open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Van Allen-belte

**Van Allen-belta** eller **strålingsbelta** til jorda er to torusforma belte med elektrisk ladde partikler, hovudsakleg proton og elektron, som er fanga av magnetfeltet til jorda.

Det indre strålingsbeltet vart påvist 31. januar 1958 ved hjelp av geigerteljaren ombord på den første amerikanske satellitten, Explorer I. Det består for det meste av proton med energi opp mot 600 MeV, og ligg mellom 700 og 6&nbsp;000 km over jordoverflata. Protona i det indre strålingsbeltet oppstår når kosmisk stråling kolliderer med med atom i atmosfæren.

Det ytre strålingsbeltet strekkjer seg frå omtrent 15&nbsp;000 til 25&nbsp;000 km over jordoverflaten. Det består hovudsakleg av elektron, og varierer i intensitet etter solvindtilhøva. Partiklane i det ytre beltet inkluderer òg ion, for det meste proton, men òg ein liten prosentandel alfapartikler og oksygenion.

Van Allen-belta er oppkalt etter den amerikanske fysikaren James Van Allen, som leia utviklinga av dei vitskaplege instrumenta på satellitta Explorer I og Explorer III. Det er påvist tilsvarande strålingsbelte rundt andre planeter og himmellekamar som har magnetfelt sterke nok til å fange opp romplasma.

## Tyding for romfart og satellittar
### Den søratlantiske anomalien

Van Allen-belta ligg symmetrisk med den magnetiske aksen til jorda. Sidan denne ikkje er samanfallande med rotasjonsaksen, er strålinga frå det indre strålingsbeltet sterkast i området rundt Sør-Atlanterhavet og svakast nord i Stillehavet. Dette fører mellom anna til at satellittar som går i ein bane over «den søratlantiske anomalien» er ekstra utsett for stråling.

Hubble-teleskopet var opphavleg utstyrt med seks gyroskop, der berre fire var rekna for bruk ved observasjonar og dei to resterande var reservar. Berre eitt år etter oppskytinga  i 1990 var to av gyroskopa sett ut av spel, delvis på grunn av auka stråling over den søratlantiske anomalien. I dag er berre to av gyroskopa i drift, og Hubble-teleskopet utfører på grunn av den auka risikoen for strålingsskadar ikkje observasjonar når det passerer dette området.

## Menneskeskapte strålingsbelte

9. juli 1962 utførte USA den kjernefysiske prøvesprenginga Starfish Prime høgt oppe i atmosfæren. Prøvesprenginga fann stad 400 km over Johnston Island i Stillehavet, og frigjorde energi tilsvarande 1,4 megatonn TNT. Enkelte av betapartiklane som oppstod etter sprenginga kolliderte med andre partiklar i atmosfæren, og skapte eit glødande lys på himmelen. Andre elektron med høg energi vart fanga opp av magnetfeltet, og danna eit svakt mellombels strålingsbelte som førte til skader på omtrent ein tredjedel av satellittane som fann seg i låg banehøgd.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Strålingsbelte|Strålingsbelte]]» frå ,  den 15. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* 50 år siden Van Allen-beltene ble oppdaget – Norsk Romsenter
* Radiation belts –
Svalbard Rakettskytefelt

**Svalbard Rakettskytefelt** (forkorta **SvalRak**) er utskytingsstasjon for forskingsrakettar ved Ny-Ålesund på Svalbard. Han er eigd og operert av Andøya Rakettskytefelt.

Stasjonen vert driven av Andøya Rakettskytefelt og vart opna 3. november 1997. Investeringane i anlegget var på 7,4 millionar kroner. 20. november 1997 kl 17:30 vart ISBJØRN-1 skoten opp som den første raketten frå stasjonen. Basen har éin oppskytningsrampe med kapasitet til å skyte opp rakettkombinasjonar med vekt opp til 4 tonn. Datanedlasting frå rakettane vert gjort frå mobilt utstyr eller frå SvalSat i Longyearbyen.

Forskinga frå SvalRak er særleg retta mot studium av den øvre polare atmosfæren og fenomen knytt til dagnordlys og polarkløfta. På grunn av plasseringa så langt nord er SvalRak den einaste rakettbasen i veda der ein kan skyte rakettar inn i ein mørk atmosfære midt på dagen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Svalbard Rakettskytefelt|Svalbard Rakettskytefelt]]» frå ,  den 15. juni 2013.*
Suecia antiqua et hodierna

***Suecia antiqua et hodierna*** (latin for ***Det tidlegare og noverande Sverige***) er eit topografisk plansjeverk med koparstikk over Sverige under stormaktstiden. Verket vart utarbeidd av Erik Dahlbergh (1625–1703) og finansiert av den svenske staten. Det kom ut fyrste gongen i 1716.

Verket inneheld 353 plansjar med 469 koparstikk. Hundre av dei syner byar i dåverande Sverige med Österland og riksdelar i det noverande Finland. Andre viser ymse slott, herregardar, kyrkjer m.m. Planen var at verket òg skulle innehalde ein tekstdel.

Arbeidet starta i 1660, då Dahlbergh reiste Sverige rundt for å teikne byar og viktige byggverk. Han fekk kjende kunstnarar til hjelp med teikningane, mellom dei Johan Lithén, gravøren Johannes Aveelen og hoffmalaren David Klöcker Ehrenstrahl.  

Dahlbergh fekk tilsett gravørar frå Frankrike og Holland, og reiste sjølv til Paris for å styre arbeidet. Etter han reiste heim tok Samuel Agriconius (Åkerhielm) over.

Trykkinga av verket tok lang tid og fyrst i slutten av 1720-åra var plansjedelen til ein viss grad eit ferdig bokverk. Det har seinare komme ut i fleire nyutgåver.

## Kjelder
* *[https://suecia.kb.se Suecia antiqua et hodierna]* frå Kungliga biblioteket
Blaker skanse

**Blaker skanse** var ei festning i Blaker i Akershus. Festninga låg på sørsida av Glomma «med bratte bakkar ned mot elva. Skansen vart bygt for å tryggja ferjestaden Blakersund» for norske hærstyrkar.

Fyrste skansen vart bygt i 1665, ombygt i 1683. I perioden 1697-1712 låg skansen utan garnison. Under den såkalla ellevårskrigen (1709-20) kringsette ein svensk hærstyrke skansen, men drog seg tilbake utan å ha angripe. Blaker skanse var nedlagd i perioden 1764-89. Deretter var skansen i bruk til sommaren 1808, då ein svensk styrke tok kontroll over skansen i eit par dagar og øydela han. I 1811 vart skansen sett i stand, og festninga hadde i 1814 600 soldatar frå landevernet. Blaker skanse var lagt ned i 1820, og eigedomen seld i 1893.

## Kjelder

**Norsk Allkunnebok*. II. bandet. 1950
## Bakgrunnsstoff
*
Whistler

**Whistler** er eit atmosfærisk radiofenomen som vert oppfatta som ein plystrelyd (*whistle* på engelsk) med ein jamn fallande tonehøgd. Signalet har veldig låg frekvens (VLF) og har opphav i lynutladingar i atmosfæren. 

Eit lyn sender ut kraftige bølgjer over eit breitt frekvensområde, som lokalt vert oppfatta som støy eller spraking i ein radiomottakar. Ein del av bølgjeenergi når ut til magnetosfæren og blir ført langs magnetfeltlinjene kring jorda til den motsette halvkula. På grunn av dei elektriske eigenskapane til magnetosfæren vil dei høgaste frekvensane flytte seg raskare enn dei lågare frekvensane. Dermed vil bølgjene nå fram til motsette halvkula til forskjellige tider, og dersom ein fangar inn signalet med ein mottakar, vil ein høyre ein plystretone som jamt fell i tonehøgd, frå høge til låge frekvensar. Slike bølgjer vert kalla whistler-mode-bølgjer.

Whistler-signalet seier noko om korleis dei elektriske tilhøva har vore langs vegen dei har gått, og kan derfor seie noko om det nære verdsrommet. 

Whistler-lydar vart truleg høyrt så tidleg som i 1886 på lange telefonlinjer, men den første tydlege skildringa vart gjort av Barkhausen i 1919. I 1953 synte Storey at dei kom frå lynutladingar..

Voyager 1 og 2-sondane oppdaga whistler-liknande aktivitet i nærleiken av Jupiter, noko som indikerte at det var lynutladningar der. 

## Kjelder
* whistler. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/whistler
John Collett Falsen

**John Collett Falsen** () var ein norsk embetsmann og politikar. 

## Familie
Foreldra til John Collett Falsen var stiftamtskrivar Hagbarth Falsen (1791-1836) og Aletta Fleischer (1792-1868). Dei to gifta seg 15.desember 1811. Christian Magnus Falsen og Carl Falsen var to av onklane hans, og besteforeldra var embetsmann og forfattar Enevold Falsen frå København og den norske skodespelaren Henriette (Anna Henrikka Petronelle) Mathiesen. 

John Collett Falsen gifta seg med Henriette Falk i Vang prestegjeld i 1848. Hennar far var sorenskrivar i Vang. 

## Utdanning
*Bergen Katedralskule 1828-1833
*Cand.jur. 1841

## Yrkesliv
John Collett Falsen jobba som prokurator i Nedenes amt frå 1846 til 1849. Etter dette flytta han til Trondheim og jobba som overrettssakfører der ei kort tid før han flytta til Drammen same år. Falsen jobba som prokurator og var ordførar i Drammen i fleire periodar. 

Falsen var amtmann (fylkesmann) i Nordre Bergenhus amt (no Sogn og Fjordane fylke) frå 1861 til 1869. I sitt første år som amtmann budde Falsen i Lærdal, men flytta embetet til Leikanger kommune i 1862. Falsen kjøpte garden Nybø av sorenskrivar Hjort, og når han selde garden vidare til staten året etter vart Nybø embetsgard for amtmannen i Nordre Bergenhus Amt. Amtsstova på Nybø fungerte som administrasjonsbygg fram til 1939, og i 2013, i samband med 250årsjubileet for Sogn og Fjordane fylke, vert amtsstova, det eldste administrasjonsbygget i fylket, restaurert og flytta.

Falsen var stortingsrepresentant for Nordre Bergenhus Amt i periodane 1859-61, 1865-67 og 1869-69, og statsråd frå 1869 til han døydde i 1879. Som statsråd var han i Justisdepartementet (1969-70, 1871-72, 1874-77 og 1878-79), ved statsrådsavdelinga i Stockholm (1870-71, 1873-74 og 1877-78), og var marineminister 1871 og indreminister 1872-73.

## Utmerkingar
John Collett Falsen var Kommandør av St. Olavs Orden, han fekk Storkorset av den svenske Nordstjerneordenen og Storkorset av den danske Dannebrogorden. Ved Uppsala universitetet sin jubileumsfest i 1877 var Falsen utnemnd til juris hedersdoktor.

## Kjelder
*NRK Fylkesleksikon: John Collett Falsen
*Hemnesslekt: Hagbart de Falsen
*Store Norske Leksikon: ''Falsen''
*Terje Bratberg, Store Norske Leksikon: ''Carl Falsen''
*Knut Mykland, Store Norske Leksikon: ''Christian Magnus Falsen''
*Paul Thyness, Store Norske Leksikon: ''Envold De Falsen''
*Nordisk familjebok - Uggleupplagan. 7. Egyptologi-Feinschmecker
*
## Fotnotar
Solstorm

**Solstorm** er eit samleomgrep på ulike reaksjonar i koronaen til sola. Solstormar fører til at store skyer med energirike, elektrisk ladde partiklar vert sende ut i det interplanetare rommet. Ofte er dei følgde av forsterkning av magnetfeltet, røntgenstråling og av auka UV-stråling. Dei kraftigaste partikkelutsendingane skjer i samband med koronautbrot, CME (av engelsk Coronal Mass Ejections) og flares. 

Aktiviteten på sola, og dermed utbrot av solstormer, varierer med ein 11-årsperiode. Ein registrerer periodisiteten lettast i førekomst av solflekkar fordi mengda solflekkar kan gje eit mål på solaktiviteten.

Når partikkelskyer og stråling i ein solstorm treff jorda, vil det gje opphav til straumar og forstyrringar av magnetosfæren, polarlys, magnetiske stormar og forstyrringar i ionosfæren. Solstormar vil òg kunne påverke tekniske installasjonar i rommet og på bakken. Romvêrvarsling er eit forsøk på å føresjå verknadane av solstormane i den ytre jordatmosfæren. 

## Sjå òg
*solvinden 
*solaktivitet

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Karbonnanorøyr

**Karbonnanorøyr** eller berre **nanorøyr** er ei sylinderforma form av grunnstoffet karbon, utvikla av eit samanrulla grafén og som utgjer ein del av nanoteknologien. 

Dei er berre nokon nanometer i diameter, men fleire tusen nanometer lange. Nanorøyr av karbon er sterkare enn noko anna kjent stoff og lettare enn aluminium. Dei kan bøyast og blir opp att retta utan å ta skade og leie opptil 1000 gonger meir straum enn ein vanleg koparleidning. 

Fleirvegga nanorøyr (MWNT) dannast ved å deponere hydrokarbon i gassfase på ein katalysator. Enkeltvegga nanorøyr (SWNT) dannast når karbon og ein katalysator samstundes blir leia inn i ein lysboge i edelgassatmosfære. 

## Kjelder
* nanorør. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/nanor%C3%B8r
George FitzGerald

**George Francis Fitzgerald** () var ein irsk fysikar. 

Frå 1881 var han professor i Dublin. Fitzgerald er kjent for arbeid innan elektrodynamikken. Han framsette i 1893 hypotesen om at ein lekam i rørsle blir forkorta i rørsleretninga og forklarte med det Michelson-eksperimentet. Hypotesen var allereie 10 år tidlegare framsett av Hendrik Lorentz, og fenomenet, som er i samsvar med relativitetsteorien, blir difor kalla Lorentz–Fitzgerald-kontraksjon eller berre Lorentz-kontraksjon.

## Kjelder
* George Francis Fitzgerald. (28.02.2013) I Store norske leksikon. 

## Bakgrunnsstoff
Graviton

**Graviton** er i fysikk ein hypotetisk elementærpartkkel som formidlar gravitasjon innanfor ramene til kvantefeltteori. Om han finst er gravitonet venta å vere masselaust (fordi gravitasjonskreftene verkar å ha uendeleg rekkevidd) og må vere eit spinn-2-boson. Spinnet kjem av at kjelda til gravitasjonen er stress-energi-tensoren, ein andregrads tensor. I tillegg kan det visast at alle masselause spinn-2-felt ville gjeve ein kraft som ikkje kan skiljast frå gravitasjonen. Dette indikerer at om ein oppdagar ein masselaus partikkel med spinn 2, så må det vere gravitonet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Graviton|Graviton]]» frå ,  den 15. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Gunnar Nordström

**Gunnar Nordström** () var ein finsk fysikar.

Han tok doktorgraden i 1909 ved Helsingfors universitet og var dosent der frå 1910 til 1918. Han vart professor ved Tekniska högskolan i Helsingfors 1918–23. 

Nordström målbar i 1913 ein ny gravitasjonsteori og i 1914 ein sameint teori for elektromagnetisme og gravitasjon ved å innføre ein ny romleg dimensjon, og så nytte ein gravitasjonsteori på det femdimensjonale tidrommet. Desse ideane vart seinare vidare utvikla av tyskaren Theodor Kaluza og svensken Oskar Klein. Seinare medverka Nordström til utviklinga av teorien til Albert Einstein og gjorde òg viktige arbeid innanfor elektrisitetslæra.

## Kjelder
* Gunnar Norström. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Gunnar_norstr%C3%B6m
Hafele–Keating-eksperimentet

**Hafele–Keating-eksperimentet** var ein test av relativitetsteorien. I oktober 1971 tok Joseph C. Hafele, ein fysikar, og Richard E. Keating, ein astronom, fire cesium-strålte atomklokker ombord på kommersielle fly. Dei to flydde jorda rundt, først austover, så vestover, og samanlikna klokkene mot andre som vart verande att ved United States Naval Observatory. Då dei samanlikna klokkene fann dei ut at dei tre setta av klokker ikkje lenger gjekk likt og at skilnaden samsvarte med det den spesielle og generelle relativitetsteorien føresåg. 

## Sjå òg
* Tvillingparadokset
* Tidsdilatasjon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hafele–Keating experiment|Hafele–Keating experiment]]» frå ,  den 15. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Hawking-stråling

**Hawking-stråling** er svartlekamstrålinga som er føresagt å kome frå svarte hol på grunn av kvante-effektar nær hendingshorisonten. Han er kalla opp etter fysikaren Stephen Hawking, som la fram ein teori for at strålinga fanst i 1974, og stundom òg etter Jacob Bekenstein, som føresåg at svarte hol burde ha ein endeleg temperatur og entropi ulik null. Hawking kom fram til teorien etter å ha vitja Moskva i 1973, der dei sovjetiske forskarane Jakov Zeldovitsj og Aleksej Starobinskij synte han at i følgje den kvantemekaniske uskarpeleiksprinsippet så burde roterande svarte hol skape og sende ut partiklar. Hawking-stråling reduserer massen og energien til svarte hol og vert derfor òg kalla *fordamping*. På grunn av dette vil svarte hol som mistar meir masse enn dei får tilført krumpe og til slutt forsvinne. Mikro-svarte hol (MBH) er trudd å sende ut meir stråling enn større svarte hol og derfor krympe og forsvinne raskare. 

I september 2010 vart det hevda at ein hadde oppdaga eit signal nært knytt til Hawking-stråling i eit laboratorieeksperiment som omfattar optiske lyspulsar. Resultatet har derimot ikkje vorte verifisert og er omdiskutert. Andre prosjekt er sett i gang for å finne denne strålinga, mellom anna sendte NASA i juni 2008 opp ein satellitt som skal leite etter gammaglimt som ein ventar å sjå fordampande svarte hol. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hawking radiation|Hawking radiation]]» frå ,  den 15. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Red Bull Salzburg

**FC Red Bull Salzburg**, opphavleg **SV Austria Salzburg**, er ein fotballklubb i Wals-Siezenheim i forbundslandet Salzburg som spelar i toppdivisjonen i Austerrike. Grunna avgrensingar i sponsorverksemda vert klubben kalla FC Salzburg og nyttar eit tilpassa klubbmerke når han deltek i UEFA-tevlingar.

Klubben SV Austria Salzburg vart danna då klubbane Rapid Salzburg og Hertha Salzburg slo seg saman i 1933. Tjue år seinare rykte Austria Salzburg for fyrste gong opp i den øvste divisjonen i Austerrike. I 1994 vann klubben den fyrste av hittil (2013) sju seriemeisterskapar. Same sesongen, 1994, spela **Casino Salzburg**, det dåverande namnet på klubben, seg fram til finalen i UEFA-cupen. Motstandarlaget i finalen, Inter frå Milano, vann begge finaleoppgjera med 1-0. Red Bull Salzburg vann i 2012 den austerrikske cupfinalen for aller fyrste gong.

Firmaet Red Bull, som har hovudsete i Salzburg, kjøpte fotballklubben Austria Salzburg i 2005. Selskapet kalla klubben opp etter firmaet og endra klubbfargane frå tradisjonelle lilla og kvitt til raudt og kvitt, for at desse skulle samsvare med fargane i firmamerket.

Klubben har sidan 2003 spela heimekampane på Red Bull Arena, eit stadionanlegg med plass til 31&nbsp;000 tilskodarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:FC Red Bull Salzburg|FC Red Bull Salzburg]]» frå ,  den 16. juni 2013.*
Firarakselerasjon

I spesiell relativitet er **firarakselerasjon** ein firarvektor og er definert som endringa av firarsnøggleik i løpet av eigentida til partikkelen:

: \mathbf{A} =\frac{d\mathbf{U}}{d\tau}=\left(\gamma_u\dot\gamma_u c,\gamma_u^2\mathbf a+\gamma_u\dot\gamma_u\mathbf u\right)
=\left(\gamma_u^4\frac{\mathbf{a}\cdot\mathbf{u}}{c},\gamma_u^2\mathbf{a}+\gamma_u^4\frac{\left(\mathbf{a}\cdot\mathbf{u}\right)}{c^2}\mathbf{u}\right),

der

: \mathbf a = {d\mathbf u \over dt} 
og 
: \dot\gamma_u = \frac{\mathbf{a \cdot u}}{c^2} \gamma_u^3 = \frac{\mathbf{a \cdot u}}{c^2} \frac{1}{\left(1-\frac{u^2}{c^2}\right)^{3/2}}

og \gamma_u er Lorentzfaktor for snøggleiken u. Ein prikk over ein variabel indikerer ein derivert med omsyn på koordinaten tid i eit gjeve referansesystem, ikkje eigentida \tau.

Geometrisk er firarakselerasjon ein kurvevektor på ei verdslinje.

Derfor er storleiken til firarakselerasjonen (som er ein invariant skalar) lik eigenakselerasjonen som ein partikkel i rørsle «føler» langs ei verdslinje. 

## Sjå òg
* firarvektor
* firarsnøggleik
* firarrørslemengd
* firarkraft

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Four-acceleration|Four-acceleration]]» frå ,  den 15. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
*
* 
*
Firarsnøggleik

**Firarsnøggleik** eller **firarhastigheit** til ein lekam er i fysikk, og særleg i spesiell og generell relativitet, er ein firarvektor (vektor i den firedimensjonale romtida) som erstattar klassisk snøggleik (ein tredimensjonal vektor). Han vert vald slik at lysfarten er konstant i alle tregleikssystem.

I relativitetsteori vert hendingar skildra i tid og rom, og dannar i lag ei fire-dimensjonal romtid. Historia til ein lekam går langs ei kurve i romtida, parameterisert av ein kurveparameter kalla eigentida til lekamen. Denne kurva vert kalla verdslinja. Firarsnøggleiken er endringa av både tid- og romkoordinatane med omsyn til eigentida til lekamen. Firarsnøggleiken er ein tangentvektor til verdslinja.

For samanlikning: i klassisk mekanikk vert hendingar skildra av deira (tredimensjonale) posisjon i kvar augneblink av tida. Vegen til ein lekam er ei kurve i det tredimensjonale rommet, parameterisert av tida. Den klassiske snøggleiken er endringa av romkoordinatane til ein lekam med omsyn på tida. Den klassiske snøggleiken til ein lekam er ein tangentvektor til denne kurva.

Firarsnøggleiken til verdslinja \mathbf{x}(\tau) er definert som:

:\mathbf{U} = \frac{\mathrm{d}\mathbf{x}}{\mathrm{d} \tau} 

der  \tau \,  er eigentida.

Storleiken av denne tidrom-farten er alltid lik lysfarten. Vi rører oss både gjennom tid og rom. Jo raskare vi rører oss gjennom rommet dess langsamare rører vi oss i tidretninga. Dette tyder at lekamar som rører seg raskt gjennom rommet, eldast langsamare.

## Sjå òg

* firarvektor, firarakselerasjon, firarrørslemengd, firarkraft.
* Spesiell relativitet

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Four-velocity|Four-velocity]]» frå ,  den 15. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* 
*
Zenit St. Petersburg

**Futbolnyj Klub Zenit Sankt-Peterburg** (russisk Футбольный клуб «Зенит» Санкт-Петербург) er ein fotballklubb i St. Petersburg (tidlegare Leningrad) i Russland, som i 2008 vann UEFA-cupen.

Klubben vart stifta i mai 1925 av arbeidarar ved Leningrad metallfabrikk og tok då namnet *Stalinez*, etter sovjet-leiaren Josef Stalin. Frå 1930 deltok klubben i fotballmeisterskapen for Leningrad. I 1940 fekk klubben sitt noverande namn, Zenit, to år etter at klubben for fyrste gong spela i toppdivisjonen i Sovjetunionen. I 1944, nokre månader etter at byen hadde fritt seg frå kringsetjinga til den tyske hæren, vann Zenit den sovjetiske cupen for fyrste og einaste gong.

Zenit spela i øvste divisjon frå 1945 til 1989. I 1967 vart klubben sist i divisjonen, men rykte likevel ikkje ned. Dei sovjetiske leiarane meinte det ville vere gale at eit lag frå Leningrad skulle ryke ut, same året som femtiårs-jubileet for bolsjevik-revolusjonen vart feira i Leningrad. Zenit vart seriemeister i Sovjetunionen i 1984, same året nådde laget også cupfinalen.

Etter Sovjetunionen braut saman i 1991 fekk Zenit plass i øvste divisjon i Russland, men rykte ned allereie etter den fyrste sesongen. Sidan 1996 har klubben spela fast i toppdivisjon. Zenit vann den russiske cupen i 1999 og 2010. Klubben tok sin fyrste seriemeistertittel i 2007, ein prestasjon som vart kopiert i 2010 og i 2012. Høgdepunktet for Zenit kom 14. mai 2008, då vann laget UEFA-cupen etter å ha slått skotske Rangers FC 2-0 i finalen.

Klubben spelar heimekampane på Petrovskij stadion med plass til 21&nbsp;570 tilskodarar. Laget spelar i lyseblå trøyer og bukser.

## Kjelder

* Nettsida til Zenit St. Petersburg
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:FC Zenit Saint Petersburg|FC Zenit Saint Petersburg]]» frå ,  den 16. juni 2013.*
Sporting Braga

**Sporting Clube de Braga** er eit idrettslag frå byen Braga i Portugal, i Noreg best kjend som **Sporting Braga** eller berre Braga. Idrettslaget vart stifta i 1921. Fotballklubben til Sporting Braga har spela fast i øvste fotball-divisjonen i Portugal sidan 1975.

Sporting Bragas einaste store triumf på fotballbana kom i 1966 med siger i den portugisiske cupen. Sidan den gong har klubben spela seg fram til tre nasjonale cupfinalar, alle har enda med tap. Klubben gjorde sin beste ligasesong då han i 2010 kom på andreplass i den portugisiske toppdivisjonen, fem poeng bakom serievinnaren Benfica. Dermed var Braga kvalifisert for Europaligaen, der laget i 2011 slo seg gjennom heilt til finalen. Sjølve finalen vart spela i Dublin og var eit heil-portugisisk oppgjer ettersom FC Porto var det andre finalelaget. Braga tapte 0–1.

Sporting Braga spelar heimekampane på *Estádio Municipal de Braga*, nybygd til EM i 2004. Stadion-anlegget tek imot inntil 30&nbsp;286 tilskodarar. Laget spelar i raude trøyer med kvite armar, kvite bukser og raude strømper.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:S.C. Braga|S.C. Braga]]» frå ,  den 16. juni 2013.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Alavés

**Deportivo Alavés, S.A.D.**, kjend som **Alavés**, er ein fotballklubb i byen Vitoria i regionen Baskarland i Spania. Alavés har dei siste sesongane spela på tredje høgste nivå i Spania, Segunda División B, men rykte opp til nivå to i 2013. 

Alavés vart grunnlagt i 1921. Klubben rykte opp i øvste divisjon i Spania i 1930, der han spela i tre sesongar før det vart nedrykk. I 1998 tok Alavés steget oppatt i Primera Division, etter over førti år i lågare divisjonar. Alavés kom som best i serien på sjetteplass i 2000. I 2001 spela klubben seg fram til finalen i UEFA-cupen, der laget møtte Liverpool FC. Etter ein dramatisk finalekamp med ekstraomgangar tapte Alaves 4–5. Klubben rykte ned frå den spanske toppdivisjonen i 2003.

Laget spelar i trøyer med blå og kvite vertikale striper og blå bukser. Heimebana 'Estadio di Mendizorroza' rommar 19&nbsp;840 tilskodarar.

Nordmannen Dan Eggen spela stoppar for Alavés i stordomstida for klubben kring 2001.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Deportivo Alavés|Deportivo Alavés]]» frå ,  den 16. juni 2013.*
Lengdekontraksjon

**Lengdekontraksjon** eller **Lorentzkontraksjon** er eit fysisk fenomen skildra av Hendrik Lorentz der lengda som ein observatør observerer av ein lekam i fart minkar. Denne kontraksjonen, òg kalla **Lorentz–[[George FitzGerald|FitzGerald]]-kontraksjon**, er vanlegvis først merkbar når lekamen kjem opp i ein vesentleg fart som nærmar seg lysfarten. Effekten kan neglisjerast for snøggleikar ein opplever i kvardagen og kan derfor ignorerast for dei fleste føremål. Effekten vert først viktig i stor fart. Med ein fart på 13&nbsp;400&nbsp;000&nbsp;m/s (0,0447) er lengda 99,9% av lengda til lekamen i ro; med ein fart på 42&nbsp;300&nbsp;000&nbsp;m/s (0,141), er lengda framleis 99%. Etter kvart som farten nærmar seg lysfarten vert effekten meir dominerande, som ein kan sjå av formelen: 

:L=\frac{L_{0}}{\gamma(v)}=L_{0}\sqrt{1-v^{2}/c^{2}}

der
: er eigenlengda (lengda til lekamen i ro),
: er lengda ein observatør observerer når dei to er i rørsle i forhold til kvarandre,
: er den relative snøggleiken mellom observatøren og lekamen,
: er lysfarten,

og *[[Lorentzfaktoren]]*, , er definert som

:\gamma (v) \equiv \frac{1}{\sqrt{1-v^2/c^2}} \ .

I denne likninga seier ein at lekamen er parallell med linja han flyttar seg langs. 

## Sjå òg
* Tidsdilatasjon
* Ehrenfest-paradokset
* Stigeparadokset
* Lorentztransformasjon
* Kennedy–Thorndike-eksperimentet
* Trouton–Rankine-eksperimentet
* Michelson–Morley-eksperimentet

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Length contraction|Length contraction]]» frå ,  den 16. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Kovariansprinsippet

**Kovariansprinsippet** tyder at ei matematisk likning har same form i kvart og eit koordinatsystem. Dette er eit av dei grunnleggande prinsippa Albert Einstein baserte den matematiske formuleringa av den generelle relativitetsteorien på. 

Prinsippet baserer seg på at dei fysiske lovene berre nyttar seg av dei fysiske storleikane som observatørar i forskjellige referansesystem eintydig kan korrelere når dei vert målt. 

## Kjelder
*kovariansprinsippet. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/kovariansprinsippet
Kvantegravitasjon

**Kvantegravitasjon** er kvanteteorien for gravitasjon eller tyngdekraft. 

I den generelle relativitetsteorien vert gravitasjon representert som eit krumt, kontinuerleg tid-rom, der materie og stråling krummar tid-rommet, samstundes som krumminga avgjer rørslene til materien. I kvantefysikken har materie og stråling ein kvantenatur, og for å skildre vekselverknaden mellom denne kvantiserte energien og tid-rommet, må ein ha ein teori der tid-rommet er kvantisert. 

Ein har til no ikkje ein akseptert teori for kvantegravitasjon, men det er vert drive mykje forsking på området. 

## Kjelder
* kvantegravitasjon. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/kvantegravitasjon
Ulefos Hovedgaard

**Ulefos Hovedgaard** er ein tidlegare herregard som ligg nord for Ulefoss sluser ved tettstaden Ulefoss i Telemark. Han vart reist  av godseigaren Niels Aall som sumarbustad for familien og stod ferdig i 1807. Arkitektar var Christian Ancher Collett og Jørgen Henrik Rawert. 

Ulefos Hovedgaard vart rekna for å vere det viktigaste arkitektoniske verket frå empiretida i Noreg.

Herregarden er no ein del av Telemark Museum og er eit freda kulturminne.

## Kjelder

* Heimeside / Telemark Museum
* 

## Bakgrunnsstoff
Overlyssnøggleik

**Overlyssnøggleik** eller **overlyshastigheit** syner til informasjon eller reiser som har ein snøggleik som er raskare enn lysfarten (*c* = 299 792 458 m/s). Emnet er populært innanfor fysikk og science fiction. 

## Spekulasjonar og høve for FTL-reise (Faster-than-light)

Det finst mange spekulasjonar om korleis ein kan sende informasjon eller eit eventuelt fartøy raskare enn *c*. 

### Ormehòl

Eit ormehòl er «snarvegar» gjennom romtida frå ein stad i universet til ein annan. Ormehòla vil gje ein høve til å reise frå den eine enden til den andre raskare enn lyset vil brukt langs den vanlege ruta. Dette er eit fenomen frå generell relativitetsteori. For å lage eit ormehòl må ein endre topologien for romtida. Dette kan vere mogeleg innanfor den såkalla kvantegravitasjonen. For å halde eit ormehòl ope må ein ha regionar med negativ energi. Slik eksotisk materie med negativ energi finst kanskje ikkje. Ein har funne ut at om ein kunne lage eit ormehòl så kan dei brukast til å lage tidslike lykkjer i romtida, som vil gje høve til å reise i tid. 

## Takyon

Takyon er hypotetiske partiklar med overlysfart. Takyon har ein imaginær masse, men utgjer likevel verkeleg energi og rørslemengd. Fysikarar flest tvilar på at takyona eksisterer. Desse «partiklane» gjev oss forutan kausalitetsproblem òg problem ved å destabilisere vakuum.

## Dagens resultat
Det har lenge vore kjend at det teoretisk sett er mogeleg for gruppefarten til lyset kan overgå lysfarten. Eit nyleg eksperiment gjorde slik at gruppefarten av laserstråler reiste gjennom veldig korte avstandar gjennom cesiumatom (Cs) 300 gonger raskare enn lysfarten. 

I 2002 sende fysikaren Alain Haché pulsar i ein gruppefart tre gonger raskare enn lysfarten over ein lang avstand for aller første gong. Pulsane vart sende gjennom ein 120 meter lang kabel laga av ein type krystall, men det er ikkje mogeleg å bruke denne teknikken for å sende informasjon raskare enn c.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Overlyssnøggleik|Overlyssnøggleik]]» frå ,  den 16. juni 2013.*
Jørgen Henrik Rawert

**Jørgen Henrik Rawert** () var ein norsk-dansk ingeniøroffiser, stadskonduktør i København, arkitekt og professor. Han var utdanna ved Det Kongelige Danske Kunstakademi under Caspar Frederik Harsdorff. 

I Danmark stod han bak ei omfattande regulering og planlegging av København etter bybrannen i 1795. 

I Noreg er Rawert særleg kjent for medverkninga ved Fredriksvern, ein teatersal for Det dramatiske Selskab i Christiania, Christianskyrkja i Skien og Ulefos Hovudgard.

## Kjelder
*
* Swensen, Wilhelm Swensen: Herregårdene ved Ulefos, m.a.side 36 digital utgåve 
* Fredingsgjennomgangen i Telemark, side 3 og 4 frå Riksantikvaren

## Bakgrunnsstoff
*
Relativistisk elektrodynamikk

**Relativistisk elektrodynamikk** er studiet av vekselverknaden mellom elektriske ladde partiklar og elektromagnetiske felt når farten til partiklane vert nær lysfarten. Denne delen av fysikken kombinerer teorien til Maxwell med den spesielle relativitetsteorien til Albert Einstein. 

Relativistisk elektrodynamikk kan nyttast til å gje ei særs nøyaktig skildring av alle makroskopiske elektrodynamiske fenomen. 

## Kjelder
* relativistisk elektrodynamikk. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/relativistisk_elektrodynamikk
Pound–Rebka-eksperimentet

**Pound–Rebka experiment** er eit eksperiment som testa den generelle relativitetsteorien til Albert Einstein. Det vart foreslått av Robert Pound og studenten hans Glen A. Rebka Jr. i 1959, og var det siste av dei klassiske testane av den generelle relativiteten som vart stadfesta (same år). Det er eit eksperiment basert på gravitasjonell raudforskyving som måler raudforskyvinga til lys som flyttar seg i eit gravitasjonsfelt, som er det same som ein test på konsekvensen frå den generelle relativitetsteorien om at klokker går med forskjellig fart forskjellige stader i eit gravitasjonsfelt.

Eksperimentet vart utført med ein høgdeskilnad på 22,5 m, og raudforskyvinga er då ekstremt liten. Ved å utnytte Møssbauereffekten greidde Pound og Rebka å oppnå tilstrekkeleg nøyaktigheit til at den gravitasjonelle raudforskyvinga kunne målast. Resultatet av målingane stemnde med det relativitetsteorien hadde sagt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pound–Rebka experiment|Pound–Rebka experiment]]» frå ,  den 16. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Lorentztransformasjon

**Lorentztransformasjonar** er i fysikk ei rekkje transformasjonar formulert av den nederlandske fysikaren Hendrik Lorentz. Det var eit resultat av eit forsøk Lorentz og andre gjorde på å forklare korleis lysfarten alltid vart observert til å vere den same uavhengig av referansesystemet ein observerte, og å prøve å forstå symmetriane i lovene i elektromagnetismen. Lorentztransformasjon er i samsvar med spesiell relativitet, men vart utleidd ei god stund før den spesielle relativitetsteorien. 

Transformasjonane skildrar korleis målingar av rom og tid av to observatørar er knytte saman. Dei syner at observatørar som flyttar seg med forskjellig snøggleik i høve til kvarandre kan måle forskjellig lengd, tida som har gått og til og med forskjellig rekkefølgje av hendingar. Dei erstatta galileisk transformasjon innan newtonsk fysikk, der ein tenkjer seg eit absolutt rom og tid. Den galileiske transformasjonen er ei god tilnærming når den relative snøggleiken er mykje mindre enn lysfarten. 

Lorentztransformasjonen er ein lineær transformasjon. Han kan omfatte ein rotasjon av rommet og ein rotasjonsfri Lorentztransformasjon vert kalla ein **Lorentz boost**. 

I Minkowski-rom bevarer Lorentztransformasjonane romtidintervallet mellom to hendingar. Dei skildrar berre transformasjonane der ei romtidhending i starten vert halden i ro, slik at dei kan reknast som ein hyperbolsk rotasjon av Minkowski-rommet. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lorentz transformation|Lorentz transformation]]» frå ,  den 16. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Warpdrive

**Warpdrive** er ein mekanisme for å oppnå høg snøggleik. Mekanismen vart foreslått av fysikaren Michael Alcubierre og dreiar seg om å manipulere geometrien til rommet. Metoden tillèt overlyssnøggleik, men er ikkje mogeleg å gjennomføre i praksis.

Mekanismen er populær i science fiction, særleg *[[Star Trek]]*. I motsetnad til andre måtar å flytte seg raskt på i science fiction, tillet ikkje warpdrive at ein kan flytte seg på ein augneblink mellom to punkt. I staden vert det skapt ei kunstig «boble» av normal romtid kring fartøyet. For å kunne få dette til må ein ha negativ masse, som ein aldri har klart å påvise, men forskarar i dag har undersøkt høvet for å forske på ein slik framdriftsmekanisme.  

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Warp drive|Warp drive]]» frå ,  den 16. juni 2013.*  
*
Relativistisk mekanikk

**Relativistisk mekanikk** er ei vidareføring eller utviding av mekanikken som Isaac Newton skildra. Denne stemmer overeins med den spesielle relativitetsteorien. 

Ein av konsekvensane til denne teorien er at massen til ein partikkel aukar mot uendeleg når farten til partikkelen nærmar seg lysfarten. Det er difor ikkje mogeleg å akselerere ein partikkel til ein fart større enn lysfarten. 

Teorien viser òg at all masse *m* har ein energi *E* = *mc²*, der *c* er lysfarten. 

## Kjelder
* relativistisk mekanikk. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/relativistisk_mekanikk
Tidsdilatasjon

**Tidsdilatasjon** er ei relativistisk tidsforskyving. I følgje relativitetsteorien finst det ingen absolutt tid. Tidsdimensjonen vert påverka av rørsletilstanden og av gravitasjonsfeltet rundt observatøren. Det omfattar at tida går med forskjellig fart i to tregleiksystem som flyttar seg i forhold til kvarandre, eller som finn seg på forskjellige stader i eit gravitasjonsfelt.

Tidsdilatasjonen gjev opphav til det såkalla tvillingparadokset.

## Eksperimentelle bevis
I dag er det eksperimentelt stadfesta at tida verkeleg går saktare under høg fart og i gravitasjonsfelt. 

### Bevis ved hjelp av to atomur
At tida går saktare er bevist ved å bruke to atomur, der det eine er på jorda og det andre blir med på ein tur i eit supersonisk fly. Ved samanlikning av ura etterpå, har ein sett at uret som var om bord i flyet går litt seinare i forhold til det uret som har vore på jorda heile tida. Sjølv om supersoniske fly går fort, så er snøggleiken langt frå lysfarten &ndash; for Concorde omkring 1/500&nbsp;000 &ndash; så effekten er særs liten, men målbar. 

### Bevis ved partikkelakseleratorer
Når partiklar akselererast til særs høge snøggleikar i samband med fysiske eksperiment er det nødvendig å rekne med relativistiske rørslelikningar for å få akseleratoren til å virke.

### GPS
Det globale navigasjonssystemet GPS bygger på relativistiske rørslelikningar.  Ombord i satellittane som inngår i systemet er det atomklokker som gjør det mogeleg å rekne ut den nøyaktige posisjonen til satellitten basert på kva klokken er. Utan å korrigere for at tida går saktare ombord i satellittane, hadde ikkje systemet vore mogeleg. 

## Sjå òg
*Relativitetsteorien
*Tvillingparadokset
*Global Positioning System

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tidsdilatasjon|Tidsdilatasjon]]» frå ,  den 16. juni 2013.*
Prøysenstua

**Prøysenstua** er den tidlegare husmannsplassen **[[Prøysen]]** til garden Hjelmstad, ved Præstvegen på Rudshøgda i Ringsaker. Stua er kjend som kunstnarheim av di forfattaren og visekunstnaren Alf Prøysen (1914–1970) var fødd og oppvaksen der i åra 1914–1939.

Huset og områda rundt er skildra i mange av Prøysens «laurdagsstubbar» og viser, og i erindringsboka *Det var da det, og itte nå*.

## Kjelder
* *Norske kunstnerhjem*; temanummer av *[[Fortidsvern]]*; nr 3, 2005
* Finn Jor og Jiri Havran. *Norske kunstnerhjem*. Boksenteret, 1997
* proysenhuset.no
Ask på Askøy

**Ask** er ei bygd i Askøy kommune i Vestland, på austsida av Askøya, om lag 10 kilometer nord for kommunesenteret Kleppestø. Ask kyrkje ligg midt i bygda. Fylkesveg 563 går gjennom bygda i retning nord-sør. Ask er kjend som ei jordbærbygd, bæra vert omsett som *Askebær*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ask på Askøy|Ask på Askøy]]» frå ,  den 17. juni 2013.*
Arnavik

**Arnavik** er ei bygd i Kvinnherad kommune i Vestland, på vestsida av Halsnøy. Bygda ligg ved Kvinnheradsfjorden, om lag tre kilometer nordvest for Rosendal. Fylkesveg 48 passerer gjennom bygda i hovudretning nord-sør.
 
## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok*. I. Bandet. 1949
Bakkasund

**Bakkasund** er ei bygd i Austevoll kommune i Vestland, på austsida av Stora Kalsøy. Bygda ligg ved Horgefjorden, om lag 40 kilometer sjøveg sør for Bergen. Fylkesveg 156 går frå Bakkasund vestover Stora-Kalsøy.
 
## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok*. I. Bandet. 1949
Baldersheim

**Baldersheim** er ei bygd i Bjørnafjorden kommune i Vestland, på ei halvøy på austsida av  Bjørnafjorden. Fylkesveg 121 går gjennom bygda i retning nordvest-søraust. Til Bergen er det om lag 60 kilometer sjøveg i nordaustleg retning frå Baldersheim. Fram til 1963 høyrde bygda til Strandvik herad.
 
## Kjelder
**Norsk Allkunnebok*. I. Bandet. 1949
Bjorøyhavn

**Bjorøyhavn** (også **Bjørøyhamn**) er ei bygd i Øygarden kommune i Vestland, på austsida av Bjorøyna. Aust for Bjorøyhavn breier Grimstadfjorden seg. Bygda ligg om lag 17 kilometer sjøveg sørvest for sentrum i Bergen.

## Kjelder

* *Norsk Allkunnebok*. II. Bandet. 1950
Rudshøgda

**Rudshøgda** er ei bygd midt mellom Brumunddal og Moelv i Ringsaker kommune i Innlandet. Staden har sidan 1980-talet endra seg frå å vere eit skogsområde til eit industri- og handelsområde. Rudshøgda ligg mellom dei tre mjøsbyane Hamar, Gjøvik og Lillehammer.

Rudshøgda er òg kjend for å vere heimstaden til Alf Prøysen, med Prøysenstua og Prøysenhuset som turistattraksjonar. Frå 1915 til 1994 var Rudshøgda tilknytt jernbanenettet gjennom Rudshøgda stasjon.
Eldorado

**Eldorado** er eit sogeland i Sør-Amerika som skulle vera særs rikt på gull.

Namnet «El dorado» tyder 'den forgylla' på spansk, og blei på 1500- og 1600-talet brukt om ein muiscahøvding i Colombia. Han skal ha pudra seg med gullstøv då han blei gjort til høvding. Deretter reiste han med fire underhøvdingar på den heilage sjøen Guatavita, ofra gull og smaragdar og skylte av seg gullstøvet i innsjøen. Soga blei også lagt til spansk Guyana og dagens Venezuela.

For europeiske kolonistar og eventyrarar blei «Eldorado» namnet på eit gullrikt land som det blei gjort fleire ekspedisjonar for å finna. Slike eksjpedisjonar blei mellom anna leidde av Francisco de Orellana og Gonzalo Pizarro (1541), Philip von Hutten (1541–45) og Walter Raleigh (1595 og 1617–18).

I overført tyding kan «eldorado» visa til ein herlig stad med overflod av goder, til dømes «eit eldorado for fiskarar», «eit eldorado for familiar» eller «eit eldorado for aksjemeklarar».

## Sjå òg

* Paititi

## Kjelder

*
Bolstadøyri

**Bolstadøyri** er ei bygd i Voss herad i Vestland, i botnen av Bolstadfjorden.
Bergensbanen passerer gjennom bygda; Bolstadøyri stasjon ligg 78 km frå Bergen og 414 km frå Oslo. Jamsides jarnvegen går Europaveg 16 i retning aust-vest.

Fram til 1963 høyrde Bolstadøyri til tidlegare Evanger herad. I 1930 budde 159 menneske i bygda, 16 år seinare hadde folketalet stige til 194.

## Kjelder
**Norsk Allkunnebok*. II. Bandet. 1950
Brattholmen i Øygarden

**Brattholmen** er ei bygd i Øygarden kommune i Vestland, på søraustsida av øya Litlesotra. Brattholmen ligg ved Vatlestraumen, eit sund som knyter Byfjorden i nord med Grimstadfjorden og Kobbaleia i høvesvis søraust og søraust. Bygda ligg om lag 13 kilometer sjøveg sørvest for sentrum i Bergen.

## Kjelder

* *Norsk Allkunnebok*. II. Bandet. 1950
FT «Longva»

**Fabrikktrålaren «Longva»**  var første fabrikkskipet i Noreg.  Han vart levert til reiarlaget 20. november 1962.  «Longva» vart konstruert og bygd av A.M. Liaaens Mek.Verksted i Ålesund i samarbeid med reiar John O. Longva i reiarlaget Longvatrål. Ideen til å få bygd eit fabrikkskip fekk Jon Longva på synfaring ombord i det engelske fabrikkskipet «Fairtry». Longva meite at plassen ombord i eit fabrikkskip måtte utnyttast betre enn engelskmennene hadde gjort. Longva vart mykje mindre og meir kompakt. Han vart bygd som hekktrålar med filetfabrikk og fryseri.

John Longva, og samarbeidspartnarane på Liaaen brukte åtte år på å gjennomtenkje, teikne og bygge  skipet. Det vart på 1092 bruttotonn, var 63,35 meter langt og ti meter breitt. Hovudmaskinen var på 1500 hk. Innfrysingskapasiteten  var på 16 tonn filet i døgeret. Full last var 400 tonn filet.   Byggeprisen var 6,6 millionar kroner. 

«Longva» vart bygd for fiske på fjerne farvatn, først og fremst ved Grønland og Newfoundland. På første turen hadde han eit mannskap på 52, fordelt på tråldekk og  i fabrikken.

I 1973 vart Longva ombygd til seismisk leitefartøy.  I 1981 vart han seld til Sovjetunionen. 

## Kjelder
*Harald Grytten, Arne Hammer, Harald Kjølås: *Norske fabrikkskip*. Fiskebåtredernes Forbund 2005
Bøvågen

**Bøvågen** er ei bygd i Alver kommune i Hordaland, på nordvestsida av Radøy.   Kommunesenteret Manger ligg om lag 10 kilometer sør for bygda. Bøvågen ligg 51 kilometer sjøveg og 58 km bilveg nordvest for sentrum i Bergen.

Hordabø kyrkje står nær sentrum av bygda. Bøvågen har butikk og post (postnummer 5937 Bøvågen), pleieheim, barneskule og barnehage, trevarehandel, samt litt industri, landbruk og havbruk.

Fram til 1963 høyrde Bøvågen til tidlegare Hordabø herad. 

## Kjelder
**Norsk Allkunnebok*. II. Bandet. 1950

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bøvågen|Bøvågen]]» frå ,  den 17. juni 2013.*
Eikangervåg

**Eikangervåg** er ei bygd i Alver kommune i Vestland, på austsida av Lindåshalvøya og nordvest for Osterfjorden. Til kommunesenteret Knarvik er det om lag 12 kilometer i sørvestleg retning langs Europaveg 39 som går gjennom bygda. Eikangervåg ligg 30 kilometer sjøveg nordaust for sentrum i Bergen.

Fram til 1963 høyrde Eikangervåg til tidlegare Hamre herad. 

## Kjelder
* *Norsk Allkunnebok*. III. Bandet. 1952
Erdal på Askøy

**Erdal** er ei bygd i Askøy kommune i Vestland, på austsida av Askøya, om lag fire kilometer nord for kommunesenteret Kleppestø langs Fylkesveg 563. I bygda ligg Erdal kyrkje og ein barneskule.

Komikaren Dagfinn Lyngbø er frå Erdal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Erdal på Askøy|Erdal på Askøy]]» frå ,  den 17. juni 2013.*
Hauglandshella

**Hauglandshella** er ei bygd i Askøy kommune i Vestland, på sørvestsida av Askøyna, om lag seks kilometer nordvest for kommunesenteret Kleppestø langs Fylkesveg 562. Til Bergen er det 18 kilometer sjøveg i søraustleg retning. 

## Kjelder
**Norsk Allkunnebok*. V. Bandet. 1954
Engler-viskosimeter

**Engler-viskosimeter** er eit måleapparat for viskositet, til dømes av smøreolje. Viskosimeteret er kalla opp etter den tyske kjemikaren Carl Engler. 

Væska ein skal måle renn gjennom eit kor kapillarrøyr og ein måler kor lang tid ei viss mengd brukar på å renne gjennom. Om viskositeten er låg renn væska raskt, og er snøggleiken ut av røyret for høg må ein korriere for kinetisk energi. Det finst derfor ingen enkel omrekningsfaktor mellom Engler-gradane til apparatet og andre mål for viskositet, så ein må derfor bruke ein tabell. 

## Kjelder
*Engler-viskosimeter. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Engler-viskosimeter
Erlend Østgaard

**Erlend Østgaard** () er ein norsk fysikar. 

Han tok dr. ing. i 1965 og dr. techn. i 1970 ved NTH i Trondheim. Han var NORDITA-stipendiat ved Niels Bohr Institutet i København frå 1965 til 1967 og forskar ved universitet i USA og Tyskland frå 1967 til 1972. Frå 1972 til 1991 var han førsteamanuensis ved Universitetet i Trondheim og frå 1991 var han professor i fysikk same stad. 

Østgaard har arbeidd med kvantisert skildring av væsker og faste stoff, som spinnpolarisert hydrogen, fast og flytande helium, materie i atomkjernar, nøytronstjerner og kvarkstjerner. Han har òg studert mekanismar for korleis pulsarar sender ut røntgenstråling og gravitasjonsbølgjer.

## Kjelder
*Erlend Østgaard. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Erlend_%C3%98stgaard
Fastleikslære

**Fastleikslære** er læra om utrekning av spenningar  i konstruksjonar med og utan belastning. 

For å berekne styrken til ein konstruksjonsdel reknar ein mellom anna ut spenningar som opptrer og fastleiken til materialen. I vanlege konstruksjonar må ein unngå plastiske formendringar og brot. Plastiske formendringar spelar ei særleg stor rolle for maskindelar utsette for høge temperaturar, og det vert derfor lagt ned mykje arbeid i å studere eigenskapane til materialane ved høge temperaturar og finne eigna legeringar. Ein kan berre bruke utrekningar med forenkla føresetnader og enkle former. For meir kompliserte former må ein bruke modellforsøk, der ein gjer målingar på ein modell av lekamen. Modellar kan berre brukast når det gjeld deformasjonar. For å finne spenningane må ei nytte andre metodar og den mest brukte er den fotoelastiske

For praktisk bruk må ein alltid halde dei hendande spenningane langt under brotfastleiken. Tilhøvet mellom brotfastleiken og den tillatne spenninga blir kalla tryggleiksfaktoren. 

I somme materialar, som kopar og bly, ligg flytegrensa så lågt at det oppstår varige formendringar sjølv ved særs små belastning. Brotfastleiken i materialar som støypejern og betong, er så låg at materialen går sund før det oppstår flyting. 

## Kjelder
* fasthetslære. – teknikk. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/fasthetsl%C3%A6reie./teknikk
Kjernefusjon

**Kjernefusjon** innebèr at to eller fleire atomkjernar smelter saman, slik at det vert danna ein ny og tyngre atomkjerne. Ved samansmelting av lette atomkjernar vert det frigjeve store mengder energi. Kjernefusjon finn stad i stjerner, i visse typer atomvåpen og i fusjonsreaktorar, der ein freistar å utvinne energi.

Terskelverdien for dei fleste kjernefusjonar er svært høg, og det er vanlegvis naudsynt med svært høge temperaturar for å få reaksjonen til å gå. I forskinga nyttar ein ulike metodar for å setja i gang og kontrollera kjernefusjon, t.d. tokamakar og laserfusjon. Det har vore gjort fleire forsøk på å få i stand såkalla kald fusjon, der fusjonsreaksjonar finn stad ved vanlege temperaturar, men ein har enno ikkje lukkast med dette.

## Referansar
Portland

**Portland** kan visa til:
*Byen Portland i Oregon i USA
*Byen Portland i Maine i USA
*Isle of Portland i Dorset i England
**Portland Bill på Isle of Portland