Verdas skriftsystem

Dette er eit oversyn over **verdas skriftsystem**, klassifisert etter ein del karakteristiske trekk. 

Sjå **[[skriftsystem]]** for meir informasjon om ulike typar av skriftsystem. Sjå også  grafem og glyff for to ulike innfallsvinklar til basiskonstituentane i skriftsystema.

Det vanlege namnet til skriftsystemet er ført opp først (i **feite typar**), namnet på språket som bruker skriftsystemet er lagt til i parentes i dei tilfella der namnet på språket skil seg frå namnet på skriftsystemet. Anna informasjon kan også vere lagt til.

## Logografiske skriftsystem
**Logografiske skriftsystem** er skriftsystem der settet av grafem har mange **[[logogram]]**. Desse logogramma representerer ord eller røter og ikkje fonologiske komponentar.

Merk at logografiske skriftsystem ikkje berre har logogram, men også inneheld ein del grafems som representerer lydbaserte element. Desse elementa kan vere uavhengig av logogramma (representere eigne stavingar, slik at t.d. stammen er representert med eit logogram men grammatiske suffiks med symbol som representerer lyd), eller dei kan vere eit tillegg til logogrammet. Mange logografiske system er dermed vanskeleg å klassifisere.

Reint **ideografiske skriftsystem**, der kvart symbol er eit ideogram som representerer heile konsept er sannsynlegvis ikkje mogleg, i alle fall viss skriftsystemet er meint å uttrykkje alt som kan bli sagt på eit språk. 

Merk at i daglegtale er det ein tendens til å kalle alle skriftsystem, uavhengig av type, for *[[alfabet]]*. Denne praksisen blir til dels spegla i lista nedanfor, der skriftsystem som ikkje er alfabet i den tydinga vi gjer ordet her, likevel blir referert til med det tradisjonelle namnet sitt — alfabet.

***[[Egyptiske hieroglyffar|Hieroglyfiske]]**, **[[Hieratisk]]e** og **[[Demotisk]]e:** —  skriftsystem i Det gamle Egypt;
***[[Kuneiformskrift]]:** — (sumerisk, akkadisk, elamittisk, hetittisk, og luvisk språk);
***[[Kinesisk skrift|Hanzi]]:** — (kinesisk);
****[[Kanji]]:** — (japansk);
****[[Hanja]]:** — (koreansk);
****[[Chu nom]]:** — (vietnamesisk), dette skriftsystemet er no ikkje lenger i bruk;
***[[Dongbaskrift|Dongba]]:** — (naxi);
***[[Jurchen]]:**
***[[Khitansk]]:**
***[[Maya-hieroglyffar|Maya]]:** — (klassisk mayaspråk);
***[[Mi'kmaq hieroglyfisk skrift|Mi'kmaq]]:**
***[[Tangut]]:**
***[[Yi-skrift|Klassisk Yi]]:**

## Stavingsbaserte skriftsystem
I eit stavingsbasert skriftsystem representerer (mange av) symbola ei staving.
***[[Japansk braille]]:**
***[[Keltiberisk skrift|Keltiberisk]]:**
***[[Cherokeealfabetet|Cherokee]]:** — (Cherokesisk)
***[[Kypriotiske skrift|Kypriotisk]]:**
***[[Hiragana]]:** — (japansk)
***[[Iberisk alfabetet|Iberisk]]:**
***[[Katakana]]:** — (japansk)
***[[Kpelle syllabary|Kpelle]]:**
***[[Lineær B]]:**
***[[Ndjuká syllabary|Ndjuká (eller ''afaka'')]]:**
***[[Nü Shu]]:** —  (yao);
***[[Vaiskrift|Vai]]:**
***[[Yiskrift|Moderne yi]]:**

## Segmentale skriftsystem
Ei **[[segmental skrift]]** har grafem som i ideelle tilfelle representerer fonema i språket det gjeld. I praksis er det ofte manglande samsvar mellom grafem og fonem, ved at same fonem kan blir representert med kombinasjonen av fleire grafem, eller ved at same fonem blir representert ved ulike grafem i ulike samanhengar. Grunnen til dette er som regel at språket har endra seg, mens måten å skrive det på har halde seg. T.d. inneheld det norske ordet *ski* to fonem (/ʃ/ og /i:/), men skrivemåten med tre grafem speglar uttalen på eit tidlegare språktrinn. Grunnen til variasjon kan også vere ein for dårleg lingvistisk analyse, som når engelsk /k/ blir skrive som  framfor bakre og  framfor fremre vokalar, sjølv om det er berre eitt fonem.

Segmentale skriftsystem kan bli delt inn i grupper etter om dei representerer alle fonema, eller berre nokre av dei, og etter på kva slags måte dei representerer fonema.

### Eigentlege alfabet

Eit alfabet i trong meining inneheld separate symbol for konsonantar og vokalar.
***[[Det armenske alfabetet|Armensk]]:**
***[[Avestisk]]:**
***[[Bassa-alfabetet|Bassa]]:**
***[[Beitha Kukju]]:** — (albansk);
***[[Bopomofo]]:**
***[[Braille]]:** — (punktskrift);
***[[Det elbasiske alfabetet|Elbasisk]]:** — (albansk);
***[[Fraser-alfabetet|Fraser]]:**
***[[Gammalungarsk skrift|Gammalungarsk]]:**
***[[Gammalitaliske alfabet]]** — (etruskisk, oskisk, umbrisk);
***[[Gammalpermisk|Gammalpermisk, (eller ''Abur'')]]:** — (komi);
***[[Gammalpersisk språk|Gammalpersisk kuneiform]]:**
***[[Det georgiske alfabetet|Georgisk]]:**  — (georgisk);
****[[Mkhedruli]]:**
****[[Khutsuri]]:**
*****[[Asomtavruli]]:**
*****[[Nuskhuri]]:**
***[[Det glagolitiske alfabetet|Glagolitisk]]:** — (gammal kyrkjeslavisk);
***[[Det gotiske alfabetet]]:**  — (gotisk);
***[[Det greske alfabetet]]:**  — (gresk);
****[[Det koptiske alfabetet]]:** — (koptisk)
***[[Det internasjonale fonetiske alfabetet (IPA)]]:**
***[[Kharosthi|Kharosthi, eller ''Gandhari'']]:**
***[[Det kyrilliske alfabetet|Kyrillisk]]:** — dannar basis for (kviterussisk, bulgarsk, makedonsk, russisk, serbisk, ukrainsk, og for språka til nesten alle dei språklege minoritetane i Russland.; 
***[[Det latinske alfabetet|Latinsk]]:** — basis for skriftsystem for mange europeiske språk, spreidd med kristendommen til språk over heile verda;
***[[Manchu alfabetet|Manchu]]:**
***[[Mandisk alfabetet|Mandisk]]:**
***[[Mongolsk alfabetet|Mongolsk]]:**   — (mongolsk);
***[[N'Ko]]:** — (malinke, bambara, dyula);
***[[Ogham]]:** — (keltiske språk, piktisk);
***[[Orkhon skrift|Orkhon]]:** — (gammaltyrkisk);
***[[Osmanya]]:** — (somali);
***[[Runealfabetet]]:** — (Germanske språk);
***[[Santalialfabetet|Santalialfabetet]]**, kalla *Ol Chiki* eller *Ol' Cemet*: – (santali);
***[[Tai Lue]]:** — (Lue);

### Abjadar
Ein abjad er ein segmental skrift som inneheld symbol berre for konsonantar.

***[[Det arameiske alfabetet|Arameisk]]:**
***[[Det arabiske alfabetet|Arabisk]]:** — (arabisk, dari, kasjmiri, kurdisk, pasjto, persisk, panjabi, urdu, uigurisk);
***[[Dhives akuru]]:** — (dhivehi);
***[[Det hebraiske alfabetet|Hebraisk]]:** — (arameisk, hebraisk, jiddisch, jødearabisk, jødespansk) ;
***[[Nabataean alfabet]]:**
***[[Pahlavi]]:** — (mellompersisk);
****[[Det partiske alfabetet|Partisk]]:** 
****[[Salmealfabetet|Salmane]]:**
***[[Det fønikiske alfabetet|Fønikisk]]:**
***[[Saba-alfabetet]]:**
****[[Det sørarabiske alfabetet|Sørarabisk]]:** — (sabaisk, qatabanisk, himyarittisk og hadhramautisk);
***[[Det samaritanske alfabetet|Samaritansk (gammalhebraisk)]]:**
***[[Det syriakiske alfabetet|Syriakisk]]:**
***[[Tifinagh]]:** — (tamazightiske språk);
***[[Det ugarittiske alfabetet|Ugarittisk]]:**

### Abugidaar
Ein abugida er ein segmental skrift der vokalar er representert av diakritiske teikn eller andre systematiske modifikasjonar av konsonantane.
***[[Ahom-alfabetet|Ahom]]:**
***[[Det balinesiske alfabetet]]:** — (balinesisk);
***[[Batak-alfabetet|Batak]]:**
***[[Baybayin]]:** — (tagalog);
***[[Bengali-alfabetet]]:** — (bengali);
***[[Brahmi-alfabetet|Brahmi]]:**
***[[Det burmesiske alfabetet|Burmesisk]]:** — (burmesisk, karenspråk, mon)
***[[Det kanadiske stavingsalfabetet]]:**
****[[Carrier]]:** — (Dakelh)
****[[Vest-cree-abugidaen|Cree]]:**   — (cree);
****[[Inuktitut-stavingsalfabetet]]:**   — (inuktitut);
****[[Ojibwe språk|Ojibwe]]:**
***[[Cham-alfabetet|Cham]]:**
***[[Dehong]]:** — (dehong dai)
***[[Devanagari|Devan&#257;gar&#299;]]:** — (hindi, sanskrit, marathi, nepali)
***[[Ge'ez]] eller [[Fidel]]:**  — fleire språk i Etiopia
***[[Gujaratiskrift|Gujar&#257;ti]]:** — (gujarati, kachchi)
***[[Gurmukhi]]:** — (panjabi);
***[[Hanunóo|Hanuno'o]]:**
***[[Det javanesiske alfabetet|Javanesisk]]:**
***[[Kaganga-alfabetet|Kaganga]]:** — (rejang)
***[[Kannada-alfabetet|Kannada]]:** — (kannada, tulu)
***[[Kharosthi]]:** — (gandhari, sanskrit)
***[[Khmer-alfabetet]]:**  — (khmer);
***[[Lao-alfabetet|Lao]]:**  — (laotisk);
***[[Lepcha-alfabetet|Lepcha]]:**
***[[Limbu-alfabetet|Limbu]]:**
***[[Lontara og Makasar-alfabet]]:** — Bugis eller bugisnesisk, makasar, og mandar
***[[Malayalam-alfabetet]]:** — (malayalam)
***[[Modi-alfabetet]]:** — (marathi);
***[[Oriya-alfabetet]]:** — (oriya);
***[[Pahawh Hmong]]:** — (hmong)
***[[Phags-pa -alfabetet|Phags-pa]]:** — (mongolsk
***[[Pollard]]:** — (miao)
***[[Ranjana-alfabetet|Ranjana]]:** — (newari)
***[[Det singalesiske alfabetet|Singalesisk]]:**   — (singalesisk);
***[[Sorang Sompeng]]:**
***[[Sourashtra-alfabetet|Sourashtra]]:**
***[[Soyombo-alfabetet|Soyombo]]:**
***[[Syloti Nagri]]:**
***[[Tagbanwa-alfabetet|Tagbanwa]]:**
***[[Tai Dam]]:**
***[[Det tamilske alfabetet|Tamil]]:**  — (tamilisk);
***[[Telugu-alfabetet]]:**  — (telugu);
***[[Thaana]]:** — (dhivehi);
***[[Thai-alfabetet]]:**  — (thai);
***[[Det tibetanske alfabetet]]:**  — (tibetansk);
***[[Det tokariske alfabetet]]:**  — (tokariske språk);
***[[Varang Kshiti]]:**

## Trekkbaserte skriftsystem
***[[Hangul]]:** — (koreansk);

## Udechiffrerte skriftsystem
Desse skriftsystema har enno ikkje blitt dechiffrert, og i nokre av tilfella kan det hende at dei ikkje er skriftsystem. 
***[[Indusskrift]]:**
***[[Lineær A]]:**
***[[Meroitisk skrift]]:** — ein abugida
***[[Gammaleuropeisk skrift]]:** — (vin&#269;a)
***[[Phaistosdiskosen]]:**
***[[Proto-elamittisk]]:**
***[[Rongorongo]]:**

## Bakgrunnsstoff

* Omniglot.com - vegvisart til skriftsystem]

## Fotnotar