open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1632

**1632** (romartal MDCXXXII) var eit skotår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 29. august: John Locke, engelsk tenkjar
* 18. oktober: Luca Giordano, italiensk målar
* 30. oktober: Christopher Wren, engelsk arkitekt
* 24. november: Baruch Spinoza, nederlandsk filosof
* 28. november: Jean-Baptiste Lully, italiensk-fransk toneskapar

## Døde

* 6. november: Kong Gustav II Adolf av Sverige
1677

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 20. oktober: Stanisław Leszczyński, polsk konge

## Døde

* 21. februar: Baruch Spinoza, nederlandsk-jødisk rasjonalistisk filosof.
* 11. juni: Daniel Buskovius, svensk prest
Spinoza

**Spinoza** er eit portugisisk og sefardisk slektsnamn. Namnet, som òg finst i forma Espinoza, kjem frå byen Espinosa som ligg nær Burgos i Spania.

### Kjende namneberarar
* Baruch Spinoza, nederlandsk-jødisk rasjonalistisk filosof.
1612

**1612** (romartal MDCXII) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skottår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* 26. august: Slaget ved Kringen i Gudbrandsdalen 

## Fødde

*

## Døde

* 29. mars: Anna Kathrine av Brandenburg, dansk-norsk dronning
* 8. juli: Hans Leo Hassler, tysk toneskapar
* 12. august: Giovanni Gabrieli, italiensk komponist
1613

**1613** (romartal MDCXIII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 7. april: Gerard Dou, nederlandsk målar
* 16. juni: John Cleveland, engelsk diktar

## Døde

* 8. september: Carlo Gesualdo, italiensk komponist
* 6. desember: Anton Praetorius, tysk teolog
1614

**1614** (romartal MDCXIV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
* Den svensk-russiske krigen braut ut
* Tirana blei grunnlagd av Sulejman Pasha
* Øya Jan Mayen fekk sitt noverande namn.
* Sverige og Nederlanda gjekk saman i eit forsvarsforbund
* Tokugawa Ieyasu gjekk til åtak på Osaka borg etter at Toyotomi Hideyori hadde prøvd å forsterka det.
* Grunnlegginga av universitetet i Groningen.
* John Neper gav ut den første logaritmetabellen
* I Frankrike skjedde det siste møtet i stenderforsmalinga før 1789.

### Noreg
*

## Fødde

*

## Døde

* 7. april: El Greco, gresk-spansk kunstnar
* 21. august: Elizabeth Báthory, ungarsk seriemordar
* 15. oktober: Peder Claussøn Friis, norsk prest og historikar
1616

**1616** (romartal MDCXVI) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skottår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 21. januar: Erik Pontoppidan den eldre, dansk biskop

## Døde

* 22. april: Miguel de Cervantes Saavedra, spansk forfattar
* 23. april: William Shakespeare, engelsk forfattar
** Inca Garcilaso de la Vega, peruansk forfattar
* 22. desember: Jacob Le Maire, nederlandsk oppdagar
1618

**1618** (romartal MDCXVIII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 1. januar: Bartolomé Murillo, spansk målar
* 14. september: Peter Lely, nederlandsk-engelsk målar

## Døde

* 10. desember: Giulio Caccini, italiensk toneskapar
1620

**1620** (romartal MDCXX) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skottår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 16. februar: Fredrik Vilhelm I av Brandenburg, tysk fyrste
* 20. oktober: Aelbert Cuyp, nederlandsk målar

## Døde

* 1. mars: Thomas Campion, engelsk toneskapar
1621

**1621** (romartal MDCXXI) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 31. mars: Andrew Marvell, engelsk diktar og politikar
* 1. april: Guru Teg Bahadur, den niande sikh-guruen.

## Døde

* 15. februar: Michael Praetorius, tysk toneskapar
* 16. oktober: Jan Pieterszoon Sweelinck, nederlandsk toneskapar
1619

**1619** (romartal MDCXIX) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
* Ferdinand II blei vald til keisar av det tysk-romerske riket.
* England etablerte sin første handelspost i India.

### Noreg
* Kong Christian IV sende Jens Munk på ein ekspedisjon for å finna Nordvestpassasjen til India. I staden gjenoppdaga Munk Hudsonbukta i Canada.

## Fødde

* 24. februar: Charles Le Brun, frank målar og kunstteoretikar
* 6. mars: Cyrano de Bergerac, fransk soldat og diktar
* 6. august: Barbara Strozzi, italiensk songar og komponist.
* 29. august: Jean-Baptiste Colbert, mektig fransk finansminister
* 28. desember: Antoine Furetière, fransk forfattar

## Døde

* 7. januar: Nicholas Hilliard, engelsk målar
* 19. februar: Lucilio Vanini, italiensk filosof
* 20. mars: Keisar Mathias av det tysk-romerske riket
* 14. oktober: Samuel Daniel, engelsk diktar
* 13. november: Ludovico Carracci, italiensk målar
1623

**1623** (romartal MDCXXIII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 19. juni: Blaise Pascal fransk matematikar, fysikar og filosof
* 16. juli: Bengt Gabrielsson Oxenstierna, svensk embetsmann

## Døde

* 4. juli: William Byrd, engelsk toneskapar
* 30. november: Thomas Weelkes, engelsk toneskapar
1625

**1625** (romartal MDCXXV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 24. september: Johan de Witt, nederlandsk politikar

## Døde

* 13. januar: Jan Brueghel, nederlandsk målar
* 27. mars: Kong Jakob VI av Skottland og I av England
* 1. juni: Honoré d'Urfé, fransk forfattar
* 5. juni: Orlando Gibbons, engelsk toneskapar
* 16. november: Sofonisba Anguissola, italiensk målar
* Willem Schouten, nederlandsk oppdagar
1678

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 4. mars: Antonio Vivaldi
* 26. juli: Josef I av Det tysk-romerske riket
* 26. september: Peter Lacy, irsk-russisk hærførar

## Døde

* 12. juni: Erik Pontoppidan den eldre, dansk biskop
* 18. oktober: Jacob Jordaens, flamsk målar
1679

## Hendingar

### Utlandet
* Den fyrste kjende motorvogna i soga var ein dampbil laga av Ferdinand Verbiest, medan han budde i Kina. Vogna var om lag 60 cm lang og vart driven av ein primitiv dampturbin.

### Noreg
* Gyldenløvefeiden enda saman med den skånske krigen.
* Røros vart brunnen ned av svenske militærtroppar.

## Fødde

* 27. januar: Jean-François de Troy, fransk målar
* 16. oktober: Jan Dismas Zelenka, bøhmisk toneskapar

## Døde

* Januar/februar: Jan Steen, nederlandsk målar
* 4. desember: Thomas Hobbes, engelsk filosof
1680

## Hendingar

### Utlandet
* oktober: Canal du Midi var ferdig.

### Noreg
*

## Fødde

* 1. januar: Baladji Visjvanath, indisk fyrste

## Døde

* 12. september: Per Brahe, svensk guvernør
* 28. oktober: Giovanni Lorenzo Bernini, italiensk arkitekt
1622

**1622** (romartal MDCXXII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 15. januar: Molière, fransk forfattar
* 27. februar: Carel Fabritius, nederlandsk målar
* 8. november: Kong Karl X av Sverige
* 26. desember: Curt Adelaer, dansk-norsk sjøkrigar

## Døde

* 23. januar: William Baffin, engelsk oppdagar
1681

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 24. mars: Georg Philipp Telemann, tysk toneskapar
* august: Vitus Bering, dansk-russisk oppdagar

## Døde

*
1682

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 18. mai: Keisar Sjahu av Marathariket
* 13. september: Thomas von Westen, norsk prest

## Døde

* 25. februar: Alessandro Stradella, italiensk toneskapar
* 14. mars: Jacob van Ruisdael, nederlandsk målar
* 3. april: Bartolomé Murillo, spansk målar
* 23. november: Claude Lorrain, fransk målar
1683

**1683** (romartal MDCLXXXIII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 6. juni: Ashmolean Museum opna i Oxford som verdas første universitetsmuseum.
* 12. september: Den andre ottomanske beleiringa av Wien blei slått tilbake av den polske kongen Jan III Sobieski, ein viktig siger for det kristne Europa som markerte byrjinga på nedgangen til det osmanske riket.
* Taiwan blei erobra og ein del av Kina.
* Villsvin blei utrydda av jakt i Storbritannia

### Noreg
* 13. mars blei det forbode for danske prestar å ta pengar for å døypa eller via nokon.
* Den eldre Edda blei oppdaga på Island

## Fødde

* 14. januar: Gottfried Silbermann, tysk orgelbyggjar
* 5. juli: Peder Colbjørnsen, norsk forretningsmann og hærførar
* 10. november: Kong Georg II av Storbritannia
* 19. desember: Kong Filip V av Spania

## Døde

*30. juli: Maria Theresia av Austerrike, fransk dronning
*6. september: Jean-Baptiste Colbert (1619–1683), fransk politikar 
*15. desember: Izaak Walton, engelsk forfattar
1684

**1684** (romartal MDCLXXXIV) var eit skotår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Pave Innocens XI grunnla ein «heilag liga» saman med Habsburgarriket, Polen og Venezia for å frigjera Europa frå ottomanarherredømet.

### Noreg
*

## Fødde

* 15. april: Katarina I av Russland
* 10. oktober: Antoine Watteau, fransk målar
* 3. desember: Ludvig Holberg, norsk-dansk forfattar

## Døde

* Mars: Pieter de Hooch, nederlandsk målar
1626

**1626** (romartal MDCXXVI) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
* 6. mai: Nederlandske Peter Minuit kjøpte øya Manhattan frå amerikanske urfolk som heldt til der for varer til ein verdi av 24 dollar.
* 18. november: Innviinga av Peterskyrkja i Roma.

### Noreg
* 17. august: Nederlag for hæren til Kristian IV av Danmark-Noreg for den katolske ligaen, leia av overfeltherre Tilly, i slaget ved Lutter am Barenberg.

## Fødde

* 30. mars: Atto Melani, italiensk songar
* 18. desember: Dronning Kristina av Sverige

## Døde

* 20. februar: John Dowland, engelsk komponist og luttenist
* 9. april: Francis Bacon, engelsk
1628

**1628** (romartal MDCXXVIII) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skottår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.
## Hendingar
### Utlandet

* 25. januar: Shah Jahan blei krona til stormogul i Agra i Mogulriket.
* Mai&ndash;4. august: Trettiårskrigen. Stralsund blei kringsett av keisarhæren under Albrecht von Wallenstein.
Danske og svenske forsterkingar gjorde at byen klarte å halda ut. Då kong Kristian IV av Danmark-Noreg kom med ein ny hær måtte Wallenstein heva beleiringa.
*10. august: Det svenske skipet «Vasa» sokk i Stockholm hamn under jomfruturen sin.
*7.-8. september: Åttiårskrigen. I slaget i Matanzas-bukta vann den nederlandske admiralen Piet Hein 16 spanske saktteskip med ein verdi på over 11 millionar gylden, nok til å betala for heile den nederlandske hæren i åtte månader.
*28. oktober: Den over eitt år lange omleiringa av La Rochelle enda då hugenottane i byen overgav seg.

;Ukjend dato
* Portugal invaderte Monomotapa i sørlege Afrika.
* William Harvey gav ut *Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus* i Frankfurt, om funna sine om blodsirkulasjonen.

### Noreg
* Christian IV oppretta den norske Hæren.
*
## Fødde

*12. januar: Charles Perrault, fransk folklorist og forfattar
*1. februar: Jan Hackaert, nederlandsk målar
*25. februar: Claire-Clémence de Maillé-Brézé, fransk adelskvinne
*10. mars: Marcello Malpighi, italiensk biolog og lege
*24. mars: Sophie Amalie av Braunschweig-Lüneburg, dronning av Danmark-Noreg
*21. oktober: Úrsula Micaela Morata, spansk nonne, mystikar og ordensgrunnleggjar
*November (døypt 30. november): John Bunyan, engelsk forfattar

## Døde

* 23. januar: Dawar, Garshasp, Shahryar, Tahmuras og Hoshang, søner av stormogul Djahangir, avretta
* 15. mars: John Bull, engelsk komponist
* 8. juni: Rudolph Goclenius, tysk filosof
* 28. juni: Jens Munk, dansk-norsk oppdagar
* 11. juli: David Origanus, tysk astronom
* 13. juli: Robert Shirley, engelsk eventyrar
* 23. august: George Villiers, 1. hertug av Buckingham, engelsk statsmann
* 23. september: Amalia von Hatzfeld, svensk adelskvinne og forvaltar
* 25. september: Magdalene av Bayern, tysk adelskvinne
* 30. september: Fulke Greville, 1. baron Brooke, engelsk forfattar
* 16. oktober: François de Malherbe, fransk forfattar
* 16. november: Paolo Quagliati, italiensk komponist
1629

**1629** (romartal MDCXXIX) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 12. mai – Freden i Lübeck

### Noreg
*

## Fødde

* 14. april: Christiaan Huygens, nederlandsk matematikar og fysikar
* 17. august: Jan III Sobieski, polsk-litauisk monark

## Døde

* 1. november: Hendrick ter Brugghen, nederlandsk målar
1627

**1627** (romartal MDCXXVII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.

## Hendingar

### Utlandet
* 17. februar: Barbados blei engelsk koloni.
* 20. juli-19. august: Åttiårskrigen. Frederik Henrik av Oranien omleira Grol, den siste spanske skansen aust i Nederlanda, og tok byen etter ein månad.
* 22. juli: Engelske styrkar under hertugen av Buckingham invaderte Île de Ré for å støtta hugenottane i La Rochelle.
* 16. juli: Tyrkarrana. Piratar frå Alger tok seg til Island og bortførte 400 islendarar som slavar.
* 27. juli: Eit jordskjelv raserte dei søritalienske byane San Severo og Torremaggiore.
* September: Troppane til Ludvig XIII av Frankrike byrja beleiringa av La Rochelle.

* Den siste kjende uroksen blei drepen i Polen.

### Noreg
*

## Fødde

* 25. januar: Robert Boyle, irskkjemikar
* 15. februar: Shivaji, grunnleggjaren av det indiske Marathariket
* 27. september: Jacques Bénigne Bossuet, fransk teolog og biskop
* 29. november: John Ray, engelsk biolog
* Jan Siberechts, flamsk målar

## Døde

* 8. september: Juan Sánchez Cotán, spansk målar
* 11. oktober: Bernardo de Balbuena, spansk diktar
* 8. november: Djahangir, indisk stormogul

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:1627|1627]]» frå , og «[[:sv:|1627]]» frå  den 8. september 2011.*
1630

**1630** (romartal MDCXXX) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
### Utlandet
* I eit opprør i Monomotapa i Aust-Afrika mista 300-400 portugisarar livet.

### Noreg
* Hansaforbundet blei oppløyst.

## Fødde

* 26. februar: Guru Har Rai, den sjuande av dei ti sikh-guruane
* 29. mai: Kong Karl II av England
** Margaret Hughes, den første profesjonelle kvinnelege skodespelaren i England

## Døde

* 15. november: Johannes Kepler, tysk astronom og matematikar
* 19. november: Johann Hermann Schein, tysk toneskapar

## Kjelder
1631

**1631** (romartal MDCXXXI) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar
### Utlandet
* Mombasa blir frigjord frå portugisarane under leiing av høvding Singhallia.

### Noreg
*

## Fødde

*

## Døde

* 31. mars: John Donne, engelsk forfattar
1633

**1633** (romartal MDCXXXIII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 14. oktober: Jakob II av England, skotsk og engelsk konge

## Døde

* 1. mars: George Herbert, engelsk forfattar
* 12. august: Jacopo Peri, italiensk toneskapar
1634

**1634** (romartal MDCXXXIV) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Det franske akademiet kom saman for første gong.
* Engelskmenn grunnla ein koloni i Cochin (no Kochi) på den indiske Malabarkysten.

### Noreg
*

## Fødde

* 16. januar: Dorothe Engelbretsdotter, norsk forfattar
* 15. desember: Thomas Kingo, dansk salmediktar

## Døde

* 15. februar: Wilhelm Fabry, tysk lækjar
* 25. februar: Albrecht von Wallenstein, bøhmisk militærleiar (drepen)
1635

**1635** (romartal MDCXXXV) var eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*
* 22. februar: Det franske akademiet () blei grunnlagt i Paris i Frankrike som eit nasjonalt akademi for bevaringa av det franske språket.

### Noreg
*

## Fødde

* 13. januar: Philipp Jacob Spener, tysk teolog
* 27. juli: Robert Hooke, engelsk fysikar og matematikar
## Døde

* 5. februar: Joos de Momper, flamsk målar
* 27. august: Lope de Vega, spansk forfattar
* 25. desember: Samuel de Champlain, fransk navigatør, kartograf, soldat, oppdagingsreisande og kolonisator

## Kjelder
1675

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 31. mars: Prospero Lorenzo Lambertini, kjend som pave Benedikt XIV

## Døde

* 9. februar: Gerard Dou, nederlandsk målar
* 11. november: Guru Teg Bahadur, den niande sikh-guruen
* 15. november: Curt Adelaer, norsk-dansk sjøkrigar
* 15. desember: Johannes Vermeer, nederlandsk målar
1650

**1650** (romartal MDCL) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 27. april: Charlotte Amalie av Hessen-Kassel, dansk-norsk dronning
* 26. mai: John Churchill, 1. hertug av Marlborough, engelsk hærførar
* 14. november: Kong Vilhelm III av England

## Døde

* 11. februar: René Descartes, fransk filosof
1676

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Norske styrkar invaderte Bohuslän som start på Gyldenløvefeiden.

## Fødde

* 3. juli: Leopold I av Anhalt-Dessau, tysk hærførar
* 26. august: Robert Walpole, britisk statsminister

## Døde

* 14. januar: Francesco Cavalli, italiensk tonesdkapar
1640

**1640** (MDCXL) var eit skotår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* 1. desember: Portugal fekk sjølvstende frå Spania under João IV. Sjølvstendet blei ikkje godteke av Spania før i 1668.

### Noreg
*

## Fødde

* 1. april: Georg Mohr, dansk matematikar
* 10. april (usikker dato): Aphra Behn, engelsk forfattar
* 9. juni: Keisar Leopold I av Det tysk-romerske riket

## Døde

* 23. mars: Thomas Carew, engelesk forfattar
* 10. april: Agostino Agazzari, italiensk komponist og musikkvitar
1660

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Kong Fredrik III innførte einevelde og arvekongedømme i Danmark og Noreg.

## Fødde

* 28. mai: Kong Georg I av Storbritannia
* 27. juli: Johann Patkul, livisk politikar
## Døde

* 13. februar: Kong Karl X av Sverige
* 6. august: Diego Velázquez, spansk målar
1670

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* September: Lisbet Nypan avretta for trolldom

## Fødde

* 12. mai: August den sterke, fyrste og konge av Sachsen og Polen

## Døde

* 9. februar: Kong Fredrik III av Danmark-Noreg
1665

**1665** (romartal MDCLXV) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Kongeriket Kongo utkjempar eit slag mot Portugal som endar med tap og halshogging av ManiKongoen.

### Noreg
*

## Fødde

*

## Døde

* 12. januar: Pierre de Fermat, fransk matematikar
* 17. september: Kong Filip IV av Spania
* 19. november: Nicolas Poussin, fransk målar
* 10. desember: Tarquinio Merula, italiensk toneskapar
1645

**1645** (romartal MDCXLV) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar
 
*Trettiårskrigen og Den engelske borgarkrigen heldt fram.

### Utlandet

* 2. februar: Den engelske borgarkrigen i Skottland (*[[Wars of the Three Kingdoms]]*): Slaget ved Inverlochy i Skottland. Presbyterianske covenanters blei nedkjempa av Montrose og ein styrke av høglendarar og forbunds-irar.
* 15. februar: Den engelske borgarkrigen. New Model Army blei offisielt grunnlagd.
* 24. februar: Slaget ved Jankov, eit av dei blodigaste slaga under Trettiårskrigen, blei utkjempa mellom svenske og tysk-romerske styrkar sør i Bøhmen. Svenskane vann.
;Utan dato
* Den eldste avisa i Norden, svenske *[[Ordinari Post Tijdender]]*, blei først gjeven ut.

### Noreg
* 13. august: Freden i Brömsebro. Noreg mista Jämtland og Härjedalen til Sverige.
*

## Fødde

* 15. juni: Sidney Godolphin, 1. jarl av Godolphin, britisk guvernør
* 28. juli: Marguerite Louise d'Orléans, fransk prinsesse
## Døde

* 28. august: Hugo Grotius, nederlandsk filosof, jurist og teolog
* 24. september: William Lawes, engelsk toneskapar
1638

**1638** (romartal MDCXXXVIII) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar
### Utlandet
* Nederland tok Elmina på Gullkysten.

### Noreg
*

## Fødde

* 1. januar: Niels Stensen, dansk vitskapsmann
* 5. september: Ludvig XIV av Frankrike
* Ulrik Frederik Gyldenløve, dansk-norsk hærførar

## Døde

* januar: Adriaen Brouwer, nederlandsk målar
* 26. februar: Claude-Gaspard Bachet de Méziriac, fransk matematikar
1639

## Hendingar
### Utlandet
* Arabiske ryttaravdelingar stormar Egypt.

### Noreg
*

## Fødde

* 3. april: Alessandro Stradella, italiensk toneskapar

## Døde

* 21. mai: Tommaso Campanella, italiensk filosof
1655

**1655** (romartal MDCLV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* 25. mars: Saturnmånen Titan blei oppdaga av den nederlandske astronomen Christiaan Huygens.
* 7. april: Innsetjinga av Fabio Chigi som pave Alexander VII.
* 10. mai: Engelske styrkar gjekk i land på Jamaica.
* Go-Sai av Japan kom til makta.

### Noreg
*

## Fødde

* 8. april: Ludvig Vilhelm av Baden-Baden, tysk fyrste og krigar
* 13. mai: Pave Innocens XIII
* 24. november: Karl XI av Sverige

## Døde

* 7. januar: Pave Innocens X
* 28. juli: Cyrano de Bergerac, fransk dramatikar
1636

**1636** (romartal MDCXXXVI) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Sjøforsvaret fekk sin første lege (medicus), Ambrosius Rhodius.

## Fødde

* 27. mai: Tormod Torfæus, islandsk-norsk historikar
* Jacques Marquette, fransk oppdagar

## Døde

*
1641

**1641** (romartal MDCXLI) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*4. januar: Stratovulkanen Mélébingóy på Mindanao (i dag del av Filippinane) hadde eit stort utbrot.
*14.januar: Slaget om Malacca enda med at Det nederlandske austindiakompaniet gjorde slutt på portugisisk kontroll over Malacca.

### Noreg
*
*5. juli: Kristiansand blei grunnlagd av Christian IV.

*Gamle rådhus i Christiania stod ferdig.

## Fødde

* 7. september: Tokugawa Ietsuna, japansk shogun
*26. september: Nehemiah Grew, engelsk planteanatom
*5. november: Keisarinne Xiaohuizhang av Shunzhi

## Døde

*3. januar: Jeremiah Horrocks, engelsk astronom
*4. juli: Pedro Teixeira, portugisisk oppdagar
*9. desember: Anthonis van Dyck, nederlandsk målar
1644

**1644** (romartal MDCXLIV) var eit skotår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar
* Ming-dynastiet i Kina, som tok over makta i 1368, tok slutt dette året.

### Utlandet

*27. mai: Slaget om Shanhaiguan førte til at Ming-dynastiet fall og Qing-dynastiet tok over makta i Kina.

### Noreg
* 28. august: Røros Kobberverk vart stifta.
* Tyge Nielssøn gav ut den første norske almanakken.

## Fødde

* 12. august: Heinrich Ignaz Biber, bøhmisk musikar

## Døde

* 3. mars: Guru Hargobind, den sjette av dei ti sikh-guruane
* 8. september: Francis Quarles, engelsk forfattar
1646

**1646** (romartal MDCXLVI) var eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 15. april: Kong Kristian V av Danmark-Noreg
* 1. juli: Gottfried Leibniz, tysk filosof

## Døde

* 28. oktober: William Dobson, engelsk målar
1647

**1647** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår på ein tysdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 20. juni: Kurfyrst Johan Georg III av Sachsen
* 22. august: Denis Papin, fransk oppfinnar
* Petter Dass, norsk prest og diktar

## Døde

* 2. juni: Kristian, dansk-norsk prins og tronfylgjar
* 25. oktober: Evangelista Torricelli, italiensk fysikar
1648

**1648** (romartal MDCXLVIII) var eit skotår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Trettiårskrigen vart avslutta med freda i Westfalen
* 30. januar: Spania godtok nederlandsk sjølvstende, som provinsane hadde erklært i 1581

* 6. juli: Fredrik III vart hylla som konge av Danmark og Noreg etter at kong Kristian IV hadde døydd 28. februar. Kroninga fann stad den 23. november.

### Noreg

## Fødde

* 9. april: Henri de Massue, fransk-engelsk hærførar
* 14. mai: René de Froulay de Tessé, fransk hærførar

## Døde

* 28. februar: Kong Kristian IV av Danmark-Noreg
* 1. september: Marin Mersenne, fransk filosof og matematikar
1649

**1649** (romartal MDCXLIX) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianska kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* 30. januar: Kong Karl I av England vart halshogd i London

### Noreg
*

## Fødde

*

## Døde

* 30. juni: Simon Vouet, fransk målar
1671

**1671** (romartal MDCLXXI) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*April – Slaget ved Saraighat: Ahom-generalen Lachit Borphukan sigra over mogulstyrkane utanfor dagens Guwahati i Assam.
*2. april: Pave Klemens X heilaggjorde Rose av Lima, som dermed blei den første katolske helgenen frå Amerika.
*9 mai: Thomas Blood, forkledd som ein geisleg, prøvde å stela dei britiske kronjuvelane frå Tower of London. 
*22. juni: Det osmanske riket erklærte krig mot Polen.

### Noreg
*Det blei oppretta ein lensadel i landet, med titlane greve og baron. 
* Grevskapet  Laurvigen (Larvik) blei oppretta.
*Larvik fekk kjøpstadrettar.

## Fødde

* 8. juni: Tomaso Albinoni, italiensk toneskapar
* 9. juli: Margareta von Ascheberg, svensk grevinne, godseigar og regimentleiar
* 11. oktober: Kong Fredrik IV av Danmark-Noreg

## Døde

*31. mars: Anne Hyde, engelsk prinsesse
*8. mai: Sébastien Bourdon, fransk barokkmålar
*25. juni: Giovanni Battista Riccioli, italiensk astronom

## Kjelder
1643

**1643** (romartal MDCXLIII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* 14 mai: Ludvig XIV blei ny konge av Frankrike etter Ludvig XIII.

### Noreg
* Det første norske boktrykkeriet blei etablert i Kristiania, og den første almanakken blei gitt ut.

## Fødde

*4. januar: Isaac Newton, engelsk matematikar og fysikar (etter den gregorianske kalenderen)
*23. mars: María de León Bello y Delgado, spansk nonne og mystikar

## Døde

* 13. mai: Kong Ludvig XIII av Frankrike 
* 29. november Claudio Monteverdi, italiensk komponist

## Kjelder
1672

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 10. juni: Peter den store, russisk tsar

## Døde

* 20. august: Johan de Witt, nederlandsk statsleiar
* 6. november: Heinrich Schütz, tysk toneskapar
1673

**1673** var eit år på 1600-talet.

## Hendingar

### Utlandet
* 1. januar: Postgang mellom New York og Boston tok til.
* April: Badshahimoskéen i Lahore stod ferdig.
* 17. mai: Louis Jolliet og Jacques Marquette byrja utforska Mississippi-elva og Dei store sjøane.
* 7. juni: Første sjøslaget ved Schooneveld under Den tredje engelsk-nederlandske krigen. Det andre slaget fann stad 14. juni. Nederlendarane sigra ved begge slaga.
* 11. juni: Omleiringa av Maastricht under Den fransk-nederlandske krigen tok til. Dei franske styrkane tok byen den 26. juni.

**Utan dato:**
* Banken og handelshuset Mitsui blei grunnlagd i Edo (no Tokyo) i Japan.
* Første skipet med slavar frå Guinea kom til Dansk Vestindia.

### Noreg

## Fødde

* 5. juli: Friedrich Heinrich von Seckendorff, austerriksk hærførar
* 20. oktober: Dimitrie Cantemir, moldavisk voivod og vitskapsmann
* 30/31. desember: Sultan Ahmed III av Det osmanske riket
* Yoshizawa Ayame I, japansk skodespelar

## Døde

* 17. februar: Molière, fransk teatermann
* 15. mars: Salvator Rosa, italiensk kunstnar
* 8. juli: Johann Rudolph Ahle, tysk komponist
* 10. august: Johann Konrad Dippel, tysk lege, teolog og alkymist
1674

## Hendingar

### Utlandet
* 19. februar: Den tredje krigen mellom England og Nederland blei avslutta med Westminster-traktaten, som mellom anna overførte den nederlandske kolonien *Ny-Amsterdam* til England, som døypte han om til New York.
* 6. juni: Sjivadji blei krona til konge av Marathariket.

### Noreg
*

## Fødde

* 2. august: Filip II av Orléans, fransk statsleiar
* 17. juli: Isaac Watts, engelsk salmediktar

## Døde

* 12. januar: Giacomo Carissimi, italiensk komponist
* 27. oktober: Hallgrímur Pétursson, islandsk diktar
* 8. november: John Milton, engelsk diktar
1651

**1651** (romartal MDCLI) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Navigasjonslovane vart vedtatt i England
* Thomas Hobbes gir ut hovudverket sitt Leviathan

### Noreg
*

## Fødde

* 16. august: Carl Gustav Rehnskiöld, svensk hærførar

## Døde

*
1652

**1652** var eit år på 1600-talet.

## Hendingar

### Utlandet
* 8. april: Kappkolonien vart grunnlagt i dagens Sør-Afrika av Det nederlandske austindiakompaniet.
* 18. mai: Rhode Island godkjende den første loven i Nord-Amerika som forbaud slaveri.
* Juli: Den første britisk-nederlandske krigen tok til. Krigen varte til 1654.
* Irkutsk blei grunnlagd som vinterkvarter i Sibir.

### Noreg
*

## Fødde

* 14. februar: Camille d’Hostun, duc de Tallard, fransk hærførar
* 7. april: Pave Clemens XII, fødd Lorenzo Corsini
* 21. april: Michel Rolle, fransk matematikar
* 27. mai: Elisabet Charlotte av Pfalz, tysk prinsesse
* Mai: Jane Barker, engelsk forfattar
* Jagannatha Samrat, indisk astronom og matematikar

## Døde

* 30. januar: Georges de La Tour, fransk målar
* 22. august: Jacob De la Gardie, svensk statsmann og soldat
* 2. september: José de Ribera, spansk-italiensk målar
* 4. november: Jan-Karel della Faille, flamsk matematikar
* 23. desember: John Cotton, engelsk-amerikansk puritanar, grunnleggjar av Boston
1653

**1653** (romartal MDCLIII) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*
* Dronning Christina av Sverige innstifta Amarantarordenen.

### Noreg
*

## Fødde

* 11. januar: Gaspar de la Cerda Sandoval Silva y Mendoza, visekonge av Ny-Spania
* 17. februar: Arcangelo Corelli, italiensk komponist og fiolinist
* 2. april: Georg av Danmark, engelsk og skotsk prinsgemal 1702–1707, irsk prinsgemaål 1702–1708 og britisk prinsgemal 1707–1708 (gift med Anna av Storbritannia)
* 30. mai: Claudia Felicitas av Tyrol, tysk-romersk keisarinne
* 31. mai: Eleonora Maria Josefa av Austerrike, dronning av Polen
* 22. juni: André-Hercule de Fleury, fransk kardinal og politikar
*30. august: Johann Pachelbel, tysk komponist

## Døde

*
* 3. april: Hans Hansen Resen, dansk biskop 
* 26. juni: Juliana Morell, spansk forfattar, første kvinnelege doktoranden i jus
* 16. oktober: Jan Wildens, flamsk målar
* 22. november: Francesco Maria Macchiavelli, italiensk kardinal 
Utan dato:
* Constantia Sirenberg, tysk musikar og songar
* Lucrezia Marinella, italiensk filosof og forfattar
1642

**1642** (romartal MDCXLII) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar
**Pågåande: **
* Den svensk-franske krigen, ein del av Trettiårskrigen.

### Utlandet
* 17. mai: Paul de Maisonneuve grunnla den kanadiske byen Montreal som Ville-Marie. 
* 22. august: Den engelske borgarkrigen braut ut.
* 24. november: Den nederlandske sjøfararen Abel Tasman oppdaga Van Diemens Land, seinare kalla Tasmania.
* 13. desember: Abel Tasman oppdaga New Zealand som første europear.

; Ukjend dato 
* Abbas II av Safavidedynastiet blei herskar av Persia etter far sin.
* Mandsjuar leidd av Hong Taiji plyndra den Ming-kinesiske Shandong-provinsen.
* Rundetårn stod ferdig i København.

### Noreg
*

## Fødde

* 2. januar: Mehmed IV av Det osmanske riket
* 25. desember: Isaac Newton, engelsk fysikar, matematikar, astronom, filosof og alkymist

## Døde

* 8. januar: Galileo Galilei, italiensk astronom og fysikar
* 18. august: Guido Reni, italiensk målar
* 4. desember: Richelieu, kardinal og fransk statsmann
1654

**1654** (romartal MDCLIV) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Den første britisk-nederlandske krigen tok slutt.

### Noreg
*

## Fødde

* 4. mai: Keisar Kangxi av Kina
* 1. juli: Louis Joseph de Vendôme, fransk hærførar

## Døde

* 24. mars: Samuel Scheidt, tysk toneskapar
* 28. august: Axel Oxenstierna, svensk statsmann og greve
* 12. oktober: Carel Fabritius, nederlandsk målar
1666

**1666** (romartal MDCLXVI) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. Året kallas ofta Annus Mirabilis och nämns i dikten med samma namn. 
## Hendingar

### Utlandet
* Den store bybrannen i London. Store delar av London brann ned.

### Noreg
*

## Fødde

* 6. september: Tsar Ivan V av Russland
* 19. november: Carl Gustaf Armfeldt, svensk hærførar
* 22. desember: Guru Gobind Singh, den tiande sikh-guruen.

## Døde

* 26. august: Frans Hals, nederlandsk målar
* 23. september: Hannibal Sehested, dansk lensherre
1663

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 22. mars: August Herman Francke, tysk teolog
* 18. oktober: Eugene av Savoie, hærførar

## Døde

* 28. desember: Francesco Maria Grimaldi, italiensk fysikar
* Dronning Nzinga av Angola
1668

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 23. juni: Giambattista Vico, italiensk filosof
* 10. november: François Couperin, fransk toneskapar

## Døde

*
1662

**1662** (romartal MDCLXII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 1. februar: Den kinesiske generalen Koxinga hærtok den nederlandske festningen Zealandia på Taiwan etter ei beleiring på ni månader, og grunnla kongeriket Tungning.
* 19. mai: Ein årestadskatt på to shilling per årestad blei innført i England.
* 19. mai: Act of Uniformity 1662 fastsette liturgi og bøn i Church of England og innførte Book of Common Prayer, ei sams bønnebok, i England og Wales.
* 30. mai: Katarina av Braganza gifta seg med Karl II av England. Som medgift hadde ho mellom anna Bombay og Tangier.
* 15. juli: Royal Society, det britiske vitskapsakademiet, fekk kongeleg charter.
* 27. oktober: Karl II av England selde Dunkerque til Frankrike.
* Blaise Pascal starta kollektivtransport med hestebussar i Paris.

### Noreg
* 19. februar: Dei danske og norske lena fekk nemninga amt.

## Fødde

* 26. mars: Marie Louise av Orléans, spansk dronning
* 30. april: Maria II av England, dronning av England, Skottland og Irland
* 3. mai: Matthäus Daniel Pöppelmann, tysk barokkarkitekt
* 11. juli: Maximilian II Emanuel av Bayern, tysk fyrste
* 13. desember: Francesco Bianchini, italiensk filosof og forskar

## Døde

* 30. mars: François le Métel de Boisrobert, fransk forfattar
* 14. juli: Camilla Faà, italiensk nonne og forfattar
* 19. august: Blaise Pascal, fransk fysikar og matematikar
* 21. oktober: Henry Lawes, engelsk komponist
* 12. november: Adriaen van de Venne, nederlandsk målar

## Kjelder
1656

**1656** (romartal MDCLVI) var eit skotår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 31. mai: Marin Marais, fransk toneskapar
* 7. juli: Guru Har Krisjan, den åttande sikh-guruen.
* 29. oktober: Edmond Halley, engelsk astronom

## Døde

* 27. april: Jan van Goyen, nederlandsk målar
** Gerard van Honthorst,  nederlandsk målar
* 9. juni: Thomas Tomkins, britisk toneskapar
1657

**1657** (romartal MDCLVII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 11. juli: Fredrik I av Preussen, tysk fyrste
* 15. desember: Michel-Richard Delalande, fransk toneskapar

## Døde

* 19. august: Frans Snyders, flamsk målar
1658

**1658** (romartal MDCLVIII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*
* 21. juli: Aurangzeb blei utropt til stormogul i det sørasiatiske Mogulriket etter å ha sigra over broren Dara Shukuh ved Samugarh og fengsla far sin Shah Jahan i det raude fortet.

### Noreg
* 26. februar (juliansk): Båhuslen og Trondhjems len vart overført frå den dansk-norske kruna til den svenske kruna gjennom Freden i Roskilde.

## Fødde

* 22. april: Giuseppe Torelli, italiensk musikar
* 21. juli: Alexis Littré, fransk anatom og kirurg
* 5. oktober: Maria av Modena, dronning av England, Skottland och Irland 1685–1688 (gift med Jakob II)
## Døde

*19 april: Kirsten Munk, dansk grevinne, morganatisk gift med Kristian IV
*24. april: Francesco Maria Richini, italiensk arkitekt og skulptør 
* 3. september: Oliver Cromwell, britisk statsleiar

## Kjelder
1661

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* 24. august: Bondeopprøraren Rasmus Ingebrigtsson på Myklebust blei dømd til livsvarig straffarbeid

## Fødde

* 27. oktober: Fjodor Apraksin, russisk guvernør
* 6. november: Kong Karl II av Spania

## Døde

* 30. mai: Guru Har Rai dji, den sjuande av dei ti sikh-guruane.
* 29. august: Louis Couperin, fransk toneskapar
1664

**1664** (romartal MDCLXIV) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 24. februar: Thomas Newcomen, engelsk oppfinnar
* 3. juni: Rachel Ruysch, nederlandsk målar

## Døde

* 30. mars: Guru Har Krisjan, den åttande sikh-guruen
* 27. august: Francisco de Zurbarán, spansk målar
* 18. november: Miklós Zrinyi, kroatisk hærførar
1667

**1667** (romartal MDCLXVII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* 26. mai Abraham de Moivre fransk matematikar
* 27. juli: Johann Bernoulli, sveitsisk matematikar
* 30. november: Jonathan Swift, irsk-engelsk forfattar

## Døde

* 28. juli: Abraham Cowley, engeslk forfattar
* 24. oktober: Gabriel Metsu, nederlandsk målar
1669

**1669** (romartal MDCLXIX) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde

* Georg av Hessen-Darmstadt, austerriksk hærførar

## Døde

* 16. mai: Pietro da Cortona, italiensk målar
* 4. oktober: Rembrandt van Rijn, nederlandsk kunstmålar
* 14. oktober: Antonio Cesti, italiensk toneskapar
Sjukdom

**Sjukdom** er nedsett helsetilstand som kan koma på grunn av ytre påverking, indre ubalanse eller ein inntrengjar i kroppen. Sjukdommar kan vera alt frå mildt plagsomme til smertefulle og dødelege. Dei kan koma til enkeltindivid eller smitta i store epidemiar. Dei aller fleste organismar kan utsetjast for sjukdom.

Menneske og dyr har brukt ulike middel for å prøva å motverka sjukdom, dels ved prøving og feiling, dels ved meir systematiske studie. Trass i dette er me ikkje blitt kvitt sjukdom. Det kjem stadig nye typar, somme ufarlege, andre livstruande.

I denne artikkelen ser me hovudsakleg på sjukdommar hjå menneske.

## Kjelder til sjukdom
Negative påverkingar som feilernæring eller stress kan leia til sjukdom, anten direkte, ved at ein til dømes får ein mangelsjukdom eller blir deprimert, eller indirekte, ved at immunforsvaret blir svekka og ein inntrengjar får overtaket i kroppen. Inntrengjaren er gjerne ein bakterie, eit virus eller ein parasittisk organisme.

Sjukdommar kan òg koma som følgje av hormonell ubalanse, på grunn av arvestoff som er svekka ved fødselen eller seinare, eller rett og slett fordi kroppen blir eldre.

## Kjennemerke
Ein som er sjuk kan ha feber, minska krefter og matlyst, verka i kroppen, eller merka at kroppsfunksjonar er i ulage. Ein lege prøver å finna så mange symptom han kan og stiller så ein diagnose om kva sjukdom pasienten lir av.

Ofte er symptoma på sjukdommen eit teikn på at immunforsvaret er i ferd med å reinska kroppen. Ellers kan det vera at inntrengjaren har teke over så mykje at eitt eller fleire organ sluttar å verka.

## Klassifikasjon
Sjukdommar vert klassifisert etter det internasjonale klassifikasjonssystemet ICD-10. Blant kategoriane er infeksjonssjukdommar, psykiske lidingar, hormonelle sjukdommar, nervesjukdommar og hudsjukdommar (nokre namn er korta ned). I tillegg vert sjukdommar klassifiserte etter til dømes symptom, etter varigheit og etter alvorsgrad. Det er til dømes viktig å skilja mellom akutte og kroniske sjukdommar.

## Utbreisle
Sjukdommar kan finnast konstant i eit folk som lærer seg til å leva med dei, eller koma i voldsame epidemiar som kan påverka samfunnet dramatisk. Kor alvorleg ein sjukdom er i eit område avheng av kor godt verna ein er mot sjukdomen. Til dømes har europearane klart seg forholdsvis godt mot forkjøling og influensa, medan andre folkegrupper har slite sterkt med desse. 

## Store epidemiar
Blant store epidemiar er svartedauden og spanskesjuka.

## Motverknad

I forsøk på å finna bøtemiddel mot sjukdom har menneske tydd til omsorg og stell av den sjuke, legande urter og moderne legemiddel, men også offer, bøner og magiske formlar. I nyare tid er vestleg medisin blitt ein vitskap der ein veit mykje, men slett ikkje alt, om korleis ein skal takla inntrengjarane.

## Nokre sjukdommar
Sjå :kategori:sjukdommar for ei oversikt over ulike sjukdommar.

* AIDS
* Byllepest
* Dysenteri
* Herpes
* Hjarteinfarkt
* Influensa
* Kikhoste
* Kolera
* Kreft
* Kwashiorkor
* Lungebetennelse
* Magesår
* Malaria
* Meslingar
* Raude hundar
* Syfilis
* Søvnapné
* Tuberkulose
* Vasskoppar

## Sjå òg
* Epidemiologi
* Syndrom
* Skade
* Lyte
Språkisolat

**Språkisolat** er språk som ikkje har påvist slektskap til andre språk. Slike språk blir ofte utsette for ekstra mykje gransking og ville teoriar: Kor kom dei frå? Kvifor har dei vorte isolerte? Er ainu i slekt med baskisk?

Grensa mellom språkfamiliar og språkisolat er utydeleg sidan det ikkje finst noko eintydig definert skilje mellom dialektar og språk. Ein språkfamile med berre nærskylde språk kan potensielt reknast som eit språkisolat med dialektar som skil seg sterkt frå kvarandre.

## Liste over språkisolat
* Ainu 
* Baskisk 
* Burusjaskisk
* Elamittisk
* Etruskisk
* Hadza
* Iberisk
* Jalaa
* Japansk
* Ketisk
* Koreansk
* Kwadi
* Laal
* Meroittisk 
* Nahali (Kalto)
* Nivkh (Gilyak)
* Ongota (Birale) 
* Oropom
* Pirahã
* Sandawe
* Shabo (Mekejir)
* Sumerisk
* Taiap
* Taraskisk 
* Ticuna
* Yukhagir

## Kjelder
Andeby

**Andeby** (engelsk: *Duckburg*) er ein oppdikta by i teikneseriane om Donald Duck, og vart fyrst laga av Carl Barks. Sidan då har mange andre teiknarar laga historier frå Andeby, som ligg i den oppdikta staten Calisota, men Barks og Don Rosa sine forteljingar er rekna som dei mest truverdige av donaldistar.

## Stader kring Andeby
**Undervannsland** er ein by som ligg 70 meter under havet, like utanfor Andeby. Det bur 208 innbyggjarar i byen. På havbotnen ligg det vasstette båtar som innbyggjarane oppheld seg i når havbotnen ikkje ligg tørr.

## Kjelder
* donald.no
Barentshavet

**Barentshavet** er ein del av Nordishavet. Det er eit havområde mellom Noreg og Russland nord for polarsirkelen som er kalla opp etter den nederlandske oppdagaren Willem Barents. I vest møter Barentshavet Norskehavet, medan det grensar mot Franz Josefs land og Novaja Semlja i aust. Svalbard ligg mot nordvest.

På grunn av Golfstraumen held den sørlege delen av Barentshavet seg isfri året rundt. Dei svært nordlege hamnene i Murmansk og Vardø nyt godt av det. Golfstraumen fører òg til eit rikt biologisk liv, frå planteplankton og kril til torsk, sel, kval og sjøfugl.

Noreg og Russland er framleis ikkje blitt einige om territorialgrensene i Barentshavet, og derfor finst det eit område i havet som blir kalla Gråsona. Dette området er regulert gjennom Gråsoneavtalen. Havområdet Smottholet ligg utanfor både den norske og den russiske økonomiske sonen.

Det vert førebudd mykje petroleumsverksemd i området. 
På russisk side vert utbygging av Shtokmanfeltet førebudd. 

Barentsregionen er ei nemning på landområda kring Barentshavet.

## Oljeverksemd
**Norsk sektor**

Det er bora 81 leitebrønnar  i Barentshavet og Tromsøflaket per februar 2009. Det vart i 2008 gjort funn i seks av åtte leitebrønnar, og nærare 60 oljeselskap har søkt konsesjon for oljeboring i den 20.konsesjonsrunda.

Det er til saman i Barentshavet og Tromsøflaket konstatert 11,2 millionar Sm3 olje og 6,8 milliardar m3 gass i felt som det kan vere aktuelt å byggje ut. Det vil seie om lag 5% av rassursane i Nordsjøen.

**Miljørisiko**

Frå miljøvernorganisasjonar og miljøvernsmyndigheiter  har det vore uttrykt stor motstand og skepsis til oljeverksemd i Barentshavet. Dei meiner at sjølv ordinære driftsutslepp kan skade den sårbare økologiske balansen, og at eit uhell kan vere katastrofalt under dei rådande temperatur- og vêrforholda. Miljøvernorganisasjonane har krevja at det vert skipa petroliumsfrie område i Barentshavet og det nordlege Norskehavet. 7.april 2006 la den norske regjeringa fram ein forvaltningsplan for Barentshavet. 

## Fiskeri
Noreg erklærte suverenitet og har drive havoppsyn sidan 1977.

## Bakgrunnsstoff
* Barentswatch Atlas, ulike kart over barentsregionen