband med Shimonoseki på Honshu.

Øya er fjellrik og er bygd opp av eit komplisert system av vulkanske fjellkjeder. 
Det høgaste fjellet er Kuju (1787 moh.), medan det neste, Aso (1592 moh.), er den største aktive vulkanen i Japan.

Den sørlege delen av øya har subtropisk klima. Her kan ein dyrka sukkerrøyr, ris, kveite og te. Kyushu har òg store kolførekomstar, noko som har danna grunnlag for ei omfattande industrialisering.

## Administrativ inndeling
Kyushu er ein japansk region administrativt delt opp i åtte prefektur, sju på Kyushu og eit åttande som omfattar dei talrike Ryukyuøyene:
* Fukuoka
* Kagoshima
* Kumamoto
* Miyazaki
* Nagasaki
* Oita
* Saga
* Okinawa (Ryukyu-øyane)

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Nord-Marianane

**Nord-Marianane** (engelsk **Northern Mariana Islands**) er eit samvelde (*commonwealth*) i politisk union med USA, vest i Stillehavet. Øygruppa Marianane, som òg omfattar øya Guam i sør, var spansk område frå 1667 til 1899. Dei vart oppkalla etter den spanske dronninga, Maria Anna av Austerrike. I 1899 selde Spania Nord-Marianane til Tyskland. Guam vart avstått til USA etter den spansk-amerikanske krigen same året. Etter den første verdskrigen vart øyane gitt av Folkeforbundet til Japan som mandatområde. Etter den andre verdskrigen tok USA over øyane. På enkelte øyar hadde det vore harde kampar mellom amerikanarar og japanarar under krigen. I 1978 fekk Nord-Marianane sin noverande status som samvelde i politisk union med USA. Ibuarane er amerikanske borgarar, men har ikkje stemmerett ved amerikanske presidentval.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Polarcelle

**Polarcella** er ein del av den atmosfæriske sirkulasjonen som fører energi frå tropane mot polane. Sjølv om lufta som når 60 ºN/S er kald og tørr samanlikna med den ekvatoriale lufta, er ho framleis varm og fuktig nok til at konveksjonen kan drive ein termal sirkulasjon. Den varme lufta stig og flyttar seg mot polane når ho når den øvre troposfæren rundt 8-10 km over overflata. Når lufta kjem over polområda er ho blitt avkjølt, og derfor tyngre, og søkk ned og dannar kalde, tørre høgtrykksområde. Lufta strøymer vekk frå polane langs overflata, og på grunn av corioliseffekten dannar denne lufta polar austavind.

Luftstraumen mot polane dannar harmoniske bølgjer i atmosfæren kalla rossbybølgjer. Desse svært lange bølgjene spelar ei viktig rolle i retninga til jetstraumen, som ein finn i overgangen mellom tropopausen og ferrelcella i samband med polarfronten. Polarcella er svært viktig i transport av varme og balanserar hadleycella i jorda sin energibalanse ved å sende kald luft i retning ekvator.

Hadleycella og polarcella liknar kvarandre på den måten at begge er driven av termale krefter. Altså eksisterer begge som følgje av overflatetemperaturen. Dei enorme energimengdene som er involvert i desse cellene påverkar vêrmønsteret i desse områda, og hindrar til og med visse værsituasjonar frå å oppstå. Den endelause rekka av høgtrykk og lågtrykk som passerer forbi på mildare breiddegrader, er noko folk på høge og låge breiddegrader ikkje merkar noko særleg til. 

Desse atmosfæriske systema er stabile, så sjølv om styrken kan variere frå område til område over tid, vil dei aldri forsvinne heilt. 

## Sjå òg
* Polarvirvel
Tajmyr

**Tajmyr** var eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland fram til 1. januar 2007. Det vart òg kalla **Dolgan-Nenetsia**. Det var del av Krasnojarsk kraj, men samstundes eit av dei 88 føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden var Dudinka, arealet var 862&nbsp;100 km² og innbyggjartalet var 39&nbsp;400 (2005). Etter ei folkerøysting 17. april 2005 slutta Tajmyr og Evenkia frå 1. januar 2007 å eksistera som eigne føderasjonssubjekt. Området er no ein vanleg *rajon* (kommune) – Tajmyr rajon – i Krasnojarsk kraj. Ved folketeljinga i 2010 var innbyggjartalet 34&nbsp;400.

Tajmyr omfatta Tajmyrhalvøya og nærliggjande delar av det eurasiske fastlandet, pluss øygruppa Severnaja Zemlja nord for fastlandet. Det nordlegaste punktet på Tajmyrhalvøya er det nordlegaste punktet på det eurasiske fastlandet. Byen Norilsk, som geografisk ligg i Tajmyr, var ikkje ein del av distriktet Tajmyr, men direkte underlagt Krasnojarsk kraj. Heile territoriet ligg nord for polarsirkelen. Det høgste punktet er 1146 meter over havet. Største elva er Jenisej. Middeltemperaturen i januar er –32 grader celsius, i juli frå +2 til +13 grader celsius.

Ved folketeljinga i 2002 oppgav 58,6 % å vera av russisk nasjonalitet og 6,1 % ukrainsk. Urinnvånarane i området er dolganar (13,9 %), nenetsar (7,7 %), nganasanar (1,9 %) og evenkar (0,8 %). Einaste byen i Tajmyr er hovudstaden Dudinka. 66,2 % av ibuarane bur i tettbygde strøk.

Dei første russarane kom til Tajmyr rundt midten av 1500-talet. Den første russiske busetjinga i Dudinka vart etablert i 1667. Det autonome området vart oppretta 10. desember 1930.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* [Artikkel frå avisa Kommersant på engelsk](http://www.kommersant.com/t-28/r_5/n_371/Taimyr_(Dolgan-Nenets)_Autonomous_Area/)
Honshu

**Honshū** (本州) er ei av fire japanske hovudøyar. Tōkyō, Nagano, Kyōto, Kōbe og Hiroshima er mellom storbyane på øya. Dei andre hovudøyane er rekna å vera Hokkaidō, Shikoku og Kyūshū.
Potensiell evaportranspirasjon

**Potensiell evapotranspirasjon** (PET) er mengda vatn som kan fordampast og transpirerast viss det er nok vatn tilgjengeleg. Dette krev nok energi til å fordampe vatn og nok vind i den lågare delen av atmosfæren til å transportere vassdampen bort frå overflata. PET er større om sommaren, og mindre på dagar med skya vêr. PET er òg større på dagar med kraftig vind fordi det fordampa vatnet vert raskare transportert bort frå overflata, og vatnet kan fordampast meir effektivt. 

Den potensielle evapotranspirasjonen vert vanlegvis målt indirekte ved å bruke andre klimatiske faktorar. Den avheng av kva slags overflate ein har, om det er ei fri vassflate, kva jordsmonn ein har og type vegetasjon. 

Årleg midla PET vert ofte samanlikna med den årlege nedbørsnormalen, P. Forholdet mellom dei to P/PET vert kalla tørrleiksindeks.
Den nordatlantiske oscillasjonen

**Den nordatlantiske oscillasjonen (NAO)** er eit klimatisk fenomen i Nord-Atlanteren som består av svingingar i trykkskilnaden mellom lågtrykket ved Island og Asorehøgtrykket. NAO styrar styrken og retninga på vestavinden og stormbana i Nord-Atlanteren, og er knytt opp mot den arktiske oscillasjonen. 

NAO vart oppdaga på 1920-talet av Sir Gilbert Walker. På liknande måte som El Niño-fenomenet i Stillehavet, er NAO ein av dei viktigaste klimatiske svingingane i Nord-Atlanteren og kontinenta rundt. 

## Skildring

Vestavinden bles på tvers av Atlanterhavet, og fører med seg varm og fuktig luft til Europa. Somme år er vestavinden kraftig, somrane kjølige, og vintrane milde og regnfulle. Om vestavinden ikkje hadde vore til, hadde ein hatt større temperaturskilnadar mellom sommar og vinter i Europa med heitebølgjer om sommare, iskalde vintrar og redusert nedbør. Lågtrykka som kjem inn mot Europa frå vest passerer nesten alltid nær Island, og ein kallar derfor dette lågtrykkssystemet for Islandslågtrykket. Samtidig har ein eit tilnærma permanent høgtrykk over Asorane, som styrer dei vestlege vindane inn over Europa. Trykkskilnaden mellom desse to trykksystema varierer frå år til år, og denne variasjonen vert kalla NAO. Ein stor skilnad mellom dei to systema fører til auka vestavind, og dermed kjøligare somrar, og mildare og våtare vintrar i nordlege delar av Europa, medan Sør-Europa får mildare somrar, og tørrare og kjøligare vintrar. I slike tilfelle har ein ein positiv NAO-indeks, NAO+. Når indeksen er negativ, NAO-, er vestavinden svakare på grunn av mindre trykkskilnad mellom trykksystema. Lågtrykka vil då gå mot sørlege delar av Europa, som får våtare og mildare vintrar, medan Nord-Europa får kjøligare og tørrare vintrar. 

NAO påverkar vêret i større grad frå november til april, enn elles av året. 

## Sjå òg
* El Niño
Vasspipe

Ei **vasspipe** er eit instrument til å røykja tobakk med, og er utbreidd i Asia. I Noreg vert vasspiper stort sett brukte til å røykja hasj og marihuana med, oftast saman med tobakk. Å røykja rein tobakk i vasspipa er ikkje vanleg, då det er svært sterkt. Vasspipetobakk inneheld om lag fire prosent tobakk, resten er fruktmasse eller liknande. Den tradisjonelle vasspipa kan òg kallast **hookah** eller **narghile**.

Ei vasspipe er ei pipe med vatn i, der røyken må gå gjennom vatnet for å koma til munnstykket. Over vasskanten er det eit hòl, kalla *choke*, som ein brukar når pipa skal tømmast for røyk.

Ei brusflaske kan brukast til å laga improviserte vasspiper. Då lagar ein to hòl i flaska. I det eine hòlet stikk ein ein slangebit, med pipehovudet (chillum) i eine enden. Det andre hòlet er choken.
Talet 61

**Talet 61** (**sekstiein**) er eit oddetal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 60 og før talet 62.

Ordenstalet som svarar til talet sekstiein er **sekstiførste** (**61.**).
Haust

**Haust** (norrønt *haustr*) er ei årstid som dannar overgangen mellom sommar og vinter. Namnet har ho fått på grunn av at innhaustinga av frukt, grønsaker og korn som tradisjonelt skulle lagrast til vinteren på denne tida.

Hausten vert gjerne rekna som ei tid før haustjamdøgn til noko før vintersolkverv. Minkande solvarme fører til at temperaturane fell raskt over kontinenta, medan avkjølinga går seinare til havs. Lufta er relativt fuktig og det dannast lett tåke eller stratus over land. Lågtrykksaktiviten aukar, særleg ved hav- og kystområda, med mykje vind og nedbør. Oppbygginga av dei høgtrykk gjev rolegare vêr med mindre nedbør over kontinenta.

På midlare breiddegrader vert som regel den meteorologiske hausten samstundes med september, oktober og november på den nordlege halvkula og mars, april og mai på den sørlege halvkula. I Antarktis er hausten stort sett avgrensa til februar, medan september og oktober er typiske haustmånader i Arktis.

Astronomisk haust varer på den nordlege halvkula frå om lag 7. august til om lag 16. november. Klimatisk er hausten definert til den perioden av året då den normale døgnmiddeltemperaturen er mellom 0 og 10&nbsp;°C og temperaturtrenden er fallande. Etter denne definisjonen varer hausten 60 døgn i Oslo og 66 døgn i Tromsø.

I biletleg tyding kan haust visa til alderdom, tida når det lakkar mot slutten av livet.

## Kjelder
Polarlomvi

**Polarlomvi** (*Uria lomvia*) er ein sjøfugl i alkefamilien. Fuglen liknar lomvi i fargar. Begge artar kan hekka på same stad samtidig. Egget vert lagt rett på bakken i mai. 

Arten har sirkumpolar utbreiing.


Uria lomvia lomvia MHNT.ZOO.2010.11.144.9.jpg|Polarlomvi-egg


## Kjelder
* Rob Barrett, 1994, *[https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?taxon_id=4733 Artsomtale: Uria lomvia – polarlomvi]*, S. 252 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu. Henta 4. desember 2021
* Stokke BG, Dale S, Lislevand T, Jacobsen K-O, Strøm H og Solvang R (2021, 24. november). *[https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/28260 Fugler: Vurdering av polarlomvi Uria lomvia for Norge].* Norsk rødliste for arter 2021. Artsdatabanken.  Henta 25. november 2021

## Bakgrunnsstoff
Dvergstjerne

Ei **dvergstjerne** eller berre **dverg** er forskjellige typar stjerner, som ikkje nødvendigvis har noko med kvarandre å gjere. 

Omgrepet vart først nytta i 1906, då den danske astronomen Ejnar Hertzsprung merka seg at dei raudaste stjernene som var klassifisert som K og M i Harvard-skjemaet, kunne delast inn i to særeigne grupper. Dei er anten mykje meir lyssterke enn sola, eller mykje svakare. For å skilje desse to gruppene, kalla han dei «kjemper» eller «dvergar», der dvergstjernene var meir lyssvake og kjempene meir lyssterke enn sola. Omgrepet «dverg» er seinare utvida til å gjelde: 

* *Dvergstjerne* aleine syner som regel til ei stjerne i hovudserien, ei stjerne med spektralklasse V.
** *[[Raud dverg]]*, stjerner i hovudserien med låg masse. 
** *[[Gul dverg]]*, stjerne i hovudserien med masse som liknar på sola.
** *[[Oransje dverg]]*, hovudseriestjerner klasse K
* *[[Blå dverg]]*, ein hypotetisk klasse av stjerner med særs låg masse som aukar i temperatur når dei nærmar seg slutten av levetida i hovudserien. 
* *[[Kvit dverg]]* er ei stjerne som består av degenerert materie, tenkt å vere det siste stadiet i utviklinga av stjerner som ikkje er massive nok til å kollapse til å bli ei nøytronstjerne eller gå gjennom ein type II supernova&mdash;stjerner med masse mindre enn rundt ni solmassar.
** *[[Svart dverg]]* er ein kvit dverg som har blitt avkjølt så mykje at ho ikkje lenger sender ut synleg lys. 
* *[[Brun dverg]]* er eit substellart objekt som ikkje er massive nok til å fusjonere hydrogen til helium, men likevel massive nok til å fusjonere deuterium&mdash;mindre enn kring 0,08 solmassar og meir enn kring 13 Jupitermassar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dwarf star|Dwarf star]]» frå ,  den 7. juni 2016.*
Korjakia

**Korjakia** var eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland fram til 1. juli 2007. Det var del av Kamtsjatka oblast, men samstundes eit av dei 88 føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. 1. juli 2007 vart distriktet slått saman med Kamtsjatka oblast til den nye eininga Kamtsjatka kraj. Samanslåinga vart godkjend i ei folkerøysting 23. oktober 2005. Korjakia er no eit distrikt i Kamtsjatka kraj. Hovudstaden er Palana, arealet er 301&nbsp;500&nbsp;km² og innbyggjartalet er 18&nbsp;800 (2010).

Korjakia ligg heilt aust i Russland, nord på stillehavskysten. Distriktet omfattar dei nordlegaste delane av Kamtsjatkahalvøya og dei nærliggande delane av fastlandet. På vestsida ligg Okhotskhavet og på austsida Beringhavet. Regionen er berglendt, høgste punktet er fjellet *Ledjanaja*, 2562 meter over havet. Fjellområda inneheld store mineralressursar som enno er lite utnytta, mellom anna kol, gull og platina. Middeltemperaturen i januar er - 17 grader celsius, i juli + 14 grader celsius.

Korjakia har ingen stader med bystatus. 26,5 % av folket bur i tettbygde område. Den etniske samansetjinga er:
* Russarar: 50,6 %
* Korjakar: 26,7 %
* Tsjuktsjarar: 5,6 %
* Itelmenar: 4,7 %
* Ukrainarar: 4,1 %
* Evenar: 3,0 %

Dei første russarane kom til området rundt midten av 1600-talet. Russisk busetjing i området kom ikkje før på 1800-talet. I 1927 budde om lag 11&nbsp;000 menneske i det som no er Korjakia, av dei var berre 14 % russarar, og 60 % korjakar. 10. desember 1930 vart regionen Korjakia oppretta, som *Den korjakiske nasjonale krins*. Industriell utnytting av naturressursane i området tok til etter den andre verdskrigen, og korjakane vart ein minoritet. I 1990 budde det 45&nbsp;000 menneske i Korjakia. Etter oppløysinga av Sovjetunionen har folketalet gått dramatisk ned, og var i 2010 berre 42 % av det det var i 1990. Korjakia fekk status som føderasjonssubjekt i den russiske føderasjonen, men i 2005 gjekk eit fleirtal inn for samanslåing av Korjakia og Kamtsjatka oblast til Kamtsjatka kraj. Dette vart gjennomført 1. juli 2007.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad 
* Artikkel frå avisa Kommersant
Talet 60

**Talet 60** (**seksti**) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 59 og før talet 61.

Ordenstalet som svarar til talet seksti er **sekstiande** (**60.**).

Sjå òg skokk.
Christer Fuglesang

**Arne Christer Fuglesang** () er ein svensk astronaut som jobbar hjå den europeiske romfartsorganisasjonen ESA. Fuglesang vart den første skandinaven i verdsrommet då han reiste med romferja Discovery til Den internasjonale romstasjonen 10. desember 2006. Med seg hadde han ein iPod med gamle ABBA-låtar.

Christer Fuglesang er fødd i Stockholm i Sverige. Han har norsk far, medan mora er svensk. Han byrja studere teknisk fysikk ved Kungliga tekniska högskolan i 1975 og vart sivilingeniør i 1981. Han tok vidaregåande studiar i eksperimentell partikkelfysikk ved Stockholms universitet, gjekk ut i 1987 og vart førelesar i 1991. Han jobba nokre år ved CERN før han han vart vald ut til å verte ein av romfartsorganisasjonen ESA sine astronautar.

I august 1993 vart Christer Fuglesang vald ut som ein av to ESA-astronautar som skulle trene til oppdraget *Euromir 95* ved romfartssenteret utanfor Moskva saman med tyske Thomas Reiter. Fuglesang vart ikkje utpeikt til primærbesetninga, men vart i staden *Crew Interface Coordinator* ved bakkestasjonen i Kaliningrad.

I august 1996 byrja Fuglesang treninga med NASA sine oppdragsspesialistar og vart ferdig med utdanninga i april 1998, då han vart godkjend som astronaut og kunne vere med om bord på ei romferje.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hjå romfartsorganisasjonen NASA
Henrik Sjøfararen

**Henrik Sjøfararen** () var ein portugisisk prins kjend for å ha støtta dei første portugisiske oppdagingsferdene langs vestkysten av Afrika.

Han var son av kong Johan I av Portugal og deltok i 1415 i erobringa av Ceuta i Nord-Afrika, der han vart guvernør. I 1419 vart han òg guvernør for provinsen Algarve i Portugal og i 1420 stormeister i Kristusordenen. Han tok initiativ til fleire portugisiske oppdagingsferder. Mellom anna til Asorane, Kapp Verde, Senegal og Gambia. Han var ikkje personleg med på ferdene, men stod for organisering og finansiering.

## Kjelder
Aga Burjatia

**Aga Burjatia** var eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland. Det var del av Tsjita oblast, men samstundes eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden var Aginskoje, arealet var 19&nbsp;300 km² og innbyggjartalet var 73&nbsp;500 (2005). Den 1. mars 2008 vart distriktet slått saman med Tsjita oblast og danna det nye territoriet Zabajkalskij kraj.

Aga Burjatia var fullstendig omslutta av Tsjita oblast, sør i Sibir, nær grensa til Mongolia. Området er berglendt, høgste punktet er fjellet *Alkhanaj*, 1663 meter over havet. Om lag 30 % av arealet er skogkledd. Klimaet er kontinentalt, med kalde vintrar og varme somrar. Middeltemperaturen i januar er frå  &nbsp; –22 til –26 grader celsius, i juli +18 til +20 grader celsius.

Aga Burjatia har ingen stader med bystatus. Ved folketeljinga i 2002 var fleirtalet burjatar (62,5 %). Russarar utgjorde 35,1 % av folketalet.

Burjatane, eit mongolsk folkeslag, vart underlagt russisk herredøme i 1648. Busetjinga Aginskoje vart grunnlagd i 1781. Etter den russiske revolusjonen i 1917 var det kampar mellom sovjetiske og "kvite" styrkar i området. Sovjetmakta vart etablert i 1920. Det autonome distriktet vart oppretta 26. september 1937. Etter oppløysinga av Sovjetunionen vart Aga Burjatia eit russisk føderasjonssubjekt.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Gil Eanes

**Gil Eanes** (**Eannes**) var ein portugisisk sjøfarar og oppdagar. 
Ein veit veldig lite om han, utanom at han reiste på ymse ekspedisjonar på 1400-talet. Eanes var i tenesta til den portugisiske prinsen Henrik Sjøfararen. Med utgangspunkt i Lagos, la Eanes ut på ferder langs kysten av Afrika. På ei ferd i 1433 sigla han langs Vest-Afrika, og nådde Kanariøyane.

Eanes er kjend som den fyrste til å ha sigla forbi Kapp Bojador og koma attende. Oppdaginga i 1434 av ei rute rundt Kapp Bojador markerte for alvor starten på portugisisk utforsking av Afrika. Før ferda til Eanes, trudde mange på ei segn om at havområda sør for Bojador skulle vera spesielt mørke og farlege. Eanes la i 1435 ut på ei ny ferd saman med Afonso Gonçalves Baldaia. Dei sigla kring 30 *[[légua terrestre]]* (144 km), eller så langt som 50 *légua terrestre* (240 km) sør for Kapp Bojador og nådde kysten av Afrika..

## Merknadar

## Bakgrunnsstoff
* http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/eannes.html 
* Gil Eannes: Explorer of Coastal Africa on EnchantedLearning.com
Tajmyrhalvøya

**Tajmyrhalvøya** (russisk **Таймырский полуостров**, *Tajmyrskij poluostrov*) er ei halvøy i Sibir i Russland. På Tajmyrhalvøya ligg det nordlegaste punktet på det asiatiske fastlandet. Halvøya stikk ut i Nordishavet, og skil havarmane Karahavet i vest frå Laptevhavet i aust. Høgste punktet på halvøya ligg i Byrrangafjella, som når opp til 1146 meter over havet. Administrativt høyrer halvøya til territoriet Krasnojarsk kraj. Halvøya er svært spreidd busett. Dei opphavlege ibuarane var sibirske urfolk, til dømes dolganar og nenetsar. Russarane kom først til området på 1500-talet. Dei største busetjingane er Dudinka og Norilsk.
Dudinka

**Dudinka** (russisk Дудинка) er ein by i Russland med om lag 20&nbsp;000 innbyggjarar og var hovudstad i det tidlegare autonome distriktet Tajmyr, som i 2007 blei del av Krasnojarsk kraj. Byen ligg ved breidda av elva Jenisej like sør for Nordishavet. 

Dudinka har hamn for havgåande fartøy og er ei av dei viktigaste hamnene i Sibir langs Nordaustpassasjen. Den nordlegaste elektrifiserte jernbanen i verda knyter Dudinka til Norilsk, 96 kilometer borte, og flyplassen Alykel, 40 kilometer borte.

Busetjinga vart grunnlagd i 1667. Sidan 2001 treng utanlandske borgarar særskilt løyve for å vitja Dudinka. I sovjettida fram til 1991 var byen stengd for utlendingar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Aginskoje

**Aginskoje** (russisk **Агинское**) er ein tettstad i Sibir i Russland, nær grensa til Mongolia, og var hovudstad i det autonome distriktet Aga Burjatia. Folketalet er 12 600 (2005). Aginskoje har ikkje bystatus, men vert kalla "busetjing av urban type".
Palana

**Palana** (russisk språk **Палана**) er ein tettstad i Russland, ved elva Palana, 8 km frå vestkysten av Kamtsjatkahalvøya ved Okhotskhavet. Palana er hovudstad i distriktet Korjakia. Staden har ikkje bystatus, men vert kalla "busetjing av urban type". Folketalet er 4000 (2005).
Narjan-Mar

**Narjan-Mar** (russisk **Нарьян-Мар**) er ein by i Russland med om lag 25&nbsp;000 innbyggjarar og hovudstad i det autonome distriktet Nenetsia. Byen ligg ved elva Petsjora, 119 km frå Barentshavet. Byen har hamn for havgåande skip. Namnet tyder «raud by» på nenetsisk. Han fekk bystatus den 10. mars 1935, seks år etter grunnlegginga av byen og Nenetsia (1929).

## Utvikling av folketalet

## Økonomi

Byen har ei viktig hamn, for trafikken frå Petsjora og ut i ope hav, og ein flyplass, for trafikk med rutefly til og frå Arkhangelsk og Moskva, og med små dobbeldekkarar ut på vidda. Byen er eit viktig senter for fiskeria, dei har fiske- og sagbruksindustri, og eit slakteri for rein. Nenetsia har fleire rike oljefunn, og både russiske og vestlege oljeselskap har verksemd i Narjan-Mar.

## Historia
Narjan-Mar vart grunnlagt som administrativt senter for det autonome området i 1932, og fekk bystatus i 1935. I Sovjettida var byen lukka område. Etter sovjettida har Narjan-Mar fått ei meir internasjonal rolle, m.a. som administrativt senter for ein av medlemsregionane i Barentsregionen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ust-Ordynskij

**Ust-Ordynskij** (russisk **Усть-Ордынский**) er ein tettstad i Sibir i Russland og var fram til 1. januar 2008 hovudstad i det tidlegare autonome distriktet Ust-Orda Burjatia. Folketalet er 14 300 (2003). Ust-Ordynskij har ikkje bystatus, men vert kalla "tettstad av urban type". Han ligg ved elva Kuda, 62 kilometer nordvest for Irkutsk.
Khanty-Mansijsk

**Khanty-Mansijsk** (russisk Ханты-Мансийск) er ein by i Vest-Sibir i Russland, og hovudstad i det autonome distriktet Khanty-Mansia. Folketalet er om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen vart grunnlagd i 1930 som tettstaden Ostjako-Vogulsk. I 1940 skifta han namn til Khanty-Mansijsk, og i 1950 fekk han bystatus. Han ligg ved elva Irtysj. Dei siste åra har byen sin økonomi nytt godt av store oljeinntekter. I 2003 arrangerte byen verdsmeisterskapen i skiskyting, og her vert jamleg arrangert verdscuprenn i skiskyting.

Distriktet har status som autonomt distrikt fordi det er sentrum i området for khantyane og mansiane, talarane av dei ob-ugriske språka khantisk og mansisk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Mackinacbrua

**Mackinacbrua** (engelsk **Mackinac Bridge**, uttala ) er ei hengebru i Michigan i USA. Ho går over Mackinacsundet (engelsk *Straits of Mackinac*) mellom Michigansjøen og Huronsjøen, og knyter saman dei to halvøyane i Michigan – *Lower Peninsula* (LP) og *Upper Peninsula* (UP). Ho går frå Mackinaw City (LP) til St. Ignace (UP). Brua vert ofte kalla «Mighty Mac» eller «Big Mac».

Planane om å byggje ei bru over sundet kom allereie på 1880-talet, men Mackinacbrua stod ikkje ferdig før i 1957. Ho var då ei av dei lengste hengebruene i verda, og er på heile 2626 meter. 

Sjefsingeniør for konstruksjonen var David B. Steinman, og selskapet American Bridge Company stod bak. Fem arbeidarar døydde da ein bygde brua.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* YouTube - Mackinaw Bridge view from the top
* Mackinac Bridge Home
Royal Marines

**His/Her Majesty's Royal Marines**, som regel berre kalla **Royal Marines** (**RM**), er infanteri-avdelinga til den britiske marinen. Royal Marines er Storbritannia si amfibiske avdeling.

Avdelinga starta som **Duke of York and Albany's Maritime Regiment of Foot** så tidleg som i 1664.
Jürg Jebsen

**Jürg Jebsen** grunnla tekstilfabrikk i Arna, og saman med sonene sine også Fossekleven Fabrik på Berger i Vestfold. Han var bror til Peter Jebsen og Johan Jebsen.

## Bakgrunnsstoff
* Jarslberg museum
Fager er jordi

**«Fager er jordi»**, betre kjent i Noreg under bokmålnamnet **«Deilig er jorden»**, er ein salme skriven av den danske diktaren B.S. Ingemann som **«Dejlig er jorden»**. I bokmålsutgåva er songen ein av dei mest folkekjære julesongane i Noreg. Salmen er også brukt som gravferdssalme; den danske versjonen vart brukt ved gravferda til diktaren Ingemann, mens den svenske teksten vart brukt ved gravferda til Olof Palme.

Ingemann gav ut songen under tittelen «Pilgrimssang» i «Dansk Kirketidene» den 8. september 1850. Føredømet til songen var «Schönster Herr Jesu», ein tysk folkesalme frå Schlesien som fyrst vart trykt i 1842 i samlinga *Schlesische Volkslieder*. Dei andre og tredje versa i den schlesiske songen skildrar kor fager verda er, men seier at Jesus er endå fagrare. Ingemann brukte dette omgrepet, men endra det for å visa til kor fager verda hadde vorten på grunn av Jesus sin fødsel. Melodien er lite endra.

Songen vart omsett til nynorsk av Gunnar Torgeirsson Rysstad. Han kom ut i 1900 i Syn og Segn og har sidan vore trykt omatt fleire gongar i ulike nynorske salmebøker og samlingar. 

## Tekst

## Kjelder
* «Fager er jordi» i Aasentunet
* «Pilgrimssang» i Kalliope
* Aud Norgaard Nyhus, «Denne salmen er jeg glad i», Biri Menighetsbudet Nr. 1/04
Bashar al-Assad

**Bashar al-Assad** () er ein tidlegare syrisk president. Han var president i Syria frå 2000 til 2024 og leiar for det syriske Baath-partiet. Etter den syriske grunnlova var Baath-partiet det statsberande partiet.

## Bakgrunn
Bashar al-Assad er utdanna augelege i Damaskus og London. Han var opphavleg ikkje tiltenkt noka politisk rolle, men dette endra seg då den eldre broren Basil al-Assad døydde i 1994.

Bashar al-Assad vart president etter at faren Hafez al-Assad døydde, og hadde ikkje hatt framståande politiske stillingar før dette. Verken Bashar al-Assad eller faren Hafez har vorte valde i frie, demokratiske val. 

Al-Assad-familien høyrer til den muslimske alawitt-sekta, ein religiøs minoritet i Syria.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Nyskolen

**Nyskolen** starta opp i Oslo 23. august 2004. Friskulen byggjer pedagogikken sin på eit trygt fellesskap, individuell utvekling og elevdemokrati. Skulen held til i Akersveien på St. Hanshaugen. Han har barne- og ungdomssteg, fordelt på om lag 60 elevar. Elevane går ikkje i aldersdelte klassar, men i grupper på tvers av alder. Dette er den einaste skulen av sitt slag i Noreg. Skulen er grunnlagt av Mosse Jørgensen.

## Bakgrunnsstoff
* Nyskolen
Mosse Jørgensen

**Mosse Jørgensen**  (), eigentleg Margit Jørgensen, er ein norsk pedagog som var ein av pådrivarane bak forsøksgymnaset i Oslo, som starta 1967. Hausten 2004 starta ho opp friskulen Nyskolen i Oslo.

Jørgensen fekk Kongens fortenestmedalje i gull i 1991 og Oslo kommunes St. Hallvard-medalje i 1993.

## Kjelde

* Utdjupande artikkel om Jørgensen, skriven av Theo Koritzinsky på snl.no
Urix

***Urix*** er eit utanriksmagasin som blir sendt på NRK1 og NRK2. Urix vert produsert av Dagsrevy-redaksjonen. Dagsrevyen er ein del av NRK Nyheter.

## Bakgrunnsstoff
* Nyhende frå NRK
Privatskule

**Privatskule** er ein skule som ikkje blir driven av det offentlege, til skilnad frå ein offentleg skule.

## Noreg
Privatskular eller friskular i Noreg er skular i Noreg som driv etter den såkalla privatskulelova.

Privatskular heitte ei tid friskular sidan dei normalt er privateigde. Friskuleordninga av 2003 vart innført etter endringar i friskulelova, primært § 2-1, der det går fram at kravet til formål i privatskulelova § 3 er fjerna. Bondevik 2-regjeringa, beståande av Høgre, Kristeleg folkeparti og Venstre, innførte ordninga med støtte frå Fremskrittspartiet. Hausten 2005 vart det etablert ca. 15 000 vidaregåande skuleplassar ved private skular i Noreg.

Privatskulane driv med støtte frå det offentlege. Tilskotet svarar til 85 % av tilskotsgrunnlaget, som er rekna ut frå kostnadene per elev i den offentlege skulen.

Den nye regjeringa frå Arbeidarpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Senterpartiet har gjennomført endringar i lova. 29. juni 2007 vart lova stramma inn og endra namn. Det er blitt svært vanskeleg å starte privatskular. I utgangspunktet er det berre tillate med religiøse eller pedagogiske alternativ. Lova skifta òg namn frå friskulelova til privatskulelova.

## Døme på privatskular
* Nyskolen
* Steinerskulen
* Montessoriskule

## Bakgrunnsstoff
* Privatskoleloven på Lovdata
Khaled Hosseini

**Khaled Hosseini** () er ein afghansk-amerikansk forfattar og lege. Han vart fødd i Kabul. Hans fyrste roman var bestseljaren *[[The Kite Runner]]* (omsett til bokmål med namnet *Drageløperen*).

## Romanar
* *[[The Kite Runner]]* (2003, bokmål *Drageløperen*, Schibsted 2003 (ISBN 82-516-2148-8)
* *[[A Thousand Splendid Suns]]* (bokmål *Tusen strålende soler*, utgjeven 2007)

## Bakgrunnsstoff
*
Aure i Ardennes

**Aure** er ein kommune i departementet Ardennes, i regionen Grand Est i Frankrike. Han har 40 innbyggjarar (2021).

## Bakgrunnsstoff
* Geografisk plassering av Aure
Uljanovsk

**Uljanovsk** (russisk Ульяновск) er ein by i Russland og hovudstad i Uljanovsk oblast. Byen ligg ved breidda av elva Volga, aust i den europeiske delen av Russland, 893 km aust for Moskva. Byen har like over 610&nbsp;000 innbyggjarar. 

Uljanovsk vart grunnlagd under namnet «Simbirsk» i 1648 og fekk bystatus i 1796. I 1924 endra han namn til «Uljanovsk» etter det eigentlege namnet til Lenin - *Vladimir Uljanov* - som vart fødd i byen og budde der til han var 17 år gamal. Aleksandr Kerenskij, leiaren av den russiske regjeringa som vart styrta av Lenin i oktoberrevolusjonen, vart òg fødd i byen.

## Folk frå Uljanovsk
*Nikolaj Karamzin (1766–1826), historikar og forfattar 
*Aleksandr Pusjkin (1799–1837), forfattar 
*Nikolaj Jazykov (1803–1846), diktar
*Ivan Gontsjarov  (1812–1891), forfattar
*Ilja Uljanov (1831–1886), pedagog
*Vladimir Lenin (1870–1924), kommunistleiar
*Aleksandr Kerenskij, (1881–1970), statsminister
*Andrej Sakharov (1921–1989), atomfysikar, dissident og menneskerettsforkjempar
*Ljudmila Belousova (1935-2017), kunstløpar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Gilbert Thomas Walker

**Gilbert Thomas Walker** () var ein britisk fysikar og statistikar. Han er best kjend for dei banebrytande arbeida over El Niño-fenomenet, og for å fremje studiet av klimaet i det heile.

Walker var etablert som anvend matematikar ved Cambridge University då han vart generaldirektør for observatoria i India i 1904. Mens han arbeidde der studerte han monsunen i Indiahavet, det at monsunregnet ikkje kom gav opphav til ein stor sveltkatastrofe i 1899. Etter å ha analysert store mengder data over dei neste femten åra publiserte han dei første skildringane av den sørlege oscillasjonen til det atmosfæriske trykket mellom Indiahavet og Stillehavet, og korleis dei korrelerte med temperaturen og regnet i tropane, m.a. i India. Dette heng saman med Walkersirkulasjonen, som seinare vart kalla opp etter han.

Walker heldt fram med studia av dei årvisse vêr- og klimaendringane etter at han vart pensjonert frå arbeidet i India (i 1924), og han tok imot eit professorat i meteorologi ved Imperial College London. Det opphavlege målet sitt, å spå svikt i monsunregnet, hadde han berre måteleg suksess med, men teoriane og materialet hans representerte viktige steg framover i arbeidet mot betre modellar for klimaet over heile verda.

## Bakgrunnsstoff
* Weather Facts: Sir Gilbert Walker - weatheronline.co.uk
* Pen portrait of Sir Gilbert Walker 
* Royal Society citation
* R. W. Katz «Sir Gilbert Walker and a Connection Between El Nino and Statistics,» Statistical Science, 17, (2002), pp.&nbsp;97–112. Project Euclid
Vallée d’Aure

**Vallée d’Aure** (Aurdalen) ligg i dei franske Pyreneane, i departementet Hautes-Pyrénées (Høgpyreneane), i regionen Midi-Pyrénées i det søraustlege Frankrike, ikkje så langt frå Spania. 

Vallée d’Aure høyrer til området Pays d’Aure. Elva Neste (som i kommunen Saint-Lary-Soulan vert kalla *Neste d’Aure*) renn gjennom dalen. Vallée d’Aure er om lag 40 km og strekkjer seg frå Sarrancolin heilt til den grensa til Spania, der tunnellen Aragnouet-Bielsa som bind saman Vallée d’Aure med Bielsa i Spania.

## Byar i Vallée d’Aure
* Sarrancolin
* Arreau
* Cadéac
* Vielle-Aure
* Saint-Lary-Soulan
* Aragnouet med omkringliggande landsbyar Eget, Fabian og Le Plan

## Alpinanlegg i Vallée d’Aure
* Saint-Lary-Soulan
* Piau-Engaly 

## Sjå òg
* Pays d’Aure 
* Comté d’Aure
* Neste d’Aure

## Bakgrunnsstoff
* Turistinformasjon
Pays d’Aure

**Pays d’Aure** er eit område i Gascogne i det søraustlege Hautes-Pyrénées i Frankrike. Folk frå Pays d’Aure vert kalla *Aurais*. 

Pays d’Aure omfattar dalføra:
* Vallée de la Neste (Nestedalen nedanfor Sarrancolin)
* Vallée d'Aure (Aurdalen nedanfor Sarrancolin)
* Vallée de Louron (Lourondalen ved Arreau).

Området grensar mot Bigorre i aust, Spania i sør (samband via tunnellen Aragnouet-Bielsa), Comminges i aust og Magnoac i nord.

## Historie
I det tiande århundret var området ein del av comté d’Aure, som omfatta dei fire dalføra Aure, Neste, Barousse og Magnoac.

## Sjå òg
* Comté d’Aure
* Vallée d’Aure
* Neste d’Aure