open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Redoksreaksjon

Ein **redoksreaksjon** er ein kjemisk reaksjon der eitt atom vert redusert og eitt oksidert. Både oksidasjonen og reduksjonen kan skje med atom i same sambinding. Redoksreaksjonar er viktige innan biologi, til dømes i fotosyntesen.

Denne typen reaksjonar skjer til dømes under elektrolyse og i galvaniske celler. Enkelte stoff har stor evne til å oksidera andre stoff. Desse vert kalla oksidantar. 

## Døme

:2Al2O3 --> 4Al + 3O2

Her har aluminium oksidasjonstal 3 og oksygen oksidasjonstal -2 i aluminiumoksid. For dei reine grunnstoffa er oksidasjonstalet 0. Det viser at aluminium er redusert og oksygen oksidert.

## Sjå òg
* Elektrokjemi
* Redokstitrering
* Oksidasjonstal
Åsnes kommune

**Åsnes** er ein norsk kommune som ligg aust i Innlandet fylke. Han grensar mot Våler i nord, Grue i sør, Nord-Odal og Stange i vest, og mot Sverige i aust. Flisa er den største tettstaden i kommunen.

Folk frå Åsnes er mellom anna
*Frank Eriksen (f. 1947), forfattar

## Bakgrunnsstoff
* Åsnes kommune
Hamar kommune

**Hamar** er ein kommune i Innlandet fylke. Kommunen grensar til Ringsaker i vest, Åmot i nordaust, Løten i aust og Stange i sør. Hamar er administrasjonssenter, og er den største byen i innlandsdistriktet og fylkesadministrasjonssete for Hedmark. Rundt 223&nbsp;km², eller ca. 64 %, av kommunen eig Vang Almenning.

Fotballaget Hamarkameratene kjem frå Hamar.

## Bilete

Fil:Hamar domkirke.jpg|Hamar domkyrkje
Fil:Vikingskipet-Hamar.jpg|Vikingskipet på Hamar
Fil:Badestranda ved Koigen på Hamar.JPG|Badestranda ved Koigen på Hamar


## Bakgrunnsstoff
* Hamar kommune
Løten kommune

**Løten** er ein kommune i Innlandet fylke. Kommunen ligg mellom Hamar og Elverum. 
Namnet Løten kjem av norrønt *Lautin*. Ordet er ein kombinasjon av «Laut» og «vin». *Laut* tyder ei djupne i bakken og «vin» tyder eng. Namnet vart skrive «Løten» frå starten av 1800-talet.

Løten den av dei opphavlege tettstadane på Hedmarken som låg lengst aust. Området har vore ei gjennomfartsåre for trafikk mellom aust og vest i uminnelege tider. Det gamle kommunesenteret låg ved Løten kyrkje, som er frå 1200-talet. Då jarnbanen Grundsetbanen vart opna i 1862, vart Løten stasjon det nye senteret for handel og administrasjon.

Løiten Brænderi, som vart oppretta i 1855, har vore med å gjera Løten kjend. Akevitt-produksjonen vart overteke av Vinmonopolet i 1927, men råspritproduksjonen heldt fram til 1990-åra. Den tradisjonsrike Løiten-akevitten vert i dag produsert av Arcus Produkter.

## Folk frå Løten
* Edvard Munch (1863–1944), kunstmålar
* Elias Trætteberg (1864-1951), skulemann og politikar
* Laila Preikschas Nygjerdet (f. 1943), artist kjend som Cowboy-Laila 
* Kjersti Bronken Senderud (f. 1971), forfattar, fødd på Hamar

## Bilete

Fil:Loeten railway station front.jpg|Etter at Rørosbanen åpna, vart Løten ein stasjonsby. 
Fil:Loiten Brenneri.jpg|Løiten brenneri
Fil:Klevfoss cellulose.jpg|Klevfos Cellulose- & Papirfabrikk
Fil:Løiten kyrka, Hasse A.jpg|Kyrkja på Løten.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Løten kommune
Nord-Odal kommune

**Nord-Odal** er ein kommune i Innlandet fylke. Kommunen grensar i nord til Stange, i aust til Åsnes og Grue, i sør til Sør-Odal og Nes, og i vest til Eidsvoll kommune.

## Kjende personar frå Nord-Odal kommune
* Nell Gravlie (oppfinnar og spelmann)
* Sigurd Hoel (1890 - 1960), forfattar
* Lasse Sætre (f. 1974), skøyteløpar (oppvakse her)

## Bilete

Fil:Sandkrk.jpg|Sand kyrkje
Fil:Sigurd Hoels barndomshjem.JPG|Barndomsheimen til Sigurd Hoel er i dag Sagstua skolemuseum.
Fil:Storsjoen Odal.jpg|Utsikt over Storsjøen frå Sand


## Bakgrunnsstoff
* Nord-Odal kommune
Vallø Glassverk

**Vallø glassverk** eller **Vallø glasværk** var ei verksemd for framstilling av glas, først og fremst flasker, på Valløy i tidlegare Sem kommune og i dagens Tønsberg kommune. Verksemda heldt delvis til i dei gamle lokala etter Vallø saltverk og produksjonen starta hausten 1875. Alt etter fire år, i 1879, gjekk glasverket konkurs og verksemda vart lagt ned. Eigedomane vart selde på auksjon. 
Christian Christiansen i Larvik og eigar av Laurvigs Glasværk ser ut til å ha kjøpt delar buet.

Vallø glassverk vart oppretta av Ernest Christopher Frølich.
I 1878 vart selskapet tildelt både sølv- og bronsemedalje på den 3. verdsustillinga i Paris (Exposition Universelle).

Etter konkursen i september 1879, vart glasverket i 1882 seld til eigarane av Larvik glasverk, Christiansen & Co. Seinare hadde Vallø fleire eigarar. I 1892 vart det seld til Christiania Glasmagasin som la ned aktiviteten på Vallø i 1896. 

## Produksjon
Vallø produserte først og fremst flaskar.
Den gjennomsnittlege produksjon om dagen steig frå om lag 4&nbsp;700 flasker i det første året til om lag 7&nbsp;000 i 1878.
Ein liten del av produksjonen var kavl som er merkt med *Vallø*.

## Energi og kommunikasjon
Til glassverket trongst store mengder med energi. Til det vart det tatt ut torv på Storemyr i Slagen. For lette transporten utvida verket vegen mellom Storemyr på Hassum og Valløy. På kart frå denne tida blir vegen kalla *Frølichs-veien*. I 1876 kjøpte glasverket den opparbeidde veglinja frå Lars Anderssen på garden Ringshaug som gjekk over eigedomen hans. Denne vegen gjekk frå Valløy over Brekke til Hassummyra der glasverket skulle ta ut torv og køyre ned til verket.

## Litteratur
* Sem og Slagen - en bygdebok. Gårdshistorie, bind 1, annen del: Slagen sogn, 1963 
* Sem og Slagen - en bygdebok. Bind 2, Kulturhistorie
* Vestfold-Minne, 1955,
** Erling Eriksen, s. 1-25, artikkel om Frølich og Vallø Glasværk. Vallø Glasværk - et industrielt intermesso
* S.C. Hammer, Den Norske Flaske Industri, 1931

## Kjelder

* Oscar A. Johnsen: ''Sem og Slagen - En bygdebok'', 1963
* Sem og Slagen bygdebok, Gardshistorie b. 1 del 2
* Sigurd H. Unneberg: Sem og Slagen bygdebok, Kulturhistorie b. 2 del 2
* Nettverk for Miljølære
* Vallø; Verket og menneskene
Rendalen kommune

**Rendalen** er ein kommune i Innlandet fylke. Kommunen grensar i nordvest mot Alvdal og Tynset, i nord mot Tolga, i aust mot Engerdal, i sør mot Trysil og Åmot, og i vest mot Stor-Elvdal.

Rendalen kommune omfattar det meste av Rendalen, ein sidedal til Østerdalen. Kommunen omfattar i tillegg den nordlege delen av Storsjøen, store fjellområde aust for Rendalen og ein mindre del av sjølve Østerdalen. Naturen er karrig med mykje sandgrunn og furuskog. Kommunen er 3174&nbsp;km² stor, og er dermed den største i Sør-Noreg. Hovudnæringar er jordbruk og skogbruk, men òg turistnæringa aukar på. På Renåfjellet er det raskt veksande hyttefelt og alpinanlegg. Verdt å sjå i Rendalen er mellom anna Jutulhogget, Bull-museet, Fiskevollen og Sølen.

## Bilete

Fil:Jutulhogget 01.jpg|Jutulhogget
Fil:Sølensjøen.jpg|Sølensjøen
Fil:Øvre Rendal Kirke.jpg|Øvre Rendal kyrkje på Bergset


## Bakgrunnsstoff
* Rendalen kommune
Ringsaker kommune

**Ringsaker** er ein norsk kommune i Innlandet fylke. Kommunen grensar i nord mot Lillehammer, Øyer og Stor-Elvdal, og i aust og sør mot Hamar. På motsett side av Mjøsa i vest ligg Gjøvik kommune. Ringsaker er den folketrikaste kommunen i Innlandet. Fram til fylkessamanslåinga i 2020 var Ringsaker del av Hedmark fylke. Lokalavisa Ringsaker Blad kjem ut i Moelv.

## Kjende ringsaksokningar
*Peder Balke (1804&ndash;1887), kunstmålar
*Tryggve Andersen (1866–1920), forfattar
*Anna Widén (1890-1973), gardsarbeidar kjend som «Anna i ødemarka» 
*Johannes Bøe (1891-1971), professor, arkeolog
*Alf Prøysen (1914&ndash;1970), visesongar og forfattar
*Knut Hedemann (1922-2011), diplomat og ambassadør
*Ole Ellefsæter (1939&ndash;), langrennsløpar og friidrettsutøvar
*Magnar Sortåsløkken (1947&ndash;), stortingsrepresentant for SV 1985-1997
*Sigbjørn Johnsen (1950&ndash;), politikar for Ap, finansminister, fylkesmann i Hedmark 
*Harald Sunde (1954&ndash;), generalløytnant, norsk forsvarssjef 2009-2013
*Roger Andreassen, (1957&ndash;), organist og kulturarbeidar
*Ove Røsbak (1959&ndash;), forfattar
*Ragnhild Bratberg (1961&ndash;), orienteringsløpar
*Tom Ottar Andreassen, (1963&ndash;), solofløytist, musikkprofessor og dirigent
*Hilde Gjermundshaug Pedersen (1964&ndash;), langrennsløpar
*Lars Erik Holter (1965&ndash;), skodespelar og regissør
*Ågot Sendstad (1968&ndash;), skodespelar 
*Ingeborg Heldal (1973&ndash;),  redaktør, programlediar
*Helge Brendryen (1974&ndash;), verdsmeister i laghopp 1993
*Bjørn Hatterud (1977&ndash;), forfattar, kunstkritikar, kurator og musikar, voks opp i Brummundal
*Phung Hang (1981&ndash;), songar, programleiar 
*Gaute Ormåsen (1983&ndash;), artist
*Helge Lien (1975-), jazzpianist
*Kaia Huuse (1974-), visesongar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ringsaker kommune
Stange kommune

**Stange** er ein kommune i Innlandet fylke. Han ligg mellom Mjøsa og Morskogen med Hamar i nord, Løten i nordaust, Våler og Åsnes i aust og fylkesgrensa mot Akershus fylke med kommunane Nord-Odal og Eidsvoll i sør.

Stange blei danna i 1964 då tidlegare Stange kommune blei slått saman med Romedal kommune.

Stange er ein viktig jordbrukskommune. Kommunevåpenet frå 1986 viser ein ard i sølv på grøn bakgrunn.

## Folk frå Stange

* Otto Albert Blehr (1847-1927), statsminister 1902-03
* Andrew Furuseth (1854-1938), norsk-amerikansk fagforeiningsleiar (Romedal) 
* Hulda Garborg (1862-1934), forfattar
* Martin Strandli (1890-1973), politikar 
* Ingeborg Refling Hagen (1895-1989), forfattar (Tangen)
* Aslaug Groven Michaelsen (1926-2017), forfattar
* Odvar Nordli (1927-2018), statsminister 
* Ada Haug (1934-2014), fjernsynsmedarbeidar
* Jan Baker (1939-), biletkunstnar
* Olav Starheim (1939-), kunstmålar
* Yngvild Fagerheim (1942-), keramikar
* Torleif Kippersund (1942-2018), skodespelar
*Wenche Kvalstad Eckhoff (1946-), biletekunstnar
* Svein Gundersen (1946-), dramatikar
* Knut Wold (1953-), biletehoggar
* Øystein Ziener (1957-1998), forfattar, poet
* Anders Kippersund (1964-), skodespelar
* Roar Kjærnstad (1975-), biletekunstnar
* Trygve Slagsvold Vedum (1978-), politikar
* Eskil Rønningsbakken (1979-), balansekunstnar
* Anders Clemens Øien (1979-), klassisk gitarist
* Kristian Tonning Riise (1988-), politikar

## Kjelder

*Thorsnæs, Geir. «Stange» (7. februar 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 1. november 2014.

## Bakgrunnsstoff
* Stange kommune
Sør-Odal kommune

**Sør-Odal** er ein kommune i Innlandet fylke. Kommunen grensar i nord mot Nord-Odal og Grue, i aust mot Kongsvinger, i sør mot Eidskog, og i vest mot Nes.

Administrasjonssenteret er Skarnes, som ligg ved der Oppstadåa renn ut i Glomma.

## Næringsliv
Landbruk er ei hovudnæring i kommunen. Jordbruket omfattar i hovudsak korn-, potet- og grovforproduksjon, elles vert det òg dyrka grønnsaker, frukt og bær. I kring 12 prosent av arealet er dyrka mark, mens 70 prosent er produktiv skog.

Største industriarbeidsplassane er hos trelastfirmaet Bergene Holm AS, godteriprodusentn Maarud og TINE Meiriet Odal.

## Kultur
* Odals Værk
* Galleri Lyshuset
* Odalstunet
* Maarud gaard

## Bilete

Fil:Galterud stasjon.jpg|Galterud stasjon på Kongsvingerbanen
Fil:Skarnes bru.jpg|Skarnes bru
Fil:Strømk2.jpg|Strøm kyrkje søraust for Skarnes


## Kjende sør-odølingar
* Øystein Sunde
* Amund Sjøbrend
* Lars Jacob Krogh
* Henning Myrvang
* Magnus Gullerud

## Idrettslag
* Skarnes IL
* Sander IL
* Galterud IL
* Disenå IL
* Slåstad IL
* Oppstad IL
* Fjelltun IL

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Sør-Odal kommune
Tora

:*For den jødiske heilage skrifta, sjå [[Torá]]*

**Tora** er eit norrønt kvinnenamn avleia av Tor. Namnet var mykje brukt rundt år 1900, men tapte populariteten og gjekk nesten ut av bruk rundt 1970. I dag er det i ferd med å bli teke i bruk igjen.

## Kjende namneberarar
* Tora Berger, skiskytar
* Tora Mosterstong, kongeleg frille
* Tora Aasland, politikar

## Anna

* Tora er òg namnet på hovudpersonen i ein romantrilogi av Herbjørg Wassmo

## Bakgrunnsstoff
Tynset kommune

**Tynset** er ein kommune i Innlandet fylke. Kommunen grensar mot nord til Rennebu og Midtre Gauldal, i nordaust og aust mot Tolga, i sør mot Rendalen og Alvdal, og i vest mot Folldal og Oppdal. 

Kommunen omfattar nå det aller meste av gamle Kvikne kommune der utvinning av kopar byrja rundt år 1630
i Kvikne koparverk. Koparverket var landets største og drive for kongeleg regning. Verket vart offisielt nedlagt
i 1812, men sporadisk drift foregjekk heilt fram til 1912.

## Kjende personar frå Tynset kommune
* Bjørnstjerne Bjørnson, forfattar

## Bilete

Fil:Tynset fra bygda.jpg|Tynset sett frå Tynsetbygda ein vinterdag, med Tronfjellet i bakgrunnen
Fil:Tynset rådhus.jpg|Rådhuset på Tynset, med kjempesparken i forgrunnen
Fil:Tynset Stasjon.jpg|Tynset stasjon på Rørosbanen


## Bakgrunnsstoff
* Tynset kommune
Våler kommune i Innlandet

**Våler kommune** er ein kommune i Solør i Innlandet fylke. Kommunen grensar i nord mot Elverum, i aust mot Trysil og Sverige, i sør mot Åsnes og i vest mot kommunane Stange og  Løten.

Våler i Solør er administrasjonssenteret.

## Bilete

Fil:Vaaler kirke.jpg|Våler kyrkje brann ned til grunnen i 2009.
Fil:Våler kirke.jpg|Ny kyrkje vart innvigd i 2015.
Fil:Våler stasjon.jpg|Våler stasjon
Fil:Krigsminnesmerke ved Haslemoen i Våler (Bauta).jpg|Russisk krigsminnesmerke ved Haslemoen


## Bakgrunnsstoff
*
Kristeleg Folkeparti

**Kristeleg Folkeparti** (KrF) er eit norsk politisk parti skipa i 1933.

Partiet sat i regjering frå 1997 til 2000 i regjeringa Bondevik I (med Senterpartiet og Venstre) og frå 2001 til 2005 i Regjeringa Bondevik II saman med partia Høgre og Venstre.  Statsministeren Kjell Magne Bondevik var frå KrF. Sidan 2019 har partiet vore del av regjeringa Solberg. 

Partiet har ein eigen ungdomsorganisasjon som heiter Kristeleg Folkepartis Ungdom (KrFU).

## Historie
Kristeleg Folkeparti vart fyrst skipa i Hordaland fylke. Mange, særleg i partiet Venstre såg med uro på at det vart lagt mindre og mindre vekt på kristne verdiar. Den 4. september 1933 vart avgjerda teken om å skipa eit nytt parti. Det nye partiet fekk gjennomslag allereie ved valet til Stortinget i 1933. Bibelskulestyrar Nils Lavik vart fyrste stortingsrepresentanten til Kristeleg Folkeparti.  

Ved valet i 1945 kom det store gjennombrotet til Kristeleg Folkeparti. Partiet stod utan eige organisasjonsapparat sentralt og lokalt, utan 
partiavis og med berre nokre få røynde politikarar. Kristeleg Folkeparti fekk likevel 117&nbsp;000 røyster eller knappe 8 % av røystene.  Det gav partiet åtte stortingsrepresentantar. Resultatet var ei stor overrasking. Partiet steig fram som eit verkeleg landsdekkjande parti.

Knut Arild Hareide var partileiar frå 2011 til 2019, og gjekk av som følgje av at partiet, etter eit ekstraordinært landsmøte, bestemte at partiet skulle søkje å bli ein del av Solberg-regjeringa. Hareide sjølv rådde partiet og landsmøtet til å søkja regjeringsmakt med Senterpartiet og Arbeidarpartiet. Nestleiar Olaug Bollestad sat som konstituert leiar fram til landsmøtet i april 2019, då Kjell Ingolf Ropstad vart vald til leiar i KrF.

### Stortingsval 1933-2017

¹ Ved desse vala stilte Kristeleg Folkeparti felleslister med eitt eller fleire av partia Det Nye Folkepartiet/Det Liberale Folkepartiet, Høgre, Senterpartiet eller Venstre, dette talet er eit overslag med røystene til felleslistene fordelt på dei einskilde partia.

## Kjelder

## Litteratur
* Olav Garvik (red): *Kristelig folkeparti; mellom tro og makt*, Oslo 1983. ISBN 82-02-09071-7
* Odd Jostein Sæter (red.): *Kristelig folkepartis historie 1933-1983; samling om verdier*, Oslo 1985. ISBN 82-991256-1-8

## Bakgrunnsstoff

*
* Statistikk om Kristeleg folkeparti i samfunnsforskning.no
* Samling om verdier; en studie av Kristelig Folkeparti 1969-2001
Trysil kommune

**Trysil** er ein kommune i Hedmark i Innlandet fylke med omkring 7000 innbyggjarar. Han grensar i nord til Engerdal og Rendalen, i vest til Åmot, og i sørvest mot Elverum og Våler. Den austre delen av kommunen er ei utbuling mot Sverige, slik at Sverige der omgir kommunen både i nord, aust og sør.

Jord- og skogbruk er dei viktigaste næringane, og Trysil er dessutan Noregs elgkommune, med 1000 elg felt i 2002.

Det største skianlegget i Noreg, Trysilfjellet, ligg i Trysil kommune. Skisporten har stått sterkt i Trysil og kommunen har fostra mange store skilauparar. Kommunevåpenet er pryda av to skistavar med tradisjonelle trinser.

Trysil hadde eige ordførarval i 2003. Ole Martin Norderhaug fekk 59,9 % av stemmene og vart vald til ordførar.

## Kjende personar frå Trysil
* Hallgeir Brenden – skilaupar.
* Magnus Buflod – lyrikar.
* Halvor Floden – barnebokforfattar.
* Tormod Haugen – barnebokforfattar.
* Sigmund Løvåsen – forfattar.
* Anita Moen – skilaupar.
* Sven Moren – forfattar.
* Gjermund Muruåsen – skilaupar. 
* Einar Skjæraasen – forfattar.
* Johan Sætre – skihoppar.
* Trysil-Knut – segnfigur.
* Halldis Moren Vesaas – forfattar og gjendiktar.

## Bilete

Fil:Trysil kirke.JPG|Trysil kyrkje i Innbygda
Fil:Aksel Lund Trysil.jpg|Aksel Lund Svinndal på skitrening i Trysil
Fil:NybergsundBru.jpg|Nybergsund bru kryssar Trysilelva.


## Bakgrunnsstoff
* Trysil kommune
Storebø

**Storebø** er administrasjonssenter og største bygda i Austevoll kommune i Vestland. Storebø hadde 1 658 innbyggjarar per 1. januar 2022.

## Historie
Storebø har vore kommunesenteret i Austevoll sidan 1964. Før det vart kommunestyremøta haldne på Bakholmen, ein gamal gjestgivarstad like utanfor Storebø.

I 1891 vart Austevoll kyrkje, soknekyrkja i Austevoll, flytta frå garden Austevoll på Hundvåkøy til Storebø.

Storebø var ein del av Lysekloster-godset fram til kring 1870 Namnet Storebø er brukt frå rundt 1650-talet, før det vart namnet skrive Bø eller Bøe. Storebø er truleg teke i bruk for å skilje garden frå **Litlabø** på Stord som også høyrde til Lysekloster.

I begynnelsen av februar 2017 blei ein av Noregs største COOP Extra-butikker bygd på Storebø. Butikken har eit bruttoareal på 2000 kvadratmeter, salgsareal på 1350 kvadratmeter, frys og kjøl på 400 kvadratmeter og kontorer og sosiale rom på 150 kvadratmeter, prislappen på bygget kom på omtrent 30 millioner kroner. Før denne butikken kom var det ein gammal bensinstasjon som brant ned i 2007.

## Referansar
NATO

**Den nordatlantiske traktat-organisasjonen** (**NATO**: *North Atlantic Treaty Organization*, fransk *Organisation du traité de l'Atlantique nord*, OTAN) er ein vestleg forsvarsallianse grunnlagd i Washington, D.C. 4. april 1949 av ei rekkje vestlege land som følgje av erfaringane dei hadde gjort under og etter den andre verdskrigen, for å sikre medlemslanda sin fridom og sikkerheit. Hovudkvarteret til NATO ligg i Brussel. Sidan 1. oktober 2024 har Mark Rutte vore generalsekretær i Nato.

## Historie
Medan frykta for tysk revansjelyst rett etter krigen hadde spelt ei viss rolle, endra denne prioriteringa seg raskt etterkvart som den kalde krigen starta, særleg då Koreakrigen braut ut, og frykta for eit sovjetisk åtak på vestmaktene vart sentral. Vest-Tyskland vart medlem i 1955, mellom anna for å sikre NATO større industriell vekt i Europa. Kjernen av traktaten er artikkel 5, som slår fast at eit åtak på eit NATO-land er eit åtak på heile alliansen.

Som eit svar på NATO, oppretta Sovjetunionen Warszawapakta. Åtaket kom aldri, og pakta sin femte artikkel vart fyrst tatt i bruk som fylgje av aksjonane i USA 11. september 2001. Alliansen har likevel spelt ei uvurderleg rolle for Vest-Europa si sikkerheit under den kalde krigen, og for forsoninga mellom tidlegare motstandarar.

Etter slutten av den kalde krigen og oppløysinga av Warszawapakta har fleire tidlegare medlemer av denne vorte medlemer av NATO i to utvidingsrundar, i 1999, 2004 og 2009. NATO omfattar no alle dei tidlegare Warszawapakt-landa utanom Sovjetunionen, dessutan Slovenia, Estland, Latvia, Litauen, Kroatia og Albania.

I 2005 vekka den tyske kanslaren merksemd med å ymte om at NATO burde reformerast. Særleg Tyskland og Frankrike ynskjer ei viktigare rolle for EU på kostnad av NATO.

## Generalsekretær

Mark Rutte er den noverande generalsekretæren i NATO.

Frå 2014 til 2024 var Jens Stoltenberg generalsekretær i NATO. Perioden hans vart forlenga fire gongar blant anna på grunn av krigen i Ukraina.

## Medlemsland

Forsvarsalliansen tel 32 medlemsland.

### Medlemsland som grunnla NATO i 1949
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Medlemsland som vart medlem av NATO under den kalde krigen
*  (1952)
*  (1952)
*  (1955)
*  (1982)

### Tidlegare [[Austblokka|Austblokk-land]] som har vorte medlem av NATO etter den kalde krigen
*  (1990) – vart automatisk ein del av NATO då DDR gjekk i oppløysing og heile området vart innlemma i den tyske forbundsrepublikken.
*  (1999) 
*  (1999)
*  (1999) 
*  (2004)
*  (2004)
*  (2004)
*  (2004)
*  (2004) 
*  (2004) 
*  (2004)
*  (2009)
*  (2009)
*  (2017)
*  (2020)

### Innlemming av tidlegare nøytrale land
*  (2023)
*  (2024)

## Sjå òg
* Partnarskap for fred

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Gin

**Gin** er eit klart brennevin som i hovudsak er laga av potet eller korn, med ein særmerkt smak frå einebær. Andre urter vert òg brukte som smakstilsetting, til dømes anis, røter frå angelica og iris, koriander, kanel og cassia.

Ein drikk sjeldan gin åleine, men drikken blir brukt i fleire drinkar, som *gin og [[tonic]]* og *[[cocktailen martini|martini]]*.

## Historie
Ginen si historie byrjar i 1572 i Nederland, der sjeneveren den dag i dag er arvtakaren etter den første ginen. Engelske soldatar førte gin til England, og i løpet av 1700-talet vart gin svært utbreidd i England. 

All gin var fram til 1870-talet ganske søt. Slik søt gin vert kalla Old Tom Gin. Etter dette vart det meir og meir populært med den nye og turrare typen London Dry Gin. Det er gin av denne typen ein bruker i Dry Martini. Det finst òg ein tredje type gin, Plymouth Dry Gin. 

## Kjente ginmerke

* Beefeater London Dry
* Bombay Sapphire
* Gordon's
* Tanqueray London Dry
* Hammer London Dry Gin
Masse

**Masse**, **materie** eller **substans** er ein eigenskap ved alt som som er karakterisert ved at stoffet har tregleik og tyngde (gravitasjon). Det vanlege symbolet er *m*. Masse må ikkje forvekslast med tyngde, som er proporsjonal med massen og med tyngdeakselerasjonen. Massen til ein lekam er nær konstant, same kvar han er, medan tyngda varierer med tyngdeakselerasjon.

SI-eininga for masse er kilogram. Eitt kilogram er 1000 gram og vert forkorta *kg*.

## Er massen konstant?

Det er nærliggande for oss å sjå massen som konstant. Dette er likevel ikkje rett i følgje Einsteins relativitetsteori der masse og energi er to sider av same sak. I følgje relativitetsteorien er 
::*E* = *m* *c*&sup2; 
der *E* er energi, *m* er masse og *c* er lysfarten i tomt rom, ein konstant.

Etter relativitetsteorien vil ein lekam som får tilført energi, for eksempel i form av auka rørsleenergi, derfor òg få auka massen. Det er likevel tradisjon for å sjå på massen som konstant fordi feilen dette fører til er så liten for lekamar med fart mykje lågare enn lysfarten.

## Masse kontra vekt

Omgrepet *masse* vert ofte samanblanda med vekt. Når ein seier at *«vekta er 52 kilo»*, meiner ein enten at gjenstanden har *masse* på 52 kilogram, eller at gjenstanden har vekt tilsvarande ein lekam med masse på 52 kg på jorda. Det siste skulle vore uttrykt som *«vekta er 52 kilopond»*. Ein pond er nemleg vekta av eitt gram masse på jorda. Pond er ikkje ei SI-eining og er derfor ikkje særleg mykje brukt. Skulle ein ha nytta SI-einingar for å fortelje vekta, skulle ein i staden ha sagt *«vekta er 510 [[newton]]»*.
Heimebrent

**Heimebrent** er i Noreg eit omgrep brukt om brennevin produsert utan særskilt løyve.
Namnet avspeglar ulovleg produksjon heime hjå privatpersonar, men uttrykket omfattar òg ulovleg produksjon i større skala.

Tradisjonelt vert heimebrent laga av *sats*: Råstoff som er blanda og sett til gjæring.
Mange slag råstoff kan brukast i satsen, men i Noreg er satsen ofte ei  blanding av vatn, sukker og gjær. Satsen vert destillert, men ofte med ein kvalitet som gir for store mengder fusel, og brennevinet vert difor reinsa med kolfilter. Ferdig heimebrent er ofte nesten rein alkohol (96% og lågare).

Det er forbode i dei fleste land å lage brennevin utan særskilt løyve, sjølv til eigen bruk. I Noreg er dette heimla i alkoholloven, der det står at ein må ha løyve for å produsere alkoholhaldig drikk. Denne loven gir likevel i § 6-1 høve til brygging av øl og vin til eige bruk.

Årsakene til at det er straffbart å brenne heime er mellom anna at det hindrar styresmaktene i å regulere bruken av alkohol gjennom avgifter, og at heimebrenten kan ha helseskadelege ureiningar som ville vorte fanga opp i internkontrollen til profesjonelle destilleri.

På New Zealand har det vore lov å brenne heime i fleire år. Det engelske omgrepet for heimebrent er *moonshine*, eit brennevin som vert laga i nattemørket.

## Heimebrenning i Noreg
Heimebrenning vart utbreidd i Noreg ut over 1700-talet.  I 1743 vart heimebrenning lovregulert, og forbodet vart innskjerpa i 1760.  Men gjennom grunnlova av 1814 vart det frå 1816 tillate å framstille brennevin for brukarar av matrikulert jord og for byborgarar med borgarbrev. Men som ei følgje av den sterke auken i bruken av brennevin, vart heimebrenning totalforbode frå 1842. Likevel har produksjon av brennevin halde fram, og spesielt fekk ulovleg handel med brennevin eit oppsving etter som den offentlege omsetjinga av alkohol vart avgrensa, spesielt i forbodstida i 1920-åra.  

## Sjå òg
*Karsk

## Kjelder
Slave

Ein **slave** er ein person som vert eigd av ein annan person eller ei verksemd for å utføra arbeid. Organiseringa av slavearbeid blir kalla slaveri.

Ein som er halden som slave har få eller ingen rettar. Han må jobbe som han får beskjed om og kan ikkje reisa dit han vil, men må flytta om eigaren hans seier det. Han kan ikkje ha fast eigedom og kan bli skild frå familien sin utan varsel.

Eit menneske kan bli slave ved å bli teken til fange av bandittar eller i krig, ved å bli seld av familien sin eller ved å ikkje kunne betala ei gjeld, eller ved å bli fødd av foreldre som er slavar. Å bli slave inneheld ofte tvang, men ikkje alltid. Det kan somme tider innebera eit lettare liv enn fattigdom og svolt.

## Ordsoge
Ordet *slave* kjem frå det latinske ordet *sclavus*, som romarane brukte om ei slavisk folkegruppe. Romarane hadde vunne over dette folket og brukte dei fleste av dei som slavar.

## Kjende slavar
**Nemnd i Bibelen**
*Hagar, mora til Ismael, var slave for Sara og patriarken Abraham
*Mosebøkene fortel at jødane var slavar i Egypt. Av desse var Josef, son av Jakob og Moses dei mest kjende.

**Mellomalderen**
*Tormod Kark, trælen og drapsmannen til Håkon jarl
*Mamelukkane var ei slavegruppe i Egypt som i 1250 grunnla eit dynasti i landet.
*Shajar al-Durr, egyptisk sultaninne
*Qutb ud din Aibak, som grunnla Slavedynastiet i Delhisultanatet

**Under [[trekanthandelen]]:**
*Olaudah Equiano/Gustavus Vasa, var ein igbo som blei teken som slave i noverande Nigeria og frakta til Amerika. Han kjøpte seg fri og blei seinare ein kjend forfattar og motstandar av slaveriet.
*Zumbi, brasiliansk opprørsleiar
*Ganga Zumba, brasiliansk quilomboleiar
*Anna Kingsley, senegalesisk-amerikansk slave og seinare plantasjeeigar
*Chico Rei, halvmytisk brasiliansk slave som kjøpte fri sonen sin og seg sjølv

**Moderne tid**
*Toussaint L'Ouverture, haitisk opprørsleiar
*Jean-Jacques Dessalines, haitisk opprørsleiar og statsoverhovud
*Chica da Silva, brasiliansk frigjort slave som sjølv blei ein rik slaveeigar
*Nat Turner, opprørsleiar for slavar i Virginia
*Denmark Vesey, afro-karibisk slave dømd for opprørsplanar
*London Ferrill, USA-amerikansk frigjort slave og metodistleiar
*Frederick Douglass, USA-amerikansk slave som rømte og blei ein kjend slaverimotstandar, talar, forfattar og statsmann
*Harriet Tubman, USA-amerikansk slave som rømte og blei aktiv i slavefrigjering og borgarrettskamp
*Mary Fields/«Stagecoach Mary», frigjort slave kjend som postbod

## Sjå òg
* Menneskehandel
* Træl
Atommasse

**Atommasse** er gjennomsnittsmassen av alle isotopane til eit grunnstoff slik det finst i naturen. Eininga for atommasse er **u** (atommasseeining). Ein **u** er definert som 1/12 av atommassen til karbon-12, som er ein isotop av karbon med til saman 12 nukleon. Atommassen i u har same talverdi som molmassen i gram per mol av grunnstoffet.

For kunstig framstilte atom er det oftast massen av den mest stabile isotopen som vert oppgitt.

Nesten all massen til eit atom ligg i atomkjernen fordi massen til elektrona er ekstremt liten samanlikna med massen til proton og nøytron. Eit proton og eit nøytron har omtrent like stor masse.
Dette gjer at massen til deuterium er om lag dobbelt så stor som massen til eit hydrogenatom av isotopen protium.

## Sjå òg
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet
Hundvåko

**Hundvåko**, òg kalla **Hundvåkøy**, er den tredje største øya i Austevoll kommune. Som dei fleste andre øyar ute mot kysten er kjenneteiknet nakne knausar, lyngheiar og litt skog. Øya er 10,7 kvadratkilometer og det bur kring 700 menneske der. 

Næringsgrunnlaget kjem frå havet. Her er den tettaste konsentrasjonen av ringnotsnurparar i landet, i alt 12 fartøy. Elles er fiskeoppdrett ei viktig næring her som i resten av kommunen. Villsauen beitar ute heile året i lyngheiane. Sauerasen har overlevd i dette karrige landskapet sidan vikingtida.

**Folketalsutvikling:**

## Referansar
Kjemisk binding

Ei **kjemisk binding** er ei kraft som verker mellom atom og får dei til å hengja saman. Kjemiske bindingar kan vera sterke eller svake. Nokre bindingar byggjer opp molekyl, andre bind saman ein større masse, og andre igjen verker mellom molekyl, atom eller ion utan å danna nye sambindingar. 

Kjemiske bindingar er gjerne eit resultat av elektrondeling og elektrisk spenning mellom ulike atom. 

Metallbinding, ionebinding og kovalent binding vert rekna som sterke bindingar. Dette er intramolekylære krefter som bind saman atom i eit molekyl og dannar ei kjemisk sambinding. I kovalente bindingar deler atoma eit eller fleire par elektron, medan atom i ei ionebinding får eller mistar elektron. Ofte kan ei kovalent binding ha ein viss grad av ionisk karakter eller omvendt. 

Hydrogenbinding, van der Waals binding og dipolbinding vert rekna som svake bindingar. Denne typen binding verkar mellom molekyl, atom eller ion som ikkje er bunde til kvarandre på annan måte. Hydrogenbindingar er sterkast av desse. 

## Sjå òg
* bindingsenergi
* Intermolekylære bindingar
V

**V (v)** er den tjueandre bokstaven i det normale latinske alfabetet. Eigentleg er han same bokstav som U, for teiknet for vokalen u vart på latin òg nytta for halvvokalen (konsonantisk u). Bokstavnamnet ve er nydanna i analogi med be, pe osb. På norsk er v ein stemd labiodental spirant som blir uttalt med underleppa mot overtennene. Det er den stemde lyden som svarer til ustemd f. På tysk vert v som oftast uttalt som f.

## Historie
V kjem frå den semittiske bokstaven *[[waw]]*, og vart forenkla til v av etruskarane. Romarane skreiv bokstaven både slik me trykkjer han no, og som ein liten u, slik mange fortsatt gjer i handskrift. Då ein byrja å bruka store og små bokstavar i mellomalderen brukte ein paret V/u, slik at ein fekk til dømes *Vniuersitas*. Ved renessansen skilde ein dei to bokstavane U og V, ettersom dei hadde vorte to ulike lydar, og liten v og stor U vart lagde til alfabetet.

Under den andre verdskrigen fekk bokstaven V stort verd i propagandaen. I juli 1941 innførte den britiske pressa det som symbol på siger (engelsk *Victory*) og samstundes vart det såkalla V-teiknet innført. Det bestod i at ein lyfte handa med sprikande peike- og langefinger. BBC nytta V frå morsealfabetet (...−) som kjenningssignal i sendingane sine i dei okkuperte landa, og ein laga symbolikk av at Beethovens 5. symfoni, skjebnesymfonien, starta med same rytme V i morsealfabetet. I dei tyskokkuperte landa vart V-en ofte måla eller teikna på husvegger og plankegjerde. Den tyske propagandaen gjorde eit mislukka forsøk på å svare på dette ved sjølv å annektere V-teiknet, som skulle stå for Viktoria. I etterkrigstida har V-teiknet òg vorte (mis)brukt som sigersteikn.

I NATO sitt fonetiske alfabetet kallar ein v *Victor*.

## Tyding

**Samfunn**

Som førstebokstaven i det engelske ordet *Victory*, siger, er bokstaven vorte brukt som eit kamp- og sigersteikn.

* Som bilkjennemerke for land står V for Vatikanstaten.

* I romartala står V for talet 5.

* forkorting for det romersk førenamnet Valerius.

* forkorting for venstre, verb, vest og vestleg.

* føre etternamn forkorting for nederlandsk van og tysk von som tyder «av» eller «frå». 

* forkorting for tysk *Vergeltungswaffe*, som tyder «gjengjeldingsvåpen», eit omgrep nytta om to tyske våpen under den andre verdskrigen, V-1 og V-2. Opphavleg stod V for *Versuchsmuster*, «eksperimenttype».

**Naturvitskap**

* Innan elektrisitet er V den SI-avleia eininga for volt, for elektrisk spenning og potensial. 
* I kjemi står V for grunnstoffet vanadium.
* I biokjemi står V for aminosyra valin.
* I fysikk er v ofte ein variable for fart, *velocity*

**Kultur**
* i musikk forkorting for italiensk *violino* (fiolin), *voce* eller *voci* («stemme(r)»), og «volti» («vend (bladet)»).

## Kjelder
*
Rusbrus

**Rusbrus** er ein ferdigblanda cocktail på flaske.

Rusbrus var i løpet av heile 1990-talet berre å få kjøpt på Vinmonopolet og utestader med skjenkeløyve for brennevin. Alkoholprosenten i rusbrus svarer som regel til øl.

Framstegspartiet (FrP) anka eit stortingsvedtak i 1997 om å berre selje rusbrus på Vinmonopolet inn for EFTA-domstolen. Her fekk FrP medhald i anken sin. Grunnlaget for vedtaket var at norsk alkoholpolitikk forskjellshandsama ølprodusentane og rusbrusprodusentane. EU sitt regelverk om frihandel sa at alle alkoholhaldige varer med same styrke skulle ha like vilkår. Norske styresmakter fekk då eit ultimatum om anten å flytte ølet til Vinmonopolet eller å flytte rusbrusen ut i butikkane. Norske styresmakter valde det siste. Frå 1. januar 2003 vart det opna for sal av rusbrus i butikk. Det vart samstundes opna for at stader med skjenkeløyve for øl òg kunne skjenke rusbrus.
Vinmonopolet

**AS Vinmonopolet** er eit norsk særlovselskap eigd av staten under Helse- og omsorgsdepartementet. Føretaket har eit statleg, nasjonalt monopol på butikksal av vin, brennevin og sterkøl.

## Historie
Vinmonopolet vart etablert som eit privat aksjeselskap under statleg kontroll 30. november 1922. Etterkvart kjøpte staten ut dei private eigarinteressene, og etter 1939 har Vinmonopolet vore eit fullt ut statleg føretak.

I 2023 hadde AS Vinmonopolet 348 butikkar og rundt 2000 tilsette.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Elektromagnetisk stråling

**Elektromagnetisk stråling** er bølgjer som forplantar seg i rommet med ein elektrisk og ein magnetisk komponent.
Desse elektromagnetiske bølgjene forplantar seg i rommet med lysfarten.

Maxwells likningar forutsa den elektromagnetiske strålinga og Heinrich Hertz påviste henne i 1888.

I fylgje teorien vil eit oscilerande elektrisk felt generere eit oscillerande magnetisk felt, som i sin tur genererer eit oscillerande elektrisk felt, og slik vil ei elektromagnetisk bølgje forplante seg i rommet. Den elektriske og den magnetiske komponenten står vinkelrett på kvarandre og på forplantningsretninga.

Elektromagnetisk stråling har forskjellige eigenskapar og bruksområde avhengig av bølgjelengda (frekvensen). Den strålinga vi alle kjenner best, er lys. Alt lys er elektromagnetisk stråling. Bølgjelengdene for synleg lys femner frå om lag 400nm til 700nm (sjå tabellen).

Stråling med andre bølgjelengder har andre namn:radiostråling (bølgjelengd over 1m),
mikrobølgjer (1mm&nbsp;–&nbsp;1&nbsp;000mm),
infraraud stråling (700nm&nbsp;–&nbsp;14&nbsp;000nm),
uv-lys (bølgjelengd 30nm&nbsp;–&nbsp;400nm),
røntgenstråling (0,03nm&nbsp;–&nbsp;30nm) og
gammastråling (alt under 0,03nm).

Energimengda i elektromagnetisk stråling er gjeven ved formelen
:E=hc/\lambda  \,
der
E er energien i eitt foton,
*h* er Plancks konstant,
*c* er lyshastigheita
og λ (lambda) er bølgjelengda til strålinga.  Jo kortare bølgjelengd, dess større fotonenergi.

## Sjå òg
* Det elektromagnetiske spekteret
* Bølgjelengd
Brønnøysundregistera

**Brønnøysundregistera** er ein norsk forvaltningsetat med ansvar for ei rekke nasjonale kontroll- og registreringsordningar. Brønnøysundregistra er underlagt Nærings- og fiskeridepartementet og får årleg tildelingsbrev som regulerer måla og dei økonomiske rammene deira. Etaten sitt overordna mål er å bidra til auka verdiskaping gjennom å forvalte registerdata på ein slik måte at det gir tryggleik, orden og oversikt for næringslivet, offentleg sektor og i samfunnet generelt. 

## Register
Brønnøysundregistera forvaltar følgjande register:

* Einingsregisteret
* Frivilligregisteret
* Føretaksregisteret
* Jegerregisteret
* Konkursregisteret
* Lausøyreregisteret
* Reknskapsregisteret
* Akvakulturregisteret
* Ektepaktregisteret
* Eco-Management and Audit Scheme (EMAS)
* Oppgåveregisteret
* Partiregisteret
* Registeret for utøvarar av alternativ behandling
* Reservasjonsregisteret
* Kommunalt rapporteringsregister
* Register over reelle rettshavarar
* Stønadsregisteret

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Brønnøysundregistera
Einar Gerhardsen

**Einar Henry Gerhardsen** () var ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet. Han var statsminister frå 1945 til 1951, frå 1955 til 1963 og frå 1963 til 1965.

I 1919 vart han formann i Vegvesenet si arbeidarforening og året etter i Oslo Arbeidersamfunn. Frå 1919 til 1926 var han sentralstyremedlem i Arbeidernes Ungdomsfylking (AUF), med ein periode som nestformann og som formann. I denne tida var han òg i sekretær i Norsk kommuneforbund i eitt år og sekretær i Det norske Arbeidarparti i tre år. Så vart han sekretær i Oslo Arbeiderparti frå 1926 til 1936.

Under den andre verdskrigen var Gerhardsen aktiv i motstandsrørsla, og han vart arrestert og send til konsentrasjonsleir i Tyskland. Han sat i Sachsenhausen frå 1942 til 1944, så på Grini til freden kom i 1945.

Medan og etter han var statsminister var han ein respektert person, til og med mellom dei som ikkje delte dei sosialdemokratiske synspunkta hans. Han vart populært kalla *Landsfaderen* for å ha leia til å bygge Noreg etter den 2. verdskrigen.  Det vart lagt vekt på å byggja ein velferdsstat, med omfordeling av goda gjennom eit progressivt skattesystem.

I ein biografi om Gerhardsen har det kome fram at han gjorde framlegg om samarbeid med tyskarane sommaren 1940. Dersom det hadde vorte kjent etter krigen, kunne han ha fått store problem med å verta statsminister etter krigen.

Kritikarar av Gerhardsen og Arbeidarpartiet har skildra Noreg i Gerhardsen si styringstid som noko nær ein eittpartistat. I gransking av norske etterretningsorganisasjonar har det kome fram eit samrøre mellom etterretningstenesta og partiapparatet i Arbeidarpartiet.

Den 29. februar 1948 heldt Gerhardsen den såkalla Kråkerøytala. Tala innleia eit oppgjer med Norges Kommunistiske Parti og kommunistar i fagrørsla. Kommunistar i nært samband med Sovjetunionen hadde nett teke makta i Tsjekkoslovakia.

Gerhardsen mottok i 1970 St. Hallvards-medaljen, i 1971 Peer Gynt-prisen og i 1972 Borgardådsmedaljen i gull.

## Sjå òg
* Johan Nygaardsvold si regjering (20. mars 1935-25. juni 1945)
* Einar Gerhardsen si fyrste regjering Samlingsregjering (25. juni 1945 - 1. november 1945)
* Einar Gerhardsen si andre regjering A (1. november 1945 - 19. november 1951)
* Oscar Torp si regjering A (1. november 1951 - 22. januar 1955)
* Einar Gerhardsen si tredje regjering A (22. januar 1955 - 28. august 1963)
* John Lyng si regjering H, KrF, Sp, V (28. august 1963 - 25. september 1963)
* Einar Gerhardsen si fjerde regjering A (25. september 1963 - 12. oktober 1965)
* Norske regjeringar
* Lengst sitjande norske statsministrar

## Bakgrunnsstoff
* Einar Gerhardsen: Fattiggutten som ble statsminister. 2019-09-15. NRK
* Biografi over Einar Gerhardsen hos dna.no 
*
Nersetra

**Nersetra** er eit gardsbruk på austsida av Foldfjorden, som ligg høgare enn dei andre gardane på Semundseth og Ålmo.
Foldfjorden

:*For fjorden [[Folda i Namdalen|Folda]] i [[Nord-Trøndelag]], sjå [[Foldafjorden]]*

**Foldfjorden** skjer seg inn i og deler den ytre delen av Ertvågsøya i Aure kommune på Nordmøre i to. Foldfjorden er på to stader så smal at det oppstår tidvasstraumar. Den ytre straumen er sterkast og når han ber på det sterkaste er det berre så nettast at ein kjem seg gjennom med ein 5 hk påhengsmotor på ein færing. Den indre straumen, som ligg mellom Myllåvågjen og Foldvågjen er ikkje sterkare enn at han kan roast. Fjorden utvidar seg i Mellomvågen, som ligg mellom dei to straumane. Follvåjen ligg mellom den indre straumen og eit smalvore sund som vert kalla Kjeftainn. Den indre delen av fjorden er om lag ein km brei. Foldfjorden er om lag sju km lang. med eit største djup på rundt 100 m. 

## Hydrologi
Dei to straumane fører til at vatnet i Foldfjorden ikkje er så salt som vanleg sjøvatn, noko som i stor grad påverkar fisk og anna fauna. Dette gjeld særleg den indre delen av fjorden, der det knapt nok veks tang og tare. Torsk som vert fiska i Foldfjorden er ofte mager og høver best som kattmat, medan lyr og sei ofte held bra kvalitet. Det låge saltinnhaldet fører òg til at isen legg seg tidleg på Foldfjorden, særleg om det vert kaldt rett etter at det har vore stor vassføring i elvene. 

## Samferdsel
Fylkesveg 682 går på austsida av fjorden, frå Espset til Ålmo og vidare innover til Vågosen (Aresvik ferjekai), der det er ferje til Hendset. Frå Ålmo går det veg på vestsida av fjorden til Bårdset. Tidlegare gjekk vegen til Bårdset frå Husby, men denne vegen er berre vedlikehalden til Vikan og vegen frå Vikan til Bårdset er ikkje lenger farande med køyretøy. Det er bru over den ytre straumen og Fylkesveg 680 går frå Espset til Sagvågen, Vingsternes og vidare over til Tustna, via Imarsundbrua over Imarsundet. Vegen held fram til Tømmervåg, der det er ferje til Seivika, der vegen held fram til Kristiansund. Andre vegen frå Espset går Fylkesveg 680 til Giset og over Mjosundbrua, Smalsundbrua og Aursundbrua, til Kjelklia på fastlandet. Frå Giset går Fylkesveg 362 inn Mjosundet og til Vågosen.
 

## Sjå òg
* Foldfjordsvegen
Kjeftainn

**Kjeftainn** er eit smalt sund rett innom Fållvåjen i Foldfjorden. Soga seier at Kjeftainn vart til ved at ein jutul drog saman sundet med ein ulltråd. Men jutulen var for sterk, så han sleit av ulltråden og datt attåbak. Ein kan framleis sjå merket i berget der han vart sitjande.
Scotland Yard

**New Scotland Yard**, ofte kalla **Scotland Yard** eller **The Yard**, er hovudkvarteret til Metropolitan Police Service, som er politietaten for Stor-London. Hovudkvarteret ligg på Broadway i Westminster.

Namnet stammar frå hovudkvarteret si opphavlege plassering i ei gate kalla Great Scotland Yard.

Scotland Yard var eitt av dei første moderne politivesena i verda, og blei grunnlagd av den britiske innanriksministeren Robert Peel i 1829.
Sykloheksan

**Sykloheksan** (C6H12) er eit sykloalkan med 6 karbonatom og 12 hydrogenatom. Denne sambindinga finst i to konformasjonar. I begge er to av atoma i ringen bøygd ut av planet. I båtforma er begge bøyg i same retning, i stolforma er dei bøygd i motsett retning.
Biri Glassverk

**Biri Glassverk**, **Birid Glasværk** eller **Biri Glasfabrique** var ei verksemd som framstilte glas, mest vindaugsglas og flasker i grønt glas, på Biri. Verket låg på garden Svene i det som i dag er Gjøvik kommune.

Verket vart oppretta av Det kongelige oktroajerede Norske Kompagni i 1761, men produksjonen kom ikkje i gang før om lag 1764. Verksemda vart endeleg lagt ned i 1880, det hadde også vore opphøyr i verksemda frå ca. 1843 til 1855. Det hadde vore fleire ulike eigarskap i driftstida, på slutten vart verket drive av same selskap som det som stod bak Hadeland Glassverk og Hurdal Glassverk.

## 1764-1809 Kauffeldt-perioden

I 1764 kom Bernt Kauffeldt frå Mecklenburg til Biri. Frå 1769 var han hyttemeister og han vart forvaltar ved verket i 1787.
Etter kvart kom sonen Caspar Kauffeldt til å ta over den forretningsmessige sida av drifta medan faren Bernt konsentrerte seg om den daglege drifta.
Etter at Bernt døydde i 1791 overtok kona Dorothea saman med sonen Caspar paktinga av verket.
Frå 1794 var Caspar einepaktar fram til 1809.

Caspar Kauffeldt var ein dyktig drivar og i 1809 var Biri glassverk større enn Hadeland glassverk og på høgde med Hurdal glassverk.

I 1843 gjekk verket konkurs. Drifta vart tatt opp att i 1855.

Verket har òg vore kalla Birid Glasværk, Biri Glasfabrique og Biri Glasværk.

I 1769 vart det utskrive ekstraskatt for dei som arbeidde ved verket. Skattelistene eksisterer i dag og gir oversikt over kven som arbeidde ved verket og kor mykje dei fekk batalt.

## Bakgrunnsstoff
* Side frå regnskapsprotokoll, Riksarkivet 
* Om ulike yrkestittlar og tilhøyrande arbeidsoppgåver, Slektshistorielaget 
* Norsk glasshåndverk på 1700-tallet 
* Kavl 
* Kavl og flasker 

## Referansar
Propan

**Propan** (C3H8) er eit alkan. Ved normalt trykk og temperaturar over -42&nbsp;°C er propan ein fargelaus, brennbar og lukftfri gass som er tyngre enn luft. Ein tilset gjerne luktstoff til gassen for lettare å oppdage lekkasjar ved bruk. Propan frys til is ved ca. -190&nbsp;°C under normalt trykk. Ved moderat auka trykk går propan over til væskeform i romtemperatur, noko ein høyrer om ein rister på ein propanboks eller -flaske. 

## Bruk av propan
Propan er ei effektiv energikjelde og brukast i det daglege som brennstoff til gassbrennarar slik som kokeapparat på hytter o.l., då gjerne i blanding med butan. 1 kg propan gir 12,8 kWt, noko som svarar til 1,3 liter parafin eller 1,5 liter bensin. Ei standard 11 kilos propanflaske gir med andre ord meir enn 140 kWt. 

Propan er eit viktig råstoff i den petrokjemiske industrien til framstilling av etylen og propylen. 

Propan har òg vorte vanleg i bruk som drivgass for sprayboksar etter at CRC-forbodet tredde i kraft.

## Sjå òg
* Hydrokarbon
Edgar Allan Poe

**Edgar Allan Poe** () var ein amerikansk forfattar, diktar, litteraturkritikar og redaktør. Han er mest kjend for sine «gotiske» skrekkforteljingar som til dømes *Huset Ushers fall*, stemningsfulle dikt som *The Raven* og for *Morda i Rue Morgue*, ei av dei første krimforteljingane i verda. Han levde eit myteomspunne liv med alkoholisering og ei rekkje personlege nedturar. Poe var svært viktig for utviklinga av den moderne skrekksjangeren og science fiction.

## Livssoge
Poe mista tidleg foreldra sine. Faren, skodespelaren David Poe, forlet mora før han var fødd, og mora Eliza Poe døydde då han var tre år gammal. Han blei teken hand om av den rike kjøpmannen John Allan og Frances «Fanny» Valentine Allan, som let han døypa og påkosta utdanninga hans i England og Richmond i Virginia.

## Verk
### Dikt
* *A Dream* (1827) 
* *A Dream Within a Dream* (1827) 
* *Dreams* (1827) 
* *Tamerlane* (1827) 
* *Al Aaraaf* (1829) 
* *Alone* (1830) 
* *To Helen* (1831)
* *Israfel* (1831)
* *The City in the Sea* (1831) 
* *The Conqueror Worm* (1837) 
* *Silence* (1840) 
* *Lenore* (1843) 
* *Dreamland* (1844) 
* *The Raven* (1845)
* *Ulalume* (1847) 
* *Eureka* (1848)
* *Annabel Lee* (1849) 
* *The Bells* (1849)

### Noveller
* *Berenice* (1835)
* *Ligeia* (1838)
* *William Wilson* (1839) 
* *The Devil in the Belfry* (1839)
* *The Fall of the House of Usher* (1839) 
* *A Descent into the Maelstrom* (1841) 
* *The Masque of the Red Death* (1842) 
* *The Oval Portrait* (1842) 
* *The Pit and the Pendulum* (1842) 
* *The Gold-Bug* (1843) 
* *The Black Cat* (1843) 
* *The Tell-Tale Heart* (1843) 
* *The Oblong Box* (1844) 
* *The Premature Burial* (1844) 
* *The Spectacles* (1844)
* *The Balloon-Hoax* (1844) 
* *The Facts in the Case of M. Valdemar* (1845) 
* *The Cask of Amontillado* (1846) 
* *The Light-House* (ikkje fullført, publisert posthumt i 1909 og 1942)

#### Auguste Dupin-forteljingane
* *The Murders in the Rue Morgue* (1841) 
* *The Mystery of Marie Roget* (1843) 
* *The Purloined Letter* (1844) 

### Roman
* *The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket* (1838)

### Essay
* *The Philosophy of Composition* (1846)

### Skodespel
* *Politian* (fragment, 1835)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff