open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Domestisering

**Domestisering** (lat. *domesticus*, 'som gjeld huset') eller temjing viser til overgangen for ville dyr og plantar til å bli husdyr og kulturplantar. Menneske har domestisert ulike artar sidan steinalderen, og prøver stadig å domestisera nye.

Ofte vil både mennesket og den domestiserte arten ha utbytta av prosessen. Mennesket bruker arten til nytte, hygge eller pynt, medan arten får hjelp til å overleva og spreia genene sine. Artar som har vore domestiserte i fleire generasjonar går gjennom eit selektivt utval, ei form for evolusjon, som gjer dei ulike ville artsfrendar, til dømes når det gjeld oppførsel, formeiring, vekst og utsjånad. Samstundes er det mogleg at naturleg utval har bidrege til å gjera nokre medlemmer av ein art lettare å domestisera.

### Historie

Hunden var truleg den første dyrearten som blei domestisert, og spreidde seg til nesten alle menneskesamfunn. Ein reknar med at tamhunden skilde lag frå ulven for minst 15&nbsp;000 år sidan, kanskje mange tusen år før. Ein ser for seg at han kan ha blitt domestisert gjennom at ulvevalpar blei oppfostra av menneske og dermed sosialiserte, eller ved at flokkar av ulvar blei gradvis meir vane til menneske og tok til å halda seg nær dei for å få matrestar. Dei kan deretter ha blitt nærare knytte til menneske ved å delta i jakt, som vakthund, trekkhund, kanskje også som kjøt- og pelsprodusent.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Domestisering|Domestisering]]» frå , og «[[:en:Domestication|Domestication]]» frå  den 28. januar 2010.*
** * oppgav desse kjeldene:*
* John Pickrell. (2004). Oldest Known Pet Cat? 9,500-Year-Old Burial Found on Cyprus. National Geographic News, online. Besøkt 28. juni 2009
* Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener og Stephen J. O'Brien. (2009). The Evolution of House Cats. Scientific American (online). Besøkt 28. juni 2009
* Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L. The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression. Lagt til 2. okt. 2007
* Troy CS, MacHugh DE, Bailey JF, Magee DA, Loftus RT, Cunningham P, Chamberlain AT, Sykes BC, Bradley DG, 2001. Genetic evidence for Near-Eastern origins of European cattle. Nature. 410:1088-1091.


## Bakgrunnsstoff
* Why study domestication?
Geografisk mil

**Geografisk mil**  er ei utgått lengdeeining brukt i Skandinavia og Tyskland,  og av den danske astronomen Ole Rømer definert som  1&frasl;15  av ei  ekvatorgrad,  eller 7421,43  m.  Da meterkonvensjonen vart innført i Noreg i  1875,  vart  det fastsett at den geografiske mila skulle reknast til 7421 m.  Samstundes vart det fastsett at ei sjømil skulle reknast lik ei geografisk mil.  
Denne geografiske mila er følgjeleg vel fire gonger så lang som ei engelsk Geographical mile.  Den geografiske mila  gjekk ut or bruk i Noreg i 1929, då den nautiske mila (lik ca 1852 m) vart innført.
Geographical mile

**[[Geographical mile]]** er ei engelsk måleeining, definert som eit midlare meridianminutt, eller 1853,325 m.  Eininga vert lite brukt i dag, og er i praksis avløyst av nautisk mil, som er 1852 m.  Ei engelsk *geographical mile* er altså om lag fjerdedelen av den geografiske mila som vart brukt i Noreg og Danmark.
Den internasjonale domstolen

:*For andre internasjonale domstolar i Haag, sjå [[Haag-domstolen]]*

**Den internasjonale domstolen**, på engelsk *International Court of Justice, ICJ*, er SN sin domstol. Domstolen vart skipa i 1945 og starta verksemda si i 1946. Den har sete i Haag i Nederland. Domstolen vart skipa som ein direkte etterfølgjar til Den faste domstolen for mellomfolkeleg rettspleie som var i verksemd frå 1921 til 1940.

Den internasjonale domstolen er det øvste juridiske organet i FN og har som oppdrag å bidra til at internasjonale lover blir følgde. Det er berre statar som kan vere partar i saker som blir teke til handsaming i domstolen. Dersom ein stat ikkje ynskjer å vere part, kan den ikkje tvingast til det. Men godtar ein stat å møte for domstolen, har staten i utgangspunktet plikt til å respektere domstolen si avgjerd.

## Medlemmer
Domstolen har 15 dommarar, som blir valde av FN si generalforsamling og SN sitt tryggingsråd for periodar på ni år, med tiltreding 5. februar. Dette er dei 15 noverande dommarane:

## Sjå òg
* Den internasjonale havrettsdomstolen

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sudan-regionen

**Sudan** er ei nemning brukt om eit savanneområde som kryssar Afrika på tvers frå den sørlege grensa av Sahara til områda med tropisk regnskog ved ekvator. Nemninga har gjeve namn til landet Sudan, som har territorium i store delar av området. Ho kjem frå arabisk *bilâd as-sûdân* (البلاد السودان), 'landet til dei svarte', og har minst vore i bruk sidan 1100-talet.

Sudanregionen ligg mellom breiddegradene 8° og 16° nord. Han strekkjer seg over 5 500 km frå Kapp Verde og Mali i vest til Dei etiopiske høglanda i aust. I nord markerer Sahel-området, med sin tørrare savanne, ein overgang til Saharaørkenen. I sør møter regionen dei vestafrikanske skogane og Kongoelva. 

Regionen har ein nedbørsmengd på mellom 250 mm i nord og 1500 mm i sør. Han har ei tydeleg, ofte langvarig tørketid. Klimaet er som regel varmt heile året, dei varmaste månadane er juni til september.

Vegetasjonen i Sudanregionen er i stor grad savanne, store grassletter, i tillegg til savanneskog, område med høgt gras og låge tre og halvørken.

## Kjelder
*
Nordre Fjell Allianse IL

**Nordre Fjell Allianse Idrettslag** held til på Ågotnes, nord på Sotra. Idrettslaget vart skipa 15. desember 1981. Idrettslaget driv med fotball, handball, friidrett og idrettsskule for born. I 2011 er John Egil Sørensen leiar for allianseidrettslaget, Kari Dahl leiar for handballstyret, og Oddvar Monslaup leiar for fotballstyret.

Førstelaget til Nordre Fjell Fotball har spela i 5. divisjon dei siste åra. Laget enda på tredjeplass i 2010, på fjerdeplass i 2011 og på andreplass i 2012. Andreplassen medfører at laget rykkar opp og skal spela i 4. divisjon i 2013. I 2012 var Frode Misje hovudtrenar for førstelaget. Andrelaget spelar i 6. divisjon.

11. mai 2007 vart den nye kunstgrasbana til Nordre Fjell offisielt opna. Denne bana er, tilliks med naturgrasbana/friidrettsbana på Ågotnes, eigd av Fjell kommune. Kunstgrasbana vart bygd på grunn av Nordre Fjell si store rekruttering dei siste åra, og med stor dugnadsinnsats frå unge og vaksne klubbmedlemmar. I tillegg har klubben grusbane. Handballaget held hus i Ågotneshallen. Per januar 2010 hadde klubben 667 medlemmar, fordelt slik på gruppe: Fotball 417, Handball 107, Friidrett 61, Idrettsskole 51, Ingen idrett 31.

## Bakgrunnsstoff
*Offisiell nettstad for Nordre Fjell Allianse IL
*Nordre Fjell sin tabell på Speaker.no
Mit (fleirtyding)

**Mit** kan vise til: 

* Midd, samleord for ei mengde små arachnidar.
* Mit som borebille, mott, vanlegvis er dette stripete borebille
Gjerstad

**Gjerstad** er ein tettstad og administrasjonssenter i Gjerstad kommune i Agder med .

## Sjå òg
*Tettstader i Agder

## Kjelder
Lillesand

**Lillesand** er ein tettstad og kommunesenteret i Lillesand kommune i Agder fylke.

Tettstaden voks fram mot slutten av 1600-talet som lasteplass kring ei naturleg hamn. Lillesand blei ladestad 1821 og hadde stordomstid med seglskutetida i siste halvpart av 1800-talet. Frå 1830 hadde Lillesand bystatus. Folkeveksten stagnerte frå 1890-åra, og først etter siste krig begynte folketalet igjen å auke. I tiårsperioden 1995–2005 auka folketalet i Lillesand med 6,9 %.
__NOTOC__
## Sjå òg
* Tettstader i Agder
## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Bokbyen ved Skagerrak
* https://www.vg.no/reise/i/m64vll/hamsuns-hotellutsikt
Risør

**Risør** er ein by, ein tettstad og kommunesenteret i Risør kommune i Agder fylke. Tettstaden har .

Byen blir ofte kalla «den kvite byen ved Skaggerak» og har fleire godt bevarte trehus. Kommunen driv aktivt vernearbeid av miljø og bygningar. Risør har fleire galleri med kunst av ulike slag.

I krigstida 1808-1814 utfolda byen ein ganske livleg kaprarfart. I løpet av 1800-talet fekk byen ein stor seglskipsflåte, men ved overgang til damp gjekk flåten sterkt tilbake.

I 1861 var det ein brann i byen, der 248 bygningar brann ned.
__NOTOC__
## Sjå òg
* Tettstader i Agder

## Kjelder
*Risør kommune – Om Risør 

## Bakgrunnsstoff
* Vêrvarsel for Risør , yr.no
* Risor.no
* VisitRisor.no
* http://www.srhl.no/risoer/risoer.html
Tvedestrand

**Tvedestrand** er ein by og administrasjonssenteret i Tvedestrand kommune i Agder fylke. Tettstaden ligg i ei trong gryte inst i Tvedestrandfjorden, som er den indre delen av Oksefjorden. Tvedestrand har . Om lag ein tredjedel av innbyggjarane i Tvedestrand kommune bur i tettstaden.

Tvedestrand hadde vore ein liten strandstad med noko mindre industri då det i 1738 vart utskipningshamn for Næs Jernværk. Staden vart ladestad i 1836 og bykommune året etter. Tvedestrand mista bystatusen då han vart slått saman med kommunane Holt og Dypvåg i 1960. Kommunen vedtok bystatus for Tvedestrand att i 1997.

Tvedestrand er særprega av kvite trehus, tronge gågater og bratte trapper ned mot fjorden og hamna. Frå kaiene fører to gater opp til forretningsstrøket med den litle innsjøen Tjenna. Byen profilerer seg som Bokbyen ved Skagerrak og det blir stelt til fleire arrangement knytte til bøker og litteratur gjennom heile året. Hovudgata ned mot hamna har fleire antikvariat og bruktbokbutikkar. I byen står Tvedestrand kyrkje, ei langkyrkje frå 1860. Tvedestrand har ein lokalitet av Tvedestrand og Åmli vidaregåande skole, som tilbyr utdanningsprogram for studiespesialisering.

Europaveg 18 går gjennom Tvedestrand kommune og passerer to kilometer nordvest for tettstaden Tvedestrand. Lokalavisa er *[[Tvedestrandsposten]]* som kjem ut tre dagar i veka.

## Sjå òg
* Tvedestrand kommune

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Om Tvedestrand  – Informasjon frå Tvedestrand kommune
* Tvedestrand - visitnorway.no  – Turistinformasjon om Tvedestrand
* Tvedestrand By – Informasjon om føretak og handverkarar i Tvedestrand
Ågotneshallen

**Ågotneshallen** er ein kommunal fleirbrukshall i Øygarden kommune for idrett og kulturføremål. Hallen ligg på Ågotnes, nord på Sotra. Eigaren er kommunen. Nordre Fjell handball spelar heimekampane sine her. Hallen blei bygd i 1999. Han har ei lengd på 44 meter, breidde på 22 meter og høgd på 7 meter.

## Bakgrunnsstoff
* Tildelt halltid 2009/2010
Naturfiber

**Naturfiber**  er fiber av plante- eller dyreopphav. Botanisk fiber er langstrekte planteceller, anten vedfiber eller bastfiber.  Zoologiske naturfiber er pattedyrhår eller  trådar framstilt av insekt eller edderkoppdyr. 

Blant botaniske naturfiber har vi til dømes bomull, lin, hamp, jute, ami, kokos, manila, raffia, sisal. Animalske fiber er til dømes ull  eller pelshår av  sau, kasjmir, mohair, angora, alpakka, lama, alpakka ,  kamel og jak. Silke  er framstilt av silkeormar, eit insekt. Edderkoppar lagar spindelvev og trådar som også er naturfiber, sjølv om dei sjeldan blir brukte av menneske.

## Framstilling av naturfiber
Vedfiber vert frigjort frå anna cellevev ved at plantematerialet vert lagt til røyting, slik at pektinet som bind saman fibra vert løyst opp gjennom ein naturleg gjæringsprosess.

## Utviklingshjelp
Naturfiber kan bli produsert med enkel og miljøvennleg teknologi, og produksjonen kan gje inntekter til mange menneske, spesielt i utviklingsland.  Dette er ein bakgrunn for at FN  utropte 2009 til internasjonalt naturfiberår.

## Sjå òg
*Kunstfiber

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Lin, hamp, lindebast, netle, ull og andre naturfibre ved historieboka.no
*Plantefibre, Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet, uio.no
Stripete borebille

**Stripete borebille** (*Anobium punctatum*), i daglegtalen **mit** eller **mott**, er den vanlegaste og viktigaste skadegjeraren på bygningstømmer og møblar i Noreg. Den let etter seg ca. 2 mm store flygehol når billene kryp ut. 

Stripete borebille høyrer til familien borebiller (Anobiidae) som gjer skade på treverk. Av borebillene er stripete borebille den arten som oftast gjer skade. Billene kan gjere alvorleg skade, særleg på eldre hus og møblar. «Mottehol» i treverk og møblar er som oftast laga av desse billene. Andre norske namn på stripete borebille er dødningeur (brukt om fleire artar), veggesmed og tremark.

Hus som blir angripne bør gassast, mindre gjenstandar kan ein fryse. På bygningsdelar som er spesielt utsette for borebiller, kan ein bruke trykkimpregnert virke som billene ikkje kan leve i. 

*Mott* blir også brukt som nemning på sommarfuglar av familien Pyralidae. 

## Bakgrunnsstoff
*
Gisela Herb

**Gisela Herb** () er ein tysk pianist, fødd og oppvaksen i München. Ho er førsteamanuensis ved Universitetet i Stavanger, Institutt for musikk og dans.

Herb er visepresident i EPTA-Norge og har ein internasjonal karriere som solist, kammermusikar og akkompagnatør. I 2001 starta ho ein klaverduo med N. Shibayama-Aarnio. Herb har gitt ut kritikarroste album med klavermusikk av Alberto Ginastera og Heitor Villa-Lobos.

## Utgjevingar
**Ginastera* (Bergen Digital, 1996). Alberto Ginastera
**Villa-Lobos* (Bergen Digital, 2003).  Heitor Villa-Lobos

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gisela Herb|Gisela Herb]]» frå ,  den 5. september 2012.*
Kunstfiber

**Kunstfiber** er syntetiske tekstilfiber framstilte av olje eller cellulose. Fiber framstilt av mineral eller metall vert òg oftast klassifiserte som kunstfiber.

Kunstfiber vert delte inn i fire hovudgrupper:

* Regenererte fiber; naturleg forekommande polymer som vert oppløyste og sett saman til nye fiber utan at den kjemiske samansetninga vert endra. Hit høyrer t.d. viskose, modal, kupro og lyocell.
* Derivatfiber framstilt av naturleg forekommande polymer som under framstillingsprosessen gjennomgår ein kjemisk reaksjon slik at den kjemiske samansetninga av polymerane vert endra. Hit høyrer acetat og triacetat.
* Syntetiske fiber framstilt av enkle kjemiske sambindingar som reagerer med kvarandre og dannar lange trådforma makromolekyl. Hit høyrer t.d. polyamid, polyester og akryl.
* Mineralfiber og metallfiber framstilt av uorganiske stoff, som ulike metall eller mineral. Hit høyrer t.d. steinull og glassfiber.

## Historie
Dei første tekstile kunstfibera vart framstilte på 1800-talet.
* 1889 vart nitratsilke vist fram på verdsutstillinga i Paris.
* 1892 vart viskose funne opp i England.
* 1897 vart koparsilke framstilt i Tyskland.
* 1914 framstilte tuske og italienske fabrikkar kortfibrig rayon under handelsnamnet *cellwolle* 
* 1924 starta framstillinga av acetatfibrer i England.
* 1938 vart nylon lansert i USA og perlon i Tyskland.
* 1941 vart terylen framstilt i England og dacron i USA. 
* 1948 vart akrylfiber framstilt i USA.

## Sjå òg
* Naturfiber

## Kjelder

* 
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Konstfiber|Konstfiber]]» frå ,  den 30. januar 2010.*
Åmli

**Åmli** er ein tettstad og administrasjonssenter i Åmli kommune i Agder med .
__NOTOC__
## Sjå òg
* Tettstader i Agder

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Vêrvarsel for Åmli , yr.no


Fil:Åmli - Gata.jpg|Sentrumsgata i Åmli heiter rett og slett «Gata».
Fil:Aamli IMG 1969 aamli krk.JPG|Kyrkja ligg i åsen like over tettstaden.
Fil:Aamli IMG 1954 elvarheim fv278 nidelva.JPG|Åmfoss bru krysser Nidelva ved Åmli.
Sotrabrua

**Sotrabrua** er ei hengebru mellom øya Litlesotra og fastlandet i Vestland, og utgjer ein del av riksveg 555. Brua er i alt 1236 meter lang, og hovudspennet er på 468 meter. Seglingshøgda under brua er på 50 meter. 

Sotrabrua vart opna for trafikk 11. desember 1971, og i mai 1972 vart brua offisielt opna av kong Olav V. Brua erstatta ferjesambandet Alvøen-Brattholmen.

22. mars 2023 starta bygginga av Nye Sotrabru, med planlagd opning i 2027. Denne nye brua skal få namnet Sotrabrua.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Den skandinaviske myntunionen

**Den skandinaviske myntunionen** var eit myntsamband som vart skipa mellom Sverige og Danmark i 1872, i samband med at landa gjekk over til kronemynt og gullmyntfot. Noreg slutta seg til myntunionen i 1875. Den skandinaviske myntunionen slo fast at myntar frå alle deltakarlanda skulle sirkulere fritt og ha fullt verd i alle landa. Dei skandinaviske landa forplikta seg til å gje myntane ei lik utforming, med hovudmynt på 10 og 20 kr i gull, og skiljemynt i sølv og bronse. 

I 1885 vart myntunionen utvida med ein tilleggsavtale slik at han i røynda òg gjaldt pengesetlar.

I 1914 vart plikta for nasjonalbankane til å løyse pengesetlar inn i gull suspendert. Myntunionen fekk då liten praktisk betydning. 
Under første verdskrigen førte dei skandinaviske landa svært ulik pengepolitikk. Det førte til at den svenske krona fekk større verdi enn dansk og norsk krone, og det vart uråd for Sverige å halde oppe myntunionen. Etter første verdskrigen vart det ikkje prega gullmynt i Noreg, og skiljemynten vart prega i koparnikkel og jern. 

Dansk og norsk skiljemynt som var prega etter myntkonvensjonen vart ugyldige som lovleg betalingsmiddel i Sverige frå og med 6. oktober 1924, same året som Sverige gjeninnførte gullstandarden. Frå 1924 var nye myntar berre gyldige innan kvart enkelt land. For å skilje desse myntane klårt frå mynt frå konvensjonsperioden, vart det prega ein ny serie  særskiljemynt  med hol. Kopparnikkelmyntane med valør 10-, 25- og 50 øre frå perioden 1920-23 vart gjennomhola i ettertid. 

Som ein rest av samarbeidet heldt sirkulasjonen av koparskiljemynt fram ut til 1940-åra.
Formelt vart ikkje myntunionen avvikla før i 1972. 

## Kjelder
* Noregs Bank. Grunntrekk i administrasjon, oppgåver og historie (September 2009)
* Numisma mynthandel om konvensjonsmynt
* Numisma mynthandel om særskiljemynt
Operasjon Phoenix

**Operasjon Phoenix** var eit program utarbeidd av CIA under Vietnamkrigen. Programmet skulle identifisere og «nøytralisere» sivile som støtta FNL («Viet Cong»), og metodane for denne «nøytraliseringa» var infiltrasjon, arrestasjonar, terrorisme og drap. Programmet var aktivt mellom 1967 og 1972, og liknande tiltak fanst både før og etter den tida.

Mellom 1968 og 1972 vart 81 740 medlemer av FNL «nøytraliserte», av dei vart 26 369 drepne. Phoenix-programmet har vorte sett på som ein drapskampanje og kritisert som eit døme på menneskerettsbrot.

Løytnant Vincent Okamoto, ein dekorert amerikansk veteran frå Vietnamkrigen, har sagt dette om korleis dei kunne gå fram: «Problemet var å finne dei som stod på svartelista. Den vanlege prosedyren var å gå inn i ein landsby og berre gripe ein eller annan og seie: - Kor er Nguyen eit eller anna? Ofte var folk så redde at dei kunne seie kva som helst. Da ville eit Phoenix-team ta informanten, sette ein sekk på hovudet hans, klippe ut to hol så han kunne sjå, sette eit reip rundt halsen hans som ei lang hundelenke, og så få han til å gå gjennom landsbyen og gi signal når vi kom til Nguyen sitt hus. Om natta ville så Phoenix kome tilbake, banke på og skyte den som opna døra. For dei var det ein kommunist som opna, same kven det var, også om det var familiemedlemer. Nokre gonger kom dei tilbake til leiren med avskorne øyre for å prove at dei hadde drepe folk.»

**Kjelde:** http://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_Program
Familiegudsteneste

**Familiegudsteneste** er ei gudsteneste tilrettelagt også for dei yngste aldersgruppene.

Familiegudstenesta var fram til gudstenestereforma i Den norske kyrkja i 2010 ein forodna liturgi for gudstenester som etter *[[Gudstenestebok for den norske kyrkja]]* kunne brukast utanom dei ordinære gudstenestene eller i staden for høgmesse eller aftansong på ordinære søndagar. 

Den gamle liturgien for familiegudstenesta skilde seg innleiingsvis frå den ordinære høgmesseliturgien ved at syndsvedkjenninga,  Kyrie og kollektbøn var sløyfa, og det i staden  vart bruka eigne opningsord, følgd av ein salme, oftast «Måne og sol»,  som lovsong. Under tekstlesinga vart berre preiketeksten lesen. Tidlegare var det heller ikkje nattverd ved ordnære familiegudstenester.  

## Kjelder

**Gudstenestebok for Den norske kyrkja del I Gudstenester* ISBN 82-543-0507-2
Høgmesse

**Høgmesse** er ei nemning for den messa som vert forretta høglydt frå høgalteret i kyrkja, i motsetnad til andre stille messer som vert forretta frå sidealtera. 

I Den norske kyrkja er høgmesse eit omgrep for alminnelege gudstenester som vert feira i kyrkjene.  Mange vil likevel hevde at nemninga kan brukast berre om gudstenester med nattverd.  Høgmesseledda byggjer på den klassiske messa og har følgjande forordna ledd:
#Inngangsord (jf. Introitus) med inngangssalme
#Syndsvedkjenning
#Bønerop (Kyrie)
#Lovsong (Gloria)
#Kollektbøn
#Tekstlesing, oftast frå Det gamle testamentet
#Høgmessesalme
#Andre tekstlesing, oftast frå Det nye testamentet
#Truvedkjenning (jf. Credo)
#Salme før preika
#Preike
#Kunngjeringar
#Forbøn, i fastetida Litaniet
#Takkeoffer, jf Offertorium 
#Salme før nattverd
#Lovprising med Sanctus, Agnus Dei og Fader vår
#Nattverdmåltidet
#Takkebøn for nattverda
#Sluttsalme
#Velsigning
#Utgang

## Kjelder
*«Kirkeleksikon» på www.kyrkja.no arkivert utgåve
**Gudstenestebok for Den norske kyrkja del I Gudstenester* ISBN 82-543-0507-2
Ofoten

**Ofoten** (nordsamisk: *Ufuohttá*) er eit område i Nordland fylke med kring 27 916 innbyggjarar (1. juli 2009) og ei flatevidd på 5&nbsp;512 kvadratkilometer, fordelt på dei seks kommunane Ballangen, Evenes, Lødingen, Narvik, Tjeldsund og Tysfjord. Regionsenteret er byen Narvik.

## Namn
**Ofoten**, som no står for heile regionen, er avleidd av det opphavlege namnet for Vestvågøy åleine; *Lófót*. Flakstadøya, som er øya attmed, vart kalla for *Vargfót*. Sisteleddet i begge namna er det norrøne *fótr* som tyder ‘fot’. Førsteleddet er eit dyrenamn, høvesvis varg for ‘ulv’, og ló for ‘gaupe’. Øynamna tyder derfor ‘Gaupefoten’ og ‘Ulvefoten’. Antakeleg er det forma på fjella som har inspirert namna.

**Ballangen** er opphavleg eit fjordnamn, der siste ledd er det norrøne *angr* for ‘fjord’. Førsteleddet er usikkert, mogleg avleidd frå ein gard i området.

**Evenes** er truleg ei samanstilling av namnet *Øyvind* og sisteleddet *nes*, frå det norrøne *nesjar*, altså ‘framstikkande odde’.

**Narvik** er opphavleg eit gardsnamn, der førsteleddet kanskje kjem frå *Njarðarvík*, etter den norrøne guden Njord.

**Tjeldsund** er eigentleg namnet på sundet mellom Tjeldøya og Hinnøya. Tjeld kjem anten frå *Tjold* eller *Tjalda*. Er det *Tjold* kjem det frå norrønt ‘leir’, ‘telt’, om det skulle vera *Tjalda* har det opphav frå norrønt for fuglen *tjaldr*, ‘tjeld’.

## Tidlegare kommune
Ofoten òg namnet på ein tidlegare kommune. Kommunen dekte dagens Narvik kommune og størstedelen av kommunane Evenes og Ballangen.

* 1. januar 1884 vart Ofoten kommune delt opp i kommunane Evenes (Evindnæs) og Ankenes. Ankenes svarer til det som i dag er Narvik kommune.

* 1. juli 1925 vart Evenes kommune delt opp i kommunane Evenes og Ballangen.

## Bakgrunnsstoff
* Ofoten regionråd
* Ofoten friluftsråd
### Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ofoten|Ofoten]]» frå , den 15. januar 2010.*
Menes

**Menes** (3000-talet f.Kr.) er ifølge fleire overleveringar den første kongen, og dermed farao, over heile Det gamle Egypt. Han skal ha samla Øvre og Nedre Egypt til eitt rike og danna det første dynastiet. Han er også kjend som  **Meni** og **Min**.

Fleire gamle egyptiske soger fortel at Menes var den første menneskeleg herskaren av Egypt, ein direkte arvtakar etter guden Horus. Ifølgje historieskrivaren Manetho (ca. 280 f.Kr.) regjerte han i 62 år, grunnla hovudstaden Memfis og døydde etter eit flodheståtak. Menes er også nemnd av Herodot. Det finst derimot få handfaste spor etter han, og Menes  kan ha vore den same som eller ettefølgaren til Narmer. Han kan også ha vore føregangaren eller den same som Hor-Aha.

## Kjelder

*Menes ved Caplex
*
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Menes|Menes]]» frå , og «[[:nb:|Menes]]» frå  den 31. januar 2010.*
Panel

**Panel** er ein bordkledning brukt innvendig eller utvendig på veggar i hus. Utvendig panel vernar huset mot fukt og vind, og kan vere sett opp av høvla eller uhøvla material, som ståande eller liggande kleding. Innvendig panel er oftast høvla, i eit mangfald av profilar, som i velstandshus kan nærme seg det ornamentale. 

## Innvendig panel
Innvendig panel er oftast 12–19 mm tjukke og frå 76 mm breie. Vanleg handelspanel er til dømes møllestuepanel, pernillepanel og laftpanel.

## Utvendig panel
Utvendig panel – ofte kalla bordkledning – er sett opp av ståande eller liggande bord, oftast 18–24 mm tjukke og frå 96 mm breie. Vanlege paneltypar på hus er til dømes tømmermannspanel og  vestlandspanel, på uthus òg låvepanel og lektpanel.	

## Andre tydingar
Eit panel kan og vere ei samansett gruppe personar som i ein gjeven samanheng skal take stilling til eit dagsaktuelt tema, gjerne med ordstyrar til stades og med spørsmål frå eit publikum.

## Bakgrunnsstoff
Myntsamband

**Myntsamband**, myntunion eller myntkonvensjon er ein avtale mellom to eller fleire statar om at landa skal ha sams mynteining av lik verdi, slik at myntar og setlar frå dei samarbeidande statane kan brukast om ein annan i alle  desse landa utan kurstillegg elelr kursfrådrag.    

Frå nyare europeisk historie er viktige døme Det latinske myntsambandet, som omfatta francmynt i Frankrike, Belgia, Sveits, Italia og Hellas frå åra 1865/68 til 1927 og Den skandinaviske myntunionen som var i funksjon frå 1875 til omkring første verdskrigen. 

Eit nyare døme er EU sin pengeunion 	som la grunnlaget for innføring av Euro som felles valuta i mange av EU-landa.

## Kjelder
*Johan Einarsen i  *[[Norsk Allkunnebok]]*  (1958)
Pyramidane ved Giza

**Pyramidane ved Giza** er ni egyptiske pyramidar som ligg sørvest for Giza, ein forstad til Kairo. Den største av dei alle er Kheopspyramiden, grava til faraoen Khufu, som er det einaste av verdas sju underverk frå oldtida som framleis står.
I tillegg står det to litt mindre og seks små pyramidar her. Sfinksen, egyptiske tempel og graver av typen mastaba ligg også i området. 

Dei tre store pyramidane blei bygd mellom 2600 og 2500 f.Kr. Pyramidane ligg på Gizaplatået, eit ørkenområde 8 kilometer unna Giza på vestbreidda av Nilen og rundt 25 km sørvest for Kairo sentrum. Fornminnene i Memfis-området, med pyramidane ved Giza, er blitt rekna som verdsarv av UNESCO sidan 1977. 

## Bygg
Pyramidane er bygde av granitt, kalkstein og soltørka mursteinar. Steinblokkene kunne vega 2–3 tonn. Til Kheopspyramiden, som har ein grunnflate på 230×230 meter, brukte ein opp mot 2,5 millionar slike blokker. 

Kheopspyramiden var opphavleg 146 meter høg, 139 etter at han mista kalksteindekket sitt. Pyramiden var det høgaste byggverket i verda fram til 1300, då tårnet til Domkyrkja i Lincoln raga høgare. Khefrenpyramiden er 136 meter høg, medan Menkaurepyramiden er 65,5 meter høg.

## Kjelder

* 
* Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur ved unesco.org
----
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Giza Necropolis|Giza Necropolis]]» frå ,  den 31. januar 2010.*  


## Bakgrunnsstoff
London-symfoniane

**London-symfoniane** er ei samling av 12 symfoniar (Haydn sine symfoniar nr. 93-104) skrivne av Joseph Haydn i perioden 1790-1795, i ein periode då Haydn gjesta London store delar av tida (sjå artikkelen Joseph Haydn for meir biografisk informasjon). Dei vert gjerne delt opp i to bolkar: 93-98 var skrivne under Haydn sitt fyrste englandsbesøk, medan 99-104 var skrivne for og under det andre besøket.

* Symfoni Nr. 93 i D (1791)
* Symfoni Nr. 94 i G, Paukeslaget (1791)
* Symfoni Nr. 95 i C-moll (1791)
* Symfoni Nr. 96 i D, Miraklet (1791)
* Symfoni Nr. 97 i C (1792)
* Symfoni Nr. 98 i B (1792)
* Symfoni Nr. 99 i Eb (1793)
* Symfoni Nr. 100 i G, Militærsymfonien (1793)/(1794)
* Symfoni Nr. 101 i D, Uret (1793)/(1794)
* Symfoni Nr. 102 i B (1794)
* Symfoni Nr. 103 i Eb, Trommevirvlen (1795)
* Symfoni Nr. 104 i D, London (1795)

Desse symfoniane er rekna for å vera Haydn sine beste (eit kvalitetsnivå sjølv Mozart berre tidvis greidde å tangera innanfor den symfoniske genren), og er alle glimrande eksempel på den wienerklassiske symfonien. Dei er og dei siste symfoniane Haydn skreiv; Etter 1795 dreiv Haydn for det meste med strykekvartettar, klavertrioar og oratorium. Symfoniane har namna Hob. I\93-104 i «Hoboken-Verzeichnis»-katalogen.

## Kjelder
Hoboken-Verzeichnis

**Hoboken-Verzeichnis** er det mest brukte namnet på katalogiseringa av verka av Joseph Haydn. Verka blir fyrst kategorisert etter type (romartal), og så kronologisk (arabiske tal). Katalogen har fått namn etter opphavsmannen, den nederlandske musikkvitaren Antony van Hoboken, og var ferdig i 1957.

For dei fleste av desse kategoriane nyttar ein nummera frå Hoboken-katalogen. Unntaket er strykekvartettane; Desse blei gjevne ut med opusnummer medan Haydn enno var i live, og trass i at dei har Hoboken-nummer nyttar ein seg vanlegvis av opus-nummera i staden. Dette er og høve for ein del andre verk, til dømes klavertrioane, men her har opus-nummera verte fortrengt til fordel for Hoboken-nummereringa. Konsertar og symfoniar blir gjerne omtala etter nummer som ofte (men ikkje alltid) stemmer over eins med Hoboken-katalogen (Til dømes har to symfoniar som har dukka opp etter Hoboken-katalogen fyrst blei kompilert fått namna A og B, men er samtidig omtala som Hob 1/107 og 108).
Tijuana

**Tijuana** (ˌtiːəˈwɑːnə/) er den største byen i delstaten Baja California og den sjette største i Mexico. Byen ligg ved grensa til USA og er den vestlegaste byen i Mexico. I 2005 hadde han rundt 1&nbsp;483&nbsp;992 innbyggjarar. Arealet er på 637 km². 

Byen voks opp rundt grenseovergangen mellom USA og Mexico. Ein reknar grunnlegginga av byen til 11. juli 1889.
Han fekk formelt namnet «Tijuana» i 1929. Ein trur at namnet kjem frå orda *Tia Juana* ('Tante Johanne'), namnet på ein storgard i området. Eit anna mogleg opphav er yumanonamnet *Ti-Wan*, 'ved havet'.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Tropesjukdommar

**Tropesjukdommar** er fleire sjukdommar som hovudsakleg opptrer i lag med tropisk klima. Utbreidde tropiske sjukdommar er malaria, filariasis, leishmaniasis, schistosomiasis og sovesjuke. Ulike bakteriar, virus, protozoar, sopp og ormar kan føra til infeksjon med ein tropesjukdom. Dei blir ofte spreidde gjennom vektorar som insekt (t.d. malariamygg og tsetsefluge). Det medisinske feltet som har med tropesjukdommar å gjera blir kalla tropemedisin.

Svært mange menneske opplever tropiske sjukdommar kvart år. Ein reknar med rundt 100 millionar nye malariatilfelle kvart år. Rundt 200 millionar har schistosomiasis og 400 millionar har ankylostomiasis.

Sjukdommar som er vanlege i tropane, men også i kjøligare område, høyrer ikkje eigentleg til tropesjukdommane. Dette gjeld til dømes pest, kolera, koppar, tyfoid, paratyfoid, dysenteri og andre tarminfeksjonar. Amøbedysenteri finst også utanfor tropane, men gjev ikkje symptom i kalde område.

## Kjelder
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* WHO Neglected Tropical Diseases
* Drugs for Neglected Diseases Initiative
* WHO Tropical Disease Research homepage
Geil

**Geil** (frå norrønt *geil*), **gote** eller **gutu** er ein veg eller ei fegate med stengsler på begge sider brukt til å føra husdyr gjennom. Ein geil kunne til dømes gå frå tunet på ein gard til utmarka og brukat til å jaga dyra til og frå beitet. Mange norske stadnamn har geil i seg og vitnar om kor geilene har gått, til dømes namnet Geilo, som er dativ fleirtal av *geil*.  

«Geil» vert også brukt om ei trong kløft eller gjel, og om ein smal gang mellom eller inni hus.

## Kjelder
Årlege temperaturekstrem i Noreg

Dette er ei oversikt over **høgaste og lågaste offisielt målte temperatur i Noreg** frå 1883 til d.d. Lista er ajourført per 1. februar 2010.

## Sjå òg

* Norske vêrrekordar
* Klima i Noreg

## Kjelder
* *Oversikt over luftens temperatur og nedbøren i Norge 1883–1956*. Utgitt av Det Norske Meteorologiske Institutt (DNMI - nå met.no).
* *Meteorologisk årbok 1956–1979*, utgitt av Det Norske Meteorologiske Institutt (DNMI – nå met.no).
* Gustav Bjørbæk: *Norsk vær i 100 år*. Utgitt av Teknologisk forlag, 1998.

## Bakgrunnsstoff
* ''eKlima - klimadatabasen til met.no'' 
* ''Vær og vind (v/værstatistikar Bernt Lie)''
Seksuelt overførbare sjukdommar

**Seksuelt overførbare sjukdommar** er sjukdommar som typisk blir overførte gjennom seksuell omgang, som samleie, eller ved at infeksjon kjem i kontakt med uinfiserte slimhinner gjennom annan kontakt, som fødsel og amming. Mange av sjukdommane kan også smitta gjennom infisert blod eller blodprodukt, eller ved bruk av infiserte sprøyter. Andre kan ganske enkelt smitta gjennom hudkontakt.

I denne gruppa sjukdommar finn ein typiske kjønnssjukdommar som  syfilis, gonoré, klamydia, blaut sjanker (ulcus molle), lymfogranuloma inguinale og granuloma venerum. Virus som hiv/aids, hepatitt B, herpes og papillomavirus, som kan føra til kjønnsvorter og fleire former for kreft, er også seksuelt overførbare

Seksuell omgang med fleire aukar risikoen for smitte av seksuelt overførbare sjukdommar, men ein kan også få dei gjennom ein enkelt kontakt med ein infisert person. Rett bruk av kondom ved samleie senker risikoen.

Sjukdommar som er forårsaka av bakteriar kan behandlast med antibiotika. Det finst vaksinar mot nokre av virusa, som ellers ofte kan hemmast med antivirusmedisin, sjølv om ein ikkje blir kvitt viruset.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sexually transmitted disease|Sexually transmitted disease]]» frå ,  den 1. februar 2010.*  
 
*
Selhus

**Selhus** eller **sel** (norrønt *sel*, samanheng med sal) er ein støl eller seterhus med soverom, kjøken og mjølkerom.

I gamal tid var ordet nytta om overnattingsplassar. Mange norske stadnamn, som Sel og Salhus, kjem av ordet.

## Kjelder
Bibeldagen

**Bibeldagen** blir av dei fleste norske kyrkjesamfunn feira i samband med Såmannssøndagen eller -laurdagen (for adventistane). Bibeltekstane handlar denne dagen om Guds ord, og gudstenesta er prega av takksemd for at vi i Noreg gjennom mange hundre år fritt har hatt høve til å lese og bruke Bibelen. 

Det Norske Bibelselskap har tre konkrete målsetjingar for Bibeldagen: 
 
* Takke for at vi har Bibelen 
* Gje offergåver til bibelutbreiing i andre land
* Hjelpe kvarandre til å lese og bruke Guds ord

## Kjelder
*Bibel.no – Bibeldagen Bibelselskapet
Fordøying

**Fordøying** eller **melting** viser til den mekaniske og kjemiske nedbrytinga av komplekse næringsemne i organismar. Nedbrytinga gjev enklare stoff som kan absorberast av organismen og brukast i stoffskiftet hans. Prosessen består alltid av inntak, nyttiggjering av stoff og utstøyting av restar, men kan elles gå føre seg på ulike måtar.

Ein kan skilja mellom *intracellulær fordøying*, som skjer inne i enkeltceller, og *ekstracellulær fordøying* som hovudsakleg finn stad i fordøyingskanalen. 

Pattedyr utfører fordøying ved å eta mat med munnen der dei bryt han ned mekanisk gjennom tygging med tenner og kjemisk gjennom enzym i spyttet. Maten går så ned matrøyret til magesekken der syre drep dei fleste skadelege mikroorganismane og fortset nedbrytinga. Næringsstoff blir tekne opp i tynntarmen og tjukktarmen før restane blir skilde ut som avføring.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fordøyelse|Fordøyelse]]» frå , og «[[:en:Digestion|Digestion]]» frå  den 1. februar 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*Fordøyinga ved NDLA.no
Bibelprisen

**Bibelprisen** er ein pris oppretta av Det Norske Bibelselskap som årleg blir gitt til ein eller fleire personar for vørdsamt arbeid med å utvide og fornye bruken av Bibelen.  

Mellom prisvinnarane har det vore fleire framståande aktørar innan kultur og politikk, men også personar innan samfunnssektoren som har arbeidd for å auke bibelkunnskapen i skulen og kyrkjelydane. 

Det har vore ei hovudoppgåve for Bibelselskapet å leggje til rette for fornya bruk av Bibelen på brei basis, både på lokalt plan i kyrkja og i skulen, men òg innan kulturlivet og samfunnslivet nasjonalt. Det er på denne bakgrunnen Bibelselskapet har etablert Bibelprisen. 

## Bibelprisvinnarar:
* 2011: Henrik Syse
* 2010: Inger Lise Rypdal
* 2009: Erik Poppe
* 2008: Alf Kristian Tellefsen
* 2007: Svein Harry Schöttker Hauge
* 2006: Anne Ludvigsen Kaldestad
* 2005: Kjell Markset
* 2004: Sylfest Lomheim 
* 2003: Anne Flugstad og Birgitte Bjørnstad Sæbø
* 2002: Egil Hovland
* 2001: Ivar Skippervold
* 2000: Carl Henrik Grøndahl
* 1999: Roar Haldorsen Strat og Evangeliesenteret ved Lise og Ludvig Karlsen
* 1998: Ola B. Johannessen
* 1997: Anna Jacobsen og Bierna Bientie
* 1996: Kjetil Bang-Hansen, Jannicke Tindberg og Svein Tindberg
* 1995: Edvard Hoem

## Bakgrunnsstoff
 
*Offisiell nettstad
Svend Foyn

**Svend Foyn** () var ein norsk skipsreiar og grunnleggjar av den moderne kvalfangsten.

Foyn reiste til sjøs i ung alder og vart skipper allereie då han var 24 år. Han studerte språk i Frankrike og England, sigla til Spania og Frankrike og dreiv samstundes med eksport og import. Han gjorde eit banebrytande arbeid innan selfangst og skapte ein viktig ny næringsveg. Han deltok sjølv i ein selfangstekspedisjon i 1844 og teikna ei ishavsskute som vart mønster for bygging av desse.

I 1847 organiserte Foyn sin fyrste kvalfangstekspedisjon til Nord-Noreg. I 1863 industrialiserte han den fyrste granatharpunen med eksploderande hovud basert på Erik Eriksen og Jacob Nicolai Walsøe sin idé og design. I 1864 vart kanonen montert på den fyrste dampdrivne kvalfangstskuta i verda, «Spes & Fides», bygt ved Nylands mekaniske verksted i Christiania. Fartøyet var 94 fot langt, med ein 20 hestekrefters maskin; maksimal fart var sju knop.

Svend Foyn revolusjonerte kvalfangsten, på godt og vondt. Ved sin død etterlet han seg ei formue på fire millionar kroner, og ein industri som etter mange år var nær ved å utrydde dei store havpattedyra.

Foyn bidrog med finansiell støtte til misjonsverksemda og til oppføringa av bedehus, skular og barneheim i Tønsberg. Han vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden i 1853, forfremja til kommandør i 1870 og mottok storkrossen i 1893.

Svend Foyn har fleire stader i Antarktis kalla opp etter seg. 
* Kyststrekninga Foyn Coast
* Foyn Harbour, som var ein aktiv stad for kvalfangstaktiviteten ved Den antarktiske halvøya
* Foyn Point, eit nes langs Foyn Coast. 
* Foyn Island den nest største øya i Possession Island. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Svend Foyn|Svend Foyn]]» frå ,  den 1. februar 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Den Kongelige norske Sankt Olavs orden 1847-1947*, utgitt av ordenskanselliet ved O. Delphin Amundsen, Grøndahl & Søns Forlag, Oslo, 1947


## Litteratur
*Alf R. Jacobsen (2008) *Svend Foyn. Fangstpioner og nasjonsbygger*, Aschehoug. ISBN 978-82-03-232169
*Jan Østby (1953) *Hvalkongen. Eventyret om Svend Foyn*, Gyldendal.
*Arne Odd Johnsen (1943) *Svend Foyn og hans dagbok*, Fabritius.

## Bakgrunnsstoff
*kvalfangstmuseet i Sandefjord
*Norsk Biografisk Leksikon
Meltingskanalen

**Meltingskanalen** eller **gastrointestinaltraktus** (lat. *tractus digestorius*) er eit organsystem hos menneske og andre dyr som tek inn mat og bryt han ned for å hente ut og absorbere næringsemne. Restane, *avfallsemna*, blir sendt ut av kroppen i form av urin og avføring. Meltingskanalen er samansett av munnen, matrøyret, magesekken, tjukktarmen og tynntarmen.

Hjå menneske omfattar tarmkanalen tynntarmen med tolvfingertarmen og tjukktarmen med blindtarmen og endetarmen. Han strekkjer seg frå magesekken til endetarmsopninga og er mellom 7 og 9 meter lang. Tarmrøyret er omfatta av bukhinna. Opninga mellom magesekken og tarmkanalen kan lukkast med ein kraftig snøremuskel i portnaren (*pylorus*). Endetarmsopninga blir kontrollert av ringmusklar.

Hjå dei fleste virveldyr er tarmkanalen delt i ein fremre og bakre del, tynntarm og tjukktarm, som er skilde med ein innsnevrande klaff der ein også finn ein eller fleire blindtarmar. Store, kompliserte dyr har forlenga, buktande tarmkanalar der også flaten på innsida blir auka gjennom foldingar og tarmtottar. Slik kan dei ta opp næring som svarer til kroppsmassen deira. Meir primitive dyr, som rundmunnar, har eit nokså rett og einsarta tarmrøyr. Tarmen er kort hjå kjøtetarar og lang hjå planteetarar.

Virvellause dyr kan ha tarmkanal som er lik fordøyingskanalen. Nokre, til dømes flimmerormar, har ikkje analopning. I tillegg til musklar i tarmveggen kan dei også ha flimmerhår som flytter på tarminnhaldet.

## Kjelder
* 
*
Tynntarm

**Tynntarmen** (lat. *intestinum tenue*) høyrer til fordøyingssystemet og er ein del av tarmkanalen. 

Hjå menneske byrjar tarmen med pylorus (portnaren eller mageporten) ved magesekken og endar med Bauhins klaff (*valva ileocoecalis*), ein leppeaktig ventil ved byrjinga av tjukktarmen. Tynntarmen har tre delar: Tolvfingertarmen (*duoedenum*), *[[jejunum]]* og *[[ileum]]*. Tarmen er vanlegvis omtrent 5 meter lang, men kan vera frå 3 til 7 meter.

I den innleiande delen av tynntarmen, (tolvfingertarmen), blir det tilført galle og bukspytt, som inneheld enzym og nøytraliserer magesyre. I resten av tarmen (særleg i jejunum) blir det tilført tarmsaft frå kjertelceller som sit i slimhinnene. Her og i ileum blir nedbrytinga av næringsstoff til einingar (molekyl) så små at dei kan takast opp av organismen fullført. Molekyla blir saug opp gjennom tarmtottar langs veggane i tynntarmen. 

Mellom anna tek tynntarmen opp vatn, mineral som jern, kalsium, klor og natrium, gallesalt som finst i galle, vitaminar, feitt, aminosyrer og monosakkarid.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tynntarmen|Tynntarmen]]» frå ,  den 1. februar 2010.*  

* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
Tjukktarm

**Tjukktarmen** (lat. *intestinum crassum*) høyrer til fordøyingssystemet og er ein del av tarmkanalen. Han er siste delen av tarmane og omfattar endetarmen. Den viktigaste oppgåva til denne tarmen er å ta opp vatn frå tarminnhaldet og driva restavfallet ut av kroppen. Han tek berre opp nokre næringsstoff og bryt ikkje tarminnhaldet meir ned.

Hjå menneske byrjar tarmen med Bauhins klaff (*valva ileocoecalis*), ein leppeaktig ventil frå tynntarmen til blindtarmen (*cecum*). Etter denne kjem sjølve tjukktarmen (*colon*), som er rundt 1,5 meter lang. Han byrjar på høgre side av livet og går frå blindtarmen til levra, deretter tvers over bukhòla mot milten før han går nedover i bekkenet mot endetarmen (*rectum*).

## Kolon
Dei fleste virveldyr har ein tjukktarm med det vitskaplege namnet kolon (*colon*). I pattedyr har denne tjukktarmen fire delar: Den oppstigande (*colon ascendens*) går på høgre side frå blindtarmen til levra. Den tversgåande (*colon transversum*) ligg tvers over bukhòla frå levra mot milten, den nedstigande (*colon descendens*) går på venstre side og dannar og den S-forma slyngedelen (*colon sigmoideum*).

## Kjelder
* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
Jordskjelvet i Haiti 12. januar 2010

**Jordskjelvet i Haiti 12. januar 2010** fann stad 12. januar 2010 klokka 16.53 lokal tid (UTC -5). Skjelvet målte 7,3 på richterskalaen.

100-160&nbsp;000 menneske omkom. Rundt 300&nbsp;000 blei skadde, og 1 million blei heimlause.

## Kjelder
*
George Vancouver

**George Vancouver**  () var ein engelsk sjøoffiser og oppdagar. Han blei berre 41 år gammal og døydde i 1798, men rakk likevel å få namnet sitt i historia. 

Vancouver blei fødd i King's Lynn i England i 1757. I 13-årsalderen gjekk han inn i marinen og deltok på James Cook sin andre og tredje ekspedisjon jorda rundt. I 179] leia han ein ekspedisjon som utforska Nord-Amerika sin stillehavskyst. Han brukte tre år på denne oppgåva. 

George Vancouver var den første som sigla rundt den store øya Vancouver Island, som saman med byen Vancouver seinare skulle bli kalla opp etter han. Eigenleg stammar namnet frå *van Coevorden*, ei slekt frå byen Coevorden i nordaustre Nederland.

## Fotnotar
Forsvarets spesialkommando

**Forsvarets spesialkommando** (FSK) er ein gruppe norske kommandosoldater. Denne spesialstyrken har hovudkvarter i Rena leir.
Kommandosoldat

Ein **kommandosoldat** er ein type lettvæpna soldat som finst i ein militær spesialstyrke. Dei vert sette til å utføra mindre sjølvstendige oppdrag.

## Synonym
I norske media vert omgrepet òg nytta som synonymt med spesialsoldat og spesialjeger.

## Kommandosoldatar
Noreg:
*Knut Haukelid

Storbritannia: 
*Andy McNab, forfattar

## Sjå òg
*Jegersoldat
Den heilage Hallvard

**Den heilage Hallvard** er ein norsk helgen med minnedag ved hallvardsmesse, 15. mai. **Hallvard Vebjørnsson** () var fødd i Lier som einaste son av Vebjørn og Torny på Husaby i Lier. Torny, mor hans, var søsterdotter til Åsta Gudbrandsdotter, som var mor til kong Olav Haraldsson. 

Ifølgje legenda vart Hallvard drepen da han prøvde å redde ei kone som med urette vart forfølgd, klaga for tjuveri. Hallvard vart drepen med tre pilar og søkkt i Drammensfjorden med ein mylnestein om halsen. Etter ei tid flaut liket opp. Da var huda hans like frisk, og vidjekvisten som batt steinen til halsen hadde fått friske skot. Dette vart tolka som jærteikn og som ei stadfesting på at han hadde gjort ein stordåd: Han hadde forsøkt å redde ei ukjend kone, eller han hadde ofra livet sitt for ei tjuvkjerring.

I 1053 gav kong Harald Sigurdsson ordre om at liket skulle gravast opp og flyttast til Mariakyrkja i Oslo. Helgenskrinet vart flytta til Sankt Hallvardskyrkja da ho var ferdig i 1130.

Hallvard vart vernehelgen for Oslo, som enno ber dei tre pilane og kvernsteinen som skjoldmerke. Som helgen har han vore dyrka i Noreg, på Island og vest i Sverige. I Oslo markerer ein festdagen kvart år 15. mai med ulike arrangement. St. Hallvardsdagen er òg datoen for utdeling av St. Hallvard-medaljen.

## Kjelder

* Hallvard Vebjørnsson i katolsk.no
* Ragnar Skottene *Kristne Symboler* Verbum 2002 ISBN 82-454-0918-5

## Bakgrunnsstoff
Barking av tømmer

**Barking** vil seia å fjerna borken frå trestammar. Tidlegare, då tømmeret vart køyrt fram med hest, vart tømmeret barka i skogen der det var hogge, for at dei skulle gli lettare. At barka tømmer tørkar snøggare var viktig der ein nytta fløyting, etter som det då var mindre tømmer som sokk. Likevel rekna ein med at på 2-3&nbsp;% av tømmeret som vart fløyta sokk.

Før det vart vanleg å nytta barkespade vart barkinga utført med øks. Om lag halvparten av tida gjekk med til barking med spade, så dette var ein kostbar operasjon. På 1960-talet vart det difor utvikla barkemaskinar. Desse vart i byrjinga plasserte på lunningsplassane, men etter kvart vart det innstallerte større og meir effektive barkemaskinar ved sagbruk og papirfabrikkar.

## Galleri

Fil:Womens Timber Corps member at work.jpg|Barking med barkespade


## Sjå òg
*Barking for konservering (av skinn)

## Referansar
Whistler i British Columbia

**Whistler** er ein småby og ein skistad i provinsen Britisk Columbia i Canada. Whistler arrangerte fleire av øvingane under Vinter-OL 2010. 

Whistler omfattar fleire område som ligg spreidd rundt Whistler Mountain og Blackcomb Mountain. Whistler er den største skistaden i Canada med til saman 216 km løyper og 1530 m høgdeforskjell frå Whistler Mountain og 1609 m høgdeforskjell frå Blackcomb Mountain.

## Sjå også
* Whistler Olympic Park

## Bakgrunnsstoff

*
Knut Haukelid

**Knut Haukelid** () var ein norsk offiser, kommandosoldat og fenrik i Kompani Linge. Haukelid vart fødd i Brooklyn, USA.

For innsatsen sin under andre verdskrigen fekk Haukelid St. Olavsmedaljen med eikegrein i 1943, Krigskorset i 1944 og Krigskorset med to sverd i 1947. Han var også innehavar av mellom anna britiske Distinguished Service Order og amerikanske Presidental Medal of Freedom with Silver Palm.

## Kjelder

* Delar av artikkelen er omsett frå wikipedia på bokmål om Haukelid.
Panteon

Eit **panteon** (frå gresk &#960;&#945;&#957;, *pan*, «all-» og &#952;&#949;&#972;&#957;, *theon*, «av gudane») er eit tempel for alle gudane i ein polyteistisk religion, eller forsamlinga av alle gudar.

I ei verdsleg tyding tyder er ordet ein stad der store menn og kvinner i ein nasjon ligg gravlagd eller vert æra på annan måte. 

**Pantheon** er namnet på fleire bygningar: 
*Pantheon i Roma, eit tempel frå 100-talet, seinare omgjort til kyrkje. 
*Panthéon i Paris, ei kyrkje frå 1700-talet. 
*Pantheon i London, ein bygning frå 1700-talet som i dag vert nytta til teater. 

Pantheon er òg nytta av organisasjoner og institusjonar:
* Pantheon Books, eit forlagshus.