open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yggdrasil

**Yggdrasil** er i norrøn mytologi namn på verdstreet eller livstreet i midten av verda. Yggdrasil er eit asketre. Trekrona er alltid grøn, og går heilt opp til himmelen. Eddakvadet Grimnesmål fortel at treet har tre røter. Den eine rota går til det underjordiske dødsriket Helheim og skuggeriket Nivlheim. Draken eller ormen Nidhogg skadar der rota. Den andre rota går gjennom Midgard til Mime sin brunn og derifrå heilt til Jotunheim. Den tredje passerer gjennom Åsgard til Urd sin brunn. Urd er ei av dei tre nornene som vatnar treet slik at det alltid er grønt. Så seier Voluspå.

I Yggdrasil si trekrone lever fire hjortar, som et av blada på treet. Hjortane heiter Dåin, Dvalin, Dunøyr og Duratro. Morgondogga samlar seg i gevira deira og renn av for å verta verdselvane. 

I toppen av treet sit ei ørn. På nebbet til ørna sit ein hauk og skodar ut over verda. Eit lite ekorn, Ratatosk, piler opp og ned trestamma. Ekornet får med seg nyhende frå røtene til toppen. Andre vegen fører Ratatosk med seg ørna sine ord til draken Nidhogg. 
 
Ved Ragnarok jamrar og skjelv heile det eldgamle treet. Nidhogg lukkast med å gnaga over rota til treet. 

Snorre Sturlason seier i si den yngre Edda at gudane samlar seg til doms ved Yggdrasil kvar dag. 

Ordet Yggdrasil skal tyda *Ygg sin hest*. Ygg er eitt av dei mange namna til Odin.

Yggdrasil skal vera det treet som Odin hang frå i ni døgn for å få visdom. 

I Håvamål vert det fortalt at Odin såra seg sjølv med sitt eige spyd. På eit vis ofra han seg sjølv til seg sjølv. 

:*Eg veit at eg hekk*
:*på vindalt tre*
:*netter heile nie,*
:*med geir-odd såra*
:*og gjeven Odin,*
:*gjeven sjølv til meg sjølv*
:*oppå det treet*
:*som ingen veit*
:*kvar det av rotom renn.*

:*Ikkje brød dei bar meg, og brygg ikkje;*
:*ned eg nidstirde, tok opp runer,*
:*ropande tok dei,* 
:*ned att frå der eg fall.*

## Bakgrunnsstoff
* Kunst inspirert av norrøn tid 
** Yggdrasil Oluf Olufsen Bagge: Verdensbildet, 1847
* Bilete av Yggdrasil
Garmisch-Partenkirchen

**Garmisch-Partenkirchen** er ein by i den tyske delstaten Bayern, og ligg i dei tyske alpane, like ved grensa til Austerrike og ved foten av det høgste fjellet i Tyskland, Zugspitze. Byen har 28&nbsp;305 innbyggjarar (2024).

Dei olympiske vinterleikane vart haldne her i 1936. 1. januar vert det kvart år arrangert nyårshopprenn her; eit høgdepunkt i den tradisjonsrike hoppveka.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Oktoberrevolusjonen

**Oktoberrevolusjonen** er namnet på den væpna maktovertakinga den russiske arbeidarklassen med bolsjevikane i spissen gjennomførte i den russiske hovudstaden Petrograd den 25. oktober 1917 etter gammal russisk tidsrekning (*[[Den julianske kalenderen|juliansk kalender]]*). Etter vestleg tidsrekning (*[[gregoriansk kalender]]*), som blei innført av dei same bolsjevikane (kommunistane) etter revolusjonen som eit ledd i moderniseringa av det russiske riket, skjedde dette den 7. november. Revolusjonen var organisert og leidd av Lev Trotskij, som saman med Vladimir Lenin var den fremste bolsjevikleiaren i 1917 og åra som følgde. Revolusjonen skjedde mesta heilt utan blodspille, da ingen syntest å ville forsvare den provisoriske regjeringa som i namnet hadde styrt sidan tsaren blei styrta i mars, men stendig meir på Petrograd-sovjetet sin nåde. Desse to hendingane til saman blir gjerne kalla den russiske revolusjonen, men kan samstundes sjåast som to ulike revolusjonar, både i form og innhald. 

Oktoberrevolusjonen blei etterfølgd av ein blodig borgarkrig, då fleire av den styrta tsaren sine generalar samla styrkar mot sovjet-styret, og der også utanlandske styrkar gjekk til angrep, såleis blant andre britiske, franske, amerikanske og japanske. Den blir difor gjerne kalla for borgar- og intervensjonskrigen. Trass i alle odds vann *[[raud#symbolikk|dei raude]]* denne krigen, truleg mest fordi dei russiske bøndene hadde fått ta over godseigarjorda, og var redde for å miste den att dersom *[[kvit|dei kvite]]* kom tilbake.
Leningrad

**Leningrad** kan visa til:
;Stader kalla opp etter Vladimir Lenin:
* Leningrad oblast, ein provins i Russland og eit russisk føderasjonssubjekt
* St. Petersburg i Russland, som heitte Leningrad frå 1924 til 1991
* Mu'minobod (Muminabad) i Tadsjikistan, som tidlegare heitte Leningrad eller Leningradskij 

;Musikk
*Musikkgruppa Leningrad, eit russisk ska/punkband
*Leningrad Cowboys, eit finsk rockeband
*44 Leningrad, eit tysk folk-punk-band
*Symfoni nr. 7 av Sjostakovitsj (Op. 60) med undertittelen *Leningrad*, også kjend som *Leningradsymfonien* 
*Songen Leningrad av Billy Joel frå 1989 
*«Leningrad», ein song på *[[The Storyman]]* (2006) av Chris de Burgh

;Anna
* Asteroiden 2046 Leningrad (1968 UD1)
* Kringsetjinga av Leningrad eller Leningrad-blokaden under andre verdskrigen.
* Leningradkodeksen, eit gammalt hebraisk bibelmanuskript
Tsar

**Tsar** er den russiske forma for tittelen keisar, som kjem av namnet Cæsar. Cæsar var opphavleg eit eigennamn (på Julius Cæsar), men blei etter hans død også bruka som tittel av etterfølgjarane hans, ilag med ordet *emperator*. På somme språk, som tysk, russisk og dei skandinaviske språka er det variantar av *caesar* som er bruka som tittel for ein ekstra mektig konge (Kaiser, tsar, keisar), mens til dømes fransk og engelsk brukar variantar av *emperator* (empereur, emperor).

Tsarar styrte meir eller mindre eineveldig i Russland og andre område underlagde det russiske riket frå mellomalderen til mars 1917. Sidan da har Russland vore republikk.

Den siste tsaren, Nikolaj II av Russland, blei skoten av bolsjevikar i 1918, under den russiske borgarkrigen.

## Sjå òg
* Tsarevitsj
* Tsarevna
* Russiske tsarar
* Tsar-Russland
* Russisk historie
Guden Mars

**Mars** er namnet på ein romersk gud som har gitt namn til planeten Mars og mars månad. Opphavleg var han guden for grøde, grøderikdom og buskap, men seinare vart han helst forbunden med krig. Mars har mykje til felles med den greske guden Ares og med den nordiske Ty. Hovudtempelet til Mars låg på Kapitolhøgda og vart delt med Jupiter og Quirinus.

Det er sagt at Mars var sonen til Juno og ein magisk blome, eller kanskje Jupiter sjølv. Bellona, den romerske krigsgudinna, skal ofte ha opptredd på slagmarka saman med han, og er i ulike forteljingar kona, systera, dottera eller syskenbarnet hans. Nerio er òg nemnd som kona hans. Borna hans var Timor og Fuga, som svarar til Phobos og Deimos i gresk mytologi, og tvillingane Remus og Romulus, dei mytiske grunnleggjarane av Rom.

Mars vart ofte framstilt som ein krigar med hjelm i romersk kunst. Ulven og hakkespetten var via han.

## Bruk av namnet
Mars, med genitivsforma Martis, har gjeve opphav til namnet på månaden mars og planeten Mars. Særleg på romanske språk har tysdag namn etter han, som *Martedì* på italiensk, *mardi* på fransk, *martes* på spansk og *Mawrth* på kymrisk. Den opphavlege latinske nemninga for den tredje dagen i veka var Martis Dies.

Ei rekke namn er avleidde av gudenamnet, frå latinsk Martinus til Martin, Martine, Morten og liknande. Markus og nærskylde namn kan også ha vore avleidde frå Mars.

## Bakgrunnsstoff
Den kalde krigen

**Den kalde krigen** var den konstante motsetninga, rustingskappløpet og politiske spenninga mellom dei to supermaktene USA og Sovjetunionen frå ca 1947 til slutten av 1980-åra, da Mikhail Gorbatsjov som sovjetisk leiar sørgde for å avblåse «krigen». I periodar av såkalla «avspenning» før den tid, heldt opprustinga i røynda fram, på begge sider.

Uttrykket «kald krig» går på at motsetninga til tider var sterk som i ein krig, men «kald» på den måten at det faktisk ikkje blei storkrig, mellom anna truleg fordi dei to partane sine atomvåpenarsenal heldt kvarandre i sjakk – den såkalla terrorbalansen. Den kalde krigen ramma likevel mange, både ved innskrenking av politisk fridom, reiserestriksjonar og stadig angst for utsletting gjennom atomkrig.

## Den fyrste perioden
Den farlegaste perioden av den kalde krigen var truleg 1950-talet, då var bombefly den einaste måten å «levera» kjernefysiske våpen på. Om det kom til krig mellom dei to supermaktene ville den som fyrst klarte å utsletta flyplassane til motparten ha ein føremon. Etter som mange av desse låg i nærleiken av storbyar ville det medføra at store folkesenter ville verta utsletta. Avklassifiserte domkument frå National Archives and Records Administration i USA syner at USA hadde planer om å utsletta så mange sovjetiske storbyar som mogleg, i ei tidleg fase av ein eventuell krig. Men europeiske og kinesiske byar var òg på lista over byar som skulle utslettast. Denne strategien bygde på at USA på denne tida hadde om lag ti gongar så mange kjernefysiske våpen som Sovietunionen, og plana var å utsletta dei sovjetiske flya og flyplassane før dei kunne gå til mottiltak. Etter som Sovietunionen tok att USA, og begge supermaktene etter kvart vart i stand til å nytta interkontinentale rakettar og ubåtar for å «levera» kjernevåpen, vart føremonane med å slå til fyrst mindre attraktive. Dei mange måtane å nå fram med kjernefysiske våpen gjorde at sjansane for å unngå å sjølv verta utsletta vart mindre, noko som førte til at faren for ein kjernefysisk krig vart mindre. Kjernevåpna vart så kraftige og så mange, og så lette å nå fram med, at dei rett og slett vart for farlege å nytta.

## Relaterte lokale krigar
I motsetning til i Europa, blei den kalde krigen «varm» i andre delar av verda. I denne samanhengen kan nemnast som døme krigane i Korea, Vietnam og mange lokale krigar, spesialt borgarkrigar, i Afrika, som blei tolka inn i ei kald-krigs-ramme, sjølv om dei også hadde andre årsaker.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Odinfeltet

**Odinfeltet** er eit gassfelt i Nordsjøen som er oppkalla den norrøne guden Odin. Feltet ligg 26 kilometer  nord for Friggfeltet. Ein vann ut naturgass her mellom 1984 og 1994. 
Oljeplattformen vart fjerna i 1996/97. Esso var oljeselskapet som hadde rettane til Odinfeltet. Gassen frå feltet vart transportert i røyrledning til Frigg og deretter i Frigg-røyrledningen til St. Fergus i Skottland.

## Bakgrunnsstoff
*www.kulturminne-frigg.no om Odinfeltet
Peter

**Peter**, **Petter** og **Peder** er mannsnamn som kjem frå gresk *Πέτρος* «Petros» gjennom latin *Petrus*. Dette er ei omsetting av det arameiske *Kefa*, som tyder «stein» eller «klippe». Namnet blei gitt som tilnamn til apostelen Simon av Jesus.

I Noreg har namnet vore kjend sidan rundt 1120, vanlegvis på forma *Pétr*. Den latinske forma *Petrus* er også brukt, medan Per er ei velkjend kortform. Andre språk har former som til dømes Pierre (fransk), Piotr/Pjotr (russisk), Pekka (finsk, Pieter (lågtysk), Pietro (italiensk og Pedro (spansk og portugisisk).

Kjende kvinneformer som har vore brukte i Noreg er Petra, Petrea, Petrikke og Petrine.

Namnedagar er 22. februar (*Festen for Peters stol*) og 29. juni (*Festen for Peter og Paul*, i Noreg kalla persok eller petersmesse).

## Kjende namneberarar

* Apostelen Peter
* Den heilage Peter, fleire helgenar
* Peder Claussøn Friis (1545-1614), norsk omsetjar
* Petter Dass (1647-1707), norsk prest og salmediktar
* Peter den store (1672-1725), russisk tsar
* Peter Wessel Tordenskjold (1690-1720)
* Peter I av Russland (1672-1725), russisk tsar
* Peter II av Russland (1715-1730)
* Peter III av Russland (1728-1762), russisk tsar
* Peder Cappelen (1863-1837), norsk stortingsmann
* Peder Bugge (1764-1849), norsk biskop
* Peder Balke (1804-1877), norsk kunstmålar
* Peter Andreas Munch (1810-1863), norsk historikar
* Peter Christen Asbjørnsen (1812-1885), norsk eventyrsamlar
* Peter Tsjajkovskij (1840-1893), russisk komponist
* Peder Severin Krøyer (1851-1909), norsk kunstmålar
* Peder Kolstad (1878-1932), norsk statsminister
* Peter Wessel Zapffe (1899-1990), norsk filosof
* Peter Sellers (1925-1980), britisk skodespelar
* Peter Buck (f. 1956), USA-amerikansk gitarist i R.E.M.
* Petter Stordalen (f. 1962), norsk forretningsmann
* Petter Rudi (f. 1973), norsk fotballspelar
* Petter Solberg (f. 1974), norsk rallyførar
* Péter Lékó (f. 1979), ungarsk sjakkspelar
* Petter Vaagan Moen (f. 1984), norsk fotballspelar
* Petter Nordthug (f. 1986), norsk skilaupar

## Anna
* St. Petersburg er kalla opp etter apostelen
* Petter Smart er ein oppfinnar frå Donald Duck-historiene

## Bakgrunnsstoff
Abidjan

**Abidjan** er den største byen i Elfenbeinskysten, og var fram til 1984 også hovudstaden i landet. Byen ligg ved Ebrié-lagunen ut mot Atlanterhavet, og dersom ein reknar med forstader, har han eit folketal på rundt 3 millionar. Byen var lenge ein nokså liten og uviktig stad, men ei utbygging av hamna i dei siste tiåra har auka folketalsveksten.

Byen blei grunnlagt i 1903 og var hovudstad i den franske kolonien Côte d’Ivoire i perioden frå 1934 til 1960. Då landet fekk sjølvstende heldt byen på denne rolla fram til 1984, då Yamoussoukro vart ny hovudstad. Abidjan er det finansielle og kulturelle senteret for det fransktalande Vest-Afrika og blir ofte omtalt som «Vest-Afrikas Paris».

## Kjelder
Astronomisk eining

Den **astronomiske eininga (AE, ae, AU, au)** er ei avstandseining som blir brukt om avstandar i solsystemet og elles i universet. Avstanden 1 AE er lik gjennomsnittsavstanden frå sola til jorda.

 1 AE = 149 597 870 691 ±30 meter, om lag 150 millionar kilometer
Håvamål

**Håvamål** (norrønt *Hávamál*) tyder noko nær *Talen til den høge*. Den høge vil i denne samanheng seia guden Odin.

Håvamål er eit kvad i den eldre Edda. Samlinga av dikt vart skrive ned på Island på 1200-talet, men mykje kan ha opphav i Noreg. Somme strofer kan vera frå 1100-talet og 1200-talet, men delar kan vera mykje eldre. Språket og skikken med likbrenning kan tyda på at mykje vart dikta frå 800-talet av. Dikta vart mykje overført munnleg til nye generasjonar. 

Håvamål er i hovudsak eit langt læredikt om god og dårleg oppførsel. Guden Odin tek av og til ordet for å fortelja om sitt eige liv.

Det vert oppmoda om å fara varleg fram, visa gjestfridom og ha måtehald med mat og drykk. Ein skal vera tru mot venene sine og ikkje innlata seg med uvener eller venene deira, gå anstendig kledd, verdsetja òg dei små gåver, ikkje spela klokare enn ein er, og tenkja over kva ein seier.
Ein må setja pris på livet, sjølv om ein er fattig eller sjuk. Det er betre å vera blind enn daud og brend. Hugs å ta med rett mat på reise, hån ikkje dei fattige, og tenk at eit godt ettermæle varar evig. 

Det vert fortalt korleis Odin vert lurd av jotunen Billing si dotter. I staden for ei ven kvinne finn han ein bunden hund i sengja. Odin på si side lurde jotunen Suttung si dotter Gunnlòd. Slik skaffa Odin skaldemjøden eller suttungmjøden til menneska.

I eit avsnitt som vert kalla Runegaldret, ofrar Odin seg sjølv til seg sjølv ved å hengja seg i livstreet Yggdrasil. Etter dette drikk han av skaldemjøden og får innsikt i runemagi og tryllesongar.

## Bakgrunnsstoff
* Håvamål på norsk (på fleire språk)
* Håvamål på norrønt (på fleire språk)
* Håvamål med kommentarar
* Knut Ødegård:  "Edda I" med essay og kommentarar.

## Litteratur
* Håvamål. Gjendikting og kommentarar av Knut Ødegård i Edda-dikt I, Oslo 2013.
* Håvamål. Omsett av Ivar Mortensson Egnund. Etterord og revisjon av Bjarne Fidjestøl, Oslo 1994.
Urd

:*For norna Urd, sjå [[dei tre nornene]]*

***Urd*** var eit norsk vekeblad særleg retta inn mot kvinner som kom ut i tida frå 1897 til 1958. Bladet handla særleg om litteratur og kultur, men inneheldt også folkeopplysing og familiestoff. Det hadde ein kristen og borgarleg profil og fremja ei moderat form for kvinnesak.

*Urd* blei starta av journalistsøstrene Anna (1864-1956) og Cecilie Bøe (1856-1947), som gav det ut saman med boktrykkaren Oscar Andersen. Anna Bøe var redaktør frå byrjinga til 1933.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Urd|Urd]]» frå , den 17. desember 2008.* 
 
* Ida Gudjonsson: *Det Nye gjennom 50 år*. Masteroppgåve i medievitenskap, Universitetet i Bergen, Våren 2008 (PDF)
Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti

**Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti** (NSA) blei danna den 1. mars 1921, etter at konflikten mellom Den socialdemokratiske opposition og fleirtalsretninga i Det norske Arbeidarpartiet (DNA) nådde høgdepunktet sitt. Konflikten dreia seg mykje om DNA framleis skulle vere medlem i Den Kommunistiske Tredje Internasjonalen (Komintern), og blei tilspissa ved at fleirtalet med Martin Tranmæl i brodden godtok dei såkalla «Moskvatesene», dei autoritære vilkåra for medlemskap denne organisasjonen hadde vedteke i 1920. Eitt av desse vilkåra var å ekskludere «reformistar» og «sentristar», og medlemene i den organiserte sosialdemokratiske opposisjonen kunne etter dette vente å bli utestengde kva tid som helst. Dei bestemte seg  difor for å skipe parti før det kom til det.

Blant dei fremste medlemene i NSA var Olav Oksvik frå Møre og Romsdal, som blei reisesekretær for det nye partiet. 

## Bakgrunn

Konflikten i arbeidarrørsla dreia seg djupast sett om demokratiet. Den socialdemokratiske opposition blei etablert etter at landsmøtet i DNA i 1918 vedtok at dei ikkje nødvendigvis ville respektere folkefleirtalet. Dette prinsippet om folkefleirtalet var det som opposisjonen bygde på, og difor kom ikkje samanslutninga mellom NSA og DNA da det «tranmælittiske» DNA til slutt ikkje ville godta alle vilkåra for medlemskap i Komintern likevel, og trekte seg ut av organisasjonen. Samlinga kom først i 1927 da DNA godtok prinsippet om folkefleirtalet. 

Den demokratiske sosialismen til desse sosialdemokratane kom godt til uttrykk i mellom anna denne fråsegna frå landskonferansen til Den socialdemokratiske opposition i november 1919:

«I erkjennelse av at tilslutning fra folkeflertallets side er nødvendig for å sikre en konsekvent gjennemførelse av socialismens økonomiske og politiske program, hevder den socialdemokratiske opposition som sin oppgave (...) å virke for sosialismens gjennomførelse bygd på folkestyret.»

Den politikken Arbeidarpartiet stod for frå 1933 og frametter, med Johan Nygaardsvold i brodden, var i høg grad påverka av folk som Olav Oksvik, den tidlegare NSA-medlemen. Demokratisk bygdevenleg sosialisme med praktisk innretning, så langt ein kunne gå utan fleirtal på stortinget.

Etter andre verdskrigen, og særleg etter den kalde krigen tok til, var mange av dei gamle sosialdemokratane frå 1920-talet hamna på venstre fløy i Arbeidarpartiet, fordi dei framleis var sosialistar (og no hadde arbeidarrørsla fleirtal), fordi dei  framleis var bygdevenlege og fordi dei gjekk inn for ein nordisk forsvarsallianse i staden for medlemskap i NATO. Nokre av dei såg med velvilje på den nye opposisjonelle avisa Orientering (skipa 1953), som til liks med dei sjølve heller ikkje ville fare verken til Moskva eller Washington, men stå på eit tredje, sjølvstendig demokratisk-sosialistisk standpunkt. Ut frå krinsen rundt avisa Orientering (seinare vekeavisa Ny Tid) sprang ellers Sosialistisk Folkeparti i 1961, forløparen til det noverande Sosialistisk Venstreparti (SV).

## Bakgrunnsstoff
* «Norges sosialdemokratiske Arbeiderparti» på Lokalhistoriewiki
Isotoptabell

__NOTOC__
**Isotoptabellen** nedanfor viser alle kjende isotopar av grunnstoffa, ordna etter aukande atomnummer (protontal) frå venstre mot høgre, og aukande nøytrontal ovanfrå og ned. 

Halveringstider for kvar isotop er gitt med fargar som vist i tabellen til høgre. For isotopar med ulike kjerneisomerar er halveringstida til den mest stabile isomeren gitt med ei anna kantfarge.

## Isotoptabell

### Sjå òg
*Periodesystemet
*Grunnstoffliste
*Radioaktivitet
*Kjernefysikk
*Kjernekjemi

### Bakgrunnsstoff
*Ein interaktiv isotoptabell frå Det internasjonale atomenergibyrået (IAEA) og Brookhaven National Laboratory (BNL) med data for nærare 3000 isotopar, og lenker til andre nuklidekart , blant anna plakatar og tidsskriftartiklar.
Johan Sverdrup

**Johan Sverdrup** () var ein norsk politikar for Venstre og statsminister i tida 1884-1889. Han vert ofte kalla faren til den norske parlamentarismen.

Sverdrup kom inn på Stortinget i 1850, først som representant for Jarlsberg og Larvik amt og sidan for Akershus. Han var stortingspresident frå 1871 til 1884, som var den tida ordskiftet om parlamentarismen vart ført. Han bygde opp eit sterkt politisk parti (Venstre) med støtte frå bøndene, og klarte å etablera ei sterk konstitusjonell regjering som praktisk talt øydela den kongelege politiske makta. Sverdrup ønskte at Stortinget skulle vere den dominerande statsmakta, at stemmeretten burde utvidast for å styrka Stortinget, og at statsrådane burde delta i stortingsmøta for at Stortinget skulle få større innverknad på dei.

Sverdrup sette i verk 89 lovforslag i løpet av sin periode, som mellom anna var reformer av rettssystemet. Han klarte derimot ikkje å gjera dei radikale tilhengjarane av partiet, og måtte søka støtte hos liberal-moderatane. Han blei tvinga til å gå av i 1889 og døydde 17. februar 1892 i Kristiania (i dag Oslo).

## Sjå òg
* Regjeringa Sverdrup
* Lengst sitjande norske statsministrar

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Stord

**Stord** er ei øy i Vestland, om lag midtvegs mellom Bergen og Haugesund. Øya har ei flatevidd på 241&thinsp;km² og er delt mellom kommunane Fitjar i nord og Stord i sør. Øya ligg nord for Bømlafjorden og er den nest største øya i Hordaland. Stord kommune utgjer 127 km² av øya, medan Fitjar kommune utgjer 117 km². 

Det høgaste punktet på øya er Mehammarsåto på 749 meter over havet. Eit meir kjend fjell er kanskje Kattnakken på 734 meter over havet som har eit tårn med TV-sendar. 

Stord Lufthamn Sørstokken er ein kortbaneflyplass som ligg på vestsida av øya og vert brukt av heile Sunnhordland. Sidan 2000 har Stord hatt vegsamband med fastlandet gjennom Trekantsambandet. På nordsida av øya går det ferjesamband frå Sandvikvåg til Halhjem i Os og på austsida frå Jektevik til Tysnes. 

Tilsaman er det rett over 22 000 innbyggjarar på øya, rundt 19 000 av dei i Stord kommune og resten i Fitjar kommune. 

**Folketalsutvikling:**

a Med Føyno

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* http://www.stordlufthavn.no/
* Soge om korleis Stord vart til 
* Bilete frå Stord
Bonde

Ein **bonde** (norrønt *bóndi, búandi*, av búa 'bu, ha bustad') er ein person som driv med jordbruk. 
Sidan den neolittiske revolusjonen, då menneska tok til å dyrka jorda, har dette vore det viktigaste yrket i samfunnet. Likevel har bønder gjennom historia vore fattige og somme tider undertrykte. Den kommunistiske retninga *[[maoisme]]* gjekk ut på å gje makta i samfunnet til bøndene.

## Sjå òg
* Gardbrukar - ein person som driv gard
* Forpaktar - ein bonde som leiger (forpaktar) ein gard
* Husmann - ein bonde som etter ei husmannskontrakt leiger jord av ein gardbrukar
* Leiglending - ein bonde som etter ei bygslingskontrakt leiger jord av ein gardbrukar
* Sjakkbrikka bonde
* Bondesjakk
* Odelsbonde
* Bondekannibalisme
* Gammal bondeslekt
Målarkunst

**Målarkunst** er ei form for biletkunst som går ut på å laga måleri gjennom å festa fargestoff til ei overflate på kunstferdig vis. Dei som lagar måleri vert kalla **målarar**, eller **[[kunstmålar]]ar**, dersom ein vil skilja dei frå yrkesmålarar. Mange reknar målarkunsta for å vera den viktigaste kunstforma. Dette ser ein mellom anna ved at ordet «kunst» ofte vert brukt berre med tydinga målarkunst.

## Motiv

Målarar har ofte konsentrert seg og gjerne spesialisert seg i å måla særskilde motiv. Desse kan vera portrett, landskap, stilleben (ting som ligg stille), og religiøse, mytologiske eller historiske bilete. Det er vanleg å skilja mellom figurativ kunst, som viser attkjennbare motiv, og abstrakt kunst, som er former utan klar tyding.

## Føremål
Målarkunst kan ha som føremål for målaren å skapa og uttrykka seg, ho kan brukast som dekorasjon og for å visa ære eller status. Ho er mykje brukt  til å utsmykka bygningar som sakralbygg, offentlege bygg og bustadar. I nyare tid er målarkunst også blitt samla og vist fram i galleri.

Nokre måleri kan ha religiøse funksjonar, til dømes i form av ikon.

## Historie
Målarkunst er ei eldre uttrykksform enn skrift, og er kjend sidan steinalderen. Nokre av dei eldste måleria ein kjenner er holemåleri i den franske Grotte Chauvet, og er om lag 32&nbsp;000 år gamle. Desse viser ville dyr som hestar, ullhåra nashorn, mammutar og løver, og er utførte ved at ein har hatt raud oker og svart fargestoff i utskjeringar i fjellveggen. Liknande arbeid på hole- eller fjellveggar finst over heile verda. I Noreg finst dei i form av helleristingar.

Dei fleste samfunn har utvikla si eiga målarkunst, der kultur, materiale og tradisjonar dannar ulike skular for målarkunst. Vestleg målarkunst utvikla seg i fleire periodar i Europa med påverknad både frå tidlegare periodar, som antikken, og andre kulturar, som Japan og Kina.

## Målarstilar
Kunstnarar har alltid påverka kvarandre, og det er vanleg å gruppera måleri frå ei viss tid og gjerne frå eit visst område i ei namngjeven gruppe. Det kan vera kunsthistorikarar som ser ein samanheng og set namn på stilen i ettertid, eller kunstnarane kan sjølv aktivt gå inn for ein viss måte å måla på som dei gjer eit visst namn.

### Nokre stilar innan vestleg kunsthistorie

### Sjå òg
* :Kategori:Målarar
* :Kategori:Måleri

## Kjelder

*«Maleri» (31. august 2009), *Store norske leksikon*.

## Bakgrunnsstoff
Jean-Auguste-Dominique Ingres

**Jean-Auguste-Dominique Ingres** () var ein fransk målar. Han høyrde til seinklassisismen i europeisk målarkunst.

Han var fødd i Montauban sørvest i Frankrike, fekk utdanninga si ved akademiet i Toulouse, og drog til Paris i 1796 for å studera målarkunst under Jacques-Louis David. Etter kort tid forlét han atelieret til læraren på grunn av ei konflikt om målarstil. Ingres var mellom anna meir oppteken av konturar og liner enn læraren sin.

Han vann Prix de Rome i 1801. Meisterverket hans, *Grande Odalisque*, som syner ei haremsjente med for mange ryggvirvlar, er utstilt i Louvre. 

Ingres er gravlagd på kyrkjegarden Père Lachaise i Paris.

## Anna
Det franske uttrykket «*violon d'Ingres*», om ein hobby, kjem frå Ingres sin vane med å spela fiolin for å kopla av frå målararbeidet.

## Galleri

File:Ingres,_Napoleon_on_his_Imperial_throne.jpg|Napoleon på si keisartrone
Fil:Dominique Ingres - Mme Moitessier.jpg|*Mme. Moitessier*, 1856

Fil:Jean-Auguste-Dominique Ingres - Portrait de Madame Duvaucey - Google Art Project.jpg|*Madame Duvaucey*, 1807
Fil:IngresOdipusAndSphinx.jpg|*[[Ødipus]] og [[Sfinks]]en*, 1808, Louvre
Fil:Ingres - Die Badende von Valpincon.jpeg|*Le Valpinçon*, 1808, Louvre

Fil:Ingres Marcotte d-Argenteuil.jpg|*Marcotte d'Argenteuil*, 1810
Fil:Jean-Auguste-Dominique Ingres - Comtesse d'Haussonville - Google Art Project.jpg|*Louise de Broglie, Comtesse d'Haussonville*, 1845, Frick Collection

Fil:Jean auguste dominique ingres baronne james de rothschild.jpg|*Baronnesse James de Rothschild*, 1848, Louvre
Fil:Ingres_Princess_Albert_de_Broglie.jpg|*Princesse Albert de Broglie, née Joséphine-Eléonore-Marie-Pauline de Galard de Brassac de Béarn*, 1853, Metropolitan Museum of Art
Asia

**Asia** er verdsdelen med det største folketalet og den største flatevidda, og utgjer brorparten av det eurasiske kontinentet. Han møter Stillehavet i aust og Europa i vest, med ei grense ein ofte dreg gjennom Uralfjella, Kaspihavet, Kaukasus, Svartehavet, Bosporos, Marmarahavet og Dardanellane. Ved Suezkanalen grensar Asia til Afrika.

## Historie
Asia har ein svært lang kulturhistorie. Ein finn mange av verdas eldste sivilisasjonar her, som langs elvene Indus i India, Yangtze i Kina, og Eufrat og Tigris i Mesopotamia. Fleire av desse utvikla tidleg skriftsystem, og difor har fleire land ein mykje lengre nedskriven historie enn land andre stader i verda, til dømes Noreg.

## Religion
Alle dei store verdsreligionane kjem faktisk frå Asia. Hinduismen og buddhismen utvikla seg i India, medan jødedommen, kristendommen og islam blei til i Midtausten. Religionsmangfaldet i verdsdelen er likevel (eller på grunn av dette) stort. Her finst mange sjamanistiske tradisjonar og mindre religionar, som sikhisme og djainisme.

## Sjølvstendige land

### Uavhengige territorium
* Det britiske territoriet i Indiahavet (Storbritannia)
* Akrotiri og Dhekelia på Kypros (Storbritannia)
* Hong Kong (Folkerepublikken Kina)
* Macao (Folkerepublikken Kina)
* Tibet - okkupert av Folkerepublikken Kina

## Bakgrunnsstoff
Avisa Sunnhordland

***Sunnhordland*** er ei avis som kjem ut to dagar i veka på Leirvik på Stord. Avisa vert gjeven ut av Bladet Sunnhordland A/S. 
Sunnhordland tek mål av seg å dekkja kommunane Stord, Fitjar, Tysnes, Kvinnherad og Bømlo. Kommunane ligg i regionen Sunnhordland, sør i Vestland fylke.

Avisa hadde i 2009 27&nbsp;000 lesarar per utgåve, viser tal frå Forbruker & Media.

Jens Hystad d.e. starta avisa i 1902. Fram til 1973 var Sunnhordland nærast einerådande i regionen.
Avisa har seinare vorte familieaksjeselskap og vert i dag driven av tredje generasjon med Jens Hystad som dagleg leiar og Håvard Hystad som ansvarleg redaktør. Redaksjonen tel 12 medarbeidarar, som utgjer 10 årsverk. Totalt er det 35 tilsette i verksemda. Avisa har eige lokalkontor på Fitjar.

Avisa lanserte si eiga nettutgåve 29. april 2006, som den nest siste dagsavisa i Noreg. Nettsida hadde i 2009 over 16.000 unike brukarar i veka. Samstundes lanserte dei ei pdf-løysing, der ein kan abonnera på nedlasting av avisa i staden for å få henne på papir.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Sunnhordland

**Sunnhordland** er ein region sør i Hordaland og omfattar kommunane Austevoll, Bømlo, Etne, Fitjar, Kvinnherad, Stord, Sveio, og Tysnes.

Snorre Sturlason fortel i soga om Olav den heilage at kongen busette Aslak Fitjaskalle på kongsgarden på Fitjar i Sunnhordland. Hordane er skildra allereie av Cæsar om lag 50 f.Kr.

Sunnhordland har vore større enn i dag, men ikkje mindre. Den gamle Strandebarm kommune var i lang tid del av distriktet, heilt til store delar av kommunen gjekk inn i Kvam. Grensa mot Hardanger gjekk ved Straumastein ved Eide i Tørvikbygd. Lenger sør var grensene mot Rogaland om lag som før Ølen skifta fylke og etterkvart vart del av Vindafjord. Fram til midten av 1800-talet var både Os, Fusa, Samnanger og delar av Fana del av Sunnhordland.

I testamentet til Magnus Lagabøte er Sunnhordland delt inn i elleve skipreider: Os, Strandvik, Strandebarm, Kvinnherad, Skånevik, Etne, Fjelberg, Førde, Oppdal, Våg og Kårevik. Kommunane Fitjar og Austevoll høyrde til Våg, medan Bømlo og Stord høyrde til Kårevik skipreide. Slike skipreider stod ansvarlege for å utstyra eitt skip med væpna menn i tider med ufred.

## Sjå òg
* Sunnhordlandsdialekt

## Bakgrunnsstoff
* Kommunefakta Hordaland. Kart og fakta om kommunar i Hordaland
* Samarbeidsrådet for Sunnhordland
* Turistinformasjon om Sunnhordland
* Sunnhordland Folkemuseum tek vare på minne og forteljingar frå Sunnhordland si fortid
Charles Francis Richter

**Charles Francis Richter** () var ein fysikar frå Hamilton i Ohio i Sambandsstatane (USA). 

Ni år gamal flytta Richter med familien til Los Angeles, der faren var sekretær og reparatør i eit firma som laga maskinar. 
Richter var ein amerikansk seismolog og fysikar. Han er mest kjend for å ha utvikla Richters skala, som vert nytta for å måla styrken på jordskjelv. Utviklinga av skalaen skjedde i nært samarbeid med Beno Gutenberg. Skalaen vart lansert i 1935. Då var Richter forskar ved California Institute of Technology i Pasadena rett nord for Los Angeles i California. Staten California er kjend som eit område med mykje jordskjelv. I starten var Richter- skalaen berre gyldig sør i California. Målemetoden vart etter dette vidareutvikla til å kunne brukast jorda rundt. 

Til då hadde styrkegraden til jordskjelv vorte målt i høve til kvarandre på grunnlag av skader. Særleg gjaldt dette graden av skader i bystrok. Richter og Gutenberg lanserte ein skala med absolutte verdiar. Gutenberg fann ut at jordskjelvskalaen burde vera logaritmisk. Trinn fire er ti gonger meir i amplitude enn trinn tre. Amplituden er storleiken på sjokkbølgjene eit jordskjelv lagar. Slike bølgjer gjev utslag på ein seismograf. Den utløyste energien er 31 gongar større for kvart trinn på Richter- skalaen. 
I eit intervju på sine gamle dagar sa Richter at det berre var ved eit slumpehøve at jordskjelvskalaen var knytt til namnet hans. Han meinte at Gutenberg hadde ei like viktig rolle i utviklinga av skalaen. 
Då Richter døydde i 1985 var han verdskjend, og gjekk under namnet *Dr. Quake*, eller *Doktor Skjelv*. 

## Sjå òg
* Richterskalaen
* Jordskjelv

## Litteratur
* Lorentzen, Ludvig: *Mannen med skalaen*, artikkel i Stavanger Aftenblad fredag 31. desember 2004. 
* Zannos, Susan: *Charles Richter and the Story of the Richter Scale* (Unlocking the Secrets of Science), USA 2003. ISBN 1-58415-175-7

## Bakgrunnsstoff
* Intervju frå 1979 med Charles F. Richter
* His name is on the scale: Charles Richter
Svastika

**Svastika** er eit religiøst og politisk symbol det kan knyte seg mange kjensler til. Det er forma som eit plussteikn der kvar ende har ein strek som står i rett vinkel på han og går i same retning.

**Hakekrossen** er ein svastika der haka på enden alltid går til høgre, mens ein svastika kan ha haka til høgre eller venstre. Svastikaer kan òg vera meir avrunda, til og med som to S-ar som står rettvinkla på kvarandre. Det er òg vanleg å ha små prikkar inni kvart hjørne.

I Europa og USA forbind ein som regel hakekrossen med nazismen og særleg antisemittismen, fordi nazistane tok dette til sitt merke for å symbolisera at dei skulle bera «den ariske arva» vidare. I India og store delar av Asia er ulike variantar av svastikaen brukt som eit teikn for alt det gode: Gud, lykke, evig liv, eller sola. Symbolet har òg vore brukt i tidlegare samfunn i Egypt, Hellas og Mexico.

## Historie

Svastikaen er eit eldgammalt symbol. Ein har funne fleire segl med svastikaer under utgravingar i Indusdalen, der ein kultur voks til for fem tusen år sidan. Frå den vediske religionen spreidde det seg til hinduismen, og var lenge eit solsymbol. Sidan har det fått andre tolkingar; ein har mellom anna likna det med den stadig skiftande verda som går rundt eitt fast punkt – Gud eller *[[brahman]]*.

I alle land som er prega av indiske religionar er svastikaen blitt svært populær. I India finn ein det utanpå hus, som eit lykkesymbol, utanpå hindutempel, som eit symbol på religion, og på flagget til delstaten Maharashtra. I Vietnam blir det brukt for å symbolisera evig liv og i Japan bruker ein det på kart på same måte som ein bruker krossar i kristne land – for å visa kor der er tempel.

Svastikaen har òg vore nytta som symbol i Skandinavia frå gamalt av. Til dømes er dette symbolet å sjå på ein kam av bein frå dei store myrfunna i Nydam i Slesvig, og i bileta på fleire av dei gullbrakteatane (små, sirkulære gullblekkbilete) frå jarnalderen som er funne i Skandinavia. I mellomalderen har svastikaen vore eit av dei teikna som vart nytta som bumerke.

## Galleri

File:Greek Silver Stater of Corinth.jpg|Gresk mynt frå Korinth ca. 550-500 f. Kr.
File:HallstattIllyrianCavalrywithjavelins.jpg|Beltespenne frå Vace,Slovenia ca. 400 f.Kr.
File:Romswastika.jpg|Romersk mosaikk (2. hundreår), Tunisia
Fil:Brakteat von Djupbrunns.jpg|Svastika på ein gullbrakteat frå jarnalderen frå Djupbrunns i Sverige
Fil:Nydam.8.jpg|Jarnalderkam av bein med svastika frå det store myrfunnet i Nydam


## Bakgrunnsstoff
* Hans Cappelen: ''Hakekors og Grenland'' (2003)
Åge Aleksandersen

**Åge Aleksandersen** () er ein norsk rockeartist (songar, gitarist, låtskrivar og musikkprodusent). Han byrja karrieren sin som ein sentral artist i Prudence frå 1968 til 1975, der han var ein av opphavsmennene til den såkalla trrønderrocken gjennom at han song på dialekten sin. Seinare har Åge Aleksandersen vorte svært kjend som soloartist med støttebandet Sambandet, som han starta i 1976.

I 1980 deltok Åge Aleksandersen i norsk Melodi Grand Prix, der han kom på andreplass med songen «Bjørnen sover», som var ein kritikk av at Sovjetunionen invaderte Afghanistan. Det var med albuma *Ramp* (1980) og *Dains med mæ* (1982) at han fekk gjennombrotet sitt, og den mestseljande plata hans er *Levva livet* frå 1984. Totalt har han selt nesten 1,5 millionar plater, og omtrent alle albuma hans sidan 1980 har selt til gull.

Åge Aleksandersen er i dag ein av dei mest populære rockemusikarane i Noreg, og han har hatt eit breiare publikum og ein lengre karriere enn dei fleste andre i norsk rock. Han har fått fleire spellemannsprisar, mellom andre heidersprisen for 1981 og for 2006. 

Han har òg arbeidd som musikkprodusent, mellom anna for DDE.

## Diskografi
* 1975: *7800 Namsos*
* 1976: *Mot i brystet, mord i blikket, Bomben und Granaten*
* 1977: *Lirekassa*
* 1979: *French only*
* 1980: *Ramp*
* 1981: *Mølje og sodd*
* 1982: *Dains me mæ*
* 1984: *Levva livet*
* 1984: *Lys og varme* (samleplate)
* 1985: *Ljus och värme* (svensk versjon)
* 1986: *Eldorado*
* 1989: *Solregn*
* 1990: *Sanger*
* 1991: *Laika*
* 1993: *Din dag*
* 1995: *Med hud og hår*
* 1997: *Fredløs – [[Bob Dylan|Dylan]] på norsk*
* 1999: *[[Flyg avsted]]*
* 2000: *Gamle ørn*
* 2000: *Mit danske eventyr*
* 2001: *Åge Original* (dobbel samleplate)
* 2002: *Linedans*
* 2005: *To skritt fram*
* 2005: *4 skritt tilbake* (liveplate frå 2004-turneen)
* 2005: *Gull*
* 2006: *Snöharpan* (med tekstar av den svenske lyrikaren Dan Andersson)
* 2008: *Katalysator*

## Utmerkingar

* Spellemannprisen 1980 i klassen rock for *Ramp*.
* Heidersprisen under Spellemannprisen 1981.
* Gammleng-prisen 1983 i klassen pop.
* Årets spellemann under Spellemannprisen 1984.
* Utnemnd til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden i 2006.
* Heidersprisen av juryen under Spellemannprisen 2006.
* Gammleng-prisen sin veteranpris i 2008.

## Kjelder
* Artikkelen Åge Aleksandersen på Wikipedia på bokmål og riksmål.
* Knut Olav Åmås [red.]: «Aleksandersen, Åge» i *Hvem er hvem?* (Aschehoug, 2008)

### Fotnotar
Glade jul

**«Glade jul»** eller **«Stille natt»** (originaltittel «Stille Nacht, heilige Nacht») er ein av dei mest populære julesongane. Han blei komponert av den austerrikske læraren og organisten Franz Xaver Gruber i 1818, mens presten Josef Mohr har skrivi den originale teksten (på tysk). Songen blei første gong framført i kyrkja i Oberndorf i Austerrike den 25. desember 1818.

Songen er omsett fleire gonger til norsk, men det er den danske gjendiktinga av B.S. Ingemann frå 1850 (lett modernisert til bokmål) som er mest brukt. 
Erik Hillestad har omsett salmen til både nynorsk og bokmål. Desse tekstane er nærare originalen enn dei eldre omsetjingane, og dei er tekne med i framlegget til ny salmebok for Den norske kyrkja.

Nedanfor finn vi teksten til dei eldre utgåvene av salmen.

## Tekstar
Konsonant

**Konsonantar** eller **medlydar** er i fonetikken lydar i talespråket som er slik at luftstraumen treffer på ei eller fleire hindringar på vegen frå lungene til munnen eller nasen. Det vil seie at til dømes *t* og *v* er konsonantar, medan *a* og *o* ikkje er det.

I fonologien er hovudregelen at ein konsonant ikkje er stavingsberande. På det grunnlaget kan ein seie at *n* på norsk som regel er ein konsonant. Den norske *j*-en blir i mange variantar av norsk uttala akkurat som ein kort *i*, som er ein vokal. Men likevel blir han rekna for å vere ein konsonant (eller stundom for ein halvvokal), sidan han ikkje er stavingsberande.
Olav Engelbrektsson

**Olav Engelbrektsson** () eller **Olav Engelbriktsson** var den siste av dei katolske erkebispane i Noreg. Han prøvde å hevda norsk sjølvstende og føra vidare den norske katolske kyrkja trass i den lutherske reformasjonen. 

Olav Engelbrektsson var fødd i Trondenes i Noreg. Han var katolsk erkebiskop i Nidaros (Trondheim) i tida frå 1523 til 1537. Då Olav Engelbrektsson måtte reisa utomlands i 1537 markerte det slutten på erkebispesetet i Nidaros. Det markerte òg slutten på eit visst norsk sjølvstende. I tida etterpå kom Noreg meir direkte inn under styre frå Danmark. Etter erkebiskopens arkiv har vi Olav Engelbrektssons jordebok.

## Konflikt med kongen
Etter at kong Christian II var driven ut or rika sine valde ein i Danmark Frederik I til konge. Erkesbiskopen av Nidaros nekta å krona Frederik. 
Erkebiskop Olav lét byggja opp ein stor flåte, og hadde frå slutten av 1520-talet makta i Noreg nord for Sognefjorden. 

Olav allierte seg med Christian II, men Christian sitt tokt til Noreg i 1531 slo feil. Olav hadde planar om at svigersonen til Christian, Frederik av Pfalz, skulle verta katolsk konge av Noreg. Olav lét dei danske medlemene av det norske riksrådet arrestera, og lét mellom anna Vincens Lunge drepa. Planen mislukkast, og Olav måtte reisa ut av landet. Han forlét Nidaros 1. april 1537. Han døydde i Lier i hertugdømet Brabant (no i Belgia) den 7. februar 1538. 

## Bakgrunnsstoff
* Om Olav Engelbrektsson ved katolsk.no 
* Operaen Olav Engelbrektsson på Steinvikholm slott
* Om Olav Engelbrektsson  ved trondheim.com 

### Litteratur
* Hoem, Edvard: Kom fram, fyrste! Roman om erkebiskop Olav Engelbriktsson, Oslo 2004. ISBN 82-495-0199-3
* Koht, Halvdan: Olav Engelbriktsson og sjølvstende-tapet 1537, Oslo 1951.
* Råna, Lise: «... ei gåte i norsk politikk» : en studie av synet på erkebiskop Olav Engelbrektsson i norsk historieforskning. Hovedoppgåve i historie - Universitetet i Bergen 2003.
* Beek, Dag Johan:Erkebiskop Olav Engelbrektssons siste leveår 1533-1538-et politisk sluttspill eller utgangspunkt for en norsk "motreformasjon"? hovedoppgåve i historie.Universitetet i Bergen 2004.
Maud

**Maud** er eit engelsk kvinnenamn som kjem frå det franske **Maude**. Dette igjen er avleia av det germanske namnet Matilde. 

Namnet kom til Noreg frå England gjennom den engelske prinsessa Maud Charlotte Mary Victoria, best kjend som Dronning Maud. Prinsesse Astrid Maud Ingeborg og barnet til Prinsesse Märtha Louise og Ari Behn, Maud Angelica Behn, er oppkalla etter henne.

Det er om lag 400 kvinner som heiter Maud i Noreg (SSB 2004).

## Kjende namneberarar
* Dronning Maud av Noreg
* Maud Angelica Behn, norsk kongeleg

* Maud Adams, svensk-amerikansk skodespelar
* Maud Gonne, irsk skodespelar og aktivist
* Maud Olofsson, svensk politikar

## Annan bruk
* Dronning Maud Land i Antarktis
* Dronning Mauds Land, ei norsk musikkgruppe

* *Maud* var namnet på skipet Roald Amundsen brukte for å utforska Nordaustpassasjen.

## Bakgrunnsstoff
Maude

**Maude** kan vera:

* Eit kvinnenamn, sjå **[[Maud]]**
* Ein fjernsynsserie, sjå **[[fjernsynsserien Maude]]**
* Matrikkelgarden Maude i Ørsta kommune
Maud av Noreg

**Dronning Maud av Noreg** () var den første dronninga av det sjølvstendige kongeriket Noreg etter unionsoppløysinga i 1905.

Maud var fødd i England som dotter av prinsen av Wales, den seinare kong Edvard VII, og dronning Alexandra, ei dansk prinsesse. Ho var førebudd på eit roleg liv som ei yngre britisk prinsesse, og gifta seg med den danske yngre prinsen Carl av Danmark, utan å vita at han seinare skulle bli kong Haakon VII av Noreg. 

## Valet av Carl og Maud

Etter Unionsoppløysinga gjorde dei norske styresmaktane eit taktisk strategisk trekk, for å unnvere ei krise etter den bråe lausrivinga, ville dei søke eit trygt styre. Løysinga vart monarki, i første omgang vart ein prins av Bernadotte tenkt, men då dette ikkje vart, fall blikket på prins Carl. Ikkje berre var han nordisk, men han var også gift med ei britisk prinsesse. Dette førte til at Storbritannia ville føle ei sterkare tilknyttning til Noreg, vart det tenkt, og prins Carl vart så kong Haakon VII av Noreg, og Maud vart norsk dronning.

Det nye norske kongeparet hadde ein son, prins Alexander Edward Christian Frederik, som fekk namnet Olav då han vart norsk kronprins.
Kong Haakon og dronning Maud blei krona i Nidarosdomen i Trondheim den 22. juni 1906. Dette var den siste kongelege kroninga i Skandinavia.

## Dronning i Noreg
Dronning Maud var heile livet svært glad i Storbritannia, men ho tilpassa seg raskt det nye landet og pliktene som dronning. Ho stødde opp om veldedige føremål, særleg dei som var knytt til born og dyr. Ho lærde å gå på ski og skipa til ein engelsk hage ved Kongsseteren. 

Den norske dronninga fekk vera med på kroninga av nevøen, kong Georg VI av Storbritannia, i mai 1937. Ho sat i kongeboksen i Westminster Abbey ved sidan av dronning Mary.

## Død

Dronning Maud døydde av hjartefeil medan ho var i London, berre nokre dagar før ho skulle fylla 69, og tre dagar etter ein operasjon. Ho vart send attende til Noreg om bord på det britiske krigsskipet HMS «Royal Oak». Ho vart gravlagd i Det kongelege mausoleet i Akershus festning, som den første frå det nye norske kongehuset. 

Dronning Maud Land i Antarktis er kalla opp etter henne.

## Titlar
Hennar Kongelege Høgheit Prinsesse Maud av Wales (1869-1896)Hennar Kongelege Høgheit Prinsesse Maud av Danmark (1896-1905)Hennar Majestet Dronning Maud av Noreg (1905-1938)

## Bakgrunnsstoff

* Det Norske Kongehuset
Litteratur

**Litteratur** (frå lat. 'skrift, skriftleg framstilling' av littera 'bokstav') eller **bokheim** er eit svært vidt omgrep som dekkjer det meste av det menneska lager med ord. Det meste av litteraturen vert skrive ned og trykka i bøker, men det finst òg munnleg litteratur, som vitsar og vandrehistorier, og litteratur på Internett som aldri har vore utgjeve av noko forlag.

Ein plar skilje mellom faglitteratur (sakprosa) og skjønnlitteratur. Når folk flest tenkjer på litteratur, vil dei nok likevel for det meste tenke på skjønnlitteratur, og sjå for seg ein roman, som er blitt vår tids hovudlitteratur. I tidlegare hundreår var det det rima diktet som var den viktigaste forma for litteratur. I vikingtida og mellomalderen, var det det episke diktet som var *in*, og før det igjen såg dei gamle grekarane helst drama – tragediar og komediar.

## Hovudformer av skjønnlitteratur
* Episk
* Dramatisk
* Lyrisk

## Sjangrar
* Epikk
* Eventyr
* Fabel
* Fantasy
* Legende
* Myte
* Novelle
* Roman
* Romanse
* Soge
* Science fiction

## Epokar
Desse epokane viser til europeisk litteratur frå eit norsk synspunkt.
* Norrøn litteratur 800-1300
* Antikken
* Seinmellomalderlitteratur 1400-talet
* Renessansen
* Reformasjonen og humanisme 1500-talet
* Barokken 1600-talet
* Klassisismen 1700-talet
* Romantikken (1800-1850)
* Seinromantikk og overgangstid (1850-1870)
* Nasjonalromantikken (1800-1850)
* Realisme og naturalisme (1870-1890)
* Nyromantikk og realisme (1890-åra)
* Nyrealismen (1900-1940)
* Modernismen
* Postmodernismen

## Sjå òg
* :Kategori:Forfattarar lagar litteratur

## Bakgrunnsstoff
* Gruppo04
* Wikisource
Målføre

**Målføre** eller **dialektar** er talemålsvariantar av eit språk, variantar som finst i geografisk åtskilde område, til skilnad frå sosiolektane, som er variantar mellom ulike sosiale grupper, og standardspråk, som ofte kan vere definert som ikkje-stadeige språk.

Det er ikkje noko absolutt og objektivt skilje mellom ein dialekt og eit språk, politiske tilhøve avgjer ofte om ein dialekt eller ei dialektgruppe blir forfremja til eige språk eller eit språk redusert til dialekt av eit nærskyldt språk. Dei skandinaviske språka er typiske døme på at målføre som er svært like, blir skilde ut som ulike språk. Kinesisk er eit døme på det motsette, der svært ulike dialektar som ikkje er innbyrdes forståelege, likevel vert kalla eitt språk.

Det er viktig å skilje mellom omgrepa målføre og målform. Noreg har mange dialektar, men norsk har berre to offisielle mål''former'', bokmål og nynorsk. 

## Skiljelinjer innan språksamfunn
Dialektar skil seg på fleire område; i formverk (morfologi), lydverk (fonologi) og i vokabular. Døme frå norsk språk skildrar dette og det finst parallellar i språk verda over: 

### Grammatiske ulikskapar
Dialektane kan plasserast inn ulike grammatiske kategoriar. I norsk er det til dømes kjent at bergensk ikkje har hokjønn, som i andre norske dialektar og i tillegg til dei to offisielle målformene nynorsk og bokmål. Nokre få dialektar i Noreg skil mellom nominativ og dativ i substantiv, noko som ein ikkje finn i dei offisielle målformene. Å hogge av endingar, apokope, er eit anna døme på målmerke.

### Fonetiske skilnader
Lydar og tonefall i språket kan tene som målmerke. Til dømes finst den såkalla tjukke l-en på Austlandet, i Trøndelag og i delar av Møre og Romsdal og Nordland. Palatalisering, slik som «hainnhuinn i bainn» er utbreidd frå nord på Austlandet og nordover. Tonefallet i språket er ofte også distinkt; medan nordlendingar avsluttar berre spørsmål med ein høgare tone, fullfører austlendingane ein vanleg frase med ein høgare tone også.

### Vokabular
Ordforrådet kan også variere. 
* Eit fenomen eller eit objekt kan skildrast med heilt ulike termar. Eit døme er det midt- og nordnorske ordet *tua*/*tuå*/*tue*, som tyder *klut*.
* Eit ord kan vere ein variasjon av det same ordet, slik som ordet *ask*, som tyder eske på Toten og innlandet.

## Sjå òg
* norske dialektar