open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Verkebyll

Ein **verkebyll** eller ein **abscess** er ei avgrensa oppsamling av puss i kroppsvev. Ein verkebyll kan oppstå i alle kroppsdelar, og vert som regel forårsaka av ein bakterie-infeksjon. Byllar kan også oppstå på grunn av visse typar sopp og amøbar.

Verkebyllar oppstår når kroppsvev vert infisert og kroppen ikkje klarar å hindra infeksjonen i å spreia seg. Kvite blodlekamar kjem til og samlar seg opp i det infiserte området. Då vert det laga puss, som er samansett av væske, daude og levande kvite blodlekamar, daudt vev og bakteriar eller andre framandelement. Hud-abscessar er synlege, raude, hovne og smertefulle. Verkebyllar i andre kroppsdelar er ikkje like lette å oppdaga, noko som kan føra til komplikasjonar. Det medisinske ordet for pussoppsamlingar i hulrom i kroppen er *empyem*.

Ein lækjar bør undersøkja verkebyllen for å fastslå om det kjem av eit framandt objekt som har kome inn i kroppen. I så fall kan det vera naudsynt med eit kirurgisk inngrep for å fjerna det framande objektet. Det kan òg vera naudsynt å tømma verkebyllen for puss ved å stikka hòl i han. Pasienten får ofte antibiotika i tillegg, for å hindra vidare bakteriespreiing.

## Sjå òg
* Kvise
* Svulst

## Kjelder
 
* caplex.no
* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Varböld|Varböld]]» frå , den 16. februar 2008.*
137 Meliboea

**137 Meliboea** er ein stor og veldig mørk hovudbelteasteroide. Han er samansett av karbonhaldige materiale. Han er den største lekamen i asteroidefamilien Meliboea. Berre 791 Ani når ein liknande storleik. Asteroiden blei oppdaga av Johann Palisa den 21. april 1874, nummer to av hans mange asteroideoppdagingar. Han er namnsett etter ein av dei tre Meliboia i gresk mytologi.
138 Tolosa

**138 Tolosa** er ein lysfarga, steinete hovudbelteasteroide av S-typen. Han blei oppdaga av Henri Joseph Perrotin den 19. mai 1874 og namnsett etter det latinske namnet for byen Toulouse i Frankrike.
Abscisse

**Abscisse** er den første koordinaten til eit punkt i eit koordinatsystem. Abscisse vert kalla *X-koordinaten* i eit kartesisk koordinatsystem.

## Sjå òg
* Origo
* Ordinat

## Kjelder
* matematikk.net
Vadestad

**Vadestad**, eller kortare **vad**, er nemninga på ein stad der der ein stig eller ein veg kryssar ei elv eller eit sund der det ikkje er for djupt til at dyr eller menneske kan gå over. Vadestaden eller vadet kan vere ei naturleg eller kunstig grunne i elva, og det kan til dømes vere lagt ut stein til å gå turrskodd på. Slike stader kan også byggjast opp med kavlebru eller påleverk.

## Ordsoge
Vadestader har gjeve opphav til mange gards- og stadnamn. Stadnamnet Vadheim syner til dømes til ein vadestad. Vad og tilsvarande ord på andre språk, er òg etterlekk i mange stadnamn og gardsnamn, som til dømes i det norske stadnamnet og gardsnamnet Øksnevad eller Øksnavad, som tyder vadestad for oksar. Dei engelske orda for vadestad, *ford*, *forth*, som i dei engelske stadnamna Oxford (Oksevad, altså den engelske parallellen til det norske Øksnevad) og Gosforth (Gåsevad), og det tyske ordet for vadestad, *furt*, som i Frankfurt (folkegruppa frankaranes vad), er somme av ei mengd døme på dette. Orda vad, ford og furt stammar frå den same urgermanske rota **furduz*, og er i slekt med det norske ordet fjord.

Ikkje berre Frankfurt (både am Main og an der Oder) er knytt til folkegruppa frankarane, men òg andre vad eller furt: Frangenkenforde i Westfalen, Frankenvurth ved øvre Ems og Frankenförde i Brandenburg. Men ingen vadestader, furt, er knytt til dei andre folkegruppene som har halde til i denne luten av Europa i gamal tid; soleis ingen Schwabenfurt, Sachsenfurt, Hessenfurt eller Baiernfurt.

Det engelske stadnamnet Gosforth, som tyder 'gåsevad', er underleg, då korkje tamgås eller villgås treng vadestader for å kome seg over elver. Namna på fleire ulike små og store dyr, mellom anna slike smådyr som ikkje likar vatn, finst som fyrste lekk i mange stadnamn som endar på -furt eller -ford, til dømes Hassfurt (som tyder Harevad, eit vad som harane eventuelt skulle ha nytta for å kome seg over elva), Schweinfurt (Svinevad, som soleis skal ha vore eit vad for svin), Hirschfurt (som tyder Hjortevad), og til og med eit Katzenfurt (Kattevad). Ved elva Main finst Ochsenfurt, som er den tyske varianten av det norske Øksnevad, tilsvarande Sør-Englands Oxford ved elva Themsen, der ein òg finn Swinford (altså eit Svinevad). Ikkje meir enn om lag tre kilometer nord for Oxford ligg det òg eit Gosford (Gåsevad).

I sjeldsynte høve er fyrstelekken til og med ein matvare, som Honigfort (Honningvad) og Käsevort (Ostevad) i Westfalen. Difor har det vore spekulert over om namn av denne typen syner til førkristne offerstader ved vadestader der gås, okse etc. vart ofra. Arkeologiske funn syner at ofringar i elver, myr og vatn har vore vanleg, og at det kunne vere sett opp tre- og steinfigurar av ulike slag ved bruer og andre vegkonstruksjonar over myr og våtmark.

## Kjelder

## Litteratur
Teorier om at førkristne offerstader kan ha vore knytt til vadestader, sjå:
*Amstadt, Jakob. 1991. *Südgermanische Religion seit der Völkerwanderungszeit*. Stuttgart, Berlin, Köln: Verlag W. Kohlhammer. ISBN 3-17-011281-3
Asteroidefamilie

Ein **asteroidefamilie** er ei gruppe av asteroidar som deler baneelement, slik som store halvakse, eksentrisitet og banehelling, og spektrum. Medlemane er tenkte å vera fragment av ein tidlegare asteroidekollisjon.

## Generelle eigenskapar

Store asteroidefamiliar inneheld fleire hundre av dei kjente asteroidane i tillegg til mange fleire, mindre objekt som enno ikkje har blitt oppdaga, eller som enno ikkje har blitt studert. Små tette familiar kan ha berre ein ti identifiserte medlem. Omtrent 33% til 35 % av asteroidane i hovudbeltet høyrer til i ein familie.

Det finst omtrent 20-30 anerkjente asteroidefamiliar i tillegg til eit titals minde sikre grupperingar. Dei fleste asteroidefamiliane finn ein i hovudbeltet, men fleire familieliknande grupper, slik som Pallas-familien, Hungaria-familien og Phocaea-familien ligg ved mindre store halvakse eller større inklinasjon enn hovudbeltet.

Ein familie har blitt føreslege i samband med det store transneptunske-objektet 136108 Haumea. Nokre studie har forsøka å finna bevis for kollisjonsfamiliar blant jupitertrojanane, men så langt finst det ikkje konkluderande slike.

## Opphav og utvikling

Asteroidefamiliane er tenkte å vera resultat av kollisjonar mellom asteroidar. I mange eller dei fleste tilfella vart opphavslekamen knust og delt i småbitar, men det der òg fleire familiar som stammar i frå eit større nedslagskrater som ikkje øydela opphavslekamen (t.d. Vesta, Pallas, Hygiea og Massalia familiane). Slike kraterfamiliar består typisk av ein enkel stor lekam i tillegg til ein sverm av andre asteroidar som er mykje mindre. Nokre familiar, som Flora-familien, har komplekse indre strukturar som ikkje er tilstrekkeleg forklart for tida, men kan vera resultatet av fleire kollisjonar i den same regionen til ulike tider.

På grunn av måten dei blei danna på, har alle medlemane ein mykje lik samansetnad. Merkbare unntak er dei familiane som blei danna ifrå ein stor differensiert lekam, slik som Vesta-familien.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Asteroid family|Asteroid family]]» frå , den 16. februar 2008.*
136 Austria

**136 Austria** er ein asteroide i hovudbeltet. Han har eit spekter lik M-typen. Han blei funne av den flittige asteroideoppdagaren Johann Palisa den 18. mars 1874. Asteroiden var den første han oppdaga og blei namnsett etter det latinske namnet til heimlandet hans, Austerrike-Ungarn.
134 Sophrosyne

**134 Sophrosyne** er ein stor hovudbelteasteroide. Han har ei særs mørk overflate og sannsynlegvis ein primitiv og karbonhaldig samansetnad. Han blei oppdaga av Robert Luther den 27. september 1873 og er namnsett etter *[[sofrosyne]]*, Platon sitt omgrep for 'moderasjon'.
Absint

**Absint** er eit bittert brennevin laga av m.a. malurt og anis. Drikken har svært høgt innhald av alkohol, vanlegvis 45–78%. Smaken på absint minner om andre brennevinsortar laga av anis, men er noko meir bitter og kompleks på grunn av urtene.

Mange kallar absint ein likør, men absint er ikkje tilsett sukker og høyrer til difor ikkje denne gruppa av brennevin.

Absint vert omtala som «*la fée verte*» (den grøne fea) på grunn av fargen. Absint er oftast bleikt grøn eller smaragdgrøn, men kan stundom òg vera blank. På grunn av den høge alkoholprosenten og konsentrasjonen av oljer vert absint ofte blanda ut med tre til fem delar iskaldt vatn. Då vert drikken tåkete. Vatnet vert gjerne brukt til å løysa opp sukker, som vert tilsett for å dempa den bitre smaken. Desse førebuingane vert sett på som ein viktig del av opplevinga ved å drikka absint, faktisk så viktig at førebuingane har vorte eit heilt eige rituale med spesiallaga absintskeier og anna utstyr.

Absint kjem frå Sveits, der han først vart introdusert som ein «eliksir», men vart betre kjend for populariteten mellom franske kunstnarar seint på 1800-talet og byrjinga av 1900-talet. På høgda av drikken sin popularitet vart absint av kritikarane sett på som eit farleg, avhengigheitsskapande hallusinogen. Stoffet tujon, som finst i malurt, fekk skulda for den hallusinogene effekten.

Absint i opphavleg form vart forbode rundt 1915 fordi ein meinte det førte til skader på nervesystemet. I 1990-åra dukka det opp ei ny utgåva av absint, som ein i dag får kjøpt på Vinmonopolet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Absint|Absint]]» frå , den 16. februar 2008.* 
 

* *Aschehoug og Gyldendals LILLE NORSKE LEKSIKON*. Kunnskapsforlaget 1998.
Late Night with Conan O'Brien

**Late Night with Conan O'Brien** var eit talkshow med Conan O'Brien som programleiar. Programmet vart sendt på NBC frå 1993 til 2009.

## Innslag
Gjentakande innslag i programmet.
* New US Post stamps
* In the year 2000
* If they mated
* Actual items
* Celebrity secrets
* Celibrity survey
* Walker texas ranger levler
* Small talk moment

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Late Night with Conan O'Brien|Late Night with Conan O'Brien]]» frå ,  den 16. februar 2008.*
James Horner

**James Horner** () var ein Oscarvinnande amerikansk filmkomponist. Han har sett tonar til blant anna følgjande filmar:
* Cocoon
* Ailiens
* En amerikansk historie
* Willow
* Die Hard
* Kjære, jeg krympet barna
* Glory
* Patriotens spill
* Braveheart
* Apollo 13
* Jumanji
* Balto
* Ransom
* Titanic
* Deep Impact
* Zorro - Den maskerte hevner
* Den perfekte stormen
* Fiende ved porten
* Et vakkert sinn
* Windtalkers, 
* House of Sand and Fog
* Troja
* Flightplan
* The Legend of Zorro

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:James Horner|James Horner]]» frå , den 16. februar 2008.*
Will Jennings

**Will Jennings** () er ein låtskrivar frå USA.

Han har vore låtskrivear eller medlåtskrivar på mange songar for både film og for populæra songarar som Steve Winwood, B. B. King, Peter Wolf, Randy Crawford, Barry Manilow, Jimmy Buffett, Rodney Crowell, Roy Orbison, Joe Cocker, Eric Clapton, Frankie Miller, Whitney Houston, Tim McGraw, Linda Ronstadt, Gregg Allman, Aaron Neville, Céline Dion og Diana Ross. 

Mellom anna har han vunne Oscar, Golden Globe Award og Grammy Award i 1997 for å ha skrive teksten til «My Heart Will Go On» framført av Céline Dion for filmen *[[filmen Titanic (1997)|Titanic]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Will Jennings|Will Jennings]]» frå ,  den 16. februar 2008.*
Enghumleblom

**Enghumleblom** (*Geum rivale*) er ei fleirårig urt som høyrer til rosefamilien.

## Utsjånad
Enghumleblomen har jordstengel som veks eit kort stykke kvart år. Jordstengelen har svak nelliklukt. Enghumleblomen overvintrar med ein friskt grøn bladrosett på jordoverflata. Neste vår skyt det stenglar opp frå bladhjørna i rosetten. På toppen av stengelen, som vert opp til 50 centimeter lang, sit blomen. Ofte er det to blomar på kvar stengel. Blomen har eit klokkeforma beger som er purpurbrunt og lode. Kronblada er mørkt rosa. Det store begeret gjer at blomen alltid verkar halvopen. Blomen er lutande, men rettar seg opp når frøa mognar. Han blømer ofte i mai.

Griffelen fell ikkje av etter pollineringa. Når frøa mognar veks han til ein krok. Når kroken brotnar vert griffelenden hard og skarp. Kroken krøkjer seg då lett fast i dyr og menneske. På den måten kan frøa verte spreidde. 

## Utbreiing
Enghumleblom veks ved bekkar og på fuktige lysningar i skogen. Han veks over Sentral- og Mellom-Europa. I Noreg veks han over heile landet, og over skoggrensa. På Dovre er han funnen opp til 1460 meter over havet.

## Kjelder
*	Pål Hermansen: *Våre vakreste fjellplanter*. Universitetsforlaget 1985
*	C. A .M. Lindman: *Nordens Flora*. Oslo 1977
*	Knut Fægri: *Norges Planter* Oslo 1970
Revebjølle

**Revebjølle** (*Digitalis purpurea*) er ein meterhøg toårig staude av kjempefamilien. 

## Utsjånad
Revebjølla har rundtagga håra blad, nervane trer klårt fram på undersida. Blomsterkrona, som har form som ei bjølle, er purpurraud, blomstrane er dunhåra innvendig. Vanleg høgd er om lag 70&nbsp;cm, men ho kan verte opptil halvannan meter. 

## Utbreiing
Revebjølla er ein utprega oseanisk art som i Noreg veks naturleg i kyst- og fjordstrok frå Eidanger til Nord-Frøya, Verran og Leka; i Odda opp til 700 moh. I Sverige veks ho i Bohuslän; elles finst ho forvilla i begge landa. 

Utom Norden finst revebjølla på dei britiske øyane og langs Atlantarhavskysten av Vest-Europa. I Middelhavet veks ho på Korsika og Sardinia. 

Revebjølla veks på tørr jordbotn i skogbryn, gjerne på hogstfelt i lauvskog. 

## Kultur
Revebjølla er ein giftplante som frå gammalt har vore bruka til lækjemiddel, både i folkemedisinen og sidan i lækjevitskapen. Giftstoffa digitoxin, gitoxin og gitalin påverkar hjarteaktiviteten. Til medisinsk bruk vert blad av planten samla under blomstringa og tørka; 2-3 g kan vere døyeleg dose. Symptom på forgifting er oppkast, auka blodtrykk, blåfarging av huda, synsforstyrringar, krampe og hjarteflimmer.

Revebjølla har sidan 1989 vore fylkesblomen i Sogn og Fjordane. Framlegget frå Det Norske Hageselskap og Norsk Botanisk Forening om at revebjølla skulle vera Sogn og Fjordane sin fylkesblom vart vedteke av Fylkestinget 6. juni 1989. 

## Kjelder

* Johannes Lid *Norsk og svensk flora* Det Norske Samlaget 1974 ISBN 82-521-0297-2
* C.A:M. Lideman *Nordens Flora* Gyldendal Norsk Forlag 1977 ISBN 82-05-08681-8
* Kleppa, Hermund ''Revebjølla - Sogn og Fjordane sin fylkesblom'' 

## Bakgrunnsstoff
139 Juewa

**139 Juewa** er ein veldig stor og mørk asteroide i hovudbeltet. Han er sannsynlegvis samansett av karbonhaldig materiale. Han er den første asteroiden oppdaga frå Kina og blei sett i frå Beijing av den amerikanske astronomen James Craig Watson den 10. oktober 1874. Watson var for tida i Kina for å observera venuspassasjen. Watson spurde vertskapet kva asterodien skulle heita og fekk til svar 瑞華, som i moderne pinyin blir til *ruìhuá*, men som blei skrive Juewa i tråd med stavekonvensjonane på den tida. Det fulle kinesiske namnet til asteroiden var 瑞華星, som tyder 'Kinas lykkestjerne'. Tre gongar har Juewa blitt observert medan han okkulterte stjerner.
Atrechtunionen

**Atrechtunionen** (fransk *Arras*) var ein union mellom Dei sørlege Nederlanda, grevskapet Hainaut, Artois, Lille, Douai og Orchies som vart underskriven 6. januar 1579. I denne unionen erklærte dei lojalitet til den spanske kongen Filip II og Don Juan de Austria som var statthaldaren hans. I dag ligg Artois i Frankrike, Lille delvis i Frankrike, Hainaut ligg i Belgia og dei franske departementa Oise og Nord.

Andre regionar som var for unionen, men som ikkje skreiv under avtalen, var Namur, Luxembourg og Grevskapet Limburg. På 1500-talet kom belgisk Limburg under fyrstbispedømmet Liège, medan det historiske området Limburg berre var ein mindre del av dagens nederlandske Limburg. Hertugen av Parma, Alexander Farnese, byrja kampen sin mot separatistane (medlemmer av Utrechtunionen) i dette området. I Wallonia låg dessutan òg to kalvinistiske «enklavar», Tournai og Valenciennes, som måtte overvinnast innan området kunne leggast heilt under spansk kontroll.

I avtalen var dei følgjande punkta nedfelt:
* Ingen utanlandske troppar skulle ha garnisonar i området.
* Statsrådet skulle settast opp på same måte som på Karl V si tid.
* To tredjedelar av statsrådet sine medlemmer skulle bestå av representantar frå alle medlemsstatane.
* Alle privilegia som områda hadde før åttiårskrigen skulle gjeninnførast. 
* Katolisismen var den einaste religionen. Alle andre religionar (til dømes kalvinismen) skulle avskaffast.

Det siste punktet gjorde det umogeleg for Dei nordlege Nederlanda å skrive under på avtalen. Desse områda var først og fremst under påverknad av protestantismen (kalvinisme), og deira motreaksjon var å inngå Utrechtunionen 23. januar 1579.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Unionen i Atrecht|Unionen i Atrecht]]» frå , den 16. februar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Michael North: Geschichte der Niederlande. München ²2003 (Beck’sche Reihe) ISBN 3-406-41878-3
140 Siwa

**140 Siwa** er ein stor og mørk hovudbelteasteroide. Han er av P-typen. Han blei oppdaga av Johann Palisa den 13. oktober 1874 og namnsett etter Sieba, ei slavisk fruktbarheitsguddinne. Siwa har ein veldig flat lyskurve, noko som indikerer ein sfærisk (rund) lekam.

Rosetta-sonden var opphavleg tenkt å passera Siwa på sin veg til komet 46P/Wirtanen i juli 2008. Ferda blei omdirigert til komet 67P/Churyumov-Gerasimenko i staden og passeringa blei umogleg.
141 Lumen

**141 Lumen** er ein mørk C-type-asteroide 130 km i diameter som går i bane i hovudbeltet nær asteroidefamilien Eunomia. Han høyrer til likevel ikkje asteroidefamilien sidan han er av feil spektralklasse.

141 Lumen blei oppdaga den 13. januar 1875 av brørne Paul og Prosper Henry, men Paul var den som fekk æra for denne oppdaginga. Asteroiden er namnsett etter *[[Lumen : Récits de l'infini]]*, ei bok av astronomen Camille Flammarion.

## Kjelder
Freden i Westfalen

**Freden i Westfalen** refererer til to fredsavtalar proklamert 25. oktober 1648 frå rådhusa i dei to forhandlingsbyane Osnabrück og Münster i Westfalen i Tyskland, etter om lag åtte år med forhandlingar om avsluttinga av trettiårskrigen. Formelt bestod han av to hovudtraktatar, Osnabrückavtalen signert 15. mai 1648 og Münsteravtalen signert 25. oktober same år, og ei rekkje protokollar inngått mellom Det tysk-romerske riket på den eine sida og Frankrike og Sverige med sine allierte på den andre. Avtalen involverte keisar Ferdinand III av Habsburg, dei andre tyske fyrstane, Spania, Frankrike, Sverige og representantar frå Dei sameinte Nederlanda. Pyrenétraktaten signert i 1659, som enda krigen mellom Frankrike og Spania vert stundom òg rekna som ein del av overeinskomsten. 

Freden i Westfalen sørgde òg for å gjere slutt på åttiårskrigen og respekterte Dei sameinte Nederlanda sitt sjølvstende frå Spania.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Peace of Westphalia|Peace of Westphalia]]» frå , og «[[:nb:Freden i Westfalen|Freden i Westfalen]]» frå  den 16. februar 2008.*
Tilburg

**Tilburg** er ein kommune og by i Nederland i den sørlege provinsen Noord-Brabant. Tilburg kommune inkluderer òg landsbyane Berkel-Enschot og Udenhout. Han er den sjette største kommunen i landet med like over 200&nbsp;000 innbyggjarar. 

Tilburg universitet (tidlegare Katholieke Universiteit Brabant) ligg i Tilburg. 

Det er tre jernbanestasjonar i kommunen, Tilburg Centraal, Tilburg West og Tilburg Reeshof. Den høgaste bygningen i Tilburg er tårnet Westpoint med ei høgd på 141,3 meter. 

## Historie

Tilburg vart først nemnd i 709 og etter dette høyrer ein ikkje meir til Tilburg på eit par hundre år. Seint i mellomalderen var ikkje Tilburg meir enn ei samling av små grender. Ei av desse var Oost-Tilburg, som låg rundt ei lita borg eller *Motteburcht* på ein liten ås. Borga var truleg av tre og vart rive ned etter nokre hundreår. På 1300-talet fekk Tilburg i lag med Goirle status som landgods og fleire adelsherrar styrte over godset. Dei fekk inntektene sine frå skattar, bøter og renter som landsbybuarane betalte. 

På 1400-talet bygd ein av herrane av Tilburg, Jan van Haestrecht, Tilburg borg. I 1858 vart borga riven ned for å gje plass til ein fabrikk. Borga er framleis avbilda på byvåpenet. I 1803 vart Goirle skild frå Tilburg og i 1809 fekk Tilburg byrettar. Dette året hadde han om lag 9&nbsp;000 innbyggjarar. 

Dei fattige bøndene rundt Tilburg livnærte seg på å selje ull, og byrja etter kvart å veve sjølv. Etter kvart voks ullindustrien seg stor og i 1881 hadde Tilburg 145 spinneri. Ulltekstilar frå Tilburg vart kjend over store område og etter den andre verdskrigen vart Tilburg kjend som ullhovudstaden i Nederland. I 1960-åra gjekk det nedover med industrien og i 1980-åra var det berre eit par tekstilfabrikkar att. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tilburg|Tilburg]]» frå , den 16. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Groningen

**Groningen** er ein kommune og by i Nederland og administrasjonssenter i provinsen Groningen. Med om lag 240&nbsp;000 innbyggjarar er han den sjuande største byen i landet og den klart største i Nord-Nederland. 

## Historie
Byen vart grunnlagd på det nordlegaste punktet i Hondsrug-området. Dei første skriftlege kjeldene som nemner Groningen er frå 1040. Dei første større busetnadane i området rundt Groningen er spora tilbake til 200-talet.

På 1200-talet var Groningen eit viktig handelssenter og innbyggjarane bygde bymurar. Byen hadde stor makt over dei omliggande områda og gjorde dialekten sin til det vanlege målføret i området. Den mektigaste perioden til byen var på 1400-talet då den nærliggjande provinsen Friesland vart styrt frå Groningen. I desse åra vart Martinitoren (Martinitårnet) bygd. Det hadde ei høgd på 127 meter og var den høgaste bygningen i Europa på denne tida. Byen mista sjølvstende då dei valde å støtte Det spanske riket under åttiårskrigen i 1594. Seinare byta dei sider og vart medlem av Dei sameinte Nederlanda.

I 1614 vart Universitet i Groningen grunnlagd, først berre for studiar innan teologi. I same periode utvida byen seg raskt og det vart bygd nye bymurar. Byen vart hardt råka under den tredje engelsk-nederlandske krigen i 1672 då byen vart angripe av biskopen av Münster, Bernhard von Galen. Bymurane heldt stand og hendinga vert framleis feira kvart år den 28. august.

Byen slapp ikkje like heldig unna den andre verdskrigen og i april 1945 vart særleg området rundt hovudplassen Grote Markt øydelagd. Martinitoren, kyrkja, Goudkantoor og rådhuset vart ikkje øydelagd. Slaget i byen varte i fleire dagar. 

## Økonomi
Groningen er ein viktig handelsby for det nordlege Nederland. Byen har mange sørvisfunksjonar for gassindustrien, og har vidare matvareindustri med foredling av sukker, tobakk og kaffi. I løpet av dei seinaer åra har der kome ein del arbeidsplassar knytte til IT.

## Kunst og kultur
Som universitetsby, provinshovudstad og sentrumsby for nordlege Nederland har Groningen eit variert kulturtilbod. Groningen museum er det viktigaste museet i byen med innovative kunstutstillingar. Byen har òg det nasjonale teikneseriemuseet, i tillegg til bl.a. bymuseum og universitetsmuseum. Der er òg fleire teater og musikkscener. 

## Studentby
Rijksuniversitet Groningen er eit allmennuniversitet med om lag 23000 studentar og 4450 tilsette (2007). I tillegg er der i Groningen ein høgskule, Hanzehogeschool Groningen, med om lag like mange studentar som universitetet. Groningen er såleis prega av å vere ein studenty.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Groningen (city)|Groningen (city)]]» frå , den 16. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Almere

**Almere** er ein kommune og by i Nederland i provinsen Flevoland. Kommunen grensar til Lelystad og Zeewolde. 

Almere er ein av dei nyaste byane i Nederland og det første huset stod først ferdig i 1976, og Almere vart ein kommune i 1984. Han er den største kommunen i Flevoland med over 193&nbsp;000 innbyggjarar og den sjuande største i Nederland. I oktober 2007 la byrådet i Almere fram planar om å utvide byen til 350&nbsp;000 innbyggjarar innan 2030.

## Historie
Almere ligg i IJsselmeerpolderane og landområdet skulle opphavleg nyttast til jordbruk. Etter den andre verdskrigen vart det i staden lagt fram planar om å huse nokre av innbyggjarane i den raskt veksande Amsterdam. To byar i polderane Oostelijk Flevoland og Zuidelijk Flevoland vart derfor planlagt. Byen Oostelijk Flevoland vart Lelystad, og byen Zuidelijk Flevoland vart framleis kalla *Zuidweststad* på dei første teikningane, men i 1970-åra fekk han namnet *Almere*, som var eit tidleg namn på Zuiderzee i mellomalderen der byen i dag ligg. Dei første husa i Almere var ferdig i 1976. Byen vart då framleis styrt av *[[Openbaar Lichaam Zuidelijke IJsselmeerpolders]]* (Z.IJ.P.), med ein Landdrost. I 1984 vart Almere offisielt ein kommune. Opphavleg var det tenkt at Almere skulle vere ein by med fleire senter, men denne planen vart skrinlagd og i staden vart nabolag som Tussen de Vaarten bygd. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Almere|Almere]]» frå , den 16. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Einar Schanke

**Einar Leonard Schanke** () var ein norsk musikar, komponist, kapellmeister, teatersjef og produsent, og kjend for å ha leidd dei viktigaste revyscenene i Oslo.

Han innleia i studietida eit livslangt samarbeid med Bjørn Sand og Alfred Næss, og figurerte på jazz-scenene med eige orkester i åra 1955-59. I åra 1959-63 var han tilsett som kapellmeister på Det Norske Teatret, og som direktør i 1963-75. Han leia plateselskapet «Cat Music» frå 1964, overtok ABC-Teatret i 1967, og Chat Noir i 1975, og var forfattar for jazzprega revyklassikarar som *Kjære lille Norge*, *Syng og vær glad* og *Nå går det rett på dunken*. Schanke medverka som jazzmusikar på ei rekkje plateinnspelingar frå Oslo sitt jazzmiljø. Dei mest markante komposisjonane hans er samla på *Einar Schanke's nevergreens* (Cat Music, 1996), med opptak frå hans «Big Band» frå 1976.

## Utmerkingar
* Spellemannprisen 1972 i open klasse.
* Leonardstatuetten (som har fått namn etter han) i 1977.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi frå Norsk Musikkinformasjon
Breda

**Breda** er ein kommune og by i Nederland i provinsen Noord-Brabant sør i landet. Namnet Breda kjem frå «Brede Aa» og refererer til staden der elvane Mark og Aa renn i saman. Breda er den niande største byen i Nederland med om lag 190&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Historie
Breda var ein festningsby og strategisk viktig. På 1000-talet var Breda eit len direkte under keisaren i Det tysk-romerske riket og den første kjende lensherren var Henrik av Brunesheim (1080–1125). 

I 1327 vart Breda seld frå Adelheid av Gaveren til hertug Johan III av Brabant. I 1350 vart lenet seld vidare til Johan II av Wassenaar (d. 1377). I 1403 gifta arvingen hans, Johanna av Polanen (1392–1445) seg med Engelbert I av Nassau (1370–1442). Frå den tid var byen under huset Nassau og kom til slutt til Vilhelm I av Orange (1533–1584), den første stadthaldaren av Nederland. Dermed var baronen av Breda òg greve i Nassau, Tyskland, fyrste av Orange og stadthaldar av Dei sameinte Nederlanda (frå 1572–1650, 1672–1702, 1747–1795). Breda var verande ein del av baroniet Breda fram til det vart avskaffa av franske revolusjonsstyrkar i 1795.

Breda fekk byrettar i 1252 og bygde så bymurar og nye gater i romersk stil. På 1400-talet vart byen raskt velståande. Det vart bygd ei stor kyrkja i brabantinsk-gotisk stil med eit 97 meter høgt tårn kalla Grote Kerk. I 1534 vart festningsverka forsterka av Henrik III av Nassau-Breda. I same periode vart Breda ein kongeleg by og trekte til seg mange adelsmenn som bygde store residensar i gamlebyen. Det mest imponerande palasset vart bygd av den italienske arkitekten Thomas Vincidor de Bologna – det første renessansebygget bygd nord for Alpane. Det vart ein stad der dei første nederlandske fyrstane residerte. 

I 1534 vart Breda òg råka av ein storbrann som øydela om lag 1&nbsp;300 hus, kyrkjer, kapell og rådhuset. Berre 150 hus og den nye kyrkja stod att etter brannen. 

Under åttiårskrigen vart Breda erobra av spanjolane i 1581, men i 1590 kom han tilbake til Maurice av Nassau då 68 utvalde menn klarte å kome seg inn i byen gøymd under torva på ein torvbåt, ein listig plan planlagt av Adriaen van Bergen. 

Breda overgav seg til spanjolane i 1625 etter ei ti månader lang omleiring. I 1637 vart Breda gjenerobra av Fredrik Henrik av Orange etter ei fire månader lang omleiring, og i 1648 vart han til slutt avstått til Dei sameinte Nederlanda med freden i Westfalen.

Karl II av England var stort sett i Breda då han var i eskil under Cromwellperioden i England. Systera hans, Maria av Oranien var enka etter fyrst William II av Oranien. Bredaerklæringa til Karl II gjorde det kjend at han aksepterte krona av England som han fekk tilbake i 1660. 

Bredatraktaten vart signert i byen 31. juli 1667 og gjorde slutt på den andre engelsk-nederlandske krigen der nederlendingane møtte Karl II som tidlegare hadde vore gjesten deira.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Breda|Breda]]» frå , den 16. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Omleiringa av Breda i 1581

**Omleiringa av [[Breda]]** i 1581 under åttiårskrigen vart utført av spanske troppar under Claude de Berlaimont, herre av Haultepenne, sin kommando. Åtaket kom som ei overrasking fordi ein illojal vakt slapp dei spanske troppane inn. Han vart muta av kong Karl de Gavre som sat fanga i borga. 

Trass i motstand frå innbyggjarane i Breda klarte fienden å ta dei viktige byportane og gå til åtak på rådhuset, tårnet og kyrkja. Forsvararane overgav seg med vilkår om at byen ikkje skulle verte plyndra. Kampane stoppa, men spanjolane plyndra og massakrerte likevel innbyggjarane i byen. 584 innbyggjarar mista livet i åtaket. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Siege of Breda (1581)|Siege of Breda (1581)]]» frå , den 17. februar 2008.*
Den første engelsk-nederlandske krigen

**Den første engelsk-nederlandske krigen** (1652–1654), kalla *den første nederlandske krigen* i England og *den første engelske sjøkrigen* i Nederland, var den første av fire engelsk-nederlandske krigar. Heile krigen vart utkjempa til sjøs mellom marinen til Det britiske samveldet og Dei sameinte Nederlanda. Krigen starta som ein strid over handel og byrja med engelske åtak på nederlandske handelsskip. Den engelske marinen fekk kontroll over havområda rundt England og tvinga Nederland til å aksepterte engelsk monopol på handel mellom England og dei engelske koloniane. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:First Anglo–Dutch War|First Anglo–Dutch War]]» frå ,  den 17. februar 2008.*
Den tredje engelsk-nederlandske krigen

**Den tredje engelsk-nederlandske krigen** (engelsk *Third Dutch War*, «Den tredje nederlandsk krigen»; nederlandsk *Derde Engelse Oorlog* («Tredje engelske krig») eller *Derde Engelse Zeeoorlog* («Tredje engelske sjøkrig»)) var ein krig mellom England og Dei sameinte Nederlanda frå 1672 til 1674. Han var ein del av den større fransk-nederlandske krigen. Den engelske Royal Navy gjekk inn på fransk side i striden deira mot Dei sameinte Nederlanda, men klarte ikkje å blokkere den nederlandske kysten på grunn av fire strategiske sigrar for admiralløyntnant Michiel de Ruyter. Engelskmennene hadde òg eit mislukka forsøk på å gjere provinsen Holland til ein engelsk vasallstat. Parlamentet frykta at alliansen med Frankrike var ein del av plan om å gjere England romersk-katolsk, og kongen vart derfor tvungen til å gje opp den dyre krigen utan resultat.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Third Anglo-Dutch War|Third Anglo-Dutch War]]» frå ,  den 17. februar 2008.*
143 Adria

**143 Adria** er ein ganske stor hovudbelteasteroide. Denne mørke asteroiden har sannsynlegvis ein samansetnad lik karbonkondrittmeteorittar.

Asteroiden blei oppdaga av Johann Palisa den 23. februar 1875 og namnsett etter Adriahavet, sidan han blei oppdaga frå ein kyst der.

Èin okkultasjon av Adria har blitt raportert så lang, frå Japan den 21. august 2000. Ein noko sfærisk (rund) form som målte  98 × 86 km blei observert.
144 Vibilia

**144 Vibilia** er ein mørk og stor hovudbelteasteroide. Han har sannsynlegvis ein primitiv samansetnad som har forandra seg lite sidan solystemets tidlegare dagar.

Han er den einaste store medlemen av asteroidefamilien Vibilia.

Han blei oppdaga av C. H. F. Peters den 3. juni 1875 ifrå Clinton i New York og namnsett etter Vibilia, ei romersk gudinne.

Vibilia has blitt observert to gongar medan han okkulterte stjerner, i 1993 og i 2001.

## Bakgrunnsstoff
* Banesimulasjon frå JPL (Java) / Ephemeris
Apeldoorn

**Apeldoorn** er ein kommune og by i Nederland i provinsen Gelderland med om lag 165&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg om lag 90 km aust for Amsterdam, sentralt i Nederland. Han er eit regionsenter og den vestlege delen av kommunen ligg på ryggen Veluwe, medan den austlege delen ligg i IJsseldalen. 

## Historie
Apeldoorn vart først nemnd på 700-talet som Appoldro. Byen låg der ein gammal veg frå Amersfoort til Deventer kryssa vegen mellom Arnhem og Zwolle. På eit kart frå 1740 vart han kalla A*pp*eldoorn.

Like i nærleiken ligg eit palass kalla het Nieuwe Loo (i dag Het Loo) som er den nederlandske kongefamilien sin eigedom. Det var opphavleg ein jaktbustad for hertugane av Gelderland, men dagens utforming kjem stort sett frå tida då statthaldar Vilhelm III av England (1685-1686) budde her. 

## Byen i dag
Apeldoorn var ein relativt uviktig by fram til det vart utført store byggeprosjekt her på 1800-talet og i perioden etter den andre verdskrigen.. Protestantkyrkja vart bygd opp att etter ein brann i 1890. Apeldoorn har i dag store papirfabrikkar, mange kontor og eit forsikringsselskap og ymse andre fasilitetar. 

Apenheul er ein dyrepark med forskjellige aper som går fritt laus mellom dei vitjande.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Apeldoorn|Apeldoorn]]» frå , den 17. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Den andre engelsk-nederlandske krigen

**Den andre engelsk-nederlandske krigen** vart ein krig mellom England og Dei sameinte Nederlanda som varte frå 4. mars 1665 til 31. juli 1667. England prøvde å gjere slutt på den nederlandske dominansen i verdshandelen. Etter at engelskmennene først hadde lukka med seg, enda krigen med nederlandsk siger. Krenkinga av englskmennene og franskmennene førte snart til nye krigar. 

## Sjå òg
* Engelsk-nederlandske krigar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Second Anglo-Dutch War|Second Anglo-Dutch War]]» frå ,  den 17. februar 2008.*
Engelsk-nederlandske krigar

**Dei engelsk-nederlandske krigane** var fire krigar som vart utkjempa mellom Det britiske samveldet og Dei sameinte Nederlanda på 1600- og 1700-talet. Bakgrunnen for krigane var ein strid mellom dei to landa om kontroll over verdshandelen og koloniar.

Då Spania etter trettiårskrigen ikkje lenger var ein stor maktfaktor var det mogeleg for andre land å forsyne seg av dei portugisiske og spanske koloniane. Dette første til at Det britiske samveldet og Dei sameinte Nederlanda, som hadde vore allierte, kom i konflikt. Nederlendingane hadde den første handelsflåten i Europa, og var dominerande i europeisk handel. Dei hadde òg tatt kontroll over det meste av Portugal sine territorium i Ostindia, noko som gav dei kontroll over den særs lønnsame krydderhandelen. Dei hadde òg fått ein stadig aukande påverknad i handelen med dei engelske koloniane i Nord-Amerika, særleg medan engelskmennene hadde vore oppteke med å utkjempe borgarkrigane. Samstundes hadde den nederlandske marinen vorte neglisjert, medan Oliver Cromwell hadde bygd opp ein sterk engelsk marine. England sitt håp var at ein ved hjelp av flåten kunne fjerne den nederlandske dominansen innan handel.

Den første krigen enda med engelsk siger, men utan av målet om å ta over som leiande handelsnasjon var nådd. Dei to neste enda med nederlandsk siger, medan den siste enda i britane sin favør.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:De anglo-nederlandske kriger|De anglo-nederlandske kriger]]» frå , den 17. februar 2008.*
Musikkgruppa No. 2

**No. 2** var ei alternativ rock-gruppe som oppstod i Portland i Oregon i 1998. Medlemane i gruppa var Neil Gust (gitar og vokal), Gilly Ann Hanner (bass og støttevokal; Seinare erstatta av Jim Talstra), og Paul Pulvirenti (trommer).

## Diskografi
### Studioalbum
* *[[No Memory]]* (1999)
* *[[What Does Good Luck Bring?]]* (2002)

### Singlar
* "Allistair Chestnut" (1999; B-side: "Little Face"; Wicked Witch Records)

## Kjelder
Enschede

**Enschede** (lokal dialekt *Eanske*) er ein kommune og by aust i Nederland i provinsen Overijssel og regionen Twente. Kommunen bestod av byen Enschede fram til 1935, då kommunen Lonneker vart ein del av kommunen. Byen hadde då vokse fullstendig rundt Lonneker etter rask vekst då jernbanen og Twentekanaal kom til byen i 1860-åra.

## Historie

Ein kjenner lite til den tidlege historia til Enschede, men ein veit at det eksisterte ein liten busetnad her i tidleg mellomalder. Namnet på denne busetnaden var *Anescede*, som tyder «nær grensa» (til Bentheim) eller «nær Es», og hadde ei kyrkje, ein marknadsplass og ei borg. 

Enschede fekk byrettar i 1325 av Gerard Besselink, biskop av Geometrie og fekk så lov til å byggje bymurar. Sidan det var for dyrt med steinmurar bygde Enschede i staden eit system av grøfter, palisadar og hekkar, som ein framleis kan sjå att i gatenamn som *Noorder-hagen* og *Zuiderhagen* (Nordhekken og Sørhekken). 

Sidan mellomalderbyen stort sett var bygd av tre var brannfaren stadig stor og ei rekkje brannar i 1517, 1750 og 7. mai 1862 råka byen. Etter den siste brann voks byen fram som eit stort senter for tekstilproduksjon, opphavleg bomull. Industrialiseringa førte til stor folkevekst i byen. 

Under den andre verdskrigen var Enschede ein av dei første nederlandske byane som vart erobra av tyskarane. Motstandsfolk hjelpte mange av jødane ut av byen og gøymde dei på gardar i nærleiken. Av om lag 1300 jødar i Enschede vart 500 redda. Sidan han låg nær grensa til Tyskland og husa eit tysk kommandosenter, vart han ofte bombardert av allierte fly, som anten hadde kommandosenteret som mål eller tok feil av Enschede og nærliggjande tyske byar. Han låg til dømes berre eit par kilometer frå byen Gronau i Tyskland. Enschede vart frigjeve av kanadiske troppar i mai 1945.

I 1970 stopp tekstilproduksjonen i Enschede opp og kommunen vart ein av dei fattigaste i Nederland og var så godt som konkurs. Byen hadde då store, aude industriområde, som etter kvart vart kjøpt ut med støtte frå regjeringa og bygd opp att på nytt. 

I mai 2000 vart Enschede råka av ein stor eksplosjon etter ein brann i eit fyrverkerilager. Eit heilt nabolag vart øydelagd og 22 menneske mista livet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Enschede|Enschede]]» frå , den 17. februar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Bakkekløver

**Bakkekløver** (*Trifolium montanum*) er ein plante i ertefamilien som er utbreidd i Europa. Han har berre har éin naturleg veksestad i Noreg, på Hovedøya sør for Oslo. Bakkekløver er fylkesblomster i Oslo.

## Utsjånad

Bakkekløveren har grov jordstengel og stive mjukhåra stenglar. Han veks oppreist og vert om lag 25 cm høg. Blada er tettnerva, snaue på oversida og silkehåra på undersida. Planten har eit rundt blomsterhovud med gulkvite blomstrar.

## Utbreiing
Bakkekløveren veks på tørre, kalkhaldige bakkar med god lystilgang.

I Noreg veks bakkekløveren berre naturleg ein stad, på Hovedøya i Oslo.  Dei kalkhaldige skiferberga på Hovedøya er ein nordvestleg utpost for denne arten, som elles høyrer heime på steppene i Mellom-  og Sør-Europa, Kaukasus og i  Iran. Bakkekløver finst òg nokre stader søraust i Sverige. I nyare tid er han innført til Eidanger.  

## Kjelder

* Johannes Lid Norsk og svensk flora Det Norske Samlaget 1974 ISBN 82-521-0297-2
* Knut Fægri: Norges planter J.W. Cappelens Forlag 1958
* Botanisk museum 

## Bakgrunnsstoff
Svalbardvalmue

**Svalbardvalmue, varangervalmue** eller **polarvalmue** (*Papaver dahlianum*) er ein plante i valmuefamilien. Svalbardrådet har utropt han til fylkesblomster for Svalbard.

Det latinske artsnamnet *dahlianum* har planten fått etter den norske botanikaren Ove Dahl, som arbeidde i mange år i Finnmark.

## Utsjånad

Svalbardvalmuen er om lag 15 cm høg. Han har lodne blad som sit i ein rosett. Blomsterskaftet har mindre hår. Blomsteren er gul eller kvit, 2-4 cm i diameter, med fire kronblad. Frøkapselen er klubbeforma, breiast på toppen.

## Økologi
Svalbardvalmue veks på sand og grus, gjerne på rasmark og ved elvekantar. Han toler dårleg konkurranse frå tett vegetasjon. Han er vanleg på heile Svalbard, elles veks han på Varangerhalvøya og nordaust på Grønland. Han er sterkt truga på fastlandet.

## Kjelder

* Johannes Lid *Norsk og svensk flora* Det Norske Samlaget 1974 ISBN 82-521-0297-2
* Olav Gjærevoll og Olaf I. Rønning 1980: *Flowers f Svalbard* ISBN 82-00-05398-9
* Botanisk museum 

## Bakgrunnsstoff
*
Eusko Abertzale Ekintza

**Eusko Abertzale Ekintza - Acción Nacionalista Vasca** (**EAE-ANV** eller berre **ANV**, 'Baskisk nasjonalistaksjon') er eit baskisk politisk parti. Partiet var det første baskiske nasjonalistpartiet som stod på ei sosialistisk plattform.

## Soge
ANV vart stifta i 1930, som ein reaksjon på samanslåinga av Euzko Alderdi Jeltzalea (*Det baskiske nasjonalistpartiet*) og det konservative *Comunión Nacionalista Vasca*. Partiet har stilt til val sidan 1960-talet, på plattforma til paraplyorganisasjonen Euskal Herri Askapenerako Mugimendua (Den baskiske nasjonale frigjeringsrørsla).

Spania si undertrykking av baskiske nasjonalistar og separatistar har vorte trappa opp dei siste åra. Etter at Batasuna og dei fleste andre partia som jobbar for baskisk sjølvstende vart forbodne i 2003, har ANV auka oppslutnaden sin ein del. Etter lokalvalet i 2007 vart fleire av listene deira erklært ulovlege av spanske styresmakter, fordi Spania såg på dei som eit framhald av Batasuna. Resultatet av dette var at andre parti med nokre få prosent oppslutnad vart sitjande med ordførarverv. I byen Ondarvoa fekk ANV over halvparten av røystene. Dei andre partia ville ikkje ta plassane og verva dei fekk i bystyret når ANV-lista vart erklært ugyldig. Den regionale administrasjonen har seinare måtta setja ned ein byadministrasjon av folk som ikkje er folkevalde. Denne gruppa vart møtt med store demonstrasjonar, og har i dag møta sine i Bilbao, som ligg femti kilometer frå Ondarvoa.

I byrjinga av 2008 vart også ANV og kommunistpartiet EHAK erklært ulovlege. Fleire av ANV sine leiarar, talsmenn og ordførarar har vorte arresterte og fengsla for samarbeid med terrororganisasjonen ETA, utan at det nokon gong har vore nokon samanheng mellom ETA og ANV.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eusko Abertzale Ekintza|Eusko Abertzale Ekintza]]» frå ,  den 17. februar 2008.*  

* Gáldu - Kompetansesenter for urfolks rettigheter, 25. januar 2008
* Klassekampen, 15. februar 2008
Los Teques

**Los Teques** er hovudstaden i delstaten Miranda i Venezuela. I 2001 var folkesetnaden rekna til 140&nbsp;617.

Byen blei grunnlagt i 1777 og fekk namn etter folket som budde i området, aractoequeskaribarane, forkorta *teques*. Den 13. februar 1927, vart Los Teques hovudstad i delstaten, etter Petare, som før det igjen følgde etter Ocumare del Tuy som hovudstad. I 2006 innvigde president Hugo Chávez undergrunnsbanen i byen. Metroen her er knytt saman med metroen i Caracas.
Absolutisme

**Absolutisme** er ei generell nemning for ei styreform der den styrande har uinnskrenka makt. Einevelde eller absolutte kongedøme blei skipa i fleire europeiske land på 1600-talet, og blei i dei fleste samanhenger avløyste av konstitusjonelle monarki eller republikkar i hundreåra som følgde. I nyare tid kan styreformene i mellom anna Swaziland, Saudi-Arabia, Brunei, Qatar og Oman reknast som absolutistiske.

## Kjelder
 (fri artikkel)
Guridemninga

**Guridemninga** demmer opp elva Caroni i delstaten Bolívar i Venezuela. Demninga inneheld vasskraftverket *Central Hidroeléctrica [[Simón Bolívar]]*. Ho ligg ca. 100 kilometer opp frå samanlaupet med Orinoco, i luftlinje ca. 130 km søraust frå Ciudad Bolívar og ca. 90 km sørvest frå Ciudad Guayana. I tillegg til å gje elektrisk energi gjev demninga vern mot flaumar. 

## Kraftstasjonen
Det finst to maskinhallar med til saman 20 turbinar som gjev ein samla elektrisitetsproduksjon på 10&nbsp;300 megawatt. Fram til ferdigstillinga av dei tre Gorgesprosjekta i Kina og bygginga av eit vasskraftverk i Turukhansk i Russland er det berre vasskraftverket Itaipu på grensa mellom Brasil og Paraguay på 14&nbsp;000 megawatt som gjev større kraftproduksjon i verda. Energien frå Guri svarar til ein råoljeproduksjon på ca. 300&nbsp;000 fat per dag. Over halvparten av energibruken i Venezuela kjem frå vasskraftverk og Guri gjev det meste av dette. 82 % av elektrisiteten i landet kjem frå fornybare kjelder som vasskraftverk. Det finst òg andre mindre kraftverk enn Guri rundt om i landet, dei syter for lokal forsyning av elektrisitet.

## Demninga
Konstruksjonsarbeidet har gått føre seg over tre fasar, i første fase frå 1963 til 1969 kom ein 106 meter høg dam. Andre og tredje fasar vart gjennomførte i perioden 1976 til 1986 og hovuddemninga vart no 1300 meter lang og opp til 162 meter høg gjort av betong, jord og stein. Totallengd av alle demningar er 7&nbsp;000 meter. I regntida kan overlaupvatnet vere eit spektakulært syn, opp til 25&nbsp;500 m³/sekund kan bli sleppt forbi kraftverket.

## Innsjøen
Reservoaret, *el Embalse de Guri*, har ei lengd på 175 km, ei breidd på 48 km og ei overflate på 3&nbsp;919 kvadratkilometer, noko som gjer han til den nest største innsjøen i Venezuela etter Maracaibosjøen. Dammen inneheld 138 milliardar kubikkmeter vatn og er med det rangert som nummer sju i verda. Vasspegelen ligg 272 moh.

Demninga førte med seg permanent overfløyming og øydelegging av nær fire tusen kvadratkilometer, dermed gjekk skog med mykje biomangfald. Mellom anna var her einaste kjente habitat for den finkeliknande tanagaren *[[Amaurospiza carrizalensis]]*. 

Sjøen er rik på fisk og er rekna som eit paradis for sportsfiskarar og her er òg andre høve til rekreasjon. 

## Bakgrunnsstoff
* EDELCA
* Erection Company on Guri

## Kjelder
«Guri-Stausee» på tysk Wikipedia som han var den 17. februar 2008
Jan Egeland

**Jan Laurits Egeland** () er ein norsk organisasjonsmann og Arbeidarparti-politikar. Han er generalsekretær i Flyktninghjelpen. Egeland har arbeidd med menneskeretttar, konfliktløysing og naudhjelp. Han har vorevisegeneralsekretær i FN, direktør i Human Rights Watch Europe, statssekretær for Arbeidarpartiet, generalsekretær i Norges Røde Kors og direktør ved Norsk utanrikspolitisk institutt (NUPI). Han er professor II ved Universitetet i Stavanger. I 2007 gav han ut sjølvbiografien *Det nytter*.

Egeland er kanskje best kjend for fredsarbeidet sitt og ei frittalande haldning i arbeid med humanitære katastrofar i krigsområde. 

## Karriere
Jan Egeland tok cand.mag. i statsvitskap ved universitetet i Oslo i 1982 og magister-artium i 1985. Han byrja å arbeide for Raudekrossen som informasjonsleiar. Det var han frå 1988 til 1989, då han vart utanlandssjef. Denne jobben hadde han i eitt år. 

Frå 1990 til 1992 var han politisk rådgjevar i Utanriksdepartementet, og frå 1992 til 1997 var han statssekretær i same departement. 

I 1997 byrja han å arbeide for Raudekrossen i Noreg att, denne gongen som spesialrådgjevar, ein jobb han hadde fram til 1999. Han har også vore rågjevar for International Peace Research Institute, Inter-American Development Bank og Henry Dunant-senteret i Genève.

Egeland byrja å jobbe for SN i 1999, då han vart spesialrådgjevar for Colombia. Dette var han fram til 2001. Etter eit kort opphald hjå Raudekrossen att, som generalsekretær, byrja han som visegeneralsekretær i SN og leiar for den sentrale humanitære samordningseininga (OCHA). Denne jobben hadde han frå 2003 til 2006.

I 2007 vart han direktør for Norsk utanrikspolitisk institutt og spesialrådgjevar for generalsekretæren i SN.

## Privatliv
Egeland var gift med tidlegare utviklingsminister Anne Kristin Sydnes, som døydde i 2017. Han har to døtrer.

## Prisar og utmerkingar
I 2005 vart Egeland tildelt Peer Gynt-prisen.

## Bibliografi
* *Det nytter* (2007) – sjølvbiografisk og om perioden som visegeneralsekretær i OCHA. 

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon hjå NUPI
* «Secretary-general appoints Jan Egeland of Norway new under-secretary-general for humanitarian affairs» – pressemelding frå SN 
* Nettsida til OCHA

## Kjelder
* «Egeland, Jan Laurits» på Store Norske Leksikon på nett
* «Jan Egeland – utdypning» ''(Store Norske Leksikon, NBL-artikkel)''

### Fotnotar