Jupitermånen Callisto

**Callisto** er den tredje største månen til Jupiter. Han vart oppdaga av Galileo Galilei 7. januar 1610, og truleg nesten samstundes av Simon Marius, som føreslo namnet. 

Callisto har særs mange krater. Det mest synlege detaljen på månen er Valhalla, som er eit enormt system av minst 15 konsentriske ringar med eit lyst sentrum. Månen vart fotografert i detalj av romsondane Voyager og Galileo.

Med ein diameter på 4821 km har Callisto ein diameter som er omkring 99 % av diameteren til planeten Merkur, men berre kring ein tredjedel av massen. Han er den fjerde galileiske månen ut frå Jupiter, med ein baneradius på kring . Han er ikkje ein del av baneresonnansen som påverkar dei tre indre galileiske månane, Io, Europa og Ganymedes, og har derfor ikkje den same tidvassoppvarminga. Rotasjonen til Callisto er bunden til banen kring Jupiter, slik at den same halvkula alltid vender innover. Jupiter verkar å stå stille på himmelen til Callisto. Månen er mindre påverka av magnetosfæren til Jupiter enn dei andre, indre månane, fordi han ligg lengre ute, like utafor hovudstrålingsbeltet til Jupiter.

Callisto består av nesten like delar stein og is, og den gjennomsnittlege tettleiken er kring , den lågaste tettleiken og overflategravitasjonen til dei store månane til Jupiter. Av stoffa som er avdekt spektroskopisk på overflata finn ein mellom anna vassis, karbondioksid, silikat og organiske stoff. Undersøkingar gjort av *[[romsonden Galileo|Galileo]]* avdekte at Callisto har ein liten kjerne av silikat og kanskje eit underjordisk hav av flytande vatn på ei djupne større enn . 

Overflata til Callisto er den eldste og mest kraterdekte i solsystemet. Han syner ingen teikn til underjordiske prosessar som platetektonikk eller vulkanisme, og heller ingen teikn til at månen nokon gong har hatt slik aktivitet. Ein trur derfor at månen hovudsakleg har utvikla seg under påverknad av nedslag. På overflata kan ein sjå strukturar med fleire ringar, forskjellige nedslagskrater, og rekkjer av krater (*catenae*) og tilhøyrande skrentar, ryggar og avsetjingar. På liten skala er overflata variert og består av små, frostavleiringar på tuppen av høgareliggande område, omgjeve av lågareliggande, jamne teppe av mørkt materiale. Ein trur dette kjem av sublimasjonsdriven forvitring av små landformer. Den absolutte alderen til desse landformene er ikkje kjend. 

Callisto er omgjeve av ein særs tynn atmosfære som består av karbondioksid og truleg molekylært oksygen, i tillegg til ein heller intens ionosfære. Ein trur at Callisto har blitt danna av langsam akkresjon frå skiva av gass og støv som flaut kring Jupiter etter planeten var danna. Den gradvis akkresjonen og mangelen på tidvassoppvarming, gjorde at det ikkje var nok varme for ein rask differensiering. Den langsame konveksjonen i det indre av Callisto, som kom i gang kort tid etter danninga, førte til delvis differensiering og kanskje danninga av eit underjordisk hav ved ei djupne på 100&ndash;150&nbsp;km og ein liten, steinete kjerne.

Eit hav på Callisto gjev mogelegheita for at det kan innehalde liv. Men tilhøva er langt mindre gunstige enn på den nærliggande månen Europa.Forskjellige romsondar, frå *[[Pioneer 10|Pioneer 10]]* og *[[Pioneer 11|11]]* til *[[romsonden Galileo|Galileo]]* og *[[Cassini–Huygens|Cassini]]* har studert Callisto. På grunn av dei låge strålingsnivå, har Callisto lenge vore rekna som den mest høvande staden for ein framtidig menneskeleg base for utforsking av Jupitersystemet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Callisto (moon)|Callisto (moon)]]» frå ,  den 20. august 2015.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

* Callisto  på NASA's Solar System Exploration
* Callisto på *The Nine Planets*
* Callisto på *Views of the Solar System*
* Callisto Crater Database frå Lunar and Planetary Institute
* Bilete av Callisto på JPL's Planetary Photojournal
* Callisto - kart med namn