open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radiometer

Eit **radiometer** er eit måleinstrument som måler strålingsintensitet eller effekten i elektromagnetisk stråling. Dei vert først og fremst nytta for å måle infraraudt lys, til dømes i miljøsatellitter.

Spesielt kjent er Crookes radiometer, ein spindel i ein glassballong som roterer når lys fell på vengjene. Vengjene er reflekterande på den eine sida og svarte på den andre sida. Det vert stundom feilaktig sagt at radiometeret roterer på grunn av strålingstrykk. Det er derimot ikkje rett og spindelen roterer fordi den svarte sida vert varmare enn den andre. I fortynna luft oppstår då eit trykk som driv hjulet rundt, termisk molekylartrykk (Martin Knudsen-effekten). 

Betre er Golay-radiometret, der stråleoppvarming av ein utspent film i ein lita celle fører til endring i krumminga av ein spegl. Forandringa blir påvist ved måling av forandringa i retninga til ein reflektert lysstråle. Andre typar er bolometeret og mikroradiometeret (òg kalla radiomikrometer), som er eit termoelement kombinert med eit særs kjenslevart galvanometer. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Radiometer|Radiometer]]» frå ,  den 3. november 2013.*  
 
*Radiometer. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/radiometer.
Rameffekt

**Rameffekt** er ei trykkstiging føre lekamar som rører seg gjennom atmosfæren. Den maksimalt oppnåelege rameffekten svarar til hastigheitshøgda til lufta relativt til lekamen, òg kalla *stagnasjonstrykket*. 

For fartar større enn lydhastigheita (overlydsfart) har ein 

P_R = P_0 (1 + {\gamma - 1 \over 2} M_0^2)^{r \over r-1}

der PR er trykkauken til rameffekten, P0 er atmosfæretrykket, M0 er Machtalet til farten, og γ er adiabatkonstanten til lufta. Ved ramjetmotorar og jetmotorar er det viktig å utnytte rameffekten mest mogleg effektivt for kompresjonen av lufta. Ein utformar difor luftinntaket av motoren  tilsvarande. 

## Kjelder
* Rameffekt. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/rameffekt.
Schottky-anomali

**Schottky-anomali** er eit bidrag til varmekapasiteten for ein fast lekam som kjem av at fyllingsgraden til energinivåa i atoma til lekamen aukar når temperaturen aukar. Effekten er mest synleg ved låge temperaturar, der andre bidrag til varmekapasiteten vanlegvis er små. 

Effekten er kalla opp etter den tyske fysikaren Walter H. Schottky (1886–1976). 

## Kjelder
*Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Schottky Anomali. I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/Schottky-anomali.
Salinometer

Eit **salinometer** er ei flytevekt som vert nytta til å finne tettleiken til saltløysingar. 

Instrumentet kan finne saltinnhaldet i havvatn ved å måle konduktansen og temperaturen til vatnet. Instrumentet vert både nytta i laboratorie og for måling direkte i havet. 

## Kjelder
* Salinometer. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/salinometer.
Scintillasjon

**Scintillasjon** kan syne til
*Scintillasjon i astronomi, atmosfærisk effekt som påverkar astronomiske observasjonar
*Interplanetar scintillasjon, svingingar i radiobølgjer skapt av solvinden
*Scintillasjon i fysikk, ein lysblink skapt av somme materia når dei absorberer ioniserande stråling
*Scintillasjon i radar, ei tilsynelatande rask forskyving av eit mål som oppstår på ein radarskjerm. 
*Scintillasjon i medisin, ei synsforstyrring i form av eit raskt svingemønster, ofte tilknytt migrene
*Scintillasjonteljar, eit apparat som måler ioniserande stråling
*Scintillerande gridillusjon, eit bilete som består av fargekontrastar skapar ein optisk illusjon
Scintillasjon i fysikk

**Scintillasjon** er i fysikk ein lysblink som blir send ut når visse krystall og væsker treffest av energirike partiklar. Døme på slike stoff, kalla scintillatorar, er antracen og sinksulfid. 

## Kjelder
* Scintillasjon: fysikk. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 3. november 2013 frå http://snl.no/scintillasjon/fysikk.
Sedimentasjonskonstant

**Sedimentasjonskonstant** er eit mål for kor fort partiklar vil skiljast ut (sedimentere) frå ei løysing ved sentrifugering (til dømes proteinmolekyl). Sedimentasjonskonstanten er lik farten til partiklane i retning frå rotasjonsaksen, dividert med sentrifugalakselerasjonen. Ein konstant lik 10−13 sekund (= 0,1 ps) kallast 1 svedberg, kalla opp etter Theodor Svedberg. 

## Kjelder
* Sedimentasjonskonstant. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/sedimentasjonskonstant.
Sedimentasjonslikevekt

**Sedimentasjonslikevekt** er ein tilstand som oppstår ved at utfellinga av eit stoff blir motverka av den termiske rørsla til molekyla. 

## Kjelder
*Sedimentasjonslikevekt. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/sedimentasjonslikevekt.
Regelasjon

**Regelasjon** er eit fenomen der eit stoff som minkar i volum når det smeltar, kan bringast til å smelte ved at det blir utsett for trykk og så størkne igjen når trykket opphevast, utan at det samstundes har vore tilført eller avgitt varme. 

Fenomenet kjennest mellom anna frå is. Når to isblokker blir hardt pressa saman, vil isen på grenseflata smelte, og når trykket opphøyrer, frys isblokkene saman. Freistar ein å skjære ei isblokk over med ein tynn tråd, vil trykket av tråden få isen til å smelte, men etter kvart som ein skjer seg inn, frys vatnet til på baksida av tråden og blokka er framleis heil etter at tråden har skore seg gjennom. Regelasjon er av tyding ved rørsle av isbrear, idet det verkar som om isen får ein viss plastisitet. 

## Kjelder
* Regelasjon. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/regelasjon.
SQUID

Ein **SQUID** (forkorting for engelske **superconducting quantum interference device** eller «superleiande kvanteinterferensapparat») er eit særs kjenselvart magnetometer nytta til å måle særs svake magnetfelt, basert på superleiande sløyfer med Josephson-samband.

SQUID-apparat er sensitive nok til å måle felt så svake som 5 aT (5×10−18 T) i løpet av eit par dagar med midla målingar. Støynivået deira er så lågt som 3 fT·Hz-½. Til samanlikning produserer ein vanleg kjøleskapsmagnet 0,01 tesla (10−2 T), og somme prosessar i dyr produserer særs svake magnetfelt mellom 10−9 T og 10−6 T. Eit nyleg oppfunne SERF atom-magnetometer er potensielt meir sensitivt og krev ikkje særs låge temperaturar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:SQUID|SQUID]]» frå ,  den 3. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sedimentasjonspotensial

**Sedimentasjonspotensial** er eit elektrisk potensial som oppstår i ei dielektrisk (ikkje-leiande) væske når det slår seg ned botnfall (sedimentasjon) av ikkje-leiande partiklar. Partiklane blir polarisert ved kontakt med væska og bind elektrisk ladning som dei fører med seg når dei søkk til botns. Med det oppstår eit sterkt elektrisk potensial. Danning av sedimentasjonspotensial blir rekna som eit av dei elektrokinetiske fenomena. 

## Kjelder
*Sedimentasjonspotensial. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/sedimentasjonspotensial.
Sekundærlyd

**Sekundærlyd** er ei form for bølgjer som oppstår i mellom anna superleiande helium. Nemninga er misvisande fordi det ikkje dreier seg om lydbølgjer, men endringar i temperatur og entropi som forplantar seg som bølgjer. Desse bølgjene vart føresagt teoretisk av László Tisza i 1938 og Lev Landau i 1941. V. Peshkov observerte bølgjene i fysiske eksperiment i 1944. 

I studiet av eigenskapane til superleiande stoff, er observasjonar av sekundærlyd viktig. 

## Kjelder
* Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Sekundærlyd. I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/sekund%C3%A6rlyd.
Selektiv absorpsjon

**Selektiv absorpsjon** er ein effekt der elektromagnetisk stråling blir absorbert sterkare av visse delar av spekteret enn resten av spekteret. Når ljos blir reflektert av eller går gjennom stoff med selektiv absorpsjon, vil den spektrale samansetnaden (fargen) av ljoset endre seg, og stoffet får farge.

## Kjelder
* Selektiv absorpsjon. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013.
Sjølvtenning

**Sjølvtenning** er eit  teknisk uttrykk for tenning av eit stoff utan vesentleg tilførsel av varme eller gneistar utanfrå. 

Sjølvtenning oppstår særleg i rom der det blir lagra porøst brennbart materiale, som svakt fuktig høy, kolstøv og laust papir eller pussegarn som er fukta med torande oljer og liknande. Langsam oksidasjon i materialet, anten skapt av bakterielle prosessar, som i fuktig høy, eller ved kjemiske reaksjonar, utviklar varme. Inne i materialet, der varmen ikkje så lett slepp unna til omgivnadene, stig temperaturen, og dette aukar så  farten av oksidasjonen og med det varmeutviklinga. Temperaturen kan då kome opp i sjølvtenningstemperaturen for materialet og det tek fyr. 

Sjølvtenningstemperaturen er ikkje ein karakteristisk konstant for eit materiale, men avheng av tilhøve som trykk og blandingsforholdet med oksygen. 

## Kjelder
*Selvantennelse. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/selvantennelse.
Skum

**Skum** er ei konsentrert fordeling av gassfylte bobler i eit flytande eller fast medium. Ein skil mellom kuleskum, der boblene stort sett er fråskilde og har kuleform, og polyederskum, der boblene ligg tettpakka, berre skilt av ei tynn, nesten plan hinne slik at dei får form av polyeder (mangekantar). Som regel reknar ein skum der gassvolumet utgjer mindre enn 74&nbsp;% av det totale skumvolumet som kuleskum. 

Skum har stor overflate, og denne representerer potensiell energi (overflateenergi), som systemet vil kvitte seg med. Skum i væsker er difor alltid lite og skumdanning blir vanskelegare jo større overflatespenninga er. Middel som reduserer overflatespenninga, t.d. såpe, verkar samstundes skumdannande. 

## Kjelder

* «Skum» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Henta 2. november 2013.
Smelting

**Smelting** er for eit stoff overgangen frå fast til flytande tilstand. Til dette blir det kravd varme, smeltevarme, og så lenge smeltinga pågår, held stoffet seg på ein bestemd temperatur, smeltepunktet. Til dømes har ei blanding av reint vatn og is eller snø alltid 0 °C ved 1 atm trykk. Ved smelting føregår ei volumendring. Dei fleste stoffa utvidar seg under smelting, medan vann tek mindre plass enn is. 

Det motsette til smelting er frysing eller storkning. 

## Kjelder
* Smelting. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/smelting.
Spektralserie

Ein **spektralserie** er ein serie av spektrallinjer der frekvensar eller bølgjelengder står i eit enkelt matematisk tilhøve til kvarandre. Seriane har dels eigne namn: balmerserien, lymanserien og paschenserien. Dels blir dei namngjevne med referanse til eit bestemt elektronskal som K-serie, L-serie, M-serie for eit visst stoff. Kjennskap til spektralseriane utgjorde ein vesentleg del av grunnlaget for atomteorien Niels Bohr. 

## Kjelder
* Spektralserie. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/spektralserie.
Solmaskin

Ein **solmaskin** er eit apparat som omdannar solenergi direkte til mekanisk arbeid eller elektrisk energi. 

## Kjelder
* Solmaskin. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/solmaskin.
Sorpsjon

**Sorpsjon** er eit samleomgrep for absorpsjon og adsorpsjon, som er fysiske og kjemiske prosessar der eit stoff vert hengande fast i eit anna. 

## Kjelder
* Sorpsjon. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/sorpsjon.
Spektrofotometri

**Spektrofotometri** er ein kjemisk analysemetode basert på måling av absorpsjon eller svekking av monokromatisk, elektromagnetisk stråling som går gjennom ein stoffprøve. Føremålet er å identifisere kjemiske sambindingar og finne konsentrasjonen deira i ulike stoff.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Spektrofotometri|Spektrofotometri]]» frå ,  den 3. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Starkeffekt

**Starkeffekt** er ei oppsplitting av spektrallinjer frå atom i eit elektrisk felt og vart først påvist i 1913 av Johannes Stark og Antonino Lo Surdo. 

I hydrogenatomet gjer det elektriske feltet at degenerasjonen med omsyn på banespinnet, *l*, hevast, og ei einskild spektrallinje blir splitta opp i fleire linjer med avstand som aukar proporsjonalt med feltstyrken, såkalla lineær starkeffekt. I andre atom fører det elektriske feltet til ein polarisasjon av atomet, som då kan innstille seg i ulike retningar i tilhøve til feltretninga. Resultatet blir ei oppsplitting som er proporsjonal med kvadratet av feltstyrken, kvadratisk starkeffekt. 

Fenomenet har tyding for studium av dei dielektriske eigenskapane til stoff, elektriske utladingar og astrofysiske fenomen. Starkeffekten vart først oppdaga i det synlege spektrumet og vert difor rekna som ein elektro-optisk effekt. Han blir no studert spesielt i mikrobølgjeområdet der små oppsplittingar kan blir målte særs nøyaktig. 

## Kjelder
*
Stoppeevne

**Stoppeevne** eller **bremsing** er eit mål for evna til eit stoff til å bremse ein ioniserande partikkel, til dømes ein alfapartikkel. Stoppeevnen er lik energitapet til partikkelen på eit lite vegstykke, dividert med dette. Stoppeevne dividert med tettleiken til stoffet blir kalla **massestoppeevne**. 

## Kjelder
* Stoppeevne. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/stoppeevne.
Strekk

**Strekk** kan syne til

* Strekk i fysikk, ein form for deformasjon. 
* Strekk i medisin, keik i muskel eller seneslit
* Strekkjing
* Utspent, tøygd stilling eller tilstnad. 
* Irettesetjing, særleg i samband med militærstell. 
* Ei viss transportlengd.
Deformasjon

**Deformasjon** eller **deformering** er endring i form skapt av ei tilført kraft. Deformasjon kan vere *elastisk* eller *plastisk*, eller ein kombinasjon av begge. Ein tilstrekkeleg stor deformasjon fører til *brot*. For sprø material (t.d. glas) vil dette skje nokså momentant. Ofte vil ein deformasjon vere ein kombinasjon, men slik at den eine typen er så dominerande at ein berre reknar med den dominerande typen.

## Elastisk deformasjon
Elastisk deformasjon er ein type deformasjon eit material utsetjast for utan å få varig endring av form. Etter at belastninga er fjerna, vil den elastiske deformasjonen reverserast og materialet gå tilbake til den opphavlege forma si (ved rein elastisk deformasjon). Dette er i motsetnad til plastisk deformasjon der materialet får ei varig fasongendring. Mengda elastisk deformasjon som eit material kan utsetjast for, er definert av elastisitetsmodulen. Sjå òg Hookes lov.
Når du strekkjer ein strikk, forandrar den forma så lenge du held han i strekk. Slepp du strikken, går han tilbake til den opphavlege forma si. Dette er då ein elastisk deformasjon.

## Plastisk deformasjon
Plastisk deformasjon skjer når eit material strekkjast over flytegrensa (seige materialar). Spenningane blir så store at det oppstår glidingar mellom atomplana slik at deformasjonen blir varig (plastisk). Sjølv om materialen er endra så heng det enno saman på molekylærnivå. Når ein klemmer på leire, forandrar den forma permanent. Det er ein plastisk deformasjon.

## Brot
Når eit material belastast over brotgrensa blir spenningane mellom molekyla brote og dei blir dermed varig fråskilde. Vi får eit skilje mellom tidlegare samanhengande flater. Eit brot treng ikkje å tyde at flatene er synleg fråskild, men kan òg observerast som mikroskopiske sprekkdanningar eller riss.

## Utmatting
Ein lekam blir utsett for gjentekne (vekslande) laster, som *kvar for seg* ikkje fører til varig deformasjon. Etter ei mengd lastvekslingar over tid blir det brått ein varig deformasjon. Fenomenet blir kalla utmatting.

Relativ deformasjon vert kalla tøying. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Deformasjon|Deformasjon]]» frå ,  den 3. november 2013.*
Spektrograf

Ein **spektrograf** er eit spektroskop der spekteret blir registrert fotografisk. Vanlegvis meiner ein med spektrograf ein optisk spektrograf som blir for brukt synleg ljos, og som med små modifikasjonar kan brukast for infraraud og ultrafiolett stråling. Vakuumspektrograf har lyskjelde, gitter og fotografisk plate i lufttomt rom. Han blir brukt for ultrafiolett stråling med bølgjelengd under 200 nm, fordi slik stråling blir absorbert sterkt i luft og dei fleste andre gassarter. For å unngå bruk av linser, som òg absorberer sterkt i dette området, brukast konkavgitter.

Lydspektrograf er eit elektronisk apparat som ved hjelp av filter analyserer lydbølgjer i tid, frekvens og intensitet. Denne vart utvikla ved Bell Telephone Laboratories i USA, under andre verdskrigen og seinare vidareutvikla gjennom moderne datateknologi. Den kommersielt tilgjengelege utgåva blir kalla sonagraf. Spektrografen gjev eit bilete av dei fysiske eigenskapane til lydbølgja. Dette biletet blir kalla spektrogram (lydspektrogram, sonagram). Slike apparat er av stor tyding i instrumentalfonetikken ved analyse av lydbølgjer i samband med tale.

## Kjelder
* Spektrograf. (15. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013.
Flarestjerne

**Flarestjerner** er stjerner, i hovudsak raude dvergstjerner, som på tilfeldig vis flarar opp gjennom større endringar i ljosstyrken. Den fyrste kjende flarestjerna var UV Ceti. Stjerna som ligg nærast solsystemet, Proxima Centauri, er endå eit døme på ei flarestjerne.

## Bakgrunnsstoff
* ''UV Ceti and the flare stars'' - frå American Association of Variable Star Observers ved Dr. Matthew Templeton
Spektrogram

Eit **spektrogram** eller **sonogram** er ein visuell representasjon av eit spektrum av frekvensar i ein lyd eller andre signal som varierer med tida eller ein annan variabel. 

Spektrogram vert nytta til å identifsere talte ord fonetisk og til å analysere forskjellige rop og kall frå dyr. Dei vert mykje nytta innan musikk, sonar, radar og talehandsaming, seismologi og anna. 

Instrumentet som vert nytta til å skape spektrogram heiter ein spektragraf. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spectrogram|Spectrogram]]» frå ,  den 3. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Proxima Centauri

**Proxima Centauri** er ei raud dvergstjerne i solsystemet Alfa Centauri, kring 4,24&nbsp;lysår frå sola i stjernebiletet of Kentauren. Ho vart oppdaga i 1915 av den skotske astronomen Robert Innes. 

Trass i at ho er den stjerna som ligg nærast solsystemet, er ho for lyssvak til at ein kan sjå ho med den nakne auga, og har ein tilsynelatande storleik på 11,05. Ho er ei variabel stjerne av typen flarestjerne, noko som vil seia at ho har tilfeldige større endringar i ljosstyrken.

Avstanden til den nest nærmaste og tredje nærmaste stjerna, som i lag dannar den lyssterke dobbeltstjerna Alfa Centauri, er 0,237&nbsp;±&nbsp;0.011&nbsp;ly (15&nbsp;000&nbsp;±&nbsp;700 AU). Proxima Centauri er truleg ein del av eit trippelsystem med Alfa Centauri A og B, men omlaupstida kan vere større enn 500&nbsp;000 år.

Diameteren til stjerna er kring ein sjuandedel av sola, medan masse er kring ein åttandedel, og den gjennomsnittlege tettleiken er kring 40 gonger så stor som tettleiken til sola. Sjølv om ho er særs lyssvak, er Proxima ei flarestjerne som går gjennom dramatiske aukar i lysstyrken på grunn av magnetisk aktivitet. Magnetfeltet til stjerna vert skapt av konveksjon i stjernelekamen, og flare-aktiviteten skapar like stor røntgenstråling som det sola skapar. Blandinga av brense i kjernen i Proxima Centauri gjennom konveksjon og den relativt låge energiproduksjonen til stjerna, indikerer at ho vil vere ei hovudseriestjerne dei neste fire billionar åra, eller nesten 300 gonger så lang som den noverande alderen til universet.

Ein har ikkje funne lekamar i bane kring Proxima Centauri, og ein har utelukka nærværet av brune dvergar og supermassive planetar. Nøyaktige målingar av radialsnøggleiken har òg utelukka superjord-planetar i den habitable sonen til stjerna. Om ein skal finne mindre lekamar må ein ha betre instrument, som James Webb Space Telescope, som skal takast i bruk i 2018. 

Fordi stjerna ligg så nærme jorda, er det føreslått som destinasjon for ei interstellar reise.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Proxima Centauri|Proxima Centauri]]» frå ,  den 7. juli 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Wikisky Bilete av Proxima Centauri
*Proxima Centauri på Constellation Guide
Teknisk varmelære

**Teknisk varmelære** er å bruke den teoretiske varmelæra eller termodynamikken i teknikken, til dømes i varmekraft- og kuldeprosessar, industriell varmeteknikk, varmeovergangar og liknande. 

## Kjelder
* Teknisk varmelære. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/teknisk_varmel%C3%A6reie.
Termisk likevekt

**Termisk likevekt** eller **temperaturlikevekt** er tilstanden i eit system når alle delar av systemet har same temperatur. 

## Kjelder
*Termisk likevekt. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termisk_likevekt.
Termoanalyse

**Termoanalyse** er ei grein av materiallæra der ein studerer korleis eigenskapane til materiala endrar seg med temperaturen. 

Resultata blir gjerne framstelt i termogram, der den målte eigenskapen plottast som funksjon av temperaturen. 

## Kjelder
*Grøn, Øyvind. (2009, 15. februar). Termoanalyse. I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termoanalyse.
Termodiffusjon

**Termodiffusjon** er ei delvis fråskiljing av isotopar (atom av same grunnstoff, men med ulik masse) i eit fluid (væske eller gass) på grunn av temperaturskilnader i fluidet. Metoden blir nytta for å opprike eit stoff på den lettare eller tyngre av to isotopar som er til stades i stoffet. 

I Clusius' termodiffusjonsrøyr, som blir nytta for gassar, går ein varmetråd langs aksen av eit langt røyr, medan røyrveggen blir halde avkjølt. Når gass blir ført langsamt gjennom røyret, vil den lette isotopen diffundere mot aksen, den tunga mot røyrveggen. Ved å samle opp gassen som strøymer ut nær aksen, for seg og la denne gjennomløype same prosess ei rekkje gonger, kan ein etter kvart oppnå betydeleg oppriking. Metoden er energikrevjande og fell for kostbar for til dømes oppriking av uran i industriell målestokk, men blir brukt fordi metoden er enkel for å skape små mengder av spesielle isotopar for vitskapleg nytte. 

## Kjelder
* Termodiffusjon. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termodiffusjon.
Termodynamisk potensial

**Termodynamiske potensial** er storleikar som blir brukt for å karakterisere energitilstanden til eit termodynamisk system. 

Ein brukar fire termodynamiske potensial: 
* termodynamisk energi, U (òg kalla indre energi)
* entalpi, H = U + p·V
* Helmholtz fri energi, F = U − T·S (òg kalla Helmholtz-funksjonen)
* Gibbs fri energi, G = H − T·S (òg kalla Gibbs' funksjon). 

Her er *p* trykk, *V* volum, *T* termodynamisk temperatur og *S* er entropi til systemet som ein ser på. 

## Sjå òg
* termodynamikk

## Kjelder
*
Meterspor

**Meterspor** er nemninga på jarnbanespor og trikkespor med ei sporvidd på 1000 millimeter, altså med ein avstand på ein meter mellom dei to skjenene.

## Sjå òg
*Sporvidd
Termoluminescens

**Termoluminescens** er ei form for fosforescens, kortvarig lysutsending som ein kan observere ved langsam oppvarming av einskilde krystallinske stoff. Effekten oppstår når tidlegare absorbert energi frå elektromagnetisk stråling eller anna ionisert stråling vert send ut att som lys når materialet vert oppvarma. Fenomenet skil seg frå svartlekamstråling (vanleg glødelys) ved at det vert sendt ut ved langt lågare temperatur, i einskilde tilfelle til og med under romtemperatur (etter avkjøling til mykje lågare temperatur og etterfølgjande oppvarming). 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thermoluminescence|Thermoluminescence]]» frå ,  den 3. november 2013.*  
*
Termografi

**Termografi** er direkte eller indirekte avbilding av ein lekam eller eit område ved at varmestrålinga som blir sendt ut frå lekamen blir nedteikna slik at temperaturforholda framgår av biletet. 

For undersøkingar av langbølgja infraraudstråling (over 1,5 μm) nyttar ein elektronisk registrering. Resultata kjem fram på ein skjerm. Sonar med ulik temperatur attgjevast som ulike fargar eller fargenyansar, og ein kan skjelne temperaturskilnader på brøkdelar av ei grad. Med det kan ein «sjå» personar i fullt mørke, ut frå den varmeutstrålinga personen gjev. 

Teknikken har, omfram i industrien, fått utstrakt bruksområde, òg i medisinsk samanheng, til dømes ved gransking av blodomlaupet i ekstremitetane og til undersøking av brystkreft. 

**Termografisk kopiering** er ein fotografisk kopieringsmetode der varmestråling blir kasta tilbake frå mørke felt på ljos bakgrunn (bokstavar, strekteikningar) og blir fanga opp på spesielt kopieringspapir der det blir starta ein fotografisk prosess. 

Nedteikning av kurvar som viser temperaturforløp, ved hjelp av sjølvregistrerande termometer, vert kalla termografar. 

## Kjelder
* Termografi: avbildning. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termografi/avbildning. 
* Termografi: kopiering. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termografi/kopiering. 
* Termografi: kurvar. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termografi/kurvar. 

## Bakgrunnsstoff
Termograf

Ein **termograf** er eit instrument som registrerer temperatur eller temperaturendring i ein lekam og visualiserer det. Termografar kan byggast opp etter ulike prinsipp, men alle er baserte på registrering av infraraud stråling. 

Eit registrerande termometer der temperaturen blir teikna som kurve på papir drive fram av eit urverk, vert òg kalla ein termograf. Papiret som temperaturen blir registrert på, kallast eit termogram. 

## Kjelder
* Holtebekk, Trygve. (2009, 15. februar). Termograf: fysikk. I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termograf/fysikk. 
* Termogram: kurve. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termogram/kurve.
Termoosmose

**Termoosmose** er osmose som skuldast skilnad i temperatur mellom to væsker som er skilt av ei porøs hinne. 

## Kjelder
* Termoosmose. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/termoosmose.
Termosflaske

**Termosflaske** eller **termo**(**s**)**kanne**, gjerne forkorta til *termos*, stundom kalla **varmeflaske**, er ei flaske med isolerande vegger slik at mat eller drikke held på temperaturen.

## Namn
Termosflask vart oppfunnen av den skotske fysikaren sir James Dewar i 1901. Namnet kjem av Thermos, som er ein produsent av termosflasker. Denne produsenten var ein gong i tida så dominant på marknaden at produktet vart synonymt med fabrikatet. Selskapet er framleis innehavar av figurmerke der ordet *thermos* inngår.

Det engelske namnet *Dewar flask* syner til på oppfinnaren. 

## Verkemåte
Den gode isolasjonsevna kjem av flaska har doble veggar med vakuum imellom. Sidan det er vakuum mellom veggane finst det ingen materie som kan leie varme. Tidlegare var ho laga av glas. Ho er kjenslevar for støyt, og flaska kunne øydeleggast om ho fekk ein støyt. I løpet av 1980-åra vart det vanleg med «uknuselege» termosar med flaske av rustfritt stål. Mattermoser har større kork, slik at innhaldet er betre tilgjengeleg. Tidlegare var korken til termosen laget av kork. Nå framstillast han vanlegvis av plast, med ein ventil som gjør det mogeleg å skjenke frå termosen uten at ein treng å skru av korken. Slike konstruksjonar er som regel vanskelege å gjere reine.

På midten av 1900-talet kom termokanner eller TV-kanner som i prinsippet er ein termos med hank og tut.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Termosflaske|Termosflaske]]» frå ,  den 3. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

* Termosar i Digitaltmuseum.
* Termoskanner i DigitaltMuseum.
* Termokanner i DigitaltMuseum.
Transportprosess

Ein **transportprosess** er ein prosess der masse og energi flyttar seg inn i eller ut av eit fysisk system, eller internt rundt i systemet. Prosessane kan vise til 
* fluidmekanikk - transport av rørslemengd. Matematisk: \tau_{yx}=-\eta\left(\frac{dv_x}{dy}\right)
* varmeleiing - transport av energi. Matematisk: q_y=-k_y\left(\frac{dT}{dy}\right)
* masseoverføring (diffusjon) - transport av materie. Matematisk: j_{Ay}=-D_A\left(\frac{dc_A}{dy}\right)

Innan industriell bruk skjer desse tre transportane ofte samstundes, noko som er ein av grunnane til at emnet har oppstått. Berre i unntakstilfelle finst ein eller to av desse transportane utan at den tredje skjer.

Matematisk kan dei tre grunnleggjande transportane skildrast på ein lik måte (sjå over). Dette gjer i sin tur at ein kan løyse problem på ein likeverdig måte. I dei generelle tilfella brukar ein ofte eller alltid i dag numeriske dataprogram (CFD, computational fluid dynamics) for å løyse oppgåvene.

Emnet kan studerast på tre ulike nivå; makroskopisk, mikroskopisk og molekylært. Dei makroskopiske studia innrettar seg på innkomande og utgåande verdiar frå ein prosess. Prosessen i seg sjølv blir ikkje studert i dette tilfellet. Bernoulli-likninga er eit kjent resultat i desse studia. Mikroskopisk studerer ein eit mindre volum for å få ei betre lokal skildring. På molekylært nivå studerer ein dei grunnleggjande prinsippa.

Transportprosessar studerast på alle tekniske høgskular rundt om i verda. Ein nyttar seg ofte av termodynamikken for å berekne start og sluttverdien og transportprosessar for å løyse problemet om kva som skjer mellom desse ytterpunkta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Transportfenomen|Transportfenomen]]» frå ,  den 3. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Bird, Stuart og Lightfoot *Transport Phenomena*, Wiley (1960-talet)
Trykktap

**Trykktap** er minsking av totaltrykket langs straumretninga i ein gass- eller væskestraum på grunn av friksjon eller virveldanning. Trykktap i eit røyr er avhengig av røyrlengda, røyrtverrsnittet, straumfarten og av om straumen er turbulent eller ikkje. 

## Kjelder
* Trykktap. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/trykktap.
Vakuumdestillasjon

**Vakuumdestillasjon** er destillasjon under lågt trykk. Fordelen med denne metoden er at kokepunktet blir senka. 

Vakuumdestillasjon går føre seg både med og utan oppvarming av blandinga som skal destillerast. 

## Kjelder
* Vakuumdestillasjon. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/vakuumdestillasjon.
Valensband

**Valensband** er eit energiband (band av energitilstandar) som inneheld valenselektrona i ein elektrisk halvleiar eller isolator. Ved det absolutte nullpunktet er valensbandet fylt opp av elektron, men ved oppvarming vil ein del av dei eksiterast opp i leidningsbandet, som er eit tilsvarande energiband skilt frå valensbandet ved eit energigap utan tillatne tilstandar. 

## Sjå òg
* halvleiar

## Kjelder
* Valensbånd. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/valensb%C3%A5nd.
Van der Waals-kraft

**Van der Waals-krefter** er eit samleomgrep på alle krefter som virkar mellom elektrisk nøytrale molekyl. Desse kreftane er mykje svakare enn kjemiske bindingar, men har likevel stor tyding. Kreftene er kalla opp etter den nederlandske fysikaren Johannes Diderik van der Waals.

## Årsak til kreftene

Det er tre ulike, men nærskylde fenomen, som ligg bak dei van der Waalske kreftene:

### Dipol-dipolbindingar

Molekyl der tyngdepunktet for den negative og positive ladningen ikkje fell saman, blir kalla permanente dipolar. Elektrona i molekylet utgjer den negative ladningen, og atomkjernane den positive ladningen. Molekyl som består av to like atom er ikkje permanente dipolar. Dersom molekylet består av to ulike atom, kan ein få ei forskyving av elektrona i molekylet, fordi kvart atom freistar å oppnå edelgasskonfigurasjon.

I molekyl med fleire enn to atom er det ikkje berre polariteten i bindinga som avgjer dipoldanninga, men òg symmetrien i molekylet. Vassmolekylet (H2O) er til dømes ein permanent dipol fordi vinkelen mellom dei to O-H-bindingane er ca. 104°.

Permanente dipolar vil tiltrekke kvarandre i nokre orienteringar, og fråstøyte kvarandre i andre.

### Polarisering

Dersom ein permanent dipol kjem i nærleiken av eit anna molekyl, vil dette molekylet bli polarisert. Det vil seie at ladningsfordelinga i molekylet blir forskove. På denne måten kan eit upolart molekyl bli ein indusert dipol. Det er lettast å indusere dipolmoment i atom med mange elektron.

### Londonkrefter

På bakgrunn av dette skulle ein trudd at det ikkje finst krefter mellom upolare edelgassmolekyl. Likevel kondenserer dei når temperaturen blir låg nok. Den tysken-amerikanske fysikaren Fritz London foreslo i 1930 at det òg finst dipol-dipolkrefter mellom upolare molekyl. Elektrona er ikkje i ro, og av og til er ladningsfordelinga usymmetrisk slik at molekylet blir ein dipol, noko som igjen kan indusere dipolmoment i nabomolekyl. Denne krafta blir kalla Londonkraft. 

## Bakgrunnsstoff

* General Chemistry Online: What are van der Waal Forces?

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Van der Waalske krefter|Van der Waalske krefter]]» frå ,  den 3. november 2013.*
Vasstrålepumpe

**Vasstrålepumpe** er ei enkel luftpumpe eller sugepumpe, som kan monterast til ein kran på trykkvassleidninga. Inni i pumpekammeret er inn- og utløpsrøyra konisk forma, og i denne innsnevringa får vatnet stor fart. I væske eller gass i fart er det undertrykk. Luft blir soge inn i den hurtige vasstraumen i opninga mellom røyrendane. Det lågaste lufttrykket ein kan oppnå med ei vasstrålepumpe, er lik metningstrykket til vassdampen ved den temperaturen vatnet har. Vasstrålepumpa vart oppfunnen av Robert Bunsen, og verkar på same måte som bunsenbrennaren for gass. 

## Kjelder
*Vannstrålepumpe. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/vannstr%C3%A5lepumpe.
Varmeomsetning

**Varmeomsetning** er energilikevekta mellom innstråling, utstråling, fordunsting og varmeleiing. Temperaturforholda i lufta og i jordoverflata er avgjort av varmeomsetninga. 

## Kjelder
* Varmeomsetning. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/varmeomsetning.
Varmefluks

**Varmefluks**, **termisk fluks** eller **varmestraumtettleik** er mengda varmeenergi overført gjennom ei viss overflate. Den SI-avleidde eininga for varmemengda er joule per sekund, eller watt. Varmefluks er varmemengda per eining areal. I SI-eininga vert varmefluksen målt i W/m2. Varmemengda er ei skalar mengd, medan varmefluken er ei vektormengd. For å definere varmefluksen ved eit visst punkt i rommet tar ein det avgrensa tilfellet der storleiken av overflata blir uendeleg liten.

Varmefluksen blir ofte skrive \overrightarrow{\phi_q}, der *q* syner til *varme*mengda i motsetnad til *massen* eller *momentum*-mengda. Fouriers lov er eit viktig bruksområde for desse konsepta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Varmefluks|Varmefluks]]» frå ,  den 3. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Varmetoning

**Varmetoning** er temperaturauke (positiv varmetoning) eller temperaturfall (negativ varmetoning) som opptrer når eit stoff vert oppløyst i vatn, ved kjemiske reaksjonar og liknande. 

## Kjelder
* Varmetoning. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/varmetoning.
Varmevekslar

Ein **varmevekslar** er eit apparat som mogeleggjer varmeoverføring mellom to væske- eller gasstraumar med ulik temperatur, vanlegvis slik at dei ikkje blir blanda. Føremålet oppnår ein som regel ved å føre den eine straumen gjennom eit eller fleire parallelle røyr som igjen omstrøymast av den andre på langs eller på tvers. For å få god varmeutveksling bør strøyminga vere så rask at han blir turbulent. Varmevekslaren kan òg bestå av berre éit røyr der dei to fluida vekselvis blir ført inn, medan varmen blir lagra i veggane til røyret. Viss fluida ikkje er blandbare, kan ein la dei strøyme forbi kvarandre i direkte kontakt, t.d. gass som boblar gjennom ei væske. 

Varmevekslarar vert nytta i kjemisk industri, i næringsmiddelindustrien (mellom anna for pasteurisering), for generering av damp i varmekraftverk med meir. Radiatorar for oppvarming av hus og for kjøling av bilmotorar er òg varmevekslarar. 

Eit spesiell bruksområde har varmevekslar i kjernereaktorar, der den primære, sterkt radioaktive kjølevæska blir halde isolert i ein lukka krets, medan varmen via ein varmevekslar blir overført til eit sekundært fluidum der han kan utnyttast til energiproduksjon, som oftast ved hjelp av dampturbinar. 

## Kjelder
*
Venturimeter

**Venturimeter** er ein hastigheitsmålar for strøymande væsker og gassar, kalla opp etter den italienske fysikaren Giovanni Battista Venturi (1746–1822). Når det vert ført inn i ei innsnevring i røyret som gassen eller væska strøymer i, vil farten her auke og trykket følgjeleg falle. Graden av trykkreduksjon er eit direkte mål for kor mykje væske som strøymer gjennom røyret. 

## Sjå òg
* gjennomstrøymningsmålar

## Kjelder
*Venturimeter. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/venturimeter.
Viriallikning

**Viriallikning** er ei tilstandslikning for gassar som generaliserer tilstandslikninga for ideelle gassar.

:\frac{pV_m}{RT} = 1 + \frac{B}{V_m} + \frac{C}{V_m^2} + \frac{D}{V_m^3} + \dots

:B = -V_c \,
:C = \frac{V_c^2}{9}

der *p* er trykket, *V<sub>m</sub>* er molarvolum, *R* er gasskonstanten og *T* er temperaturen. Vc er molart volum ved det kritiske punktet. 

Likninga vert òg kalla Kamerlingh Onnes-likninga. Likninga nyttar temperaturavhengige koeffisientar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Equation of state|Equation of state]]» frå ,  den 4. november 2013.*
Viskositetsindeks

**Viskositetsindeks** er eit mål for korleis viskositeten forandrar seg med temperaturen. Høg viskositetsindeks inneber at viskositeten endrar seg lite. 

## Kjelder
*Viskositetsindeks. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/viskositetsindeks.
Varmeoverføringskoeffisient

**Varmeoverføringskoeffisient** eller **filmkoeffisienten** i termodynamikk, mekanikk og kjemiteknikk vert nytta til å rekne ut varmeoverføringa, typisk via konveksjon eller faseovergang mellom ei væske og eit fast stoff: 

:h = \frac{Q} {A \cdot \Delta T }
der
:*Q* = varmestraumen eller varmeffekt per flateeining, J/s = W
:*h* = varmeoverføringskoeffisient, W/(m2•K)
:*A* = arealet som varmeoverføringa gjeld gjennom, m2
:Δ*T* = temperaturskilnaden mellom ei flate og omgivnadane, K

Frå likninga over er varmeoverføringskoeffisinenten proporsjonal mellom varmefluksen, til dømes varmestraumen per areal, *q* = *Q*/*A*, og den termodynamiske drivkrafta til varmestraumen (t.d. temperaturskilnaden,  Δ*T*).

Varmeoverføringskoeffisienten har SI-einingar i watt per kvadrameter Kelvin: W/(m2K).

Varmeoverføringskoeffisienten er den inverse av varmeisolasjon. Han vert nytta for byggmaterial og klede. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Heat transfer coefficient|Heat transfer coefficient]]» frå ,  den 3. november 2013.*
Varmetransport

**Varmetransport** er overføring av varme gjennom eit medium eller eit material. Varmetransport kan skje på tre måtar:

Termisk konduksjon eller *varmeleiing* er varmetransport som skjer ved at varme blir overført frå molekyl til molekyl i materialen. Metall og andre massive materialar har stor molekyltettleik og leiar varme godt, medan luft og andre gassar leiar varme dårlegare på grunn av låg molekyltettleik.

Ved konveksjon skjer varmetransport ved strauming i gassar eller væskar

Varmestråling er energioverføring gjennom elektromagnetiske strålar (infraraud stråling, synleg ljos, ultrafiolett stråling).

## Varmetransport i byggkonstruksjonar
I oppvarma bygg søkjer ein å halde varmetransporten gjennom ytterkonstruksjonane og dermed varmetapet til omgivnadene så låg som mogleg for å spare energi. Dette blir oppnådd ved å velje byggemateriale med låg varmeleiingsevne, unngå kuldebruer og fylle tomrom i ytterveggar, tak og bjelkelag med isolasjonsmateriale.

Det er òg viktig å unngå at det blir danna kondens i isolasjonsmaterialet fordi vatn har ein langt høgare varmeleiingsevne enn luft, og dessutan sørge for at det ikkje oppstår luftrørsler i eller rundt isolasjonsmaterialet, slik at det skjer varmetransport ved konveksjon.

Varmetransport per temperaturskilnad og flate gjennom ein bygningsdel blir gjeve ved varmegjennomgangskoeffisienten.
Den tilsvarande verdien for varmeoverføring frå faststoff til væske eller gass (eller motsett veg) kallast *[[varmeoverføringskoeffisienten]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Varmetransport|Varmetransport]]» frå ,  den 3. november 2013.*
Volumeter

**Volumeter** eller **volumenometer** er eit apparat til å avgjere volumet av pulvermengder. Målinga er basert på Boyle-Mariotte-lova. I ei luftmengd avsperra over kvikksølv, blir trykket målt ved to (el. fleire) kjende volum. Deretter blir pulveret ført inn og målingane blir gjenteke. Då luftvolumet no er forminska med volumet av pulveret, får ein andre talverdiar, og av dette kan det søkte volumet bereknast. 

## Kjelder
Volumeter. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 2. november 2013 frå http://snl.no/volumeter.
Wiedemann–Franz-lova

**Wiedemann–Franz-lova** er forholdet mellom den elektriske fordelinga av varmekonduktivitet (*&kappa;*) og elektrisk konduktivitet (*&sigma;*) i eit metall, og er proporsjonal til temperaturen (*T*).
 
:\frac{\kappa}{\sigma}=LT

Teoretisk er proporasjonalitetskonstanten *L*, kjend som Lorenztalet og er lik

:L = \frac{\kappa}{\sigma T} = \frac{\pi^2}{3}\left(\frac{k_B}{e}\right)^2=2.44\times 10^{-8}\,\mathrm{W\,\Omega\,K^{-2}}.

Denne empirisk lova er kalla opp etter Gustav Wiedemann og Rudolph Franz, som i 1853 rapporterte at *&kappa;*/*&sigma;* har omtrent same verdi for forskjellige metall ved same temperatur. Proporsjonaliteten til *&kappa;*/*&sigma;* med temperaturen vart oppdaga av Ludvig Lorenz i 1872.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wiedemann–Franz law|Wiedemann–Franz law]]» frå ,  den 4. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Ragnvald Karl Olav Høier

**Ragnvald Karl Olav Høier** () var ein norsk fysikar. Han er kjent for arbeidet sitt innan material- og faststoff-fysikk med elektrondiffraksjon og materialstudier med elektronmikroskopiske metodar som dei viktigaste felta.

Han tok cand.real.-graden i fysikk ved Universitetet i Oslo i 1965 og doktorgraden same staden i 1973. Han var professor ved NTH (no NTNU) frå 1983 til han døydde. I 1988 oppretta han saman med to kollegaer ein eigen fysikkavdeling ved SINTEF. 

## Kjelder
Conyers Herring

**William Conyers Herring** () var ein amerikansk fysikar. 

Han arbeidde ved Columbia University frå 1941 til 1945 og var professor i bruksmatematikk ved University of Texas i 1946. Frå 1946 til 1978 tilknytt Bell Telephone Laboratories og frå 1978 professor ved Stanford University. 

Herring er kjent for ei rekkje teoretiske arbeid innan faststoff-fysikk, spesielt innan halvleiarfysikken, mellom anna for studiet av korleis konduktansen i krystall er avhengig av retning, av termoelektrisitet og av elastiske bølgjer og energien som blir transportert av desse. 

## Kjelder
*
Theodore von Kármán

**Theodore von Kármán** () var ein ungarsk ingeniør og fysikar. Han arbeidde mykje med aerodynamikk, og fleire grunnleggende aerodynamiske teoriar er kalla opp etter han, som kármánsk kvervelgate og den teoretiske grensa mellom jordatmosfæren og verdsrommet utanfor, Kármánlinja.

Kármán vart fødd i Budapest i Austerrike-Ungarn under namnet *Kármán Tódor* og studerte til ingeniør der fram til 1902. Han tok doktorgraden ved universitetet i Göttingen i 1908 og underviste der i fleire år. Men etter at han såg ei flyging vart han så fascinert av flyging at han byrja å forske på aerodynamikk. I 1912 vart han sjef for det aerodynamiske instituttet ved universitetet i Aachen; han fortsette i denne stillinga fram til 1930, berre avbroten av første verdskrigen, då han tente i den austerriksk-ungarske hæren, der han mellom anna konstruerte ein helikopterprototype.

På grunn av hendingane i Europa i starten av 1930-åra flytta han til USA. I 1949 vart han knytt til NATO som konsulent for gruppa for aeronautiske forsøk. Kármán er kjent for sine grunnleggjande aerodynamiske arbeid. Han studerte særleg kvervelstraumar i gassar og væsker og friksjonskreftene ved kvervelrørsler.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Theodor von Kármán|Theodor von Kármán]]» frå ,  den 4. november 2013.*
Karibiske språk

**Karibiske språk** er ein språkfamilie som hovudsakleg er utbreidd i nordlege Sør-Amerika. Han omfattar av 20 til 30 nolevande språk som til saman har rundt 50&nbsp;000 talarar. Dei største karibiske språka er macushi, pemón og karibisk. Macushi med rundt 30&nbsp;000 talarar er det einaste av språka som blir brukt av fleire enn nokre få hundre eller tusen.

Dei fleste karibiske språka er utbreidde rundt nordkysten av Sør-Amerika, frå Andesfjella i Colombia til munningen av Amazonas. Det finst også nokre døme i sentrale Brasil.

Karibiske språk er kjende blant språkforskarar gjennom hixkaryana, som kan vera det første språket ein har studert med objekt-verbal-subjekt som den vanlege setningsoppbygginga.

## Inndeling
Ein har ikkje nok data om språka til å klassifisera dei fullstendig i grupper. Denne lista byggjer på Gildea (2012), med dei best funderte greinene først, og berre to utdøydde språk tekne med.

***Parukotoansk**
**Katxúyana (shikuyana, *(†)* warikyana)
**Waiwai: Waiwai (wabui, tunayana), hixkaryana
***Pekodiansk**
**Bakairí
**Arara: Pará-arára (parirí), ikpéng (txikão)
***Venezuelansk karib**
**Pemóng–panare
***Pemóng: Kapóng (akawaio, patamuna, ingarikó), makushi, pemón (taurepang, kamarakóto, arekuna)
***Panare
**Mapoyo–tamanaku
****(†)* Kumaná (chaima, cumanagota)
***Mapoyo-yawarana (mapoyo, wanai, yawarana, pémono)
****(†)* Tamanaku
***Nahukwa**: Amonap (kuikúro, kalapalo)
***Guiansk karib**
**Kari'nja (karib, kalinya, cariña, galibi)
**Maquiritari (makiritare, de'kwana, maiongong, ye'kwana)
**Taranoansk
***Tiriyo: Akuriyó, tiriyo, trio
***Karihona (carijona)
**Wayana
Uklassifisert:
:Apalaí
:Atruahí (Waimirí atroarí)
:Yukpa: Yukpa, japréria

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cariban languages|Cariban languages]]» frå ,  den 4. november 2013.*  


## Bakgrunnsstoff
*Karibiske språk ved Ethnologue
Gytleskotet

**Gytleskotet** eller **Kalsedonhola** er ei hole i Hornindal på Ytrehorns-nakken i Sogn og Fjordane i Noreg.
I hola er det kalsedon, ein stein som kan lage gneistar ved at ein slår dei mot kvarandre. Kalsedon er ei samling kvartsmineral.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff