open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eldstrupekolibri

**Eldstrupekolibri** (*Panterpe insignis*) er ein mellomstor kolibri som lever i fjella i Costa Rica og vestlege Panama. Han er den einaste medlemmen av den biologiske slekta *Panterpe*.

## Skildring

Denne kolibriarten er rundt 10,5 til 11&nbsp;cm i kroppslengd og veg ca. 5-6 gram. Han har eit rett svart nebb og mørke føter.

Fjørdrakta åt vaksne eldstrupekolibriar har skinande grøn kropp, ein mørk, blå hale, og ein kvit flekk bak auget. I feltet er dei ofte mørke og fargelause, men når lyset fangar dei i rett vinkel, viser fuglane ei strålande blå krone, gul til lys oransje hals, og blå brystflekk. Kjønna er like, men ungfuglar har raudbrune frynsar på hovudet og hannar er litt større enn hoer. Lætet er eit høgfrekvent kvitter.

Hofuglen av eldstrupekolibri syter for reirbygging og ruging åleine. Hoa legg to kvite egg i eit klumpa, koppforma reir av plantefiber. Reiret henger 2–4 m over bakken i toppen av ein bambusstilk eller etter anna feste. Rugetida er 15-19 dagar, og ungane er flygedyktige etter 20-26 dagar.

Leveområdet er i alpin skog, tåkeskog inkludert dvergskog, på skoggrensa opp mot subpáramo og på beiteland i høglandet der det òg finst tre. Oftast finn ein dei i trekrona, men ned til katt ved skogkantar og i opningar i skogen. Høgda er frå ca. 1400 moh. og over.

Føda er nektar, som dei tar frå ei rekkje planteartar med små blomar, inkludert epifyttiske lyng og ananasblomar. Som andre kolibriar fangar dei òg små insekt som ei viktig kjelde til protein. Hannar av eldstrupekolibri forsvarar eit territorium me blomar, og er dominerande over dei fleste andre kolibriar. Dei vil likevel tillata hoer å dele på matressursane.

Storleiken på populasjonen er ikkje estimert og arten er klassifisert som livskraftig.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fiery-throated Hummingbird|Fiery-throated Hummingbird]]» frå ,  den 30. januar 2016.*  
  

* Stiles, F.G. & Boesman, P. (2016). *[http://www.hbw.com/node/55446 Fiery-throated Hummingbird (Panterpe insignis)]* In: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 30. januar 2016 
*BirdLife International (2016) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22687408 Panterpe insignis] *. Henta frå http://www.birdlife.org den 30. januar 2016

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Brasme

**Brasme** (*Abramis brama*) er ein fiskeart i karpefamilien. 

## Skildring
Brasme blir vanlegvis 0,5&ndash;3 kg, men fisken kan bli opptil 8-9&nbsp;kg og 75&nbsp;cm. Kroppen er høg og samantrykt frå sidene. Noregsrekorden for brasme tatt på stong er på 5,526 kg. Han vart fiska i naturreservatet Juveren. Dette er 276 gram tyngre enn den gamle rekorden (som var frå same området). 

Brasma kan likna på ein mindre slektning, flire, men kan skiljast frå denne ved talet på finnestrålar i gattfinnen. Brasme har 23-32 finnestrålar, mens flire har 19-22.

## Utbreiing og habitat
Brasme lever i ferskvatn i Europa nord for Alpane og Pyreneane og austover mot Aralsjøen og Kaspihavet. I Austersjøen, Aralsjøen og Kaspihavet finst fisken også i brakkvann.
Utbreiinga i Noreg er hovudsakleg på Austlandet, men brasme finst også i spreidde vatn oppover mot Trøndelag, og sørover mot Agder.

## Levevis

Fisken blir kjønnsmogen i 3- til 6-årsalderen og gyter normalt i mai-juni. Han gyter i puljer, og det er heilt normalt at talet på egg kjem opp i mellom 200&nbsp;000-300&nbsp;000. Gytinga finn helst stad i grunne viker eller sideelver med mykje vegetasjon. Brasma kan oppnå ein høg levealder, og det er dokumentert eksemplar som var over 30 år gamle.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Brasme|Brasme]]» frå ,  den 30. januar 2016.*  

## Bakgrunnsstoff
Christopher Isherwood

**Christopher William Bradshaw Isherwood** () var ein britisk-amerikansk forfattar, fødd i High Lane ved Stockport i Cheshire og død i Santa Monica i California i USA.

Isherwood vann stort ry med romanen *Mr. Norris Changes Trains* frå 1935 og *Goodbye to Berlin* (*Farvel til Berlin*), begge med person- og miljøskildringar av Berlin under Weimar-republikken. Den siste boka var grunnlag for eit teaterstykke og filmatisert, mellom anna som musikalen *Cabaret*, også oppført på Oslo Nye Teater.

Isherwood budde i Berlin 1930-33. I 1939 flytta både han og W.H. Auden til USA, begge homofile, der Isherwood mellom anna arbeidde for filmindustrien. «[M]eget av Isherwoods forfatterskap [er] preget av reportasje og selvbiografi og en skarp iakttagelsesevne».

## Notar

## Kjelder
**Store Norske Leksikon* 6:344.
Benny Goodman

**Benny Goodman**, fullt namn **Benjamin David Goodman**, () var ein USA-amerikansk jazz- og swing-musikar, klarinettist og orkesterleiar frå Chicago i Illinois, med tilnamnet «King of Swing».

Midt på 1930-talet leia Benny Goodman ei av dei mest populære musikkgruppene i USA. Konserten han heldt i Carnegie Hall i New York City den 16. januar 1938, omtala kritikaren Bruce Eder som den aller viktigaste jazz-/populærmusikk-konserten i historia: Jazzen steig då ut frå partymiljøet og gjekk over til å verte ein musikksjanger respektert i vide krinsar.

Mange av dei store namna i jazzmusikken voks fram i orkester leia av Goodman. Framleis i ei tid med raseskilje leia han det fyrste velkjende jazzorkesteret med både kvite og svarte musikarar. Goodman var aktiv musikar heilt opp til sine eldre dagar, samstundes som han tok inntrykk frå klassisk musikk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Benny Goodman|Benny Goodman]]» frå ,  den 30. januar 2016.*
Horn- og hærfuglar

**Horn- og hærfuglar** er ein biologisk orden, Bucerotiformes, som samlar hærfuglar, kakelarar, hornfuglar og maskehornramnar. Dette er fuglar i «den gamle verda». Fram til nyleg var dei medlemmar av ordenen Coraciiformes, råkefuglar, men det kom fram aukande mengd av indisium som stør bruk av ein eigen orden i taksonomien for Bucerotiformes. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bucerotiformes|Bucerotiformes]]» frå ,  den 31. januar 2016.*  
  

:Artikkelen nytta mellom anna desse referansane:
:*
:*Yuri, T. *et al.* (2013) Parsimony and Model-Based Analyses of Indels in Avian Nuclear Genes Reveal Congruent and Incongruent Phylogenetic Signals. *Biology*, 2(1):419-444. doi:10.3390/biology2010419
:*Jarvis, E.D. *et al*. (2014) Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds. *Science*, 346(6215):1320-1331.
VM i skiskyting 1984

**Verdsmeisterskapen i skiskyting 1984** var den fyrste med kvinner på startstreken. Meisterskapen vart arrangert i tida frå 29. februar til 4. mars 1984 i Chamonix i Frankrike, og bestod av to individuelle øvingar over høvesvis 5 og 10 km, samt 3 x 5 km stafett. Ettersom dei mannlege skiskyttarane deltok i Vinter-OL 1984 i Sarajevo, var det ikkje nokon verdsmeisterskap for menn.

Dei 35 deltakarane kom frå 12 land; Austerrike, Australia, Bulgaria, Canada, Finland, Frankrike, Noreg, Sovjetunionen, Sverige, Tsjekkoslovakia, Ungarn og USA. Dei fem norske påmelde; Siv Bråten, Sanna Grønlid, Ingeborg Krokstad, Mette Mestad og Gry Østvik, deltok i begge dei individuelle øvingane. Venera Tsjernysjova frå Sovjetunionen vann gull i alle tre tevlingane.

### 5 km sprint



Dato: 3. mars


### 10 km



Dato: 29. februar


### 3 x 5 km stafett



Dato: 4. mars


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biathlon-Weltmeisterschaften 1984|Biathlon-Weltmeisterschaften 1984]]» frå ,  den 31. januar 2016.*
Kiritimati

**Kiritimati** (, òg kalla *Christmas Island*, «Juleøya») er ei øy i Polynesia som tilhøyrer staten Kiribati i Stillehavet. Øygruppa hennar er Linjeøyane. Kiritimati ligg rundt 3 250 km nordvest for hovudøya i Kiribait, Tarawa, og 2 150 km sør for Hawaii. Namnet Kiritimati er *Christmas* uttalt på det lokale språket kiribatisk.

Kiritimati er den største korallatollen i verda, og den største øya på Kiribati, med eit landareal på 322 km². Øya er 44 km lang og 39 km brei. Det høgaste punktet er Joe's Hill på 12 meter over havet.

Det bur rundt 5 100 innbyggjarar på Kiritimati, fordelt på fire byar: Hovudbyen London, Banana, Poland og Tabwakea. Ved Banana ligg lufthamna til Kiritimati, Cassidy International Airport (IATA-flyplasskode: CXI).

## Historie
Øya blei oppdaga av kaptein James Cook på julaftan 24. desember 1777, og fekk dermed det opphavlege engelske namnet Christmas Island. 

USA gjorde krav på øya i 1856. Ho blei likevel annektert av Storbritannia i 1889, og blei ein del av kolonien Gilbert- og Elliceøyane i 1919. I 1979 blei Kiritimati innlemma i den nyoppretta staten Kiribati.

Den 15. mai 1957 utførte Storbritannia si første prøvesprenging av ei hydrogenbombe lengst søraust på øya, etter at alle innbyggjarane var blitt evakuerte. Både Storbritannia og USA gjennomførte seinare fleire prøvesprenginger på eller nær øya.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kiritimati|Kiritimati]]» frå ,  den 31. januar 2016.*  


## Bakgrunnsstoff

* Om Kiritimati ved janeresture.com
* Om geografien til Kiritimati ved oceandots.com
Kim Kielsen

**Kim Kielsen** () er ein grønlandsk politikar som var statsminister på Grønland frå 2014 til 2021. Han var partileiar for Siumut frå 2014 til 2020.

Kim Kielsen var opphavleg sjømann. Han utdanna seg som politimann etter dette, og arbeidde som politibetjent i Upernavik og Paamiut frå 1996 til 2003. I 2003 søkte han permisjon frå politiet for å driva eit prosjekt for barn og unge med problem, og vart under valet i november 2005 vald inn på Grønlands Landting. Våren 2005 vart han òg vald inn i kommunestyret i heimkommunen sin, Paamiut kommune.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Profil på Nanoq.gl
Gry Østvik

**Gry Østvik** () er ein norsk tidlegare skiskyttar som nasjonalt representerte HV-04. 

Østvik vart i 1983 den fyrste kvinnelege vinnaren av verdscupen i skiskyting, den gongen kalla Europacup. Året etter vart ho nummer tre i verdscupen (Europacup), to poeng bak vinnaren, Mette Mestad. Under den fyrste verdsmeisterskapen i skiskyting for kvinner i Chamonix i 1984, gjekk ho på det norske laget som vann sølv i 3 x 5 km stafett, saman med Sanna Grønlid og Siv Bråten. I mars 1984 vart ho nordisk meister på 10 km i svenske Boden. Østvik fekk eit nytt VM-sølv i stafett i 1985, også då saman med Grønlid og Bråten. Seinare i 1985 vann ho sitt einaste individuelle NM-gull, på 10 km på Lygna i Gran kommune. Ho tok elles fleire NM-medaljar.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar.
Pseudastur

__NOTOC__
***Pseudastur*** er ei biologisk slekt av rovfuglar og medlem av haukefamilien, Accipitridae.

## Artslista
***Pseudastur*** i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.10 frå august 2015 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*.     
* Kuttevåk, *Pseudastur polionotus*, Mantled Hawk
* Kvitvåk, *Pseudastur albicollis*, White Hawk
* Ecuadorvåk, *Pseudastur occidentalis*, Gray-backed Hawk

## Kjelder
;Referansar




## Bakgrunnsstoff
Handball-VM 1986 for menn

**Verdsmeisterskapen i handball 1986 for menn** vart avvikla i tida 25. februar til 8. mars 1986 i Sveits. Til saman 16 land deltok i turneringa. Jugoslavia vart verdsmeister for fyrste (og siste) gong etter siger 24-22 over Ungarn.

### VM-finalen
Finalen mellom gruppevinnarane i mellomspelet, Jugoslavia og Ungarn, vart spelt i Zürich framfor 12&nbsp;000 tilskodarar. Ved pause stod det 12-12, men i «løpet av en sju minutters periode i begynnelsen av 2. omgang gikk jugoslavene opp ... til ledelse 15-12», eit forsprang Ungarn ikkje tok att.

Jovica Cvetković vart toppskårar for Jugoslavia med seks mål, saman med straffeskytaren Mile Isaković. Elles skåra Veselin Vujović fire mål, Jasmin Mrkonja tre og Zlatan Saračević to gongar, medan Momir Rnić, Veselin Vuković og Caslav Grubić fekk ei nettkjenning. Mirko Bašić vakta det jugoslaviske målet i fyrste omgang, etter pause stod Zlatan Arnautović. Ungarn sine toppskårarar var Mihaly Kovács og Mihály Iváncsik, begge med fem mål.

### Plasseringskampar
*Bronsekamp: Aust-Tyskland - Sverige 24-23
*Femteplass: Spania - Island 24-22
*Sjuandeplass: Vest-Tyskland - Danmark 25-18
*Niandeplass: Romania - Sovjetunionen 25-21
*Ellevteplass: Sveits - Sør-Korea 27-22

Laga som ikkje nådde mellomspelet var rangert slik: 13. Tsjekkoslovakia, 14. Polen, 15. Cuba, 16. Algerie.

## Notar

## Kjelder
*NTB/Sunnmørsposten 10. mars 1986.
Ishockey-VM 1962

**Verdsmeisterskapen i ishockey 1962** vart arrangert i byane Colorado Springs og Denver i delstaten Colorado i USA i tida frå 7. mars til 18. mars 1962. Meisterskapen vart avvikla som ein seriemeisterskap der dei åtte deltakarlanda møttest i innbyrdes oppgjer. Sverige vart verdsmeister etter å ha vunne alle sine sju kampar, framfor Canada på sølvplass og USA på bronseplassen. Noregs landslag vart nummer fem. 

Kommunistlanda i Aust-Europa, dei såkalla autsblokklanda, boikotta meisterskapen då arrangørlandet USA nekta Aust-Tyskland å delta i meisterskapen. USA grunngav det med at Aust-Tyskland ikkje var ein suveren stat.

## Tabell

### Sveriges meisterlag
Målvakter: Lennart Häggroth, Kjell Svensson
Forsvarar: Gert Blomé, Nils Johansson, Bertil Karlsson, Bert-Ola Nordlander, Roland Stoltz
Løparar: Acka Andersson, Leif Andersson, Per-Olof Härdin, Lars-Eric Lundvall, Eilert Määttä, Nils Nilsson, Ronald Pettersson, Ulf Sterner, Sven Johansson, Uno Öhrlund

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Världsmästerskapet i ishockey för herrar 1962|Världsmästerskapet i ishockey för herrar 1962]]» frå ,  den 24. april 2017.*
Grjotgard Herlaugsson

**Grjotgard Herlaugsson** (norrønt: Grjótgarð) levde truleg tidleg på 800-talet og var ein av Håløygejarlane.

Han hadde truleg hovudsete på Ørlandet eller i Selva (norrønt: *Sǫlvi*) i Agdenes, ved innlaupet av Trondheimsfjorden. Ein finn namnet hans ætterekkja for Håløygætta, slik ein kan lese i Historia rerum Norvagicarum der han er ført opp med namnet *griotgardus*. Han var han son av Herlaug Haraldsson jarl, og farfar hans skal ha vore Harald Naumdølajarl. 

Han var far til Håkon Grjotgardsson, den første ladejarlen, og i Landnåmaboka er det nemnt at han skal ha hatt ei dotter som heitte Rannveig.

Landnåmaboka (*Landnámabók*) er ei forteljing som vart skriva på slutten av 1100-talet, og handlar om  korleis Island vart busett (landnåmstida) frå slutten av 800-talet. I boka finn ein ei opplysning om korleis Grjotgard Herlaugsson jarl døydde, i bolk (kafli) 94 blir det sagt slik:
*Gunnstein Beserkerbane, son av Bolverk Blindingtryne drap to beserkar, og ein av dei hadde tidlegare drepe Grjotgard jarl i Selva innanfor Agdenes.* 

Grjotgard Herlaugsson skal ha blitt gravlagt ein stad sør for Agdenes og gravhaugen vart kalla Grjotgardshaugen (no ukjend stad).

## Notar
 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Det norske folks historie (bind I s.308) av P.A.Munch (Blix 1941)
Kollagen

**Kollagen** er eit fiberprotein. Det inneheld mellom anna dei mindre vanlege aminosyrene hydroksyprolin og hydroksylysin, og kring kvar tredje aminosyre er glysin. Denne samansetjinga av aminosyrer gjer det mogeleg for tre og tre peptidkjeder å gå saman til tropokollagen.

Kollagen finst i hud, bindevev og den organiske delen av bein og tenner. Det er det proteinet det finst mest av i menneske og dyr: kring ein tredjdel av proteinvekta er kollagen.

## Kjelder
Grand Hotel i Gjøvik

**Grand Hotel** ligg like ved Fahlstrøms plass og Panparken i Gjøvik sentrum. Saman med naboeigedomen, Vingården, dannar husa ein majestetisk inngangsport til Trondhjemsvegen og dei nordlege sentrumsområda i Gjøvik. Hotellet, som er det eldste i Gjøvik, har adresse Jernbanegata 5. 

Grand Hotel tilhøyrer i dag Nordic Choice Hotels, men har ei omskiftande historie heilt attende til 1902.

## Referansar
Fyrstestruktur i protein

**Fyrstestrukturen** eller **primærstrukturen** til protein er rekkjefylgja av aminosyrer i polymerane som proteina er sette saman av. Fyrstestrukturen åleine avgjer den tredimensjonale forma og verksemda til proteinet.

## Kjelder

## Sjå òg
* Proteinstruktur
** Andrestruktur i protein
** Tredjestruktur i protein
** Fjerdestruktur i protein
* Proteinsekvensiering
Panparken

**Panparken** er ein park i Gjøvik sentrum, like sør om Fahlstrøms plass, med dei to paradebygga i nord (Vingården og Grand Hotel), Mjøsa i aust og gågateområdet i Storgata ved kvartala mot sør og aust. Panparken er opparbeidd med springvatn og planter. Mot Nedre Torvgate er det uteservering.

Parken er oppkalla etter gjetarguden Pan.

## Kjelder
Vellekla

**Vellekla**
er eit islandsk skaldekvad – ei dråpa – dikta av skalden Einar Skålaglam , truleg gjort ferdig litt etter år 986. Det er eit hyllingsdikt til ladejarlen Håkon Sigurdsson den mektige. Namnet Vellekla blir oftast tolka til å bety *gull-mangel*.

Versemålet i Vellekla er *dróttkvætt*. Slik vi kjenner diktet i dag, er det ei samanstiling av vers som finst i Heimskringla, Fagerskinna, Den yngre Edda og Jomsvikingsoga. Truleg har diktet hatt deler som er komne bort.

Dei første versa fortel om kampane Håkon jarl hadde mot Eirikssønene, om korleis han tok hemn for drapet på faren og om korleis han fekk herredømmet over landet. Jarlen blir prisa fordi gudane har vendt attende til landet og det fred og gode år i riket:

Vidare i Danevirke-bolken blir det fortalt om striden i Danmark, der Håkon fekk siger og jaga den tyske keisaren Otto II på flukt. Dei siste versa har motiv som tyder på at dei kan ha vore lagt til etter at Håkon jarl fekk siger i slaget i Hjørungavåg (Jomsvikingslaget).

## Notar



## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Einar Skålaglam i NORSK BIOGRAFISK LEKSIKON
* Vellekla av Einar Skålaglam (Skaldic Project)
* [Vellekla](http://www.heimskringla.no/wiki/Vellekla_(Einarr_skálaglamm)) på dansk, frå heimskringla.no
* Einarr skálaglamm  Alle diktene til Einar med korte notiser om skalden på islandsk
Køk-tyrkarar

**Køk-tyrkarar** (gammaltyrkisk  türük,   kök türük, og  türük; 'blå' eller 'himmel-tyrkarar') var ein mektig, nomadisk konføderasjon i Sentral-Asia, kjend som fleire statar med fellesnamnet Det tyrkiske khaganatet i tidleg mellomalder, frå 552 til 747. Under leiing av Bumin Khan overtok køk-tyrkarane makta i området etter rouranane, og med det også den lukrative handelen med europearane via Silkevegen. Køk-tyrkarane hadde opphav i stammefolka Ashina, som kom frå dei nordlege delane av Sentral-Asia, og var kjent som flinke med smedkunst.  Køk-tyrkarar stod bak innskrifter på køk-tyrkisk som er dei eldste kjende døma på tyrkiske språk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Göktürkene|Göktürkene]]» frå ,  den 1. februar 2016.*  
 


## Bakgrunnsstoff
Patna

**Patna** er delstatshovudstad og største by i Bihar i India. Han har 1,68 millionar innbyggjarar (estimert 2011), og er med dette den 19. største byen i India. Han er den andre største byen i Aust-India, etter Kolkata, som han ligg 47 mil vest for. Med over 2 millionar innbyggjarar i storbyområdet sitt er Patna den 18. største byen i India.

Patna ligg ved elva Ganges og er ein viktig handelsby. Det finst også ein del tekstil- og metallindustri her. 

Tidlegare var Patna kjend som Pataliputra, og var frå ca. 400-600 hovudstad i storriket Magadha. Under mogultida var han kjend som Azimabad.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Patna|Patna]]» frå ,  den 1. februar 2016.*
VM i skiskyting 2002

**Verdsmeisterskapen i skiskyting 2002**, den 37. i rekka, vart arrangert i Oslo den 24. mars 2002. Meisterskapen bestod einast av to øvingar, fellesstart for menn og for kvinner, desse øvingane var enno ikkje komne på OL-programmet.

## Menn
### 15 km fellesstart



**Dato:** 24. mars 2002


## Kvinner
### 12,5 km fellesstart



**Dato:** 24. mars 2002


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Biathlon-Weltmeisterschaften 2002|Biathlon-Weltmeisterschaften 2002]]» frå ,  den 1. februar 2016.*
Sylvie Becaert

**Sylvie Becaert** () er ein fransk tidlegare skiskyttar frå Lille, som vann to VM-gull og i alt sju medaljar i verdsmeisterskap og olympiske leikar i tida 2003-10.

### Aktiv
Becaert slo gjennom internasjonalt i 2003-sesongen, også hennar største sesong. Ho vann 7,5 km sprint under VM i Khanty-Mansijsk, hennar einaste individuelle siger i verdscupen i skiskyting og km tre gongar på andreplass i enkeltrenn. Samanlagt kom ho på tredjeplass i verdenscupen det året.

I Vinter-OL 2006 i Torino gjekk Becaert på det franske stafettlaget tok bronse bak Russland og Tyskland. Under VM i skiskyting 2007 i Antholz gjekk ho og lagkameratane inn til sølvmedalje på stafetten, einast Tyskland var for sterke. Året etter tok dei franske kvinnene medalje i 4 x 7,5 km for tredje gong i rad, Becaerts andre stafettbronse.
 
Under VM i skiskyting 2009 i Pyeongchang tok Becaert og Frankrike enno ein VM-bronse, den fjerde rake i kvinnestafett. Då hadde ho allereie vorte verdsmeister i mixstafett; saman med Marie-Laure Brunet, Vincent Defrasne og Simon Fourcade. I same sesongen gjekk ho i Trondhem inn til sin sjette og siste pallplass i verdscupen, seks år etter den forrige.

Becaert og dei franske kvinnene heldt fram medaljerekka i stafett, under vinterleikane 2010 i Vancouver tok dei OL-sølv, eit halv minutt bakom Russlands lag. Ho la opp etter OL-sesongen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Sylvie Becaert|Sylvie Becaert]]» frå ,  den 1. februar 2016.*
Icebreaker

**«Icebreaker»** (*Isbrytar*) er ein singel av Agnete, gjeven ut 2. februar 2016. Songen er skriven av Agnete Johnsen, Gabriel Alares og Ian Curnow. 

## Melodi Grand Prix
### ''Melodi Grand Prix 2016''
«Icebreaker» vart presentert som eit av bidraga i *[[Melodi Grand Prix 2016]]*, den norske uttakinga til *[[Eurovision Song Contest 2016]]* i Stockholm i Sverige, på ein pressekonferanse hjå Norsk rikskringkasting 19. januar 2016. På pressekonferansen vart det òg kjend at Agnete Johnsen, under namnet Agnete, skulle framføre songen, på engelsk. Samstundes vart 15 sekundar av songen offentliggjort på NRK.no. 2. februar 2016 vart songen gjeven ut i full lengd. Bidaget gjekk vidare til gullfinalen, der det vann med 166 728 røyster. «Icebreaker» vert dimed det norske bidraget i *Eurovision Song Contest 2016*. 

## Eurovision Song Contest
### ''Eurovision Song Contest 2016''

Sigeren i *Melodi Grand Prix 2016* sikra «Icebreaker» retten til å representere Noreg i *Eurovision Song Contest 2016*. Bidraget vil delteke i den andre semifinalen med startnummer 15. Opphavleg hadde bidraget startnummer 16, men vart flytta fram av di Romania vart diskvalifisert frå tevlinga.

## Fotnotar
Fritz Moen

**Fritz Yngvar Moen** (), fødd i Sarpsborg og avliden i Oslo, er kjend for å ha vorte dømd av norsk domstol for to drap som han skulle ha gjort i 1970-åra, men som han seinare vart frikjend for etter at saka vart teke opp på nytt. Etter at ein annan hadde vedgått å ha gjort drapa, er det ikkje tvil om at Moen vart uskuldig dømd. Til saman vart Moen dømd til 21 år i fengsel og inntil 10 år med sikring (dåtidas regler for det som no heiter forvaring) for dei to drapa. Han sat 18 år og 6 månader i fengsel, og måtte dessutan stette sikringsvilkåra resten av levetida. Saka har gått inn i rettssoga under nemninga Moensaka, og vert halde fram som eit særs alvorleg døme på såkalla justismord.

Moen var fødd døv, og var særs dårleg til å uttrykkje seg forståeleg, men vart rekna for å ha normal intelligens og evne til å hugse godt. Han var lam i høgre armen og sterkt skada i ansiktet  etter ei ulukke med moped i 1966. Våren 1978 vart han dømd for å ha teke livet av Torunn Finstad, og hausten 1981 for å ha drepe Sigrid Heggheim. Då den siste domen vart sagt, uttalte forsvarsadvokaten hans, Olav Hestenes, i rettssalen: «*For første gang i skranken tillater jeg meg å si at det er begått justismord*.»

Etter at privatetterforskar Tore Sandberg hadde engasjert seg sterkt i saka på slutten av 1990-talet, vart saka teke opp att, og Moen vart frikjend for det eine drapet i 2004, og for det andre i 2006. I desember 2005 hadde ein 67 år gamal mann vedgått på dødsleiet å ha gjort båe drapa.

## Bakgrunnsstoff

*NOU 2007: 7 Fritz Moen og norsk strafferettspleie
*Tore Sandberg. 2007. *Overgrepet* : *justismordene på Fritz Moen*. Oslo: Damm ISBN9788202285302
Informasjonskapsel

Ein **informasjonskapsel** (dessutan kjend som *cookie*) er ei lita datamengd som ein nettlesar tek imot frå ei nettside som brukaren vitjar, og som vert lagra på dataeininga til brukaren. I tillegg kan det lagrast ei datamengd hjå nettstaden.

Ein informasjonskapsel kan til dømes innehalda brukarinformasjon som passord og brukarnamn i kryptert form, og gjer at dette ikkje trengst registrerast på nytt. Informasjonskapslar vert òg nytta av salsnettstader til å føreslå nye produkt til brukaren, sidan dei kan samla inn informasjon om kva brukaren har gjort på nettstaden tidlegare.

## Kjelder
*
* 

## Bakgrunnsstoff
VM i skiskyting 2000

**Verdsmeisterskapen i skiskyting 2000**, den 35. i rekka, vart avvikla i Oslo i Noreg i dagane frå 19. til 27. februar 2000, med unnatak for 4 x 10 km stafett for menn, ei tevling som siste arrangementsdagen i Holmenkollen vart avbroten grunna tjukk skodde. Tevlinga vart sidan arrangert under verdscuprenna i Lahti den 11. mars 2000.

Meisterskapen omfatta 10 tevlingar, likt delt mellom kvinner og menn. Tyskland tok flest medaljar med sine sju (1-3-3), framfor Russland med seks (2-4-0), medan Noreg vann flest tevlingar med sine tre sigrar. Norske Liv Grete Skjelbreid var den einaste utøvaren som vann to gullmedaljar.

## Menn
### 10 km sprint



**Dato:** 19. februar 2000


### 12,5 km jaktstart



**Dato:** 20. februar 2000


### 15 km fellesstart



**Dato:** 26. februar 2000


### 20 km



**Dato:** 23. februar 2000


### 4 x 7,5 km stafett



**Dato:** 11. mars 2000 i Lahti


## Kvinner
### 7,5 km sprint



**Dato:** 19. februar 2000


### 10 km jaktstart



**Dato:** 20. februar 2000


### 12,5 km fellesstart



**Dato:** 26. februar 2000


### 15 km



**Dato:** 22. februar 2000


### 4 x 7,5 km stafett



**Dato:** 25. februar 2000


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biathlon-Weltmeisterschaften 2000|Biathlon-Weltmeisterschaften 2000]]» frå ,  den 2. februar 2016.*
Feel Da Rush

**«Feel Da Rush»**, opphavleg **«Happy Rush»**, er ein singel av Freddy Kalas som vart gjeven ut 2. februar 2016. Songen er skriven av Fredrik Auke, Simen Auke, Mikkel Christiansen, Trond Opsahl og Christoffer Huse.

## Eurovision
### ''Melodi Grand Prix 2016''
«Happy Rush» vart presentert som eit av bidraga i *[[Melodi Grand Prix 2016]]*, den norske uttakinga til *[[Eurovision Song Contest 2016]]* i Stockholm i Sverige, på ein pressekonferanse hjå Norsk rikskringkasting 19. januar 2016. På pressekonferansen vart det òg kjend at Fredrik Auke, under namnet Freddy Kalas, vil framføre songen, på engelsk. Samstundes vart 15 sekundar av songen offentleggjort på NRK.no. 20. januar vart det kjend at «Happy Rush» var plagiat av Freddy Kalas sin eigen song frå 2011, «Cannabus». Songen vart diskvalifisert, men Freddy Kalas fekk likevel delteke i tevlinga trass i regelbrotet. 21. januar vart det kjend at Freddy Kalas hadde skrive om refrenget, og at den ny versjonen hadde fått tittelen «Feel Da Rush». 2. februar 2016 vart songen gjeven ut i full lengd.

## Fotnotar
Laika av The Hungry Hearts feat. Lisa Dillan

**«Laika»** er ein singel av The Hungry Hearts feat. Lisa Dillan, gjeven ut 2. februar 2016. Songen er skriven av Tonje Gjevjon.

## Eurovision
### ''Melodi Grand Prix 2016''
«Laika» vart presentert som eit av bidraga i *[[Melodi Grand Prix 2016]]*, den norske uttakinga til *[[Eurovision Song Contest 2016]]* i Stockholm i Sverige, på ein pressekonferanse hjå Norsk rikskringkasting 19. januar 2016. På pressekonferansen vart det òg kjend at Tonje Gjevjon, Line Halvorsen, Mona Krager, Ellen Frøysaa, Edith Roth Gjevjon, Olga Niktina og Henriette Høyskel frå gruppa The Hungry Hearts og Lisa Dillan, under namnet The Hungry Hearts feat. Lisa Dillan, vil framføre songen, på engelsk og tysk. Samstundes vart 15 sekundar av songen offentliggjort på NRK.no. 2. februar 2016 vart songen gjeven ut i full lengd.

## Fotnotar
Martina Halinárová

**Martina Jašicová** (), ei tid gift **Martina Schwarzbacherová**, seinare **Martina Halinárová**, er ein slovakisk tidlegare skiskyttar frå Dolný Kubín i Nord-Slovakia.

Martina Schwarzbacherová tok sølvmedaljen i 10 km jaktstart under VM i skiskyting 1999 i finske Kontiolahti. Ho gjekk seg då opp frå sjuandeplassen etter sprintrennet, einast den suverene vinnaren, Olena Zubrilova som representerte Ukraina, makta å halde seg framom henne.

Den slovakiske utøvaren var aktiv internasjonalt frå 1993 til 2011. Ho vann eitt renn i verdscupen i skiskyting; 15 km normalprogram i Lahti vinteren 1995. Sidan fekk ho tre pallplassar i verdscupen i 1999-sesongen. Etter 2003 klarde ho ikkje lenger å hevde seg mot verdseliten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Martina Halinárová|Martina Halinárová]]» frå ,  den 2. februar 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*
Deoksyribose

**Deoksyribose** er eit monosakkarid og ein aldose med fem karbonatom. Det er med i strukturen til DNA.

## Kjelder
*
Aragonesisk

**Aragonesisk** eit romansk språk som vert talt i Aragón-regionen i det nordlege Spania. Språket er nærskyldt med spansk, og er likestilt med spansk som offisielt språk i regionen sin. Språket har utvikla seg frå mellomalderes navarro-aragonesisk. I dag er det mellom 10 000 og 30 000 menneske snakkar språket i dalføra i Pyreneane i Aragón i Spania, hovudsakleg i comarca (regionane) Somontano dei Barbastro, Jacetania, Alto Gállego, Sobrarbe, og Ribagorza.

Medan det uformelt er det kjent som *fabla* («tale»), er aragonisk òg vanlegvis referert til ved namna til dei talrike lokale dialektane som har oppstått frå fragmenteringen som språket har gjennomgått i løpet i århundra.

## Historie
Aragonesisk har opphavet sitt i tidleg mellomalder som eit av dei fleste latinske dialektane som utvikla seg i Pyreneene på toppen av ein sterk baskisk underlag. Det opphavlege kongedømmet Aragón (som utgjorde fylka Aragón, Sobrarbe og Ribagorza) var progressivt utvida frå fjellkjedene i nord og sørover, pressa dei muslimske maurarane sørover i den frigjeringsprosessen som vert kalla for *[[Reconquista]]* og utvida samstundes området for aragonesisk språk.

Den dynastiske samskipnaden av dei katalanske landområda og kongedømmet Aragón, som utgjorde den aragonesiske krone på 1100-talet, førte ikkje til at språkformene i dei to områda blanda seg. Katalansk heldt fram å bli snakka i aust, og navarro-aragonesisk i vest, sjølv om det var uklåre grenseskilje språka i mellom. Den aragonesiske *reconquista* i sør slutta i kongedømmet Murcia som vart gjeve av Jakob I av Aragonia til kongedømmet Castilla som medgift for ein aragonesisk prinsesse.

Den viktigaste forkjemparen for det aragonesiske språket er utan tvil Johan Ferrandez d'Heredia, grunnleggjar og stormeister av hospitallerordenen av Sankt Johannes av Jerusalem basert på Rhodos. Han skreiv ein omfattande katalog over aragonesiske bøker og fekk dessutan omsett fleire verk frå gresk til aragonesiske, dei første i mellomalderens Europa.

Spreiinga av katalansk, og den katalanske opphavet til Trastámara-dynastiet og ein sterk likskap mellom katalansk og aragonesisk, førte til ytterlegare nedgang. Ein av dei viktige hendingane i historia til språket var då ein konge av katalansk opphav vart utpeikt på 1400-talet: Ferdinand I av Aragonia.

Den tosidige unionen av kronene Aragón og Castilla og innskrenkinga av sjølvstyre frå 1500-talet og framover tydde at aragonesiske, sjølv om det enno vart snakka, var avgrensa til landbruksområde og til kverdagslivet.

I løpet av styret til Francisco Franco på 1900-talet og spreiinga av obligatorisk barneskule, vart aragonesiske oppfatta som berre ein dialekt av spansk, og vart difor sett ned på og skuleelevar vart straffa for å snakka det. Med innføringa av lovmessig demokrati i 1978 kom det òg litterære tekster på aragonesisk og det vart drive studium på og om språket.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aragonesisk|Aragonesisk]]» frå ,  den 3. fberuar 2016.*
Lappekodisillen

**Lappekodisillen** (eigentleg «Første Codicil og Tillæg Til Grendse-Tractaten imellem Kongerigerne Noreg og Sverrig Lapperne betræffende»), eller «Samanes Magna Charta» som avtala òg har vorte kalla, er namnet på eit tillegg til grensetraktaten av 21. september (jul.)/2. oktober 1751 (greg.) mellom Sverige (som den gongen inkluderte Finland) og Noreg, som på den tida var synonymt med Danmark-Noreg.

Lappekodisillen vart til som følgje av dei behova grensedraginga mellom Noreg og Sverige i 1751 reiste for å avklara rettssituasjonen for samane som budde i området. Han handla om retten samane hadde til å driva med reindrift på kryss av dei nye grensene. Årsaka var situasjonen som oppstod etter at Sverige tapte den store nordiske krigen. Samane, i det som no vert kalla Nordkalotten, er eit urfolk, med ei historie som går langt bak den tida då dei noverande statane vart danna og fekk sina noverande grenser.

Det samiske området vart i løpet av 1700-talet stykka opp mellom dei nordiske statane og Russland. Området frå Börgefjell og nordover var inntil 1751 delvis grenselaust land som ikkje var fullt ut underkasta jurisdiksjonen til nokon stat. I 1751 utvida Noreg (som den gongen var ein del av Danmark) og Sverige (som Finland den gongen tilhøyrde) statsgrensene sine til område som hadde vore utanfor nokon av desse land sine fulle territoriale jurisdiksjon, og dei etablerte dermed suverenitet over områda, samstundes som grensene mellom Noreg og Sverige vart fastlagt der. Særleg gjaldt dette det som no vert kalla som indre Finnmark, med tilgrensande område.

## Sjå òg
* Grensetraktaten av 1751

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lappekodisillen|Lappekodisillen]]» frå ,  den 3. februar 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Lappekodisillen (Lovdata)
* Fra sikring av samenes rettigheter til samisk ulykke – Lappekodisillen 1751-1859 (Pedersen/UiT) 
* Utvalg fra grensearkiv ca. 1750 i Riksarkivet

; Litteratur 
* Pedersen, Steinar (2006) *Lappekodisillen i nord 1751–1859 : fra grenseavtale og sikring av samenes rettigheter til grensesperring og samisk ulykke*. Avhandling (dr. philos.) - Universitetet i Tromsø. ISBN 82-91636-23-0
Xenoturbella

***Xenoturbella*** er ei biologisk slekt av havlevande tosidig symmetriske dyr som kan minna om ormar. Den fyrste arten i slekta vart oppdaga i 1915, men ho vart fyrst skildra vitskapleg i 1949. To artar er kjende frå vestkysten av Sverige, og i 2016 vart fire nye artar oppdaga i Stillehavet.

Observerte artar i Stillehavet er rosa eller lilla på let og avlange i forma, og vart difor kalla for «lilla sokkar» av forskarane som fann dei. Per februar 2016 er det ikkje kjend korleis artar i *Xenoturbella* et.

## Taksonomi
Artar kjende frå Sverige:
* *Xenoturbella bocki*
* *Xenoturbella westbladi*

Artar kjende frå Stillehavet:
* *Xenoturbella monstrosa*
* *Xenoturbella hollandorum*
* *Xenoturbella profunda*
* *Xenoturbella churro*

## Kjelder

* 
*
Ekfrase

**Ekfrase** (or gresk  ἔκ-φρασις *ek*, «ut» og *phrasein*, «tale») er eit retorisk omgrep for ein detaljert og visuell skildring av ein stad, ein person eller ein gjenstand, eventuelt også eit hendingsforløp eller ein tidssituasjon. Meir spesielt blir nemninga nytta om ei detaljert skildring av eit kunstverk eller ein kunstgjenstand i ein litterær tekst, og då ofte eit verk frå biletkunsten.

Antikke lærarar i retorikk gav studentane sine opplæring i *descriptio* eller ekfrase, som var ei øving i å skildre noko detaljert og visuelt for på den måten å gjere det synleg for eit publikum. Evna til å gjere dette blei høgt verdsett, og nokre valde å skildre ein allereie eksisterande gjenstand i form av eit kunstverk. Det er truleg difor ekfrase etter kvart også kom til å tyde tekstar skrivne som respons på ein kunstgjenstand. 

Eit klassisk døme på bruk av  ekfrase i antikken er skildringa av korleis guden Hefaistos smir Akhilles sitt skjold i 18. song av *[[Illiaden]]*. Skildringane av kunstferdige sverd og klede i den norrøne diktekunsten kan også reknast som tidlege døme på ekfrase. Ekfrasen fekk ei blømingstid i romantikken, då forfattarar som Gotthold Ephraim Lessing, med sitt skilje mellom romkunst (biletkunst) og tidskunst (diktekunst), skapa fornya interesse for litterære skildringar av kunstgjenstandar. I denne samanhengen kan ein også nemne Johan Ludvig Heiberg, som gjev poesien forrang over biletkunsten i *Om Malerkunsten i dens Forhold til de andre skjønne Kunster* (1838).

I moderne litteratur er John Keats sitt dikt *Ode on a Grecian Urn* eit kjent døme på ein ekfrase. I den norske bokheimen kan ein mellom anna nemne Andreas Munch sitt dikt *Brudefærden*, som er ei skildring av måleriet Brudeferd i Hardanger av Tidemand og Gude. Vidare kan ein også nemne Wergelands *Jan van Huysums Blomsterstykke* (1840) og *Til eit Astrup-bilete* (1961) av Olav H. Hauge. I nyare norsk dikting er *Meditasjonar over Georges de la Tour* (1990) av Paal-Helge Haugen og *Uten film i kameraet* (2010) av Hanne Bramness to døme på diktsamlingar som inneheld ekfrasar.

## Kjelder
*Ekfrase. (1990). I Eide, T. *Retorisk leksikon* (s. 42). Oslo: Universitetsforlaget. ISBN 820-02-11-05-3
*Ekfrase. (2015, 9. desember). I Ridderstrøm, H. *Bibliotekarstudentens nettleksikon om litteratur og medier*. Henta frå http://edu.hioa.no/helgerid/litteraturogmedieleksikon/ekfrase.pdf (PDF).

## Fotnotar
Maltsukker

**Maltsukker** eller **maltose** er eit disakkarid. Det vert danna frå to glukosemolekyl. Det finst mellom anna i vørteren i ølbryggeria og i dravet i brennevinsbryggeria, og er der viktig av di det vert omdanna til etanol og karbondioksid ved gjæring.

## Kjelder
VM i skiskyting 1999

**Verdsmeisterskapen i skiskyting 1999**, den 34. meisterskapen i rekka, kom i gang 12. februar 1990 i finske Kontiolahti, sju dagar etter fastsett arrangementsplan, og varde i fyrste omgang til 14. februar. Vedvarande streng kulde med temperaturar ned mot -25°C gjorde at opningsrenna vart utsett dag etter dag i ei veke, så dei fire tevlingane ein ikkje fekk gjennomført i Kontiolahti i februar, vart avvikla i samband med verdscupen i skiskyting i Oslo den 11. og 13. mars 1999. 

Fellesstart for menn og for kvinner stod på VM-programmet for aller fyrste gong. Lagtevlingane var derimot fjerna frå øvingsprogrammet, og er sidan heilt forsvunne som konkurranseform.

=Kontiolahti=
## Menn
### 10 km sprint





### 12,5 km jaktstart





### 4 x 7,5 km stafett





## Kvinner
### 7,5 km sprint





### 10 km jaktstart





### 4 x 7,5 km stafett





=Oslo=
## Menn
### 15 km fellesstart





### 20 km





## Kvinner
### 12,5 km fellesstart





### 15 km





## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Biathlon-Weltmeisterschaften 1999|Biathlon-Weltmeisterschaften 1999]]» frå ,  den 4. februar 2016.*
Glykogen

**Glykogen** er eit polysakkarid og ein homopolymer av glukose med ein greina struktur. Det finst i dei fleste veva i dyreorgansimar, men det finst mest av det i musklar og lever, der dei er ein karbohydratreserve. Gjennom muskelarbeid vert glykogen enzymatisk brote ned til pyrodruesyre og mjølkesyre.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Samora Machel

**Samora Moisés Machel** () var frå 1975 til 1986 den fyrste presidenten i republikken Mosambik. Han omkom då presidentflyet styrta i eit fjellområde nord i Sør-Afrika.

## Liv og virke
### Oppvekst
Machel var fødd i ein landsby i Gaza-provinsen i det sørlege Mosambik, fram til 1975 ein portugisisk koloni. Etter å ha gått på ein katolsk misjonsskule til han var 17 år, fekk han høve til å utdanne seg til sjukepleiar og arbeidde dei neste åra i helsestellet.

### Frigjeringskamp
Machel rømde frå Mosambik til Tanzania då han i 1963 fekk greie på at han var ettersøkt av det hemmelege politiet (PIDE). Etter å ha fått militær opplæring i Algerie i regi av frigjeringsrørsla Frelimo, reiste han i 1964 tilbake til Mosambik og slutta seg til den ganske nystarta frigjeringshæren. Machel steig snøgt i gradane, og då Frelimo-leiaren Eduardo Mondalane vart drepen gjennom ei brevbombe i 1969, tok Machel og to andre styringa i rørsla. I 1970 vart han vald til president i Frelimo, som var på militær frammarsj i den nordlege delen av kolonien. Etter at diktaturet vart avskaffa i Portugal våren 1974, nekta Frelimo og Machel å inngå noko slags kompromiss med dei nye makthavarane. 

### President
Den 25. juni 1975 vart Machel innsett som det sjølvstendige Mosambiks fyrste president. Han nasjonaliserte straks all grunn, ingen person fekk eige jord. Også skulane og sjukestellet vart nasjonalisert. I 1977 erklærte Frelimo at ein ville fylgje eit marxistisk-leninistisk program, bygde på alliansen mellom arbeidarar og bønder. Under Machel var Mosambik ein sosialistisk eittpartistat med nære band til Sovjetunionen, Folkerepublikken Kina og Aust-Tyskland, men ikkje utan kontaktar med stormakter i Vestverda. Gjennom det meste av Machels styringstid låg fiendslege makter som Sør-Afrika og Sør-Rhodesia i strid med Mosambik.

### Død
Den 19. oktober 1986 var Samora Machel på veg heim frå eit internasjonalt møte i Malawi, då presidentflyet krasjlanda i Lebombofjella nær Mbuzini i Sør-Afrika, like ved grensa til Mosambik og Swaziland.  Ni av dei 34 ombord overlevde, president Machel og fleire  mosambikiske regjeringmedlemer var mellom dei som omkom. Flystyrten vart mykje omdiskutert, mellom anna vart det spekulert om han kunne skuldast sabotasje regissert av det sørafrikanske apartheidregimet.

Machels enke, Graça Machel, gifta seg i 1998 med den sørafrikanske presidenten Nelson Mandela.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Samora Machel|Samora Machel]]» frå , og «[[:en:Samora Machel|Samora Machel]]» frå , den 4. februar 2016.*

## Bakgrunnsstoff
Gerry Mulligan

**Gerry Mulligan**, fullt namn **Gerald Joseph Mulligan**, () var ein USA-amerikansk jazz-saksofonist, klarinettist, kompoinist og arrangør. Han er særleg kjend som ein av dei leiande baryton-saksofonistane i jazz-historia, med sin lyse og luftige tonar i den såkalla «cool jazz»–tida. Som arrangør arbeidde han i lag med mellom andre Claude Thornhill, Miles Davis og Stan Kenton. Mulligan sin kvartett utan pianist i dei tidlege 1950-åra, men med trompetisten Chet Baker, vert framleis rekna for å vere ei av dei viktigaste «cool jazz»–gruppene. Mulligan var også ein dyktig pianist som spelte fleire andre blåseinstrument enn dei han jamnast nytta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gerry Mulligan|Gerry Mulligan]]» frå ,  den 4. februar 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Patrick Henry

**Patrick Henry** () var ein amerikansk politikar og fridomskjempar. Henry var son av ein skotsk utvandrar og i 1760 vart han sakførar i heimstaten Virginia. I dette embetet utmerka han seg snøgt som ein dugeleg orator, og skapte seg eit omdøme ved å forsvare skattebetalarane sine interesser i ein rettssak om løningar for prestestanden. I 1765 vart han medlem av den lovgjevande forsamlinga Virginia, og som ein uforsonleg motstandar av den såkalla stempellova, som var ei britisk skattlegging av koloniane, vart han snart leiar for forsamlinga. Det var etter initiativ frå Patrick Henry at den lovgjevande forsamlinga i Virginia fordømde skattlegging utan politisk representasjon som eit trugsmål mot koloniane sin fridom.

Henry gjekk saman med Thomas Jefferson inn for at dei tretten koloniane skulle stå saman i opposisjon til Det britiske imperiet, og Henry spelte ei viktig rolle på kongressen i Philadelphia i 1774 som representant for Virginia. I 1775 føreslo han at Virginia laut opprette ein hær og bu seg på militær konfrontasjon, og heldt i denne samanhengen ein vidgjeten tale han runda av med orda *Give me Liberty or give me Death!* (no. *gjev meg fridom eller gjev meg døden!*). I 1776 vart han vald til den fyrste guvernøren av Virginia, og sat seinare ein andre periode i embetet.

Under striden om forfatninga av delstatane i 1788 gjekk Henry inn for dei einskilde statane sine rettar, men tok i sine seinare år eit meir føderalistisk standpunkt.

## Kjelder
*

## Fotnotar
Erytropoietin

**Erytropoietin** (avstytt **EPO**) er eit glykoprotein og hormon. Det vert skilt ut frå nyrene og stimulerer til produksjon av raude blodseller i beinmergen. Det vert nytta både som medisin og dopingmiddel.

Stoffet står på dopinglista til antidoping-byråa WADA og Antidoping Norge.

## Kjelder
*
Un mundo más feliz

**«Un mundo más feliz»** er ein singel av Maverick, gjeven ut 22. januar 2016. Songen er skriven av Juan Magán, Darlyn Cuevas og Luiggi Giussepe Olivares.

29. desember 2015 presenterte den offisielle nettstaden til Televisión Española, rtve.es, «Un mundo más feliz» som eit av bidraga i *[[Objetivo Eurovisión]]*, den spanske uttakinga til *[[Eurovision Song Contest 2016]]* i Stockholm i Sverige. Maverick López Sánchez, under namnet Maverick, fekk framføre songen, på spansk. Bidraget enda på delt femte- og sisteplass med 66 poeng; 21 frå den internasjonale juryen og studiojuryen og 24 poeng frå telefonrøystinga.

## Fotnotar
Småpudden

**Småpudden** er ei gang- og sykkelbru over Damsgårdssundet i Bergen. Grunnsteinen til brua vart avdekt 4. mars 2015. Brua vart offisielt opna 14. juni 2016.

## Kjelder
Nærøymanuskriptet

**Nærøymanuskriptet**, eigentleg *Relation anlangende Find-Lappernis saa- vel i Norrlandene og Finmarken som udi Nummedalen, Snaasen og Selbye deres Afguderie og’ Satans Dyrkelse, som Tid efter anden ere blevne udforskede og decouvrerede*, er ein tekst frå 1723 av Johan Randulf, dåverande sokneprest i Nærøy. 

Randulf fortel om samemisjonæren Thomas von Westen sitt besøk i Nærøy i januar 1723, og om korleis dei to innkalla samane til prestegjeldet til prestegården for utspørring og undervising.  Teksta vert vurdert som eit viktig kjeldeskrift, fordi Randulf «forteller på bakgrunn av egne iakttagelser og erfaringer i et geografisk avgrenset område», men samtidig med fare for misvising, fordi Randulf ikkje skil tydeleg mellom eigne observasjonar i Namdalen, og ting von Westen har fortalt frå studia sine av samar i andre område.

## Innhald
Randulf meiner at det overalt i Namdalen og Helgeland finst fjell som samane reknar som heilage, òg på kysten, og nemner Heilhornet og Lekamøya. Han nemner tre offerplassar:  Teplingfjellet i Foldereid, Folldalen i Høylandet og Kverndalsfjellet (Kvernvassfjellet) i Fosnes.

Randulf skil mellom «Søe-Finnar» og «Field-Finn» som to grupper med ulike levesett og næringsgrunnlag. Han nemner òg at sjøsamane, i motsetnad til bygdefolket, åt hestekjøtt utan motforestillinger.

Thomas von Westen hadde fått tak i ei tromme av umesamisk type (éi vassrett linje; solkross sentralt i den nedste delen), og manuskriptet inneheld ei tolkande forklaring av motiva på denne tromma.

I manuskriptet fortalde Randulf òg om korleis noaiden Anders Sivertsen frå Rana fem år tidlegare skal ha ofra sitt eige liv for at sonen Johannes, som då var 20 år gammal, skulle verta «frikjøpt» frå ein døyeleg sjukdom. Brita Pollan, som attgjev historia i tekstsamlinga *Noaidier* (2002), meiner at det er same grunnforteljing som J.A. Friis skreiv ned i 1860 om noaiden Andreas, som levde i Varanger på 1500-talet, skal ha ofra seg for sonen sin Unnas. Pollan meiner at den nordsamiske varianten er den eldste og opphavlege, og at Randulf attgjev ein sørsamisk, tilpassa versjon.

## Utgåve
Avskrift av manuskriptet vert oppbevart i Gunnerusbiblioteket ved NTNU. Teksta er utgjeven av Just Qvigstad i *Kjeldeskrift til den lappiske mythologi*; bind 1; i serien *Det Kongelege Norske Videnskabers Selskabs skriftar* (1903). Utdrag er utgjeve i antologien *Noaidier*, 2002.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nærøymanuskriptet|Nærøymanuskriptet]]» frå ,  den 4. februar 2016.*  
 
;Referansar