open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qingming

**Qingming** (kinesisk 清明, qīngmíng, 'klar og lys') er ei tradisjonell kinesisk høgtid som finn stad om våren, 104 dagar etter vintersolkverv, vanlegvis 15 dagar etter vårjamdøgn. I den vestlege kalenderen vil dette seia 4., 5. eller ein sjeldan gong den 6. april. Dagen er offentleg fridag i Taiwan, Hongkong og Macao og sidan 2008 også Folkerepublikken Kina, der feiringa tidlegare offisielt var sett på som overtru.

Festen er nært knytt til kinesisk forfedredyrking. Denne dagen steller ein gravene deira og ofrar mat, blomar og ting som passer til dei enkelte forfedrane. Ein brenn også røykjelsespinnar og daudingepengar.

Qingming er også ei vårhøgtid som ligg midt i pløye- og såtida. Det blir utført ulike ritual for vekst og lukke og mot ulukke. Ein tradisjonell rett hjå zhuangfolket, femfarga ris, står for grøderikdom i året som kjem. Eit anna ritual er  eggkakking, der ein slår kokte egg mot kvarandre og deretter et dei medan ein ber for lukke. 
Qingming kan feirast samstundes som kaldmathøgtida, ei tid då mange kinesarar berre et kald mat.

Drakeflyging er populært både om dagen og om kvelden, då ein festar lys til drakane. Å «sleppa draken fri» medan han er i lufta gjennom å skjera av snora hans er kjend frå Qing-dynastiet, og skulle bringa lukke og verna mot sjukdom.

## Politikk
Å minnast døde kan vera eit politisk verkemiddel i Kina, og fleire viktig hendingar har funne stad under qingminghøgtida.
Tiananmnen-hendinga i 1975 fann stad på qingming etter at statsminister Zhou Enlai hadde døydde nokre månader tidlegare. Under qingming la fleire tusen folk blomar og sørgedikt på Himmelfredplassen (Tiān'ānmén Guǎngchǎng). Mange av dikta inneheldt dårleg skjult kritikk mot det dåverande styret i Kina, Jiang Qing og «Firarbanden». Då folkemengden nekta å forlata plassen om kvelden, blei han brutalt rydda av politiet. Demonstrantane blei omtalt som kontrarevolusjonære. Fungerande statsminister Deng Xiaoping blei utpeikt som leiar, og blei avsett frå alle verva sine. Seinare vann likevel Deng og hans tilhengjarar makta i Kina.

Qingming kan også nyttast til å markera dødsfalla til politiske symbol som demonstrantane på Himmelfredplassen i 1989, Zhao Ziyang og Yang Jia.

## Qingming-måleriet
Song-målaren Zhang Zeduan laga eit vidkjend måleri, *Qīngmīng Shànghé Tú* som også er kjend som Qingming-rullen, av menneske i og rundt byen Kaifeng. Bildet blir vanlegvis tolka som å visa ei qingming-feiring

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

*Qingming Festival, xinhuanet.com
*Qingming Festival (Tomb-sweeping Day), travelchinaguide.com
*The Qingming Festival, chinaholidays.com
*«Qingming Festival» , chinavoc.com

----
**Denne artikkelen bygde opphavleg på «[[:sv:Qingming|Qingming]]» frå , og «[[:nb:Qingmingfesten|Qingmingfesten]]» frå  den 20. februar 2009.*  
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Qingming Festival|Qingming Festival]]» frå ,  den 4. april 2013.*
Vinteridrett

**Vinteridrett** er ei gruppe idrettar som for i dei fleste tilfella blir arrangerte utandørs i temperaturar ned mot og under null grader Celsius. Nokre av desse idrettane som tradisjonelt føregjekk utandørs har etterkvart i større eller mindre grad blitt flytta innandørs.

Idrettane er:
* Skiidrett
** Dei nordiske greinene
*** Langrenn
*** Skihopping
*** Kombinert
*** Skiskyting
** Alpint
*** Slalåm
*** Storslalåm
*** Super-G
*** Utfor
** Telemarkkjøring
** Freestyle
*** Kulekjøring
*** Freestylehopping
*** Snøbrett
**** Halfpipe
**** Boardercross
* Skøyter
** Hurtigløp på skøyter
** Kortbaneløp
** Ishockey
** Bandy
** Rink-bandy
** Kunstløp
*** Individuelt kunstløp
*** Parløp
*** Isdans
* Aking
** Bobsleigh
** Skeleton
* Curling

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vinteridrett|Vinteridrett]]» frå , den 20. februar 2009.*
SYNOP

**SYNOP** eller ein **synoptisk** observasjon er ei spesiell kodeform for formidling av vêrobservasjonar. Koden vert sett saman av tal delt opp 5 tals grupper. 

Med ordet synoptisk meiner ein *samtidig*, det vil sei at observasjonane vert gjort samtidig frå SYNOP-stasjonar over heile verda. Dermed får ein eit samla bilete over vêret over heile verda. Talkoden vert både nytta av kraftige datamaskiner som reknar ut vêrprognosar for å varsle vêret framover i tid, eller av meteorologar for å følgje med på vêrutviklinga. 

SHIP er ei maritim utgåve av ein SYNOP som er tilpassa og vert nytta av båtar og oljeplattformer.

Koden omfattar alt som vert observert på ein vêrstasjon, som temperatur, doggpunkt, vind, nedbør, lufttrykk, skydekke, skyhøgd, skytype og vêrfenomen (t.d. regn, tåke, torevêr, i alt 99 forskjellige typar vêr). Mange synopstasjonar er i dag vorte automatstasjonar, der informasjon om skydekke og vêrfenomen ikkje er med i koden. 

Døme på ein SYNOP: 01492 11257 80302 10017 20008 39941 40060 54000 6//// 71052 886// 333 4//// 91103 555 0/402 4////=

I Noreg er det Meteorologisk institutt som står for innsamling av slike observasjonar.

## Bakgrunnsstoff
* Detaljar  på Meteorologisk institutt si internettside
Dei nordiske greinene

**Dei nordiske greinene** er ei gruppe skiidrettar som kjem frå dei nordiske landa og er kjenneteikna av at skistøvelen er festa til skibindinga på ein måte som gjer at ein kan løfta hælen frå skien, til skilnad frå alpin skiidrett, der heile solen til støvelen er festa til skien.

Idrettane er:
* Langrenn
* Skihopping
* Kombinert

Det blir arrangerte eigne verdsmeisterskap i nordiske greiner annakvart år, og i tillegg er desse idrettane ein viktig del av vinter-OL.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dei nordiske greinene|Dei nordiske greinene]]» frå , den 20. februar 2009.*
Ulrike Gräßler

**Ulrike Grässler** () er ein tysk skihoppar. Ho representerer skiklubben VSC Klingenthal. Høgdepunktet i karrieren hennar hittil er sølvmedaljen under Ski-VM 2009 i Liberec.

## Meritt

**Ski-VM**
* Sølvmedalje, normalbakke K90 under Ski-VM 2009

**FIS Kontinentalcup for kvinner**
* 8 sigrar
* 8 andreplassar
* 13 tredjeplassar
Daniela Iraschko-Stolz

**Daniela Iraschko-Stolz** () er ein skihoppar og fotballspelar frå Austerrike. Ho representerer skiklubben WSV Eisenerz, og er ein del av treningsgruppa TG Damen. 

Iraschko utførte verdas lengste skihopp av ei kvinne med 198 meter i Kulm i 2003.

Under Ski-VM 2009 enda ho på fjerdeplass under K90 normalbakkekonkurransen.

## Merittar

**FIS Kontinentalcup for kvinner**
* 11 sigrar
* 13 andreplassar
* 6 tredjeplassar

## Kjelder
Coline Mattel

**Coline Mattel** () er ein fransk skihoppar. Ho deltok i Ski-VM 2009 som trettenåring og oppnådde femteplass. Mattel representerer skiklubben Les Contamines Montjoie. Mattel si beste plassering i kontinentalcupen for seniorar er ein åttandeplass frå Dobbiaco-Toblach i Italia i januar 2009.

## Merittliste
**Junior-VM**
* Bronsemedalje, K90 normalbakke under Junior-VM i Štrbské pleso, 2009.

## Bakgrunnsstoff
*
Jessica Jerome

**Jessica Jerome** () er ein amerikansk skihoppar. Ho har konkurrert sidan 2000, og representerer i likskap med Lindsey Van sportsklubben National Sports Foundation. Jerome si beste plassering i ein internasjonal meisterskap er ein 6. plass frå normalbakke K90 konkurransen under Ski-VM 2009.

## Merittar
**FIS Kontinentalcup for kvinner**
* 3 andreplassar
* 13 tredjeplassar

## Bakgrunnsstoff
* Intervju med Jessica Jerome 
* Dokumentarfilm 
* Profilen hennar på FIS sine nettsider
Reiskapen jakt

Ei **jakt** er ein reiskap som vert brukt ved kravellbygging av båtar og skip. Han vert brukt til å presse, jage, hudplankane saman. Ein hake vert festa til spantet. Så vert to trekilar slegne inn mellom haken og hudplanken. Når han på den måten kjem på plass kan han festast til spantet. 

## Kjelder
* Torstein Arisholm med fleire: *Kravellbygging i Norge*. Hardanger Fartøyvernsenter og Norsk Sjøfartsmuseum 2008
Lindsey Van

**Lindsey Van** () er ein amerikansk skihoppar fødd i Detroit. Ho representerer skiklubben National Sports Foundation. I 2009 vann ho VM-gull i Liberec.

## Merittliste

**Ski-VM**
* Gull i normalbakke K90 under Ski-VM 2009

**FIS Kontinentalcup for kvinner**
* 8 sigrar
* 20 andreplassar
* 11 tredjeplassar
Gba majay Bma

**Gba Majay Bma** er den burmesiske nasjonalsongen.

Burmesisk:

:Gba majay Bma pyay
:Dobo bwa myay si mo chi myano bey.
:Byay daungtsu go athé bay loo do ka kwe mlay.
:Da do byay da do myay way myay.
:Do byay do myay adjogo nyinya zwa do dudway.
:Taung saung ba tso lay do dawon bay apo dan myay.
:

Engelsk:

:We shall always love Burma,
:Land of our forefathers.
:We fight and give our lives
:For our union.
:For her we responsibly shoulder the task,
:Standing as one in duty to our precious land
Andrus Veerpalu

**Andrus Veerpalu** () er ein estisk tidlegare langrennsløpar. Veerpalu gjekk for skiklubben Skiclub Joulu, og debuterte i verdscupen 12. desember 1992 i Ramsau. 

Andrus Veerpalu vart tildelt Holmenkollmedaljen i 2005.

## Dopingsak i 2011
Veerpalu avgav ein positiv dopingprøve under trening i Otepää framfor Ski-VM i Oslo 2011. Han testa positiv for veksthormonet HGH. Då det estiske skiforbundet fekk beskjed om dopingsaka bad dei om at FIS ikkje offentleggjorde noko før etter VM, noko FIS gjekk med på. Veerpalu sende så ut ei pressemelding om at han grunna skade ikkje kunne tevle i VM og at han la opp. Først i april, etter mykje spekulasjonar i estisk media, gjekk det estiske skiforbundet og Veerpalu ut og melde om den positive dopingtesten. Veerpalu nekta for å ha dopa seg, og han og det estiske skiforbundet la fram fleire grunnar til at dei meinte at dopingtesten måtte vere feil. Mellom anna meinte dei at Veerpalu hadde ein mutasjon som gjorde at han hadde mykje høgare naturleg veksthormonnivå i blodet like etter trening enn det andre har. FIS utestengde han likevel frå langrennssporten for tre år. Veerpalu har anka saka inn for CAS.

## Merittar

**Olympiske Vinterleikar**
* Gull på 15 km under Vinter-OL 2006
* Gull på 15 km under Vinter-OL 2002
* Sølv på 30 km under Vinter-OL 2002

**Ski-VM**
* Gull på 15 km under Ski-VM 2009
* Gull på 30 km under Ski-VM 2001
* Sølv på 50 km under Ski-VM 1999

**Verdscupen**
* 6 sigrar
* 1 andreplass
* 3 tredjeplassar

## Referansar
Lukáš Bauer

**Lukas Bauer** () er ein tsjekkisk langrennsløpar. Bauer representerer skiklubben SKP Jablonex Jablonec.

## Meritt

**Olympiske Vinterleikar**
* Sølv på 15 km under Vinter-OL 2006

**Ski-VM**
* Sølv på 15 km under Ski-VM 2009

**Verdscupen**
* 10 sigrar
* 9 andreplassar
* 5 tredjeplassar
Matti Heikkinen

**Matti Heikkinen** () er ein finsk langrennsløpar. Han representerer den finske skiklubben Vantaan Hiihtoseura, og nyttar ski frå tyske Fischer. Heikkinen sitt førebelse høgdepunkt i karrieren er bronsemedaljen frå 15 km klassisk under Ski-VM 2009.

## Meritt
**Ski-VM**
* Bronsemedalje, 15 km klassisk under Ski-VM 2009

**Verdscupen**
* Beste individuelle plassering: 6. plass (15 km i Davos, desember 2008)
* Beste lag/stafett plassering: 5. plass (La Clusaz, desember 2008)
Økonomisk Rapport

***Økonomisk Rapport*** var eit norsk månadsmagasin. 

Det blei skipa i 1974 av Hjemmet og gjekk gjennom fleire endringar og eigarskifte før det blei nedlagt i 2013.

## Kjelder
Det økonomiske samordningsrådet

**Det økonomiske samordningsrådet** var eit rådgjevande organ for den norske regjeringa og administrasjonen i særleg viktige økonomiske saker. Rådet vart skipa ved kongeleg resolusjon den 4. mai 1945, men vart oppløyst alt i 1954. 

Saker som organet handsama var mellom anna forsyningsspørsmål, pengepolitikk og prispolitikk. 

## Kjelder
*
Økonomisk beredskap

**Økonomisk beredskap** er ein del av sivilt beredskap. Oppgåva deira er å førebu ei omstilling i samfunnet til krigsøkonomi. Av førebuing som inngår i økonomisk beredskap finn ein forsyningar, produksjon og rasjonering av varer og tenester, bygg og anlegg, samt finne arbeidskraft og transport, samband og disponering av bygningar og finansar.
Økonomisk kriminalitet

**Økonomisk kriminalitet** (forkorta til *økokrim*) er kriminelle handlingar gjort i næringsverksemd. 
Omgrepet vert særleg nytta om økonomiske lovbrot mot det offentlege, som til dømes skatteunndraging, mellom næringsdrivande, som bedrageri og mot forbrukarar. 

Den sentrale eininga for etterforsking av økonomisk og miljøkriminalitet kom i drift i 1989. 

## Kjelder
*
Økonomisk kartverk

**Økonomisk kartverk** er ein kartserie i Noreg for planlegging og ressursforvalting i målestokk 1:5000 og 1:20 000. Kartverket består av topografiske tilhøve, administrative grenser, eigedomsgrenser, bygningar og jordbonitet. 

Alt i 1805 vart det starta med detaljert oppmåling av arealressursane, men det stoppa opp i 1814. Den planmessige økonomiske kartlegginga av landet kom ikkje i gang igjen før nesten 150 år seinare. Den første utgåva av økonomisk kartverk for heile landet var på plass først i juni 2002.

## Kjelder
Økokrim

**Økokrim** (*Den sentrale eininga for etterforsking og påtale av økonomisk kriminalitet og miljøkriminalitet*) er ein nasjonal politietat oppretta i 1989. Økokrim etterforskar og påtaler økonomisk kriminalitet og miljøkriminalitet.

Økokrim er eit politiorgan med påtalekompetanse. Dette gjer at organet både er underlagt Riksadvokaten og Politidirektoratet.

I tillegg skal Økokrim samarbeide med andre nasjonale og internasjonale styresmakter. Dei skal òg ha ein rådgjevande funksjon for sentrale styresmakter.

## Historie
Økokrim kan førast tilbake til ei gruppe for økonomisk etterforsking oppretta ved Kripos i 1977. I 1978 fekk han namnet *Avdeling for økonomisk etterforskning*. Avdelinga utvikla spesialkompetanse innan etterforsking av økonomisk kriminalitet og fekk ansvaret for å bistå politidistrikta i økonomiske saker. I 1989 vart så denne avdelinga skilt ut frå Kripos og skipa som eit eige politiorgan med påtalestyresmakt under namnet Økokrim. Første sjef for Økokrim var Lars Oftedal Broch, seinare høgsterettsdomar. Han vart etterfølgd av Anstein Gjengedal, seinare politimeister i Oslo og Einar Høgetveit, nå lagrettssdommer. Dagens sjef er Trond Eirik Schea. 

## Leiarar for Økokrim
* Lars Oftedal Broch (1989–1996)
* Anstein Gjengedal (1996-2000)
* Einar Høgetveit (2000–2008)
* Trond Eirik Schea (2008–2019)
* Pål Lønseth (2020–)

## Organisasjon
Økokrim er organisert i tverrfaglege einingar sett saman av etterforskarar med politibakgrunn eller økonomisk, datateknisk eller annan relevant fagbakgrunn. Dei fleste einingane er leia av juristar (førstestatsadvokatar).

* Bedrageriteamet
* Bistandsteamet
* Heleri og Kvitvaskingsteamet
* EFE Teamet (Einingar for Finansiell Etterforsking)
* Konkursteamet
* Korrupsjonsteamet
* Miljøteamet
* Skatte- og avgiftsteamet
* Skatte- og konkurranseteamet
* Utbytteteamet
* Verdipapirteamet

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Økokrim|Økokrim]]» frå , den 20. februar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff
*
Per Øien

**Per Olav Øien** () er ein norsk fløytist og i fleire år solofløytist i 
Oslo Filharmoniske Orkester og Den Norske Blåsekvintett.

Han tok eksamen ved Bergens Handelsgymnas (1956) og Bergen Musikkonservatorium under fløytisten Hans Stenseth og teorilæraren Trygve Fischer. I heimbyen spelte han i Bergen Filharmoniske Orkester (1956-61), men flytta
til Oslo for å kunne studere med Ørnulf Gulbransen. Debuten fann stad i Universitetets Aula i (1962). Med jamaldrande starta han Oslo Blåsekvintett (1962). Han overtok etter Alf Andersen i Kringkastingsorkestret (1962) og heldt fram studiar internasjonalt, då hos Aurèle Nicolet i Salzburg, Marcel Moyse i Sveits og Julius Baker i USA. Øien spelte i Oslo Filharmoniske Orkester (1967-85), frå 1970 som solofløytist i orkesteret og overtok i 1972 plassen til Ørnulf Gulbransen i Den Norske Blåsekvintett (1972).

Han vart tilsett ved Norges Musikkhøgskule som førsteamanuensis (1973), der han fekk opprykk til professor (1985).
Utanlands har han spesielt spelt mykje i Canada og vore gjesteprofessor ved University of Western Ontario (1977, 1979) ofte i samarbeid med Robert Aitken. I tillegg til fleire mindre bidrag på samleplater har han gjeve ut eit par i par. Per Øien reknast med i eliten av norske fløytespelarar i det 20. århundret der namn som Alf Andersen, Ørnulf Gulbransen, Torkil Bye og Tom Ottar Andreassen høyrer til dei beste.

## Utgjevingar
* *Romantic flute and harp* (Simax, 1992). Med Elisabeth Sønstevold på harpe
* *Arietta and variations* (Pro Musica, 2005). Med Geir Henning Braaten på piano og Robert Aitken på fløyte. Komposisjoner av Franz og Karl Doppler.

## Prisar
* Prinsesse Astrids musikkpris 1965

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Per Øien|Per Øien]]» frå , den 20. februar 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Todd Lodwick

**Todd Lodwick** () er ein amerikansk kombinertløpar frå Colorado som representerer skiklubben Steamboat Springs Winter Sports CLU. Han debuterte i verdscupen 7. januar 1995 i Schonach i Tyskland og vann sitt første renn på heimebane i Steamboat Springs 6. desember 1995.

Lodwick la i utgangspunktet opp i 2007, men gjorde comeback føre 2008/2009-sesongen. 

## Meritt
**Ski-VM**
* Gull i sprint under Ski-VM 2009 
* Gull i fellesstart under Ski-VM 2009

**Verdscupen**
* 6 sigrar
* 9 andreplassar
* 11 tredjeplassar
Tvashtar Paterae

**Tvashtar Paterae** er ein vulkan på jupitermånen Io. Han er namnsett etter den indiske guden og smeden Tvasjtr som smidde lynkilen til tordenguden Indra.

Tvashtar vart observert av Galileo-sonden over fleire år. Sonden observerte eit utbrot som sende materiale opp til ei høgd på 385 km, og som dekkte terreng opp til 700 km unna.

På veg til Pluto, observerte romsonden New Horizons nye utbrot i 2007 som nådde 330 km opp frå vulkanen.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
Tino Edelmann

**Tino Edelmann** () er ein tysk tidlegare kombinertløpar frå Annaberg-Buchholz. Han representerer skiklubben SCM Zella-Mehlis, og debuterte i verdscupen 1. januar 2003 under sprinten i Oberhof.

## Merittar

**Ski-VM**
* Sølvmedalje på fellesstart under Ski-VM 2009

**Verdscupen**
* 1 tredjeplass (16. desember 2007 i Ramsau i Austerrike)
Jason Lamy-Chappuis

**Jason Lamy-Chappuis** () er ein fransk kombinertløpar. Chappuis representerer skiklubben Douane Bois d Amont og går på ski frå Fischer. 

## Meritt

**Vinter-OL**
* Gull i Gundersen normalbakke under Vinter-OL 2010

**Ski-VM**
* Bronsemedalje i normaldistanse under Ski-VM 2009
* Bronsemedalje i fellesstart under Ski-VM 2009

**Verdscupen**
* 5 sigrar
* 7 andreplassar
* 7 tredjeplassar

## Bakgrunnsstoff
*
Arne Øien

**Arne Øien** (), fødd i Oslo, var ein norsk økonom og politikar for Arbeidarpartiet.

Arne Øien var statsråd i olje- og energidepartementet (olje- og energiminister) i perioden 9. mai 1986 til 16. oktober 1989 i Gro Harlem Brundtland si andre regjering.

Han var statssekretær ved statsministeren sitt kontor i 1981, i Gro Harlem Brundtland si første regjering.

## Utdanning og yrkeskarriere
Arne Øien vart utdanna som cand.oecon. i 1954. Han arbeidde i Statistisk sentralbyrå frå 1955 til 1970, og vart tilsett som ekspedisjonssjef i Finansdepartementet frå 1971. Denne jobben hadde han til 1978 då han vart økonomisk rådgjevar for finansministeren. Frå 1980 til 1990 var han direktør for Statistisk sentralbyrå. Han vart så finansråd i Finansdepartement 1990 til 1995.

Øien var styremedlem i *[[Arbeiderbladet]]* frå 1981 til 1986 og i Oslo Sporveier frå 1996 til han døydde.

## Kjelder
* Arne Øien hos Stortinget.no

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arne Øien|Arne Øien]]» frå , den 20. februar 2009.*
Johan Øian

**Johan Øian** () var ein norsk pianist, arrangør og komponist. Han avla organisteksamen ved Trondhjems Musikkskole med Oscar Skau som lærar. Forutan konsertoppdrag, mellom anna med Filharmonisk Selskaps Orkester, arbeidde han som musikar i NRK, der han starta i Kringkastingsorkesteret i 1946 og virka som orkesterpianist og akkompagnatør fram til han døydde. Han improviserte klaverovergangar i direktesending ved den vekentlege Meloditimen med Kringkastingsorkestret og Øivind Bergh som dirigent og programleiar. Vidare akkompagnerte og arrangerte han populærmusikk og komponerte fleire stykke for piano og orgel. Mest kjend er melodiane til Øien til fleire populære barneviser, mellom anna «Noen barn er brune» for Barnetimen, og «Nøtteliten», «Helene Harefrøken» og «Bolla Pinnsvin» til tekstar av Alf Prøysen, innspelt med hans eige ensemble i 1955. Hans «Festmarsj» og «Melodie Beguine» har oppnådd stor popularitet og er spelt inn med Kringkastingsorkestret og Øivind Bergh.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi i ''Norsk pop- og rockleksikon'' frå 2005
Suzanne Øgaard

**Suzanne Øgaard** () var ein fransk-norsk grafikar og kunstmålar. Ho nytta eit nonfigurativt biletspråk der form, rytme og fargekontrastar er viktige element i fantasifulle komposisjonar.

## Kjelder
*
Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski

**Klub Sportowy Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski** er ein polsk fotballklubb som spelar i IV liga. Klubben vart stifta i 1922.

## Bakgrunnsstoff
* Official Web Site
Øglefiskar

**Øglefiskar** (*Aulopiformes*) er ei gruppe eigentlege beinfiskar. Fleire av undergruppene er lite kjend. 

Ordenen består av 188 fiskeartar som lever djupt i havet. 
Nokre av dei er hermafrodittar.

I norske farvatn kjenner ein til to artar, liten og stor laksetobis. 

## Delgrupper
* Alepisauridae
* Anotopteridae
* Aulopidae
* Bathysauridae
* Bathysauroididae
* Bathysauropsidae
* Chlorophthalmidae
* Evermannellidae
* Giganturidae
* Ipnopidae
* Notosudidae
* Omosudidae
* Laksetobisfamilien, Paralepididae
* Paraulopidae
* Pseudotrichonotidae
* Scopelarchidae
* Synodontidae

## Bakgrunnsstoff
* Fishbase om Aulopiformes
Kari Werner Øfsti

**Kari Werner Øfsti** () var ein norsk kringkastingsmedarbeidar, fødd i Trondheim. Ho starta i NRK som programsekretær i NRK Trøndelag frå 1972 til 1980 og var redaksjonssjef frå 1980 til 1983. I perioden 1983 til 1987 jobba ho som distriktssjef,

Frå 1987 og fram til 1990 programredaktør i NRK P2, før ho frå 1990 til 1992 var assisterande programdirektør. Ho arbeidde som assisterande radiodirektør for NRK Radio og var kanalsjef for NRK P1 1992 til 2000. Frå 2000 til 2003 var ho direktør for NRK si programverksamheit i Trondheim. Frå 2003 til 2007 leidde ho Kringkastardivisjon og var samstundes Kringkastingssjefens sin stedfortredar.

Frå 2008 til ho døydde i 2011 var ho styreleiar i Trondheim Symfoniorkester, og sat mellom anna i styret for Adresseavisen AS.

## Kjelder
* 
* Store Norske Leksikon om Kari Werner Øfsti.
* «Kari Werner Øfsti er død» NRK Trøndelag 28. januar 2011, vitja 28. januar 2011
Philip Øgaard

**Philip Remi Øgaard** () er ein norsk filmfotograf.

Han har fotografert om lag 30 filmar sidan 1985 og er mellom anna ein av dei mest framtredande innan faget sitt i Noreg. 

## Utvald filmografi
* 1983: *[[Åpen framtid]]*
* 1985: *[[Adjø solidaritet]]*
* 1986: *[[Drømmeslottet]]*
* 1988: *[[Hotel St. Pauli]]*
* 1988: *[[Sweetwater]]*
* 1990: *[[En håndfull tid]]*
* 1990: *[[Døden på Oslo S (film)|Døden på Oslo S]]*
* 1993: *[[Telegrafisten]]*
* 1995: *[[Kjærlighetens kjøtere]]*
* 1998: *[[Glassblåserens barn]]*
* 2000: *[[Aberdeen (film)|Aberdeen]]*
* 2002: *[[Grabben i graven bredvid]] &ndash; om kjærlighet, kjøttboller og en kirkegård*
* 2003: *[[Salmer fra kjøkkenet]]*
* 2003: *[[Lille frk Norge]]*
* 2004: *[[Andreaskorset]]*
* 2004: *[[Min misunnelige frisør]]*
* 2005: *[[Kim Novak badet aldri i Genesaretsjøen]]*
* 2006: *[[Gymnaslærer Pedersen]]*
* 2008: *[[Filmen Kautokeino-opprøret|Kautokeino-opprøret]]*

## Priser og utmerkingar
* 1988: Filmkritikarprisen frå Norsk Filmkritikerlag for *Hotel St. Pauli* og *Sweetwater*
* 1990: Aamot-statuetten, *[[FILM&KINO]]*s ærespris
* 1999: Gullbille frå Svensk filminstitutt for *Glassblåserens barn*
* 2000: Bronsefrosk ved Camerimage-festivalen, Polen, for *Aberdeen*
* 2003: Pris for beste filmfotograf ved Valladolid internasjonale filmfestival, Spania, for *Salmer fra kjøkkenet*
* 2008: Amandaprisen for beste filmfoto for Kautokeinoopprøret

## Bakgrunnsstoff
* snurrfilm.no 
*
Kris Freeman

**Kris Freeman** () er ein amerikansk langrennsløpar. Han representerer skiklubben Andover Outing Club, og nyttar ski frå den tyske utstyrsleverandøren Fischer.

Under Ski-VM 2009 enda Freeman på 4. plass under mennene sin 15 km klassisk. Den beste individuelle verdscup-plasseringa hans er to 5. plassar på 15 kilometer-løp i høvesvis Davos (2003) og Kuusamo (2007).
Bjarne Øen

**Adolf Bjarne Øen** () var ein norsk offiser. Øen var fungerande sjef for Hærens flyvåpen i 1940, og seinare i den andre verdskrigen var han mellom anna stabsjef for den 4. avdelinga i felleskommandoen (FO-4) og sjef for etterretning og hemmelege operasjonar i Noreg (Kompani Linge/SOE).

Då krigen var over, i 1946, og fram til 1952 var han generalløytnant og sjef for Luftforsvaret. Frå 1952 til 1954 var han sjef for militærmisjonen i London og norsk representant ved SHAPE i Paris. I 1954 var Øen direktør for Forsvarets høgskule, og frå 1957 til 1962 sjef for Forsvarsstaben før han vart forsvarssjef i 1963-1964.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bjarne Øen|Bjarne Øen]]» frå , den 21. februar 2009.* 

*
Ødipus

**Ødipus** eller **Oidipus** (gresk Οἰδίπους Oidĭpous, «med hoven fot») var i gresk mytologi konge i Theben (Thíva). Han er særleg kjent gjennom skodespelet *[[Kong Ødipus]]* av Sofokles, og for å ha gjeve namn til ødipuskomplekset.

Ødipus var son av Laius og Jocasta, og vart konge i Theben etter å ha drepe faren (utan å vite at det var far hans), løyst gåta til Sfinxen og gifta seg, òg uvitande, med mor si og fått barn med henne. Variantar av segna om Ødipus er nemnt i fragment av fleire forfattarar frå Hellas i antikken, mellom andre Homer, Hesiod og Pindar. Det meste vi veit om Ødipus skriv seg frå tre skodespel av Sofokles: *[[Kong Ødipus]]*, *[[Oidipus i Kolonos]]* og *[[Antigone av Sofokles|Antigone]]*.

## Ødipuskomplekset
Soga om Ødipus har gjeve opphav til eit av dei mest kjente psykologiske kompleksa gjennom tidene, Ødipuskomplekset, som vart skapt av den kjende austerrikske nevrologen Sigmund Freud i 1931. Den mest kjente forma, som både finst i mellom anna *[[Kong Oidipus]]* av Sofokles og *[[Hamlet]]* av Shakespeare, er son som forelskar seg i mor si. Men kompleksomgrepet vart òg brukt på kjærleik mellom bror og søster, og finst mellom anna i krimromanen av Bernhard Borge, «De dødes tjern».

Ødipuskomplekset har òg eit søsterkompleks, elektrakomplekset, etter mellom anna skodespelet til Sofokles, «Elektra» der Elektra er forelska i far sin Agamemnon.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ødipus|Ødipus]]» frå , den 21. februar 2009.*
Ødem

**Ødem** (frå gresk *οίδημα*, «heving») eller **stuving** er ei opphoping av væske utanfor blodkar i eit kroppsvev. Det kan oppstå kor som helst i kroppen, men er mest vanleg rundt onklane. 

Ved ubalanse mellom filtrasjon og reabsorbsjon av væske mellom blodkar og vev, og ved redusert lymfedrenasje slik at væska ikkje kjem unna interstitiet, oppstår ødem. 

Ødem er oftast ein følgjetilstand til andre sjudomar som hjartesvikt eller nyresvikt. Dette er tilstander som fører til forstyrringar i sirkulasjonen som gjev opphoping eller stuving i kartreet, og væske vert pressa ut frå blodkarene på grunn av det høge trykket som oppstår.

Enkelte medikament som glukokortikoidar, antidepressiva eller kalsiumantagonistar kan gje ødem. 

Ødem vert behandla ved å lækje grunntilstanden eller fjerne andre årsaker til ødemen. Vassdrivande medikament spelar ein sentral rolle i den symptomatiske behandlinga, og kan vere livreddande ved akutte ødem i lungene. 

## Spesielle ødemtilstandar

* Angioødem
* Ascites
* Stuvingsødemdem
* Hjerneødem
* Hydrops fetalis
* Lungeødem
* Lymfødem
* Svangerskapsødem

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ødem|Ødem]]» frå , den 21. februar 2009.*
Jon Ødegaard

**Jon Ødegaard** () var ein norsk motorsyklist som vart europeisk meister i langbane i 1970. Han vann seks nordiske og sju norske meisterskap. Han vart noregsmeister første gong i 1964.

## Kjelder
*
Hans Ødegaard

**Hans Ødegaard** () var ein norsk kunstmålar og grafikar frå Ringerike. 

Han måla mest portrett og landskapsbilete i realistisk stil og nytta ofte ei brunaktig fargestemning. 

## Bakgrunnsstoff

* Artikkel om Ødegaard i NBL, skriven av Vibeke Hurum.
Selma

**Selma**  er eit kvinnenamn som kan komme frå engelsk med opphav i det  irske stadnamnet Selma, kjend frå Ossiansongane, eller frå det tyske kvinnenamnet Anselma.

Selma har namnedag 21. februar.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet Selma kom i vanleg bruk mot slutten av 1800-talet, særleg i Østfold og Oslo, men populariteten fall i tida rundt første verdskrigen.  Rundt år 2000 steig populariteten til namnet kraftig att.
*Ved folketeljinga i 1801 var ei kvinne i Askvoll registrert med dette namnet 
*Ved folketeljinga i 1900 var 1925 registrerte med namnet Selma
*I 2008 hadde 2319 kvinner Selma  til første fornamn.

## Kjende namneberarar
* Selma Levina Giöbel (1843-1925), svensk tekstilkunstnar
* Selma Ek (1856-1941), svensk operasongar
* Selma Gräfin von der Gröben (1856-1938), tysk grevinne, kvinnerettsaktivist og filantrop
*Selma Lagerlöf (1858–1940), svensk forfattar
*Salma Hayek (f. 1966), meksikansk-amerikansk skodespelar
*Selma Lønning Aarø (f. 1972), norsk forfattar
*Selma Blair (f. 1972), amerikansk skodespelar

## Anna
*Seljordormen har kallenamnet Selma

## Kjelder
* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka 1991:  *Namneboka*, Det Norske Samlaget ISBN 82-521-3604-4

## Bakgrunnsstoff
Morten Øen

**Morten Øen** () er ein norsk forfattar og fotograf.

Øen debuterte litterært i 1990 med diktsamlinga *I grønnskyggene*. I tillegg til å ha skrive ei rekkje diktsamlingar og romanar, har han gjendikta utanlandsk lyrikk.

Morten Øen har mottatt Oktoberprisen og Halldis Moren Vesaas-prisen.

Som fotograf hadde Øen den første separatutstillinga si i 1992 på Galleri Gahn.

## Bibliografi
### Lyrikk
**I grønnskyggene* &ndash; diktsamling (1990)
**Det er dette* &ndash; diktsamling (1992)
**Dikt* &ndash; diktsamling (1994)
**Sted* &ndash; diktsamling (1995)
**Den troendes tjeneste* &ndash; diktsamling (1996)
**(Uten tittel)* &ndash; diktsamling (1997)
**Lengsel. Øyefall* &ndash; diktsamling (1999)
**Novalis: Hymner til natten* &ndash; nettpublikasjon (2000)
**Traktat* &ndash; diktsamling (2001)
**Gjennom forlatt og tilstede* &ndash; diktsamling (2003)
**Ti* &ndash; diktsamling (2004)
**Samlede dikt* &ndash; dikt i samling (2007)
**Så langt nattens hell* &ndash; diktsamling (2013)

### Romanar
**Øyets trang til mykhet* &ndash; roman (2005)
**Himmel er denne fargen* &ndash; roman (2007)
**Ingenting, ingen, ingensteds, aldri* &ndash; roman (2008)
**Likevel lysner det* &ndash; roman (2011)
**Ord for hav* &ndash; roman (2011)

### Gjendikting
*Michael Palmer: *Sol*, 2000

## Prisar og utmerkingar
*Oktoberprisen 2001
*Halldis Moren Vesaas-prisen 2004

## Referansar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Morten Øen|Morten Øen]]» frå ,  den 21. februar 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Bøker av Morten Øen digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
*Presentasjon av Morten Øen på nettstaden til Forlaget Oktober
*Om Morten Øen i Dagbladet
*Utgjevingar av Morten Øen i BIBSYS Ask
Samuel

**Samuel** eit mannsnamn, frå hebraisk , kanskje 'namnet hans er Gud', namnet minner elles om 'Gud har høyrt'

Samuel har i Noreg namnedag 21. februar.

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet har vore mykje bruka i Noreg, men bruken av namnet gjekk attende på 1900-talet. Lenge hadde namnet eit kjerneområde i Finnmark. Dei siste 10 åra har populariteten til namnet stige kraftig.
* I folketeljinga frå 1801 var det 777 som hadde namnet Samuel
* I 1900 var det 1930 personar som var listeførte med dette namnet, flest på Vestlandet
* I 2008 har er det 1006 som heiter * Samuel* til første fornamn

## Kjende namneberarar
* Samuel Brown , engelsk oppfinnar
* Samuel Scheidt (1587-1664), tysk komponist
* Samuel Morland (1625-1695), engelsk oppfinnar og matematikar
* Samuel Simonsson Fede (1769-1856), norsk stortingsmann
* Samuel Johnson (1709-1784), engelsk forfattar
* Samuel Taylor Coleridge (1772-1834), engelsk romantisk diktar
* Samuel Manthey (1774-1815), norsk offiser og stortingsmann
* Samuel Morse (1791-1872), USA-amerikansk oppfinnar av morse-alfabetet
* Samuel Birmann (1793-1847), sveitsisk målar
* Samuel Kleinschmidt (1814-1886), tysk misjonær og språkforskar
* Samuel Hansson Bugge (1824-1907), norsk stortingsmann
* Samuel Langhorne Clemens (1835-1910), det verkelege namnet til forfattaren Mark Twain
* Samuel Wennberg (1836-1908), norsk stortingsmann
* Samuel Balto (1861-1921), norsk-samisk oppdagingsreisande
* Samuel Josef Agnon (1888-1970), israelsk forfattar som vann Nobelprisen
* Samuel Beckett (1906-1989), irsk forfattar
* Samuel Barber (1910-1981), USA-amerikansk forfattar
* Samuel Reshevsky (1911-1992), polsk-amerikansk sjakkspelar
* Samuel Cornelius Phillips (1923-2003), USA-amerikansk plateprodusent
* Samuel P. Huntington (1927-2008), USA-amerikansk professor og statsvitar
* Samuel R. Delany (f. 1942), USA-amerikansk science fiction-forfattar
* Samuel L. Jackson (f. 1948), USA-amerikansk skodespelar
* Samuel Sánchez (f. 1978), spansk syklist
* Samuel Dumoulin (f. 1980), fransk syklist
* Samuel Eto'o (f. 1981), kamerunsk fotballspelar
* Samuel Inkoom (f. 1989), ghanesisk fotballspelar

### Samuel som bibelsk namn
* Samuel, son av Ammihud 
* Profeten Samuel, son av Elkana og Hanna, omtalt i Samuelsbøkene

## Sjå òg

* Folketeljingar i Digitalarkivet

## Kjelder
Abdullah Öcalan

**Abdullah «Apo» Öcalan** () er ein tyrkisk-kurdisk aktivist som grunnla og styrte den militante kurdiske organisasjonen PKK (som er på lista over terrororganisasjonar i både USA og EU), fram til han vart arrestert i 1999.

Ocalan voks opp i ein fattig bondefamilie i Urfa i Tyrkia. Han fekk politisk skolering på 1970-talet då han studerte statsvitskap i Ankara. I 1978 stifta han PKK, men vart etter militærkuppet i Tyrkia i 1980 tvinga til å forlate landet. Han levde så i fleire år i Syria der han mellom anna arbeidde med å bygge opp eit nettverk av militante støttegrupper i heile Europa. Öcalan måtte forlate landet i 1998 då Tyrkia starta å utøve politisk og militært press overfor Syria. Problemet var at mange statar nekta å ta imot Öcalan, både Russland, Tyskland og Hellas nekta å ta imot han. Ein kort periode var han så i Italia, men måtte forlate landet då nærværet hans førte til ei krise i forholdet landet hadde til Tyrkia. Til slutt fekk han kome til Nairobi i Kenya, men vart i 1999 teken av tyrkiske tryggleiksagentar (i samarbeid med CIA og israelske Mossad) og frakta til Tyrkia.

Öcalan vert oppfatta som ein terrorist av tyrkarar flest og som ein helt av mange kurdarar.

## Dommen og fengselsopphaldet
Ocalan vart den 29. juni same år dømd til døden ved henging for høgforræderi, separatisme og mord. Etter press frå EU avskaffa Tyrkia dødsstraff i fredstid i 2002, noko som førte til at Öcelan fekk omgjort straffa til livsvarig fengsel. Han har sidan dommen vore den einaste fangen på fengselsøya Imrali i Marmarahavet ved Istanbul. Over 1000 soldatar vaktar han. 

Kontakten med omverda er avgrensa. Han får ikkje sjå TV, og radioen hans tar berre inn ein tyrkisk statleg radiokanal. Han kan få lese bøker, men ingen på sitt eige språk, kurdisk. Om han ikkje oppfører seg slik fangevaktarane hans vil, risikerer han tid i isolasjonen. Då er Öcalan friteken frå familiebesøk, lufting, bøker og radio i periodar på 20 dagar om gongen, i følgje advokaten. 

Advokatane held fram å forfølgje det dei meiner er urettmessig behandling av Öcalan i domstolane, og venter òg på resultata av undersøkingar Den europeiske komitéen for kjemping mot tortur (CPT) gjorde i mai 2007. Komiteen skal ha teke hårprøvar av Öcalan fordi han sjølv hevdar han kan vere forgifta av tungmetall.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Abdullah Öcalan|Abdullah Öcalan]]» frå , den 21. februar 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Han er verdens mest isolerte fange (Aftenposten, 2007)
Anselma

**Anselma** er eit kvinnenamn med opphav i det tyske kvinnenamnet Anselma, ei hokjønsform av Anshelm, som er samansett av ås og hjelm.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet Anselma har aldri vore mykje bruka i Noreg
* Ved folketeljinga i 1801 var ingen kvinner registrerte med dette namnet 
* Ved folketeljinga i 1900 var det registrert to kvinner med namnet Selma

## Sjå òg:

## Kjelder
* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka 1991: *Namneboka*, Det Norske Samlaget ISBN 82-521-3604-4
Anselm

**Anselm**  eller **Anshelm** er eit mannsnamn med opphav i tysk, samansett av ord for 'ås' og 'hjelm'.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet Anselm kom i bruk i Noreg mot slutten av 1800-talet, og fekk størst utbreiing i Nord-Noreg.
*Ved folketeljinga i 1801 var ingen menn registrerte med dette namnet 
*Ved folketeljinga i 1900 var det registrert åtte som heitte Anselm og 14 som heitte Anshelm.
*I 2008 var det sju som heitte Anselm.

## Kjende namneberarar
*Anselm av Canterbury (1033-1109), italiensk teolog, biskop i England
* Anselm av Lucca (1036-1086), italiensk biskop
* Anselmo di Baggio (død 1073), pave under namnet Aleksander II
* Anselm Hüttenbrenner (1794-1868), austerriksk komponist
* Anselm Feuerbach (1829-1880), tysk kunstnar
* Anselm Baker (1834-1885), engelsk munk og kunstnar
* Anselm J. McLaurin (1848-1909), amerikansk politikar og guvernør
* Anshelm Schultzberg (1862-1945), svensk kunstnar
* Anselm Knuuttila (1903-1968), finsk skiløpar
* Anselm Kiefer (f. 1945), tysk biletkunstnar

## Sjå òg:

## Kjelder
* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka 1991:  *Namneboka*, Det Norske Samlaget ISBN 82-521-3604-4
Messier 106

**Messier 106** (**M106**) eller **NGC 4258** er ein LINER-spiralgalakse som ligg rundt 23,5 millionar lysår unna jorda i stjernebiletet Jakthundane. Galaksen har to uvanlege spiralarmar, hovudsakleg sette saman av gass, som er synlege i radiobølgjer og i røntgenstråling. Desse har oppstått som ei følgja av kraftig oppvarming av gassen gjennom to jetstrålar som kjem frå det supermassive svarte hòlet i sentrum av galaksen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på pressemelding *'ssc2007-06 *' på Spitzer Science Center sin nettstad.*
Anna Elisabeth Westerlund

**Anna Elisabeth Westerlund** () var ei norsk kvinne og forfattar som meinte ho var klarsynt (synsk). Ho var fødd på Hamarøy i Nordland, men ho levde det meste av livet sitt i Oslo. 

Westerlund vart kjend for dei synske evnane sine i 1970-åra. Fleire gonger peikte ho ut for politiet stader som likna dei stadane sakna personar seinare vart funne. Slik vart ho etter kvart ein vekebladkjendis. Før ho døydde, testamenterte ho lekamen sin til medisinsk forsking.

## Saker Westerlund uttala seg om
Etter ein massiv leiteaksjon hausten 1982 i Bergen der 130 personar deltok, vart det funne ein kjole som tilhøyrde den sakna May Britt Jensen etter at Westerlund hadde peika ut ein stad der ho «kunne sjå noko som hadde med saka å gjere». Den sakna kvinna vart ikkje funnen.

Mikkel Falck, syskjenbarn av den svenske TV-journalisten Cats Falck som forsvant i 1984, sa at det var Westerlund som peika ut staden der Falck og venninna Lena Gräns vart funne i Hammarbykanalen ved Stockholm. Etterforskningsleiar Eric Skoglund skal i 1997 ha sagt at det vart leita på funnstaden etter tips frå ei synsk kvinne i Noreg.

I mars 1997 vart *Allers* dømd i ei injuriesak etter ein spådom fra Westerlund der ho hadde føresagt økonomisk kriminalitet og der kjende personar var namngitte. Vekebladet hadde attgjeve fleire saker der dei meinte at spådommen stemde utan å kontrollere om personane verkeleg var skuldige, noko dei ikkje var. *Allers* vart dømd til å betale 70&nbsp;000 kr.

## Bibliografi
* *Synsk: Av en clairvoyant kvinnes erfaringer* (1968) Gyldendal Med forord av Harald Schjelderup
* *Jeg fant liket* (1972)
* *Bak fasaden* (1972)
* *Den gode Guds øy* (1976) erindringer, Aschehoug ISBN 82-03-08525-3 
* *Hybel uten nøkkel* (1977), erindringer, 2. bind *Den gode Guds øy*
* *Så lenge det var liv : minner fra krigsårene* (1978), erindringer, 3. bind
* «Å være synsk» (s. 3-14). *Tradisjon. Tidsskrift for folkeminnevitskap* nr. 12-1982. Universitetsforlaget ISSN 0332-5997
* *Telepatiens gåte* (1986)
* *Synsk?* (1988)
* *Den allmektige Gud* (1988)
* *Det brenner : mysteriet i Olsok-trusten* (1991)

## Referanser


## Bakgrunnsstoff
* En helt spesiell hjerne, A-magasinet 23. februar 2009
* Artikkel om Westerlunds hjerne
* – Forgiftet og drept av DDR-regimet (om en gammel drapssak) (Dagbladet, 2003)
* – Liten nytte av synske (Bergens Tidende, 2008)
Ætt

**Ætt** er eit ord som har same tyding som slekt. Det gamle norrøne samfunnet skildrast gjerne som eit ættesamfunn.

På gammalnorsk kunne ordet skrivast både som *ætt* og som *átt*. Opphavleg stammar ordet frå det gamle gotiske ordet *aihts*, «eigedom», altså «som høyrer ein til», «pårørande».

Å vere av same ætt kan ha rettsleg tyding: mellom anna namnerett, arverett, odels- og åsetesrett. Det har opp gjennom tidene òg vore knytt mange andre rettar og plikter til å vere av same ætt.

## Definisjon
Det er forskjellige oppfatningar av kvar personar som kan reknast som å høyre til same ætt eller slekt. Utgangspunktet er at ætta består av personar som har ei felles avstamming. I tradisjonell slektsforsking og i bymiljø vert denne avstamminga karakterisert gjennom mannsledd. I tillegg vert då likevel inngifta kvinner og tildels òg kvinner frå same mannslinje rekna med, men inngifte i andre ætter. Òg personar som har fått slektsnamn gjennom kvinneledd, har vore rekna med i same ætt. I nyare tid meiner mange at òg adopterte personar er med i ætta. Om fosterbarn òg skal reknast med kan avhenge av kor fast og langvarig fosterforholdet er.

Utanom byene har mange operert med eit meir utvida ætteomgrep der avstamming gjennom kvinneledd er godtatt. Etter nyare tids namnelovgjevnad i skandinaviske og mange andre land kan slektsnamn gå gjennom kvinneledd.

I dagleg språkbruk er det mange som nyttar orda *ætta mi* om slektningar både gjennom kvinne- og mannsledd. Språkbruken kan vere uttrykk for at ein person har ei nær kjenslemessig tilknyting til dei personane vedkommande reknar som ein del av ætta si. 

Det er eit til dels ope spørsmål om, og i kva grad, tenarar og liknande tilsette, trellar, husmenn, leiglendingar og andre nærståande personar i tidlegare tider, har vore rekna som med i ætta.

Ei *ættelinje* er ei slektsgruppe med felles stammor. Fleire slektande ættelinjer utgjer ein klan. Eit *ægglegg* kan tyde etterkomarane til ein person i rett nedstigande linje. Omgrepet kan òg nyttast om ættelinjer eller stamtavler og slektsledd. 

## Sjå òg
* Klan
* Dynasti

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ætt|Ætt]]» frå , den 21. februar 2009.*
Kopper på Fedje

**Kopper** er ein matrikkelgard på Fedje og i lag med Husa den eldste og største garden. I lange tider vart desse to omtalt som *[[gard]]ar* i skattemanntala, medan dei andre bruka på øya vart omtalt som *[[plass]]ar*. 

Kopper ligg mellom Kyrkjevågen og Rognsvågen og namnet kan ha kome av ei høgd på staden som liknar på ein kopp. Staden vart nemnd skriftlege kjelder første gong i 1522. Den første kjende eigaren av Kopper var Apostelkyrkja i Bergen. Kyrkja vart riven kort tid før reformasjonen i 1536 og alt jordegodset vart lagt under kongen, men framleis kalla Apostelgodset. 

Utover på 1660-talet overtok Smidt-familien Apostegodset i Nordhordland, inkludert Kopper, og seinare vart Nils Smidt, fut i Nordhordland eineeigar. Seinare eigarar har vore Sissel Kaas, Nils Knag og Dankert Dankertsen. 

## Frådelte tomtar

Austrheim og Fedje Sparebank vart stifta i 1911 og dei hadde kontordagar på Fedje frå 1924. I 1961 fekk dei skøyte på ei tomt på Kopper. Det vart reist bygg her i 1969 med kontorlokale til banken og trygdekontoret i første etasje. Seinare vart banken ein del av Sparebanken Vest (frå 1996 Sparebank1 Vest). 

AS Fedje Senter sette opp eit forretningsbygg på ei anna tomt i 1985. Bygget vart leigt ut til Fedje Handel AS og det vart starta handel her. Samstundes vart butikkane på Kopper («Filialen») og Kremmarholmen («Holmen») lagde ned. Frå 1986 har dette vore den einaste daglegvareforretninga på Fedje. 

Fedje indremisjon bygde bedehus her i 1905, som seinare er vorte utvida fleire gonger. 

### Skipshaugen
Fedje kommune fekk skøyte på denne tomta i 1971. I 1972 kom det opp industribygg her og dette vart utvida i 1975. Den første leigetakarane var Kleppe Stålprodukter AS. I 1980 tok Fedje Mekaniske Verksted AS over anlegget og dreiv verkstaden vidare. Sjølve bygget vart utskild i eit eige selskap og skøytt til Fedje Eiendomsselskap AS i 1988. I 1991 vart Skipshaugen Industrier AS stifta av kommunen, og dei fekk skøyte her same året. I 1996 tok Fedje Mekaniske Industrier AS over staden med om lag 20 tilsette. Dei produserer stålkonstruksjonar som landgangar og liknande. 

## Kjelder
* 

## Fotnotar
Klarsyn

**Klarsyn** eller *clairvoyance* er den evna det vert hevda at såkalla synske folk har til å sjå hendingar i framtida eller langt borte. Evne til å sjå inn i framtida er òg kalla *framsyn*. 

Det har vore stor strid om framsyn og klarsyn verkeleg finst, og om korleis ein kan forstå fenomenet. 
I dagens forsking i parapsykologi er eksperiment gjorde om klarsyn kan provast i samtid. Eit eksempel er å seia eit tal som er generert av ein slumptalsgenerator eller lotterimaskin. Det er ikkje til no funne bevis for at fenomenet verkeleg eksisterer, og då det heller ikkje kan forklårast teoretisk, er omgrepet klarsyn kontroversielt.

## Personar det er hevda har klarsynte evner
*Emanuel Swedenborg, som m.a. såg Stocholm brenne i 1756
*Anna Elisabeth Westerlund, hjelpte norsk politi med å finne sakna personar

## Kjelder

*Ola Raknes i *[[Norsk Allkunnebok]]*; oppslagsordet «clairvoyance»
**[[A-magasinet]]* nr 8/2009  (om A.E. Westerlund)
Bøtte

:*For bytte som byttedyr, sjå [[predasjon]]*

**Bytte**, **bøtte** eller **spann** er eit vasstett kar som kan brukast til å frakta eller oppbevara noko i. Bøtter er ofte sylinderforma og noko utvidande mot toppen, som ein kjegle. Dei har gjerne rørleg handtak festa til kantane, stundom også lok. Nokre bøtter har også tut som gjer dei enklare å hella frå.

## Ordsoge
Ordet «bøtte» eller «bytte» stammar frå norrønt *bytta* som truleg kjem frå lågtysk *butte*. Ordet kan minna om butt, som truleg òg kjem frå lågtysk.

## Bruk
Bøtter kan brukast til å plukka, bera og oppbevara ting i, og er nyttige i samband med ei rekkje arbeidsoppgåver. Til dømes kan dei brukast til å henta vatn frå ein brønn eller kran, til å ha med såpevatn under reingjering, og til å samla mindre ting oppi. Ein kan setja ei bøtte ein stad for til dømes å samla drypp frå ein lekkasje eller for å ha sand til bruk ved brann lett tilgjengeleg. Bøtter kan òg brukast til å frakta og selja matvarer i.

Bøtter er også vanlege leiketøy. Dei kan vera del av dokkestell eller sandleiker, særleg brukt på stranda.

## Utforming
Tradisjonelt bøtter var laga av tre som ei tønne og festa med vidje eller metall. Dei kunne også lagast av andre materiale, som lêr eller metall. Etter industrialiseringa fekk ein masseproduserte metallbøtter, til dømes sink- eller blekkbøtter, og bøtter av plast blei etterkvart særs utbreidde.

Det finst ulike bøtter tilpassa fleire ulike føremål:
* Ei potetbøtte har botn med eit gitter som gjer at jord kan dryssa ut medan potetene blir liggande.
* Ei vaskebøtte kan ha utforming som gjer det dypping og oppbevaring av moppar eller filler, som ei avlang form eller ei mindre korg festa til bøttesida.
* Mjølkespann har smal topp og tettsitjande lok.
* Dobøtter og søppelbøtter har lok for å halda lukt eller innhald fråskild frå omverda.

## Bildedøme

fil:Hemmoorer Eimer.jpg|Romersk bronsebøtte frå 100- eller 200-talet. 
fil:MOHAI - leather fire bucket.jpg|Brannbøtte av lêr. 
fil:Bail (PSF).png|Metallbøtte
fil:Bucket (PSF).jpg|Trebøtte
fil:Balde.PNG|Plastbøtte.
fil:Sand bucket.jpg|Leikebøtte av plast.
fil:Milchkanne.jpg|Mjølkespann har ei særskild utforming.
fil:Swift's Silverleaf Brand Pure Lard, 1916.jpg|Reklame for matfeitt seld i bøtte.


## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bøtte|Bøtte]]» frå , den 21. februar 2009.* 
* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Gamle norske bøtter ved museum, søk på primusweb.no