open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juliansk år

Eit **juliansk år** er lengda på eit snittår i den julianske kalenderen, 365,25 døgn. Astronomar nyttar stadig julianske år som ein grunneining til efemerideutrekningar, fordi dei gir rask og enkel konvertering til julianske datoar.

Legg merke til at det julianske året ikkje er likt det gregorianske året, det tropiske året eller det sideriske året.

## Sjå au
* Anomalistisk år
* Siderisk år
* Tropisk år

## Bakgrunnsstoff
* Kva er eit år? (på jorda eller Mars)?  (engelsk)
Kubikkilometer

**Kubikkilometer** (symbol **km³**) er ei SI-avleia eining for volum. Det er volumet til ein terning der kvar side er ein kilometer (1000&nbsp;m) lang. Kvar av dei seks flatene på terningen utgjer ein kvadratkilometer (km&sup2;).

1 km³ = 109 kubikkmeter
Stjernedøgn

Eit **siderisk døgn** er tida der tar jorda å rotere 360&deg;, eller meir presist den tida det tar ei typisk stjerne å gjere to etterfylgjande øvre meridianpassasjar. Dette er litt mindre enn eit soldøgn. Det er 36*6*,2422 sideriske døgn i eit tropisk år, men 36*5*,2422 soldøgn. Dette gir eit siderisk døgn på 86&nbsp;164,09 sekund (eller: 23 timar, 56 minutt og 4,09 sekund).

Grunnen til at det er eit døgn meir sideriske enn «normale» døgn er at banen til jorda gjer at vi mistar eit døgn, med andre ord, ein person på jorda opplever 365 1/4 dagar sjølv om planeten sjølv roterte 366 1/4 gonger (jorda roterer same veg som ho går rundt sola sett ovanfrå, mot klokka).

I siderisk tid er midnatt da det første punktet til Væren kryssar den øvre meridianen.

Ein *gjennomsnittleg siderisk dag* er ikkje rekna etter den reelle passasjen, men frå passasjen av det gjennomsnittlege vårjamdøgnpunktet (sjå: gjennomsnittleg sol).

## Sjå au
* Siderisk månad
* Siderisk tid
* Tid
Begna

**Begna** er hovudelva i Begnavassdraget. Ho renn frå Filefjell i den sørlege delen av Jotunheimen, gjennom Valdres og sørover til Nes i Ådal, der ho renn ut i Sperillen. Frå Sperillen renn Ådalselva vidare gjennom Ådal til Hønefoss, der elva renn saman med Randselva og dannar Storelva. Denne munnar ut i Tyrifjorden, mellom Averøya naturreservat i Ringerike og Onsakervika på Røyse i Hole.

Elva er 213 km lang og har ein høgdeskilnad på ca. 1850 meter.

## Bakgrunnsstoff
1221

**1221** (romartal MCCXXI) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*
* Januar: Mongolar under Jochi erobra byen Gurganj (no Kunya-Urgench) og drap størsteparten av innbyggjarane, av historikarar berekna til over ein million drepne.
* Februar: Mongolar under Tolui erobra Merv og drap innbyggjarane. Igjen reknar ein med at over ein million blei drepne.
* Bamiyan blei erobra og rasert av mongolar under Dsjenghis khan; innbyggjarane blei drepne.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*

## Kjelder
1226

**1226** (romartal MCCXXVI)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 3. oktober: Frans av Assisi, italiensk helgen og grunnleggar av fransiskanarordenen
1287

**1287** (romartal MCCLXXXVII)

## Hendingar

### Utlandet
* St. Lucia-flaumen råkar Nederland og mellom 50&nbsp;000 og 80&nbsp;000 menneske mista livet, ei av dei største flaumkatastrofane gjennom historia. Store delar av landområda i Nederland vart endra for alltid. 

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
1230

**1230** (romartal MCCXXX) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

* 24. september: Kongeriket León blei gjenforeint med Castilla. Kong Ferdinand III erovra Córdoba og Sevilla.

*Slaget ved Yassıçemen. Ein koalisjon mellom seldsjukane og ajjubidane (kring 40&nbsp;000 menn) sigra over khwarazmiarane under sultan Jalal al-Din Mangburni. Trebizond blei ein vassal under sultanen av Iconium (Konya).

## Fødde
* Anna av Hohenstaufen, nikensk keisarinne gift med Johannes III Dukas Vatatzes
* Jaroslav III av Russland, fyrste av Tver

## Døde
* kring 7. april: Ingegerd Birgersdotter, svensk dronning, gift med Sverker den yngre 
* 23. desember: Berengaria av Navarra, engelsk dronning, gift med Rikard I Løvehjarte

## Kjelder
1231

**1231** (romartal MCCXXXI) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

* Knut Holmgersson Lange blei krona til svensk konge.
* Universitetet i Cambridge blei gjeve kongeleg charter.

## Fødde
* 17. mars: Shijō (Mitsuhito), keisar av Japan
* Guo Shoujing, kinesisk astronom og ingeniør

## Døde
* 13. juni: Antonius av Padua, portugisisk-italiensk fransiskanarmunk, prest og teolog, helgen.
* 28. august: Eleonore av Portugal, dansk dronning gift med Valdemar den unge.
* 17. november: Elisabet av Thüringen, ungersk landgrevinne, helgenerklært i 1235.
* 28. november: Valdemar den unge, konge av Danmark
* Abd-ul-latif, arabisk forfattar
1232

**1232** (romartal MCCXXXII) var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*9. april: Jin-dynastiet i Kina forsvarte hovudstaden sin Kaifeng frå mongolsk omleiring under krigen mellom mongolane og Jin. I slaget blei det brukt rakettar.
* 16. juli: Muhammad Ibn Yusuf Ibn Nasr blei vald til herskar av Arjona i al-Andalus. Han gjorde opprør mot den andalusiske herskaren Ibn Hud al-Yadami, og tok kontroll over byen. Dette førte til opprettinga av Nasridedynastiet.
;Utan dato
*Hæren til Almohadekalifatet omleira Ceuta, der Abu Musa, den opprørske broren til kalifen, hadde søkt tilflukt. Republikken Geniva leigde ut delar av flåten sin til opprørarane, som stod imot styrkane til kalifen. Som følgje av opprøret blei Ceuta de facto sjølvstendig frå almohadane, men blei meir avhengig av italiensk sjømakt. Transsaharahandelrutene byrja flytta seg austover på grunn av den lokale uroa.
* Pave Gregor IX blei driven frå Rome av eit opprør, og søkte tilflukt i Anagni.

### Noreg
*

## Fødde
* Håkon Håkonsson Unge, son av kong Håkon Håkonsson og Margrete Skulesdotter
*Manfred av Sicilia, konge av Napoli og Sicilia
## Døde
*7. desember: Keisarinne Yang av Song, kinesisk keisarinne 1200-1223 og medregent 1223-1232.
*Tuluj, khan av Mongolia

## Kjelder
1234

**1234** (romartal MCCXXXIV)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* Kristina Håkonsdatter, dotter av kong Håkon Håkonsson

## Døde
*
1237

**1237** (romartal MCCXXXVII)

## Hendingar

### Utlandet
* Mongolar invaderte Russland og omleira Moskva.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
1239

**1239** (romartal MCCXXXIX) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

* 20. mars: Pave Gregor IX lyste keisar Fredrik II av det tysk-romerske riket i bann.

## Fødde
* 17. juni: Edvard I av England
* 17. desember: Kujo Yoritsugu, shogun av Japan

## Døde
* 28. mars: Keisar Go-Toba av Japan
Flattryktheit

Ein **flattrykt [[sfæroide]]** er ein ellipsoide med ein kort akse og to like lengre aksar.

**Flattryktheit** er eit mål på kor flattrykt ein planet er. Ein planet som er tilnærma sfærisk i forma, kan vera bulande utover i senter på grunn av rotasjonen. (Den ikkjeeksisterande) sentrifugalkrafta kjempar mot tyngdekrafta som gjer at planeten ser meir ut som ein sfære dratt ut ved ekvator

Matematisk definerast flattryktheit som følgjer:

:\epsilon = {R_{e}-R_{p} \over R_{e}} \approx {3 \pi \over 2 G T^{2} \rho}

der R_{e} er den *ekvatoriale radiusen* og R_{p} er den *[[geografisk pol|polare]] radiusen*. Tilnærminga gjeld i tilfellet for ein flytande planet med konstant tettleik; det er ein funksjon av den gravitasjonelle konstanten G til Newton, rotasjonsperioden T og tettleiken \rho.
Talmúd jerusjalmí

***Talmúd jerusjalmí***, òg kalla *Den jerusalemske Talmud*, *Talmúd Eres Jisraelí*, *Den israelske Talmúd* og *Den palestinske Talmud*, er eit kommentarverk til Misjná som vart samla og redigert kring år 350 i Galilea i det historiske Israel (den daverande romerske provinsen Palæstina). *Talmúd jerusjalmí* skil seg ut frå *[[Talmúd bablí]]* ved vektleggjinga av landbrukslovene, ved ei noko mindre stoffmengd alt i alt, ved den ofte svært kortfatta uttrykksmåten og ved ei meir ufullstendig overlevering.

*Talmúd jerusjalmí* har vorte noko mindre studert enn *[[Talmúd bablí]]* og har av dei fleste rabbinske autoritetar blitt rekna som noko mindre viktig &#8212; men særleg blant romaniotes (greske jødar) har *Talmúd jerusjalmí* vorte inngåande studert. Blant rabbinske autoritetar frå andre tradisjonar som har lagt stor vekt på *Talmúd jerusjalmí* kan først og fremst nemnast den sefardiske filosofen Moses Maimonides.

## Innhald
*Talmúd jerusjalmí* inneheld, i motsetnad til *[[Talmúd bablí]]*, kommentarar til alle massekhtót (traktatar) av *[[Séder Zera‘ím]]*. Med unntak av *[[Massékhet Berakhót]]*, som handlar om velsigningar og bøner, handlar *[[Séder Zeraím]]* om landbrukslover &#8212; noko som var svært sentralt i det tradisjonelle agrarsamfunnet i Israel. Derimot har *Jerusjalmí* berre éin massékhet av heile *[[Séder Tahorót]]*, som handlar om rituell reinskap. *[[Séder Kodasjím]]*, som handlar om Tempelet i Jerusalem er heilt fråverande frå *Jerusjalmí*; truleg har dei urolege forholda i Israel ført til at ein ikkje kunne taka seg tid til å skrive om ting som ikkje var direkte nyttige i kvardagen etter at Tempelet fall i år 70.

## Språk
*Jerusjalmí* er skrive på ei blanding av hebraisk og sterkt hebraisk-farga vest-arameisk.

## Bakgrunnsstoff
* ''Talmúd jerusjalmí'' (frå Mechon-Mamre)
Perihelargument

*Perihelargumentet*' er eit av baneelementa som beskriv ein lekam i bane rundt sola, som til dømes ein planet. Det er vinkelen mellom oppstigande knute og perihel, målt i baneplanet. Å leggje han til lengda til oppstigande knute gir lengdegraden til perihel til lekamen i banen hans om sola.

Eit perihelargument på 0° tyder at lekamen vil vere i perihel akkurat når han kryssar ekliptikken frå sør til nord. Eit perihelargument på 90° tyder at lekamen vil vere i perihel akkurat når han er lengst nord for ekliptikken.
Massékhet

Ein **massékhet**, fleirtal *massekhtót*, er ei enkeltbok i bokverket *[[Misjná]]* og dei nærskylde bokverka *[[Talmúd Jerusjalmí]]*, *[[Talmúd Bablí]]* og *[[Toseftá]]*. *[[Misjná]]en* inneheld 63 massekhtót som er grupperte i seks sedarím (rekkjer, seriar).
Riddu Riđđu

**Riddu Riđđu** (liten storm på kysten) er ein urfolkskulturfestival, med eit særskilt fokus på samisk musikk og kultur, som vert halden tredje veka i juli kvart år i Kåfjord.

## Bakgrunnsstoff

* Offisielle heimesider til Riddu Riđđu
Leksikon for det 21. århundrede

***Leksikon for det 21. århundrede*** er eit dansk oppslagsverk som vart etablert i 1998. Første utgåva kom ut i 2000, og tredje utgåva er no den siste, og finst på CD-ROM og Internett. Det har rundt 3000 oppslag, og fokuserer på emne som ikkje tradisjonelt vert omhandla i etablerte leksikon, eller "hvor de skriver noget sludder". Det tek for seg grasrotsorganisasjonar, omgrep, land og personar.

Verket strevar ikkje med å gjera artiklar nøytrale, sidan redaksjonen meiner at nøytralitet ikkje finst. I staden for prøver artikkelforfattarane å presentera meir enn ei forklaring, og leksikonets motto er «tvil på alt».

*Leksikon for det 21. århundrede* er basert på Pax Leksikon som vart utgjeve i Noreg i 1978-82.

## Bakgrunnsstoff

* Leksikon for det 21. århundrede
Séder

:For treslaget seder, sjå sedertre.
----
Ein **séder** (hebr. סֵֽדֶר [sēder]), fleirtal **sedarím**, tyder ‘ei rekkje’, ‘ein serie’ eller ‘ein orden’. Dette ordet blir i samband med jødedommen bruka i fleire samanhengar:

# Askenasiske jødar kallar det jødiske påskemåltidet «séder».
# «Séder tefillót», ordrett omsett ‘rekkje av bøner’ er eit av fleire synonym for ‘jødisk bønebok’ &#8212; sjå siddúr.
# «Séder» er òg namnet på kvar av dei seks seriane av massekhtót som til saman utgjer *[[Misjná]]* og dei verka som er utleidde av *Misjná* &mdash; sjå *[[Misjná]]*.
Talmúd bablí

***Talmúd bablí*** eller ***Talmúd bavlí***, òg kalla *Den babylonske Talmúd*, *Bavli* eller rett og slett *Talmúd*, er eit kommentarverk til *[[Misjná]]* som vart redigert i det noverande Irak kring år 550, men utvida vidare fram til kring 700. *Talmúd bablí* spreidde seg fort i mizrahiske, sefardiske og askenasiske krinsar og var frå 1000-talet av sett på som den normative kjelda til den munnlege Toráen i dei fleste retningar av jødedommen.

## Innhald
I motsetnad til *[[Talmúd jerusjalmí]]*, så inneheld ikkje *Talmúd bablí* kommentarar til *[[Séder Zera‘ím]]* (landbrukslovene) anna enn til den eine massékheten (traktaten) Berakhót, som handlar om bøner og velsigningar. Dette kjem av at det eksiljødiske samfunnet i Irak var mykje meir urbant orientert enn det på den tida framleis eksisterande agrarsamfunnet i Israel.

To sedarím som derimot blir inngåande handsama i *Talmúd bablí* er *[[Séder Tahorót]]* og *[[Séder Kodashím]]*. Båe desse skildrar tilhøve som først og fremst har med Tempelet i Jerusalem å gjera &mdash; eit emne som etter at Tempelet fall i år 70 ikkje var så aktuelt lenger i det krigsherja jordbrukssamfunnet i Israel, men som urbane jødar i det på den tida mykje fredelegare og meir velståande Irak kunne taka seg tid til å handsame.

## Språk
*Talmúd bablí* er i hovudsak skrive på aust-arameisk med innslag av hebraisk.
Arameisk

**Arameisk** er eit semittisk språk som er nært i slekt med fønikisk og hebraisk, som begge høyrer til den nordvestlege gruppa, og noko fjernare med arabisk. Arameisk skrift blei brukt til å utvikla andre skriftsystem, og har mellom anna gjeve opphav til hebraisk og arabisk.

Arameisk var daglegspråk i Judea under den andre tempelperioden (539 f.Kr.–70), og er brukt i fleire jødiske heilage tekstar. Det var truleg også språket til Jesus og dei han forkynde til. Arameisk var liturgispråk i tidleg kristendom, og ei form er framleis i bruk i syrisk kristendom. Moderne arameiske språk blir tala av spreidde grupper i Midtausten.

## Soge
Arameisk utvikla seg blant aramearar nord i Syria på 2000-talet f.Kr. Det var brukt i bystatane Damaskus, Hamath og Arpad. Dei eldste skriftlege døma på språket er frå 900-talet f.Kr., hovudsakleg diplomatiske dokument sende mellom bystatane.

Arameisk spreidde seg nord- og austover og erstatta gradvis akkadisk som lingua franca i den fruktbare halvmånen i tida 800–600 f.Kr. På 400-talet f.Kr. blei det riksspråk i Persarriket. Standardisert riksarameisk blei brukt til å kommunisera i heile det store området Akamenide-dynastiet herska over. Samstundes utvikla språket seg i ulike retningar dei ulike stadene det blei tala, og frå det første hundreåret kan det delast inn i vest- og austarameisk. 

Frå 600-talet, då veksten til islam medførte spreiing av arabisk, blei arameisk i stor grad fortrengd av dette.

## Bruk
Arameisk blei mykje brukt av jødar, som tidlegare hadde snakka hebraisk. Dei babylonske og jerusalemske versjonane av Talmud og nokre tekstar i Gamletestamentet er skrivne på arameisk (Esra 4,8–6,18 og 7,12–26, Daniel 2,4–7,28). Det er dermed svært truleg at Jesus og disiplane hans brukte språket. Seinare brukte også kristne og mandearar former av språket. Former av arameisk blir i dag brukt som liturgisk språk av syrisk kristne (gammalsyrisk), mandearar og samaritanarar.

## Skrift
Arameisk skrift blei utvikla frå det fønikiske alfabetet rundt 1000 f.Kr. Det blei både utvikla ei «firkanta» form som ein ser att i hebraisk skrift, og ei kursivform kjend som det syriske alfabetet. Dette gav seinare, gjennom nabateisk skrift, opphav til arabisk. Det mandeiske alfabetet er også utvikla frå det arameiske.

## Kjelder

* 
----
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Aramaic language|Aramaic language]]» frå , den 3. juni 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
Asteroidebeltet

**Asteroidebeltet** er eit område i solsystemet som ligg omtrentleg mellom planetane Mars og Jupiter. Her finn ein dei største konsentrasjonane av asteroidebanar. Det er ofte au kalla **hovudbeltet** når sett i forhold til andre konsentrasjonar av småplanetar, sidan desse au kan bli referert til som **asteroidebelte**.

## Opphav

Ein meiner at i dei fyrste hundreåra av historia til solsystemet blei planetar danna ved akkresjonar (oppsamlingar) av planetesimalar. Gjentatte kollisjonar førte til dei kjende steinplanetane og kjernane til gasskjempene.

Men i denne sona begrensa den sterke tyngdekrafta til Jupiter dei avsluttande trinna, og planetesimalane kunne ikkje danne ein enkel planet. I staden fortsette dei å gå i bane rundt sola som før. Sett i denne samanhengen kan asteroidebeltet bli sett på som ein relikvie av det primitive solsystemet, men mange observasjonar peikar på ein aktiv utvikling av dei fysiske forholda. Asteroidane sjølve er dermed ikkje noko spesielt urørte. Men, objekta i det ytre kuiperbeltet meiner ein har blitt lite endra sidan solsystemet blei danna.

## Miljøet i asteroidebeltet

I kontrast til den vanlege førestillinga er asteroidebeltet for det meste tomt. Asteroidane er spreidd over så stort område at det ville vore svært usannsynleg å treffe utan å sikte nøye.

Likevel er titals av tusenar asteroidar kjende i dag, og utrekningar på det totale talet er i millionklassen. Om lag 220 av dei er over 100 km store. Den største lekamen i asteroidebeltet er Ceres, som er ca. 1000 km på tvers. Den totale massen til asteroidebeltet er berekna til å vera 2,3·1021 kg (av dette utgjer Ceres over ein tredel). Massen til Pluto er større enn dette talet.

Det høge talet på asteroidar gir eit aktivt miljø, der kollisjonar er svært vanlege (sett i astronomisk samanheng). Ein kollisjon kan fragmentere ein asteroide i ei mengde små bitar (som kan danne ein ny asteroidefamilie) eller kan lime to asteroidar saman om kollisjonsfarten er låg. Etter fem milliardar år har det nåverande asteroidebeltet ingen likskap med det originale.

Asteroidebelte er eit kjennemerke på science fiction-historier som set drama før realisme sidan belta alltid er viste så tette at eventyrlege tiltak må settast inn for å unngå kollisjonar. Protoplanetar under danning kan nok sjå sånn ut, men ikkje asteroidebelte. I realiteten er asteroidane spreidd over så store område at det ville vore høgst usannsynleg å berre komma i nærleiken av ein asteroide. Til dømes så har dei mange romsondane sendt til det ytre solsystemet passert tvers gjennom asteroidebeltet utan å få problem. Ferder til asteroidar har derimot hatt avanserte målsøkingsprosedyrar. Filmen 2001 -en romodyssé er uvanleg i det at han på ein realistisk måte skildrar «nærkontakten» skipet har med ein einleg asteroide.

## Sjå au
* Asteroide
* Asteroidefamilie
* Centaur
Dvergplaneten Ceres

**Ceres** (småplanetnemning **1 Ceres**; symbol: ) er den minste dvergplaneten i solsystemet, og den einaste i asteroidebeltet. Ceres vart oppdaga 1. januar 1801 av Giuseppe Piazzi og er namngitt etter den romerske gudinna for veksande planter, innhausting og morskjærleik. Romsonden Dawn gjekk inn i bane kring Ceres 6. mars 2015.

Ceres er med sine 950 km i diameter den desidert største og mest massive lekamen i asteroidebeltet og utgjer omtrent ein tredjedel av den totale massen i regionen. Ceres har ei sfærisk form i motsetning til dei fleste lekamar med svakare tyngdekraft. 

Ceres vart fyrst klassifisert som ein planet, deretter som ein asteroide. 24. august 2006 vedtok IAU nye klassifiseringar av lekamar i solsystemet som medførte at Ceres vart klassifisert som ein dvergplanet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
2 Pallas

**2 Pallas** (symbol: ) er ein asteroide i hovudbeltet og var den andre asteroiden som vart oppdaga. Pallas vart oppdaga og namngitt av astronomen Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers den 28. mars 1802. «Pallas» er eit namn på den greske gudinna Atene, i nokre soger på ein ven av Atene som ho drap ved ein feil.

Pallas er det tredje mest massive objektet i asteroidebeltet og utgjer omtrent 7 % av massen i regionen. Pallas, i lag med Ceres, 3 Juno og 4 Vesta, var ein gong rekna som planetar før oppdaginga av mange fleire asteroidar førte til reklassifikasjonar. Bana til Pallas er sterkt inklinert i forhold til hovudbelte-planet med sine 34,8°, og eksentrisiteten er nesten like stor som den Pluto har. Overflata består av silikat og har eit spekter likt det karbonhaldige kondrittar har.
3 Juno

**3 Juno** (symbol: ) er ein asteroide som vart oppdaga av den tyske astronomen Karl L. Harding, 1. september 1804 gjennom eit 50 mm teleskop. Asteroiden er ein av dei største i asteroidebeltet. Han har namnet sitt etter den høgste gudinna i romersk mytologi, Juno.

Juno var den tredje asteroiden som vart oppdaga, men vart fyrst rekna for å vera ein planet. Han vart omkategorisert som asteroide og dvergplanet på 1850-talet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* JPL Ephemeris
4 Vesta

**4 Vesta** (symbol: ) er den nest mest massive lekamen i asteroidebeltet etter Ceres, med ein snittdiameter på omtrent 530 km, og utgjer sannsynlegvis 9 % av all masse i asteroidebeltet. Nokre forskarar meiner Vesta bør reknast som ein førplanet heller enn ein asteroide.

Vesta miste rundt 1 % av massen under eit nedslag for mindre enn éin milliard år sidan. Mange fragment frå dette nedslaget har treft jorda som HED-meteorittar, ei rik kjelde til kunnskap om asteroiden. Vesta er den lysaste asteroiden, og den største avstanden frå sola er berre litt større enn snittavstanden til Ceres frå sola. 

Romsonden Dawn gjekk eit bel i bane kring Vesta, før han reiste vidare til Ceres.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
5 Astraea

**5 Astrea** er ein større hovudbelteasteroide. Overflata er svært lys og samansetninga er truleg ein blanding av nikkel-jern med magnesium- og jern-silikat.

Astraea var den femte asteroiden som blei oppdaga, den 8. desember 1845 av K.L. Hencke. Asteroiden er kalla opp etter oppkalt gudinna for rettferd i romersk mytologi, Astraea.

## Kjelder

*
6 Hebe

**6 Hebe** er ein større hovudbelteasteroide. Hebe er den trettande største asteroiden rangert etter masse, og inneheld omtrent 0,5 prosent av massen i heile asteroidebeltet.
7 Iris

**7 Iris** er ein av dei største asteroidane i hovudbeltet. Han har ei fargesterk overflate som truleg er ei blanding av metall av nikkel og jern og silikat av jern og magnesium. Iris er rekna som ein S-type-asteroide, det vil seia ein asteroide med ei steinete samansetjing.

Iris var den sjuande asteroiden som blei oppdaga. Det skjedde den 13. august 1847 då som den første asteroiden J.R. Hind frå London oppdaga.

Asteroiden fekk namn etter regnbogegudinna Iris frå gresk mytologi, som særleg var bodbringar for Juno. Namnet passa særs bra på asteroiden, ettersom han låg mindre enn ein time i rektasensjon etter 3 Juno då han blei oppdaga.

## Kjelder
8 Flora

**8 Flora** er ein stor og lys asteroide som vart oppdaga av J. R. Hind, 18. oktober 1847. Dette var den andre asteroiden han oppdaga. Asteroiden har namnet sitt etter den romerske gudinna Flora.

## Kjelder
9 Metis

**9 Metis** er ein av dei største hovudbelteasteroidane. Han består av silikat og nikkel-jern, og kan vera restane etter ein større asteroide som vart øydelagd i ein urgammal kollisjon. 
Metis er estimert å innehalda like under ein halv prosent av den totale massen til asteroidebeltet.

Metis vart oppdaga av Andrew Graham den 25. april 1848. Namnet kjem frå Metis, ei dotter av Tethys og Okeanos i gresk mytologi.

## Kjelder
10 Hygiea

10 Hygiea er den fjerde største asteroiden i asteroidebeltet. Den er noko avlang med ein diameter på 350 til 500 km, og utgjer omtrent 3 % av den totale massen i asteroidebeltet.

Hygiea er den største av C-type-asteroidane som har karbonrike overflatar og er dominante i det ytre av hovudbeltet.
11 Parthenope

**11 Parthenope** er ein stor og lys hovudbelteasteroide. 
Parthenope vart oppdaga av Annibale de Gasparis den 11. mai 1850, den andre av hans i alt ni asteroideoppdagingar. Asteroiden vart namngjeven etter ei av sirenane i gresk mytologi.
Den 13. februar 1987 kunne ei okultasjon av Pathenope obeserverast.
12 Victoria

**12 Victoria** er ein hovudbelteasteroide. Han vart oppdaga den 13. september 1850 av John Russell Hind frå George Bishop's Observatory, Regent's Park. Asteroiden er offisielt oppkalla etter den romerske gudinna Victoria, i tråd med tradisjonen med å gjeva asteroidar namn etter mytologiske kvinneskikkelsar. Namnevalet vekte reaksjonar sidan det vart sett på som ei snikoppkalling etter den britiske dronning Victoria, men vart akseptert.

## Kjelder
**Denne artikkelen bygger på [[:nb:12 Victoria|12 Victoria]] frå  den 21. mars 2017.*
13 Egeria

**13 Egeria** er ein stor asteroide. Han var den 13. asteroiden som blei oppdaga. Oppdaginga blei gjort av av den italienske astronomen Annibale de Gasparis den 2. november 1850. Dette var den tredje asteroiden Gasparis oppdaga. Namnet Egeria kjem av ei romersk gudinne. Det var Urbain Le Verrier som gav han namnet. 

Egeria okkulterte ei stjerne den 8. januar 1992, og ein fann då at asteroiden nestan er sirkulær (217×196 km).

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:13 Egeria|13 Egeria]]» frå ,  den 2. desember 2025.*
14 Irene

**14 Irene** (også kalla **A906 QC**, **A913 EA** og **1952 TM**) er ein stor asteroide.
Dette var den 14. asteroiden som blei oppdaga. Han blei oppdaga av John Russell Hind den 19. mai 1851 i London, som den fjerde asteroiden han oppdaga. Irene er kalla opp etter Eirene, fredsgudinna i gresk mytologi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:14 Irene|14 Irene]]» frå ,  den 1. september 2023.*
15 Eunomia

**15 Eunomia** er ein veldig stor asteroide i det indre av hovudbeltet. Han er den største av S-type-asteroidane og er den åttande til tolvte største asteroiden i heile hovudbeltet. Han er også den største medlemen av asteroidefamilien Eunomia.

## Fotnotar
17 Thetis

**17 Thetis** er ein stor asteroide i hovudbeltet. Han er av S-typen, noko som tyder at han har ei relativt lys overflate samansett av silikat.

Han blei oppdaga av R. Luther den 17. april 1852. Asteroiden var den første han oppdaga. Namnet kjem ifrå Thetis, mora til Akilles i gresk mytologi.

Ein stjerneokkultasjon av Thetis blei observert ifrå staten Oregeon i USA. Observasjonen var ikkje taima.

## Fotnotar
18 Melpomene

**18 Melpomene** er ein stor, lys asteroide. Han var den 18. asteroiden som blei oppdaga, den 24. juni 1852 av John Russell Hind i London. Dette var den femte asteroiden Hind oppdaga. Melpomene er namnet på ei av musene i gresk mytologi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:18 Melpomene|18 Melpomene]]» frå ,  den 11. november 2023.*
19 Fortuna

**19 Fortuna** eller **A902&nbsp;UG** er ein av dei største asteroidane. Fortuna var den 19. asteroiden som blei oppdaga. Dette blei gjort 22. august 1852 av den britiske astronomen John Russell Hind i London. Dette var den sjette asteroiden han oppdaga. Asteroiden er kalla opp etter Fortuna, lykkegudinna i romersk mytologi.

Romteleskopet Hubble observerte Fortuna i 1993. Ein fann at asteroiden hadde ein synleg diameter på 0,20 bogesekund (4,5 pixel i Planetary Camera) og at han nesten var heilt rund. Ein leita også etter satellittar, men fann ingen.

Samansetninga til Fortuna liknar den til dvergplaneten Ceres: ei mørk overflate sett saman av enkle karbonat. Vassdelen er rundt sju prosent. Fortuna har okkultert stjerner fleire gonger.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:19 Fortuna|19 Fortuna]]» frå ,  den 8. september 2025.*
21 Lutetia

**21 Lutetia** er ein stor hovudbelteasteroide med ein diameter på rundt 100 kilometer (120 km langs hovudaksen). Han blei oppdaga av Hermann Goldschmidt i 1852 frå balkongen hans i Paris, og fekk namnet Lutetia, som er det latinske namnet for Paris.
704 Interamnia

**704 Interamnia** er ein svært stor asteroide med ein diameter på 316,6 kilometer. Snittavstanden hans frå sola er 3,067 (AE). Asteroiden blei oppdaga 2. oktober 1910 av Vincenzo Cerulli, og namnsett etter det latinske namnet for Teramo i Italia, der Cerulli arbeidde.

Interamnia er den sjette største kjende asteroiden innanfor banen til Jupiter og blei oppdaga overraskande seint til å vera så stor.

## Kjelder
511 Davida

**511 Davida** er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga av R. S. Dugan i 1903. Han er ein av dei største asteroidane, han måler 326 km i diameter, og er ein C-type-asteroide, som tyder at han har ei mørk karbonaldig overflate.

Davida er ein av dei få hovudbelteasteroidane der fasongen har blitt bestemd av jordbaserte visuelle observasjonar. I 2002 nytta astronomar ved Keck-observatoriet Keck II-teleskopet til å fotogravere asteroiden. Dette teleskopet har adaptiv optikk. Bildet avslørte eit semiavlangt object med minst to flate sider. Omløpsperioden er omtrent fem timar.

Davida er namnsett etter David Peck Todd, ein astronomiprofessor på Amherst College i USA.

## Fotnotar
624 Hektor

**624 Hektor** er ein gresk jupitertrojan som ligg i L4-lagrangepunktet til Jupiter. Han har derfor nokonlunde same omløpstid og avstand til sola som denne planeten. Trojanen blei oppdaga den 10. februar 1907 1907 av August Kopff frå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl i Heidelberg. Han er kalla opp etter Hektor frå gresk mytologi.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:624 Hektor|624 Hektor]]» frå ,  den 9. mai 2022.*
324 Bamberga

**324 Bamberga** er den 16. største asteroiden i hovudasteroidebeltet.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 25. februar 1892 i Wien.
Albert av Monaco

**Albert av Monaco** kan syna til fleire regjerande fyrstar av Monaco. 

* Albert I av Monaco, regjerande fyrste av Monaco frå 1889 til 1922. 
* Albert II av Monaco, regjerande fyrste av Monaco frå 2005.
Rainier III av Monaco

**Rainier III av Monaco**, fullt namn **Louis Henri Maxence Bertrand Rainier Grimaldi** ()  son av Pierre Grimaldi og arveprinsesse Charlotte av Monaco var frå mai 1949 til mars 2005 regjerande fyrste av Monaco.
Voyager

**Voyager** er eit ord som på engelsk språk tyder reisande, *voyage* tyder reise. 
Ulike ting har fått namnet Voyager, mellom anna innan romfart

## Voyager som namn
* Voyagerprogrammet til NASA - sjå òg Voyager 1 og Voyager 2
* «Voyager», eit fly som flaug jorda rundt utan å etterfylla drivstoff.
* USS «Voyager» (SP-361), ein motorbåt i den USA-amerikanske marinen, United States Navy.
* HMS «Voyager», eit krigsskip i V-klassen i den britiske marinen, Royal Navy.
* HMAS ''Voyager'', eit krigsskip i Australia sin marine, Royal Australian Navy.
* USS «Voyager» frå fjernsynsserien *[[Star Trek]]*.
* *[[Star Trek: Voyager]]*, ein fjernsynsserie.
* Voyager nettlesar
* Voyageur, franske fangstmenn som reiste kringom i Canada. 
* NCR Voyager, ein dataplattform frå NCR Corporation.
* Tog i selskapet Virgin Trains i Storbritannia.
* VSS *Voyager*, eit mogleg romskip i Virgin Galactic, eit romturismeprosjekt lansert av Richard Branson.
* Voyager biblioteksystem - Eit datasystem for bibliotek produsert av Endeavor-selskapet.
* Voyager, ei australsk rockegruppe.
Albert II av Monaco

**Fyrst Albert II av Monaco** (), fullt namn **Albert Alexandre Louis Pierre [[Grimaldi]]**, er regjerande fyrste av Monaco. Han er fyrst Rainier III og Grace Kelly sitt andre barn, og deira einaste son.

Fyrst Rainier døydde den 6. april 2005, men allereie frå 31. mars tok Albert over som statssjef i Monaco. Faren var då alvorleg sjuk. 

Den eldre systera til Albert, prinsesse Caroline av Monaco, er tronarving. Prins Albert har til no ikkje gifta seg, men har erkjent å ha to barn utanfor ekteskap. Barna har ikkje arverett til trona.

## Galleri

Fil:Royal Monogram of Prince Albert II of Monaco.svg|Monogrammet til fyrst Albert II
Fil:Vladimir Putin with Albert II 18 April 2006-1.jpg|Fyrst Albert II og Vladimir Putin, 18. april 2006
Fil:Tracy Mattes, Prince Albert II of Monaco & Todd Mattes at the World Biathle Championships in Monte Carlo.jpg|Todd Mattes, Fyrst Albert II og Tracy Mattes, 30. september 2007
Fil:Prince Albert II and Tracy Mattes at the Palace in Monaco.jpg|Fyrst Alber II og Tracy Mattes, 4. juni 2009
Fil:Prince Albert II with Obamas.jpg|Michelle Obama, Fyrst Albert II og Barack Obama, 23. september 2009
Fil:Prince_Albert_II_of_Monaco_neu.jpg|Fyrst Albert II av Monaco
Vidkun Quislings forsvarstale i lagmannsretten 1945

**Vidkun Quislings forsvarstale i lagmannsretten 1945** er tittelen på ei bok som gjev att Vidkun Quisling sin forsvarstale i høve landssvikoppgjeret etter den andre verdskrigen. 

## Litteratur
* Quisling, Vidkun (1987): Vidkun Quislings forsvarstale i lagmannsretten 1945. Oslo: Historisk Forlag. ISBN 82-90181-10-8
Prostitusjon i Bergen

**Prostitusjon i Bergen** har lange tradisjonar attende til mellomalderen. I ein handels- og sjøfartsby som Bergen var det mange folk innom som ville nytta seg av eit mangfaldig uteliv. Bergen var fram til godt ut på 1800-talet den største byen i Noreg, med mykje handelsverksemd mellom anna med Nord-Noreg. Ein uoffisiell del av utelivet er prostitusjon, eller sal av seksuelle tenester. For mange kvinner har slikt sal gjeve meir inntekter enn meir offisielle yrke. 
Hanseatane på Bryggen i Bergen hadde ikkje lov til å stifta familie medan dei var i teneste. I Øvregaten, bak Bryggen, hadde dei tyske hanseatane sine norske kvinner. Huset Steinkjelleren vart i 1455 omtala både som vertshus og som bordell. I 1556, det første året Christoffer Valkendorf var slottsherre på Bergenhus festning, «lodt hanndt nederbryde mannge af de Horrehuus som stode paa Offuergaden». 

## Bakgrunnsstoff
* Christopher John Harris: Fra Faldne Kvinder til Dyktige Piger. Bergensposten nr. 1. 2000 (Statsarkivet i Bergen)
* Vestindien og De Fire Løver - bordell og prostitusjon i Bergen
* Gro E. Bastiansen: "Væ dig Bergen du fule Sodomæ oc Gomorræ søster". En analyse av utenomekteskaplige forhold i Bergen 1597-1669" Hovedoppgåve i historie Universitetet i Bergen Våren 1995
Geordie

**Geordie** er eit omgrep som vert nytta for personar som kjem frå Tyneside (medrekna byen Newcastle) og frå det tidlegare koldistriktet County Durham i Northumberland, og for dialekten som vert snakka der. Der finst fleire ulike teoriar på korleis ordet oppstod, men alle er samde om at det kjem av eit kallenamn for namnet «George».

## Dialekten geordie
Dialekten som går under namnet «Geordie» har mellom anna desse kjennemerka:

# Kort (u), som blir uttala som [ʌ] eller [ə] i dei fleste former av engelsk, blir uttala som [ʊ]: up > [ʊp] (ikkje [ʌp]/[əp].
# (ou), som blir uttala som ein diftong (oftast [əʊ] eller [aʊ]) i dei fleste former av engelsk, blir uttala som [ʊ:]: cow > [kʊ:ə].
# (r) blir ofte uttala som ein skarre-r: brown > [bʁʊ:ən]

## Bakgrunnsstoff
* The English to Geordie Translator
Antiadrenerge lækjemiddel

**Antiadrenerge lækjemiddel**, **antiadrenergika** eller **sympatolytika** er ein klasse lækjemiddel som hemmar verknaden av nerveimpulsar frå det sympatiske nervesystemet ved å blokkera dei adrenerge reseptorane.

På grunn av det vide verknadsområdet til det sympatiske nervesystemet, har ulike lækjemiddel i denne klassen ulik effekt, og vert blant anna brukt mot høgt blodtrykk, forstørra prostata og hjartearytmi.
1800-talet

**[[1700-talet|&lt;]] 1800-talet [[1900-talet|&gt;]]** viser til hundreåret frå 1800 til 1899 i den julianske og den gregorianske kalenderen. 

## Politikk
Byrjinga av hundretalet såg eit Europa endra av Napoleonskrigane. Noreg fekk ein grunnlov og blei overført frå unionen med Danmark til svensk herredøme som følgje av krigane.

Fleire store rike tok til å gå i oppløysing, som dei spanske og portugisiske imperia i Amerika, Kina, Det osmanske riket. Mogulriket blei heilt utrydda etter det indiske opprøret i 1857. Det britiske imperiet styrkte og utvida derimot stillingane sine i India, Afrika, Aust-Asia og Australasia.

Det tysk-romerske riket blei oppløyst ved byrjinga av hundreåret og Det tyske keisardømet oppretta i 1871.

USA opplevde borgarkrig mellom Nord- og Sørstatane på 1860-talet.

## Teknologisk og sosial utvikling
1800-talet såg ei rekke teknologiske nyvinningar og utbetringar. Det blei lettare å reisa langt gjennom jernbaneutbygging, makadamisering av vegar og ei rekke nye fargreier, som sykkel, bil og dampskip. Suezkanalen opna i 1869, og letta skipsfarten mellom Europa og Asia. Betra transport og nye maskinar førte til store endringar i handel, industri, bu- og reisemønster, og vidareførte den industrielle revolusjonen. Noreg opplevde endringar som er blitt kalla Det store hamskiftet.

## Kunst og idear

Romantikken, medrekna nasjonalromantikken, var viktige tanke- og kunstretningar, men 1800-talet såg også utviklinga av realismen, medrekna naturalismen, og impresjonismen.

## Kjelder

* *Delar av artikkelen bygger på «[[:sv:1800-talet|1800-talet]]» frå ,  den 3. juli 2009.*  
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:19th century|19th century]]» frå ,  den 3. juli 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
Rørosbanen

**Rørosbanen** er den 431 km lange jernbanelinja som går mellom Hamar og Støren gjennom Østerdalen. Rørosbanen vart bygd i perioden 1862&ndash;1877 og vart offisielt opna den 13. oktober 1877. Dette gjer han til den eldste jernbanen som bitt saman to landsdelar (stambane) i Noreg. Linja Hamar-Grundset (ved Elverum) vart bygd 1859-1862.

Linja er knytt til Dovrebanen på Støren og Solørbanen på Elverum. Det høgaste punktet er 670 moh., ved Harborg mellom Glåmos og Rugeldalen, noko som ikkje er spesielt høgt til ein stambane å vera. Banen er ikkje elektrifisert. 

## Historikk
Rørosbanen vart bygd ut etappevis. Den første, Hamar-Grundsetbanen opna alt i 1862, same året som Kongsvingerbanen, og i 1864 opna Trondhjem–Størenbanen. Sjølve Rørosbanen vart bygd i åra 1869-77, i følgende delar: Grundset-Aamotbanen i 1871, Rena-Støren i 1877. Rørosbanen vart opphavleg bygd som smalspora (1067 mm) bane, som var norma i Noreg på denne tida, og bygd om til normalspor (1435 mm) i perioden mellom 1917 og 1941. 

Den 4. januar 2000 kolliderte to tog ved Åsta på denne linja, og 19 menneskeliv gjekk tapt. Sjå Åsta-ulykka.

## Framtidsplanar
Regjeringen og Jernbaneverket har vurdert framtidige høyfartsbanar i Norge. Eit tysk forskningsinstitutt har utreidd moglege alternativ. Dei tilrår at ein framtidig høyfartsbane Oslo-Trondheim skal gå langs Rørosbanen. Det er lettere å bygge her, det er meir plass i Østerdalen enn i Gudbrandsdalen. Strekninga Elverum-Tynset-Berkåk er den kortaste mellom Oslo-Trondheim.  Sjå òg Høgfartsbane i Noreg.

Rørosbanen er foreslått elektrifisert. Strekninga Hamar-Elverum er planlagt elektrifisert som ein del av Nasjonal transportplan 2018-2029 saman med etablering av tilsving til Solørbanen ved Elverum.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Informasjonsside om Rørosbanen (Jernbaneverket)
Gjøvikbanen

**Gjøvikbanen** mellom Oslo Sentralstasjon og Gjøvik heitte eigentleg Nordbanen. Strekninga frå Grefsen stasjon (i Oslo) til Røykenvik vart opna 18. desember 1900, og strekningane frå Jaren til Gjøvik og frå Kristiania Østbanestasjon (Oslo Ø) til Grefsen stasjon vart opna 26. november 1902.

Gjøvikbanen, som er elektrisk drive og einspora (dobbeltspora på ei stutt strekning mellom Grefsen stasjon og tilknytinga til spora inn på Oslo Sentralstasjon), er viktig både for persontrafikken mellom Oslo og Gjøvik, for lokaltrafikken mellom bustadsområda og verksemdene i Nittedal kommune og Oslo, og for godstransporten mellom Oslo og Bergen på strekninga mellom Oslo og Roa stasjon, der Roa-Hønefosslinja mellom Roa og Hønefoss stasjon knyter Gjøvikbanen til Bergensbanen. Gjøvikbanen har samband med terminalen og skiftestasjonen for godstog på Alnabru i Oslo over Alnabanen, som tek av frå Gjøvikbanen på Grefsen stasjon i Oslo.

På Grefsen stasjon er det òg eit sidespor som knyter Gjøvikbanen til T-banenettet i Oslo, slik at vedlikehaldsmaskinar kan køyrast frå jarnbanen inn på T-banenettet, som har den same sporbreidda. Men persontoga frå jarnbanen kan ikkje nyttast i T-banenettet.

Før Oslotunnelen vart bygd og Oslo Sentralstasjon opna, var det var to åtskilde endestasjonar i Oslo, Oslo V og Oslo Ø, for kvart sitt nett av jarnbanelinjer. Gjøvikbanen var knytt til Oslo Ø, og ved at Bergensbanen var knytt til Gjøvikbanen på Roa, var Oslo Ø stasjonen for toga mellom Oslo og Bergen. Alle toga mellom Oslo og Bergen gjekk over Roa lenge etter at Oslotunnelen og sentralstasjonen var bygd. Men no blir ruta over Roa stort sett berre brukt av godstoga på Bergensbanen, medan persontoga mellom Bergen og Oslo går over Drammen mellom Hønefoss og Oslo Sentralstasjon. Roa-Hønefosslinja har heilt frå opninga vore ein del av Bergensbanen, men etter at strekninga hovudsakleg har vorte ei godstoglinje, har ho fått sitt eige namn.

Gjøvikbanen hadde tre sidelinjer: Røykenvikbanen, Valdresbanen og Skreiabanen. Alle er i dag nedlagt.

## Linjekart

}

|}

## Bakgrunnsstoff
* Gjøvikbanen på Nittedalsporten
Lars Leiro

**Lars Leiro** () var ein norsk politikar og gardbrukar frå Haus på Osterøy. 

## Politisk karriere
Lars Leiro var ordførar i Voss kommune i perioden 1956-1958. Han var samferdsleminister i John Lyng si regjering i 1963 og vart vald til parlamentarisk leiar for Senterpartiet i 1965. I tida 1961-1969 var han òg nestformann for partiet. Han representerte Hordaland fylke for Senterpartiet på Stortinget mellom 1958 og 1969.

I 1966 vart han utnemnd til fylkesmann i Bergen og Hordaland fylke. Bergen var fram til 1972 rekna som eit eige fylke. Leiro gjekk av med pensjon i 1984.
Leiro var kommandør av Den Kongelege Norske St. Olavs Orden.

## Kjelder
*
Dovrebanen

**Dovrebanen** er ei jarnbanestrekning mellom Eidsvoll og Trondheim, over Dombås og Dovrefjell, som opna 17. september 1921. Mellom Oslo og Eidsvoll er Gardermobanen det rette namnet på Dovrebanen; opphavleg gjekk trafikken på denne strekninga over Hovedbanen, den eldste jarnbanen i Noreg.

Dovrebanen er elektrifisert på heile strekninga. Banen blir rekna for å vere av dei mest trafikkerte i NSB sitt rutenett.

To andre jarnbaner i kvar sin lut av landet er knytt til Dovrebanen. Mellom Hamar stasjon på Dovrebanen går Rørosbanen via Elverum, Østerdalen og Røros til Støren stasjon på Dovrebanen, og frå Dombås stasjon på Dovrebanen går Raumabanen over Lesja og ned Romsdalen til endestasjonen på Åndalsnes. Desse to banene er ikkje elektrifiserte, men segmentet Hamar-Elverum på Rørosbanen er foreslått elektrifisert i Nasjonal transportplan 2018-2019.

### Forhistorie
Bygginga av det som til slutt vart Dovrebanen gjekk føre seg over 70 år:

* 1851 - Bygging av Norsk Hoved-Jernbane (NHJ), Hovedbanen, mellom Oslo og Eidsvoll tok til 8. august.
* 1854 - Hovedbanen offisielt opna 1. september.
* 1864 - Trondhjem-Størenbanen opna 5. august.
* 1880 - Eidsvold-Hamarbanen opna 11. oktober.
* 1894 - Hamar-Selbanen opna til Tretten 25. september.
* 1896 - Hamar-Selbanen opna fram til Otta 29. oktober og fekk deretter nemninga Eidsvold-Ottabanen (EOB).
* 1913 - Otta-Dombås opna 5. desember.
* 1919 - Støren-Oppdal.
* 1921 - Dombås-Oppdal opna 17. september. Trondheim-Otta ombygd til normalspor og togsambandet Oslo-Trondheim over Dovre vart etablert.
* 1927 - Oslo-Lillestrøm elektrifisert.
* 1953 - Lillestrøm-Hamar elektrifisert.
* 1966 - Hamar-Fåberg elektrifisert.
* 1967 - Fåberg-Otta elektrifisert.
* 1968 - Otta-Hjerkinn elektrifisert.
* 1970 - Hjerkinn-Støren-Trondheim elektrifisert.
* 1998 - Gardermobanen opna.
* 2015 - Minnesund-Kleverud bygd om til dobbeltspor.

## Kjelder
1250

**1250** (romartal MCCL)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Hanseatane får traktatfesta handelsrettar i Noreg.

## Fødde
*

## Døde
*
Joakim Lehmkuhl

**Joakim Lehmkuhl** () var ein norsk ingeniør og politikar. Lehmkuhl vart fødd i Bergen, men budde seinare i USA og i Oslo. Lehmkuhl var son av Kristofer Lehmkuhl, som seglskipet «Statsraad Lehmkuhl» er oppkalla etter. Lehmkuhl var ein av stiftarane av organisasjonen Fedrelandslaget i 1925.
Kystvakt

Ei **kystvakt** er oftast ein statleg organisasjon som har til hovudoppgåve å hevde suverenitet i havområda til ein nasjon og å utøve politimakt i dei same havområda. Kystvakta har ei viktig tilleggoppgåve i å redde skipbrotne sjømenn og hjelpe folk på havet. Dei fleste kystvakter opererer med skip og båtar, og ofte luftfartøy som helikopter, patruljefly og sjøfly i tillegg.

Ei kystvakt kan vere del av militærvesenet i ein stat, som den norske Kystvakta (som er ei avdeling i Sjøforsvaret) og den amerikanske kystvakta (som er ei eiga forsvarsgrein). Kystvakta kan òg vere ein sivil etat, som den svenske (*Kustbevakningen*) og det danske (*Farvandsvæsenet*). Private organisasjonar kan og ha oppgåver som vanlegvis ligg til staten. Eit døme på dette er Australia. På denne måten kan også Redningsselskapet reknast for å vere ei kystvakt eller ein del av kystvakta.
Heimevern

Eit **heimevern** er ein militær organisasjon som er spesialisert for lokalt forsvar. Heimevern kan vere organisert som ei eiga forsvarsgrein (som det norske Heimevernet) eller integrert som ein del av andre forsvarsgreiner.
Joe Hill

**Joe Hill**, fødd **Joel E. Hägglund**, også kjend som **Joseph Hillström** () var ein amerikansk arbeidar-aktivist og medlem i den radikale fagorganisasjonen IWW (*[[Industrial Workers of the World]]*). Han blei avretta for mord etter ei kontroversiell rettssak, og blei som martyr for arbeidarrørsla hovudperson i ein kjend folkesong etter sin død.

Hill blei fødd i Gävle i Sverige. Han utvandra til USA i 1902, der han blei ein omvandrande arbeidar. Hill slutta seg til IWW rundt 1910. Han blei IWW-aktivist, og reiste rundt for å organisere arbeidarane i fagrørsla. I dette arbeidet bruka han politiske songar han skreiv sjølv, gjerne til kjende melodiar, attåt talane han heldt. Det var han som fann på det no allment kjende uttrykket «*pie in the sky*», som han bruka i songen «*The Preacher and the Slave*». 

I 1914 blei Hill tiltalt for mord. Under eit væpna ran i Salt Lake City i Utah blei to personar drepne. Hill nekta for at han hadde noko med ranet og drapa å gjere, men blei dømd. Mange både i USA og andre land meinte rettssaka og dommen var urettferdige, og hadde med Hill si verksemd som arbeidarleiar og politisk aktivist å gjere. 

Hill blei avretta ved skyting den 19. november 1915. Han siste ord til vennene sine var: «*Sørg ikkje, organiser!*» («*Don't mourn, organize!*»). 

Joe Hill er hugsa som ihuga fagforeiningsorganisator og for mange gode songtekster og dikt, blant dei hans eige testamente, som er på rim. Han er også hugsa på grunn av eit hyllingsdikt skrive i 1925 av Alfred Hayes med tittelen: «*I dreamed I Saw Joe Hill Last Night*» , som med melodi av Earl Robinson blei ein song i 1936. Denne songen er blitt framført mange gonger av kjende artistar som Paul Robeson, Pete Seeger og Joan Baez. Livet og lagnaden til Joe Hill er også filmatisert, i 1971, i filmen *Joe Hill* med regi av Bo Widerberg.

Joe Hill er blant dei mest kjende av martyrane i den amerikanske arbeidarrørsla, truleg offer for eit politisk justismord, til liks med dei italienske innvandrarane Sacco og Vanzetti på 1920-talet.