open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flatåsen

**Flatåsen** er ein bydel som ligg sørvest i Trondheim kommune og grensar til Bymarka i vest, Huseby og Kolstad i sør, Tiller i aust og Byåsen i nord. Namnet «Flatåsen» kjem frå ein lokal gard som ligg i den nordaustlege luten av Flatåsen. 

Den største barne- og ungdomsskulen i Noreg, Flatåsen skole, ligg på Flatåsen.

Bydelen består hovudsakleg av bustadområde, men har òg noko service- og næringsverksemd, mellom anna fleire matbutikkar, bilverkstad, segldukmakar, bakeri, frisørsalong, brannstasjon og lækjarsenter.

Buområda på Flatåsen heiter:

* Kulsås
* Flatåstoppen
* Kolsåsen
* Høgreina
* Øvre Flatåsen
* Flatåsenget
* Nedre Flatåsen
* Buenget

Flatåsen ligg administrativt i bydelen Lerkendal.
Esther Maria Bjørneboe

**Esther Maria Bjørneboe** () er ein norsk biletkunstnar. Ho er utdanna ved Kunstskolen i Rogaland og ved SHKS i Oslo. Ho har vore avisteiknar for *[[Klassekampen]]* og for *[[Dagbladet]]*. Samtidig arbeider ho som kunstmålar.

Til grunnlovsjubileet i 2014 gav Noregs Bank ut to minnemyntar utforma av 
Esther Maria Bjørneboe.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*  Esther Maria Bjørneboe sin nettstad
* Esther Maria Bjørneboe frå Listen.no
Tove Karoline Knutsen

**Tove Karoline Knutsen** () er ein
norsk kunstnar og politikar frå Arbeidarpartiet. Ho vart vald inn på Stortinget frå Troms fylke i 2005 og gjenvald i 2009 og 2013.
Knutsen var festspeldirektør for Festspillene i Nord-Norge i perioden 1997–2001.

## Stortingskomitear

* 2005–09 medlem av Familie- og kulturkomiteen
* 2009–13 medlem av Helse- og omsorgskomiteen
* 2013–17 medlem av Helse- og omsorgskomiteen

## Musikkarriere
Knutsen har først og fremst utmerka seg som musikar og songar og som direktør for Festspela i Nord-Noreg frå 1997 til 2001. I 1980 gav ho ut albumet Blå Kveill, eit jazzinspirert visealbum med tekster av den nordnorske poeten Arvid Hanssen I 1984 gav ho ut albumet *Veintetid*, og vann Spellemannprisen 1984 for dette i klassen visesong.

### Diskografi
* 1980 *Blå Kveill*
* 1984 *Veintetid*
* 1992 *Tenn Lampa*
* 1994 *Lat spille med vår*

## Prisar og utmerkingar
* Prøysenprisen   1982
* Spellemannprisen 1984 for *Veintetid* i klassen visesong.
* Blixprisen 1985.
* Nordlysprisen 1992.
* Gammleng-prisen 1992 i klassen *vise*.
* Petter Dass-medaljen 2009 *for hennar kulturelle engasjement, m.a. som direktør for [[Festspillene i Nord-Norge]]*.

## Kjelder




## Bakgrunnsstoff
* Stortinget - Biografi
* Arbeiderpartiet - Biografi
Trondheim kommune

**Trondheim kommune** (sørsamisk: Tråanten tjïelte) er ein kommune i Trøndelag fylke. Administrasjonssenteret i kommunen er byen Trondheim.

Trondheim kommune omfattar halvøya Byneset i vest, og strekkjer seg ned til osen av elva Gaula i Trondheimsfjorden i sør, og til Jonsvatnet og Ranheim i aust. Kommunen grensar i aust mot Malvik kommune, og i sør mot kommunane Selbu, Klæbu og Melhus. Dei noverande kommunegrensene vart vedtekne i 1. januar 1964, då dei fire nabokommunane Strinda, Tiller, Leinstrand og Byneset vart slegne saman med Trondheim. Ved samanslåinga vart arealet til kommunen utvida frå 41 km2 til 342 km2, og innbyggjartalet vart nesten dobla.

Kommunen er med  innbyggjarar den tredje største kommunen i Noreg.

## Kommunevåpen
Kommunevåpenet til Trondheim vart vedteke i 1897 og har utgangspunkt i det gamle byseglet til Trondheim frå 1200-talet. Våpenet har to figurar; den til venstre er ein bispefigur med bispehuve og krumstav, ståande i ei kyrkje, og figuren til høgre er ein konge med krone og skålvekt i handa, som står i ei borg. Vekta figuren held skal symbolisere rettferd. Nedst på våpenet er det plassert tre hovud som skal symbolisere byrådet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Trondheim kommune - Offisielle heimesider
Vinje i Sør-Trøndelag

:*Sjå òg [[Vinje (fleirtyding)]]*

**Vinje** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i tidlegare Sør-Trøndelag fylke, i dag ein del av Hemne kommune.

Frå 1837 var Vinje del av Hemne formannskapsdistrikt. 1. juli 1924 blei staden skild ut som eigen kommune med 716 innbyggjarar. Også Snillfjord blei skilt ut frå Hemne på dette tidspunktet.

1. januar 1964 blei Vinje og Hemne kommunar, saman med området Vestre Heim i Heim kommune, slått saman til éin kommune som blei heitande Hemne kommune. Ved samanslåinga hadde Hemne kommune 576 innbyggjarar.
Vinje (fleirtyding)

**Vinje** er eit stadnamn og slektsnamn. Det kan visa til:

* Vinje kommune i Telemark fylke
* Vinje i Sør-Trøndelag, ein tidlegare sjølvstendig kommune som no er ein del av Hemne kommune
* Vinje, ein gard på Vinjeøra

## Personar med Vinje som etternamn
* Arne Vinje, politikar
* Arne Vinje, sjakkspelar
* Aasmund Olavsson Vinje, forfattar
* Anders Arnesson Vinje, gardbrukar og stortingsmann

## Kyrkjer som heiter Vinje
* Vinje kyrkje i Telemark &ndash; i Vinje i Vest-Telemark
* Vinje kyrkje i Trøndelag &ndash; på Vinje i Hemne i Sør-Trøndelag
* Vinje kyrkje på Voss &ndash; på Vinje på Voss i Hordaland
Koala

**Koala** (*Phascolarctos cinereus*) er namnet på eit slag bjørneaktige, planteetande pungdyr som lever i tre. Dei er den einaste arten i familien *Phascolarctidæ*. Dyra et nesten berre eukalyptusblad, som gjev dei all det vatnet og næringa dei treng. Koalaen er òg kjend for å sova mykje, opptil 18 timar kvart døgn.

## Skildring

Koalaer har tett grå pels med kvitleg underside og store hovud med ein lett kjenneleg, stor, svart snute. Ytste tåa på bakfoten er kort og sit på det andre leddet, medan dei to neste er nær samanvaksne, men med skilde klær. På framfoten står første og andre tåa mot dei andre, slik at dyret lett kan gripa og klatra.

Vekta varierer mellom 5 og 14 kg og lengda mellom 60 og 85 cm. 

## Levesett
Føda til koalaen er nesten berre eukalyptusblad, noko få andre dyr gjer. Blada er proteinfattige og inneheld ei rekkje vanskeleg fordøyelege stoff. Som dovendyr og vombatar har koalaen eit svært lågt stoffskifte og kviler mykje, 16–18 timar kvart døgn, hovudsakleg ved å sova. Koalaen er berre aktiv nokre timar om natta. 

Dyra lever åleine og lagar få lydar, men under paringstida kan hannen laga ein nasal lyd som ein kan høyra opp mot ein kilometer vekke.

## Trugsmål
Jakt, hovudsakleg for pels, førte til at koalaen nesten var utrydda ved byrjinga av 1900-talet. Dyra forsvann heilt frå South Australia, men er blitt gjeninnførte, og finst no langs heile austkysten av Australia frå nær Adelaide til byrjinga av Cape York-halvøya og innover så langt der veks skog.

## Bakgrunnsstoff
*
Phascolarctidae

**Phascolarctidae** er ein pungdyrfamilie av ordenen *[[Diprotodontia]]*. *[[Vombatidae]]*, som inneheld vombatane, er familien med nærast slektskap.

I dag finst berre ein gjenlevande art i familien *Phascolarctidae*, koalaen. Elles kjenner me til seks utdøydde artar.

## Medlemmer
*  *[[Litokoala]]*
** †*L. kutjamarpensis*
*  *[[Koobor]]*
** †*K. jimbarrati*
** †*K. notabilis*
*  *[[Perikoala]]*
** †*P. palankarinnica*
** †*P. robustus*
*  *[[Phascolarctos]]*
** *P. cinereus* - Koala
** †*P. stirtoni* - Kjempekoala

## Bakgrunnsstoff
*
Kamandjeh

**Kamandjeh** (persisk skrift ) er eit persisk strykeinstrument, med ein kuleforma lydkasse av tre (ofte morbærtre) og klangbotn av skinn. Instrumentet vert spela med boge og ordet «kamandjeh» kjem frå det persiske ordet *kaman*, som tyder 'boge'. 

I gamle dagar hadde instrumentet berre tre strengjer, to av silketråd og ein av messing, men i det siste århundre har det vore vanleg med fire metallstrenger. Den gamle typen strekte seg over om lag to oktavar, medan den nye typen går over fire oktavar. Lyden frå kamandjeh er rik på overtonar og kan av og til minna både om lyden til hardingfele og siter, men den er likevel svært annleis. 

Kamandjeh er mykje brukt i klassisk iransk, aserbajdsjansk, turkmensk og usbekisk musikk.

Nokre kjende utøvarar er Ali-Asghar Bahari, Ardeshir Kamkar, Saeed Farajpouri, Mehdi Azarsina og Kayhan Kalhor.

## Galleri

A court musician playing the kemanche, painting by Abul Qasim, Qajar Iran.jpg|Bilde av kvinne som speler kamandjeh frå Qajar i Iran, ca. 1800-1825.
Kamancha player.jpeg|Mashki-kamandjehspelar frå 1860/70-talet.
Azerbaijani playing kamancha.jpg|Aserbajdsjansk kamandjehspelar


## Sjå òg
* Rabab
Kornelius Bergsvik

**Kornelius Olai Person Bergsvik** () var ein norsk Arbeidarpartipolitikar frå Austrheim, kjend for å ha innført alderstrygda.

Bergvsik var heradskasserar i Haus kommune og sat som stortingsrepresentant Arbeidarpartiet frå 1928 til 1945. Han var sosialministar frå 1935 til 1936 og finansministar frå 1936 til 1939. Vidare sat han som fylkesmann i Telemark frå 1939 til 1959.

## Bakgrunnsstoff
*
Bymarka

**Bymarka** er eit skogområde vest for Trondheim. Med ei flatevidd på 80&nbsp;km&sup2; er ho den største og samstundes den mest populære utfartsstaden i Trondheim. Bymarka ligg på Byneshalvøya, og er hovudsakleg samansett av Trondheim bymark, Leinstrandmarka og Bynesmarka. 

Området har eit svært variert turterreng – frå tette granskogar via vekslande skog- og myrterreng til snaufjell over tregrensa (om lag 450 moh).

## Historie
Olav Tryggvason gav Bymarka i gåve til innbyggjarane i Trondheim i år 997.

Fredrik von der Lippe, tidlegare sjef for Trondheim Kommuneskogar, lanserte dette slagordet for friluftsbruken av Bymarka: «*Her er du alltid velkommen når ingen kan sjå at du har vore der!*».

## Geografi
### Fjell over 400 moh.
* 565 moh. Storheia
* 552 moh. Gråkallen
* 537 moh. Bosbergheia
* 500 moh. Rundheia
* 492 moh. Litlheia
* 463 moh. Stadsheia
* 461 moh. Elsetheia
* 458 moh. Herbernheia
* 446 moh. Vintervasshøgda
* 437 moh. Bykleivåsen
* 416 moh. Geitfjellet
* 415 moh. Hoåsen
* 400 moh. Revfjellet

### Serveringsstader i Bymarka
* Skistua
* Elgsethytta
* Grønlia
* Estenstadhytta
* Rønningen
* Lavollen
* Damhaugen
* Sparebank1-hytta
Jo-Bu Mekaniske Verksted AS

**Jo-Bu Mekaniske Verksted AS** vart stifta i 1947 av trelasthandlar Trygve Johnsen og børsemakar Gunnar Busk og produserte motorsager og andre skogsmaskinar i perioden 1948&ndash;1979. Verksemda heldt til på Fagerstrand frå starten og vart flytt til Drøbak i 1953/54.

Det var Gunnar Busk som stod for konstruksjonen av dei fyrste sagene. Den fyrste prototypen vart kalla Primus. Den fyrste serieproduserte saga var «Jo-Bu Senior», som hadde ein Aspen-motor med flottørforgassar. Når saga vart lagt på sida ved felling måtte brukaren rotere forgassaren. Jo-Bu Senior var på 17,5 kg og var berre brukbar til felling og kapping. Neste modell var Junior, som kom på marknaden i 1952. Motoren i Junior vart produsert av Jo-Bu sjølve. Junior hadde òg flottørforgasssar, så forgassaren måtte roterast som på Senior. Men massen var redusert til 10,4 kg. Denne saga vart svært populær og det vart produsert rundt 40&nbsp;000 Junior-sager. Jo-Bu Tiger, som kom i 1960 vart eit stort framsteg. Ho hadde membranforgassar, så ein slapp plundret med å rotera forgassaren. I 1964 kom Jo-Bu Starlet, som var mindre og lettare enn Tiger. Starlet var lett nok til at ho kunne nyttast til kvisting, noko som førte til auka produktivitet. Men starthuset var plassert på same side som sverdet, så det vart lett fylt opp med sagflis. Sagflisa vart blanda med snø og om ein ikkje fjerna denne blandinga før ein sette frå seg saga om kvelden hende det at det fraus saman til ein solid masse om natta. Dette vart retta opp då M5 kom i 1967. 

Jo-Bu var i lang tid marknadsleiar i Noreg. I siste halvdelen av 1960 og 1970-talet vart det seld mange Jo-Bu-sager i USA. 

Jo-Bu produserte ymse tilleggsutstyr til motorsagene sine. Best kjent er ein propell på ein stamme som konverterte motorsaga til ein påhengsmotor. Denne vart produsert både til til Jo-Bu Senior og Junior. Det vart òg produsert eit jordbor til Junior og Tiger. 

Føretaket var seinare kjøpt av Elkem Spigerverket AS. I 1983 vart det seld til Electrolux i Sverige, som la ned produksjonen av Jo-Bu-sager.

## Dei ulike modellane

Spesifikasjonane i tabellen er henta frå . Sagene som er oppførte med 50 cm sverd vart leverte med valfri sverdlengd, men massen som er oppført er for 50 cm lange sverd.

## Referansar
Lajla Mattsson Magga

**Lajla Mattsson Magga** () er ein sørsamisk barnebokforfattar og leksikograf. Ho er busett i Kautokeino. Magga er framforalt kjend for i lag med Knut Bergsland å stå bak Sørsamisk-norsk ordbok, seinare etterfylgt av si eiga Norsk-sydsamisk ordbok, men ho har også gjeve ut sørsamiske barnebøker og eventyr, og ein sørsamisk grammatikk i lag med Ole Henrik Magga.

## Bibliografi

* Bergsland, Knut og Lajla Mattsson Magga 1993: *Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja Sydsamisk-norsk ordbok*. Iđut 1993. Bokhylla
* Magga, Lajla Mattsson 1984: *Govne-boetske / saemiegielese*. Tana: Jår'galæd'dji
* Magga, Lajla Mattsson 1984: *Maahke ryöknie = Máhtte rehkenasta* Tana: Jår'galæd'dji
* Magga, Lajla Mattsson 1984: *Daate lea Piere* Tana: Jår'galæd'dji
* Magga, Lajla Mattsson 2009: *Norsk-sydsamisk ordbok — Daaroen-åarjelsaemien baakoegærja*. Iđut 2009.
* Magga, Ole Henrik og Lajla Mattsson Magga 2012: *Sørsamisk grammatikk*. Davvi Girji 2012.

## Kjelder

* Fødselsdato nemnt i artikkel om Ole Henrik Magga på snl.no. Forfattar: Odd Mathis Hætta.
Øvre Sirdal kommune

**Øvre Sirdal kommune** var ein tidlegare kommune i Vest-Agder som blei etablert då Sirdal kommune blei delt i 1905. Den nedste delen av Sirdalen fekk namnet Tonstad kommune.

I 1960 blei dei to kommunane slått saman igjen, tillagt bygda Haughom frå Bakke, og fekk på ny namnet Sirdal kommune.
Aurora

**Aurora** var i romersk mytologi gudinne for morgongryet. Namnet hennar er brukt som kvinnenamn og om naturfenomenet polarlys.

## Gudinna
Aurora var ei ung gudinne som fornya seg sjølv kvar morgon og reid over himmelen med bod om at dagen kom. Ho hadde ein ektemann, Tithonus, som opphavleg var døyeleg. Aurora bad Zevs om å gjera han udøyeleg, men gløymde å be om at han skulle få evig ungdom, derfor ende Tithonus opp med å aldrast i all æve.

Gudinna var syster til sola og månen og mor til dei fire vindane.

Ho kan liknast med Eos i gresk og Usjas i vedisk mytologi.

## Namneberarar

* Aurore Tisell, svensk forfattar
* Aurore Clément (f. 1945), fransk skodespelar
* Aurora Brønstad (f. 1967), norsk veterinær og forskar
* Aurora Aksnes (f. 1996), norsk songar og låtskrivar

## Annan bruk av namnet
* Me finn att namnet i *aurora borealis* og *aurora australis*, andre namn for nordlys og sørlys.
* *Aurora Leigh* er ein roman frå 1856 av Elizabeth Barrett Browning.

;Stader
*Aurora i Colorado
*Aurora i Illinois
Nils Nilsson Skum

**Nils Nilsson Skum** () er ein av dei best kjende svenske samiske kunstnarane. Skum etterlet seg over 3000 teikningar, alle med motiv frå reindrift og tradisjonell samisk liv. Han arbeidde òg med tradisjonelt samisk sløyd, som til dømes knivar med fine mønster, og skulpturar. 

Foreldra hans, Nils Thomasson Skum og Margareta Nilsdotter, dreiv med rein, og Nils Nilsson blei fødd under flytting frå Kautokeino til Gällivare. Han sjølv arbeidde òg for det meste med reindrift. Som kunstnar var han heilt sjølvlært. Frå 1893 var han gift med Helena Kuhmunen.

På 1930-talet hadde den store reinflokken til Skum krympa mykje etter nokre vanskelege år då mykje rein døydde av svolt. Han slo seg då ned i Sjisjkasvare for å verta kunstnar på heiltid. Der innreidde han eit atelier med elektrisk ljos frå sitt eige vindkraftverk. I 1937 vart bileta til Skum utstilte på verdsutstillinga i Paris. Etter dette vart bileta hans kjende av ein vidare krins. Året etterpå vart om lag hundre av teikningane hans utgjeve i boka *Sáme siida* (Samebyen). Bileta vart forklåra for dei som ikkje er kjent med reindrift og samisk kultur. 

Skum døydde i Sjiska i Gällivare. Boka *Valla renar*, som kom ut fyrst etter at han var død, tek for seg tradisjonell reindrift i ord og bilete, slik Skum hadde opplevd det. Ernst Manker var redaktør for begge bøkene.

Mange av verka til Skum er i dag å finna på Nordiska Museet i Stockholm, hjå Gällivare kommune og hjå LKAB i Kiruna.

## Bakgrunnsstoff
* Nordiska Museet sin omtale av Skum  
* Sami art.

## Kjelde
* Omsett frå svensk Wilipedia.
Edellauvskog

**Edellauvskog** er ein rik vegetasjonstype  med stort biologisk mangfald og høg produksjon. Dette er ein varmekrevande vegetasjonstype som i Noreg ofte ligg i sørvendte og solrike lier. Vanlege treslag i edellauvskog er eik, lind, hassel, 
alm, lønn, bøk og ask.

## Sjå òg
*Temperert lauvskog og blandingsskog

## Kjelder
Arbeide prost

Uttrykket **å arbeide prost** (utt. *å arbæi’ prost*) blir bruka på nordmøring når ein tykkjer at ein eller annan brukar for mykje tid på unyttige ting. Det ville til dømes vera å arbeide prost om ein bruka tid på å skjera ut eit fint mønster på grov arbeidsreiskap.
Santiago

**Santiago de Chile** er hovudstaden og den største byen i Chile. Dei lovgjevande styresmaktene i landet møtest likevel i Valparaíso, som ligg i nærleiken.

Byen ligg i den midtre dalen i Chile, i Región Metropolitana de Santiago, og har 5&nbsp;278&nbsp;044 innbyggjarar (2009), rundt ein tredel av alle chilenarar. Heile byområdet har ifølgje same folketeljinga 6&nbsp;910&nbsp;000 innbyggjarar.

## Historie
Santiago blei grunnlagd av Pedro de Valdivia den 12. februar 1541 med namnet *Santiago de Nueva Extremadura*. Valdivia valde denne staden på grunn av det vennlege klimaet og fordi ein lett kunne forsvara byen.

## Klima
Santiago har eit mildt middelhavsklima med ein relativt varm sommar, der temperaturen kan stiga til 35&nbsp;°C. Vintrane er fuktige med typiske dagstemperaturar på 15&nbsp;°C. Gjennomsnittleg nedbør er 360 mm per år.

## Folk frå Santiago
*Roberto Bolaño (1953–2003). forfattar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Inkavegane

**Inkavegane** i det tidlegare inkariket var eit samanhengande nettverk av vegar med større utstrekning enn noko anna vegnett på det prekolumbiske søramerikanske kontinentet. Vegnettet vart konstruert for å knyte saman regionane i inkariket med senteret i riket, Cuzco. Dei strekte seg frå provinshovudstaden i nord, Quito, ned til der den moderne byen Santiago no ligg i sør. I Andesfjella går vegane opp i høgder over 5000 meter over havet. Den totale lengda av vegane er ca. 22&nbsp;530&nbsp;km og nettet gjev tilgjenge til eit territorium på meir enn tre millionar km².

Det var menneske som gjekk på vegane, ofte saman med lama pakkdyr for å bere gods. Jamvel om det ikkje fanst ridedyr eller vogn for å transportere varer før conquistadorane kom kunne transporten vere effektiv.  Utanom godstransport var meldingsformidling ein viktig funksjon for vegane. Ei melding kunne flyttast så langt som 242 kilometer per dag, det gjekk føre seg ved at *[[chasqui]]* lauparar sprang med stafettvekslingar. Mediet for meldinga var *[[quipu]]*, kan hende vart òg munnlege meldinger nytta.

For å gje husly til folk som reiste og for chasquis, fanst ca 2&nbsp;000 gjestehus med jamne mellomrom langs vegane. Desse husa sytte òg for matforsyningar og vatn og her var innhegningar for lamaene. Matvarer som ein kunne lagre var mais, tørka potetar — *[[chuño]]* — og tørka lamakjøtt. Frukttre ved gjestehusa kunne gje fersk frukt.

## Dei viktigaste vegstykka
Inkavegane var bygd for å integrere heile riket til ei eining. Nettet var sett saman av fire hovudstrekningar: 
# Frå Cuzco til Quito ( Ecuador ) og Pasto ( Colombia ) 
# Frå Cuzco til Nazca i det sentrale Peru og langs kysten nord til Tumbes kor grensa mellom Peru og Ecuador ligg i dag.
# Frå Cuzco til Chuquiabo ( Bolivia ) 
# Frå Cuzco til Arica og Atacama ( Chile ), med forgreining til Río Maule (Chile) og til Tucumán ( Argentina ).
Cápac Ñan var namnet på hovudleia frå Quito gjennom Cuzco til Tucumán og hadde ei lengd på ca 5&nbsp;200&nbsp;km. Her gjekk vegen over pass på meir enn 5000 moh. Kystvegen på ca 4000&nbsp;km gjekk parallelt langs Stillehavet og det var mange tverrvegar for samanknyting med Cápac Ñan. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på artiklane «[[:en:Inca road system|Inca road system]]» frå  og «[[:es:Caminos del Inca|Caminos del Inca]]» frå  den 3. april 2006*
Hjul

**Hjul** er ein sirkel- eller sylinderforma konstruksjon som kan rotera på ein aksel. Hjulet vert rekna som ein av dei enkle maskinane i fysikken. Det kan brukast for å gjera om lineær rørsle til rotasjonsrørsle. 
Eit hjul er bygd opp av tre delar: Nav inst, krans (hjulring, felg) ytst, og eikene eller skive mellom desse.

## Historie

Hjulet vert òg rekna som ei av dei viktigaste oppfinningane i historia til menneska. De fleste plasserer oppfinninga av hjulet i Mesopotamia kring 4000 f.Kr. Det ser også ut til å ha vorte oppfunne i Kina omkring 2800 f.Kr. uavhengig av Mesopotamia. Blant sivilisasjonar på den vestlege halvkula finn ein hjulliknande gjenstandar i samband med leiketøy frå kring 1500 f.Kr.

## Hjul på bilar
Grunnen til at det er hjul på ein bil er at han skal kunne røre seg (rulle), og bere vekta av seg sjølv, passasjerar og last. Vidare vil hjula òg gjere det mogleg å styre bilen. Hjula overfører kreftene frå motoren til vegen slik at bilen akselererer, eller bremsar (retarderer). På moderne personbilar er eit hjul sett saman av ein felg og eit dekk. Felgen er gjort av eit metall, oftast stål eller ei legering av lettmetall som for eksempel aluminium, magnesium eller liknande. Det har vore ei rivande utvikling særleg dei siste 30 åra både når det gjeld felgar og dekk.

## Tannhjul
Eit tannhjul er ein del av drivverket i mekaniske innretningar som til dømes urverk. For utdjupande artikkel sjå tannhjul.

## Patent på hjulet
I juli 2001 klarte John Keough, ein advokat frå Melbourne i Australia, å ta patent på hjulet. Han skildra hjulet i søknaden som ein «sirkulær gjenstand som gjer transport mogleg». Meininga var å vise at moderne patentlover er unøyaktige og urettferdige, slik at uærlege personar lett kan dra nytte av andre sine oppfinningar. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Pengar

**Pengar** (frå norrønt *pen(in)gr*, sjå og penning) er betalingsmiddel som er lette å handtera og lagra. Dei blir brukte til å betala for varer og tenester, og mogleggjer ein pengeøkonomi framfor ein byteøkonomi. 

Pengar finst i ulike valutaer i ulike land. Typiske pengar er myntar og setlar. Desse symboliserer ein verdi som samfunnet er blitt einig om, til dømes ved at styresmaktene garanterer for verdien. Medan pengar gjerne er blitt laga av metall eller papir, finst det også døme på bruk av andre ting til pengar, til dømes kauri-skjel. Gjennom historia finst det også mange døme på varepengar, der ein varetype som har ein verdi i seg sjølv også blir brukt som betalingsmiddel.

## Bakgrunnsstoff
Mynt

Ein **mynt** er ei prega metallskive som har ei fastsett økonomisk verdi, slik at han kan verte bruka som betalingsmiddel.

Ideen bak dei første myntane var at mynten hadde ein eigenverdi, altså at metallet som mynten var laga av (fortrinnsvis gull eller sølv), var like mykje verdt som det mynten var pålydande. So lenge mynten vart verdsett ut frå eigenverdien, vart han ofte nytta som gangbar valuta jamvel utanom opphavslandet.

Myntar slik vi kjenner dei, vart første gong brukt i oldtidsriket Lydia rundt 600 f.Kr.

Myntsamling (numismatikk) er ei mykje omtykt fritidsinteresse. 


|Romersk mynt som viser profil av Agrippina Major
fil:Magnus-den-gode.jpg|Vikingmynt med Magnus den gode
fil:1915-half-sov-reverse.png|Britisk *half-sovereign* frå 1915.
Per-Willy Amundsen

**Per-Willy Trudvang Amundsen** () er ein norsk politikar for FrP  og justisminister i regjeringa Solberg frå 20. desember 2016 til 17. januar 2018.

Han vart innvald på Stortinget frå Troms i 2005 og sit i perioden 2009–2013 som medlem av Kommunal- og forvaltningskomiteen. I tillegg er han innvandringspolitisk og samepolitisk talsmann for FrP. Frå 2005 til 2009 var han fraksjonsleiar for FrP og andre nestleiar i Kommunal- og forvaltningskomiteen. Han var varerepresentant i perioden 2001–2005.

Amundsen er utdanna innan økonomiske og administrative fag på siviløkonomstudiet ved Norges handelshøyskole i Bergen (1995), i tillegg til at han tok IKT-fag ved Høgskulen i Sør-Trøndelag frå 1999 til 2001. Han har for det meste arbeidd i IT-bransjen, mellom anna for Harstad kommune og Harstad trygdekontor og ulike datafirma, som Cinet Harstad, Nordata DA og Activ Online Technology. Han har også arbeidd som sjølvstendig næringsdrivande og har erfaring med ulike programmeringsspråk som Visual Basic, Java, C++, HTML, i tillegg til dei fleste operativsystema. Frå hausten 1998 har han jobba med utviklinga av det norske IT-selskapet AOT GoOnline AS, og frå hausten 2003 i stillinga som *R&D Manager*. I 2001 vart han styreformann i selskapet.

Han byrja i politikken i Harstad FpU, der han var leiar frå 1986 til 1990. Frå 1989 til 1990 var han òg leiar i Troms FpU. I 1999 vart han vald inn i Harstad kommunestyre. Der sat han fram til 2005, frå 2003 som medlem av formannskapet. I tillegg var han leiar i Harstad FrP i perioden 2000–2002.

## Kjelder

* Knut Olav Åmås [red.]: «Amundsen, Per-Willy» i *Hvem er hvem?* (Aschehoug, 2008)

## Bakgrunnsstoff
* 
* Biografi hjå Framstegspartiet
* '''Sámi Radio:''' Hevdet at samene ikke er urfolk  (31. mars 2006)
Hest

**Hest** (òg **øyk**, **gamp**, eller diktarleg/høgtidleg **gangar**, vitskapleg *Equus ferus caballus*) er eit hovdyr som vert bruka av menneske som trekkdyr, ridedyr og til mat.

Tidlegare hadde arbeidshesten ein viktig plass i landbruket, men traktorar har stort sett tatt over for nyttearbeidet, og hesten vert i dag mest brukt i tevlingar eller til fritidsaktivitetar. Hesteeigarar som tener pengar på hestar driv enten med konkurransesport som trav eller galopp, eller dei handlar med hestar.

Dei aller fleste hestar lever i fangenskap, men på enkelte stader finst det frie hestar. Villhestane på Island går saman med tamhestar som hestebønder slepper ut på beite over vinteren. Mustangane i Nord-Amerika er freda. Det finst tre heilnorske hesterasar; fjordingen, lyngshesten og dølahesten.

## Ordsoge
Ordet «hest» kjem av norrønt *hestr*. Andre ord for hest er «gamp» og «øyk». Hodyret vert kalla «merr» eller «hoppe», og hanndyret vert kalla «hest». Eit ugjelda hanndyr er ein «hingst» og eit gjelda hanndyr er ein «vallak». Små hestar blir kalla ponni. Ein hest som er under eit år gamle kallar ein føl eller fole.

## Biologi

Hesten er eit pattedyr som høyrer til dyregruppa upartåa hovdyr (Perissodactyla) saman med flodhestar og tapirar. Hesten går inn under hestefamilien (Equidae) saman med esel og sebra. 

Ei hoppe går drektig i rundt 11 månader. Hestane er planteetarar, og i vill tilstand et hestar store delar av døgnet. Dei har liten magesekk, men lange tarmar som kan melte cellulose. 

Håret hesten har frå hovudet og ned mot ryggen vert kalla *[[man]]*. Augene til hesten er plassert på sidene av hovudet, noko som gir han god oversikt så han kan oppdage farar som truar. I vill tilstand er hestane flokkdyr som kan vandre langt på leiting etter beite. Eit nyfødd føl har lange bein for å kunne fylgje flokken sjølv når det er heilt lite.

## Gangartar
Dei fleste hestar har gangartane skritt, trav og galopp. Nokre, som islandshesten, har i tillegg tølt og passgang. I skrittgang flyttar hesten på eit bein om gangen. Trav er ein gangart der beina flyttar seg diagonalt, det vil seie høgre framfot og venstre bakfot samstundes og omvendt. Galopp er den raskaste gangarten.

## Hesterasar
På grunn av evolusjon og målretta avl, finst det i dag ei mengd hesterasar med ulike eigenskapar. Den største er shirehesten og den minste er falabellaen. 

Sjukdomar som er mest vanleg på hestar er kolikk, «forfangenheit»(laminitt) og krysslamming.

## Sjå òg
* Arbeidshest
* Hesteriding
* Veddeløpshest
* Ridehest

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Hestesenter på Starum
* Hest.no
* «Hest er best, også i landbruket» NRK distrikt 18.01.2011
Karl Liebknecht

**Karl Liebknecht** () var ein tysk kommunist og ein av grunnleggjarane av Spartakusforbundet og Kommunistische Partei Deutschlands. Han er òg kjend som antimilitarist. 

## Liv og virke
### Bakgrunn
Liebknecht vart fødd i Leipzig i ein sosialdemokratisk familie. Sjølv gjekk Karl Liebknecht i ei meir radikal retning i løpet av studietida i Leipzig og Berlin, der han vart marxist. 

Etter studiar i jus og økonomi tok Liebknecht den juridiske doktorgrada i 1897, og byrja å arbeida som advokat i Berlin saman med broren Theodor Liebknecht. Liebknecht fungerte ofte som forsvarsadvokat for sosialistar og andre venstreradikale som var hadde vorte skulda for å smugla propaganda inn i Russland.

### Politisk karriere
I 1900 gjekk Liebknecht inn i det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD). I 1907 vart han fengsla i 18 månader på grunn av artikkelen «Militarismus und Antimilitarismus» (militarisme og antimilitarisme). Same år vart han vald inn i det prøyssiske parlamentet, trass i at sona dommen. Frå 1907 til 1910 var han òg president i den Sosialistiske Ungdoms-Internasjonalen, som han var med på å danna.

I 1912 vart Liebknecht vald inn i den tyske Riksdagen for SPD. Liebknecht gjekk mot tysk deltaking i første verdskrig, og var den 2. desember 1914 den einaste Riksdagsrepresentanten som røysta mot krigen. Han var heile tida kritisk innstilt til Karl Kautsky si leiing av partiet.

Samstundes danna Liebknecht saman med mellom anna Rosa Luxemburg *Spartakusforbundet*. Denne kommunistiske gruppa gav ut ei avis som vart kalla *Spartakusbriefe* (Spartakusbrev), ei avis som snart vart erklært ulovleg. Liebknecht vart arrestert og send til austfronten, der han tenestegjorde som ikkje-stridande.

I oktober 1915 fekk han venda attende til Berlin, men eit halv år seinare vart han igjen arrestert etter ein demonstrasjon i regi av Spartakistane. Han vart dømd til fengsel for høgforræderi, og sat fengsla heilt til oktober 1918. Rikskanslar Max von Baden sette då fri alle politiske fangar.

Liebknecht tok opp att det politiske arbeidet, og den 9. november eklærte Liebknecht Tyskland som ein sosialistisk republikk. I ettertid vert desse hendingane kalla den tyske novemberrevolusjonen. 

I årsskiftet 1918/19 vart eit nytt kommunistparti (KPD) danna, og like etterpå prøvde Spartakistane å gripa makta i Berlin. Opprøret vart brutalt slege ned, og Liebknecht og dei andre opprørsleiarane vart fanga av høgreorienterte Freikorps (frikorps). Liebknecht vart hardt torturert, og døydde den 15. januar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karl Liebknecht|Karl Liebknecht]]» frå ,  den 3. april 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

* Karl Liebknecht i marxist.org
Fres festival

**Fres Festival** er ein festival som vart etablert sumaren 2005 på garden Skau i bygda Fresvik i Vik kommune. Festivalen har vorte halden alle år sidan, med unntak av 2011 og 2020.

## Bakgrunnsstoff
* Fres festival
* «Fresn tok av i gråveret», Sogn Avis 29.7.2007
* «Grand Island til Fres Festival», NRK 19.4.2010
* «Sognefres i solnedgang», BT 28.7.2018
Otto Wels

**Otto Wels** ()
var ein tysk sosialdemokratisk politikar. Wels var fødd i Berlin, og døydde i eksil i Paris. Han var leiar i Det tyske sosialdemokratiske partiet SPD frå [1919
Otto Wels fekk eit namn i historia då han i sin siste riksdagstale [23. mars 1933 argumenterte mot fullmaktslova til nazistane, og grunngav korfor SPD gjekk imot denne. Dette sitatet frå talen har vorte berømt: "*Fridom og liv kan dei ta frå oss, men ikkje æra.*"

Talen hans gjeld som dei siste frie orda i den tyske riksdagen i mellomkrigstida. Alle 94 representantane frå SPD som var til stades røysta imot lova. Resten av riksdagen, alle dei borgarlege representantane, røysta for. Det tyske kommunistpartiet KPD var alt forbode, og mange av riksdagsrepresentantane deira hadde vorte arresterte eller myrda. 

I august 1933 vart Wels fråtatt den tyske statsborgarskapen sin. Wels levde i eksil resten av livet, først i det franskkontrollerte Saarland, sidan i Praha, der han var med å byggje opp eksilorganisasjonen til SPD, og til slutt i Paris, der han døydde.

Til ære for Otto Wels finst det i Berlin-Neukölln ein Otto-Wels-Ring. Det finst Otto-Wels-gater i fleire andre tyske byar òg.

## Kjelder
* Tysk wikipedia
Cotopaxi

**Cotopaxi** er ein aktiv vulkan som ligg rundt 50 km sør for den ecuadorianske hovudstaden Quito. Med ei høgd på 5&nbsp;897 moh. er han den nest høgaste i landet, etter Chimborazo. 

Dette er den nest høgste aktive vulkanen i verda, etter Tupungato som ligg i Chile. Siste kjende utbrot var i 1904. Før det hadde han 50 utbrot etter 1738.

Cotopaxi er ein typisk stratovulkan. Forma er som eit omvendt kremmerhus, av di lavaen er så seig at han ikkje flyt langt frå krateret.

## Kjelder

* Etymologi frå ecuaworld.com

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cotopaxi|Cotopaxi]]» frå ,  den 4. april 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
Lag la‘ómer

**Lag la‘ómer** (sef. eller **lag ba‘ómer** (ask.) er den 33. dagen i sefiràt ‘ómer, eller ‘ómer-teljinga. Denne dagen, som alltid fell på 18. ijjár, blir markert som eit vendepunkt eller ein pause i den elles alvorlege ‘omer-perioden mellom pesah og sjabu‘ót. Ein reknar med fleire årsaker til at denne dagen blir markert, ein av dei er at det er dødsdagen til rabbinaren Shimon bar Yochai.

## Bakgrunnsstoff
Frikorps

**Frikorps** (tysk *Freikorps*) var opphavleg ei nemning på friviljuge militsar. Det første frikorpset vart oppretta av Fredrik II av Preussen under sjuårskrigen, og tilsvarande einingar vart òg brukte mellom anna under Napoleonskrigane. Regulære styrkar stolte ikkje på evnene og disiplinen til frikorpsa, og dei vart difor mest brukte til vakthald og rutinearbeid.

Etter fyrste verdskrigen oppstod ein nye type frikorps: private, paramilitære grupper i all hovudsak sette saman av veteranar frå fyrste verdskrigen med eit høgreorientert politisk syn. Mange av soldatane var sterkt desillusjonerte etter det knusande nederlaget i 1918, og etter det dei oppfatta som ein audmykande fredsavtale. *Dolkestøtlegenden*, det vil seie oppfattinga av at politikarane i den seinare Weimarrepublikken hadde dolka det tyske folket i ryggen da dei inngjekk avtalen, stod sentral for fleire av medlemmane. Mange gjekk inn i frikorps av di dei ville stogga kommunismen. Det var ei rekke militsar som gjekk under samlenemninga frikorps.

Tysklands sosialdemokratiske forsvarsminister, Gustav Noske, var positivt innstilt til frikorpsa, og nytta dei til å slå ned spartakistoppreisten i Berlin og Den bayerske sovjetrepublikken i 1919. I samband med førstnemnde vart Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht avretta av frikorpsa.

Fleire frikorpsgrupper deltok òg i kampar i Baltikum, Schlesien og andre delar av Preussen etter fyrste verdskrigen. I Oberschlesien spelte dei ein stor rolle i dei nasjonale kampane mot polske separatistar. Ved fleire høve hadde dei framgang mot regulære styrkar, noko som ikkje er overraskande ettersom størsteparten av medlemmane hadde lang fronterfaring. 

I 1920 vart frikorpsa offisielt oppløyste, men mange av gruppene fortsette som nettverk av politisk likesinna. I mars same året var fleire tidlegare medlemmer med under Kapp Putsch, eit mislykka kuppforsøk. Frikorpsmedlemmar stod òg bak det politiske drapet på Tysklands utanriksminister Walther Rathenau.

Nokre medlemmer gjekk inn i NSDAP, og enkelte leiande personar i partiet, som Ernst Röhm, Heinrich Himmler og Rudolf Höss, hadde ei fortid i frikorpsa. Dei fleste blei likevel ståande utanfor under Det tredje riket. Mange av dei spurde seg kvar Adolf Hitler hadde vore i 1919–1920, da frikorpsa kjempa mot kommunistane. Hitler hadde da akkurat byrja sin politiske karriere som leiar for det som da var eit svært lite parti i München. Kommandanten for frikorpsa, Hermann Erhardt, og hans nestkommanderande Eberhard Kautter, nekta å ta del i ølkjellarkuppet, og konspirerte mot kuppmakarane.
Kunsten å inhalera

***Kunsten å inhalera*** er ein ungdomsroman frå 2001 av Ingelin Røssland. Boka handlar om det å vekse opp i eit utkantsamfunn. Ho er utgjeven på Det Norske Samlaget, og har ein oppfylgjar som heiter Flyt.
Redokstitrering

**Redokstitrering** er ei form for titrering der det skjer ein redoksreaksjon i kolben. Standardløysinga kan anten redusera eller oksidera stoffet i prøveløysinga. 

## Døme
### Permanganat
Ei kaliumpermanganatløysing blir brukt som standardløysing for oksidasjon av mange stoff. Når ein skal titrera med kaliumpermanganat må prøveløysinga vera sur, noko ein kan få til ved å tilsetja svovelsyre. I redokstitreringa med permanganat blir manganatet redusert. Det blir skildra med denne reaksjonslikninga:

:MnO4-(+VII)-(aq) + 8H++(aq) + 5e- --> Mn2(+II)+(aq) + 4H2O(l) (reduksjon)

I ei redokstitrering med permanganat trengst ingen indikator fordi standardløysinga er sterkt farga. Så lenge det er noko i kolben som kan oksiderast vil den fiolette permanganaten bli omdanna til den fargeløse manganen. Ved endepunktet, når det ikkje er noko meir igjen i kolben som kan bli oksidert, vil tilsetting av meir standardløysing farga stoffet rosa. 

Kaliumpermanganat er eit sterkt oksidasjonsmiddel og kan brukast til å oksidera mange ulike stoff.

### Jodometri
Eit anna døme er å titrera ei løysing av jod med eit reduksjonsmiddel og bruka stive som indikator. Jod dannar eit kraftig blått kompleks saman med stive. Jod (I2) kan reduserast til jodid (I&minus;) med t.d. tiosulfat (S2O32&minus;), og når alt jod er brukt opp forsvinn blåfargen. Dette blir kalla jodometrisk titrering.

Som oftast er reduksjonen av jod til jodid siste trinnet i ein serie reaksjonar der dei innleiande reaksjonane blir brukte for å omsetja ei ukjent mengd av analytten (det stoffet ein vil analysera) til ei tilsvarande mengd jod, som så kan titrerast. Somme tider blir andre halogen enn jod brukte i mellomreaksjonane fordi dei finst i betre målbare standardløysingar og/eller reagerer lettare med analytten. Dei ekstra reaksjonane i jodometrisk titrering kan vera verdt bryet fordi omslagspunktet frå blått jod-stive til fargelaust jodid er tydelegare enn alternative analysemetodar.

Ein slik serie av reaksjonar i vassløysing med resorcinol som analytt, bromat som standard, tiosulfat som titrant og stive som indikator, kan vera som følgjer. Oksidasjonstal er gitt i parentes.

 BrO_3^-(5) + 5Br^-(-1) + 6H^+ \ \to \ 3Br_2(0) + 3H_2O 
 Bromat + overskot av bromid i sur løysing &rarr; Brom + vatn. Brom går vidare til ii. 
 3Br_2(0) + resorcinol \ \to \ 3HBr(-1) + tribromo(+1)resorcinol 
 Brom + resorcinol &rarr; Hydrogenbromid + tribromoresorcinol. Ureagert brom går vidare til iii. 
 Br_2(0) + 2I^-(-1) \ \to \ 2Br^-(-1) + I_2(0) 
 Brom + overskot av jodid &rarr; Bromid + jod. Jod går vidare til iv. 
 I_2(0) + 2SSO_3^{2-}(-1,5) \ \to \ 2I^-(-1) + (SSO_3)_2^{2-}(0,5) 
 Jod + tiosulfat &rarr; Jodid + tetrationat. 

Lat oss kalla startmengdene av resorcinol og bromat for *R* og *B*, og mengda av tiosulfat for *T*, der *B* og *T* er kjende og *R* er ukjend &ndash; men ein må syta for at *R* er mindre enn *B*/3. (Alle mengdene er i mol). Då blir **''R'' = ''B'' - ''T''/6**
Leo Jogiches

**Leo Jogiches** () (Tyzka) var ein sosialistisk polsk-tysk politikar, og han var med på grunnlegginga av Det tyske kommunistpartiet KPD. Han var fødd i det polske Vilna, no Vilnius i Litauen, og døydde i Berlin. 

Jogiches stod Rosa Luxemburg nært, og var medlem i *Sosialdemokratiet i Kongeriket Polen og Litauen* (SDKPIL). Han var skeptisk til bolsjevikane si linje i det russiske sosialdemokratiet. 

Under første verdskrigen levde han i skjul i Berlin. Saman med blant andre Franz Mehring, Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg var han med å grunnleggje Spartakusforbundet og 1. januar 1919 Det tyske kommunistpartiet KPD. 

Etter den tyske novemberrevolusjonen, under spartakistoppstanden i Berlin, vart Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht myrda av høgre-ekstreme frikorps-soldatar. Dette skjedde 15. januar 1919. Etter dette vart Jogiches leiar i partiet. I mars 1919 vart han arrestert, og den 10. mars vart han myrda i fengselet i Berlin-Moabit. 

Leo Jogiches hadde til liks med den fremste teoretikaren i partiet, Rosa Luxemburg, vendt seg *imot* ei leiande rolle for det russiske kommunistpartiet (bolsjevikane) i internasjonal arbeidarrørsle. Først etter han var død begynte KPD å bli meir avhengig av Moskva. På grunn av misnøye med denne innverknaden frå Moskva såg etterfølgjaren til Jogiches, Paul Levi, seg nøydd til å trekkje seg som partileiar, i februar 1921. 

Både Jogiches og Levi var døme på ein type tidlege «luxemburgske» kommunistar som var annleis enn den bolsjevikiske typen som sidan vart bestemmande i kommunismen overalt.
 
## Kjelder
* I hovudsak tysk wikipedia
Thaksin Shinawatra

**Thaksin Shinawatra** () er ein thailandsk politikar, leiaren av populistpartiet Thai Rak Thai og statsministeren i landet frå 2001 til september 2006. Som sjef for firmaet Shin Corporation, som kontrollerer m.a. den største mobiltelefonoperatøren i landet, Advanced Info Service, er han òg Thailands rikaste person.

Thaksin er ein tidlegare overløytnant i det thailandske politiet, med ein *master in criminal justice* frå Eastern Kentucky University, USA og ein Ph.D. frå Sam Houston State University, USA.

Partileiar i det politiske partiet Palang Dharma frå 1996, og leiar for Thai Rak Thais frå 1998. Fekk sin første regjeringspost i 1994, då han tente som utanriksminister. Han vart statsminister 9. februar 2001.

## Omstridd
Thaksin Shinawatra er ein omstridd toppolitikar i Thailand, men har lenge hatt stor stønad i delar av folkesetnaden.

I byrjinga av 2006 vart Thaksin utsett for massiv kritikk etter at han selde eit telekom-selskap og tente eit milliardbeløp utan å skatte for inntektene. Kritikken førte til ei politisk krise for Thaksin, som vart tvungen til å lyse ut nyval i landet for å prøve å skaffe mandat til å halde fram som statsminister. Han vann valet som vart boikotta av opposisjonen.

Den 19. september 2006, medan Thaksin var i eit SN-toppmøte i New York, blei han avsett i eit militærkupp.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi på den thailandske regjeringa sin nettstad (arkivert nettside)
* Biografi ved den thailandske ambassaden i USA
Jüdischer Friedhof Berlin-Weißensee

**Jüdischer Friedhof Berlin-Weißensee** ('den jødiske gravlunden i Berlin-Kvitesjø') er ein jødisk gravlund i Berlin som vart opna i 1880. Det er den største jødiske gravlunden i Europa, og ei rad vektige personar er gravlagde på gravlunden. Det jødiske trussamfunnet og byen Berlin har gjort framlegg om å taka med gravlunden på UNESCOs liste over verdas kulturarv.

## Historie
I andre halvdelen av 1800-talet viste det seg at på grunn av den sterke veksten til det jødiske trussamfunnet i området ville gravlunden i Schönhauser Allee, som det jødiske trussamfunnet hadde brukt frå 1827, snart vera fullt belagt. Trussamfunnet kjøpte difor ein 42 hektar stor eigedom i den dåverande forstaden Weissensee. Ein arkitektkonkurranse frå 1876 gav ingen tilfredsstillande resultat, og planane måtte omarbeidast fleire gonger, før arkitekten Hugo Licht fekk oppdraget å utforme gravlunden. Lichts planer omfatta ein totalplan for gravlunden samt ei rad bygningar, ein mur og inngangsport. Arbeidet med gravlunden byrja i 1879, og året etter kunne han opnast.

I byrjinga var det berre enkle graver, men fort oppstod det også praktgraver for byens velståande jøder. Omkring 1900 hadde gravlunden eit areal på over 400&nbsp;000 m2.

Gravene er ordna i 120 felt som har strenge geometriske former. Hovudinngangen ligg ved enden av Herbert-Baum-Straße. Ein ekstra inngang i den noverande Indira-Gandhi-Straße som vart opna i 1924, er i dag stengd. Det finst 150&nbsp;000 graver på gravlunden. Det står store tre på større delar av området, og mange gravfelt er overvaksne med eføy.

I nærheten av den stengde inngangen i Indira-Gandhi-Straße vart det ved slutten av første verdskrigen kring 1917/18 anlagt eit eige æresfelt for falne jødiske soldatar.

## Kjende personar som er gravlagde på gravlunden

* Louis Lewandowski, komponist og kordirigent
* Josef Garbáty, sigarettfabrikant frå Berlin
* Berthold Kempinski, vinhandlar frå Berlin, namngjevar til Kempinski-hotellgruppen
* Eugen Goldstein, fysikar
* Rudolf Mosse, avisforleggjar
* Micha Josef Berdyczewski, forfattar og journalist
* Samuel Fischer, forleggjar, skipar av S. Fischer Verlag
* Hermann Tietz, varehusskipar
* Moritz Heimann, forfattar og journalist
* Theodor Wolff, forfattar og journalist
* Leo Baeck, rabbinar
* Stefan Heym, forfattar og politikar

## Bakgrunnsstoff

* Alfred Etzold, Joachim Fait, Peter Kirchner, Heinz Knobloch: *Die jüdischen Friedhöfe in Berlin*. Berlin : Henschel Verlag, 1991. ISBN 3-362-00557-8
* Klaus Konrad Weber, Peter Güttler, Ditta Ahmadi (Hrsg.): *Berlin und seine Bauten. Teil X Band A: Anlagen und Bauten für die Versorgung (3) Bestattungswesen*. Berlin : Verlag von Wilhelm Ernst & Sohn, 1981. ISBN 3-433-00890-6
* „Verfall oder Welterbe - Größter jüdischer Friedhof Europas wird 125“
Friedrich Ebert

**Friedrich Ebert** () var ein tysk fagforeiningsmann, politikar (SPD) og statsmann. Han overtok etter prins Maximilian av Baden som tysk rikskanslar i 1918, og var Tysklands første president frå 1919 til 1925.

## Politisk virke

Ebert var først aktiv i fagrørsla og seinare i SPD, der han blei ein av leiarane av den «revisjonistiske» (reformistiske) fraksjonen. I 1905 vart han generalsekretær og i 1913 partileiar.

I august 1914 fekk Ebert partiet til å stemme for å gje regjeringa krigskredittar, og aksepterte at krigen var ei naudsynt patriotisk forsvarshandling. Partiets politikk under leiing av Ebert og likesinna som Philipp Scheidemann førte til at partiet vart splitta, da venstrefløya grunnla USPD i 1917.

I 1918 vart den liberale prins Maximilian av Baden rikskanslar for ei regjering der Ebert og andre sosialdemokrater òg var medlemer. Etter den tyske revolusjonen braut ut i november 1918 overlet prins Maximilian den 9. november regjeringsmakta til Friedrich Ebert, som vart Tysklands første sosialdemokratiske regjeringssjef. Sjølv om keisaren hadde abdisert gjekk Ebert inn for å oppretthalde monarkiet med ein annan monark. Likevel proklamerte Scheidemann på eige initiativ Tyskland som republikk som svar på uroa i Berlin og for å motverke ein «sosialistisk republikk» proklamert av Karl Liebknecht seinare same dagen. Scheidemanns erklæring førte til slutten på det tyske monarkiet, og ei rein sosialdemokratisk regjering leidd av Ebert tok makta. Ebert aksepterte berre svært motvillig Schneidemann si handling.

Som rikskanslar brukte Ebert hæren og dei sterkt høgreorienterte frikorpsa for å slå ned sosialistiske oppreister i Tyskland.

Nasjonalforsamlinga i Weimar valde Ebert i 1919 til tysk president, og han blei sittande til sin død. I 1923 kritiserte han sitt eige parti for å forlate koalisjonsregjeringa til Gustav Stresemann.

## Bakgrunnsstoff

* http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/EbertFriedrich/index.html
* http://www.ebert-gedenkstaette.de/
* http://library.fes.de/fulltext/historiker/00211005.htm
Hugo Haase

**Hugo Haase** () var ein tysk sosialistisk politikar. Han vart fødd i Allenstein i Austprøyssen, og døydde av skotsår i Berlin.

Haase var son av ein jødisk skomakar og småhandlar. Han studerte juss i Kønigsberg (no Kaliningrad), og vart advokat der. Han vart den første sosialdemokraten i byrådet, og i 1897 vart han riksdagsmedlem. I fleire prosessar forsvarte han politisk forfølgde sosialdemokratar.

Haase høyrde til den såkalla revisjonistiske partifløya, som såg reformer som beste vegen til sosiale og politiske endringar. I 1912 vart han attmed Phillip Scheidemann gruppeleiar for SPD i riksdagen, og etter August Bebel var død, vart han jamstilt partileiar saman med Friedrich Ebert.

I 1914 kjempa han for at riksdagsgruppa til SPD skulle røyste mot krigskredittar, men fekk fleirtalet i gruppa mot seg og måtte røyste mot si eiga overtyding på grunn av partidisiplinen. Men sidan vendte Haase seg stadig sterkare mot krigen og krigspolitikken til fleirtalet i SPD-gruppa. I 1915 måtte han derfor gå av som gruppeleiar, og i 1916 som partileiar. I mars same året vart han leiar for krigsmotstandarane i SPD-gruppa, som no hadde skipa si eiga gruppe. Etter påska 1917 vart han leiar i det nyskipa venstresosialdemokratiske partiet som vart kalla det Uavhengige Sosialdemokratiske partiet i Tyskland, USPD, og som gjekk inn for fredstingingar straks.

Under den tyske novemberrevolusjonen danna Haase 10. november 1918 ei provisorisk regjering saman med Ebert frå SPD. Etter at Ebert hadde gitt ordre om valdsbruk mot revolusjonære matrosar i jula 1918, gjekk Haase og dei to andre regjeringsmedlemene frå USPD den 29. desember ut av regjeringa.

Den 8. oktober 1919 vart Haase skoten av ein mann som vart sagt å vere sinnsforvirra. Haase døydde av skadane den 7. november. Han var gift og hadde ein son.

## Kjelder
* Tysk wikipedia