open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fundament

**Fundament** eller **sokkel** er den berande delen av eit byggverk. Sokkelen finst nedst i bygget, ofte grave ned i jorda. Det har som føremål å overføra vekta av bygget og andre påverknader til bakken. 

Ofte byggjer ein grunnmur som fundament. Tradisjonelt var denne laga av stein og/eller murt. I moderne tid bruker ein gjerne betong.

Ordet «fundament» kjem av latin *fundere*, 'grunnleggje'. I overført tyding kan ein bruka ordet for å visa til føresetnad eller grunnlag for noko abstrakt, til dømes forhandlingar eller forsking.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
*
Bjørnestad i Hyllestad

**Bjørnestad** er ein matrikkelgard i Hyllestad kommune i Sogn og Fjordane fylke. 
Garden har matrikkelnummer 9.

## Geografi
Bjørnestad ligg på austsida av nordarmen til Skifjorden og grensar i nord til Myklebust, mot Rutle og Teige i nordaust og mot Vågane i sør.
Fylkesveg 65 i Sogn og Fjordane går over garden.

## Historie
Det var fire bruk på garden frå 1876 og brukarane vart sjølveigande mellom 1805 og 1857.
Garden var bondegods også i gammal tid, men han kom i eiga til kongen i 1617, og sidan var han ei tid del av Svanegodset, før ymse embetsmannslekter eigde bruka fram til leiglendingane kjøpte seg ut.

Det har vore sag på Bjørnestad minst sidan 1600-talet, og det var også kvern der. Fiske har vore ein viktig del av næringsgrunnlaget.

### Landhandleri, post, kai og dampskipsstoppestad
Det vart drive landhandel på garden frå 1908. Landhandleriet vart seinare flytt ned til sjøen og det vart bygd kai. 
Oppsitjarane i Skifjorden hadde i eit par tiår arbeidd for å få Fylkebaatane til å leggje dampbåtrute innom fjorden, og då arbeidet førte fram kring 1920 kom Bjørnestad inn som stoppestad. Stoppestaden på Bjørnestad vart lagt ned i 1964. 

Frå 1908 var det brevhus på Bjørnestad, med postnummer 5945 BJØRNESTAD. I 1920 vart brevhuset omgjort til postopneri og postnummeret vart endra til 5945 SKIFJORD. Postopneriet vart nedlagt 1. mars 1968.

### Skifjorden skule og Skifjord bedehus
Skulen for Skifjord-krinsen vart sett opp på garden, og det vart bygd eit bedehus der. Skifjord bedehus var bygd av Gerhard Folkestad i 1914.

## Namnet
Namnet kjem av førenamnet Bjarni eller Bjørn og viser at det har vore drive gardsdrift på staden i 1000-1500 år.
I kjeldene er namnet skrive «Biørnestad» (NRJ. II 140), «Biørnnestadt» (1563), «Biørnestad» (1567), «Biørnstad» (1603 og 1608), «Biørnesta» (1667) og «Biørnstad» (1723).

Bjørnestad er brukt som gardsnamn fleire andre stader i landet. 

Statens kartverk godkjende skrivemåten «Bjørnestad» i 1986, men avslo å godkjenne «Biørnastad» i 2006.

Gardsnamnet vert også brukt som slektsnamn.

## Sjå òg
* Matrikkelgardar i Hyllestad kommune

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «Bjørnestad» i Gardsleksikonet på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv
* «Bjørnestad» i matrikkelutkastet av 1950
* «Bjørnestad» i gardsmatrikkelen for 1886

; Vidare lesnad 
*
Bjørnestad

**Bjørnestad** kan vise til:

* Søndre Bjørnestad &ndash; ei grend i Farsund kommune i Vest-Agder.
* Bjørnestad skisenter &ndash Slalåm- og utforbakke i Sirdal kommune i Vest-Agder.

* Bjørnestad i Eidsberg &ndash; matrikkelgard i Eidsberg kommune i Østfold.
* Bjørnestad i Farsund &ndash; matrikkelgard i Farsund kommune i Vest-Agder.
* Bjørnestad i Fyresdal &ndash; matrikkelgard i Fyresdal kommune i Telemark.
* Bjørnestad i Halden &ndash; matrikkelgard i Halden kommune i Østfold.
* Bjørnestad i Hyllestad &ndash; matrikkelgard i Hyllestad i Sogn og Fjordane.
* Bjørnestad i Kristiansand &ndash; matrikkelgard i	Kristiansand i Vest-Agder.
* Bjørnestad i Lyngdal &ndash; matrikkelgard i Lyngdal kommune i Vest-Agder.
* Bjørnestad i Meland &ndash; matrikkelgard i Meland kommune i Hordaland.
* Bjørnestad i Rakkestad &ndash; matrikkelgard i Rakkestad kommune i Østfold.
* Bjørnestad i Sirdal &ndash; matrikkelgard i Sirdal kommune i Vest-Agder.
* Bjørnstad i Ås &ndash; matrikkelgard i Ås kommune i Akershus.

## Sjå òg
* Bjørnstad
Grängesbergs gruver

**Grängesbergs gruver** er fleire jernmalmsgruver med malmhandsamingsverk i Grängesberg, 16 km sørsørvest av Ludvika.

Malmbrytinga i Grängesberg starta på 1500-talet og vart lagt ned i 1989. Malmfeltet i Grängesberg var det største i Bergslagen og omfatta fleie malmkroppar som tidvis vart brotne som einskilde gruver. Den største eininga var det om lag ein kilometer lange Exportfältet, som inneheldt fleire malmar. Lengre sør i same område finst Ormbergs- og Lombergsfelta og i nord Risbergsfeltet.

På starten av 1970-talet braut ein opp til fire millionar tonn per år. Deretter sokk produksjonen suksessivt fram til nedlegginga. Malmane var rike på mineralet apatitt og magnetittmalmar, men ca. ein femtedel inneheld hematittmalmar. Malmane ligg i eit strok av omvandla, natriumsrike vulkaniske bergartar som tillhøyrer leptittformasjonen.

## Historiske bilde

Grängesberg dagbrott 1895.jpg|Dagbrotet ca. 1895
Bredsjöbrottet.jpg|Bredsjöbrotet ca. 1900
Grängesberg 1900.jpg|Gruvearbeidara ved gruva i Grängesberg ca. 1900
Välkomman och Skärningen.jpg|Välkomman og Skärningen ca. 1900
Grängesberg 1910.jpg|Karl Johnas gruvstuga ca. 1910


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Grängesbergs gruvor|Grängesbergs gruvor]]» frå ,  den 24. mai 2013.*
Kommunar på Island

**Kommunar på Island** (Sveitarfélög) er eit oversyn over kommunar med folktal og informasjon om folketalsutvikling sidan 1998. Høgste og lågaste tal i kvar kategori er markert med mørkare farge.
*Island*' er delt inn i 8 landsdelar eller regionar (*landsvæði*) og 72 kommunar (*sveitarfélög*) etter ei kommunesamanslåing 15. juni 2018. 

## Kjelder
*Islands statistikbyrå
Grängesberg

**Grängesberg** er ein tettstad i Ludvika kommun sør i Dalarna (Dalarnas län). Grängesberg har kring 3&nbsp;500 innbyggarar.

## Historie
Grängesberg  er dominert tidlegare av jernmalmbrytinga ved Grängesbergs malmfelt som pågjekk frå 1500-talet fram til 1989. I januar 1990 gjekk det siste malmtoget frå Grängesberg til Oxelösund.

Grängesbergsbolaget hadde i løpet av ein lang periode den største jernmalmsflotta i verda og ved hundeårsskiftet 1899-1900 var Grängesbergsbolaget det mest lønsame føretaket i Sverige. I denne perioden voks Grängesberg særs raskt, i løpet av ti år vart folketalet tredobla. Malmfeltet i Grängesberg var Bergslagens største og den største eininga var det ein kilometer lange Exportfältet.

På starten av 1900-talet vart gruvdrifta drive under bakken og på starten av 1970-talet braut ein i Grängesberg opp til fire millionar tonn malm pr år. Det underminerte bakken og i løpet av 1970-talet flytta ein sentrum i Grängesberg 500 meter austover. Grängesbergs tidlegare sentrum, på folkemunne kalla Gamla Grängesberg, har anten rast ned i gruva eller ligg bakom avsperringar.

Ortnamnet inneheld soknenamnet «Gränge», no Grangärde, og ordet «berg» i tydinga ‘bergverk’ eller ‘gruvefelt.

GRUFA i Grängesberg er ein samskipnad som har som mål å skape ei permanent utstilling for å syne gruvearbeidarane sitt faglege og sosiale arbeide. Samskipnaden vil gjennom profesjonell forsking kring gruvesamfunnet gi eit bilete av gruvearbeidet, livet i gruvesamfunnet og gruvearbeidarane sin innsats i samfunnet.

## Historiske bilete

Fil:Grängesberg 1890.jpg|Wollraths schakt, Grängesbergs gruve 1890-talet.
Fil:Grängesberg 1900.jpg|Gruvearbeidarane i Grängesbergs gruve ved hundreårsskiftet 1900.
Fil:Grängesberg 1900a.jpg|Arbeidarbustader ved Källfallet, Grängesberg kring 1900.
Fil:grängesberg 1910.jpg|Karl Johnas gruvestuge i Grängesberg kring 1910.


## Bakgrunnsstoff
Rutle i Hyllestad

**Rutle** er ein matrikkelgard i Hyllestad kommune i Sogn og Fjordane fylke. 
Garden har matrikkelnummer 10.

## Geografi
Rutle ligg på begge sidene av Rutlevatnet, austom Bjørnestad. 
I aust grensar garden til Teigenes og i sør til Eide, Ytre Gil, Indre Gil og Sørbø i Åfjorden.

## Historie
Rutle er truleg den fyrste garden i Skifjorden som fekk fast busetnad, og han er ein av dei eldste i Hyllestad.

Garden låg under Munkeliv kloster i mellomalderen og er nemnt i Bjørgvin kalvskinn. Etter reformasjonen var Rutle kongegods før garden kom i eiga til ymse embetsmannslekter frå 1660-åra. Bruk 1 var sjølveigande i 1805, medan bruk 2 vart det i 1852.

Nabogardane Teigenes og Teige vart skilde ut frå Rutle mellom 1567 og 1590.

## Namnet
Rutle kan tyde «noko som har glede ut», det vil seie at stein eller jord har glede ut.
I kjeldene er namnet skrive «Rutlauotn» (DN. XII 160, 1427) «Rwtlawatn» (DN. XII 202 1463), «Rudlauothn» (DN. XII 232 c. 1490), «Rylle» (NRJ. II 140), «Rottle» (1563), «Ruttle» (1567), «Rudtle» (1603 og 1608), «Ruttle» (1667) og «Rutle» (1723).

Rutle er brukt som gardsnamn tre andre stader i landet. 

Statens kartverk godkjende skrivemåten «Rutle» i 1986.

Gardsnamnet vert også brukt som slektsnamn.

## Sjå òg
* Matrikkelgardar i Hyllestad kommune

## Kjelder

## Vidare lesnad
* 

## Bakgrunnsstoff
* «Rutle» i Gardsleksikonet på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv
* «Rutle» i matrikkelutkastet av 1950
* «Rutle» i gardsmatrikkelen for 1886
Riksväg 63

**Riksväg 63** i Sverige går på strekninga Karlstad - Filipstad - Ludvika.

Vegen er skilta mellom Ludvika i nord og Karlstad i sør.
Strekninga mellom Ludvika og Kopparberg deler den med Riksväg 50. Vegen er viktig for reiser mellom Värmland/Dalsland og Dalarna/Norrlandskusten. Det er derfor trafikkert av ganske mange lastebilar. Vegen går gjennom relativt tynt folkesett område, derfor er personbilstrafikken ikkje så tett.

## Standard og planar
Vegen er landsväg heile vegen. Vest for Hällefors er den 7-9 meter brei, medel svingete, mest 90&nbsp;km/h. Aust for Hällefors er den ganske svingete og smal, 6-8 meter brei. Vegen passerer gjennom alle tettstader, som Molkom, Filipstad, Persberg, Hällefors og Kopparberg.

Det finnast ei forstudie gjord på å retta ut visse kurver og utvide vegen litt på strekninga Lindfors-Brattfors. Det er ingen tidsplan for når dette skal hende og truleg blir det ikkje før etter 2015.

## Historie
Vegen hadde på 1950-talet vegnummeret 236 Karlstad-Molkom og 233 Molkom – Filipstad –  Kopparberg (– Skinnskatteberg – Västerås).

Vegen går for det meste etter eit gammalt strekke. Milsteinane på ein del strekningar langs vegen syner det. Til og med kurvene syner det. Sidan 1950-talet skal riksvägar i Sverige byggast med kurver som ikkje er skarpare enn at ein kan ha ein fart på 90&nbsp;km/h. Ikkje mykje har blitt bygd dei seinaste tiåra. Jamført med 1940-talet finst det nyare veg nærast Karlstad som er frå 1970-talet. Ein ny gjennomfart gjennom Filipstad og sør for Hällefors fantest på 1960-talet men ikkje på 1940-talet.

## Trafikkplassar og kryss

|}

## Bakgrunnsstoff
Hyme

**Hyme** (norrønt *Hymir*) er ein jotun i norrøn mytologi. Han er omtalt i *[[Hymiskviða]]*, som fortel om korleis han dreg ut på fiske med guden Tor.
Tor vil fiske etter Midgardsormen og brukar eit oksehovud som agn. Ormen bit, men Hyme blir så redd at han kuttar snøret, og fangsten forsvinn i djupet. Soga er eit kjent motiv i norrøn kunst.

Ifølgje *Hymiskviða* er Hyme gift med gygra (jotunkvinna) Hrod (*Hroðr*) og far til åsen Ty. Han har fleire døtrer. Hyme eig ei stor gryte som æsene vil låna til eit gjestebod hjå Ægir. Det er for å få tak i denne at Tor oppsøker han og blir med på fisketur. Hyme er skildra som ein valdsam jotun, og i slutten av soga følgjer han etter æsene med ein trollskokk. Tor slår han då i hel med Mjølne.

Fisketuren er også omtalt i *[[Gylvaginning]]*.

## Kjelder

*«Hymeskvæde» ved heimskringla.no

## Bakgrunnsstoff
Skade

**Skade** er ei jotunkvinne frå norrøn mytologi. Ho er dotter til Tjatse. Skade var ei tid gift med vanen Njord, og vert difor nokre gonger rekna for å høyre til mellom gudane. Ekteskapet deira gjekk ikkje så bra, for Skade lengta etter fjella medan Njord lengta etter havet.

## Bakgrunnsstoff
Angerboda

**Angerboda** (norrønt *Angrboða*, «sorgvarslaren») 
er ei jotunkvinne som i norrøn mytologi er mor til Fenrisulven, Midgardsormen og Hel. Loke er far til Angerboda sine barn.

Ho er nemnd i den korte utgåva av *Voluspå* som finst i diktet *[[Hyndluljod]]*, som mor til Fenris med Loke. I *[[Gylfaginning]]* er ho også nemnd som ein «jotun frå Jotunheimen». Det er blitt spekulert i om ho er omtalt i diktet *[[Balders draumar]]* i vers 13 der Odin seier at volva er mor til tre troll eller monster:

:*«Du er ikkje volva*
:*den vise kvinna,*
:*men til tussar*
:*tri er du mor»*

Den einaste mora til tre monster ein kjenner frå norrøn mytologi er Angerboda.

## Kjelder
Andreas Morell

**Peter Andreas Morell** (fødd **Amundsen**) () var ein norsk gardeigar og Høgre-politikar. Han var  sosialminister frå 1926 til 1928.

Morell var fødd i Christiania, far hans var brukseigar. Etter å gått på Ås høiere landbruksskole, arbeidde han på faren si mylne, Bjølsen Valsemølle. Han overtok farsgarden Nedre Grefsen i 1890, seinare kjøpte han gardane Storo og Østre Grefsen. Etter tilhøva dreiv han moderne gardsbruk, tok mellom anna tidleg i bruk elektriske anlegg i gardsdrifta. Han drog ofte utanlands, både på studieturar og feriereiser.

Morell var medlem av heradsstyret i Aker 1895-1909 og 1911-16, ordførar i Aker 1902-07 og 1911-16.

Han var 1. varamann til Stortinget mellom 1903 og 1912, og møtte større delar av perioden 1904-06. 1905-06 var han medlem av gasje- og pensjonskomiteen. Han fekk fast stortingsplass i 1919, og sat fram til 1927. Nestformann i protokollkomiteen 1919-20. I perioden 1920-26 var han formann i sosialkomitéen. Morell var sosialminister i Ivar Lykke si regjering frå 1926 til 1928. Sidan var han frå 1928 til 1938 stempelpapirforvaltar.

Morell vart tildelt både 7. juni-medaljen, Kongens fortjenstmedalje i gull, Kong Haakon VIIs jubileumsmedalje og storkorset av Dannebrogordenen.

Han døydde i Oslo i 1948.

## Kjelder
*Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914

## Bakgrunnsstoff
*
*
Teige

**Teige** kan vise til:

## Stader
* Teigane &ndash; matrikkelgard i Herøy kommune i Møre og Romsdal
* Teige i Eid &ndash; matrikkelgard i Eid kommune i Sogn og Fjordane.
* Teige i Hyllestad &ndash; matrikkelgard i Hyllestad kommune i Sogn og Fjordane.
* Teige i Nord-Fron &ndash; matrikkelgard i Nord-Fron kommune i Oppland.
* Teige i Ringebu &ndash; matrikkelgard i Ringebu kommune i Oppland.
* Teige i Stange &ndash; matrikkelgard i Stange kommune i Hedmark.
* Teige i Trysil &ndash; matrikkelgard i Trysil kommune i Hedmark.
* Teige i Tynset &ndash; matrikkelgard i Tynset kommune i Hedmark.
* Teige i Sidgal: 
** Nedre-Teige &ndash; matrikkelgard i Sigdal kommune i Buskerud.
** Øvre-Teige &ndash; matrikkelgard i Sigdal kommune i Buskerud.
* Teige i Vågsøy &ndash; matrikkelgard i Vågsøy kommune i Sogn og Fjordane.
* Teige i Øvre Eiker &ndash; matrikkelgard i Øvre Eiker i Buskerud.

## Personar
* Egil Teige &ndash; journalist og programleiar
* Karel Teige &ndash; tsjekkisk kunstnar og kunstteoretikar
* Thomas Teige &ndash; tysk kampsportutøvar
* Trude Teige &ndash; journalist, programleiar og forfattar
Kantlyngslekta

**Kantlyngslekta** (*Cassiope*) er ei planteslekt i lyngfamilien. Desse plantane er mørkgrøn lyng med smale blad som heilt dekkjer stengelen. Dei har einskilde kvite nikkande klokkeblomstrar på korte skaft.

### Artar i kantlyngslekta som veks i Noreg
* Moselyng (*Cassiope hypnoides*)
* Kantlyng (*Cassiope tetragona*)

## Kjelder

*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Kantlyng-slægten|Kantlyng-slægten]]» frå ,  den 28. november 2010.*
Teigenes

**Teigenes**, tidlegare skrive *Teigeneset*, er ein matrikkelgard i Hyllestad kommune i Sogn og Fjordane fylke. 
Garden har matrikkelnummer 11.

## Geografi
Teigenes ligg på eit nes på nordsida av Teigevatn, og grensar i vest til Rutle og i aust til Teige.

## Historie
Teigenes vart skild ut frå Teige i ca. 1650. 
Garden har heile tida vore einbølt.

## Namnet
Teige kjem av nabogarden som Teigenes vart skilt ut frå. Teige fekk i sin tur namnet fordi fire teigar vart skilde ut frå Rutle og gjevne til Øn kyrkje i gammal tid.
I kjeldene er namnet skrive «Teigeness» (1667) og «Teigenes» (1723).

Teigenes er ikkje brukt som gardsnamn andre stader i landet. 

Statens kartverk godkjende skrivemåten «Teigenes» i 2003.

Gardsnamnet vert også brukt som slektsnamn.

## Sjå òg
* Matrikkelgardar i Hyllestad kommune

## Kjelder

## Vidare lesnad
* 

## Bakgrunnsstoff
* «Teigenes» i Gardsleksikonet på nettstaden til Sogn og Fjordane Fylkesarkiv
* «Teigenes» i matrikkelutkastet av 1950
* «Teigenes» i gardsmatrikkelen for 1886
Vaid

**Vaid** (*Isatis tinctoria*) er ei inntil 150 cm høg plante i krossblomfamilien med opphav på steppene i  Vest-Asia og i Nord-Afrika. Planta har sidan antikken vore nytta til å farge ullgarn og ulltøy blått med. Ho vart difor innførd og dyrka i dei fleste landa i Europa, og har spreidd seg som villplante som fylgje av dette. 

Planta er toårig. Fyrste året gror det opp ein rosett av om lag 30 cm lange, pilforma hårete blad. Andre året kjem blomestanden, som kan verte inntil halvannan meter høg. Blomane er gule, og skulpene er avlange og hengjande. På den eine av dei to varietetane som veks i Noreg, vert skulpene svarte, på den andre ljose.

## Bruk
Frø av vaid som vart funne i vikingskipet frå kvinnegrava på Oseberg i Vestfold kan tyde på at planta har vore dyrka og nytta til ullfarging i Noreg i vikingtida. To varietetar av vaid veks no i Noreg her og der, men er sjeldne. 

I  mellomalderen kunne vaid ha stor økonomisk verde som plantefarge, men vart seinare utkonkurrert av plantefargen indigo frå India, og frå slutten av 1800-talet har kunstige fargeemne overteke.

Dei fyrste arkeologiske spora i Europa etter vaid skriv seg frå yngre steinalder (neolittikum) frå ei grotte (grotte de l'Audoste) i området Bouches-du-Rhône sør i Frankrike. Frå jarnalderen har ein funne avtrykk av vaidfrø i keramikk i restar etter ein busetnad i Heuneburg i Tyskland, og på jarnaldergravplassane Hallstatt og Hohmichele er det funne tøy farga med vaid.

Romaren Julius Cæsar fortel i boka om gallarkrigane at britane farga og tatoverte kroppen ved hjelp av «vitrium», og denne utsegna har vorte tolka slik dei nytta eit blått fargestoff utvunne av vaid. Men då ordet «vitrium» ikkje kan omsetjast med «vaid», er det meir truleg at Cæsar meiner dei tatoverte seg ved hjelp av ein type grønblått glas som har vore vanleg på denne tida. 

## Bakgrunnsstoff
Klokkelyngslekta

**Klokkelyngslekta** (*Erica*, av gresk 'oppreist') er ei planteslekt i lyngfamilien. Ho omfattar eviggrøne buskar eller tre, oftast dvergbuskar med nåleforma, kransstilde blad og nikkande, klokkeforma 4-tals blomar. Krona er raud, gul eller kvit, og blir sitjande på etter blomstringa.

Slekta omfattar rundt 600 artar, der rundt 550 av dei veks i Kapplandet i Sør-Afrika og 16 i Europa. 
Lyngtre veks mellom anna i middelhavslanda og på Kanariøyane.

Nokre artar blir brukt som prydplante, som vårlyng (*[[Erica carnea|E. carnea]]*), frynselyng (*[[Erica ciliaris|E. ciliaris]]*) og jule- eller haustlyng (*[[Erica gracilis|E. gracilis]]*).

I Noreg veks to artar. Desse plantane er opprett lyng med dunhåra kvister, kransstilte nålforma blad og blomsterklasar i toppen. Dei har mørke begerflikar og poseforma krone.

### Norske artar i klokkelyngslekta
* Klokkelyng (*Erica tetralix*)
* Purpurlyng (*Erica cinerea*)

## Kjelder

*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
*Svensk Wikipedia.
Greplyngslekta

**Greplyngslekta** (*Kalmia* eller *Loiseleuria*) er ei planteslekt i lyngfamilien. Ho har rundt 8 artar. Plantane er eviggrøne buskar som kan vera frå 0,2 til 5 meter høge. Dei fleste artane veks i Nord-Amerika og Cuba. Greplyngartar veks i surt jordsmonn. Nokre artar (*K. angustifolia, K. polifolia*) trivst i myrområde medan andre (*K. ericoides, K. latifolia*) veks i tørr sandjord.

Namnet «*Kalmia*» blei gjeve av Linné til ære for botanikaren Pehr Kalm, som sanka han i Nord-Amerika på midten av 1700-talet.

### Norsk art i greplyngslekta
Berre ein art frå slekta veks i Noreg:
* Greplyng (*Kalmia procumbens*)

## Kjelder

*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
----
*Svensk Wikipedia.
*Fransk Wikipedia.
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Kalmia|Kalmia]]» frå ,  den 16. mars 2015.*
Mjølbærslekta

**Mjølbærslekta** (*Arctostaphylos*) er ei planteslekt i lyngfamilien. Desse plantane er breiblada lyng med liggjande stenglar, og veks ofte i vide teppe. Dei har som oftast kvite blomstrar i små klasar. Blomstrane har poseforma krone med trong opning.

### Norske artar i mjølbærslekta
I Noreg veks to artar.
* Mjølbær (*Arctostaphylos uva-ursi*)
* Rypebær (*Arctostaphylos alpinus*)

## Galleri

Arctostaphylos alpinus (Alpen-Bärentraube) IMG 4688.JPG|Rypebærlyng med byrjande haustfargar
Arctostaphylos hookeri.jpg|*Arctostaphylos hookeri*
Arctostaphylos uva-ursi 2 RF.jpg|*Arctostaphylos uva-ursi* med blomar
Arctostaphylos viscida 08198.JPG|*Arctostaphylos viscida* med blomar


## Kjelder

*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Mjölonsläktet|Mjölonsläktet]]» frå , og «[[:de:Bärentrauben|Bärentrauben]]» frå  den 28. november 2010 k.*
Bærlyngslekta

**Bærlyngslekta** (*Vaccinium*) er ei planteslekt i lyngfamilien. I Noreg veks tre artar. Desse plantane er bærlyng med flate blad. Hangande blomster med poseforma krone som fell av tidleg. Av alle artane finst det former med kvite bær.

I denne slekta er det meir enn 400 artar. 

### Norske artar i bærlyngslekta
* Tytebær (*Vaccinium vitis-idaea*) 
* Blokkebær (*Vaccinium uliginosum*) 
* Blåbær (*Vaccinium myrtillus*)
* Tranebær (*Vaccinium oxycoccos*)

## Kjelder
* Svensk wikipedia.
* Finsk wikipedia.
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

## Bakgrunnsstoff
Røsslyngslekta

**Røsslyngslekta** (*Calluna*) er ei planteslekt i lyngfamilien. Slekta har berre ein art. Denne veks i Noreg. 

### Norsk art i røsslyngslekta
* Røsslyng (*Calluna vulgaris*)

## Kjelder
*Svensk wikipedia.
*Dansk wikipedia.
*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
Blokkebær

**Blokkebær** (*Vaccinium uliginosum*), **skinntryte**, **mikkelsbær** eller **tryte** er ei plante i bærlyngslekta i lyngfamilien. Arten har ei sirkumpolar utbreiing, og finst i Noreg. 

Planta veks på fuktige stader med sur jord. Ein finn henne på tundra, heier og i barskog.
Ho vert kring 40 cm høg og har runde brune kvister og blågrøne utagga blad som fell av om hausten. Blokkebær blomstrar kring mai-juli. 

Planta har kvit krone og lysblått til blåsvart bær som er litt kantet. Bæret har ein diameter på 6–8 mm.
Dei kan etast av menneske, og er blitt brukt ferske, tørka, sylta, som gelé, til saft eller gjæra til alkoholdrikkar. Også unge blad kan etast eller brukast til å laga te av.

## Utbreiing
Blokkebær veks i kjølege tempererte område på den nordlege halvkula, i lågtliggande område i Arktis og i høgtliggande område sør til Pyrenane, Alpane og Kaukasus i Europa, fjell i Mongolia, nordlege Kina, den koreanske halvøya og sentrale Japan i Asia og Sierra Nevada i California og Rocky Mountains i Utah i Nord-Amerika.

Planta er vanleg gjennom heile Noreg. Ho er funnen opp til 1730 m i Jotunheimen.

## Kjelder

*Svensk Wikipedia.
*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

## Sjå òg
* Blåbær
* Aronia
* Belladonnaurt
Riving

**Riving** eller **demolering** inneber å rive ned noko som tidlegare er bygd opp. Ein kan riva bygningar eller andre konstruksjonar, til dømes om dei er blitt utrygge eller fordi ein vil bruka plassen dei står på, eller materialet dei er laga av, til noko anna. Forsvarsanlegg kan demolerast for å ikkje lenger kunna tena noko militær føremål.

Sjølve rivingsarbeidet kan ta mange former. Til mindre bygningar blir det brukt gravemaskinar eller liknande som slår bygningen ned med skuffen eller slår ei tung kule. I seinare tid har ein òg nytta store hydrauliske sakser på gravemaskiner som «tygg opp» betongen. Slik kan både armeringsjern og betongmasse gjenvinnast. Spesielle gravemaskiner med ekstra lang arm for riving ovanfrå kan òg vere aktuelt. 

Ein annan rivingsteknikk er kontrollert sprenging. Her blir det etter ein nøye plan plassert sprengladningar inne i bygningen. Desse blir sett av med tidsforseinkingar slik at bygningen skal rasa saman kontrollert i si eiga byggegrop.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Riving|Riving]]» frå ,  den 28. november 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
Landskapsarkitektur

**Landskapsarkitektur** er planlegging og formgjeving av landskap til ulike føremål. Ein bruker landskapsarkitektur til å utforma offentlege område som veganlegg, parkar og friluftsområde, og privateigedom som hagar og uterom mellom bygningar. Hovudmål ved landskapsarkitekturen kan vera å gje eit godt livsmiljø og å endra eller oppretthalda dei estetiske eigenskapane til landskapet.

Kompetansen til ein landskapsakitket er samansett av formkunnskap og estetikk, plantekunnskap, material- og konstruksjonskunnskap, økologi og samfunnskunnskapar. Landskapsarkitektar som arbeider med prosjektering gjer det ofte i private kontor og teiknar for hand eller med dataprogram. Landskapsarbeid blir som regel sett ut på anbod for å utførast av entreprenør eller anleggsgartnar. Mange landskapsarkitektar arbeider òg i offentlege etatar med til dømes byggesaker og parkforvalting eller på eit meir overordna nivå med kulturlandskap og kulturminne, tettstadutvikling og skjøtsel av friområde og bynære naturområde.

## Utdanning i Noreg
I Noreg finst landskapsarkitektutdanning på Noregs Noregs miljø- og biovitskaplege universitet (NMBU) på Ås ved Institutt for landskapsplanlegging. Det er den eldste landskapsarkitektutdanninga i Europas. Utdanninga er femårig og ein kan velje mellom 3 spesialiseringar: landskapsforming, landskapsplanlegging og landskapsforvalting. 

I 2006 vart i tillegg dei første landskapsarkitektane ferdige frå Bergen Arkitektskole som gjev ei spesialisering under arkitektstudiet. I 2005 oppretta Arkitekthøgskolen i Oslo eit 2,5-årig mastergradsstudium i landskapsarkitektur som føreset minst 3 år med forkunnskapar innan faget eller nærskylde fag, som arkitektur eller byplanlegging. 

## Kjelder

*"Landskapsarkitektur" i ''Store Norske Leksikon'' Besøkt 30.12.2015
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Landskapsarkitektur|Landskapsarkitektur]]» frå ,  den 28. november 2010*

## Bakgrunnsstoff
Mudring

**Mudring** er ein aktivitet der sand og slam frå botnen av eit vassområde, til dømes hav, elver og kanalar, blir flytta frå ein stad til ein annan. Ein utfører mudring mellom anna for å få djupare vatn slik at større båtar kan sigla på det, fjerna uønskt materiale, eller ta ut materiale som ein ønskjer å bruka ein annan stad, til dømes sand til ei strand.

Ofte blir det brukt ein flåte med ein gravemaskin oppå toppen til å mudra. Mudderet blir slept på toppen av flåten og bort til eit eigna område for dumping.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mudring|Mudring]]» frå , og «[[:en:Dredging|Dredging]]» frå  den 28. november 2010.*
Påling

**Påling** er ei form for bygningsfundament der ein driv pålar ned i bakken i samband med bygging av hus, vegar, jernbane, bruer og anna anleggsarbeid. Pålane skal overføra belastinga frå konstruksjonen gjennom laus jord og ned til berekraftig grunn. Ein kan bruka pålar av tre, stål eller betong.

## Bakgrunnsstoff


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Pålning (markförstärkning)|Pålning (markförstärkning)]]» frå ,  den 28. november 2010.*  
 

## Sjå òg
* Påledrivar
Villsau frå Norskekysten

**Villsau frå Norskekysten** er ei beskytta geografisk nemning for kjøt av sau av rasen gammalnorsk sau. 

Nemninga kan brukast om ferskt og frose kjøt frå dyr som har beita i område med kystlynghei på norskekysten. Kjøtet skal ha djup raudleg farge og god marmorering. Slaktevekta skal ligge mellom 8 og 16 kg for lam og mellom 9 og 16 kg for vaksne dyr.  Dyra skal ha beita i område med 30-70 % lyng og 30-70 % gras. Sauene kan ha fått inntil 20 % av den totale årlege fôrmengda som tilleggsfôr.  

Statusen som beskytta geografisk nemning inneber at det ikkje er lov å selje sau under denne nemninga, utan at han er knytt til ordninga. 

«Villsau», «gammalnorsk sau», «vikingsau» og «steinaldersau» er ulike nemningar for saurasen som tradisjonelt vart bruka på norskekysten frå vikingtida og fram til en begynte å importere andre sauerasar rundt år 1900.  Den gamle sauerasen overlevde fram til vår tid  på Austevoll i Hordaland. Den tradisjonelle driftsforma tufta på utegangardrift nyttiggjer klimaet og vegetasjonen som på store delar av norskekysten gjer det er mogleg å halde ved lag den gamle driftsforma og halde kulturlandskapet i beiteområdet ved lag. Sauen overvintrar no som før med lynghei som hovudføde, i tillegg til gras, einer, tang og tare. 

## Kjelder

*Forskrift om vern av Villsau frå Norskekysten som geografisk nemning (PDF) (daud lenkje)
*Fylkesmannen i Hordaland: Villsau frå norskekysten  (daud lenkje)
Gammalnorsk sau

**Gammalnorsk sau** er ein sauerase som er rekna som ein rest av den norske eller europeiske landrasen som har gitt opphav til islandske, færøyske og norske spælrasar. På vestlandskysten kan dyr av denne rasen gå ute heile året.  Andre namn på sau av denne rasen er *villsau, steinaldersau, vikingsau, ursau og utegangarsau.*

## Eigenskapar
Gammalnorsk sau veg mellom 30 og 45 kg. Alle vêrane og ein del av søyene har horn. Halen er stutt, og fargen på ulla varierer frå kvit over grå og brun til svart, oftast i kombinasjonar av fargane. Botnulla er kort og finfibra, dekkulla er meir grovfibra.

Gammalnorsk sau er utprega flokkdyr. Sauen er svært årvaken, det er alltid ein sau på vakt. Slik vernar han seg sjølv mot rovdyr. Sauerasen er derfor forsøkt i område med rovdyrproblem. 

Gammalnorsk sau gir slakt med låg slaktevekt, jamført med moderne sauerasar. Ettersom mykje gammalt slåttland er gått ut av bruk, finn sauene ofte beite på tidlegare innmark. Sauerasen er tilpassa skrinnare beite, og om han beitar på grasmark får ikkje kjøtet fullgod kvalitet.  Dyr som har beita på land med minst 30 % lyng i vegetasjonsdekket, og som elles tilfredsstiller spesifikke krav, kan marknadsførast som Villsau frå Norskekysten. 

## Historie

Den gammalnorske villsauen stammar sannsynlegvis frå sauer som steinalderfolket tok med seg nordover.  
Funn av 4500 år gamle fossile sauebein i Skipshelleren i Vaksdal kommune i Hordaland viser særtrekk som minner mykje om bein frå sau av rasen gammalnorsk sau. Også storleiken og forma på den gammalnorske sauen høver med desse beinfunna. Det er store genetiske fellestrekk med andre nordeuropeiske korthala sauer. 

Sidan rasen går i utgangardrift, vert det bruka mange hanndyr i avlen. Dette har bidrege til å oppretthalde det genetiske mangfaldet. Den gamle sauerasen vart bruka tilnærma uforedla mange  stader på norskekysten fram til attenhundretalet. 

I 1912 vart det oppretta to avlsstasjonar for å berge det som var att av desse opphavlege sauene. Frå den eine avlsstasjonen har vi kystsau som vart grunnlaget for gammalnorsk sau. Frå den andre har vi korthalesau frå innlandet, som vart grunnlaget for moderne spælsau og gammalnorsk spælsau.

Selbjørn Villsaulag vart starta i 1956 med formål å fremje villsaudrift og ta vare på den gammalnorske sauen. Sidan har talet på dyr av den gamle sauerasen auka, spesielt i Austevoll i Hordaland.

## Sjå òg
*Norsk Villsaulag

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Norsk villsaulag
William Otis

**William Smith Otis** () var ein amerikansk ingeniør og oppfinnar. Otis fann opp ein dampdriven framskuffemaskin – den første motoriserte anleggsmaskinen og ein forløpar til gravemaskinen. 

Otis var fødd i Pelham i Massachusetts. Det var i Massachusetts han bygde sin første maskin, i 1835, til konstruksjonen av jernbanelinja mellom Norwich og Worcester. Maskinen utførte gravearbeid ein til då hadde gjort for hand med bytter og spader. Maskinen gjorde arbeidet på ein liknande måte som ved kroppsarbeid, med ei bytte som grov ut jord og deretter roterte 90 grader og tømde innhaldet ein passande stad, til dømes ei vogn. Sjølve bytta blei løfta ved hjelp av dampkraft, men den skinnegåande maskinen måtte dragast framover av hestar og utliggaren måtte svingast ved hjelp av menn med tau.

Etter dette drog Otis til Philadelphia der han utvikla maskinen vidare. Han overtalte formannen ved lokomotivselskapet Garrett and Eastwick, Joseph Harrison, til å utvikla ein prototyp. Denne blei teken i bruk i 1837, til å byggja Western Railway. Selskapet Harrison & Eastman bygde etterkvart seks dampgravemaskinar til. Desse kosta 6000 dollar kvar, og fleire blei selde utanlands, til Russland og England. Selskapet Carmichael, Fairbanks and Otis åtte to maskinar, ein av dei var prototypen. 

I 1839 fekk William Otis patent på dampgravemaskinen sin. Same året døydde han av tyfoidfeber, berre tjueseks år gammal. Det blei ikkje bygd nokon fleire dampgravemaskinar dei neste tjue åra, men dei som allereie var laga blei tekne i bruk. Oppfinninga blei lovprist i avisene som nyttig og arbeidssparande, men noko tungvint å bruka. Rundt borgarkrigstida tok selskap som John Souther til å konstruera nye, forbetra gravemaskinar.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
*Patent 1089 til William S. Otis
*The Otis Crane Excavator i *Steam Shovels* av Peter Manktelow.
Tveitanbakken

**Tveitanbakken** er eit skihoppanlegg som ligg på garden Tveitan på vestsida av Heddal i Notodden kommune. Anlegget har mellom anna bakkestorleikane K-90 og K-40.
Kim Rune Hagen

**Kim Rune Hagen** () er ein norsk musikar frå Heddal i Notodden. I 2007  blei han kjend gjennom den norske versjonen av idol, som gjekk på TV2. Han blei stemd ut etter ein semifinale.
Hagen gav ut debutalbumet sitt *So Free* på plateselskapet Bluestown Records den 16. november 2009.

## Bakgrunnsstoff
* Idols presentasjon av Kim Rune Hagen
* Youtube
Riksväg 71

**Riksväg 71** i Sverige går på strekninga Borlänge – Malung – Sälen – Norskegrensa. På delen Borlänge-Djurås går vegen saman med riksväg 70. Sidan 2008 har vegen vore nasjonal stamveg mellom Malung og Borlänge.

## Standard og høgd
Vegen er landsväg på heile strekninga, med smale vegkantar.
Vegen er Svealands høgstliggande nummerskilta veg med rundt 760 m over havet.

## Historie
Riksväg 71 vart i 1962 vegnamnet på strekninga (Borlänge–)Djurås–Malung. Samstundes fekk strekninga Malung-Sälen-Särna namnet Länsväg 297. Før det fantest Länsväg 250 Köping–Ludvika–Björbo–Vansbro–Malung–Sälen–Särna, samt Länsväg 246 Djurås–Björbo. Rundt år 2000 vart riksväg 71 forlenga over Sälenfjällen til den norske grensa. Dette strekket var før det sekundär länsväg.

Vegen Djurås-Sälens samhälle følgjer i hovudsak same vegstrekning som på 1940-talet, utanom ved Björbo (truleg 1990-tal) og Äppelbo (truleg 1980-tal). 
Vegen over Sälenfjällen er bygd på 1960-talet, forutan nærast grensa der vegen er frå rundt 1990 Det var heilt veglaust før det vest for Sälens samhälle.

## Knutepunkt

;Malung-Sälen kommune
* Riksgrensen ved Bergulvkjølen →  i Noreg
* Grundforsen
*  Sälen
* Torgåsmon
*  Malung
;Vansbro kommune
*  Vansbro
* Vansbro Skamsberget
;Gagnef kommune
* Björbo
*  Djurås, felles trasé til Borlänge
;Borlänge kommune
* Amsberg
*  Borlänge Norra Backa, felles trasé til Siljansvägen
*   Borlänge Siljansvägen

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Riksväg 71|Riksväg 71]]» frå ,  den 15. mai 2013.*
Folkefrelsar til oss kom

**«Folkefrelsar til oss kom»** (*Veni Redemptor Gentium*) er ein salme  av biskop Ambrosius av Milano (d. 397). Salmen vart omsett av Martin Luther i 1523. I 1905 fekk han norsk språkdrakt ved Bernt Støylen. Melodien som vert brukt er kjend frå Erfurt i Tyskland i 1524.

Salmen er den eldste kjende kristne salmen som framleis vert sungen. Han er ein adventssalme og har nr 1 i Norsk Salmebok.

## Norsk tekst
:1.
:Folkefrelsar, til oss kom,
:fødd av møy i armodsdom!
:Heile verdi undrast på
:kvi du soleîs koma må.

:2.
:Herrens under her me ser,
:ved Guds Ande dette skjer.
:Livsens ord frå himmerik
:vert i kjøt og blod oss lik.

:3.
:Utan synd han boren er
:Som all synd for verdi ber.
:Han er både Gud og mann,
:alle folk han frelsa kann.

:4.
:Frå Gud Fader kom han her,
:heim til Gud hans vegar ber,
:Ned han fór til helheims land,
:upp fór til Guds høgre hand.

:5.
:Du som er Gud Fader lik,
:Ver i vanmakt sigerrik!
:Med din guddomsvelde kom,
:styrk oss i vår armodsdom.

:6.
:Klårt di krubbe skina kann,
:ljoset nytt i natti rann,
:naud og natt til ende er,
:trui alltid ljoset ser.

:7.
:Lov og takk, du Herre kjære,
:som til verdi komen er!
:Fader god og Ande blid,
:lov og takk til evig tid!

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Folkefrelsar til oss kom|Folkefrelsar til oss kom]]» frå ,  den 29. november 2010.*
Leonard Rickhard

**Leonard Rickhard** () var ein norsk målar fødd i Tvedestrand, og busett i Arendal. Han vart rekna som ein av dei mest sentrale kunstnarane i Noreg i sin generasjon. Verket *Trett Modellflybygger* (1985) er kåra til eit av dei 12 viktigaste kunstverka i *[[Morgenbladet]]*. 

Han var utdanna ved Statens håndverk- og kunstindustriskole 1966-67 og ved Statens Kunstakademi 1976-71. Richard hadde seperatutstillingar på Kunstnarforbundet i 1974 og 1977 og på Galleri Dobloug i 1979 og 1982. RHan deltok i Gruppe Zink, med sams utillingar i 1983, 1985 og 1986. Retrospektive utstillingar vart synte på Astrup Fearnley Museet hausten 2001 og på Sørlandets Kunstmuseum hausten 2005. Han har bidrege til å skipa og byggja opp institusjonen Bomuldsfabriken Kunsthall i Arendal, der han også har hatt utstillingar.

I 2009 var Leonard Rickhard årets festspel-utstillar i Bergen Kunsthall i høve til Festspela i Bergen.

Han vart utnemnd til riddar av 1. Klasse av St. Olavs Orden i 2009.  I 2000 mottok han den svenske prins Eugen-medaljen, og i 2002 mottok han Aust-Agder fylkes kulturpris.

## Kjelder
Sivert Strøm

**Sivert Christensen Strøm** () var ein norsk jurist og politikar, stortingsrepresentant i fem valbolkar og borgarmeister i Trondheim. Han var far til Boye Strøm.

Strøm var fødd i Øyestad, far hans var sjømann og kaptein i kyst- og utanriksfart. Sjølv vart han student i 1841 og uteksaminert frå universitetet i Christiania som candidatus juris i 1845. Dei neste ti åra var han fullmektig hos fut i det nordafjeldske, frå 1856 overrettssakførar på Kongsvinger. År 1859 vart han utnemnd til sorenskrivar i Nordre Østerdalen, med bustad på Tynset. I 1867 tok han over som borgarmeister i Trondheim etter Emil Aubert. Dette embetet hadde han i 25 år.

Strøm vart vald til stortingsrepresentant for Hedemarkens amt i periodane 1859-60, 1862-64 og 1865-66. Seinare, 1871-73 og 1877-79, representerte han valkrinsen Trondhjem og Levanger. Han var medlem 1859-60, 1871-73 og 1877-79 av Lagtinget, sekretær i same 1862-63 og 1864, samt 1865-66. Elles var han medlem 1859-60 av militærkomiteen, og 1862-63 og 1865-66 av justiskomite nr 1. Formann 1871-73 i justiskomite nr 1 og 1877-79 i justiskomiteen.

1871-84 var Strøm medlem av styret (direksjonen) i Noregs Bank. Han var medlem av dei kongelege kommisjonane om vernepliktslova 1864, sportellønna embete 1866 og myntvesenet 1872.

Strøm kjøpte i 1874 garden Gløshaugen i Trondheim. Her budde han fram til han i 1896 selde garden til den norske staten. Sidan budde han i Kristiania, der han døydde i 1902.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Budstikken

***Budstikken*** var ei norsk avis som kom ut i Christiania frå 14. april 1808 til 1814. Avisa vart skipa av Regjeringskommisjonen, men vart i 1810 overtatt av Selskabet for Norges Vel. Enevold de Falsen, som var medlem av kommisjonen, var redaktør for avisa fram til sin død i november 1808, då Ludvig Stoud Platou, overlærar ved Katedralskulen i Christiania, overtok ansvaret.

Eit vanleg nummer av *Budstikken* var fire sider langt, men fleire utgåver var òg på åtte. Stoffet var svært regimelojalt, og det var tidvis prenta direkte formaningar overfor innbyggjarane og tekstar som skulle byggja opp om folk si haldning til styresmakta. Elles vart det prenta mykje stoff om den pågåande krigen, gjerne i form av reine offisielle rapportar, og informasjon om private donasjonar til soldatar. I perioden under Regjeringskommisjonen fungerte avisa såleis som eit reint propagandainstrument for statsmakta. Òg under Selskabet for Norges Vel heldt den regimelojale lina fram.

## Referansar
Bersvend Martinusson Røkkum

**Bersvend Martinusson Røkkum** () var ein norsk gardbrukar, ordførar og stortingsmann frå Stangvik på Nordmøre.

Far hans var leiglending på garden Røkkum/Rykkjem i Stangvik. Sjølv gjekk han i 1827 på Jakob Sverdrup sin landbruksskule i Sem i Vestfold. Han kjøpte garden Vassli i Halsa på Nordmøre og busette seg der. Sidan flytta han til garden Innreiten i Halsa, før han fór vidare til høvesvis Fløstad og Senberget i heimbygda Stangvik. År 1849 kjøpte han Røkkum, ein gard forfedrane hans hadde bygsla i fleire slektsledd.

Røkkum var den fyrste ordføraren i Halsa, sidan medlem av heradsstyret i Stangvik. Han var 3. representant frå Romsdals amt på Stortinget 1842, medlem av justiskomiteen.

Røkkum døydde 1867 på ei reise til Kristiansund.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Arne Olsson Tonning

**Arne Olsson Tonning** () var ein norsk gardbrukar, ordførar og stortingsmann frå Stryn i Nordfjord.

Tonning gjekk underoffisersskule og var furer fram til 1863. I 1860 overtok han farsgarden på Tonnning og dreiv denne til han døydde. Han hadde ei rekke verv og ombod i lokale tiltak. Mellom anna var han ordførar 1864-89, forlikskommissær frå 1872, sparebankkasserar frå 1878, direktør i amtets sitt dampskipsselskap (Fylkesbaatane) 1880-88.

Tonning var stortingsmann frå 1868 til han døydde i 1892. Han var heile tida medlem av militærkomiteen, sekretær 1874-88 og formann 1889-90 i same. Fast medlem av Lagtinget frå 1879, sekretær 1884-88 og president 1889-92. Elles medlem av valkomiteen 1877-92 og av fullmaktskomiteen 1889-92. Han var medlem av riksretten mot Selmer-ministeriet i 1883-84. I 1873 var han med i Stortinget sin deputasjon til kongekroninga i Trondheim.

Tonning døydde 1892 i Kristiania.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*
Harald Kolbeinson Guddal

**Harald Kolbeinson Guddal** () var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå Stryn i Nordfjord.

Guddal var gardbrukar på farsgarden. Han vart varaordførar i det fyrste kommunestyret i Stryn. Han var 3. representant frå Nordre Bergenhus amt på Stortinget i 1842, der han var medlem av konstitusjonskomiteen. I 1836 var han 4. varamann.

Han døydde på slektsgarden i Stryn i 1887.

## Kjelder

* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Gammalnorsk spælsau

**Gammalnorsk spælsau** eller **gamalnorsk spælsau**, òg kjend som villsau, er ein sauerase som har halde på mange av eigenskapane til dei sauene som opphavleg var i Noreg og elles i Nord-Europa i eldre tid. Gammalnorsk spælsau er særs hardføre, og beitar som regel ute heile året. 

## Eigenskapar
Både vêrar og søyer kan ha horn eller vere kollete. Sauen skal ha kort hale (spæl) utan ullhår, kronelokk og tydeleg pannelugg, små øyro og livlege augo. Fargen på ulla kan variere breitt, frå svart gjennom, grått, blått og brunt til kvitt. Det er tydeleg skilnad mellom ullhår (tel) og dekkhår (tog). Ulla skal vere minst 17 cm over krysset. 

Ulla til den gammalnorske spælsauen høver godt for husflidsformål.

## Historie
Den gammelnorske sauerasen var einerådande i Noreg fram til 1600-1700-talet. Frå tidleg på 1700-talet vart det importert sauer med finare ull og høgre slaktevekter frå Storbritannia. Sidan etterkommarar av dei importerte sauene vart føretrekte i avlen, vart dei gamle lokale korthalesauene nesten utrydda. 

I 1912 vart det oppretta to avlsstasjonar for å berge det som var att av desse opphavlege sauene. Frå den eine avlsstasjonen har vi kystsau som vart grunnlaget for gammalnorsk sau. Frå den andre har vi korthalesau frå innlandet, som vart grunnlaget for moderne spælsau.

Gammalnorsk spælsau og moderne spælsau har stort sett same historie fram til rundt 1950. På 1960-70-talet vart det avla fram ein moderne spælsaurase med større og meir kjøtfulle dyr, og med meir vekt på kvit farge enn andre sider ved ullkvaliteten.  

Gammalnorsk spælsau vart offisielt definert som ein eigen rase i 2002, etter at *Landslaget for Gammalnorsk spælsau* var stifta i 2001. 

Ætteboka for gammalnorsk spælsau er open, og spesielt når ein vel ut hanndyr for avlen legg ein vekt på å vidareføre dyr med eksteriør og rasepreg ein fann hos spælsauen før 1960. 

I dag er det truleg omkring  3000 vinterfôra søyer av rasen, som ikkje lenger er truga, men enno kan reknast som sårbar. 

## Kjelder

*Skog og landskap: Gammelnorsk spælsau
Hauskje kraftverk

**Hauskje kraftverk** er eit kombinert vass- og kraftverk i Hjelmeland kommune i Rogaland. 

Kraftverket nyttar eit fall på 344 meter, og har ein installert effekt på 0,6 MW og ein gjennomsnittleg årsproduksjon på 3 GWh. 

Produksjonen starta i 1990, og kraftverket er ått av Lyse Energi.

## Kjelder
* NVE
.
Hudsystemet

**Hudsystemet** (medisinsk latin *integumentum commune*) er det ytre organsystemet som vernar kroppen mot skade utanfrå. Huda hjå virveldyr har to typiske lag, overhud og indre lêrhud. I tillegg til hudceller finn ein gjerne sveitte- og talgkjertlar, harde delar som kutikula og utvekstar som negler, klør, hår og fjører i hudsystemet. Like innanfor huda finn ein feittvev.

## Funksjonar
Hudsystemet hjelper til med å regulera kroppen ved å verna indre vev og organ frå ytre påverkingar, til dømes temperaturendringar og organismar som kan gje infeksjon, og ved andre funksjonar. Det vernar mot væsketap og solstråling, men kan også sleppa ut væske og andre stoff som sveitte og danna D-vitamin ved hjelp av ultrafiolett lys. 

Hudsystemet er eit viktig kjensleorgan som oppfattar overflatar, trykk, varme og kulde. Det er lagringsstad for vatn, feitt, glukose og D-vitamin.

## Kjelder
* Integumentary System. MeSH Descriptor Data ved nlm.nih.gov


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Integumentary system|Integumentary system]]» frå ,  den 30. november 2010.*
Respirasjonssystem

**Respirasjonssystem** i ulike organismar er celler og organ som syter for anding, det vil seie at oksygen og karbondioksid blir utveksla mellom organismen og omverda. Dyr andar inn oksygen og skil ut karbondioksid. I pattedyr omfattar systemet luftvegar som nase, munn og svelg, lungene og musklar. I andre dyr, som amfibium, skjer noko av gassutvesklinga gjennom huda. 

Også plantar har respirasjonssystem, men dei kan også utveksla gass andre vegen, altså ta opp karbondioksid og skilja ut oksygen. Ein del plantar nyttar spalteopningar på undersida av blada som del av sitt respirasjonssystem.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Respiratory system|Respiratory system]]» frå ,  den 30. november 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Spett

**Spett** - òg kalla jarnstaur -  er ei jarnstong som vert brukt som reiskap for å laga hòl i jord og grus eller som vektstong når ein skal lirka ut stein som sit vanskeleg til. Stonga er rund eller åttekanta og tynnast i enden ein held i. Ho vert firkanta og tjukkare mot nedre enden som endar i ein flat spiss.

Dreiemomenta er like store, men motsett retta, på kvar side av spettet. Langs heile spettet er det bøyekrefter som vert svakare med avstanden frå vippepunktet. Derfor er tjukna størst i den nedre delen og kan minke mot handtaket.

Spett finst i fleire storleikar. Vanlegast er eit lite, ein meter langt som er lett å få med seg også i ulendt terreng, og eit større og tyngre for tyngre løft.

Arbeidsmåten for å stikke hòl, til dømes til hesjestaur, er å løfte spettet loddrett og kyle det ned i jorda så hardt ein orkar. Vert hòlet ikkje stort nok, rører ein spettet rundt, lyftar det opp og stikk ein gong eller fleire i same hòlet.

Som vektstong gjer spettet det mogleg å lirka og rikka på steinar som er fleire gonger tyngre enn ein kan lyfta.

## Sjå òg
*Handspik

## Kjelder

**Denne artikkelen byggjer på «[[:nb:Spett|Spett]]» frå , den 30. november 2010.*