open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Det jamaikanske riksvåpenet

**Det [[Jamaica|jamaikanske]] [[riksvåpen]]et** er eitt av dei eldste våpna tildelte britiske koloniar. Det vart laga av briten William Sandcroft, som då var erkebiskop av Canterbury, og teke i bruk i 1661. Våpenet vart endra noko i 1957.

Våpenet viser eit par tainoar frå øya, ein innfødd spisskrokodille på ein trestokk, og eit mønster med ananas, fordi då våpenet blei laga meinte ein at ananas kom frå Jamaica.

Det originale mottoet på latin, «Indus Uterque Serviet Uni», blei endra til engelsk «Out of Many, One People» (*Av mange, eitt folk*) då landet blei sjølvstendig i 1962. 

## Bakgrunnsstoff
* mfaft.gov.jm: Kort om våpenet
* jamaicanpride.com: Kort om våpenet, med bilete av den gamle versjonen.
Movatnet i Kvam

**Movatnet** er ein vatn i Norheimsund i Kvam herad. Det er skild frå Hardangerfjorden med ein straum. Då saltvatn renn inn i Movatnet ved flod, er Movatnet fylt med brakkvatn og det er fiska saltvassfisk som torsk i vatnet.
Movatnet

**Movatnet** er eit namn på fleire innsjøar i Noreg:
* Movatnet i Levanger
* Movatnet i Kvam
* Movatnet i Førde
* Movatnet i Eid
Fjøre

**Fjøre sjø** eller **fjære sjø**, òg kalla **lågvatn** eller **ebbe**, er når tidvatnet er på sitt lågaste. Ved kvar fullmåne og nymåne er fjøra lågare enn normalt og blir kalla springfjøre, medan ved kvar halvmåne er fjøra høgare enn normalt og blir kalla nippfjøre. Langfredagsfjøra er kjent for å vere svært låg. 

Fjøre kan også visa til den delen av stranda som blir synleg ved lågvatn.
**Fjøremål** eller **lågvasslinja** er det lågaste nivået sjøen fell til. Det motsette er *flomål*.

## Kjelder
Movatnet i Førde

**Movatnet** er ein innsjø som ligg i Sunnfjord i Vestland. I austenden av vatnet ligg grenda Mo i Sunnfjord, her har Mo og Jølster vidaregåande skule sin jordbruksskole. E39 kryssar vatnet ved Sunde, eit av utbyggingsområda i Førde kommune.

Movatnet er eitt av vatna som er med i Sunnfjord aurefiskefest, og er eit godt fiskevatn for aure.
Vinkelagam

**Vinkelagam** (*Gonocephalus*) er ei slekt innan agamfamilien.

## Artar av vinkelagamar

**[[Gonocephalus bellii]]*
**[[Gonocephalus beyschlagi]]*
**[[Gonocephalus borneensis]]*
**[[Gonocephalus chamaeleontinus]]*
**[[Gonocephalus doriae]]*
**[[Gonocephalus grandis]]*
**[[Gonocephalus interruptus]]*
**[[Gonocephalus klossi]]*
**[[Gonocephalus kuhlii]]*
**[[Gonocephalus lacunosus]]*
**[[Gonocephalus liogaster]]*
**[[Gonocephalus megalepis]]*
**[[Gonocephalus mjoebergi]]*
**[[Gonocephalus robinsonii]]*
**[[Gonocephalus semperi]]*
**[[Gonocephalus sophiae]]*

## Kjelder
{{liminn:omsett|en|dato=11. november 2005 |tittel=Gonocephalus]]

## Bakgrunnsstoff
*
Agamfamilien

**Agamar** er ein familie av øgler som omfattar over 300 artar i Afrika, Asia, Australia, og nokre få i Sør-Europa. Dei har mykje til felles med leguanane frå Amerika

Agamar er aktive om dagen. Mange artar er svært godt utvikla til å leva i varme ørkenar, medan andre held til i trea i regnskogar.

## Slekter
**Underfamilien Agaminae**
* *[[Acanthocercus]]*
* *[[Acanthosaura]]*
* *[[Agama]]*
* *[[Amphibolurus]]*
* *[[Aphaniotis]]*
* *[[Brachysaura]]*
* *[[Bronchocela]]*
* *[[Bufoniceps]]*
* *[[Caimanops]]*
* *[[Calotes]]*
* *[[Ceratophora]]*
* *[[Chelosania]]*
* *[[Chlamydosaurus]]*
* *[[Cophotis]]*
* *[[Coryphophylax]]*
* *[[Cryptagama]]*
* *[[Ctenophorus]]*
* *[[Dendragama]]*
* *[[Diporiphora]]*
* *[[Draco_lizard|Draco]]*
* *[[Gonocephalus]]*
* *[[Harpesaurus]]*
* *[[Hydrosaurus]]*
* *[[Hypsicalotes]]*
* *[[Hypsilurus]]*
* *[[Japalura]]*
* *[[Laudakia]]*
* *[[Lophocalotes]]*
* *[[Lophognathus]]*
* *[[Lyriocephalus]]*
* *[[Mictopholis]]*
* *[[Moloch]]*
* *[[Oreodeira]]*
* *[[Oriocalotes]]*
* *[[Otocryptis]]*
* *[[Phoxophrys]]*
* *[[Phrynocephalus]]*
* *[[Physignathus]]*
* *[[Pogona]]*
* *[[Pseudocalotes]]*
* *[[Psammophilus]]*
* *[[Pseudotrapelus]]*
* *[[Ptyctolaemus]]*
* *[[Rankinia]]*
* *[[Salea]]*
* *[[Sitana]]*
* *[[Trapelus]]*
* *[[Tympanocryptis]]*
* *[[Xenagama]]*

**Underfamilien Leiolepinae**
* *[[Leiolepis]]*
* *[[Uromastyx]]*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Agamas|Agamas]]» frå ,  den 11. november 2005.*
Paragliding

**Paragliding** er ein idrett og fritidssyssel som går ut på å flyga ved hjelp av ein skjerm, på liknande vis som ved hanggliding.

## Bakgrunnsstoff
Historia de Gentibus Septentrionalibus

**Historia de Gentibus Septentrionalibus** er eit monumentalt bokverk skrive av den svenske biskopen Olaus Magnus (1490-1557), fyrst utgjeve i Roma i 1555. Tittelen kan direkte omsetjast frå latin som 'historia om folkeslaga som bur under Karlsvogna'. Boka er omsett til svensk som *Historia om de nordiska folken*. Tidlegare hadde Olaus Magnus gjeve ut kartet Carta Marina, som er eit av dei fyrste karta over Skandinavia. 

Bokverket vart populært på grunn av mange illustrerande teikningar av folk og deira skikkar. Mykje av skildringa kan i ettertid sjåast på som overdriving, men kan vera ei kjelde til korleis Norden vart sett på i denne tida.

## Utdrag
Svensk omsetjing av den latinske originalen med attgjeving av dei originale illustrasjonane:

## Bakgrunnsstoff

* Olaus Magnus, *Historia om de nordiska folken*; [efterskrift: Kurt Johannesson]. Opphavleg latinsk utgåve: Roma 1555, opptrykk av Michaelisgillets svenske omsetjing frå 1909-1925; [Hedemora] 2010: Gidlund ISBN 978-91-7844-795-4. [Hedemora] 2001: Gidlund ISBN 91-7844-327-X
;Nettlenkjer
* Historien om folkene i nord  Universitetsbiblioteket ved Universitetet i Tromsø
*Boka bak mytane om Norden (2. august 2020) NRK
Brazzaville

**Brazzaville** er hovudstaden i Republikken Kongo. Byen ligg ved Kongoelva. På andre sida av elva ligg Kinshasa, hovudstaden i Den demokratiske republikken Kongo.

## Historie
Byen vart grunnlagd i 1880. Den franske oppdagaren Pierre Savorgnan de Brazza vert rekna som grunnleggjar. Byen vart òg oppkalla etter han. 
I området der byen vart grunnlagd låg landsbyen Ntamo 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Med hjartet på rette staden

***Med hjartet på rette staden*** (originaltittel: ***Heartbeat***) er ein britisk fjernsynsserie som byrja å gå i 1992 og endå går på fjernsynskanalen ITV. Serien føregår på 1960-talet og er sentrert rundt livet på ein liten politistasjon, ein pub og ein bilverkstad/eit gravferdsbyrå i Aidensfield, ein fiktiv versjon av landsbyen Goathland i North Yorkshire, der serien for det meste vert filma. Musikk frå 60-talet er eit vesentleg innslag i serien, både i handlinga og som lydspor.

Bøkene i *Constable*-serien av Nicholas Rhea var utgangspunkt for serien. Serien vert send i Noreg på NRK1 som laurdagsunderhaldning. Han er teksta på nynorsk.
Arquebus

**Arquebus** er eit ord som kan ha fleire tydingar:
* arkebuse, eit skytevåpen som vart nytta frå 1400-talet til 1600-talet og var ein forløpar for musketten.
* Kodenamnet Arquebus som vart nytta for ein av den norske motstandsrøyrsla sine radiosendarar under Andre verdskrigen.
* Arquebus krigshistorisk museum i Førdesfjorden, Tysvær kommune.
Sámi Áigi

***Sámi Áigi*** (namnet tyder «Samisk tid») var ei samiskspråkleg (nordsamisk) avis som kom ut i Karasjok i tida 1979-1993. *Sámi Áigi* hadde økonomiske problem i store delar av levetida si, og gjekk til slutt konkurs i mars 1993. Avisa tok til å kome ut då den første nordsamiske rettskrivinga vart vedteken, og spelte ei svært viktig rolle for å få teke den nye rettskrivinga i bruk. Då *Sámi Áigi* gjekk konkurs vart det grunnlagt ei ny avis, *[[Min Áigi]]* ('Vår tid'), som framhald til *Sámi Áigi*.

Redaktørar i *Sámi Áigi*:

* Per Olav Porsanger (1986)
* Bjarne Store Jakobsen (1987-1989)
John D. Rockefeller

**John Davison Rockefeller** () var ein amerikansk kapitalist og industrileiar frå New York. Han var ein av dei mest framgangsrike personane i den tidlege oljeindustrien i USA. Han grunnla selskapet Standard Oil Company i 1863. Selskapet var drive fram til å verta det største oljeselskapet i verda. Ei tid var han den rikaste personen i verda. 

## Bakgrunnsstoff
* The Rockefellers
* Illustrert artikkel om John D. Rockefeller og Standard Oil
Toronto

**Toronto** er den største byen i Canada og og hovudstad i provinsen Ontario. Byen har i eit folketal på kring 5&nbsp;600&nbsp;000, etter eit overslag gjort i 2004 2&nbsp;500&nbsp;000 av desse bur i sjølve bykjerna, resten i forstadane. Toronto er med dette den femte største byen i Nord-Amerika. Samstundes er han eitt av dei viktigaste sentera for finans og handel i Canada og Nord-Amerika. Byen er heimstad for meir enn 80 etniske grupper og meir enn 100 forskjellige språk. Slik er Toronto ein av dei mest fleirkulturelle byane i verda.

Fram til 1970-talet var Toronto den nest største byen i Canada, etter Montreal. Den økonomiske veksten til byen vart styrkt då St. Lawrence-kanalen stod ferdig i 1959, Kanalen gjorde det mogleg for større skip å ta seg inn til Dei store sjøane. Delar av Torontos vekst er vorte tilskrive Parti Québécois (PQ) si maktovertaking i provinsen Quebec og provinshovudstaden Montreal i 1976. PQ innførte mange lovar som gav fransk føremoner i høve til engelsk. Mange engelskspråklege montrealarar flytta til det meir engelskvenlege Toronto.

CN Tower er eit 553 meter høgt radio og fjernsynstårn, og er eit vidgjete landemerke i Toronto.

Hovudflyplass for byen er Toronto Pearson internasjonale lufthamn. Flyplassen ligg i Mississauga rett utanfor bygrensene i vest, og ein av dei flyplassane i verda med mest trafikk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt** () var USA sin 26. president. Roosevelt vart visepresident i 1901, og vart president etter at William McKinley vart teken livet av i september 1901. Nevøen Franklin D. Roosevelt vart seinare USA sin 32. president (1933-1945).

Theodore Roosevelt var den fyrste presidenten i USA som reiste utanfor landegrensene medan han fungerte som president. Han reiste til Panama for å kunna sjå bygginga av Panamakanalen. For fredsmekling i høve den russisk-japanske krigen i 1905 vart han tildelt Nobels fredspris i 1906. 

Roosevelt dreiv med både boksing og bryting. Etter å ha sett ein demonstrasjon av judo byrja han å studera judo, og vart den fyrste amerikanaren som fekk brunt belte (1. kyu).

«Teddy» Roosevelt er òg opphavet til namnet på kosebjørnen teddybjørn.

## Bakgrunnsstoff

* Almanac of Theodore Roosevelt
* Audio clips of Roosevelt's speeches 
* Theodore Roosevelt Organization
* Index of T. Roosevelt Etexts
* Theodore Roosevelt Inaugural Address
* State of the Union addresses for 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, and 1908
* Nobel Peace Prize 1906: Theodore Roosevelt
* Theodore Roosevelt Papers at the Library of Congress
* Theodore Roosevelt: His Life & Times on Film (LOC)
* Sagamore Hill National Historic Site
* NobelPrize.org's entry on Theodore Roosevelt
* Congressional Medal of Honor's entry on Theodore Roosevelt; including citation and pictures
* White House biography 
* Vice Presidents Dot Com
* Family and Descendants of Theodore Roosevelt 
* Ron Schuler's Parlour Tricks: Teddy
Det qatarske flagget

**Qatar sitt flagg** vart teke i bruk 9. juli 1971. Det er brunlilla og kvitt med ni spissar der fargen skiftar. Flagget liknar på det bahrainske flagget. Det er sagt at den brunlilla fargen skal representere solnedgangen i Persiabukta.
Sverre K. Andersen

**Sverre K. Andersen** () var ein norsk sjømann frå Haugesund under den andre verdskrigen.

Andersen vart rekruttert til motstandskampen i september 1940 og vart då med i det som skulle bli Kompani Linge. Frå 1942 opererte han som agent under kodenamnet Arquebus og dreiv ein skjult radiosender på Bjoa i Sunnhordland. Denne sendaren var operativ og leverte meldingar til London heilt til freden kom i 1945.

Det er sett opp eit minnesmerke over Sverre K. Andersen utanfor Karmøy kommune sitt rådhus i Kopervik, som vart avduka 6. juni 1990.

* *Les meir om [[kodenamnet Arquebus|Arquebus]]*

## Bakgrunnsstoff
* Arquebus krigshistorisk museum
Det australske flagget

**Australia sitt flagg** er blått og i øvre venstre hjørne er det britiske flagget. Dei fem kvite stjernene på høgre halvdelen viser stjernebiletet Sørkorset. Den kvite stjerna som står åleine på venstre sida symboliserer Australia.

I april 1901 vart det utlyst ei tevling om korleis Australia sitt flagg skulle sjå ut og dei fem vinnarane fekk dele 200 pund. Flagget vart fastsett av kong Edvard VII i 1902.
Zentani Muhammad az-Zentani

**Zentani Muhammad az-Zentani** () var president i Libya frå 1992 til 2008. I praksis hadde han svært lite makt, ettersom landet var kontrollert av Muammar al-Gaddafi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zentani Muhammad az-Zentani|Zentani Muhammad az-Zentani]]» frå ,  den 12. november 2005.*
Fabel

:*Sjå òg [[bandet Fabel]]* 

Ein **fabel** er ei kort forteljng som ofte er didaktisk og moraliserande og tidvis også satirisk. Sjangeren er nært knytt til eventyret.

Ho har gjerne dyr som hovudpersoner. Plantar, gjenstandar, omgrep og idear vert òg brukte som hovudpersonar i enkelte fablar. Ein kjenner fablar frå den indiske samlinga *[[Pantsjatantra]]*, Æsops fablar og verka til romarane Phaedrus og Avianus. Seinare fabeldiktarar er til dømes franske Jean de La Fontaine. Han inspirerte dei tyske forfattarane Christian Gellert, Johan Gleim og Gotthold Lessing, danske Hans Vilhelm Kaalund, svenske Gustaf Fredrik Gyllenborg og norske Lyder Sagen og Maurits Hansen.

## Sjå òg
*Dyreeventyr
*Tingeventyr

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Ungdomskulen

**Ungdomskulen** er ei norsk rockegruppe med desse medlemmane: Frode Kvinge Flatland på bass, Kristian Stockhaus på gitar og vokal, samt Øyvind Solheim på trommer. Alle med oppvekst i Sunnfjord, men bur for tida i Bergen.
Desse tre har spelt i lag sidan 1999, først under namnet Stockhaus, så Standing Ovation, så Goddamnit og no Ungdomskulen.
Europa-turne saman med gruppa "Ai Phoenix". Turnert med gruppa "Datarock" og den engelske gruppa "Young Knives". USA-turne våren 2008.
Vinnar av Riksalarm-prisen for 2007, Noregs-turne haust 2007/vår 2008.
Ny plate i emning.
Har spelt på store festivalar: Quart, Hove, Roskilde, Lost Weekend, Øya.

### Diskografi

"Cry Baby" CD - 2007
Gode omtalar i internasjonale musikk-magasin 

7" triologi (vinyl) 2005

Singel 1
* A- Surfs Up
* B- Trashy Trash

Singel 2
* A- What it takes
* B- My Beautiful Blue Eyes 

Singel 3
* A- Foursome And Then Some
* B- I`m On Top

### Merittar
2005:
Øyafestivalen
Mårenbiennalen
byLarm Stavanger

### Omtale
Pitcfork om låten I'm on Top

### Kjelde
Ungdomskulen
Sápmelaš

***Sápmelaš*** var eit nordsamiskspråkleg blad som kom ut i Finland frå 1934 til 2001, då det gjekk inn, etter økonomiske vanskar. Fram til 1995 vart Sápmelaš finansiert av den finske staten, deretter av det finske sametinget i seks år, til støtta heldt opp, og bladet gjekk inn.

Dei første redaktørane var Paavo Ravila (fram til 1943) og Erkki Itkonen (fram til 1950). Ingen av dei var samar sjølv, derimot var dei professorar i fennougristikk ved Universitetet i Helsingfors. Under desse to redaktørane var hovudvekta på folkeopplysning blant samane. Frå 1980 til 1998 var Jouni Kitti redaktør.
Musikkgruppa Fabel

**Fabel** er ei norsk musikkgruppe som spelar poprock. Gruppa er frå Sogn og Fjordane og har desse medlemmane:
*Odd-Erik Lothe på song og gitar.
*Roger Allan Ivin på bass og koring.
*Laila Beathe Førde på saksofon, fløyte og song.
*Fred Noralf Os Stave på gitar.
*Knut Lothe på trommer, perkusjon og koring.

## Musikarane
### Odd-Erik Lothe
Odd-Erik Lothe er frå Kjølsdalen i Nordfjord og er den som har skrive det meste av tekstane og musikken til Fabel. Han er utdanna lærar og busett i Bergen. Utanom Fabel er Odd-Erik med i Finn-Erix og Green Granadas.

### Laila Beathe Førde
Laila Beathe Førde er fødd og oppvaksen i Bremanger. Ho har musikkutdanning frå Firda vidaregåande skule, Viken folkehøgskule og Musikkonservatoriet i Kristiansand. Laila Beathe bur for tida i Bergen og gjev konsertar under artistnavmnet Laila-B.

## Diskografi
**[[Jordbær og grasbrann]]* 1995
**[[Juni (CC)|Juni]]* 1997
**[[Dagane]]* 1996
**[[Jordbær & grasbrann]]* 1996
**[[For halv maskin]]* 1997
**[[Det e musikk]]* 1999
**[[Smil av Fabel|Smil]]* 2002

## Kjelde
*Fabel si offisielle heimeside
Arkebuse

**Arkebuse** (uttalt *arke'bys;* frå fransk *arquebuse*, opphavleg frå tysk *hakenbühse* eller 'hakebørse') er eit handhalde skytevåpen med langt løp som vart oppfunnen i sein mellomalder. 

Namnet skriv seg frå haka, eller kroken, som var festa under kolben eller framme under løpet. Når våpenet var lagt inntil skuldra («presentert») eller lagt i anlegg, kunne kroken fange opp den sterke rekylen. 

Ordet «arkebuse» har danna «arkebusering» som tyder 'avretting ved skyting'.

## Skildring

Arkebusen var eit grovkalibra våpen der diameteren på løpet kunne koma opp i 2 cm. Vekta kunne vera på over 10 kg. Sjølv om rekkevidda var nokre hundre meter var det ikkje treffsikkert på slike avstandar.  Dei fleste arkebusar vog mindre enn ein muskett og kunne difor brukast utan støttegaffel. Dette er nok grunnen til at arkebusen vart nytta heilt til inn på byrjinga 1600-talet. Avfyringsmekanismen var ein enkel flintlås. 

## Utbreiing og bruk
Arkebusen vart oppfunnen i Spania på slutten av 1400-talet og vart eit utbreidd våpen i løpet av 1500-talet. Slaget ved Pavia i 1525 står att som ein av dei store demonstrasjonane av arkebusen si slagkraft som krigsvåpen, då fransk kavaleri vart nedkjempa av spanske infanteristar væpna med arkebusar. 

Arkebusen spela òg ei viktig rolle i  Cristovão da Gama sine kampar mot overtalige muslimske motstandarar i Etiopia i 1540-åra og seinare i den marokkanske sigeren over Songhai-imperiet i slaget ved Tondibi i 1590. 

Arkebusen vart og nytta i stort monn i Japan på 1500-talet. Krigsherren Oda Nobunaga (1534-1582) utforma ein strategi der ashigaru væpna med arkebusar stod i tre rekkjer bak palisader av tre og skaut som førebuing til kavaleriet si framrykking. Metoden med tre rekkjer av skyttarar synte seg å vera god, då to rekkjer kunne lade medan den tredje fyrte av. Denne gav ei voldsom eldkraft overfor motstandaren. Bruk av arkebuse og alle andre skytevåpen, vart forbode i Japan ved shogunat-dekret i Tokugawa-perioden (1603-1868).

Mot slutten av 1500-talet byrja den kraftigare musketten gradvis å ta over for arkebusen i infanteriet, ikkje minst på grunn av evna til å trenge gjennom rustningar. 

## Biletdøme

fil:Arkebusier.jpg
fil:Arquebusier (1585).jpg
fil:Musket and Arquebus Gheyn.jpg
fil:Himeji Oshiro Matsuri August09 024.jpg|Moderne japansk rekonstruksjon.

## Bakgrunnsstoff
Reidar Brendeland

**Reidar Brendeland** () er ein norsk artist og låtskrivar. Han er vokalist i bandet Vestlandsfanden, og går under klengenamnet «Fanden». Brendeland kjem frå Sauda i Rogaland og var tidlegare med i 3 Busserulls.

## Utgjevingar
* *Vestlandsfanden 1* (1982)
* *Lystig Lag* (1983)
* *Det glade vanvidd- 3 Busserulls* (1986)
* *Vestlandsfanden III* (1987)
* *Å då lo er 3 Busserulls* (1987)
* *Livets glade gutter* (1989)
* *Livet har aldri vært rettferdig* (1990)
* *Fanden er løs* (1993)
* *Klappet & klart* (1994)
* *Horn & Harpe* (1995)
* *Ei god stund* (1996)
* *10 Plommer i Hardanger* (1999)
* *Hokahey* (2003)
* *El Gordo* (2005)
* *Tipping & Trygd* (2009) 
* *Livets glade plommer* (2010)
* *Currahee* (2012)
* *Lika gla’* (2014)   

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* Offisiell nettstad for booking
Bojarenes inntogsmarsj

**«Bojarenes inntogsmarsj»** er eit kjent musikkstykke av Johan Halvorsen. Det er ein marsj med tittel som viser til bojarane, ein adelsklasse i det gamle Russland. Stykket blei truleg skrive rundt 1895.

Stykket har vore kjenningsmelodien til *[[Ønskekonserten]]* på NRK radio sidan programmet først blei sendt i 1950.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Marsjen og Ønskekonserten på NRK
Bandet DDR

**DDR** er eit norsk rockeband som syng på tysk. Bandet byrja med å syngja omsette versjonar av Namsos-bandet DDE og hadde folk som Atle Antonsen, Berit Boman og Kristopher Schau i mannskapet. Seinare har Kristopher Schau slutta, og eit tilskot til *det fargerike fellesskapet* kom i staden, i og med Johan Golden. Bandet har eit klart austtysk uttrykk, og likar å køyra ikring i den sneisne automobilen trabant. Etter den DDE-gjennomsyrte pionérfasen, har bandet gått over til å omsetja til tysk og tolka norske slagerar generelt.

Gromme traltar frå DDR er til dømes *Hier wird es leben - Rai Rai*, *Die Winde am Kai*, *Mein Arsch*, *Bauernbengel*, *Ach, ach, ach, es geht besser nun* og *Ohwäääääääh!*

## Diskografi
* *Über Alles*
* *Norwegische Superknüller*
* *Das war Das*
Mungu ibariki Afrika

**«Mungo ibariki Afrika»** er nasjonalsongen til Tanzania. Det er ein swahili-utgåve av det populære xhosa-hymnet «Nkosi Sikelel' iAfrika» av Enoch Sontonga, som er del av den sørafrikanske nasjonalsongen. Same melodien er også brukt i nasjonalsongen til Zambia og fram til 1994 den til Zimbabwe.
Restaurant Magma

**Magma** var ein restaurant som serverte gourmetmat. Menyen var inspirert av klassisk fransk og norditaliensk kjøkken. Restauranten held til i Bygdøy allé på Frogner i Oslo. Kjøkkensjef var Sonja Lee.

Magma vart lagt ned i 2006. I lokala held Restaurant Egon Frogner og Rica Hotell til. 

## Kjelder
Isak Arne Refvik

**Isak Arne Refvik** () er ein tidlegare norsk fotballspelar. Refvik spela åtte sesongar eliteseriefotball for Viking FK, på desse sesongane spelte han 208 kampar og scora 31 mål. Han er i dag assistenttrenar for Viking FK sitt juniorlag, og har trena klubben sitt 14 årslag frå 2003 til 2004. Han har vore profesjonell fotballspelar i Skottland.

## For Viking i Eliteserien

## Bakgrunnsstoff
* Kjende personar i Vågsøy NRK fylkesleksikon
Kultur i 2001

**Kultur i 2001** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 2001.

## Hendingar
*11. januar: Den britiske arkitekten Denys Lasdun
*30. januar: Den franske skodespelaren Jean-Pierre Aumont døydde.
*31. januar: Den kanadiske science fiction-forfattaren Gordon R. Dickson døydde.
*4. februar: Den gresk-franske komponisten Iannis Xenakis døydde.
*8. februar: Den norske animatøren Ivo Caprino døydde.
*18. februar: Den franske målaren Balthus døydde.
*20. februar: Den franske visesongaren Charles Trenet døydde.
*5. april: Den svenske jazzsongaren Sonya Hedenbratt døydde.
*8. april: Den danske skodespelaren Marguerite Viby døydde.
*9. april: Den svenske musikaren og komponisten Gunnar Hahn døydde.
*13. april: Den skotske skodespelaren Jimmy Logan døydde.
*15. april: Den amerikanske musikaren Joey Ramone, frå Ramones,  døydde.
*11. mai: Den engelske forfattaren Douglas Adams døydde.
*31. juli: Den amerikanske science fiction-forfattaren Poul Anderson døydde.
*25. august: Den amerikanske musikaren Aaliyah døydde.
*6. oktober: Den svenske skodespelaren Axel Düberg døydde.
*9. oktober: Den amerikanske regissøren, produsenten, koreografen og skodespelaren Herbert Ross døydde.
*22. oktober: Den svenske regissøren, skodespelaren og songaren Bengt Järrel døydde.
*29. november: Den britiske musikaren George Harrison døydde.

## Prisar
*Nobelprisen i litteratur gjekk til V.S. Naipaul
*Jan Kjærstad fekk Nordisk Råds Litteraturpris for *Oppdageren*. 

## Litteraturutgjevingar
### Utlandet

### Noreg
*Ragnar Hovland: *Ei vinterreise*
*Hans Herbjørnsrud: *Vi vet så mye*
*Lars Saabye Christensen: *Halvbroren*
Unge Høgre

**Unge Høgres Landsforbund (UHL)**, ofte berre kalla **Unge Høgre**, er ungdomsorganisasjonen til partiet Høgre, og vart stifta i 1922. Leiar er Sandra  Bruflot.

## Tidlegare leiarar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Høgre sitt Studentarforbund
* Høgre
Reduksjonisme

**Reduksjonisme** er idéen om å forklare eigenskapar til ting eller organismar utfrå eigenskapane til byggesteinane. Eit døme kan vere å forklare eigenskapane til ei celle ut frå eigenskapane til molekyla i cella. Denne måten å tenke på står sterkt innan fysikkfaget, hovudsakleg fordi den har verka så godt på døde ting. Innan til dømes informatikk- og kommunikasjonsrevolusjonen , har ein solid fysikkjennskap til halvleiarar og andre stoff vore naudsynt for resultatet. Denne fysikkjennskapen skyldast suksessen i å skildre faste stoff ut frå eigenskapane til byggesteinane til det faste stoffet, nemleg atoma. I dag prøver forskarar å vidareføre dette reduksjonistiske «arbeidsprogrammet» til også å omfatte biologiske system. Dette blir ei av dei store utfordringane for fysikken i tida framover. 

Som ein motsetning til reduksjonisme set ein ofte opp holisme - at det heile er meir enn summen av delane. Dei fleste vil vere samde i at eit menneske «er meir» enn ei samling atom, eller at eit ferdig puslespel «er meir» enn kvar enkelt brikke. Men det avheng av kva som vert lagt i omgrepet «å vere meir enn». 

Det er ikkje nødvendigvis ein motsetnad mellom reduksjonisme og holisme. I fysikken har ein lenge hatt omgrep som skildrar eit heile men som ikkje kan tilskrivast delane. Eit døme er omgrepet temperatur, som skildrar eigenskapar til t.d. ein gass. Kvart enkelt molekyl i gassen har ikkje ein bestemt temperatur. Men det er ein direkte samanheng mellom temperaturen i gassen og fordelinga til snøggleiken til alle molekyla i gassen. Her kan temperatur kallast eit holistisk omgrep. Men det er likevel klart at eigenskapen til gassen er eit resultat av dei fysiske eigenskapane til «byggesteinane», det vil seie molekyla. 

## Kjelder
Fysikknett - Reduksjonisme
Abrahamittar

:*For den vanlegaste tydinga av abrahamittisk, sjå *'Abrahamittiske religionar**.''
----
**Abrahamittar*' var namnet på ei [[deisme|deistisk]] [[religiøse rørsler|rørsle]] i [[Bøhmen]] i det noverande [[Tsjekkia]] som stod fram i [[1782]] i kjølvatnet av keisar [[Josef II av Austerrike-Ungarn]] sitt toleranseedikt. Dei hevda at dei høyrde til [[religion]]en som [[Abraham i Bibelen|Abraham]] hadde føre [[mannleg omskjering|omskjeringa]] og at dei derfor var hans rette born. Abrahamittane ville verken vera [[jødedommen|jødar]] eller [[kristendommen|kristne]]. Av [[Bibelen]] godtok dei berre læra om [[monoteisme|éin]] [[Gud]], [[Dei ti boda]] og [[Fader vår]]. Rørsla vart slegen tilbake etter kort tid.

== Kjelder ==
* Helander, J.: «Abrahamīter», i *Nordisk familjebok'', Uggleupplagan (1904), b. I, sp. 54.
Ido

**Ido** er eit internasjonalt planspråk, inspirert av esperanto, som vart lagt fram i 1907. Det blir tala av ei lita gruppe menneske i dag, hovudsakleg i Europa, men har ingen morsmålsbrukarar.

## Bruk

Ido er eit språk til bruk i kommunikasjon mellom folk som har ulike morsmål. Det er lettare å læra enn andre språk, slik at det er større sjanse for at folk kan snakka på like fot med kvarandre. Til samanlikning har engelskspråklege eit stort fortrinn når det skal snakkast engelsk i internasjonale samanhengar. Den som forhandlar på framandspråket engelsk med folk som har engelsk som morsmål, har eit problem. 

Ido er meint å vera meir rettvist i slike samanhengar, ved at ingen skal eiga det meir enn andre (difor møter me av og til omgrepet «nøytralt språk»). Det at det er så lett å læra som det er, gjer også at det er fleire som kan læra ido bra nok til å føra gode samtalar enn tilfellet er med andre framandspråk. Dette styrkjer kontakten mellom vanlege «menn og kvinner i gata», utan å favorisera dei som er spesielt flinke i språk, eller dei som har spesielt god tid (og spesielt mykje pengar) til å læra seg framandspråk.

## Bakgrunnsstoff
* Uniono por la linguo internaciona Ido

## Kjelder
Samefolket

***Samefolket*** er eit  samisk tidsskrift som har vorte publisert regelmessig sidan 1918. Forgjengaren,  Lapparnas egen tidning, kom ut så tidleg som i 1904. *Samefolket* skriv framfor alt om kultur og politikk i dei samiske kjerneområda, men no og då også om andre  urfolk runt om i verda. Tidsskriftet blir i hovudsak redigert på svensk, men har også tekstar på norsk og tidvis også tekstar på nokre av dei samiske språka som blir snakka i Sverige, nordsamisk, lulesamisk eller sørsamisk.

## Bakgrunnsstoff
*Nättidningen Samefolket
Gába

**Gába** er eit samisk tidsskrift som kjem ut med seks nummer i året. Tidsskrifet er tospråkleg, artiklane er på nordsamisk og norsk.

## Bakgrunnsstoff

* Gába si heimeside
Frogner kyrkje i Oslo

**Frogner kyrkje** i Bygdøy allé i Oslo vart vigsla den 6. desember 1907 av biskop Anton Christian Bang.

Kyrkja vart bygd i åra 1905-07 etter teikningar av arkitekt Ivar Næss.

## Bakgrunnsstoff
* frognerkirke.no
* Frogner kyrkje på artemisia.no
*
Gud Fader

**Faderen**, eller **Gud Fader**, er i dei dominerande retningane innanfor kristen teologi nemninga på ein av medlemmene av den heilage treeininga. For alle kristne er det eit namn på Gud. 

Idéen om Gud som far har ei særskild stilling i kristendommen. I tillegg til å vera den som skapte verda og alle menneskja, er han òg far til Jesus Kristus, som sjølv ofte omtalte han som *far*. I Evangeliet etter Matteus 11:27 seier Jesus: «Ingen kjenner Sonen, utan Faderen, og ingen kjenner Faderen, utan Sonen og dei som Sonen vil openberra det for.» I dei dominerande retningane innan kristendommen blir dette tolka som at farskapen er ein del av Guds natur. Farstilhøvet blei styrkt gjennom bøna Jesus lærte disiplane, *[[Fader vår]]*, der ein vender seg til Gud først og fremst som ein farsskikkelse. 

Uttrykket «Gud Fader» eller berre «Fader» har vore tabuord i Noreg og blir derfor mykje brukte innan norsk banning.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gud Fader|Gud Fader]]» frå ,  den 13. november 2005.*  
 
*Matteus' evangelium 11
Daerpies Dierie

***Daerpies Dierie*** er eit sørsamisk kyrkjetidsskrift. Det kjem ut 4 gonger i året, og blir redigert frå Mo i Rana. Redaktør og ansvarleg utgjevar er sørsamepresten Einar Bondevik. Tidsskriftet har artiklar på svensk, norsk og sørsamisk.

Bladet blir støtta økonomisk av Härnösands stift og Nidaros bispedømmeråd.

Tidsskriftet har i alle fall komme ut sidan 1997.

## Bakgrunnsstoff
*
Den heilage ande

**Den heilage ande**(**n**) eller **Heilaganden** er den tredje personen i vesenet Gud etter dei kristne som vedkjenner seg dei oldkyrkjelege vedkjenningsskriftene. Ofte blir Anden symbolisert med ei due eller med eld.

## Vesen

Den heilage ande er av kristendomen ikkje definert som ei kraft eller noko abstrakt og upersonleg. Både Bibelen (bl.a. Matt 28,19; Apg 1,8) og vedkjenningsskriftene definerer han tydeleg som ein person i treeininga. Det at han er ein person, gjer at han er til i seg sjølv og ikkje ein eigenskap av noko anna (jamfør CA I). Vedkjenningsskriftene omtalar Den heilage ande som uskapt, umåleleg, evig, allmektig, Gud, Herre, like evig og jambyrdig som Faderen og Sonen, den som gjer levande og at han går ut av Faderen og Sonen (det siste punktet blir kalla filioque). I oldkyrkjeleg tid og i gnostisismen vart den heilage anden ofte identifisert med Sofia eller Visdomen. Nyare teologi opnar for at den heilage anden er eit kvinneleg aspekt ved guddomen.

## Oppgåve
Den heilage ande er «etterordna» Faderen og Sonen, ikkje i guddom, men som den personen i Gud som gjer seg gjeldande til sist i frelseshistoria. På same måte som Faderen var mest aktiv i skapinga og Sonen i frelsa, er Anden mest aktiv i dag som fullendar. Det betyr at han skal «fullbyrde din Sønns verk i verden, og fullende all helliggjørelse» (Den katolske messa si eukaristiske bønn IV). Han skal fullføre frelsa ved å få evangeliet ut til kvart folkeslag og kvart enkelt menneske. Det gjer han ved å formidle bodskapen om frelsa ved trua på Jesus, openberra Bibelen som sanning og rettleiier i misjonen. Han skal med andre ord fullende Jesu misjonsbefaling. I møte med kvar einskild er Anden si oppgåve å overbevisa om eit behov for frelse (Joh. 16,8-11 ).

## Gjerning
Til å utføre arbeidet sitt nyttar Anden i hovudsak tre hjelpemiddel; Bibelen, dåpen og nattverden. Desse blir kalla nådemiddel og dåpen og nattverden er i tillegg også sakrament.

Kristendomen trur at Anden gjev nådegåver til kvar einskild kristen som er gåver/talent til bruk i kyrkjelyden. Ansvaret og oppgåvene synest ofte å vere naturlege evner og anlegg, som å preike og å spele instrument, men det kan også vere overnaturlege gåver som å tale i tunger, tyding av tungetale, profetisk tale, eller gåva til å lækje ved bønn. Desse gåvene må «prøvast» (jf 1. Joh 4,1) og vere i samsvar med Bibelen. Det er karismatiske kyrkjelydar og pinsevennene som legg mest vekt på slike gåver.

Oppgåver som blir utført i kyrkjelyden har Anden si leiing og hjelp og den kristne får ei spesiell utrusting og styrke til dei oppgåvene. Nådegåvene blir difor rekna til «Andens frukt» (Gal 5,22).

## Bakgrunnsstoff
* *Bibelen*, Det norske Bibelselskap, nynorsk omsetjing, 1978/85
* Brunvoll Arve, *Den norske kirkes bekjennelsesskrifter*, Lunde Forlag, 1972
* Den katolske kyrkja - artikkel om messa, 28.10.06
* Haraldsø Brynjar, *Kirke og misjon gjennom 2000 år*, Lunde Forlag, 1997 
* Meistad Tore, *Kristendommens historie*, Høyskoleforlaget, 2000
* Redse Arne, *Mennesket i Guds verden*. Fagbokforlaget, 1999
Š nuoraid magasiidna

**Š nuoraid magasiidna** eller berre **Š** er eit samisk ungdomsblad som kjem ut fire gonger i året. Tidsskriftet har komme ut sidan 1993.

Š er framfor alt skrive på nordsamisk, men har også jamleg artiklar på sørsamisk og lulesamisk, og sjeldan på norsk. Frå 2025 har redaktør for bladet vore Áslat Issát Eira.

## Kjelder
Åarjel-saemieh

**Åarjel-saemieh**, **Samer i sør**, er ei årbok som tar opp sørsamiske tilhøve.

Årboka tok til å komme ut i 1982, og blir gjeve ut av Saemien sijte i Snåsa.
Elektronvolt

**Elektronvolt** (symbol: **eV**) er ei måleining for energi. Éin elektronvolt er mengda energi eit fritt elektron vil få når det vert akselerert av ei elektrostatisk potensialdifferanse på éin volt. Eininga vert nytta i atom-, molekyl-, kjerne- og elementærpartikkelfysikk. 

Eininga er svært lita og svarer til 1,602 × 10−19 J. Eininga eigner seg særleg for bruk i atomfysikk for å syne til bindingsenergien til elektron. I kjernefysikk nyttar ein ofte dei multiple einingane keV (kilo-) = 103 eV og MeV (mega-) = 106 eV. I elementærpartikkelfysikk nyttar ein GeV (giga-) = 109 eV og TeV (tera-) = 1012, medan ein i molekylfysikk nyttar meV (milli-) = 10-3 eV og μeV (mikro-) = 10−6 eV.

BeV står får ein billion elektronvolt og er ein amerikansk namn for 109 eV. Ein amerikansk billion tilsvarar norsk milliard. Det standardiserte internasjonale namnet er GeV, gigaelektronvolt. 

## Kjelder
* elektronvolt. () I *[[Store norske leksikon]]*. Henta frå: http://snl.no/elektronvolt
1150-åra

## Utlandet
* Ghuridane sigra fullstendig over ghaznavidane og la under seg heile Afghanistan.
* Den heilage Erik IX av Sverige leidde sitt første krosstog mot Finland.
* Peter Lombard skreiv det vidspreidde kristne verket *[[Libri quatuor sententiarum]]*

## Noreg
* Lom stavkyrkje vart bygd.
Storfjorden på Sunnmøre

**Storfjorden** på Sunnmøre er den femte lengste fjorden i Noreg med ei lengd på 110 kilometer. Fjorden går frå Hareidlandet i vest til Geiranger lengst inn i landet. Den største djupna i fjorden er 679 m, vest for Skotet på sørsida og Dyrkorn på nordsida, begge stadene ligg i Stordal kommune. Desse kommunane har kyst mot fjorden: Hareid, Sula, Ålesund, Skodje, Ørskog, Stordal, Norddal, Stranda, Sykkylven og Ørsta.

## Samferdsel

Det går fleire bilferjesamband over fjorden. Hareid-Sulasund, Sykkylven-Magerholm og Festøy-Solavågen er tre av landets mest trafikkerte målt etter ÅDT (gjennomsnittleg tal køyretøy dagleg).

Tidlegare gjekk det og ferje på langs av Storfjorden. Etter opning av tunnelane mellom Linge og Overå (1975) på Fylkesveg 650 var det ferjefritt mellom Ålesund og Valldal. Då Tafjordvegen var ferdig, var det samanhengande køyreveg langs heile nordsida av Storfjord. Geiranger hadde i 1956 fått vegsamband til Eidsdal over Ørnevegen, og før den tid gjekk det bilferje frå Valldal til Geiranger (etter at Trollstigen opna). Hellesylt fekk samanhengande køyreveg via Ljøen til Stranda i 1962.

## Side- og delfjordar

Frå kysten mot innlandet
* Sulafjorden (9 km)
* Vartdalsfjorden (20 km)
** Ørstafjorden (10 km)
* Hjørundfjorden (33 km)
** Norangsfjorden (6,5 km)
** Storfjorden i Ørsta (11 km)
* Sykkylvsfjorden (9 km)
* Norddalsfjorden (16 km, 24 km til botn av Tafjorden)
** Tafjorden (8 km)
* Sunnylvsfjorden (26 km)
** Geirangerfjorden (15 km)

## Bilete

Fil:Geirangerfjord from Flydalsjuvet.jpg|Geirangerfjorden, Storfjordens inste del
Fil:Storfjorden dyrkorn.JPG|Sett frå fylkesveg 650, fjordgarden Skotet rett over, Stranda bak.
Fil:Storfjorden-v-Stranda-HH.jpg|Storfjorden ved Stranda.
Fil:Stranda Liabygda Storfjorden.JPG|Ferje Stranda-Liabygda, sett frå Stranda mot Liabygda.
Fil:Ferge over Storfjorden, Norge. Sunnmorsalpene i bakgrunnen., Eivind Saetre.jpg|Ferje Magerholmen-Aursnes, sett frå Magerholmen. foto:Eivind Sætre/norden.org
Fil:Storfjorden.jpg|Utsyn mot vest over ytre delar av Storfjorden
Fil:Vaksvik-Storfjorden1-Norway-HH.jpg|Ut fjorden ved Vaksvik, Rønes og Søvik t.v. motsett side
Fil:Tafjorden Fjørå.JPG|Tafjorden, inste nordlege grein.
Fil:Fish farming in Storfjorden.JPG|Oppdrettsanlegg ved Liabygda

## Kjelder
Storfjorden

**Storfjorden** kan visa til:

* **[[Storfjorden på Svalbard]]**
* Storfjorden er eit namn som stundom vert nytta om Indre Torskefjorden på Kvaløya i Kvalsund kommune i Finnmark.
* **[[Storfjorden i Troms]]**, inste delen av Lyngenfjorden i Troms
* **[[Storfjorden i Romsdal]]**, ein delfjord av Romsdalsfjorden sør for Molde. 
* **[[Storfjorden i Ørsta]]** som fjordarm av Hjørundfjorden i Møre og Romsdal fylke 
* **[[Storfjorden på Sunnmøre]]** i Møre og Romsdal fylke som mellom anna har Geirangerfjorden som fjordarm
* **[[Storfjorden i Vestre Slidre]]**, ein insjø i Vestre Sildre i Oppland.
Dieđut

**Dieđut** er den vitskaplege skriftserien eller tidsskriftet som Nordisk samisk institutt i Kautokeino gjev ut. Dieđut har komme ut sidan 1974 (fram til 1978 under namnet *Dieđot*, etter dåverande rettskriving (Bergsland-Ruong-rettskrivinga). 

Dieđut kjem med uregelmessige mellomrom, og inneheld både monografiar og artikkelsamlingar. Hovudtyngda av artiklane er produsert av tilsette ved Nordisk samisk institutt, og dei er i hovudsak skrivne på nordsamisk, finsk, norsk eller engelsk.

## Bakgrunnsstoff

* Dieđut si nettside
Bårjås

**Bårjås** er eit lulesamisk populærvitskapleg tidsskrift som blir gjeve ut av det lulesamiske museet og kultursenteret Árran på Drag i Tysfjord. Tidsskriftet har komme ut sidan 1999 og kjem ut med eitt nummer i året. Artiklane står på lulesamisk og norsk, eller på norsk med lulesamisk samandrag.

## Oversyn over tidlegare Bårjås-utgåver
* Bårjås 1999: Dutkam julevsáme guovllon / Forskning i lulesamisk område
* Bårjås 2000: Læstádianissma – Tjuorvvo jienas sjadde giedjegij / Læstadianismen – Fra en ropende røst til en voksende blomst
* Bårjås 2001: Sámij duobddága – Samiske landskap
* Bårjås 2002: Julevsámegiella uddni – ja idet? / Lulesamisk språk i dag – og i morgen?
* Bårjås 2003: Politihkka, láttaga ja identitehtta / Politikk, multebær og identitet
* Bårjås 2004: Fuolkke, juolge ja stiebila – nuorran Sámen / Røtter, føtter og slagstøvler – om å være ung i Sábme
* Bårjås 2005: Vantsa, guollim ja álmmukjáhkko – Sáme merragáddekultuvrra / Båter, fiske og folketro – Samisk kystkultur
* Bårjås 2006: Ulmutja, årudagá ja guhkes ájádusá… / Folk, hus og lange tanker…
* Bårjås 2007: Subttsasa, árvo ja boahtteájgge / Fortellinger, verdier og framtid
* Bårjås 2008: Valjesvuohta / Mangfold
* Bårjås 2009: Kulturmujto / Kulturminner
* Bårjås 2010: Kultuvrra ja luonndoárbbe / Kultur og naturarv
* Bårjås 2011: Sáme – dutkamobjevtas dutken / Samer – fra forskningsobjekt til forskere
* Bårjås 2012: Iellemvuoge – boatsojæládus, varresvuohta ja dutkametihkka / Livsmønster – reindrift, helse og forskningsetikk
* Bårjås 2013: Spor – om samiske forbilder og fortidsminner.
* Bårjås 2014: Árbbedáhpe ja ådåstuhttem / Tradisjon og fornyelse
* Bårjås 2016: Subbtsasa / Fortellinger
* Bårjås 2017/2018 Gjenstander og skildringer

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Bårjås
Franklin D. Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** () var 
ein politikar og president i USA. I kortform vert han ofte omtala berre som «FDR». Han er mest kjend for New Deal-programmet og for å ha leia USA gjennom andre verdskrigen. Roosevelt er den einaste presidenten i USA som har  vunne fire presidentval.

Han fekk diagnosen polio då han var 39 år. Etter dette kunne han ikkje gå på eiga hand, og måtte mykje bruka rullestol. Roosevelt døydde like før krigen var over. Visepresident Harry S. Truman vart ny president.

## Bakgrunnsstoff
* Franklin D. Roosevelt Presidential Library and Museum
Atrioventrikulær septumdefekt

**Atrioventrikulær septumdefekt**, forkorta AVSD, er ein medfødd hjartefeil som har utgangspunkt i skiljeveggane (latin *septum*) mellom framkammera (lat. *[[atrium]]*) og mellom hjartekammera (lat. *ventrikkel*). Andre namn brukt tidlegare er AV-kanal og «endocardial cushion defect». AVSD utgjer om lag 3 % av dei medfødde hjartefeila, noko som utgjer om lag 0,2 pr. tusen levande fødde born. Det er ein sterk samanheng mellom trisomi 21 (Downs syndrom) og AVSD, noko under halvparten av dei med AVSD har Downs syndrom. Dette talet kan venteleg endra seg med moderne fosterdiagnostikk.

## Diagnose
Mistanke om AVSD kan komma av teikn på hjartesvikt. Ein kan òg høyre bilyd ved lytting med stetoskop. Ein kjem som regel fram til rett diagnose med ei ultralyd-undersøking, ekkokardiografi. Røntgen-bilete kan seia noko om ekstra blodstraum gjennom lungene og dermed kor alvorleg feilen er.

## Anatomiske variantar
Klaffane mellom framkammer og hjartekammer vil alltid vera påverka, graden av hol i skiljeveggane er variabel. I røynda er trikuspidal- og mitralklaffen erstatta av ein felles klaff.

Ubehandla er pulmonal hypertensjon (høgt blodtrykk i lungekretsløpet) eit problem, dette kan utvekla seg til Eisenmengers syndrom. Born med AVSD får problem med pulmonal hypertensjon tidlegare og sterkare enn til dømes dei med vanleg hjartekammerdefekt.

### Komplett
Det er eit samanhengande hol frå ein stad i framkammerskiljeveggen til ein stad nede på hjartekammerskiljeveggen. Dei to klaffane mellom framkammer er tydeleg erstatta av ein felles klaff. Høgre og venstre side av hjarte er somme tider ikkje like store. Defekten blir då kalla ubalansert.

### ASD primum
Hjartekammerskiljeveggen er tett, det er eit hol i framkammerskiljeveggen heilt ned mot den felles klaffen, som kan vera meir eller mindre lekk og meir eller mindre funksjonelt todelt. Sett bort frå eventuelle klaffeproblem blir dette som ein atrieseptumdefekt.

### Berre ventrikkelseptumdefekt
Det er tett mellom framkammera, men hol mellom hjartekammera. Dette holet blir som ein vanleg ventrikkelseptumdefekt, men den abnorme klaffen kan gjera kirurgisk lukking meir utfordrande.

## Behandling
Defekten kan som oftast korrigerast kirurgisk, med god langtidsprognose. Klaffefeil og ubalanse mellom storleiken på hjartekammera kan gjera korreksjon umogeleg, nokre pasientar får derfor får tilbod om Fontan-sirkulasjon eller ikkje noko kirurgisk tilbod i det heile. Forstyrringar i hjarterytmen er ein ikkje uvanleg komplikasjon.

## Kjelder
* Tysk wikipedia
* Gersony WM, Rosenbaum MS: Congenital heart disease in the adult. New York, 2002.
Liturgi

**Liturgi** (frå gresk *λειτουργία* (*leitourgia*), «arbeid for ålmenta») viser til ein fast måte å gjennomføra ein særskild religiøs rite på, til dømes ordval, rørsler, førebuingar og klede som er viktige for denne riten. Omgrepet blei først brukt om gudstenester innan kristendommen, men det er òg mogleg om å snakka om ein jødisk liturgi for synagogeseremoniar og ein muslimsk liturgi for den daglege bøna.

I den kristne kyrkja kallar ein dei kyrkjene som har ein veldefinert liturgi *liturgiske kyrkjer*. Dei fleste anglikanske, katolske, lutherske og ortodokse kyrkjene er liturgiske medan dei fleste andre ikkje er det. Ikkje-liturgiske kyrkjer følgjer som regel eit liknande mønster for kvar gudsteneste, men har få fastlagde element som er identiske frå gong til gong. Eit døme på eit ikkje-liturgisk kristen møte er samlingane som blir haldne av mange kvekarar, utan ein særskild leiar eller ei fastlagd rekkefølgje av ting som skal skje.

Reglene for liturgien kan vere fastsette i ei altarbok. I Den norske kyrkja er liturgien fastsett i *[[Gudstenestebok for Den norske kyrkja]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Liturgi|Liturgi]]» frå ,  den 13. november 2005.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Liturgy|Liturgy]]» frå ,  den 13. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
*Høgmesseliturgi for den norske kyrkja (PDF)
*Liturgi i den katolske kyrkja
*Døme på liturgi i katolske messer
Trikuspidalklaff

**Trikuspidalklaffen**, eller treseglsklaffen (latin *valva tricuspidalis*), er ein hjarteklaff som regulerer blodstraumen mellom høgre framkammer og høgre hjartekammer. Han har normalt frå to til fire segl som går frå overgangen mellom for- og hjartekammer og ned i hjartekammeret. Segla går over sener (lat. *chordae tendineae*) som er festa med papillemusklar både i skiljeveggen og den frie veggen i hjartekammeret. Klaffen fungerer som inngangen i ei teine og let blodet gå frå framkammer til hjartekammer, men ikkje attende. At klaffen «skrevar» over hjartekammeret gjer at han lettare enn mitralklaffen lekk dersom hjartekammeret blir utvida.

Trikuspidalklaffen er den fyrste klaffen blodet møter når det kjem frå kroppen. Mikroorganismar slår seg derfor lettast ned der, og han er derfor den vanlegaste staden for betennelsar og påleiringar hos utsette grupper som sprøytenarkomane og dei med svekka immunforsvar.
Hjarteklaff

Menneskehjarte har vanlegvis fire klaffar:
* Trikuspidalklaffen
* Mitralklaffen
* Aortaklaffen
* Pulmonalklaffen
Hn/Trajansøyla

**Trajansøyla** i Roma, innvigd 12. mai 113 e. Kr., stend midt i Trajans forum på eit lite umråde (16 x 23 m) og er umgjevi av offentlege bygningar i minst tri høgder. Ho er eit tekniskt meisterstykke, som er på syttan sylindrar av blå juni-marmor lagde uppå kvarandre. Høgdi er i alt 100 romerske fot, 29,78 meter, diameteren nær fire meter. Søyla står på eit firkanta podium, 5,37 m høgt. Søyla er hól, ei liti dør i podiet fører inn i ei vestibyla med ei spiralforma tropp med 185 steg og 43 små vindaugsspaltor upp til toppen der ein statue av keisar Trajan av Romarriket stod. Han vart riven i millomalderen, og vart sidan bytt ut med ein statue av apostelen Paulus.

Då keisaren døydde i 117 e. Kr., vart oska hans lagd i ei gullurna inne i sokkelen, slik at soga i stein um dakarkrigane vart ei veldig gravstøtta for krigarkeisar. Keisaren skreiv eit verk um dakarkrigane, det er no tapt. Men trajansøyla kann òg segjast å vera ein bokrull, men ein rull i stein, ikkje i papyrus, ei 200 meter lang relieff-frisa som snor seg kring trajansøyla og viser dei dakiske felttogi i 155 scenor, med umkring 2.500 figurar.
Dwight D. Eisenhower

**Dwight David Eisenhower** () var ein politikar og president i USA. Han gjorde karrière som offiser i hæren, heilt til han vart general og øvste sjef for USA sine militære styrkar i 1942. I 1944 var han den overorderna sjefen for dei allierte si krigføring på vestfronten mot slutten av andre verdskrig. Mellom anna var han øvstkommanderande under invasjonen av Normandie.
Han vann presidentvalet i 1952 over demokraten Adlai Stevenson, og vart attvald i 1956.
Mjølketann

**Mjølketann** er tennene i det første tannsettet hos menneske og andre pattedyr. Alle pattedyr har såkalla difydont tannsett, det vil seie at ein skifter ut eit første tannsett (*mjølketennene*) til eit permanent tannsett som varar livet ut.

Mennesket har 20 mjølketenner; 8 framtenner, 4 hjørnetenner og 8 molarar (dei bakerste og kraftigaste jekslane). Tanndanninga og mesteparten av mineraliseringa går føre seg før fødselen. Ved 6-8 månaders alder kjem dei første framtennene fram og før treårsalderen har som regel alle mjølketennene kome.

Mjølketennene blir felde for å gi plass til det permanente tannsettet. Dette skjer som regel i perioden 5–6 til 12–13 års alder hos menneske. Det finst ulike ritual knytte til tannfellinga, til dømes tradisjonen med at «tannfea» erstattar den mista mjølketanna med eit pengestykke.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff