open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zoonose

**Zoonose** eller **zoonotisk sjukdom** er namnet på infeksjonssjukdommar som kan overførast frå menneske til dyr og omvendt. Smitten vert overført direkte, eller via mat, forureining, vatn eller biologisk vektor (som insekt). Smittestoffa er bakteriar, virus, prionar, sopp og parasittar.

Døme på sjukdommar er dei årsaka av salmonella (som salmonellose), bakteriegruppa campylobactar (kam gje diaré), bakterien *[[yersinia entercolitica]]* (kan gje yersiniose), listeria-bakterien (som gjev listeriose), bakterien E. coli.

Tuberkulose, tricinose, kugalskap, rabies og brucellose er òg zoonotisk.

I Noreg har Veterinærinstituttet ansvar for å overvake utviklinga av zoonosar her til lands, og rapporterer årleg til EU, gjennom Zoonoserapporten, som vert laga i samarbeid med Mattilsynet, Folkehelseinstituttet og andre sentrale organ.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Zoonose|Zoonose]]» frå , den 30. mai 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** http://www.medical-microbiology.de/Dateien/zoo_eng.html
** H. Krauss, A. Weber, M. Appel, B. Enders, A. v. Graevenitz, H. D. Isenberg, H. G. Schiefer, W. Slenczka, H. Zahner: Zoonoses. Infectious Diseases Transmissible from Animals to Humans. 3rd Edition, 456 pages. ASM Press. American Society for Microbiology, Washington DC., USA. 2003. ISBN 1-55581-236-8
Zootomi

**Zootomi** er ei samantrekking av zoologi og anatomi. Ordet syner til dissekering av dyr i motsetnad til planter (fytotomi). Det vert òg nytta til skilnad frå humananatomi eller mennesket sin anatomi.
Ankh

**Ankh** eller **hankekross** (☥, egyptisk *ʿnḫ*), er ein hieroglyf og eit symbol frå det gamle Egypt som tyder 'liv'. Ein finn ofte symbolet i framstillingar av gudar og faraoar, i smykke og i namn som Tut-ankh-amon. 

Symbolet er truleg avleidd frå reima på ein sandal, som blei skriven «nkh» på gammalegyptisk, der ein berre skreiv ned konsonantane.

Den koptiske kyrkja brukte ankh som kristenkross eller saman med ein annan kross.

## Ankh i moderne tid

Ankh er blitt brukt som symbol i moderne tid av nokre nyheidningar og som pynt eller symbol av grupper som hippiar og gothar, gjort kjend av musikkartistar som Kiss, Elvis og Earth, Wind and Fire.

Det går også att i populærkultur, mellom anna i elva Ankh og bystaten Ankh-Morpork i det humoristiske fantasiuniverset skapt av Terry Pratchett, i ei rekkje filmar og fjernsynsseriar, som *[[Stargate]]*, *[[Logan's Run]]* og *[[Lost]]*, i teikneseriar som *[[teikneserien Sandman|Sandman]]* og *[[Doctor Fate]]*, og video- eller dataspel som *[[Tomb Raider]]*, *[[World of Warcraft]]* og *[[dataspelet Ankh|Ankh]]*.

## Sjå òg
* Venus-symbolet, ♀

## Kjelder
* "ankh." *[[Encyclopædia Britannica]]* 2009. Encyclopædia Britannica Online. Vitja 30. mai 2009.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:de:Anch|Anch]]» frå , den 30. mai 2009.* 
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ankh&oldid=290951134 Ankh]» frå , den 19. mai 2009.* 


## Bakgrunnsstoff
Sande kyrkje på Sunnmøre

**Sande kyrkje** ligg på Sandsøya i Sande kommune på Sunnmøre. Ho vart bygd i 1880, og vigsla 30. november det året.
## Tidlegare kyrkjer
Kyrkjesande på Sandsøya har vore kyrkjestad frå mellomalderen. Den tidlegaste kyrkja ein kjenner var ei stavkyrkje. Ho er nemnd i eit skifte frå 1329. I ein tilsynsrapport frå 1709 vert Sande kyrkje nemn som ei stavkyrkje med to tårn. Denne kyrkja vart reven i 1835. Ei ny kyrkje vart reist på om lag same staden. Ho vart vigsla 6. november. Denne kyrkja fekk stormskade både i 1863 og i 1874. Jon Sefland frå Nordfjordeid som vart leigd for å vøle kyrkja, fann at det ikkje kunne gjerast i den stand ho var. Det vart bestemt at kyrkja skulle rivst for å bygge nytt.

## Kyrkja frå 1880
For at ny kyrkje kunne byggast måtte fundamenta utbetrast. Med Sefland som leiar vart kyrkja bygd. Materialane frå den gamle var brukte, og den nye kyrkja fekk same grunnmåla. Ho vart noko høgare enn den gamle, fekk fleire vindauga og nye takkonstruksjonar. Det vart ikkje utarbeidd teikningar til nybygget. Det ser ut som Jon Sefland stod for konstruksjonen. 

Den nye kyrkja fekk og stormskade. I februar 1907 vart spiret rive ned. Sande kyrkje fekk orgel i 1920. Koret vart på 1930-talet måla av Jonas Peson. Desse måleria, som var på kryssfinerplater, vart tekne vekk på 1970-talet etter avtale med Riksantikvaren. I 2008 kom dei på plass att etter påtrykk frå kyrkjelyden.

## Inventar frå stavkyrkja
I Sande kyrkje finn ein eit gamalt altarskap. Det er truleg laga i Lübeck kring 1460. Ein messehakel som har høyrt til kyrkja er og frå 1400-talet. Over koret heng eit gamalt krusefiks. Det stammar frå midt på 1600-talet. Frå den tid er og eit epitafium. Det syner familien til Franz Madsen Kølholt, som gav krusefikset til kyrkja.

## Kjelder
* Isak Våge: Sandsøya og Sande kyrkje

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
*
Ingunn van Etten

**Ingunn Margrete van Etten** () er ein norsk illustratør og biletkunstnar. Ho har utdanning frå Frankrike, Belgia og Noreg. Som illustratør arbeider ho mest med biletbøker for born, illustrasjonar i skulebøker og bokomslag. Ho har også hatt fleire utstillingar som biletkunstnar.

Ingunn van Etten er oppvaksen og busett på Grimo i Ullensvang herad. Det er også ho som har utforma skulpturen som markerer tusenårsstaden i Ullensvang, nemleg sentrum og kaiområdet på Utne. Skulpturen står på kaia på Utne og vart avduka i 2007.

## Eigne barnebøker

* *Trollkjerringa i Hausafjellet* (1999)
* *Meistersmeden* (2002)

## Eit utval barnebøker illustrerte av van Etten

*Liv Holmen: *Så nær* (1980)
*Tor Åge Bringsværd: *Tordenguden* (1988)
*Hans Sande: *Den dagen det regna kattungar* (1988)
*Hans Sande: *Sprettert og eg* (1991)
*Gunn Marit Meyer: *4,5,6 heks* (1994)

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Ingunn van Etten hjå Nasjonalbiblioteket
* Utgjevingar av Ingunn van Etten i BIBSYS Ask
Konsul

**Konsul** er i moderne språkbruk ein offisiell representant for ein stat i eit anna land. Konsular ser etter interessene til ein stat og borgarane derfrå i ein annan stat, og leiar gjerne eit konsulat. Ein skil mellom fagtenestemenn ved generalkonsulat i utanrikstenesta og honorære konsular. Konsular representerer statar ved konsulat.

Dei typiske oppgåvene for ein konsul er å assistere og beskytte borgarane frå staten dei representerer i mottakarstaten, medan dei i liten grad representerer sendarstaten sine styresmakter i forhold til mottakarstaten. Desse oppgåvene blir varetatt av ambassader. Utferding av visum og nødpass har vore blant oppgåvene til konsulat og generalkonsulat.

Tittelen **konsul** rangerar mellom generalkonsul og visekonsul.

Konsulatvesenet består først og fremst av valde honorære generalkonsular, konsular og visekonsular. Dette er ofte privatpersonar med anna arbeid eller næringsverksemnd, som utfører konsuloppgåvene gratis eller mot eit beskjedent vederlag. Vedkomande blir ikkje diplomat. Tidlegare blei desse også kalla «konsularagent».

Om ein nordmann er i utlandet og ønskjer å stemme ved norsk val, kan dette gjerast ved eit norsk konsulat, men ein bør vere budd på å omsette norske instruksjonar for ein person som er norsk konsul, men som ikkje kan norsk.

## Kjelder

*
*
*
Bergfrid Fjose

**Bergfrid Fjose** () var ein norsk KrF-politikar frå Ullensvang, og den fyrste kvinnelege stortingsrepresentanten frå Kristeleg Folkeparti.

Bergfrid Fjose var den fyrste leiaren i Løvebakken Mållag (1974–1977).

## Oppvekst og utdanning
Fjose vart fødd Mannsåker. Faren hennar, Jon Mannsåker, var styrar ved Hardanger Folkehøgskule, som i dag ligg på Lofthus i Hardanger. Som 13-åring flytte familien til Voss, fordi faren hadde fått stilling som kapellan der, og i tillegg var vald inn på Stortinget for Venstre. Fjose byrja på Voss Landsgymnas i 1933, same året som Kristeleg Folkeparti vart skipa.

På gymnaset var Bergfrid med på å skipa Voss Unge Venstre. Her trefte ho òg Olav Fjose, som ho seinare gifte seg med. Etter examen artium vart båe elevar ved Den nye lærerskole i Oslo. I 1939 fekk båe lærarstilling ved Valdres folkehøgskule, og avgjorde å gifta seg i april 1940. Året etter vart Olav Fjose engasjert i Milorg i Oslo. Det førte til at dei måtte rømma på sykkel til Sverige i 1943, med to små born.

## Politikar og statsråd
Hausten 1945 vart Olav Fjose fengselsprestvikar i Stavanger. Der overtala han kona si til å gå over frå Venstre til Kristeleg Folkeparti. Frå 1947 til 1952 var Bergfrid og Olav Fjose styrarpar på den kristelege Ungdomsheimen på Kvamskogen. Deretter budde dei 5 år på Voss og 9 år i Årdal, og i desse åra arbeidde Bergfrid Fjose som lærar. I 1966 flytte dei til Fana ved Bergen, og etter at mannen vart pensjonist 1979, slo dei seg ned på Voss.

Bergfrid Fjose var med i kommunestyra i Kvam (1951–52), Årdal (1959–63) og Fana (1968–72), og i 1969 vart ho innvald på Stortinget. Der sat ho i to periodar, fram til stortingsvalet 1977, då ho takka nei til attval. I stortingstida var ho formann i Løvebakken Mållag og fråhaldsgruppa på Stortinget.

Etter EF-avrøystinga 1972 gjekk regjeringa Bratteli av, og Lars Korvald skipa ei mindretalsregjering med KrF, Senterpartiet og Venstre, og Bergfrid Fjose vart sosialminister. Dei viktigaste sakene ho fekk igjennom, var forboda mot tobakksreklame og alkoholreklame. Også ei stortingsmelding om edruskapspolitikk førte til prinsippvedtak som vart varige.

Etter dette stilte Bergfrid Fjose opp i Dag Frøland og Tore Ryen sin revy på Chat Noir, der ho song duett med skodespelaren Rolf Just Nilsen. I KrF var dette nokså uvanleg på den tida, men i folkedjupet vekte det enorm jubel. Då ho vart sett i Oslo-gatene med ein grå, umerkt plastberepose av det slaget som Vinmonopolet brukte, fekk denne plastpose-typen namnet «fjose-pose». Bergfrid sjølv skal lenge ikkje ha visst at posen ho bar på, kom frå Vinmonopolet.

«Ein open og folkeleg politikar eg såg opp til og lærte mykje av,» sa Kjell Magne Bondevik om Bergfrid Fjose på 85-årsdagen hennar. Fjose vart æresmedlem i Kristeleg Folkeparti.

## Kjelder
### Litteratur
* «Fjose, Bergfrid» av Odd Sverre Hove i *[[Norsk biografisk leksikon]]*; bind 9, Escholt–Halvdan (Oslo: Kunnskapsforlaget, 2001) (www)

### Nettstader
* «Bergfrid Fjose» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 30. mai 2009.
* Biografi på Stortinget.no, innhenta 30. mai 2009.
Zombie

**Zombi** er i følgje afro-karibisk voodoo-kult ein «levande død», det vil seie ein død kropp som er gjenoppliva av ei overnaturleg kraft. Zombi-førestillinga kjem frå Haiti, der folketrua påstår at ein trollmann (*bokor*) kan gjere personar til viljelause reiskapar gjennom svart magi. I følgje enkelte forskarar skal offera ha vorte dømde hemmelege bonderåd og gjeve lammande gift. Dei dømde har dermed vorte feilaktig erklært døde og gravlagd, for så å verte grave opp att og utnytta som apatiske slavar. Mange tviler likevel på at desse sogene er sanne. 

Zombi-førestillinga har inspirert fleire forfattarar og filmskaparar, og zombiar er skildra i mange skrekkfilmar, teikneseriar, dataspel og andre populærkulturelle sjangrar. 

Ordet *zombi* skal kome frå *nzambi*, som på kikongo tyder «ånda til ein død person». På norsk kan ordet i overført tyding òg nyttast om ein sløv, robotaktig person eller om eit gjenferd.

## Zombiar i film

I skrekkfilmar vert zombiar gjerne framstilt som halvråtne og kan mangle lemmer eller andre kroppsdelar. De flyttar seg stivt og hakkete, er apatiske, sløve og likegyldige utan annan vilje enn å drepe andre menneske. Dei opptrer ikkje sjeldan i flokk og kan «marsjere» i store mengder mot offera. I nyare filmar har zombiar vorte framstilt som raskarar og smartarar for å skape fart og spenning. Zombiar må ofte «drepast» (for godt) ved å stanse aktiviteten i hjernen eller forhindre hjernen frå å sende signal til kroppen. Ein vanleg metode for å få til dette i filma, bøker og spel er ofte å kutte av eller skyte dei i hovudet.

Det er laget mange zombifilmar gjennom filmhistoria. Her er eit lite utval: 

* *[[Night of the Living Dead]]* (1968)
* *[[Dawn of the Dead]]* (1978)
* *[[Day of the Dead]]* (1984)
* *[[Evil Dead]]* trilogien (1981), (1987) og (1993)
* *[[Shaun of the Dead]]* (2004)
* *[[Land of the Dead]]* (2005)
* *[[Diary of the Dead]]* (2008)
* *[[Død snø]]* (2009), norsk zombifilm

Det er ikkje alltid zombifilmar berre dreiar seg skrekk. Personar som George Romero nyttar zombiane for å få fram ein metafor, for å vise den verkelege faren. Slik som i *Night of the Living Dead*, der zombiane mellom anna vert nytta for å vise kor dårleg menneske samarbeider i slike stunder.

## Zombiar i data- og videospel
I spel som *[[Resident Evil]]* er det ein sjukdom som vekker dei døde eller snarare forvandlar levande menneske til zombiar. Også i *[[TimeSplitters]]*-trilogien medverkar zombiar aktivt. I dette spelet medverkar dei i mange forskjellige roller. 

* *[[Left 4 Dead]]* (2008)
* *[[Dead Rising]]* (2006)
* *[[DOOM]]*-serien
* *[[Eternal Darkness: Sanity's Requiem]]* (2002)
* *[[Resident Evil]]*-serien
* *[[TimeSplitters]]*-serien
* *[[Call of Duty 5 World At War]]*

## Sjå òg
* Voodoo
* Gjenferd
* Stallo

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Zombie|Zombie]]» frå , den 31. mai 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Émile Zola

**Émile Édouard Charles Antoine Zola** () var ein viktig fransk forfattar og poet, ein av dei viktigaste innanfor naturalismen, og ei viktig drivkraft i den politiske liberaliseringa av Frankrike.

Émile Zola skreiv det verdskjende opne brevet: *J'accuse* (Eg anklagar) om Dreyfus-saka, som dreidde seg om ein dom for spionasje av ein uskuldig fransk offiser. Brevet var retta mot den franske presidenten og vart offentleggjort i avisa *L'Aurore* den 13. januar 1898. Zola innser i brevet at ytringa hans er eit lovbrot (injurie), men skriv det likevel som ei samvitshandling. Han vart då òg dømd til fengsel for det, men brevet var i høg grad medverkande til at saka mot den dømde offiseren vart teke opp att og til at den uskuldige fekk oppreising. 

## Biografi
Zola starta utdanninga si i Aix-en-Provence, der far hans, ingeniør Francois Zola, ein italienar, var busett og døydde i 1847. Mora, som var fransk, flytta med sonen sin til Paris, der han 1858 starta på Lycée Saint-Louis. Han hadde planar om å verte advokat, men fall gjennom i eksamen 1859 og søkte arbeid som kontorist, men forlet plassen etter to månader. Han levde i mars 1860 til februar 1862 eit bohemliv til han fekk plass i Hachette & co:s forlagsbokhandel. Etter nokre år hadde han skrive vers som var meir som etterklangar (Musset m. fl.) og fann ikkje forleggjarar. 1864 fekk han likevel gjeve ut nokre dikt i L'académie des jeux floraux i Toulouse og same år kom debuten hans, novellesamlinga *Contes à Ninon*, naive små skildringar, satiriske eventyr, fantasiar, heilt ulikt hans seinare verk. Han skreiv så avisartiklar, spesielt kritikk av kunst og litteratur i *[[Figaro]]* og *L'événement*, som fekk merksemd av fagfolket og det interesserte Manet, den enno ukjende målaren, og dei realistiske tendensane. Dei samla seg i *Mes haines, causeries littéraires et artistiques* (1866), der mellom anna *Mon solon* finst.

## Bibliografi

* 1867 - *[[Thérèse Raquin]]*
* 1871-1893 - *Les Rougon-Macquart* 
* 1871 - *La Fortune des Rougon*
* 1872 - *La Curée*
* 1873 - *Le Ventre de Paris*
* 1875 - *La Faute de l'Abbé Mouret* 
* 1876 - *Son Excellence Eugène Rougon* 
* 1877 - *L'Assommoir*
* 1880 - *Nana*
* 1880 - *Le Roman expérimental* 
* 1882 - *Pot-bouille*
* 1883 - *Au Bonheur des dames*
* 1885 - *Germinal*
* 1886 - *L'Œuvre*
* 1887 - *La Terre*
* 1891 - *L'Argent*
* 1892 - *La Débâcle*
* 1901 - *Le garcon*

## Bakgrunnsstoff

* J'accuse - på fransk - og omsett til engelsk 
* Arbeidet til Zola

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Émile Zola|Émile Zola]]» frå , den 31. mai 2009.*
Zog I av Albania

**Ahmet Zogu**, fødd **Ahmet Zogolli** og seinare **Kong Zog I av Albania** () var ein albansk politikar og konge i Albania frå 1928 til 1939. 

Han var statsminister i landet i 1922 til 1925, president i 1925 til 1928 og konge i 1928 til 1939. Han samarbeidde lenge med Mussolini i Italia, men måtte flykte frå landet då italienarane okkuperte Albania i 1939. 

Zog døydde i Paris i 1961.  

Sonen hans Leka er enno pretendent til den forsvunne trona, men ei folkeavstemming i 1997 avviste gjenopprettinga av monarkiet.
Zoisitt

**Zoisitt** er eit kalsiumaluminiumhydroksidsorosilikat som høyrer til mineralgruppa epidot. Den kjemiske formelen er Ca2Al3(SiO4)(Si2O7)O(OH). Zoisitt er kalla opp etter den slovenske vitskapsmannen Baron Sigmund Zois von Edelstein (Žiga Zois), som forstod at dette var eit ukjend mineral, då mineralforhandlaren Simon Prešern viste han mineralet. Han hadde oppdaga det i Saualpefjella (Svinška planina) i Kärnten i 1805. Zoisitt vart først kjend som **saualpitt**, etter staden han vart funnen første gongen. Transparente material vert forma til edelsteinar, medan ugjennomsiktige vanlegvis vert nytta til skulpturar. 

Zoisitt framstår som ein prismeaktig, ortorombisk (2/m 2/m 2/m) krystall eller i massiv form, og er funne i metamorfe bergartar eller pegmatitt. Zoisitt kan vere blå til blådraud, grøn, brun, lilla, gul, grå eller fargelaus. Han har glasaktig glans og musleg til ujamn oppsprekking. Når dei er idiomorge er zoisittkrystallar stripete langs hovudaksen (c-aksen). Parallelt til hovudaksen finn ein fullkomne kløfter. Zoisitt har ein hardleik på litt over 6 og den spesifikke vekta er mellom 3,10 og 3,38, etter kva variant det er snakk om. Strekfargen til zoisittar er kvit, og dei er sagt å vere skjøre. 

Ein finn zoisittar i Tanzania (tanzanitt), Kenya (anyolitt), Noreg (thulitt), Sveits, Austerrike, India, Pakistan og Washington i USA.

## Sjå òg
* Edelstein

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zoisite|Zoisite]]» frå , den 31. mai 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, Manual of Mineralogy, 20th ed., ISBN 0-471-80580-7
** Mineral Handbook, 2001, Mineral Data Publishing
** Webmineral data
** Mindat.org

## Bakgrunnsstoff
Krystallform

**Krystallform** er den ytre forma krystallar kan ha. Krystallforma er ofte gjenspegla i krystallstrukturen til mineralet. Det ytre til ein krystall kjem til uttrykk i dei 32 krystallklassane, og av dei ulike vekstsnøggleikane til krystallflatene.

Dei krystallflatene som er symmetrisk ekvivalente ut frå symmetrien til krystallklassen, blir kalla ei form og blir symbolisert ved Miller-indeksar i klammer {hkl}. Ein krystall kan bestå av éin eller fleire former. «Lukka» former er til dømes bipyramide og terning, «opne» former til dømes prisme, pyramide og pinakoid (to parallelle flater).


Rhombohedron.svg|Romboeder
Fil:Hexahedron.jpg|Kube
Fil:Octahedron.jpg|Oktaeder
Fil:Dodecahedron.jpg|Dodekaeder
Fil:Triangular dipyramid.png|Tetragonal bipyramide
Fil:Elongated square dipyramid.png|Samansett form: Firkanta prisme og bipyramide


## Kjelder
*Krystallform: krystalls ytre form. (29. april 2009). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013.
*Krystallform: symmetrisk ekvivalente krystallflater. (29. april 2009). I Store norske leksikon. Henta 20. november 2013.
Runa

**Runa** er eit kvinnenamn som kan ha to ulike opphav. I nordisk samanheng stammar det frå norrønt *runi*, 'løynd [kunnskap]', knytt til riting av runer og i slekt med mannsnamna Rune og Runar. Namnet er òg brukt i Sør-Asia, og kan ha tydinga 'raud' eller 'Laksjmi'

Runa har namnedag i Noreg den 2. juni.

## Namneberarar
* Runa (1870&ndash;1928), pseudonym for den svenske forfattaren Elisabeth Beskow
* Runa Førde (f. 1933), norsk illustratør
* Runa Laila (f. 1955), bangladeshisk songar
* Runa Islam (f. 1970), bangladeshisk-britisk kunstnar
* Runa Barli (f. 1988), norsk fotballkeeper
Harald Stanghelle

**Harald N. Stanghelle** () er ein norsk journalist og redaktør. 

I perioden 1995 til 2000 var han ansvarleg redaktør i Dagbladet. I 2001 vart han tildelt Den Store Journalistprisen. I 2007 vart han politisk redaktør i Aftenposten.

## Kjelder
Runar

**Runar** er eit nordisk mannsnamn sett saman av norrønt *rún* (fl. *rúnar, rúnir*), 'løynd [kunnskap]' og etterledet *[[-ar]]*, kanskje 'krigar'. 

Runar har namnedag i Noreg den 2. juni.
Namnet er i slekt med Runa og Rune.

## Namneberarar
* Runar Schildt (1888–1925) finlandssvensk forfattar
* Runar Patriksson (f. 1944), svensk politikar
* Runar Borge (f. 1946), norsk dansar, koreograf og regissør
* Runar Tafjord (f. 1957), norsk valthornspelar
* Runar Bålsrud (f. 1962), ordførar i Hurdal
* Runar Sjåstad (f. 1968), norsk politikar
* Rúnar Kristinsson (f. 1969), islandsk fotballspelar
* Runar Berg (f. 1970), norsk fotballspelar
Todor Zjivkov

**Todor Hristov Zjivkov** (bulgarsk **Toдор Xpиcтoв Живков**) () var ein bulgarsk politikar og partisjef for det kommunistiske partiet i Bulgaria, og seinare president i Bulgaria.

Han var medlem av sentralkomiteen i Kommunistpartiet i 1948 og av politbyrået i 1951. I 1954 vart han partisjef, og frå 1962 til 1971 sat han som statsminister. I 1971 vart han president i Bulgaria fram til han vart avsett i 1989. Han vart då sett under tiltale og i 1992 dømd til sju års fengsel.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Todor Zhikov|Todor Zhikov]]» frå ,  den 31. mai 2009.*  

*
Dino Zoff

**Dino Zoff** () er ein italiensk tidlegare fotballkeeper og -trenar. Han var kaptein for Italia då landet under VM i fotball 1982 vann sin tredje VM-tittel.

## Karriere som spelar
Zoff spelte 112 landskampar og deltok i fire verdsmeisterskap. I 1982 krona han den 22-årige karrieren som 40-åring ved å vinne VM i Spania. Han er den eldste fotballspelaren som er blitt verdsmeister (per 2009).

Zoff sette fleire rekordar i løpet av karrieren, mellom anna spelte han i perioden frå 20. september 1972 og 15. juni 1974 heile 1143 minutt på landslaget utan å sleppe inn mål. For klubben Juventus spelte han kvar einaste seriekamp 330 serierundar på rad. Han spelte i alt 570 Serie A-kampar.

## Trenarkarriere
Som trenar vann Dino Zoff UEFA-cupen 1989/90 med Juventus. Seinare trente han Lazio og Fiorentina. Etter VM 1998 overtok han treneransvaret for det italienske landslaget etter [Cesare Maldini, og to år seinare tok Italia sølv i EM. Etter tapet (1-2) mot Frankrike på Golden Goal trekte han seg som landslagstrenar same kveld. Etterfølgjaren til Zoff vart Giovanni Trapattoni.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dino Zoff|Dino Zoff]]» frå , den 31. mai 2009.*
Zodiakallys

**Zodiakalyset** er ei svak, nesten trekanta lyskjegle på nattehimmelen som dukkar opp nær sola langs ekliptikken eller zodiakalen (Dyrekrinsen). På midtre og nordlege breiddegrader, er zodikallyset best synleg på vesthimmelen om våren etter at skumringa er over, eller på austhimmelen om hausten like før daggry. I tropane er zodiakallyset synleg året rundt. 

Lyset kjem av sollys reflektert av interplanetarisk støv i ekliptikkplanet eller zodiaken. 
Zodiakallyset er så svakt at det vert heilt tilslørt av månelys eller lysforureining. Zodiakallyset minkar i intensitet med avstanden frå sola, men på særs mørke netter er det blitt observert i eit band langs heile ekliptikken. Faktisk utgjer zodiakallyset 60 % av himmellyset på ein månelaus natt. Det finst òg eit særs svakt ovalt lys midt imot sola kalla gegenschein.

Fenomenet vart først utforska av astronomen Giovanni Domenico Cassini i 1683 og først forklart av Nicolas Fatio de Duillier i 1684. 

## Bakgrunnsstoff
* Ei kort historie om observasjonar 
* «Zodiacal Light and the Gegenschein», eit essay av J. E. Littleton 
* APOD for 25. september 2007

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zodiacal light|Zodiacal light]]» frå , den 31. mai 2009.*
Andrej Zjdanov

**Andrej Aleksandrovitsj Zjdanov** () var ein sovjetisk politikar. Han var frå og med 1939 medlem av politibyrå i kommunistpartiet og under den andre verdskrigen general og medlem av Leningradfrontens militærråd. Frå og med 1944 var han sekretær i sentralkommiteen med ansvar for ideologiske spørsmål, der han gjennomførte ei ekstrem antivestleg linje innanfor sovjetisk kulturliv og vitskap, kjend som zjdanovismen. I 1946 utløyste han bølgja av forfølgjingar mot fleire sovjetiske forfattarar, vitskapsmenn og komponistar. Sidan 1934 fronta han kravet om sosialistisk realisme i den sovjetiske litteraturen. Zjdanov var ein av dei mest trufaste mennene til Stalin og vart sett på som ein mogeleg «tronarving» etter sistnemnte.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Andrej Zjdanov|Andrej Zjdanov]]» frå , den 31. mai 2009.*
Jan Žižka

**Jan Žižka z Trocnova a Kalicha** eller berre **Jan Žižka** () var ein tsjekkisk general og ein av dei leiande tilhengjarane til Jan Hus og opprøret hans mot katolisismen. Tilnamnet «Žižka» tyder 'einøygd', og viser til at han som barn tilsynelatande mista synet på det eine auget etter eit slagsmål.

Jan Žižka delto i slaget ved Tannenberg i 1410, men vart for alvor kjend under hussittarkrigane frå 1419. Det var for ein stor del Žižka si forteneste at hussittarane hadde militær suksess. Han prøvde å invadere Ungarn, men måtte gje dette opp då ungararane var talmessig overlegne. Under tilbaketrekkinga viste han nokre handlingane som har gjeve han rykte som ein av dei største tsjekkiske hærførarane gjennom tidene. Under borgarkrigen i Böhmen vann han klare sigrar over dei Tabor-baserte motstandarane sine omkring Praha, og han på veg til å innta hovudstaden i juni 1424, da det vart inngått fred. Dei samla partane vart då einige om å gå til åtak på Mähren med Jan Žižka i spissen, men undervegs døydde Žižka av pest. Fiendane hans frykta han så mykje at dei i samband med dødsfallet hans omtalte han som «han som ingen dødeleg hand kan øydeleggje vart utsletta av Guds finger».

Jan Žižka var ein uortodoks og nyskapande militærtaktikar. Han utnytta dei individulle evnene til troppane sine til det perfekte og fann opp vognfortet, som òg er kjend frå det ville vesten, der ein stiller vognene opp tett mot kvarandre og på den måten skapar eit mobilt fort med vern for folk og hestar. Samstundes gav det høve for nok tid til å lade om gevær, som slik for første gong vart ein suksess i krigssituasjonar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Jan Žižka|Jan Žižka]]» frå , den 31. mai 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Zirkon

**Zirkon** (også **hyasint** eller gul zirkon) er eit mineral som høyrer til gruppa nesosilikatar. Det kjemiske namnet er zirkoniumsilikat og den kjemiske formelen er ZrSiO4. Hafnium er nesten alltid til stades i mengder frå 1 til 4%. Krystallstrukturen til zirkon er eit tetragonal krystallsystem. Den naturlege fargen til zirkon varierer mellom fargelaus, gul-gyllen, raud, brun og grøn. Dei fargelause artane har kvalitetar som edelsteinar og er populære erstatningar for diamantar. Desse vert òg kalla «Maturadiamant». Mineralet må ikkje forvekslast med kubisk zirkonia, eit syntetisk stoff med ei heilt anna kjemisk samansetjing. 

Namnet kjem anten frå det arabiske ordet *zarqun*, som tyder sinober, eller frå det persiske *zargun*, som tyder gyllen-farga. 

Zirkon er eit usedvanleg mineral og finst nesten alle stader i jordskorpa og i alle slags bergartar, men store krystallar er sjeldne. På grunn av dette er zirkon er det viktigaste mineralet for datering av bergartar. Zirkon inneheld alltid noko uran eller thorium, som er radioaktivt og vert brote ned over tid til bly. Alderen kan derfor reknast ut ved å undersøke forholdet mellom bly og uran.

Zirkon er det eldste mineralet ein kjenner til, 4406±8 millionar år gammalt.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zircon|Zircon]]» frå , den 31. mai 2009.* 
 

### Andre kjelder
Sande kyrkje

**Sande kyrkje** er namn på fleire kyrkjer i Noreg:
* Sande kyrkje i Sunnfjord &ndash; på Sande i Gaular kommune i Sogn og Fjordane fylke
* Sande kyrkje i Vestfold &ndash; i Sande i Sande kommune i Vestfold fylke
* Sande kyrkje på Sunnmøre &ndash; på Sandsøya i Sande kommune i Møre og Romsdal fylke
Sfinks

**Sfinks** (utt. *svings* eller *svinks*) er eit fabeldyr med kropp som ei løve og hovud av eit menneske eller eit anna dyr. Sfinksar er særleg kjende frå det gamle Egypt, særleg gjennom sfinksen i Giza. Vesenet blei seinare teke opp i gresk mytologi, der det tok opp trekk frå ein annan skikkelse. I seinare europeisk kultur blei sfinksen teke opp i kunst frå renessansen. Ein finn også sfinks-aktige figurar i andre kulturar frå middelhavslanda og Asia. 

Den egyptiske sfinksen stammar frå Det gamle riket (2000-talet f.Kr.). Den vanlegaste framstillinga av sfinksen er som ei liggande løve med menneskehovud, men ein finn også sfinksar med falk-, hauk- eller vêrhovud. På denne tida var det vanleg å laga skulpturar av løver med hovudet til guddomen knytt til området dei blei laga, eller som var viktig i landet då. Sfinksen var knytt til solguden Sekhmet og blei seinare symbol for sola, farao og landet Egypt. Han verna mot vondt, og blei sett opp for å verna graver og tempel.

I det gamle Hellas hadde sfinksen gjerne ørnevinger, og kunne i tillegg ha bryst som ei kvinne og slangehale. Denne sfinksen er best kjend for å ha vakta Theben ved å stilla alle som gjekk forbi ei gåte, og derette kvela og sluka dei som ikkje kunne svara. Sogehelten Ødipus løyste gåta, og sfinksen kasta seg ned frå klippa han stod på og døydde.

## Sfinks i seinare europeisk kunst

Frå renessansen tok ein til å framstilla greske sfinksar i europeisk kunst. «Manierisme-sfinksen» eller «den franske sfinksen» er framstilt dels som ei tiltrekkande ung kvinne, dels som ei naturtru løve. Dei nye sfinksane var inspirerte av keisar Nero sitt hus *[[Domus Aurea]]*, som ein fann på slutten av 1400-talet. Ein loggia ved Vatikanpalasset som blei utsmykka av Rafael i 1510-åra inneheldt mellom anna sfinksar. Sfinksane kom til Frankrike først gjennom Fontainebleauskulen, og spreidde seg til resten av Europa. Dei blei mellom anna mykje nytta til å pynta slottsparkar på 1700-talet, mellom anna  Belvedereparken i Wien, Sanssouci i Potsdam, La Granja i Spania, Branickislottet i Białystok og i seinrokokkostil ved det portugisiske nasjonalslottet Queluz, med pipekrage og ein liten kep over brystet.

Med nyklassisismen gjekk ein noko tilbake til den ukledde og uflidde klassiske sfinksen i europeisk utsmykking. Også i romantikken og symbolismen avbilda ein sfinksen, hovudsakleg med peik til den greske mytologien heller enn den egyptiske, sjølv om desse sfinksane ikkje alltid hadde vinger.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sfinks|Sfinks]]» frå ,  den 1. juni 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
Nikolaus Ludwig von Zinzendorf

**Nikolaus Ludwig von Zinzendorf** () var ein tysk greve, embetsmann og prest, regjeringsråd i Dresden. Han var biskop for Brødreforsamlinga i Herrnhut og grunnla herrnhutismen. I tillegg var han salmediktar.

## Bakgrunnsstoff
Grigorij Zinovjev

**Grigorij Jevsejevitsj Zinovjev** () var ein sovjetisk revolusjonsleiar og leiar av Komintern frå stiftinga i 1919 til 1926.

## Liv og virke
Zinovjev slutta seg til det russiske arbeidarpartiet i 1901, og etter splittinga mellom bolsjevikane og mensjevikane følgde han bolsjevikane. I 1905 vart han redaktør for avisa *Proletary*, og i 1908 vart han arrestert for sine politiske synspunkt, men sleppt fri på grunn av dårleg helse. Han slutta seg så til Lenin i Sveits, og vart ein av hans næraste medarbeidarar. I motsetnad til Lenin gjekk derimot Zinovjev inn for nærare samarbeid med mensjevikane, noko som førte til at etter han reiste tilbake til Russland saman med Lenin, gjekk mot apriltesane hans.

Saman med Lev Kamenev gjekk han mot oktoberrevolusjonen, og han trekte seg frå sentralkomiteen då denne ikkje ville gå inn for forhandlingar med mensjevikane og dei sosialrevolusjonære. Han gjekk likevel seinare tilbake på dette og vart vald til observatør i politbyrået i 1919, same år som han vart vald til formann for det nystifta Komintern. Under borgarkrigen hadde han òg ansvaret for forsvaret av Petrograd. I 1921 vart han vald til fast medlem av politbyrået, og på partikongressane i 1923 og 1924 heldt han opningstalen. Som formann for Komintern vart han òg tillagt ein del av ansvaret for nederlaget til dei tyske revolusjonære i 1923. Zinovjev vart og nytta som skræmebilete gjennom det forfalska Zinovjev-brevet (1924) til det Britiske kommunistpartiet.

Under sjukdomsperioden til Lenin og etter Lenin døydde, allierte Zinovjev seg med Kamenev og Stalin, seinare òg Nikolaj Bukharin, i kampen mot venstrefløya, leia av Trotskij. Han foreslo til og med å ekskludere Trotskij, utan å få støtte for dette frå Stalin. Særleg var spørsmålet om industriell reisning og forholdet til bøndene viktig. Då Trotskij var utmanøvrert hamna han saman med Kamenev i opposisjon til Stalin. Han inntok òg delar av politikken til venstrefløya og danna i 1926 Den Forente Opposisjonen. Same år vart han også avsett som formann for Komintern. Året etter vart han ekskludert frå partiet, men etter omfattande sjølvkritikk vart han teke til nåde att i 1928, eit tidspunkt då standpunkta til den gamle venstreopposisjonen var i ferd med å bli overteke av Stalin og fleirtalet.

Han fekk aldri seinare noko viktig posisjon i stat eller parti, og i 1932 vart han ekskludert for andre gong. Etter å ha blitt tatt til nåde året etter vart han i 1934 ekskludert for tredje gong og i tillegg arrestert for medverknad til mordet på Sergej Kirov. Saman med mellom andre Kamenev vart han dømd og avretta for landsforræderi og konspirasjon i den første Moskvaprosessen. Han vart rehabilitert i 1988.

I likskap med sin nære venn og medarbeidar Kamenev var Zinovjev først og fremst ein praktikar. Sjølv om Marxist Internet Archives har lagt ut fleire artiklar av han, er desse først og fremst knytt opp til aktuelle hendingar. Det er få, om nokre, av hans arbeid som vert rekna for å ha meir enn historisk verdi.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Grigorij Zinovjev|Grigorij Zinovjev]]» frå , den 31. mai 2009.*
Tonari no Totoro

***Tonari no Totoro*** (となりのトトロ), kalla ***Min nabo Totoro*** på norsk, er ein japansk anime-film frå 1988. Filmen er regissert av den japanske anime-regissøren og manga-teiknaren Hayao Miyazaki, og laga ved Studio Ghibli.

## Norske stemmer
* Hanne Dancke
* Reidun Berntsen
* Agnes Fasting
* Tommy Karlsen
* Lena Meieran
* Hedda Munthe
* Amalie Reitan
* Christoffer Staib
* Rut Tellefsen
* Inger Teien

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* 
* Filmpresentasjon på Nausicaa.net
Generalkonsul

Ein **generalkonsul** er ein offisiell representant for ein stat i eit anna land, og leiar av eit generalkonsulat. Dei typiske oppgåvene for konsulata er å assistere og beskytte borgarane frå staten dei representerer i mottakarstaten, medan dei i liten grad representerer sendarstaten sine styresmakter i forhold til mottakarstaten. Desse oppgåvene blir varetatt av ambassader. Utferding av visum og nødpass har vore blant oppgåvene til konsulat og generalkonsulat.

Tittelen **generalkonsul** rangerar over konsul og visekonsul.

Konsulatvesenet består først og fremst av valde honorære generalkonsular, konsular og visekonsular. Dette er ofte privatpersonar med anna arbeid eller næringsverksemnd, som utfører konsuloppgåvene gratis eller mot eit beskjedent vederlag. Desse kan vere borgarar frå sendarstaten, borgarar frå mottakarstaten eller frå eit tredjeland. Vedkomande blir ikkje diplomat. Tidlegare blei desse også kalla «konsularagent».

Her er dessutan ein del generalkonsulat som er styrt av ein fast tilsett i utanrikstenesta, og med bemanning elles etter behov. Noreg har pr. juni 2009 11 slike generalkonsulat. Desse er alle i store byar i store land, land som Noreg har mykje handelssamkvem med.

## Bakgrunnsstoff
* Noreg sine faste utanriksstasjonar, mellom anna dei 11 generalkonsulata leia av ein fast tilsett i den norske utanrikstesta. Vitja 1. juni 2009
Namnet Juni

**Juni** er eit kvinnenamn som viser til månaden juni. Det er også ei finsk kortform av Johanna.

Juni har norsk namnedag den 1. juni, saman med June.

I 2009 var det 351 norske kvinner som heitte Juni.
I 2016 var det 399.
## Namneberarar
*Juni Palmgren (f. 1949), finsk-svensk epidemiolog og matematikar 
*Juni Dahr (f. 1953), norsk skodespelar

## Etternamn
*Juan de Juni (fransk Jean de Joigny; ca. 1507–1577), fransk-spansk bilethoggar, målar og arkitekt

## Annan bruk
Juni Anker-Hansen er ein rollefigur i TV-serien *[[Hotel Cæsar]]* på TV2.

## Kjelder

*
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Juni (navn)|Juni (navn)]]» frå ,  den 1. juni 2009.*
June

**June** er eit personnamn som kjem frå engelsk og kan brukast som kvinnenamn og noko sjeldnare som mannsnamn. June har norsk namnedag den 1. juni, saman med Juni.

Namnet blei teke i bruk på 1800-talet. 
Kvinnenamnet kjem frå det engelske namnet på månaden juni, som igjen stammar frå den romerske gudinna Juno. Det kan òg vera ei kortform av namn som Junius, Junious, Junio og Juniper.

June var eit svært vanleg jentenamn og ein del brukt som gutenamn tidleg på 1900-talet i USA. Som jentenamn nådde det ein topp i 1925 som det 39. mest populære namnet i landet, men blei så gradvis mindre brukt og forsvann frå lista av dei 1000 mest populære namna i 1987. Seinare har bruken teke seg nokoo opp att, og i 2018 var det nummer 241 på lista.

Som gutenamn var June på sitt mest populæer i 1922 med ein 697. plass, men gjekk så tilbake og forsvann frå topp 1000-lista i 1939.

I Noreg var namnet mest brukt frå rundt 1985 til rundt 2000. I 2009 var det 2498 norske kvinner som heitte June.

## Namneberarar
*June Mathis (1892–1927), manusforfattar i Hollywood på 1920-talet
* June Caprice (1895–1936), USA-amerikansk stumfilmskodespelar
*June MacCloy (1909–2005), USA-amerikansk skodespelar
*June Marlowe (1903–1984), USA-amerikansk skodespelar
* June Black (1910–2009), newzealandsk keramikar og målar
* June Whitfield (1925–2018), engelsk skodespelar
* June Nash (f. 1927), USA-amerikansk antropolog
* June Carter Cash (1929–2003), USA-amerikansk countryartist, gift med Johnny Cash
* June Anderson (f. 1952), USA-amerikansk sopran

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:June|June]]» frå , og «[[:en:June (personal name)|June (personal name)]]» frå  den 1. juni 2009.* 
* behindthename.com
Bjørn Jacobsen

**Bjørn Jacobsen** () i Sandnessjøen, Nordland) er ein norsk politikar (SV). Han blei innvald på Stortinget frå Møre og Romsdal i 2001.

Jacobsen tok Vefsn folkehøgskule 1976-1977, agronomutdanning ved Kalnes jordbruksskule 1978-1979, 
allmennfag ved Hegdehaugen vidaregåande skole 1988 og Ex.phil., Universitetet i Oslo 1989.

Jacobsen var landbruksvikar i Malvik kommune 1977, skogsarbeidar Sør-Trøndelag Skogeigarlag 1977, gardsbestyrar/forpaktar ved Røkenes Gård 1979-1983, pleieassistent ved Dikemark/Ullevål sjukehus 1985-1989 (deltid), bistandsarbeidar i Forum Syd Nicaragua 1991-1993 og fylkesleiar i Miljøheimevernet/Grøn Kvardag 1993-2001.

## Stortingskomitéar
*2005&ndash;2009 medlem av Forsvarskomitéen og den norske delegasjonen til Europarådets parlamentarikarforsamling.
*2005&ndash;2009 medlem av Den utvida utanrikskomitéen.
*2005&ndash;2009 varamedlem av Valkomitéen.
*2001&ndash;2005 medlem av Utanrikskomitéen.
*2001&ndash;2005 medlem av Den utvida utenrikskomitéen.
*2001&ndash;2005 varamedlem av Valkomitéen.

## Bakgrunnsstoff
*Stortinget.no - Biografi

## Kjelde
Bokmålswikipediaen, 1. juni 2009.
Jostein Krokvik

**Jostein Krokvik** () var ein norsk forfattar, redaktør og målmann. Han vart fødd i Vanylven på Sunnmøre, og utdanna seg til tannlækjar. Etter å ha arbeidd i dette yrket i fleire år, var han redaktør i Norsk Barneblad i ei tid. Seinare sette han i gang bladet Vestmannen i samarbeid med Vestmannalaget, der han var bladstyrar i nærast 20 år. Han var ein verksam forfattar, og gav ut fleire romanar, noveller og ungdomsbøker. Han skreiv attåt dette ogso mange målpolitiske bøker og skrifter.

## Utvalde verk
**Fangevaktaren* (1969).
**Utgrend* (1974).
**Fenris ulven* (1976).
**Åne smeller til* (1977).
**Nett no* (1977).
**Jenta i den gule kjolen* (1978).
**Hovudet høgt* (1979). 
**Mistanken* (1979).
**Benken ved alperosene* (1980).  
**Opprør* (1980).
**Den vesle fangen* (1982).
**Den tøffe silkepus* (1983).
**Kjettarord um norsk målalkymi - essayistisk debattbok* (1985).
**I grenseland* (1986).
**Alt i alt* (1986).
**Det andre rommet* (1987).
**Rømlings fotefar* (1988).
**Det gåtefulle tårnhuset* (1989).
**Galgiholm* (1990).
**Mål og vanmæle* (1991).
**Ny Hungrvekja og Jan Prahl* (1993).
**Luftspeglingars brotstykk* (1994).

## Bakgrunnsstoff
*Kjerland, Kjell, Askeland, Jon: ''Ein heilhuga målmann'' ; Norsk tidend, april 2007, s. 22.
*Jostein Krokvik - (Forfatter). Kulturnett.no
Lomsdal-Visten nasjonalpark

**Lomsdal-Visten nasjonalpark**, sørsamisk namn **Njaarken varjelimmiedajve**, er ein nasjonalpark som omfattar land i kommunane Brønnøy, Grane, Vefsn og Vevelstad kommunar i Nordland fylke. Det verna området strekkjer seg frå Vesterfjella til Lomsdalen og Visten. Nasjonalparken vart oppretta i 2009.

## Vern og bruk
Formålet med vernet av nasjonalparken er å ta vare eit stort, tilnærma urørt naturområde. Spesielt er det lagt vekt på geologiske førekomstar, herunder grotter og karstlandskap, og kulturminne knytt til landbruk og reindrift. Saman med eit landskapsvernområde i indre Visten skal nasjonalparken sikre eit variert kystlandskap frå fjord til fjell på Helgeland.

Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne brukast til reindrift.

## Turmål
Området har ein rik kulturhistorie, og det ligg til rette for eit enkelt friluftsliv. Det inneheld nokre opne hytter og gammar, og nokre av farleiene er varda frå gammalt av.

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta
* Direktoratet for naturforvalting, informasjon om Lomsdal-Visten nasjonalpark. 
* PDF-kart
Visum

**Visum** (frå latin, avleidd av *videre*, 'sjå') er eit løyve til å reise inn i eit land og opphalde seg der. Mange land krev at ein del statsborgarar frå skal ha eit slikt løyve saman med passet sitt før dei får kome inn i landet. Somme land krev også utreisevisum. Visum blir gjevne ved utanriksstasjonar som ambassadar og konsulat, eller på grensa.

I mange tilfelle finst det avtalar mellom to land om at dei to landa sine statsborgarar får reise til det andre landet utan visum. I nokre tilfelle blir det kravd (turist)visum berre for statsborgarane i det eine landet. For eksempel krev Australia at svenske statsborgarar har visum, medan Sverige ikkje krev visum av australske statsborgarar. Sverige krev at mauritianske statsborgarar har visum, medan Mauritius ikkje krev visum av svenske statsborgarar. Det finst også multilaterale avtalar, som Schengenavtalen.

## Vanlege visumtypar
Normalt gjeld det at dei som skal vitje eit anna land må ha ein plan for besøket og ordna overnatting.
* Turistvisum. Dei besøkande bur på hotell eller liknande. Dei kjem for å vitje fornøyingsparkar, gjere forretningar, få legehandsaming, osb.
* Besøksvisum. Dei besøkande bur hos venner eller slektningar.
* Forretningsvisum. Dei besøkande er på tenestereise og skal besøke eit foretak eller ein organisasjon.
* Transittvisum. Dei besøkande skal berre passere landet og skal ikkje overnatte.
* Arbeidsvisum. Dei besøkande skal utføre løna arbeid i landet.
Lista varierer mellom landa.

Visumet gjeld ei viss tid, gjerne tre månader, men ein del land gir berre visum for planlagd reisetid.

Eit visum gjeld normalt for ei inn- og utreise. Men ein kan også få visum for fleire innreiser (*multiple-entry*), noko som gir rett til eit fritt tal med reiser i ei gitt tid.

## Å søke visum
Korleis ein søker visum varierer, men normalt kontaktar ein ambassade eller konsulat til landet ein vil vitje. I visse tilfelle er det enkelt, for eksempel for Australia der ein søker via reisebyrå eller internett og ikkje treng oppgje reiseplanar mm. Ofte er det vanskelegare, for eksempel for Russland har det vore slik at ein har måtta søke og seinare hente visumet personleg på ambassaden og vise fram reiseplanen dag for dag og vise fram eventuelle hotellbookingar.

## Politikk
Motiveringa for å ha krav om visum er at styresmaktene i eit land vil ha kontroll over kven som kjem til landet. Særskilt uroar ein seg for at utlendingar skal gjere lovbrot eller søke asyl. For statsborgarar frå ein del land med låg status er det nesten umogleg å få visum til dei fleste europeiske land, inkludert Noreg, med mindre ein velrenommert organisasjon går god for deira ærlege hensikter og garanterer for opphaldskostnadar. For eksempel kan idrettsmenn få kome om eit norsk idrettsforbund garanterer for dei.

## Kjelder

*
*Bahus, Vegard Bø. «Visum» (2012, 28. desember), *Store norske leksikon*. 
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Visum|Visum]]» frå , den 1. juni 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Ærestittel

Ein **ærestittel** eller **honorær tittel** (av *honorær* fransk *honoraire*, frå latin *honorarius*, *ære*) er ein tittel som blir gitt for å ære eller heidre nokon, utan at det følgjer med løn eller vesentlege tenesteplikter. Eit eksempel er honorær konsul.

Honorære titlar blir no for tida ofte gitt nokon som i lang tid har utført noko som samfunnet oppfattar som særleg verdifullt, utan at formelle krav til titlane er oppfylt. Eit eksempel er utnemning av æresdoktorar. Dette skjer utan at noka doktoravhandling er levert. Dette blir kalla *doctor honoris causa*, forkorta **dr&nbsp;h&nbsp;c**. I den akademiske verda finst det detaljerte reglar om korleis æresdoktorar skal nominerast, veljast og utnemnast. Det finst også eksempel på at det har blitt delt ut honorære professorat.

I tidlegare tider var det vanleg at ein kunne kjøpe honorære titlar. I somme land er dette framleis mogleg.

## Fotnotar
Kvæfjord kyrkje

**Kvæfjord kyrkje** ligg på Rå på Borkenes i Kvæfjord kommune i Troms. Kyrkja er ei langkyrkje i tømmer. Ho vart innvigd i 1867 og har 550 sitjeplassar. Arkitekten til kyrkja var Jacob Wilhelm Nordan.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Om Kvæfjord kyrkje på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Troms» på nettstaden til Arkivverket 
*
Piltastar

**Piltastane** er knappar på eit tastatur på ei datamaskin.

Det er typisk fire tastar (som vist på biletet til høgre) som peikar til kvar si retning: venstre, høgre, opp og ned. Det finst òg andre variantar av tastar med tilsvarande funksjon som til dømes **WASD**, som har same struktur. Forskjellen mellom desse to er at ein vanlegvis brukar høgre hand på piltastane, medan ein brukar venstre hand på bokstavknappane.
Heidi

**Heidi** er eit kvinnenamn laga som ei tysk kortform av namn som byrjar eller sluttar på *[[heid]]*, ein namnedel som kjem frå gammaltysk *haidu*, 'glans'. Opphav kan vera Adelheid, Heidrun, Heidelinde og Heidemarie.

Heidi har norsk namnedag den 4. juni og tysk den 16. desember.

Namnet er kjend i Noreg frå 1800-talet. Heidi var blant dei mest brukte namna for nyfødde jenter i Noreg frå rundt 1960 til rundt 1980.

## Namneberarar
*Heidi Biebl (f. 1941), tysk alpinist
*Heidi Bonde (f. 1954), norsk forfattar
*Heidi Støre (f. 1963), norsk fotballspelar
*Heidi Grande Røys (f. 1967),norsk politikar
*Heidi Zurbriggen (f. 1967), sveitsisk alpinist
*Heidi Zeller-Bähler (f. 1967), sveitsisk alpinist
*Heidi Sørensen (f. 1970), norsk politikar
*Heidi Marie Kriznik (f. 1970), norsk forfattar
*Heidi Nordby Lunde (f. 1973), norsk politikar 
*Heidi Tjugum (f. 1973), norsk handballmålvakt
*Heidi Gjermundsen Broch (f. 1975), norsk skodespelar
*Heidi Løke (f. 1982), norsk handballspelar
*Heidi Weng (f. 1991), norsk langrennar

## Annan bruk

* Namnet er særleg kjend frå boka om *[[Heidi av Johanna Spyri|Heidi]]* av Johanna Spyri frå 1880 og seinare dramatiseringar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Heidi|Heidi]]» frå , og «[[:nb:Heidi (navn)|Heidi (navn)]]» frå  den 2. juni 2009.*
Heid

**Heid** er eit kvinnenamn som kjem frå norrønt *Heiðr*, 'klar, lys'. Det er i slekt med det tyske namnet Heidi, og begge har norsk namnedag den 4. juni.

Namnet er nemnd i *[[Voluspå]]*, der det kan visa til volva som spår eller Gullveig som er nemnd like før.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Heiðr|Heiðr]]» frå , den 2. juni 2009.* 
 
*