open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
DS «Constitutionen»

**DS «Constitutionen»** var ein hjuldampar og Noregs fyrste dampbåt. Eigar var Postverket. DS «Constitutionen» vart kjøpt inn frå England i 1826 i hovudsak for å betre postgangen, men båten tok og passasjerar og last. DS «Constitutionen» trafikkerte kystruta mellom Oslo og Kristiansand. 

Same år kjøpte Postverket enda eitt skip, DS «Prinds Carl». Dei to skipa korresponderte i Stavern. DS «Prinds Carl» gjekk til København via Göteborg og var dermed den første danskebåt med motor som gjekk i fast rute.

Constitutionen vart hogd opp i 1871.

## Anna
Då «Constitutionen» ankom Oslo den 17. mai 1829 byrja opptakten til det såkalla «Torgslaget» der blant anna Henrik Wergeland kjempa for å markere Noregs grunnlovsdag.

## Bakgrunnsstoff
Riksarkivet om posttransporten og DS «Constitutionen», med bilete av skuta.
Ejer Bavnehøj

**Ejer Bavnehøj** (også skrive **Ejer Baunehøj**) er den tredje høgaste ikkje menneskeskapte høgda i Danmark, 170,35 meter over havoverflata.

I nærleiken av Ejer Bavnehøj ligg eit anna høgt punkt, Yding Skovhøj, som har ei høgde på 172,66 meter over havet, medrekna ei menneskebygd gravrøys frå bronsealderen. Utan gravrøysa er Yding Skovhøj ei aning lågare enn det høgaste ikkje-menneskeskapte punktet i Danmark, Møllehøj med 170,86 meter, som er 51 cm høgare enn Ejer Bavnehøj.

Ejer Bavnehøj ligg i den sørlege delen av Skanderborg kommune i Region Midtjylland, mellom tettstadane Riis og Ejer.

Dette er den mest kjende baunehaugen (tilsvarande norsk *varde*), der det vart tent signalbål, for å åtvara folk og soldatar om at fienden var på veg.

I 1920 vart det reist ein såkalla 'Genforeningssten' på toppen til minne om den hendinga som på dansk vert kalla *Genforeningen*: Sønderjyllands (Nordslesvigs) overgang frå tysk til dansk herredøme i 1920. Eit tårn vart bygd på toppen i 1924 med et same føremålet, og har denne inskripsjonen: «Rejst af det danske folk» og «Nordslesvig genforenet med moderlandet i 1920».

## Bakgrunnsstoff
* [Det danske Miljøministeriet, Kort- og Matrikelstyrelsen: Højeste punkter og steder](http://www.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocId)/64CC771E7B017DAAC1256FB6005340D2?open&page=hjestelaveste&omr=KORT_DK_I_TAL)
* Ejer Baunehøjs Venner
MS «Bruvik»

**MS «Bruvik»** er eit passasjerskip levert frå Glommen Mekaniske Verksted A/S ved Fredrikstad som gjekk i fjordafart i Nordhordland i 30 år.  Seinare har det vorte nytta som turistskip.

## Historie
MS «Bruvik» vart bygd i 1949 av Glommens mek. Verksted, Fredrikstad for Indre Nordhordlands Dampbåtlag L/L. I 1974 skifta selskapet som drifta «Bruvik» namn til Bergen-Nordhordland Rutelag. I 1979 vart fartøyet selt til Finland som turistskip. Det vart bygd om i 1989 som restaurant-skip og fekk dessutan sauna installert. I 1994 vart skipet kjøpt tilbake til Hordaland som «Gamle Bruvik» av det nye Indre Nordhordland Dampbåtlag a/s, eit selskap som bruker båten som turistbåt for det meste i Hordaland, men og elles på Vestlandet. I 2018 kjøpte Cruise-Service A/S skipet, og driv frå basen i Langevåg i Møre og Romsdal. Det vert leigd ut til arrangement og offentlege turar.

## Skipet
Skipet vart bygd som ein lokalrutebåt av sjøbuss-type som trafikkerte ruter i Nordhordland. Ved levering var tonnasjen til skipet 291 bruttoregistertonn. Hovudmotoren er ein sekssylindra Callesen dieselmotor med oppgjeven ytelse på 810 hestekrefter (bhp), noko som gir ein marsjfart på 16 knop. MS «Bruvik» var sertifisert for 280 passasjerar i lokalfart, men er no redusert til 153.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.ms-bruvik.no/ 
* bruvikbygda.no Heimesida til bygda Bruvik 
* http://www.bergenfjordtur.no/
Integralrekning

**Integralrekning** går ut på å finne den formelen som har ein gitt formel til derivert. Eit anna ord for integrering er *anti[[derivasjon]]*. 

I koordinatsystem er integralet av ein funksjon lik arealet mellom grafen til funksjonen, x-aksen og eventuelle andre givne grenseverdiar.

Døme: 

\int f '(x)dx = f(x)+C , der **C** er ein konstant. 

Dette er eit såkalla *ubestemt* integral. Om det vert give to grenseverdiar, x=a og x=b, er integralet mellom desse linjene, det *bestemte* integralet frå **a** til **b**. Då vert **a** (den lågaste grensa) skrive under integralteiknet og **b** (den høgste grensa) skrive over teiknet. 

\int_{a}^{b} f'(x) dx = f(b)+C-(f(a)+C) = f(b) - f(a) 

Her kan ein rekna utanom konstanten **C** sidan denne vert trekt frå seg sjølv.
Kubikkcentimeter

**Kubikkcentimeter** (*cm&sup3;*) er ei volumeining basert på centimeter.

Ein kubikkcentimeter er volumet av ei kube der kvar side er ein centimeter lang. Altså: 1 kubikkcentimeter = 1&nbsp;cm (x-retning) x 1&nbsp;cm (y-retning) x 1&nbsp;cm (z-retning) = 1&nbsp;cm3

Kubikkcentimeter blir mellom anna brukt til å oppgje motorvolum, men elles blir eininga lite brukt. I staden bruker ein gjerne eininga milliliter, som er lik ein kubikkcentimeter.
Hemoglobin A1c

**HbA1c** eller **glykosylert [[hemoglobin]]** A1c er ein markør for nivået av glukose i blodet (blodsukkeret). Normalområdet for HbA1c ligg mellom om lag 4 % og 5,9 %.

Glukose bind seg til ein spesifikk bindingsstad på hemoglobin i dei raude blodcellene (erytrocyttane) i ei irreversibel binding gjennom heile levetida til dei raude cellene, om lag tre månader. Mengda av glukose som er bunden til hemoglobin står i høve til konsentrasjonen av glukose i blodet, og kan målast ved laboratorieanalysar.

Personar med dårleg regulert diabetes mellitus har ofte høgare nivå av HbA1c enn det som er vanleg. Ein diabetikar med godt regulert blodsukker har eit HbA1c-nivå nær eller innanfor normalområdet (referanseområdet). Eit høgt nivå av HbA1c viser at reguleringa av sukkeret er dårleg.

Nivået av HbA1c er proporsjonalt med den gjennomsnittlege konsentrasjonen av blodsukkeret i ein periode på frå fire veker til tre månader, i praksis reknar ein dei siste seks til åtte vekene. (Somme endokrinologar meiner at hovuddelen av verdien skriv seg frå ein kortare periode; dei siste to til fire vekene før måling). 

Ein litt grov samanheng mellom HbA1c og gjennomsnittleg blodsukker er vist i tabellen under:


HbA1C (%)Gjsn. blodsukker (mmol/L)
54,5
66,7
78,3
810,0
911,6
1013,3
1115,0
1216,7


Endokrinologar meiner no stort sett at HbA1c-verdiar under 6,5 % kan aksepterast og tyder på *god kontroll*; «normalen» er på om lag 4-6 %. Det *kan* vera noko vanskeleg å samanlikna ulike måleresultat fordi:

* Laboratorieresultat kan vera ulike avhengig av analyseteknikk. 

* Den biologiske variasjonen frå person til person kan vera opp til 1 % (dvs. to personar med det same gjennomsnittlege blodsukkeret kan ha HbA1c-verdiar med opp til 1% skilnad).

## Referansar

* The Glycated Hemoglobin Test
* MedlinePlus om HbA1c, kortfatta

## Sjå òg
* Diabetes mellitus
* Hemoglobin
Uendeleg

**Uendeleg** vil seie å ikkje ha ein slutt. Noko kan vere uendeleg stort, og noko kan vere uendeleg lite. Ein uendeleg stor verdi vert skrive, ∞ . Uendeleg er ingen fast eller fatteleg verdi.

I matematikken er omgrepet «uendeleg» assosiert med kardinalitetane til ulike mengder: Ei mengd har uendeleg mange element dersom me alltid kan fortsetja ein prosess med å sletta eit element frå mengda.
Forbundet Mot Rusgift

**Forbundet Mot Rusgift** (FMR) er ein friviljug ruspolitisk organisasjon retta mot studentar og fagfolk ved universitet og høgskolar. Organisasjonen vart stifta som Norges Studerende Ungdoms Avholdsforbund i 1904, og skifta namn til Forbundet Mot Rusgift i 1973. 

FMR arbeider gjennom enkeltmedlemmar, lokallag og sympatisørar, og har engasjert seg i førebyggande arbeid på rusfeltet. Fleire prosjekt har vore innretta mot å endre russefeiringa, og å redusere alkoholinntak blant studentar. I periodar har organisasjonen engasjert seg i behandlingsspørsmål og internasjonal ruspolitikk. Organisasjonens talerøyr er tidsskriftet Mot Rusgift.

Organisasjonen er medlemsorganisasjon i Actis - rusfeltets samarbeidsorgan (selverklært), EURAD – Europe Against Drugs, Stiftelsen Helse og Rehabilitering, Populus – Studieforbundet Folkeopplysning, Alkokutt, Aksjonsuka mot narkotika, og ei rekkje andre samarbeidsorgan – og organisasjonar.  

FMR skil seg frå dei fleste andre ruspolitiske organisasjonane i Noreg ved ikkje å ha ei kristen, men heller ei sosial og politisk grunngjeving for standpunktet sitt. Forbundsleiar i FMR gjennom dei siste 15 åra er Knut T. Reinås (2016).
 
## Bakgrunnsstoff
* FMR si heimeside
Petsjora

**Petsjora** (komi og russisk печора) er ei stor elv i det europeiske Russland, i Republikken Komi og i Nenetsia. Petsjora er 1809 km. lang, og har eit nedbørsfelt på . Det er stor skipsfart på Petsjora.

Petsjora har kjeldene sine i Uralfjella aust for Ust-Iljitsj, søraust i Komi, og renn nordover gjennom Jaksja, Ust-Ilytsj, Troitsko-Petsjorsk, Vuktyl, Petsjora og Narjan-Mar før ho ved Nosovaja renn ut i Petsjorahavet i Barentshavet. Kjeldene til Petsjora og sideelva Ilytsj er eit verna naturområde kalla Petsjora-Ilytsj naturresrvat.

På 1990-talet var det store oljeutslepp på oljeselskapet Komineft si røyrleidning, noko som førte til stor ureining av Petsjora. 

Dei største sideelvane hennar er Unja, Nordre Mylva, Lemju, Kozjva, Lyzja, Izjma, Pizjma, Vel, Tsilma og Sula frå venstre, samt Ilytsj, Sjtsjugor, Usa, Jorsa, Laja og Sjapkina frå høgre.
Knut T. Reinås

**Knut T. Reinås** er ein norsk sosiolog som framfor alt har arbeidd med ruspolitiske spørsmål, særleg med alkohol, men også etter kvart i aukande grad med andre rusmidler. Reinås er tilsett ved Klinikk rus og avhengighet, Aker Universitetssykehus HF, men som leiar i Forbundet Mot Rusgift har han ein potensiell interessekonflikt som forskar på feltet. Reinås tok magistergraden i sosiologi i 1979 på eit arbeid om alkoholideologi.

## Bibliografi

* Reinås, Knut T. 1979: *Alkoholideologiene og deres forankring i virkeligheten : resultater fra alkoholforskninga satt sammen til en helhetlig teori* Arbeidsnotater (Magistergradsavhandling) Universitetet i Oslo, Instituttet for sosiologi ; 132
* Reinås, Knut T. 1991: *Alkoholens kilder : nordmenns totale alkoholforbruk i 1989*. Temaserie / Rusmiddeldirektoratet ; 1991:1
* Reinås, Knut T. (2000): "Narkolovbrudd og straff". I : Mot rusgift, nr. 64-65, s. 20-22
* Knut T. Reinås og Helge Waal (red.). 2000: *Drug overdoses and overdose deaths in four European cities : a baseline report from the project Strategic choices for reducing overdose deaths : a joint project of the cities Oslo, Amsterdam, Copenhagen, and Frankfurt am Main.* Oslo.
* Reinås, Knut T. 2005: *Nederlandsk narkotikapolitikk - øyeblikksbilder fra en annen virkelighet*. Oslo : Unipax, 2003.
Mot Rusgift

**Mot Rusgift** er tidsskriftet til Forbundet Mot Rusgift. Tidsskriftet vart grunnlagt i 1972, året før *Norges Studerende Ungdoms Avholdsforbund* endra namn til *Forbundet Mot Rusgift* (som var i 1972). Tidsskriftet kjem ut med ca. to nummer i året, og er frå og med nr. 54 tilgjengeleg i fulltekst på internett.

*Mot Rusgift* har skoleelevar og studentar som ei viktig målgruppe, og tar opp både opplysningsstoff om rus og artiklar om rusgiftspolitiske spørsmål, diskusjonar kring veksande alkoholliberalistisk ideologi, osb.

## Bakgrunnsstoff

* Mot Rusgift på nettet
Partitiv

**Partitiv** er eit kasus som blir brukt til å merke objektet. 

## Partitiv i austersjøfinske språk
Partitiv finst i finsk og i andre austersjøfinske språk, og det blir m.a. brukt i opposisjon til akkusativ, for å uttrykkje aspekt og for å uttrykkje distinksjonar tilsvarande dei vi uttrykkjer med bestemtheit i norsk.

I finsk er regelen for bruk av partitiv og akkusativ følgjande: Viss objektet viser til ei avslutta handling, skal det stå i akkusativ. I andre tilfelle skal det stå i partitiv. Dette inneber at objektet står i partitiv i tilfelle som desse:
* *Join maitoa* «Eg drakk mjølk» (ubestemt mengd). Jf.: *Join maidon* (akkusativ) «Eg drakk opp (den) mjølka» (t.d. all mjølka som var i glaset)
* *En nähnyt sinua* «Eg såg ikkje deg» (nekta setning, «sjåinga vart ikkje avslutta»)
* *Luin kirjaa* «Eg las i ei bok» (og vart ikkje ferdig, jf. *Luin kirjan* «Eg las (ut) boka», med akkusativ)
* *Rakastan sinua* «Eg elskar deg» (kontinuerleg, ikkje-avsluttande verbhandling, jf. *Rakastin hänet kuoliaaksi* «Eg elska han/henne til døde», med akkusativ)

Substantivfraser som står til talord og mengdeord (andre enn talordet *yksi* "ein") står i partitiv eintal:

* *yksi hieno kirja* "ei fin bok" (nominativ eintal), *kaksi hienoa kirjaa* "to fine bøker" (partitiv eintal)

## Partitiv i austsamiske språk

Partitiv kasus finst også i enaresamisk, skoltesamisk&nbsp;og kildinsamisk, der dei blir brukt etter talord.
Illativ

**illativ** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til illativ er *inn i*. Illativ finst i finsk og i andre austersjøfinske språk, og i samiske språk. Eit døme frå finsk er *Tyttö laittoi kirjan laatikkoon* «Jenta la boka i skuffa» (*laatikko* «skuffe»). Illativ i samisk og finsk skil seg frå kvarandre ved at den finske illativen er eit indre lokalkasus som kontrasterer med det ytre lokalkasuset allativ, mens samiske språk ikkje har den skilnaden, slik at illativ her har eit større bruksområde.
Inessiv

**Inessiv** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til inessiv er *i, inni*. Termen inessiv blir brukt for finsk og dei andre austersjøfinske språka, og for tilsvarande kasus i lule- pite-, ume- og sørsamisk. 

Eit døme frå finsk er *Kirja on laukussa* «Boka er i veska» (*laukku* «veske»). Inessiv i dei samiske språka skil seg frå dei austersjøfinske ved at der inessiven i austersjøfinsk er eit indre  lokalkasus som kontrasterer med det ytre  lokalkasuset adessiv, har dei samiske språka ikkje denne skilnaden. Inessiv i dei samiske språka har eit større bruksområde, og tilsvarer både indre og ytre lokalkasus i dei austersjøfinske språka. 

## Termen inessiv

Termen **inessiv** er først brukt for finsk i Gustaf Renvall sin finske grammatikk frå, etter eit framlegg frå Rasmus Rask. Rask sett i den nordsamiske grammatikken sin først opp eit system for finsk, der han kallar ordformer danna med kasusendinga *-ssa/-ssä* for **indiforholdet**, latinsk **inessivus**, til skilnad frå *-lla/llä*, som han kallar **vedforholdet**, latin **allativus**. Deretter viser han til den nordsamiske forma *vare ald’* ("på fjellet"), som han kallar **vedforhold**, og *sanest* ("i ordet") og *girkost’* ("i Tempelet"), som han kallar **indiforhold** (s. 36). 

I og med at nordsamisk ikkje skil mellom "i-kasus" og "frå-kasus" har nordsamiske grammatikkar frå og med Friis kalla den nordsamiske kasusforma lokativ.

## Fotnotar


## Litteratur

* Rasmus Rask 1832: Ræsonneret lappisk Sproglære efter den Sprogart, som bruges af Fjældlapperne i Porsangerfjorden i Finmarken. En Omarbejdelse af Prof. Knud Leems Lappiske Grammatica. 
* Renvall, Gustav 1826: *Suomalainen Sana-Kirja* - Lexicon linguae Finnicae
Allativ

**Allativ** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til allativ er *bort til*. Allativ finst i finsk og i andre austersjøfinske språk. Eit døme frå finsk er *Lautta vie autot saarelle*, «Ferja tar bilane til øya», *saari* «øy»). Allativ blir i finsk også brukt i konstruksjonar som tilsvarer indirekte objekt i indoeuropeiske språk, som i finsk *Mies antoi lehtimyyjälle rahaa*, «Mannen gav avisseljaren pengar».

## Kjelder
Adessiv

**Adessiv** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til adessiv er *på*. Adessiv finst i finsk og i andre austersjøfinske språk, og det finst i ungarsk. Eit døme frå finsk er *Kirja on pöydällä*, ‘boka er (ligg) på bordet’ (*pöytä*, ‘bord’). Adessiv blir også brukt som grammatisk kasus i finsk, i eigarkonstruksjonen, t.d. *Minulla on rahaa*, ‘eg-adessiv er.3sg pengar’ dvs. ‘Eg har pengar’.

## Kjelder
Ablativ

**Ablativ** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til ablativ er *frå, ut av*. Ablativ finst i latin, finsk og i andre austersjøfinske språk. Eit døme frå finsk er *Vauva putosi pöydältä* «Spedbarnet datt ned frå bordet» (*pöytä*, «bord»).
Translativ

**Translativ** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til translativ er *overgang frå ein tilstand til ein annan*. 

Translativ finst i finsk og i andre austersjøfinske språk. Eit døme frå finsk er *Hän käänsi kirjan norjaksi* (*norja* «norsk»). Jf. også *Sano se suomeksi!* «Sei det på finsk!». Uttrykka «på finsk, tysk, osb.» blir også uttrykt med translativ, sjølv om det ikkje er omsetjing med i biletet.
Essiv

**Essiv** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til essiv er *som, likeins som*. Essiv finst i finsk og i andre austersjøfinske språk.Eit døme frå finsk er *Hän työskentelee opettajana* «Han/ho arbeider som lærar» (*opettaja* «lærar»), jf. eit døme med predikativet i nominativ: *Hän on opettaja* «Han/ho **er** lærar».
Abessiv

**abessiv** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til abessiv er *utan*, som i finsk *Hän tuli rahatta* «Han/ho kom utan pengar» (*raha*, «penge»). Abessiv finst i finsk og i andre austersjøfinske språk. Abessiv er i finsk midre brukt enn tidlegare, meir vanleg er preposisjonen *ilman*.
Komitativ

**Komitativ** er eit kasus som blir brukt til å merke visse adverbiale setningsledd. Grunntydinga til komitativ er *med*. Komitativ finst i finsk, i andre austersjøfinske språk, og i samiske språk. Språkhistorisk sett er komitativ eit ganske nytt kasus i alle desse språka, det er eigentleg ein grammatikalisert postposisjon *kanssa* «med». Eit døme frå finsk er *Tässä on Porvoo vanhoine taloineen* «Her er Borgå med sine gamle hus» (*vanha talo* «gammalt hus»).

I samiske språk blir komitativ også brukt for å uttrykkje instrumentet, som instrumentalis i ein del andre språk, t.d. nordsamisk *Eksámenvástádusa galgá čállit čáhppes tuššapeannain dahje dábálaš čáhppes peannain* «Eksamenssvaret skal bli skrive med svart tusjpenn eller vanleg svart penn» (*peanna* «penn»).
Mineral

Eit **mineral** er eit naturleg uorganisk stoff som er danna i geologiske prosessar (òg omtala som mineraldannande prosessar) og som har ein definert krystallstruktur og ei bestemt kjemisk samansetjing. Så langt er meir enn 3&nbsp;500 ulike mineral skildra, og fleire nye blir oppdaga kvart år. Studie av minerala blir kalla mineralogi. 
Mange mineral er viktige råstoff i kjemisk og metallurgisk industri, og blir da kalla industrimineral eller malm.

Den kjemiske samansetjinga kan variere frå reine grunnstoff (jf. gull og diamant) til komplekse samansetjinger (jf. silikata) som i visse tilfelle kan variere mellom kjende endepunktar i eit mineralsystem (t.d. feltspat-gruppa).

Følgjande karaktertrekk er ofte nytta til å bestemme kva for eit mineral ein har i hende:

* Krystallstruktur
* Hardleik
* Brot og spalting
* Farge
* Strekfarge
* Glans
* Tettleik
* Magnetisme
* Radioaktivitet

## Bakgrunnsstoff

* Noregs geologiske undersøking
* Institutt for geologi og bergteknikk på Norges Teknisk-Naturvitenskapelege Universitet 
* Institutt for geofag på Universitetet i Oslo
* Fossheim steinsenter
* Mindat.org - The mineral database
* Webminderal.com - Mineralogy database
Al Pacino

**Alfredo (Al) James Pacino** () er ein skodespelar frå Sambandsstatane med sicilianske anar. Han er særleg kjend frå *Gudfaren*-filmane regissert av Francis Ford Coppola.

## Filmografi

Al Pacino har medverka i mellom anna desse filmane:
* 1972 - *[[Gudfaren]]* (*The Godfather*)
* 1973 - *Serpico*
* 1974 - *Gudfaren 2* (*The Godfather part II*)
* 1983 - *Scarface*
* 1990 - *Gudfaren 3* (*The Godfather part III*)
* 1992 - *Duften av kvinne* (*Scent of a Woman*)
* 1992 - *Glengarry Glenn Ross*
* 1993 - *Carlito's Way*
* 1995 - *Heat*
* 1997 - *Djevelens advokat* (*The Devil's Advocate*)
* 1999 - *Any Given Sunday*
* 2003 - *Angels in America* (TV-serie)
* 2004 - *The Merchant of Venice*
* 2007 - *Ocean's Thirteen*

## Bakgrunnsstoff
* Internet Movie Database: Al Pacino
DS «Haus»

**DS «Haus»** var ein dampbåt som vart bygd i 1914 av Mjellem & Karlsen for Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab. Båten var på 135 bruttotonn, målte 101,1/19,1 fot og kunne ta 250 passasjerar. DS «Haus» var dermed noko mindre enn DS «Oster» som INDL også drifta. Etter at Noreg kom med i den andre verdskrigen vart DS «Haus» rekvirert av den norske marinen og stasjonert i Hardangerfjorden, der han tok del i kampane mot tyskarane. Då Noreg kapitulerte, vart DS «Haus» tatt av tyskarane som NB. 05 Wiesel for Hafenschutz-flotille Bergen. 

Etter krigen gjennomgjekk DS «Haus» ei større ombygging i 1949. Båten fortsette passasjertrafikken til 1960, då han vart seld og omgjort til lastebåt. Under diverse eigarar gjekk han under namna MS «Hausen» og MS «Listein». Siste eigar vart Orion Film A/S. Som «Sandy Hook» vart båten sprengd og søkt like utanfor Svalbard under filminspelinga av Jon Michelet si bok *[[Boka Orions belte|Orions Belte]]*.

## Kjelder
Winona Ryder

**Winona Ryder** (), fødd **Winona Laura Horowitz**, er ein filmskodespelar frå USA. Ho har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.

## Filmar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Winona Ryder|Winona Ryder]]» frå ,  den 20. november 2018.*
Viggo Mortensen

**Viggo Peter Mortensen** () er ein USA-amerikansk skodespelar, best kjend for filmrolla som helten Aragorn i trilogien basert på *[[Ringenes herre]]*. Han har også gjort seg merka for samarbeid med filmskaparen David Cronenberg i thrillerane *[[A History of Violence]]* (2005), *[[Eastern Promises]]* (2007), som gav han ei oscarnominering, og *[[A Dangerous Method]]* (2011). Han blei også oscarnominert for rollene sine i  *[[Captain Fantastic (2016)|Captain Fantastic]]* (2016) of *[[Green Book (2018)|Green Book]]* (2018). Mortensen debuterte som regissør med *[[Falling (2020)|Falling]]* (2020), som han også spelte i. Han har også verka som diktar, musikar, fotograf og målar. I 2002 skipa han Perceval Press for å gje ut eigne verk og verka av mindre kjende kunstnarar og forfattarar. Mortensen song og komponerte delav av musikken til *The Lord of the Rings*-filmane, og har samarbeidd med gitaristen Buckethead om fleire album.

Mortensen er fødd i New York med dansk far, medan den amerikanske mora hans har norsk og kanadisk opphav. Foreldra møtte kvarandre i Noreg. 
Han budde i Latin-Amerika, Danmark og USA då han voks opp, og snakkar dansk, engelsk og spansk flytande.

## Priser og utmerkingar
For rolla i *[[Eastern Promises]]* blei Viggo Mortensen nominert til både oscarprisen for beste mannlege skodespelar og Golden Globe for beste dramaskodespelar. Ved British Independent Film Awards i 2007 vann han prisen for beste skodespelar for filmen. Mortensen har også blitt nominert til fleire andre prisar.

16. april 2010 blei han tildelt riddarkrossen av Dannebrogordenen.

## Filmar
(Utval)
* 1987: *Miami Vice* (tv-serie 1 episode)
* 1990: *Texas Chainsaw Massacre 3* (film)
* 1990: *Young Guns II* (film)
* 1992: *Boiling point* (film)
* 1993: *American Yakuza* (film)
* 1993: *Carlito's Way* (film)
* 1995: *The Prophecy* (film)
* 1997: *G.I. Jane* (film)
* 1998: *Det perfekte mord* (film)
* 1998: *Psycho* (film)
* 2000: *28 Days* (film)
* 2001: *[[Ringenes herre: Ringens brorskap]]* (film)
* 2002: *[[Ringenes herre: To tårn]]* (film)
* 2003: *[[Ringenes herre: Atter en konge]]* (film)
* 2004: *Hidalgo* (film)
* 2005: *History of Violence* (film)
* 2007: *Eastern Promises* (film)
* 2008: *Appaloosa* (film)
** *Good*
* 2009 *The Road* 	
* 2011 *A Dangerous Method* 	
* 2012 	On the Road*
** Everybody Has a Plan* (også produsent)
* 2014 	The Two Faces of January*
***Jauja* (også produsent og komponist)
***Far from Men* 	(også medprodusent)
* 2016 	*Captain Fantastic* 	
* 2018 	*Green Book* 	
* 2020 	*Falling* (regissør, produsent, manusforfattar og komponist)
* 2022 	*Crimes of the Future* 	
** Thirteen Lives*
* 2023 	*Eureka*
** *The Dead Don't Hurt*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
DS «Framnæs»

**DS «Framnæs»** vart bygd i Skottland året 1858 for Nordre Bergenhus Amt som ein av to dampskip som skulle ordne kommunikasjonen innan amtet. Båten gjekk sin fyrste tur Bergen–Lærdalsøyri 2. desember same året. Dette er og den same datoen som Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane vart stifta.

Båten vart hogd opp i 1951. Då var han, med sine 93 år, den norske dampbåten som hadde tent sitt selskap lengst.

## Sjå òg
* Bombinga av DS «Framnæs» 1944
DS «Hardangeren»

**DS «Hardangeren»** var eit dampskip bygd av Bergen Mekaniske Verksted AS for reiarlaget Interessentskabet Hardangeren og levert juli 1869.

Skipet var det første skipet i flåten til Hardanger Sunnhordlandske Dampskibsselskap (HSD) og var i HSD si eige frå 1880 til 1950. Ho gjekk i diverse ruter fram til like etter krigen. Då fekk HSD nye ruteskip og DS «Hardangeren» fungerte som reserveskip til det vart seld i 1950 til A/S Sildefiskernes Exportlag i Bergen og omdøypt «Harda». Alt året etter, i 1951 vart skipet levert til opphogging.

I 1884 vart skipet forlenga og ny motor på 250 iHK vart sett inn i 1889. I 1896 vart skipet igjen ombygd, no til 226 brt.

Under første verdskrigen vart skipet rekvirert to gonger av Bergensavdelinga i den norske marinen. I 1924 vart det sett inn ny maskin i båten på 225 iHK.

## Kjelder
* Skipet.no
Karma

**Karma** (sanskrit कर्म, karma; av rota *kri*, 'å gjera', 'gjerning') er ein term i fleire austlege religionar. Karma er eit åndeleg prinsipp om årsak og verknad som viser til at eit individ sine forsett og handlingar påverkar framtida til dette individet. Gode forsett og gode gjerningar bidreg til god karma og framtidig lukke, medan dårlege forsett og dårlege handlingar bidreg til dårleg karma og framtidig liding. Karma er tett knytt til ideen om reinkarnasjon  i mange indiske religionar. I desse tradisjonane kan karma frå notida påverka framtida i eins noverande liv, men også kvaliteten av framtidige liv - samsara.

Karma har opphav i det gamle India, og er eit sentralt omgrep i hinduismen, sikhismen,  buddhismen, djainismen og taoismen.
Som omgrep kan karma sporast attende til dei tidlege Upanisjadane. Ein tidleg og dramatisk illustrasjon av karma finn ein i hinduverket *[[Mahabharata]]*.  Ideen om karma vart popularisert i Vesten gjennom arbeidet til det teosofiske selskapet, og er vanleg i New Age-religionar.

## Kjelder
Lars Utne

**Lars Utne** () var ein norsk bilethoggar frå Utne, Ullensvang i Hardanger. Lars Utne lærte først frå Lars Kinsarvik; seinare studerte han ved Den kongelige norske Tegneskole, og han oppheldt seg òg eitt år i Paris og åtte år i Berlin der han mellom anna arbeidde med utsmykning av Riksdagsbygninga. I Noreg er han først og fremst kjend for utsmykningane til Nationaltheatret i Oslo. Skulpturen «Gutten med beltet» er rekna som det viktigaste enkeltverket hans. 

## Kjelder
* Store Norske Leksikon om Lars Utne.
* Utdjupande artikkel om Utne i Store Norske Leksikon av Reidar Storaas.
Mengzi

**Mengzi** (truleg 372–289 fvt.) var ein kinesisk lærd og filosof, og ein av dei mest framtredande tenkjarane innan konfutsianismen. Han skal ha reist rundt i Kina i førti år for å gje råd om reformer til herskarar, og tjenestegjorde i statsdanninga Qi frå 319–312 fvt.

Mengzi hevda at mennesket var grunnleggjande godt og at det var den negative innverknaden frå samfunnet som resulterte i ein dårleg moralsk karakter. Han argumenterte for at det var akseptabelt for folket å kasta og jamvel drepa ein leiar som oversåg folket sine behov og herska med hard hand. Mengzi meinte at mennesket er fødd med ein moralsk sans som har vorte korrumpert av samfunnet, og at målet for moralsk kultivering er å venda attende til denne medfødde moralske sansen. 

Mengzi si tolking av konfusianismen har av seinare kinesiske filosofar vorte rekna å vera den ortodokse tolkinga. Boka *Mengzi* (også *Mencius* og *Meng-tzu*), som inneheld samtalar mellom Mengzi og herskarar i dåtidas Kina, er ei av dei fire bøkene i konfutsianismen.

## Merknadar

## Bakgrunnsstoff
*
Zisi

**Zisi** (ca. 481–402 f.Kr.) var barnebarn av Konfutse og er rekna å vera opphavsmann til *Læra om midten*, ei av dei fire bøkene i konfutsianismen.
Den blå laguna

**Den blå laguna** (islandsk *Bláa lónið*) er eit utandørs spabad med mineralhaldig vatn. Vatnet er spillvatn frå kraftverket Svartsengi eit høgtemperaturkraftverk. Ho ligg midt på Reykjaneshalvøya sørvest på Island, ikkje langt unna Keflavík.

## Historikk
Starten på Den blå laguna var eigentleg eit problem. Ho ligg ved kraftverket Svartsengi. Dette var eit av dei fyrste anlegga av denne typen, og dei gjorde nokre feil til å begynne med. Ein av feilane var at spillvatnet frå oppvarminga av ferskvatn til turbinane berre blei pumpa ut på lavaen ved fabrikken for å sive ned i den porøse lavagrunnen. Problemet var berre at alle dei oppløyste minerala i vatnet felte seg ut og etter kvart stengte alle kanalane ned i bakken. Resultatet blei ein dam som etter kvart voks til ei lagune. Vatnet er svært blåfarga, på grunn av eit høgt innhald av kisel. Laguna blei bruka til bading av lokalbefolkinga natterstid. Eit par år seinare sendte ein kar ein søknad til fabrikkleiinga om å få vera i og ved laguna i to veker for å sjå om minerala kunne ha ein effekt på eksemen og psoriasisen hans. Han fekk lov under tvil, og forsøket hans var vellykka. Han hadde fått mykje friskare hud på dei to vekene. Ein forretningsmann fekk høyre om dette, og saman grunnla dei det som i dag er kjent som «Den blå laguna». Her blei eit problem gjort om til ein turistattraksjon som kvart år har over 250&nbsp;000 besøkande.

## Bakgrunnsstoff

*
Dei fire bøkene i konfutsianismen

**Dei fire bøkene** (*ssu shu*) er fire klassiske kinesiske tekstar som skal verka som ei innføring til konfutsianismen. Dei blei valde ut av Zhu Xi under Songdynastiet og omfattar:
* *Ta Hsüeh* ('den store læra'), ein tekst av Konfutse med kommentarar av Zeng Zi
* *Chung Yung* ('læra om midten'), tillagt Zisi.
* *Lun Yü* ('analektane'), ei samling av tala Konfutse og læresveinane hans heldt
* Skriftene til Menzi (Mencius)

Dei fire tekstane vart brukt som obligatorisk pensumlitteratur til eksiminasjonen av offentlege tenestemenn i Kina frå 1313 til 1905. Dei var tenkt å skulle introdusera kinesiske studentar til den konfusianske tradisjonen og vart følgd av eit studium av dei meir omfattande og tyngre skriftene *[[Wu Ching]]* ('dei fem klassiske bøkene'). 

## Bakgrunnsstoff
### Kjelder
* :en:Four Books
* Konfusianisme &ndash; innføring i emnet ved Institutt for religionsvitenskap, Universitetet i Tromsø, av Roald E. Kristiansen
Song-dynastiet

**Song** eller **Sung-dynastiet** var eit herskardynasti som rådde i Kina frå 960 til 1279. Grunnlegginga av Song-dynastiet var den fyrste gongen Kina vart sameina etter at Tang-dynastiet fall i 907.

Song-perioden kan delast inn i to, den nordlege Song-perioden og den sørlege Song-perioden. I den fyrste av dei to periodane (960-1127) låg hovudstaden i den nordlege byen Kaifeng og dynastiet kontrollerte heile Kina. Etter at Song mista kontrollen over det nordlege Kina til Jurchen Jin-dynastiet flytta hoffet sør for Yangtze og la sin nye hovudstad til Hangzhou. Den sørlege Song-perioden varte frå 1127–1271, og vart endeleg øydelagd av det mongolske Yuan-dynastiet, som vart proklamert i 1271 og knekte Song i 1279. 

Grunnleggjarane av Song-dynastiet bygde ut eit effektivt sentralisert byråkrati, der meir makt var sentralisert hjå keisaren og palassbyråkratiet enn hjå tidlegare dynasti. Song-dynastiet er elles kjend for utviklinga av byar ikkje berre som administrative senter, men også som senter for handel, industri og sjøfart. I Song-perioden gjekk Kina gjennom ei større industriell omvelting, med massiv vekst i produksjonen av jern, og viktige nyvinningar som krutet. Hangzhou kan ha hatt så mange som 500.000 innbyggjarar i ei periode der berre Paris og Venezia av europeiske byar hadde høgare innbyggartal enn 100.000. 

I Song-perioden såg ein ei ny interesse for konfutsianistiske ideal, og neokonfutsianismen blomstra opp. Zhu Xi (1130-1200) og andre kombinerte konfusianistisk tankegods med idear frå buddhismen og taoismen. Ideane til neokonfusianistane vann vesentleg innpass i det kinesiske samfunnet i hundreåra som følgde, og spela også ei vesentleg rolle i Korea, Vietnam og Japan.
Qi

**Qi** var ein relativt mektig kinesisk stat med hovudstad i Linzi. Staten vart styrt av Jiang-familien i hundrevis av år før Tian-familien tok over med vald i 384 fvt. Staten vart erobra av Qin i 221 fvt. Denne erobringa resulterte i den endelege samlinga av Kina.

## Sjå også
*Den kinesiske muren
Xun Zi

**Xun Zi** (310–237 fvt.) var ein kinesisk filosof. Dei sosiale og politiske teoriane hans var inspirert av konfutsianismen. I motsetnad til Mengzi meinte Xun Zi at mennesket var grunnleggjande vondt og egoistisk og at naturtilstanden for eit menneskeleg samfunn er lovløyse, endelaus krig og kaos: 

Xun Zi såg på moral som ein sosial institusjon og meinte at ein berre kan oppnå godskap gjennom utdanning og gjennom å te seg høveleg ut frå sin status i samfunnet. Ideane hans vart bygd vidare på av blant anna Li Si og Han Feizi. 

## Bakgrunnsstoff
* Utdrag (på engelsk) frå Xun Zi sine skrifter
Ivar Eskeland

**Ivar Eskeland** () var ein norsk forfattar, litteraturkritikar og omsetjar fødd på  Stord,

Eskeland var kjend som kåsør i NRK. Han var skrivar i Noregs Mållag frå 1956 til 1957, formann i det same laget frå 1960 til 1963, redaktør i avisa Dag og Tid frå 1965 til 1968, og var direktør for Nordens Hus i Reykjavik på Island. 

## Prisar og utmerkingar

* I 1972 vart Eskeland tildelt Bastianprisen for å ha omsett ei bok av den færøyske forfattaren William Heinesen til nynorsk.
* I 1977 vann Eskeland Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond.
* Frå 1989 var han statsstipendiat.
* I 2002 fekk Eskeland Storegutprisen.

## Nokre verk
* 1997: *Vår norske folkesjel : beste kåseri 1974-1997* ISBN 82-521-4760-7
* 1992: *Snorri Sturluson : ein biografi*; illustrert med "Snorre suiten" av Jarle Rosseland Biografi om Snorre Sturlason. ISBN 82-504-1951-0
* 1957: *Halldór Kiljan Laxness : menneske og motiv*
* 1956: *I strid for norsk mål : Noregs Mållag 1906-1956*

## Bakgrunnsstoff
*  NRK om Ivar Eskeland (med lydklipp)
* Intervju med Ivar Eskeland; Norgesdokumentasjon
Klanen

**Klanen** er organisasjonen til tilhengjarane av idrettsklubben Vålerenga, særleg fotballklubben. Han hadde i overkant av 12600 medlemmar i 2007 og er den mest kjende supporterklubben i Noreg.

Klanen blei formelt stifta 5. mai 1991, men gruppa byrja på starten av 80-talet. Han oppstod til dels som ein reaksjon på den eksisterande «Vålerengens Supporter Club». Dette var mykje av eit kulturskilje der rolla til Supporter Club-en var å skaffe pengar til klubben, mens dei som skulle bli Klanen tenkte meir på å få folk og liv på tribunane.

I byrjinga var grupperinga kjend under namnet *Apeberget* og var særleg knytt til ishockey-miljøet. Bakgrunnen for apebergnamnet var at ein VG-journalist feilaktig kalla vålerengsupportarane på ein bortekamp mot Sparta Sarpsborg for dette namnet. Spartasupportarane hadde teke namnet frå Sverige, og det var dei som eigenleg kalla seg Apeberget.

Klanens oppgjer med nazist-infiltratørar på 90-talet bidrog til etableringa av «Vålerenga Mot Rasisme».

Klanen har i dag ei viktig rolle for klubben ut over det å mobilisere tilskodarar til kampane. Han er deleigar i «Vålerengasjappa» som sel supportareffektar, og i fotballpuben «Bohemen». Overskotet frå desse foretaka blir ført attende til klubbar i Vålerenga-systemet. Klanen er òg ivrig med og stør dei aldersavgrensa laga til klubben i Norway Cup.

Klanen er òg kjent som «Det største mannskoret i Noreg» på grunn av sine songar på kamp. Dei er mykje retta mot byrival Lyn og ymse «bønder», klansspråk for alle som ikkje stør Vålerenga.

I Vålerenga symboliserer drakt nummer 12 Klanen.

## Kjelder
* Gjerdalen BA, og Teigøy J: *Fra Sotahjørnet til Bohemen. Vålerengens Idrettsforening 1913-2003*

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Klanens heimeside
Kristian Welhaven

**Kristian Welhaven** () var ein norsk politimeister i Oslo.
 
Aristokraten Welhaven, brorson av diktaren Johan Sebastian Welhaven, vart fødd i eit Oslo der faren var sokneprest i fattigkvartera på Grønland og Vaterland. Han vart statsadvokat i Oslo 1922, og 1927-41 og 1945-54 politimeister i Oslo. 1941 vart han arrestert av Gestapo og sat fanga i både Noreg og Tyskland til mai 1945.
   
«Jeg vil ha mitt gamle korps tilbake,» siterer Einar Gerhardsen i erindringane sine Welhaven i 1945, og Gerhardsen legg til: «Og slik ble det.»

## Bakgrunnsstoff
* Nils Johan Ringdal: Mellom barken og veden. Politiet under okkupasjonen. 1987.
Den industrielle revolusjonen

**Den industrielle revolusjonen** er ei nemning på omfattande samfunnsmessige og teknologiske endringar som starta i Storbritannia i byrjinga av 1750-talet. Bruk av omgrepet revolusjon har vorte kritisert, då dette var ein langsam prosess, og nokon revolusjon var det eigentleg ikkje tale om. Prosessen hang i England saman med enclosure movement, privatiseringa av allmenningsrettane som gjorde at mange småbønder mista levebrødet sitt. Det skaffa både investeringskapital til godseigarane, som vart rikare, og arbeidskraft som vart tvinga inn til byane. 

Brukbare dampmaskinar vart utvikla på 1700-talet. I starten vart dei nytta til å driva maskinar innan tekstilindustrien og innan gruvedrift. Etter kvart vart dampskip og jarnvegar med damplokomotiv vanlegare, og gjorde at transport kunne skje i større omfang. I løpet av 1800-talet vart dei industrielle omveltingene spreidde til Vest-Europa, Nord-Amerika og Japan.

I prosessen vart det ei omfattande flytting av folkesetnaden. Mange folk flytta frå landsbygda til byane og industrisamfunna som vart bygd opp. Såleis starta ein prosess med urbanisering. I store trekk var den industrielle revolusjonen ei omdanning frå eit bondesamfunn med vekt på jordbruk, til eit industrisamfunn med vekt på industriell produksjon. 

Med den andre industrielle revolusjonen mot slutten av 1800-talet byrja Tyskland og USA å ta leiinga innan industriutvikling. Industriutbygging bygd på vasskraft fann stad i stor skala i Noreg i tida etter hundreårsskiftet. 

## Sjå òg
* Industriarkeologi
Komiar

**Komiar** er eit folk som hovudsakleg bur langs dei store elvene som renn ut i Barentshavet på vestsida av Uralfjella i europeisk Russland. Dei fleste komiane bur i Republikken Komi, men det er også komiar på Kolahalvøya, i Arkhangelsk oblast, i Nenetsia og på austsida av Uralfjella, i Sibir.

Komipermjakkane, komiar som snakkar komi-permjakisk, bur i Perm kraj, sør for Republikken Komi.

Ved folketeljinga i Russland i 2010 registrerte 228 000 menneske seg som komiar og 94 500 som komi-permjakar. 156 000 menneske snakka komi, 63 000 komi-permjakisk. I følgje den sovjetiske folketeljinga frå 1989 var det i Sovjetunionen 344&nbsp;519 komiar, av dei hadde 242&nbsp;515 komi som morsmål. Etter Silver-formelen er ca. 8,3 % av komiane einspråklege, ca. 62,1 % er tospråklege med komi som morsmål, ca. 5,6 % er tospråklege med russisk som morsmål, og ca. 23,9 % er einspråklege med russisk som morsmål.

Komiane levde opphavleg hovudsakleg av jordbruk og skogbruk, og nord for dyrkingsgrensa av reindrift. I takt med industrialiseringa det siste hundreåret arbeider også mange komiar i industrien.

Komiane vart kristna tidleg, på 1300-talet, av misjonæren Stefan av Perm, som omsette delar av Bibelen til komi, og som utvikla eit eige alfabet, abur, for å skrive komi.

Etter ein teori skal Bjarmland og bjarmane vere komiar, etter namnet på området Perm.

## Fotnotar


## Kjelder

* Vestnik Statistiki 10/1990. Moskva. Finansy i statistika. (1989) online-versjon 
* Folketeljinga frå 2002
Institutt for samanliknande politikk

**Institutt for samanliknande politikk** har eksistert som eiga eining med dette namnet sidan 1. januar 1980 ved Universitetet i Bergen.

Sosiologisk institutt skifte i 1977 namn til Institutt for sosiologi og statsvitskaplege fag. I nokre år femnde instituttet om avdelingar for sosiologi, offentleg administrasjon og organisasjonskunnskap attåt samanliknande politikk. Frå 1980 vart avdelingane skilde ut som eigne, sjølvstendige institutt.

Mannen som er kjend som grunnleggjaren av instituttet, Stein Rokkan, var alt i 1966 utnemnd som professor i samanliknande politikk ved Universitetet i Bergen.

## Bakgrunnsstoff

* Institutt for samanliknande politikk
Syktyvkar

**Syktyvkar** (komi og russisk *Сыктывкар*) er hovudstaden i Republikken Komi i Nordvestrussland i Russland med om lag 245&nbsp;000 innbyggjarar. Ved Syktyvkar renn Syssola ut i Vytsjegda, og det er dermed både verftsindustri, ei hamn og treforedlingsindustri her.

Klimaet i Syktyvkar er kontinentalt og kaldt, med fuktig preg. Normaltemperaturen i er –17&nbsp;°C og i juli +17&nbsp;°C. Normal årsnedbør er 541 mm. 

I Syktyvkar ligg det ulike institusjonar for vitskap og kultur, både teater, museum og høgskolar. Syktyvkar var i 1980 vertskap for den femte internasjonale fennougristikk-konferansen.

## Historie

### Utvikling av folketalet

Det var busetnad der Syktyvkar ligg allereie på 1500-talet. I 1586 vart det grunnlagt ein tettstad *Ust-Sysolsk* (*Syssolskoje*), staden fekk bystatus i 1780. I 1930 fekk byen, i samsvar med den sovjetiske språkpolitikken, namn på komi, nemleg *Syktyvkar*.

## Utdanningsinstitusjonar

* Syktyvkar statlege universitet (grunnlagt 1972)
* Komis Statlege Pedagogiske Institutt
* Skogbruksinstitutt, del av St.Petersburg Tekniske Forstakademi

## Kjende menneske frå Syktyvkar

* Vasilij V. Rotsjev, skilaupar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Syktywkar|Syktywkar]]» frå , og «[[:fi:Syktyvkar|Syktyvkar]]» frå  den 27. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Tundra

**Tundra** er eitt av hovudøkosystema eller biomane på jorda. Han består av trelause område nord og sør for den polare skoggrensa. Omgrepet *tundra* kjem frå kildinsamisk, der det er genitivsforma av *tundar*, som tyder 'trelaus slette'.

Det er lite tundra på den sørlege halvkula fordi det er lite land på breiddegradene det er snakk om. Det meste av dette økosystemet ligg i Russland, Canada og Alaska.

## Miljø
Tundraen har som regel permafrost, og berre dei øvste jordlaga tinar om sommaren. Tele i undergrunnen hindrar drenering, slik at jorda blir vassmetta i vekstsesongen sjølv om nedbøren er liten. Våtmarker er svært vanlege på tundraen.

I sørvendte og lune hellingar kan ein finna krattskog av vier og bjørk. Ellers dominerer grasartar og starr. Tundraen har ein rik lavflora. Store pattedyr som rein, moskus, bjørn, ulv og fjellrev set preg på dyrelivet. Hare og smågnagarar som lemen er viktige byttedyr. Om sommaren finst ein rik fauna av hekkande trekkfuglar, særleg ender. Om vinteren er fuglelivet sparsamt, med rype, snøugle og jaktfalk som karakteristiske artar. 

Få artar som er avhengige av det særskilde klimaet gjer tundraen særs sårbar for menneskeleg aktivitet og global oppvarming.

## Klimatologi
Tundraklima er ein type polarklima som i Köppens klimainndeling er kjenneteikna ved at middeltemperaturen for den varmaste månaden ligg mellom 0 og 10&nbsp;°C. Klimasonen er utbreidd i den nordlegaste delen av Asia, Europa og Amerika, samt i nokre fjellområde, mellom anna i tropane. Svalbard og norske høgfjellsområde har tundraklima.

## Sjå òg
*Alpin tundra
*Arktisk tundra

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tundra|Tundra]]» frå ,  den 27. desember 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Carl Hamilton

**Carl Gustav Gilbert Hamilton** er hovudperson i ei rekke bøker som Jan Guillou har skrive. Hamilton, med dekknamnet *Coq Rouge*, er ein greve, mordar og etteretningsagent i statens teneste, men med ei fortid som revolusjonær kommunist. Han blei utdanna i USA i lag med SEAL-styrkane. Nokre av forteljingane om Hamilton er òg blitt filmatiserte.

## Bakgrunnsstoff
* Utførleg biografi (sett saman av fakta frå bøkene)
Dei tre pilene

**Tre piler** som peiker nedover mot venstre er eit sosialistisk symbol. Pilene kan vere raude, eller gullfarga om dei står på raud bakgrunn. Somtid er dei omkransa av ein ring som symboliserer einskap i kampen. Dei tre pilene symboliserer då kampen mot kapitalismen, fascismen og reaksjonen. Dei peiker nedover for å symbolisere at desse må nedkjempast, eventuelt at dei byggjer på låge instinkt hos menneska. 

Det var den eksilrussiske sosialdemokraten Sergej Tsjakhotin som introduserte dette symbolet i den tyske arbeidarrørsla i 1932, som eit ledd i kampen mot nazismen. Dei tre pilene vart bruka på flagga til det sosialdemokratiske ordensvernet, og måla over hakekrossen på murvegger og liknande.

Symbolet spreidde seg internasjonalt, og alt same året vart det teke i bruk i Austerrike. Etter oppstanden i Wien i 1934 var slått ned, var landet eit fascistisk diktatur. Men dei radikaliserte sosialdemokratane, som no kalla seg *Revolusjonære Sosialistar* (Revolutionäre Sozialisten), heldt fram kampen i illegaliteten, og bruka dei tre pilene som merke på flygeblad og flagg eller måla på murvegger. Då partiet vart lovleg att etter den sovjetiske frigjeringa i 1945, vart dei tre pilene med ein ring rundt offisielt partisymbol for det som i nokre år framover heitte Det austerrikske sosialistpartiet SPÖ (no Det austerrikske sosialdemokratiske partiet). 

I dag blir symbolet mellom anna nytta av ungdomsforbundet til Det amerikanske sosialistpartiet, Young People's Socialist League.

## Kjelder
* http://www.freiheitskaempfer.at/zeichen.html 
* http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.r/r562283.htm
* http://www.stamokap.org/symbole.html#pfeile
* http://www.ypsl.org/cgi-bin/index.cgi
Nordfjordeid

**Nordfjordeid** er kommunesenteret i Stad kommune i Vestland. 
Tettstaden har  og ligg på eidet mellom Hornindalsvatnet og Eidsfjorden. Eidselva renn ut i fjorden her.
Her ligg Eid kyrkje frå 1849, Sophus Lie konferansesenter, Eid vidaregåande skule, Fjordane Folkehøgskule, Eid ungdomsskule og barneskulen Eid skule.

## Folketalsutvikling

## Sjå òg
* Tettstader i Vestland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Sogn og Fjordane»

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi frå Nordfjordeid på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab

**Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab** var eit reiarlag skipa i 1891, då Ole Bulls Dampskibsselskab og Osterøens Dampskibsselskab slo seg saman til eit transportselskap. I 1923 vart namnet endra til «Indre Norhordland dampbåtlag» (INDL).

I 1974 gjekk Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab saman med Bergen Nordhordland Trafikklag saman, og det nye namnet vart A/S Bergen-Nordhordland Rutelag.

DS «Oster» er ein dampbåt som vart bygd 1908 ved Christianssands Mek. Værksted for Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab. Båten gjekk i fast rute mellom Osterfjorden og Bergen som kombinert passasjer- og lastebåt.

## Bakgrunnsstoff
* Leidulv Hundvin om historia til selskapet på scandion.no
Via Vitae

**Via Vitae** (frå lat., tyder «*livsens veg*») er eit norsk blandakor for unge vaksne. Dirigent i koret er Lars Kristian Dedekam Håkestad. Repertoaret som koret syng inneheld både sakral og profan musikk, og koret syng stort sett på kyrkjekonsertar og på gudstenester. Så godt som alle arrangementa er a cappella.

Koret har ingen geografisk tilknyting innanfor Noreg, men samlast fem gonger i året på ulike stader til øving, konsert og gudstenestedeltaking. Koret er eit medlemskor i Ung Kirkesang.

Det er krav om opptaksprøve og alder over 18 år for å verte medlem i koret.

## Historie

Via Vitae vart stifta våren 2004 etter initiativ av ein venegjeng frå den årlege korsommarskulen i Lund kyrkje i Kristiansand. Rekrutteringa var stort sett frå miljø frå Ung Kirkesang fram til koret vitja Viken folkehøgskole og Toneheim folkehøgskole i 2009 og 2010, og medlemstilfanget vart utvida. I 2010 reiste koret på sin første utanlandstur, til Tallinn i Estland, som førte til invitasjon til festivalen Jakobs Dagar i Jakobstad, Finland, det påfølgjande året.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til koret
DS «Hosanger I»

**DS «Hosanger I»** vart bygd av Glommen Mek. Verksted i 1938, då Indre Nordhordland Dampbåtlag trong eit nytt skip.

## Kjelder