open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Omar Khayyám

**Omar Khayyám** () var ein persisk diktar, filosof og vitskapsmann (særleg matematikk og astronomi). Som diktar er han særleg kjend for sin *Rubaiyát*, og som matematikar for sin algebra og arbeidet med tredjegradslikningar. Han fekk bygd eit astronomisk observatorium i Esfahan og gjorde dei astronomiske beregningane som førte til ein ny kalender.

## Bakgrunnsstoff
* Frå Johannes Gjerdåkers gjendikting
*Khayyam of rubaiyats  all poems
Vegtrafikklova

**Vegtrafikklova** er eit sett med reglar som gjeld for ferdsle på veg eller anna område som normalt har trafikk med motorvogn, og for all trafikk med motorvogn uavhengig av om han finn stad på veg eller ikkje.

Trafikkreglane er ei forskrift til vegtrafikklova.

## Sjå òg

* Trafikkreglar

## Bakgrunnsstoff

* Lovdata: ''Lov 1965-06-18 nr 04, Vegtrafikklov''
* Statens vegvesen: Trafikkskilt og vegoppmerking
Sjokoladefondy

**Sjokoladefondy** er ei form for fondy der ein dypper mat, til dømes frukt, i smelta sjokolade i staden for den tradisjonelle fondyen der ein smeltar ost.

Sjokoladen kan smeltast i ei fondygryte eller i ei sjokoladefontene. Sjokoladen kan vera tilsett litt alkohol, som kirsch eller rom. Ein kan dyppa bær (som jordbær, fruktbitar, kakestykke eller marshmallow i den smelta sjokoladen. Deretter et ein dei straks.

## Sjå òg

* Sjokoladefondant
Trafikkreglar

**Trafikkreglane** er ei føresegn (forskrift) som gjeld for all ferdsle på veg av køyretøy, folk og husdyr, med visse unntak, mellom anna for utrykkingskøyretøy.

## Sjå òg

* Vegtrafikklova

## Bakgrunnsstoff

* ''Forskrift om kjørende og gående trafikk''
Paul Levi

**Paul Levi** () var ein tysk sosialistisk politikar. Han vart fødd i Hechingen, og døydde i Berlin. 

Levi kom frå ein jødisk familie. Han utdanna seg til jurist, og slo seg i 1909 ned i Frankfurt am Main som advokat. Same året vart han medlem i SPD. 

Levi høyrde til venstrefløya i partiet. Under første verdskrigen slutta han seg til Spartakusforbundet, og sidan var han saman med blant andre Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht med på å grunnleggje Det tyske kommunistpartiet KPD i årsskiftet 1918-1919. Desse to vart myrda berre to veker etterpå. 

Etter at også den nye partileiaren Leo Jogiches vart myrda 10. mars 1919, tok Levi over som leiar. På landsmøtet i oktober same året sette han gjennom at partiet skulle delta ved vala, noko som førte til at rådskommunistane gjekk ut av KPD, men òg til at ein stor del av det venstresosialistiske USPD gjekk saman med KPD i 1920, noko som gjorde KPD til eit masseparti. 

Levi sette seg imot den offensive taktikken leiinga i Komintern pressa på det tyske partiet, og gjekk i slutten av februar 1921 av som leiar. Etter at han offentleg tok avstand frå det kommunistiske kuppforsøket i mars 1921, vart han etter press frå Komintern-leiinga utestengd frå KPD. Han gjekk då inn i rest-USPD, og vart med dei fleste av dei inn att i SPD ved den delvise partisamlinga i 1922. Der var han ein av dei viktigaste personlegdomane på den marxistiske venstrefløya i partiet. Mange av vennene hans slutta seg til det venstresosialistiske SAP då dette vart skipa i 1931, etter Levi var død. Også Willy Brandt var elles medlem i SAP. 

Levi var heile tida medlem av riksdagen, og arbeidde mykje med å oppklåre morda på Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht. Han var frykta av sine motstandarar som ein brilliant talar, både i rettssalen og i riksdagen.

I februar 1930 vart han sjuk, og få dagar seinare, den 9. februar, datt han under uklåre omstende ut av vindauget i husværet sitt i Berlin og døydde av skadane. Då han døydde, var han i ferd med å førebu ei rettssak som gjaldt den skandaløse mangelen på oppfølging av morda på Luxemburg og Liebknecht. 

Då det etter hans død vart halde minnestund i riksdagen, forlet representantane frå to parti demonstrativt salen: Nazipartiet NSDAP og det no fullstendig stalinistiske KPD. 

Frå 1923 gav Levi ut eit eige tidsskrift, «Sozialistische Politik und Wirtschaft» («Sosialistisk politikk og økonomi»). Dette gjekk i 1928 inn i tidsskriftet «Der Klassenkampf» («Klassekampen»), der Levi var med i redaksjonen til han døydde. Han var òg med og starta den partiuavhengige marxistiske gruppa «Sozialwissenschaftliche Vereinigung».

## Kjelde
Tysk wikipedia http://de.wikipedia.org/wiki/Paul_Levi

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel i det noverande SPW ved 75-årsdagen for Levi sin død
Sterk storm

**Sterk storm** er vindstyrke 11 i Beaufortskalaen og den sterkaste av stormkategoriane. Vindsnøggleiekn er då 28,5 til 32,6 m/s eller 103–117 km/t. Den eldre sjønemninga av vindstyrken er òg sterk storm. 

## Verknad på land
Opptrer sjeldan og fører til store øydeleggingar. 

## Verknad i fjellet
Vegar og jernbanelinjer vert blokkerte. Det er kaos på telefon- og straumnettet. Skog vert rasert. 

## Verknad til sjøs
Særs høge bølgjer, 11,5 til 16 meter. Små og mellomstore skip kan for ei stund forsvinne i bølgjedalane. Sjøen er fullstendig dekt av lange, kvite skumflak som ligg i vindretninga. Overalt bles bølgjekammane til frådeliknande skum. Sjørokket set ned sikta.

## Andre språk

## Kjelder
Gustav Noske

**Gustav Noske** () var ein tysk politikar for SPD. Han var tysk forsvarsminister frå 1919 til 1920, som den første forsvarsministeren i Weimarrepublikken og i Tyskland på føderalt nivå overhovudet.

Noske var ein moderat og sentrumsorientert sosialdemokrat, og var medlem av den tyske Riksdagen frå 1906 til 1918, og av den forfatningsgivende nasjonalforsamlinga i Weimar i 1919.

Han er mellom anna kjend for å ha slått ned spartakistoppreisten i Berlin og andre kommunistiske oppreister (m.a. i München og Bremen) i 1919 med hjelp frå frikorpsa.

Frå 1920 til 1933 var han overpresident (guvernør) for den prøyssiske provinsen Hannover. I samband med 20. juli-attentatet vart han arrestert og send i konsentrasjonsleir.

## Publikasjoner (utval)
* *Kolonialpolitik und Sozialdemokratie*, Stuttgart 1914 
* zusammen mit Adolph Koester: *Kriegsfahrten durch Belgien und Nordfrankreich 1914*, Berlin 1914 
* *Von Kiel bis Kapp. Zur Geschichte der deutschen Revolution*, Berlin 1920
* *Erlebtes aus Aufstieg und Niedergang einer Demokratie*, Offenbach 1947 [auch unter dem Titel *Aufstieg und Niedergang der deutschen Sozialdemokratie. Erlebtes aus Aufstieg und Niedergang einer Demokratie* erschienen]

## Litteratur
* Wolfram Wette: *Gustav Noske. Eine politische Biographie*. Droste, Düsseldorf 1987, ISBN 3-7700-0728-X
* Rainer Butenschön, Eckart Spoo (Hrsg.): *Wozu muss einer der Bluthund sein? Der Mehrheitssozialdemokrat Gustav Noske und der deutsche Militarismus des 20. Jahrhunderts*. (Distel-Hefte, Band 35). Distel, Heilbronn 1997, ISBN 3-929348-18-7

## Bakgrunnsstoff
* 
* DHM-biografi
* Gustav Noske i *Akten der Reichskanzlei*, Weimarrepublikken
Koloniseringa av Afrika

**[[Kolonisering]]a av [[Afrika]]** var ein gradvis prosess som må sjåast i samanheng med den generelle utviklinga i Europa. Etter kvart som dei europeiske statane voks seg større og rikare auka òg interessa for luksusvarer og andre sjeldne råvarer. På grunn av at det rundt slutten av mellomalderen var mange oppdagingsreiser til Afrika, vart ein kjend med nye stadar der ein kunne få tak i råvarer. 

I byrjinga var ein nøgd med å berre henta ut ressursar (plyndra) og henta ut billig arbeidskraft (slaveri). For å få det meir organisert, og få litt meir prestisje i det, byrja fleire land med ein overgang frå økonomiske intereser til strategisk okkupasjon. Der det før hadde vore hamnebyar og fort utvikla desse deg etter kvart til kolonihovudstadar. 

Dei europeiske stormaktene konkurrerte til slutt om å ha flest koloniar. Storbritannia freista å få koloniar frå nord til sør, medan Frankrike gjekk inn for å okkupera landområde frå vest til aust i Afrika. 

Koloniæraen varte heilt opp til vår tid, det var først på 50-, 60- og 70-talet at dei fleste koloniane i Afrika fekk sjølvstende. Berre eitt land er framleis okkupert av ei framand makt, Vest-Sahara, som vart okkupert av Marokko då Spania trekte seg ut.
Bye

Ei **bye** eller **bøye** (frå nederlandsk *bui*) er den nedbøren som kjem frå ei *[[sky|byesky]] (cumulonimbus)*.  Det kan også koma lette byer frå ei stor *haugsky*.  Byeskya har vassrett grunnflate og veks kraftig oppover med flisa eller trevla topp.  Ho veks ofte utover i toppen som ein ambolt.

Byeskya gjev altså regnbyer, snøbyer og haglbyer.  Kvar bye varer berre ei stutt tid, og so vert det opplett att.

Når det er regnbyer eller snø/haglbyer er det også ofte vindkast eller vindvariasjonar.  Byeskyer kan òg laga torevêr.

## Kjelder
Varmepumpe

**Varmepumpe** er ei maskin som flyttar termisk energi frå ei temperatursone til ei anna temperatursone med høgare temperatur.

## Arbeidsprinsipp
EI varmepumpe har eit lukka system, fylt med eit medium som vekslar mellom gass- og væskeform. Dette mediumet vert sirkulert av ein kompressor. Kompressoren aukar trykket, noko som fører til at temperaturen aukar på trykksida av kompressoren. Den varme gassen vert ført gjennom ein varmevekslar, som avgir termisk enegi til omgjevnadane. Varmevekslaren vert då som oftast kalla ein radiator. Alternativt kan varmevekslaren avgi termisk energi til eit anna væskefylt lukka system, som så avgir termisk energi til omgjevnadane via ein radiator, som til dømes i eit sentralvarmesystem.

Når væska taper termisk energi til omgjevnadane søkk temperaturen og gassen kondenserer til ei væske. Denne væska vert så ført gjennom ei innsnevring (strupeventil), som reduserer trykket. Væska, som no har lågt trykk og moderat temperatur, vert ført gjennom ein annan varmevekslar, som tilfører termisk energi til væska, slik at ho fordampar og går over til ein gass. Gassen vert så ført til kompressoren og syklusen gjentek seg.

## Bakgrunnsstoff
* Schrødingers katt om varmepumpe
* Energifakta om varmepumpe
Kantonen Solothurn

**Solothurn** er ein av kantonane i Sveits. Han ligg i den nordvestlege delen av landet, og grensar i vest og sør mot Bern, i aust mot Aargau, og i nord mot Basel-Landschaft. To av dei ti (statistiske) distrikta er enklavar og ligg ved den franske grensa. Hovudstaden er Solothurn, medan den største byen er Olten.

Kantonen har omtrent 275&nbsp;000 innbyggjarar, og er hovudsakleg tyskspråkleg; tysk er det offisielle språket. Ca. 60 % av befolkninga er katolsk, og resten hovudsakleg protestantisk.

## Historie
Territoriet til kantonen består av land som i si tid har vorte kjøpt opp av hovudstaden. Det er grunnen til den spreidde landmassen, som inkluderer to ekslavar langs den franske grensa. Desse eksklavane er skilt frå resten av kantonen Solothurn av Basel-Landschaft, og som dannar separate distrikt i kantonen.

Mellom 1798 og 1803 var kantonen Solothurn med i republikken Helvetia. I 1803 Solothurn var ein av dei 19 sveitsiske kantonane som vart rekonstruert gjennom ein meklingsavtale der Napoleon var avgjerande meklar. Trass i at folket var strengt katolske, gjekk ikkje Solothurn med i den katolske separatistrørsla Sonderbund i 1845. Like eins vart dei føderale grunnlovene av 1848 og 1874 godkjende. Den noverande grunnlova for kantonen er frå 1987.

## Kommunar
Kantonen har 120 kommunar (*Einwohnergemeinden*).

## Bilete

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Offisiell statistikk
ABC Startsida.no

**ABC Startsida.no** er ein av dei eldste og mest populære nettportalane i Noreg. Portalen vart oppretta i 1996 som *ABC Startsiden.no*. Per 22. desember 2005 var portalen, med 640 000 unike brukarar dagleg, mellom dei tre mest nytta norskspråklege nettstadane på verdsveven. Per 20. februar 2022 er ikkje lenger sida på nynorsk.   

I si eiga filosofi-erklæring skriv ABC Startsida.no at dei skal tilby ei teneste med høg kvalitet, utan «design eller finesser som ikkje er naudsynte». Dei legg òg vekt på å ha ein fri redaksjon, og at innhaldet ikkje skal vere forma etter økonomiske interesser. 

Frå å vere ein rein nettportal då sida vart lansert, har redaksjonen vorte utvida i fleire retningar. Mellom anna har ABC Startsida eit eige nyhendemagasin, ABC Nyheter (tidlegare kjend som Neste Klikk), ein chat-teneste, WAP-tenester og  Blog-teneste, mellom mykje meir.

Selskapet, som er heileigd av Telenor er særs lønsamt, og har gått med overskot frå 1999 til 2006. Omsetnaden auka med om lag 70% frå 2004 til 2005. 

## Nynorsk
Den 17. mai 2005 lanserte ABC Startsiden.no, i samarbeid med Noregs Mållag ein nynorsk tvillingportal til den opphavlege bokmålsportalen. Føremålet med lanseringa var at *ABC Startsida.no* skulle vere ein vegopnar for nynorsk innhald på internett. I pressemeldinga frå selskapet heitte det at *«Startsiden gjer det [[VG]] og [[Dagbladet]] ikkje vil...»*. Dei to versjonane er heilt identiske med kvarandre i utforming og innhald. 

Per mars 2006 hadde den nynorske portalen dagleg 5&nbsp;500 unike vitjarar.

## Kjelder

* 70 kommunar vel Startsida i lnk-nytt.no – 
* Startsida framom VG og Dagbladet i propaganda-as.no
* Om ABC Startsida i startsida.no
* Rekordtall for Startsiden i propaganda-as.no (6. mars 2006)

## Bakgrunnsstoff
*
Weimar

**Weimar** er ein by i Tyskland i delstaten Thüringen med om lag 65&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg nord for Thüringer Wald, aust for Erfurt og sørvest for Halle og Leipzig. Dei eldste dokumenta om byen går tilbake til 899. Weimar vart hovudstad i hertugdømet (etter 1815 storhertugdøme) Sachsen-Weimar. 

Her budde mellom anna Johann Wolfgang von Goethe. Goethe sin venskap med Friedrich von Schiller i tida 1794 til Schiller døydde i 1805 er rekna å ha grunnleggjande tyding for tysk litteratur og kultur. Goethe sitt hus i Weimar er i dag eit museum. I 1999 var Weimar europeisk kulturhovudstad. Samstundes vart Goethe sin 200-årsdag feira med ei rad tilskipingar i Tyskland og andre stader. 

Weimar har mellom anna eit stort bibliotek frå 1691 kalla Herzogin-Anna-Amalia-Bibliothek. Delar av biblioteket vart den 3. september 2004 øydelagd av brann. Bibliokteket står i dag på UNESCO si verdsarvliste.

## Historie
Tida 1919 til 1933 i tysk historie vert ofte referert til som Weimarrepublikken. Grunnlova til republikken vart vedteken i Weimar, den såkalla Weimargrunnlova. Berlin var for uroleg etter den tyske novemberrevolusjonen til at den tyske riksdagen ville møtast og drøfta dette der.

Weimar var òg senter for Bauhaus-rørsla, og byen har ei rad kunstgalleri, museum, det tyske nasjonalteatret og Bauhaus-universitetet. Frå sommaren 1937 til etter andre verdskrig låg det ein konsentrasjonsleir i Buchenwald ved Weimar. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Haakon Løken

**Haakon Løken** () var ein norsk jurist, pressemann og politikar frå Inderøy i Nord-Trøndelag. Han var son til Herman Løchen og i samtida kjend som ein framifrå folketalar.

Løken var timelærar i språk 1876-81 og redaksjonssekretær i Nyt tidsskrift 1882-83. I 1884 vart han cand.jur. og arbeidde dei neste åra som overrettssakførar i Trondheim. Han var redaktør i Dagsposten frå 1890 til 1902, før han tok med seg staben over i den nystarta avisa Nidaros, der han var fram til 1910. Han var dessutan konstituert borgarmeister i Trondheim eit par år, før han i 1910 blei statsadvokat i Bratsberg og Nedenes (*[[Telemark]] og [[Aust-Agder]]*), og frå 1913 i Oslo. Han var konstituert fylkesmann i Oslo i periodane 1918&ndash;1920 og 1921&ndash;1923.

Løken var formann i Trondhjems liberale forening i tjue år frå 1881, styremedlem i Venstre i 1903. Perioden 1899-1910 var han med i formannskapet i Trondheim. Elles hadde han ei mengd verv, både offentlege og sivile. Han skreiv fleire bøker i ulike sjangrar. Løken er elles kjend for å ha gjeve namn til Trollheimen. 

## Kjelder
* Utdjupande artikkel om Løken på snl.no, skriven av Anders Kirkhusmo.

*Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Husmus

**Husmusa** (*Mus musculus*) er ein gnagar som høyrer til musefamilien. Musene kan kjennast att på den mørkt gråbrune pelsen med gultonar på ryggen og sidene, smussgrå buk og gulgrå føter og tær, føtene er skittenbrune med kvite ytre tåledd. Halen til husmusa er om lag like mørk på undersida som på oversida, mens halen til skogsmusa er tydeleg lysare på undersida. Eit sikkert kjenneteikn hos husmusa er eit lite, men skarpt hakk på baksida av framtennene.

 

Den har ei kroppslengd på , hale på  og ei vekt på . Husmusa har ikkje veldig godt syn, men velutvikla høyrsle- og kjenslesansar.

Husmus kan haldast som kjæledyr og laboratoriedyr. Ho blir mykje brukt som modellorganisme.

## Kjelder
* Nomor.se 

## Bakgrunnsstoff
Augusto Pinochet

**Augusto Pinochet** () var ein chilensk general og politikar. Han var president i Chile frå 1973 til 1990, og framleis forsvarssjef i nokre år etter det. Han kom til makta gjennom eit USA-støtta militærkupp mot den folkevalde sosialistiske presidenten Salvador Allende, som døydde under kuppet. Han leidde landet som eit høgreorientert militærdiktatur, som sjef for ein militærjunta. Fleire tusen menneske vart myrda under diktaturet, og enda mange fleire vart torturerte. Ein stor del av folket vart drivne i eksil. Den økonomiske politikken til Pinochet-regimet var marknadsliberalistisk. Frie fagforeiningar var forbodne.
Norrbotten

**Norrbotten** er eit landskap i Sverige. Norrbotten ligg i Norrland, nord i Sverige. Landskapet grensar i sør til Västerbotten, i vest til Lappland og i aust til Finland. Norrbottens län utgjer ein del av landskapet.

Norrbotten er det yngste av den svenske landskapa. Norrbotten har 8&nbsp;000 registrerte fornminne.

## Kommunar i Norrbotten
* Boden kommun
* Haparanda kommun
* Kalix kommun
* Luleå kommun
* Pajala kommun
* Piteå kommun
* Älvsbyn kommun
* Överkalix kommun
* Övertorneå kommun

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Ku Klux Klan

**Ku Klux Klan** (**KKK**) var opphavleg ein amerikansk protestantisk «kvit makt»-organisasjon grunnlagd av sørstatsveteranar i 1865, men vart oppløyst i 1880. Det originale KKK motarbeidde reformer som vart påtvinga sørstatane når det gjeld behandlinga av tidlegare slavar.

Eit nytt Ku Klux Klan oppstod i Atlanta i 1915. Grunnleggjaren var William J. Simmons, og det er dette Ku Klux Klan som i åra etter dette vart ein populær rasistisk organisasjon med ca. fire millionar medlemmer på sitt høgste på 1920-talet. Sjølv om mange såg på klanen som ekstremistisk, hadde han likevel stor forståing blant mange. Formålet no var å hindre auken av katolikkar, jødar, mørkhuda og andre innvandrarar i USA. Klanen rekrutterte demokratiske og, om i mindre grad, republikanske medlemmer frå heile USA, og klanen stod sterkast i Midtvesten då han nådde toppen av popularitetsbylgja. Dette i motsetnad til den fyrste klanen, som var eit demokratisk sørstatsfenomen.

På denne tida hadde KKK stor innverknad på politikken, og då spesielt i demokratiske krinsar. Mange framståande politikarar var medlemmer. Den demokratiske Vest-Virginia-senatoren Robert C. Byrd er den einaste i det amerikanske senatet i dag som har vore medlem av KKK. Populariteten fall før og under depresjonen, og organisasjonen vart oppløyst under andre verdskrigen av James Colescott.

Namnet Ku Klux Klan vart etter dette eit namn teke i bruk av ulike uavhengige grupper som kjempa mot *[[Civil Rights Act]]* på 1960-talet. Hatet mot katolikkar har gradvis vorte mindre, og det finst i dag katolske klan-grupperingar. Katolikkar som går inn i Ku Klux Klan vert likevel automatisk ekskommunisert, fordi klanen er definert i katolsk kyrkjerett som ein organisasjon som motarbeider kyrkja. I dag er namnet Ku Klux Klan for dei aller fleste synonymt med hat og intoleranse, men enkelte små grupperingar tek det framleis i bruk.
Forteljing

**Forteljing** er noko som blir fortald, og er gjerne eit litterært arbeid som formidler hendingar. Forteljing er ein måte å formidla ein del av verda på, som regel ved hjelp av ord. Ei forteljing kan framstillast som sann eller oppfunnen, og kan forteljast med mange ulike føremål, til dømes underhalding, opplæring eller sosialisering. Forteljingar kan delast munnleg, gjennom skrift, bilde eller andre media, som film eller radio.

Det finst ei rekkje ulike sjangrar av forteljing som kan ha eigne krav til utforming og innhald. Eit eventyr bør til dømes ha faste eventyrformuleringar, medan ein anekdote bør ha eit godt poeng.

Ei forteljing kan ha funksjon innan eit større verk, til dømes som rammeforteljing rundt ei anna forteljing. Ei forteljing som blir fortald ei fleire fråskilde delar blir kalla framhaldsforteljing eller føljetong.

Ein kan klassifisera forteljingar etter innhald, som bondeforteljing, detektivforteljing, indianarforteljing eller sjøforteljing.

## Sjå òg
*Anekdote
*Ballade
*Eventyr
*Fabel
*Likning
*Myte
*Novelle
*Soge
*Vits

## Kjelder
Hieratisk skrift

**Hieratisk skrift** (gresk  *hieratika*) er ei forenkla kursivform av gammalegyptisk hieroglyfskrift.
Det blei brukt under faraostyret i Egypt og Nubia. Skrifta blei som regel skriven i blekk på papyrus; det var ein rask måte for skrivarar å skriva på i staden for dei meir tidkrevjane hieroglyfane.

Omgepet hieratisk blei først brukt på 100-talet av den heilage Klemens av Aleksandria. Det er avleidd frå det greske uttrykket  (*grammata hieratika*; bokstaveleg 'presteskrift'. På denne tida, og i dei føregåande rundt tusen åra, blei hieratisk berre brukt for religiøse føremål. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hieratic|Hieratic]]» frå ,  den 16. april 2016.*  
 

----
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*   Vol. 1.
*
*   4 vols.
*   3 vols.
*
*
*
*
*
*   Vol. 3.
*
Orionsbeltet

**Orionsbeltet**, **Orions belte** eller **Jakobsstaven** er ein asterisme i stjernebiletet Orion. Det vert danna av dei tre stjernene Alnitak, Alnilam og Mintaka. Desse deler Orion vassrett i to på det smalaste, og dannar slik eit bilete av eit belte.
Toalettpapir

**Toalettpapir** er ein type av mjukt papir, som liknar på hushaldspapir. Framfor alt papiret brukt til naturlege behov på eit toalett, men òg for andre hygieniske føremål.

Toalettpapir vert for det meste produsert som små rullar, men òg som lause ark.
Sørsamisk fonologi

**Sørsamisk fonologi**, eller **sørsamisk lydlære**, er grammatikken til språklydane i sørsamisk.

## Vokalar

Sørsamisk har åtte korte vokalar: *i, e, æ, a, y, ü, u, o*. Sett opp i vokalfirkanten, med IPA-symbol, får vi dette biletet (Jf. Bergsland 1982):

I tillegg har sørsamisk tre lange vokalar og ni diftongar:

## Konsonantar

Tabellen viser konsonantfonema i sørsamisk, stemt før og ustemt etter bølgjestreken (Bergsland 1982).

## Suprasegmental fonologi

Ein suprasegmental fonologisk prosess er ein prosess som involverer meir enn eitt segment, dvs. meir enn ein lyd.

### Sørsamisk stavingsstruktur

### Omlyd

Sørsamisk skil seg frå dei andre samiske språka ved at det ikkje har stadieveksling. Derimot har sørsamisk omlyd, dvs. rotvokalen varierer etter vokalen i bøyingssuffikset. T.d. er det omlyd føre komitativendinga *-ine*, slik at *gåetie* «hus» heiter *göötine* i komitativ. Omlyd er eit resultat av at stammevokalen (vokalen i den trykkletten stavinga i siste takt) påverkar rotvokalen (vokalen i trykktung staving i siste takt). Det er tre ulike omlydstyper: ie-omlyd, i-omlyd og
a-omlyd.

For a-omlyd vil stammevokalen a, som er ein låg vokal, føre til at rotvokalen vert lågare. T.d. vil verbet *jietedh* "å seie" få suffikset *a* i tredje person eintal. Denne a-en gjev opphav til a-omlyd, og rotvokalen *ie* blir endra til *ea*, vi får *jeata*.

Sørsamisk har 7 ulike omlydsrekkjer med 6 ulike kontekstar, eller stammevokalar. Dei tre stammevokalane *e1, e2, e3* er i dag identiske (nemleg *e*), men blir historisk rekonstruert til ulike vokalar, og dermed halde separat i tabellen.

Viss vi fyller inn med substantiv får vi denne tabellen (rad A, B, F har substantiva *klihtie jeptsie buvrie sjiellie gaevlie gåetie njueslie*, mens rad C, E viser substantiva *ærhtjoe	bahtjoe rånhtjoe bearkoe baarmoe råafoe*). Radene er organisert i ny rekkjefølgje for å få bøyingsformer av dei same orda attmed kvarandre.

## Litteratur

* Lorentz, Ove 1973: *Towards a generative phonology of southern Lappish*, Magistergradsavhandling allmenn språkvitenskap, Universitetet i Oslo.
Sveriges socialdemokratiska arbetareparti

**Sveriges socialdemokratiska arbetareparti** (*SAP*), *Socialdemokratiska arbetarepartiet*, *Socialdemokraterna*, nokre gonger korta berre til s, vart grunnlagt i 1889. Partiet har lenge vore det største politiske partiet i Sverige. Magdalena Andersson vart vald til partileiar den 30. november 2021.

## Partileiarar
* Kollektiv leiarskap   1889–1896
* Claes Tholin      1896–1907
* Hjalmar Branting  1907–1925
* Per Albin Hansson 1925–1946
* Tage Erlander     1946–1969
* Olof Palme        1969–1986
* Ingvar Carlsson   1986–1996
* Göran Persson     1996–2007
* Mona Sahlin       2007–2011
* Håkan Juholt          2011–2012
* Stefan Löfven     2012–2021
* Magdalena Andersson 2021–

## Partisekretærar frå 1945
* Sven Andersson   1945–1948
* Sven Aspling     1948–1962
* Sten Andersson   1962–1982
* Bo Toresson      1982–1992
* Mona Sahlin      1992–1994
* Leif Linde       1994–1996
* Ingela Thalén    1996–1999
* Lars Stjernkvist 1999–2004
* Marita Ulvskog   2004–

## Partiet i regjering
Frå 1932 sat partiet i regjering alle år fram til 1976, berre avbrote av Bondeförbundet si sommarregjering frå juni til september 1936.

### Regjeringar med leiing frå sosialdemokratane
# Regjeringa Branting I,&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp; 1920, 
# Regjeringa Branting II, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1921–23, 
# Regjeringa Branting III, &nbsp;&nbsp;&nbsp;1924–25,
# Regjeringa Sandler, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1925–26,
# Regjeringa Hansson I, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1932–36,
# Regjeringa Hansson II, &nbsp;&nbsp;&nbsp;1936–1940,
# Samlingsregjeringa i Sverige (Regeringen Hansson III), &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1940–1945,
# Regjeringa Hansson IV, &nbsp;&nbsp;1945–1946,
# Regjeringa Erlander I, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1946–51,
# Regjeringa Erlander II, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1951–1957 (med Bondeförbundet),
# Regjeringa Erlander III, &nbsp;&nbsp;&nbsp;1957–1969,
# Regjeringa Palme I, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1969–76, 
# Regjeringa Palme II, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1982–1986,
# Regjeringa Carlsson I, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1986–1990,
# Regjeringa Carlsson II, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1990–1991,
# Regjeringa Carlsson III, &nbsp;&nbsp;&nbsp;1994–1996,
# Regjeringa Persson, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1996–2006

## Kjende sosialdemokratar

*Sjå òg [[:Kategori:Svenske sosialdemokratiske politikarar]]*

## Kjelder

## Litteratur
* *Det första seklet* av Hans Haste (1988)

## Bakgrunnsstoff
* Socialdemokraterna – offisiell nettstad
Emil Rathenau

**Emil Moritz Rathenau** () var ein tysk ingeniør og industrimann. I 1881 fekk han skaffa seg rett til å nytta patenta til Thomas Alva Edison i Tyskland. Rathenau grunnla i 1883 Deutsche Edison-Gesellschaft für angewandte Elektricität, som i 1887 vart skipa om til Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft (AEG). I 1903 grunnla han saman med Werner von Siemens selskapet Telefunken Gesellschaft für drahtlose Telegraphie mbH. 

Emil Rathenau var son av Moritz Rathenau og far til seinare utanriksminister Walther Rathenau.

Rathenau var av jødisk avstamming. Han var frå 1866 gift med Mathilde Nachmann.

## Litteratur
* Manfred Pohl: *Emil Rathenau und die AEG*, Verlag v. Hase & Koehler, Mainz, 1988, ISBN 3-7758-1190-7

## Bakgrunnsstoff
* 
* http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/RathenauEmil/
* http://www.walther-rathenau.de/emil_rathenau.htm
Liff i Skottland

**Liff** er ei lita grend nordaust for Dundee i Skottland. Bortsett frå å vera med i tittelen på boka *[[The Meaning of Liff]]* er staden kjent for å ha husa Royal Dundee Liff Hospital, eit stort mentalsjukehus.
Stavanger bispedømme

**Stavanger bispedøme** er eit bispedøme i Den norske kyrkja. Biskopen har sete i Stavanger, medan hovudkyrkja i bispedømet er Stavanger domkyrkje. Biskop i Stavanger er Anne Lise Ådnøy siden mars 2019.

## Historie
Både byen Stavanger og bispedømet er frå kring 1125 av bygd opp kring domkyrkja. Etter attopprettinga i 1925 har bispedømet omfatta Rogaland fylke. I mellomalderen var bispedømmet på sitt største, og omfatta Agder, Rogaland, områda Hallingdal og Valdres og sokna Røldal og Eidfjord i seinare Hordaland fylke.

I 1682 avgjorde kong Kristian V av Danmark-Noreg at bispesetet i Stavanger skulle flyttast til Kristiansand. Bispesetet og bispedømet vart oppretta att til Stavanger og domkyrkja sitt åttehundreårsjubileum i 1925. Kong Haakon VII av Noreg sette inn Jacob Christian Petersen som den fyrste biskopen av Stavanger på 250 år.

## Biskopar av Stavanger
### Den katolske kyrkja

### Lutherske biskopar (-1682)

### Lutherske biskopar (1925-)

## Prosti
Stavanger bispedømme har følgjande prosti: 

## Fellesråd
Bispedømmet har har følgjande fellesråd: 

## Kjelder

* Stavanger bispedøme sin nettstad
* Byhistorisk forening i Stavanger om historia til bispedømet og domkyrkja
* Stavanger domkapitel sin protokoll 1571-1630
* Om prestegardar i Stavanger bispedøme
* Arkeologisk museum i Stavanger: Bispebyen og bispedømmet 
* Ancient See of Stavanger i *[[Catholic Encyclopedia]]*
LIFF

**Layered Image File Format** (LIFF) er eit filformat i samlinga Openlab, meint for signalprosessering av bilete frå mikroskop.

Namnet LIFF blei valt for å æra boka *[[The Meaning of Liff]]* av Douglas Adams og John Lloyd. Boka, på si side, har namn etter tettstaden Liff i Skottland.
Miljöpartiet de Gröna

**Miljöpartiet de Gröna** (**mp**) er eit politisk parti i Sverige, skipa i 1981. Partiet tek utgangspunkt i grøn ideologi og er nært knytt til miljørørsla. Partiet vart skipa i kjølvatnet av Folkerøystinga om atomkraft i Sverige i 1980. Fordi partiet har samarbeidd nært med regjeringa Pärsson, har det i den seinare tid ikkje køyrt fram dei mest omstridde sakene sine. Partiet samarbeider om ulike saksfelt både med venstresida og høgresida, og seier seg å ikkje høyra til korkje venstresida eller høgresida. 

### Talspersonar (språkrör)
* 1984-1985 Per Gahrton og Ragnhild Pohanka
* 1985-1986 Birger Schlaug og Ragnhild Pohanka
* 1986-1988 Birger Schlaug og Eva Goës
* 1988-1990 Anders Nordin og Fiona Björling 
* 1990-1992 Jan Axelsson og Margareta Gisselberg
* 1992-1999 Birger Schlaug og Marianne Samuelsson
* 1999-2000 Birger Schlaug og Lotta Nilsson Hedström
* 2000-2002 Matz Hammarström og Lotta Nilsson Hedström
* 2002- Peter Eriksson og Maria Wetterstrand

## Sideorganisasjonar og nettverk
* Gröna Studenter 
* Grön Ungdom 
* Miljöpartister i Svenska kyrkan
* Gaygröna

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Miljöpartiet de Gröna
Liff

**Liff** kan ha fleire tydingar:
* Liff i Skottland, ei lita grend i Skottland.
* LIFF (Layered Image File Format), eit filformat som har namn etter boka nedanfor.
* *[[The Meaning of Liff]]*, ei bok av Douglas Adams og John Lloyd.
Det konsoliderte Venstre

**Det konsoliderte Venstre** eller berre konsoliderte Venstre (konsoliderede Venstre) er ei nemning på partiet Venstre i tida etter partisplittinga i januar 1908. Venstre var ei tid delt i tre fløyar. Dei "regjeringstru" med mellom anna Jørgen Løvland og Abraham Berge. Sentrum med Carl Berner og etter kvart Gunnar Knudsen, og dei "opposisjonelle" med Johan Castberg, Wollert Konow (H) og Johan Ludwig Mowinckel. Stortingsgruppa vart i 1908 oppløyst, og Venstre gjenoppstod som eit eige parti att, med klare grenser mot Høgre og samlingstanken innan Samlingspartiet. Ved stortingsvalet 1912 var Venstre igjen de største partiet, og kunne danna ei ny regjering under leiing av Gunnar Knudsen.
Mange av dei som ikkje ynskte å gå inn i det konsoliderte Venstre, gjekk inn i Frisinnede Venstre. 

## Kjelde
* Venstrebevegelsen i Lister og Mandals amt- fra bondevennbevegelse til politisk parti
Zoologi

**Zoologi** eller **dyrelære** (gresk *zoon*, 'dyr', og *logos*, 'ord') er læra om dyr, og utgjer med det eit av fagområda i biologi. Den vidare inndelinga av zoologi byggjer på dyregruppene som vert studerte:
entomologi, herpetologi, ichthyologi, malakologi, mammalogi, ornitologi og fleire.

## Bakgrunnsstoff
Carl Marstrander

**Carl Johan Sverdrup Marstrander** () var professor i keltiske språk ved Universitetet i Oslo. Marstrander var frå Kristiansand.

## Bakgrunnsstoff
* Språknytt 2/1992
Samanlikning av jødedommen og kristendommen

**[[Jødedommen]] og [[kristendommen]]** er to abrahamittiske religionar med mange likskaper, men òg skilnader, innan både teologi og utøving.

Kristendommen skilde seg ut frå jødedommen i hundreåret etter at Herodes den store døydde. Den nye religionen tok med seg heilage skrifter, grunnleggjande læresetningar som monoteisme, trua på ein frelsande messias, og tilbedingsrituale, med mellom anna eit presteskap, trua på heilage stader og heilage tider og bruk av lovsong i felles bøn. På den andre sida la kristendommen vekk andre grunnleggjande jødiske skikkar, som kasjrút (matreglane) og berít milá (mannleg omskjering), i tillegg til den grunnleggjande skilnaden der kristne meiner Jesus var messias medan han i følgje jødedommen var ein ganske vanleg mann.
Annerledestenkerne

***Annerledestenkerne*** er tittelen på ei populærvitskapeleg bok skriven av Per Arne Bjørkum. 

## Bokmeldingar
* UiB 
* Forskning.no 
* NTNU
Riksförbundet för sexuell upplysning

**Riksförbundet för sexuell upplysning** (RFSU) er ein svensk ideell organisasjon som arbeider med seksuell og reproduktiv helse og rettar, og med informasjon og opplysing kring seksualitet og samliv. Ei av dei viktigaste kampsakene har vore og er retten til fri abort.

Arbeidet til RFSU kviler på tre rettar: retten til å vera, retten til å nyta og retten til å velja.

## Virke
RFSU arbeider med opplysning, utdanning og opinionsdanning gjennom å arrangera kurs, konferansar, og delta i debattar. Dessutan driv organisasjonen eit omfattande internasjonalt arbeid saman med liknande organisasjonar i andre land. Han er medlem av IPPF (The International Planned Parenthood Federation).

RFSU sin klinikk i Stockholm arbeider med prevensjonsrettleiing, seksualrådgiving, psykoterapi og råd, testar og vaksiner mot nokre seksuelt overførbare sjukdommar. Klinikken arbeider også med forsking og utdanning. 

Lokalforeiningane arbeider med informasjon og utdanning. Lokalforeiningane kursar frivillige som driv med opplysning i skular. 

## Historie
RFSU blei grunnlagt 1933 av blant anna Elise Ottesen-Jensen, Gunnar Inghe og Hanna Lundin. Elise Ottesen-Jensen var leiar frå starten til 1959, og ho er den som sterkast blir forbunde med organisasjonen. Tidsskriftet til RFSU, *Ottar*, er oppkalla etter henne. 

RFSU er partipolitisk og religiøst uavhengig, men har røtene sine i radikal sosialisme.

Lina Fridén er forbundsordførar sidan 2023.

## RFSU Norge AS

RFSU Norge AS vart skipa 1. juni 1973.

Dagleg leiar er Annika Jerveland. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Jerv

**Jerv** eller **fjellfross** (*Gulo gulo*) er eit rovpattedyr som høyrer til mårfamilien, og er det største mårdyret i Noreg. Jerv finst i spreidde bestandar sirkumpolart i nordlege fjellområde.

Jerven, som kan ha vege opptil 25 kg, er kraftbygd og sterk etter storleiken. Han går på heile solen av foten, noko som gjer det lettare for han å gå på overflata av snøen. Bitet er kraftig slik at han kan ete frose kjøt og knuse knoklar frå store dyr for å få tak i beinmargen. Jerven kan drage med seg byttedyr fleire gonger større enn seg sjølv. Dei lagrar føda i myrhol, bekker osb. for vinteren.

Om vinteren har jerven rein som hovudføde, men lever også av åtsel, både det han finn og vinterlager han har lagt seg opp. Sommardietten er meir variert, med fuglar, små og mellomstore pattedyr og plantar på menyen.

## Raudlistevurdering
Jerv (Gulo gulo) blir vurdert som sterkt truga EN fordi det er få reproduserande individ i Noreg.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

*Registrerte jervkull i Norge
*Fakta om jerv
*
Mår

**Mår** (*Martes martes*) er eit skoglevande rovdyr i mårdyrfamilien som og finst i Noreg. Vår skogmår er ein av sju mårartar. I Europa finst og ein *steinmår* og lenger aust finn ein *sobelen*, ein mårart kjend for sin svært verdifulle pels. I dag er mårbestanden ikkje trua i Noreg.

Måren er ein dyktig klatrar som lever av smågnagarar, småfuglar og egg. Vekta kan vere frå 1–1,8&nbsp;kg, og lengda 65-85&nbsp;cm.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 

* Fakta om mår  - informasjon
Oter

**Oter** eller **europeisk oter** (*Lutra lutra*) er eit dyr som lever delvis i vatn, delvis på land. Det er eit rovdyr i mårfamilien. Globalt finst fleire oterartar langs kystane av den nordlege halvkula. Verdifull pels og skotpremiar sette oterbestanden i fare og i 1982 vart oteren totalfreda. I dag ser den norske oterbestanden ut til å vere i framgang, særleg frå Møre og nordover.

Oteren sin diett består i hovudsak av fisk, men òg krepsdyr, amfibiar, fuglar, smågnagarar og haredyr vert etne. Oteren er glad i oppdrettslaks og kjem ofte i konflikt med fiskeoppdrettarar.

## Raudlistevurdering
Ei nedgradering av oter til livskraftig kan føra til eit auka jakttrykk på arten. Dette har beviseleg ført til ein kraftig bestandsnedgang i det førre århundre. Intensivering av fiskeoppdrett vil truleg føra til ein auke i legal og illegal avlivning og tilfeldig drukning av otere. Påkøyringar kan påverka små bestandar negativt. Nye og gamle miljøgifter vil òg kunna påverka bestanden, særleg populasjonen i innlandet. For å følgja utviklinga av bestanden er det nødvendig å fortsetja overvakinga som NINA utfører. Analysering av døde oterar for miljøgifter vil truleg kunna gi svar på korleis desse påverkar oterbestanden.

**Konklusjon:** Oteren blir vurdert av  Artsdatabanken som livskraftig LC frå 2021.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Faktaark om oter  - frå Norsk Zoologisk Foreining
* Artsfakta om oter  - frå NINA
Frostatinget

**Frostatinget** (norrønt *Frostuþing*) var namnet på *Trøndelagens lovområde*, fellestinget, av di det hadde sete på Logtun på Frosta i Nord-Trøndelag.

Ein er uviss på kva tid Frostatinget byrja si verksemd, men trur at det går heilt attende til 400-talet og omfatta dei&nbsp;– på den tida&nbsp;– åtte trøndelagsfylka *Sparbyggjafylki*, *Verdølafylki*, *Skeynafylki*, *Stjórdølafylki*, *Strindafylki*, *Gauldølafylki* og *Orkdølafylki*.

Dagens Frostating, Frostating lagmannsrett, omfattar fylka Nord-Trøndelag, Sør-Trøndelag og Møre og Romsdal, og har sete i Trondheim.

## Frostatingsseglet

Frostatingsseglet er eit segl som syner kong Magnus Lagabøte på St. Hansdag i 1274 medan han sit på trona og gjev lagmannen for Frostatinget den nye Frostatingslova. Tingbøndene&nbsp;– tre stykker&nbsp;– står til venstre for kongen, kongen i midten med krona på hovudet og septeret i handa, og med den norske lova under føtene. Nedst i seglet er det to bogeskyttarar; den eine siktar på eit ekorn, medan den andre siktar på ein fugl. Både ekornet og fuglen sit i kvart sitt tre.

Originalen til Frostatingseglet er i det norske Diplomatariet, og står i eit dokument datert 1. juni 1453, trykt i Diplomatarium Norvegicum VIII no. 349.

## Sjå òg
* Frostatingslova
* Tinget
* Gulatinget
* Gulatingslova

## Kjelder
### Fotnotar
Frostatingslova

**Frostatingslova** er ei av dei eldste lovene i Noreg. Den versjonen av lova som er kjend i moderne tid fekk si form i 1260, under Håkon Håkonsson. Delar av lova er fleire hundre år eldre enn det. Det mest kjende sitatet frå lova er «med lov skal landet vårt byggjast, og ikkje med ulov øydast» (gamalnorsk: *at lǫgum skal land várt byggja en eigi at ulǫgum eyða*).

Riksarkivet har to fragment av Frostatingslova, dei er restar av eit manuskript av Frostatingslova som vart skrivne i andre halvpart av 1200-talet. Det eine er ca. 12 x 17,5 cm, det andre ca. 11 x 15 cm.
Fragmenta vart ein del av Noregs dokumentarv i 2014.

## Sjå òg
* Frostatinget
* Gulatingslova

## Kjelder
* *Frostatingslova* Omsett av Jan Ragnar Hagland og Jørn Sandnes Det Norske Samlaget, Oslo 1994

## Bakgrunnsstoff
* Frostatingsloven, avskrift fra 1220-1250  på http://www.riksarkivet.no
* Frostatingslova på http://lind.no
Ilder

**Ilder** (*Mustela putorius*) er eit lite rovdyr i mårfamilien. Tamilderen sitt latinske namn er *Mustela p. furo*. Ilder er i slekt med mellom anna jerv, grevling, skunk, mink, røyskatt og snømus. Ilder finst i store delar av Europa, nordgrensa går i Søraust-Noreg, så han har ikkje stor utbreiing i Noreg. Ilder er rekna som ein sårbar art i Noreg. Det har til tider vore omfattande ilderoppdrett i Noreg, og mykje av den norske bestanden kan stamme frå rømde oppdrettsilderar. 

## Skildring

Ilder har ei langstrekt og elegant form, med kroppslengde på nær 45 cm. Vekta kan nå 1 1/2 kg. Hovudføda er frosk, padder, smågnagarar, fugl og egg. På same måte som røyskatten hamstrar ilderen mat i overskotstider, og den kan og sikre fersk mat utover vinteren ved å bite frosk over nakken og lamme frosken slik at den ikkje døyr, men fungerer som levande matlager.

### Ilderar som kjæledyr

Dei fleste i dag kjenner ilderen som eit kjæledyr. Dei er nysgjerrige og leikne som kattungar heile livet, og er svært folkekjære - faktisk så mykje at mange ildereigarar vel å skaffe seg eit par ilderar, slik at dei kan leike med kvarandre, i staden for å ha ein ilder springande etter seg heile tida. Om ilderen blir oppdratt skikkeleg, som kvalpar, kan dei bli ganske stovereine og bit ikkje.  

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Fakta om ilder 
*Norsk Ilder Forening - Her finn du informasjon og hjelp med ilder som kjæledyr.
*www.ilder.net  - ein liten blogg med nokre infosider om ilder som kjæledyr
*www.ilderforum.com  - eit forum med mykje nyttig informasjon
Knudaheio

**Knudaheio** er eit hus (eller ei hytte) bygd i jærhus- stil. Knudaheio var sommarhuset til forfattaren Arne Garborg. Knudaheio ligg 0,5 km frå tettstaden Undheim på vegen opp mot høg- Jæren. 
Hytta stod ferdig i 1899. Brevsamlinga Knudaheibrev, utgjeve i 1904, vart for det meste skrivne her. Arne og Hulda Garborg er gravlagde i ein haug i hagen på eigedommen.
Time kommune eig eigedomen, og er om somrane ope som eit museum. Drifta vart i 2012 overtatt av Jærmuseet, formidlinga går gjennom Garborgsenteret. I 2016 opna Noregs største litterære digitale formidlingsløype, Garborgløypa, i Knudaheio, Garborgheimen og Time kyrkje. 

## Om hytta
Hytta er som ho var då Arne Garborg budde der. Innreiing og inventar er autentisk, og utvendig er hytta som ho såg ut i 1909, då Garborg fekk sett ho skikkeleg i stand. Opphavleg hadde hytta torvtak og haljekledde vegger. Inne er det utstilling av bilete teke av Garborg i og utanom huset, diktaren sine møblar og andre eigedelar, i tillegg til kopiar av førsteutgåver av dei fleste bøkene.

## Bakgrunnsstoff
* Knudaheio på Olavrosa.no
* Knudaheio  på time.kommune.no
* Knudaheio på jaermuseet.no
Sailor fuku

**Sailor fuku**, eller berre matrosdrakt på norsk, er ein vanleg skuleuniform som vert nytta av ungdomsskule- og vidaregåande elevar i Japan. Uniforma vart innført i skuleverket i 1920 ved Heian Jogakuin universitet og i 1921 av rektoren på Fukuoka Jo Gakuin universitet, Elizabeth Lee. Ho hadde utforma uniforma etter mønster av den uniforma som vart nytta av matrosar i den britiske marinen på den tida. Inspirasjonen hadde ho fått som utvekslingsstudent i Storbritannia.

## Kjelder
Yayi Boni

**Thomas Yayi Boni** () er ein beninsk bankmann og politikar. Boni var presidenten i Benin frå 2006 til 2016. 

Boni vart innsett 6. april 2006 etter å ha vunne presidentvalet i mars same år. Etter to periodar som president trekte han seg tilbake i tråd med grunnlova. Den føretrekte etterfølgjaren hans, statsminister Lionel Zinsou, tapte preisdentvalet i  2016, og Patrice Talon etterfølgde han som president 6. april 2016.

## Kjelder

* 

## Bakgrunnsstoff
* BBC News: Benin's new president announced
Arbeidermaktgruppa

**Arbeidermaktgruppa** (**AMG**) starta då ein stor trotskistisk minoritet blei ekskludert frå Sosialistisk Ungdom (SU) i 1981. Av di opposisjonen var meir enn ein tredel av medlemene blei SU formelt lagt ned og stifta på ny dagen etter, med inviterte medlemer. 

AMG dreiv i fleire år med sjølvstendig arbeid, særleg med fagleg-politisk innretting. Gruppa la òg vekt på militærpolitikk, og var i mykje i søkjelyset i 1986, då AMG-medlemen Steinar Nørstebø vart tiltala for å drive antimilitaristisk propaganda i ei sak som hamna i Høgsterett.

I 1985 braut storparten av medlemene i AMG og starta Internasjonale Sosialistar (IS). Då Raud Valallianse (RV) på landsmøtet i 1991 vart riven laus frå Arbeidaranes Kommunistparti (AKP) og vart ein sjølvstendig medlemsorganisasjon, var representantar frå AMG til stades og gav uttrykk for støtte til RV.

AMG gjekk i oppløysing midt på 1990-talet. Mellom dei framståande AMG-medlemene i RV på det tidspunktet var Anders Ekeland (no medlem i SV), Steinar Nørstebø (no medlem i SV), Rune Soma og Roar Ellingvåg.

Einskildpersonar frå Revolusjonært Forbund, AMG og tidlegare medlemer av IS skipa i årsskiftet 1999/2000 organisasjonen Forbundet Internasjonalen (FIN).

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Forbundet Internasjonalen (Ikkje oppdatert etter 2003)
Revolusjonært Forbund

**Revolusjonært Forbund** (RF) var opphavleg resultatet av eit brot i Raud Ungdom i 1991, då fleirtalet av sentralstyremedlemane melde seg ut av organisasjonen. Forbundet vart skipa av gruppene (marxist-leninistane) (m-l) i Oslo og Revolusjonært Ungdomsforbund (RUF) i Bergen. Desse gruppene hadde eit nært samarbeid. I periodar var dei òg i kontakt med Ml-gruppa Revolusjon, Norges Kommunistiske Studentforbund og ei gruppe uavhengige kommunistar frå Stavanger-området. (m-l) og RUF vart gradvis til Revolusjonært Forbund, mellom anna gjennom arbeidet med bladet Klasse Mot Klasse. 

RF tok krass avstand til Arbeidaranes Kommunistparti (Akp). Organisasjonen har i periodar uttrykt støtte til sopassa ulike figurar som Pol Pot og Rosa Luxemburg, og dreiv òg syndikalistisk orientert valboikott. 

RF vart splitta då Bergens-avdelinga gjekk inn for å støtte opp om Raud Valallianse (RV). Forbundet vart oppløyst i 1999. Einskildpersonar frå RF, Arbeidarmaktgruppa (AMG) og tidlegare medlemar av Internasjonale Sosialistar (IS) gjekk i årsskiftet 1999/2000 saman i organisasjonen Forbundet Internasjonalen (FIN).
Sydsamisk-norsk ordbok

***Sydsamisk-norsk ordbok*** (***Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja***) er ei ordbok skriven av Knut Bergsland og Lajla Mattson Magga. Boka kom ut i 1993 på Iđut. Ho er, attåt Sydsamisk-svensk-sydsamisk ordbok frå 2007 den einaste papirordboka frå sørsamisk som er publisert med ein normert sørsamisk ortografi. Den viktigaste kjelda for denne ordboka er Gustav Hasselbrink si trebands ordbok *[[Südlappisches Wörterbuch]]*, men ho har også henta materiale frå alle andre tilgjengelege kjelder, Halász og Lagercrantz sine tekstar, og framfor alt Bergsland sine eigne tekstar.

*Sydsamisk-norsk ordbok* er deskriptiv heller enn normativ på den måten at i valet mellom to dialektformer fører ordboka opp begge formene.

## Bakgrunnsstoff
* ''Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja : Sydsamisk-norsk ordbok'' digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket