open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sudoku

Ein **sudoku**, òg kalla **su doku**, er eit slags talkryssord der ein skal plassere siffer inne i eit rutemønster. Det klassiske og opphavlege rutemønsteret består av 9·9 ruter som igjen er delt inn i ni mindre boksar på 3·3 ruter. Oppgåva går ut på å plassere sifra 1 til 9 slik at kvar av dei loddrette kolonnene, vassrette radene og 3·3-boksane inneheld sifra 1 til 9 éin gong. Oppgåva er eigentleg ikkje matematisk, det kunne i prinsippet like gjerne vorte bruka ni bokstavar eller ni fargar.

Kor vanskeleg oppgåva er, avheng av plasseringa av dei tala som er fylt inn på førehand. I sudokuen til høgre, kan ein til dømes sjå at talet 8 må stå i den midterste ruta i 3·3-boksen nede til venstre. Grunnen er at 8 alltid skal vera ein stad i ein 3·3-boks. Talet kan ikkje vera i den øvste eller nedste rada i boksen (rad 7 og 9 i sudokuen), sidan desse to vassrette radene inneheld talet frå før. 8 kan på same måte heller ikkje stå i den første eller tredje loddrette kolonnen; desse inneheld òg 8. Den midterste ruta i boksen er derfor den einaste moglege plasseringa.

## Namnet
Namnet kjem av dei japanske orda for «tal» (sū) og «éitt» eller «aleine» (doku), og er ei forkorting av frasen «数字は独身に限る» *(Sūji ha dokushin ni kagiru)*, eit ordspel som er bygd på at tala må stå aleine.

## Sudoku i Noreg
Fleire norske aviser begynte med sudoku våren/sommaren 2005. *[[Dagens Næringsliv]]* var først ute med å presentere sudoku, med ein lengre omtale av fenomenet og ei oppgåve laurdag 28. mai (løysing i same avis). Avisa starta med daglege sudokuar 18. juni. Desse er laga av Mark Huckvale og blir sagt å ha berre éi mogleg løysing. I tillegg skal dei kunne løysast logisk utan bruk av prøving og feiling. Oppgåvene til Huckvale skal ifølgje opphavsmannen kunna løysast på under ein halvtime.

*[[Adresseavisen]]* presenterte ein sudoku tysdag 31. mai (med løysing dagen etter), og begynte med daglege sudokuar laurdag 4. juni. *[[Aftenposten]]* (morgon) begynte med lynsudoku måndag 6. juni. I lynsudoku skal ein plassere sifra 1 til 6 i seks boksar med 2·3 ruter. Neste avis som kasta seg på sudoku-bølgja var *[[Stavanger Aftenblad]]*, som begynte med oppgåver torsdag 9. juni. Alle avisene presenterer løysinga på oppgåva i neste utgåve av avisa.

Andre aviser med sudoku-oppgåver er *[[Bergens Tidende]]*, *[[Brønnøysunds Avis]]* (lynsudoku), *[[Bladet Tromsø]]*, *[[Troms Folkeblad]]* og *[[Verdens Gang|VG]]*.
Sovekommune

Ein **sovekommune** er ein kommune der ein stor del av arbeidstakarane i kommunen pendlar til andre kommunar. Namnet kjem av påstanden om at innbyggjarane stort sett nyttar kommunen for å sova. Eit anna, meir positivt lada, ord for det same er «**bukommune**».

Det er vanlegvis kommunar som ligg nær dei store byane som blir kalla sovekommunar, fordi mange av innbyggjarane der arbeider i byen. Bykommunane pressar ofte på for kommunesamanslåingar med dei nærliggjande sovekommunane for å ta del i skatteinntektene frå arbeidstakarane.

## Andre språk
Fransk har eit liknande uttrykk: «ville-dortoir» («sovesalby»).
Skaun ungdomsskole

**Skaun ungdomsskole** ligg i kommunesenteret Børsa i Skaun kommune. Ungdomsskolen er felles for alle elevane i kommunen.

Det går rundt 250 elevar på skolen, fordelt på tre eller fire parallelle klassar på kvart trinn (varierer noko frå år til år).

Børsa samfunnshus blir bruka som gymsal av skolen. Det er plassmangel ved skolen, og han er sommaren 2005 derfor i ferd med å bli utbygd for å kunna romme det stadig voksande elevtalet. Det nye romarealet skal òg bli betre tilpassa nye pedagogikkformer. 

Rektoren ved skolen heiter Jon Bogen.
Taekwondo

**Taekwondo** (태권도) er ein koreansk kampsport som har røter 2600 år attende. I dag er taekwondo ein global olympisk idrett.
Namnet betyr «fot, hand, kunst». Taekwondo er meint å skulla skapa god moral og god oppførsel, ikkje valdelege haldningar.

Ein kjempar hovudsakleg med slag og spark, med mest vekt på spark. Deltakarane brukar kvite drakter, med beltefarge etter kva grad dei har.

Dei ulike taekwondo (eller på den tida: Tae Kyon) stilane vart fram til vår tid praktisert på forskjellige kampkunst-skular (kwans), og stilane tok namn etter kvar kwan.

Dei fem viktigaste:
# Moo Duk Kwan
# Ji Do Kwan
# Chang moo Kwan
# Chung Do Kwan
# Oh Do Kwan

Det er òg viktig å nemne Sang Moo Kwan, ettersom denne kwanen utvikla poomsene (kampmønster). For om lag 50 år sidan vart det heldt eit møte mellom alle kwan-leiarane, der det vart foreslått å gje stilane same namn. Namnet Taekwondo vart bestemt. Sjølv om kwanen vart 'nedlagt' er det framleis mange som brukar kwan namnet saman med Taekwondo.

## Beltefargane
I taekwondo finst desse beltefargane:

* Kvit10-9
* Gult (8-7. cup)
* Grønt (6-5. cup)
* Blått (4-3. cup)
* Raudt (2-1. cup)
* Svart (1.-9. dan)

Det varierer frå klubb til klubb kva fargar som er med.

## Nyttige taekwondouttrykk (koreansk-norsk)

* Tae - bruk av fot (til f.eks sparking)
* Kwon - Knyttneve
* Do- Veg/kunst
* Taekwondo - Kunsten å bruke hand og fot (til å forsvare seg)
* Dojang - Treningssal
* Dobok - Treningsdrakt
* Chagi - Spark
* Jirugi - Slag
* Makgi - Blokk
* Hosinsool - Sjølvforsvar
* Kam sa hamnida - Takk
* Hana, doll, sett - Ein, to, tre

## Filosofi
Dei ulike stilane innanfor taekwondo byggar på ulike filosofiske grunnlag.  Felles for desse grunnlaga er at mykje det referar tilbake til dei fem boda til Hwarang. Choi Hong Hi gjev uttrykk for sitt filosofiske grunnlag gjennom dei fem prinsippane for Taekwon-Do.
* *Ye-Ui*, høflegheit
* *Yom-Chi*, ærlegdom
* *In-Nae*, være uthaldande, iherdig
* *Guk-Gi*, sjølvkontroll
* *Beakjul-bool-gul*, ukueleg ånd
Desse prinsippane blir vidare formulert i taekwondo-løftet.
# Eg skal fylgje reglane i Taekwon-Do.
# Eg skal respektere instruktøren og seniorelevane.
# Eg skal aldri misbruke Taekwon-Do.
# Eg skal bli ein forkjempar for fridom og rettferd.
# Eg skal hjelpe til med å byggje ei fredelegare verd.

## Bakgrunnsstoff
* National Taekwon-Do Norway
* Norges Kampsportforbund
* Lær Poomsaer på nettet!
Sid Vicious

**Sid Vicious** (), opphavleg **John Simon Ritchie**, var ein britisk songar og bassgitarist i det verdskjende punkbandet Sex Pistols.

## Diskografi
### Sid Vicious
* *My Way/Something Else/C&#8217;mon Everybody* (1979, 12&#8221;, Barclay, Barclay 740 509)
* *Sid Sings* (1979, LP, Virgin, V2144)
* *Live* (1980, LP, Creative Industry Inc., JSR 21)
* *Vicious Burger* (1980, LP, UD-6535, VD 6336)
* *Love Kills N.Y.C.* (1985, LP, Konexion, KOMA 788020)
* *The Sid Vicious Experience &#8211; Jack Boots and Dirty Looks* (1986, LP, Antler 37)
* *The Idols With Sid Vicious* (1993, CD, Last Call Records, LC22289)
* *Never Mind the Reunion Here&#8217;s Sid Vicious* (1997, CD)
* *Sid Dead Live* (1997, CD, Anagram, PUNK 86)
* *Sid Vicious Sings* (1997, CD)
* *Vicious & Friends* (1998, CD, Dressed To Kill Records, Dress 602)
* *Better (to provoke a reaction than to react to a provocation)* (1999, CD, Almafame, YEAAH6)
* *Probably His Last Ever Interview* (2000, CD, OZIT, OZITCD62)
* *Better* (2001, CD)
* *Vive Le Rock* (2003, 2CD)
* *Too Fast To Live...* (2004, CD)
* *Naked & Ashamed* (7&#8221;, Wonderful Records, WO-73)
* *Sid Live At Max&#8217;s Kansas City* (LP, JSR 21)
* *Sid Vicious* (LP, Innocent Records, JSR 21)
* *Sid Vicious McDonald Bros. Box* (3CD, Sound Solutions, 003)

### Sid and Nancy
* *Love Kills* (1986, LP, MCA, MCG 6011)

### Sid Vicious & Friends
* *(Don&#8217;t You Gimme) No Lip/(I&#8217;m Not Your) Steppin&#8217; Stone* (1989, 7&#8221;, SCRATCH 7)
* *Sid Vicious & Friends* (1998, CD, Cleopatra, #251, ASIN: B0000061AS)

### Sid Vicious/[[Eddie Cochran]]
* *Sid Vicious v&#8217;s Eddie Cochran &#8211; The Battle Of The Rockers* (LP, Jock, LP 6)

### Sid Vicious/[[Elvis Presley]]
* *Cult Heroes* (1993, CD)

### [[Vicious White Kids]]
* *The Vicious White Kids* (1987, LP, Ritchie 1)
* *Vicious White Kids* (2001, CD, Sanctuary, CMRCD372)

### [[Sex Pistols]]

## Filmografi
* *Sex Pistols Number One* (1976, ohj. Derek Jarman)
* *Jubilee* (1978, ohj. Derek Jarman)
* *Will Your Son Turn into Sid Vicious?* (1978)
* *The Great Rock&#8216;n&#8217;Roll Swindle* (1979, ohj. Julien Temple, VHS, Virgin Films)
* *The Punk Rock Movie* (1979, ohj. Don Letts) 
* *Dead On Arrival* (1981, ohj. Lech Kowalski)
* *The Filth And The Fury* (2000, ohj. Julien Temple, VHS/NTSC)

## Bakgrunnsstoff

**Bibliografi**
* Anne Beverley, *The Sid Vicious Family album* (1980, Virgin Books)
* Gerald Cole, *Sid And Nancy* (1986, Methuen) 
* Alex Cox & Abbe Wool, *Sid And Nancy* (1986, Faber and Faber) 
* Keith Bateson and Alan Parker, *Sid&#8217;s Way* (1991, Omnibus Press)
* Tom Stockdale, *Sid Vicious. They Died Too Young* (1995, Parragon)
* Malcolm Butt, *Sid Vicious. Rock&#8216;n&#8217;Roll Star* (1997, Plexus)
* David Dalton, *El Sid* (1998, St. Martin&#8217;s Griffin)
* Sid Vicious, *Too Fast To Live...Too Young to Die* (1999, Retro Publishing)
* Alan Parker, *Vicious. Too Fast To Live...* (2004, Creation Books)
GSK

**GSK** er ei forkorting som kan stå for:

* generell studiekompetanse i Noreg
* legemiddelfirmaet GlaxoSmithKline
Påskeøya

**Påskeøya** (rapanui *Rapa Nui*, spansk *Isla de Pascua*) er ei øy aust i Polynesia i Stillehavet. Ho ligg 3&nbsp;515 km vest for Chile og er under chilensk styre. 

Øya er 163,6 km&sup2; stor og hadde i 2002 eit folketal på 3&nbsp;791. Av desse bur 3&nbsp;304 i hovudstaden Hanga Roa. Påskeøya er mest kjend for dei om lag 400 år gamle store steinstatuane (moai). Øya fekk namnet ho er kjend under i utanforverda etter at ein ekspedisjon leia av Jacob Roggeveen oppdaga henne på påskedagen i 1722.

## Geologi
Påskeøya er ei trekanta vulkanøy og består hovudsakleg av tre sløkkte vulkanar. Den største av dei er Terevaka (507 moh) som dekkjer det meste av øya, medan Poike og Rano Kau utgjer den austlege og sørlege delen.

Påskeøya tilhøyrer ei undersjøisk fjellkjede, Sala y Gómez-ryggen, som reiser seg meir enn 2000 meter over havbotnen. Berggrunnen består av hawaiitt og jernrik basalt.

## Biletgalleri


Flag of Rapa Nui, Chile.svg|Flagget til Påskeøya
Osterinsel Krater-Rano Kao.jpg|Krater på Påskeøya
Easter Island 13.jpg
Ahu Tongariki (15 Moais).JPG|Ahu Tongariki (15 moaiar)
Moai at Rano Raraku (Easter Island).jpg


## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
World Association of Girl Guides and Girl Scouts

**World Association of Girl Guides and Girl Scouts** (oftast forkorta WAGGGS) er ein global organisasjon som støttar jentespeidarforbund i 144 land. Han vart stifta i 1928 og har hovudkvarter i London i England, og er motstykket til World Organization of the Scout Movement (WOSM).

## Bakgrunnsstoff
* 
* Olave Baden-Powell Society
World Organization of the Scout Movement

**World Organization of the Scout Movement** (*Den verdsomspennande speidarorganisasjonen*), oftast forkorta WOSM, er ein global organisasjon som støttar gutespeidarforbund i 153 land. Han har hovudkvarter i Genève i Sveits. WOSM arrangerer kvart fjerde år ein verdsjamboree. Motstykket for jentespeidarar heiter World Association of Girl Guides and Girl Scouts (WAGGGS).

## Merket
WOSM-medlemskapsmerket er eit lilla, sirkelforma merke med ein fransk lilje i midten, omringa av eit sirkelforma tau som er knytt saman med ein båtmannsknop nedst. Fleur-de-lis er eit gamalt symbol, tidlegare brukt av Baden-Powell i British Army og seinare også brukt i speiding. Pilspissen representerer pila mot nord på eit kompass, og skal vise speidarane vegen til teneste og eining. Dei tre punkta på fleur-de-lis-en representerer dei tre punkta i speidarløftet, tene Gud, hjelpe andre og leve etter speidarlova. Dei to femtagga stjernene står for sanning og kunne, og dei ti taggane representerer dei ti punkta i speidarlova. Tauet rundt merket symboliserer verdsomspennande venskap.

## Bakgrunnsstoff
*
Jostein Wilmann

**Jostein Wilmann** () er ein norsk tidlegare proffsyklist frå Viggja i Skaun. Han var arktiv på slutten av 70-talet og først på 80-talet. 

Blant dei største prestasjonane hans finn vi ein andreplass i Rheinland Pfalz i 1975, tredjeplass i Slovakia Rundt i 1976, og fjerdeplass i Rheinland Pfalz same år. I 1978 vann han Austerrike Rundt og Steiermark Rundt. Suksessen heldt fram i 1979 med tredjeplass i Tour de L’avenir utan laghjelp, og han utklassa alle da han vann samanlagt i det tredje forsøket sitt i Rheinland Pfalz. I Frankrike rundt (Tour de France) i 1981 låg han etter åtte etappar på tredjeplass samanlagt, men tapa mykje etter eit stygt fall. Han enda på 14. plass samanlagt etter å ha kjempa seg opp frå 64.plass etter fallet. Dette er den beste samanlagtplassering av ein nordmann nokon gong i Frankrike rundt.

I 1982 kom boka *Mil etter mil &ndash; Jostein Wilmann går i brudd* (ISBN 82-03-10890-3), skriven av Arild Nyquist.

Jostein Wilmann er far til syklisten Frederik Wilmann.
Kebnekaise

**Kebnekaise**, nordsamisk **Giebmegáisi** eller **Giebnegáisi**, er det høgaste fjellet i Sverige og ein del av Dei skandinaviske fjella.

Ei fjellrekke i Kiruna kommune har dei to høgaste fjelltoppane i Sverige, Nord- og Sørtoppen. Sørtoppen er dekt av ein isbre, slik at høgda vert endra etter kor mykje breen smeltar. Dei siste tiåra har breen vorte mindre. Sommaren 2004 var han 2103 moh. Det høgste punktet i Sverige på fast fjell er nordtoppen åt Kebnekaise på 2097 moh. 

## Namngjeving
Det svenske namnet *Kebnekaise* er avleia av *Giebmegájsse* (lulesamisk) eller 
*Giebmegáisi* (nordsamisk), som tyder «grytefjellet». Dette er eit underleg namn, ettersom fjellet slett ikkje liknar ei gryte. Det gjer derimot fjellet Duolbagorni (Tolpagorni) i nærleiken. Namngjevinga kan ganske enkelt ha skuldast ein feil då ein laga det første generalstabskartet over området i 1889. Samar som bur i området hevder at det rette namnet eigentleg er *Basievaare*, «det heilage fjellet».

## Klatring
Den fyrste som klatra opp på Kebnekaise var den franske geografen Charles Rabot (1856-1944). Han klatra opp i samband med ein ekspedisjon og nådde toppen den 22. august 1883. 

Nær fjellet ligg Kebnekaise fjällstation, der det vert organisert toppturar med fjellførar. Sørtoppen kan klatrast av normalt fjellvande folk om dei nyttar den vestre ruta frå fjellstasjonen. Ein noko lengre veg går frå Kungsleden via Singivagge. Den austlege ruta vert nytta av fjellførarane og har enklare klatremoment. Nordtoppen krev spesialkunnskap og -utstyr for ei trygg oppstiging.

## Hendingar
I mars 2012 styrta eit norsk militærfly i vestveggen av fjellet. Alle fem ombord omkom. 

## Kjelder
Hans Wilhelm Blomberg

**Hans Wilhelm Blomberg** () var ein tysk offiser frå Westfalen som var verksam i Noreg under andre verdskrigen.

Blomberg var kommandør i Sipo i Kristiansand i 1940, Tromsø 1940&ndash;1941, Bergen 1941&ndash;1944 og Hamburg 1944&ndash;1945. Han var dr. juris, og hadde tittel SS-Obersturmbannführer og Oberregierungsrat. Han vart arrestert i 1945 og stilt for alliert domstol i Oslo i desember 1945, der han vart dømd til døden 13. desember 1945 som ansvarleg for drap på krigsfangar (seks nordmenn og ein brite) frå MTB 345 i Bergen i 1943.

Han vart avretta på Akershus festning i Oslo 10. januar 1946.
Gerhard Flesch

**Gerhard Friedrich Ernst Flesch** () var ein tysk jurist og Gestapo-leiar som verka i Noreg under andre verdskrigen. Under krigsoppgjeret blei han dømd til døden for krigsbrotsverk og avretta.

Flesch var fødd i Posen. Han blei medlem i nazistpartiet NSDAP i 1933, året før han var ferdig utdanna jurist. I 1936 blei Fleisch utnemnd av Reinhard Heydrich i Gestapo til å følgja med på religiøse grupper i Tyskland. I 1938 deltok han i den tyske innmarsjen i Sudetenland og året etter i annekteringa av Böhmen og Mähren. Han tenestegjorde deretter som rådgjevar for gauleiteren Fritz Sauckel i Thüringen.
Før han kom til Noreg hadde han vore Gestapo-sjef i Erfurt i 1939.

Flesch kom til Noreg som del av den tyske okkupsjonen. Fra april 1940 verka han for Sipo (Sicherheitsdienst) i Bergen og frå 11. oktober 1941 til krigen tok slutt i Trondheim, med verkefelt Midt-Noreg (Nordfjord-Dombås til polarsirkelen). Han rapporterte til Heinrich Fehlis. 

Gerhard Flesch leia kampen mot norsk motstand og leita opp hemmelege radiostasjonar. Han gav ordre om tortur, skyting av utpeikte fangar utan lov og dom, og leia personleg henging av fleire russiske krigsfangar. Falstad fangeleir var mellom ansvarsområda hans, og her innførte Fleisch mellom anna pryl som vanleg disiplinærstraff for jødar.

Han vart dømd til døden for drap og tortur og vart avretta på Kristiansten festning i Trondheim den 28. februar 1948.

## Kjelder
* NorgesLexi

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gerhard Flesch|Gerhard Flesch]]» frå , den 18. juli 2009.*
Erich Hoffmann

**Erich Hoffmann** () var ein tysk Gestapo-tilsett som var i Noreg under andre verdskrigen. som blei avretta etter frigjeringa.

Hoffmann hadde vore knytt til Gestapo i Bergen som sjåfør, seinare *fahrdienstleiter*. Han vart arrestert i Bergen i mai 1945 og stilt for alliert rett i Oslo den 10. desember for drap på krigsfangar (seks nordmenn og ein brite på MTB 345 i Bergen sommaren 1943). 13. desember 1945 vart han dømd til døden ved henging, transportert til Hamelin fengsel i Hamburg, og avretta der 15. mai 1946.
Thai

**Thai** er det offisielle språket i Thailand og blir snakka av thaiar og andre folkegrupper i landet. Det er eit tonalt og analytisk språk som har sitt eige alfabet. 

Språket høyrer til tai-gruppa i språkfamilien tai-kadai, som ein trur kjem frå dei sørlege delane av dagens Kina. Ulike språkforskarar har hevda at dei er i slekt med austroasiatiske, austronesiske eller sinotibetanske språk.

## Thaialfabetet

ก ..... k (hard g) - k

ข ..... kh - k

ฃ ..... kh - k (ikkje lenger brukt)

ค ..... kh - k

ฅ ..... kh - k (ikkje lenger brukt)

ฆ ..... kh - k

ง ..... ng - ng

จ ..... ch (hard j) - t

ฉ ..... ch - /

ช ..... ch - t

ซ ..... s - t

ฌ ..... ch - t

ญ ..... y (j) - n

ฎ ..... d - t

ฏ ..... t - t

ฐ ..... th - t

ฑ ..... th - t

ฒ ..... th - t

ณ ..... n - n

ด ..... d - t

ต ..... t - t

ถ ..... th - t

ท ..... th - t

ธ ..... th - t

น ..... n - n

บ ..... b - p

ป ..... p - p

ผ ..... ph - /

ฝ ..... f - /

พ ..... ph - p

ฟ ..... f - f

ภ ..... ph - p

ม ..... m - m

ย ..... y - y (i)

ร ..... r - n

ล ..... l - n

ว ..... w - w

ศ ..... s - t

ษ ..... s - t

ส ..... s - t

ห ..... h - /

ฬ ..... l - n

อ ..... / - /

ฮ ..... h - /

## Bakgrunnsstoff

* Thaispråket og alfabet

## Kjelder
Werner Seeling

**Werner Seeling** () var ein tysk lege i Luftwaffe, og tenestegjorde i Noreg under andre verdskrigen. Han vart stilt for alliert rett i Oslo 10. desember 1945 for medverknad til drap på krigsfangar (seks nordmenn og ein brite) med MTB345 i Bergen sommaren 1943. Han vart dømd til døden 13. desember 1945, og vart avretta på Akershus 10. januar 1946 saman med Hans Wilhelm Blomberg.
His-bunten

Den hiske bunt er ein bunt av hjartemuskelceller som er spesialiserte elektriske leiarar og som fører elektriske impulsar frå atrioventrikulærknuten til cellene i pumpekammera. Dette får muskelcellene i pumpekammera til å trekkja seg saman.

Desse spesialiserte muskelfibrane i hjartet er oppkalla etter den sveitsiske kardiologen Wilhelm His jr. som oppdaga dei i 1893. Dei er ein viktig del av det elektriske leidningssystemet i hjartet.

Dysfunksjon av den hiske bunt fører til hjarteblokk, vanlegvis går hjarterytmen (pulsen) ned.
Robyn

**Robin Miriam Carlsson**, kjend som **Robyn** (), er ein svensk songar, låtskrivar, musikkprodusent og DJ.

## Utgjevingar
* 1995 – *Robyn is Here*
* 1997 – *Robyn is Here (US Version)*
* 1999 – *My Truth*
* 2002 – *Don't Stop the Music*
* 2005 – *Robyn*
* 2010: *Body Talk Pt.1*
* 2010: *Body Talk Pt.2*
* 2010: *Body Talk*
* 2014: *Do it Again* (med Röyksopp)
* 2018: *Honey*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* International Fan Site
* International Forum
Soyabønne

**Soyabønne** (*Glycine max*) er ein 30—60 cm høg plante av erteblomfamilien med små og tettsittande belger med 2—5 frø i kvar. Soyabønna er ein gammal kulturplante frå Aust-Asia som no blir dyrka i tropiske og subtropiske område over heile verda. Frøa er næringsrike og inneheld om lag 40&nbsp;% protein og 18 % feitt.

Soyabønner blir brukt som dyrefôr og som næringsmiddel, i form av mjøl, planteolje, mosa og fermentert. Tradisjonelle matrettar laga med soya er mellom anna soyasaus, soyamjølk, tofu og edamame. Nyare produkt er teksturert soyaprotein, som kan brukast som kjøterstatting, og ulike former for mjøl, som kan brukast til baking eller som mjølkeerstatting.

Ein bruker også soyaprodukt til ei rekkje andre føremål, som smøreolje, rustfjerningsmiddel, målingsprodukt og i bilindustrien.

Det blir dyrka rundt 240 millionar tonn soyabønner i verda i dag (2012). Dei største soyaprodusentane i verda er USA og Brasil; deretter følgjer Argentina, Kina og India.
Over 50 prosent av produksjonen bruker genmodifiserte plantar (GMO). 

## Galleri

File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Kjelder

*«Soyabønne» (20. desember 2013), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 9. september 2014.
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Soybean|Soybean]]» frå ,  den 9. september 2014.*  

## Bakgrunnsstoff
Transkripsjon i lingvistikk

**Transkripsjon** (frå latin *[[trans-]]*, kryssa, og *scribere*, skrive) er det å overføre meining til skrift. Ein kan til dømes transkribera tale til skrift og tekst frå eit alfabet til eit anna.
Orre gamle kyrkje

**Orre gamle kyrkje** er ei kyrkje på Orre i Klepp kommune på Jæren. Den eldste delen av kyrkja skal vera bygd kring midt på 1200-talet. Kyrkja ligg ikkje langt frå havet, og Orrestranda ved Nordsjøen. Truleg stod sjøen høgare i mellomalderen, slik at båtar kunne leggja til heilt innmed kyrkja. Orre gamle kyrkje var soknekyrkje for Orre sokn fram til 1950, då Orre kyrkje på Pollestad (Orre sentrum) vart bygd.

Det pågår for tida (i 2009) restaurering av kyrkja, og ho er difor stengd.

## Kjelder
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Hein Steinskog: «Orre gamle kirke 750 år 29.05.2003» på nettstaden til Klepp kyrkjelege fellesråd 
* Asbjørn Jakobsen: «Orre gamle kyrkje» på nettstaden til Klepp kyrkjelege fellesråd 
* Fornminner.no om Orre gamle kyrkje 
* DIS Norge om Orre gamle kyrkje 
* Eldre fotografi av Orre gamle kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
*
John Maclean

**John Maclean** () var ein skotsk sosialist og sjølvstendeforkjempar. Han vart fødd i Glasgow i Skottland, i ein familie av høglandsopphav frå øya Mull. Maclean vart skulelærar, og tok så ein mastergrad ved universitetet i Glasgow. Han blir sedd på som ein av dei leiande figurane i skotsk sosialisme.

## Politikk
Maclean vart overtydd marxist, og han slutta seg til *Social Democratic Federation* SDF, som sidan skipa *British Socialist Party* BSP. Han arbeidde mellom anna ilag med vennen James Maxton mot første verdskrigen, ein krig han såg som ein imperialistisk krig som sette arbeidarar opp mot kvarandre.

Den politiske aktiviteten hans gjorde at styresmaktene vart merksame på han, og i 1915 vart han sparka frå lærarjobben. Derfor vart han heiltids forelesar og organisator for glasgow-arbeidarane. Seinare kom han til å skipe *Scottish Labour College*. I 1916 vart han òg fengsla for antikrigsarbeidet sitt. Dette var den første av fleire fengslingar han vart utsett for på grunn av meiningane sine.

Da Det britiske kommunistpartiet CPGB vart skipa i 1920, var BSP den største av dei konstituerande organisasjonane. Men Maclean vart snart framandgjord frå kommunistpartiet, og han gjekk inn i *Socialist Labour Party* SLP same året. Dette var fordi han var i ferd med å utvikle ei tru på at dei skotske arbeidarane raskare kunne gå i ei meir radikal retning enn dei engelske og valisiske, og SLP var i hovudsak eit skotsk parti i røynda.

Maclean vart enda meir nasjonalistisk i tankegangen, og da det synte seg at SLP ikkje ville gå inn for sjølvstende, skipa han i 1923 *Scottish Workers Republican Party* SWRP, som kombinerte radikal sosialisme med tru på fullt skotsk sjølvstende. Partiet var sterkt påverka av tenkinga til den irske sosialisten James Connolly, som vart avretta etter Påskeopprøret i 1916.

## Ettermæle
Da Maclean døydde seinare same året som partiet hans vart skipa, berre 44 år gammal, med ei helse nedbroten av fleire fengselsopphald, stod tusenvis av menneske langs gatene i Glasgow for å vise han siste æra. Slik hadde ryet hans auka før han døydde.

Han etterlét seg ei arv som både arbeidarrørsla og sjølvstenderørsla i Skottland har hevda å halde levande, noko som er mesta eineståande. Det nye Scottish Socialist Party SSP (skipa 1998) hevdar dei no fører Maclean-tradisjonen vidare. Det gjeld særleg SSP-fraksjonen *Scottish Republican Socialist Movement* SRSM.

## Bakgrunnsstoff
* Du kan mellom anna lese meir om John Maclean hos SRSM
Fredens bolig

**Fredens bolig** er eit parkområde på Stølen i Bergen og ligg rett nord for Krohnengen skule. Namnet skriv seg frå «assistenskyrkjegarden» for Korskyrkjesoknet i Bergen som vart opparbeidd i 1809. Svenske krigsfangar vart sende frå Austlandet for å vere med på opparbeidinga av kyrkjegarden, som hadde plass til 2200 graver. Kyrkjegarden var i bruk til 1928, og vart formelt nedlagd som gravplass i 1968.
Flatøy

:*Sjå òg [[Flatøy (omdirigering)]], [[Flatøya]] og [[Flatøyna]]*
**Flatøy** (eller **Flatøyni**) er ei øy på 2 kvadratkilometer i Alver kommune i Vestland. Øya er no eit trafikk-knutepunkt med bruer over Hagelsundet (250 m) til Knarvik, Nordhordlandsbrua (1610&nbsp;m) over Salhusfjorden til Bergen, og Krosnessundet bru (391 m) til Holsnøy. 

På øya driv Frank Mohn Flatøy AS sin olje- og gassdivisjon, med produksjon av pumper. Flatøy flystasjon vart oppretta i 1917 som base for militære sjøfly, og frå 1920 var den base for Det Norske Luftfartsrederi AS, som dreiv ruteflyging Bergen&ndash;Haugesund&ndash;Stavanger. Etter krigen brukte Thor Solbergs flyselskap basen i nokre år. På den nordvestlege delen av øya låg fortet Håøy. I 1937 vart Flatøy skule opna.

**Folketalsutvikling:**

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Kart på WikiMapia
Nordhordlandsbrua

**Nordhordlandsbrua**, som vart opna 22. september 1994, går over Salhusfjorden frå Klauvaneset ved Salhus til Flatøy og har ei samla lengde på 1614 meter. Nordhordlandsbrua er ein del av Europaveg 39.

Brua er sett saman av ulike konstruksjonar. Sjølve bruspennet over skipsleia er 172 meter langt og heng frå eit tårn på 99 meter, og går over i ei flytebru på 1246 meter — verdas lengste flytebru utan forankring på sidene. Brua avløyste ferjesambandet Knarvik–Steinestø, som var det mest trafikkerte i landet. Nordhordlandsbrua er i hovudsak bompengefinansiert. Då brua blei nedbetalt i november 2005, hadde bilistane i løpet av 11 år betalt i alt 1372 millionar kroner. 31. desember 2005 blei innkrevjinga av bompengar avslutta.

I juni 2005 passerte det i snitt vel 11&nbsp;000 køyretøy kvart døgn.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

* Pdf-brosjyre om Nordhordlandsbrua
Meteorologi

**Meteorologi** (samansett av gresk *meteoros*, 'i luft', og *logos*, 'lære') er vitskapen om atmosfæren.

Meteorologien legg vekt på dei nedste 100 km av atmosfæren. Meteorologane prøver å forstå og beskrive dei fysiske og kjemiske prosessane som går føre seg her. Meteorologi vert difor ofte kalla læra om vêret.

Det er vanleg å dele faget inn i kjemisk meteorologi, fysisk meteorologi og dynamisk meteorologi.

Faget grensar oppover til ionisfærisk fysikk og nedover til oseanografi, hydrologi og fysikken til den faste jorda.

## Kjende meteorologar
* Lewis Fry Richardson
* Vilhelm Bjerknes
* Jacob Bjerknes
* Carl-Gustaf Rossby
* Tor Bergeron
* Edward Lorenz

## Bakgrunnsstoff
* Institutt for geofag, UiO
* Geofysisk Institutt, UiB
* Meteorologisk institutt
Mannheller

**Mannheller** er ei ferjekai 6 km austanfor Kaupanger i Sogndal kommune. Kaia ligg inst i Sognefjorden, mellom armane Lærdalsfjorden, Årdalsfjorden og Lustrafjorden, og er betent av sambandet Mannheller-Fodnes. Anlegget opna i 1995 som del av nye Riksveg 5 mellom Kaupanger og Lærdalsøyri, med ny tunnel Amlatunnelen mellom Mannheller og Kaupanger, og Fodnestunnelen mellom Aspvikane ved Fodnes og Lærdalsøyri.

Ferjekaia har ein fjellhall med kapasitet til hundre bilar som indre del av oppstillingsplassen, med eit spenn på 22 meter. I tillegg har anlegget andre fasilitetar som 4 toalett og eit venterom.

Amlatunnelen splittar opp i to ulike tunnelarmar 350 m frå Mannheller, der trafikken mot Mannheller går til oppstillingsplassen i fjellhallen. Samstundes vert trafikken frå ferjene leia rett inn i ein tofelts tunnelarm for feltfletting og kryssing av av det motgåande tunnelløpet før tunnelarmane samlast att 500 m lenger inn. Denne armen er lengre då han går inne i fjellet parallelt med oppstillingsplassen på ferjekaia. Anlegget har òg eit gjennomkøyringsfelt ved oppstillingsplassen med tilkomst til tunnelarmen frå Mannheller, og ei rundkøyring ytst på kaia som tillèt køyretøy å snu attmed ferja.

## Bakgrunnsstoff
* Kristin Ese: «Stamvegen - riksveg 5 - mellom Lærdal og Sogndal» på nettstaden til Fylkesarkivet i Vestland
Skycar

**Moller Skycar** er ein såkalla personleg VTOL (Vertical Take-Off and Landing). Det vil seie ein flymaskin som skal brukast av privatpersonar. Han vert utvikla av Paul Moller, Professor Emeritus ved UC Davis. Professor Moller har arbeidd med å utvikle ein VTOL til personleg bruk i nesten 40, og i 2003 vart han belønna, då hans Skycar M400 for klarte å gjennomføre ein testflyging. No arbeider professor Moller med å redusere kostnader og problem med M400 såpass at han kan seljast kommersielt.

Målet er at M400 skal vere eit firemanns transportmiddel som kan brukast og køyrast av kven som helst, omtrent som ein vanleg bil. Skilnaden ligg i at Skycar, i motsetning til ein vanleg bil, er ein flymaskin. For at einkvan skal kunne bruke Skycar, må mykje av styringa vere overlate til ein sentral for flyrafikk og til ein autopilot i maskinen, som tek seg av storparten av flyinga. Det einaste sjåføren må gjere er å fortelje maskinen kor han skal og kor fort han skal køyre, så vil maskinen gjere resten.

Maskinen nyttar 8 Wankelmotorer for fram- og oppdrift, som gir ein marsjfart på ca. 450 km/t. Wankelmotorer er ikkje dyre, noko som gjer at det vil vere mogeleg å få prisen på ein M400 ned på same nivå som ein vanleg bil. Likevel reknar Moller med at dei fyrste modellane vil koste oppimot 1 million US Dollar.

I følgje Professor Moller, vil den fyrste kommersielle typen Skycar vere like stor som ein vanleg bil, slik at han får plass i ein garasje, bruke om lag like mykje bensin som ein stor bil, ha fallskjerm for heile maskinen og kunne køyre korte avstander på vanleg veg, for å kunne komme seg til spesielle flyplassar (i teorien er desse berre nødvendige for tryggleiken, maskinen kan ta av kor som helst, i og med at han tek av vertikalt).

Skycaren sine to største minus ville vere et høgt konsum av drivstoff og mykje støy. Sjølv om konsumet per kilometer ville vere det same, så ville Skycar verte brukt til lengre reiser, som reiser over havet og til uframkommelege plassar. Difor vil han nok bruke meir drivstoff. Sidan Skycar går på tradisjonell bensin vil forurensinga vere betrakteleg.
Lyden vil nok gjere at Skycar ikkje i fyrste omgang vil verte brukt i storbyar eller tett folkesette område. Men Skycar sine eigenskapar: at han er raask, kan lande neste nkor som helst og kan frakte fire personar, vil gjere at han i fyrste rekke vil vere nyttig i politi- kyst/grensevakt- og brannslukkingsarbeid, samt i ambulanse- og letemannskapsarbeid.

Grunna veldig lang utviklingstid (nesten 40 år) har det vore ein del skepsis om korvidt Skycar nokonsinne vil vere kommersielt nok. Somme har hevda at "Moller Skycar" aldri vil komme seg i lufta i stor stil, og somme har til og med hevda at Professor Moller med vilje er for optimistisk, for å få investorar til å investere i noko som aldri vil kunne gi forteneste.
Rosefamilien

**Rosefamilien** (*Rosaceae*) er ein plantefamilie i ordenen *[[Rosales]]*. Han omfattar over 2000 artar fordelt på 100 planteslekter. Det er òg vanleg å dela han i 4 underfamiliar. 

Artane i rosefamilien gjev oss blant anna eple, pærer, kirsebær, moreller, plommer, bringebær, jordbær, nyper og moltar. Familien er svært utbreidd i Noreg med over 100 artar.

## Skildring

Plantane i rosefamilien er tofrøblada og frikrona, ofte fleirårige. Blada er spreidde og fjør- eller handnerva. Dei har ofte òg akselblad nede på bladstilken.

Blomane er som regel tokjønna og gjerne regelmessige femtalblomar. Reinrose er eit unntak med åttetalblomar, det same gjeld tepperot og marikåpe som har firetallsblomster. 

Fruktene kan vera ei nøtt, ei steinfrukt eller ein kapsel. Mange av plantane får òg falske frukter ved at fruktbotnen skapar ei slags frukt. Dette gjeld til dømes jordbær, der dei eigentlege fruktene sit utanpå bæret, og nyper, der dei ligg inni nypa.

## Underfamiliar med kjende slekter

;**[[Roseslekta]]** (*Rosoideæ*)
* Humleblom (*Geum*)
* Jordbær (*Fragaria*)
* Marikåper (*Alchemilla*)
* Mjødurt (*Filipendula*)
* Mure (*Potentilla*)
* Rose (*Rosa*)
* *[[Rubus]]*, til dømes bringebær
* *[[Sanguisorba]]*, til dømes pimpernell
;Epleslekta (kjernefruktslekta) (*Maloideae*)
* Eple (*Malus*)
* Hagtorn (*Crataegus*)
* Kvede (*Cydonia*)
* Mispel (*Cotoneaster*)
* Pære (*Pyrus*)
* Rogn (*Sorbus*)
* *[[Amelanchier]]*, til dømes søtmispel
* *[[Eriobotrya]]*, til dømes japansk mispel
;**[[Steinfruktslekta]]** (*Amygdaloideæ*)
* Steinfrukt (*Prunus*)
;**[[Spireaslekta]]** (*Spiraeoideæ*)
* Spirea (*Spiraea*)
;**Slekt uklar**
* Reinrose (*Dryas*)

## Bakgrunnsstoff
Shorthandel

**Shorthandel** eller **shorting** er det å selje eit verdipapir (for eksempel ein aksje) før ein kjøper det. På den måten er det mogleg å tene pengar på kursnedgang. Dette er ein strategi som mellom andre hedgefond nyttar seg av.

For at det skal vera mogleg å selje eit verdipapir ein ikkje har, må ein leige det frå nokon som tenkjer å sitje langsiktig med det. Ein betaler utleigaren ein sum for dette. Etter at verdipapiret er kjøpt tilbake, helst til ein lågare kurs, kan leigeforholdet opphøyre, og ein kan innkassere ein eventuell gevinst.

Shorting er risikofylt. Vinnarpotensialet er avgrensa sidan kursen ikkje kan gå lenger ned enn til null, mens tapspotensialet er uavgrensa sidan det i teorien ikkje er noka øvre grense for kursen på verdipapiret.

Ein person som har selt eit verdipapir han ikkje eig og ventar på å kjøpe det tilbake, seier ein at «sit short».
Aung San

**Aung San** () var ein burmesisk general, nasjonalist og frigjeringshelt. Han var far til nobelprisvinnaren Aung San Suu Kyi.

## Biografi
Aung San vart fødd i Natmauk midt i Britisk Burma (seinare Myanmar). Han er kjend som den mest populære nasjonalistlederen i Myanmar, og hadde ein stor del av æra for at landet oppnådde sjølvstende frå britane i 1948. Før andre verdskrigen var han overbevist antibritisk, og han allierte seg med japanarane under krigen, men skifta side for å kunne leie burmesarane til sjølvstyre.

Fleire familiemedlemmer hadde gjort seg gjeldande innanfor nasjonalistrørsla sidan britane annekterte Burma i 1886, og sjølv vart han sekretær i studentrådet på Rangoon University og leidde saman med U Nu studentstreiken der i 1936. Etter at Burma vart skild frå India i 1937 og han sjølv avslutta utdanninga i 1938, arbeidde han for den nasjonalistiske organisasjonen Dobama Asi-ayone («We-Burmans Association»), og vart generalsekretær i 1939.

Medan han i 1940 søkte stønad frå utanlandsk hald for frigjeringskampen, vart han kontakta i Kina av japanarane. Dei hjelpte han å opprette ein burmesisk militærstyrke som skulle hjelpe dei med å invadere Burma i 1942. Hæren, Burma Independence Army, voks seg større enn japanarane hadde rekna med, og hadde ein tendens til å ta over kontrollen i dei okkuperte områda.

Som forsvarsminister i marionetteregjeringa til Ba Maw begynte Aung San etter kvart å tvile på lovnadene frå Japan om burmesisk sjølvstende, sjølv om dei uventa skulla vinne krigen. Han var misnøgd med måten dei handsama burmesiske styrkar på. Difor vendte han seg i mars 1945 til britane.

Etter at Japan overgav seg i august 1945, prøvde britane å inkorporere Aung San sine styrkar i den britiske hæren, men han heldt toppleiarane tilbake og forma «the People’s Volunteer Organization». Under dekke av å vere ein veteranorganisasjon som jobba for sosial stønad, opererte dei som ein privat politisk hær skapt til å erstatte BNA i kampen for sjølvstende.

I 1944 brukte Aung San undergrunnsnasjonalistrørsla the «Anti-Fascist People’s Freedom League» (AFPFL), som han sjølv hadde vore med på å starte, for å bli leiar for det utøvande rådet i Burma i 1946. Han var i praksis statsminister, men var underlagt veto frå den britiske guvernøren. Etter å ha konferert med den britiske statsministeren Clement Attlee i London, annonserte han den 27. januar 1947 avtala som garanterte Burma full fridom innan eitt år. I valet på lovgivande forsamling i april 1947, vann AFPFL 196 av 202 plassar. Trass i at kommunistane skulda han for å vere ei «forlenga hand for britisk imperialisme», kom han opp med resolusjonen for burmesisk sjølvstende utanfor the British Commonwealth.

Den 19. juli 1947 vart statsminister Aung San og seks kollegaer, mellom anna bror hans, skotne i regjeringslokala i Rangoon medan rådet hadde møte. Ein politisk rival, U Saw, vart seinare avretta for å ha teke del i drapa.
Clement Attlee

**Clement Attlee** () var statsminister i Storbritannia frå 1945 til 1951. Trass i sin naturlege blygskap og den lakoniske talestilen hans, vann han ein jordskredsiger over Winston Churchill ved valet i 1945, rett etter at Churchill hadde leidd landet gjennom andre verdskrigen. Han var den første statsministeren frå Det britiske arbeidarpartiet *Labour Party* som fekk sitje ein heil parlamentsperiode, og den første som hadde fleirtal i nasjonalforsamlinga. Den regjeringa han leidde nasjonaliserte viktige industriar og tenester, og skapte ein britisk velferdsstat som i hovudsak vart godtatt av alle dei fremste partia i landet fram til Margaret Thatcher vart statsminister.

Attlee vart fødd i Putney i London i ein middelklassefamilie, og utdanna jurist ved University College i Oxford. Han vart sosialist etter å ha arbeidd mellom slumbarn i aust-London. Men han *lika* ikkje velgjerdsarbeid blant dei fattige, han ville avskaffe fattigdomen. Han slutta seg til Independent Labour Party i 1908.

Attlee deltok i første verdskrigen, vart alvorleg såra og vart til slutt major. Han vart vald til ordførar i London-bydelen Stepney i 1919 og parlamentsmedlem for området i 1922.

Attlee var med i dei to første Labour-regjeringane, som statssekretær i forsvarsdepartementet i 1924, så som «kanslar for hertugdømmet Lancaster», det vil seie statsråd utan portefølje og sidan sjef for postvesenet frå 1929 til 1933. Han vart nestleiar i partiet medan George Lansbury var leiar på 1930-talet.

Attlee og Labour var mot den ettergivande appeasementpolitikken som dei konservative regjeringane førte overfor dei fascistiske diktatura til Mussolini og Hitler. Da Lansbury gjekk av som leiar i 1935, vart Attlee interimleiar til etter valet same året, da han vart vald til leiar i leiarskapsstriden etter valet. Han var leiar i partiet til 1955, til dags dato den lengste perioden nokon partileiar har sete.

I samlingsregjeringa under krigen spelte Attlee hovudrolla attmed Churchill, som visestatsminister og leiar for den sivile sida av krigspolitikken. Stor-sigeren i 1945-valet gjorde han til statsminister, og partiet hadde klare mål, blant anna nasjonalisering av viktige tenester og langdistansetransporten, og skapinga av den moderne velferdsstaten. India vart sjølvstendig, og britane trekte seg ut av Palestina. Attlee sin helseminister Aneurin Bevan kjempa mot det mektige lege-etablissementet, og skapte National Health Service, som enno består.

Labour heldt fram ved makta etter valet i 1950, men no med sterkt redusert parlamentsfleirtal. Dette kom ikkje på grunn av tilsvarande tilbakegang i talet på veljarar, men på grunn av tilfeldigheitene i den britiske valordninga med fleirtalsval i einmannskrinsar og at dei konservative hadde tatt ein del veljarar frå Det liberale partiet. I 1951 tapte Labour likevel fleirtalet, og Attlee leidde partiet i opposisjon til 1955, da han trekte seg tilbake frå underhuset og vart utnemnd til Lord. Han døydde i 1967.
Albumin

**Albumin** er det vanlegaste proteinet i blodet. Den viktigaste oppgåva til albumin er å halda oppe det kolloidosmotiske trykket, det vil seia at blodet skal innehalda nok protein til å halda væske på plass i blodbanen og ikkje lata ho diffundera ut i omgjevande kroppsvev. Måling av albumin er ein biokjemisk analyse som fortel oss om næringsstoda til kroppen. Ved mangel på næring og for lite albumin i blodet, lek væske ut or blodbanen og over i tarmane og andre organ i magen, t.d. levra. Dette er årsaka til at born under hunger har oppsvulma magar. Ein annan viktig funksjon til albumin er å binda til seg og transportera ulike emne i blodet, t.d. næringsstoff og medikament.

Stoffet står på dopinglista til antidoping-byråa WADA og Antidoping Norge.

## Sjå òg
* Serumalbumin
** Humant serumalbumin
** Bovint serumalbumin

## Bakgrunnsstoff
Den transsibirske jarnvegen

**Den transsibiriske jarnvegen** (russisk Транссибирская магистраль, Транссиб, eller Transsibirskaja magistral', Transsib) er ein jarnveg som vart offisielt opna den 1. januar 1905. Den siste delen nordom Kina vart trass i dette fyrst ferdig i 1916. Jarnvegen går tvers over Russland frå Moskva i vest gjennom Sibir til Vladivostok i aust. Turen mellom Moskva og Vladivostok tek kring 9 dagar. 

Moskva, Nizjnij Novgorod, Kirov, Jekaterinburg, Omsk, Tomsk, Khabarovsk og Vladivostok ligg langs Den transsibiriske jarnvegen. I Ulan-Ude fortset Den transmongolske jernbanen.

## Biletgalleri

Image:Trans siberian railroad large.png|Kart over den transsibirske jarnvegen
Image:Prokudin-Gorskii-23.jpg|Basjkirsk sporskiftemann, kring 1910 Foto:&nbsp;S.M. Prokudin-Gorski
Image:Prokudin-Gorskii-26.jpg|Lokomotiv mellom Perm og Jekaterinburg, kring 1910 Foto:&nbsp;S.M. Prokudin-Gorski
Image:Prokudin-Gorskii-25.jpg|Metallbru i Sibir, kring 1910 Foto:&nbsp;S.M. Prokudin-Gorski
Image:Simskaia train station.jpg|Simskaja Stasjon ved Samara, kring 1910 Foto:&nbsp;Sergej Prokudin-Gorskij
Image:TransSiberianRailwayAtKm9288.jpg|9288 kilometer- markering
Image:Poezd-transsib.jpg|Vestsida av Khilok stasjon, i Tsjita oblast. Foto frå 1903
Image:069 Пассажирское здание на ст Ачинск (cropped).jpg|Togstasjon i Atsjinsk, 1899


## Bakgrunnsstoff
William Gallacher

**William Gallacher** (), kjend som **Willie Gallacher**, var ein fagforeiningsleiar og kommunist fødd i Paisley i Skottland. Han var ein framståande person på venstresida i Clydeside-området (i og ved Glasgow), saman med mellom andre James Maxton og John Maclean. 

Etter grunnskulen arbeidde Gallacher i industrien. 

Gallacher var imot britisk deltaking i første verdskrigen og vart leiar for *Arbeidarkomiteen i Clyde*, som kjempa mot ei lov som innskrenka organisasjonsfridomen. I 1916 vart avisa til Arbeidarkomiteen straffeforfølgd for ein artikkel med kritikk av krigen, og Gallacher var ein av dei som vart fengsla.

Etter krigen var Gallacher aktiv i striden for betre kår for arbeidarane. Den daverande regjeringa frå Det liberale partiet meinte streiken i Glasgow i januar 1919 var starten på eit bolsjevikisk opprør, og sende soldatar og stridsvognar frå den britiske hæren til gatene i Glasgow for å kontrollere situasjonen. Fagforeiningleiarane vart arresterte og klaga for å lage til opprørske folkemassar. Gallacher var igjen mellom dei som vart fengsla. 

Sidan slutta Gallacher seg til Det britiske kommunistpartiet CPGB og prøvde fleire gonger å bli vald som parlamentsmedlem, noko som lukkast i 1935. 

Frå 1936 arbeidde Gallacher saman med slike venstreorienterte medlemmer av Det britiske arbeidarpartiet *Labour Party* som Stafford Cripps og Aneurin Bevan for at Storbritannia måtte gi militær hjelp til den spanske folkefrontregjeringa som kjempa mot Franco og fascismen i den spanske borgarkrigen. Men den konservative regjeringa nekta dette, og følgde ein såkalla ikkje-innblandingspolitikk sjølv om Mussolini og Hitler gav openberr og omfattande militær støtte til Franco. 

Gallacher tapte parlamentsplassen sin ved valet i 1950, men heldt fram i politikken, og var president i kommunistpartiet mellom 1956 og 1963. Han døydde 12. august 1965.
Rumailafeltet

**Rumaila** er eit oljefelt sør i Irak. Noko av feltet går over grensa til Kuwait. Usemje knytt til rettane til feltet var ein av grunnane til Irak sin invasjon av Kuwait i 1990. 

Etter at krigen mellom Iran og Irak frå 1980 til 1988 var over, skulda Irak Kuwait for juksing med kvotar for oljeproduksjon fastsett av OPEC. Kuwait vart skulda for å utvinna petroleum som retteleg høyrde til Irak. Irak invaderte Kuwait den 2. august 1990, og starta dermed krigen.

Då Irak måtte trekkja seg ut av Kuwait att, etter at styrkar frå særleg USA vart sett inn i krigen, sette irakarane fyr på mange oljefelt i Kuwait.
Fosendialekt

**Fosendialekt** er den undergruppa av uttrøndske dialektar som blir snakka i det meste av landskapet Fosen. Karakteristiske drag ved fosendialekten inkluderer tiljamning (ei vækka, ein næva), a-ending i bunden form av svake hokjønnsord (bøtta, høtta); tjukk l av historisk *l* og *rð*; mykje apokope i ord med lang rotstaving; og, særleg i yngre mål, meir eller mindre fullt tap av dativ.
Fosenregionen

**Fosenregionen** eller **regionen Fosen** er ein norsk region på Fosenhalvøya. Regionen omfattar dei fire kommunane Osen, Indre Fosen, Ørland og Åfjord. 

## Sjå òg
* Fosen
* Innherad
* Fosenhalvøya
* Regionar i Trøndelag

## Bakgrunnsstoff
* Fosenportalen &mdash; ein felles internettportal for dei åtte kommunane i Fosenregionen driven av Fosen regionråd
Fosen (fleirtyding)

Stadnamnet **Fosen** eller **Fosna** blir bruka fleire stader i Noreg:

* Øya **[[Storfosna]]** er ei øy i Ørland kommune.
* **[[Fosna på Hitra]]** er ein holme i Dolmsundet i Hitra kommune i Sør-Trøndelag fylke.
* **[[Fosna]]** er eit eldre namn på Kristiansund.
* Landskapet **[[Fosen]]** har sin historiske bakgrunn i Fosens fogderi og omfattar dei elleve ytre kystkommunane på båe sidene av Trondheimsfjorden i Sør-Trøndelag fylke.
* **[[Fosenhalvøya]]** er ei halvøy på nordsida av Trondheimsfjorden.
* **[[Fosenregionen]]** er ein interkommunal region som omfattar dei åtte kommunane i Sør-Trøndelag og Nord-Trøndelag fylke som ligg heilt eller hovudsakleg på Fosenhalvøya.
* **[[Fosen i Karmøy]]** er ei øy i Karmøy kommune på Haugalandet i Rogaland fylke.
* **[[garden Fosen i Karmøy]]** er ein gard på øya Fosen i Karmøy på Haugalandet i Rogaland fylke.
George Galloway

**George Galloway** (fødd 16. august 1954) er ein britisk sosialistisk politikar kjend for klar tale og venstreradikale synspunkt. Han er no (2005) parlamentsmedlem (MP) frå det nye venstrepartiet Respect for valkrinsen Bethnal Green and Bow i London. Han var tidlegare underhusrepresentant frå Det britiske arbeidarpartiet *Labour* for valkrinsar i Glasgow, men vart ekskludert frå Labour i 2003 for, mellom anna, å ha oppmoda britiske soldatar til ikkje å adlyda "ulovlege ordrar" i samband med invasjonen av Irak. I 2004 stod han i brodden for skipinga av Respect, som består av krigsmotstandarar og fleire venstregrupper, mellom anna det trotskistiske *Socialist Workers Party*. 

Galloway vart fødd i Dundee i Skottland. Han har hatt ulike jobbar, og frå 1977 har han vore aktiv i politikken. I 1980 vart han leiar for Labour i Skottland, berre 26 år gammal. I 1987 vann Galloway valkrinsen Glasgow Hillhead og vart MP. Ved vala i 1997 og 2001 var han kandidat i krinsen Glasgow Kelvin, og vann stort. I 2005 hadde denne valkrinsen forsvunne som resultat av omlegging av valkrinsane i Skottland, så Galloway valde å stille i Bethnal Green and Bow i staden. I mellomtida hadde han vorte ekskludert frå Labour. 

I 2004 erklærte Galloway at han ville arbeide saman med mellom andre det trotskistiske Socialist Workers Party i ein ny organisasjon kalla Respect. I valet til EU-parlamentet dette året stilte han for Respect i London, men kom ikkje inn. Til parlamentsvalet i 2005 stilte han så for Respect i den nemnde valkrinsen, mot sitjande MP frå Labour, Oona King, og vann. 

Galloway har ry som venstreradikal og går inn for sosial utjamning, meir offentleg velferd og nasjonalisering av nøkkelindustriar. Han er imot skotsk sjølvstende. Han er praktiserande katolikk, og personleg imot abort, men respekterer Respect sitt standpunkt for sjølvvald abort. Han støttar palestinarane i konflikten med Israel, og er ein sterk motstandar av Tony Blair og at britiske styrkar er til stades av Irak.