open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herodot

**Herodot** (gresk: Ἡρόδοτος – *Hēródotos*) var ein gresk historieforfattar som var fødd omkring år 484 f.Kr. i Halikarnassos i Vesleasia, og som levde til 425 f.Kr. Han er rekna som sogeskrivinga sin far.

Herodot gjorde lange reiser til Egypt, Syria, Babylonia, Persia og Europa. Omkring år 450 f.Kr. var han ei tid i Aten, i 444 f.Kr. busette han seg i den nye kolonien Hurioi i Sør-Italia. Herodots verk, som han kalla *Histories apodexis* (*Granskingar*), vart ei verdssoge på ni band med utgangspunkt i soga om persarkrigen, skrive på ei jonisk dialekt.

Herodot tek utgangspunkt i at gudane styrer alt, og at dei grip inn i dei historiske hendingane. Gudane toler ikkje at menneske vert for store. Forteljingane inneheld ei mengd spennande småsoger. Sjølv om alt han fortel, ikkje kan stå for historisk kritikk, gjev verket hans ei mengd gode historier og geografiske opplysningar.

## Kjelder
* Kristen Weierholt i Norsk Allkunnebok (1955)
Drake i snor

**Drake** er ei menneskeskapt greie som kan flyga ved at ein held henne på stram line mot luftstraumar. Drakar kan brukast som leiker, til oppvisingar og tevlingar. Dei kan òg ha ulike nytteføremål som lyftereiskapar, til krigføring eller til vitskaplege eksperiment. Store drakar kan ha stort nok lyft til å lyfta menneske, og blei brukt til å utvikla dei første flygemaskinane.

Den typiske draken er ein tre- eller firkant laga av ei enkel ramme som er dekt med papir, tøy eller plast. Han har ofte pynta snorer eller slør hengande etter seg. Det er òg mogleg å laga større, meir innvikla drakar eller sigle ei rekkje av fleire drakar festa til éi snor. Snora som leier til jorda kan vera festa til eit stilleståande eller rørleg punkt.

## Soge

Drakar spreidde seg til resten av verda frå Kina, der dei blei brukte for nær tre tusen år sidan. Kinesarane hadde lette materiale som silke og bambus. Første gongen ein papirdrake er nemnd er i 549. Drakar blei brukte til å måla vind og avstander, til signalgjeving og kommunikasjon under krigføring, og til å løfta menn.

Drakar laga av lauv av ei anna utforming enn dei kinesiske drakane har også vore i bruk i Søraust-Asia og Oseania i svært lang tid, til dømes til drakefiske. Det er gjort framlegg om at desse kan ha oppstått uavhengig frå, kanskje til og med før dei kinesiske. 

Ulike drakar av kinesisk mønster spreidde seg over resten av Asia. Ein lett og lettstyrt draketype brukt i drakekamp blei populær i Japan og Sør-Asia, ein skikk som framleis er halden i hevd. Drakane nådde Nord-Afrika, og kom til Europa på 1600-talet. Her var dei hovudsakleg rekna som ei barneleike, men frå 1700-talet blei det utført fleire vitskaplege eksperiment med drakar. 

## Bruk i vitskap og teknologi

I 1749 brukte skotten Alexander Wilson ei line med fleire drakar til å måla temperaturen ved ulike høgder i atmosfæren. I 1750 føreslo Benjamin Franklin at ein drake kunne brukast til å avleia elektrisitet frå lyn, og i 1752 utførte Thomas-François Dalibard forsøket. Dette førte til oppfinninga av lynavleiaren. I 1853 blei ein drake tilverka av britiske George Cayley brukt til å løfta ein mann. Dette var den første flygemaskinen som ikkje bygde på ballongprinsippet, og førte til utviklinga av fly med stive vengjer.

## Kjelder
* 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kite|Kite]]» frå , den 14. august 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Antti Aarne

**Antti Amatus Aarne** () var ein finsk folklorist og eventyrforskar. Aarne studerte under Julius Krohn og son hans, Kaarle Krohn, og var professor i Helsingfors frå 1922.

Aarne skapte den fyrste versjonen av det internasjonale typeregisteret for folkeeventyr, som kom ut i 1910. I dag heiter det Aarne–Thompson-klassifiseringssystemet (etter at det kom i nye, utvida utgåver av amerikanaren Stith Thompson i 1928 og 1961) og er ein føresetnad for samanliknande eventyrstudium.

## Kjelder

* «Antti Aarne» på Wikipedia på engelsk,  14. august 2009.
* «Antti Amatus Aarne» i Store Norske Leksikon.
Kjell Olaf Jensen

**Kjell Olaf Jensen** () var ein norsk litteraturkritikar, essayist og omsetjar av skjønn- og faglitteratur frå fransk, tysk, engelsk og dei andre skandinaviske språka. Han var utdanna magister i litteraturvitskap. 

Frå 1997 til 2007 var Jensen leiar av Norsk PEN. I åra 1985 til 1990 var han formann i Norsk Litteraturkritikarlag, og frå 1989 til 1993 var han visepresident i Association Internationale des Critiques Littéraires. 

Kjell Olaf Jensenfekk Riksmålsprisen for omsetjingane sine i 1984 og vart årets kritikar i 2001.

Hoffet kunngjorde 22. april 2010 at kongen hadde utnemnt Jensen til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden «for hans bidrag for det frie ord.» Det vart samtidig sagt at det var lagt vesentleg vekt på det mangeårige arbeidet og engasjementet hans for ytringsfridommen.

## Kjelder
Marielle

**Marielle** er eit fransk kvinne- og slektsnamn. Det en danna som ei fransk kjæleform av Marie. Marielle har norsk namnedag den 15. august.

Namnet kan òg skrivast Mariell, Marièl og Marjelle .

## Namneberarar
* Marielle Nordmann (f. 1941), fransk harpist
* Marielle Goitschel (f. 1945), fransk alpinist
* Marielle Gallo (f. 1949), fransk europapolitikar
* Marielle Labèque (f. 1950), fransk pianist
* Marielle de Sarnez (f. 1951), fransk europapolitikar

### Etternamn
* Jean-Pierre Marielle (1932–2019), fransk skodespelar
Øystein Rottem

**Øystein Rottem** () var ein norsk professor og litteraturkritikar med Knut Hamsun, kulturradikalismen og norsk etterkrigstid som spesialfelt.

Han arbeidde i fleire år (1976-1984) ved Universitetet i Tromsø, var tilsett som universitetslektor i norsk ved Københavns universitet i perioden 1985–1991, og var gjesteprofessor ved universitetet i Wien frå 1991 til 1992. Dei siste åra dreiv Rottem ei omfattande pedagogisk og litterær verksemd, som hovudbokmeldar for ny norsk skjønnlitteratur i *[[Dagbladet]]*.

Dei tre binda med etterkrigslitteratur i *Norges litteraturhistorie* (1995–1998) må reknast som hovudverket til Rottem, men han har også skrive biografiar om Knut Hamsun og Sigurd Hoel.

Øystein Rottem døydde av kreft 5. desember 2004 i København, der han hadde budd med familien sin sidan 1985.

## Prisar og utmerkingar
I 1999 vart han kåra til Årets litteraturkritikar av Norsk kritikerlag.
Han vart utnemnd til statsstipendiat i 2004, men døydde før stipendiatet vart gjeldande.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «En begeistret kritiker», nekrolog i *Dagbladet*.
Alter ego

**Alter ego** er eit uttrykk frå latin som tyder «anna eg», det vil seie ein dobbeltgjengar eller ein annan identitet eller rolle dersom ein lever eit dobbeltliv.

Uttrykket vert i dag brukt med ei vidare tyding, slik at det tilsvarar alias, AKA (engelsk for *Also Known As*, «også kjend som»), og for å skildre velutvikla rollefigurar innan revy og teater. Forfattarar sin bruk av pseudonym kjem også inn under dette.

## Døme
* Teikneserie- og filmfiguren Supermann sitt alter ego er Clark Kent.
* Teikneserie- og filmfiguren Batman sitt alter ego er Bruce Wayne. 
* *[[Hannah Montana]]* er fjernsynskjendisen Miley Cyrus sitt alter ego.
* Komikaren Lisa Tønne sitt alter ego er pakistanarguten Ali Reeza.
* Den svenske forfattaren Erik Axel Karlfeldt sitt alter ego var Fridolin i bøkene *Fridolins visor* (1898) og *Fridolins lustgård och Dalmålningar på rim* (1901).

## Sjå òg
* Ego
* Dobbeltgjengar
* Avatar
* Imitator
Cand.polit.

**Cand.polit.** er den latinske nemninga på ein samfunnsvitskapleg embetseksamen av høgare grad som fram til vårsemesteret 2007 vart tildelt ved norske universitet, og som no er erstatta med mastergraden. *Cand.polit.* er ei forkorting, og heile namnet er *candidata rerum politicarum* for kvinner, og *candidatus rerum politicarum* for menn. 

Graden vart oppnådd på grunnlag av eksamenar som omfatta ei normert studietid på minst tolv semester. Han bygde på cand.mag.-graden eller tilsvarande utdanning med tillegg av hovudfagseksamen i eit samfunnsvitskapeleg fag.
Kurfyrstedømet Braunschweig-Lüneburg

**Kurfyrstedømet Braunschweig-Lüneburg** (uformelt **Kurfyrstedømet Hannover**; tysk *Kurfürstentum Braunschweig-Lüneburg*) vart det niande kurfyrstedømet i Det tysk-romerske riket i 1692, då den tysk-romerske keisaren Leopold I, opphøgde hertug Ernest Augustus til kurfyrste i Riket som takk for støtta han gav i niårskrigen. Det var protestar mot å innlemme ein ny kurfyrste, og den nye statusen tredde ikkje i kraft før han vart godkjend på riksdagen i 1708.

## Historie
I 1714 vart Georg Ludvig konge av Storbritannia, og Braunschweig-Lüneburg og Storbritannia vart ein del av ein personalunion. Eigedomane til kurfyrstane voks i Tyskland òg då dei arva dei formelt svenske områda Bremen og Verden i 1719, og som ein del av Reichsdeputationshauptschluss frå 1803 fekk kurfyrstedømet fyrstebispedømet Osnabrück. Kurfyrstane heldt seg stort sett i England og direkte kontakt med kurfyrstedømet vart gjort gjennom det tyske kanselliet i St James's Palace i London.

I 1803 vart kurfyrstedømet okkupert av franskmennene og prøyssiske troppar etter Artlenburg-konvensjonen. I 1806 vart Det tysk-romerske riket avskaffa. Etter Tilsit-traktaten i 1807 vart områda til det tidlegare kurfyrstedømet i lag med områda avstått frå Preussen omgjort til Kongedømet Westfalen, styrt av bror til Napoleon, Jérôme Bonaparte. George III anerkjende derimot ikkje annekteringa til Frankrike og dei hannoverske ministrane heldt fram å arbeide frå London. Regjeringa i Braunschweig-Lüneburg klarte å oppretthalde sine eigne diplomatiske tenester mot Det austerrikske riket og Preussen, som Storbritannia sjølv teknisk sett var i krig mot. Hæren til Braunschweig-Lüneburg var oppløyst, men mange av offiserane og soldatane reiste til England der dei danna den tyske legionen til kongen. Legion var den einaste tyske hæren som kjempa kontinuerleg mot franskmennene i napoleonskrigane.

Franskmennene hadde kontroll over kurfyrstedømet til oktober 1813 då området vart overteke av russiske kosakkar og slaget ved Leipzig same månad vart den endelege slutten på den napolionske klientstaten, samt heile Rhinforbundet, og Huset Hannover tok over styret igjen. Hannover vart eit kongedømet i Wienerkongressen i 1814.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Electorate of Brunswick-Lüneburg|Electorate of Brunswick-Lüneburg]]» frå , den 15. august 2009.*
Orfevs

**Orfevs** er namnet på ein segngjeten skald i gresk mytologi. Han var son av guden Apollon og musa Kalliope. Han er ofte dregen fram som døme på fager tonekunst, som lokka dyr og fuglar til han, og tilmed kunne få tre og steinar til å røra seg. Han er særleg kjend for myten om vitjinga til underverda, der han drog for å henta den avdøde kona si Evrydike tilbake til verda. Forteljinga om han er skriven ned av Ovid i *Metamorfosar*.

## Orfevs og Evrydike

Orfevs var frå Thrakia, og skulle ekte nymfa Evrydike. I dette bryllaupet var det og ein kar som heitte Aristeas, som trådde etter Evrydike. Då ho rømde frå han, vart ho biten av ein slange, og døydde av eiteren. Orfevs bar ikkje tanken på at Evrydike var daud, og fann vegen ned til Hades, der han spela så vent at sjølve dødsguden gav etter og let Evrydike gå, men berre på det vilkåret at Orfevs skulle gå føre og ikkje snu seg før han var oppe i dagen. Dette lova Orfevs, men før han var komen heilt opp, snudde han seg, og Evrydike kvarv. Etter dette spela Orfevs for seg sjølv, til han vart teken av bakkantiske kvende, og riven i filler. Hovudet hans heldt fram med å synge, seier segna. 

## Seinare utnytting

Orfevs-segna var mykje fortald, avbilda og skriven av, både i klassisk tid og i nyare tid. Kristne apologistar i seinantikken, som Tatian, Theophilos og Justin, kalla han ein falsk songar. Sjølve det musiske draget i forteljinga gjorde at Orfevstradisjonen vart knytt til ein særleg mysteriekult i seinantikken: Dei orfiske mysteria. Han er vist til mange stader, og då renessansen kom, og Ovid vart lesen på nytt, vart forteljinga om Orfevs utnytta som førelegg for den første operaen av Claudio Monteverdi - som let forteljinga ende godt. Seinare har fleire andre komponistar og skrive opera over denne soga. 

I engelsk mellomaldertradisjon er segna fortald slik at Orfeo er vorten ein riddar som berger møya si frå alvekongen i hans land. Sir Orfeo er mellom anna omsett av J.R.R. Tolkien.

I nordisk balladetradisjon er forteljinga om Orfevs mint i songar som *[[Villemann og Magnhild]]* eller *Gudmund og Signeliti*, der helten spelar jenta fri frå eit vasstroll, ein havmann eller nykken. Desse balladane hallar sterkt mot den engelske tradisjonen.

I nyare tid er stoffet utnytta av Neil Gaiman, som let Orfevs vera son av The Sandman eller Draum av dei evige. I denne versjonen er hovudet hans vakta av eit presteskap, som held han løynd i mange tusen år. Denne teikneserien siterar òg Ovid.

## Kjelder
Britemesse

**Britemesse** er ein gammal nordisk merkedag som blei feira den 7. oktober. Dagen er merkt på primstaven med ei bok, eit hus, piler, to lyngkvistar eller ein karde. Han blei også kalla **kåldagen**. Dagen er til minne om heilage Birgitta, som fekk helgenstatus i 1391. Ho grunnla birgittinarordenen og eit kloster på Vadstena. 

I landbruket var dette tida då ein skulle hausta vinterkålen. Karden var rekna som eit teikn på at ein skulle byrja ullkardinga. 

I naturen meinte ein at bjørnen tok til å grava hi og tørka lyng til det. 

Husmerket viser til klosteret, medan boka viser til heilage Birgitta sine openberringar. Karden er ei forvansking av boka. Lyngkvistane er knytte til bjørnehiet.

## Kjelder
* «Britemesse» i *[[Caplex]]*
* «Leksikon:Britemesse» på lokalhistoriewiki.no med stoff frå *[[Norsk historisk leksikon]]*
Concordia Bus Norge

**Concordia Bus Norge** (tidlegare kjend som Ingeniør M.O. Schøyens Bilcentraler AS) er eit føretak som driv kollektivtrafikk i fylka Akershus, Hedmark, Nord- og Sunnhordland, Oppland, Vestfold og Austfold. Concordia Bus Norge er heilegd av svenske Concordia Bus, som med dotterselskapa Concordia, Swebuss og Swebuss express driv kollektivtrafikk i dei skandinaviske landa Sverige, Danmark, Noreg og Finland.

## Bakgrunnsstoff
* Dei norske nettsidene til Concordia Bus
Det franske koloniriket

**Det franske koloniriket** er områda utanfor Europa som var under fransk styre frå 1600-talet til seint i 1960-åra (enkelte ser på det franske styret på stader som Ny-Caledonia som eit framhald av dette koloniriket). På 1800- og 1900-talet var koloniriket til Frankrike det nest største i verda etter Det britiske imperiet. Det franske koloniriket strekte seg over 13&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;km² då det var på høgda i 1920- og 1930-åra. I lag med sjølve Frankrike utgjorde dei franske områda 24&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km² på det meste, som er 17,8 % av den totale landoverflata til jorda. 

Frankrike starta å opprette koloniar i Nord-Amerika, Karibia og India, etter at Det spanske riket og Det portugisiske riket hadde oppnådd suksess under oppdagingstida. Frankrike kappast med Storbritannia om å få herredømeover dei nye koloniane. Ei rekkje krigar med Storbritannia på 1700-talet og tidleg på 1800-talet som Frankrike tapte gjorde at dei gav seg med ambisjonane om å halde på koloniar på desse kontinenta, og med det enda det enkelte historikarar kallar et «første» franske koloniriket. På 1800-talet oppretta Frankrike eit nytt rike i Afrika og Søraust-Asia. Somme av desse koloniane eksisterte lenger enn invasjonen og okkuperinga av Frankrike av Nazi-Tyskland under den andre verdskrigen. 

Etter krigen starta anti-kolonirørsler å utfordre dei franske styresmaktene. Frankrike kjempa bitre krigar i 1950- og 1960-åra i Vietnam og Algerie for å halde på koloniane. Mot slutten av 1960-åra hadde dei fleste franske koloniane fått sjølvstende, bortsett frå ei rekkje øyar og øygrupper som i dag er ein del av dei oversjøiske områda til Frankrike. Desse dekkjer totalt 123&nbsp;150&nbsp;km², som berre utgjer om lag 1 % av det franske koloniriket frå før 1939. I 2009 hadde desse områda 2&nbsp;624&nbsp;505 innbyggjarar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:French colonial empire|French colonial empire]]» frå , den 15. august 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** C. M. Andrew; A. S. Kanya-Forstner French Business and the French Colonialists. The Historical Journal, Vol. 19, nr. 4 (des. 1976), s. 981–1000
** Vincent Confer French Colonial Ideas before 1789. French Historical Studies, Vol. 3, No. 3. (Spring, 1964), s. 338–359


## Bakgrunnsstoff
* L'Afrique francophone
Cand.agric.

**Cand.agric.** eller **landbrukskandidat** var ein akademisk tittel som vart tildelt av Norges Landbrukshøgskole etter fullført femårig studieprogram. Etter kvalitetsreforma i den høgare utdanninga i Noreg, er graden avløyst av mastergradar i landbruksfag, som mellom anna vert tildelt av Universitetet for miljø og biovitskap i Ås.

Kandidat frå ulike studieretningar på NLH har ofte vore kalla med ulike nemningar, som
* Sivilagronom om kandidatat med hovudfag i husdyrfag og jordbruksfag
* Forstkandidat eller skogbrukskandidat om kandidat med hovudfag i skogbruk
* Jordskiftekandidat om kandidat med hovudfag i jordskiftefag. 

## Kjelder
* Stortingsmelding 11 (2001-2002)
Fransk Louisiana

**Louisiana** (fransk *La Louisiane*, *La Louisiane française*) eller **Fransk Louisiana** var namnet på eit administrativt område i Ny-Frankrike. Under den franske kontrollen frå 1682-1763 og 1800-1803 var området kalla opp etter Ludvig XIV av Frankrike (fransk *Louis*) av den franske utforskaren René-Robert Cavelier, Sieur de la Salle. Det dekte opphavleg eit område som inkluderte det meste av nedslagsfeltet til Mississippielva og strekte seg frå Dei store sjøane til Mexicogolfen og frå Appalachane til Rocky Mountains. Louisiana var r delt i to regionar, Øvre Louisiana (fransk: *Haute-Louisiane*), som starta nord for Arkansaselva og Nedre Louisiana (fransk: *Basse-Louisiane*). Den amerikanske staten Louisiana i dag er kalla opp etter denne historiske regionen, men dekkjer eit langt mindre område enn det opphavlege franske Louisiana gjorde.

Den franske utforskringa av området starta under regjeringstida til Ludvig XIV av Frankrike. Fransk Louisiana var ikkje særleg utvikla på grunn av få folk i område og mangel på økonomiske ressursar. Det franske nederlaget i sjuårskrigen enda med at Frankrike måtte gje frå seg den austlege delen av område i 1763 til sigerherrane Storbritannia, og dei vestlege områda vart gjeven til Spania som kompensasjon for at dei hadde tapt Florida. Frankrike fekk tilbake styret over det vestlege område med den hemmelege San Ildefonso-traktaten i 1800. Napoleon Bonaparte valde å selje område til USA i 1803, og Frankrike var dermed ute av Louisiana for godt.

Ein del av dette området vart seinare avstått til Storbritannia i Traktaten av 1818. Denne delen ligg nord for den 49. breiddegraden i eit område som i dag utgjer Alberta og Saskatchewan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Louisiana (New France)|Louisiana (New France)]]» frå , den 15. august 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Margot

**Margot** er eit fransk kvinnenamn, danna som ei kortform av Marguerite (Margaret). Margot har norsk namnedag den 15. august.

Namnet kan òg skrivast Margo og Margaux. På fransk blir det uttalt med stum t, medan denne blir uttalt på norsk.

## Namneberarar
* Marguerite de Valois (1553-1615), kjend som *La Reine Margot*, dronning av Frankrike og Navarra
* Margot Bryant (1897–1988), engelsk skodespelar
* Margot Arce de Vázquez (1904-1990), puertorikansk forfattar og akademikar
* Margot Loyola (f. 1918), chilensk musikar og folklorist
* Margot Fonteyn (1919–1991), engelsk ballerina
* Margot Hielscher (f. 1919), tysk songar og skodespelar
* Margot Torp (f. 1944), dansk folketingspolitikar
* Margot Kidder (f. 1948), amerikansk skodespelar
* Margot Wallström (f. 1954), svensk politikar og embetshaldar
* Margaux Hemingway (1955–1996), fødd Margot Louise Hemingway, amerikansk skodespelar og modell
* Margot Abascal (f. 1973), fransk skodespelar
Brynjulf

**Brynjulf** og **Brynjolf** er mannsnamn av norrønt opphav. Brynjulf har namnedag den 16. august i Noreg, medan den svenske forma Brynolf har svensk namnedag same dagen.

Det norrøne *Brynjolfr* er sett saman av *brynja*, 'brynje', og *[[ulf]]r*, 'ulv'.

Brynjólfur er den islandske forma av namnet, med Binni som ei kortform.

## Namneberarar
* Brynolf Algotsson (før 1248–1317), svensk biskop
* Brynjólfur Sveinsson (1605-1675), islandsk biskop
* Brynjulf Larsen Bergslien (1830–1898), norsk bilethoggar 
* Sverre Brynjulf Larsson (1881–1920), norsk kunstnar
* Brynjulf Jakob Hovde (1896–1954), norsk-amerikansk historikar
* Brynjulf Friis Bull (1906–1993), norsk jurist og politikar
* Brynjulf Alver (1924–2009), norsk folklorist
* Brynjulf Bjørklid (f. 1946), norsk forfattar og videoprodusent
* Brynjulf Jung Tjønn (f. 1980), norsk forfattar

## Annan bruk
Henrik Ibsen brukte Brynjolf Bjarme som løyndenamn då han gav ut det første skodespelet sitt, *Catilina*.

## Kjelder
* 

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:is:Brynjólfur|Brynjólfur]]» frå , den 15. august 2009.*
Kölnerdomen

**Kölnerdomen** (eigentleg *Hohe Domkirche St. Peter und Maria*) er ein romersk-katolsk katedral i Köln og eit av byens mest kjente arkitektoniske landemerke. Kyrkja er katedralen til erkebispedømmet av Köln. Bygginga vart påbegynt 1248 og vart ikkje avslutta før 1880. Kyrkja vart bomba under Den andre verdskrigen og gjenopna 1956. Kölnerdomen er det kyrkjebygget i verda med størst fasade og er verdas nest-høgste gotiske bygning.
Ole Brumm

**Ole Brumm**, på originalspråket *Winnie-the-Pooh*, er hovudfiguren i ei eventyrverd dikta av den engelske forfattaren Alan Alexander Milne. Den første boka, *Winnie-the-Pooh*, vart utgjeven i 1926. Oppfølgjaren *The House at Pooh Corner* kom ut i 1928. Bøkene er blitt omsett til ei rekkje språk, fleire gonger til norsk.

I 1961 kjøpte Disney-konsernet rettar til Ole Brumm, og dei har gjeve ut ei rad med teiknebøker og filmar frå Ole Brumm si eventyrverd.
Forteljingnane i dei to bøkene er òg gjevne ut som biletbøker.

## Figurane
Ole Brumm er ein tøybamse som høyrer til den vesle guten Kristoffer Robin. Kristoffer Robin ber far sin fortelje ei historie for Ole Brumm. Og Ole Brumm liker best å høyre om seg sjølv. Og så får vi høyre om Ole Brumm, kaninen Petter Sprett, grisen Nasse Nøff, eselet Tussi, Ugla, Kengu, Kengubarnet og Tigergutt og dei andre vennene hans i Hundremeterskogen.

Mykje av det som står i bøkene er inspirert av røyndommen. Guten i forteljingane fekk namn etter sonen til Milne, Christopher Robin, og dyrefigurane bygde på kosedyra hans. Hundremeterskogen, eller *Hundred [[Acre]] Wood* som han heiter på engelsk, og andre stader i forteljingane byggjer på Ashdown-skogen i Sussex.

## Norske utgåver
Den første boka om Ole Brumm vart utgjeven i Noreg i 1932, omsett av Rikka Bjølgerud Deinboll, under namnet *Ole Brumm*. Oppfølgjaren frå 1928, *The House at Pooh Corner*, kom på norsk som *Ole Brumm og vennene hans*, mellom anna i 1947 omsett av Mathilde Oftedal. Ole Brumm-bøkene har sidan komme i mange utgåver. I 1974 og 1975 vart dei to bøkene fyrste gongen utgjevne i Thorbjørn Egner si omsetjing.

## Ole Brumm i ein vidare kontekst
Ole Brumm har inspirert fleire bøker brukt til å forklara filosofi. Benjamin Hoff illustrerte idear i taoisme med figurane i *The Tao of Pooh* og *The Te of Piglet*. John T. Williams brukte Ole Brumm som bakteppe til filosofiane til Descartes, Kant, Platon og Nietzsche i *Pooh and the Philosophers*. Frederick Crews skreiv dei satiriske *Postmodern Pooh* og *The Pooh Perplex* der dei gjenfortalde Ole Brumm-forteljingane blei brukt til å gjera narr av tung akademisk sjargong.

I norsk samfunnsliv har det vore vanleg å snakka om «Ole Brumm-politikk» der ein i staden for å velja mellom to gode vil ha begge. Dette stammer frå svaret «'Ja takk, begge delar'» når Ole Brumm blir spurt om han vil ha mjølk eller honning til brødet. Resten av sitatet, som ofte blir utelate i denne samanhengen, er at «'det er ikkje så viktig med brødet'».

Forlaget Gyldendal Tiden delar ut Ole Brumm-prisen og forfattaren Tor Åge Bringsværd har gjeve ut fleire Ole Brumm-årbøker.
Ionemotor

Ein **ionemotor** er ein elektrisk dreven framdriftsmotor, som støyter ut ion igjennom ei dyse. Den er per i dag einast brukt til romfart. Ein finn han i elektrostatisk eller elektromagnetisk type. 

Ved å akselerere eitt stoff, som Xenon-atom, igjennom eit elektrisk felt, oppnår ein å kunne skilje ut ion. Desse støyter maskina ifrå seg igjennom ei dyse, ikkje ulikt ein rakett.
Motoren er avhengig av å arbeida i eit miljø med svakt gravitasjonsfelt og låg iontettleik, som i verdsrommet. Ein farkost basert på dette systemet vil vere avhengig av å bli bygd i verdsrommet eller å bli transportert dit med eit anna framdriftsystem, som til dømes ein kjemisk rakettmotor.

Skyvekrafta til ionemotoren er svak, så eit romskip med ein slik motor vil ha liten akselerasjon, men på grunn av at motoren vert nytta over lang tid kan ein likevel koma opp i stor fart. Sjølve energieffektiviteten er i dag 10 gonger større enn hos kjemiske romrakettar, noko som gjev eit mindre drivstoff-forbruk. Ein elektrisk motor kan i tillegg hente inn solenergi undervegs i rommet.
På lengre distansar gjev forskjellen i effektivitet store utslag. Der dagens kjemiske rakettar ville bruke seks månader på ein tur imellom Tellus og Mars, vil ein tenkt framtidig ionemotor klare det på mindre enn 40 døger. 

Denne forma for ionemotor som er skildra her, må ikkje forvekslast med ein atomelektrisk rakett eller det meir urealistiske fantasikonseptet ionekanon. 

## Fotnoter
Supernatural

**Supernatural**, som på norsk tyder 'overnaturleg', kan visa til: 

* *[[Supernatural av dc Talk|Supernatural]]*, album av den kristne gruppa dc Talk.
* Fjernssynsserien Supernatural, amerikansk serie som vart vist på TVNorge.
* Musikkgruppa Supernatural, ei svensk musikkgruppe skipa i 2002
* Rapparen Supernatural (f. 1970), amerikansk rappar
* The Supernaturals, ei skotsk rockegruppe
Word of Mouth

**Word of mouth** er eit engelsk omgrep som tyder 'jungeltelegraf'. Det kan også visa til:

* Albumet *[[Word of Mouth av The Kinks|Word of Mouth]]* av The Kinks
* Albumet *[[Word of Mouth av Jaco Pastorius|Word of Mouth]]* av Jaco Pastorius
Sjørøveri

**Sjørøveri** er overfall på sjøfarande for å ta skip, varer eller menneske. Ein som driv med sjørøveri blir kalla sjørøvar eller pirat. Sjørøveri kan føregå frå eigne skip, ved at sjørøvarar gøymer seg ombord eller gjennom mytteri. Sjørøveri har truleg føregått så lenge det har vore sjøfart, og er kjend som eit problem frå antikken til moderne tid. Ei form for sanksjonert sjørøveri er kaperfart.

## Historie

Sjørøveri har funne stad til alle tider og på mange ulike hav. Romarriket førte sjøkriger mot sjørøvarar i Middelhavet og vann ein definitiv siger i 67 f.Kr. I mellomalderen dreiv vikingar sjørøveri i store delar av Europa, og seinare var maurarar frå Barbareskkysten aktive i Middelhavet og buccaneers i Det karibiske havet.
På 1800- og 1900-talet minka sjørøveri på verdshava, men var likevel lenge eit problem i mellom anna Søraust-Asia og Guineabukta. Malakkasundet hadde mange åtak tidleg i 2000-åra, og i andre halvdel av tiåret voks talet og omfanget på sjørøvaråtak utanfor Somalia kraftig.

## Lov og rett
Etter folkeretten er sjørøveri eit internasjonalt brotsverk. Ein kvar stat har rett til å kjempa mot sjørøveri på ope hav utan omsyn til kva land sjørøvarskipet høyrer heime i. Genèvekonvensjon av 1958 om det frie hav og SN sin havrettstraktat frå 1982 slår fast at alle statar skal samarbeida for kjempa mot sjørøveri på ope hav. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
Alegranza

**Alegranza** er ei øy i Atlanterhavet utanfor kysten av Afrika. Ho høyrer til provinsen Las Palmas i Kanarøyane i Spania og er den nordlegaste av Kanarøyane. Øya er ein del av Parque Natural de Archipiélago Chinijo (Lanzarote) eller Chinijoøyane naturpark.

## Geografi
Øya er 10,2&nbsp;km² stor. Det er ingen innbyggjarar på øya.

Fyret Punta Delgada står aust på Alegranza og vart bygd i 1865. På øya finst eit krater med ein diameter på om lag 1,1&nbsp;km og ei høgd på 289 m. Dette er òg det høgaste punktet på øya. Det neste høgaste punktet er Montaña de Lobos på 256 moh. Den nordlege delen av øya er hovudsakleg flat.

Øya er ein del av kommunen Teguise på Lanzarote.

## Namn
Namnet kjem frå det spanske ordet for «glede» og vart i følgje forskarar gjeven av Jean de Bethencourt fordi han følte glede då han såg land.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alegranza|Alegranza]]» frå , den 15. august 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Chinijoøyane

**Chinijoøyane** er ei øygruppe nordaust i Kanariøyane. Øygruppa består av øyane Montaña Clara, Alegranza, Graciosa, Roque del Este, Roque del Oeste og fleire mindre øyar av vulkansk opphav. Øygruppa various islands of volcanic origin. 

Øyane har eit samla areal på 192,7 km² og høyrer til kommunen Teguise i Las Palmas (Lanzarote). Øyane vart verna i 1986 og omklassifisert og gjort om til eit spesielt verna område for fuglar i 1994. 

La Graciosa er den einaste busette øya av øyane med om lag 600 innbyggjarar. 

## Bakgrunnsstoff

* Chinijoøyane 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chinijo Archipelago|Chinijo Archipelago]]» frå , den 15. august 2009.*
Alan Alexander Milne

**Alan Alexander Milne** (), kjend som **A.A. Milne**, var ein britisk forfattar som er best kjent for bøkene om Ole Brumm. Han har òg skrive barnerim, nokre av dei om Ole Brumm og vennene hans.

A.A. Milne vart fødd i Skottland, men voks opp i London. Som barn hadde han blant anna H. G. Wells som lærar. Han gjekk på Westminster School og Trinity College, Cambridge der han studerte matematikk. Under opphaldet der kom han på trykk i studentmagasinet Granta.

A.A. Milne skreiv for det britiske humorbladet, og blei sidan assisterande redaktør for bladet. Milne deltok i den britiske hæren under første verdskrigen, men etter krigen fordømde han krigen i *Peace with Honour* (1934) (ei fordømming han modererte noko i 1940 med *War with Honour*). I 1925 kjøpte han ein landstad i Hartfield i East Sussex og flytta hit etter å ha blitt ufør etter ein hjerneoperasjon i 1952.

Etter at A.A. Milne døydde, vart rettane til Ole Brumm-figurane selde til Walt Disney Company, som har lagd fleire teiknefilmar om Ole Brumm og produsert mange Ole Brumm-relaterte produkt.

## Bakgrunnsstoff
* Alan Alexander Milne i NRK

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Alan Alexander Milne|Alan Alexander Milne]]» frå , den 15. august 2009.*
La Graciosa

**La Graciosa** (spansk for *grasiøs*) er ei vulkansk øy i Kanariøyane i Spania, 2&nbsp;km nord for øya Lanzarote med sundet Río mellom dei. Øya er ein del av Parque Natural del Archipiélago Chinijo, eit biosfærereservat, og høyrer til kommunen Teguise. Øya er ein del av Chinijoøyane. Landsbyen på øya ligg i søraust der husaer bygd kring hamna. Hamna har to moloar og eit yachtområde. Dei einaste to busetjingane er Caleta del Sebo og sommarstaden Casas de Pedro Barba. Heile øya består av vulkansk stein og stand.

Øya har opp mot 700 innbyggjarar og turisme er hovudindustrien i lag med fiske. Kvart år flokkar turistane seg på øya på grunn av det tempererte klimaet og dei mange sandstrendene. Øya har ein skule, latinskule, postkontor, supermarknader, ein bank, hamn og strender.

Vegane på La Graciosa består av sand. Motorkøyretøy er ikkje lov, bortsett frå eit par utvalde køyretøy for spesielle årsaker.

Det går båt til øya frå Orzola på Lanzarote, ein tur som tar om lag 35 minutt.

Tidlegare har Graciosa vorte plyndra av sjørøvarar.

## Geografi
Øya er den austlegaste i øygruppa og den minste busette øya i Kanariøyane. Ho er særs tørr og består hovudsakleg av buskar og tørr jord. Øya er 8&nbsp;km lang og 4&nbsp;km brei og dannar eit areal på 29&nbsp;km². Det finst ingen naturlege vasskjelder på øya, så avsalta vatn har vorte frakta i røyr frå Lanzarote sidan 2001.

Øya har nokre fjell i nord og i vest. I sør og aust er det stort sett berre åsar. Det høgaste punktet er Aguja Grandes på 266 moh, medan Las Agujas Chicas strekkjer seg til 228 m.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Graciosa, Canary Islands|Graciosa, Canary Islands]]» frå , den 15. august 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Pott, Joachim/Hüppe, Joachim/de la Torre, Wofredo Wildpret *Die Kanarischen Inseln. Natur- und Kulturlandschaften*, Ulmer : Stuttgart 2003, 320 s.

## Bakgrunnsstoff

* Info og bilete av Graciosa 
* La Graciosa
Ut-teljing

**Ut-teljing** eller **elling** vert brukt i leik for å bestemme kva funksjon deltakarar skal ha i ein leik. Deltakarane stiller seg i ei rekkje. Ein av dei tel dei andre etter ei regle eller remse. For kvart ord som har tonetyngd peikar han på ein i rekkja. Den som det vert peikt på ved siste ordet er ute, og er ikkje med når ut-teljinga startar på nytt. Ein held fram med teljinga til éin er att. 

Det finst svert mange regler eller ellingar. Det er ofte lokale variantar av regler som er kjende frå støre område.

## Døme på ellingar



## Kjelder
* Bernt Støylen: *Norske barnerim og leikar* Kristiana 1899
El Hierro

**El Hierro**, med kallenamnet *Isla del Meridiano* («Meridianøya»), er ei spansk øy. Ho er den minste, sørlegaste og vestlegaste øya i Kanariøyane i Atlanterhavet. Ho ligg akkurat på 18 grader vest. 

## Historie

Namnet på øya kjem frå guanche og tyder «helt», men i løpet av åra har namnet endra seg til «Hierro», som tyder «jarn» på spansk. Derfor vert *Ferro* òg stundom nytta som eit alternativt namn på øya. 

Dei innfødde på øya, kalla *bimbachar*, vart erobra av Jean de Béthencourt, men det skjedde meir gjennom forhandlingar enn med militær makt. Béthencourt var alliert med Augeron, bror til monarken på øya. Han hadde i årevis vorte halde fange av europearane og var her ein meklar mellom europearane og guanchane. Mot at Béthencourt fekk kontroll over øya, lovde han fridom for dei innfødde, men han heldt ikkje lovnaden og selde seinare mange av dei som slavar. Mange franskmenn og spanjolar frå Galicia slo seg ned på øya. 

## Geografi og natur
Som resten av øygrupper er øya fjellendt. Ho har eit areal på 278 km².
Det høgaste punktet ligg midt på øya og heiter Malpaso med ei høgd på 1502 meter over havet. Fleire unike artar finst på El Hierro, som ei kjempeøgle (*Gallotia simonyi*).

Øya er ein del av provinsen Santa Cruz de Tenerife og består av tre kommunar: 
* Frontera
* Valverde
* El Pinar

Valverde ligg nordaust på øya, medan Frontera ligg i sørvest. Begge inneheld fleire landsbyar. Setet på øya er Valverde. I 2003 budde litt over 10&nbsp;000 innbyggjarar på øya.

## Turisme
Som alle av Kanariøyane er El Hierro ein turistdestinasjon. Ho har ein liten flyplass ved Valverde og ein ferjeterminal som begge har samband med Tenerife.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:El Hierro|El Hierro]]» frå , den 15. august 2009.* 


## Bakgrunnsstoff

* Plante- og dyreliv på El Hierro
Skyss

**Skyss** er Vestland fylkeskommune sitt driftsselskap for kollektivtrafikk i fylket. Skyss si rolle er blant anna å lyse ut anbodskontraktar til transportselskapa, vera ansvarleg for planlegging og marknadsføring av kollektivtilboda for Vestland, og å ta hand om kundeførespurnader. Utstyr og personell er det transportsselskapa sjølve som står for. Bussane og bybanen køyrer med påført dekor for Skyss.
Eidsborg

**Eidsborg** (uttale: Ess'pår) er ei bygd i Tokke kommune i Telemark. Staden ligg seks kilometers køyring nordom kommunesenteret Dalen, og har vegsamband sørover til Dalen og austover til Europaveg 134 via Riksveg 45. Eidsborg ligg på over 500 moh. og er ei fjell- og skogsbygd.

I Eidsborg ligg Eidsborg stavkyrkje frå slutten av 1200-talet og hovudavdelinga til Vest-Telemark Museum med mellom anna Stålekleivloftet frå kring 1170. Tømmeret i loftet er årringsdatert til kort etter 1167, noko som gjer Stålekleivloftet til det eldste daterte profane trebygget i Noreg.

I fjella kring Eidsborg har det vorte teke ut brynestein frå 700-talet til ut i 1970-åra frå mange steinbrot. Bryna og bryneemna vart frakta ned til Dalen og derfrå ut til kysten på Telemarksvassdraget. Eidsborgbryna vart derfrå eksporterte til Norden og resten av Europa. Vraket av eit skip som forliste i vikingtida, det såkalla Klåstadskipet, vart funne med ei last bryne frå Eidsborg ombord.

## Namnet
Den norrøne forma av namnet var *Eiðsborg*. Forleddet blir til vanleg tolka som genitiv av *eið* n 'eid' - men sidan det ikkje finst nokon terrengformasjon i soknet som liknar på eit eid, så bør det heller tolkast som genitiv av *eiðr* m 'eid, høgtideleg/heilag avtale'. Sisteleddet kan vanskeleg vise til ei borg (eller bygdeborg), sidan noka slik ikkje er kjend frå staden. Ordet *borg* bør difor heller tolkast i den eldre tydinga berg. Tydinga av namnet blir da 'eidsberget', 'berget ein har gjort ein høgtideleg avtale om'. Ei slik tolking passar godt med historia: Det kjende brynesteinsbrotet i Eidsborg (som gav store inntekter) var eit sameige mellom dei største gardane - og kor mykje kvar enkelt gard kunne bryte ut var fordelt gjennom avtalte lottar.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi frå Eidsborg på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Den gamle verda

**«Den gamle verda»** er eit omgrep som blir bruka for å nemne delane av jorda som europearane kjente før Kristoffer Columbus seglde til Amerika i 1492, det vil seie Europa, Afrika og Asia.

Motsettinga er «den nye verda» som femnar om Nord-Amerika og Sør-Amerika.

Australia og Antarktis blei ikkje inkludert i omgrepa fordi desse kontinenta var ukjente i Europa då dei to omgrepa oppstod. Tidlegaste kjente bruk av omgrepet «den nye verda» er frå 1500-talet då Pietro Martire d'Anghiera skreiv om Amerika. 

## Kjelder

* Artikkelen «Alte Welt» i Wikipedia på tysk den 16. august 2009
* Artikkelen «Den nye verda» i Store Norske Leksikon den 16. august 2009
Elsk

**Elsk** eller **elskhug** (elskug, elskog, elsko) er eit substantiv som er nytta om jordisk kjærleik, i nokon grad erotisk lengt eller lyst. Omgrepet femnar noko vidare enn rein lyst. Verb-avleiinga er «å elske». Ein annan avleiing er «ei elska», før i tida nytta om ein kjærast. Før i tida nytta ein omgrepet noko vidare enn i dag, då «elske» ofte er vorte synonymt med seksuelt samvære. Om ein elskar noko eller nokon, tyder det framleis at ein held storleg av objektet for elsk-hugen. I dag snakkar vi framleis om å «legge sin elsk på» noko. 

Ordet har vore nytta i Skandinavia sidan norrøn tid, og finst i alle skandinaviske språk. Det er eit norrønt arveord, men ikkje nytta utanfor Skandinavia. 

Litterært har ordet vore meir i bruk før i tida, mellom anna i den norske nyromantikken (*Vaar og elsk* av Hans E. Kinck, diktet *Elsk* frå Haugtussa av Arne Garborg).
La Gomera

**La Gomera** er ei av Kanariøyane i Spania utanfor kysten av Afrika i Atlanterhavet. Øya ligg vest for Tenerife. Ut i frå areal er ho den nest minste av dei sju hovudøyane i gruppa. 

## Politisk inndeling
La Gomera er ein del av provinsen Santa Cruz de Tenerife. Ho er delt inn i seks kommunar:
* Agulo
* Alajeró
* San Sebastián de la Gomera
* Hermigua
* Valle Gran Rey
* Vallehermoso

Hovudsetet på øya (*cabildo insular*) ligg i San Sebastián.

## Økologi
Øya har vulkansk opphav og er nesten sirkelforma med ein diameter på 22 km og ei høgd på opp mot 1487 meter over havet ved Garajonay. Øya er forma som ei halv appelsin som så er delt inn i fleire «båtar» med djupe kløfter eller *barrancos* mellom seg. Desse kløftene er dekte av laurbærregnskog (*[[laurisilva]]*). 

Dei øvre delane av desse tette skogane er nesten alltid dekte av skyer og dis og er derfor frodige med variert vegetasjon. Dei er ein del av Garajonay nasjonalpark, som UNESCO erklærte ein verdsarvstad i 1986. I fjellsidene finn ein mange stiar som gjev flott utsyn over området for turistane her. 

Dei sentrale fjella tar imot luftfukt frå passatvinden og gjev eit tett jungelklima med kjøligare luft enn i dei solrike klippene ved kysten. 

Mellom desse to ytterpunkta finn ein fleire mikroklima. I fleire hundreår har bønder i desse områda nytta vatnet frå regnskogområda til å lage vingardar, frukthagar og bananlundar. 

## Kultur
I 2003 levde opp mot 20&nbsp;000 menneske på La Gomera.

Den lokale vinen er særeigen og vert ofte servert saman med ein tapas av til dømes lokal ost, steikt svin eller geitekjøt. Andre kulinariske spesialitetar er almogrote, ein smelteost og miel de palma, ein sirup frå palmetre. 

Innbyggjarane på La Gomera har ein unik måte å kommunisere på over dei djupe kløftene med forbløffande plystring kalla *[[silbo gomero]]*. Dette plystrespråket til dei innfødde har vorte dokumentert sidan romartida. Det vart utvikla av dei innfødde på øya, guanchane og seinare lært av dei spanske nybyggjarane på 1500-talet. Då denne kommunikasjonsmetoden var i ferd med å døy ut på slutten av 1900-talet vart det sett inn krav om at alle borna skulle lære plystrespråket på skulen. 

## Historie
Kristoffer Columbus gjorde det siste stoppet sitt på La Gomera før han kryssa Atlanteren i 1492. Han stoppa her for å fylle opp med vin og vatn til mannskapet og skulle etter planen berre bli i fire dagar. Han vart derimot forelska i Beatriz de Bobadilla, guvernøren på La Gomera og han vart verande ein månad. Då han segla avgarde gav ho han sukkerrøyr, som vart dei første som nådde den nye verda. Huset i San Sebastián der han oppheldt seg er i dag ein turistattraksjon. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:La Gomera|La Gomera]]» frå , den 16. august 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

* Cabildo de La Gomera
Isla de Lobos

**Isla de Lobos**) er ei lita øy i Kanariøyane i Spania, berre 2 km nord for øya Fuerteventura. Ho har eit areal på 4,6&nbsp;km². Øya har vore eit naturreservat utan permanent menneskeleg busetnad sidan 1982. Turistar kan nå øya via ein kort båttur frå Corralejo på Fuerteventura. Øya har nokre fasilitetar og nokre hus for lokale fiskarar. Det lokale fyret vart automatisert i 1968.

I 1405 var Isla de Lobos forsyningsbase då Jean de Béthencourt erobra Fuerteventura.

## Galleri

Fil:Lobos Island lagoon.jpg|Ein liten lagune
Fil:Lobos_Island_Playa_de_la_Concha.jpg|Playa de la Concha, mot Punta Saladero
Fil:Lobos_Island_interior.jpg|Dei indre områda av øya
Fil:Lobos_Island_interior_detail.jpg|Detalj frå dei indre områda
Fil:Lobos_Island_desertification.jpg|Typisk jordsmonn på Lobos
Fil:Lobos.JPG|Bygningar på Lobos


## Fotnotar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lobos Island|Lobos Island]]» frå , den 16. august 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Pott, Joachim; Hüppe, Joachim & de la Torre, Wofredo Wildpret (2003): *Die Kanarischen Inseln. Natur- und Kulturlandschaften]*. Ulmer, Stuttgart.)


## Bakgrunnsstoff
* Isla Lobos
Montaña Clara

**Montaña Clara** (spansk for «lysfarga fjell») er ei lita øy i Chinijoøyane, nordaust i Kanariøyane, berre om lag 2&nbsp;km nordvest for La Graciosa. Øya er berre 1,33&nbsp;km² stor. Det høgaste punktet på øya ligg 256 meter over havet.

Montaña Clara er ein del av naturreservatet Parque Natural del Archipiélago Chinijo, som er ein opphaldsstad for sjøfugl.


Montaña Clara y Playa de Las Conchas.jpg
Montana Clara 2015.JPG
Montana Clara v. La Craciosa aus.JPG


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Montaña Clara|Montaña Clara]]» frå , den 16. august 2009.* 

## Bakgrunnsstoff
* Parque Natural del Archipiélago Chinijo (spansk);
* Reserva Natural de los Islotes (spansk).
Horn

**Horn** er ei hard utvekst på hovudet til ulike dyr. Rette horn er keratinstrukturar på hovdyr som veks ut frå levande bein og som i hovudsak sit parvis. Andre hornliknande utvekstar kan sitta åleine, som på nashorn, eller sitja lenger bak på kroppen, som på nokre nashornbiller.

Ekte horn eller slirehorn er permanent feste til beinet til dyret. Dei finst hjå dyr i oksefamilien, som kveg, sauer, geiter og antiloper. Hornet er danna av ein kjerne av bein som sit fast i ein tapp i pannebeinet og er dekte av ei hornslire danna av huda. Til motsats blir gevir eller takk felte årleg. Dei opptrer hjå dyr i hjortefamilien. Også dette hornet er ei beindanning, men er gjerne forgreina og er tildekt av mjuk, hårkledd hud  medan det veks.

Hjå nokre artar har begge kjønna horn, medan det hjå andre artar berre er hannen som har horn. Horna tek til å veksa nokså snart etter fødselen, og fortset livet ut. Dyr som har gevir mister dei og dannar nye kvart år. Horna vert ofte nytta for å kjempa mot rivalar og rovdyr. 

Menneske har nytta horn som materiale sidan steinalderen. Horn er hardt, men kan samstundes lett skjerast til. Horn kan mellom anna brukast som skaft til ulike verktøy, som drikkehorn eller musikkinstrument som bukkehorn eller sjofár. Hornet har også inspirert og gjeve namn til fleire messingblåseinstrument, som posthorn og valthorn.

## Sjå òg
*Overflodshorn

## Kjelder

* 
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Horn|Horn]]» frå , den 11. november 2009.* 

## Bakgrunnsstoff
Kvalfuglar

__NOTOC__ 
**Kvalfuglar**, *Pachyptila*, er ei biologisk slekt i familien eigentlege stormfuglar (*Procellariidae*) som førekjem i Sørishavet.  

## Utsjånad
Kvalfuglane er av dei minste artane i stormfuglfamilien med 25-28 centimeter i lengd, vengspenn på 41-46 centimeter og 125–200 gram i kroppsvekt. Ulikskapane mellom artane ser ein mest i den strukturelle oppbygginga av nebbet. Tre av artane har breie, flate nebb med tagga lameller for å filtrere dyreplankton, unikt blant fuglar. Dei andre artane har meir spisse, rette nebb. Det er stor likskap i fjørdrakta mellom alle artane under flyging og kvalfuglar er derfor vanskelege å identifisere på avstand. Dei er blågråe på oversida med svarte smådekkarar og lys underside. Føter og nebb er blålege. Oversida har ein godt synleg mørk 'M'-forma figur over venger og rygg. Dei har eit mørkt haleband på enden av halen, hos blåpetrell er bandet kvitt. Kjønna har lik fjørdrakt.

Fjørdrakta har liknande reflekterande eigenskapar som havoverflata, det gjer at dei synast å vekselvis forsvinne og dukke opp att når dei flyg lågt over bølgjetoppane.

### Artsliste
** (Blåpetrell, *Halobaena caerulea*)
* *Pachyptila*
** Breinebbkvalfugl, *Pachyptila vittata*
** Marionkvalfugl, *Pachyptila salvini*
** Antarktiskvalfugl, *Pachyptila desolata*
** Smalnebbkvalfugl, *Pachyptila belcheri*
** Tjukknebbkvalfugl, *Pachyptila crassirostris*
** Alvekvalfugl, *Pachyptila turtur*

## Åtferd og diett
Kvalfuglane er pelagiske og opptrer i flokkar til havs. Dei lever av ulike former av planktonliknande krepsdyr som hoppekreps, muslingkreps (*Ostracoda*), tifotkreps, krill og jamvel enkelte fiskeartar i familiane *[[Nototheniidae]]* og *[[Myctophidae]]*, lanternefiskar. Alle artane tar føde enten når dei ligg på havoverflata eller ved å flyge lågt over vatnet. Artane som har breie nebb med lamellar silar havvatnet etter føda likt ein bardekval. Dei andre artane plukkar føda ut av vatnet. Kvalfuglane er kolonirugarar på subantarktiske øyar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Valfåglar|Valfåglar]]» frå , den 16. august 2009*
* Syvertsen, P. O., Ree, V., Hansen, O. B., Syvertsen, Ø., Bergan, M., Kvam, H., Viker, M. & Axelsen, T. 2008. *Virksomheten til Norsk navnekomité for fugl (NNKF) 1990-2008. Norske navn på verdens fugler.* Norsk Ornitologisk Forening sin nettstad (publisert 22.5.2008)

### Fotnotar