open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Recknitz

**Recknitz** er ei elv i Mecklenburg-Vorpommern nordaust i Tyskland. Recknitzdalen strekkjer seg heilt sør til høgdene ved Glasewitz nær Güstrow. Elvar har ikkje eit klart utspring, men byggjer seg opp frå fleire bekkar og småelvar. Bekkane *Schaalbeke* og *Pludderbach* renn forskjellige vegar mellom Liessow og Laage, men det meste av vatnet renn nordover som Recknitz, medan ein mindre del, kalla *Augraben*, renn sørover til elva Nebel.

Recknitz (frå Ribnitz-Damgarten til Bad Sülze) er den historiske grensa mellom Mecklenburg og Vorpommern. 

Dei siste åra har ein gjort fleire tiltak for å føre elveløpet tilbake til sin naturlege tilstand, noko som skal gjere landskapet meir attraktivt for turistar. Langs eit strekke på 30 km er tre delar erklært for verna område. 

Recknitz er 72 km lang og munnar ut i Saaler Bodden nær Ribnitz-Damgarten.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Recknitz|Recknitz]]» frå ,  den 6. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Regionskart
* Om Recknitz frå Laage til Ribnitz-Damgarten
Peene

**Peene** (polsk *Piana*) er ei elv i nordaust i Tyskland. Westpeene, Kleine Peene og Ostpeene munnar ut i Kummerower og frå her renn sjølve Peene til Anklam og ut i Stettiner Haff.

Den vestlege greina av elva Oder, som skil øya Usedom frå det tyske fastlandet, vert ofte kalla Peene, men er eigentleg ein del av Austersjøen kalla Peenestrom. Ho er ein av tre kanalar som knyter Stettiner Haff til Pommernbukta i Austersjøen (dei andre er Świna og Dziwna).

Store byar langs Peene er:
* Demmin
* Anklam
* Wolgast
* Peenemünde

## Galleri

Ostpeene-30-04-2008-263.jpg|Ostpeene
Teterow-stadtmuehle.jpg|Old watermill on Kleine Peene i Teterow
Peene-in-Demmin-26-VIII-2007-07.jpg|Hamn i Demmin
Peene bei Loitz.JPG|Peene nær Loitz
Peene bei Jarmen.jpg|Peene nær Jarmen
Anklam Peene Fussgängerbrücke.JPG|Peene i Anklam
Peenestrom Wolgast.jpg|Peenestrom med Wolgast
Wolgast -Der alte Speicher im Hafen- 2000 by-RaBoe.jpg|Hamn i Wolgast

## Kjeldet

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Peene|Peene]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Tollense

**Tollense** er ei elv i Mecklenburg-Vorpommern nordaust i Tyskland og ei av sideelvane til Peene frå høgre. Tollense er 95,8 km lang og munnar ut i Peene i Demmin.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Tollense|Tollense]]» frå ,  den 29. april 2020.*
Schwentine

**Schwentine** er ei elv i Schleswig-Holstein i Tyskland, og med ei lengd på 62 km er ho ei av dei lengste i delstaten. Ho har utspring ved Bungsberg, som er det høgaste punktet i Schleswig-Holstein, og renn gjennom fleire større innsjøar på veg gjennom området. Elva renn òg gjennom byane Eutin, Bad Malente, Plön, Preetz, Raisdorf og munner ut i Kielfjorden ved Kiel.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Schwentine|Schwentine]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Świna

**Świna** (tysk *Swine*; pommersk *Swina*) er ei elv i Polen som renn frå Stettiner Haff til Austersjøen mellom øyane Usedom og Wolin. Ho er ein del av elvemunningen til Oder, og fører om lag 75 % av vassmengda hennar (resten går gjennom Peenestrom (15 %) og Dziwna (10 %). Ho har ei lengd på om lag 16 km. Świnoujście er ein by langs elva. 

Det tyske keisarriket demma opp og gjorde elva djupare frå 1874 til 1880 for å lage *Kaiserfahrt* (Piastkanalen). Han er forbunde med den nordlege delen av Świna og går til Stettiner Haff og den pommerske hamna Szczecin. Elva var derfor ein viktig vassveg til denne industribyen. Området rundt elva vart overført frå Tyskland til Polen etter den andre verdskrigen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Świna|Świna]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Uecker

**Uecker** er ei elv i Brandenburg (der ho vert kalla Ucker) og Mecklenburg-Vorpommern nordaust i Tyskland. Ho har sitt utspring i området Uckermark, nær landsbyen Temmen. Ho renn nordover gjennom ei rekkje mindre innsjøar og gjennom byane Prenzlau, Pasewalk, Torgelow, Eggesin og Ueckermünde. Nær Ueckermünde munnar Uecker ut i Stettiner Haff, som er forbunde med Austersjøen via dei tre sunda Peenestrom, Świna og Dziwna.

Uecker har gjeve namn til to *[[landkreis]]*, Uckermark og Uecker-Randow.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Uecker|Uecker]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Ilz

**Ilz** er ei elv som renn gjennom Bayerischer Wald i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har ei lengd på 65 km og ein høgdeskilnad frå utspring til munning på om lag 780 meter. 

Ilz har sitt utspring nær fjellet Rachel. Elva munnar ut i Donau ved Passau. Ein annan by langs Ilz er Fürsteneck.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ilz|Ilz]]» frå ,  den 6. juni 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Elva Ilz
Elva Rott

**Rott** er ei 109 km lang elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Inn frå venstre. Ho har sitt utspring i kommunen Wurmsham i Niederbayern mellom Landshut og Waldkraiburg. Ho renn austover gjennom eit landleg område med småbyar, så som Neumarkt-Sankt Veit, Eggenfelden, Pfarrkirchen og Pocking. Ho munnar ut i Inn mot motsett side av Schärding, på grensa mot Austerrike.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rott River|Rott River]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Alz

**Alz** er ei elv i Bayern, sør i Tyskland, og det einaste utløpet frå Chiemsee. Ho har sitt utspring ved den nordlege breidda nær Seebruck. Elva er ei av sideelvane til Inn frå høgre, som renn ut i ved Marktl. Andre byar ved Alz er Altenmarkt an der Alz, Trostberg, Garching an der Alz og Burgkirchen an der Alz.

## Inndeling
Alz er delt inn i *Obere Alz* (Øvre Alz) og *Untere Alz* (Nedre Alz). Obere Alz renn frå Chiemsee til Altenmarkt, og Unter Alz frå Altenmarkt til munningen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alz|Alz]]» frå ,  den 6. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Wasserwirtschaftsamt Traunstein, Die Alz
Arkadespel

**Arkadespel** er myntopererte speleautomatar som inneheld eit videospel. Arkadespel fekk namnet av di dei var populære i amerikanske spelehallar ein kalla *arcades*. I Noreg fann ein ofte arkadespel i kafear, utestader og kjøpesenter frå 80-talet og til byrjinga av 90-åra. Då kom spelkonsollar og datamaskinar som var jamsteld med maskinvara i arkadespela og marknaden for arkadespel stort sett svann.

MAME er ein emulator som gjer det mogleg å køyre arkadespel på ein vanleg datamaskin.

## Spel
Eit veldig typisk trekk ved arkadespel er at dei er ofte enkle med mykje action og kort speletid. Arkadespel blir ofte kjenneteikna ved korleis vanskegrada aukar jo meir progresjon ein får i spelet. Eit veldig kjent kjenneteikn i arkadespel er highscorelista, som var eit statussymbol om ein klarte å kome på henne. Dei tidlegaste arkadespela var  elektromekanniske, og hadde ikkje same kapasitet som dei meir moderne spela. Elektromekaniske spel hadde ikkje tv-skjerm, datakapasitet eller highscoreliste. Før 70-talet var alle arkadespel elektromekaniske.

## Kjelder

* Delar av artikkelen bygger på artiklane Arcade game og Golden Age of Arcade Games den 6. juni 2007.
**Delar av artikkelen bygger på «[[:nb:Arkadespill|Arkadespill]]» frå , den 7. januar 2021.*  

## Bakgrunnsstoff
* Killer List of Videogames med nær 4 500 omtalar av arkadespel (engelsk)
Tiroler Achen

**Tiroler Achen** er ei elv i Austerrike og Tyskland med utspring i Kitzbühleralpane som **Großache** der elvane Kitzbühler Ache, Reither Ache og Fieberbrunner Ache renn i hop. I Bayern vert elva kalla *Tiroler Achen*, og her munnar ho ut i Chiemsee. 

Elva har ei lengd på 79 km, der 24 km renn i det tyske *[[landkreis]]et* Traunstein. Elvedeltaet er erklært eit naturreservat.

I 1970-åra vart elva rekna som *svært forureina* på grunn av forureining frå spillvatn. Økologiske tiltak vart gjennomført og elva er i dag rekna som *moderat forureina*. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tiroler Achen|Tiroler Achen]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Amper

**Amper** er ei elv sør i Bayern i Tyskland, og ei av dei største sideelanve til Isar, som renn gjennom München, frå venstre. Etter ei lengd på 185 km munnar ho ut i Isar ved Moosburg. Elva har sitt utspring frå Ammersee og den øvre greina hennar, oppfor Ammersee, vert kalla Ammer. Byar langs Amper er Fürstenfeldbruck, Dachau og Moosburg. Dei største sideelvane hennar er Glonn, Würm og Maisach. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Amper|Amper]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Würm

**Würm** er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Amper frå høgre. Ho har sitt utspring frå Starnberger See og renn gjennom fleire landsbyar, i tillegg til delar av München før ho munnar ut i Amper nær Dachau, som like etter igjen munnar ut i Isar. Sjølv om Würm ikkje er ei særleg stor elv har ho gjeve namn til Würm-istida (den siste istida). 

Det finne ei anna, mindre elv med same namn i Gäu, eit område i Baden-Württemberg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Würm|Würm]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Große Laber

**Große Laber** (òg kalla **Große Laaber**) er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei sideelv til Donau.

Elva har utspring i *[[landkreis]]* Kelheim i eit åslendt landskap ved Volkenschwand. Frå kjelda om lag 500 meter over havet renn Große Laber hovudsakleg nordaustover forbi byane Pfeffenhausen, Rottenburg, Langquaid og Sünching. Dei siste tre kilometrane renn elva parallelt med Donau før dei renn i hop nær Straubing.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Große Laber|Große Laber]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Regen

**Regen** (tsjekkisk *Řezná*) er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Utspringet hennar er Großer Regen (Store Regen) i Böhmerwald i Tsjekkia nær Železná Ruda. Elva kryssar grensa etter eit par kilometer ved Bayerisch Eisenstein.

Ved Zwiesel møter Großer Regen elva Kleiner Regen (Litle Regen) og dannar Schwarzer Regen (Svarte Regen). Schwarzer Regen renn gjennom Regen og Viechtach, og møter Weißer Regen (Kvite Regen) i Kötzting. Frå her vert elva kalla Regen.

Regendalen er den største dalen i Bayerischer Wald, og mange busetnadar i fjella ligg langs elva. Av byar Regen renn gjennom finn ein Cham og Regensburg. Ved Regensburg munnar elva ut i Donau.

Den totale lengda til elva, inkludert Großer Regen og Schwarzer Regen, er 169&nbsp;km.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Regen River|Regen River]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Traun i Bayern

**Traun** er ei elv i Oberbayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Alz med ei lengd på 28,8 km.

Ho har sitt utspring ved Siegsdorf der elvane Kvite Traun og Raude Traun renn i hop. Begge desse har kjelde i Cheimgauer Alpen. Ved Altenmarkt munnar ho ut i Alz. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Traun (Fluss in Bayern)|Traun (Fluss in Bayern)]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Vils ved Donau

**Vils** er ei elv i Bayern i Tyskland og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Ho har utspringet sitt der dei to elvane Kleine Vils og Große Vils renn i hop i Gerzen. Elva er om lag 120 km lang (inkludert Große Vils). Ho renn austover gjennom eit landleg område med små landsbyar, som Eichendorf. Vils munnar ut i Donau ved Vilshofen.

## Galleri

Fil:Vilskraftwerk der Stadt Vilshofen an der Donau im Frühling 2010.JPG|Vasskraftverket Vilskraftwerk.
Fil:Eisenbahnbrücke über Vils in VOF.jpg|Bru over Vils
Fil:Stadt Vilshofen, Winter 2010.jpg|Vils ved Vilshofen


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vils (Danube)|Vils (Danube)]]» frå ,  den 6. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Naab

**Naab** er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho er om lag 165 km lang, inkludert hovudkjelda hennar Waldnaab.

Naab vert danna der elvane Waldnaab og Haidenaab renn i hop ved Luhe-Wildenau, sør for Weiden in der Oberpfalz. Ho renn hovudsakleg sørover, gjennom byane Nabburg, Schwandorf og Burglengenfeld. Elva munnar ut i Donau nær Regensburg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alonissos|Alonissos]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Altmühl

**Altmühl** er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho er om lag 230 km lang. 

Altmühl har sitt utspring nær byen Ansbach. Frå her renn elva søraustover som ei lita elv og renn ut i Altmühlsee nord for Gunzenhausen. Etter Gunzenhausen tar elva ein stor sving rundt Fränkische Alb, og her går ho inn i Altmühldalen naturpark.

Altmühl renn gjennom byane Treuchtlingen, Eichstätt og Beilngries. Etter Dietfurt er elveleiet retta opp og er ein del av ein kanal som knyter elvane Main og Donau saman (Rhin-Main-Donau-kanalen). 

Altmühl munnar til slutt i Donau i Kelheim.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Altmühl|Altmühl]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Abens

**Abens** er ei lita elv i Oberbayern og Niederbayern, og ei av sideelvane til Donau. Ho har utspring nær landsbyen Abens i Freising og har ei lengd på 76 km. I den øvre delen renn Abens forbi åslandskapet Hallertau. Den største sideelva hennar er Ilm, som opphavleg var ei sideelv til Donau, men som etter kunstig regulering var ei sideelv til Abens i staden. Abens renn forbi byane Mainburg, Elsendorf, Siegenburg, Biburg, Abensberg og Bad Gögging. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Abens|Abens]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Paar

**Paar** er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre, og er dermed ein del av tilsigsområdet til Svartehavet. Ho er 134 km lang og i fleire kilometer renn ho parallelt til elva Lech, berre eit par kilometer frå kvarandre. Nær Augsburg renn Paar ut av Lechdalen og snur nordaustover mot Ingolstadt. Ho munnar ut i Donau nær Vohburg. Byar langs Paar er Egling, Mering, Aichach, Schrobenhausen og Manching.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paar|Paar]]» frå ,  den 6. juni 2007.*
Friedberger Ach

**Friedberger Ach** er ei lita elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Ho har sitt utspring i landsbyen Untermühlhausen, nordaust for Landsberg am Lech. Det meste av lengda si renn ho parallelt til elva Lech, med ein avstand på berre nokre få kilometer. Byar langs Friedberger Ach er mellom anna Weil, Prittriching, Mering, Friedberg, Rehling, Thierhaupten og Rain. Etter Rain renn Friedberger Ach austover, parallelt til Donau før dei renn i hop nær Oberhausen. 

## Kjelde
Wertach

**Wertach** er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelevane til Lech frå venstre. Ho har ei total lengd på 151 km. Wertach har sitt opphav i Dei nordlege kalksteinsalpane i Bad Hindelang aust for Sonthofen (*[[landkreis]]* Oberallgäu). Ho renn nordover forbi byane Wertach, Nesselwang, Marktoberdorf, Kaufbeuren, Schwabmünchen og Bobingen. Wertach munnar ut i Lech i Augsburg. Lech er igjen ei sideelv til Donau. 

## Kjelde
Schmutter

**Schmutter** er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Ho har sitt utspring 6 km sørvest for Schwabmünchen i Schwaben. Ho renn nordover, og i fleire titals kilometer går ho parallelt til elva Lech, berre nokre få kilometer vest for Lech. Ho munnar ut i Donau nær Donauwörth. Byar langs Schmutter er Fischach, Neusäß, Gablingen og Mertingen.

## Kjelde
Wörnitz

**Wörnitz** er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har sitt utspring nær Schillingsfürst i Mittelfranken. Elva renn sørover gjennom Nördlinger Ries og munnar ut i Donau i Donauwörth. Av byar Wörnitz passarar finn ein Wörnitz, Dinkelsbühl, Wassertrüdingen, Oettingen, Harburg og Donauwörth.

## Kjelde
Brenz

**Brenz** er ei elv i Baden-Württemberg og Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har sitt utspring ved byen Königsbronn og renn 55 km før ho munnar ut i Donau ved Lauingen, eit par kilometer vest for Dillingen. Ho renn gjennom byane Königsbronn, Heidenheim, Giengen og Lauingen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brenz|Brenz]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Aga

Dette er ei fleirtydingsside for **stadnamnet Aga.** Aga kan visa til:

* Agatunet på Aga i Ullensvang. 
* Aga i Ullensvang.
* Øya Aga på Bømlo.
Bømlo kyrkje

**Bømlo kyrkje** er ei langkyrkje frå 1960 i Langevåg i Bømlo kommune i Vestland. Kyrkja erstatta Bømlo gamle kyrkje (frå 1600-talet) som soknekyrkje.

Ho er bygt i betong og stein, og har 500 plassar.

## Bakgrunnsstoff
* Norges Kirker: «Bømlo kirke» på nettstaden til Norsk Institutt for kulturminneforskning
* Minneskrift om Bømlo nye kyrkje etter 30 år av Knut Brakestad.
* Dis Hordaland om Bømlo nye kyrke 
*
Hammarby sokn

**Hammarby** er ei sokn i Upplands Väsby kommune i Stockholms län i Sverige. Folketalet er 20&nbsp;490.
Fresta

**Fresta** er eit sokn i Upplands Väsby kommun i Stockholms län. Folketalet er kring 13&nbsp;000 (2019).
Vallentuna

**Vallentuna** er ein tettstad som ligg i både Vallentuna kommun og Täby kommun i Stockholms län i Sverige. Til saman budde det 29 519 menneske i Vallentuna i desember 2012.
Österåker-Östra Ryd

**Österåker-Östra Ryd** er ei sokn i Stockholms län, i Österåker kommune. Folketalet er: 35&nbsp;547.
Djurö, Möja och Nämdö

**Djurö, Möja och Nämdö** er eit sokn i Värmdö kommun i Stockholms län. Folketalet i sokna er 4&nbsp;419.
Viksjö

**Viksjö** var ei sokn () i Järfälla kommune i  Stockholms län i Sverige.

Soknet blei skipa i 1992 gjennom ei oppdeling av Järfälla sokn. I 2010 blei det igjen del av Järfälla sokn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Viksjö församling, Stockholms stift|Viksjö församling, Stockholms stift]]» frå ,  den 26. mars 2019.*
Jakobsberg

**Jakobsberg** er ein svensk tettstad i Stockholms län i Uppland. Han er administrasjonssenter i Järfälla kommun og i 2005 budde det 24&nbsp;046 innbyggjarar der. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jakobsberg|Jakobsberg]]» frå , den 29. juni 2012.*
Ekerö

**Ekerö** er ein tettstad  og kommunesentrum (centralort) i Ekerö kommun i Stockholms län. Tettstaden ligg på øya Ekerön i austre Mälaren og er fyrst og fremst ein stad der folk bur. Mange reiser dagleg til Stockholm på arbeid. Den største lokale arbeidsgjevaren er kommunen.

Tettstaden Ekerö var opphavleg to tidlegare tettstader, Tappström og Träkvista, men frå 1975 vart desse stadane rekna for å vere samanvekste.  På slutten av 1980-talet vart Ekerö centrum bygd i Tappström. Folketalet har auke snøgt; i 1960 hadde dåverande Tappström 343 innbuarar og Träkvista 582, i 1970 var talet 1111 respektive 1068. Deretter steig det til fleire enn ti tusen innbuarar i den noverande tettstaden Ekerö.
Trångsund

:*Trångsund er òg det svenske namnet på byen [[Vysotsk]] i Russland*

**Trångsund** er ei sokn i Stockholms län, i Huddinge kommune.
Botkyrka kommun

**Botkyrka kommun** er ein kommune i Stockholms län.  Administrasjonssenter ligg i Tumba.

## Tettstader
Botkyrka kommune har fire tettstader.
Innbyggjartalet i tabellen er per 31. desember 2005.

* *Den delen  av Stockholm som ligg i Botkyrka kommune. 

## Innsjøar i kommunen

Innsjøane Axaren, Gölan, Getaren, Lilla og Stora skogssjön, Malmsjön og Somran er del av Kagghamraån-vassdraget.

## Bakgrunnsstoff
* www.botkyrka.se
Salem i Sverige

**Salem** er den delen av tettstaden Tumba som er administrasjonssenter for Salems kommun. I 2005 hadde Salem 14&nbsp;171 innbyggjarar. Tumba hadde totalt 35&nbsp;311 innbyggjarar, (21&nbsp;140 i Botkyrka kommun og 14&nbsp;171 i Salems kommune). Salem blei igjen eigen kommune i 1983, etter at den hadde vore ein del av Botkyrka kommun frå 1974.

Staden er kjend for den årlege Salemmarsjen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Salem (Sverige)|Salem (Sverige)]]» frå ,  den 7. juli 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Salems hembygdsförening

### Litteratur
* *Salemsboken*, 1973/1984
* *Botkyrkabygd*, utgitt av Botkyrka kommunes kulturnämnd
* *Salemstaden*, utgitt av Salems hembygdsförening
Täby

**Täby** er ein svensk tettstad i Stockholms län i Uppland. Det er Täby kommuns administrasjonssenter og i år 2005 budde det 58&nbsp;593 innbyggjarar der. Delar av Täby ligg òg i kommunane Danderyd og Sollentuna.

Täby er kjend for galoppbanen Täby Galopp som blei opna i 1960. 

## Folk frå Täby
* Per Welinder (1962–) professjonell rullebrettutøvar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Täby|Täby]]» frå , den 4. august 2012.*
Sollentuna kommun

**Sollentuna** ein kommune i Stockholms län. Kommuneadministrasjonen ligg i Tureberg. 

Kommunen grensar (med klokka frå sør) til kommunane Sundbyberg, Stockholm, Järfälla, Upplands Väsby, Täby, Danderyd og Solna.

## Administrativ historikk
Sollentuna kommun har ikkje blitt delt eller samanslått med nokon annan kommune i samband med dei omfattande kommunereformene på 1950- og 70-talet. Han omfattar i hovudsakleg gamle Sollentuna sokn, som blei omgjort til landskommune i 1863, med unntak av mindre grenseendringar. I 1929 blei kommunen med i Norrvikens municipalsamhälle. Detta tok slutt i 1944 da Sollentuna fekk status som *[[köping]]*, noko som vara fram til kommmunereforma i 1971.

## Tettstader
Sollentuna kommune har tre tettstader.
Innbyggjartalet i tabellen er per 31. desember 2005.

* *Den delen  av Stockholm som ligg i Sollentuna kommune.
Mindel

**Mindel** er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Mindel har sitt utspring vest for Kaufbeuren i Allgäu-regionen, og renn hovudsakleg nordover. Av byar langs elva finn ein Mindelheim og Thannhausen, og elva munnar ut i Donau aust for Günzburg. 

Mindel gav namn til Mindelistida i Alpane. Denne istida (som oppstod for om lag 350&nbsp;000 til 250&nbsp;000 år sidan, vert kalla Elsteristida i Nord-Europa og Kansanistida i Nord-Amerika. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mindel|Mindel]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Politi

**Politi** er offentlege myndigheiter som skal oppretthalde lov og orden og kjempe mot kriminalitet. 

## Ordsoge og slanguttrykk
Ordet politi stammar frå det greske ordet *politeia*, som betyr «borgarskap». 

Det har vore eit rikt utval slanguttrykk for politi. På 1930-talet finn ein *spanser* og *messing*, i nyare tid har *snut*, *purk*, *pink*, *onkel politi*, *onkel blå* eller berre *onkel* vore bruka.

## Oppgåver
Hovudoppgåva til politiet er å gjere det trygt for folk ved å handheve lov og orden. Politiet skal forhindre og førebyggje straffbare handlingar og etterforske lovbrot. Den mest sentrale oppgåva er å verne om liv og eigedom, og å oppretthalde eller gjenopprette offentleg ro og orden. Politiet pågrip personar som er mistenkte for lovbrot, og held desse i varetekt til mistanken er vurdert av domstolane. Politiet har som regel monopol på bruk av makt mot innbyggjarane i tråd med lover og juridisk kontroll.

Politistyrkar er inndelte i ordenspoliti som patruljerer og ser til at det er ro og orden og kriminalpoliti som etterforskar lovbrot. I landdistrikt kan den lokale politimakta verte utført av ein lensmann eller sheriff.

Trafikkontroll er ein av oppgåvene til politiet, og  vert gjerne utført av eigne politiavdelingar. Politiet tek òg del i redningstenesten, og hjelper brannvesen og ambulansetenesta ved ulykker og katastrofar.

I enkelte land er tryggingstenesta òg ein del av politiet, til dømes Politiets tryggingsteneste (PST) i Noreg, Politiets Efterretningstjeneste i Danmark og Säkerhetspolisen i Sverige.

I motsetnad til dei fleste andre land har Noreg og Danmark integrert påtalemakta i politietaten. I praksis er det politijuristar som leier politietterforskinga, i kraft av rolla som påtalemakt. Politijuristane (politiadvokatane og politifullmektigane) opptrer òg som aktorar i domstolen, og kan i enkelte saker avgjere om ein skal innstille eller halde fram med å forfølgje eit straffbart forhold. 

## Historie
I oldtida var det militæret som hadde ansvaret for å oppretthalde lov og orden i byane. Romarriket hadde eit svært effektivt system inntil riket tok til å smuldre opp, og bystatane i det antikke Hellas hadde eigne militære styrkar som utførte politioppgåver. 

Frå 400-talet tok forskjellige høvdingar og monarkar i Europa å ta på seg ansvaret for oppgåvene. Dei gav gjerne oppgåvene videre til lokale adelsmenn, som i sin tur gjerne utnemnde ein konstabel. Denne stillinga var ofte ubetalt, og vart i staden lønna med enkelte fordelar. 

Den første organiserte og betalte politistyrken vart oppretta i London i 1663, for å styrke den ubetalte styrken ein hadde frå før. Denne ordninga spreidde seg til andre stader i Storbritannia, slik at dei halvoffisielle «tjuvfangarane» og de ubetalte konstablane, som var kjende for korrupsjon og tilfeldig handsaming av folk, vart bytt ut med profesjonelle. Storbritannia var igjen ute med ein nyvinning då Metropolitan Police Service vart oppretta. Denne er rekna som verdas første moderne politistyrke, og er mønster for oppbygginga av politiet i ei rekkje land.
Leibi

**Leibi** er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Leibi har sitt utspring vest for eit industriområdet i Weißenhorn og er 21,9 km lang. 

Før renn Leibi gjennom industriområdet frå sør til nord og over slettene nord for området. Så snur elva ei kort tid vestover langs eit skogområde. Ho renn så nordover igjen, forbi grendene Hirbishofen, Holzheim og Steinheim. Etter eit par hundre meter gjennom skogen *Auwald* munnar ho ut i Donau.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leibi|Leibi]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Salem

**Salem** er hebraisk og tyder «fred». Det er eit bibelsk namn på Jerusalem. Namnet vert i dag nytta som stadnamn mange andre stader: 

* Salem i Massachusetts, kjend for hekseprosessar på 1600-talet
* Salem i Oregon, delstatshovudstad
* Salem i Tamil Nadu, by i India

## Sjå òg
* Salem i Sverige, svensk sokn
* Salems kommun i Sverige
Den heilage Johannes

**Den heilage Johannes**, **Sankt Johannes** eller **Sankt Hans** kan visa til:

## Personar
* Døyparen Johannes
* Apostelen Johannes, som etter kristen tradisjon òg er Evangelisten Johannes.

## Hendingar
* jonsok eller sankthans, skandinavisk midtsommarfeiring

## Stader
* Fleire sokn i Sverige:
** Sankt Johannes i Linköping
** Sankt Johannes i Lund
** Sankt Johannes i Stockholm

## På andre språk
* **[[San Juan]]** (spansk)
* **[[Saint Jean]]** (fransk), 
* **[[Saint John]]** (engelsk)
Blau

**Blau** er ei 15 km lang elv i Baden-Württemberg sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har utspring i ei karstkjelde kalla *[[Blautopf]]*, i byen Blaubeuren i Schwabisk Alb. Ho renn austover gjennom Blaustein til byen Ulm, der ho munnar ut i Donau. 

## Blaudalen

Blaudalen vart forma av Donau. Då Schwabisk Alb steig grov først Donau seg djupare og djupare ned i dalen, men hamna etter kvart i ei lei som gjekk lenger sørvest. I dalen som vart igjen flyt Schmiech sørover og møter Donau i Ehingen og Blau renn austover til Ulm.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Blau (Danube)|Blau (Danube)]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Iller

**Iller** (Ilargus i antikken) er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre med ei lengd på 147 km. Ho har utspring nær Oberstdorf i Allgäu-regionen i Alpane, nær grensa til Austerrike. Frå her renn ho nordover og gjennom byane Sonthofen, Immenstadt og Kempten. Mellom Lautrach nær Memmingen og Ulm dannar ho grensa mellom dei to tyske delstatane Bayern og Baden-Württemberg i om lag 50 km. Ho munnar ut i Donau i byen Ulm.

Ein sykkelveg følgjer Iller, som òg er ei populær elv for rafting og turgåing. 

Elva vert nytta til produksjon vasskraft ved hjelp av åtte kraftverk med ein total kapasitet på 51 MW (1998).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Iller|Iller]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Breitach

**Breitach** er ei fjellelv i Allgäuer i Vorarlberg i Austerrike og Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Iller frå venstre. 

Ho har utspring i Baad, ein del av Mittelberg i Kleinwalsertal der fleire mindre elvar renn i hop. Ho renn så nordvestover gjennom dalen og i tidlegare tider gav ho namn til Breitachtal. Ved Walserschanze renn ho inn i Tyskland og gjennom den smale Breitachklamm. Her møter ho Starzlach frå vest. Ved Illerursprung i Oberstdorf dannar ho elva Iller i lag med Stillach og Trettach, som vidar renn inn i Donau ved Ulm. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Breitach|Breitach]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Riß

**Riß** er ei lita elv i Baden-Württemberg, sørvest i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Ho har sitt utspring i Øvre Schwaben, mellom Bad Waldsee og Bad Schussenried. Elva renn nordover gjennom Biberach an der Riß. Riß munnar ut i Donau mellom Ehingen og Erbach, om lag 20 km oppfor Ulm. Ho har ei lengd på om lag 50 km. 

Riß har gjeve namn til Rissistida. 

## Kjelde
Zusam

**Zusam** er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre med ei lengd på om lag 60 km. Ho har sitt utspring ved Markt Wald og renn gjennom Ziemetshausen, Dinkelscherben, Zusmarshausen, Wertingen og Buttenwiesen før ho munnar ut i Donau ved Donauwörth. 

I 50 km, frå kjelda til Buttenwiesen, renn elva gjennom Augsburg-Westliche Wälder naturpark. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Zusam|Zusam]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Günz

**Günz** er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Den om lag 55 km lange elva har sitt utspring ved Lauben der den vestlege og den austlege Günz renn i hop. Desse elvane er 30 og 35 km lange og har sine utspring ved Obergünzburg i kommunen Untrasried (*westliche Günz*) og søraust for Günzach (*östliche Günz*). Ved Günzburg munnar Günz ut i Donau.

Günz har eit nedslagsfelt på 710 km².

Günz har gjeve namn til Günzistida. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Günz|Günz]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Lauter ved Donau

**Lauter**, òg kalla **Große Lauter**, er ei elv i Baden-Württemberg sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har utspring i ei karstkjelde i Schwabisk Alb ved Offenhausen, i kommunen Gomadingen og renn gjennom den om lag 35 km lange Lautertal. Her passerer ho Münsingen-Buttenhausen, som har eit jødisk museum og utstillingar av Matthias Erzberger. Det ligg mange ruinar etter borger frå mellomalderen i Lautertal. Mellom Obermarchtal og Untermarchtal munnar Lauter ut i Donau. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Lauter (Donau)|Lauter (Donau)]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Ablach

**Ablach** er ei elv i Baden-Württemberg sør i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Ho har utspring ved Hohenfels og ei lengd på 38 km. 

På veg mot Donau renn ho gjennom låglandet Schwackenreuter og passerer byar og landsbyar som Bichtlingen, Meßkirch, Menningen, Göggingen, Ablach, Krauchenwies og Mengen. Etter Blochingen munnar elva ut i Donau. 

Ablachtal, dalen som elva renn gjennom, har vore busett i lang tid på grunn av den frodige elvebreidda som eigna seg godt til jordbruk. Det er funne spor etter keltiske, romerske og alemanniske busetnader her. Namnet «Ablach» er truleg avleidd frå det keltiske *Abela*, som tyder noko slikt som ‘bekk’.
Allemannarane grunnla landsbyar på passande stader på 400- og 500-talet. Desse busetnadane kan ein kjenna att på namneendinga «-ingen»: Göggingen, Menningen, Schnerkingen, Bichtlingen.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ablach|Ablach]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Lauchert

**Lauchert** er ei elv i Baden-Württemberg i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har sitt utspring frå fleire småelvar ved Melchingen i Zollernalbkreis. I Sigmaringendorf munnar ho ut i Donau. 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lauchert|Lauchert]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Brigach

**Brigach** er ei elv i Baden-Württemberg sør i Tyskland, og er den kortaste av to elvar som dannar Donau. Brigach har sitt utspring i ei høgd 925 meter over havet i St. Georgen i Schwarzwald. Av byar langs Brigach finn ein Villingen-Schwenningen og etter 43 km renn ho i hop med Breg i Donaueschingen og dannar Donau. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brigach|Brigach]]» frå ,  den 7. juni 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Bilete av Brigach
Breg

**Breg** er ei elv i Baden-Württemberg i Tyskland. Ho er den lengste av to elvar som dannar elva Donau. Breg har sitt utspring 1&nbsp;078 meter over havet i Schwarzwald nær Furtwangen im Schwarzwald berre 100 meter frå det europeiske vasskiljet. Ho renn gjennom Furtwangen og Vöhrenbach. Etter 49 km renn i hop med Brigach ved Donaueschingen og dannar frå her elva Donau.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Breg River|Breg River]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Niers

**Niers** er ei elv i Tyskland og Nederland, og ei av sideelvane til Maas frå høgre. Ho har sitt utspring nær Erkelenz, sør for Mönchengladbach, i Nordrhein-Westfalen i Tyskland. Niers renn gjennom Mönchengladbach, Viersen, Wachtendonk, Geldern og Goch før ho munnar ut i Maas like over grensa til Nederland ved Gennep. Den totale lengda hennar er 116 km, der 8 km er i Nederland. 

## Bakgrunnsstoff
* Niers
* Niersverband

## Kjelde
Nette ved Niers

**Nette** er ei lita elv i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei sideelv til Niers frå venstre. Ho har sitt utspring nær Dülken i Viersen. Nette renn gjennom Nettetal før ho munnar ut i Niers i Wachtendonk. Den totale lengda hennar er 28 km med eit nedslagsfelt på 180 km².

## Kjelde
Swalm

**Swalm** (tysk *Schwalm*) er ei elv i Tyskland og Nederland, og ei av sideelvane til Maas frå høgre. Ho har sitt utspring nær Wegberg i *[[landkreis]]* Heinsberg, sørvest for Mönchengladbach i Nordrhein-Westfalen. Swalm renn gjennom Wegberg og Brüggen før ho munnar ut i Maas like over grensa til Nederland ved Swalmen. Den totale lengda hennar er 46 km. 

## Kjelde
Schwalm

:*Schwalm er òg det tyske namnet på elva [[Swalm]]*

**Schwalm** er ei elv i Hessen i Tyskland og ei av sideelvane til Eder frå høgre med ei lengd på 97 km. Ho har sitt utspring nord for Vogelsberg og renn nordover gjennom Alsfeld, Schwalmstadt og Borken. Schwalm munnar ut i Eder nær Wabern, aust for Fritzlar.

## Kjelde
Fransk Polynesia

**Fransk Polynesia** (fransk *Polynésie française*, tahitisk *Pōrīnetia Farāni*) er eit fransk oversjøisk land (*Pays d'outre-mer*) i Stillehavet. Fransk Polynesia består av fem polynesiske øygrupper: Selskapsøyane, Tuamotuøyane, Tubuaiøyane, Gambierøyane og Marquesasøyane. Hovudstaden er Papeete, på øya Tahiti.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Aleksander Denstad With

**Aleksander Denstad With** () er ein norsk songar og vinnar av underhaldningsserien *[[Fjernsynsprogrammet Idol|Idol]]* i 2006. Han er vokalist i bandet Wimpylime saman med ein felles Idol-deltakar, Vivian Sørmeland. Han gjekk vidare frå semifinalen med songen «Chariot» av Gavin DeGraw. 

Før han gjekk vidare i *Idol* var Aleksander With elev på musikklinja ved Heimdal vidaregåande skule; der Vivian Sørmeland (3. plass Idol 2006), Margaret Berger (2. plass Idol 2004) og Rebecca Ludvigsen (4. plass Idol 2003) òg har gått. 

Aleksander With vann over Jonas Thomassen i Idol-finalen 19. mai 2006, med 55 % av stemmene. Vinnerlåten «A Little Too Perfect» vart gjeve ut 26. mai selde til platinaplate. 

With er son av Odd Anders With og soneson av Odd With, begge politikarar for Kristeleg Folkeparti. 

## Diskografi

;Album
* 2006: Coming Home 
* 2010: Still Awake 

;Singler
* 2006: *[[A Little Too Perfect]]*
* 2006: *[[The Other Side]]*
* 2009: *[[What's The Story]]*
* 2009: *[[Worth It]]* med Lene Marlin

## Idol-framferder
 
* Audition: Gavin DeGraw - *Dancing Shoes*
* Semifinale: Gavin DeGraw - *Chariot* 
* Første finalerunde: Coldplay - *Trouble* 
* Andre finalerunde: Lenny Kravitz - *American Woman* 
* Tredje finalerunde: Blair - *Have Fun go Mad* 
* Fjerde finalerunde: Espen Lind - *Unloved* 
* Femte finalerunde: Gavin DeGraw - *I Don't Wanna Be* 
* Sjette finalrunde: Michael Jackson - *The Way You Make Me Feel* 
* Sjuande finalerunde: Andreas Johnson - *Glorious* 
* Åttande finalerunde: Michael Buble - *Spider-Man Theme* 
* Niande finalerunde: R.E.M - *Everybody Hurts* 
* Niande finalerunde: Mary J. Blige med U2 - *[[One]]* (duett med Vivian Sørmeland) 
* Tiande finalerunde: A-ha - *I've Been Losing You* 
* Tiande finalerunde: Seal - *Kiss From a Rose* 
* Finale: Andreas Johnson - *Glorious*
* Finale: Seal - *Kiss From A Rose*
* Finale: *A Little Too Perfect* (vinnarlåt)
Wurm

**Wurm** (nederlandsk *Worm*) er ei elv i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei av sideelvane til Roer frå venstre. Ho er danna av fleire småelvar i skogane sørvest for Aachen, som dannar Wurm etter reservoaret Diepenbenden. Frå her renn Wurm gjennom fleire underjordiske kanalar i byen Aachen og kjem opp att ved Europaplatz aust i Aachen. Nord for Aachen (mellom Kerkrade og Herzogenrath) dannar elva grensa til Nederland i om lag 10 km. Ho munnar ut i Roer nær Heinsberg. Andre byar langs Wurm er Würselen, Übach-Palenberg og Geilenkirchen. 

Ein meiner at namnet Wurm kjem av det tyske ordet *warm*, som tyder ‘varm’, sidan kjeldene hennar kjem frå varmekjelder i Aachen. 

## Kjelder

* Kalinka, G., Schütten, J., *Naturraum Wurmtal*, Wurmverlag Herzogenrath 1993
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wurm|Wurm]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Urin

**Urin**, uformelt **piss** eller **tiss**, er ei avfallsvæske som blir skild ut i nyrene og samla opp i urinblæra, for deretter å førast ut av kroppen via urinrøyret. Det er ei gjennomsiktig væske som kan vera fargelaus til oransjegul, men vanlegvis er svakt gulfarga. Væska er ei vassløysing med diverse avfallsstoff frå stoffskiftet (særleg urea), salt og andre organiske stoff (særleg nitrogensambindingar) som er komne til nyrene gjennom blod og vevsvæske. 

Urin er i utgangspunktet nær steril og kan drikkast, til dømes i situasjonar med vassmangel der ein vil unngå dehydrering. I løpet av kort tid i luft vil det likevel veksa mange bakteriar i den næringsrike væska, og bryta ned næringsstoffa til mellom anna ammoniakk som gjev ein lett kjennbar stank. Dei fleste menneske ser derfor på væska som urein og ekkel.

## Medisinsk bruk
Innhaldet i urinen endrar seg i samband med fleire tilstandar, og ein kan derfor bruka han til å undersøka pasientar. Ulike fargar, botnfall eller blod i urinen er nokre symptom ein har brukt til å stilla diagnose med i lang tid, noko mellom anna den greske legepioneren Hippokrates skildra. *[[Diabetes mellitus]]* gjev sukker i urinen, medan svangerskap fører til hormon (som choriongonadotropin) i urinen som kan påvisast i svangeskapstestar.

Urinterapi, der ein bruker urin medisinsk utvendig eller innvendig, er kjend frå fleire stader (særleg den indiske medisintradisjonen ayurveda), men er sjeldan i verdssamanheng. 

## Kjelder
* «Human urine» på Engelsk Wikipedia
* «Urin» på Wikipedia på bokmål/riksmål
Inde

**Inde** er ei lita elv i Belgia og Tyskland, og ei av sideelvane til Roer. Ho har sitt utspring nær Raeren aust i Belgia, og renn gjennom Aachen-Kornelimünster, Eschweiler og Inden. Elva munnar ut i Roer nær Jülich. På grunn av eit dagbrot for utvinning av brunkol vart elva i 2003 leia om til nær Inden-Lamersdorf.

Småelvane Omerbach, Otterbach, Saubach, Vichtbach og Wehebach renn ut i Inde.

Keisar Ludvig I av Det tysk-romerske rike grunnla klosteret Kornelimünster ved ein av overgangane i 815.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Inde|Inde]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Elva Lippe

**Lippe** er ei elv i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei av sideelvane til Rhinen frå høgre med ei lengd på 255 km. Ho har sitt utspring ved kanten av Teutoburger Wald i Bad Lippspringe nær byen Paderborn. Ho renn vestover gjennom Paderborn, Lippstadt og så nordover langs kanten av Ruhrområdet, gjennom byane Hamm, Lünen, Haltern og Dorsten. Elva munnar ut i Rhinen ved Wesel.

På grunn av avløpsvatn frå industrien og oppretting av elveløpet var Lippe i ein økologisk fryktleg tilstand. For tida vert det gjort tiltak for å gjenopprette dyrelivet i elva. 

Området Lippe er kalla opp etter elva. Det var ein delstat i Det tysk-romerske riket og er i dag eit *[[landkreis]]* i Nordrhein-Westfalen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lippe River|Lippe River]]» frå ,  den 7. juni 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Lippe - ein romersk busetnad (''på engelsk'')
Poliomyelitt

**Poliomyelitt**, ofte kalla **polio**, er ein sjukdom forårsaka av polioviruset. Sjukdommen gjev ofte influensaaktige symptom, men kan i nokre høve gje muskelsvekkingar som fører til lammingar, og kan av og til vera dødeleg. Det finst ingen kur for polio, men på 1950-talet blei det utvikla vaksine. Årlege epidemiar av polio som tok til på slutten av 1800-talet førte til tusentals lammingar, og etterkvart store tiltak mot viruset. I dag er polio utrydda i fleire land, medan WHO, UNICEF og Rotary driv program som har som mål å utrydda sjukdommen.

## Årsak og sjukdomsutvikling

Poliovirus er eit RNA-virus av typen *[[Enterovirus]]* som hovudsakleg held til i fordøyingssystemet. Det er svært smittsamt, og kan smitta heile befolkningar i område der det er endemisk. Vanlegvis smitter det gjennom at ein får i seg mat eller vatn som er infisert med avføring, og det har derfor større moglegheit til å spreia seg i område med dårleg kloakk og sanitasjon. Ein får gjerne større symptom jo eldre ein er når ein får sjukdommen. Andre faktorar som kan auka risikoen for infeksjon eller graden av sjukdom er nedsett immunforsvar, underernæring, tonsillektomi, graviditet, muskelskadar og fysisk aktivitet like etter at lamming har oppstått.

Viruset kjem inn i kroppen gjennom munnen, der det infiserer svelget og slimhinnene i heile tarmkanalen. Etter om lag ei veke spreier det seg frå fordøyingssystemet til mandlane, lymfevev og lymfeknutar. Deretter blir det teke opp i blodet. Viruset kan fortsetja å formeira seg i blod- og lymfesystemet i fleire veker. I nokre høve kan viruset gå inn i sentralnervesystemet. 1 % av infeksjonane fører med seg skade på motoriske nervar i ryggmergen, hjernestammen og hjernebarken. Dette fører til lammande polio.

## Kamp mot sjukdommen
Polio blei erklært utrydda i Amerika i 1994, ei gruppe stillehavsland som omfatta Australia og Kina i 2000, og i Europa i 2002. I 2006 var sjukdommen utbreidd i berre fire land: Afghanistan, Pakistan, India (delstatane Uttar Pradesh og Bihar) og Nigeria. I Amerika har det også oppstått mindre nye utbrot.

## Poliotilfelle
Fleire kjende menneske har hatt polio, mellom anna idrettsfolka Ray Ewry, Wilma Rudolph og B.S. Chandrasekhar, forfattaren Bapsi Sidhwa, musikaren Itzhak Perlman, målaren Frida Kahlo og skodespelaren Mia Farrow. Den amerikanske presidenten Franklin D. Roosevelt var også lenge kjend for å ha blitt lamma av polio, men seinare diagnosar har peikt på Guillain-Barrés syndrom som meir sannsynleg.

## Kjelder
* 
* 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Poliomyelitt|Poliomyelitt]]» frå , og «[[:en:List of poliomyelitis survivors|List of poliomyelitis survivors]]» frå  den 18. februar 2010.*
Aabach ved Afte

**Aabach** (tidlegare kalla *Große Aa*) er ei 14 km lang elv i Tyskland, og ei av sideelvane til Afte. Ho har sitt utspring aust i Nordrhein-Westfalen nær grensa til Hessen mellom Bad Wünnenberg og Marsberg. Frå her renn ho nordover gjennom eit skoglandskap, som delvis ligg i naturparken Diemelsee. Etter eit par kilometer renn ho ut i den kunstige innsjøen Aabachstausee. Ho renn vidare nordover og munnar ut i Afte 3,5 km nord for Bad Wünnenberg. Kjelda til ligg ved vasskiljet mellom Rhinen og Weser. Aabach renn ut i Rhinen via Afte, Alme og Lippe, medan dei små elvane like sør for kjelda til Aabach renn til Weser via Hoppecke og Diemel.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aabach (Afte)|Aabach (Afte)]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Pader

**Pader** er ei elv i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei av sideelvane til Lippe. Ho renn gjennom byen Paderborn, som er kalla opp etter elva, og er berre 4 km lang men med ei vassføring på 3 til 9 m³/s . På grunn av den kort lengda har ho stundom vorte kalla «den kortaste elva i Tyskland». 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pader River|Pader River]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Alme

**Alme** er ei elv i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei av sideelvane til Lippe frå venstre med ei lengd på 50 km. Ho har sitt utspring i Sauerland og renn gjennom byan Büren og Borchen, før ho munnar ut i Lippe ved Paderborn.

## Sideelvar
* Nette
* Gosse
* Afte
* Altenau

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alme River|Alme River]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Emscher

**Emscher** er ei elv i Ruhrområdet i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei av sideelvane til Rhinen frå høgre med ei lengd på 84 km og ei vassføring på 16 m³/s. Ho har sitt utspring i Holzwickede, aust for byen Dortmund, og renn så vestover gjennom Ruhrområdet. Byar langs Emscher er Dortmund, Castrop-Rauxel, Herne, Gelsenkirchen, Essen, Bottrop, Oberhausen og Dinslaken, der ho munnar ut i Rhinen.

Elva er det geografiske senteret i dette store industriområdet med 5 millionar innbyggjarar, og er av den grunn biologisk død, og ho var alt ein open avløpskanal på slutten av 1800-talet. På grunn av gruvedrift har landskapet endra seg og den naturlege elveleia, og dermed har munningen ut i Rhinen flytta seg nordover to gonger. Eit stort moderne kloakkhandsamingssystem ved munningen gjer at vatnet frå Emscher som renn ut i Rhinen likevel har akseptabel kvalitet. 

Sidan byrjinga av 1990-åra har ein halde på med eit stort prosjekt for å gjenopprette den naturlege tilstanden til elva. For kloakken vert det bygd store underjordiske røyrleidningar langs heile Emscher. Den første delen som skal tilbake til den naturlege tilstanden er i byen Dortmund. Det totale prosjektet kostar fleire milliardar euro og skal vere ferdig innan år 2014. 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Emscher|Emscher]]» frå ,  den 7. juni 2007.*
Volme

**Volme** er ei elv i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og ei av sideelvane til Ruhr frå høgre med ei lengd på 50 km, der 21 km er innanfor bygrensene til Hagen. Ho har sitt utspring 480 meter over havet i den søraustlege delen av Ruhrområdet og renn gjennom kommunane Meinerzhagen og Hagen og 91 meter over havet munnar ho ut i Ruhr. I byen Hagen er Volme stort sett kanalisert, og har vorte renovert sidan 2004.

## Sideelvar

* I Meinerzhagen
** Melmche 
** Wiebelsaat 
* I Kierspe
** Wehe
** Schleipe
** Jubach
** Kerspe
* I Halver
** Schlemme
* I Lüdenscheid-Brügge
** Mintenbecke
** Elspe
** Halver
** Losenbach
** Linnepe
* I Schalksmühle
** Klagebach
** Kleiner Klagebach
** Hälver
** Glör
* I Hagen
** Wilfesche Bach 
** Sterbecke 
** Selkinghauser Bach 
** Epscheider Bach 
** Stapelbach 
** Rumscheider Bach 
** Asmecke 
** Hemkerbach 
** Hamper Bach 
** Hebbecke 
** Brunsbecke 
** Lückhofer Bach 
** Kuhweider Bach 
** Buttenhagener Bach
** Selbecker Bach 
** Ennepe
** Malmkebach

## Industriell utvikling
I førindustriell tid var det mange møller, smier og støyperi langs Volme, der jernindustrien utvikla seg på 1800- og 1900-talet. 

## Kjelde
Lenne

**Lenne** er ei elv i Sauerland i Nordrhein-Westfalen vest i Tyskland, og ei av sideelvane til Ruhr frå venstre med ei lengd på 128 km. Ho har sitt utspring på toppen av *Kahler Asten* nær Winterberg, og munnar ut i Ruhr ved byen Hagen. Med ei middelvassføring på 25 m³/s nær munningen er ho den største sideelva til Ruhr. Begge elvane har utspring ganske nær kvarandre, men går forskjellige vegar før dei møtes igjen i Hagen. Andre byar langs Lenne er Schmallenberg, Lennestadt, Finnentrop, Werdohl og Altena.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lenne|Lenne]]» frå ,  den 7. juni 2007.*