open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bryne kompetansesenter

**Bryne kompetansesenter** er eit interkommunalt vaksenopplæringssenter på Bryne på Jæren i Rogaland fylke. I 2017 er det om lag 300 deltakarar og elevar ved kompetansesenteret, frå meir enn 30 land, med om lag 30 tilsette i undervisning og administrasjon.

#### Avdeling norsk for barn - grunnleggjande norskopplæring (GNO)
* for elevar som høyrer til i Time kommune.
Avdelinga gjev opplæring til innvandrarar i alder 6 til 16 år  som nyleg er komne til Norge. Dei har undervisning her om lag eitt år før dei går fulltid på heimeskulen i Time kommune.  

#### Avdeling norsk og samfunnskunnskap for vaksne
* eit samarbeid mellom kommunane Time og Klepp.
Avdelinga gjev opplæring i norsk og samfunnskunnskap til vaksne innvandrarar som nyleg er komne til Noreg, og som bur i kommunane Time og Klepp.

#### Avdeling grunnskule for vaksne
* eit samarbeid mellom kommunane Hå, Klepp og Time
Avdelinga gjev førebuande opplæring for vaksne på grunnskulenivå, og underviser i norsk, matematikk, samfunnsfag, naturfag og engelsk. Eksamen kvalifiserer til vidaregåande utdanning.

Bryne kompetansesenter tilbyd også spesialundervisning for vaksne med eigen synspedagog og samarbeidande logoped.

## Historikk
Time språkstasjon vart skipa i 2000, med om lag femti deltakarar. Etter kvart vart språkstasjonen eit samarbeid mellom kommunane Time og Klepp. I  2015 vart namnet endra til Bryne kompetansesenter; tre kommunar samarbeider no - Time, Klepp og Hå.

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
*Bryne kompetansesenter sin offisielle nettstad
*Bryne kompetansesenter sin offisielle nettstad: Bakgrunn (med historikk)
Lytisk syklus

**Lytisk syklus** er prosessen der virus økslar seg gjennom å danna nye viruspartiklar som går ut av vertssella. Dette skil seg frå lysogen syklus hjå bakteriofagar og løynd infeksjon hjå virus som herpesvirusa, der nye viruspartiklar ikkje vert danna og spreidde.

Når dei nydanna viruspartiklane skal ut av vertssella, kan dei gjera dette på fleire måtar. Nokre virus får hòl på sellemembranen og drep  slik vertssella. Virus med virusmembran kan knoppa seg ut av vertsella og slik unngå å drepa henne. Trådforma bakteriofagar set saman viruspartiklane samstundes som dei vert sende ut av bakteriesella, som heller ikkje vert drepen i denne prosessen.

## Kjelder
Wasabi

**Wasabi** (*Wasabia japonica*) er ein plante i krossblomfamilien som blir brukt til krydder, særleg i japansk matlaging. Han stammar frå Japan og  Sakhalin-halvøya i Russland. Planten er også kjend som japansk peparrot, og er i slekt med vanleg peparrot, karse og reddik.

Planten er ei urt med tjukk stengel som blir opptil 60 cm høg. Blada er store og breie og blomane er kvite. 

Wasabi inneheld svovelsamband som gjev ein sterk smak. 
Ein bruker som regel stengelen, som anten kan raspast fersk eller brukast som tørka pulver. Friske blad kan også etast og har ein liknande krydra smak. 

Som krydder blir wasabi mellom anna brukt til sushi. Ein kan også bruka wasabipulver til å dekkja steikte eller rista belgfrukter som blir brukt som snacks.

## Kjelder
*
Fabiana Murer

**Fabiana de Almeida Murer** () er ein brasiliansk tidlegare friidrettsutøvar som vart verdsmeister i stavhopp i 2011 og vann VM-sølv i øvinga i 2015.

## Aktiv
Murer vann i 2005 sin fyrste brasilianske meistertittel i stavhopp, men under VM 2005 rauk ho ut or tevlinga i kvalifiseringa. I 2006 forbetra ho den personlege rekorden frå 4,40 m til 4,66 m og var då søramerikansk rekordhaldar i stavhopp. Ho vann det året både den brasilianske og den ibero-amerikanske meisterskapen.

I 2007 forsvarte Murer den nasjonale meistertittelen og vart også søramerikansk meister, begge gongane svinga ho seg over 4,50 meter. Under dei panamerikanske leikane i Rio de Janeiro auka ho vinnarhøgda til 4,60 m. Ein månad seinare tok ho seg over 4,65 m og vart nummer seks ved verdsmeisterskapen i Osaka.

Den 29. juni 2008 forbetra Murer i São Paulo søramerikarekorden i stavhopp til 4,80 m. Ho presterte derimot langt under sitt beste ved OL i Beijing, der ho enda på tiandeplassen. I juni 2009 flytta ho den søramerikanske rekorden med to centimeter til 4,82 m.

Våren 2010 vann Murer stavhopp ved innandørs-VM i Doha framfor russiske Svetlana Feofanova, begge klarte 4,80 m. I juni same året forbetra Murer den søramerikanske rekorden til 4,85 m i spanske San Fernando. Sommarsesongen elles vann ho tre av dei seks stavhopptevlingane i Diamantserien (DL) og viste seg som den beste kvinnelege stavhopparen i sesongen.

Under verdsmeisterskapen 2011 i Daegu tangerte Murer den søramerikanske rekorden på 4,85 m og vart verdsmeister, den aller fyrste verdsmeisteren i friidrett frå Brasil. I 2013 enda ho på femteplassen i VM i Moskva med eit hopp på 4,65 m. Med 4,85 m tangerte ho nok ein gong sin eigen søramerikanske rekord då ho i Beijing-VM 2015 vann sølvmedaljen.

Den 3. juli 2016 gjorde Murer sitt livs høgste hopp under den brasilianske friidrettsmeisterskapen i São Bernardo do Campo, Med ny søramerikansk rekord lydande 4,87 meter markerte ho seg som ein av favorittane til Sommar-OL i Rio de Janeiro. Men seinare i same månaden var ho plaga av kraftige smertar i ryggen, og då ho prøvde seg direkte på 4,55 m i stav-kvalifiseringa under OL mislukkast ho i alle tre forsøka. Ho la deretter opp.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap

*VM 2005 i Helsinki: Utslått i kvalifiseringa (4,40 m =nr 15)
*VM 2007 i Osaka: Nr 6 – 4,65 m
*OL 2008 i Beijing: Nr 10 – 4,50 m
*VM 2009 i Berlin: Nr 5 – 4,55 m
*VM 2011 i Daegu: Gullmedalje – 4,85 m, framom Martina Strutz (4,80)
*OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (4,50 m =nr 15)
*VM 2013 i Moskva: Nr 5 – 4,65 m
*VM 2015 i Beijing: Sølvmedalje – 4,85 m, bakom Yarisley Silva (4,90)
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Utslått i kvalifiseringa (-)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Fabiana Murer|Fabiana Murer]]» frå ,  den 8. august 2017.*
Myrteslekta

**Myrteslekta** (*Myrtus*) er ei planteslekt myrtefamilien skildra av Linné i 1753.
Over 600 artsnamn er blitt føreslått lagd til i slekta, men nesten alle desse er blitt flytta til andre slekter eller rekna som synonym. I dag reknar ein berre tre artar til slekta:
**[[Myrtus communis]]* — myrt; frå middelhavslanda sør i Europa.
**[[Myrtus nivellei]]* — saharamyrt; frå Nord-Afrika.
**[[Myrtus phyllireaefolia]]*

## Nærskylde plantar
Mange andre nærskylde plantar frå Sør-Amerika, New Zealand og andre stader var tidlegare rekna til myrteslekta, men er no rekna som medlemmer av andre slekter, som  *[[Eugenia]], [[Lophomyrtus]], [[Luma]], [[Rhodomyrtus]], [[Syzygium]], [[Ugni]]* og minst eit dusin meir.
 
Ordet «myrt» eller engelsk «myrtle» kan vera del av populærnamn for plantar i fleire andre slekter, også plantar som berre liknar myrt utan å vera nært i slekt: *Crape myrtle* (*[[Lagerstroemia]]*, Lythraceae); *Wax myrtle* (*[[Myrica|Morella]]*, Myricaceae) og *Creeping myrtle* (*[[Vinca]]*, Apocynaceae).

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Myrtus|Myrtus]]» frå ,  den 9. august 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff

*Myrtle (''Myrtus communis'' L.), from Gernot Katzer's Spice Pages
*www.myrtus-communis.de (German)
*Myrtus in Flora Europaea
Saharamyrt

**Saharamyrt** *(Myrtus nivellei)* er ein planteart i myrteslekta. Han er endemisk for fjellområde i sentrale Sahara,   og veks berre i Tassili n'Ajjer i sørlege Algerie og i Tibesti-fjella i Tsjad, og er rekna som ein truga art. Saharamyrt veks i fjellskog, og blir brukt til utvinning av eterisk olje frå blada. I parfyme har olja den effekten at verknaden står imot svært varmt, tørt klima.

På tuareg er planten kjend som *tefeltest*. Han er ein tradisjonell medisinplante for tuaregar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Myrt|Myrt]]» frå ,  den 9. august 2017.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Myrtus|Myrtus]]» frå ,  den 9. august 2017.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*
Myrciaria dubia

***Myrciaria dubia*** er eit buskaktig tre i myrtefamilien som veks langs elvekantar i regnskogen i Amazonas i Peru og Brasil.
Planten er lokalt kjend under namn **camu camu**, **camucamu**, **cacari** og **camocamo**.
Det har ei frukt som kan etast og  som inneheld mykje C-vitamin.
*Myrciaria dubia* er nært i slekt med jabuticaba (*[[Myrciaria cauliflora]]*) og guavaberry eller rumberry (*[[Myrciaria floribunda]]*).  

Treet blir typisk 3-5 meter høgt. Det er eviggrønt med motsette, fjøraktige blad. Blada kan vera 3–20 cm lange og 1-2 cm breie. Det har små kvite blomar med voksaktige kronblad og søtleg lukt. Det har ei raud-lilla kirsebæraktig frukt.

## Utbreiing
Treet veks i dag i Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia og Brasil. Utbreiingsområdet strekkjer seg frå sentrale Pará i Brasil, langs midtre og øvre delar av Amazonaselva til austlege Peru. I nord veks det i Casiquiare og øvre og midtre Orinoco. I Brasil vekst treet i Rondônia langs elvene Maçangana og Urupa og i Amazonas, i Manaus og Manacapuru og langs Yavarí, Madeira og Rio Negro.

## Bruk
Camu camu har tradisjonelt vore brukt som åte ved fiske, medan treet har blitt brukt som ved. I nyare tid har ein teke i bruk frukta som næringsmiddel i større stil. 
Eit raudleg pigment i det lêraktige skalet gjev jusen frå frukta ein rosa farge. I nyare tid har ein brukt camu camu til å smaksetja iskrem, drikkar og søtsaker. Frukta er også blitt seld i pulver- eller kapselform som helsekost. Camu camu er mellom anna populært i Japan.

Overhausting av bær frå vill camu camu truger treet. Ein har gjort forsøk på å dyrka det kommersielt rundt Amazonaselva for å få ei anna kjelde til camu camu-bær.

## Næringsinnhald
C-vitamininnhaldet er rundt 2–3 % av vekta til fersk frukt. Dette er blant dei høgaste ein kjenner til blant frukt, berre australske *[[Terminalia ferdinandiana]]* har meir. 

Frukta inneheld fleire flavonoid, som antocyanin, flavonol, flavanols, katekin, delfinidin 3-glukosid, cyanidin 3-glukosid, ellaginsyre og rutin.

Næringsinnhald per 100 g fersk frukt:
*Protein 0,4 g
*Karbohydratar 5,9 g
*Stive 0,44 g
*Sukker 1,28 g
*Fiber 1,1 g
*Feitt 0,2 g
*Kalsium 15,7&nbsp;mg
*Kopar 0,2
*Jern 0,53
*Magnesium 12,4&nbsp;mg
*Manga 2,1
*Kalium 83,9
*Natrium 11,1&nbsp;mg
*Sink 0,2
*C-vitamin: 1882–2280&nbsp;mg avhengig av kor mogen frukta er.

## Kjelder

* Penn, J.W., Jr. 2006. The cultivation of camu camu (*Myrciaria dubia*): A tree planting programme in the Peruvian Amazon. Forests, Trees and Livelihoods. Vol. 16 (1), pp.&nbsp;85–101.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Myrciaria dubia|Myrciaria dubia]]» frå ,  den 9. august 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Conservation issues 
* Tropical Plant Database
* ''Myrciaria dubia'' List of Chemicals (Dr. Duke's Database)
Namnet Alba

**Alba** er eit namn som kan ha fleire ulike avleiingar. Det kan vera ei kvinneleg form av latinsk Albus, som tyder 'kvit' eller 'lys', eller vera knytt til det spanske, katalanske og italienske ordet *alba* som betyr 'morgongry'. Namnet kan vera avleidd av germanske ord for 'alv',  liknande Alva, eller det kan vera ei kortform av andre namn, som Albertina.

Alba hadde tidlegare (1986-1993) svensk namnedag den 1. mars.

Alba kan også vera eit etternamn, typisk brukt i spanskspråklege land, og er namnet på ei spansk adelsslekt, huset Alba. Hertugtittelen Alba kjem frå Alba de Tormes sør i Spania.

Alba er også det skotsk-gæliske namnet på Skottland, sjå også Albion.

## Kjende namneberarar
;Førenamn
* Alba Calderón de Gil (1908–1992), ecuadorsk målar
* Alba de Céspedes y Bertini (1911–1997), kubansk-italiensk forfattar
* Alba Mujica (fødd Alba Mugica, 1916–1983), argentinsk skodespelar
* Alba Solís (fødd Ángela Herminia Lamberti, 1927–2016), argentinsk songar og skodespelar 
* Alba Milana (f. 1959), italiensk langdistanseløpar
* Alba Roversi (f. 1961), venezuelansk skodespelar
* Alba Rohrwacher(f. 1979), italiensk skodespelar
* Alba Caride (f. 1980), spansk gymnast
* Alba María Cabello (f. 1986), spansk synkronsymjar 
* Alba August (f. 1993), svensk skodespelar
* Alba Gaïa Bellugi (f. 1995), fransk skodespelar

;Etternamn
*Macrino d'Alba (ca. 1460–ca. 1510), italiensk målar
*Luis Larrea Alba (1895–1980), ecuadorsk president 
*Maria Alba (eigentleg María del Pilar Margarita Casajuana Martínez, 1910–1999), spansk-amerikansk skodespelar
*Víctor Alba (1916–2003), spansk politikar, journalist, forfattar og professor
*Felipe de Alba (1924-2005), meksikansk-amerikansk skodespelar
*Sebastião Alba (1940–2000), portugisisk diktar
*Jessica Alba (f. 1981), amerikansk skodespelar
*Jordi Alba (f. 1989), spansk fotballspelar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alba (given name)|Alba (given name)]]» frå , og «[[:sv:Alba (namn)|Alba (namn)]]» frå  den 9. august 2017.*
Nafissatou Thiam

**Nafissatou Thiam** () er ein belgisk friidrettsutøvar frå Brussel som i tida 2016-24 vann åtte internasjonale gullmedalgar i sjukamp. Ho vart olympisk meister 2016, 2021 og 2024, verdsmeister 2017 og 2022, europameister 2018, 2022 og 2024.

## Aktiv
Thiam vart juniorverdsmeister i sjukamp i 2013. Året etter oppnådde ho 6&nbsp;508 poeng ved meistermøtet i Götzis i Austerrike og ho tok bronsen i sjukampen ved europameisterskapen i Zürich. I 2016 sette ho personleg rekord med 6&nbsp;810 poeng då ho vann den olympiske gullmedaljen i Rio de Janeiro.

Våren 2017 vann Thiam femkampen i innandørs-EM i Beograd. Ho vann i mai månad meistermøtet i Götzis, der ho sanka 7&nbsp;013 poeng og vart den fjerde utøvaren med over 7&nbsp;000 sjukamppoeng. I tillegg sette ho belgisk rekord i spydkasting med 59,32 meter. Under verdsmeisterskapen 2017 i London viste ho seg atter som den beste sjukjemparen og vann med ein margin på 88 poeng. Både ved EM 2018 i Berlin og VM 2019 i Doha stod kampen om fyrsteplassen mellom Thiam og Katarina Johnson-Thompson frå Storbritannia. I Berlin vart det belgisk triumf og britisk sølv i sjukampen, i Doha bytta dei to utøvarane plass på sigerspallen. Sommaren 2021 vart dei olympiske sommarleikane avvika i Tokyo, og fem år etter ho vann OL-gull i Brasil, sikra Thiam seg OL-gull nummer 2. Sommaren 2022 vann ho sjukampen i så vel verdsmeisterskapen og i europameisterskapen. To år seinare vart hao europameister i Roma og ho sikra seg sitt tredje strake OL-gull under sommarleikane i Paris.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 2013 i Moskva: Nr 14 i sjukamp – 6&nbsp;070 poeng
*EM 2014 i Zürich: Bronsemedalje i sjukamp – 6&nbsp;243 poeng
*VM 2015 i Beijing: Nr 11 i sjukamp – 6&nbsp;298 poeng
*EM 2016 i Amsterdam: Nr 4 i høgdehopp – 1,93 m
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;810 poeng, framom Jessica Ennis-Hill (6&nbsp;775 poeng)
*VM 2017 i London: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;784 poeng, framom Carolin Schäfer (6&nbsp;696 poeng) 
*EM 2018 i Berlin: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;816 poeng, framom Katarina Johnson-Thompson (6&nbsp;759 poeng)
*VM 2019 i Doha: Sølvmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;677 poeng, bakom Katarina Johnson-Thompson (6&nbsp;981 poeng)
*OL i 2021 i Tokyo: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;791 poeng, framom Anouk Vetter (6&nbsp;689 poeng)
*VM 2022 i Eugene: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;947 poeng, framom  framom Anouk Vetter  (6&nbsp;867 poeng)
*EM 2022 i München: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;628 poeng, framom Adrianna Sułek  (6&nbsp;532 poeng)
*EM 2024 i Roma: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;848 poeng, framom Auriana Lazraq-Khlass (6&nbsp;635 poeng)
*OL 2024 i Paris: Gullmedalje  i sjukamp – 6&nbsp;880 poeng, framom Katarina Johnson-Thompson (6&nbsp;844 poeng)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Nafissatou Thiam|Nafissatou Thiam]]» frå ,  den 30. april 2021.*
Pierre-Ambroise Bosse

**Pierre-Ambroise Bosse** () er ein fransk friidrettsutøvar frå Nantes som vart verdsmeister på 800 meter under Friidretts-VM 2017 i London og vann bronsemedaljen på same distansen ved europameisterkapane 2012 og 2018. Hans personlege rekord på 1.42,53 vart oppnådd i 2014.

## Aktiv
Sommaren 2013 sette han personbeste 1.43,76 på 800 meter då han vart andremann i GL-stemnet i Monaco. Nøyaktig eitt år seinare, 18. juli 2014, presterte han livsbeste 1.42,53 i Monaco-stemnet 2014, like bak Nijel Amos frå Botswana. I OL-finalen 2016 i Rio de Janeiro kom han på fjerdeplass med årsbeste 1.43,41. Bosse overraska stort og vann gullmedaljen på 800 meter ved verdsmeisterskapen 2017, eit løp som lenge gjekk i moderat fart. Året etter kneip han bronsemedalje i europameisterskapen i Berlin, nok ein gong i eit løp som vart gjennomført i ganske lågt tempo. Bosse la opp etter 2022-sesongen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*EM 2012 i Helsinki: Bronsemedalje – 1.48,83
*OL 2012 i London: Utslått i semifinalane (1.45,10=nr 11)
*VM 2013 i Moskva: Nr 7 – 1,44,79
*EM 2014 i Zürich: Nr 8 – 1.46,55
*VM 2015 i Beijing: Nr 5 – 1.46,63
*EM 2016 i Amsterdam: Nr 5 – 1.45,79
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 4 – 1.43,41
*VM 2017 i London: Gullmedalje – 1.44,67, framom Adam Kzsczot (1.44,95)
*EM 2018 i Berlin: Bronsemedalje – 1.45,30
*VM 2019 i Doha: Utslått i semifinalane (1.47,60=nr 22)
*OL i 2021 i Tokyo: Utslått i semifinalane (1.48,62=nr 22)

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Pierre-Ambroise Bosse|Pierre-Ambroise Bosse]]» frå ,  den 10. august 2017.*  


## Bakgrunnsstoff
* 
*World Athletics
Snublesteinar

**Snublesteinar** er standardiserte individuelle minnesmerke over kvart av ofra for det nazistiske Tysklands organiserte drap på jødar og andre menneske før og under andre verdskrigen. Minnesmerka er 10x10x10 centimeter store steinar av betong med ei messingplate på toppen, der det er skrive namn, dato for fødsel og død, og staden for drapet, som er nedstøypte i fortauet eller grunnen framfor bustaden eller arbeidsstaden til kvar av dei som vart drepne. Overflata på steinen ligg i flukt med overflata på fortauet, slik det er ei symbolsk form for snubling, ei skarp påminning om ein menneskeskapt tragedie som ikkje må få skje omatt, som steinen er meint å skape.

Den tyske kunstnaren Gunter Demnig (fødd 27. oktober 1947 i Berlin) fekk i 1992 ideen til dette prosjektet, som han kalla «Stolpersteine» (tysk for *snublesteinar*). Steinane er både meint som minnesmerke, og som offentlege kunstverk, og Gunter Demnig har eigarretten til konseptet. Frå dei fyrste steinane vart sett ned i Tyskland i 1992, har prosjektet vorte spreidd til dei andre europeiske landa som vart råka av desse ugjerningane. I samarbeid med den tyske forfattaren og journalisten Raimund Wolfert, sytte i 2010 Jødisk Museum i Oslo for å få sett i gang prosjektet i Noreg òg. Til å byrje med vart tjuge snublesteinar sett ned, 19 steinar for ofra frå Calmeyers gate 15 i Oslo, og ein stein for Ruth Maier i Dalsbergstien i Oslo. Seinare har det vorte sett ned snublesteinar i ein rad andre byar og kommunar her i landet.

## Bakgrunnsstoff

*Jødisk Museum i Oslo: Snublesteiner 
*Oppdatert oversyn frå Jødisk Museum i Oslo over stader i Noreg der det er lagt ned snublesteinar til minne om deporterte jødar
*Internettsida til Gunter Demnig om organiseringa av snublesteinar
Larsok

**Larsok** (også **larsmesse** eller **lavransmesse**) er ein kyrkjeleg minnedag den 10. august. Det er avmerka på primstaven med ei rist.

Dagen er til minne om sankt Laurentius, som blei pint til døde på ei rist i Roma den 10. august 258. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Larsok|Larsok]]» frå ,  den 10. august 2017.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
***Larsok hos SNL
***Larsok
Jødisk Museum i Oslo

**Jødisk Museum i Oslo** er eit museum i Oslo som skal take vare på og formidle soga til jødar i Noreg. Museet vart skipa i 2004 i samarbeid mellom Det mosaiske trossamfunn og Oslo Bymuseum, og vart ei stifting i 2006. Museet opna for publikum i lokala i Calmeyers gate 15b i 2008 med utstillinga  «Friheten vinnes ikke bare én gang», som dreidde seg om jødiske kunstnarar i Noreg og om jødar som tok del i kampen mot nazismen under andre verdskrigen.

Mange av dei jødane som innvandra til Noreg i tida kring midten av 1800-talet og frametter, etter at den såkalla jødeparagrafen i Grunnlova vart sletta i 1851, slo seg ned i stroket der museet ligg, og i området på Nedre Grünerløkka i nærleiken. I tida frå 1921 til 1942 hadde dei sin synagoge i dei lokala som no hyser museet.

Jødisk Museum i Oslo har inga stor samling av jødiske seremonielle objekt, i motsetnad til dei fleste andre jødiske musea i Europa. Dei fleste jødane som emigrerte til Noreg mellom 1880 og 1920 kom frå fattige kår i Aust-Europa, og hadde ikkje mange gjenstandar med seg. Dessutan gjekk mange kulturhistoriske gjenstandar tapt under andre verdskrigen ved at dei anten vart konfiskerte av den tyske okkupasjonsmakta eller stolne av dei norske medløparane deira. Dokument og dokumentasjonsmateriale (einskildbrev og korrespondanse, identifikasjonskort, diplom, bøker, hefter) og fotografi dominerer difor samlinga av gjenstandar i museet. Dette har museet anten fått som gåver eller er samla inn av dei tilsette. Museet hadde i 2016 omlag 780 dokumenterte, registrerte og magasinerte einingar eller museumsnummer som femnar om ikring 2228 objekt.

## Bakgrunnsstoff

*
Sjögren-syndrom

**Sjögren-syndrom** er ein autoimmun sjukdom som i hovudsak råkar eksokrine kjertlar. Nokre av dei mest typiske symptoma er turr munn og turre augo. Sjukdomen råkar i hovudsak middelaldrande kvinner, men òg menn, born og eldre. Sjukdomen er relativt mild, men 5 til 10 prosent pasientar får kreftsjukdomen ikkje-Hodgkin-lymfom og har auka døying. Sjukdomen vert delt inn i primær og sekundær form. Primært Sjögren-syndrom er uavhengig av andre sjukdomar medan sekundært syndrom involverer sjukdom i underliggjande bindevev.

I sjukdomen går lymfocyttar inn i  eksokrine kjertlar, i hovudsak tåre- og spyttkjertlar, og epitel i desse kjertlane vert øydelagt.

Fleire virus, inkludert Epstein-Barr-viruset, er knytte til sjukdomen.

Sjukdomen er namnsett etter Henrik Sjögren som i 1933 presenterte funn frå kvinnelege pasientar med turre munnar og augo som symptom.

## Kjelder
David Hemery

**David Hemery** () er ein britisk tidlegare friidrettsutøvar fødd i Cirencester i Gloucestershire som vart olympisk meister og sette verdsrekord på 400 meter hekk i 1968.

## Aktiv
Hemery voks for ein stor del opp i USA. I august 1966 vann han 110 m hekk under samveldeleikane i Kingston på Jamaica med tida 14,1 sekundar. Ein månad seinare rauk han ut or EM i Budapest i same øvinga med knapp margin.

I august 1968 sette Hemery britisk rekord i 400 meter hekk med 49,6 sekundar i London og melde seg med det på i favorittsjiktet til Sommar-OL 1968 i Mexico. I OL-semifinalane forbetra fyrst John Sherwood den britiske rekorden til 49,3, ei tid Hemery tangerte i den andre av semifinalane. Framom finalen på langhekken måtte mest alle åtte finalistane reknast som medaljekandidatar, sju av dei presterte semifinaletider frå 49,0 til 49,3. I finaleløpet imponerte Hemery kolossalt og flytta verdsrekorden på 400 meter hekk med sju tidels sekund til 48,12 og slo nummer to, tre og fire med ni tidels sekund.

Hemery sprang 110 meter hekk då han deltok EM 1969 i Aten. Han sikra seg der sølvmedaljen, 0,15 sekund bak den beste korthekkløparen i Europa gjennom fleire år, italienaren Eddy Ottoz. Året etter sette Hemery personleg rekord på korthekken med 13,4 og han forsvarte i Edinburgh samveldetittelen i same øvinga. 

Under Sommar-OL 1972 i München kom Hemery i mål til bronse på 400 meter hekk på tida 48,52, eitt fattig hundredels sekund bak Ralph Mann frå USA. Vinnaren, John Akii-Bua frå Uganda, sletta Hemerys fire år gamle verdsrekord då han vart klokka inn på 47,82 sekundar. Seinare i leikane sprang Hemery den tredje etappen på det britiske laget som vann sølvmedaljen i 4 x 400 m stafett.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*EM 1966 i Budapest: Utslått i semifinalane i 110 m hekk (14,2 =nr 9)
*OL 1968 i Mexico by: Gull i 400 m hekk – 48,12, framom Gerhard Hennige
*EM 1969 i Aten: Sølv i 110 m hekk – 13,74, bak Eddy Ottoz (13,59)
*OL 1972 i München: Bronse i 400 m hekk, sølv i 4 x 400 m stafett

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Hemery|David Hemery]]» frå ,  den 11. august 2017.*
Luvo Manyonga

**Luvo Manyonga** () er ein sørafrikansk friidrettsutøvar frå landsbyen Mbekewmi i Western Cape-provinsen som vart verdsmeister i lengdehopp i 2017 og tok sølvmedaljen i same øvinga under Sommar-OL 2016 i Rio de Janeiro. Han sette personleg rekord med 8,65 m då han vann den nasjonale meisterskapen i Potchefstroom 22. april 2017.

## Bakgrunnsstoff
*
Portstewart

**Portstewart** er ein liten kystby i grevskapet Derry i Nord-Irland. Han ligg like nord for Portrush i Republikken Irland. 

Turisme er ei viktig næring for byen, som er kjend for si fine strand. Denne er rundt 3 km, og tilhøyrer National Trust. Ho er populær blant surfarar. 
Byen har tre golfbanar, som alle tilhøyrer Portstewart Golf Club. Å spele golf her er ei spesiell utfordring på grunn av den sterke vinden som nesten alltid bles inn frå Atlanterhavet. 

## Historie

Portstewart blei grunnlagd i 1792 av John Cromie, som kalla han opp etter forfedrane sine på morssida, familien Stewart frå Ballylesse. Ein løytnat Stewart skal ha fått leige landet av jarlen av Antrim i 1734. Tidlegare var området kjend som  , eit namn som viser til øya Benoney (*Binne Uaine*) i nærleiken. Namnet *Port na Binne Uaine* er framleis i bruk i dag, saman med den gæliskifiserte versjonen av det engelske namnet, *Port Stíobhaird*.

Området har vore folkesett sidan yngre steinalder, men fram til midten av 1700-talet var ikkje Portstewart stort meir enn ein fiskarlandsby. På midten av 1800-talet blei byen utvikla til ein liten feriestad av den lokale landeigaren John Cromie. Utviklinga og karacteren til byen blei sterkt påverka av sabbatarianismen til Cromie-familien, og motstanden mot jernbanesamband som følge av dette. I hundreåret som følgde hadde nabobyen Portrush ei kraftigare utvikling med masseturisme enn Portstewart. Trass i trikkesamband mellom Portstewart og Cromore blei byen verande ein meir eksklusiv stad. Då biltransport blei viktigare på 1900-talet fekk Portstewart fleire vitjande, og blei også meir av ein soveby på grunn av nærleiken til Coleraine.

Frå 1950- til 1980-åra var hovudutviklinga i byen basert på utvikling av bustadsområde. Rundt 2000 førte ein auke i studentar og bruk av hus i byen som ferieheimar til at mange meinte han hadde endra karakter.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Portstewart|Portstewart]]» frå ,  den 11. august 2017.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*Nettstaden Red Sails
Yulimar Rojas

**Yulimar Rojas Rodríguez ** () er ein venezulansk friidrettsutøvar frå Caracas som vart verdsmeister i tresteghopp i 2017, 2019, 2022 og 2023, samt olympisk meister i 2021. Ho sette verdsrekord i øvinga med 15,67 meter då ho sikra seg OL-gullet i Tokyo.  

## Aktiv
Rojas vann tresteg-øvinga under innandørs-VM 2016 i Portland. Den 23. juni sette ho personleg rekord med 15,02 meter då ho vann eit stemne i Madrid. Nokre veker seinare hoppa ho nesten like langt under dei olympiske sommarleikane i Rio de Janeiro, nok til å vinne sølvmedaljen.

Ved London-VM 2017 kneip Rojas gullmedaljen då ho i femte omgang hoppa 14,91 m, ho slo dermed Caterine Ibargüen med 2 centimeter. I september 2019 flytta ho sitt personbeste til sterke 15,41 meter i spanske Andújar, ein månad seinare forsvarte ho VM-tittelen på suverent vis i Doha. 

Forsommaren 2021 flytta Rojas sitt personbeste til 15,43 m. Under OL-finalen i Tokyo 1. august 2021 var ho utilnærmeleg, i den siste omgangen smelte ho til 15,67 meter. Dermed sletta ho den 26 år gamle rekorden til Inessa Kravets på 15,50 m. Sitt livs lengste tresteghopp presterte Rojas då ho i Beograd 20. mars 2022 vann tresteg i innandørs-VM etter å ha landa på 15,74 meter.

Rojas var heilt suveren i friidretts-VM 2021, med sterke 15,47 meter hoppa ein dryg halvmeter lengre enn alle konkurrentane. Året etter låg ho heilt nede på åttandeplass før den siste omgangen i VM-finalen i Budapest. Med fullklaff i sitt siste hopp landa ho på 15,08 meter og kneip gullmedaljen frå ukrainske Maryna Bekh-Romantsjuk.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Sølvmedalje – 14,98 m, bakom Caterine Ibargüen (15,17 m)
*VM 2017 i London: Gullmedalje – 14,91 m, framom Caterine Ibargüen (14,89 m)
*VM 2019 i Doha: Gullmedalje – 15,37 m, framom Shanieka Ricketts (14,92 m)
*OL i 2021 i Tokyo: Gullmedalje – 15,67 m, framom Patrícia Mamona (15,01 m)
*VM 2022 i Eugene: Gullmedalje – 15,47 m, framom Shanieka Ricketts (14,89 m)
*VM 2023 i Budapest: Gullmedalje – 15,08 m, framom Maryna Bekh-Romantsjuk (15,00 m)
*VM 2025 i Tokyo: Bronsemedalje – 14,76 m

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Yulimar Rojas|Yulimar Rojas]]» frå ,  den 14. mai 2022.*
Utlendingsdirektoratet

**Utlendingsdirektoratet** (**UDI**) er eit norsk direktorat med kontor i Oslo. Direktoratet vart skipa i 1988 ved at Statens utlendingskontor og Statens flyktningssekretariat vart slegne saman, og ligg under Justis- og beredskapsdepartementet.

Direktoratet har ansvaret for førehavinga av søknader frå utlendingar om visum til Noreg, opphaldsløyve i landet, norsk statsborgarskap, reisedokument for utlendingar, krav frå flyktningar om få vern (asyl) i Noreg, og for drifta av asylmottak. Direktoratet avgjer dessutan søknader om assistert retur, som går ut på å gje økonomisk stønad til søkarar som må reise attende til heimlandet etter å ha fått avslag på søknad om asyl, og avgjer søknader om tilbakevending, som går ut på å gje økonomisk stønad til flyktningar som ynskjer å returnere til heimlandet. Direktoratet har òg som oppgåve å gjere vedtak om bortvising og utvising av folk som ikkje har rett til å kome inn eller vere i Noreg. 

Fram til 1. januar 2006 hadde Utlendingsdirektoratet ansvaret for integreringa av flyktningar i kommunane ikring i Noreg, men dette vart då lagt under Integrerings- og mangfoldsdirektoratet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
*Regelverket for Utlendingsdirektoratet
Eamonn Coghlan

**Eamonn Christopher Coghlan** () er ein irsk politikar og tidlegare friidrettsutøvar frå Dublin Coghland vart verdsmeister på 5000 meter ved friidretts-VM 1983 i Helsinki. Han var medlem av  det irske senatet, Seanad Éireann, frå 2011 til 2016.

## Idrett
Coghlan meisterskapsdebuterte internasjonalt med fjerdeplass på 1500 meter under Sommar-OL 1976 i Montreal. To år seinare vann han sølvmedaljen på same distansen under EM 1978 i Praha. Han sette då personleg rekord med 3.36,5 og var i mål sekundet bak briten Steve Ovett. Coghlan studerte og tevla mykje i USA, der han gjorde mange av sine aller beste løp å den engelske mila, og ofte innandørs.

Frå 1980 valde Coghlan å delta på 5&nbsp;000 meter i dei store internasjonale meisterskapane. I Sommar-OL i Moskva var han med i medaljekampen heilt inn til målstreken, men enda på fjerdeplassen, knapt to sekundar bak vinnaren. Den 19. august 1981 sette han personleg rekord på 5&nbsp;000 m med 13.19,1 i storstemnet i Zürich.

Coghlan vart i 1983 verdsmeister på 5&nbsp;000 meter i Helsinki, etter ei fabelaktig sterk avslutning var han nesten to sekundar føre dei andre medaljevinnarane i mål. Han heldt fram å delta i ulike tevlingar i mange år, trass i at han tidvis var plaga med skadar.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 1976 i Montreal: Nr 4 på 1500 m – 3.39,5
*EM 1978 i Praha:  Sølvmedalje på 1500 m – 3.36,7, bakom Steve Ovett (3.35,5)
*OL 1980 i Moskva: Nr 4 på 5&nbsp;000 m – 13.22,7
*VM 1983 i Helsinki: Gullmedalje på 5&nbsp;000 m – 13.28,5, framom Werner Schildhauer (13.30,2)
*OL 1988 i Seoul: Utslått i semifinalane på 5&nbsp;000 m – 14.02,1 (=nr 28)

## Politikk
Eamonn Coghlan vart utnemnd til senator av den irske statsministeren Enda Kenny i mai 2011.
Han sat utan partitilknytting fram til 7. februar  2012, då han blei med i Fine Gael.
Ved suppleringsvalet til underkammeret Dáil Éireann i Dublin West i 2014 stilte han til val for Fine Gael, men blei slått ut til fordel for Ruth Coppinger frå Sosialistpartiet.
Coghlan var senator fram til 2016.

## Referansar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eamonn Coghlan|Eamonn Coghlan]]» frå ,  den 11. august 2017.*
Högvålen

**Högvålen** i Härjedalens kommun i landskapet Härjedalen er den grenda med fast busetnad i Sverige som ligg høgast, på 830 meter over havet. Grenda er omkransa av fjellryggar og vide myrområde. Fedrift har vore næringsgrunnlaget, korn har det ikke vore råd å dyrke i denne høgda. Fisket i sjøane Norra Ränningarna i nærleiken er bra i byrjinga av juni, etter isløysinga som går føre seg sist i mai.

Per august 2017 er det 11 fastbuande i grenda. På det meste har grenda hatt 100 fastbuande på ti gardar. 

Grenda ligg fint til i Härjedalen, med hytter til utleige for dei som ynskjer å dyrke friluftslivet. Det er om lag 30 minutter med bil nordover til Tännäs, og om lag ein time sørover til Särna i Älvdalens kommune i Dalarna. Frå fjelltoppane i området er det milevis utsyn, mellom anna inn i Noreg. Om sommaren beitar det tamrein i området, og her er òg bjørn, elg, tiur og anna vilt.

## Bakgrunnsstoff
*  Länsstyrelsen Jämtlands län om Högvålen
Hammersborggata

**Hammersborggata** er ei gate i sentrum av Oslo, i bydel St. Hanshaugen. Gata går frå Akersgata og i ei svak boge i søraustleg lei gjennom ei overdekt skjering under nordre del av regjeringskvartalet og under brua for den kryssande Grubbegata, og deretter under brua for den kryssande Møllergata, langs vestsida av Arbeidersamfunnets plass fram til Storgata rett i nærleiken av krysset mellom Storgata og den likeins søraustgåande Lybekkergata. 

Den 360 meter lange Vaterlandstunnelen, som er ei strekning av Ring 1, går i same trasséen som Hammersborggata og Lybekkergata, og vart bygd ved at desse gatene vart grevne opp på langs. Mellom Vaterlandstunnelen og Hammersborgtunnelen er òg Hammersborggata ein del av ring 1 ved at trafikken nytter Hammersborggata på ei stutt firefelts strekning.

Mellom Møllergata og Torggata fylgjer Hammersborgata traséen til den tidlegare Vaskerigata, og fram mot Storgata går gata gjennom det som i tidlegare tider var eigedomen til arbeids- og straffeinstitusjonen *Tugt- og Manufacturhuset*. Mot Storgata var det her ein hovudbygning i barokkstil, som i si tid var den mest staslege og ruvande bygningen i byen, oppført i 1737 -1740, rive i 1938. Alt som høyrde til eigedomen, inklusive muren ikring, har med tida vorte fjerna. Men ein liten rest av muren som stod att, vart riven og attreist etter bygging av nye kontorbygg i dette såkalla Tukthuskvartalet i 2000, og er å sjå i søre enden av Calmeyers gate.

Hammerborggata fekk namnet i 2006 etter stroket Hammersborg på nordaustsida av byrjinga på gata oppe ved Akersgata, etter at gata frå 1930 hadde hatt namnet Henrik Ibsens gate til ære for den namngjetne forfattaren Henrik Ibsen. Men i 2006 kom dei kommunale organa fram til at det var til større heider for Henrik Ibsen at namnet Henrik Ibsens gate vart gjeve til den strekninga av Drammensveien som går langsetter Slottsparken og fram til Solli plass. Henrik Ibsen hadde budd i Drammensveien (med adresse til sidegata Arbins gate) frå 1895 til han døydde i 1906, og spasert i denne gata på si daglege ferd til Grand Kafé i Karl Johans gate, men hadde aldri hatt noko med Hammersborggata å gjere.

## Kjelder
*Oslo byleksikon, femte utgåva, side 229 og side 583. Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 978-82-573-1760-7

## Bakgrunnsstoff
Rhesusape-rhadinovirus

**Rhesusape-rhadinovirus** (**RRV**) er eit rhadinovirus som kan infisera rhesusapen. Det er eit av dei nærast skylde virusa til menneskeviruset Kaposi-sarkom-assosiert herpesvirus (KSHV) og er nytta som modell for dette viruset. Rhesusape-rhadinovirus vart oppdaga på slutten av 1990-talet og er ein prototype for RV2-ættelina av rhadinovirus.

Rhesusape-rhadinoviruset har eit genom på  basepar. Nesten alle gena har homologar hjå Kaposi-sarkom-assosiert herpesvirus, men båe artane har òg særeigne gen. Fleire mikro-RNA er kjende frå viruset.

## Kjelder
Myrteordenen

**Myrteordenen** (Myrtales) er ein orden av dekkfrøplantar. Han omfattar hovudsakleg tropiske og subtropiske urter, busker og eviggrøne tre, men også ein stor familie med temperert utbreiing. 

## Taksonomi
I APG III-systemet omfattar ordenen desse familiane:

* Alzateaceae S. A. Graham
* Combretaceae R. Br. (omfattar *[[Combretum imberbe]]*)
* Crypteroniaceae A. DC.
* Lythraceae J. St.-Hil. (Lythrum og  granateplefamilien)
* Melastomataceae Juss. (including Memecylaceae DC.)
* Myrtaceae Juss. (myrtefamilien; omfattar Heteropyxidaceae Engl. & Gilg, Psiloxylaceae Croizat)
* Onagraceae Juss. (mjølkefamilien)
* Penaeaceae Sweet ex Guill. (omfattar Oliniaceae Arn., Rhynchocalycaceae L. A. S. Johnson & B. G. Briggs)
* Vochysiaceae A. St.-Hil.

Cronquist-systemet har for det meste same innhaldet, men Vochysiaceae er flytta til ordenen Polygalales, og Thymelaeaceae er inkludert. Familiane Sonneratiaceae, Trapaceae og Punicaceae er tekne ut av Lythraceae. I klassifikasjonssystemet til Dahlgren var Myrtales i superordenen Myrtiflorae (også kalla Myrtanae). 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Myrteordenen|Myrteordenen]]» frå ,  den 12. august 2017.*
Gong Lijiao

**Gong Lijiao** () er ein kinesisk friidrettsutøvar frå Luquan som vart verdsmeister i kulestøyt i 2017 og 2019, og olympisk meister i 2021. Ho har elles vunne to sølvmedaljar og to bronsemedaljar i øvinga i fire ulike verdsmeisterskap, samt bronsemedaljen i Sommar-OL 2012.

## Aktiv
Allereie 18 år gammal tok Gong seg til finalen i eit stort internasjonalt meisterskap då ho ved verdsmeisterskapen i Osaka enda på sjuandeplassen. Året etter sette ho personleg rekord med 19,46 m i kulekvalifiseringa under Sommar-OL på kinesisk heimebane, der ho vart nummer fem i finalen. Også i VM 2009 i Berlin sette ho personleg rekord, finalestøytet på 19,89 meter heldt til tredjeplass. To månader seinare passerte Gong 20-metersstreken for fyrste gong, under kinameisterskapen i Jinan vann ho kuletevlinga med 20,35 m.

Etter Gong vart nummer fire i VM 2011 i Daegu, tok ho bronsemedaljen både under Sommar-OL 2012 i London og VM 2013 i Moskva. Gong støytte 20,30 m i fyrste finaleomgang då VM 2015 fann stad i Beijing, eit resultat som gav henne sølvmedaljen, ettersom tyske Christina Schwanitz i tredje omgangen presterte 20,37 m. I mai 2016 forbetra Gong sin personlege rekord til 20,43 m i eit stemne i tyske Halle, men lukkast ikkje ta medalje i Sommar-OL i Rio de Janeiro.

Under friidretts-VM 2017 i London steig Gong heilt til topps på sigerspallen etter kuletevlinga. Ho tok leiinga med 19,16 m og auka i andre omgang til 19,35 m, før ho i femte omgang tok fram gullstøytet som målte 19,94 m. År 2018 sigra Gong for andre gong i asialeikane, år 2019 vann ho asiameisterskapen for andre gong og ho forsvarte verdsmeister-tittelen i Doha. I dei olympiske sommarleikane i Tokyo 1. august 2021 støytte Wang kula 20,58 meter, personleg rekord og ein suveren fyrsteplass i kuleøvinga.   

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 2007 i Osaka: Nr 7 – 18,66 m
*OL 2008 i Beijing: Nr 5 – 19,20 m
*VM 2009 i Berlin: Bronsemedalje – 19,89 m
*VM 2011 i Daegu: Nr 4 – 19,97 m
*OL 2012 i London: Bronsemedalje – 20,22 m
*VM 2013 i Moskva: Bronsemedalje – 19,95 m
*VM 2015 i Beijing: Sølvmedalje – 20,30 m, bakom Christina Schwanitz (20,37 m)
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 4 – 19,39 m
*VM 2017 i London: Gullmedalje – 19,84 m, framom Anita Márton (19,49 m)
*VM 2019 i Doha: Gullmedalje – 19,55 m, framom Danniel Thomas-Dodd (19,47 m)
*OL i 2021 i Tokyo: Gullmedalje – 20,58 m, framom Raven Saunders (19,79 m)
*VM 2022 i Eugene: Sølvmedalje – 20,39 m, bakom Chase Ealey (20,49 m)
*VM 2023 i Budapest: Bronsemedalje – 19,69 m
*OL 2024 i Paris: Nr 5 – 19,27 m

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Gong Lijiao|Gong Lijiao]]» frå ,  den 27. april 2021.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gong Lijiao|Gong Lijiao]]» frå ,  den 12. august 2017.*  

*
Michelle Carter

**Michelle Carter** () er ein USA-amerikansk friidrettsutøvar frå San Jose i California som vart olympisk meister i kulestøyt i 2016 og vann VM-bronsen i øvinga både i 2015 og 2017. Far hennar, Michael Carter, tok sølvmedalje i kulestøyt under Sommar-OL 1984 i Los Angeles. Michelle Carter sin personlege rekord på 20,63 m presterte ho då ho vann kulestøyt-tevlinga under sommarleikane 2016 i Rio de Janeiro.

Carter tok steget opp i verdseliten i kulestøyting då ho i 2009 for fyrste gong støytte over 19 meter, 19,13 m, i eit stemne i Stockholm og like etter vart nummer seks i verdsmeisterskapen. Gjennom 2011-sesongen forbetra ho den personlege rekorden, sist til 19,86 m i Eugene. Den 22. juni 2013 passerte ho 20-meteren då kula landa på 20,24 m i Des Moines. Under verdsmeisterskapen i Moskva enda ho på fjerdeplassen med 19,94 m, ein fattig centimeter bak bronsemedaljøren, Gong Lijiao frå Kina. Derimot lukkast ho ta bronsen i den neste verdsmeisterskapen, 2015 i Beijing.

Under dei olympiske sommarleikane 2016 i Rio de Janeiro låg Carter på andreplass med 19,87 m før siste omgangen av kulefinalen, gullgrossist Valerie Adams leia med sine 20,42 m. Carter avslutta så med sitt livs lengste kulestøyt på heile 20,63 m, ein prestasjon Adams ikkje lukkast overgå då ho som «sistemann» støytte 20,39 m. Carter heldt ikkje same nivå i 2017-sesongen, men vann bronsen ved VM i London.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 2008 i Beijing: Nr 15 – 17,74 m
*VM 2009 i Berlin: Nr 6 – 18,96 m
*VM 2011 i Daegu: Nr 9 – 18,76 m
*OL 2012 i London: Nr 6 – 19,42 m
*VM 2013 i Moskva: Nr 4 – 19,94 m, bakom Gong Lijiao (19,95 m)
*VM 2015 i Beijing: Bronsemedalje – 19,76 m
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Gullmedalje – 20,63 m, framom Valerie Adams (20,42 m)
*VM 2017 i London: Bronsemedalje – 19,14 m

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michelle Carter|Michelle Carter]]» frå ,  den 12. august 2017.*  
 
*IAAF-profil
Kiruna byforvandling

**Kiruna byforvandling** eller **Kiruna byflytting** er eit prosjekt som går ut på å flytta delar av byen Kiruna i Norrbottens län i Nord-Sverige. Grunnen til flyttinga er at gruvedrifta i Kiirunavaara har medført deformasjonar av bakken som har nærma seg byen. 

Planane om å flytta byen byrja i 2004, då det statlege gruvekompaniet LKAB sende eit brev til lokale styresmakter om at graving like ved byen kunne føra til sprekker i grunnen under lokale bygningar.
Flyttinga skulle gå føre seg over ei viss tid.
Styresmaktene måtte avgjera kvar den nye bykjernen skulle flyttast, korleis han skulle sjå ut, kva bygningar ein skulle demontera og flytta og kva for nokre ein skulle erstatta med nye.

Den nye staden låg rundt 3 kilometer aust, til foten av fjellet Luossavaara. Dette var urørt mark nedanfor eit tidlegare gruveområde som allereie tilhøyrde LKAB.

Prosjektet har fått stor merksemd rundt om i verda.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kiruna byforvandling|Kiruna byforvandling]]» frå , og «[[:sv:Kiruna stadsomvandling|Kiruna stadsomvandling]]» frå  den 12. august 2017.*
Hjalmar Lundbohm

**Johan Olof Hjalmar Lundbohm** (), kjend som **Hjalmar Lundbohm**, var ein svensk geolog, kjemikar, bedriftsleiar og kunstekspert. Han var den første disponenten for gruveselskapet LKAB i Kiruna.

Hjalmar Lundbohm var son av lensmannen August Ferdinand Lundbohm og prestedottera Augusta Hammarin. Han studerte kjemi og geologi i Göteborg. I 1889 gjorde han si første reise til Lappland for å undersøka apatittførekomstane i Nord-Sverige som statsgeolog. Året etter kom han tilbake for å undersøka dei geologiske tilhøva i Kiirunavaara.

Då Den svenske riksdagen og det norske Stortinget avgjorde at Malmbanen skulle forlengjast frå Gällivare til Narvik, blei Lundbohm tilsett av LKAB i Kiruna. Lundbohm tok også over driftsansvaret i Malmberget.

Lundbohm reiste mye, og var seks gonger i USA. Han var god ven med prinsane Gustav Adolf og Prins Eugen. Kunstinteressa hans gjorde at han blei kjent med dei store kunstnarane i samtida, som Anders Zorn, Carl Larsson, Bruno Liljefors og Albert Engström, i tillegg til forfattaren August Strindberg. Han bygde også opp ei viktig kunstsamling.

Hjalmar Lundbohm blir i dag rekna som grunnleggjaren av byen Kiruna.

17. februar 1914 blei Lundbohm utnemn til kommandør av 2. klasse av St. Olavs Orden. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hjalmar Lundbohm|Hjalmar Lundbohm]]» frå ,  den 12. august 2017.*  
 


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hjalmar Lundbohm|Hjalmar Lundbohm]]» frå ,  den 12. august 2017.*
Rhadinovirus

**Rhadinovirus** eller **gamma-2 herpesvirus** er ei slekt av gammaherpesvirus som kan infisera pattedyr. Dei kan vera vanlege hjå hovudverten dei infiserer (hjå over  av individa i ein populasjon), men utan at sjukdomsuttrykk hjå denne arten er kjende. Likevel er det kjent at dei kan valda kreftsjukdomar hjå andre artar. Menneskeviruset Kaposi-sarkom-assosiert herpesvirus kan derimot mellom anna valda den høvesvis sjeldne kreftsjukdomen Kaposi-sarkom hjå menneske. Det er mogeleg at andre rhadinovirus òg valdar sjeldne sjukdomar hjå hovudverten, og at desse sjukdomane ikkje er oppdaga av di dei er sjeldne.

Rhadinovirus vert delte inn i to grupper, rhadinovirus 1 (RV1) og rhadinovirus 2 (RV2). Dei kan ta opp gen frå vertsorganismen i genomet sitt.

Utanom mennesket er rhadinovirus kjende frå pattedyr som storfe, sau, hest, klatremus, vestapar og austapar.

## Kjelder
Gete Wami

**Getenesh Wami Degife**, kjend som **Gete Wami**, () er ein etiopisk tidlegare friidrettsutøvar som vart verdsmeister på 10&nbsp;000 meter i 1999 og elles vann ein sølvmedalje og tre bronsemedaljar på langdistansar i olympiske leikar og verdsmeisterskap i friidrett i tida 1996-2001.

Wami sprang inn til tredjeplass på 10&nbsp;000 meter under Sommar-OL 1996 i Atlanta, fem sekundar bak vinnaren Fernanda Ribeiro frå Portugal. Tre år seinare slo ho spurtsvake Paula Radcliffe og vann gullmedaljen på same distansen då friidretts-VM fann stad i Sevilla.

I august 2000 sette Wami i Heusden afrikansk rekord på 5&nbsp;000 m med 14,30,8. Under dei olympiske  sommarleikane i Sydney i slutten av september månad kneip ho bronsemedaljen på 5&nbsp;000 m framom landskvinna Ayelech Worku, begge klart slått på oppløpssida av Gabriela Szabó og Sonia O’Sullivan. Fem dagar seinare sette Wami personleg rekord på 10&nbsp;000 meter med 30.22,4 og tok sølvet framom Fernanda Ribeiro, gullet gjekk til Derartu Tulu på 30.17,4. I sin siste store meisterskap, VM 2001, sikra Wami etiopisk storeslem på 10&nbsp;000 meter då ho slo Paula Radcliffe med 0,08 sekundar i kampen om bronsen, gullet og sølvet tok landskvinnene Tulu og Berhane Adere seg av.

Etter 2001 tevla Wami i maraton. Ho vann maratonløpa i Amsterdam 2002, San Diego 2005, Berlin 2006 og 2007.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*VM 1995 i Göteborg: Nr 18 på 10&nbsp;000 m – 32.56,9
*OL 1996 i Atlanta: Bronsemedalje på 10&nbsp;000 m – 31.06,6
*VM 1997 i Aten: Braut 10&nbsp;000 m
*VM 1999 i Sevilla: Gullmedalje på 10&nbsp;000 m – 30.24,5
*OL 2000 i Sydney: Sølv på 10&nbsp;000 m – 30.22,4, bronse på 5&nbsp;000 m – 14.42,2
*VM 2001 i Edmonton: Bronsemedalje på 10&nbsp;000 m – 31.49,9
*OL 2008 i Beijing: Braut maratonløpet

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Gete Wami|Gete Wami]]» frå ,  den 13. august 2017.*