open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Köln

**Köln** (kölsch *Kölle*, nederlandsk *Keulen*, fransk og engelsk *Cologne*) er ein by i Tyskland ved Rhinen si vestlege breidd i delstaten Nordrhein-Westfalen. Byen er den fjerde største i Tyskland med tett opp til 1 million innbyggjarar, men ligg i Rhin-Ruhr-området, eit av dei største storbyområda i Europa med meir enn ti millionar innbyggjarar.

Byen er ein av dei eldste i Tyskland og vart grunnlagd som ein romarleir i år 30 fvt. og vart på det tidspunktet kalla *Colonia Claudia Ara Agrippinensis*. Köln fekk bystatus i år 50.

Den kjende Kölnerdomen er sete for det romersk-katolske bispedømet Köln. Universitetet i Köln er eit av dei eldste universiteta i Europa, og vart grunnlagd i 1388. Det vart derimot stengd i 1798 før det vart opna igjen i 1919.

Köln er eit viktig økonomisk og kulturelt senter i Rheinland med over 30 museum og hundrevis av galleri. Utstillingar varierer frå lokale arkeologiske funn frå romartida til moderne kunst. I Tyskland er Köln òg eit viktig mediasenter med fleire radio og TV-stasjonar stasjonert her, som WDR, VOX og RTL Group.

## Historie
I romartida vart han kalla *Colonia Agrippina* etter keisar Claudius siste gemalinne, fordi ho var fødd her. Plasseringa ved Rhinen og ein av dei store handelsrutene mellom det austlege og vestlege Europa var grunnleggande for at Köln vart ein kommersielt viktig by. I mellomalderen vart han eit viktig kyrkjeleg senter, i tillegg til eit senter for kunst og vitskap.

Köln er den eldste av dei tyske storbyane og fekk bystatus alt i år 50 e.Kr. Omkring år 300 vart han eit bispesete, og i 785 erkebispesete. Erkebiskopen av Köln var ein av dei sju tyske kurfyrstane, som valde den romerske keisaren og kongen av Tyskland. Erkebiskopen styrte eit stort område som verdsleg fyrste i mellomalderen, men i 1288 vart han slått av Köln sine borgarar og tvunge til å flytte til Bonn. Köln var medlem av Hansaen, men vart først fri keisarby i 1475.

Under den franske revolusjonen vart Rheinland invadert av franske troppar i 1794. Under det franske styret mista byen sin status som fri keisarby og fekk tilbake erkebiskopen, og ved Wienerkongressen i 1815 vart han ein del av kongeriket Preussen. Han vart ein viktig industriby, og Kölnerdomen, som vart påbyrja i 1248 men gjeve opp på midten av 1500-talet, vart omsider ferdigstilt i 1880. Han er det største gotiske kyrkjebygget i Nord-Europa og er på UNESCO si verdsarvliste og eit viktig landemerke i byen. I 1850 hadde Köln over 100&nbsp;000 innbyggjarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sinusknuten

**Sinusknuten** (også kalla **SA-knuten**, **sinoatrialknuten** og **Keith-Flacks knute**, latin *nodus sinuatrialis*) dannar dei elektriske impulsane som fører til samantrekking av hjartemuskulaturen. Han ligg i det høgre framkammeret til hjartet.

Sjølv om alle muskelcellene i hjartet har evna til å danna elektriske impulsar (eller aksjonspotensial) som utløyser samantrekking av hjartemuskulaturen, er det vanlegvis sinoatrialknuten som set dette i gang, fordi han lagar desse impulsane litt snøggare enn dei andre områda i hjarta som har pacemakerpotensial. Fordi muskelcellene i hjartet, liksom alle nerveceller har refraktære periodar etter ei samantrekking, der ny samantrekking ikkje kan finna stad, vert deira pacemakerpotensiale overstyrt av SA-knuten.

Sinoatrialknuten er ei gruppe celler som ligg i veggen til høgre framkammer (atrium), nær innmunninga til øvre holvene (*vena cava superior*). Desse cellene er modifiserte hjartemuskelceller. Dei inneheld noko kontraktile filament, men er ikkje i stand til å trekkja seg saman.

Cellene i SA-knuten lagar utladingar (aksjonspotensial) om lag 70-80 gonger i minuttet. Ettersom SA-knuten er ansvarleg for den elektriske aktiviteten i hjartet, vert han ofte kalla hjartet sin primære pacemaker.

Dersom SA-knuten ikkje verkar som han skal, eller om impulsen som vert danna i knuten vert blokkert før den kjem nedover i det elektriske leidningssystemet, vil ei gruppe celler lenger nede i hjartet overta som pacemaker. Desse cellene dannar atrioventrikulærknuten (AV-knuten), i eit område mellom framkammera og hjartekammera (ventriklane), i skiljeveggen mellom framkammera (atrieseptum).

SA-knuten er innervert av *[[nervus vagus]]* og sympatiske nervefibrar. Dette gjer at knuten kan påverkast av det autonome nervesystemet. Stimulering av vagusnerven fører til at SA-knuten avfyrer impulsane sine saktare, noko som òg set ned hjartefrekvensen (pulsen). Stimulering av sympatiske nervar påskundar impulsdanninga i SA-knuten og aukar dermed også pulsen.

Hjå fleirtalet av menneske får SA-knuten blodforsyning frå den høgre kranspulsåra. Dette betyr at ved eit hjarteinfarkt der denne arterien vert tett, vil dette medføra ischemi i SA-knuten så sant der ikkje er tilstrekkelege anastomosar med venstre kransarterie. Elles vil desse cellene døy og SA-knuten styrer ikkje lenger hjarteslaga.

## Sjå òg
* Kardiologi
* Pacemaker
* Hjartet sitt elektriske leidningssystem
Sleggje

:*Sjå òg [[sleggjekast]]*

Ei **sleggje** er ein stor, tung hammartype med langt skaft. Hovudet er som regel av metall. Det er sjeldan heilt spisst, men kan i staden vera flatt eller avrunda. 

Ein som bruker sleggja vil som regel halda skaftet i begge hendene og slenga henne rundt med heile overkroppen. All krafta blir samla i hovudet, som vil treffa målet med stor kraft. 

## Bruk
Sleggjer kan brukast til å bryta sund berg og grunn og riva ned byggverk. Dei er viktige reiskap i byggjekunst, transportutbygging, gruvedrift og geologisk feltarbeid.

Sleggjer er blitt brukte i kunst og andre offentlege uttrykk, mellom anna i det kjende diktet «Sleggja» av Olav H. Hauge og i songen «Sledgehammer» av Peter Gabriel. Bruk av sleggje på eit eller anna vis er ikkje uvanleg i opptredenar eller demonstrasjonar der utøvaren ønskjer å uttrykka «vald» eller «kraft».

Reiskapen er òg brukt som retorisk metafor for tungtslåande, ureflekterte argument.
Sleggjekast

**Sleggjekast** er ei øving innan friidrett der målet er å hiva ei tung stålkule festa til ein stålvaiar med handtak i enden, lengst mogleg.

Utøverane gjev kula størst fart, og dermed kastlengde, ved først å rotera den 7,25 kg (4 kg for kvinner) tunge kula rundt hovodet fleire gonger medan dei står stilt, og deretter rotera saman med «sleggja» før dei slepp henne i fremre enden av kastsirkelen. 

Sleggjekast har vore olympisk idrett frå 1900 for menn, men blei først godkjend som kvinneøving av IAAF i 1995.

Den gjeldende verdsrekorden for menn blei sett av Jurij Sedykh med eit kast på 86,74 m under EM i friidrett i Stuttgart i 1986. Kvinnerekorden har Tatjana Lysenko, som kasta 77,06 m i Moskva 15. juli 2005.
Tannfe

**Tannfé** var i norrøn tid ei gåve som barn fekk når den første tanna deira kom til syne.

Håkon Jarl og trælen Tormod Kark vart fødde den same natta. Det vart difor eit uløyseleg band mellom dei to, og då Håkon Jarl fekk si første tann, fekk han Tormod Kark i tannfé.

I seinare tid er **tannfe** vorte ei nemning på ei fe (alv) som dukkar opp hos barn som feller mjølketenner. Dersom barnet legg tanna i eit glas med vatn, tek tannfea med seg tanna og legg att passande økonomisk kompensasjon. Taksten for ei mjølketann i Noreg ligg i 2005 på om lag 20 kr.
Flåklypa Grand Prix

***Flåklypa Grand Prix*** er ein norsk familie- og dokkefilm frå 1975. Filmen er laga av Ivo Caprino. Handlinga i filmen er bygd på diktverka til forfattaren Kjell Aukrust, som skapte bygda Flåklypa og dei leiande figurane. I Aukrust-verda har nokre av figurane andre roller enn i filmen. 

## Handling
Sykkelreparatøren Reodor Felgen bur i lag med skjora Solan Gundersen og piggsvinet Ludvig øvst på Flåklypatoppen. Her driv Felgen med reparasjon av syklar, og eigne oppfinningar. Ein dag kjem disponent Rudolf Blostrupmoen på lokalt fjernsyn og syner fram den nye racerbilen sin, bygd på teikningar han har stole frå verkstaden hjå Felgen, der han var læregut. Solan oppmodar Felgen til å kappkøyre med Blostrupmoen, men han har ikkje pengar til å byggje den planlagde bilen sin, Il Tempo Gigante. 

Dagen etter ser Solan at ein arabisk oljesjeik er komen til bygda, og avgjer at han skal syne teikningane til sjeiken. Sjeiken finn ut at bilen er genial, og vil leggje pengar i. Il Tempo Gigante vert bygd, og sjølv om bilen mest vert sabotert av Blodstrupmoen og hjelparen hans, Mysil Bergsprekken, køyrer Felgen i billøp mot Blodstrupmoen og andre, og vinn.

## Skodespelarar

Den norske versjonen har følgjande stemmer (mellom andre):

* Forteljar: Leif Juster
* Solan Gundersen: Kari Simonsen
* Ludvig: Toralv Maurstad
* Emanuel Desperados: Harald Heide-Steen jr.
* Jostein Kroksleiven: Rolf Just Nilsen.

## Miljø

Miljøet er skapt av Kjell Aukrust, og var opphavleg nytta i føljetongserien *[[Flåklypa tidende]]*, der mange av rollene medverka. Fleire av figurane har og fått eigne bøker frå Aukrust si hand. Solan og Ludvig høyrer ikkje opphavleg til i Flåklypa, men er rekna som to sider av forfattaren sjølv (i filmen er dei handlangarar for Reodor Felgen). Bilen Il Tempo Gigante vart omtala i *Flåklypa tidende* i 1972-nummeret, der Felgen prøvekjørde bilen nedetter Gudbrandsdalen og øydela atten sauer og fire mjølkeramper. 

## Detaljar

Om ein ser godt etter, vil ein sjå fleire figurar frå andre Caprino-filmar i racerløp-delen av filmen. I publikum sit fleire av dokkene frå filmen *[[Papirdraken]]*, og nokre av dei frå eventyrfilmane, mellom dei Per og kongen frå *[[Askeladden og dei gode hjelparane]]*, sistnemnde i strikkegenser.

## Kjelder
İstiklâl Marşı

**İstiklâl Marşı** ('Sjølvstendemarsj') er namnet på den tyrkiske nasjonalsongen.
Teksten blei skriven av Mehmet Akif Ersoy og offisielt teken i bruk som nasjonalsong 12. mars 1921 etter ein diktkonkurranse. I 1924 blei ein melodi skriven av Ali Rifat Cagatay offisielt godkjend, men han blei bytta ut av ein ny melodi av Zeki Ungor åtte år seinare. Det er denne melodien som har vore i bruk sidan.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Tekst 
* Musikk og bakgrunn ved turkishculture.org
Tyrkisk (fleirtyding)

**Tyrkisk** kan visa til:

* Tyrkisk, språket som vert talt i Tyrkia.
* Tyrkiske språk, ein språkfamilie som omfattar mange språk som vert talte i Asia og Europa.
* Ein person eller ting frå Tyrkia.
* Ein person som høyrer til folkeslaget tyrkarar.
Statsoverhovud

**Statsoverhovud**, **statsleiar** eller **statssjef** er den øvste leiaren i ein sjølvstendig stat. Overhovudet kan, men treng ikkje, ha den reelle makta i landet. I presidentielle system styrer statsoverhovudet den utøvande makta og opptrer som regjeringsleiar, i semipresidentielle system deler statsoverhovudet denne makta med ein statsminister utgått frå parlamentet, og i parlamentariske system vantar statsoverhovudet reell makt. Statsoverhovud kan få stillinga si gjennom val, arv, eller gjennom å sjølv ta makta i kupp eller revolusjonar, og såleis byggja på ulik legitimitet.

I monarki har statsoverhovudet ein tittel som dronning, konge eller keisar. I republikkar er overhovudet vanlegvis ein president. Somme tider kan ein stat ha eit religiøst overhovud, som paven i Vatikanstaten. Statsoverhovud som har tvinga til seg makta i ein ikkje-demokratisk, autoritær stat blir i moderne tid gjerne kalla diktatorar.


fil:LulaePatil-2.jpg|Presidentane Luiz Inácio Lula da Silva og Pratibha Patil. Presidenten av Brasil er både stats- og regjeringsoverhovud, medan presidenten av India stort sett har seremonielle oppgåver.
fil:Sir_Francis_Grant,_Lord_Lyon_King_of_Arms,_H.R.H.jpg|Kong Georg VI av Storbritannia (midten) var statsoverhovuud for ei rekke statar i det britiske samveldet, ei stilling som stadig er blitt meir seremoniell.
fil:PapaJCruz Brazil.jpg|Pave Johannes Paul II var eit religiøst statsoverhovud. *(Foto: Agência Brasil)*
fil:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|Hitler og Mussolini var fascistiske førarar.


## Kjelder

* «Diktator» (2. juni 2014), *Store norske leksikon*.
* «President» (22. oktober 2014), *Store norske leksikon*.
* «Monarki» (6. januar 2012), *Store norske leksikon*.
Konge

**Konge** er i dag den vanlegaste tittelen til den mannlege regjerande herskaren i monarki av ein viss storleik. Den motsvarande kvinnelege tittelen er dronning. I tidlegare tider var kongen ein vald leiar for ei viss folkegruppe, i dag er kongen statsoverhovudet i eit større land, og tittelen går i arv etter bestemte reglar. Ein konge held tittelen for livet, men han kan abdisera.
## Historisk tyding
### Oppgåver
Den germanske kongen hadde tre hovudfunksjonar: Han var dommar i vanskelege tvistar, stridsleiar i krig, og kultleiar under viktige blotingseremoniar, som ved hovet i Uppsala. Kristne kongar som nekta å blota kunne miste makta si, slik det hende med Håkon den Gode og Anund Gårdske.

### Tilsetjing
Kongetittelen var arveleg, men alle sønene til ein konge hadde like stor rett på trona, og den som skulle herska måtte godkjennast av folket. Dette kunne føra til at riker blei styrte av fleire kongar på ein gong, delte opp i mindre riker, eller at dei opplevde borgarkrig fordi ein hadde fleire jamsterke tronkrevjarar.

### Ordsoge
Ordet «konge» er kjend i alle germanske språk, og er blitt rekonstruert til **Kuningaz*, som ein finn att i det finske lånordet *kuningas*. Den opphavlege tydinga er ukjend, sjølv om ulike teoriar seier at det tydde etterkomar av ein herskar, hadde noko med slektskap å gjera, eller tyder «høyrer til kvinna», det vil seie modergudinna, ettersom kongen òg hadde rolle som prest.

## Utvikling fram til moderne tid
Etter kvart som føydalsystemet blei innført i Europa, blei riksgrensene og arverekka fastlagde. Det var som regel den eldste sonen som hadde arverett til trona, sjølv om døtrer òg kunne arva henne i nokre land. Kven som hadde arveretten dersom kongen ikkje hadde legitime etterkomarar blei òg nøye fastsett.

Med innføringa av kristendommen hadde kongen sjølvsagt mista stillinga si som hovudblotar, og den katolske kyrkja tok over denne makta. Fleire monarkar hadde konfliktar med kyrkja i mellomalderen, men tok etter kvart over styringa av landet frå adelen i staden. Dei blei eineveldige monarkar. Med reformasjonen fekk kongar som gjekk over til protestantismen òg meir religiøs makt.

Tilbakeslaget kom med folkelege oppstandar, som den franske revolusjonen. Mange kongar blei styrta medan andre måtte gje frå seg makt. Utviklinga mot folkestyre førte til slutt til at stillinga som monark blei til ein symbolsk rolle som statsoverhovud men nesten utan politisk makt. Dette gjeld i alle dei europeiske kongedøma i dag.

## Sjå òg
* sjakkbrikka konge

## Kjelder
* :no:konge
* :sv:kung
* :en:Germanic king (historisk tyding)
Dei fem K-ane i sikhismen

**Dei fem K-ane** (panjabi *pañj kakke*) er fem ting sikhar alltid har med eller på seg.
Dei fem K-ane er: Kesj (uklipt hår), kaṛa (stålarmband), kangha (kam), katjha (underbrok) og kirpán (sabel eller dolk).
Dei blir brukte av mannlege og kvinneleg sikhar som har gått inn i khalsaen.

Dei fem K-ane er ikkje berre symbol. Guru Gobind Singh gav ordre til etterfylgjarane sine om å bere dei fem K-ane, så dei aktivt kunne bruke dei for å gjere ein forskjell i deira eigen og andre sin spiritualitet.

## Kjelder
Vassenden

**Vassenden** kan vise til:

* Vassenden i Bygland &ndash; matrikkelgard i Bygland kommune i Aust-Agder.
* Vassenden i Etne &ndash; matrikkelgard i Etne kommune i Hordaland.
* Vassenden i Fræna &ndash; matrikkelgard i Fræna kommune i Møre og Romsdal.
* Vassenden i Gloppen &ndash; matrikkelgard i Gloppen kommune i Sogn og Fjordane.
* Vassenden i Hyllestad &ndash; matrikkelgard i Hyllestad kommune i Sogn og Fjordane.
* Vassenden i Jølster &ndash; tettstad i Jølster kommune i Sogn og Fjordane.
* Vassenden i Gran &ndash; tettstad i Gran kommune i Oppland.
* Vassenden i Lenvik &ndash; grend i Lenvik kommune i Troms.
* Vassenden i Sogndal &ndash; matrikkelgard i Sogndal kommune i Sogn og Fjordane.
* Vassenden i Rindal &ndash; matrikkelgard i Rindal kommune i Møre og Romsdal.
* Vassenden i Surnadal &ndash; matrikkelgard i Surnadal kommune i Møre og Romsdal.
* Vassenden i Søndre Land &ndash; matrikkelgard i Søndre Land kommune i Oppland.
* Vassbotn i Sør-Varanger &ndash; matrikkelgard i Sør-Varanger i Finnmark.
* Vassenden i Tokke &ndash; matrikkelgard i Tokke kommune i Telemark.
* Vassenden i Tvedestrand &ndash; grend i Tvedestrand kommune i Aust-Agder.
* Vassenden i Tysvær &ndash; matrikkelgard i Tysvær kommune i Rogaland.
* Vassenden i Voss &ndash; matrikkelgard i Voss kommune i Hordaland.
* Vassenden i Åmli &ndash; matrikkegard i Åmli kommune i Aust-Agder.
SN-dagen

**SN-dagen** (24. oktober) er den årlege merkedagen til Sameinte Nasjonar. Dagen er oppretta til minne om SN-pakta, som vart inngått den 24. oktober 1945.
Kål

**Kål** er eit mangetydig omgrep som blir brukt om ei slekt av grønsaker (kålslekta, sjå *[[Brassica]]*). Det kan òg brukast som del av namnet til grøne plantar som ikkje er i slekt med, men som minner om, kål. Omgrepet blir likevel mest brukt om store og små grønsaker som stammar frå villkål, og som alle høyrer til arten *Brassica oleracea*. Dei ulike kålslaga har lite til felles når det gjeld utsjånad, men dei har så godt som alle *kål* i namnet: hovudkål, kvitkål, grønkål, raudkål, rosenkål, savoikål, blomkål, brokkoli, knutekål og kålrot.

## Bruk

Ulike plantedelar frå ulike kålplantar blir brukte til mat. Ein et stilken av knutekål og brokkoli, blomen av blomkål og romanesco, og blada til hovudkål.

Kålplantar kan etast rå, men er vanlegvis varmebehandla. Dei kan kokast lenge, som i matretten fårikål, eller kort, som i wokrettar. 

Nokre artar med kvite eller lilla blad eller blomar kan òg dyrkast som prydplantar.

## Opphav
Villkål, den opphavlege *Brassica oleracea* som alle kultivarane stammar frå, er ein toårig plante som i dag veks ved kysten sør og vest i Europa. Planten klarer seg godt i salt- og kalkhaldig jord, men trivst ikkje med konkurranse. Derfor veks han helst på ugjestfrie sjøklipper.

## Dyrking

Menneske tok til å dyrka villkålen, og fann fort ut at det var ei næringsrik grønsak som heldt seg lenge. Det blei ei viktig vintergrønsak, som etter kvart blei foredla til mange variantar med ulik smak, storleik, farge og veksemåte.

Kål blir helst dyrka tidleg og seint på året, ettersom det ikkje trivst med for mykje varme. Det finst tidlegkål, som blir mogne på rundt femti dagar og må etast raskt. Seinare kål bruker rundt åtti dagar på å veksa, og kan lagrast lenger.

## Ordsoge

Ordet «kål» kjem opphavleg frå gresk *kaulos*, som tyder 'stilk'. I tillegg til at ein bruker ordet for grønsaker, særleg hovudkål, og rettar laga av dei, som surkål og fårikål, finst ordet òg i namn på plantar som ikkje blir nytta til matlaging. Nokre av desse er vårkål og skvallerkål.

## Bakgrunnsstoff

*
Lech Kaczyński

**Lech Aleksander Kaczyński** () var ein polsk politikar og president i Polen frå 2005 til 2010.

Saman med tvillingbror sin, Jarosław Kaczyński, var Lech Kaczyński partileiar for partiet Prawo i Sprawiedliwość (*Lov og rettferd*).

I det polske presidentvalet den 23. oktober 2005 fekk Kaczyński 54,04 % av stemmene. Han tiltredde embetet i desember.

Kaczyński døydde i ei flyulukke ved Smolensk i Russland i april 2010. I same ulukke omkom kona hans, den polske sentralbanksjefen, vise-utanriksministeren, hærsjefen og stabssjefen til presidenten.

## Kjelder
Aruba

**Aruba** er ei øy i Karibia om lag 40 kilometer nord for Venezuela. Før 1. januar 1986 var øya ein del av Dei nederlandske Antillane, men sidan 1986 har øya vore eit eige sjølvstyrande *land* underlagt Kongeriket Nederlanda. Hovudstaden er Oranjestad. Øya har eit svært tørt klima med lite vegetasjon. Folket på Aruba talar papiamento, eit språk som har oppstått av spansk, portugisisk, nederlandsk og afrikanske språk og indianarspråk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Cuenca

**Cuenca** (*Santa Ana de los Cuatro Ríos de Cuenca*) er den tredje største byen i Ecuador og hovudstaden i Azuayprovinsen. Han ligg i høglandet på 2800 moh ved den panamerikanske hovudvegen. Folkesetnaden var om lag 280&nbsp;000 i 2001.

Byen vart skipa i 1557 av den spanske historikaren Diego Hurtado de Mendoza på staden der den historiske byen *Guapondeleg* til Cañarifolket låg, («landet så stort som himmelen», 500 e.Kr.), seinare også kjent som *Tomebamba* etter at han var erobra av inkaene.

Cuenca er eit senter for produksjon av panamahattar for eksport. Hattane er gjort med handarbeid og er høgt prissette. Sjølve flettearbeidet vert ofte utført heime av kvinner i byen for å skaffe ekstrainntekter til familien, medan ferdigstillinga gjerast med hjelp av maskinar på fabrikkar.

Byen ligg berre 30 kilometer aust for nasjonalparken Cajas og 67 kilometer sør for den viktigaste inkaruinen i landet, Ingapirca.

Det historiske senter i Cuenca er eit kulturminnet som blei sett på UNESCO si verdsarvliste i 1999. 

## Kjelder
* Tilsvaranda Wikipedia-artikkel på engelsk
* Rachowiecki, Rob, *Ecuador*, 5. opplag, Lonely Planet (2001)

## Bakgrunnsstoff
* Framstilling av panamahattar
* Artikkel hos ecuadorexplorer.com
* Bilete frå Cuenca
* Cuenca Ecuador
Ordstilling

I språktypologi refererer **ordstilling** til den umarkerte rekkjefølgja av dei sentrale setningsledda, særleg subjekt, objekt og (finitt) verb (verbal), delvis også adverbial.

## Ordstillingstypar

# SOV-språk er m.a. japansk, tyrkisk, koreansk, kanuri og oromo
# SVO-språk er m.a. engelsk, fransk, swahili og fulfulde
# VSO-språk er t.d. (klassisk) arabisk, tamasjek, irsk og hawaiisk
# VOS-språk er t.d. fijiansk, madagassisk og tzeltal
# OSV-språk er t.d. xavante og sardisk
# OVS-språk er t.d. hixkaryana

* Visse V2-språk, tysk og nederlandsk, er SOV-språk, men har det finitte verbet i andre posisjon i setninga i heilsetningar, slik at vi har t.d. *Ich esse Apfeln / ... daß ich Apfeln esse / ich habe Apfeln gegessen*.
* Dei nordgermanske språka, som t.d. norsk, er SVO-språk og V2-språk.

OS-språk, og særleg OVS-språk, er svært sjeldne, og vi veit framleis lite om syntaksen deira.

## Fraseintern ordstilling

Det er mogleg å sjå to hovudtypar innanfor fraseintern ordstilling, *kjerneinitiale* og *kjernefinale* frasar. Viss kjernen i ein frase blir definert som den delen som avgjer distribusjonen til frasen, deler vi frasane inn i om kjernane kjem før eller etter komplementet sitt. Norsk har t.d. kjerneinitiale *pre*posisjonsfrasar («Vi flyg *om Oslo*»), der finsk har kjernefinale *post*posisjonsfraser («Me lennetään *Oslon kautta*»).

Det har blitt hevda at SOV-språk konsekvent har kjernefinale frasar og modifiserande adverbial framfor frasane dei modifiserer, mens SVO-språk er meir blanda, og kan ha både kjerneinitiale og -finale frasar. Men også SOV-språka er blanda. Afrikanske SOV-språk som oromo (kusjittisk) og kanuri (saharisk) har kjerneinitiale nominalfrasar. Dei germanske SOV-språka som er V2-språk oppfører seg som SVO-språk.
SOV-språk

**SOV-språk**, eller *Subjekt-Objekt-Verb-språk*, er innanfor lingvistisk typologi gruppa av språk som i nøytrale setningar har subjekt, objekt og verb i nett den rekkjefølgja. *Eg fisk et* ville ha vore ei SOV-setning på norsk.

SOV er den vanlegaste setningstypen i verdas språk. SOV-språk er t.d. alle dei tyrkiske språka, japansk og koreansk og tamil.

I tidlegare språksteg var germansk også SOV, som vi ser i urgermansk *Ek HlewagastiR horna tawido* («Eg Hlegjest horn gjorde»), som vi finn i runeinnskriftar.

SOV-språk har andre karakteristiska. Dei har postposisjonar heller enn preposisjonar, dei har adjektiv før substantivet dei modifiserer, og dei plasserer relativsetningane før substantiva dei viser til.
Revy

**Revy** er ei teater- og underhaldingsform som inneheld ei blanding av musikk og sketsjar, ofte med aktuelle tema. Ofte vert allereie skrivne og kjende musikkstykke med nyskrivne tekstar til nytta. Sketsjane kan òg innehalde satire i tillegg til humor. 

## Revy i Noreg
På vestlandet i Noreg har Nornarevyen (Salhus Revy og Teater) vore ei sterk og betydningsfull revygruppe. Den er Bergen si eldste gjenlevande revytradisjon, som lever og arbeider i Monrad Holm Johnsen si and. Salhus Kvintetten, Vinskvetten og Cato og Claus har kome ut av denne gruppa.
VOS-språk

**VOS-språk**, eller *Verb-Objekt-Subjekt-språk*, er innanfor lingvistisk typologi gruppa av språk som i nøytrale setningar har verb, objekt og subjekt i nett den rekkjefølgja. *Et fisk eg* (for «Eg et fisk») ville ha vore ei VOS-setning på norsk.

VOS, er som alle OS-setningar, sjeldan. 

Døme på VOS-språk er madagassisk, gammaljavanesisk og fijiansk. Alle desse språka er austronesiske språk
SVO-språk

**SVO-språk**, eller *Subjekt-Verb-Objekt-språk*, er innanfor lingvistisk typologi gruppa av språk som i nøytrale setningar har subjekt, verb og objekt i nett den rekkjefølgja. Setninga *Eg et fisk* er ei SVO-setning på norsk.

SVO er den nest vanlegaste setningstypen i verdas språk, etter SOV. Setningsordninga blir brukt i mellom anna kinesisk, romanske språk, engelsk, russisk og swahili.
VSO-språk

**VSO-språk**, eller *Verb-Subjekt-Objekt-språk*, er innanfor lingvistisk typologi gruppa av språk som i nøytrale setningar har verb, subjekt og objekt i nett den rekkjefølgja. «*Et eg fisk?*» er eit døme på ei VSO-setning på norsk.

Kjende VSO-språk er tagalog og dei øykeltiske språka, som irsk, skotsk-gælisk, walisisk og bretonsk.
Dronning

Ei **dronning** kan vera kona til ein regjerande konge, eller sjølv vera den regjerande monarken i eit land. Ektemannen til ei regjerande dronning er derimot ikkje ein konge; han har andre titlar, som *prinsgemal* (dansk) eller *prince consort* (engelsk). Mora til ein regjerande monark som ikkje sjølv har formell makt blir ofte kalla **dronningmor**.

I praksis er ikkje skiljet mellom ulike dronningar absolutt. Ei inngift dronning har ofte fått mykje makt over kongen, medan ei **enkjedronning** kan ha herska heilt eller delvis etter å ha mista mannen sin, ofte på vegner av ein mindreårig son. Dronningar kunne oppnå makt ved hjelp av eige evner eller på grunn av slektskap, ettersom dei i tidlegare tider gjerne kom frå kongelege familiar i andre land.

Også dronningar utan mykje innverknad på samfunnet rundt seg er blitt sett på som symbol for landet eller kongsmakta. Marie Antoinette, den siste dronninga før den franske revolusjonen, er eit døme på dette. Ho blei sett på som lettsindig og fjerna frå folket, og blei avretta som ein forhatt representant for monarkiet.

## Arverett til dronningtittelen

Tidlegare har stillinga som regjerande dronning gjerne vore eit unntak; dei fleste dronningane var det på grunn av mannen si stilling. I dag har derimot mange av dei gjenverande europeiske monarkia arvelovar som seier at kvinner kan arve trona på lik linje med menn, og Danmark, Nederland og Storbritannia har ei dronning som statsoverhovud. Etter at den norske grunnloven blei endra i 1990 fekk kongelege av begge kjønn lik arverett på trona.

## Annan bruk av ordet
Dronningtittelen er blitt overført til andre område, mellom anna dyreriket, der viktige kvinnelege insekt i eit insektsamfunn kan bli kalla «dronning». Dette gjeld særleg bier og maur.

I vestleg sjakk blir den mektigaste brikka òg kalla «dronning», medan den viktigaste, men meir hjelpelause brikka blir kalla «konge».

## Sjå òg
*Kategorien ''Dronningar''
*Kategorien ''Regjerande dronningar''
*Keisarinne

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Queen|Queen]]» frå , og «[[:no:Dronning (monark)|Dronning (monark)]]» frå  den 24. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
OVS-språk

**OVS-språk**, eller *Objekt-Verb-Subjekt-språk*, er innanfor lingvistisk typologi gruppa av språk som i nøytrale setningar har objekt, verb og subjekt, i nett den rekkjefølgja. *Fisk et eg* (for «Eg et fisk») ville ha vore ei OVS-setning på norsk.

Dette er den sjeldnaste av dei seks moglege permutasjonane av subjekt, verb og objekt. Språk som bruker denne ordstillinga er det uto-aztekiske språket guarijio, det karibiske språket hixkaryana og det isolerte språket urarina frå Peru.

Ordstillinga blir også brukt i det konstruerte språket klingon frå science fiction-serien Star Trek.

## Kjelder
OSV-språk

**OSV-språk**, eller *Objekt-Subjekt-Verb-språk*, er innanfor lingvistisk typologi gruppa av språk som i nøytrale setningar har objekt, subjekt og verb i nett den rekkjefølgja. *Fisk eg et* (for «Eg et fisk») ville ha vore ei OSV-setning på norsk.

OSV er ein av dei sjeldne basisordstillingsmønstra. OSV har vorte funne i ein del språk i Brasil, xavante, jamamadi, apurina, kayabí og nadëb.
Bené Efrájim

**Bené Efrájim** (hebraisk בְּנֵי אֶפְרַֽיִם [bə'nē ef'rajim] (‘born av Efraim’), en. skrivemåte: *Bene Ephraim* eller *Bnei Ephraim*), òg kalla **telugujødar** fordi dei snakkar telugu, er ei lita gruppe av jødar som bur hovudsakleg i Kottareddipalem, ein landsby utanfor Guntur i Andhra Pradesh i India, nærme elvedeltaet av elva Krishna.

Bené Efràjim-jødane sporar dei jødiske skikkane sine attende til tidlege tider og historia deira har eit tydeleg fellesdrag med den til bené Menashe-jødane i dei nordaustindiske statane Mizoram og Manipur: Baptistiske misjonærar kom åt dei først på 1800-talet og konverterte dei til kristendommen.

Sidan 1981 har kring 50 familiar kring Kottareddipalem og Ongole (hovudstaden i Prakasham-distriktet) lært jødedom og hebraisk språk og arbeidd for at andre jødiske grupper verda ikring skal godtaka dei som jødiske. På grunn av at hebraisk språk er så nyleg teke i bruk og på grunn av den sterke vekta på å bruke hebraisk som levande språk heller enn berre som liturgisk språk, har innflytnaden frå hebraisk på morsmålet telugu enno ikkje ført til noko kjennspakt «jødetelugu» som språk eller dialekt.

Opp gjennom åra har fleire grupper av rabbinarar vitja bené Efràjim-samfunnet, men dei har enno ikkje sett seg klare til å godkjenne dette samfunnet i same grad som dei nyleg har gjort det med bené Menashe-jødane.

## Sjå òg
*Andhra Pradesh
*Indiske jødar

## Kjelder
* «Bene Ephraim» på Engelsk Wikipedia
* http://www.kulanu.org/india/telugu_jews.html 
* http://www.kulanu.org/india/bneiephraim.html
Hn/Moster

:*For moster i tydingi «mor-syster», sjå [[tante]]*

**Moster** er ei øy sudaust i Bømlo herad i Sunnhordland på 12 km2. Røyksundkanalen skil Moster frå øyi Bømlo. Moster var eit eige herad fram til 1963, då det vart slege saman med Bremnes og Bømlo herad. Det var på Moster kong Olav Tryggvason byrja freistnadene på å kristna Noreg, og etter tradisjonen skal han ha reist den fyrste kyrkja i landet her i 995. Moster gamle kyrkja som stend i dag, reknar ein med er frå kring 1150, og ho vert haldi for å vera eldste kyrkja i landet. Gamlekyrkja ligg i tettstaden Mosterhamn.

Det var på Mostratinget på Moster i 1024 kong Olav den heilage og bisp Grimkjell sette den sokalla kristenretten - eit tingvedtak som sidan vart teke ved på dei ymse lagtingi, og dimed gjorde kristendomen til statsreligion i Noreg.

Det årvisse sogespelet Kristkongane på Moster (òg kalla Mostraspelet) av Johannes Heggland hev sidan 1984 vorte sett upp i Moster amfi. Handlingi i dette stykkjet sviv kring desse hendingane på vegen til kristningi av Noreg. I 1995 var det ei storstilt høgtiding av tusundårsjubiléet for kyrkja i Noreg i samband med Mostraspelet.
Domkyrkje

Ei **domkyrkje** eller ein **katedral** er eit kriste kyrkjebygg med bispesæte. I Skandinavia og tyskspråklege land er nemninga «domkyrkje» vanleg. Ordet «katedral» vert òg lauseleg nytta om store kyrkjebygg utan bispesæte.

## Katedralar i [[Noreg]]
### [[Den norske kyrkja]]
*Bergen domkyrkje
*Bodø domkyrkje
*Fredrikstad domkyrkje
*Hamar domkyrkje
*Kristiansand domkyrkje
*Molde domkyrkje
*Nidaros domkyrkje
*Oslo domkyrkje
*Stavanger domkyrkje
*Tromsø domkyrkje
*Tønsberg domkyrkje

### [[Den katolske kyrkja]]
*St. Olav domkyrkje i  Oslo
Handverk

**Handverk** er ei fellesnemning på produksjonsmetodar der ein hovudsakleg nyttar hendene og eventuelt enkle verktøy for å forme eller lage eit objekt. Handverk kan og nyttast som nemning på sjølve vara eller produktet som vert produsert for hand. Ein som har handverk som yrke blir kalla handverkar.

Handverk vert gjerne nytta som motsats til industriell produksjon. Innan handverk vert produkta gjerne laga til eitt for eitt, medan industriell produksjon er særkjenna av masseproduksjon. Før den industrielle revolusjonen var handverk den vanlege produksjonsmetoda.  Om handverket har eit kunstpreg vert det tale om kunsthandverk.
Duodji

**Duodji** er ei nemning på tradisjonelt samisk handverk og kunsthandverk. Ordet *duodji* vert bruka både om det å lage noko og det som vert laga.

## Materiale
I duodji brukar ein naturmateriale som skinn, pels, trerøtter, horn og bein, til å lage forskjellige gjenstandar. Ulike delar av reinsdyret vert mykje bruka til duodji. Anna tradisjonelt materiale som har vore bruka er glasperler, tinn og ull. Ein skil tradisjonelt mellom «mjuk» duodji, arbeid i tekstil og skinn som vart utført av kvinner, og «hard» duodji, arbeid i metall, tre, stein, horn og bein, som vart utført av menn. 

## Produkt

Duodjitradisjonen har først og fremst gått ut på å laga bruksgjenstandar og klede, men har som anna brukskunst òg vore driven av estetikk. Nokre gjenstandar blei laga for byttehandel og sal. Tradisjonelle ting ein kan laga innan duodji er klede, smykke, guksiar (trekoppar), komser, pulkar og ski. Gjenstandane vil ofte ha spesielle fargar og former, gjerne prega av lokale tradisjonar eller familietradisjonar.

I nyare tid har ein også laga andre ting inspirert av tradisjonell utforming, og det er kome til nye element, som meir figurativ kunst. Det er også vorte vanlegare å laga duodji for sal.

## Opplæring og fremjing
Tradisjonelt var opplæringa i duodji ein sjølvsagt del av opplæringa i heimen. I Noreg er utdanninga innan duodji no ein del av utdanningsprogrammet Design og handverk med to år på skule og to år i lære ute i bedrift. Første skoleåret er «Vg1 Design og handverk» og andre skoleåret er «Vg2 Design og duodji». Opplæringa omfattar arbeid i verksemd og fagbrev.

Duodji er særskilt studiefag ved Samisk høgskole i Kautokeino. I 2010 utnemnde høgskulen Gunvor Guttorm til verdas første professor i dudji. I 2011 delte høgskolen ut dei første bachelorgradane i duodji nokonsinne.

Duodjeinstituhtta (DI) i Kautokeino vart stifta i 1993 og har fremjing av næringsutvikling frå tradisjonell duodji som målsetjing.

Sámi duodji-merket er eit nordisk sløydmerke som garanterer at produktet er laga etter samiske håndverkstradisjonar og at det er brukt tradisjonelle materiale og teknikkar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Duodjiinstituhtta 
** Samisk-norsk ordliste knytt til duodji  ved Duodjiinstituhtta
**Utsal**
* Duodjin , salsportal administrert av Duodjiinstituhtta
* Design og håndverk - Duodiar
Nitinol

**Nitinol** er ei gruppe metall-legeringar av nikkel og titan. Dei er super-elastiske og har ei temperaturavhengig evne til å vende attende til si opphavleg form etter deformasjon. Metalla er mellom anna bruka i medisinske reiskaper og implantater.

## Kjelder
* Produktark frå produsenten 
* Produsentens heimeside 

## Bakgrunnsstoff
Kunsthandverk

**Kunsthandverk** er handverksproduksjon der handverkaren lager bruksting med ei kunstnerisk form. Omgrepet kom særleg i bruk på 1970-talet med litt ulike tydingar. Tidlegare blei kunsthandverk ofte kalla *folkeindustri*, *[[husflid]]*, *prydkunst*, *kunstindustri* eller *[[brukskunst]]* — ord som har hatt ei litt vidare tyding enn dagens kunsthandverk. Den estetiske verdien ved handverksproduktet har stadig blitt viktigare i høve til bruksverdien, og kunsthandverk er i dag sett på som ei sjølvstendig kunstform.

## Bakgrunnsstoff

*Fagforeininga Norske Kunsthåndverkere
Wienerbrød

**Wienerbrød** er ei form for kvitt, søtt bakverk laga av gjærdeig skild i fleire lag av feitt. Retten er mest laga i Skandinavia, ikkje i Wien, og blir på språk som engelsk kalla *Danish pastry*, 'dansk bakverk'.

Ein lager wienerbrød ved å kjevla ut ein deig laga av mjøl, mjølk og egg med sukker og kanskje kardemomme i. Deretter breier ein ut bakefeitt, som smør eller margarin, på deigen. Laga blir lagde oppå kvarandre og kjevla vidare. Typisk legg ein tre lag oppå kvarandre tre gonger, slik at det til saman blir 27 feittlag. Ofte kjøler ein deigen ned for å gjera han lettare å handtera. Resultatet blir eit smøraktig, lagdelt bakverk.

Bakverket kan ha ulik fyll og glasur. Ein vanleg variant er vaniljekrem i midten og melis rundt. Andre brukte smakar er sjokolade, syltetøy og nøtter.

## Kjelder
* Danish pastry-artikkel på engelsk Wikipedia (sist opna 25. okt. 2005 kl. 12:53 (UTC))
* Wienerbröd-artikkel på svensk Wikipedia (sist opna 25. okt. 2005 kl. 12:53 (UTC))
* bakers.no  (innhald)
Gustav Klimt

**Gustav Klimt** () var ein austerriksk art nouveau-målar som er kjend for å ha skapt si eiga stilretning, Wiener Sezession, med element hovudsakleg frå symbolismen og fleire andre stilretningar.

Klimt vart fødd i Baumgarten, i nærleiken av Wien, i Austerrike. 

## Kjelder
* Expo-klimt.com 
* [Tradein.no](http://www.tradein.no/norsk/NOK/Gustahttp://nn.wikipedia.org/w/index.php?title=Gustav_Klimt&action=editv/Klimt/(1862-1918).html) 

## Bakgrunnsstoff
Burmesisk skrift

**Burmesisk skrift** er eit skriftspråk som blir brukt til å skriva burmesisk, kayin og monspråk med. Skriftspråket er avleidd av monskrifta, som på si side byggjer på paliskrifta. Bokstavane er avrunda i forma fordi dei opphavleg blei skrivne på skjøre palmeblad.

Skrifta høyrer til brahmifamilien og blei utvikla frå monskrift under kong Anawrahta, den første herskaren av eit samla burmesisk rike.

Den eldste burmesiske innskrifta finn ein på Myazedi-inskripsjonen frå 1113, som har tekstar på pyu, mon, pali og burmesisk.

## Bakgrunnsstoff
Hn/Mostratinget

**Mostratinget** var eit tingmøte heldt ved Moster kyrkja, på Moster på Bømlo i 1024. Her lagde kong Olav den heilage og bisp Grimkjell fram kristenretten som dei i samråd med frie bønder på tinget fekk teke ved. Sidan vart dette òg teke ved på dei ymse lagtingi, og ein hev rekna dette som innføringi av kristendomen til statsreligion i Noreg. Mostratinget er nemnt i dei eldste norske lovtekstene, Gulatingslovi og Frostatingslovi.

Mostratinget danar råma kring andre vendingi i det årvisse sogespelet Kristkongane på Moster (som til vanleg gjeng under namnet Mostraspelet), skrive av Johannes Heggland.
Tholos

**Tholos** (frå gresk θολωτός τάφος, θολωτοί τάφοι, ‘graver med kuplar’) er bikube- eller kuppelforma steinbygg som ein finn i middelhavslanda. Dei blei bygde frå Antikken og husa hovudsakleg eit tempel eller ei grav.

## Tid og stad
Dei første tholosane i Hellas blei til rundt 1500 f.Kr., i den greske bronsealderen, og trengde gradvis vekk dei eldre sjaktgravene. Dei største og best kjende bygga er frå Mykene. Ein finn òg restane av ein kjend tholos i Atene-tempelet i Delfi og Asklepios-heilagdomen i Epídavros.

## Bygging
Tholosane blei bygde av steinblokker som møttest i ein avrunda, men òg noko spiss kvelving på toppen. Døropningen blei markert med monolittar på kvar side eller ein rett søyle laga av fleire steinar. Ein kunne så dekka bygget med jord slik at det fekk ein liten haug rundt seg, med ein lang gang ned frå overflata. Ofte bygde ein tholosane i bakkar eller åssider. 

## Bruk
I kvar av gravbygga gravla ein fleire døde på ulike stader, anten rett på golvet i gravkammeret eller i uthogde rom i golvet. Ein reknar med at større graver, med ein diameter på 10 til 15 meter, blei brukte til å gravleggja kongelege, men fordi kvar mykenske busetjing hadde meir enn éi slik grav blei truleg òg andre, lågareståande samfunnsmedlemmer gravlagde her. Mange av tholosgravene er blitt plyndra for lenge sidan, og me veit ikkje kva gravgods dei inneheldt.

Liknande bygg, med pynta innerveggar, blei òg laga av etruskarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tholos|Tholos]]» frå , og «[[:de:|Tholos]]» frå  den 25. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Theophania

**Theophania** () var keisarinne av Det tysk-romerske riket. Etter at mannen hennar, keisar Otto II, døydde, var ho regjerande keisarinne i sju år på vegner av den mindreårige sonen sin, Otto III.

## Bakgrunn
Kven foreldra hennar var er ukjend, men ein mogleg teori er at far hennar var Konstantinos Skleros (bror til tronkrevjaren Bardos Skleros) og mora av Sophia Phokaina (niese til keisar Nicephoros II og svigerinne til Tzimisce).

Ho blei send som brur til Otto etter ein avtale mellom Det tysk-romerske riket og Austromarriket. Otto I hadde bede om ei gresk prinsesse til sonen sin, og då Theophania kom hadde ho med seg mykje rikt gods og mange folk slik ei prinsesse skulle. Likevel var ho ikkje den ein hadde ønskt seg, i følgje krønikeskrivaren Thietmar. Ho var nemleg ikkje eit dotter av den bystantiske keisaren, men blir i ekteskapskontrakten skildra som *neptis*, niese eller barnebarn, av keisar 
Johannes I Tzimiskes.

## Ekteskap

Den greskfødde prinsessa blei gift med keisar Otto II av Det tysk-romerske riket den 14. april 972 av pave Johannes XIII, og blei krona til keisarinne same dag. Ho følgde ektemannen på alle reisene hans. Kranglar mellom Theophania og svigermora Adelheid førte til at Otto fjerna seg frå mor si.

Dei to fekk desse borna:

# Sophia, abbedisse i Gandersheim, f. 978
# Adelheid, abbedisse i Quedlinburg, f. 977
# Mathilde av Sachsen, f. 978
# Otto III, tysk-romersk keisar, f. 980
# Ei tvillingsyster til Otto som døydde før 8. oktober 980

## Regjeringstid

Etter at Otto II døydde uventa den 7. desember 983 let Theophania den tre år gamle sonen sin kronast til keisar til jul. Som regent for han gav ho ut ordrar i sitt eige namn.

Våren 984 bortførte grev Henrik II av Bayern Otto, men blei tvungen til å gje guten tilbake til mora. Støtta av biskopane Willigis av Mainz og Hildebald av Worms regjerte Theophania fram til ho døydde i 991. Ho blei gravlagd i kyrkja til den heilage Panteleimon i Köln.

Etter at Theophania døydde overtok bestemora til Otto III, Adelheid av Burgund, styringa av riket de facto til barnebarnet blei gammalt nok til å styra sjølv.

## Ettermæle
Det var mange som ikkje likte Theophania. Mellom anna fortel abbeden Odilo av Cluny at Adelheid var svært glad då «den greske kvinna» døydde. Albert av Metz skildra henne som ulikande og snakksaleg. Ho blei skulda for å ha teke med seg luksusklede og smykke til Tyskland. Men Thietmar meinte at ho, trass i å høyra til det svake kjønnet, var måtehalden, klok og til å stola på, og trass i vera gresk hadde gode manerar. Ho verna kongsmakta til sonen og var vennleg mot ærlege folk, men slo hardt ned på opprørarar, skreiv han i krønikene.

## Kjelder
* Bokmålswikipedia om ''Theophania''
* Engelsk wikipedia om ''Theophania''

## Bakgrunnsstoff
* Davids, A. *The Empress Theophano : Byzantium and the West at the Turn of the First Millennium*, 1995. http://www.amazon.com/exec/obidos/tg/detail/-/0521452961/
Maria I av England

**Maria I** (**Mary Tudor**) () var dronning av England og Irland frå 6. juli 1553 (*[[de jure]]*) eller 19. juli 1553 (*[[de facto]]*) til ho døydde. Maria var den fjerde og nest siste monarken av fyrstehuset Tudor. Ho var gift med den katolske Fillip II av Spania. Han fekk tittelen konge av England, men ikkje makt. 

Dronning Maria er hugsa for sitt forsøk på å gjeninnføra den katolske kyrkja i England. Ho fekk avretta kring tre hundre protestantar. På grunn av dette er ho kjend som *[[Bloody Mary]]* –'Maria den blodige'. Den religiøse politikken hennar vart snudd om på av etterfylgjaren, Elisabeth I. Ho heldt fram med brutal einsretting, men denne gong i kamp mot katolisismen. 

## Bakgrunnsstoff
Maria I av Skottland

**Maria I av Skottland** () eller **Maria Stuart** (eng. *Mary Stuart* eller *Mary Stewart*, kalla *Mary Queen of Scots*) var regjerande dronning av Skottland frå 1542, då ho var berre 6 dagar gammal, til ho abdiserte i 1567. 

Ho var dotter av kong Jakob V av Skottland og Maria av Guise. Maria blei gift med kong Frans II av Frankrike og var dronning av Frankrike 1559–1560. Ho var mor til kong Jakob I av England, men blei avretta av syskenbarnet Elizabeth I av England for landsforræderi.

## Bakgrunnsstoff
Sulevatnet

**Sulevatnet** er eit vatn som ligg mellom toppane Sulefjellet, Høgeloft og Skoddetinden i området Filefjell. 
Vatnet ligg på grensa mellom Vang kommune i Innlandet, Hemsedal kommune i Buskerud og Lærdal kommune i Vestland.

Nordvest for Sulevatnet ligg Sulefjellet og Suletinden, på nordsida av desse ligg Øvre og Nedre Sulevatnet og Tyskertjerni, og noko lengre nord Tyinkrysset. Sørvest for Sulevatnet har ein Høgeloftet. I søraust går dalføret Kljådalen nedover mot Hemsedal, og i aust og ned ei bratt li ligg Grønndalsbottvatnet og Fossegrov. På aust- og nordsida av Sulevatnet finn ein Skoddetinden og Storeknippa.

Sulevatnet har utløp mot Steintjerni inn i Lærdal kommune og vidare nedover mot Oddedalen og mot Maristova nede i Lærdal.
Heraklit

**Heraklit** var ein gresk filosof som kom frå Efesos. Ein veit ikkje når han vart fødd eller når han døydde, men han skal ha levd under den 69. olympiaden som var omkring 504-501 år før vår tidsrekning. Sidan ein berre har fragment av det han skreiv og stilen han brukte var så løyndomsfull har han blitt kalla «den dunkle filosof».

Sjølv om Heraklit er kjend for sitt utsagn om at «alt flyt» eller «panta réi» som det heiter på gresk, la han stor vekt på fornuften, *[[logos]]*, i tenkjinga si. Logos ligg bak alt og styrer verda.

## Kjelder
*
ABM-utvikling

**ABM-utvikling - statens senter for arkiv, bibliotek og museum** var eit norsk statleg senter med ansvar for samordning og utvikling av arkiv, bibliotek og museum. Senteret vart oppretta den 1. januar 2003, ved ei samanslåing av Statens Bibliotektilsyn, Riksbibliotektenesta og Norsk Museumsutvikling. Det vart avvikla i 2010.

ABM-utvikling var organisert under Kyrkje- og kulturdepartementet (KKD), men vart leia av eit eige styre med representantar både frå KKD, Miljøverndepartementet og Utdannings- og forskingsdepartementet. ABM-utvikling var organisert med tre avdelingar: Ei utviklingsavdeling, ei administrasjonsavdeling og ei informasjonsavdeling. ABM-utvikling vart leia av direktør Jon Birger Østby, den tidlegare leiaren for Norsk Museumsutvikling. 
ABM-utvikling var mellom anna ansvarleg for drifta av *kulturnett.no* og samarbeidsprogrammet Norsk digitalt bibliotek.

## Sjå òg
* Kulturnett.no

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* Norsk digitalt bibliotek 
* Stortingsmelding. nr. 22 (1999-2000)- ABM meldinga
Sekulær

**Sekulær** er eit ord som hovudsakleg tyder **verdsleg**, altså noko som ikkje har med religion å gjera. Eit sekulært samfunn er eit samfunn der det er liten eller ingen samanheng mellom lovar og styresmakter på den eine sida, og religiøse påbod og leiarar på den andre sida. Sekularisering er nemninga på prosessen der eit samfunn blir mindre religiøst. Sekulariseringa og demokratiseringa av samfunna er to prosessar som historisk heng saman. 

Ein sekulær stat er ein stat som er nøytral i forhold til religion. Ein stat må vere sekulær for å vere fullt ut demokratisk, sjølv om sekularisme i seg sjølv ikkje er ein tilstrekkeleg føresetnad for demokrati. 

I Noreg var det diskutert om statskyrkjeordninga og kristendomsfaget (KRL) i den offentlege skulen var i strid med menneskerettane og demokratiet. Sommaren 2007 felte Menneskerettsdomstolen i Strasbourg dom om KRL-faget, og fann det i strid med menneskerettane, som krev religions- og livssynsnøytralitet i det offentlege. Human-Etisk Forbund kravde difor at faget blei endra til eit nøytralt livssynsorienterande fag. Frå skulestart i august 2008 heitte faget RLE (religion, livssyn og etikk), men frå skulestart i august 2015 blei K-en for kristendom gjeninnført. Så no heiter skulefaget KRLE (kristendom, religion, livssyn og etikk).

## Ordsoge
«Sekulær» er avleia av *saeculum*, det etruskiske og seinare latinske ordet for eit avgrensa tidsrom, til dømes levetida til ein person, eller tida frå ein by blei grunnlagd til alle som hadde opplevd dette var døde. Seinare fekk det ei tyding som låg rundt eitt hundreår (sekel), gjerne mellom 90 og 100 år.

Den moderne tydinga av ordet sekulær kjem frå at det som hadde med hundreåret å gjera var knytte til eit kort tidsperspektiv samanlikna med det evige guddomlege.

## Kjelder
*

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Sekulær|Sekulær]]» frå ,  den 25. oktober 2005.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Secularity|Secularity]]» frå , og «[[:en:Seculum|Seculum]]» frå  den 25. oktober 2005.*