open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skysåing

**Skysåing** eller **seeding** er ei form for vêrmodifisering, eit forsøk på å få nedbør til å falle frå skyer, ved å tilføre partiklar i lufta som fungerer som skykondensasjonskjerner eller iskjerner, som endrar dei mikrofysiske prosessane i skya. Målet er vanlegvis å auke nedbørsmengda (regn eller snø), men det vert òg nytta for å hindre hagl eller tåke, særleg på flyplassar. 

Terpenar vert frigjeve av tre meir aktivt under varmare vêr, og fungerer som ei naturleg form for skysåing. Skyene reflekterer sollys, og tillet skogane å regulere temperaturen på denne måten. 

Den mest vanlege kjemikalien som vert nytta til skysåing er sølviodid og tørris (frosen karbondioksid) heller enn salt. Flytande propan, som utvidar seg til ein gass, har òg vorte nytta. Desse kan produsere iskrystallar ved høgare temperaturar enn sølviodid. Bruken av hygroskopiske stoff, som salt, vert meir populært etter lovande forsking. 

Skysåing krev at skyene inneheld underkjølt flytande vatn, altså flytande vassdropar som er kaldare enn 0 ºC. Ved å tilføre eit stoff som sølviodid, som har ein krystallstruktur liknande is, og set i gang frysing. Tørris eller propan avkjøler lufta så mykje at iskrystallane kan oppstå spontant frå vassdamp. I motsetnad til såing med sølviodid, krev ikkje denne spontane kjernedanninga eksisterande vassdropar eller partiklar, fordi dei produserer overmetta tilstandar i lufta nær såstoffet. Vassdropane trengst likevel for at iskrystallane skal kunne vekse seg store nok til å falle ut. 

I skyer på midlare breiddegrader er den vanlege så-strategien basert på at likevektsvassdamptrykket er lågare over is enn over vatn. Danninga av ispartiklar i underkjølte skyer tillet desse partiklane å vekse på kostnad av flytande dropar. Om veksten er stor nok, vil desse partiklane verte tunge nok til å falle ut som nedbør frå skyer, som elles ikkje ville ha gjeve noko nedbør. Denne prosessen vert kalla statisk såing. 

Såing av cumulonimbusskyer (konvektive skyer) om sommaren eller i tropiske strøk prøver å utnytte latent varme som vert frigjort ved frysing. Denne strategien med «dynamisk» såing går ut på at den ekstra latente varmen som vert frigjeven fører til auka oppdrift som fører til auka skyvekst og større sjanse for nedbør. 

Skysåingskjemikalar kan verte spreidde med fly eller av apparat som står på bakken. 

Ein elektronisk mekanisme vart testa i 2010, då infraraude laserpulsar vart retta mot lufta over Berlin av forskarar frå Universitetet i Geneve. Ein meinte at pulsane ville føre til atmosfærisk svoveldioksid og nitrogendioksid for å danne partiklar som så kan fungere som kondensasjonskjerner.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cloud seeding|Cloud seeding]]» frå ,  den 29. august 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Vincent J Schaefer Unpublished Autobiography "Serendipity in Science: My Twenty Years at Langmuir University" 1993 & Personal communication: James M Schaefer, Ph.D. 1991.
Scatterometer

**Scatterometer** er eit instrument for å måle vind på havoverflata frå satellitt.

Eit scatterometer er ein radar som sender ut eit mikrobølgje-radiosignal som vert spreidd tilbake frå jordoverflata. Signal som treffer havoverflata, vert spreidd attende ved såkalla Bragg-resonans, der den returnerte signalstyrken er avhengig av krusingane på havoverflata. Dette gjer det mogeleg å rekne ut kor kraftig vinden er rett over over havoverflata. For å kunne rekne ut både vindstyrke og retning sender instrumentet ut signaler mot havoverflata i fleire retningar. 

Vindobservasjonar frå satellittborne scatterometer vert nytta i vêrvarsling, og dei er viktige fordi dei gjev informasjon frå store havområde der det ikkje finst andre vindobservasjonar. Scatterometer kan òg gje informasjon om dekke av sjøis og istype, og dessuten informasjon fukt på bakken over landområde. 

## Satellittar
*Seasat (1978)
*ERS-1 (1991-2000)
*ERS-2 (1995-)
*QuikScat (1999-)
*MetOp (2006-)

## Kjelder
Samum

**Samum** (arabisk سموم *samūm*; frå rota سم *s-m-m*, «å forgifte») er ein kraftig, tørr og støvete lokal vind som bles i Sahara, Palestina, Israel, Jordan, Syria, og ørkenane på Den arabiske halvøya. Alternative stavingar er **simoom**, **samiel**, **sameyel**, **samoon**, **simoun** og **simoon**. Temperaturen kan kome over 54 °C og fukta kan falle til under 10%.  

Uvêret flyttar seg i ein syklonsk (sirkulær) form, og fører skyer av støv og sand, og gjev ein kvelande kjensle for menneske og dyr. Namnet tyder «giftvind» og vart slik fordi den brå starten kan føre til heiteslag. Dette kjem av at den varme vinden fører meir varme til kroppen enn han klarer å fordampe ved sveitte. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Simoom|Simoom]]» frå ,  den 29. august 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Kort skildring
Budapestargambit

**Budapestargambit** (ECO-kodane A51 og A52) er ei sjakkopning som blir definert av opningstrekka 
*1.d4 Sf6 
*2.c4 e5 (diagram 1). 
Med det andre trekket sitt går svart straks til angrep mot det kvite sentrumet, og ofrar ein bonde for å gjere dette. Som regel er dette eit mellombels offer fordi å tvihalde på bonden bind opp dei kvite brikkene. I staden brukar kvit å fullføre utviklinga si raskt, ved å la svart ta tilbake bonden.

Det einaste trekket som gir eit seriøst håp om fordel for kvit er 3.dxe5 og svart må flytte springaren igjen. Vanlegvis spelar svart 3...Sg4, men Fajarowiczvarianten 3...Se4, ein ekte gambit, blir også spela av og til.

Etter 3...Sg4 er 4.Lf4 (det grådige 4.Dd4 d6 5.exd6 Lxd6 6.Sf3 (6.Dxg7?? er ei tabbe på grunn av 6...Le5) 0-0 7.Lg5 er også mogleg, men lite spela) Sc5 5.Sf3 Lb4+ 6.Sbd2 (6.Sc3 De7 7.Dd5!? er mogleg, svart sitt beste svar er gambiten 7...f6 8.exf6 Lxc3+ 9.bxc3 Sxf6, og svart kan angripe dei svake c-bøndene) De7 7.a3 Sgxe5 8.Sxe5 (og ikkje 8.axb4?? Sd3 matt) Sxe5 9.e3 Lxd2+ 10.Dxd2 med liten fordel til kvit.

Budapestergambit blir spela berre sjeldant blant dei sterkaste spelarane, men blir spela ein del på amatørnivå.

## Opningsfelle

Avslått Budapestargambit (ECO A51) inneheld eit høve for svart til å sette den kvite kongen sjakkmatt i femte trekk viss kvit ikkje er vaken og får avverja. Trekka går slik:
*3. d5 Lc5
*4. Lg5 Se4
*5. Lxd8 Lxf2# (diagram 2)

## Bakgrunnsstoff

* Harding, Tim (December 1997). The Kibitzer: How Stands the "Faj"?. ChessCafe.com artikkel (engelsk)
* Harding, Tim (November 2000). The Kibitzer: Playing the Budapest in Budapest (PDF fil). ChessCafe.com artikkel (engelsk)


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Budapestargambit|Budapestargambit]]» frå ,  den 29. august 2011.*
Saffir–Simpson-skalaen

**Saffir&ndash;Simpson-skalaen** er ein skala som vert nytta til å dele inn tropiske orkanar i grupper etter styrke.

Skalaen vart utvikla i 1969 av ingeniøren Herbert Saffir og meteorologen Bob Simpson, begge frå USA. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Saffir–Simpson-skalaen|Saffir–Simpson-skalaen]]» frå ,  den 29. august 2011.*
Robert FitzRoy

**Robert FitzRoy** () var ein britisk admiral, hydrograf og meteorolog. 

FitzRoy førte skipet «Beagle», som Charles Darwin vitja Sør-Amerika med i 1833. I 1862 organiserte FitzRoy den første stormvarslingstenesta for Storbritannia basert på telegrafiske vêrmeldingar, og han gav ut fleire bøker om praktisk meteorologi. FitzRoy var klar over at utviklinga av vêret på våre breiddegrader i stor grad vert avgjort av den vekslande påverknaden av luft frå tropiske og frå polare strøk, og forklarte dei vandrande lågtrykka som virvlar danna langs grensa mellom kalde og varme luftstraumar. Han hadde òg ei førestilling om at desse strukturen til desse lågtrykka låg nær opp til den som Bergensskulen kom fram til 60 år seinare.

Han tente òg som generalguvernør på New Zealand frå 1843 til 1845.

## Kjelder

*
Roaring forties

**Roaring forties** («dei brølande vestavindane») er havområdet på den sørlege halvkula 40. og 50. breiddegrad. Her bles det sterk og stabil vind frå vestleg kant sidan det er få landmassar som stoggar luftstraumen, slik ein har på same breiddegrader på den nordlege halvkula. 

Området er kalla opp av sjøfolk i seglskutetida og var til stor hjelp for handelsskip som segla frå Europa til Austindia eller Australia, og i moderne bruk vert område nytta av seglarar som seglar verda rundt. Plasseringa av Roaring forties er ikkje stabilt og flyttar seg nord og sør med årstidene. 

## Kjelder
Nedbørmålar

Ein **nedbørmålar** eller **regnmåler** er eit apparat for måling av den nedbørmengda som fell i løpet av ei visst tidsrom. Målaren er vanlegvis utforma som ein sylindrisk behaldar med ei trakt som samlar nedbøren og vernar mot fordamping. 

Ein finn nedbørmengda ved å helle vatnet opp i eit måleglas eller stundom ved hjelp av ein skala på sjølve målaren. Om nedbøren kjem som snø eller hagl, må han smeltast før han kan målast. På norske stasjonar vert det nytta målarar som har eit oppsamlingstverrsnitt på 200 eller 225 cm². Dei vert plassert om lag 1,5 meter over bakke, og slik at overflata vert vassrett. For måling av snø kan behaldaren gjerast større ved at ein fjerne ei laus trakt. Det vert òg nytta eigne snømålarar. 

Sjølvlensande regnmålarar har gjerne ein vassoppsamlar med volum som tilsvarar ei viss nedbørsmengd, til dømes 1 mm. Oppsamlaren tippar og vert tømd kvar gong han vert full, og eit teljeverk registrerer nedbørsmengda. 

## Pluviograf
Pluviografar er automatiske nedbørmålarar som registrerer nedbørmengda fortløpande, ned til eitt minutts oppløysing. Ein vanleg teknikk er basert på å registrere vekta av den nedbøren som fell. Nedteikning av av høgda på vasspegelen i ein spesialkonstruetrt nedbørmålar vert òg nytta. 

## Kjelder
Sol Invictus

**Sol Invictus** er ein solgud som blei dyrka i seinromersk tid. Han hadde  ei viktig stilling i offisiell romersk kultus på 200- og 300-talet, fram til all heidenskap blei forboden då kristendommen blei romersk statsreligion. Solguden blei framstilt som ein ung mann med ein strålekrans om hovudet.

Det latinske *Sol Invictus* tyder 'Den uslåelege sola'. Nemningar som *invictus* eller *soli invicto deo* ('den uslåelege solguden') blei også nytta om andre gudar, som  solguden Apollo, Hercules, Silvanus og den opphavleg orientalske guden Mithras. Det blei også brukt om den syriske solguden Elagabalus (Heliogabalus) som ei kort tid (218–222) blei innsett som øvste guden av keisaren kjend under det same namnet.

Under keisar Aurelianus blei dyrkinga av Sol Invictus innført som ein offisiell kultus på linje med dei andre romerske gudar. Aurelian vigde eit storslått tempel til guden i 274. Prestane for guden blei opphøgde til *Collegium Pontificum* lik presteskapa til dei andre hovudgudane. Aurelianus og fleire seinare romerske keisarar blei framstilte på myntar i form av, eller saman med, solguden. Offisiell romersk heidenskap blei avskaffa av dei kristne keisarane Konstantin og Theodosius på 300-talet. Dyrkinga av Sol Invictus heldt likevel fram til minst 400-talet, då ho blei kritisert av Augustin av Hippo.

Den romerske solguden blei feira 8/9. august, 28. august og 11. desember. Ein romersk kalender frå 354 nemner også 25. desember som *natalis invicti*, 'fødselsdagen til den uslåelege'. Dette har gjort at ein har sett ein samanheng mellom solguden og feiringa av kristen jul på denne tida, men det er stilt spørsmålsteikn ved denne tolkinga.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sol Invictus|Sol Invictus]]» frå ,  den 30. august 2011.*  
 

* «Sōl Invictus». *Oxford Dictionary of the Classical World*. Ed. John Roberts. Oxford University Press, 2007.
Aurelianus av Romarriket

**Lucius Domitius Aurelianus** (), kjend som **Aurelian** eller **Aurelianus**, var romersk keisar frå 270 til han blei drepen i  september eller oktober 275.

Aurelianus var fødd nær Sirmium i Moesia, noverande Sremska Mitrovica i Serbia. Han gjekk gradene som soldat i romarhæren og blei utropt til keisar av troppane i Sirmium.

I eit rike truga av «barbarar» og naborike organiserte han effektivt forsvar og slo alemannarar, gotarar og markomannarar før han erobra Palmyra under Zenobia. Han reiste aurelianmuren til vern av Roma; delar av denne står framleis.

Keisaren innførte Sol Invictus som ein viktig gud på linje med dei andre romerske  hovudgudane. Han fekk reist eit strålande tempel til guden som han dekorerte med skattar tekne frå toktet i Palmyra.

Aurelianus blei drepen av pretorianargarden, som skal ha frykta ugrunna straff, ved Caenophrurium, undervegs på eit felttog mot Persia. 

## Kjelder

*
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Aurelianus|Aurelianus]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Blodregn

**Blodregn** eller **raudt regn** og **blodsnø** eller **raudsnø** er regn og snø av raudleg farge som etterlet eit raudleg slam på bakken.

Fargen kan koma av støv som er virvla opp frå ørkenar eller liknande, og som vert ført av stad til fjerne stader av luftstraumane i høgda. Snø og uttørkande vasspyttar kan òg fargast raude av astaxanthinrike kvilestadium av mikroalgane *Chlamydomonas nivalis* og *Haematococcus pluvialis*, som òg vert kalla snøalgar. 
Eit tilfelle av raudt regn i Kerala i 2012 fekk mykje merksemd, og ein fann at fargen stamma frå sporane til algaa *[[Trentepohlia (alga)|Trentepohlia annulata]]*. Det har òg vore lagt fram teoriar om at det raude støvet kan ha kome frå meteorittar, men dette vart ikkje funne i samband med Kerala.

Før 1600-talet trudde ein generelt at regnet faktisk var blod, og det vart sett på som eit dårleg teikn. 
Dei romerske forfattarane Livius, Plinius og Cicero omtalte regntypen, men medan dei fyrste skildra det som eit varsel, meinte Cicero at det kunne stamma frå ei ureining.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Ragnar Fjørtoft

**Ragnar Fjørtoft** () var ein norsk meteorolog. 

Han tok cand.real. i 1940 og dr.philos. i 1950. Han arbeidde som meteorolog ved Vervarslinga på Vestlandet frå 1939 til 1946, og ved Meteorologisk Institutt i Oslo frå 1946 til 1952. Han vart så professor ved Københavns universitet frå 1952 til 1955, og direktør for Det norske meteorologiske institutt 1955–1978. Frå 1967 til 1983 var han òg professor II i meteorologi ved Universitetet i Oslo.

Forskinga til Fjørtoft har særleg kasta lys over mekanismen som fører til danninga av vandrande lågtrykk. I 1950-1951 deltok han i eit forskingsprosjekt for utvikling av numeriske vêrvarslingsmetodar i Princeton i New Jersey, og gjennomførte saman med amerikanarane Jule Charney og John von Neumann den første vêrprognosen ved datahandsaming. Dette var ein milepåle i meteorologihistoria. Det var første gong eit vêrvarsel vart utarbeidd ved hjelp av ein datamaskin. Dei nytta seg av ein sterkt forenkla modell av atmosfæren, og det tok eit heilt døgn å utarbeide eit 24-timarsvarsel. Likevel var bruken av den nye teknikken særs oppmuntrande og vart registrert med særs stor interesse i det meteorologiske samfunnet. 

Han tok doktorgraden i 1950 med ei avhandling om i stabilitet av atmosfæriske luftstraumar. Arbeidet vart under disputasen skildra som eit meisterverk. Det inneheld mange nye resultat, og fleire av desse vert sitert mykje i litteraturen. Det kanskje mest kjende arbeidet hans vart publisert i 1953. Her viste han at energifluks i ei to-dimensjonal væskerørsle følgjer heilt andre lover enn i ei tre-dimensjonal væskerørsle. Resultatet er avgjerande for studiet av energitransformasjonar i atmosfæren. Men dei er òg mykje nytta for tolking av to-dimensjonal væskerørsle i mindre skala. 

Fjørtoft skreiv òg fleire avhandlingar om numerisk vêrvarsling og atmosfærisk sirkulasjon, mellom anna i lag med venen Arnt Eliassen.

Ragnar Fjørtoft var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi frå 1956. Han vart utnemnd til riddar 1. klasse av St. Olavs Orden i 1967 og mottok fleire utmerkingar for forskinga si, mellom anna Fridtjof Nansens belønning for fremragende forskning i 1977 og IMO-prisen, den høgaste internasjonale utmerkinga innan meteorologi, i 1991.

## Publikasjonar
**On the deepening of a Polar front cyclone*, Meteorologiske annaler bd. 1 nr. 1, 1942
**On the frontogenesis and cyclogenesis in the atmosphere. P. 1: On the stability of the stationary circular vortex*, Geofysiske publikasjoner bd. 16 nr. 5, 1946
**Application of integral theorems in deriving criteria of stability for laminar flows and for the baroclinic circular vortex*, doktoravhandling, Geofysiske publikasjoner bd. 17 nr. 6, 1950
**On the change in the spectral distribution of kinetic energy for twodimensional, non-divergent flow*, 1953
**Statistical-dynamical meteorological predictions*, 1965
**A study on the wave climate in the Norwegian Sea. Algorithms in Markov models for deriving probabilities of certain events*, 1981
**A study on the joint precipitation climate of eastern, western and northern Norway* (saman med D. Bjørge), 1985

## Kjelder
Radioteodolitt

**Radioteodolitt** er eit instrument for måling av retninga (høgd- og sidevinkel) til ein radiosendar. Det blir oftast brukt i samband med ein sendar i rørsle, som til dømes ein radiosonde. Ein radioteodolitt fungerer som ein vanleg teodolitt, men nyttar radiobølgjer i staden for lysbølgjer. Han kan nyttast eit fast eller bevegeleg antennesystem og automatisk registrering av retninga til lekamen.

## Kjelder
*
Radiometeorologi

**Radiometeorologi** er ei grein innanfor meteorologien der ein arbeider med korleis vêret påverkar forplantinga av radiobølgjer i atmosfæren. Ein nyttar radio og radar til observasjonar. 

Feltet er viktig innanfor område som telekommunikasjon og navigasjon. Til dømes er det diskutert om automatiske landingssystem for fly kan påverkast av vêrtilhøva slik at flya kjem ut av kurs. Dei særs korte bølgjelengdene som er nytta i radar, vert reflektert frå regndropar, hagl og snøfiller, og dette kan utnyttast til kartlegging av nedbør og til kortsiktig varling. Dei fleste fly er utstyrte med vêrradarar, som gjer det mogeleg å unngå aktive skyområde. 

## Kjelder
Radarmeteorologi

**Radarmeteorologi** er meteorologiske studiar der ein nyttar radarobservasjonar. Feltet er viktigast i samband med kortsiktig varsling og studiar av sky- og nedbørforhold over større område. 

## Sjå òg
*Vêrradar

## Kjelder

*
Purpurlys

**Purpurlys** eller **purpurglød** er lyset ein kan sjå på den klåre himmelen før soloppgang og etter solnedgang. Det viser seg høgt på himmelen når sola står lågare enn ca. 2° under horisonten. Jo lågare sola står, jo nærare horisonten kan ein sjå dette lyset. Det forsvinn når sola kjem lågare enn ca. 7° under horisonten.

På andre språk vert lyset òg kalla «Venusbeltet». 

## Sjå òg
*Aftanraude
*Blå time

## Kjelder
Blå time

**Den blå timen** kjem av det franske uttrykket *l'heure bleue*, som syner til perioden med tussmørker kvar morgon og kveld når det korkje er fullt dagslys eller heilt mørkt, og himmelen har ei anna blåfarge enn om dagen. Fenomenet skuldast Rayleigh-spreiinga av sollyset.

Den blå timen vert rekna som spesiell på grunn av lyskvaliteten på denne tida av dagen, og både sjølve uttrykket og det naturfenomenet det refererer til, er mykje nytta i kunstnarisk samanheng og i populærkulturen. 

## Sjå òg
* Tussmørker
* Midnattssol
* Mørketid
* Purpurlys

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Blue hour|Blue hour]]» frå ,  den 30. august 2011*, supplert med opplysningar frå fransk Wikipedia.  
 

## Bakgrunnsstoff
Fredrik Nordkvelle

**Fredrik Lund Nordkvelle** () er ein norsk fotballspelar som spelar i Eliteserien for Odds ballklubb (2020).

Frå 2013 spelar han for Odds ballklubb i den norske Tippeligaen. Han kom til Odd frå Brann. Før Brann spelte han i Strømsgodset.

## Fotnotar


## Kjelder
* "Se Nordkvelle signere for Brann"  frå Brann sine nettsider
Magikerne på Waverly Place

***Magikerne på Waverly Place*** (engelsk: *Wizards of Waverly Place*) er ein Disney Channel-serie.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Magikerne på Waverly Place|Magikerne på Waverly Place]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Alex Russo

**Alexandra Margarita Russo**, kjend som **Alex Russo**, er ein oppdikta person i Disney Channel-serien *[[Magikerne på Waverly Place]]* og Disney filmen *[[Magikerne på Waverly Place: The Movie]]*. Karakteren vert spelt av Selena Gomez. 

Ho har hatt ein gjesterolle i Disney Channel-serien *[[Det søte liv til sjøs]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alex Russo|Alex Russo]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Polarband

**Polarband** eller **radiatus** er skyer i høgare luftlag, som regel cirrus, men stundom altocumulus, som dannar parallelle band over større delar av himmelen. 

Perspektivet gjer at banda ser ut til å løpe saman mot eit punkt i horisonten (polen). Polarbanda opptrer oftast i samband med jetstraumar.

## Kjelder
 Fri artikkel.
Lokomotivet Thomas og vennene hans

**Lokomotivet Thomas og vennene hans** (originaltittel mellom 1984 og 2003: *Thomas the Tank Engine and Friends*, originaltittel sidan 2003: *Thomas and Friends*) er ein fjernsynsserie for born, produsert sidan 1984.

Serien vert laga av ITE Entertainment etter manus av Britt Allcroft, basert på bøker av soknepresten Wilbert Awdry. Hovudpersonane er lokomotiv, andre køyretøy og anna jarnbanemateriell; alle er utstyrte med menneskelege eigenskapar.

Sidan 2008 har figurane hatt meir rørsle via dataanimasjon og frå 2009 har figurane fått eigne røyster forutan forteljaren. I den opphavlege engelske versjonen hadde det tidlegare The Beatles-medlemmet Ringo Starr forteljarrøysta i sesongane 1 og 2 (1984–1986), frå sesong 3 (1991-92) og utover har Michael Angelis forteljarrøysta.

I Noreg har Trine Lossius Borg (sesong 1-2), Gro Solemdal (sesong 3-5), Terje Strømdahl (sesong 6) og Kalle Øby (sesong 8 og utover) hatt forteljarrøysta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lokomotivet Thomas og vennene hans|Lokomotivet Thomas og vennene hans]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Iriserande skyer

**Iriserande skyer** er eit namn for skyer med farga område, særleg langs kantane. 

I motsetnad til halo og regnboge, der fargane kjem av lysbryting, oppstår iriseringa av at solstrålene vert avbøygde ved diffraksjon når dei går gjennom skyene som består av jamstore dropar eller krystallar. Oftast spelar dei iriserande skyene i raudt eller grønt. 

I skyer som vert danna i samband med fjellbølgjer, vil partiklane i kvart skyelement vere jamstore. Slike skyer vil derfor ha eit særleg vakkert fargespel der alle fargane i fargespekteret kan opptre. Desse skyene vert kalla perlemorskyer. Nattlysande skyer kan òg vere lett iriserande. 


Image:Iridclouds2.jpg
Image:Stratocumulus fibrous fishscali-1.jpg
Image:Stratocumulus fibrous fishscali-2.jpg


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Atmospheric Optics: Iridescent Clouds
Pentademiddel

**Pentademiddel** (av penta-, gresk for 'fem') er ein middelverdi utrekna for eit tidsrom på fem dagar. Det vert nytta innan meteorologi i staden for vekesverdiar, mellom anna fordi talet på dagar i eit normalår (365) er deleleg med fem.

## Kjelder

*
Lokomotivet Thomas

**Lokomotivet Thomas** (engelsk *Thomas the Tank Engine*) er eit fiktivt antropomorft damplokomotiv skapt av the Rev. W. V. Awdry som hovudperson i bokserien *The Railway Series* og sidan i tv-serien *[[Lokomotivet Thomas og vennene hans|Thomas og venene hans]]*.

Thomas er ein tanklokomotiv: eit damplokomotiv med store rektangulære vasstankar på begge sider av kjelen. Han er måla blå, og har talet 1 måla på sida. Alle lokomotiva i *The Railway Series* bygde på verkelege lokomotiv; Thomas byggjer på LB&SCR E2-klassen. 

Thomas opptredde fyrste gongen i boka *Thomas the Tank Engine* frå 1946, den andre boka i serien. Boka inneheldt fire forteljingar. I den fyrste rolla si blei Thomas skilda slik:

I den fyrste soga var Thomas eit skiftelokomotiv, der han flytta passasjervogner for dei større lokomotiva. Han lengta etter viktigare oppgåver, som å trekka eit ekspresstog som Gordon, men kunne ikkje på grunn av manglande erfaring. Til slutt klarte han å redda James etter ei ulukke, og kontrollsjefen vedtok at han var eit brukbart lokomotiv, som var klart til å ha si eiga linje. Sidan då har han vore ansvarleg for denne linja saman med dei to vognene Annie og Clarabel med hjelp frå lokomotiva Percy og Toby.

Bøkene om Thomas blei oppdaga av den britiske manusforfattaren og produsenten Britt Allcroft i 1979. Ho ordna ein avtale om å bruka figurane i tv-serien *Thomas the Tank Engine and Friends*, seinare forenkla til *Thomas & Friends*. Serien vann fleire prisar og fekk suksess over heile verda.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Thomas (lokomotiv)|Thomas (lokomotiv)]]» frå ,  den 9. oktober 2021.*
Adolf Anderssen

**Karl Ernst Adolf Anderssen** (), fødd og død i Breslau, Preussen, var ein sjakkspelar frå Tyskland som i ein periode blei rekna som verdas sterkaste spelar. Han er mellom anna kjend som vinnaren av to av dei mest kjende sjakkpartia i sjakkhistoria, «det udødelege partiet» mot Lionel Kieseritzky i 1851, og «det eviggrønne partiet» mot Jean Dufresne.

Adolf Anderssen vann dei tre største turneringane som blei arrangert medan han levde, &ndash; London 1851, London 1862 og Baden-Baden 1870. Etter sigeren i turneringa i 1851 blei han rekna som verdas sterkaste sjakkspelar, fram til han tapte ein tvikamp mot amerikanaren Paul Morphy i 1858. Etter at Paul Morphy slutta å spele sjakk eit par år etterpå var Adolf Anderssen kanskje igjen verdas sterkaste aktive spelar. Men i 1866 tapte han ein ny tvikamp, mot Wilhelm Steinitz, som deretter kunne reknast som verdas sterkaste spelar, uoffisiell verdsmeister i sjakk.
Deathcrush

***Deathcrush*** (utgjeve 1987) er debutalbumet til det norske black metal-bandet Mayhem.

## Medverkande
*Maniac (Sven Erik Kristiansen) &ndash; Vokal (2-5)
*Messiah (Eirik Nordheim) &ndash; Vokal (4, 7)
*Euronymous (Øystein Aarseth) &ndash; Gitar
*Necrobutcher (Jørn Stubberud) &ndash; Bass
*Manheim (Kjetil Manheim) &ndash; Trommer

## Innhald
#«Silvester Anfang» (1:56)
#«Deathcrush» (3:33)
#«Chainsaw Gutsfuck» (3:33)
#«Witching Hour» (1:49)
#«Necrolust» (3:37)
#«Manheim» (0:48)
#«Pure Fucking Armageddon» (2:09)
#«Outro» (1:09)
Pampero

**Pampero** er ein kald sør- til sørvestleg vind med mykje byger på pampasen i sør i Brasil, Argentina og Uruguay.

Vinden kjem gjerne i samband med ein kaldfrontpassasje og vert etterfylgd av mellom anna torevêr og støvfokk. Pamperoen er vanlegast om vinteren (særleg mellom mai og august). Om sommaren i området kring Buenos Aires, tar ein gjerne vel imot pamperoen, sidan det ofte markerer slutten på ein lang periode med høg fukt og ekstrem varme. 

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Pampero Winds|Pampero Winds]]» frå , den 30. august 2011.*
Opptrekk i meteorologi

**Opptrekk** er i meteorologien skyer som trekk opp opp på himmelen og tettar seg til. Ofte skjer dette føre eit nedbørsområde. 

Mest vanleg består opptrekket av cirrus og cirrostratus som går over i altostratus. Strukturen og kor raskt skyene driv kan gje ein peikepinn på kva veg uvêret kjem frå og kor raskt det nærmar seg. Opptrekk er vanleg føre frontar og tropiske lågtrykk.

## Kjelder
Rombkuboktaeder

Eit **rombkuboktaeder** eller **lite rombkuboktaeder** er ein arkimedisk lekam med 8 trekanta og 18 kvadratiske sider, 24 hjørne og 48 kantar.

## Areal og volum
Arealet *A* og volumet *V* til eit ikosidodekaeder med sidelengd *a* er:
:A = (18+2\sqrt{3})a^2 \approx 21.4641016a^2
:V = \frac{1}{3} (12+10\sqrt{2})a^3 \approx 8.71404521a^3.

## Sjå òg
*Arkimedisk lekam
*Kuboktaeder
Ulf Andersson

**Ulf Andersson** () i Västerås er ein svensk stormeister i sjakk. Han vann den svenske meisterskapen i sjakk i 1969. Han blei internasjonal meister i sjakk (IM) i 1970 og stormeister i 1972. Han blei også stormeister i fjernsjakk i 1996. 

Ulf Andersson blir rekna som den beste sjakkspelaren Sveriges har hatt gjennom tidene. I 1983 var han rangert som nummer 4 i verda med ein rating på 2640. Den høgaste ratingen hans var 2641 i oktober 2000. 

Andersson er kjend som ein solid spelar som ofte spelar remis og sjeldan taper. I 1980- og 90-åra var han ein av toppspelarane med høgast remisprosent. Han spelar helst posisjonelt, og vinn ofte partia i sluttspelet etter mange timar med tolmodig spel.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Ulf Andersson sitt ratingkort hos FIDE
* Ulf Andersson sine sjakkparti hos chessgames.com
* Presentasjon av Ulf Andersson
Nefoskop

Eit **nefoskop** er eit apparat til å avgjere retninga og farten til skyene. Ofte vert det nytta eit horisontalt gitter, ei skyrive, som kan dreiast, og som er plassert nokre meter over observatøren. Andre gonger vert det nytta ein spegl med gradinndeling og konsentriske sirklar. 

Ein nyttar sjeldan slike visuelle observasjonar i dag, sidan ein nyttar radiosondar til direkte vindobservasjonar. 

## Kjelder
Nedbørstasjon

Ein **nedbørstasjon** er ein meteorologisk stasjon som berre observerer nedbør.

Vanlegvis vert nedbørmengda og til dels snødjupna på slike stasjonar berre målt ein gong per dag. Vidare vert det notert nedbørsform og fordeling over døgnet, samt utbreiinga av snødekket. 

Enkelte stasjonar registrerer nedbøren kontinuerleg ved hjelp av ein automatisk nedbørmåler, pluviograf. 

## Kjelder
Biel/Bienne

**Biel/Bienne** er ein by og ein kommune i distriktet Biel/Bienne i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 434 meter over havet.

Han ligg ved språkgrensa og er tospråkleg. *Biel* er det tyske namnet på byen, medan *Bienne* er det franske. Han er den største tospråklege byen i Sveits, og den nest største byen i kantonen Bern.  Sidan 1. januar 2005 har det offisielle namnet på byen vore «Biel/Bienne».

Byen ligg ved foten av den første fjellrekkja i Jurafjella ved nordaustbreidda av Bielsjøen. Nabobyen Nidau ligg på austsida av innsjøen. Neuchâtel, Solothurn, og Bern  ligg vest, aust og søraust for Biel/Bienne. Dei er alle om lag 30 minuttar unna med anten tog eller bil. 

Byen er særleg kjend for urindustrien med selskap som Omega og Certina, elles maskinindustri og ein del turisttrafikk. 

Byen har ei kyrkje i gotisk stil frå 1451. Rådhuset er frå 1534. 

Byen er godt kjend i sjakkverda for Biel internasjonale sjakkfestival, ei årleg turnering. Magnus Carlsen vann turneringa i både 2007 og 2011.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biel/Bienne|Biel/Bienne]]» frå ,  den 30. august 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad
*Turistsside
*
*Biel internasjonale sjakkfestival
Distriktet Biel/Bienne

**Distriktet Biel/Bienne** er eitt av ti distrikt (tysk: *Verwaltungskreis*) i kantonen Bern i Sveits. Distriktet har ei flatevidd på 97,6 km² og hadde 93&nbsp;859 innbyggarar i 2010. Distriktet ligg på begge sider av norddelen av Bielsjøen og strekker seg i nordvestleg retning opp til grensa mot kantonen Solothurn. Distriktet ligg under forvaltningsregionen Seeland.

Distriktet Biel/Bienne består av 19 kommunar. Byen Biel/Bienne er den klart største, den nest største er Nidau med knapt 7&nbsp;000 innbyggarar. Dei andre kommunane er Aegerten, Bellmund, Brügg, Ipsach, Lengnau, Evilard/Leubringen, Ligerz, Meinisberg, Mörigen, Orpund, Pieterlen, Port, Safnern, Scheuren, Schwadernau, Sutz-Lattrigen og Twann-Tüscherz. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biel/Bienne (Verwaltungskreis)|Biel/Bienne (Verwaltungskreis)]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Olivetti

**Olivetti S.p.A.** er ei Italiensk verksemd som lagar datamaskiner, skrivarar og andre forretningsmaskinar. 
Verksemda vart grunnlagt i 1908 i byen Ivrea, nær Torino, av Camillo Olivetti. I 2005 var det 1570 tilsette i firmaet. Frå 2003 har Olivetti vore eigd av Telecom Italia. 

## Kjelder
Ivrea

**Ivrea** er ein by i Piemonte nordvest i Italia. Byen ligg på begge breddene av elva Dora Baltea (ei sideelv til Po). Ivrea ligg i ein fordjupning i landskapet som har romma ein stor innsjø i førhistorisk tid. Byen har om lag 24 000 innbyggjarar. 

På 1900-talet var Ivrea kjent som hovudkvarter for Olivetti, ein produsent av skrivemaskiner, mekaniske kalkulatorar og seinare, datamaskinar.

Ivrea er først nemnt som ein kavaleristasjon for hæren i Romarriket. Stasjonen blei grunnlagt 100 fvt. Det latinske namnet på byen er *Eporedia*, som tyder *«stad for å byte hest»*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ivrea|Ivrea]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Aftan- og morgonraude

**Aftanraude** og **morgonraude** er den raude fargen som sola, himmelen og skyene omkring av og til får ved og etter solnedgang (aftanraude) og soloppgang (morgonraude). Dette skuldast av dei lysstrålene som har minst bølgjelengd (dei fiolette og blå) blir mest spreidd i atmosfæren. Jo lågare sola står, dess tettare er dei laga i atmosfæren som lysstrålene må passere, og det raude lyset, som har størt bølgjelengd, vil då dominere. 

Etter utbrotet av vulkanen Krakatoa i 1883, vart det observert ei rekkje merkverdige, raude solnedgangar verda over. Dette kom av store mengder fint støv som vart kasta høgt opp i atmosfæren av vulkaneksplosjonen og spreidd jorda rundt. Edvard Munch-måleriet *[[Skriket]]* syner kanskje til aftanraude som oppstod i denne perioden. 


Image:Lamma evening4.jpg|Solnedgang i Hong Kong etter utbrotet til Pinatubo i 1991
Image:dresden.afterglow.700px.jpg|Aftanraude i Dresden i Tyskland
Image:Afterglow.jpg|Aftanraude i dei slovenske fjella, nær Triglavsjøane
Image:AfterglowsunsetFL.jpeg|Aftanraude på ei strand i Florida
Image:Afterglow Kraków.JPG|Aftanraude i Krakow


## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Afterglow|Afterglow]]» frå ,  den 26. august 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

*Aftenrøde. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå http://snl.no/aftenr%C3%B8de.
*Morgonraude. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå http://snl.no/morgenr%C3%B8de.


## Bakgrunnsstoff
Ferrero

**Ferrero SpA** er ein italiensk produsent av sjokolade og andre konfektprodukt. Verksemda vart grunnlagt av konditoren Pietro Ferrero i 1946 og har hovudkontor i Alba i Italia. Ferraro har over 16&nbsp;000 tilsette og er framleis i Ferrero-familien si eige.

Dei best kjende produkta i Noreg er Kinderegg, Nutella, Ferrero Rocher og Tic Tac. 


File:2023 Ferrero Rocher (3).jpg|Ferrero Rocher
File:Fresh_mint_%26_orange_tic_tac.JPG|Tic Tac


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ferrero|Ferrero]]» frå ,  den 30. august 2011.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Minimumstemperatur

**Minimumstemperatur** er den lågaste temperaturen målt i løpet av eit tidsrom, som til dømes eit døgn eller ei natt. Det kan mellom anna målast med hjelp av eit minimumstermometer eller eit ekstremtermometer. 

## I Noreg
Den lågaste målte minimumstemperaturen nokon gong i Noreg er –51,4 °C, målt i Karasjok den 1. januar 1886. Den høgaste målte minimumstemperaturen i løpet av eit døgn i Noreg er 25,8 °C, målt på Alstadhaug 5. juli 1937. Ei natt med minimumstemperatur på 20,0 °C eller over vert i Noreg kalla ei tropenatt.

## Kjelder
Trøffel

**Trøflar** er knollforma soppar som veks under jorda og ofte er høgt skatta for si gode lukt og smak. Ein finn trøffel i ordenen *[[Tuberales]]*, der slekta *Tuber* blir kalla «ekte trøflar». Dei beste mattrøflane veks hovudsakleg mellom 40. og 46. breiddegrad i Europa. Dei høgast skatta artane er den svarte, vortete Périgord-trøffelen, *Tuber melanosporum* og den kvite, glatte Piemonte-trøffelen, *T. magnatum*. Det veks også trøflar lenger mot nord, som raudbrun trøffel (*T. rufum*), som også finst i Noreg, men ikkje har mykje matverdi.

## Vokster og dyrking
Trøflar dannar sopprot, mykorrhiza, med tre. Dei dannar sporesekkar innvendig, i buktande gangar som gjev soppkjøtet ein marmorert utsjånad. Ordet «trøffel» kjem frå fransk *truffe* som har samanheng med det latinske *tumere*, 'å svulma'.

Dei beste mattrøflane veks hovudsakleg i kalkjord med eik. Trøffelkultur finst særleg i Spania, Portugal, Frankrika, Italia og på Balkan. Ein har drive med trøffeldyrking sidan 1800-talet gjennom å planta nøtter frå trøffelinfiserte eiketre. I dag skjer dyrkinga hovudsakleg ved at ein podar soppmycel i småtre før ein plantar dei ut.  Til å lukta fram trøflar slik at ein kan hausta bruker ein dresserte hundar eller svin. I løpet av ein god dag kan ein finna 10–12, av og til heile 20 kg trøflar. Dei beste trøffelkulturane gjev rundt 100 kg årleg per hektar.

## Bilete

fil:Truffe01.jpg|Périgord-trøffel
fil:Truffe coupée.jpg|Oppskoren Périgord-trøffel
fil:Truffle.jpg|Kvit trøffel (*Tuber borchii*)
fil:Truffle cutted.jpg|Oppskoren kvit trøffel


## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

*
Middeltemperatur

**Middeltemperatur** er eit mål på gjennomsnittleg temperatur i løpet av eit visst tidsrom, til dømes eit døgn, ein månad eller eit år. 

Utrekningsmåten er avhengig av tilgangen på temperaturdata. I minste fall vert middeltemperaturen utrekna som gjennomsnittet av maksimums- og minimumstemperatur, det vil seia summen av maksimums- og minimumstemperatur delt på to.

Ved stasjonar som har målingar klokka 0600, 1200 og 1800 UTC i tillegg til registrering av maksimums- og minimumstemperatur, vert døgnmiddeltemperatur rekna ut frå dette, men etter faktorar som kan vere stasjonsavhengige. Ved automatstasjonar reknar ein gjerne ut gjennomsnittet av temperaturmålingar for kvar time.

## Kjelder

*
Meteorologisk rakett

Ein **meteorologisk rakett** eller ein **rakettsonde** er ein rakett konstruert for rutinemessige målingar av meteorologiske forhold i den øvre atmosfæren. Ein nyttar særleg slike rakettar for å studere luftlaget frå kring 30 km og opp til kring 75 km. Dette er over høgda som vanlege vêrballongar med radiosondar kan nå. 

Ein typisk rakett er 3,7 meter høg og er driven av ein rakettmotor av faststoff med ein diameter på 10 cm. Rakettmotoren vert kasta i ei høgd på 1500 meter og resten av rakettsonden vert kasta opp til det høgaste punktet. Det høgaste punktet kan setjast til mellom 20 km og 113 km opp i lufta. 

Dei meteorologiske instrumenta måler temperatur, fukt, vindstyrke og vindretning, vindskjer, lufttrykk og lufttettleik. Posisjonsdata (høgd, breiddegrad/lengdegrad) kan òg registrerast. 

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Rocketsonde|Rocketsonde]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Alba i Italia

**Alba** er ein bykommune i Piemonte i Italia med om lag 35&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Tanaro,  50 km søraust for Torino. 

Alba er rekna som hovudstaden i Langhe-området. Han er ein handelsby med næringsmiddel- og tekstilindustri. Sjokolade- og konfektverksemda Ferrero har hovudkontor her. Byen er kjend for sin kvite trøffel, fersken og vin. Særleg kjend er raudvinen Barbera d'Alba.

## Historie
I antikken heitte byen *Alba Pompeia*. Den kortliva romerske keisaren Pertinax var fødd her.

Etter at Vestromarriket fall blei byen plyndra fleire gonger av burgundarar, lombardar og frankarar. På 1000-talet blei han ein bystat med medlemskap i Det lombardiske forbundet.

26. april 1796 blei Republikken Alba erklært her då franske revolusjonære styrkar tok byen. Denne handlinga fann gjenklang under andre verdskrigen, då partisanar i nokre veker i oktober 1944 hadde ein sjølvstendig republikk i Alba.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Alba (Italia)|Alba (Italia)]]» frå ,  den 30. august 2011.*  
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alba, Piedmont|Alba, Piedmont]]» frå ,  den 30. august 2011.*
Meteorologisk observatorium

Eit **meteorologisk observatorium** er ein meteorologisk stasjon med eit omfattande, og ofte spesialisert, observasjonsprogram, gjerne òg med spesialutdanna personale under vitskapleg leiing. Ofte er observatoria plassert i meir aude område, relativt langt frå sentralinstitutta, og er utstyrt for sjølvstendig verksemd. 

## Noreg
I Noreg har ein hatt slike observatorium på Ås, i Bergen, på Haldde ved Alta og på Svalbard. Slike observatorium her til lands er det for ein stor del ikkje behov for lenger, då ein har bygd ut ei desentralisert teneste med eit variert observasjonsprogram.

Meteorologisk Observatorium i Bergen (Det meteorologiske observatoriet på Nordnes, Fredriksberg) vart skipa i 1903, etter at det hadde vore gjort systematiske meteorologiske observasjonar i Bergen allereie frå 1861, knytt til Lungegårdshospitalet. Observatoriet i Bergen var forløparen for Vêrvarslinga på Vestlandet, som vart skipa i 1920. 

Haldde-Observatoriet i Kåfjord i Finnmark, som var i drift frå 1912 til 1926, og Geofysisk Institutt i Tromsø, som var i drift frå 1918 til 1927, var forløparane for distriktssentralen for vêrvarslingstenesta i Nord-Noreg. 

Arktiske stasjonar vart skipa på Spitsbergen i 1912, på Bjørnøya i 1920, Jan Mayen i 1921 og i Myggbukta på Aust-Grønland i 1922. 

## Kjelder

*Meteorologisk institutt
Meteorograf

Ein **meteorograf** er eit instrument som registrerer to eller fleire meteorologiske element, oftast trykk, temperatur og fukt. Tidlegare var instrumentet mykje nytta for å hente inn opplysningar frå høgare luftlag. Ein meteorograf vart send opp med fly, drake eller ballong og dei samanhøyrande verdiane av dei registrerte elementa kunne lesast av på eit meteorogram.

## Kjelder
Meteora

**Meteora** er eit omgrep på dei meteorologiske elementa, grunnfenomena innan meteorologien, til dømes nedbør, vind, skydekke og temperatur.

## Kjelder
Mesoklima

**Mesoklima** er klima vurdert og skildra på mesoskala, ein skala som fell mellom den storstilte (makroklima) og den minste (mikroklima). 

På norsk er det vanleg å kalle dette lokalklima.

## Kjelder
Maksimumstemperatur

**Maksimumstemperatur** er den høgaste temperaturen i løpet av eit visst tidsrom, til dømes eit døgn. Det kan målast ved hjelp av eit maksimumstermometer eller eit ekstremtermometer.

## I Noreg
I Noreg er den høgaste temperaturen som er målt 35,6 ºC i Nesbyen i Buskerud den 20. juni 1970.

## Kjelder
Makrometeorologi

**Makrometeorologi** er studiet av dei storstilte fenomena i atmosfæren, som til dømes det globale sirkulasjonsmønster og dei herskande vêrtypane. Makrometeorologi omfattar òg studiet av ekstratropiske lågtrykk, høgtrykk, frontarar og liknande. Det vert i den samanhengen gjerne snakka om synoptisk skala. Storleiksordenen for meteorologiske makrofenomen kan vere rekna som 100–10 000 km. Dei kan vara i nokre dagar til fleire veker.

## Kjelder
. Fri artikkel.
Makroklima

**Makroklima** er eit omgrep for det generelle klimaet over større område, og klima slik ein vanleg oppfattar det. Jamfør mikroklima og mesoklima.

## Kjelder
Lysalv

Ein **lysalv** (av engelsk *elves*, som står for **E**missions of **L**ight and **V**ery Low Frequency Perturbations from **E**lectromagnetic Pulse **S**ources) er eit lysfenomen som opptrer i samband med lynutladingar over toreskyer. Dei viser seg som store lysplater i ei høgd på mellom 70 og 100 km opp i lufta og varerer berre vanlegvis eit millisekund. Ein er ikkje heilt sikker på fargen på dei, men trur dei kan vere grønfarga eller ha ein svak raudfarge. Truleg kjem dei av intense elektromagnetiske pulsar, radiobølgjer, som forplantar seg opp gjennom ionosfæren i atmosfæren etter kraftige lynutladingar. Dei kan verte så store som heile 400 km i diameter, men er særs lyssvake, og kan derfor truleg ikkje oppdagast utan hjelpemidlar. 

Lysalvar vart første gong oppdaga under ei romferd utanfor Fransk Guiana den 7. oktober 1990. 

Sjå også: Lyn i den øvre atmosfæren.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Upper-atmospheric lightning|Upper-atmospheric lightning]]» frå ,  den 31. august 2011.*
Lufttemperatur

**Lufttemperatur** er temperaturen i lufta og ein av dei viktigaste parametrane innan meteorologien for vêr og klima. 

Ein nyttar gjerne maksimums- og minimumstemperaturar, i tillegg til middeltemperaturar for å skildre lufttemperaturen i løpet av eit tidsrom. Tidsromma er typisk eit døgn, ein månad eller eit år. 

Lufttemperaturen på ein stad er avhengig av mange faktorar. Den geografiske plasseringa, tid på året, høgda over havet, kva overflate det er snakk om og kor eksponert området er, har mykje å seie for kor høg og låg temperaturen kan verte. I tillegg vil vêrfaktorar som skyforhold, kvar luftmassane kjem frå og vindforholda ha mykje å seie. I skya ver med ein del vind er det ofte kvar luftmassen kjem frå som er avgjerande for kva temperaturen vert, medan dei geografiske faktorane får mest å seie i stille klårvêr. I normale vêrtilstandar vil temperaturen falle med høgda. Avhengig av kor fuktig det er i lufta vil temperaturen falle mellom 0,6 (fuktig luft) og 1,0 ºC (i heilt tørr luft) per 100 meter stigning, så lenge ein held seg innanfor troposfæren. 

Vind kan gjere at temperaturen kjennest lågare enn han er (eller ved lufttemperaturar over kroppstemperaturen, høgare enn han er). Dette vert kalla effektiv temperatur. 

## Temperaturmåling
Offisielle lufttemperaturmålingar vert gjort på meteorologiske stasjonar i kvitmåla bur med fri luftgjennomstrøyming. Målaren står 2 meter over bakken og skal helst stå på ein kortklypt grasplen. Termometeret er skjerma mot solstråling, og er plassert slik at han vert godt ventilert. I store delar av verda vert lufttemperaturen målt i gradar celsius (ºC), medan ein i somme land òg nyttar grader fahrenheit (ºF). SI-eininga for temperatur, grader Kelvin (ºK), vert sjeldan nytta for luftttemperaturen i vêrvarslingssamanheng, men må nyttast i ein del teoretiske utrekningar innan meteorologien. 

## Kjelder
Luftspegling

Ei **luftspegling** er eit optisk fenomen der lysstrålar vert bøygde av og lagar eit bilete av fjerne objekt. Som i ein spegl viser luftspeglinga eit bilete av noko som er ein annan stad. Prinsippet bak er derimot refraksjon og ikkje refleksjon.

Ei luftspegling er ikkje ein optisk illusjon. Det er eit verkeleg fenomen og ein kan ta bilete av det. Tolkinga av biletet er derimot opp til fantasien.

## Årsak

Kald luft har større tettleik enn varm luft og har difor ein større brytingsindeks. Når ljos rører seg frå kaldare til varmare luft vert det bøygd av temperaturgradienten («normalen» i figuren til høgre), når det flyttar seg frå varmare til kaldare vert det bøygd mot gradienten. Figuren til høgre viser ein lysstråle som kjem ovanfrå ned mot den varmare overflata. Viss lufta nær bakken er varmare enn lufta høgare oppe bøyer lysstrålane seg i ein konkav, oppovervendt bane. Når strålane treffer auget vårt oppfattar auget vårt det som dei kjem rett framanfrå, sjølv om dei i realiteten kjem ovanfrå. Resultatet blir då ei *underliggande spegling* der det ser ut som himmelen ligg nede på bakken. For ein som ser på kan dette sjå ut som vatn som reflekterer himmelen over. Slike luftspeglingar kan blant anna sjåast på glovarme asfaltvegar eller i ørkenar.

Dersom lufta ved bakken er kaldare enn lufta over vil lysbrytinga vere nedoverbøyd, og resultatet vil vere ei *overliggande spegling*, òg kalla ei hildring eller fatamorgana). Det vil då dannast eit bilete i horisonten som ser ut som det svevar over bakken. Slike luftspeglingar er mest vanleg i polare strøk eller i høgtliggande dalføre, og vert gjerne sett om morgonen etter ei kald natt. Dette har mellom anna ført til at ein i polarstrøka har trudd ein har sett øyar i det fjerne som i røynda berre var luftspeglingar. 

Normaltilstanden i jordatmosfæren har ein vertikal temperaturgradient med eit fall på kring 0,6 til 1 °C per 100 meters høgd (det vert kaldare jo høgare ein kjem). I følgje Minnaert må gradienten vere minst 2 °C per meter for å få ei luftspegling, og speglinga vert ikkje kraftig før gradienten når 4 eller 5 °C per meter. Desse tilhøva kan oppstå dersom det er sterk oppvarming på bakkenivå, til dømes når sola skin på asfalt eller sand. 

## Sjå òg
* Fatamorgana
* Hildring
* Refraksjon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Luftspeiling|Luftspeiling]]» frå ,  den 31. august 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff