open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jarnalderen

**Jarnalderen** eller **jernalderen** er i arkeologien rekna som den tidsepoken der bruken av jarn er framståande i produksjonen av våpen og reiskap. I Noreg begynte jarnalderen frå om lag år 500 fvt., men dei tidlegaste spora av jarnutvinning er mykje eldre, kanskje så tidleg som år 3000 fvt. Det tok bortimot 1000 år frå menneskeslekta oppdaga jarnutvinning til kunnskapen nådde Norden. Jarnalderen begynte på ulike tider på ulike plassar i Europa.

I Europa og Asia kjem jarnalderen etter bronsealderen, mens han i resten av verda kjem direkte etter steinalderen. Det er vanskeleg å tidfeste jarnalderen nøyaktig for ein enkelt region, men det refererer til den tidsepoken der bruken av jarn er det mest avanserte metallarbeidet til ein sivilisasjon.

Dei første teikna på bruk av jarn kjem frå det gamle Egypt og Sumer, der dei laga små gjenstandar som spydspissar og ornament allereie i år 4000 f.v.t.

## Forskinga
Inndelinga av historiske epokar som steinalder, bronsealder og jarnalder kjem opphavleg frå Danmark og historikaren Christian Jürgensen Thomsen tidleg på 1800-talet. Inndelinga bygde på ideen om teknologiske framsteg. Etter at Thomsen hadde gjort greie for treperiodesystemet i boka *Ledetraad til Nordisk Oldkydighet* i 1835 vart denne i løpet av kort tid grunnlaget for kronologisk inndeling av forhistorisk tid i heile Europa.

Sjølv om systemet er pedagogisk forståeleg er det ikkje utan svakheiter og heller ikkje heilt allmenngyldig. Noreg hadde knapt nokon bronsealder, det er også tilfellet for det meste av Afrika, der befolkninga gjekk direkte frå stein til jarn som materiale. I Australia vart bronse og jarn ikkje bruka i det heile tatt før europearane kom dit.

Historikarane sitt syn på jarnaldersamfunnet har endra seg over tid. I førstninga rådde den forestillinga at samfunnet var prega av sosial likskap, men frå midten av 1800-talet vart slektsaristokratiet si viktige rolle understreka. Også i dag tolkar forskarane fornminna ulikt. 

## Jarnalderen i Noreg

I Noreg plasserer vi jarnalderen som epoke ca. 500 f.v.t. - 1030 e.v.t. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jernalderen|Jernalderen]]» frå ,  den 3. juni 2006.*
Marc

**Marc** eller **MARC** kan vera:

* Ein variant av **[[namnet Mark]]** (Markus)
* Eit etternamn, mellom anna brukt av målaren **[[Franz Marc]]**
* **[[Drikken marc]]**, ein fransk likør
* **[[MARC-standardar]]**, eit sett av katalogiseringsstandardar
Den afghansk-sovjetiske krigen

**Den afghansk-sovjetiske krigen** gjekk føre seg i Afghanistan frå 1979 til 1989, og var ein væpna konflikt mellom regjeringen i Afghanistan med støtte frå Sovjetunionen mot opprørarar kalla mujahedin med delvis støtte frå USA, Pakistan og Saudi-Arabia.

## Bakgrunn
Det afghanske kommunistpartiet Demokratisk Folkeparti (DFP) kom til makta ved eit kupp 27. april 1978. Nur Muhammad Taraki, generalsekretær i DFP, vart statsminister i den nye republikken, sterkt støtta av Sovjetunionen. 

Den nye regjeringa forbaud tvangsekteskap, gav kvinnene stemmerett, erstatta religiøse og tradisjonelle lover med sekulære, forbaud stammedomstolar, og vedtok landreform. Menn skulle trimme skjegget, kvinner skulle ikkje gå med burka. DFP inviterte Sovjetunionen til å hjelpe til med å modernisere infrastrukturen og utnytte naturressursane i landet. Sovjetunionen sende folk for å byggje vegar, sjukehus og skolar og for å bore etter vatn til brunnar, dei trena og utstyrte òg den afghanske hæren.

Desse reformene vart møtte med stor motstand, delvis leidd av folk frå det tradisjonelle etablissementet. Grupper vart skipa for å reversere utviklinga, og somme bruka vald og sabotasje mot industri og infrastruktur. Regjeringa reagerte med makt, og arresterte, utviste og avretta mange *mujahedin* («heilage muslimske krigarar»). 

I 1979 var den afghanske hæren ute av stand til å møte den store motstanden, og sovjetiske troppar vart sende inn for å knuse oppstanden og samtidig sette inn ei meir påliteleg regjering i Kabul, der det var store motsetningar i leiinga i kommunistpartiet. 

Den 25. desember 1979 gjekk sovjetiske styrkar inn i Kabul. Dette var starten på den sovjetiske okkupasjonen av Afghanistan og den afghansk-sovjetiske krigen, som enda i i 1989 med full tilbaketrekking av dei sovjetiske styrkane, etter Geneve-avtalen mellom den sovjetisk-støtta regjeringa i Afghanistan og den USA-støtta regjeringa i Pakistan. 

I over ni år gjennomførte den sovjetiske hæren militære operasjonar mot afghanske mujahedin-opprørarar. CIA, Pakistan og Saudi-Arabia hjelpte til med å finansiere motstanden. Ein viss Osama bin Laden var ein framståande organisator og finansiell støttespelar for mujahedin; hans kontor kanaliserte pengar, våpen og islamistiske krigarar frå heile verda inn i Afghanistan, med hjelp av regjeringane i USA, Pakistan og Saudi-Arabia. I 1988 skipa bin Laden den no så namngjetne organisasjonen al-Qaida. 

Sovjetunionen trekte styrkane sine tilbake i februar 1989, men heldt fram med å støtte den afghanske regjeringa, leidd av Mohammed Najibullah. Massive mengder støtte frå CIA og Saudi-Arabia til mujahedin heldt òg fram. Etter Sovjetunionen vart oppløyst, vart Najibullah-regjeringa styrta 18. april 1992, da general Abdul Rashid Dostum gjorde mytteri og allierte seg med Ahmed Shah Massoud, som tok kontroll over Kabul og erklærte Afghanistan som islamsk stat.

## Kjelder

*«History of Afghanistan» ved Engelsk Wikipedia

## Referansar
Stavangersk

**Stavangersk** eller **stavangerdialekt** er talemålet som vert bruka i Stavanger, og skil seg noko frå jærmålet i sør.

= Grammatikk =

## Substantiv

### Hankjønn

Hovudregel:

Ein gutt - gutten - fleire guttår - alle guttene

Her lyt ein merka seg at skiljet mellom fleirtalsbøyinga på han- og hokjønnsord kan vera noko uklårt, sidan det etter kvart har vorte nokså vanleg å seia guttår. Å seia guttene er derimot noko uvanleg.

### Hokjønn

Hovudregel:

Ei jenta - jentå - fleire jentår - alle jentene

Ei dør - dørå - fleire dører - alle dørene

### Inkjekjønn

Hovudregel:

Ett hus - huse - fleire hus - alle huså

Ett eple - eple - fleire eplår - alle eplene(/eplå)

## Verb

Alle verb har a-ending i infinitiv.

### Svake verb

**A-verb**:

Å kasta - kaste - kasta - har kasta

Å snofla - snofle - snofla - har snofla (Å snofla = å snubla)

**E-verb**:

Å spela - spele - spelte - har spelt

Å prøva - prøve - prøvde/-te - har prøvd-/t

Det som i skriftspråk er kjend som **J-verba** er utsette for litt meir forvirring, mellom anna av di det ikkje finst j-ar i desse verba på stavangersk. Til dømes heiter det å spørra, tella og velga, og ikkje spørja, telja, velja. 

**Nå-verb**:

Å nå - når - nådde - har nådd

Å spy - spyr - spydde - har spydd

### Sterke verb

Å slida - slide - sleid - har slede

Å kryba - krybe - krøyb - har krøbe

Å brekka – brekke – brakk – har brokke

## Adjektiv

**Ubestemt form eintall:**

Hankjønn: Ein fine hage
Hokjønn: Ei fine jenta
Inkjekjønn: Et fint hus

**Bestemt form eintall - noko meir komplisert enn bokmål/nynorsk:**

Hankjønn: Den fine hagen
Hokjønn: Den fina jentå
Inkjekjønn: Det fina huset

**Fleirtall - alle kjønn har e-ending:**
Ubestemt form: Fine hus
Bestemt form: De fine husene

Uttalen av "fine" i ubestemt form hankjønn og hokjønn eintal har eit anna tonelag enn bestemt form eintal og fleirtal. Dette skuldast at *e*-endinga opphavleg er ein svarabhaktivokal.

## Pronomen

### Personlege pronomen

**Subjektsformer**:

Eintal: Eg, du, han, hu, det

Fleirtal: Me, dåkk(år), di

** Objektsformer**:

Eintal: Meg, deg, seg, han, henna/na, det

Fleirtal: Oss, dåkk(år), seg, di

### Eigedomspronomen

## Spørjeord

**Nynorsk - stavangersk**

Kva - ka

Kvar/kor - kor

Kven - kem/kenn

Korfor/kvifor - koffår/kaffår

Korleis - koss/kossen

= Andre sermerke =

* Blaute konsonantar (p, t, k -> b, d, g i inn- og utljod) 
* Skarre-r 
* Æ-ljoden vert vanlegvis bytt med ein lang e-ljod (sær -> ser, hæl -> hel, bær -> ber)
* Spørsmålsformuleringar til ja/nei-spørsmål byrjar som regel med ordet om (Om du vett ka klåkkå e? Om eg kan få is?).

= Sosiolekt =

Ein sosiolekt av stavangersk er kalla for finstavangersk eller Egenesisk. I denne sosiolekten vert språket lagt om i retning av dansk språk. Døme er *Egenes* i staden for Eiganes, *ikke* i staden for ikkje, *je* i staden for eg, *frem* i staden for fram, *sne* i staden for snø, *gottene* i staden for guttane, *hytten* i staden for hyttå. Denne varianten er særleg erobra i Eiganes-området. Den vert og brukt i andre område for å skilla seg ut frå den proletariserte del av befolkninga i Stavanger og omegn.
Suldalsvatnet

**Suldalsvatnet** er ein innsjø i Suldal kommune. Vatnet strekkjer seg frå Roalkvam i nordaust, til Suldalsosen i sørvest. Suldalsvatnet har i alle år vore ei sentral ferdselsåre i Suldal. I tidlege tider var det robåtane som prega ferdsla, men i 1885 vart Suldalsdampen sett inn i passasjertrafikk på vatnet. På 1930-talet kom ferja Suldalsporten, som trafikkerte strekninga Nesflaten&ndash;Solheimsvik. I samband med Ulla-Førreutbygginga i 1970- og 1980-åra vart det etablert bilveg langs vatnet, og rutetrafikken vart innstilt. Samstundes blei vatnet regulert med dam ved Suldalsosen, og det blei etablert kraftverk i Hylen.

Suldalsvatnet er også kjent for det gode fiske, og kvart år vert Storaure-festivalen arrangert på Nesflaten.
DS «Suldal»

**[[dampskip|DS]] «Suldal»**, mest kjend under kallenamnet **«Suldalsdampen»**, er eit veteranskip som går i turisttrafikk om sommaren på Suldalsvatnet i Suldal i Rogaland. D/S «Suldal» vart bygd i Stavanger i 1884 og vart sett i drift året etter. Båten måtte då demonterast og fraktast med hest dei 2 mila frå Sand til Suldalsosen.
I 1953 vart skipet bygd om og dampmotoren vart bytta ut med ein semidieselmotor på 60 hestekreftar.
Dampen trafikkerte strekninga Nesflaten&ndash;Suldalsosen i mange år, og var ein viktig del av den aukande turisttrafikken på slutten av 1800-, og byrjinga av 1900-talet.
Båten vart seinare supplert med ferja M/F «Suldalsporten», og gjekk då berre som reservebåt og i skuleruter.
I dag går båten i turistruter på vatnet om sommaren og er ein del av tilbodet ved bygdetunet Kolbeinstveit. Båten tek kvar laurdag ein runde der den kjende fjellformasjonen Suldalsporten er den store attraksjonen.
Streik

**Streik** er når arbeidstakarar går til felles arbeidsnedlegging. Dersom partane ikkje vert samde om ein avtale kan arbeidstakarane streike, eller nekte å jobbe, til visse krav vert innfridde. Streik vart fyrst viktig under den industrielle revolusjonen, då fabrikkane og gruvene var avhengige av store mengder arbeidskraft. I dei fleste land vart streik snarleg gjort ulovleg ettersom fabrikkeigarane hadde langt meir politisk makt enn arbeidarane. Dei fleste vestlege land legaliserte delvis streik seint på 1800-talet eller tidleg på 1900-talet.

Streik har òg vorte brukt for å tvinge myndigheitene til å endre politikken og til og med å styrte makthavarane. Eit kjent døme er streiken på verftet i Gdansk leia av Lech Walesa. Streiken var viktig i kampen for politisk endring i Polen, og var eit viktig steg mot fallet av dei kommunistiske riksstyra i Aust-Europa.

Streiketaktikk har ei lang historie. Mot slutten av det 20. egyptiske dynastiet, under Farao Ramesses III for rundt 3 500 år sidan, organiserte arbeidarane på den kongelege nekropolisen (dødsby) den fyrste kjende streiken, eller arbeidaropprøret, i historia. Grunnen var mangel på kvitlauk, som arbeidarane brukte for å betre uthaldet og den generelle helsa si. Hendinga vart nedskriven i detalj på papyrus, som er bevart og no er i Torino. 

Lover, forskrifter eller arbeidsavtalar regulerer kva streikar som er lovlege og kva for nokre som er ulovlege. Dei tilsette får normalt ikkje løn under ein streik, men kan verte finansierte frå ein streikekasse.

## Sjå òg
* Generalstreik
* Lockout
* Streikebryteri
* Streikekasse
* Direkte aksjon

## Referansar
Nordisk ministerråd

**Nordisk ministerråd** (skipa i 1971) er eit samarbeidsorgan for dei fem nordiske regjeringane og heimestyret på Færøyane, Grønland og Åland. Alle fagministrane har jamleg møter i rådet. Ordførarrolla - som varer eitt år av gongen - sirkulerer mellom landa. Det overordna ansvaret ligg hos statsministrane, men i praksis er ansvaret delegert til dei nordiske samarbeidsministrane og Nordisk samarbeidskomite.

## Medlemsland
* 
* 
* 
* 
* 

*Sjølvstyrte område:*
* 
* 
* 

## Generalsekretærar

## Bakgrunnsstoff
* Om nordisk ministerråd
Kublai khan

**Kublai khan** () var den femte storkhanen av Det mongolske riket og grunnleggjaren av det mongolske Yuan-dynastiet i Kina. Han vart fødd omkring 1215, og døydde i 1294. 

Kublai var den fjerde sonen til Tolui (den andre sonen hans med Sorghaghtani Beki), og soneson av erobraren Djengis Khan. 

På 1250-talet var Kubla statthaldar i det nordlege Kina for den eldre broren sin Møngke. Etter at Møngke khan døydde i 1259 blei Kublai utropt til storkhan etter han, men måtte først overvinna den yngre broren sin Ariq Böke, som også hadde blitt utropt til khan. Kublai sigra over Ariq Böke, som underkasta seg han, i 1264. Dette markerte likevel byrjinga på splid over makta i riket. 

Det mongolske riket strekte seg frå Stillehavet til Svartehavet, og frå Sibir til dagens Afghanistan, men i røynda herska Kublai over Kina og Mongolia. Som khagan hadde han påverknad over Ilkhanatet og i mykje mindre grad Den gylne horden i vest. 

I 1271 skipa han formelt Yuan-dynastiet (*Da Yuan*, 'mektig opphav') og utropte hovdstaden sin som Dadu ('mektig hovudstad') eller Khanbalik, seinare kjend som Beijing.
Kublai sameinte eit Kina som hadde vore delt sidan Tang-dynastiet fall i 907.

 
Det kinesiske riket vart erobra frå sør og Kublai styrta der dynastiet Song; men forsøket hans på å gjera seg til herre over Japan frå Korea (dei mongolske invasjonane av Japan), og angrepet hans på Java mislukkast. Han førte òg krig i Burma og Vietnam og underla seg Tibet. I Kina heldt han eit strålande hoff, som Marco Polo gjesta 1275-1292, og han var opptatt av såvel handel, næringar og samferdsle som lærdom. Kublai bad i byrjinga av regjeringstida si paven om å sende europeiske misjonærar, men gjekk sidan over til buddhismen.

## I kulturen
Den engelske romantiske poeten Samuel Taylor Coleridge brukar Kubai Khan sitt Xanadu som utgangspunkt for eitt av dei mest kjende dikta sine, «Kubla Khan». 

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kublai Khan|Kublai Khan]]» frå ,  den 4. juni 2006.*  


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kublai Khan|Kublai Khan]]» frå ,  den 8. november 2019.* 
*** oppgav desse kjeldene:* &nbsp;
 
;Bibliografi

* 
* 
* Chan, Hok-Lam. 1997. "A Recipe to Qubilai Qa'an on Governance: The Case of Chang Te-hui and Li Chih". Journal of the Royal Asiatic Society 7 (2). Cambridge University Press: 257–83. jstor
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Angkor Vat

**Angkor Vat** (khmer 'tempelet i Angkor') er det mest kjende tempelet i ruinbyen Angkor i det nordlege Kambodsja, og det einaste tempelet på staden som har vore ein viktig religiøs samlingsstad sidan det blei bygd. Angkor Vat er eit typisk døme på klassisk khmer-arkitektur, som blir kalla *Angkor Vat-stilen*. Saman med resten av Angkor blei det sett på UNESCO-lista over verdas kulturarv i 1992.

## Historie
Tempelkomplekset blei bygd av kong Suryavarman 2. (1113–1150) som ein hinduisk heilagdom for guden Visjnu. På 1300- eller 1400-talet blei tempelet gjort om til ein theravada-buddhistisk heilagdom, noko det meir eller mindre fortsette å vere heilt fram til i dag, sjølv om resten av Angkor blei fråflytta på 1500-talet. 

## Tempelbygningen
Tempeleområdet er omkransa av ei vollgrav og ein yttermur. Hovudbygningen inneheld galleri med steinrelieff rundt dei indre gardane, der det er basseng (utan vatn), og den sentrale bygningen, der dei fem tårna står. Hovudinngangen er frå vest, og dit kjem ein via ei lang bru over vollgrava til hovudporten i yttermuren.

Tempelet skulle vere ei framstilling av det hinduiske universet. Det midtre tårnet var det heilage fjellet Meru, yttermurane var berga som omkranser verda, og vollgrava havet utanfor desse igjen.

## Bakgrunnsstoff
Bent Hamer

**Bent Hamer** () er ein norsk filmregissør, forfattar og produsent fødd i Sandefjord.

Hamer studerte film teori og litteratur ved Stockholms universitet og Stockholms filmskole. I tillegg til spelefilmane hans har han skrive og vore instruktør for fleire kortfilmar og dokumentarar. Den første langfilmen hans, *Eggs* fekk blant anna pris for beste nykomar på Cannes filmfestival og kritikarprisen på Toronto filmfestival i 1995.

Hamer er grunnleggjar og eigar av BulBul Film Association, som vart etablert i Oslo i 1994.

## Filmar
Langfilmar:
* 1995 *[[Eggs]]*
* 1998 *[[En dag til i solen]]*
* 2003 *[[Salmer fra kjøkkenet]]*
* 2005 *[[Factotum]]*

Kortfilmar:
* 1989 *Makrellen er kommen*
* 1990 *Happy Hour* | *Søndagsmiddag*
* 1992 *Stein*
* 1993 *Applaus*
* 1995 *Bare kødd*

Dokumentarar:
* 1994 *Mot til verdighet*
* 2001 - 2005 *Norge erobreren* -del av dokumentarserie

## Prisar og utmerkingar
*Filmkritikerprisen 1996 for *Eggs*
*Filmkritikerprisen 2004 for *Salmer fra kjøkkenet*
*Aamotstatuetten i 2004
*Den gylne svane: Beste regissør (*Factotum*) (2005)
*Filmkritikerprisen 2008 for *O'horten*
*Amandakomiteens ærespris i 2013
Døv

**Dauvskap**, det å vera **døv** eller **døvhøyrd**, vil seia at ein har så stor høyrslehemming at ein høyrer så godt som ingenting.

På verdsbasis er grovt rekna 1 av 1000, eller 0,1%, døve. Dette talet er høgare i utviklingsland der innbyggjarane har dårlegare tilgang på medisinsk hjelp. Døve kommuniserer med andre ved hjelp av teiknspråk eller å lesa på leppene og artikulera lydar, eller skriva. Dei alle fleste døve er eldre menneske som utvikla tilstanden etter at dei avslutta skolegangen, og må derfor læra seg desse evnene som vaksne. 

Medan høyreapparat ikkje kan hjelpa dei som er heilt døve, kan cochleaimplantat, som stimulerer høyrselsnerva direkte, vera til hjelp.

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia
* Svensk Wikipedia
Aisja

**Aisja bint Abu Bakr** (arabisk عائشة `ā'isha, 'ho som lever') var ei av konene til profeten Muhammed. Ho er ein viktig og omstridd person innan muslimsk historie, mellom anna fordi ho stod imot Ali ibn Abi Talib som blir sett på som den første imamen av sjiamuslimar.

Aisha ha vorte gift med profeten då ho var 6 eller 7 år gammal. Ekteskapet skal ha vorte fullbyrda då ho var 9 år gammal. Ho var yndlingskona til profeten, sjølv om aldersforskjellen dei imellom var meir enn 40 år.

## Kjelder
Timur Lenk

**Timur Lenk** () var ein tyrkisk herskar og grunnleggjaren av Timuridedynastiet. Han var også kjend som **Timur den halte**. Den eigentlege forma av namnet hans var **Timur-i Lenk**, som i Europa tidvis er blitt til **Tamerlane**.

## Bakgrunn
Timur Lenk var fødd i Kesh (no Shahrisabz) eit stykke sør for Samarkand i dagens Usbekistan. Han høyrde til Barlas-stammen, ein tyrkisk stamme. Sjølv hevda han at han stamma frå Djengis Khan, den mongolske herskaren, men dette er omdiskutert. Frå 1369 var han emir i Samarkand – eit av dei viktigaste ikkje-osmanske tyrkiske rika på den tida. Gjennom ei rekkje felttog la han store område under seg: Armenia, Afghanistan, Hindustan (Nord-India), Syria og Mesopotamia.

Kort tid etter at Timur døydde gjekk riket i oppløysing. Han kjempa blant anna mot den osmanske sultanen Beyazid og vann etter bitre kampar i 1402.

I Vesten har Timur heilt frå den tida han levde vorte skildra som en barbar, ein som er vond, lite sivilisert og øydeleggjande. Heller ikkje i Iran eller i Det osmanske riket blei han positivt omtala. Dette skuldast truleg krigane han førte mot Det osmanske riket. Men i dag har forskarane eit meir nyansert bilde av og eit meir objektivt syn på Timur Lenk. Både i den tyrkiske og i den islamske verda er han positivt omtala no. Også mange europeiske og amerikanske forskarar har begynt å fokusere på dei positive eigenskapane hans.

Ifølgje lokal tradisjon skal Timur ved sin død ha sagt at dersom nokon uroar grava hans, så skal dei bli ramma av ein grufull lagnad.

Timur Lenk var tippoldefar til Babur, som grunnla Mogulriket i India.

## Kjelder

* 
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Timur Lenk|Timur Lenk]]» frå , den 4. juni 2006.* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Timur|Timur]]» frå , den 22. mars 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
Smiley

Ein **smiley** er eit stilisert ansikt som i utgangspunktet smiler, men som har kome med mange forskjellige uttrykk etterkvart. På Internett viser *smiley* som regel til eit uttrykksikon skrive med skriftteikn.
400-talet fvt.

< **400-talet fvt. (f.Kr.)** > såg byrjinga av ei stordomstid for gresk kultur, med ei kulturell og politisk stordomstid for Aten og andre greske byar. Utviklinga av klassisk gresk filosofi som la grunnlaget for seinare europeisk tenking.

Persarriket var også mektig, og Hellas blei invadert av riket to gonger under Persarkrigane, men kom ikkje under persisk kongedøme. 

Religionsgrunnleggjaren Gautama Buddha levde truleg i dette hundreåret.

## Hendingar
* Demotisk blei den viktigaste skrifttypen i det gamle Egypt.

* 499 f.Kr: Persarkrigane tok til med det joniske opprøret mot Persarriket, starta av Aristagoras, leiaren av Milet.
* 490 f.Kr: Darius av Persarriket sende ein hær over Egearhavet mot Aten og Eretria som straff for at dei hadde støtta greske opprørarar i Vesle-Asia i 499 f. Kr. Eretria blei plyndra og brunnen, men Aten blei redda i Slaget ved Marathon. Bodberaren Philippides skal ha sprunge fire mil til Aten med bodskapen «Νενικήκαμεν» (nenikekamen, 'vi vann'), før han fall saman og døydde.
* 447 f.Kr: Bygginga av Parthenon i Aten tok til
* 447 f.Kr: Atenarane vert drivne ut av Viotía etter slaget ved Koroneia. Det peloponnesiske forbundet og det atenske sjøforbundet inngår ein fredsavtale som skal vara i 30 år.
* 447 f.Kr: Akhaios av Eretria framførte det første stykket sitt.
* 431 f.Kr: Peloponnesarkrigen tok til.
* 412 f.Kr: Alkibiades forhandla fram ein allianse mellom Sparta og Persia men mista støtte i Sparta og gjekk over til persarane.
* 412 f.Kr: Atenarane røysta for å bruka dei siste midla sine til å bygga ein ny flåte.
* 412 f.Kr: Den ionske byen Klazomenai (latin *Clazomenae*, moderne tyrkisk *Kelisinan*) gjorde opprør mot Aten men blei overvunnen.
* 412 f.Kr: Euripides skreiv skodespelet *[[Elektra]]*.
* 404 f.Kr: Peloponnesarkrigen tok slutt då Aten kapitulerte for Sparta.
* 404 f.Kr: Artaxerxes II blei keisar i Persarriket etter faren Darius II
* 404 f.Kr: Amyrtaios erklærte seg sjølv konge av Egypt i opprør mot dei persiske herskarane. Dette er rekna som slutten på det tjuesjuande egyptiske dynastiet.

## Viktige personar

* Pythagoras frå Sámos, gresk matematikar (582-496 f.Kr.)
* Gautama Buddha, grunnleggjaren av buddhismen (ca. 563-483 f.Kr.)
* Konfutse, grunnleggjaren av konfusianismen (551-479 f.Kr.)
* Aiskhylos av Aten, gresk skodespelforfattar (525-456 f. Kr.)
* Darius I av Persarriket (regjerte 521-485 f.Kr.)
* Sofokes av Aten, gresk skodespelforfattar (496-406 f.Kr.)
* Perikles av Aten, gresk politikar (ca. 495-429)
* Herodot av Halikarnassos, gresk historikar (rundt 485 f.Kr.)
* Evripides av Aten, gresk skodespelforfattar (ca. 480-406 f.Kr.)
* Sokrates av Aten, gresk filosof (470-399 f.Kr.)
* Aristofanes av Aten, gresk skodespelforfattar (ca. 446-385 f.Kr.)
* Darius II av Persarriket, styrte 423-404 f.Kr.
* Zengzi, student av Konfutse (505-436 f.Kr.)
Tjuknehøvel

Ein **tjuknehøvel** er ein maskin som vert nytta for å høvla material (tre) ned til ynskt tjukn. Maskinen er svært vanleg i trevareindustrien.

## Slik fungerer ein tjuknehøvel

Tjuknehøvelen fungerer slik at du matar materiala inn i den eine enden, deretter vert dei høvla inni maskinen, før dei kjem ut på den andre sida.

### Tjukneinnstillinga

Maskinen kan stillast inn på ulike tjukner ved å heva eller senka bordet som materiala vert mata inn på. Sjølve utføringa av dette kan variera frå maskin til maskin, men dimensjonen kan lesast av på ein skala. Vel å merka lyt ein ikkje høvla bort meir enn 2-3 millimeter om gongen. Skal ein høvla ned meir lyt ein heller senda materiala gjennom maskinen fleire gonger.

### Framdrift

Materiala vert førte gjennom maskinen med framdriftsvalsar. Over materiala syter innmatingsvalsen og utmatingsvalsen for å få materiala inn og ut av maskina, medan undervalsane i sjølve bordet syter for at friksjonen vert minst mogleg.

### Stabilitet

For at materiala ikkje skal klapra eller vibrera, er tjuknehøvelen utstyrt med to trykkføter. Ein framfor kuttaren og ein bakfor. Dei står tett inntil kuttarhovudet, og fungerer dimed òg som sponskjermar.

### Skjeringa

Sjølve høvlinga er det kuttaren som står for. Kuttaren er rund, og kan ha 2-4 stål. Høvlinga skjer ved at kuttarhovudet roterer, og dimed vert trevirket høvla når ståla tek nedi materialet.
Jo Strømgren

**Jo Strømgren** () i Trondheim) er ein norsk dansar og koreograf frå Trondheim.

Strømgren studerte ved Statens Balletthøgskole og vart uteksaminert i 1993. Strømgren var tilknytt ensemblet Carte Blanche 1996/97, og danna Jo Strømgren Kompani i 1998 med Agnes Kroepelien. Kompaniet har sidan turnert i over 35 land verda over. Strømgren er koreograf og kunstnarisk leiar for kompaniet.

## Utvalde produksjonar

* *[[A Dance Tribute to the Art of Football]]*
* *[[Maskuline mysterier]]*
* *[[Bindingsverk]]*
* *[[10 år etter]]*
* *[[Et guttehjem]]*
* *[[Gorri-gorri]]*
* *[[The Arrival]]*
* *[[There]]*
* *[[The Pianist]]*
* *[[Welcome to the Faroe Islands]]*
* *[[Tok Pisin]]*
* *[[The Department]]*
* *[[The Hospital]]*
* *[[The Convent]]*

* Verka *Bindingsverk* og *10 år etter* gjorde Strømgren fortent til Heddaprisen i open klasse i 1999. I 2001 fekk kompaniet til Strømgren også Heddaprisen i klassen *Beste oppsetning* for *There*.

## Kjelder
* Store Norske Leksikon -- Jo Strømgren
* Jo Strømgren Kompani
* Store Norske Leksikon om Strømgren.
Eurovision Song Contest 2005

**Eurovision Song Contest 2005** vart helde i Kiev i Ukraina 21. mai 2005. 
Dette var den 50. gongen det vart arrangert Eurovision Song Contest. Finalen dette året vart vunnen av den svenskfødde grekaren Helena Paparizou med songen «*My Number One*». Det innebar at Eurovision Song Contest 2006 skulle haldast i Hellas. Noreg vart representert med Wig Wam som framførte songen «*In My Dreams*». 

## Bidraga
### Semifinalen
I semifinalen deltok 25 land: Dei ti dårlegaste plasserte landa frå finalen i 2004 og dei tolv landa som ikkje kvalifiserte seg frå semifinalen i 2004. I tillegg deltok debutantlanda Bulgaria og Moldova samt Ungarn som kom tilbake etter sju års fråvær.

### Finalen
I finalen deltok 24 land: «deI fire store» (Frankrike, Storbritannia, Spania og Tyskland), dei ti beste landa frå semifinalen og dei ti beste landene frå finalen i 2004. 

## Sjå òg
* Junior Eurovision Song Contest 2005

## Kjelder
Eurovision Song Contest 2004

**Eurovision Song Contest 2004** vart halde i Istanbul i Tyrkia 15. mai 2004. 
Dette var den 49. gongen det vart arrangert Eurovision Song Contest. Finalen dette året vart vunne av ukrainske Ruslana Lizjitsjko med songen «*Wild Dances*». Det innebar at Eurovision Song Contest 2005 skulle haldast i Ukraina. Noreg vart representert med Knut Anders Sørum som framførte songen «*High*», og kom på siste plass.

## Bidraga
### Semifinale
Semifinalen vart arrangert onsdag 12. mai 2004. Dei ti beste songane kvalifiserte seg til finalen laurdag 15. mai 2004. Land markert med rosa, kvalifiserte seg til finalen.

### Finale

Finalen vart arrangert laurdag 15. mai 2004. 24 land deltok i finalen: «dei fire store» (Frankrike, Storbritannia, Spania og Tyskland), dei ti beste landa frå semifinalen og dei ti beste landa frå finalen i 2003. Under er resultatet fra finalen:

## Sjå òg
* Junior Eurovision Song Contest 2004

## Referansar

## Kjelder
Aleksander den store

**Aleksander den store** (fødd i Pella 20-30 juli, 356 fvt., død i Babylon 10. juni 323 fvt.) var konge av Makedonia. Dei greske bystatane var alt samla under far hans, Filip II av Makedonia. Aleksander den store erobra Persia, Egypt og ei rekkje andre kongedømme. Han nådde heilt fram til det nordlege India. Erobringane førte til ei rask spreiing av gresk kultur til fleire kontinent. 

## Bakgrunn
Alt som gut deltok Aleksander i Filip sine kampar for å få makta i Hellas, men kom i strid med far sin, som hadde sett Aleksander si mor til sides som dronning. Etter at Filip hadde vorte myrda i 336 fvt. tok Aleksander straks kongemakta, styrkte herredømmet sitt i Hellas, og knuste blant anna bystaten Theben (Thíva) heilt då dei sette seg imot han. 

## Felttog

Størstedelen av Aleksander si regjeringstid – frå 334 fvt. – gjekk med til det store felttoget hans mot Persia. I tre slag, Granikos 334 fvt., Issos 333 fvt. og Gaugamela 331 fvt., slo makedonarane under leiing av Aleksander dei persiske hovudhærane, og etter dette braut riket saman, og den siste persiske kongen vart myrda under flukten. I pausane mellom framrykkingane gjorde Aleksander også erobringar på andre frontar, blant anna av Fønikia under stort blodspille i 332 fvt. og Egypt 332-331. 

Etter den endelege sigeren over persarane vart Aleksander utnemnd til storkonge, og arbeidde for å styrkje makta si. Han heldt likevel fram med felttoget heilt til det nordlege India, der eit trugande mytteri tvinga han til å avbryte vidare framrykking. Tilbake i Persia bringa han orden i administrasjon og styre og kvalte eit byrjande mytteri hos eigne soldatar. Under planlegginga av ein ny ekspedisjon døydde han med eitt, kanskje av òv-drikking eller ein feber. 

På høgda av makta si omfatta Aleksander sitt rike – bortsett frå Hellas – det noverande Egypt, Syria, Libanon, Israel, Jordan, Tyrkia, Irak, Iran, Afghanistan og Pakistan. Som eineherskar gjorde han mykje for å passe inn i dei ulike kulturane og la seg hylle som gudefyrste av dei lokale folkeslaga. Om dette var ein freistnad på å skapa tverrkulturelt samhald om herskaren, eller berre var uttrykk for eiga maktlyst, er ikkje klårt. Dessutan tok han i stort omfang lokale offiserar og stormenn inn i tenesta si, om dei synte seg lojale. Kursen hans var ikkje populær hos dei makedonske landsmennene hans – dei meinte at han svikta sin eigen bakgrunn. Aleksander gjennomførte òg ein hektisk aktivitet med omsyn til grunnlegging av byar. 

Etter Aleksander sin død braut riket saman ganske raskt, på grunn av strid mellom makedonske generalar som alle ville vera arvtakarane hans. 

Aleksander synest å ha vore ein dristig og energisk hærførar som nådde store resultat, men viste seg òg omsynslaus i krig og despotisk overfor undersåttane sine, etter kvart som makta hans auka.

## Namn
Dei greske namna til Aleksander den store er  *Aléxandros o Mégas* (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας), *Mégas Aléxandros* (Μέγας Aλέξανδρος) eller  *Aléxandros o Trítos ho Hellēn Makedōn* (Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Ἕλλην Μακεδών).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Alexander den store|Alexander den store]]» frå ,  den 4. juni 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Kvinnheradguiden.no

**Kvinnheradguiden.no** var ein nyhendeportal for Kvinnherad. Portalen vart starta i 1996, då to kvinnheringar bygde opp ei liste med oversikt over e-postadresser til kvinnheringar. Etter nokre år fekk portalen domenenamnet **Kvinnheradguiden.no** og innhaldet utvida seg til å omhandle nyhende, kultur, tradisjon og historie frå Kvinnherad kommune. Sidan vart det òg eit biletarkiv med bilete frå kommunen tekne av brukarane.

No (mars 2010) er www.kvinnheradguiden.no parkert, og det eksisterer ikkje lenger noka heimeside for denne adressa.
Segling

**Segling** er ein sport med lange tradisjonar i kyst og sjøfartsnasjonen Noreg, og det har den vore i uminnelege tider. Som sport kan segling utøvast anten som ein individuell idrett, oftast assosiert med jollesegling, brett og solosegling, eller som ein lagidrett gjerne med kjølbåtar der ein har eit mannskap som arbeider saman mot felles mål. Den største kjølbåtklassen i Noreg i dag er Albin Express med meir enn 100 aktive båter omkring i landet.

Norges Seilforbund vart stifta 1. februar 1970 under eit konstituerande seglting i Oslo Militære Samfunn. Seglsporten vart likevel utført i lang tid før stiftinga av forbundet, og det finst nedteikningar som viser at dei fyrste seglregattaene i Noreg fann stad heilt attende til 1850-åra. Dei fyrste seglforeiningane vart stifta på 1860-talet. Kongelig Norsk Seilforening fungerte som landsforbund til Norges Seilforbund vart stifta. Kong Harald, då kronprins, var den fyrste formannen i forbundets og 37 seglforeiningar var tilslutta forbundet i 1970. 

Jollesegling er den aktiviteten som trekkjer til seg flest ungdomar. Dei byrjar med Optimistjolle dei fyrste åra (fram til dei vert 15), og deretter Zoom8, Europajolle, Laser eller Laser Radial dersom ein ynskjer å segle einmannsjolle, 29-ar dersom ein ynskjer å prøve seg i tomannsjolle. I desse klassane vert det segla noregscupar. Dette er regattaer som vert segla overalt i Noreg (ulike stader kvar gong) og som samanlagt tel som uttak til internasjonale mesterskap som VM, EM eller JNoM (Junior Nordisk Mesterskap).

Norges Seilforbund er tilslutta Norges Idrettsforbund og Norges Olympiske Komité, Skandinavisk Seilforbund, European Sailing Federation (Eurosaf), International Foundation for Disabled Sailing (IFDS) og International Sailing Federation (ISAF). Segltinget er den øvste myndigheita til forbundet og det vert arrangert annakvart år. Der vert det valt styre og komitéar for ein toårsperiode. Seglforbundet har tilslutta i overkant av 100 seglforeiningar, 14 særkrinsar og om lag 30 klasseklubbar. Til saman har seglforbundet om lag 23&nbsp;000 medlemmer. Administrasjonen har sine kontor i Idrettens Hus på Ullevål Stadion og har fire fast tilsette personar i tillegg til to landslagstrenarar.

## Omgrep nytta innan segling
* **Duke**: å fange inn eit segl og legge duken fint på rå eller bom.

## Båttypar
Eintypeklassar (alle seglar lik båt) som vert segla i Noreg (alfabetisk rekkjefylgje):
* Albin Express
* Andunge
* BB11
* Drake
* E-jolle
* First Class 8
* Færdersnekke
* Grimstadjolle
* H-båt
* Hobie Cat
* Knarr
* Kragerøterne
* Laser
* Laser Radial
* Melges 24
* Optimist
* Princess
* Snipe
* Soling
* X99
* Yngling
* Zoom8
* 11-meter
* 12.5 kvm
* 2.4mR
* 49-ar

## Kjelder

## Sjå òg
*Regatta (seglingskonkurranse)
Ale Möller

**Ale Möller** () er ein svensk musikar, komponist og multiinstrumentalist. 

Ale Möller spelar mellom anna fløyte, sekkepipe, trekkspel og fleire ulike strengeinstrument, først og fremst mandola og bouzouki. Han byrja som jazztrompetist, men har seinare fokusert utelukkande på folkemusikk, og er i dag ein av Sverige og Norden sine mest kjente og allsidige folkemusikarar.

Möller lærte å spele bouzouki i Hellas, der han i spelte i Neo Minore sitt orkester i tre år, som ofte vart dirigert av den kjende komponisten Mikis Theodorakis. Etter at han drog heim til Sverige for å konsentrere seg fullt og heilt om svensk folkemusikk heldt han fram med å bruke bouzoukien, og utvikla ein eigen spelestil og ein tilnærmingsmåte for å akkompagnere den tradisjonelt feledominerte spelemannsmusikken. Han har i dei seinaste åra gått over til å bruke ein spesialtilpassa variant av strengeinstrumentet mandola, utvikla i samarbeid med instrumentmakaren Christer Ådin. 

Möller har mange musikalske prosjekt, blant anna trioen Frifot, der han samarbeider med songaren Lena Willemark og felespelaren Per Gudmundson. Han har gitt ut fleire plater på plateselskapet ECM, med prosjektet Nordan. Det nyaste prosjektet hans, Ale Möller Band gav ut plata *[[Bodjal]]* i 2004. Möller har òg jobba mykje med norsk folkemusikk, og samarbeider med hardingfelespelaren Gunnar Stubseid frå Setesdal. Saman gav dei ut plata *[[Reisaren]]* i 1997.

## Kjelder
Ånon Egeland

**Ånon (Odd) Egeland** () i Oslo) er ein norsk musikar og pedagog, cand.mag. ved Universitetet i Oslo. Han er mest kjend som spelemann på hardingfele, munnharpe og fløyte (mellom anna beinfløyte, sjøfløyte, dobbel seljefløyte). Han er særleg kjend for si omfattande kunnskap om folkemusikken i Agder, og har lært av spelemenn som Andres K. Rysstad, Sigurd Fjeldstad, Trygve Eftestøl og Salve Austenå. Fleire av slåttane han har lært og ført vidare har gått inn i repertoaret til yngre spelemenn, og han har ein særleg høg status i det svenske folkemusikkmiljøet.

Han har fleire plateutgjevingar, konsertar og studioinnspelingar bak seg, og vann Spellemannprisen i 1977.
I ein kvartett med Svein Westad, Rune Martinsen og Hallgrim Berg turnerte han med verket
*Partita for fire munnharper* av Arne Nordheim (2004).

Egeland var sentral i etableringa av folkemusikklinja på folkehøgskolen i Fagernes, der han også underviste (1988-96). Han er i dag høgskolelektor ved Høgskolen i Telemark, institutt for folkekultur på Rauland i Vinje.

## Utgjevingar
* *I heitaste slåtten*, med Per Midtstigen, Grappa Musikkforlag LP 1977; Heilo/Grappa CD HCD7071 1999
* *Norske strøk*, med Per Midtstigen, Grappa Musikkforlag, HK7014, 1982
* *For borgere og bønder*, med Hans Olav Gorset, Polygram NKFCD 50025-2, 1989
* *Höök*, med Magnus Gustavsson, Mikael Marin, Susanne Rosenberg and Mads Olovsson. Drone DROCD007, 1995
* *Folk Music from Norway*, m.fl. Grappa Musikkforlag HCD 7078, 1993
* *Musikk fra [[Christopher Hammer]]s tid*, med Lars Klevstrand, Knut Johannesen, L. Solberg o.a. Utgjeven med boka &laquo;Christopher Hammer Norsk Kogebog 1793&raquo;, Hroar Dege Landbruksforlaget, 1994
* *Segner Syng*, med Ragnhild Furholt, Grappa Musikkforlag HCD 7128, 1997
* *Norsk Folkemusikk 2 ([[Agder]])*, Grappa Musikkforlag GRCD4062, 1997
* *Skjemt og sjanti*, med Frode Nyvold, Grappa Musikkforlag HCD 7137, 1998
* *Ånon*, Grappa Musikkforlag HCD 7136, 1999; NorthSide (USA) NSD6037, 1999
* *Slåtter på Vandring*, m.fl. Musikk til «reisande spelemenn», dobbel-CD, 2002
## Utmerkingar
* Spellemannprisen 1977 nominasjon i 1982 og 1990
Opus Dei

**Prelaturet av Den Heilage Krossen og Opus Dei**, best kjent som **Opus Dei** (latin, *Gud sitt arbeid*), er ein romersk-katolsk organisasjon som vart grunnlagt 2. oktober 1928 av Josemaría Escrivá, ein spansk prest som vart kanonisert i 2002 av pave Johannes Paul II.

Opus Dei har omkring 85&nbsp;000 medlemmer i 60 land, med hovudkontor i Roma. Organisasjonen vart gjort til eit personalprelatur av pave Johannes Paul II i 1982.

Medlemsstokken til Opus Dei kan delast i to hovudgrupper, dei såkalla «numeraries» som utgjer 20 prosent og lever i om lag 1700 senter. Desse sentera er kjønnssegregerte og livet her minner mykje om livet i eit kloster, bortsett frå at dei som bur der har vanlege jobbar ute i samfunnet på dagtid, og gjev store delar av løna sin til organisasjonen. Den andre store gruppa «supernumeraries» som utgjer 70 prosent av medlemmene lever «vanlege familieliv», men set av minst to timar om dagen til religiøse studium og arbeid.

Opus Dei er vorte skulda for å vere organisert som ein frimurarlosje, og å ha til hensikt å skaffe den katolske kyrkja den makt den hadde i mellomalderen. Desse skuldingane har mange gonger vorte tilbakeviste av kurien i Vatikanet. Særleg i Belgia, Frankrike og Tyskland har medlemmene mange høge posisjonar. Opus Dei har tidlegare uttrykt ønske om å etablere seg i Noreg, men fekk avslag av dei norske katolske biskopane i 1984 og av presterådet i Oslo katolske bispedømme i 2003. Den nye biskopen, Bernt Ivar Eidsvig, er derimot meir positiv til Opus Dei. Janne Haaland Matlary tilrår òg at Opus Dei får etablere seg i Noreg.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell norsk vevside
* The Ways of Opus Dei - artikkel frå TIME.
* ODAN Opus Dei Awareness Network - støttenettverk for Opus Dei-avhopparar (engelsk)
InnoTown

**InnoTown** er ein konferanse for næringslivet som årleg finn stad i Ålesund. Konferansen fokuserer på innovasjon, idéskaping, strategi og design. Blant tidlegare foredragshaldarar på InnoTown-konferansen er fotografen Oliviero Toscani, Torgrim Eggen, Einar Johan Hareide, Brita Møystad Engseth, Edward deBono, verdas første sivile astronaut, Michael Melvill, og leiarar frå verksemder som Swatch, Nokia og Volvo.

InnoTown er eit privat selskap, grunnlagd i 1998/1999 av Dag Lausund og Cecilie With. Anita Osnes slutta seg til selskapet i 2005. Selskapet samarbeider med Innovasjon Norge om å arrangere den årlege konferansen.

## Bakgrunnsstoff
* InnoTown
Einar Johan Hareide

**Einar Johan Hareide** () frå Hareid på Sunnmøre er ein norsk tidlegare sjefsdesignar for Saab Automobile AB, Sverige, og designer for Mercedes Benz AG i Tyskland. Han stifta Hareide Designmill i januar 2000. Med fleire års erfaring frå bilindustrien, starta Einar Hareide opp eit firma innan industridesign i Noreg. Mellom anna har han vore med på utviklinga av ein serie med brytarar og stikkontaktar for Elko.
Kristian Ottosen

**Kristian Ottosen** () var ein norsk sakprosaforfattar, motstandsmann og byråkrat.

Han vart fødd i Solund i Sogn og Fjordane, men flytta som ung til Bergen. Han tok examen artium (1940). Han kom etter kvart med i Theta-gruppen, som var ei motstandsgruppe i Noreg under den andre verdskrigen. I 1942 vart han arrestert. Han sat i ymse konsentrasjonsleirar. Han sat som Nacht und Nebel-fange i konsentrasjonsleirane Sachsenhausen, Natzweiler-Struthof, Dachau, Ottobrunn, Vaihingen og Neuengamme.

Etter krigen studerte han i Bergen, og vart leiar for Studentsamskipnaden i Bergen. Frå 1950 til 1979 var han leiar for Studentsamskipnaden i Oslo som i 1991 etablerte Kristian Ottosen-prisen. Han var sentral i «Ottosen-komiteen» som stod bak utgreiinga om for etablering av distriktshøgskulane (1969). Ottosen var òg pådrivar for etableringa av Statens lånekasse for utdanning. Han sat som styreleiar i NRK 1972-1979 og Nationaltheatret 1981-1989.

Boka ''Natt og tåke : historien om Natzweiler-fangene'' frå 1989 vart kåra til femte beste sakprosa-utgjeving etter andre verdskrigen i Noreg i emnet krigshistorie i radio-programmet *Faktasjekken* på NRK P2 15.juli 2017. Røystinga var eit samarbeid mellom Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening og NRK.

## Utmerkingar
* I 1994 vart han utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden.
* Arthur Holmeslands pris for sakprosa i 1996
* Som pensjonist skreiv han ei rad grundige dokumentasjonar om norske krigsfangar og fangeleirane. For dette mottok han prisen «Fritt Ords honnør» (2004). 
* Studentsamskipnadens servicebygg ved Universitetet i Oslo, *Kristian Ottosens hus*, er oppkalla etter han.

## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Tekstar om Kristian Ottosen
* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Radioprogrammet ''Faktasjekken'' 15.juli 2017 i NRK P2 : kåring av beste sakprosa-bok i emnet krigshistorie utgitt etter andre verdskrigen. 
* Om Kristian Ottosen i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Hvite busser
*
Demokratiske Sosialistar

**Demokratiske Sosialistar** var eit tidlegare politisk parti i Noreg. Det vart danna i 1973. Det fulle namnet var *Demokratiske Sosialistar AIK*. AIK stod for «Arbeiderbevegelsens informasjonskomité mot norsk medlemskap i EF», som bestod av medlemmer i Det norske Arbeidarpartiet som var mot norsk medlemskap i det som no heiter EU, Den europeiske unionen. Fleirtalet i AIK braut ut av Arbeidarpartiet i 1972, under striden framfor den første folkeavstemminga om norsk EU-medlemskap. 

Demokratiske Sosialistar AIK deltok i stortingsvalet i 1973 som ein del av Sosialistisk Valforbund, saman med SF, NKP og uavhengige sosialistar. DS AIK tok så del i prosessen for å omgjera valforbundet til eitt politisk parti, som da det vart skipa i 1975 fekk namnet Sosialistisk Venstreparti. DS AIK vart oppløyst i 1976, til liks med SF, som avtala i samlingsprosessen. Fleirtalet i NKP ville likevel ikkje vera med, og dette partiet heldt fram som eige parti utanfor SV. 

Demokratiske Sosialistar AIK spela ei viktig rolle i samlingsprosessen som førte fram til skipinga av valforbundet og partiet SV. Utan at desse nei-folka frå DNA hadde brote ut og deltatt i prosessen, ville truleg verken valforbundet eller eit samla venstresosialistisk parti vorte ein realitet, for motsetningane mellom SF og NKP var for store til at eit tosidig samarbeid hadde komme på tale.

Da DS AIK vart danna, vart stortingsrepresentant Berit Ås vald til leiar. Ho vart med det den første kvinnelege partileiaren i norsk historie. Ho vart òg den første leiaren i det samla SV.
Svein Blindheim

**Svein Lavik Blindheim** () på Voss, var ein norsk motstandsmann og offiser. Under andre verdskrig arbeidde han med motstand mot tysk okkupasjon av Noreg. I 1945 fekk han fleire medaljar for innsatsen sin, og vart major. Han er ein av dei høgast dekorerte krigsoffiserane i Noreg. Etter krigen arbeidde han med ymse etterretningsverksemd. Etter kvart vart han kritisk til denne verksemda. I 1978 vart han dømd til fengselsstraff for å ha fortald om norsk verksemd i Finland, knytt til spionasje mot Sovjetunionen. Etter kvart som den kalde krigen utvikla seg, byrja han ope å kritisera NATO og norsk atompolitikk. Blindheim slutta som offiser i det norske forsvaret, og utdanna seg til historikar og lektor. 
Sommaren 2006 vart Blindheim igjen aktuell i samband med at NRK synte ein dokumentarfilm om han. Dokumentarfilmen fekk tittelen *Krigshelt i utakt*. 

## Innsats under andre verdskrigen
Etter det tyske overfallet 9. april 1940 tok han snøgt del i kampane. Med 100 mann, av desse fall 21, kjempa dei mot den tyske overmakta.
Etter kapitulasjonen i 1940 reiste han til Sverige. Frå Sverige kom han seg sommaren 1941 vidare til Skottland via Odessa, Baku, Persia og India.  I Skottland vart han med i britane sitt Norwegian Independant Company no. 1, etter krigen og kalla Kompani Linge. Den 16. april 1943 hoppa han ut i fallskjerm nord for Drammen. Etter dette arbeidde han med å organisera Milorg i Stor-Oslo. 17. november same året vart han arrestert av tyskarane, men greidde å skyta seg ut av situasjonen og kom seg over til Sverige.

## Verkliste
* 1981: *Offiser i krig og fred*, Oslo Det Norske Samlaget ISBN 82-521-2040-7
* 1977: *Nordmenn under Hitlers fane : dei norske frontkjemparane*, Oslo Noregs boklag ISBN 82-522-0362-0
* 2006: "Den lange reisen - et oppgjør med krigen", Oslo Pax forlag
### Bakgrunnsstoff
* "Et oppgjør med vår krigshistorie", kronikk i Dagbladet 3. juni 2006
* Krigshelt i utakt  omtale i Dag og Tid
* Krigshelt i utakt. Fra krigshelt til opposisjonell på http://www.nrk.no
* Overvaka for meiningane  http://www.bt.no

## Sjå òg
* Noreg under den andre verdskrigen
Magnus Matningsdal

**Magnus Matningsdal** () i Hå kommune er ein norsk jurist og domar i Norsk Høgsterett. Han tiltredde som høgsterettsdommar den 11. august 1997.

Matningsdal vart uteksaminert cand.jur. frå Det juridiske fakultetet ved Universitetet i Bergen hausten 1976, vart lic.jur. i 1982 og dr.jur. i 1986. Før han vart tilsett i Høgsterett 11. august 1997 var han mellom anna professor ved Universitetet i Bergen, heradsrettsdomar ved Jæren sorenskrivarembete og førstelagmann i Gulating lagmannsrett. Ved fakultetet i Bergen har han hatt fleire verv, og har drive med undervising innan strafferett og straffeprosess. Han har òg forfatta fleire bøker om rettsvitskaplege emne, i hovudsak innan strafferett og straffeprosess.

## Kjelder
Magnus Matningsdal hos domstol.no, vitja 14. juni 2010

## Bakgrunnsstoff
* 	
* Injuria: Uteksaminert: Magnus Matningsdal