open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burdigalium

**Burdigalium** er den andre alderen i epoken miocen. Han starta for 20,43 ± 0,05 millionar år sidan og enda for 15,97 ± 0,05 millionar år sidan. Han er kalla opp etter Burdigala, det opphavlege namnet på Bordeaux i Frankrike.

Ein kjend paleontologisk stad for denne alderen er Turritellenplatte i Ermingen i Tyskland.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Burdigalian|Burdigalian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Aquitanian
Øyvind Finnson Skaldespille

**Øyvind Finnson Skaldespille** (*Eyvindr Finnsson Skáldaspillir*) var ein norsk skald, truleg fødd på Sandnes på Alsta eller på Tjøtta omkring år 912. 
Han døydde truleg ein gong i 990-åra.

## Liv og lagnad
Mor til Øyvind var ifølgje soga Gunnhild Halvdansdotter, dotter til Halvdan Jarl og Ingebjørg Haraldsotter, som var dotter til Harald Hårfagre. Faren skal vere Finn Skjalge, son til lendmannen Øyvind Lambe og Sigrid på Sandnes. 

Mellom slektningane til Øyvind finn ein såleis både kong Håkon den gode, Håkon Sigurdsson ladejarl og skaldane Olve Nuva og Egil Skallagrimsson.  Han var far til Hårek på Tjøtta, ein av dei mektigaste hovdingane i Hålogaland.

Øyvind Finnson var ein sentral skald og rådgjevar i hirda til Håkon den gode. 
Skaldatal fortel at han var skald hos både Håkon den gode og Håkon jarl. 

Øyvind var med i slaget ved Fitjar (961), der kong Håkon den gode fekk banesår. Etter at kongen døydde, var han ei tid hjå kong Harald Gråfell, men nokre av lausavisene hans tyder på at han kom i usemje med kong Harald og Eirikssønene. I striden mellom ladejarlane og sønene etter Eirik Blodøks, tok Øyvind parti for Håkon jarl og vart verande hos han resten av livet.

Øyvind levde i ei tid med mykje ufred og store uår i Noreg. Han var den siste norskfødde hirdskalden som ein kjenner til.

## Namn
Tilnamnet «Skaldespille» er ikkje sikkert forklart. Siste lekken av namnet tyder truleg «øydeleggaren». I nyare tid er namnet blitt gitt ei negativt tolking, som at Øyvind ved å plagiere eldre verk braut reglane for god skaldeskikk. Tilnamnet kan òg tolkast som «han som heller ut skaldskap». Tilnamnet kan også kanskje spela på at han var ein særs dugande skald, i tydinga «han som øydelegg for *andre* skaldar». I alle høve er Øyvind rekna mellom dei største skaldane i norrøn tid, og Snorre nytta mange av dikta hans i Skaldskaparmål, læreboka for skaldskap.

## Ettermæle
Øyvind Finnson er skalden det er vist til i andre verset av den norske nasjonalsongen «Ja vi elsker».

Ved Tjøtta kyrkje er det reist ein minnebauta over Øyvind Skaldespille, med ei minneplate med innskrifta: *Øyvind Finsson Skaldespiller 912-995. Lita er lidande stund men lang er matmåls-stunda*.

## Skaldskap
Øyvind Finnsson skal ha dikta ei **Islendingadråpa**, som er gått tapt. Kjende dikt av han er desse:
* **Håkonarmål** er eit minnekvad over kong Håkon den gode.
* **Håløygjatal** er eit genealogisk dikt om opphavet til Håløygætta, heilt attende til Sæming, sonen til Odin og jotnekvinna Skade. Det har vore ein teori om at Øyvind plagierte Ynglingatal då han skreiv Håløygjatal (dei er i same versemål: ''kviðuháttr''), men nyare forskarar stiller seg tvilande til dette, det kan til og med tenkast at det er Håløygjatal som er eldst av dei to dikta.
* **Lausaviser** 14 vers er kjende.

Kjende dikt av Øyvind Finnson er
* Håkonarmål om Håkon den gode
* Håløygatal til Håkon Jarl

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Øyvind Finnsson Skaldespiller Norsk biografisk leksikon
* Den norsk-islandske skjaldedigtning v/Finnur Jónsson (red.), København 1912–15
Armføtingar

**Armføtingar** eller **lampeskjel** (*Brachiopoda*, etter gresk *brachium* - «arm» og *poda* - «føter») er ei gruppe virvellause dyr som lever i kalkskjel. Gruppa er ikkje i nær slekt med muslingar, men høyrer derimot til lophophoratane saman med mosdyr og hesteskomakk. Dei representerer ei særs gamal rekkje med dyr; dei eldste fossila er frå 600 millionar år gamle bergartar.

Armføtingane er i dag ei relativt lita og artsfattig gruppe, med om lag 335 beskrivne artar kjend frå alle hav. Dei var langt meir hyppige før i tida, med eit høgdepunkt for 300 millionar år sidan: Totalt er rundt 30 000 artar kjend frå fossilrekkja.

Ved norskekysten er det funne ni artar nolevande armføtingar.

## Kjelder

* Brusca & Brusca: «Lophophorates» i *Invertebrates*, Sinauer Associates 2002
* Moen, Frank Emil & Svensen, Erling: «Armføttinger» i *Dyreliv i havet - nordeuropeisk marin fauna* Kom Forlag 2003
Krike

**Krike** er eit (dialektalt i Vestfold og Grenland) norsk namn på det primitive plommeslaget damaskusplomme, villplomme eller sviskeplomme. Slaget er botanisk sett ein underart av den ekte plomma (*Prunus domestica*). Krika er ei etande steinfrukt. Ho er lita og kulerund med éin kubben, avlang stein som kvesser i båe endane. Fruktene kan minna noko om slåpebær, men er større og har god smak. Kriker kan brukast der ein elles ville bruka plommer: til bærsylte, nedkoking og i dessertar og kaker.

Kriketreet (*Prunus domestica ssp. insititia*) er ein lauvfellande busk eller eit lite tre med ein laus og open vokster. Det får både lange og stutte nyrenningar, og dei stutte er ofte bøygde. Borken er fyrst dunhåra og særs ljost grøn med raudfiolette ryfte. Seinare vert han tvileta med raudbrun ljosside og ljosgrøn skuggeside. Eldre greiner har ein blank, brun bork, som skalar av i sylvgråe flak. Gamle greiner og buskelegger får etter kvart ein grå og bresten bork med smale rivner. Knuppane sit spreitt, og på langrenningane lagar greina ein hyllevoren kuv under kvar knupp. Dei einskilde langrenningsknuppane er granne, strylleforma og kvasse. På stuttrenningane er knuppane meir eggete og nuve, og dei sit i klasar med 4-5 saman. Bløminga kjem i april-mai. Dei småe blomane er langstilka og er heilt kvite. Dei laver.

## Kjelder
*Raknes, Ola: *Engelsk-Norsk Ordbok*, Aschehoug, Oslo 1927
*Raknes, Ola: *Fransk-Norsk Ordbok*, Noregs Boklag, Oslo 1939-1942 
* "krike" f. (Leksikografi - Metaordboka)

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Kræge|Kræge]]» frå , og «[[:en:Damson|Damson]]» frå  den 12. oktober 2010.*
DS «Stavangerfjord»

**DS «Stavangerfjord»** var Den norske Amerikalinje sitt tredje skip. I likskap med dei to førre skipa vart Stavangerfjord bygd av Cammell Laird i Birkenhead i England. Skipet vart sett i trafikk i 1918. Ved krigsutbrotet i 1940 vart skipet beslaglagd av tyskarane, som nytta det som depotskip. Etter krigen sette reiarlaget skipet på nytt inn i transatlantisk rutetrafikk. Den gamle dampen kryssa Atlanteren trufast heilt fram til 1964 da skipet vart seld til opphogging.

## Litteratur
* Yngvar Holm: *Den store boken om amerikabåtene. Nasjonen maritime stolthet*. Edvard'en forlag Bergen 2004.
DS «Bjoren»

**DS «Bjoren»** er ein vedfyrt dampbåt som trafikkerer strekninga Byglandsfjord-Bygland og Bygland-Ose i Setesdal søndagar i juli. 

Ved som drivstoff var eit naturleg val, ettersom det var, og er, rikeleg, lokal tilgang på dette. Vedfyringa bidrar sterkt til å gjere Bjoren til ein unik kulturskatt og eit flytande, teknisk museum. 

Båten er i dag 68,9’ lang og veg om lag 26 tonn. Den er sertifisert for maksimalt 55 passasjerar.

## Historikk
Bjoren vart bygd som passasjerbåt ved Akers mekaniske verksted i 1866 for rutetrafikk på Kilefjorden som er en del av Otra, vel 3 mil nord for Kristiansand. Opphavleg var båten 52’ lang og hadde ein maskin på 14 hk. I 1897 vart båten forlenga med 6’ og i 1914 med ytterlegare 10’. Ved denne påbygginga vart det også installert ny, vedfyrt dampkjele og maskin med heile 42 hk. 

Då Setesdalsbana vart opna på heile strekninga til Byglandsfjord i 1896 fall trafikkgrunnlaget på Kilefjorden bort. Båten vart etter ombygginga difor flytta 30 kilometer oppover i dalen, til Byglandsfjorden, og sett inn i trafikk på den ca 3,5 mil lange strekninga Byglandsfjord-Ose. Ruta gjekk over Årdalsfjorden og Byglandsfjorden, gjennom slusa ved Storstraumen og vidare via Bjåfjorden, Sandnesfjorden og Åraksfjorden til Ose. Rutetrafikken med Bjoren på denne strekninga gjekk i 60 år.

Alt frå 1920-talet byrja bilruter å ta trafikk frå båten. Då det på 1950-talet vart bygd veg på vestsida av Byglandsfjorden fall trafikkgrunnlaget heilt bort. Båten gjekk i opplag, forfallet starta og etterkvart gjekk den til botnar.

## Bjorens andre liv
Rundt 1970 starta så ein aksjon for å berge det som var igjen av båten og få den restaurert. Riksantikvaren kom inn i biletet og i 1994 var Bjoren på ny seilklar etter restaurering ved Drammen skibsreparasjoner AS.

I 2005 vart det oppdaga omfattande råteskader bl.a. i takbord og dørk og ein kanselerte såleis seglingsplanen for denne sesongen. I staden vart båten enno ein gong sett i stand, ikkje minst med tanke på 140-års jubileet i 2006.

Det er i dag Selskapet Bjoren AS som eig og driv båten. Foreininga «Bjorens venner» legg dessutan ned ein stor dugnadsinnsats båten. 

Bjoren har motteke tilskot til vedlikehald og reparasjonar samt drift frå Riksantikvaren. Som verdas einaste vedfyrte dampbåt i rutetrafikk, er den ein unik attraksjon for turistar og andre. 11. august 2006 fekk dronning Sonja oppleve denne særeigne veteranbåten på ein totimars tur frå Ose til Bygland. I tillegg til rutetrafikken, gjer Bjoren og ei rekke charterturar med foreiningar, firma og andre grupper. 

## Bakgrunnsstoff
*
DS «Hansteen»

**DS «Hansteen»** er eit segl-dampskip bygd i 1866 ved Nyland mek. Verksted for Norges Geografiske Opmåling, NGO, og oppkalla etter den dåverande sjefen for NGO, professor Christopher Hansteen. Skipet vart og lånt ut til havforsking for Johan Hjort og G.O. Sars. I 1872 var skipet losji for kong Oscar II under avdukinga av Haraldstøtta i Haugesund.

I 1898 vart skipet så seld til Innherad Forenede Damskipsselskap som nytta den som lokalbåt i Trondheimsfjorden. Seld vidare til Det Helgelandske Dampskipsselskab og døypt om til til "Haarek" og gjekk i rutetrafikk på Helgelandskysten og mellom Sandnessjøen og Træna. I 1950 vart båten seld til Florø og konvertert til losjiskip, først for sesongarbeidarar under sildefisket. Oslo Indremisjon kjøpte skipet i 1962 under namnet "Ivar Elias" vart skipet nytta som losjiskip i Akerselva.

I 1978 kjøpte Olaf T. Engvik skipet og restaurerte det tilbake til utforminga som havforskingsskip. I 1986 overtok av Stiftinga D/S «Hansteen» i Trondheim og gjorde stadige restaureringsarbeide både i skrog og interiør. Skipet ligg no ved hamna i Trondheim.

## Historie
* 1866: Levert som DS «Hansteen» til Norges Geografiske Opmåling.
* 1898: Overtatt av Innherad Forenede Dampskibsselskab
* 1900: Overtatt av Det Helgelandske Dampskibsselskab, døypt om til *Haarek*
* 1962: Herberge for Oslo Indremisjon , døypt om til "Ivar Elias"

## Bakgrunnsstoff
*
Langhium

**Langhium** er den tredje alderen i epoken miocen. Han starta for 15,97 ± 0,05 millionar år sidan og enda for 13,65 ± 0,05 millionar år sidan. Langhium kjem etter burdigalium og før serravallium. 

Alderen vart definert av M. F. Pareto i 1864 og var opphavleg basert på funn frå Langhe-området nord for Ceva i Italia. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Langhian|Langhian]]» frå , den 28. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen (2007): Langhian.
* Palaeos (2003): Miocene
Tortonium

**Tortonium** er den første alderen i epoken miocen. Han starta for 11&nbsp;608&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan og enda for 7&nbsp;246&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan. Tortonium kjem etter serravallium og før messinium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tortonian|Tortonian]]» frå , den 28. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Tortonian
Zancleum

**Zancleum** (òg kalla i *tabianium* og *dacium*) er den første alderen i epoken pliocen. Han starta for 5&nbsp;332&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan og enda for 3&nbsp;600&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan. Zancleum kjem etter messinium i miocen og før piacenzium i sein pliocen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Zanclean|Zanclean]]» frå , den 28. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Zanclean
Piacenzium

**Piacenzium** (òg kalla *astium*, *redonium* eller *romanium*) er den andre alderen i epoken pliocen. Han starta for 3&nbsp;600&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan og enda for 2&nbsp;588&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan. Piacenzium kjem etter zancleum og før gelasium. 

Han vert vanlegvis kalla *tidleg pliocen*, og stundom uoffislet *mellompliocen*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Piacenzian|Piacenzian]]» frå , den 28. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Piacenzian
Antropocen

**Antropocen** er eit uttrykk som enkelte forskarar nyttar for å skildre den aller nyaste perioden av jorda si historie. Det er ikkje ein nøyaktig startdato, men vert rekna for å starte seint på 1700-talet då mennesket først byrjar å påverke det globale klimaet og økosystemet til jorda. Dette samsvarar med oppfinninga av dampmaskinen av James Watt i 1784. Uttrykket vart gjeve i 2000 av den nobelprisvinnande kjemikaren Paul Crutzen, som reknar den menneskeleg påverknaden på jorda dei siste hundreåra som så viktig at perioden bør reknast som ein eigen geologisk epoke.

To vitskaplege artiklar gjevne ut tidleg i 2008 støtta den offisielle bruken av uttrykket, men det er likevel berre uoffisielt så langt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anthropocene|Anthropocene]]» frå , den 28. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Litteratur
*Henrik H. Svensen. *Stein på stein - på sporet av den store masseutryddelsen i jordens historie* (2018)
Norsk lundehund

**Norsk lundehund** er ein spisshund som er utvikla i Noreg. Han vert ofte berre kalla **lundehund**. Rasen har fått namnet sit fordi han har vore brukt under fangst av lundefugl. 

## Historie
Lundefangst med hund har vore drive lenge, i alle fall frå 1600-talet, men truleg mykje lenger. Om hundane ein hadde då var av same type som norsk lundehund veit ein ikkje. Det er og uklart kva slags hundar som vart brukt andre stader, som til dømes på Island.

Den lundehunden vi kjenner i dag stammar frå hundar som levde på Måstad i Værøy i mellomkrigstida. I 1939 tok hundeoppdrettarane Christie på Hamar til å drive avl på denne rasen. Hundane på Værøy vart tilnærma utrydda av kvelpesykje under 2. verdskrigen. Etter det fekk ein tak i nye hundar frå stamma på Hamar. Då hundane på Hamar vart utrydda av same sjukdomen, vart nye hundar henta frå Måstad. Sjukdomen gjorde at det samla talet av hundar var heilt ned i 6 individ. Den svarte og kvite varianten vart burte. Etter at oppattbygginga av stamma vart spreidd over fleire oppdrettarar har ein no ein berekraftig rase. Norsk lundehund er og å finne i fleire land.

## Utsjånad
Lundehunden er til vanleg brun og kvit. Han har middels langt glatt hårlag med mørk overpels som kan skine i svart. Høgda er 34-38 cm. Hannhundane er markert kraftigare enn tispene. 

### Anatomi

Det mest særmerkte med anatomien til lundehunden er dei ekstra tærne. Han har seks tær både på fram- og baklabbane. Dei ekstra tærne har godt utvikla muskulatur og er til god nytte, særleg i steinete terreng.

Lundehunden kan falde saman det ytre øyra, slik at det vert verna mot skit når hunden er inne i lundegangane. I tillegg til at skulderledda gjer at frambeina kan førast rett ut til sides, kan han legge hovudet flatt bakover ryggen.

## Bruk
Ein har ikkje klart å dressere andre hunderasar til den spesielle lundejakta. Dei måtte kunne take lunden levande og uskadd til jegeren som førte dei. 
Etter at det vart forbode med slik jakt fungerer lundehunden i dag først og fremst som brukshund og familiehund. Han er ikkje utprega lettdresert, og er ofte avvisande mot framande. 

## Helse
Norsk lundehund vert rekna som ein frisk og sunn rase. Det er ikkje registrert hofteleddysplasi(HD), eller albogeleddsatrose (AD). Ein sjukdom som ikkje sjeldan råkar lundehunden er intestinal lymfangiektasi (IL). Den har vorte kalla lundehundsykje eller lundehundsyndromet sjølv om den ikkje er uvanleg hjå andre hunderasar. Symptom er diare, oppkast og veskesamling i bukhola. Den kan føre til hjartesvikt om hunden ikkje får rett behandling og diett. Årsaka til sjukdomen er uviss, men det ser ut som stress er ei medverkande årsak.

## Kjelder
* *Den norske hundeboka*. Ulvund tekst & fortag 1992
* Knut Kolsrud: Lundefangst i *NORVEG Folkelivsgransking 19*. Norges almenvitenskapelige forskningsråd 1976.
* Dag Sørli: *De gamle fuglefangernes grend.* Bodø 1998
Gelasium

**Gelasium** er ein alder. Det er omdiskutert om han høyrer til i epoken pliocen eller til pleistocen. Han starta for 2&nbsp;588&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan og enda for 1&nbsp;806&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan. Gelasium kjem etter piacenzium og før calabrium. 

International Union for Quaternary Research (INQUA) har føreslått å flytte gelasium frå pliocen til pleistocen sidan den geologiske tidsskalaen då ville vere meir konsistent med dei viktige endringane i klimaet, hava og biotaen på jorda for 2,588 millionar år sidan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gelasian|Gelasian]]» frå , den 28. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sein pleistocen

**Sein pleistocen** (òg kalla *øvre pleistocen* eller *tarantium*) er den siste alderen i epoken pleistocen. Han starta for 126&nbsp;000 ± 5&nbsp;000 år sidan då mellomistida Eem starta før den siste istida og enda for nøyaktig 10&nbsp;000 karbon-14-år sidan. 

Det meste av sein pleistocen var dominert av den siste istida. Mange artar i slekta homo døydde ut bortsett frå mennesket. Menneske spreidde seg til alle kontinent bortsett frå Antarktis under sein pleistocen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Late Pleistocene|Late Pleistocene]]» frå , den 28. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Late Pleistocene
Tidleg pleistocen

**Tidleg pleistocen** (*nedre pleistocene* eller *calabrium*) er den andre alderen i epoken pleistocen. Han starta for 1&nbsp;806&nbsp;000 ± 50&nbsp;000 år sidan og enda for 781&nbsp;000 ± 5&nbsp;000 år sidan, då den siste geomagnetiske reverseringa skjedde. 

Opphavleg var calabrium ein europeisk alder som hovudsakleg var basert på fossil av molluskar. Mange fossilsamlingar av pattedyr frå tidleg pleistocen startar i gelasium, den siste alderen i pliocen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Early Pleistocene|Early Pleistocene]]» frå , den 28. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Early Pleistocene
Paleocen-eocen-termalmaksimumet

**Paleocen-eocen-termalmaksimumet** (PETM) var ei brå global oppvarming som skjedde i overgangen mellom paleocen og eocen. Under hendinga skjedde det store endringar i hav- og atmosfæresirkualsjonen, foraminiferaer som levde på djuphavsbotn døydde ut og det skjedde ei stor omvelting for pattedyra på land der mange av dagens store pattedyrordenar dukka opp. 

Under PETM steig den globale temperaturen med 6&nbsp;°C over 20&nbsp;000 år og den auka temperaturen føre til at havet steig (oppvarma vatn utvidar seg). 

-innhaldet i atmosfæren steig og førte til ein grunnare lysoklin. Oksygenmangel på i enkelte regionar av djuphavet kan ha medverka til utryddingane i sjøen. Hendinga er knytt til negative avvik i -isotopen, som skjedde i to korte periodar (på om lag 1000 år). Desse kom truleg av utskiljing av gass frå klaterat («metan-is»-førekomstar) som forsterka oppvarminga som alt eksisterte. Utskiljinga av desse klaterata og den påfølgjande hendinga vart truleg utløyst av fleire årsaker. Ei av hovudårsakene ser ut til å ha vore auka vulkansk aktivitet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paleocene–Eocene Thermal Maximum|Paleocene–Eocene Thermal Maximum]]» frå , den 28. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Den messiniske saliniteskrisa

**Den messiniske saliniteskrisa** var ein periode der Middelhavet fordampa og vart heilt eller delvis tørrlagd. Dette skjedde i messinium i perioden miocen for 5,96 millionar år sidan.

Middelhavet vart skild frå Atlanterhavet i perioden mellom 5,59 og 5,33 millionar år sidan, og dette førte til at vassnivået i Middelhavet fall kraftig. I starten førte hendinga til ekstrem erosjon og det vart danna fleire enorme kløfter (enkelte like store som Grand Canyon) rundt Middelhavet. I seinare tid (5,50-5,33 millionar år sidan) var det sykliske evaporittavsettingar i det store bassenget.

På grunn av måten berglaga ser ut og på grunn av det massive evaporittlaget, som ein ikkje meiner kan ha vorte avsett på ein gong, trur ein at vassnivået svinga opp og ned og at Middelhavet kan ha vorte tørka ut og vorte fylt opp att fleire gonger. Oppfyllinga har truleg anten skjedd ved at opningar har slept havvatn inn i bassenget igjen, eller det har vorte fylt opp av elvar. Den siste oppfyllinga skjedde i grensa mellom miocen og pliocen då Gibraltarsundet opna seg permanent.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Messinian salinity crisis|Messinian salinity crisis]]» frå , den 28. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Boreal tid

**Boreal** er den første alderen eller sekvensen i holocen. Han var opphavleg basert på studie av danske torvmyrer av Axel Blytt og Rutger Sernander. I torvmyrsediment kan ein kjenne igjen boreal av den særeigne pollensonen. Han kom etter yngre dryas, den siste kuldeperioden i pleistocen og før atlantikum, ein varmare og fuktigare periode enn det noverande klimaet vårt. Boreal var ein overgang mellom dei to periodane, men hadde eit varierande klima som stundom var mykje likt det me har i dag. 

## Preboreal
Før boreal tid kom preboreal, som varte frå kring 8300 til 7000 år fvt. Klimaet var fuktig og kjølig i denne perioden. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Boreal (period)|Boreal (period)]]» frå , den 28. august 2008.*
Atlantikum

**Atlantikum** var den varmaste og fuktigaste kronosonen i holocen i Nord-Europa. Perioden varte frå 8000 til 5000 år sidan og klimaet var generelt varmare enn i dag. Det kom etter boreal som hadde eit klima som var ganske likt dagens klima, og vart etterfølgd av subboreal, som var ein overgang til det moderne klimaet. Fordi dette var den varmaste perioden i holocen vert han ofte berre kalla eit klimaoptimum. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Atlantic (period)|Atlantic (period)]]» frå , den 28. august 2008.*
Engozero

**Engozero** (russisk Энгозеро) er ein stor innsjø i Republikken Karelen i Russland. Han har eit areal på 122 km² (utan øyar, ei lengd på 36,4 km, ei breidde på 7,9 km og er 18 meter på det djupaste. Det er 144 øyar i innsjøen med eit totalt areal på 14 km².

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Engozero|Lake Engozero]]» frå , den 28. august 2008.*
Harald Langåker

**Harald Andersson Langåker** () var ein norsk gardbrukar og spelemann frå Nes i Buskerud. Han er den første kjende spelemann på hardingfele i nedre Hallingdal. 

Harald var son av gardbrukaren Anders Langåker, opphavleg frå Garthus i Begnadalen. Anders vart gift med Gunhild Halvorsdotter Langåker på Nes, og budde på Langåker livet ut. Harald vart døypt i januar 1768. I 1795 vart han gift med Gunnhild Kittilsdotter, og eldste sonen Anders kom til same året. Attåt spelet, var Harald Langåker gardbrukar. Langåker har truleg vore ein førande gard i Nes på denne tida.

Det er svært sannsynleg at Harald Langåker påverka og lærte opp Gudbrand Skjellerud, og er soleis byrjinga på ei bein tradisjonsline for slåttar i Nes fram til i dag. I si eiga tid har han nok og hatt omgang med Guttorm Olsson Grimelid frå Krødsherad, og jamvel påverka Gamle-Kleven. Spor etter Langåkerspelet kan dermed finnast både hjå Tor Grimsgard og Johan Kleven. 

Det finst to springarar som ber namnet *Langåkeren* i dag. Den eine er spela på halv kvint eller ljosblått, og er rekna som ein av dei eldste i dalen (Hardingfeleverket, springar nr 567 etter Kristian Øvrevollseie). Den andre er meir kjend under namnet Grimeliden, og har opphav hjå Guttorm Grimelid frå Krødsherad. 

Knut Lurås skal og ha møtt Harald Langåker og teke med seg ein gangar attende til Telemark. Slåtten ber enno namnet *Langåkeren* (Norsk folkemusikk nr 128a etter Gunnulv Borgen). I Bø er ein utvida form kalla *Neshaugen* (128b) etter Olav Groven.
## Notar
Evoron

**Evoron** (russisk Эвopон) er ein stor innsjø i Khabarovsk kraj i Russland. Han har eit areal på 194&nbsp;km², og er 30&nbsp;km lang og 12&nbsp;km brei. I snitt er han 2-3 meter djup. Innsjøen vert nytta til fiske.

Elva Evur munnar ut i innsjøen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Evoron|Lake Evoron]]» frå , den 28. august 2008.*
Glubokojesjøen

**Glubokojesjøen** (russisk Озеро Глубокое; *Ozero Glubokoje*, «Djupsjøen») er ein innsjø i aust på Putoranaplatået nær Norilsk i Russland. Har er knytt til Melkojesjøen («Grunnsjøen») ved Glubokajaelva. Han har eit areal på 136&nbsp;km² og er i snitt 16 meter djup.

## Bakgrunnsstoff
* Kart 
* Putoranaplatået

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Glubokoye (Putorana)|Lake Glubokoye (Putorana)]]» frå , den 28. august 2008.*
Elton

**Elton** kan visa til:

* Alexander Duszat, ein tysk programleiar og komikar som kallar seg Elton.
* Elton John, britisk artist.
* Ben Elton, britisk komikar.
* Elton Bennett, USA-amerikansk artist.

## Stadnamn

;Russland

* Elton i Russland, ein innsjø i Volgograd oblast

;Kanada
* Elton, Manitoba

;Storbritannia
* Elton, Cambridgeshire, England 
* Elton, Cheshire, England
* Elton, County Durham, England
* Elton, Derbyshire, England
* Elton, Gloucestershire, England
* Elton, Greater Manchester, England
* Elton, Herefordshire, England
* Elton, Nottinghamshire, England
* Elton Green, Cheshire, England
* Elton's Marsh, Herefordshire, England

;Sambandsstatane
* Elton, Louisiana
* Elton, New Jersey
* Elton, New York
* Elton, West Virginia
* Elton, Wisconsin
Fermi Gamma-ray Space Telescope

**Fermi Gamma-ray Space Telescope** (før oppskyting kalla **Gamma-ray Large Area Space Telescope** (**GLAST**)) er eit NASA-romobservatorium skote opp 11. juni 2008. Teleskopet skal studera universet i gammastråledelen av det elektromagnetiske spektrumet. Telskopet blei etter oppskytinga døypt på nytt og namnsett etter professor Enrico Fermi, ein italiensk pioner innan høgenergifysikk.

## Ferdmål

Som ferdmål har observatoriumet mellom anna:

# å utforska dei mest ekstreme omgjevnadane i universet der det finst energiar langt høgare enn det som er mogleg på jorda
# søkja etter teikn på nye fysikklover og finna ut kva den mørke materien er samansett av
# forklara korleis svarte hòl akselererer kraftige jetstråler av materie mest opp til lysfarten
# løysa gåtene rundt dei enormt kraftige eksplosjonane kalla gammaglimt
# svara på eldre spørsmål over eit breitt spekter av emne, inkludert solstormar, pulsarar og opphavet til kosmisk stråling

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell NASA-heimesida

## Kjelder
Ilmen

**Ilmen** (russisk Ильмень) er ein historisk viktig innsjø i Novgorod oblast i Russland, som tidlegare var ein viktig del av handelsruta frå væringane til grekarane. Byen Novgorod ligg seks kilometer nedanfor utsiget til innsjøen. 

Han har eit gjennomsnittleg overflateareal på 982&nbsp;km² (kan variere frå 733 til 2090&nbsp;km² avhengig av vassnivået). Innsjøen får vatn frå 52&nbsp;elvar og dei fire største er Msta, Pola, Lovat, Sjelon og har eitt utsig, Volkhov som munnar ut i Ladoga og vidare via Neva til Finskebukta. 

Vassnivået vert regulert av Volkhov vasskraftverk i elva Volkhov. I juli har innsjøen ein temperatur på 19-20&nbsp;°C og badesesongen varer om lag 90 dagar. Det går skipsruter frå Novgorod til Staraja Russa og frå Novgorod til Sjimsk.

## Ordsoge
Namnet *Il’men’* er av austersjøfinsk opphav, som mange elve- og innsjønamn i mellom det austersjøfinske og mordvinske området. Det moderne finske namnet på sjøen er *Ilmajärvi*.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Ilmen|Lake Ilmen]]» frå , den 28. august 2008.*
Imandra

**Imandra** (russisk Имандра, finsk *Imantero*) er ein innsjø sørvest på Kolahalvøya i Murmansk oblast i Russland, like nord for polarsirkelen. Han ligg 127 meter over havet, har eit areal på 876&nbsp;km² og er 67 meter på det djupaste. Breidda av innsjøen er forreven og det er mange øyar i innsjøen. Den største av øyane er Ermøya som er 26&nbsp;km². Innsjøen er delt inn i tre delar med smale sund mellom, Store Imandra (Большая Имандра) eller Khibinskaja Imandra i nord (areal 328&nbsp;km², lengd om lag 55&nbsp;km, breidde 3–5&nbsp;km), Ekostrovskaja Imandra i midten (areal 351&nbsp;km²) og Babinskaja Imandra i vest (areal 133&nbsp;km²). Innsjøen renn ut via elva Niva til Kandalaksjabukta i Kvitsjøen. Innsjøen er kjend for det klåre vatnet og det rike fisket.

## Byar
Byen Montsjegorsk ligg ved vika Montsje Guba i nordvest og er eit senter for vintersport. Om sommaren har mange innbyggjarane her båtar på sjøen, medan det er populært med skigåing på den isdekte innsjøen om vinteren.

Apatity er ein annan liten by på austsida av innsjøen, og Poljarnje Zori ligg ved elva Niva nokre få kilometer nedanfor innsjøen .

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Imandra|Lake Imandra]]» frå , den 28. august 2008.*
Gusinoje

**Gusinoje** (russisk Гусиное озеро, *Gusinoje Ozero*) er ein innsjø i republikken Burjatia i Russland, søraust i Sibir. Han ligg om lag 120&nbsp;km frå Ulan Ude, hovudstaden i Burajatia og nær grensa til Mongolia. Byen Gusinooziorsk, som er kjend for buddhistiske heilagdomar, ligg på nordaustsida av innsjøen.

## Sjå òg
* Bajkalsjøen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Gusinoye|Lake Gusinoye]]» frå , den 28. august 2008.*
Brynjulv Olsson

**Brynjulv Olsson** (f. ca. 1700) er den første spelemannen ein veit om i Tinn. Han var oldefar til Knut Dale.

Brynjulv skal ha kome til Tinn frå Numedal, og var son av ein *Ola Lett*, som og spela fele. I Tinn vart han forpaktarspelemann, og hadde kongebrev på retten til å spela i bryllaup og lag. Han gifte seg i Tinn og fekk 18 born, mellom dei Olav Brynjulvsson Sønnstaul, som førte speltradisjonen vidare.

Brynjulv Olsson er mint i gangaren Brynjulv Olsson, som og er kjend som *Haugelåten*. Denne vart skriven ned av Johan Halvorsen, og utarbeidd for klaver av Edvard Grieg.
Kanozero

**Kanozero** (russisk Канозеро) er ein innsjø langs elva Umba i Murmansk oblast i Russland.

Innsjøen er 32&nbsp;km lang og 3–6&nbsp;km brei. Han ligg om lag halvvegs mellom innsjøen Umbozero og Kvitsjøen. Umba renn ut i innsjøen på austsida, om lag 5&nbsp;km frå nordenden. To av dei største sideelvane til Umba, Kana og Muna, renn ut i Umba via Kanozero.

Innsjøen har to utsig. Ved Zasjejek-Kanozero heilt sør i innsjøen går Rodvinga-kanalen ut via Kanoserskijfossane, medan Kitsakanalen 5&nbsp;km lenger nordaust renn ut over Padunfossane. Kanalane renn saman i innsjøen Pontsjozero om lag 10&nbsp;km lenger nede.

Kanozero er òg kjend for Kanozero-helleristningane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Kanozero|Lake Kanozero]]» frå , den 29. august 2008.*
Karatsjaj

**Karatsjaj** (russisk Карачай) er ein liten innsjø sør i Uralfjella vest i Russland. Frå 1951 starta Sovjetunionen å dumpe radioaktivt avfall i Karatsjaj frå Majak, det nærliggande lageret og opparbeidingsanlegget for radioaktivt avfall, nær byen Oziorsk (då kalla Tsjeljabinsk-40).

I følgje Worldwatch Institute frå Washington, D.C. sin rapport om radioaktivt avfall er Karatsjaj «den mest forureina staden på jorda». Innsjøen tok opp om lag 4,44 exabecquerel (EBq) med radioaktivitet, inkludert 3,6 EBq av cesium-137 og 0,74 EBq av strontium-90. Til samanlikning førte Tsjernobylulukka til eit utslepp på 5 til 12 Ebq radioaktivitet, men denne strålinga var ikkje konsentrert på ein stad.

Strålingsnivået i regionen i området nær der det radioaktive avfallet vert slept ut i innsjøen var 600 røntgen per time i 1990, som er meir enn nok til å ta livet av eit menneske i løpet av ein time.

Det radioaktive avfallet i Karatsjaj truar Nordishavet og kan flytte seg rundt halve jorda om det for alvor kjem ut i havet.

## Historie
I 1960-åra byrja innsjøen å tørke ut og arealet fall frå 0,5&nbsp;km² i 1951 til 0,15&nbsp;km² mot slutten av 1993. I 1968 etter ein tørkeperiode i regionen, førte vinden med seg radioaktivt støv bort frå dei uttørka områda av innsjøen og bestrålte ein halv million menneske med 185 petabecquerel stråling.

Mellom 1978 og 1986 vart innsjøen fylt med nesten 10&nbsp;000 hole betongblokker for å hindre at sedimenta flytta seg. Innsjøen er i dag heilt dekt med betong.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Karachay|Lake Karachay]]» frå ,  den 29. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Keret

**Keret** (russisk Кереть; finsk *Kierettijärvi*) er ein stor innsjø i Republikken Karelen, nordvest i Russland. Han har eit areal på 223&nbsp;km². Det er om lag 130 øyar i innsjøen. Keret vert nytta til fiske og er isdekt frå tidleg november til seint i mai.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Keret|Lake Keret]]» frå , den 29. august 2008.*
Keta

**Keta** (russisk Кета) er ein stor innsjø i Krasnojarsk kraj, nord i sentrale område av Russland. Han ligg ved  og har eit areal på 452&nbsp;km². Elva Rybnaja har kjelda si frå Keta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Keta|Lake Keta]]» frå , den 29. august 2008.*
Khaiyr

**Khaiyr** er ein vulkansk innsjø i Jakutsk, aust i Sibir. Han har eit overflateareal på om lag 0,29 km² og har lite fisk. Djupet i innsjøen er ukjend. Namnet kjem frå mongolsk og tyder 'å elske'.

## Sjømonster

I 1964 hevda ei gruppe forskarar frå Moskva Universitet at dei hadde sett eit dyr med førhistorisk utsjånad under ein ekspedisjon ved innsjøen. 

Sidan Khaiyr ligg over ein aktiv vulkan har skeptikarar peikt på at synet av dyret truleg har vore gassbobler som har brote i overflata på grunn av skjelvingar frå vulkanen. Sidan innsjøen ligg isolert til vert han sjeldan vitja og det har ikkje vorte rapportert om fleire observasjonar. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Khaiyr|Lake Khaiyr]]» frå , den 29. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Tim Dinsdale, *Monster Hunt*, s. 36-38
Jänisjärvi

**Jänisjärvi** er ein innsjø i republikken Karelen i Russland nord for innsjøen Ladoga.

Innsjøen er forholdsvis sirkelforma og vart danna av eit meteoroittnedslag for 700 ± 5 millionar år sidan i perioden kryogenium. Krateret er 14 km i diameter.

Før den andre verdskrigen trudde ein at innsjøen var den andre kjende vulkankalderaen i Finland (den andre var Lappajärvi). Begge vart etter kvart identifisert som nedslagskrater. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jänisjärvi|Jänisjärvi]]» frå , den 28. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Janisjarvi  på NASA Earth Observatory
Campagna

**Campagna** er ein by i provinsen Salerno i regionen Campania i Italia. Byen har om lag 15&nbsp;734 innbyggjarar.
Khankasjøen

**Khanka** (russisk озеро Ханка; tradisjonell kinesisk 興凱湖, forenkla kinesisk 兴凯湖, pinyin *Xīngkǎi Hú*) er ein innsjø som ligg på grensa mellom provinsen Heilongjiang i Kina og Primorskij kraj i Russland. Han ligg 120&nbsp;km frå Jixi. Innsjøen har eit areal på 4190&nbsp;km² der 3030&nbsp;km² ligg i Russland og 1160&nbsp;km²—i Kina. Området rundt innsjøen er eit viktig våtmarksområde og utgjer eit nasjonalt naturreservat på den kinesiske sida og Khanka naturreservat på den russiske sida. Området vert nytta til økoturisme samt vitskapleg forsking på trekkfuglar. Den sjeldne dverggåsa held til ved innsjøen. Området på den kinesiske sida er statseigd og vert nytta til kollektivbruk for fiske, jordbruk og dyrebruk. 

## Fysisk informasjon
Khanka er namnet på to innsjøar med ein ti meter høg sandbanke mellom seg. Breidda av innsjøane er myrlendte, bortsett frå i nordvest. 

Innsjøen sitt tilsigsområde er ei elveslette på rundt 16&nbsp;890 km², der 97% ligg på russisk område. Med eit overflate areal på 4000 til 4400 km² er han den største innsjøen i Nordaust-Kina. Han mottar 23&nbsp;elvar (8&nbsp;i Kina og 15&nbsp;i Russland), men har berre eitt utsig, Songatsja. Innsjøen er i snitt 4,5 meter djup og 10,6 meter på det djupaste. Det gjennomsnittlege volumet er 18,3&nbsp;km³, og på det meste opp mot 22,6&nbsp;km³. Innsjøen er ein del av tilsigsområdet til Ussuri, som igjen er ein del av nedslagsfeltet til elva Amur.

Den maksimale årlege temperaturen er 21,2&nbsp;°C, og minimumstemperaturen er -19,2&nbsp;°C. Nedbøren kjem hovudsakleg om sommaren og i løpet av eit år kjem det normalt 750 mm. Den hydrauliske opphaldstida i Khanka, tida det tar vatnet å renne gjennom innsjøen, er eitt år. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Khanka Lake|Khanka Lake]]» frå , den 29. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** LakeNet profile
Kizi

**Kizi** (russisk Кизи eller Большое Кизи) er ein stor innsjø i Khabarovsk kraj i Russland. Han har eit areal på 280&nbsp;km² og er 3-4 meter djup på det djupaste. Han ligg nær den høgre breidda til elva Amur og fleire kanalar renn ut i elva. Han ligg òg nær Tatarsundet. Kizi vert utnytta til fiske.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Kizi|Lake Kizi]]» frå , den 29. august 2008.*
Kolvitskojesjøen

**Kolvitskojesjøen** (russisk Колвицкое озеро) er ein stor innsjø på Kolahalvøya i Murmansk oblast i Russland. Han har eit areal på 121&nbsp;km² og eit største djup på 20 m. Kolvitsa spring ut frå innsjøen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Kolvitskoye|Lake Kolvitskoye]]» frå , den 29. august 2008.*
Kovdozero

**Kovdozero** (russisk Ковдозеро) er ein stor innsjø sør i Murmansk oblast, nordvest i Russland. Det er mange øyar i innsjøen. I 1955 vart det bygd eit vasskraftverk ved innsjøen og han vart omgjort til eit reservoar. Overflatearealet til Kovdozero steig frå 224–294&nbsp;km² til 608&nbsp;km². Det renn mange elvar ut i Kovdozero. Innsjøen vert nytta til fiske, vasstransport og tømmerfløyting.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Kovdozero|Lake Kovdozero]]» frå , den 29. august 2008.*
Krivojesjøen

**Krivojesjøen** er ein liten innsjø i Tsjeljabinsk oblast i Russland, søraust for Magnitogorsk og nær grensa til Kasakhstan. Namnet tyder «krokete innsjø».

Han er mest kjend for gravplassaneSintasjta-Petrovka, som ligg over eit 10&nbsp;km² stort område rundt innsjøen. Særleg kjend er den tidlegaste kjende stridsvogngrava i verda, datert til om lag 2000 f.Kr.

Stridsvogngrava inneheldt ein hesteskalle, tre potter, to bitar av bissel og spyd- og pilespissar. Beina vart datert til om lag 2026 f.Kr.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Krivoye Lake|Krivoye Lake]]» frå , den 29. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:* 
* *Archaeology*, mars/april 1995, 39. http://www.georgetown.edu/faculty/millwarj/website%20images/centralasiaimages.htm
Kubenskojesjøen

**Kubenskojesjøen** (russisk Кубенское озеро) er ein stor og grunn innsjø i Vologda oblast i Russland, om lag 109 meter over havet. Han strekkjer seg 60&nbsp;km frå nordvest til søraust og er 3–9&nbsp;km brei.

Han har eit areal på 648&nbsp;km², og utan øyar 407&nbsp;km². I snitt er innsjøen 3 meter djup. Han er kjend som ein vindfull stad og varierande vassnivå gjennom året. Gjennom året varierer djupet frå 2,4 til 5,5 meter. Kubenskojesjøen er kjelda til elva Sukhona.

Området ved Kubenskojesjøen vart busett av russarar på 1100-talet då Kamennij kloster vart grunnlagd på ei øy i innsjøen. Ein av greinene til fyrstane av Jaroslavl eigde land i nærleiken og vart kalla fyrst Kubenskij. Sidan 1828 har innsjøen vore ein del av Volga-Nordlege Dvina-kanalen. Den austlege endepunktet for Nordre Dvina-kanalen er nordvestenden av innsjøen. I 1917 vart det bygd ei demning ved utsiget i Sukhona og innsjøen vart omgjort til eit vassreservoar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 29. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Kulundinskojesjøen

**Kulundinskojesjøen** er ein innsjø sør på Den vestsibirske sletta sør i sentrale område av Russland. Som mange andre innsjøar i regionen har Kulundinskojesjøen mange forskjellige fargar. Fargevariasjonen tyder på forskjellige stadium av eutrofiering. Den sørlege delen av innsjøen er lillafarga, medan nordvestenden er mørkeblå. På austsida av Kulundinskojesjøen ligg det to delta. 


Озеро кулундинское - panoramio.jpg|Utsyn over sjøen
KulundinskoyeLakeNorth.jpg|Kulundinskojesjøen i 2008


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kulundinskoye Lake|Kulundinskoye Lake]]» frå , den 29. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* National Aeronautics og Space Administration
Khasan

**Khasan** (russisk озеро Хасан) er ein liten innsjø i Khasanskij distrikt i Primorskij kraj i Russland, ved grensa til Nord-Korea, 130&nbsp;km sørvest for Vladivostok. Han har eit areal på 2,23&nbsp;km². Tanbogatyj renn ut frå innsjøen. Innsjøen som er skildra som «det tronge hjørnet der Korea, Mandsjuria og Russland møter kvarandre»f var åstad for Slaget ved Khasan sommaren 1938.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Khasan|Lake Khasan]]» frå , den 29. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vektløfting

**Vektløfting** er ein idrett der ein løftar ei vektstong over hovudet. Ein tevlar i to øvingar, rykk og støt. Rykk handlar om å løfta stanga frå bakken i ei rørsle til strake armar over hovudet. I støyt skal ein løfta vekta til skuldrene. Dette kallast vending, så skal vekta støytast til strake armar i ei rørsle. Under tevlinga har løftaren berre tre forsøk i rykk og tre i støyt. 

## Vektløfting i Noreg
Vektløfting er ein relativt liten idrett i Noreg. Idretten er lagt til rette for utøvarar i alle aldrar, og nokon er aktive til dei er over 70 år. I 2006 og 2007 vart Tormod Jensen (fødd 1926) europamester i vektløfting i veteranklassen 80+. På slutten av 1980-åra byrja kvinner å markera seg i norsk vektløfting. Gjennom 1990-åra og fram til i dag har kvinnedelen vore aukande. I 1972 tok Leif Jensen gullmedalje under OL i München.

## Skadar
Vektløfting kan vera vanskeleg å læra for gutar etter fylte 16 år. Idretten krev at ein er mjuk i hofta, skuldrer og anklar, som hjå gutar ofte minkar etter tolvårsalderen, til forskjell frå jenter som ofte er mjukare lengre. Knea og ryggen er særs utsett for slitasjeskadar. 

## Doping
Denne idrettsgreina er kraftig belasta med doping. I 1992 gjorde det internasjonale vektløfterforbundet om vektklassedelinga, slik at dei gamle rekordane blei tilsidesatt. I juni 2008 vart det kjent at elleve utøvarar frå det bulgarske landslaget hadde testa positivt under ei treningssamling. 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*www.vektlofting.no - Norges vektløfterforbund si offisielle heimasida
*www.antidoping.no Statistikk som synar dopingdommar i åra 2002-2006
Kurilesjøen

**Kurilesjøen** (russisk Курильское озеро) er ein stor kaldera med ein kratersjø sør på Kamtsjatkahalvøya i Russland. Han har eit areal på 77 km², eit gjennomsnittleg djup på 176 meter og eit største djup på 306 meter. Han er den største gytestaden for stillehavslaks i Eurasia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kurile Lake|Kurile Lake]]» frå , den 29. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
*** 
*** Global Volcanism Program
AMD

**Advanced Micro Devices**, Inc. (AMD) (NYSE: AMD) er eit USA-amerikansk multinasjonalt selskap med hovudkontor i Sunnyvale i California. AMD utviklar prosessorar og annan maskinvare for datamaskinar. AMD er den nest største globale leverandøren av mikroprosessorar basert på x86-arkitektur etter Intel Corporation, og den tredje største leverandøren av grafikkustyr. Selskapet eig og 21 prosent av Spansion, ein leverandør av flash-minne.

## Historie
Advanced Micro Devices (ofte forkorta AMD) blei oppretta i 1969 som ein produsent av logiske kretsar. I 1975 starta selskapet å produsera RAM-brikker. Same år lanserte dei sin egen klone av 8-bit prosessoren Intel 8080, og kalla denne AM9080ADC. I 1975 lanserte òg AMD AMD Am2900, ein 4-bit prosessor som hovudsakleg blei nytta som mikrokontrollar. Det utvikla seg etter kvart ein heil «familie» med forbetra utgåver, med namn som AMD Am2901, AMD Am2902, osv.

I 1988 lanserte AMD ein meir avansert mikrokontrollar, kalla AMD Am29000. Dette var ein 32-bit RISC-prosessor, og ein klone av Intel 80960. òg denne brikka blei byrjinga på ein eigen «familie» med mikroprosessorar (AMD Am29005, AMD Am29030, etc.). AMD slutta å produsere desse mikroprosessorane i 1995.

## Brikkesett
Før lanseringa av Athlon 64 prosessoren i 2003 hadde AMD utvikla brikkesett for K6- og K7-generasjonen prosessorar. Dette brikkesettet inkludererte AMD-640-, AMD-751- og AMD-761-brikkesett. Situasjonen endra seg i 2003 med utgjevinga av Athlon 64-prosessoren, og AMD valde å ikkje forsette med eigne brikkesett for sine desktop-prosessorar, og valde å opne desktop-plattforma slik at andre firma kunne designe brikkesett til ho. Basert på den opna brikke plattforma laga ATI, VIA og SiS eigne brikkesett for Athlon 64-prosessorar og nyare Athlon 64 X2 og Athlon 64 FX-prosessorar, inkludert Quad FX-plattforma brikkesett frå Nvidia. 
Dette initiativet var fylgt opp med lanseringa av Opteron-servar prosessorar som AMD stoppet utforminga av brikkesett til i 2004. Etter utgjevinga av AMD-8111 brikkesette, blei server plattforma opna slik at eksterne verksemder kunne byrje å utvikle brikkesett for Opteron-prosessorer. Slik situasjonen er i dag er Nvidia og Broadcom dei einaste som lagar brikkesett for Opteron-prosessorar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kujto

**Kujto** (russisk Куйто; finsk *Kuittijärvet*) er tre innsjøar i Republikken Karelen, nordvest i Russland. Kujtosjøane er knytt til kvarande gjennom naturlege kanalar og vert nytta til tømmerfløyting.

* **Øvre Kujto** (russisk Верхнее Куйто, finsk *Ylä-Kuittijärvi*) ligg ved . Han har eit areal på 198&nbsp;km², og ligg 103 meter oevr havet. På det djupaste er han 44 meter. 
* **Midtre Kujto** (russisk Среднее Куйто, finsk *Keski-Kuittijärvi*) ligg ved  og har eit areal på 257&nbsp;km², ligg 101 meter over havet og er 34 meter på det djupaste. 
* **Nedre Kujto** (russisk Нижнее Куйто}}, finsk *Ala-Kuittijärvi*) ligg ved  og har eit areal på 141&nbsp;km², ligg 100 meter over havet og har eit største djup på 33 meter. Det vart bygd ei demning ved utløpet frå Nedre Kujto i 1956. Elva Kem renn vidare får innsjøen.

Det er mange øyar i Kujtosjøane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kuyto|Kuyto]]» frå , den 29. august 2008.*
Labaz

**Labaz** (russisk Лабаз) er ein stor innsjø i Krasnojarsk kraj, nord i sentrale område av Russland. Han har eit areal på 470&nbsp;km². Elva Bogadina munnar ut frå innsjøen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Labaz|Lake Labaz]]» frå , den 29. august 2008.*
Latsja

**Latsja** eller **Latsje** (russisk Лача, Лаче) er ein innsjø nordvest i Russland i Arkhangelsk oblast, nær den gamle byen Kargopol. Han har eit areal på 356&nbsp;km². Det etymologiske opphavet til namnet tyder «Mjølkesjøen», men årsaka til namnet er ikkje kjend.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Lacha|Lake Lacha]]» frå , den 29. august 2008.*
Leksozero

**Leksozero** (russisk Лексозеро) er ein stor innsjø i Karelia i Russland. Han har eit areal på 166&nbsp;km² og eit gjennomsnittleg djup på 8,6 m. Han frys til i november og er isdekt til mai. Det er mange øyar i innsjøen. Leksozero er rik på fisk.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Leksozero|Lake Leksozero]]» frå , den 29. august 2008.*
Lovozero

**Lovozero** (kildinsamisk Луяввьр, skoltesamisk *Luujäuʹrr*, russisk Ловозеро, nordsamisk *Lujávri*, finsk *Luujärvi*) er ein innsjø på Kolahalvøya i Murmansk oblast i Russland. Vatnet i innsjøen renn ut i Barentshavet via Voronja. Han har eit areal på 200&nbsp;km², er 5,7 meter djup i snitt og opp mot 35 meter på det djupaste. Den hydrauliske opphaldstida er 10 månader. Innsjøen har ein svingande kyst og mange halvøyar og øyar. Området rundt innsjøen, som Lovozerskije-tundraen vert ofte kalla Ловозёрье (*Lovoziorje*) på russisk.

I 1970 vart det bygd to vasskraftverk langs Voronja i Serebrjansk, om lag 100 km nedanfor innsjøen. Demninga ved kraftverket danna eit reservoar med vassflate på same nivå som Lovozero, noko som auka storleiken av Lovozero kraftig. 

## Sjå òg
* Samiske stadnamn i Russland

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Lovozero|Lake Lovozero]]» frå , den 29. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Lovozero i Murmansk oblast
Lamasjøen

**Lama** (russisk Лама) er ein stor innsjø i Krasnojarsk kraj, nord i sentrale område i Russland. Han har eit areal på 460&nbsp;km² (men enkelte kjelder oppgjer 320&nbsp;km²). Han er 100&nbsp;km lang og opp til 20&nbsp;km brei (andre kjelder seier 82&nbsp;km lang og 13&nbsp;km brei). Lama har eit tektonisk opphav.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Lama|Lake Lama]]» frå , den 29. august 2008.*