Skulemål i Agder og Telemark

Aust-Agder og Telemark var blant dei fyrste fylka i landet der nynorsk vart teke i bruk som skulemål, Aust-Agder frå 1892 og Telemark frå 1898, medan målet kom noko seinare i Vest-Agder, frå 1906. I alle desse fylka fekk målet aukande oppslutning i mellomkrigstida og kring Verdskrigen hadde om lag ein tredel av skuleborna nynorsk som skulemål. Unntaket var byane og herada langs kysten, som heldt på bokmålet. Kring midten av 1950-talet byrja ei endring, og mot slutten av 1900-talet hadde nynorsk tapt terreng i dei midtre delane av fylka, medan målet framleis hadde fleirtal i dei indre kommunane. Nest etter Oppland, har målet framleis den sterkaste posisjonen i Telemark av alle fylke utanom Vestlandet, men er òg det fylket der målet har den kraftigaste attergangen dei siste ti åra.

Telemark er det fylket i Noreg med dei mest varierte måltilhøva, av di fleire viktige målmerke går gjennom fylket. Medan grenlandsmål høyrer til vikværsk og såleis fell under austnorsk, høyrer måla i sørvest til sørlege e-mål og fell såleis under vestnorsk. Måla i Aust-Telemark har mykje sams med numedalsmålet, medan heile Øvre Telemark reknast til midlandsmål og fell dermed under austnorske målføre. Sørlandsk vert tala i nokre bygder sørvest i Telemark (Drangedal, Fyresdal og Nissedal), i heile Aust-Agder, og langs kysten i Vest-Agder om lag til Lindesnes. Det er i dette området stor skilnad på målet i ytre og indre strok, særleg i Setesdalen. Dei indre måla har mykje sams med midlandsk, medan dei ytre har felles drag både med austlandsk og sørvestlandsk. Vestover frå Lindesnes vert det tala sørvestlandsk, som òg femner dialektane i Rogaland, Hordaland, og i Indre Sogn.

På 1960-talet vart kommunestrukturen i heile landet kraftig endra, i Agder og Telemark førte det med seg at mange mindre herad vart slegne saman til større einingar. Sidan det har det berre vore ei endring i kommunestrukturen, i 1992 vart fire omlandskommunar innlemma i Arendal.

## Telemark

Dei fyrste ti skulekrinsane i Telemark som tok nynorsk i bruk var i Lårdal i 1898, og dei neste to åra fekk målet fleirtal i ytterlegare 60 krinsar i Fyresdal, Rauland, Vinje (1899), og Kviteseid (1900). Dermed var det slik at allereie i 1900 hadde 22% av heradskrinsane nynorsk som skulemål, den høgaste delen av alle fylka i Noreg på den tida. I dei fylgjande åra vart nynorsk innført i Seljord kommune (1902), Heddal (1904), Mo (1906), Bø, Gransherad, Lunde, Nissedal, Tinn (1908) og Sauherad (1910), såleis at talet på nynorskkrinsar var dobla og 44% av heradskrinsane hadde teke i bruk nynorsk. Fram mot 1915 kom nynorsk inn i Hovin (1911), Drangedal (1912) og Hjartdal (1913), som vart den siste kommunen i Telemark som valde nynorsk. Det var då nynorsk i 51% av heradskrinsane, den høgaste delen i noko fylke utanom Hordaland og Sogn og Fjordane.

Fram mot andre verdskrigen var det ei monaleg auke i talet på nynorskkrinsar, slik at mesta to tredelar (65%) av heradskrinsane og annankvar (49%) av elevane hadde nynorsk i **1945**. Medrekna byane var nynorskdelen 35%. Nynorsk var einerådande i heradskrinsane i Vest-, Aust- og Midt-Telemark, medan det ikkje fekk innpass i Grenland og dei andre kystkommunane, ei heller i byane og industristaden Rjukan (i Tinn herad, men utskild på kartet). I tre «randkommunar» held nokre krinsar på bokmålet: Drangedal (4 bokmålskrinsar), Lunde (1 krins) og Sauherad (4 krinsar).

Frå 1960-talet var det ei monaleg attergang for nynorsk i Aust-Telemark (Notodden og Tinn) og dei nemnde randkommunane, medan målet held posisjonen i dei reine nynorskherada fram mot **1975**. Delen nynorskelevar var då 23%, byane medtekne. Fram mot **2000** held den same trenden fram, òg får bokmålet større innpass i Midt-Telemark, i Sauherad og Bø til dømes. Delen nynorskelevar i heile fylket var minka til 17%. I **2016** er nynorsk ute or Nome (Lunde), Notodden (Heddal og Gransherad) og Tinn (Atrå og Hovin). I Midt-Telemark held attergangen fram i Sauherad og Bø, og breier seg vestover til jamvel Seljord og Hjartdal. I Drangedal er det frå 2013 berre ein grendaskule som held på målet. Stoda er annleis i Vest-Telemark, der nynorsk framleis held seg godt over 90%, medan i fylket som heile har delen nynorskelevar minka til under 10%. Telemark er òg bland fylka som har høgast fråfall av elevar under skulegangen, frå 1. til 10. trinn har det vore ein nedgang frå 17% (1999) til 9% (2009), og på vidaregåande skule er delen som vel nynorsk 6% (2013).

Sidan 1965 har det vore til saman 41 målrøystingar i Telemark: Drangedal (11), Notodden (9), Sauherad (10), Nome (8) og Tinn (3) og av dei har nynorsk fått fleirtal i 16. Den seinaste var i Sauherad og gav fleirtal hjå bokmålet.

## Aust-Agder

Bygland i Aust-Agder vart i 1890, same år som Modalen i Hordaland, det fyrste heradet i landet til å ta landsmål som opplæringsmål i folkeskulen, to år før dette vart lovfesta. Fortenesta for dette var stortingsmann Lars Liestøl si, som ordførar og leiar av skulestyret fekk han raskt gjennom at Bygland innførte landsmål som mål i folkeskulen. Dei 17 krinsane i Bygland vart etterfølgt av av dei seks krinsane i Mykland (no Froland) i 1898 og åtte av krinsane i Vegårshei, alle i Hylestad og Valle i 1900 og det same i Bykle i 1902. Utover på 1900-talet kjem dei fleste herada i indre og midtre Aust-Agder etter, såleis at i 1910 har 43% av heradskrinsane nynorsk som skulemål. Fram mot 1920 held voksteren fram, og delen nynorskkrinsar når 52%. Noko framgang er det dei neste åra òg toppen vart nådd i 1935 med 55% av heradskrinsane og kring 42% av elevane. No er det berre herada og byane langs kysten som har fleirtal for bokmål, i to kystherad, Landvik (no Grimstad) og Søndeled (no Risør) er det nynorskkrinsar.

Dei neste åra kjem einskilde krinsar til, men framgangen for målet har stogga for godt. Kring **1940** har 14 herad berre nynorskkrinsar, seks herad har både måla, medan 11 herad og dei fem byane held på bokmålet. Stillinga held seg til byrjinga av 1950-talet då attergangen for målet tek til i det små, men den aukar på og innan 1965 minka delen nynorsk i heile fylket med ein tredel til 20%. Dei siste åra skjer det i samband med kommunesamanslutningane, særleg i herada som vert innlemma i byane der målet går ut. T.d. kring Risør, Grimstad og Arendal, men òg i nokre sjølvstendige kommunar som Froland, Birkenes og Evje og Hornnes. I sistnemnde var det etableringa av Evjemoen militærleir som fekk sitt å seie for målstoda.

Fram mot **1975** vert delen nynorsk i heile fylket om lag halvert til 11%, attergangen tek no òg til i Gjerstad og Vegårshei. Målet er mesta ute or Birkenes og Iveland, i sistnemnde berre på eit tiår. Dei tre kommunane i Setesdalen, saman med Åmli held framleis på nynorsk. Fram mot **2000** held attergangen fram, utan i Evje og Hornnes der nynorsk har ein monaleg framgang. Dei neste åra går målet heilt ut or Gjerstad og Froland, såleis at i **2016** er det berre sju kommunar som framleis har nynorskelevar. I Setesdalen held nynorsk sin dominerande posisjon, medan det held ein god og stabil margin i Evje og Hornnes. I to kommunar ligg delen nynorsk på kring 5%, i Åmli er det berre nokre einskilde elevar attende etter målbytet for nokre år sidan. I Vegårshei er det ei einstaka gruppe med elevar som har teke nynorsk etter at kommunen har vore utan nynorskelevar i fleire år. Det er såleis truleg at dagane til målet er talte i begge desse to kommunane.

Sidan 1965 har det vore til saman 22 målrøystingar i Aust-Agder: Birkenes (2), Evje og Hornnes (1), Froland (2), Gjerstad (9), Iveland (2), Vegårshei (2) og Åmli (4), og av dei har nynorsk fleirtal i 10. Den siste var i Åmli og gav fleirtal for nynorsk, men det vart vedteke å endre til bokmål med ei røyst overvekt i kommunestyret!

## Vest-Agder

I Vest-Agder fekk dei fyrste skulekrinsane nynorsk i 1906 i Hægeland og Finsland, medan Fjotland, Grindheim, Nes, Gyland, Vennesla og Åseral fylgde etter i 1908, Øvre Sirdal i 1909 og Bjelland, Liknes og Øvrebø i 1910. Då hadde 61 (19%) av heradskrinsane med 13&nbsp;% av elevane nynorsk som skulemål. Det komande tiåret fekk nynorsk innpass i Tonstad (1911), Eiken (1912), Vigmostad, Øyslebø (1913), Kvås (1917), Laudal (1918), Bakke, Greipstad, Holum, Søgne (1919), såleis at i 1920 hadde 122 (37%) av heradskrinsane med 25% av elevane teke målet. Fram mot andre verdskrigen kom det òg inn i Konsmo (1923), Hægebostad (1935) og til sist i Lyngdal (1939).

Kring krigen (tal frå **1945**) hadde nynorsk sin største oppslutnad som skulemål i Vest-Agder, med over 55% av heradskrinsane og 47% av elevane deira. I herada på kysten og byane held bokmålet stand, såleis at desse medrekna hadde 32% av elevane nynorsk. Men som elles i landet vart det ikkje meir framgang hjå målet, etter krigen tok ei stendig attergang til. Frå kysten og byane åt bokmålet seg innover i fylket, allereie i 1955 var delen nynorskelevar under 20% og i **1975** minka til 6%.

Den same trenden held seg fram mot **2000**, då berre fem kommunar og 4% av elevane framleis held på målet, då òg innlandskommunar har gått over til bokmål, t.d. Marnardal, Songdalen og Vennesla, i noko mindre grad i Audnedal. Dei øvrige 10 kommunane er no utan nynorskelevar. Fram mot **2016** er det berre mindre endringar, men nynorsk er på vikande front i stendig fleire skulekrinsar og berre Hægebostad har utelukkande nynorsk. Av dei andre står målet framleis sterkt i Sirdal og Åseral, har noko framgang i Audnedal, medan det går sterkt attende i Kvinesdal.

Sidan 1965 har det vore til saman 27 målrøystingar i Vest-Agder: Audnedal (2), Flekkefjord (1), Hægebostad (1), Kvinesdal (6), Lindesnes (1), Lyngdal (1), Marnardal (5), Sirdal (2), Sogndalen (5) og Vennesla (3), og av dei har nynorsk fått fleirtal i 13. Den siste var i Tonstad krins i Sirdal og gav fleirtal for nynorsk.

## Samanfatning

Frå å ha ei dominerande stilling, unnateke dei folkerike herada langs kysten og byane, har nynorsk sidan andre verdskrigen opplevd jamn attergang i alle tre fylka. Dei siste åra er det særleg i Telemark målet tapar terreng; her har det mista kring ein tredel av oppslutnaden berre på det seinaste tiåret. Stoda er annleis i dei indre delane av desse fylka, der nynorsk framleis held stillinga.

## Sjå òg
* Nynorsk som skulemål på Austlandet
* Nynorsk som skulemål i Rogaland
* Nynorsk som skulemål i Hordaland og Bergen
* Nynorsk som skulemål i Sogn og Fjordane
* Nynorsk som skulemål i Møre og Romsdal
* Nynorsk som skulemål i Trøndelag
* Nynorsk som skulemål i Nord-Noreg
* Nynorsk som (grunn)skulemål

## Kjelder
* Arkiv for norsk målreising
* Aasentunet - Nynorsk faktabok
* Grunnskolens Informasjonssystem på Internett, 1992-2016
* *Skolevesenets tilstand*, SSB, 1890-1994.
* *Nye distriktstall. Telemark*, SSB, 1974-89
* *Nye distriktstall. Aust-Agder*, SSB, 1974-89
* *Nye distriktstall. Vest-Agder*, SSB, 1974-89
* *Regionalstatistikk. Telemark*, SSB, 1989-2000
* *Regionalstatistikk. Aust-Agder*, SSB, 1989-2000
* *Regionalstatistikk. Vest-Agder*, SSB, 1989-2000
* *Statistisk Årbok*, SSB, 1890-2000
* Undersøkelse av nynorsk som hovedmål - Proba samfunnsanalyse, rapport nr. 2014 - 07
* - Hallingmål kommer til å forsvinne - nrk.no, 06.06.2005
* Dramatisk for nynorsken - TA, 03.02.2006
* Nynorsken forsvinner - NRK, 05.01.2007
* Fortsatt nynorsk i Kvinlog skule - Avisa Agder, 21.11.2007
* Kvar tredje elev vel bokmål - VTB, 07.04.2009 
* Nynorsk taper terreng i Telemark - Varden, 11.12.2009
* Hovedmål ved Atrå barne- og ungdomsskole - Tinn kommune, 05.04.2010
* Hovedmål Hovin barneskole - Tinn kommune, 05.04.2010
* Nynorsk på vikande front i Bø - Bø blad, 27.05.2010
* Gråt seg til bokmål - Agderposten, 28.05.2010
* Nynorsksiger i Kvinesdal - nm.no, 12.12.2014 
* Nynorsk i fritt fall, nrk.no - 12.12.2014
* Barn og unge dropper dialekt - vg.no, 26.12.2014
* Løper fra nynorsken - nrk.no, 06.07.2015