open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trepigga stingsild

**Trepigga stingsild** er den vanlegaste stingsildarten i Noreg. Han er utbreidd i fersk- og brakkvatn over heile Eurasia, bortsett frå i Donau. Dei kan òg treffast på i saltvatn, men då helst tett inne med kystane.

Arten er særs vanleg som laboratoriedyr, særleg har åtferdsbiologar som Niko Tinbergen gjort mykje viktig forskingsarbeid med han. Han seiast å vera relativt lett å halda i akvarium, men vert ikkje tilrådd for amatørakvaristar då han krev både kaldt vatn og levande fôr.

## Kjenneteikn

Trepigga stingsild er ein ganske liten fisk, med ei lengd på 5-11 cm. Ferskvassformer er mindre enn brakk- og saltvassvariantar. Namnet sitt har han fått på grunn av fremre delen av ryggfinnen, som er omdanna til normalt 3-4 skarpe piggar. Den bakste finnestråla på ryggen er òg omdanna til ein pigg som står åleine. Han har òg ei rekkje harde beinplater på sidene av kroppen og ei bukfinne som er redusert til ein skarp pigg og ei lita stråle. Denne kroppspansringa fungerer som eit forsvar mot større rovfisk.

Reine ferskvassformer av arten har som regel eit brunt eller grønaktig skjer, medan anadrome former er blankt grøne til blåsvarte. Det eksisterer òg nokre få heilt svarte bestandar. Sidene er vanlegvis bleike og buken gul, kvit eller sølvaktig. I gytetida vert hannar (utanom i svarte bestandar) sterkare farga, med ein karakteristisk raud eller oransje buk.

## Levesett
Stingsilda er ein særs tilpassingsdyktig liten rovfisk som lever i stim på grunt vatn. Dei trivst best i vatn med ein viss grad av vegetasjon; ofte på mudder- eller sandbotn, men kan klara seg ved eit særs breitt spekter av tilhøve innanfor temperaturar på 4 – 20°.

Føda til arten består for det meste av makk, små krepsdyr, larvar og vaksne vassinsekt, drukna flygande insekt og fiskeyngel. Det finst fleire døme på at dei kan jakta på og eta sitt eige avkom.

### Formeiring
I gytetida vert stingsildhannane særs territoriale, og forsvarar eit lite revir rundt eit forseggjort reir som ligg på mjuk botn. Dette byggar hannane sjølv av ymse plantemateriale, som vert sett saman med eit sekret som vert produsert i nyrene og m.a. inneheldt glykoproteinet *[[spiggin]]*. Reira er tunnelforma, og under gytinga sym hoa gjennom dei. Både hoer og hannar har ofte fleire partnarar gjennom same sesong; hannane oftast i det same reiret.

Etter gytinga heldt hannen fram med den territoriale åtferda si, og vaktar reiret aggressivt mot predatorar. Han heldt òg reiret ved like ved å syta for oksygentilførnad og fjerning av daude eller sjuke egg og larvar.

Mange bestandar treng 2 år på å modnast, men det finst òg dei som brukar både 1 og 3 år. Dei færraste overlever meir enn ein gytesesong.

## Kjelder

*
* FishBase
* Om reirbygging hjå trepigga stingsild
* Riehl, Rüdiger & Baensch, Hans A.: *Akvariets lexikon* Mergus verlag 1997
* Wooton, R.J.: *The Biology of the Sticklebacks* Academic Press 1976
Makrónisos

**Makrónisos** (gresk skrift Μακρόνησος) er ei øy i Hellas i Egearhavet. Øya ligg nær kysten til Attikí utanfor hamna Lávrio. Ho er 3&nbsp;km lang frå nord til sør og om lag 500 meter brei frå aust til vest. Terrenget er tørt og steinete. I antikken vart øya kalla *Helena*.

Øya er ein del av kommunen Kéa, som høyrer til periferieininga Kéa-Kýthnos i periferien Dei sørlege egeiske øyane, sjølv om Makrónisos tradisjonelt ikkje blir rekna til øygruppa Kykladane.

I dag bur det berre 6 på øya. Frå den greske borgarkrigen til gjenopprettinga av demokratiet etter at det greske militærregimet braut saman, vart ho nytta som fengsel for greske kommunistar. Nokre fangar på Makrónisos var Apostolos Santas, Nikos Koundouros, Mikis Theodorakis, Leonidas Kyrkos og Thanasis Vengos. På grunn av historia si vert øya rekna som eit monument for borgarkrigsperioden, og ho er derfor verna for vidare utvikling.

Det var i sundet mellom Makrónisos og Kéa at HMHS «Britannic», søsterskipet til RMS «Titanic», sokk i 1916.

## Referansar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Makronisos|Makronisos]]» frå ,  den 10. august 2007.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Hamilakis, Yannis, «The Other 'Parthenon': Antiquity and National Memory at Makronisos», *Journal of Modern Greek Studies* **20**:2 (Okt 2002), s. 307-338.
Meløya i Meløy

**Meløya** er ei øy i Meløy kommune i Nordland. Øya ligg sørvest for Ørnes. Meløya har eit areal på 21,8 km², og høgste punktet på øya er Meløytinden på 582 moh. Øya hadde 211 innbyggarar i 2007. Meløya var tidlegare administrasjonssentrum for Meløy kommune. På øya ligg Meløy kyrkje frå 1867. Torghatten Nord har både ferje- og snøggbåtsamband frå øya.

## Namnet
Det finst kjelder for ulike skriveformer for øynamnet gjennom historia frå Miolø i 1350, Melløenn i 1570, Molløe i 1670 til Meløen i 1723. Sidan det ikkje fanst eit norsk skriftspråk i takt med dialektane før vi fekk landsmålet er det uråd å seie sikkert kva som har vore munnleg form for øynamnet i same periode. Forfattarane av *Gård og grend i Melø* meiner at det norrøne omgrepet «mel» vart bruka for å referere til *fin sand*, og at øya såleis har fått namnet sitt etter det sandhaldige jordsmonnet ein finn på gardane på Meløya. Øya gav namn til garden kor kyrka står og seinare til kommunen då han vart oppretta i 1884. 

## Historie
Det finst fornminne rundt om på øya frå mange tidsepokar. Her er restar av steinalderbuplassar og gravfelt frå jernalderen. Eit enkeltfunn er «risvikkniven» datert til yngre steinalderen og utmerker seg med eit utskjert skaft som kan tyde på kontakt med Nord-Sverige eller Finland. 
Meløygarden på Meløya var hovudsete for adelsslekta Benkestok (ca. år 1500-1600). Kommunen kjøpte garden i 1872, og hadde administrasjonen med bl.a. kommunestyre her fram til 1952 då han vart flytta til Ørnes.

## Kjelder
* *Gård og grend i Melø*, gjeve ut av Meløy Kommune i 1981
* Meløy kommune: Kulturminne i Meløy  (blant anna på Meløya)
* «Meløya i Meløy» på bokmålswikipedia
Store norske leksikon

***Store norske leksikon*** (forkorta SNL) er eit leksikon som no blir utgjeve på Internett, men opphavleg var eit bokverk i fleire band. Det var tidlegare berre på bokmål, men artiklar i verket blir i dag publisert i båe målformer.

*Store norske leksikon* oppstod i 1978, då forlaga Aschehoug og Gyldendal slo saman leksikonverksemdene sine og etablerte Kunnskapsforlaget. 

Det er estimert at det er selt 270&nbsp;000 sett av leksikonet som bokverk, og at omsetninga til saman var over 2 milliardar kroner. Førehandssalet av *Store Norske* tok til i 1978, og vart på over 30&nbsp;000 sett. Så seint som i 1995 vart det selt 10&nbsp;000 sett årleg, og Kunnskapsforlaget hadde eit overskot på 20&nbsp;millionar kroner.

Nedgangen i kommersiell leksikonbransje på 1990-talet ramma Kunnskapsforlaget hardt, og lenge var det tvil om dei ville klare å gje ut ei fjerde papirutgåve av leksikonet. Etter at stiftinga Fritt Ord løyvde ti millionar kroner i 2003 sette utgjevaren i gang produksjonen, og forlaget hadde i februar 2006 selt 7 500 sett av leksikonet.

Den fjerde utgåva av SNL kom ut frå januar 2005 til april 2007 i 16 band, på om lag 12&nbsp;000 sider og med om lag 150&nbsp;000 artiklar. Verket har 2&nbsp;000 tabellar, 800 kart og 15&nbsp;000 illustrasjonar.

SNL kom i nettutgåve frå 2000, og fekk etter kvart fleire hundre tusen private brukarar og institusjonsbrukarar. På grunn av svikt i annonseinntektene vedtok eigarane i mars 2010 å avvikle drifta av nettstaden storenorskeleksikon.no med verknad frå 1. juli 2010. Kunnskapsforlaget ville heretter konsentrere seg om å gje ut ordbøker.

Stiftinga Institusjonen Fritt Ord og Sparebankstiftelsen DnB NOR (no Sparebankstiftelsen DNB) overtok nettleksikonet snl.no frå 1. juli 2010 og etablerte ein modell der universiteta, Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening og Det Norske Videnskaps-Akademi deltok. 

Hausten 2014 vart nettleksikonet omorganisert frå å vere eit aksjeselskap til å verte ei foreining, *Foreningen Store norske leksikon*, der det økonomiske grunnlaget vart sikra ved medlemskontingent frå medlemane. Institusjonen Fritt Ord, Sparebankstiftelsen DNB, Det Norske Videnskaps-Akademi, Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening, universiteta i Noreg og fleire høgskular har meldt seg inn i foreininga, som òg ynskjer andre viktige kunnskapsinstitusjonar som medlemar. Leksikonet vert såleis knytt til dei viktigaste kunnskapsinstitusjonane i Noreg, og dette skulle kunne kombinere høg kvalitet med ein trygg økonomi.

Anne Marit Godal var dagleg leiar og hovudredaktør for SNL frå våren 2011. Erik Bolstad tok over som sjefredaktør i 2016.

## Papirutgåver

* 1978-1981 1. utgåve i 12 band, hovudredaktørar: Olaf Kortner, Preben Munthe, Egil Tveterås
* Supplementband 1984
* Supplementband 1989
* 1986-1989 2. utgåve i 15 band, hovudredaktørar: Olaf Kortner, Preben Munthe, Egil Tveterås
* 1995-1998 3. utgåve i 16. band, redaktør Petter Henriksen
* 2005-2007 4. utgåve i 16. band, redaktør Petter Henriksen

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Internettsidene til ''Foreningen Store norske leksikon''.
* Store norske leksikon, nettutgåva
Caplex

**Caplex** er namnet på fleire leksikon på bokmål gjevne ut av Cappelen. 

*Caplex ettbindsleksikon* kom første gong ut i 1990 med nye, reviderte opplag i 1994, 1997, 2001 og 2004. Pål Steigan var hovudredaktør for dei første to utgåvene, Solveig Wikström og Øyvind Skagmo for dei to neste. Utgåvar frå 2004 hadde 1&nbsp;440 sider.

*Caplex multimedia bedrift* blei gjeve ut som CD-ROM i 1997.

*Caplex nettleksikon* var eit nettleksikon som var fritt tilgjengeleg frå 2000 til 2011. på Internett, som vart gjeven ut av forlaget Cappelen. Med sine 64&nbsp;000 artiklar var Caplex i 2011 det fjerde største norske oppslagsverket av sitt slag (etter bokmåls-/riksmålsutgåva av Wikipedia, Store norske leksikon og Wikipedia på Nynorsk).

Caplex nettleksikon vart lansert 25. august 2000, og hadde i 2005 meir enn 4 millionar besøkande og nesten 30 millionar sidevisingar. Første halvdel av 2006 hadde Caplex i snitt over 4 millionar sidevisingar i månaden. Trass høge vitjartal vart Caplex nettleksikon lagt ned 1. juni 2011.

Ved årsskiftet 2009/2010 kjøpte Allkunne frå Cappelen Damm AS rettane til å publisere mesteparten av stoffet i Caplex. I oktober 2011 tok Allkunne til å publisere leksikontekstar om ulike emne frå Caplex. Allkunnes Caplex-artiklar er vurdert og oppdatert av fagkonsulentar, omsette frå bokmål til nynorsk og redigerte for digitalt format. Caplex-artiklar kan også bli utvida etter behov, skriv Allkunne (2011).

## Kjelder
* Søk etter Caplex  i Bibsys
* Caplex nettleksikon (nedlagt)
* Allkunne viderefører Caplex nettleksikon
* Caplex ettbindsleksikon ved cappelendamm.no
* Caplex multimedia bedrift ved cappelendamm.no
Forlag

Eit **forlag** er ei verksemd som publiserer bøker, blad og andre publikasjonar. Eit forlag får teksten eller manuskriptet frå ein forfattar og sørgjer for å få det publisert eller offentleggjort, det vil seie trykt og distribuert til forhandlarar som sel det vidare til dei enkelte lesarane. Forlaga dekkjer alle utgifter i samband med produksjon, for eksempel til illustratør, trykkjeri og bokbindar, og kostnader til reklame og anna. Forlaga kan ha ein redaksjon som sjølv står for eller organiserer arbeidet med innhaldet i bøkene eller blada, for eksempel i vekeblad, leksika og skulebøker.

## Etymologi og andre tydingar
Ordet forlag nyttast vanlegvis om bokforlag, både om forretningsverksemda og firmaet, om sjølve aktiviteten, det vil seie sjølve forleggariet, og om kontorlokala.

Ordet kjem frå det tyske *Verlag* eller *Vorlage* som igjen er avleidd av *vorlegen*, det vil seie «å leggje fram».

## Historie
Dei første forleggarane var boktrykkjarar. Sidan byrja også bokhandlarar med forlagsverksemd. I dag driv dei fleste bokforlag som sjølvstendige føretak utan direkte tilknyting til trykkjeri og bokutsal.

## Norske bokforlag (utval)
Det er mange hundre små og store forlag i Noreg. Rundt femti av desse er medlem i Den norske Forleggerforening. Mellom dei største eller mest kjende norske forlaga er:

*Aschehoug
*Gyldendal
*Cappelen Damm
*Fagbokforlaget
*Pax Forlag
*Det Norske Samlaget
*Schibsted Forlag
*Solum Forlag
FishBase

**FishBase** er eit internasjonalt oppslagsverk på nett som tek for seg fisk.  Per oktober 2016 inneheldt databasen deira opplysningar om 33&nbsp;400 artar og underartar, over 57&nbsp;800 bilete og referansar til 51&nbsp;600 verk i vitskapleg litteratur. Nettstaden har rundt 700&nbsp;000 ulike besøkande kvar månad.

Fiskeslaga på FishBase er organisert etter vitskapleg namn. Kor mange opplysningar som vert oppgitt varierer frå art til art.

## Historie
I 1987 føreslo Daniel Pauly å oppretta ein standardisert database for fiskeartar som ein del av programvareprosjektet til ICLARM. Året etter tok han til å jobba med Rainer Froese, som hadde arbeidd med eit ekspertsystem for identifisering av fiskelarvar. Dei første sidene vart skrivne i Prolog, men dei skifta fort til det DOS-baserte systemet DataEase. I 1989 fekk prosjektet sin første donasjon.

I 1993 bytta prosjektet til Microsoft Access, og i 1995 gav dei ut sin første CD-ROM. Sidan då har desse utgjevingane kome nesten årleg, og i takt med auka i informasjon i databasen har òg datamengda her auka. 2004-versjonen var på fem CD-ar, eller ein DVD.

FishBase dukka først opp på internett i august 1996. Sidan 2000 har FishBase vore drive av FishBase Consortium, som består av:
* Africamuseum i Tervuren
* Aristotelesuniversitetet i Thessaloniki
* Fisheries Centre University of British Columbia i Vancouver
* Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) i Roma
* IFM-GEOMAR i Kiel
* Muséum National d'Histoire Naturelle i Paris
* Naturhistoriska riksmuseet i Stockholm
* WorldFish Center i Penang

FishBase er tilknytt 1370 bidragsytarar og samarbeidspartnarar. For å bevara verdien som ein vitskapleg database publiserer ikkje FishBase original forsking; alt innhaldet må basera seg på tidlegare publisert materiale.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*FishBase
Malle

**Malle** er ein stor mallefisk som lever i ferskvatn i Aust- og Sentral-Europa. I Noreg finst han ikkje, men Sverige har ein liten bestand som er sterkt truga av utrydding.

## Kjenneteikn
Den europeiske mallen kan bli opp til 5 meter lang og vega 300 kg, men vanlegvis er dei ikkje større enn 1,5 med ei vekt på 100 kg. Den største mallen som er teken i skandinaviske vatn vart teken i Båven i Sverige, var 3,6 m lang og vog 180 kg.

Europeisk malle manglar skjel og er ofte flekkete på overflata. Ryggfinnen er lita og inneheldt berre fire eller fem finnestrålar. Han har eit breitt, flatt hovud med brei munn og mange små tenner. På haken har han to lange og fire korte skjeggtrådar som vert nytta som lukteorgan under søk etter føde.

## Levesett
Europeisk malle lever åleine i stilleståande vatn på 0-30 m djupn. Han trivst best på mudderbotn i grumsete, næringsrike sjøar, og er nattaktiv. Om dagen heldt dei seg i skuggen nede på botnen eller i skuggen av overgrodde elvebreidder. Mallen er territorial og hevdar revir.

På jaktturane sine fangar vaksne mallar stort sett fisk, men dei kan òg ta fuglar og symjande pattedyr. I tillegg er krepsdyr og frosk vanlege innslag i kosten deira. Dersom dei får sjansen, et dei dessutan gjerne åtsel.

Paringstida er frå mai til juli. Hannen brukar snuten til å grava ei grop som hoa legg dei 100 000-370 000 egga sine i. Hannen befruktar dei og passar på dei i 2-4 dagar før yngelen klekker ut. Desse må likevel greia seg sjølv heilt frå starten.

## Bakgrunnsstoff
* FishBase
*
Karpe

**Karpe** er ein ferskvassfisk i karpefamilien. Ho kjem opphavleg frå Sentral-Asia, men har vorte innført til nesten heile verda. I nyare tid er den japanske varianten koi vorte populær som hagefisk.

## Kjenneteikn
Karpa er vanlegvis 75-80 cm lang med ei vekt på 8-10 kg, men eksemplar på 120 cm med ei vekt på nesten 40 kg har førekome. Ho har store skjel og er som regel blågrå langs ryggen, brun til grøn på sidene og gul på buken. I munnvikene har ho store skjeggtråder som vert nytta ved matsøk.

Sidan karpene har vore objekt for avl og oppdrett så lenge, veit me lite om korleis dei opphavleg såg ut. Me veit likevel at dei ville eksemplara er mindre, vanlegvis om lag 20-30 % av storleiken til dei framedla slektningane sine.

Karpa kan bli 20-25 år i vill tilstand. Alderen kan bestemmast ut frå skjela; som får ein ring for kvart gyteår.

## Levesett
### Miljø
Karpene likar seg best i små grupper på grunt, stilleståande vatn med mudder- eller gjørmebotn og mykje plantevekst, men dei finst òg i djupe elver med mykje straum. Karpa tolar temperaturar frå 3 til 35&nbsp;°C, og er såleis ein særs tilpassingsdyktig og hardfør art. Ho har difor vore mellom dei første fiskane det vart drive oppdrett av.

Maten sin finn karpa på botnen med skjeggtrådene sine. Ho et særleg makk, insektlarver og krepsdyr som ho finn i mudderet, men òg sniglar, ferskvassmuslingar, symjande insekt og nokre planteartar går ned. Stundom leitar ho i tillegg etter mat i overflateområdet. Her et ho som regel insekt, men òg mat menneske kastar ut til ho.

### Formeiring
Karpa gyt om forsommaren, helst på oversymd grasmark. Egga vert klistra til vegetasjonen i klumpar, og vert klekte etter 3-4 døger ved 18&nbsp;°C. Ei stor ho kan produsera opp til 2 millionar egg.

Yngelen lever på grunnare vatn enn dei vaksne fiskane. Dette kan koma godt med, sidan vaksne karper gjerne kan finna på å eta sine eigne ungar.

## Karpa og mennesket

Karpa er sannsynlegvis den eldste oppdrettsfisken menneske har avla fram. Ho høyrer naturleg heime i Kina og Japan, men allereie i år 500 fvt. vert ho omtalt av Aristoteles. Karpefisk vart derimot ikkje vanleg i Europa før i mellomalderen, då dei vart innførte i store mengder.

Særleg i Japan har karpa vorte avla målretta som prydfisk lenge. Den vanlegaste fargevarianten i handelen vert kalla koi, og er m.a. populær i hagedammar.

## Bakgrunnsstoff
* FishBase
* Koi.no Norsk side om karpe som prydfisk
*
Ferie

**Ferie** er fleire fridagar etter kvarandre. Ordet blir au bruka om ferieopphald eller feriereiser.

Ein kan ha ferie frå arbeidsplass eller skule. Feriar kan hanamn etter tida dei fell på, som juleferie, sommarferie, påskeferie og vinterferie.

## Ordbakgrunn
Ordet «ferie» kjem opphavleg frå det latinske fleirtalsordet *feriae*, som var religiøse festdagar da ein ikkje dreiv handel og forretningar. Ordet viste seinare til ein periode da undervising og rettsmøte tok slutt. «Ferie» kom som eit framandord på norsk på slutten av 1800-talet.

Ferie kan bli omsett med *holiday* («heilagdag») på britisk-engelsk og *vacation* («ledigheit») på anglo-amerikansk.

## Ferie i arbeidslivet

### I Noreg
I Noreg er ferie for lønnsmottakarar regulert av ferieloven. Ferieloven sikrar alle arbeidstakarar 25 vyrkedagar ferie kvart år. Med vyrkedagar meiner ein au laurdagar. 25 feriedagar svarar derfor til fire veker pluss éin dags ferie kvart kalenderår. Tariffoppgjeret i 2000/2001 gav mange grupper ei femte ferieveke, men denne ekstra ferien er ikkje ein del av ferieloven, og det er eit lokalt spørsmål ved kvar enkelt arbeidsplass om dei tilsette har ei ekstra veke fri. For arbeidstakarar som har fylt 60 år er det imidlertid ei ekstra ferieveke kvart år, til saman minimum 31 dagar ferie.

Feriepengar skal bli rekna ut med 10,2 % av arbeidsvederlag som er utbetalt i året før ferien blir tatt, uansett varighet av arbeidstilhøvet. For arbeidstakarar over 60 år er utgjer feriepengane 12,5 % av lønna.

### I utlandet
Oversynet under viser minimum lovfesta ferietid i forskjellige land og byggjer delvis på eit oversyn utarbeida av konsulentfirmaet Mercer i 2007. Lønnsmottakarar i Finland har lengst ferie med 30 dagar betalt ferie og opp til 14 lønna høgtidsdagar i året. Au i Frankrike og Dei sameinte arabiske emirata er 30 dagar minimum. Minst ferie er det i fylgje Mercer på Filippinane, der arbeidstakarane har krav på berre fem dagars ferie i løpet av året.

## Sjå au
* Camping
* Cruise
* Fellesferie
* Ferieloven - feriepengar - feriefondet
* Feriekoloni
* Folkeferie
* Fritid
* Heilagdag - høgtidsdag
* Husmorferie
* Skoleferie
* Sommarferie
* Turisme

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Oppslagsordet «ferie» i ''Ordsprog over det danske sprog 1700-1950'' (på dansk)
* Oppslagsordet «Ferie» i det venstreorienterte ''Paxlexikonet'' frå 1976-1983 
*Arbeidstilsynet om ferie
Sørv

**Sørv** (*Scardinius eythrophthalmus*) er ein liten, tilpassingsdyktig karpefisk vanleg i ferskvatn i store delar av Sentral-Europa. I Noreg finst han berre i låglandet i nokre vatn ved Oslofjorden.

## Kjenneteikn
Sørven er vanlegvis mellom 15 og 30 cm lang, men unnataksvis kan dei bli større. I gjennomsnitt veg dei 500 g, i Noreg er vekta dog sjeldan over 400. Skjela er blanke og munnen underbitt. Han er lett å forveksla med mort, men har færre mjuke finnestrålar i ryggfinna (8-9 mot morten sine 10-12).

## Levesett
Sørven lever i sjøar, elver, våtmark, kanalar og dammar med særs lite straum i vatnet. Han toler ureining godt, og dukkar ofte opp i menneskeskapte dammar og kanalar lenger sør i Europa. Generelt sett likar han seg best i overflata på stilleståande vatn med mykje vegetasjon.

Føda består stort sett av insekt, små krepsdyr og plankton som han tek til seg i dei frie vassmassane. Særleg vaksne individ beitar òg ein del på vassplantar.

Gytetida er på forsommaren. Då sym sørven i store stimar i vegetasjonsbeltet tett inne med land, kor gytinga går føre seg på 10-90 cm djupn. Dei gjennomsiktige egga flyt i byrjinga fritt i vatnet men festar seg fort; oftast til vassplantar men òg stundom til beina på symjefuglar. Dette er ein måte arten spreier seg på.

Etter om lag to veker, avhengig av vasstemperaturen, klekkast egga. Yngelen lever først fastsitjande på plantar til dei har brukt opp plommesekken sin og tek til å eta dyreplankton. Etter eitt år er dei 7-9 cm lange og tek til å eta plantekost. Etter nokre veker som reint vegetariske er dei vaksne og vert aktive altetarar.

## Bakgrunnsstoff

*FishBase
Manntal

Eit **manntal** er ei offentleg liste med namn på personar, sett opp for eit bestemt formål.  

## Norske manntal
### Valmanntal
I Noreg vert det sett opp offentlege valmanntal som viser kven som har røysterett til stortingsval, kommune- og fylkestingsval, soknerådsval og sametingsval.  Ein må stå i manntalet for å ha røysterett ved val. 

### Manntal som historiske kjelder
Skattemanntal er sett opp for å gje oversikt over kven som er skattepliktige.  I Noreg finst brotstykke av slike manntal attende til mellomalderen.  Blant dei eldste skattemantala er listene som vart sett opp for innkreving av *gjengjerden* frå 1514, *tomarkeskatten* frå 1519 og *[[tiendpengeskatten]]* frå 1520-22.  Frå om lag 1600 har lensrekneskapa skattemanntal for dei som betalte odels- og leiglendingeskatt. Blant andre skattemanntal som vert bruka ved slektsforsking og lokalhistorie er koppskatten frå 1645 og ekstraskatten i 1762.  Den sistnemnde skal vere den rikaste personalhistoriske kjelda blant skattemanntala. Her vart det ført manntal over alle innbyggjarar over 12 år, både skattepligtige og fattige, menn som kvinner.

Manntala frå 1660-åra og frå 1701 var forløparar til folketeljingane.  Eit hovudformål for dei var å gje oversyn over den vernepliktige delen av folket, følgjeleg dekker dei berre den mannlege delen av folket.  Likevel kan dei vere viktige som personalhistoriske kjelder, sidan kjeldematrialet frå denne tidbolken er sparsamt.

## Kjelder

*Nils Johan Stoa og Per-Øivinf Sandberg (2001): *Våre røtter - Håndbok i slektsgransking*  Cappelen

## Bakgrunnsstoff
*Digitalarkivet
Karpefamilien

**Karpefamilien** (**Cyprinidane**) er ein stor familie karpefisk som lever i ferskvatn, stundom brakkvatn, over heile verda (naturleg i Nord-Amerika, Eurasia og Afrika). I Noreg er familien mellom anna representert gjennom mort, ørekyt, karpe, karuss og karpe. Familien omfattar 2010 kjende artar fordelt på 210 slekter.

## Kjenneteikn
Karpane har ikkje tenner framme i kjevane, men delar opp maten sin med fleire radar svelgtenner. Leppene er som regel tynne, og dei fleste artane er overbitte.

Den største arten i familien er kjempebarben, som kan bli over 2,5 m lang. Mange artar vert derimot ikkje større enn 5 cm. Den minste fiskearten i verda, som heiter *[[Danionella translucida]]* og når ei makslengd på 12 mm, er ein cyprinid.

## Bakgrunnsstoff

*FishBase
Kryssaren «Königsberg»

**«Königsberg»** var den første av tre lette kryssarar av Königsberg-klassa eller K-klassa. Dei andre to var «Karlsruhe» og «Köln». «Königsberg» tok del i invasjonen i Noreg, Operation Weserübung. Skipet vart seinare senka utanfor hamna i Bergen og vart liggjande slik for resten av krigen.

### Tekniske data

Grunna dei strenge rustingskrava i Versailles-traktaten kune den lette kryssaren «Emden» berre utstyrast med tårn med enkle skyts. Krava Bestemmelsane vart etterkvart letta på, noko som gjorde det mogleg å starte bygginga av meir moderne kryssarar. Ein av desse var «Königsberg».

For å spare vekt vart omtrent 85 % av skroget sveisa istaden for nagla. Dette førte derimot til ein betydeleg svakare konstruksjon. Ettersom skipet og hadde for kort rekkevidde, var ikkje skipet eigna til sin eigentlege oppgåve, som var sjøgåande teneste i Atlanteren.
Kjølen til «Königsberg» vart laga den 12. april 1926 på Kriegsmarinewerft Wilhelmshaven

Hovedbevepninga var 9 kanonar i trillingtårn: eit forut og to akterut. Ein eigenskap ved klassa var at aktertårna ikkje stod i senterlinja til skipet. Ein hadde også seks 8,8&nbsp;cm og åtte 3,7&nbsp;cm luftverkanonar, og vidare åtte 20mm maskinkanonar som i 1945 vart auka til 18 stk. Skipet hadde dessutan 12 torpedorøyr og var utstyrt med to Heinkel He-60 sjøfly.

### Teneste og skjebne

Etter ei rekke utanlandsreiser i 30-åra, byrja «Königsberg» kystovervakinga av den spanske kystfarvatnet i tida frå november 1936 fram til januar 1937 og den Spanske borgerkrigen. Etter krigsutbrotet var «Königsberg» skuleskip i Austersjøen og deltok i mineoperasjonar i Nordsjøen.

I april 1940 tok «Königsberg» del i Operation Weserübung, invasjonen av Noreg og transporterte tyske tropper til Bergen, saman med søsterkipet «Köln», artilleriskuleskipet Bremse og torpedobåtene «Wolf» og «Leopard». «Königsberg» vart treft frå norske kystbatteri, blant anna frå Kvarven fort. Dette førte til at skipet ikkje kunne halde følgje med dei øvrige tyske fartøya tilbake til Tyskland og vart verande i Bergen. Neste dag vart «Königsberg» angripen av 15 engelske stupbombefly av typen Blackburn B-24 Skua som fekk inn tre solide treffarar. «Königsberg» kantra og sokk i hamna.

Den 17. juni 1942 vart vraket heva, snudd og etterkvart nytta som pir for U-båtar. Den 22. september 1944 kantra «Königsberg» på nytt og vart liggjande slik til etter krigen, då skipet vart hogd opp.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* German Naval History - Light Cruiser ''Königsberg''
Elektrisk ål

**Elektrisk ål** (*Electrophorus electricus*) er ein stor ferskvassfisk som lever i Orinoco- og Amazonas-bassenga i Sør-Amerika. Namnet sitt har han fått på grunn av dei elektriske organa han har på bakkroppen, og som brukast til forsvar og jakt og som sanseorgan. Med desse kan han produsera elektriske sjokk på mellom 600 til 800 volt.

## Kjenneteikn
Elektrisk ål har ein avlang, tilnærma firkanta kropp nesten utan skjel. Hovudet er flatt med ein firkanta munn som sit ytst på snuten. Gattfinnen går heilt ut til haletippen. Fargen er mørk skittengrøn og skiftar over til gulaktig på undersida.

Fisken kan bli opptil 250 cm lang og vege opp til 45 kilo. Vanleg lengd på dyra er derimot ikkje meir enn ein meter.

Sidan områda den elektriske ålen lever i er mørke, grumsete og ofte oksygenfattige, er gjellene tilpassa til å kunne ta opp oksygen frå luft så vel som vatn. Kvart 10. minutt eller tilsvarande sym dei opp til overflata og gulpar i seg ein munnfull luft.

## Levesett
Mesteparten av tida ligg den elektriske ålen stille i mørke bakevjer i elver og bekkar. Dei er lite selskapelege, og lever som regel åleine i skjul.

Jakt skjer om natta. Ungdyr lever av virvellause dyr dei finn på botnen medan vaksne stort sett et fisk og litt frosk, som dei drep med dei elektriske organa sine. Desse vert òg nytta til forsvar mot predatorar; noko som fungerer så effektivt at arten ikkje har andre naturlege fiendar enn mennesket.

### Formeiring
Elektrisk ål har ytre befruktning, kor hoa legg egga sine i eit skumreir hannen har bygd. Hannen befruktar dei, og tek òg på seg jobben å vakta reiret med dei veksande larvane til dei vert skyld ut i vatnet 10 cm lange i løpet av regntida (vanlegvis midt i januar). 
Det er tre gonger så mange hannar som hoer, og desse er òg størst. Hoene produserer tre kull på til saman 17 000 egg. Mykje tyder på at den reproduktive suksessen til dyra avheng av kor gode reirplassar dei finn.

## Bakgrunnsstoff
*FishBase
Vasspissmus

**Vasspissmusa** (*Neomys fodiens*) er ein spissmusart som lever nær vatn i tempererte strok i heile Eurasia. Det er den største spissmusarten me finn i Skandinavia og også den einaste delvis vasslevande.

## Kjenneteikn
Vasspissmusa kan bli opptil 100 mm lang og er såleis stor til spissmus å vera. Halen er om lag like lang som resten av kroppen, og er naken. Resten av kroppen er dekt med ein kort, mørk pels som er særs mjuk å ta på. Undersida er lysare. Mellom beina og halen har dei nokre stive hår som fungerer som ein kjøl i vatnet.

Vasspissmus har giftig spytt som kan nyttast til å lamma større byttedyr som småfisk og frosk. Han vert difor rekna mellom dei giftigaste pattedyra som finst. I munnen har dei mange små, skarpe tenner som passar godt til å halda fast bytte.

## Levevis
Vasspissmusa trivst best nær sakterennande elver og bekkar med ikkje så altfor grumsete vatn. Sjølv om han er ein god symjar og dykkar, sym han sjeldan langt frå bredda. Ein finn dei òg i skog langt frå vatn.

Det hender ein treffer på vasspissmus i familiegrupper, men dei heldt seg stort sett for seg sjølv. Arten er sterkt territorial, og er aktiv både dag og natt. Når dei søv i korte periodar, er det i hi dei grev ut hi fora med gras og mose. Desse ligg som regel i elvebredder.

Stoffskiftet til vasspissmusa er særs raskt, noko som gjer at dyret må bruka mykje tid på å eta. Kvart døger set dei til livs mat tilsvarande si eiga vekt. Viss dei går stort lenger enn tre timar utan å eta, døyr dei. Kosthaldet består som oftast av krepsdyr, vassinsekt og snigel, men dei tek òg større dyr som frosk og småfisk. På land et dei meitemark og insekt.

### Formeiring
Vasspissmusa parar seg gjennom heile sommarhalvåret, men mest intensivt på forsommaren. Hannen snik seg forsiktig inn på området til hoa for å undersøka om ho er brunstig. Viss ho ikkje er det, vert det rett som det er slåsskamp i staden for paring ut av det.

Hoa parar seg som regel fleire gongar i løpet av ein sesong, ofte same dag som ho har fødd. På denne måten får ho ofte dei nye kulla så snart dei gamle er avvent. På ein sommar før ho gjerne opp to eller tre kull på 3-8 ungar.

## Kjelder
* *Vår fantastiske verden*, Skandinavisk presse AB 1992
;Referansar
Stør

**Stør** (*Acipenser sturio*, også kjend som alminneleg stør, europeisk stør eller håstørje) er ein art i slekta *[[Acipenser]]* i størfamilien. Han er ein sterkt truga art.

Fisken blir vanlegvis 1–2 meter lang og veg 150 kg, men kan bli opptil 3,5 meter lang og 315 kg tung. Han blir opptil 40 år gammal. Hannen blir kjønnsmogen i ein alder av 12–14 år, hoa mellom 16 og 18 år. 

Fisken et muslingar, krepsdyr, mindre fiskar og virvellause dyr han finn på botnen. 

Stør kan leva ved kysten av heile Europa bortsett frå Svartehavet. Han kan opptre heilt nord til Finnmark, men er svært uvanleg i norske farvatn. Til liks med mange andre størar gyter han i elvar. Egg og yngelen lever i ferskvatn og estuar ei tid. Dei vandrar så ut til havet, der dei lever på grunt vann i 7–15 år.

Rogn frå stør og nærskylde artar blir brukt til å laga kaviar. Overfiske, fysiske barrierar frå demningar, sluser og vasskraftanlegg og ureining av elver har ført til ein sterk tilbakegang for arten, som framleis er truga. I dag finn ein berre gytande bestandar av arten i Ladoga i Russland, Gironde i Frankrike og Guadalquivir i Spania.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Alminnelig stør|Alminnelig stør]]» frå ,  den 2. mai 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Hansa bryggeri

**Hansa bryggeri** er eit bryggeri i Bergen. Hansa produserer pilsnerøl, bayerøl, fatøl, lettøl, vørterøl og brus.

Bryggeriet vart stifta i 1891 då Waldemar Stoud Platou kjøpte opp det lokale bryggeriet Det Sembske Bryggeri, og gav det eit nytt namn. Opphavleg heldt bryggeriet til på Kalfaret, men på 1980-talet flytta dei mesteparten av verksemda si til Kokstad, eit industriområde knappe to mil sør for Bergen sentrum.

Namnet «Hansa» er oppkalla etter hanseatane, det tyske handelsforbundet som var så viktig for bergensk økonomi i sein mellomalder.

Hansa bryggeri er i dag samanslått med Borg bryggeri i Sarpsborg og Christianssands Bryggeri (CB) i Kristiansand til Hansa Borg Bryggerier ASA.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sjøkreps

**Sjøkreps** eller **bokstavkreps** (*Nephrops norvegicus*) er eit krepsdyr i hummerfamilien. Han lever på mjuk botn på 15-800 m djupn langs store delar av det austlege Atlanterhavet, og er vanleg å ta i trål saman med djuphavsreker. Dyret liknar hummer i kroppsform, men er mindre (12-24 cm) og slankare. Fargen varierer mellom raud og gul, ofte med lyse merke på ryggskjoldet. Det er desse som har gjeve arten tilnamnet *bokstavkreps*.

Sjøkrepsen er eit einsamt rovdyr, som lever av andre dyr han finn på botnen.

Den muskuløse halen er god mat. Omkring 60 000 tonn vert difor teke kvart år, halvparten av den britiske fiskeflåten. Båtar som driv med sjøkrepsfiske får òg ein del flyndre, noko som bidreg til at fangsten vert økonomisk forsvarleg.

Dyrerekka *[[Cycliophora]]*, som lever kommensialistisk på munndelane til dyr i hummerfamilien vart først oppdaga på sjøkreps.

## Bakgrunnsstoff
*
Trollkrabbe

**Trollkrabben** er eit krepsdyr som er vanleg over heile norskekysten på mjuk botn frå 10 til 600 m djupn. Trass i namnet er han ingen ekte krabbe, men ei anomure, nærare skyld eremittkrepsen. Ein nær slektning av trollkrabben som òg har teke til å gjera seg gjeldande i norske farvatn er kongekrabben.

## Kjenneteikn
Trollkrabben er oransje eller brun, og dekt med relativt lange piggar. Han har lange og tynne gangbein (opp til 34 cm), bortsett frå det femte som er tilbakedanna og skjult under bakkroppen. Bakkroppen er asymmetrisk, og den høgre kloa er litt større enn den venstre. Ryggskjoldet er nesten rundt og kan nå ein diameter på 12-14 cm.

## Levesett
Trollkrabbar trivst på blaut botn frå 10 til 800 m djupn, grunnare lenger nord. Dei er aggressive predatorar som et mangebørstemakk, kråkebollar, sjøstjerner, slangestjerner, andre krepsdyr og rogn. Som mange andre krepsdyr er dei i tillegg åtseletarar.

## Kjelder
*Frank Emil Moen & Erling Svendsen: *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna* (KOM forlag 2003), s. 227
*Trollkrabbegalleri 
*Faktaside hjå marlin.ac.uk 

## Bakgrunnsstoff
Sandpyntekrabbe

**Sandpyntekrabben** er ein trekantkrabbe som lever frå fjæresona og ned til 350 m djupn ved Atlanterkysten og i Nordsjøen. Nyleg har han òg vorten funnen ved Antarktis, der han etter alt sannsyn er ein framand art. Trass i namnet lever denne krabben på all slags botn. Eit av særtrekka til arten er korleis han fester tang, hydroidar, svampar o.l. til skalet sitt som kamuflasje.

## Kjenneteikn
Pyntekrabbane har trekanta ryggskjold, som er breitt bakerst. Det kan bli opptil 12 cm langt, og er vanlegvis brunt. På skjoldet sit det to radar med stive, krumme hår som vert nytta som feste til tang og ymse småting dyret kamuflerar seg med.

## Levesett
Pyntekrabbar er einsame predatorar som ligg i bakhaldsangrep for å fanga byttet sitt. Det viktigaste trumfkortet deira i jakten er kamuflasjen, som dyret sjølv tilpassar etter det lokale miljøet. Gjenstandane dei kamuflerar seg med vert henta frå dei næraste omgjevnadane før krabben legg seg på lur for å gå til åtak på uheldige dyr som kjem for nært.

## Kjelder

*Bergan, Kirsten: *Livet i fjæra*, Cappelen 1957
*Pyntekrabbegalleri 

## Bakgrunnsstoff
*
Trekantkrabbar

**Trekantkrabbar** (*Majidae*) er ein familie krabbar som omfattar over 700 marine artar. Dei vert kjenneteikna av tilnærma trekanta skal, som er breiare bak enn framme og lengre enn dei er breie. Mange av artane har òg særs lange bein. Til familien høyrer m.a. pyntekrabbane og snøkrabben.

## Slekter

* *[[Acanthonyx]]*
* *[[Achaeus (krabbar)|Achaeus]]*
* *[[Aepinus (krabbar)|Aepinus]]*
* *[[Anasimus]]*
* *[[Anomalothir]]*
* *[[Arachnopsis]]*
* *[[Batrachonotus]]*
* *[[Camposcia]]*
* *[[Chionoecetes]]*
* *[[Chlorilia]]*
* *[[Chorilia]]*
* *[[Chorinus]]*
* *[[Coelocerus]]*
* *[[Collodes]]*
* *[[Cyclax]]*
* *[[Cyclocoeloma]]*
* *[[Cyrtomaia]]*
* *[[Dorhynchus]]*
* *[[Epialtoides]]*
* *[[Epialtus]]*
* *[[Erileptus]]*
* *[[Euprognatha]]*
* *[[Eurynome (krabbar)|Eurynome]]*
* *[[Hemus]]*
* *[[Herbstia]]*
* *[[Hyas (krabbar)|Hyas]]*
* *[[Inachoides]]*
* *[[Inachus (krabbar)|Inachus]]*
* *[[Leptopisa]]*
* *[[Libinia]]*
* *[[Lissa (krabbar)|Lissa]]*
* *[[Loxorhynchus]]*
* *[[Macrocheira]]*
* *[[Macrocoeloma]]*
* *[[Macropodia]]*
* *[[Maja (krabbar)|Maja]]*
* *[[Metoporhaphis]]*
* *[[Microphrys]]*
* *[[Mimulus]]*
* *[[Mithraculus]]*
* *[[Mithrax]]*
* *[[Mocosoa]]*
* *[[Nibilia]]*
* *[[Notomithrax]]*
* *[[Oplopisa]]*
* *[[Oregonia]]*
* *[[Pelia]]*
* *[[Picroceroides]]*
* *[[Pisa (krabbar)|Pisa]]*
* *[[Pitho]]*
* *[[Podochela]]*
* *[[Pugettia]]*
* *[[Pyromaia]]*
* *[[Rochinia]]*
* *[[Schizophroida]]*
* *[[Schizophrys]]*
* *[[Scyra]]*
* *[[Sphenocarcinus]]*
* *[[Stenocionops]]*
* *[[Stenorhynchus]]*
* *[[Stilbognathus]]*
* *[[Stilbomastax]]*
* *[[Taliepus]]*
* *[[Thacanophyrys]]*
* *[[Thoe (krabbar)|Thoe]]*
* *[[Tyche (krabbar)|Tyche]]*
* *[[Xenocarcinus]]*

## Bakgrunnsstoff
*
Fisken lake

**Lake** (*Lota lota*) er ein torskefisk som lever i ferskvatn og brakkvatn i Eurasia nord for den 40° breiddegrad. I Noreg finst han på Austlandet og i Finnmark, men er særleg vanleg i Mjøsa.

## Kjenneteikn
Laken er ein avlang fisk med lateral flattrykking på bakkroppen og relativt rund form framme. Fargen er som regel brun eller gul med svarte eller brune teikningar på oversida, noko lysare på undersida. Rundt hovudet har han skjeggtråder som liknar dei hjå tangbrosmen.

Laken kan bli opptil 150 cm lang og vega 34 kg, men det er sjeldsynt å finna eksemplar større enn 40 cm.

## Levesett
Lake er ein utprega botnfisk som kan gå særs djupt i vatna han lever i. Han er ein kjøtetar som ikkje er vidare kresen på val av bytte, men som regel tek dei andre botnlevande artar. Det er som regel i skumringa og om natta han jaktar, om dagen kviler han på løynde stadar. I motsetnad til mange andre fisk er laken meir aktiv om vinteren enn om sommaren, noko som gjer han ettertrakta for isfiskarar.

Det er òg om vinteren dei gyter, frå november til mars med eit høgdepunkt midt i januar. I gytetida vandrar fisken, og samlar seg i store mengder. Ei einskild ho kan legga mellom 100 000 og 3 millionar egg, avhengig av storleik og lokale miljøtilhøve, og hannane rundt ho prøvar som best dei kan å befrukta dei med sin mjølke. Arten har ingen yngelpleie.

Dei befrukta egga søkk til botnen og vert klekte etter 4-6 veker. Yngelen veks fort heilt fram til dei vert kjønnsmogne i sitt tredje eller fjerde leveår, då dei brått tek til å veksa saktare. Vanleg levealder for lake er 10-20 år.

## Kjelder
Tysk wikipedia
Regnbogeaure

**Regnbogeaure** er ein laksefisk som opphavleg er utbreidd ved Stillehavskysten og i Nord-Amerika. Arten har òg vorte innført som sportsfisk og/eller oppdrettsfisk til minst 45 land, mellom dei Noreg. Det finst både anadrome og reint ferskvasslevande bestandar.

## Kjenneteikn
Regnbogeaure har straumlinjeforma kroppar dekte med små skjel. Fargen er sølvaktig, med eit horisontalt raudt/rosa band som har gjeve arten namnet sitt. Ryggen er blå til grøn. Som med andre aureartar er sidene og ryggen til regnbogeauren dekt med svarte flekkar. Regnbogeaure manglar både tenner og tunge.

Kroppslengda til regnbogeauren varierer frå bestand til bestand; dei er ofte minst i elver og bekkar og størst i større innsjøar. Dei største eksemplara som er funne er rundt 800 mm lange.

Det kan vera vanskeleg å skilja regnbogeaure frå vanleg aure *Salmo trutta*. Ein markant skilnad er at regnbogeauren har flekkar på sjølve halen, medan aure ikkje har flekkar lenger bak på kroppen enn ved halerota.

## Levesett
Regnbogeaure likar best oksygenrikt, klart og kjølig vatn, men kan finna seg til rette i mange slags miljø. Dei er rovfisk som allereie frå ein ung alder et det dei får tak i, og ser ut til å foretrekka fisk og insekt. Dei tek gjerne fisk som er 1/3 av storleiken sin.

Gyting finn vanlegvis stad om våren. Anadrome bestandar vandrar opp i elvar, medan populasjonar i innsjøar helst gyter nær elvar. Hoa grev gytegropar medan hannane kjempar om å få befrukta egga hennar. Når gropa er litt lengre enn hoa sjølv og ca halvparten så djup, legg den største hannen seg side ved side attmed hoa, og saman slepp dei ut egg og mjølke.

Egga klekkast etter mellom 1 og 5 månadar, avhengig av vasstemperatur og kva underart av regnbogeaure det er snakk om. Denne lange prossessen gjer dei særs sårbare overfor sjukdom, tørke og flaum. Viss dei ikkje er godt nok gravne ned vert dei dessutan fort etne av predatorar som kreps, insekt eller fisk.

Yngelen vert klekka i sjølve gropa, og lever av plommesekken sin den første tida. Etter nokre veker sym dei ut i dei frie vassmassane, og er då om lag 20-25 mm lange. Når plommesekken er brukt opp tek dei til å eta plankton

Regnbogeauren er ein framand art i Noreg, og vert rekna som høgrisikoart på Norsk svarteliste 2007. Dette kjem av at han er økologisk særs lik aure og såleis kjempar om dei same ressursane.

## Bakgrunnsstoff
* Artsdatabanken 
* ZipCodeZoo
* Northern State University 
*
Torvald

**Torvald** (vel så ofte skrive **Thorvald**) er eit mannsnamn som kjem frå norrønt *Þorvaldr* , samansett av gudenamnet *Tor* og *herskar*. Namnet vart mykje bruke i den nasjonale blømingstida på slutten av 1800-talet.

I Noreg har Torvald namnedag 21. august.

## Bruken av namnet i Noreg
I folketeljinga i 1801 vart sju personar manntalsførte med namnet *T(h)orvald*, fire av dei budde i Flesberg i Buskerud. 

I teljinga frå 1900 var det 6&nbsp;000 personar som het T(h)orvald. 

I 2007 er det om lag 850 som heiter T(h)orvald til første fornamn – vel halvparten skriv namnet sitt med h.

## Kjende namneberarar
* Thorvald Christensen (1833-1913), norsk jurist og politikar
* Thorvald Erichsen (1868-1939), norsk målar
* Thorvald Astrup (1876-1940), norsk arkitekt
* Torvald Tu (1893-1955), norsk forfattar
* Thorvald Stoltenberg (f. 1931), norsk politikar

### Fiktive personar
* Torvald Helmer i Henrik Ibsen sitt skodespel Et dukkehjem
* *Thorvald* er kallenamn for Ås-studenten, omsungen i revyvisa «Jeg og n’Thorvald og Johannes» frå 1924.

## Sjå òg

* Folketeljingar i Digitalarkivet

## Andre kjelder
* Olav Veka: *Namneboka* (Det Norske Samlaget, 1991)
Akvariefisk

**Akvariefisk** er fisk som vert haldne i private akvarium. Dei fleste av desse er ferskvassfisk, men det finst òg brakk- og saltvass-akvaristar. Som regel vert akvariefisk vald ut frå fargar, mønster og form, men mange akvaristar er òg opptekne av dyreåtferd.

## Val av akvariefisk
Når ein vel ut fisk til eit akvarium er det ei rekke faktorar ein bør ta omsyn til. For det første må fiskane trivast i nokonlunde dei same fysiske føresetnadane, det vil seie temperatur, mineral- og saltinnhald osb. Ein bør òg ta omsyn til om ein er i stand til å dekka næringsbehovet til fisken; mange artar krev levandefor for å trivast eller overleva. Ein tredje faktor er økologien til dei einskilde fiskeartane; det er t.d. lurt å syta for at dei ikkje konkurrerer om dei same områda i akvariet ved å velja nokre botnfisk og nokre overflateartar. Det kan òg vera ein fordel å ikkje halda aggressive rovfisk saman med små tetra.

Ein faktor mange gløymer er plassbehovet til fisken. Det er dyreplageri å halda for stor fisk i for små akvarium. Kor mykje plass ein einskildfisk må ha varierer frå art til art, små fisk er naturleg nok vanlegvis mindre plasskrevjande enn store.

Plassbehovet (storleik i liter) har mest samanheng med kor fort vantet blir forureina. Om eigaren av eit lite akvarium er flink til å bytta vatnet, halde rett temperatur og pH-verdi kan ein ha fleire fisk eller større fisk.

## Vanlege akvariefisk i ferskvassakvarium
* Gullfisk
* Guppy
* Sverddragar
* Skalare
* Kampfisk
* Pansermalle
* Tetra
* Algeetarar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*Akvaforum, stor kunnskapsbase om akvariefisk, planter og virvellause dyr.
Thorvald Stoltenberg

**Thorvald Stoltenberg** () var ein norsk diplomat og politikar frå Arbeidarpartiet. Han var utdanna jurist, og begynte i Utanriksdepartementet i 1958. Stoltenberg gjorde blant anna teneste i Jugoslavia og var sekretær for utanriksministeren frå 1965. Han var òg statssekretær i fleire arbeidarpartiregjeringar på 1970-talet. 

Stoltenberg var forsvarsminister frå 1979 til 1981 og utanriksminister frå 1987 til 1989 og frå 1990 til 1993. I 1990 var han ei kort tid SN sin høgkommissær for flyktningar. Han var SN sin fredsmeklar på Balkan frå 1993 til 1996. Han var norsk ambassadør i Danmark frå 1996 til 1999. I 1999 vart han president for raudekrossen i Noreg. 

Stoltenberg var russepresident i Oslo i 1950 og formann i Norsk Studentunion i 1958. Han vart tildelt Peer Gynt-prisen i 1990.

## Familie
Thorvald Stoltenberg var son av Theodor Emil Stoltenberg og Ingeborg Antonie Andresen, som var syster til operasongaren Ivar F. Andresen.

Stoltenberg var gift med Karin Stoltenberg (1931–2012), og hadde tre barn: Camilla Stoltenberg (f. 1958), Jens Stoltenberg (f. 1959) og Nini Stoltenberg (1963–2014). 

Mot slutten av livet var Stoltenberg kjæraste med filmregissøren Anja Breien.

Han var svoger til etterfølgjaren sin, Johan Jørgen Holst, ettersom Karin Stoltenberg var syster av Holst si kone Marianne Heiberg.

## Kjelder




## Bakgrunnsstoff
*
Åkerrikse

**Åkerrikse** (*Crex crex*) er ein trekkfugl i riksefamilien. Han finst i det meste av Europa, men er kategorisert som *kritisk trua* (CR) på norsk nasjonal raudliste for artar.
## Utsjånad
Åkerriksa er ei mellomstor rikse som måler 27–30 cm og har eit vengespenn på 42–53 cm. Hannfuglane  veg i gjenomsnitt 165 gram og hofuglane 145 gram. Fjørdrakta er kryptisk farga i brune, svarte og grå nyansar som gir bra kamuflasje. Fjørene på isse og rygg hos den adulte hannen har svart midtparti, brun spiss og sandfarga og grå brem, noko som gir eit svartprikka inntrykk i felt. Dei øvre vengedekkfjørene er distinkt raudbrune. Ansiktet, strupen og brystet er blågrå, utover det lysbrune augestreket som strekker seg frå nebbasen og møter det brune på halsen. Buken er lysgrå og kroppssida streka i kvitt og raudbrunt. Den kraftige nebben er kjøttfarga, irisen brun og føter og bein er lyst grå. 
## Hekking

Fil:Crex crex MHNT.ZOO.2010.11.69.1.jpg|Åkerrikse-egg

Åkerriksa kan legga egg frå mai til juli, av og til i august. 
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kornknarr|Kornknarr]]» frå , den 13. januar 2015.* 

;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Ornitologisk forening