open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monte San Giorgio

**Monte San Giorgio** er eit skogkledd fjell (1&nbsp;097 moh.) sør i kantonen Ticino i Sveits. Monte San Giorgio vart ein verdsarvstad på lista til UNESCO i 2003, fordi det inneheld «den beste bevaringa av sjøliv frå triastida, i tillegg til viktige dyrartar frå land.» Den italienske sida av fjellet vart lagt til verdsarvstaden i 2010.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monte San Giorgio|Monte San Giorgio]]» frå ,  den 11. februar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Sanetschhorn

**Sanetschhorn** (eller **Mont Brun**) er eit fjell i Bern-Alpane, oppfor Sanetsch-passet i Sveits. Det ligg mellom kantonane Valais og Bern nær Diablerets.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sanetschhorn|Sanetschhorn]]» frå , den 11. februar 2012.*
Schafberg i Sveits

**Schafberg** er eit fjell på grensa mellom kantonane Fribourg og Bern, nord for Jaun. Med ei høgd på 2&nbsp;239 moh er fjellet det høgaste nord for Jaunpasset.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schafberg (Switzerland)|Schafberg (Switzerland)]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Scherbadung

**Scherbadung** (Pizzo Cervandone) er eit fjell i Dei lepontinske Alpane på grensa mellom Sveits og Italia. Det italienske namnet har vorte nytta til å gje namn til mineralet cervandonitt, som berre er funne her.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scherbadung|Scherbadung]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Bjørkebeltet

**Bjørkebeltet** (regio subalpina) er eit område dominert av bjørk som strekkjer seg frå Noreg i vest til Vladivostok i aust.

lagar ein overgang mellom barskogen og snaufjellet. Det er den krokete vridde fjellbjørka (*Betula tortuosa*) som veks her. Bjørkebeltet varierer sterkt i breidde, og grensa mot snaufjellet buktar seg langs fjellsidene. Generelt er bjørkebeltet i det indre av Sør-Noreg smalt. Lengre nord i landet vert barskogen trengt ned i dei lune dalbotnane. Her kjem bjørkeskogen tydelegare fram og dominerer. I det sentrale Sør-Noreg ligg bjørkeskoggrensa kring 1100 m.o.h. Og senkar seg mot vestkysten til 500-600 moh. Ved 69° nord gjennom Troms ligg grensa på 200-300 moh. i kyststroka, 250-400 moh. kring fjordane, 350-500 moh. inne i landet. Nord for 70° nord i Finnmark dalar skoggrensa til havnivået og dannar grense mot den arktiske tundraen. 

Etter vegetasjonen på skogbotnen kan ein skilje mellom to hovudtypar av fjellbjørkeskog: *engbjørkeskog* og *heibjørkeskog*. 
Engbjørkeskogen er frodig med mange bekkar og med eit rikt utvikla feltskikt av store urter, bregner og høge grasartar. Desse plantesamfunna, gjerne kalla *høgstaudesamfunn*, inneheld store eller talrike plantar som tyrihjelm, turt, mjødurt, ballblom, skogstorkenebb, geitrams og kvann. Vidare finn ein eit markert busksjikt av vierartar som lappvier, ullvier og sølvvier. Desse buskane og urtane kan saman lage nesten ugjennomtrengelege kratt. Innslaget av andre lauvtre som rogn, osp, gråor og hegg kan vere stort.
Heibjørkeskogen dannar ein turrare skogtype, og på skogbotnen dominerer krekling, blåbærlyng, tytebærlyng og rypebærlyng, i tillegg til ei rekkje lavartar. Dyrelivet er også meir sparsamt. Svenske granskingar viser at talet på hekkande fuglepar er tre gongar så stort i engbjørkeskog samanlikna med heibjørkeskogen.
 
Bjørkebeltet sine grenser nedover mot barskogen og oppover mot snaufjellet er uskarpe. Ein skil mellom *[[skoggrense]]* og *[[tregrense]]*. Enkeltståande bartre som veks ovanfor den samanhengande barskogen høyrer med i bjørkebeltet, og bjørketre som veks inne mellom bartrea høyrer med i barskogsregionen. Enkeltståande bjørker eller andre lauvtre som veks ovanfor bjørkebeltet høyrer med i vierregionen på snaufjellet.
 
## Kjelder

* Fjellfauna, Svein Haftorn, utgitt av Trondhjems Turistforening på F. Bruns bokhandels forlag, Trondheim, 1966.
Schiahorn

**Schiahorn** er eit fjell i Plessurfjella (Alpane), i nærleiken av Davos i kantonen Graubünden i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schiahorn|Schiahorn]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Schijen ved Ortstock

**Schijen** er eit fjell i Glarus-Alpane i Sveits, i nærleiken av Ortstock. Toppen er eit trippelpunkt mellom kantonane Schwyz, Uri og Glarus.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schijen (SZ, UR, GL)|Schijen (SZ, UR, GL)]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Schlossberg i Uri

**Schlossberg** er eit fjell i Urner Alpane. Fjellet har ei høgd på 3133 meter over havet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schlossberg, Uri|Schlossberg, Uri]]» frå , den 11. februar 2012.*
Schluchhorn

**Schluchhorn** er eit fjell i Bern-Alpane oppfor Gsteig i Berner Oberland. Toppen ligg på grensa mellom kantonane Valais og Bern nær Sanetsch-passet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schluchhorn|Schluchhorn]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Schilthorn

**Schilthorn** er eit 2&nbsp;970 meter høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits, oppfor Mürren.

Frå toppen kan ein sjå Titlis, Jungfrau, Mönch, Eiger, over Bern-Alpane og Jurafjella opp til Vogesane og Schwarzwald.  Mont Blanc er òg så vidt synleg.

Det går ei rekkje kabelvogner opp til fjellet får dalbotnen nedanfor. På toppen ligg ein roterande panoramarestaurant kalla Piz Gloria. Her vart mellom anna scenar til James Bond-filmen *[[filmen On Her Majesty's Secret Service|On Her Majesty's Secret Service]]* filma. Restauranten roterer ein runde på 55 minuttar. 

Om vinteren er Schilthorn utgangspunkt for det lengste utforrennet i verda, kalla «Inferno», som vart halde første gongen i 1928.

Om sommaren endar Inferno triathlon på toppen etter eit løp opp frå Lauterbrunnendalen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schilthorn|Schilthorn]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Schilthorn - Piz Gloria
* moh  Live webkamera på Schilthorn
* Utsyn nordover
* Utsyn sørover
* Inferno Triathlon
* Schilthorn: Bilete
Krogh

**Krogh** er eit dansk slektsnamn som også er utbreidd i Noreg. Andre stavemåtar for namnet er Krog og Krohg.

## Kjende namneberarar
* Mathias Bonsak Krogh
* Hanne Krogh
* Gerhard Krogh
* Erling Krogh
* Kristen Krogh
Schneestock

**Schneestock** er eit fjell i Urner Alpane i Sveits. Fjellet har ei høgd på 3608 meter over havet og ligg langs same ryggen som Dammastock i sør og Eggstock i nord. På vestsida ligg Eggfirn, som er den øvre delen til Rhonebreen. På austsida ligg Dammabreen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schneestock|Schneestock]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Espen Holm

**Espen Holm** () er ein norsk forfattar og siviløkonom busett på Kolbotn.

## Bøker
* 1996 &ndash; *Intelligente idioter : samfunn, kreativitet og informasjonsteknologi*
* 2001 &ndash; *Den forelskede selgerens dagbok* 
* 2003 &ndash; *Kongen som ville tenke nytt : en historie om omstilling og kreativitet*
* 2004 &ndash; *På bjørnens rygg : forretningskvinnen som historieforteller*
* 2005 &ndash; *Penga eller livet! : historiefortelling i arbeidslivet*
* 2006 &ndash; *Lærer Lingaas vender tilbake*
* 2009 &ndash; *Syk pike* &ndash; spaningsroman
* 2012 &ndash; *Kong Salomos sverd* &ndash; spaningsroman

## Prisar og utmerkingar

* Nominert til Rivertonprisen 2012 for *Kong Salomos sverd*

## Referansar
Schnidehorn

**Schnidehorn** er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits.

Ein rygg går mellom Schnidehorn og Wildhorn i sørvest, via Schnidejoch.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schnidehorn|Schnidehorn]]» frå , den 11. februar 2012.*
Schwarzhorn i Binntal

**Schwarzhorn** er eit fjell i Dei lepontinske Alpane på grensa mellom Sveits og Italia. Fjellet ligg ved Binntal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schwarzhorn (Binntal)|Schwarzhorn (Binntal)]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Schwarzhorn (fleirtyding)

**Schwarzhorn** er namn fleire fjell i Sveits. 

*Schwarzhorn, i Albulafjella
*Schwarzhorn i Binntal
*Schwarzhorn i Grindelwald
*Schwarzhorn i Leukerbad
*Schwarzhorn i Mattertal
*Schwarzhorn i Vals
Schwarzhorn i Grindelwald

**Schwarzhorn ** er det høgaste høgast fjellet i kommunen Brienz i Bern-Alpane i Sveits og vert rekna som eit av dei villaste fjella i Berner Oberland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schwarzhorn (Grindelwald)|Schwarzhorn (Grindelwald)]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Schwarzhorn i Mattertal

**Schwarzhorn** er eit fjell i Wallis-Alpane i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schwarzhorn (Mattertal)|Schwarzhorn (Mattertal)]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Christer Mjåset

**Christer Mjåset** () er ein norsk forfattar og nervokirurg frå Lillehammer.

Mjåset er busett i Oslo og arbeider på Rikshospitalet. Han forfattardebuterte i 2003 med novellesamlinga *En dans der veien slutter*. Fleire av bøkene hans, som novellesamlinga *Verdens eldste mann er død* og romanene *Legen som visste for mye* har tema henta frå kvaraden til legar i helsevesenet. Handlinga finn stad i heimbyen hans Lillehammer.

## Bøker
* 2003 &ndash; *En dans der veien slutter* &ndash; novellesamling
* 2005 &ndash; *Verdens eldste mann er død* &ndash; novellesamling
* 2008 &ndash; *Legen som visste for mye* &ndash; roman
* 2012 &ndash; *Hvite ravner* &ndash; roman
* 2015 &ndash;  *Det er du som er Bobby Fischer* &ndash; roman
## Referansar
Schynige Platte

**Schynige Platte** er eit fjell i Sveits nær Wilderswil der jernbanen Schynige Platte-banen endar ved 1970 moh. I godt vêr får ein flott utsyn til fjella omkring, som Jungfrau, Eiger, Silberhorn og andre, samt Thunersee og Brienzersee. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schynige Platte|Schynige Platte]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 2009/08/up-to-schynige-platte.html Up to Schynige Platte
Schächentaler Windgällen

**Schächentaler Windgällen** (eller **Höch Windgällen**) er eit fjell i Glarus-Alpane, oppfor Unterschächen i kantonen Uri. Fjellet ligg mellom dalen Muotathal (nord) og Schächental (sør). Schächentaler Windgällen ligg nokre kilometer vest for Klausenpasset.

Den normale vegen til toppen går langs søraustryggen. Det går ingen stiar til toppen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schächentaler Windgällen|Schächentaler Windgällen]]» frå , den 11. februar 2012.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Schächentaler Windgällen på SummitPost
Schönbüel

**Schönbüel** er ein mindre topp nedanfor Höch Gumme i Bern-Alpane. Det går ei kabelvogn opp til fjellet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schönbüel|Schönbüel]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Bjørn Olav Nordahl

**Bjørn Olav Nordahl** () er ein norsk journalist og forfattar frå Drammen, busett i Mjøndalen.

Nordahl arbeider i NRK Buskerud. Han har tidlegare arbeidd fem år i *[[Vårt land]]* og i 13 år som feature- og gravejournalist i *[[Dagens Næringsliv]]*. For arbeidet i *Vårt Land* og *Dagens Næringsliv* mottok han Den store journalistprisen i 2005 og fem Skup-diplom.

I 2007 gav han ut dokumentarboka *Ran : Historier om det nye Norge* saman med Knut Gjernes.
Han debuterte som skjønnlitterær forfattar i 2010 med oppvekstromanen *Nesten til stede*, og i 2012 kom romanen *Skyggeland*.

## Bøker
* 2007 &ndash; *Ran : Historier om det nye Norge* &ndash; dokumentarbok skriven saman med Knut Gjernes
* 2010 &ndash; *Nesten til stede* &ndash; roman
* 2012 &ndash; *Skyggeland* &ndash; roman
* 2014 &ndash; *Nullpunkt* &ndash; kriminalroman

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Bloggen til Bjørn Olav Nordahl
* Utgjevingar av Bjørn Olav Nordahl i BIBSYS Ask
Värmdö kommun

**Värmdö** (Värmdö kommun) er ein kommune i Stockholms län i Sverige. Folketalet er  35 322. Administrasjonssenteret i kommunen er Gustavsberg.

## Tettstader
Det er 19 tettstader i Värmdö kommun.

Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. 

## Bakgrunnsstoff
*  www2.varmdo.se
Une petite française

**«Une petite française»** (fransk for *Ei lita fransk jente*) er ein song av den franske songaren Michèle Torr. Songen representerte Monaco i Eurovision Song Contest 1977 og enda på fjerdeplass med 96 poeng. Teksten er skriven på fransk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Une petite française|Une petite française]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Erlenbach

**Erlenbach** er ein kommune i distriktet Meilen i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 412 meter over havet.

Erlenbach ligg på austbreidda av Zürichsjøen, ovanfor Thalwil, om lag 10 km sør for bysentrum i Zürich.  Landsbyen ligg ved elva Erlen Bach og langs vegen mellom Zürich og Rapperswil. Han består av landsbyen og delar av Wyden, Winkel, Isler, Bindschädler og Lerchenberg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Erlenbach ZH|Erlenbach ZH]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
Krieger

**Krieger** er eit tysk etternamn. Det kan syna til:

* Robert «Robby» Alan Krieger
* Manzarek–Krieger
Scima da Saoseo

**Scima da Saoseo** er eit fjell i Livignofjella (Alpane), på grensa mellom  Italia og Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scima da Saoseo|Scima da Saoseo]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* List of mountains above 2000 moh in Sveits
De mallemolen

**«De mallemolen»** (nederlandsk for *Karusellen*) er ein song av den nederlandske songaren Heddy Lester. Songen vann Nationaal Songfestival 1977 med 28 poeng og representerte Nederland i Eurovision Song Contest 1977 der han enda på tolvteplass med 35 poeng. Teksten er skriven på nederlandsk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:De mallemolen|De mallemolen]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Uetikon am See

**Uetikon am See** er ein kommune i distriktet Meilen i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 450 meter over havet.

Uetikon am See ligg på nordaustbreidda av Zürichsjøen, søraust for bysentrum i Zürich i regionen Pfannenstiel. Uetikon ligg halvvegs mellom Zürich og Rapperswil. 

Kommunen består av to delar kalla *Kleindorf* og *Grossdorf* samt dei eldre busetnadane Langenbaum, Oberstmatt, Grüt, Rundirain og Weid. Det ligg ein kjemisk fabrikk i Uetikon med same namn. Utanom fabrikken, hamna og togstasjonen, ligg det meste av kommunen ligg opp i åsen ovanom innsjøen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Uetikon am See|Uetikon am See]]» frå ,  den 19. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad (tysk)
*Chemie Uetikon
Hombrechtikon

**Hombrechtikon** er ein kommune i distriktet Meilen i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 464 meter over havet.

Hombrechtikon omfattar landsbyen Feldbach og seks grender. Kommunen ligg på nordaustbreidda av Zürichsjøen, vel 20 km søraust for bysentrum i Zürich. I søraust har kommunen ei kort grense mot kantonen St. Gallen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hombrechtikon|Hombrechtikon]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
*
Boom Boom Boomerang

**«Boom Boom Boomerang»** er ein song av den austerrikske musikkgruppa Schmetterlinge. Songen representerte Austerrike i Eurovision Song Contest 1977 og enda på 17. plass med 11 poeng. Teksten er skriven på tysk, men inneheld òg litt engelsk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Boom Boom Boomerang|Boom Boom Boomerang]]» frå ,  den 11. februar 2012.*
Airlift

**Airlift** er eit norsk helikopterføretak som er basert på Førde lufthamn, Bringeland i Sunnfjord kommune. Det er i dag det leiande helikopterselskapet i Noreg. Airlift er eigd av Blueway, som igjen er eigd av Reiten & Co, Skogstad Corporate og Helicopter Transportation Group.

## Om verksemda

Airlift har i dag ein flåte på 17 helikopter, og om lag 80 tilsette. I tillegg til hovudbasen på Bringeland, har Airlift basestasjonar i Kinsarvik og på Longyearbyen.

Verksemda vart skipa av Thorbjørn Lie i 1986 under namnet *Eeg-Henriksen helikopter*. Airlift tok over kontrakten med flyging for Sysselmannen på Svalbard frå *Helikopterservice AS* i 1996. I 1999 kjøpte dei opp *Helikopterteneste AS*, som var basert i Kinsarvik i Hardanger. Airlift hadde kontrakt med Rikstrygdeverket om luftambulanseflyging med helikopter fram til 2002, då Norsk luftambulanse tok over denne tenesta.

## Ulukker

Airlift har ein lei ulukkesstatistikk. Dei har vore involvert i 9 ulukker i tidsrommet 1996 - 2011, der til saman 13 personar omkom. Den mest alvorlege Airlift-ulukka til no, er helikopterulukka ved Dalamot 2011, den 4. juli, då alle dei fem ombord omkom.

## Kjelder
* *, henta inn 11. februar 2011.*
* *Bokmålswikipedia om Airlift, henta inn 11. februar 2011.*

## Fotnotar
Tor Eystein Øverås

**Tor Eystein Øverås** () er ein norsk forfattar og litteraturkritikar.

Øverås er utdanna frå Skrivekunstakademiet i Hordaland og har hovudfag i litteraturvitskap frå Universitetet i Bergen. Frå 1998 til 99 var han redaktør i litteraturtidsskriftet *[[Vinduet]]*. Han skriv bokmeldingar for avisene Morgenbladet og Klassekampen og fekk prisen Årets litteraturkritiker i 2010.

Han voks opp i Bodø og er busett i Berlin.

## Bøker
* 1993 &ndash; *Tittelløs* &ndash; roman
* 1996 &ndash; *Fortelleren* &ndash; prosa
* 2005 &ndash; *Til : en litterær reise* &ndash; reiseskildring
* 2009 &ndash; *Livet! Litteraturen! Artikler 2006-2009* &ndash; essaysamling
* 2012 &ndash; *I dette landskapet* &ndash; essaysamling

## Prisar og utmerkingar
* 2005 &ndash; Havmannprisen
* 2010 &ndash; Årets litteraturkritiker

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Tor Eystein Øverås hjå Nasjonalbiblioteket
Dielsdorf

**Dielsdorf** er ein kommune og sete i distriktet Dielsdorf i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 455 meter over havet. Dielsdorf ligg om lag 11 kilometer nord-nordvest for Zürich.

Kommunen ligg på austsida av Lägern-ryggen ved inngangen til Wehntal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Diesldorf ZH|Diesldorf ZH]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
*
Emmanouíl Pappás

**Emmanouíl Pappás** (gresk Εμμανουήλ Παππάς) er ein landsby og ein kommune i  periferieininga Sérres i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Han ligg aust for Sérres og grensar i nordaust mot periferieininga Dráma i periferien Aust-Makedonía og Thráki.

## Administrativ inndeling

Frå 2011 omfattar kommunen Emmanouíl Pappás òg den tidlegare kommunen Strymónas. Dei to tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen 11&nbsp;585&nbsp;innbyggjarar, medan kommunaleininga Emmanouíl Pappás hadde 6&nbsp;363 og tettstaden med same namn 475&nbsp;innbyggjarar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

## Referansar
Merete Junker

**Merete Junker** () er ein norsk kriminalforfattar og journalist.

Junker er utdanna cand.mag. med kriminologi, historie og statsvitskap i fagkrinsen. Ho har arbeidd som journalist og som lærar i den vidaregåande skulen.

Som forfattar debuterte ho i 2008 med kriminalromanen *Jenta med ballongen*.

## Bøker
* 2008 &ndash; *Jenta med ballongen* &ndash; kriminalroman
* 2010 &ndash; *Tvillingen* &ndash; kriminalroman
* 2012 &ndash; *Pumasommer* &ndash; kriminalroman

## Referansar
Anders Lunde

**Anders Lunde** () er ein norsk forfattar busett i Skien.

Lunde er utdanna cand.mag. med litteraturvitskap, idèhistorie og religionshistorie i fagkrinsen.

Han debuterte i 2009 med novellesamlinga *Noen iblant oss*, og i 2012 kom romanen *Mørkerom*.

## Bøker
* 2009 &ndash; *Noen iblant oss* &ndash; Novellesamling
* 2012 &ndash; *Mørkerom* &ndash; Roman
* 2018 &ndash; *Stille nå* &ndash; En roman om autisme

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Anders Lunde i BIBSYS Ask
Andelfingen

**Andelfingen** er ein kommune i kantonen Zürich i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Andelfingen er hovudstad i eit distrikt (*Bezirk*) som har namn etter kommunen. Kommunesenteret ligg 370 meter over havet. Andelfingen ligg om lag midtvegs på hovudvegen mellom Winterthur i sør og Schaffhausen i nord.

Han ligg på sørsida av elva Thur.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Andelfingen ZH|Andelfingen ZH]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
*
Stay av Tooji

**«Stay»** var det norske bidraget i Eurovision Song Contest 2012, framført av Tooji. Teksten er skriven på engelsk.

## Melodi Grand Prix 2012
Songen enda på andreplass i den tredje delfinalen i Melodi Grand Prix 2012 og gjekk vidare til finalen. Der gjekk han vidare til gullfinalen og vann med 155&nbsp;480 røyster. Songen fekk dimed representere Noreg i Eurovision Song Contest 2012.

## Eurovision Song Contest 2012
Songen starta som nummer 16 i den andre semifinalen og gjekk vidare til finalen. Poenga frå semifinalen vart ikkje offentleggjort før etter hovudfinalen. Her enda han på ein absolutt sisteplass med 7 poeng frå Island, Nederland og Sverige. Same kvelden vart poengresultata frå semifinalane offentleggjort, og det viste seg at songen også der vart den siste av dei ti som vart teken med i finalen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stay|Stay]]» frå ,  den 11. februar 2012.*  
**Poengsum er henta frå eurovision.tv, 27. mai 2012.*
 

## Fotnotar
Anders Malm

**Anders Malm** () er ein norsk forfattar. Han debuterte i 2009 med novellesamlinga *Våkenetter*.

Han har studert litteraturvitskap, estetikk og idéhistorie ved Universitetet i Oslo, og gått forfattarskulen til Aschehoug.

## Bibliografi
* 2009 &ndash; *Våkenetter* &ndash; novellesamling, Aschehoug
* 2012 &ndash; *Massemenneske* &ndash; roman, Aschehoug
* 2016 &ndash; *Krysset* &ndash; roman, Flamme Forlag

## Referansar
Annie Riis

**Annie Riis** () var ein norsk forfattar og omsetjar. 

Ho debuterte som 48-åring i 1975 med diktsamlinga *Satura*, og har sidan skrive ei rekkje diktsamlingar og barnebøker og to romanar. Riis har også omsett og gjendikta bøker til norsk.

Riis var utdanna cand.philol. med hovudfag i fransk.

## Bøker
* 2012 &ndash; *En som het En* &ndash; diktsamling
* 2001 &ndash; *Himmel av stål* &ndash; diktsamling
* 1998 &ndash; *Ravlys* &ndash; diktsamling
* 1997 &ndash; *Damaskkjolen* &ndash; barnebok
* 1996 &ndash; *Katrines bok* &ndash; ungdomsbok
* 1996 &ndash; *- men den som reiser* &ndash; diktsamling
* 1995 &ndash; *Peter og hunden* &ndash; barnebok
* 1994 &ndash; *Satirens tid* &ndash; diktsamling
* 1994 &ndash; *Pluss og minus buss* &ndash; biletbok
* 1993 &ndash; *Ikke denne jenta, nei* &ndash; biletbok    
* 1991 &ndash; *Tim og Ian fra Timianland* &ndash; barnebok
* 1991 &ndash; *Fridafrank* &ndash; roman
* 1990 &ndash; *Salt og Pepper* &ndash; barnebok
* 1988 &ndash; *Azoras hus* &ndash; kortroman 
* 1986 &ndash; *Runder* &ndash; diktsamling    
* 1982 &ndash; *Himlen er de andre* &ndash; diktsamling    
* 1980 &ndash; *En får ikke gi opp heller* &ndash; ungdomsbok
* 1979 &ndash; *Mellom høye trær* &ndash; diktsamling
* 1979 &ndash; *Innover i parken* &ndash; barnebok
* 1977 &ndash; *Pelle Rask fra Midtskog* &ndash; barnebok
* 1976 &ndash; *Vet du hva?* &ndash; diktsamling for born
* 1975 &ndash; *Satura* &ndash; diktsamling

## Gjendiktingar
* 2003 Jules Supervielle: *Gravitasjoner*
* 1993 Pierre de Ronsard: *Ta denne rose*
* 1988 Comte de Lautreamont: *Maldorors sanger* 
* 1987 Eeva Kilpi: *En sang om kjærlighet* 

## Prisar og utmerkingar
* 2002: Herman Wildenveys Poesipris
* 2001: Brageprisen i open klasse for *Himmel av stål*
* 1979: Hartvig Kirans minnepris

## Referansar
Lars Haga Raavand

**Lars Haga Raavand** () er ein norsk forfattar busett i Bergen. Han debuterte i 2012 med boka *Hvalfall*.

Raavand har teke årsstudium i skapande skriving ved Skrivekunstakademiet i Hordaland. Han har budd på Lade, i Klæbu, på Kråkerøy og i Frankrike.

## Bøker
* 2012 &ndash; *Hvalfall* &ndash; Poesi og prosa
* 2013 &ndash; *Skoggangssang* &ndash; Poesi
* 2016 &ndash; *Vannsikt* &ndash; Poesi

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Utgjevingar av Lars Haga Raavand i BIBSYS Ask
Sciora Dafora

**Sciora Dafora** (eller *Sciora di Fuori*) er eit fjell i Bregagliafjella (Dei sveitsiske Alpane) i Graubünden i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sciora Dafora|Sciora Dafora]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
* The Sciora group on Summitpost.org
Piz Sella

**Piz Sella** er eit fjell i Berninafjella (Alpane), på grensa mellom  Italia og Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz Sella|Piz Sella]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Scopi

**Scopi** er eit 3&nbsp;190 moh. høgt fjell i Dei lepontinske Alpane, oppfor Lukmanierpasset på grensa mellom kantonane Ticino og Graubünden.

Ei kabelvogn (ikkje tilgjengeleg for ålmenta) går til toppen frå vegen Lukmanierpasset nedanfor demninga, og på toppen står ein radar og ein flykontrollbygning som tilhøyrer den sveitsiske hæren. Det er derimot ingen restriksjonar om å gå til toppen til fots, som ein kan gjere via ein merkt sti frå Lai da Sontga Maria nær passet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scopi|Scopi]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
* Scopi på SummitPost
Sex Rouge

**Sex Rouge** (eller **Scex Rouge**) er eit fjell i Diablerets-massivet i Bern-Alpane i Sveits. Til toppen er knytt frå Col du Pillon går ei kabelvogn operert av Glacier 3000.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sex Rouge|Sex Rouge]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Sex Rouge i Wildhorn

**Sex Rouge** er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits i Wildhorn-massivet. Det må ikkje forvekslast med Sex Rouge i Diablerets-massivet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sex Rouge (Wildhorn)|Sex Rouge (Wildhorn)]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Siebenhengste-Hohgant-Höhle

**Siebenhengste-[[Hohgant]]-Höhle** er ei grotte i Sveits i kantonen Bern nord for Thunsjøen, mellom landsbyane Eriz og Habkern. Grottenettverket er oppstått i kalkstein frå (aptium). 

Grotta vart først utforska i 1966 av *[http://www.clubjurassien.ch/rameau/ Club Jurassien]*, ein speleologiklubb frå La Chaux-de-Fonds i kantonen Neuchâtel i Sveits, då tre av dei 34 inngangane vart oppdaga. 

I 2010 var grotta den 11. lengste i verda med ei lengd på 154 km. Det er òg den 22. djupaste grotta i verda med ei djupne på 1&nbsp;340&nbsp;m.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Siebenhengste-Hohgant-Höhle|Siebenhengste-Hohgant-Höhle]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Höhlenforschergemeinschaft Region Hoghant, HRH
Stay

**«Stay»** er tittelen på mange songar og album: 

### Songar
* «Stay», song av David Bowie
* «Stay», song av David Guetta
* «Stay», song av Pink Floyd
* «Stay», song av Tooji, vinnarbidraget i Melodi Grand Prix 2012 og det norske bidraget i Eurovision Song Contest 2012
* «Stay (Faraway, So Close!)», song av U2
* «Stay», song av Miley Cyrus
Sigriswilergrat

**Sigriswilergrat**, eller stundom **Sigriswilgrat** er ein fjellrygg i Alpane i Emmental i kantonen Bern i Sveits. Den høgaste toppen er **Sigriswiler Rothorn** (2&nbsp;051 moh).

Ryggen ligg om lag 12 km aust for Thun. Sigriswilergrat strekkjer seg frå Thunsjøen ved Merligen om lag 7 km mot nordaust til enden av Zulgtals. Av store toppar ryggen frå sørvest til nordaust finn ein mellom andre Fluh (1&nbsp;658 moh), Merra (1&nbsp;954 moh), Sigriswiler Rothorn (2&nbsp;051 moh), Mittaghorn (2&nbsp;014 moh), Schaflägerzähne (1&nbsp;952 moh) og Burst (1&nbsp;969 moh).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sigriswiler Rothorn|Sigriswiler Rothorn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Spechhorn

**Spechhorn** (italiensk *Pizzo d'Antigine*) er eit fjell i Wallis Alpane på grensa mellom Sveits og Italia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spechhorn|Spechhorn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Speer-fjellet

**Speer** er eit fjell i Appenzelleralpane, oppfor regionen mellom Zürichsjøen og Walensee i kantonen St. Gallen.

Fjellet har lett tilkomst og er derfor populær på grunn av den flotte utsikta over Alpane frå det sentrale til det austlege Sveits. Turen opp tar nokre timar til fots. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Speer (mountain)|Speer (mountain)]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*Speer på SummitPost
Iráklia i Sérres

**Iráklia** (gresk Ηράκλεια) er ein distriktsby og ein kommune i  periferieininga Sérres i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Han ligg  vest for Sérres og grensar i vest mot periferieininga Thessaloníki.

## Administrativ inndeling

Frå 2011 omfattar kommunen Iráklia òg dei tidlegare kommunane Skotoússa og Strymonikó. Dei to tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen 15&nbsp;713&nbsp;innbyggjarar, medan kommunaleininga Iráklia hadde 9&nbsp;946 og tettstaden med same namn 3&nbsp;245&nbsp;innbyggjarar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

## Referansar
Sindikí

**Sindikí** (gresk Σιντική) er ein kommune i  periferieininga Sérres i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Han ligg nordvest for Sérres og grensar i vest mot periferieininga Thessaloníki og mot aust mot Dráma i Aust-Makedonía og Thráki. I nord grensar Sindinkí mot Bulgaria, og kommunen har òg ei stutt grense mot Nord-Makedonia.

## Administrativ inndeling

Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane Kerkíni, Petrítsi, Promakhónas, Ángistro, Sidirókastro og Akhladokhóri. Dei seks tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

## Referansar
Sosto

**Sosto** er eit fjell i Dei lepontinske Alpane i kantonen Ticino i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sosto|Sosto]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Stein i Obersaxen

**Stein** er eit fjell i Dei lepontinske Alpane, i nærleiken av Obersaxen i kantonen Graubünden i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stein (Obersaxen)|Stein (Obersaxen)]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Stätzerhorn

**Stätzer Horn** er eit fjell i Plessurfjella (Alpane) i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stätzer Horn|Stätzer Horn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Steinhüshorn

**Steinhüshorn** (eller **Steinhaushorn**) er eit fjell i Urner-Alpane, oppfor Guttannen i Berner Oberland. Det ligg nord for Diechterhorn og vest for Triftbreen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Steinhüshorn|Steinhüshorn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Steinhüshorn på SummitPost
Stockhorn i Bern-Alpane

**Stockhorn** er eit fjell i Bern-Alpane, oppfor byen Erlenbach i Simmetal.

Stockhorn er 2&nbsp;190 meter over havet og det går ei kabelvogn til toppen, der det ligg ein restaurant. 

Frå toppen kan ein sjå dei omliggande Alpane med Eiger, Mönch, Jungfrau, Diablerets og Mont Blanc, samt dalane til Aare, Thun og Thunsjøen, Interlaken og Jurafjella. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stockhorn|Stockhorn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Strahlhorn ved Aletschgletscher

**Strahlhorn** er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg ved sida av Aletschgletscher.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Strahlhorn (Aletsch)|Strahlhorn (Aletsch)]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Via ferrata

Ein **via ferrata** (italiensk for «jarnveg») eller **klettersteig** (tysk for «klatresti») er ein fjellveg som er utstyrt med faste kablar, steg, stegar og bruer. Desse knyt saman ruter som elles ville ha vore isolerte for fjellklatrarar med forskjellig erfaring. Fjellfolk og fjellklatrarar kan følgje via ferrataer utan å måtte nytte eigne tau og sikringar, og utan den same risikoen ein har ved klyving og fjellklatring. Ein finn rutene i mange land i Europa, som i Italia, Tyskland, England, Skottland, Wales, Frankrike, Austerrike, Slovenia, Romania, Sveits, Spania, Sverige, Noreg og nokre få stader i USA, Canada, Iran, Malaysia og Singapore. Den første via ferraten vart bygd  Dolomittane i Italia under den første verdskrigen for å hjelpe italienske fjellinfanteristar. Den høgaste via ferrataen i verda er 3800 meter ved Mount Kinabalu i staten Sabah i Malaysia.

## Ruter i Noreg
Via ferrata, eller klatresti med wire, er ein relativt ung aktivitet i Norge, og det er først dei seinare åra bygd ut ruter i Hemsedal, Lom og Odda.

### Hemsedal
Ruta startar nede i dalen ved Skarsnuten og går opp til toppen av Røggjin på 1260 moh. 

### Lom
Ruta startar på 380 moh ved Nissegarden rett utanfor Lom sentrum, og ender opp på Eggjapiken på Lomseggi på 1524 moh. Dette er den ruta i Noreg som har størst høgdeskilnad og når det høgaste toppunktet.

### Odda
Ruta startar i vasskanten av Hardangerfjorden og går opp til Trolltunga på 604 moh.

### Leksvik
Den ruta ligg i Vanvikan tvers over Trondheimsfjorden for Trondheim. Ruta starta ved Fv. 755 nede ved fjorden, og går opp på fjellet Munken, 518 moh. Dette skal vere den lengste klatrestien i Nord-Europa med ei lengd lengde på .

I dei fleste tilfelle kan ein velje om ein vil gå heile eller delar av ruta.

## Bakgrunnsstoff
*Dolomiti.org  - offers information on the Dolomites and maps and guides to several via ferrate
*Klettersteige am Gardasee Dolomiten
Vierregionen

**Vierregionen** er den nedre delen av snaufjellet. På fuktige stader, på myrar, ved vatn, elvar og bekkar veks vier og dvergbjørk, snart i tette kratt, snart i spreidde småfelt eller som einskildførekomstar. Til saman dekker desse buskane berre ein liten del av heile regionen. Andre dominerande plantar er krekling, og lyng med tytebær, blåbær og rypebær. På lyngheiane, som desse plantane dannar, veks ofte fjelleiner. Spreidde utpostar med fjellbjørk finst på lune stader eit godt stykke opp i vierregionen.

Den øvre grensa for vierregionen kan vere vanskeleg å fastsette fordi buskvekstane vert kraftig tynna ut med stigande høgde og veks til slutt svært spreidde. I praksis kan høgdegrensa for blåbærlyngen , som er lettare å følgje, også reknast som øvre grensa for vierregionen. I sentrale delar av Sør-Noreg ligg denne grensa 1300-1500 moh. I Nord-Noreg ligg grensa lågare, om lag 600-1000 moh. Som alle vegetasjonsgrenser ligg grensa høgare i sørskråningar enn i nordvende. Spreidde små førekomstar av blåbær ligg høgare enn desse grensen og må reknast med i lavregionen. Det er ikkje dei blåbærbuskane som veks høgast som dannar grense mellom vier- og lavregionen, men høgda der blåbærbuskane slepp taket og det vert langt mellom dei. På Dovrefjell og i Rondane er den vertikale utstrekninga av vierregionen på 350-400 m.

## Kjelder
* Fjellfauna, Svein Haftorn, utgitt av Trondhjems Turistforening på F. Bruns bokhandels forlag, Trondheim, 1966.
Martina Schild

**Martina Schild** () er ein sveitsisk skirennar frå Brienz som vann sølvmedaljen i utforrennet under vinter-OL 2006. Ho har utfor og super-G som sine spesialøvingar. Hedy Schlunegger var mormor hennar.

## Aktiv
Schild debuterte i verdscupen i alpint 21. desember 2001 i St. Moritz.  Ho vart då nummer 29 i utfor, beste plasseringa i dei fem verdscuprenna ho deltok i den sesongen. Nøyaktig på dagen eitt år seinare kom ho på 13. plass i utfor i Lenzerheide, hennar beste resultat i verdscupen i 2003-sesongen. 20. desember 2003 kom ho på sjetteplass i utfor i St. Moritz, hennar klart beste sesongprestasjon i 2004-sesongen. Gjennom heile 2005-sesongen var ho å finne langt nede på resultatlistene etter verdscuprenn. 

21. januar 2006 gjorde Schild sitt beste verdscuprenn så langt, med ein femteplass i utfor, atter ein gong i St. Moritz. Tre veker seinare overraska ho stort og vann sølvmedaljen i utfortevlinga under vinter-OL 2006 i Torino, der ho einast hadde Michaela Dorfmeister framom seg på resultatlista. Også i super-G-tevlinga gjorde ho det godt med ein sjetteplass. Elles i sesongen hamna ho eit godt stykke ned på resultatlistene i verdscupen. Midt i desember 2006 kunne ho for første gong klive opp pallen etter eit verdscuprenn, i super-G i Reiteralm vart ho slått av dei to austerrikske kvinnene Renate Götschl og Nicole Hosp. Utover i 2007-sesongen hamna ho på ny langt ned på resultatlistene, i VM 2007 vart ho nummer 12 i super-G.

Den 2. desember 2007 vann Schild sitt første og så langt einaste verdscupren: Ho gjekk då til topps i eit super-G-renn i Lake Louise. Som i tidlegare sesongar måtte ho etter kvart sjå mange konkurrentar føre seg på resultatlistene. I 2009-sesongen var ho jamnare i prestasjonane, men ein 11. plass i eit super-G-renn vart sesongbeste. I januar 2010 fekk ho ein ny tredjeplass i super-G, i Haus im Ennstal. Seinare vart ho skadd og kunne ikkje delta i vinter-OL 2010. Etter ein svak 2011-sesong fekk ho ein opptur då ho tidleg i desember 2011 vart nummer fire i eit super-G-renn i Beaver Creek. Men ho klarte ikkje å følgje opp utover i sesongen.

Schild bur i Grindelwald.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Martin Schild|Martin Schild]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Martina Schild si heimeside
Monte Tamaro

**Monte Tamaro** er eit fjell i Dei lepontinske Alpane i Sveits.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Monte Tamaro|Monte Tamaro]]» frå , den 12. februar 2012.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Monte Tamaro kabelvogn
São Tomé

**São Tomé** er hovudstad og den største byen på øystaten São Tomé og Príncipe i Vest-Afrika. Han har rundt 50&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen blei grunnlagd av portugisarar i 1485, og er bygd opp kring ei domkyrkje frå 1500-talet. Ein annan tidleg bygning er Fort São Sebastião frå 1575 som i dag er nasjonalmuseet på São Tomé. 

São Tomé ligg på nordaustkysten av øya São Tomé, og er ein viktig lokal hamneby. São Tomé internasjonale lufthamn ligg like utanfor byen. São Tomé har også vegsamband med byane Trindade, Guadalupe og Santana. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:São Tomé|São Tomé]]» frå ,  den 7. april 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
Tannhorn

**Tannhorn** er eit fjell i Bern-Alpane. Det ligg vest for Brienzer Rothorn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tannhorn|Tannhorn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Simplonpasset

**Simplonpasset** er ein fjellovergang, 2&nbsp;005 meter over havet, mellom Wallis-Alpane og Lepontin-Alpane i Sveits. Overgangen knyter saman Brig i kantonen Valais i nord, med Domodossola i regionen Piemonte i Italia i sør. Sjølve overgangen ligg i Sveits med sveitsiske landsbyar på begge sider av passet.

1&nbsp;300 høgdemeter under Simplonpasset går den knapt 20&nbsp;km lange jarnbanetunnelen Simplontunnelen.

### Soge
Fjellovergangen har vore trafikkert med muldyr sidan 1600-talet. Ei internasjonal rolle fekk Simplonpasset først då passvegen vart bygt under Napoleon, mellom 1801 og 1805. Samstundes vart det bygt eit hospits på passhøgda. Sidan gjekk faste postruter over Simplonpasset. Etter byggjing av mange rasoverbygg, kunne vegen i 1970 opnast for heilårstrafikk.

## Bakgrunnsstoff


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Simplon Pass|Simplon Pass]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Torent Alto

**Torent Alto** (eller **Torrone Alto**) er eit fjell i Dei lepontinske Alpane, på grensa mellom kantonane Ticino og Graubünden. Det er det høgaste fjellet i ei rekkje mellom skardet Giümella, aust for Biasca (2&nbsp;117 moh.) og Bellinzona.

Torent Alto består av tre ryggar og veggar. Den største er nordveggen, som ligg oppfor Val Pontirone sør for Malvaglia. Den minste er vestveggen, som ligg oppfor Valle d'Osogna, aust for Osogna. Austveggen ligg oppfor landsbyen Cauco i Calancadalen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Torent Alto|Torent Alto]]» frå , den 12. februar 2012.* 


## Bakgrunnsstoff
* Torrone Alto på SummitPost
Tour d'Aï

**Tour d'Aï** er eit fjell vest i Bern-Alpane, oppfor Leysin i kantonen Vaud. Det ligg i nærleiken av Tour de Mayen, i fjellkjeda mellom Rhone og Col des Mosses, sør for Genfersjøen. Frå Genfersjøen er begge toppane lett synlege. 

Det går ein sti opp nordsida til toppen av fjellet frå alp of Aï, nær Bernuse, oppfor Leysin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tour d&#39;Aï|Tour d&#39;Aï]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Tour d'Aï on SummmitPost
Piz da las Trais Linguas

**Piz da las Trais Linguas** (tysk *Dreisprachenspitze*, begge namna tyder «trespråkstoppen») eller *Cima Garibaldi*, er eit fjell i Ortler-Alpane på grensa mellom Sveits og Italia. Toppen er eit trippelpunkt mellom regionane Lombardia, provinsen Bolzano og kantonen Graubünden. I Lombardia talar folk italiensk, i provinsen Bolzano tysk og i Graubunden retoromansk, så derfor har toppen namn på både tysk og retoromansk. I Italia vert toppen kalla Cima Garibaldi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz da las Trais Linguas|Piz da las Trais Linguas]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Trockener Steg

**Trockener Steg** er ein mindre fjelltopp i Wallis-Alpane, i nærleiken av Zermatt i Sveits, ved foten av Matterhorn. Det ligg ein kabelvognstasjon ved toppen og frå her har ein tilkomst til Klein Matterhorn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Trockener Steg|Trockener Steg]]» frå , den 12. februar 2012.*
Sankt Gotthard-passet

**Sankt Gotthard-passet** er ein fjellovergang, 2&nbsp;108 meter over havet, over hovudkammen til Alpane. Overgangen ligg straks sør for grensa mellom dei to kantonane Uri og Ticino i Sveits. Under passet går ein 15 km lang jarnbanetunnel, bygt 1882, og ein vegtunnel. Vegtunnelen stod ferdig i 1980 og har redusert mykje rolla til fjellvegen. Ein 57 km lang jarnbanetunnel stod ferdig i 2016.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:St. Gotthard-passet|St. Gotthard-passet]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Tsa de l'Ano

**Tsa de l'Ano** er eit fjell i Wallis-Alpane i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tsa de l&#39;Ano|Tsa de l&#39;Ano]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Tschingelhörner

**Tschingelhörner** (eller *Tschingelhoren*) er eit fjell i Glarus-Alpane, på grensa mellom kantonane Glarus og Graubünden i Sveits. Det er i røynda fleire toppar langs ein 1&nbsp;km lang rygg, sørvest for Piz Segnas. Fjellet er ein del av det sveitsiske tektoniske området Sardona og ein verdsarvstad.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tschingelhörner|Tschingelhörner]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Tschuggen

**Tschuggen** er eit fjell i Plessurfjella (Alpane) i Sveits.

Ein gondolbane og ein stolheis går mellom toppen av fjellet og byen og vintersportstaden Arosa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tschuggen|Tschuggen]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Tschuggen i Wengen

**Tschuggen** er eit fjell ved Wengen i Bern-Alpane i Sveits.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tschuggen (Wengen)|Tschuggen (Wengen)]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Tweralpspitz

**Tweralpspitz** er eit fjell i Appenzelleralpane, i nærleiken av Wattwil i kantonen St. Gallen. Fjellet er det høgaste punktet på ei fjellrekkje nord for Rickenpasset.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tweralpspitz|Tweralpspitz]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Üetliberg

**Üetliberg**  (òg skrive **Uetliberg**) er eit fjell på Det sveitsiske platået, og ein del av Albisfjella, med ei høgd på 873&nbsp;moh. Frå toppen har ein god utsikt over heile byen Zürich og Zürichsjøen. Det ligg òg eit hotell på det vesle fjellet. Dei to tårna på fjellet er eit utkikkstårn (gjenoppbygd i 1990) og Uetliberg fjernsynstårn (132 m, gjenoppbygd 1968). Toppen har lett tilkomst med tog frå Zürich.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Üetliberg|Üetliberg]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Heathcote Valley

**Heathcote Valley** er ein forstad i Christchurch på New Zealand.

## Geografi

Bydelen er dominert av nærleiken til vegtunnelen Lyttelton road tunnel, ei stor trafikkåre som går gjennom Port Hills. Vegen er ein del av riksveg *State Highway 74*. Jarnvegslinja *Main South Railway line* går gjennom forstaden før ho når Lyttelton rail tunnel som fører til hamna i Lyttelton.

Forstaden ligg ved foten av dei bratte vulkanske knausane som dannar den nordlege kanten av åsane, om lag åtte kilometer søraust for bysentrum. Frå Heathcote Valley startar også gondolbanen Christchurch Gondola, som går opp til Mount Cavendish på Port Hills. Gondolbanen opna offisielt den 24. november 1992.

## Historie

Heathcote Valley har ei lang historie med produksjon av malt, den siste verksemda var Canterbury Malting Company. Dei utrangerte fabrikkbygningane, som vart stengde i 1999, dominerer horisonten.

## Namn

Trass i namnet ligg Heathcote Valley om lag to kilometer sør for Heathcote River, som ikkje renn gjennom forstaden, men over ei vid slette austover.
Forstaden har fått namn etter sir William Heathcote, sekretær i Canterbury Association.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Heathcote Valley|Heathcote Valley]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
*Heathcote Valley Online website: Nytt og informasjon frå lokalsamfunnet.
Unterrothorn

**Unterrothon** eller (*Rothorn*) er eit fjell i Wallis-Alpane oppfor Zermatt. Ein kan nå toppen med ei kabelvogn via Sunnegga og Blauherd. *Rothorn paradise* er eit av skiområda kring Zermatt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Unterrothorn|Unterrothorn]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Cima dell'Uomo

**Cima dell'Uomo** er eit fjell i Dei lepontinske Alpane i Sveits. Det ligg aust for Pizzo di Vogorno nær Bellinzona i Ticino.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cima dell&#39;Uomo|Cima dell&#39;Uomo]]» frå ,  den 12. februar 2012.*
Leigefe

**Leigefe** (gammalnorsk *leigufé*) var husdyr som vart bortleigd til bønder som hadde meir beite eller fôr enn eigaren. Nemningar i gammalnorsk syner at det er ein gammal skikk. Han har vorte praktiser på mange måtar kringom i Noreg. Det kan sjå ut som det var vanlegast å overta ansvaret for andre sine dyr om sommaren. Mange stader, som til dømes i Eidfjord i Hardanger, vart det rekna som svært viktig å få tak i leigefe, slik at dei gode fjellbeita kunne gi ekstra forteneste. 
Ein måte ordninga med leigefe vart praktisert på var at  ei budeie hadde ansvaret for fleire buskapar. Då var det hennar arbeidskraft som vart bortleigd til inntekt for gardsbruket.

Mange stader, særleg ved kysten, vart fe bortleigd om vinteren òg. Den som hadde lite beite, men bra med slåttemark til å sanke vinterfôr, kunne motta dyr frå bønder som hadde gode beite og mindre slåttemark.

Leigeavtalar kunne variere mykje. Det kunne vere snakk om betaling med pengar, eller eigaren og leigaren avtalte korleis avdråtten skulle fordelast. Det vart og avtalt kven som skulle bringe eller hente dyra. Ofte vart dyr flytt langt, - òg sjøvegen. Før det var oppretta dampskipsruter, var det gjerne dei største robåtane som vart brukt til dyretransport. Dei vart forsterka med garnering, og vart utstyrte med grimefeste.

Ein del leigefe hadde andre eigarar enn bønder. Kyrkja åtte tidvis ein del dyr som dei leigde bort. Personar utan jord kunne arve husdyr. Desse vart ofte bortleigde. Leiga var pengar eller naturalia. Gulatinglova hadde eit eige kapittel *Um leigekyr*. Her vart  det særleg lagt vekt på at kua skulle leverast attende i den stand ein mottok ho. Seinare finn ein at leigekrøter vart utsett for endå hardare svelteforing enn dei andre dyra i fjøset.

Ordninga med leigefe avtok, mellom anna fordi mange setrar vart avvikla. På nokre stader utvikla leigefeordninga seg til setermeieri. Det første meieriet i Noreg var setermeieriet i Raudsjødalen i Tolga. Fellesfjøsa ein finn i dag har og likskapstrekk med leigefeordninga. Ved kysten finn ein at det vart slutt med leigefe i byrjinga av første verdskrigen. Då vart fiskeprisane høge, det vart betre velstand, og det lønte seg ikkje lenger å bruke tid og krefter til slått og dyretransport.

## Nemningar
I tillegg til leigefe har det vorte brukt mange, delvis lokale, nemningar på denne ordninga. I gammalnorsk finn ein *leigufé* og *fulgufé*. Likeeins *taka naut á fóðr*. I seinare tid har *stillingsfe* vorte brukt mange stader. Lokale variantar er: *framandkyr* (på Austlandet og i Trøndelag), *drottkyr* (Nordmøre og Nord-Østerdalen), *sellingskyr* (Sunndal), *vaktefe* (Hallingdal), *fraktekrøter* (Hardanger), *takekyr*  (Sunnmøre) og *hegningskrøter* (Setesdal). Kyr som vart vekkleigde om vinteren vart kalla *fodekyr* på Sunnmøre.

## Kjelder
*Lars Reinton: *Til seters*. Det Norske Samlaget 1969.
* Asbjørn Øye: Fodekyrskipnaden i Ørsta i *Tidsskrift for Sunnmøre Historielag 1987*
*Kristoffer Visted og Hilmar Stigum: *Vår gamle bondekultur* band I. Oslo 1970. 
* Gulatinglovi. Det Norske Samlaget 1937

## Fotnotar
Piz Urlaun

**Piz Urlaun** er eit fjell i Glarus-Alpane, på grensa mellom kantonane Glarus og Graubünden. Det ligg ein rygg mellom Tödi og Bifertenstock. Begge sidene er dekte av isbrear.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piz Urlaun|Piz Urlaun]]» frå ,  den 12. februar 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*moh 378929 Piz Urlaun på SummitPost