open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beatenberg

**Beatenberg** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1129 meter over havet.

Beatenberg ligg i Berner Oberland på ei slette nedanom Niederhorn og høgt ovanom Thunsjøen. Beatenberg har flott utsyn mot Jungfrau-gruppa  (Eiger, Mönch og Jungfrau).
Det går ein tannhjulbane til Beatenberg frå Beatenbucht ved Thunsjøen. Ein svevebane går frå Beatenberg til Niederhorn. 

Han omfattar busetnadane Schmocken, Spirenwald, Waldegg og spreidde gardar, samt landsbyen Sundlauenen am See.

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Beatenberg|Beatenberg]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Bönigen

**Bönigen** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 568 meter over havet. 
Bönigen ligg i Berner Oberland ved sørsida av Brienzersee. Landsbyen ligg nordvest i kommunen langs Lütschine opp til innsjøen. Han har nesten vokse saman med Interlaken.  Mesteparten av kommunen liggi bratte fjellsider til fjell som Loucherhorn (2230 moh), Rotflue (2296 moh) og Schynige Platte.

## Bakgrunnsstoff
*www.boening.ch (tysk) Offisiell side
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bönigen|Bönigen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Brienzwiler

**Brienzwiler** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 680 meter over havet.

Brienzwiler ligg nord for elva Aare og omfattar landsbyen Brienzwiler, Balmhof (togstasjon), og fjellet Wilerhorn 3307 moh. Sør for Aare ligg eksklaven Alp Oltscheren.

## Bakgrunnsstoff
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brienzwiler|Brienzwiler]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Habkern

**Habkern** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1055 meter over havet. 

Kommunen består av spreidde busetnader utan ein sentral landsby. Dei største busetnadane er Bohlseiten, Bort, Schwendi og Mittelbäuert. Habkern ligg i Berner Oberland ved kanten av Emmental, som går ned frå Hohngant-massivet. Under bakken ligg karst-grottesystemet Siebenhengste-Hohgant-Höhle.

## Bakgrunnsstoff
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Habkern|Habkern]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Iseltwald

**Iseltwald** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 566 meter over havet.

Landsbyen ligg ved sørsida av Brienzersee i Berner Oberland. Han ligg 14 km frå Interlaken og består av landsbyen Iseltwald og grendene Furen, Sengg og Isch samt spreidde gardar gjennom skogen mot fjella. Kommunen omfattar Faulhorn på 2680 moh.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Iseltwald|Iseltwald]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Matten bei Interlaken

**Matten bei Interlaken** (eller berre **Matten**) er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 572 meter over havet.

Kommunane Matten, Unterseen, og Interlaken har vokse saman.

Matten bei Interlaken ligg i Berner Oberland i Alpane i  Bödeli mellom Thunsjøen og Brienzersee.  Kommunen består av landsbyen og eksklaven Änderberg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Matten bei Interlaken|Matten bei Interlaken]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Meiringen

**Meiringen** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 595 meter over havet.

Kommunen ligg i Aaredalen frå 600 moh ved dalbotnen til Brünigpasset på 1375 moh langs høgresida av elva. På venstresida når Alpane ei høgd på 2961 moh. Han omfattar landsbyen Meiringen i dalen, busetnadane Sand, Stein, Eisenbolgen, Hausen, Balm, Unterbach og Unterheidon langs vegen til Grimsel- og Sustenpasset, landsbyen Brünigen i Brünigpasset og grendene Prasti, Zaun og Wylerli i dalsida. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Meiringen|Meiringen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Ringgenberg

**Ringgenberg** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1103 meter over havet. Han ligg ved nordbreidda av Brienzersee. Han har ei lita kyrkje som vart bygd av ruinane av eit slott på 1600-talet. 

## Bakgrunnsstoff
*
*
Saxeten

**Saxeten** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1103 meter over havet. 

Saxetenbach renn gjennom Saxeten, før han munnar ut i Lütschine i Wilderswil.

I 1999 mista 21 turistar og lokale guidar livet i ein brå flaum i Saxetenbach-kløfta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Saxeten|Saxeten]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Schattenhalb

**Schattenhalb** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 600 meter over havet.

Schattenhalb ligg i Berner Oberland i  Haslidalen, der Aare renn. Det høgaste fjellet er Wellhorn, sørvest i kommunen (3192&nbsp;moh). Rosenlauibreen ligg delvis i kommunen. Nedanfor denne breen ligg Rosenlauikløfta som er ein turistattraksjon. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schattenhalb|Schattenhalb]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Schwanden bei Brienz

**Schwanden bei Brienz** (fram til 1911 offisielt kalla **Schwanden**) er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 659 meter over havet.

Han ligg i Berner Oberland sør for Brienzer Rothorn, som dannar den naturleg grensa mellom Berner Oberland og Sentral-Sveits. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schwanden bei Brienz|Schwanden bei Brienz]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Wilderswil

**Wilderswil** er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 586 meter over havet.

Han ligg sør i Bödeli der Saxetenbach møter Lütschine, 4 km sør for Interlaken. Landsbyen ligg ved foten av fjella Eiger, Mönch, og Jungfrau. Det høgaste punktet i kommunen er 2413 moh.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wilderswil|Wilderswil]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Bévilard

**Bévilard** er ein kommune i distriktet Bern-Jura i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg meter over havet. Han ligg i den fransktalande Bern-Jura (*Jura Bernois*).

Han ligg i øvre Birs dalen, nær Malleray.

## Bakgrunnsstoff
*http://www.bevilard.ch (fransk) Offisiell nettstad
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bévilard|Bévilard]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Châtelat

**Châtelat** er ein tidlegare kommune i distriktet Bern-Jura i kantonen Bern i Sveits. Kommunen hadde 111 innbyggjarar i 2010 og eit areal på . Kommunesenteret låg 802 meter over havet. Kommunen var tyskspråkleg, sjølv om han låg i det fransktalande Bern-Jura (*Jura Bernois*).

1. januar 2015 blei Châtelat, Monible, Sornetan og Souboz slått saman til den nye kommunen Petit-Val.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Châtelat|Châtelat]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
*http://www.chatelat.ch  (fransk)
*
Diesse

**Diesse** er ein tidlegare kommune i distriktet Bern-Jura i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Han ligg i den fransktalande Bern-Jura (*Jura Bernois*).

Ei føreslått samanslåing av Diesse, Lamboing, Nods og Prêles til ein større kommune kalla Le Plateau de Diesse blei nedstemt av røystarar. 1. januar 2014 blei desse kommunane likevel slått saman til Plateau de Diesse.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Diesse|Diesse]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
*
Boltigen

**Boltigen** er ein kommune i distriktet Obersimmental-Saanen i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 814 meter over havet.

Kommunen består av landsbyane Boltigen, Adlemsried, Eschi, Oberbäuert, Reidenbach, Schwarzenmatt, Simmenegg og Weissenbach. Kommunen dekkjer dalbotnen kring elva Simme.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Boltigen|Boltigen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Lauenen

**Lauenen** (fransk *Lauvine*, retoromansk *Lavina*) er ein kommune i distriktet Obersimmental-Saanen i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1252 meter over havet.

Lauenen ligg i Berner Oberland i  Lauenendalen. Fjella sør i kommunen, til dømes Wildhorn (3243 moh) dannar grensa mot kantonen Valais. Kommunen har fleire kjende brear og innsjøar, som Tungelbreen, Geltenbreen og Lauenensjøen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lauenen|Lauenen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Nettside about Lake Lauenen region, including pictures og routes  (tysk)
*
St. Stephan i Bern

**St. Stephan** er ein kommune i distriktet Obersimmental-Saanen i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1008 meter over havet.

St. Stephan ligg i Berner Oberland i Simmental mellom Zweisimmen og Lenk. Albristhorn (2762 m) ligg i kommunen. 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:St. Stephan i Bern|St. Stephan i Bern]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Zweisimmen

**Zweisimmen** er ein kommune i distriktet Obersimmental-Saanen i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 947 meter over havet.

Han består av dei mindre busetnadane Blankenburg, Mannried og Oeschseite. Blankenburg er med slotted sitt (Schloss Blankenburg) den største busetnaden i Zweisimmen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zweisimmen|Zweisimmen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Bargen i Bern

**Bargen** er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg meter 448 over havet.
Bargen ligg i Grossen Moos, ei frodig slette i Seeland. 

## Bakgrunnsstoff
* Bargen - Offisiell nettstad (tysk)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bargen, Berne|Bargen, Berne]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Brüttelen

**Brüttelen** er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 449 meter over havet.

Brüttelen ligg på nordsida av Moossee og ved foten av Schaltenrain (592 moh). Han omfattar landsbyen Brüttelen, fleire spreidde gardar og sidan 1917 den tidlegare landsbyen Gäserz.

## Bakgrunnsstoff
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brüttelen|Brüttelen]]» frå ,  den 25. mars 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Bühl bei Aarberg

**Bühl bei Aarberg** (eller enkel **Bühl**) er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 514 meter over havet.

Han ligg på ein ås i utkanten av Berner Seeland. Nabokommunane er Hermrigen, Kappelen, Walperswil og Epsach.

## Bakgrunnsstoff
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bühl bei Aarberg|Bühl bei Aarberg]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Erlach i Sveits

**Erlach** (fransk *Cerlier*) er ein kommune og hovudstaden i distriktet Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 433 meter over havet.

Erlach ligg ved Bielsjøen. Det høgaste punktet i Erlach er Jolimont på 603 moh. Kommunen omfattar slottet (*[[Schloss Erlach]]*) og gamlebyen, marknaden, delar av St. Peter-øya, den nyare byen langs breidda av innsjøen, landsbyen Sunkort og eksklaven Wald i Jolimont.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Erlach, Switzerland|Erlach, Switzerland]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  


## Bakgrunnsstoff

*
*
Gals

**Gals** (fransk *Chules*) er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 445 meter over havet.

Kommunen ligg mellom Zihl-kanalen (Thielle), Bielsjøen og Jolimont. Han omfattar delar av Bethlehem, Zihlbrücke og *Massnahmenzentrum St. Johannsen*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gals|Gals]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Gampelen

**Gampelen** (fransk *Champion*) er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 436 meter over havet.

Gampelen må ikkje forvekslast med kommunen Gampel i kantonen Valais.

Gampelen er den einaste kommunen i kantonen Bern ved Neuchâtelsjøen, og slik sett den einaste tysktalande kommunen ved innsjøen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gampelen|Gampelen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Nettside of the evangelical-reformed parish of Gampelen-Gals
Hermrigen

**Hermrigen** er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 513 meter over havet.

Landsbyen Hermrigen ligg ved hovudvegen mellom Bern, Aarberg og Biel. Han ligg langs sørkanten av Oberholz mellom Bielsjøen og Seeland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hermrigen|Hermrigen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad: http://www.hermrigen.ch
*
Busswil bei Büren

**Busswil bei Büren** er ein tidlegare kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  

1. januar 2011 vart han slått saman med kommunen Lyss.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Busswil bei Büren|Busswil bei Büren]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Merzligen

**Merzligen** er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 509 meter over havet.

Merzligen ligg i høgda mellom Bielsjøen og Seeland. Han omfattar landsbyen Merzligen og delar av grenda St. Niklaus (den andre delen ligg i Bellmund).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Merzligen|Merzligen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Müntschemier

**Müntschemier** (fransk *Monsmier*) er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 438 meter over havet.

Müntschemier ligg i Grosses Moos, eit særleg frodig område med nesten svartjord i Seeland. 

Müntschemier ligg langs jernbanelinja mellom Neuchâtel og Bern. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Müntschemier|Müntschemier]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Blumenstein

**Blumenstein** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 659 meter over havet.
Kommunen ligg i Stockental og øvre Gürbetal. Han omfattar landsbyen Blumenstein og grendene Wäsemli, Eschli, Gassen og Rüdeli (alle delar av Indre-Blumenstein), Lochmannsbühl, Reckenbühl, Bodenzingen og Tannenbühl (kjende som Ytre -Blumenstein).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Blumenstein|Blumenstein]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Buchholterberg

**Buchholterberg** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 1006 meter over havet.
Kommunen ligg i åsane nordaust for Thun, nær Rothachen-kløfta (*Rothachenschlucht*). Han omfattar landsbyen Heimenschwand, området kalla *Obere Allmendgemeinde*, *Untere Allmendgemeinde* og dei nye områda Heimenegg, Höh og Längmatt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Buchholterberg|Buchholterberg]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Forst-Längenbühl

**Forst-Längenbühl** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 652 meter over havet. 

Kommunen vart oppretta 1. januar 2007 då Längenbühl og Forst vart slått saman.

Det ligg tre mindre innsjøar i kommunen: Dittligsee, Geistsee og eit mindre vatn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Forst-Längenbühl|Forst-Längenbühl]]» frå ,  den 25. mars 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
* 
*
Rapperswil i Bern

**Rapperswil** er ein kommune i Seeland i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 521 meter over havet. Han ligg 13 km nord for byen Bern

## Bakgrunnsstoff
*Flyfoto (tysk)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rapperswil, Berne|Rapperswil, Berne]]» frå , den 25. mars 2012.*
Hilterfingen

**Hilterfingen** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 562 meter over havet.

Landsbyen ligg ved nordaustbreidda av Thunsjøen (Thunersee). i nord ligg kommunane Thun og Heiligenschwendi, i sør og aust kommunen Oberhofen am Thunersee.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hilterfingen|Hilterfingen]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Schloss Hünegg
Homberg i Sveits

**Homberg** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 941 meter over havet.

Kommunen ligg på venstresida av Zulgdalen. Han omfattar grendene Dreiligass, Enzenbühl, Huckhaus og Fuhren i tillegg til spreidde gardar.

## Bakgrunnsstoff
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Homberg, Switzerland|Homberg, Switzerland]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Niederstocken

**Niederstocken** er ein kommune i distriktet Thun i kantonen Bern i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 634 meter over havet.

Han ligg i *Stockental* (Stockdalen). Kommunen strekkjer seg frå dalen opp gjennom skogane til fjella, og endar ved Stockhornfjella.

## Bakgrunnsstoff
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Niederstocken|Niederstocken]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Adolf Wölfli

**Adolf Wölfli** () var ein sveitsisk biletkunstnar, komponist og forfattar. Han vert rekna som ein av dei viktigaste representantane for Art Brut eller særingskunst.

## Liv og gjerning
Wölfli var den yngste av sju barn. Den alkoholiserte faren forlet familien i 1870, og mora hans døydde i 1873. Wölfli voks opp under vanskelege tilhøve som fosterbarn på ulike gardsbruk i Schangnau. Han arbeidde på gardane, seinare var han tjenar eller handlangar. I 1890 vart han dømd for forsøk på valdtekt av to jenter, fem og fjorten år gamle, til to år i tukthus. Då han tre år etter han vart sett fri fekk tilbakefall, vart det beordra ei undersøking av kor tilrekneleg han var. På den psykiatriske klinikken i Waldau ved Bern fann ein at han leid av «Dementia paranoides», tilsvarande schizofreni.

Frå 1895 til han døydde levde Wölfli på Waldau mentalsjukehus. Under sitt meir enn trettiårige opphald der, skapte han eit omfattande arbeid med rundt 1&nbsp;460 teikningar, ca 1&nbsp;560 collagar og 25&nbsp;000 hefta sider med historier, dikt og komposisjonar. Bileta hans er komplekse, innvikla og intense. Han skildrar inntrykk frå Schangnau, Bern, Waldau og Emmental, dei einaste stadene Wölfli hadde sett. Dei eldste bileta er frå tida 1904-06.

Psykiateren hans, Walter Morgenthaler, viste i ei bok frå 1921 for første gong fram pasientar som lid alvorleg, som kunstnarar. Først lenge etter han var død vart Wölfli sine kunstnariske og poetiske arbeid, som trassar konvensjonelle estetiske kategoriar, kjende for eit breiare publikum. Den franske målaren Jean Dubuffet stilte i 1948 ut 120 av Wölfli sine teikningar i Compagnie de l'Art Brut i Paris.

## Galleri

File:Adolf Wölfli 003.jpg|Teikna av Adolf Wölfli]]
File:Adolf Wölfli Die Skt-Wandanna-Kathedrale in Band-Wand.jpg|*Die Skt-Wandanna-Kathedrale in Band-Wand*, 1910.
File:Waldau-Wolfli.jpg|*Heilanstalt Waldau*, 1921.
File:Adolf Wölfli Schähren-Hall und Schährer-Skt Adolf-Ring.jpg|*Schähren Hall*, 1926.
File:Adolf Wölfli Campbell’s Tomato Soup.jpg|*Campbell's Tomato Soup*, 1929.
File:Adolf Wölfli 004.jpg|*Musiknotation*, 1930 
File:Adolf Wölfli Skt-Adolf-Thron -Flühe-Blume.jpg|*Skt-Adolf-Thron -Flühe-Blume*.
File:Adolf Wölfli Zungsang-Skt-Adolf-Roosali.jpg|*Zungsang-Skt.-Adolf-Roosali* 1917.


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Adolf Wölfli|Adolf Wölfli]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Aage Storstein

**Aage Storstein** () var ein norsk målar, frå 1946 professor ved Statens kunstakademi. Han var fødd i Stavanger og døydde i Oslo.

### Liv og gjerning
Storstein studerte i 1920/21 ved tre ulike kunstakademi i Paris. I 1926 gjekk han i lære hos Henrik Sørensen og Per Krohg. Han debuterte på Høstutstillingen i 1924, til saman 12 gonger vart verk av han synt fram på Høstutstillingen. I 1937 deltok han med eit verk på verdsutstillinga i Paris. Året etter vann han tevlinga om utsmykkinga av vestgalleriet i rådhuset i Oslo, eit arbeid han fullførte til bygget vart opna i 1950. I si tid ved Statens kunstakademi hadde Storstein både Rolf Aamot og Gunnar S. Gundersen som studentar. 

Storstein var sterkt prega av kubismen og la stor vekt på form og tilhøvet mellom form og farge i oppbygginga av verka sine. Han er særleg kjend for sine fresker i Oslo rådhus. Storstein er representert i Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design i Oslo, Rogaland Kunstmuseum, Bergen Billedgalleri og Moderna Museet i Stockholm, og fleire andre store kunstsamlingar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aage Storstein|Aage Storstein]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Frederic Church

**Frederic Edwin Church** () var ein USA-amerikansk romantisk landskapsmålar og kunstsamlar frå Hartford i Connecticut. Han var ein sentral figur i Hudson-River-skulen av landskapsmålarar i USA. Sjølv om han var mykje oppteken av naturvitskapane, var han «alltid oppteken med å få ein åndeleg dimensjon i verka sine».

### Liv  gjerning

Church kom frå ein rik familie og fekk såleis alt i tidleg alder utvikle og konsentrere seg om kunstinteressa si. Han viste seg snøgt å vere eit naturtalent og eitt underbarn når det galdt måleri. Atten år gammal trefte han ein av USAs mest framståande landskapskunstnarar, Thomas Cole, som tok Church til elev og lærde han utifrå den såkalla Hudson-River-skulen. Etter Cole døydde i 1848 heldt Church fram arbeidet sitt i Hudson-River-skulen si ånd. Same året vart han vald inn som den yngste medlemen i'National Academy of Design.

Church busette seg i New York. Sommarhalvåret var han ute på vandringar i naturen der han samla inntrykk og inspirasjon til måleria sine. Kvar vinter vende han tilbake til New York for å selje verka sine. Likt læraren sin, Cole, gjorde Church utkast til måleria sine under vandringar i naturen, for å lette på arbeidet i atelieret. I seinare år gjorde han lange reiser til Sør-Amerika og langs kysten av Middelhavet. Der fann han nye vakre og romantiske paradislandskap som han avbilda.

Kunstsamlinga hans, med eigne, men framfor alt andre sine kunstverk frå heile verda, finst i bustaden «Olana» som han fekk bygt ved Hudsonelva i delstaten New York i USA.

## Galleri

Frederic Edwin Church - Rainy Season in the Tropics - Google Art Project.jpg|*Regntid i tropane*, 1866
Frederic Edwin Church - Jerusalem from the Mount of Olives - Google Art Project.jpg|*Jerusalem frå Oljeberget*, 1870
Frederic Edwin Church - Palm Trees and Housetops, Ecuador - Google Art Project.jpg|*Palmetre og hustak i Ecuador*, 1853
El Rio de Luz (The River of Light) Frederic Edwin Church.jpg|*Elvelyset*, 1877


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Frederic Edwin Church|Frederic Edwin Church]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Pieter Claesz

**Pieter Claesz** () var ein nederlandsk kunstmålar, ein av dei fremste representantane for måling av stilleben under barokken.

Pieter Claesz var fødd rundt 1596/1597 og kom frå Berchem, nær Antwerpen. Truleg fullførte han læretida si i Antwerpen, stilistiske samanfall i dei tidlege verka hans tyder på nær kontakt med målarane Clara Peeters og Osias Beert. Sannsynlegvis kjende han òg til stillebenmålarane Nicolaes Gillis og Floris van Dyck i Haarlem.

Hans nyskapande biletkomposisjonar gjorde han til ein av dei mest innovative stillebenmålarane, slik at Samuel Ampzing i 1628 nemnde Claesz i eit dikt der han prisa byen Haarlem. Det var fyrst i 1628 Pieter Claesz fekk alvorleg konkurranse i Haarlem, då ved Willem Claesz. Heda. Frå å vere ein målar som nytta ein monokrom palett i grått, brunt og grønt, utvikla han seg då til å lage praktfulle stilleben i mykje sterkare fargar.

I 1634 er Pieter Claesz medlem av målarlauget Sint-Lucasgildet i Haarlem, i byen der han døydde i slutten av året 1660 og vart gravfesta 1. januar 1661.


Fil:Pieter Claesz 003.jpg|*Stilleben*, (1627) 

File:Pieter Claesz 002.jpg|*Fåfengd*, 1630
Fil:Pieter Claesz 003.jpg|*Stilleben med eit glass øl og røykt sild på ein asjett*, 1636


## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Pieter Claesz|Pieter Claesz]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Johanne Nylænd

**Johanne Nylænd** () var ein norsk vevar og plantefargingsekspert som skreiv handboka *[[Norske plantefargar]]*.

Nylænd var fødd på garden Kjellingtveit i Rauland. Som ung laut ho ut i teneste og fekk ikkje byrja å lære seg åkleveving før ho var 28 år gamal. Det var noko ho lenge hadde ynskt. I 1891 fekk ho pengestøtte til å gå eit seksvekerskurs halde av Norske husflidsvenner i Oslo, og i 1896 var ho i Oslo på kurs att og fekk timar i vevnad, korgmaking, raffia og rottingsarbeid. Attende i Telemark heldt ho vevskule, i Rauland i 1892, i Vinje i 1896 og i Fyresdal i 1899.

Nylænd ynskte å lære seg om plantefarging og fekk støtte til det av Stortinget. Ho reiste rundt og sanka planter og snakka med gamalt folk. I 1904 vart so handboka *Norske plantefargar* gjeven ut av Rikard Berge. Boka har sidan kome i fleire utgåver og opplag, og er for ein klassikar å rekne.

## Kjelder
* Rikard Berge: Føreorda til fyrste og andre utgåva av *Norske plantefargar*
Are Frode Søholt

**Are Frode Søholt** () var ein norsk songar og forfattar frå Gloppen.

Søholt var utdanna cand.philol. frå Griegakademiet ved Universitetet i Bergen, og hadde arbeidd som prosjektleiar for Tromsø Symfoniorkester, konsulent for Den Norske Opera, prosjektkoodinator for Grieg 07, dagleg leiar for Norsk Barokkorkester og prosjektkoordinator for Norcode før han vart dagleg leiar for kulturhuset Trivselshagen heime i Gloppen. Han var også festivalsjef for Gloppen Musikkfest frå 2003 til han døydde.

Som songar medverka han ved mange kyrkjemusikalske oppsetjingar og han var medlem i Det Norske Solistkor frå 2004. Andre kor han var med i var KorVest, Bergen Domkantori, Den Norske Operas kor, VokalArt og Vokal Nord.

Han debuterte som forfattar i 2010 med diktsamlinga *Ho står i rommet mitt og brenn* utgjeven av Tiden Norsk Forlag. Året etter kom *Antisorg*, også det ei diktsamling, og i 2012 vart den tredje diktsamlinga hans, kalla *Luftorkester*, utgjeven posthumt.

## Bibliografi
### Bøker
* 2010 &ndash; *Ho står i rommet mitt og brenn* &ndash; diktsamling
* 2011 &ndash; *Antisorg* &ndash; diktsamling
* 2012 &ndash; *Luftorkester* &ndash; diktsamling (utgjeven posthumt)
### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Are Frode Søholt
* Om Are Frode Søholt i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane 
* Om Are Frode Søholt i Allkunne
Bussy i Fribourg

**Bussy**  i distriktet Broye i kantonen Fribourg i Sveits. Han har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 468 meter over havet.

Kommunen ligg i eksklaven Estavayer-le-Lac.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bussy, Fribourg|Bussy, Fribourg]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Estavayer-le-Lac

**Estavayer-le-Lac** er ein kommune i kantonen Fribourg, ved sørsida av Neuchâtelsjøen. Estavayer-le-Lac ligg mellom Yverdon og Bern. Han er hovudstaden i distriktet Broye.

Kommunen Font vart 1. januar 2012 innlemma i Estavayer-le-Lac.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Estavayer-le-Lac|Estavayer-le-Lac]]» frå ,  den 25. mars 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
*Estavayer-le-Lac (fransk) offisiell nettstad
*
* ''Broye Aeropole'' aeronautics center
* ''Estavenir'' teknologipark 
* Froskemuseet
* Grande Cariçaie naturreservat
Bulle

Ein **bulle** er eit dokument, særleg eit pavebrev, skrive på latin og som regel kalla opp etter dei første orda i teksten. Omgrepet vart opphavleg nytta om metallsegl som heng ved dokument i mellomalderen, seinare om metallkapselen til seglet, og til slutt sjølve dokumentet. Seglet er gjerne av bly, stundom gull, og er pryda med kross og namnet på paven. Frå kring 1100 var i tillegg hovuda til Peter og Paulus avbilda, men frå 1500-talet er det våpenet til paven. Den eldste bevarte bullen er eit paveleg privilegium for Ravenna frå 819. I dag vert ikkje dei pavelege embetsskriva kalla bullar. 

Det vert skild mellom små og store bullar. Sistnemnde markerer ofte viktige historiske hendingar. I *Unam sanctam* frå 1302 mot Filip den smukke fastslår pave Bonifatius VIII verdsherredømet til paven. Pave Leo X hevda i *Pastor aeternus* frå 1516 overhøgheita til paven over kyrkjemøta. I 1520 lyste Leo X Martin Luther i bann gjennom bullen *Exurge Domine*. Då Luther kasta denne bullen på bålet den 10. desember 1529 var brotet med pavekyrkja fullbyrda. Pave Klemens XI fordømde i 1713 jansenismen i *Unigenitus*. Denne bullen vert rekna som ein av dei mest lagnadstunge i historia til pavedømet. 

Ei bullesamling vert kalla eit *bullarium.* 

## Kjelder
* bulle i *[[Store norske leksikon]]*.
Bas-Intyamon

**Bas-Intyamon** er ein kommunar i distriktet Gruyère i kantonen Fribourg i Sveits. Han har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 720 meter over havet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bas-Intyamon|Bas-Intyamon]]» frå ,  den 25. mars 2012.*
Barberêche

**Barberêche** er ein kommunar i distriktet Lac i den sveitsiske kantonen Fribourg. Han ligg ved språkgrensa mellom den fransk- og tysktalande delen av Sveits og har òg det tyske namnet **Bärfischen**.

Barberêche ligg 5,5 km nord for kantonshovudstaden Fribourg (Freiburg). Det omliggande landlege område strekkjer seg langs nordsida av Schiffenensee, ein liten innsjø som elva Saane renn gjennom, ved foten av *Grand Bois* på Det sveitsiske platået.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barberêche|Barberêche]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad  (fransk) (tysk)
*
*Flyfoto av Barberêche slott
*Petit-Vivy slott (fransk)
*Grand-Vivy slott (fransk)
Büchslen

**Büchslen** (fransk *Buchillon*) er ein tidlegare kommune i distriktet Lac i kantonen Fribourg i Sveits. Han hadde  innbyggjarar () og eit areal på . 1. januar 2013 blei han del av kommunen Morat.

Kommunen låg langs den gamle hovudvegen mellom Murten og Bern.
Kommunesenteret låg 511 meter over havet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Büchslen|Büchslen]]» frå ,  den 25. mars 2012 og 2. juli 2017.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Anton Webern

**Anton Friedrich Wilhelm von Webern**, betre kjend som **Anton Webern** () var ein austerriksk komponist, og representant for den andre wienerskulen.

## Biografi

Anton von Webern vart fødd i Wien, Austerrike-Ungarn i 1919. Far hans var bergverksingeniør og kom frå ein gamal adelsfamilie. Anton var einaste sonen hans som voks opp. Familien budde både i Klagenfurt og Graz. Mora spelte piano og hadde god songstemme, og underviste den unge Anton von Webern i musikk. I tillegg fekk han teoriundervisning i komposisjon og cellotimar. 

Frå 1902-1906 studerte Anton von Webern musikkvitskap ved Universitetet i Wien. I åra 1904-1908 fekk han musikkundervisning av Arnold Schönberg. Slik møtte han komponisten Alban Berg, som var elev av Schönberg samtidig med Webern. Webern tok også ymse direksjonsstillingar i fleire teater rundt i Austerrike-Ungarn, før han vendte att til Wien i 1920. Grunna reformene i Austerrike etter fyrste verdskrigen måtte han leggja frå seg adelsnamnet i 1919, og heitte no berre Anton Webern. I 1920- og 1930-åra var han ein av dei leiande komponistane i Wien, og også i Austerrike.

I sluttfasen av andre verdskrigen flykta Anton Webern frå den raude arméen til Mittersill. Her vart han uaktsamt drepen av ein USA-amerikansk soldat den 15. september 1945.

## Musikk

Dei tidlegaste verka hans Webern, frå byrjinga av 1900-talet, høyrer enno til i seinromantikken. Ein lang periode etter dette komponerte Anton Webern atonale verk innanfor ekspresjonismen. Til slutt slutta han seg til Schönberg sin tolvtonemusikk, og var også den fyrste som skreiv reint instrumental tolvtonemusikk. Musikken hans Webern var også til inspirasjon for serialistane i ettertid. 

### Nokre verk

* *Passacaglia* (1908)
* *Sechs Stücke* (1910) 
* *Fünf Stücke* (1911–13) 
* *Variationen* (1940)

## Kjelder


**Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Anton Webern|Anton Webern]]» frå , den 25. mars 2012.* 
**Denne artikkelen byggjer på «[[:de:Anton Webern|Anton Webern]]» frå , den 25. mars 2012.* 
*, *henta inn 25. mars 2012.*
Sajáda

**Sajáda** (gresk Σαγιάδα) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Thesprotía i Ípiros i Hellas. Sajáda inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Filiátes.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Sajáda 1&nbsp;580&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 515&nbsp;innbyggjarar.

## Referansar
Bargen i Schaffhausen

**Bargen** er ein kommune i kantonen Schaffhausen i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () med eit . Kommunesenteret ligg 605 meter over havet. Det nordlegaste punktet i landet ligg i kommunen, ved Oberbargen. 

Kommunen er ein jordbrukslandsby heilt nord i Sveits. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bargen|Bargen]]» frå ,  den 26. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad (tysk)
*
Beggingen

**Beggingen** er ein kommune i kantonen Schaffhausen i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () med eit . Kommunesenteret ligg 545 meter over havet.

Kommunen ligg ved grensa til Tyskland, nordaust for Schleitheim i ein dal vest for Randen-fjella. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Beggingen|Beggingen]]» frå ,  den 26. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Wünnewil-Flamatt

**Wünnewil-Flamatt** er ein kommune i distriktet Sense i kantonen Fribourg i den vestlege delen av Sveits. Han er ein av kommunane med ein tysktalande majoritet i den elles hovudsakleg fransktalande kantonen Fribourg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wünnewil-Flamatt|Wünnewil-Flamatt]]» frå ,  den 25. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (tysk)
Ramsen

**Ramsen** er ein kommune i kantonen Schaffhausen nord i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () med eit . Kommunesenteret ligg 413 meter over havet.

Kommunen ligg aust i ein eksklave i kantonen Schaffhausen.  Han består av landbrukslandsbyen Ramsen og fleire grender som Bibermühle.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ramsen|Ramsen]]» frå ,  den 26. mars 2012.*
Stein am Rhein

**Stein am Rhein** er ein kommune i kantonen Schaffhausen i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () med eit areal på . Kommunesenteret ligg 413 meter over havet og ligg ved Bodensjøen.

Byen har eit godt bevart sentrum frå mellomalderen og har behalde den gamle gateplanen. Staden der bymurane låg og byportane er bevarte, men den tidlegare bymuren består i dag av hus. Gamlebyen er ein bilfri sone med mange bygg frå mellomalderen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stein am Rhein|Stein am Rhein]]» frå ,  den 26. mars 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Stein am Rhein: bilete 
* Stein am Rhein og slottet Hohenklingen: bilete
Thayngen

**Thayngen** er ein landsby og ein kommune i kantonen Schaffhausen i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () med eit . Kommunesenteret ligg 437 meter over havet.  

Kommunen vart skapt 1. januar 2009 då Altdorf, SH, Bibern, SH, Hofen, SH og Opfertshofen vart slått saman.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thayngen|Thayngen]]» frå ,  den 26. mars 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*



## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Uigurisk

**Uigurisk** er eit tyrkisk språk som blir tala av uigurar. Det blir tala av rundt 8,5 millionar menneske i Kina og 300&nbsp;000 i Kasakhstan, i tillegg til fleire andre land. Dei fleste uigurar i Kina bur i den autonome regionen Xinjiang, der uigurisk er offisielt språk saman med kinesisk.

Som mange andre tyrkiske språk er uigurisk eit agglutinerande SOV-språk med vokalharmoni. Det deler ikkje substantiv inn i nominalklassar som kjønn. Særeige for uigurisk, særleg for nordlege dialaktar, er vokalreduksjon og omlyd.

## Slektskap

Gammaluigurisk blei tala i uigur-rika i Xinjiang rundt 800–1000-talet. Dette språket er nesten identisk med gammaltyrkisk.

Moderne uigurisk høyrer til den austlege delen den uigurisk-tyrkiske språkgruppa, som også omfattar salarisk, vest-jugurisk og fleire mindre språk. Usbekisk utgjer den vestlege delen av språkgruppa. Ordforrådet i språket er sterkt påverka av kinesisk, russisk og arabisk, medan lydlæra er påverka av iranske og tokariske substrat.

## Skriftspråk

Uigurisk blir i dag skrive med eit tilverka arabisk alfabet i Kina, men har tidlegare også vore skrive med latinske bokstavar. Ein gjekk over frå arabiske til latinske bokstavar i 1960, og tilbake igjen til eit tillempa arabisk alfabet i 1983. I Kasakhstan bruker ein kyrilliske bokstavar. 

Dei eldste uiguriske tekstane går tilbake til 700-talet. Dei blei skrivne med det persiske sogdianalfabetet som etterkvart blei utvikla til det gamle uighuralfabetet. Eldre uigurisk litteratur er hovudsakleg buddhistisk.

## Kjelder

**Artikkelen bygger på «[[:nb:Uigurisk|Uigurisk]]» frå ,  den 26. mars 2012.*  
**Artikkelen bygger på «[[:en:Uyghur Turkic languages|Uyghur Turkic languages]]» frå , og «[[:en:Uyghur alphabets|Uyghur alphabets]]» frå  den 26. mars 2012.*
Anders Omholt

**Anders Kristian Omholt** () er ein norsk fysikar og forskingspolitikar. Som fysikar er Omholt kjend for arbeid innan nordlysforsking og kosmisk fysikk. Han deltok i den første forskingsraketten som vart skoten opp frå Andøya Rakettskytefelt i 1962 og i den første europeiske vitskaplege satellitten ESRO I i 1968. 

Han tok doktorgraden sin ved Universitetet i Oslo i 1959 og var først stipendiat og lektor ved Universitetet i Oslo frå 1953 til 1961. Han vart så førsteamanuensis ved Det norske institutt for kosmisk fysikk frå 1961 til 1963, før han vart professor ved Universitetet i Oslo frå 1963 til 1971. I perioden frå 1965 til 1968 var han òg leiar for Nordlysobservatoriet i Tromsø. Han var då òg medlem av interimsstyret for Universitetet i Tromsø. Frå 1971 til 1977 var Omholt avdelingsdirektør for forsking og miljøvern ved Norges Industriforbund og han var ekspedisjonssjef ved forskningsavdelinga i Kyrkje- og undervisningsdepartementet i 1977 og 1978, før han vart administrerande direktør i Norges allmennvitenskapelige forskningsråd fram til 1988. Fram til 1991 var han fylkesmiljøvernsjef hos Fylkesmannen i Oslo og Akershus. 

Omholt har publisert fleire artiklar, og gjeve ut monografien *The Optical Aurora* (1971).

## Kjelder
*Anders Omholt. I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå: http://snl.no/Anders_Omholt
Andøya Space

**Andøya Space AS**, tidlegare **Andøya Space Center** og **Andøya Rakettskytefelt**, er eit senter for oppskyting av forskingsrakettar og slepp av vitskaplege ballongar. Andøya Rakettskytefelt er lokalisert i Oksebåsen på Andøya, som ligg 5 km sørvest for Andenes i Andøy kommune i Nordland fylke. Anlegget er òg utstyrt med ei rekkje bakkeinstrument som blir nytta i utforskinga av det nære verdsrommet. Det blir fokusert særleg på den polaren atmosfæren i høgdeområdet mellom 70 og 2000 kilometer.

Andøya Rakettskytefelt er ein av dei mest høgteknologiske føretaka i Nord-Noreg og har 70 tilsette.

Den første raketten, Ferdinand I, vart skoten opp i 1962, og ved årsskiftet til 2012 var det sendt opp meir enn 1000 rakettar frå Andøya Rakettskytefelt.

Andøya Rakettskytefelt har eit utstrekt samarbeid med ei rekkje internasjonale forskingsmiljø, og sidan 1962 har meir enn 100 universitet og forskingsinstitutt frå heile verda nytta seg av tenestene til anlegget.

Andøya Rakettskytefelt er eit aksjeselskap og 10 % av aksjane blir ått av Kongsberg Defence Systems og Nærings- og handelsdepartementet eig dei øvrige 90 %, som igjen blir forvalta av Norsk Romsenter.

Andøya Rakettskytefelt driv òg SvalRak på Svalbard.

Andøy rakettskytefelt har vekentleg elevar frå Andøy vidaregåande skule, der det finst ei eiga linje for romteknologi kombinert med studiespesialisering for 3. årselevar.

## Raketthendinga på Andøya januar 1995
Den 25. januar 1995 var det ei spesiell hending på Andøya ved at ein rakett som vart skoten opp frå ARS utløyste alarmberedskap i Russland. Han vart fanga opp av radar og teke for å vere ein Trident-missil skoten opp frå ein amerikansk ubåt i Norskehavet. Bileta av Boris Jeltsin med atomkofferten sin gjekk verda rundt, før ein oppdaga at banen til raketten var feilutrekna av russarane. Raketten som vart skoten opp var ein Black Brann-rakett som passerte over Svalbard. Kvifor det skulle kunne vere nokon grunn til å tru at dette var ein militær rakett er uvisst. Alle varslingsprosedyrar før oppskytinga var følgd. Dette tyder at òg Russland hadde fått melding om den planlagde oppskytinga, noko som er ein del av standard prosedyre før oppskyting av rakett frå ARS. 

## Galleri

Rocketrangesummer.JPG|Utsikt til rakettskytefeltet om sommaren
Rocketrangewinter.JPG|Utsikt til rakettskytefeltet om vinteren
Alomar 2008.jpg|ALOMAR (Arctic Lidar Observatory for Middle Atmosphere Research) er ein del av rakettskytefeltet (2008)


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Andøya Rakettskytefelt|Andøya Rakettskytefelt]]» frå ,  den 26. mars 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Andøya Rocket Range 
* Gemini nr. 6, 2004, side 34. SINTEF/NTNU, Trondheim.


## Bakgrunnsstoff

*
Anergi

**Anergi** (frå gresk, «ikkje-arbeid») er den delen av ei termisk energimengd som teoretisk *ikkje* kan omformast til arbeid (mekanisk energi), berre til varme. Anergien vert uttrykt ved:

:A_H = E_H * \frac{T_A}{T_H}

der {E_H} er energimengda, {T_H} er absolutt temperatur til energimengda og {T_A} er absolutt temperatur i omgjevnaden.

Den delen av energimengda som *kan* omformast til arbeid vert kalla eksergi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Anergi|Anergi]]» frå ,  den 26. mars 2012.*
Arnt Håkon Ånesen

**Arnt Håkon Ånesen** () er ein norsk komponist, oppvaksen i Fauske. Han er lektor i komposisjon, medlem i Norsk komponistforening og i Ny Musikks Komponistgruppe.

## Biografi

Arnt Håkon Ånesen har drive med musikk og komposisjon sidan barndommen. Frå 1998 til 2008 studerte han ved Norges Musikkhøgskole under Bjørn Kruse, Olav Anton Thommessen og Lasse Thoresen. Ånesen fordjupa seg i instrumentet tuba, før det begynte å, i fylgje han sjølv, «freista å spela på fleire instrument». På musikkhøgskulen mottok han stipend frå TONO, *Komponistenes Vederlagsfond* og *Statens Kunstfagstipend*, og investerte noko av pengane på studiereise til Australia. Ånesen tok diplomeksamen frå musikkhøgskulen i 2008.

### Prosjekt

Arnt Håkon Ånesen har samarbeidd mykje med biletkunstnaren Hilde Aagaard. Dei to har hatt kunstprosjekt saman i både Tokyo, Lillehammer, Aten, Gjendin i Jotunheimen samt Melbourne.

I 2007 starta Ånesen eit samarbeid med trioen *Artetriol*. Trioen og Ånesen laga ei førestilling dei kalla «In Progress», som vart framført i Sverige og på austlandsområdet.

I mai 2011 laga Ånesen konsertmusikk av syngjande selhannar; storkobbar som han høyrde på Ny-Ålesund på Svalbard. Verket med selane fekk namnet «- 273,15°C» og vart framført i Tromsø.

Ånesen har gjeve ut 3 elektroakustiske album på digitale internettkanalar. Til dagleg underviser han i komposisjon på Edvard Munch vidaregåande skule, og jobbar med eit nytt digitalt læreverk i NRK.

### Nokre framføringar

* 2011: Borealisfestivalen i Bergen
* 2011: Nordlysfestivalen i Tromsø
* 2010: Numusic i Stavanger
* 2010: Musikkfestivalen *Domaine Forget*, Quebec, Kanada
* 2010: «In Progress» med trio i Napoli, Italia.
* 2009: Musikkprosjekt i St. Petersburg
* 2009: Peer Gynt Stemnet, Vinstra
* 2008: Ultimafestivalen, Oslo saman med Bodø Sinfonietta.
* 2008: Nordland Musikkfestuke, med bass-songaren Ketil Hugaas og slagverkensemblet *Kroumata*.

## Kjelder

* Ballade.no, 17.12.08: Ny komponist: Arnt Håkon Ånesen
* CV frå Ånesen si offisielle nettside.
* *Bokmålswikipedia om Arnt Håkon Ånesen, henta inn 26. mars 2012.*

## Fotnote
Eksergi

**Eksergi** er den delen av ei varmeenergimengd som teoretisk kan omformast til arbeid (mekanisk energi).

Eksergi kan uttrykkast ved 

:X_H = E_H \cdot (1 - \frac{T_A}{T_H})

der {E_H} er energimengda, {T_H} er absolutt temperatur til energimengda og {T_A} er absolutt temperatur i omgjevnaden.

I følgje den andre termodynamikklova kan ein slik omsetnad berre opptre når ei anna varmeenergimengd går frå ein varmare til ein kaldare stad. Den sistnemnde energimengda, som då går tapt ved vanleg energiframstilling vert kalla anergi. Denne kan utnyttast til oppvarming i såkalla mottrykksdrift. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Eksergi|Eksergi]]» frå ,  den 26. mars 2012.*  
 
*eksergi. I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå: http://snl.no/eksergi
Antiferromagnetisme

I materiale som syner **antiferromagnetisme** er det magnetiske momentet til atoma eller molekyla, vanlegvis knytt til momentet til elektrona, retta i ei regulær fordeling der tilstøytande moment (på forskjellige undergitter) peikar i motsette retningar. Dette er, som ferromagnetisme og ferrimagnetisme, eit uttrykk for ordna magnetisme. Generelt kan antiferromagnetisk orden oppstå ved låge nok temperaturar og forsvinne ved og over ein viss temperatur, Néel-temperaturen (kalla opp etter Louis Néel, som først identifiserte denne typen magnetisk ordning i 1930- og 1940-åra). Over Néeltemperaturen, vert materialet vanlegvis paramagnetisk.

Døme på antiferromagnetiske sambindingar er FeO, CoO og NiO. Antiferromagnetiske material har, i motsetnad til ferro- og ferrimagnetiske material, knapt noko praktiske bruksområde. Néel fekk Nobelprisen i fysikk i 1970 for å ha påvist antiferromagnetisme, og Clifford Shull fekk same pris i 1994 for å ha synleggjort antiferromagnetiske strukturar ved nøytrondiffraksjon.
## Kjelder

*
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Antiferromagnetism|Antiferromagnetism]]» frå ,  den 26. mars 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Antihydrogen

**Antihydrogen** er i fysikken eit antiatom som består av eit antiproton omkransa av eit positron. Dette er akkurat som eit vanleg hydrogenatom, men der kvar partikkel er bytt ut med sin respektive antipartikkel. Antihydrogen finst ikkje naturleg på jorda, men er blitt laga i laboratorium, først i CERN i 1995. Ein reknar med at antihydrogenet har dei same eigenskapane som hydrogen, bortsett frå at antihydrogenet ikkje kan eksistere saman med ordinær materie. 

## Sjå òg
*Antimaterie

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Antihydrogen|Antihydrogen]]» frå ,  den 26. mars 2012.*
Antinøytron

Eit **antinøytron** er antipartikkelen til eit nøytron. Det skil seg frå nøytronet ved at spinn og magnetisk moment peikar i same retning, og ikkje i motsette retningar som i nøytronet. Det har same masse som nøytronet og ingen netto elektrisk ladning, men har motsett baryontal. Dette kjem av at eit antinøytron består av antikvarkar, medan nøytrona består av kvarkar. 

Sidan antinøytrona er elektrisk nøytrale, kan ein ikkje observere dei direkte. I staden kan ein observere produkta av annihileringa av dei med ordinær materie. Det finst teoriar om at det finst nøytron–antinøytron-oscillasjonar, ein prosess som berre kan oppstå om det finst ein uoppdaga fysisk prosess som bryt bevaringa av baryontala. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Antineutron|Antineutron]]» frå , den 26. mars 2012.*
Asprokklísi

**Asprokklísi** (gresk Ασπροκκλήσι) er ein landsby i periferieininga Thesprotía i Ípiros i Hellas. Asprokklísi var hovudsete i den tidlegare kommunen Sajáda, som no er ei kommunaleining i kommunen Filiátes.

## Referansar