open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grodås

**Grodås** er ein tettstad i Volda kommune i Møre og Romsdal, som  tidlegare var kommunesenter i Hornindal kommune i Sogn og Fjordane. Sentrum blir lokalt òg kalla «Sanden», av di det før var sandstrand langs med vatnet ved Grodås.
Tettstaden har  og ligg ved austre enden av Hornindalsvatnet, 23 kilometers køyring frå Stryn sentrum og 28 kilometer frå Hellesylt.
På Grodås ligg Hornindal kyrkje og Hornindal barne- og ungdomsskule.

## Sjå òg
* Tettstader i Møre og Romsdal

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Sogn og Fjordane»

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi frå Grodås på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Polarsyklon

Ein **polar syklon**, òg kalla **arktisk syklon** er eit stort lågtrykksområde over polare område. Dei må ikkje forvekslast med polare lågtrykk, som har liknande eigenskapar som tropiske syklonar.

Ein polar syklon er eit lågtrykkssytem med diameter på om lag 1000–2000&nbsp;km, med luft som sirkulerar mot klokka på nordlege halvkule, og omvendt på sørlege halvkule. Årsaka til rotasjonen kjem av corioliskrafta. Syklonaktiviteten merkar ein mest i den eurasiastiske delen av Arktis, som har om lag 15 syklonar kvar vinter. Polare syklonar har ein òg på Grønland og i Canada. Polare syklonar kan oppstå kortid som helst på året, men syklonane om sommaren er som regel svakare enn om vinteren. Dei er lite utforska og fører sjeldan til stor skade sidan dei som regel oppstår i område med lite folk.
Termikk

Ein **termikk** eller **termisk oppvind** er ei søyle med stigande luft frå låg høgde i atmosfæren. Termikkane vert danna på grunn av ujamn oppvarming av jordoverflata som følgje av solstråling, og er eit døme på konveksjon. Sola varmar opp bakken, som så varmar opp lufta over den. 

Når det oppstår eit område med varmare luft vil dette området utvide seg og bli lettare (mindre tettleik) enn lufta rundt. Denne lettare luftmassen vil så stige, men vil samtidig avkjølast på grunn av utvidinga. Denne prosessen held fram til lufta har blitt avkjølt så mykje at den har den same temperaturen som den omliggande lufta, og den vil då stoppe å stige. Termikkar har ofte søkkande luft i området rundt termalsøyla. Dette er luft som søkk ned til bakken for å erstatte den stigande lufta. 

Storleiken og krafta til termikkane er avhengig av samansettinga til lufta i den lågare atmosfæren. Hovudsakleg når lufta er kald vil bobler med varm luft dannast ved bakken og varme lufta over, og stig så som ein varmluftsballong. Ein seier då at lufta er ustabil. Viss det er varmare luft i høgda over, kan ein temperaturinversjon hindre termikken i å stige vidare. Ein seier då at lufta er stabil. 

Cumulusskyer er ofte ein synleg indikasjon på at ein har termikkar. Når ein har eit jamt vindfelt kan termikkar og cumulusskyene oppstå i rekkjer langs vindretninga. Cumulusskyer vert danna av stigande luft i termikkane som så vert avkjøld når den stig. Avkjølinga fører til at vassdampen i lufta kondenserer til synlege vassdropar. Det kondenserte vatnet frigjev latent varme som varmar opp lufta. Lufta kan då fortsette å stige. Svært ustabil luft kan stige så høgt og kondensere så store mengder vatn at dei kan gje regnbyger eller føre til torevêr.

Termikkar er og ein av fleire prosessar som kan få seglfly til å stige.

## Sjå òg
* Vertikal vind
Mongolar

**Mongolar** (mongolsk Монгол, *mongol*) er eit folkeslag som oppstod i område som i dag høyrer til statane Mongolia, Kina og Russland. Mongolane tel i dag 8,5 millionar menneske og snakkar mongolsk. De fleste mongolar følgjer buddhismen, sjamanisme eller islam.

Det bur rundt 2,3 millionar mongolar i Mongolia, 4 millionar i Indre Mongolia og 2 millionar i naboprovinsar. I Kina er dei éin av 56 anerkjende nasjonalitetar.

Namnet *monggol* er først kjend frå kinesiske tang-skrifter frå 700-talet, men blei først brukt omatt på 1000-talet under khitanriket. Medan det først viste til nokre småstammar som heldt til ved Ononelva, blei omgrepet på 1200-talet utvida til å omfatta ei stor eining mongolar og tyrkarfolk samla under Dsjenghis Khan. Desse mongolane blei kjende og frykta som dyktige og brutale krigarar over store delar av Asia og Europa.

Fleire folkegrupper nord i Kina og Russland er i slekt med mongolane: Daurfolk, burjatar, evenar, dorbodar, tuvinar og kalmukkar. 

## Kjelder
Steppe

**Steppe** er eit omgrep nytta om store, opne landskap (grassletter). Ein finn stepper i Asia, Afrika (veld), Sør-Amerika (pampas) og Nord-Amerika (prærie). Steppe er ein tørr naturtype, med sparsam plantevekst. 

## Sjå òg
* Steppeklima
Hjarte-lungemaskin

Ein **hjarte-lungemaskin** blir nytta for å erstatte pumpefunksjonen til hjartet og gassutvekslinga til lungene hjå pattedyr. Maskina er utvikla for å kunne operera på hjartet mens det står stille. Ho har òg ein plass i gjennopplivinga av sterkt nedkjølte personar.

Maskina er bygd opp av ei pumpe og ein eining for gassutveksling, i tillegg er ho utstyrt med ein varmevekslar og eit filter for koagulert blod. Ulike prinsipp har vore nytta for gassutveksling og pumpmekanisme. 

Blodet blir tatt ut av kroppen frå øvre og nedre holvene. I hjarte-lungemaskina blir karbondioksid fjerna og oksygen sett til, temperaturen på blodet blir òg regulert. Blodet blir deretter sett inn igjen i livpulsåra. Maskina blir styrt av ein perfusjonist når ho er i bruk.

John Gibbon blir rekna som den første som laga ein fungerande hjarte-lungemaskin, og utførte den første vellykka operasjonen ved hjelp av ho i mai 1953 i Philadelphia. I 1959 kom den første hjarteoperasjonen i Noreg ved hjelp av hjarte-lungemaskin. Operasjonen blei leia av Leif Efskind, som hadde skaffa maskina for eigne midlar. 

## Sjå òg
Nærskylde apparat er:
* Mekanisk hjarte. Ei bærbar pumpe som heilt tar over hjartefunksjonen for ei tid.
* Ekstrakorporal membranoksygenering. Eit apparat som tar over lungefunksjonen
* Left Ventricular Assist Device. Ei ekstern hjelpepumpe for venstre hjartekammer
* Aortaballongpumpe. Ei hjelpepumpe inne i livpulsåra.

## Kjelder
* Bokmålswikipediaen
* Nasjonalt medisinsk museum
Fideisme

**Fideismen** er ei retning innanfor teologien som hevdar at tru er overordna fornuft når det gjeld kunnskap om Gud. Visse retningar innanfor fideismen hevdar at fornuft er motsett av tru, andre hevdar at tru kjem før eller går utanfor fornuft og som derfor ikkje kan forståast gjennom den. 

Blaise Pascal hevda at det ikkje gjekk an å argumentere for eller mot Guds eksistens og forfekta då heller religion som noko som var bra.
Paul Weeden

**Paul Weeden** () er ein legendarisk jazzgitarist som var fødd i Indianapolis. Sidan 1971 har han budd i Noreg og var særleg aktiv i klubben Club 7. Han er og komponist og musikkpedagog. 

I 1954-55 spelte han inn til saman tre plater med The Rusty Bryant Quintet.
I 1962 spelte han inn fleire plater med m.a. Sonny Stitt og Eddie 'Lockjaw' Davis.
I 1968 var han med i The Coleman Hawkins Quartet før han fekk sin eigen kvartett året etter.
I 1971 samarbeida han med Magni Wentzel. 
I 1974 spelte han inn låten «Flat Foot» som vart utgjeve som 7" singel på plateselskapet Wah Wah Moose i 2004, med ein remix av Horne Singers på b-sida.
I 2003 gav han ut to plater, «Nice but Easy» og «Now and Then».
Hypertrofi

**Hypertrofi** ( frå gresk *hyper* over og *trophé* næring) er ein auke i storleiken på eit organ eller eit vevsområde. Dette skuldast auke i volum av kvar einskild celle. Hypertrofi må ikkje forvekslast med hyperplasi kor talet på celler aukar. Hypertrofi kan skuldast auka arbeide, medikamentpåverknad eller sjukdom. Døme på organ som heilt eller delvis kan hypertrofiera er skjelettmusklane og hjartemuskelen.

## Bakgrunnsstoff
* University of California Muscle Physiology Home Page: Hypertrophy 

## Kjelder
* A. Øyri: *Norsk medisinsk ordbok*
Nyre

**Nyrene** (lat. *ren*) er organ i kroppen til virveldyr som filtrerer ut avfallsstoff frå blodet slik at dei kan skiljast ut frå kroppen som urin. 

Primatar, som menneske høyrer til, har to nyrer som ligg på kvar side av ryggraden, ved bakre bukvegg. Ei menneskenyre veg rundt 125–150 gram.

## Anatomi

Nyrevevet består av to vevslag. Ytst ligg den raudbrune nyreborken (*cortex renalis*), medan den gulaktige nyremergen (*medulla renalis*) innanfor omgjev eit holrom kalla nyresinus (*sinus renalis*). I nyreborken ligg filtreringsapparatet til nyrene. Nyremergen, som er delt i 7–11, mest vanleg 8 kjegleforma vevsdelar, består av samlerøyr som leier urinen ut i nyrebekkenet. Det sit på den konkave delen av nyra, der ein også finn nyrearterien og nyrevenen. På denne staden er det også mykje laust feittvev.

Sjølve filtreringa skjer i *medulla*, nyrepyramidane, som inneheld rundt éin million blodrensande einingar kalla *nefronar*. Kvart døgn går det rundt 1&nbsp;200 liter blod gjennom menneskenyrene. Viss nyrene sluttar å verka, vil avfallsstoffa samla seg opp og føra til urinforgifting.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Puls

Innanfor medisinen er **puls** bankinga ein kan kjenna i pulsårer (arteriar). Dette er trykkbølgjen frå hjartet som trekkjer seg saman.

Trykkbølgjen forplantar seg rundt i blodkara og utvidar dei, det er altså ikkje forflyttinga av blodet ein kjenner. Trykkbølgja er tydelegast nære hjartet, her er òg farten lågast, 3 til 5 m/s. I dei store pulsåregreinene er farten mellom 7 og 10 m/s, i dei små er han mellom 15 og 35 m/s. Bølgjehøgda (amplityden) vert mindre undervegs. Trykkbølgja er meir enn femten gongar raskare enn blodstraumen.

Ordet *puls* blir òg nytta noko upresist som synonymt med «pulsar i minuttet» eller «pulsfrekvens». Hos friske menneske er dette det same som hjarteslag i minuttet eller hjartefrekvens. Hos nokon, særleg dei med arytmiar, er nokre hjarteslag inneffektive og gjev inga eigentleg pulsbølgje. Desse vil ha lågare pulsfrekvens enn hjartefrekvens. Differansen blir kalla *pulsdefisit*.

I tillegg til frekvensen vil ein ved ei undersøking òg kjenne på andre kvalitetar, ofte skildra som «bløt» eller «dundrande» puls. Dette er som regel ein funksjon av blodtrykket.

Ein kan kjenne pulsen med fingertuppane, særleg ved rota av tommelfingeren (i arteria radialis). Andre plassar blir òg nytta, ma. fotryggen og sida av halsen.
Det Norske Misjonsselskap

**Det Norske Misjonsselskap (NMS)** er ein luthersk misjonsorganisasjon som vart grunnlagt 9. august 1842. 

I 1843 samla organisasjonen seg rundt utsending av den første norske misjonæren Hans Palludan Smith Schreuder til Zululand i dagens Sør-Afrika.

NMS samarbeider med kyrkjer i 13 land på fire kontinent og har rundt 100 misjonærar i arbeid (2006). I dei fleste av desse landa har livskraftige kristne kyrkjer vokse fram som eit resultat av arbeidet. Diakonal og sosial innsats går hand i hand med forkynning av den kristne bodskapen. Dette er eit kjenneteikn ved NMS sitt misjonsarbeid. 

NMS er ein sjølvstendig organisasjon innanfor Den norske kyrkja og ser seg som ein reiskap for å realisere misjonsoppdraget sitt. Dette skjer gjennom eit omfattande arbeid i ca 3000 misjonssamband og grupper blant barn, unge og vaksne. I tillegg samarbeider NMS nært med lokale kyrkjelydar i Den norske kyrka og har ei rekkje gjevarordningar som sikrar arbeidet.

## Land
NMS driv ulike former for misjonsarbeid i desse landa:
* Sør-Afrika, starta i 1842, opphøyrde i 1980-åra
* Madagaskar, starta i 1867
* Kamerun, 
* Mali
* Etiopia
* Brasil
* Kroatia
* Frankrike
* Estland
* Pakistan
* Japan
* Kina
* Thailand

## Generalsekretærar i NMS
Leiarar med tittelen *sekretær*:

**[[Andreas Hauge]]* (-1852)
**[[Peter Blessing]]* (1855–1864)
**[[Christian Dons]]* (1864- )

Tittelen blei *generalsekretær* i Lars Dahle si tid

*Lars Dahle (1887–1920)
*Jørgen Edvin Nilssen (1920–1922)
*Einar Amdahl (1923–1957)
*Fridtjov Birkeli (1957–1961)
*Johannes Skauge (1961–1968)
*Magne Valen-Sendstad (1968–1980)
*Odd Bondevik (1980–1991)
*Tor Berger Jørgensen (1991–2000)
*Kjetil Aano (2000–2011)
*Jeffrey Huseby (2011–)

## Sjå òg
* Misjonshøgskolen i Stavanger

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Det Norske Misjonsselskap|Det Norske Misjonsselskap]]» frå ,  den 30. november 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Det Norske Misjonsselskap
Hjartemuskelen

**Hjartemuskelen** eller **myokard** (frå gresk *mys* «muskel» og *kardia* «hjarte») er muskelen i hjartet. Inn mot blodet er det kledd med eit cellelag kalla endokard, danna av spesialiserte endotel-cellar. På yttersida er myokard dekt av perikard, ein pose av bindevev.

Muskelcellane i myokard er unike i det at dei kan trekke seg saman spontant, og kan leia straum som nervecellar.

Myokard får blodforsyninga si frå kranspulsårene som går av frå hovudpulsåra. Blir desse årene tronge eller tilstoppa av aterosklerose eller blodproppar kan ein få angina pectoris eller hjarteinfarkt.

Nokre virus kan gje betennelse i hjartemuskelen, myokarditt.
Mastergrad

**Mastergrad** er ein grad innan høgare utdanning, med ei normert studietid på minst fem år. Fram til den norske kvalitetsreforma i 2003 vart nemninga lite brukt ved dei norske universiteta, men no har mange av dei tidlegare gradene (til dømes cand.mag og (sivil-) ingeniør vorte erstatta av Bachelor og Master, som er internasjonalt anerkjende. Ein kan nå denne graden både ved høgskular og universitet i Noreg. 

Ein kan få mastergrad anten gjennom ein studiemodell på 3 år (Bachelorgrad) eller direkte ved ei 5-årig høgare utdanning. Normalt sett er ein mastergrad sett saman av 300 studiepoeng. På engelsk vert tittelen Master of Arts (MA) for humanistiske og samfunnsvitskaplege fag, og Master of Science (MSc) for teknologiske fag.

## Sjå òg
* Bachelorgrad
Kaie

**Kaie** (*Coloeus monedula*) er ein fugl i kråkefamilien. Han vert ofte delt i fire underartar. 

Fuglen er 33 cm, svart, men har grå nakke. Hoa og hannen er like. Nebbet er kort og kraftig. 

Kaia finst i heile Europa, i vestlege delar av Nord-Afrika og i Asia. 

## Bakgrunnsstoff
Computertomografi

**Computertomografi** (**CT**) er ein radiologisk undersøkingsmetode. Det blir laga snittbilde (tomogram) som syner kroppslege strukturar i ulike plan, eventuelt tredimensjonalt. Ordet «tomogram» er avleia frå gresk *tomos* (snitt) og *graphia* (beskriving). Sjølv om bruk av CT er mest vanleg innanfor helsevesenet, blir det òg nytta innanfor andre område, t.d. materialprøving.
Audacity

**Audacity** er eit lydredigeringsprogram. Det er fri programvare og er tilgjengeleg under GNU General Public License.

Programmet fylgjer med ei rekkje store GNU/Linux-distribusjonar, og er omsett til ei mengde språk, mellom anna norsk. Det finst både til Mac OS X, Microsoft Windows, GNU/Linux og andre operativsystem. 

## Funksjonalitet
Audacity har støtte for lydopptak, analyse, redigering og avspeling av digitalt audiomateriale. Det er støtte for import/eksport i fleire filformat: Ogg Vorbis, WAV, AIFF og AU, import/eksport av MP2 og MP3 via libmad, eksport av MP3 via LAME, pluss alle format støtta av sndfilebiblioteket. Editoren har zoom, redigeringsfunksjonalitet som markering, klipp og lim, angre, reversering, invertering, tonekontroll (equaliser), samplelratekonvertering, dither, støyfiltrering, effektprosessering som ekko, komprimering, osb. 

Det er støtte for plugin: LADSPA (Linux) og VST (Mac OS X og Windows).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Audacity
Lydredigeringsprogram

Eit **lydredigeringsprogram** er eit dataprogram for å redigere/manipulere digital lyd. I slike program kan ein m.a. redusere støy, klippe, kopiere, spleise og mikse lydar saman, i tillegg til at ein ofte kan konvertere lydfiler frå ein filtype til ein annan.

Ein skil gjerne mellom lydeditorar og digitale audioarbeidsstasjonar. Den fyrste gruppa vert gjerne nytta for å ta opp, analysera, redigera og spela av digitalt audiomatriale. I samband med fleirsporsinnspeling vert dei ofte nytta for å redigera einskilde spor, fjerna støy, og liknande. Digitale audioarbeidsstasjonar kan handsama mange spor samstundes og vert nytta for miksing av multimikrofonopptak og/eller syntisert musikk. Dei har eit rikt utval av redigeringsfunksjonar og moglegheit til utvidingar i form av ulike plugin. Dei vert òg nytta for ferdigstilling etter miksing. 

## Nokre lydredigeringsprogram
Rånå

**Rånå** er ei bygd som ligg ved sørsida av Rånåkollen på Lesja i Gudbrandsdalen i Innlandet. Her er det fleire småbruk som livnærer seg av skog og jordbruk i tillegg til mjølkeproduksjon.
Pneumatikk

**Pneumatikk** er overføring av energi ved hjelp av trykksette gassar, vanlegvis luft. Luft brenn ikkje, gjev ikkje frå seg brannfarlege gassar, skapar ikkje gneistar og eventuelle lekasjar skapar ikkje væskesøl. Pneumatisk drift har difor ein føremon i brannfarlege omgjevnadar, som til dømes petrokjemisk industri, tresliperi, osb. 

## Infrastruktur
Trykkluft vert laga ved hjelp av ein kompressor. Eit lite pneumatisk anlegg kan bruka ein eigen kompressor, flasker med trykkluft eller det kan vera forsynt frå ein sentral med ein større kompressor gjennom eit forgreiningssystem. Ein kompressor er ei pumpa som kan vera driven av t.d. ein elektromotor eller ein forbrenningsmotor.

For å halda trykket konstant vert det nytta ein trykkregulatorar, som styrer pådraget til kompressoren. Ofte er det montert eit manometer manometer for å kunna kontrollera at trykket er rett. Dei fleste systema har òg eit elle fleire filter som fjernar partiklar og olje frå lufta. Overføring av trykk skjer ved hjelp av slangar eller røyr av plast eller metall. Det at mediet som vert brukt er vanleg, rein luft, gjer at ein ikkje treng stilla krav til materialet i røyra, bortsett frå trykklasse og at det tåler mekaniske påkjenningar.

## Praktisk bruk
Trykkluft vart ofte nytta for å driva handverkty av ulike slag, som muttertrekkarar, slipemaskinar, poleringsmaskinar, meiselhammarar, osb. Karosseriverkstadar nyttar trykkluft for lakkeringssprøyter. Dekkverkstadar og bensinstasjonar nyttar trykkluft for å pumpa opp dekk. 

Bremsene på lastebilar, anleggsmaskinar, og nokre traktortilhengarar er trykkluftopererte. Trykkluft vert òg nytta for å blåsa rein deler i samband med reparasjonar. 

## Sjå òg
* Hydraulikk
Lyske

**Lyske** eller **røyr** (latin: *inguen*) er overgangen mellom underliv og lår. Innvendig i lysken ligg *lyskekanalen*, ei opning i bukmuskulaturen. Lyskebrokk er utposing av bukhinna gjennom lyskekanalen.

I lysken ligg store vener (vena femoralis, vena saphena magna) og pulsårar (arteria femoralis) nære overflata.

Lyskestrekk er strekk i ein av dei store lårmusklane.
Kevlar

**Kevlar** er ein type syntetisk fiber som vert brukt i alt frå skotsikre vestar og hjelmar, til sykkeldekk og segldukar. Kevlar er handelsnamnet for para-aramidfiber. Materialet toler oppvarming til 180 grader over tid utan å ta skade. 

Kevlar vart først produsert av DuPont i 1965. Det vert i stadig større grad brukt i militære hjelmar etterkvart som teknologien har gjort materialet sterkare. Kevlar er lettare og meir behageleg i bruk enn dei tidlegare stålhjelmane. 

## Bakgrunnsstoff
Kim Jae-kyu

**Kim Jae-kyu** () var ein periode direktør for den sør-koreanske etteretningstenesta KCIA, men er mest kjend for å ha myrda president Park Chung-hee 26. oktober 1979. Han vart avretta året etter. 

Like før han drap presidenten skaut han mot livvakta hans medan han visstnok skal ha ropt «버러지 같은 놈!» som betyr noko som «Ditt motbydelege kryp!». 

Filmen *[[The President’s Last Bang]]* frå 2005 tar for seg denne hendinga.
Isfjorden på Svalbard

**Isfjorden** er ein fjord på vestsida av Spitsbergen på Svalbard. På sørsida av fjorden ligg halvøya Nordenskiöld land, på nordsida Oscar II land og Dickson land. Munningen av fjorden er prega av avrunda fjell av folda grunnfjell. På sørsida, innanfor Armen Grønfjorden, er det platåforma fjell opp mot 1000 meters høgd. Desse fjella er av avleiringar frå Devon og tertiær-tida, og dei tertiære laga inneheld kol. 

Rundt fjorden ligg fleire av dei nåverande og tidlegare busette områda på Svalbard: Barentsburg, Longyearbyen og dei nedlagde Pyramiden, Colesbukta og Grumant. Yttarst i fjorden, på sørsida, ligg den nedlagde radiostasjonen Isfjord radio. Fjorden er 102&nbsp;km lang og er den nest lengste fjorden på Svalbard etter Wijdefjorden. På det breiaste er han om lag 24&nbsp;km brei. Frå Isfjorden går det av fleire fjordar: Grønfjorden (med Barentsburg), Adventfjorden (med Longyearbyen), Sassenfjorden som inst heiter Tempelfjorden, Billefjorden (med Pyramiden) og Nordfjorden som delar seg i Dicksonfjorden og Ekmanfjorden.

På grunn av lokale klimatiske tilhøve har nordsida av Isfjorden fleire brear som ender med fronten i sjøen. På sørsida finst det berre brear inst i Grønfjorden, og desse endar på land. Det ligg tre fuglereservat i Isfjorden, på Kapp Linné, Bohemanneset og Gåsøyane.

## Kjelde
Den norske los, vol. 7, 2 utg. (Stavanger: Norges sjøkartverk og Norsk polarinstitutt, 1990).
Rovteger

**Rovteger** (*Reduviidae*) er insekt som høyrer til mellom tegene, ei gruppe nebbmunnar. 

Rovteger er rovdyr. Dei finst over det meste av verda, men berre få artar lever i Noreg.

Vaksne dyr er mellom 11 og 33 mm. Hovudet er retta framover, og sugesnabelen er godt synleg. Dei fleste er mørke i fargen. 

## Bakgrunnsstoff
Katabatisk vind

**Katabatisk vind** eller **fjellbris** er vind som bles ned ein skråning som ein ås, eit fjell eller ein isbre. Når slike vindar bles over store område vert dei av og til kalla *fallvind*. Det motsette er vind som bles oppover ein skråning, og dette vert kalla anabatisk vind. 

Ein skil mellom vind som kjennest varmare enn omgivnadane (fønvind) og vind som er kjøligare (til dømes mistralvinden i Middelhavet eller boravinden i Adriahavet). Katabatisk vind viser til den kjølige varianten.

## Kjenneteikn
Katabatisk vind oppstår når lufta vert avkjølt på toppen av eit fjell, isbre eller ein ås. Sidan tettleiken til luft aukar når temperaturen minkar, vil lufta strøyme nedover skråninga og bli varma opp adiabatisk. Den vil likevel halde seg relativt kald. 

Kald katabatisk vind har ein ofte tidleg på natta når sola har gått ned og bakken byrjar å stråle ut varmestråling. Kald luft frå ekstratropiske syklonar kan medverke til denne effekten. 

På liten skala er denne vinden som regel for svak til ein kan merke han. I bratte fjellsider under eit fjellplatå kan han ofte komme i form av kast, såkalla *kaldluftsras*. Kaldlufta som strøymer nedover ei dalside samlar seg i botn av dalen og strøymer vidare nedover dalen. Denne vinden vert kalla *fjellvind*. Fjellvinden har ein kompenserande vind som strøymer oppover dalen i fjellsida og ut mot dalsidene. 

## Brevind
Ved isbrear bles det katabatisk vind ned frå breen gjennom heile døgnet så lenge lufttemperaturen er over 0 ºC. Denne typen katabatisk vind vert kalla *brevind*. 

Så lenge temperaturen er over 0 ºC, vil breen avkjøle lufta over breen. Den kalde lufta søkk og driv bort frå breen. Brevinden er mest markant for dalbrear, og bles sterkast når temperaturskilnaden mellom breen og omgjevnadane er størst. Brevinden vil derfor òg som regel vere kraftigast om ettermiddagen når lufttemperaturen er på det høgaste. 

Det vert danna ein motvind over brevinden, som bles oppover i dalen. Dette er ein varmare dalvind, kalla anabatisk vind. Sidan dei to møtande vindane fører til turbulens i grenseflata mellom dei, fører dette til at brevinden døyr ut eit lite stykke nedanfor breen. For typiske norske bredalar strekkjer brevinden seg om lag 500-600 meter bort frå breen før han døyr ut. 

I Antarktis og på Grønland bles det kald brevind store delar av året. 

## Sjå òg
*Anabatisk vind
*Fønvind

## Bakgrunnsstoff
* McKnight, TL & Hess, Darrel (2000). Katabatic Winds. In , *Physical Geography: A Landscape Appreciation*, pp. 131-2. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 0-13-020263-0

## Kjelder
*
En øy i havet

***En ö i havet***, kalla ***En øy i havet*** på norsk, er debutromanen til Annika Thor frå 1996.

Dette er den fyrste boka i ein serie på fire bøker om Nelli og Steffi, to austerrikske jenter som kjem til Sverige etter den tyske annekteringa av Aussterike i 1939.

Dei andre bøkene i serien er: *Näckrosdammen* (*Vaniljedammen*), *Havets djup* (*Havets dyp*) og *Öppet hav* (*Åpent hav*).
Mayo Clinic

**Mayo Clinic** er eit kjent sjukehus-nettverk med utspring i Rochester, Minnesota, USA. Det driv òg sjukehus i Florida, Arizona, Minnesota, Iowa og Wisconsin. Det heile er òg kjent som «Mayo Health System». Det er kjent som eit av dei beste sjukehusa i USA. I 2004 behandla sjukehuset 513 377 pasientar, det har 1 157 sengar.

Sjukehuset blei grunnlagt som Saint Marys Hospital av Dr. William Worrall Mayo og sønene William James og Charles Horace i 1889.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tolk

Ein **tolk** er ein person som overfører innhald munnleg frå eitt språk til eit anna. 

Tolking kan gjerast på fleire måtar, og dei mest vanlege formene er *konsekutivtolking* og *simultantolking*. Å tolke konsekutivt vil seie at innhaldet vert overført i kortare bolkar, der tolken formidlar innhaldet mellom desse bolkene. Å tolke simultant vil seie at det blir tolka *samstundes* som talaren snakkar. Dette er ein metode som ofte vert brukt på konferansar, og det krev at tilpassa lydutstyr er tilgjengeleg. 

Det finst fleire moglegheiter for å utdanne seg innan tolkefaget i Noreg, blant anna ved Universitetet i Oslo og Universitetet i Bergen. I Noreg finst ei ordning med statsautorisasjon for tolkar. Ved å gå gjennom ei krevjande prøve som vert arrangert av Universitetet i Oslo kan ein oppnå denne tittelen. Minstekravet for å arbeide som tolk i til dømes Utlendingsdirektoratet (UDI) er den såkalla ToSpot-testen. 

Det vert stilt ei rekkje krav til ein profesjonell tolk. Desse er blant andre objektivitet, teieplikt og nøyaktigheit. Det er forventa at tolken ikkje legg til eller trekkjer frå noko av den originale bodskapen, og at tolken alltid informerer om rolla si i forkant av tolkesituasjonen.

### Skiljet mellom tolk og omsetjar/translatør

Medan ein tolk overfører innhald munnleg, brukast nemninga omsetjar eller translatør på ein person som overfører innhald *skriftleg* frå eitt språk til eit anna. Dette er rekna som to ulike profesjonar, og ein statsautorisert translatør kan ikkje nødvendigvis nytte denne tittelen i samband med tolking.

## Bakgrunnsstoff

* Tolkeportalen
* Tolking i UDI
Nemi

***Nemi*** er ein norsk teikneserie som handlar om den metal-aktige kvinna Nemi. Serien er skriven og teikna av Lise Myhre, som signerer med berre fornamnet, Lise. Han heitte opphavleg *Den svarte siden* og blei først utgjeven i *[[Larsons gale verden]]* i 1997. Serien skifta etter kvart namn til *Nemi*, etter hovudpersonen i serien, og debuterte som fast stripeserie i *[[Dagbladet]]* 23. mars 1999. 

Nemiteikneserien blir gjeven ut ikkje berre i Noreg, men også i utlandet, mellom anna England i gratisavisa *[[Metro]]*, og Finland.

## Innhald
I byrjinga var *Nemi* ein dyster serie om metal-miljøet, men han har vorte litt lysare etter kvart, sjølv om han framleis kan ta opp alvorlege emne. 

Serien handlar om Nemi som har bleik hud, langt svart hår og svarte klede, og liker metal-musikk, *[[Ringenes herre]]* og diktarar som André Bjerke. Ho har eit sterkt hat til pelsbrukarar og folk ho oppfattar som dumme, til dømes blondiner eller folk som har ein svært ulik musikksmak frå henne. Noko av det ho likar best er tequila, sjokolade og å spela x-boks. Ho er ofte på pub der ho treffer mange ulike typar.

I serien er det ikkje med så mange figurar, men det er ofte besøk av folk som berre er med i ei stripe eller to.

*[[Cyan]]* er namnet på Nemi si beste venninne, ei blåhåra jente med namn frå gifta cyanid. Cyan er nokså ulik Nemi på mange måtar. Til å byrja med i teikneserien prøvde Cyan å få Nemi til psykolog, noko som enda med ein psykolog som slukte smertestillande tablettar for å gløyme det fæle besøket. Cyan har seinare blitt meir vant med at Nemi aldri kjem til å finne seg ein fast jobb og slutte å gå på pub til uvanlege tider på døgnet.

*[[Tim]]* var saman med Cyan ei ri, men det gav seg etter kvart fordi han hadde seg med ei anna dame. Tim har pønkefrisyre og er no saman med ei stygg blondine.

I serien har Myhre mellom anna illustrert dikt av Edgar Allan Poe og André Bjerke med figurane sine.

## Serieskaparen
Lise Myhre har ein del likskapar med hovudfiguren sin. Ho kler seg òg gjerne i svart og  er glad i metal-musikk. Myhre byrja å arbeida i bladet *Larsons gale verden* etter vidaregående, der fekk ho ei side der ho kunne teikne stort sett kva ho ville. Denne sida vert kalla «Den Svarte Siden», som først var i svart-kvitt. Den første figuren som kunne likne på Nemi kom i 1997. 

## Bladet Nemi
Nemi har i dag eit eige blad der det også blir trykt striper som *[[Rex Rudi]]*, *[[Lenore]]* og *[[Reservatet]]*.
Lars S. Vikør

**Lars Sigurdsson Vikør** () er professor i nordisk språkvitskap, særleg nynorsk leksikografi, ved Norsk Ordbok, Universitetet i Oslo, og har det faglege ansvaret for manuskripta til Norsk Ordbok.  

Vikør har skrive bøker og artiklar om språkplanlegging, språkpolitikk, språknormering, leksikografi og moderne språkhistorie. Han har òg engasjert seg for samnorsk-saka gjennom Landslaget for språklig samling. Vikør har vore representant i Norsk språkråd.

Vikør har per 2007 omsett seks skjønlitterære bøker frå nederlandsk, den første var  *Men Marte då!* av Veronica Hazelhoff (1986). Han fekk Bastianprisen for barne- og ungdomsbøker 1994 for *Kvifor sa vi ingenting?* av Jan de Zanger (1993), og Kulturdepartementets oversetterpris 2001 for *Bror* av Ted van Lieshout (2001). Andre representative omsetjingar er *Om så med vald* av Jan de Zanger (1990), *Evolusjonsteorien og ost* av Bas Haring (2003) og *Bryllaup ved havet* av Abdelkader Benali (2005).

## Bibliografi
*	
* 

### Viktige publikasjonar

**The New Norse language movement* (1975)
**Språkpolitikk pa fem kontinent: Eit oversyn og ei jamføring*  (1977)
**Perfecting spelling: Spelling discussions and reforms in Indonesia and Malaysia, 1900-1972*   (1988)
**The Nordic languages: Their status and interrelations* (1993)
**Aust-Timor, ein nasjon under jernhælen*  (1994)
ʿArbít

**ʿArbít** er ei av dei tre daglege gudstenestene for vanlege dagar i rabbanittisk jødedom. Ho vert sagt om kvelden.
Jødiske bøner og gudstenester

I rabbanittisk jødedom er det tre daglege gudstenester på vanlege dagar &mdash; sjaḥarít (‘morgons’), minḥá (‘mjøloffer’, ettermiddagsbøn) og ʿarbít (‘kvelds’). (Mange askenasiske jødar kallar kveldsgudstenesta maʿarív i staden.) Alle desse gudstenestene inneheld ein velsigningsserie som blir kalla «ʿAmidá» (‘ståande’). ʿAmidáen blir òg nokre gonger kalla tefillá (‘bøn’). Særleg blant askenasím er det vanleg å kalle ʿamidáen «sjemoné ʿesré» (‘18’), ettersom ʿamidáen i tidlegare tider omfatta atten bøner på vanlege kvardagar. (Kring tida at *[[Misjná]]* vart skriven ned vart dette talet utvida til 19.) Ei anna hovudbøn er «Sjemáʿ Jisraél» (‘Høyr, Israel’). Denne bøna blir lesen under *sjaḥarít* og *ʿarbít*, og gjerne òg privat når ein legg seg om kvelden.

Dei fleste bønene i tradisjonelle jødiske gudstenester kan seiast både i fellesgudstenesta og som privat bøn. Unntak frå denne regelen inkluderer «Kaddísj» og «Kedusjá» (‘Heilagbøna’) &mdash; bøner som berre skal seiast i *[[minján]]* &mdash; det vil seie ei gruppe av minst ti religiøst myndige og teljande jødar. Denne gruppa blir definert noko ulikt blant ulike jødiske grupper.

Det finst og andre bøner og velsigningar som blir sagde ved ulike høve i løpet av dagen &mdash; slik som t.d. signinga før og etter maten.

Den jødiske tilnærminga til bøn varierer mellom dei ulike greinene av jødedommen. Medan alle vanlege undergrupper av rabbanittiske jødar brukar det same materialet av bøner og tekstar (men ein del lokal variasjon i resensjonen), er det mykje variasjon i kor ofte ein faktisk gjennomfører offentleg eller privat bøn, kva for bøner ein tek med eller utelèt ved ulike høve og kva språk ein brukar for dei ulike bønene. Ein hovudtendens er at ortodokse jødar les det fulle hebraiske/arameiske ritualet på originalspråka og at reformjødar les eit avkorta ritual med mykje bruk av omsetjingar såvel som samtidige dikt og songar av både jødisk og ikkje-jødisk opphav. Konservativ og rekonstruksjonistisk jødedom ligg oftast ein stad mellom desse ytterpunkta.

## Kledesdrakt og symbol

Det finst eit tal vanlege jødiske religiøse symbol og objekt som blir bruka under bøn. *[[Tallét]]en* er eit jødisk bønesjal. Ein *[[kippá]]* (ofte òg kalla *jármelke* blant askenasím) er ein kalott mange jødiske menn og nokre kvinner dekkjer hovuda sine med under bøn og elles når ein er i synagogen. Mange ortodokse jødar, særleg askenasím, har kippáen på seg heile dagen. *[[Tefillín]]* (bønereimer) er boksar som inneheld pergamentlappar med sitat frå *[[Torá]]en* som blir sett på som pålegg om å skrive orda på armen og binde dei mellom augo. Tefillín blir bruka av dei fleste praktiserande jødiske menn og nokre praktiserande jødiske kvinner (særleg kvinner frå ikkje-ortodokse, praktiserande jødiske miljø). Ein brukar tefillín under morgongudstenesta på dei fleste kvardagar, og stundom under ettermiddagsgudstenesta på enkelte fastedagar (men aldri på jom kippúr, på jom tób eller sjabbát).
Sinaifjellet

**Sinai** er eit fjellområde sør på Sinaihalvøya med toppane Djebel Musa på 2285 moh. og Djebel Katharina på 2880 moh. I jødisk tradisjon (og kristen og muslimsk) er Sinai fjellet der Moses skal ha fått steintavlene med dei ti boda på frå Gud (JHVH). 
Samaritansk tradisjon seier at hendinga fann stad på Gerisim. Fjellet er også kjend som **Horeb** og **Gabal Musa** eller **Jabal Musa**, 'Mosesfjellet'.

Sinaifjellet består av alkaliske granittar trengde inn i forskjellige bergartar som vulkansk stein. Dei eksponerte bergartane stammar frå ulike djupner.

## Katarinaklosteret ved Sinaifjellet
Ved foten av fjellet ligg Katarinaklosteret vigd til Katarina av Alexandria der det framleis er greske munkar. Klosteret har ein basilika med ein apside med mosaikk som truleg er laga mellom 548 då Keisarinne Theodora døydde og 565 som var året då Keisar Justinian døydde. Mosaikken viser ei transfigurasjonsscene med Kristus flankert av disiplane Johannes, Jakob og Peter, og Elias og Moses. 

I biblioteket er det laga ei utstilling med dei mest kjende ikona frå klosteret. Det låg langt inne i ørknane ved foten av Sinaifjellet, og ein del av ikonåaleria vart difor ikkje øydelagde under biletstriden eller ikonoklasmen på 700- og 800-talet i det bysantinske riket. Dei er dermed viktige for kunnskapen om korleis Kristus vart måla før ikonoklasmen.

Sinaifjellet og klosteret har vorte reisemål for turistane, og det går er turar opp på fjellet om natta med guidar slik at turistane skal oppleve soloppgangen frå fjellet. Klosteret er heller ikkje den fredfulle staden det ein gong var. Det har om lag 1000 besøkande kvar dag. 

## Bakgrunnsstoff
* Sinai
* Bilete av apsiden i kyrkja
Kwaspråk

**Kwaspråka** er ei språkgruppe som blir snakka i dei søraustre delane av Elfenbeinskysten, i Ghana, Togo og Benin, og det sørvestre hjørnet av Nigeria. Namnet vart danna i 1885 av Gottlob Krause og brukt av Westermann (1952) og Greenberg (1963). Det er avleidd av ordet for 'folk' i mange av kwa-språka, ord som inneheld rota *kwa*. Kwa-språka er ei grein av volta-kongospråk som igjen er ei gren av niger-kongospråk.

Bennett & Sterk (1977) har argumentert for at kwa opphavleg ikkje var ei gruppe av slektspråk, og dei gjer framlegg om å dele kwa-språka inn i tre grupper, jorubaspråk, igbospråk, medlemmar av benue-kongospråka, og dei «eigentlege» kwaspråka. Denne delmengda av kwaspråka blir no og då kalla for «nye kwa».

Kwaspråka kan delast inn i to grupper, nyo og vestbreiddespråk. Nyoguppa inneheld ca. 50 språk, framfor alt snakka i Ghana og sørlege Elfenbeinskysten, mellom anna akanspråka, ga-dangmespråka, anyi, baule, og potou-tanospråka (mellom anna guangspråk og logbaspråk).

Resten av kwaspråka blir kalla *vestbreiddespråk* fordi dei blir snakka på vestsida av Voltaelva i Ghana, Togo, Benin og sørvestre Nigeria. Av desse ca. 25 språka er gbespråka den største gruppa, med ca. 5 millionar talarar; andre språk er avatime, nyangbo-tafi og animere.

## Sjå også
* Kruspråk
* Gurspråk

## Kjelder
*Bennett, Patrick R. & Sterk, Jan P. (1977) 'South Central Niger-Congo: A reclassification'. *Studies i African Linguistics*, 8, 241&ndash;273.
*Hintze, Ursula (1959) *Bibliographie der Kwa-Sprachen und der Sprachen der Togo-Restvölker (mit 11 zweifarbigen Sprachenkarten)*. Berlin: Akademie-Verlag. 
*Stewart, John M. (1989) 'Kwa'. I: Bendor-Samuel & Hartell (eds.) *The Niger-Congo languages*. Lanham, MD: The University Press av America.
*Westermann, Diedrich Hermann (1952) *Languages av West Africa* (Handbook av African Languages Part II). London/New York/Toronto: Oxford University Press.

## Bakgrunnsstoff
*Kwaspråkartiklar  ved journalofwestafricanlanguages.org (engelsk)
Blodtrykk

**Blodtrykk** er trykket blodet øver på veggen i blodårene. Dersom ein ikkje gjer særskild merksam på noko anna tyder *blodtrykk* «systemisk arterielt blodtrykk», altså blodtrykket i dei store pulsårene (ikkje lungepulsåra). Den vanlegaste plassen å måle det er på overarmen, her går arteria brachialis.
Resesjon

Ein **resesjon** er ein tidsperiode med nedgang i BNP, altså negativ økonomisk vekst, i to eller fleire kvartal på rad. Resesjonar fører gjerne med seg aukande arbeidsløyse og anten fallande eller sterkt aukande prisar (deflasjon eller stagflasjon).

Ein langvarig eller særleg alvorleg resesjon blir kalla ein **depresjon**. Den best kjende depresjonen følgde i kjølvatnet av børskrakket på Wall Street i 1929. Denne blir kalla den store depresjonen.
Lars Sonck

**Lars Eliel Sonck** () var ein finsk arkitekt. 

## Bygningar teikna av Lars Sonck


Fil:Tampereen tuomiokirkko kesä 2004 IMG 2328.jpg|Tammerfors domkyrkje, 1902-1907.
Fil:Kallio church, Helsinki 2004-06.jpg|Berghäll kyrkje i Helsingfors.
Fil:Kyrkan_i_Mariehamn_1..jpg|Mariehamn kyrkje.
Fil:Kristinestads gymnasium.jpg|Kristinestads gymnasium.
Fil:Sjöfartsskolan i Mariehamn, 2..jpg|Sjöfartsskolan i Mariehamn.
Fil:St Michael's Church, Turku.jpg|St Michaels kyrkje (1899-1905) i Åbo.
Fil:Ainola yard.jpg|Ainola, komponisten Jean Sibelius sin heim i Träskända.
Fil:Helsinki Mikael Agricola church.jpg|Mikael Agricola-kyrkja i Helsingfors.
Fil:Kultaranta 1920.jpg|Den finske presidentens sommarbustad Kultaranta i Nådendal.
Fil:Kauniainen - Villa Vallmogård.jpg|Villa Vallmogård i Grankulla
Fil:Eiran sairaala-2006-07-25-1.jpg|Eira sjukehus (1905) i Helsingfors.
Fil:Sataman hallintorakennus Lars Sonck.jpg|Sataman hallintorakennus (teikna 1929) Busholmen i Helsingfors.
Fil: HelsinkiMuseokatu.jpg|Soncks kvartal 1920, i fremre Töölö, i Helsingfors
GNU Grand Unified Boot loader

**GNU GRand Unified Boot loader**, og kjend som **GNU GRUB** eller berre **GRUB** er ein operativsystemlastar for Linux. Denne vert utvikla av Free Software Foundation og er fri programvare lisensiert under GNU General Public License.

GRUB har i dei fleste Linuxdistribusjonar tatt over rolla som standard operativsystemslastar for forgjengaren LILO.

## Sjå òg
* LILO
IS/LM-modellen

**IS/LM-modellen** er ein makroøkonomisk modell for ein lukka økonomi. Modellen vart utvikla i 1937 av John Hicks (og vidareutvikla av Alvin Hansen) i eit forsøk på å formalisere dei tankane John Maynard Keynes presenterte i *[[The General Theory of Employment, Interest, and Money]]*. IS/LM-modellen er svært kjent og standard pensum i innføringskurs i makroøkonomi. IS/LM står for Investment Saving / Liquidity preference Money supply.

## Modellen
Modellen studerer korleis pengepolitikk og finanspolitikk påverkar BNP og rentenivået i ein økonomi med ledige ressursar/arbeidsløyse. Fokuset er på etterspørselssida i økonomien og alle prisar er faste. Det sistnemnde betyr at modellen ser på økonomien på kort sikt.

Modellen inkluderer tre marknader, to av dei blir representert grafisk:
*IS-kurva: Viser alle kombinasjonar av BNP (*Y*) og rentenivå (*i*) som gjev likevekt i *varemarknaden*
*LM-kurva: Viser alle kombinasjonar av BNP og rentenivå som gjev likevekt i *pengemarknaden*

Det er desse kurvene som har gjeve modellen namnet sitt. I tillegg til varemarknaden og pengemarknaden, har modellen òg ein marknad for obligasjonar. På grunn av Walras' lov, som seier at det er likevekt i alle *n* marknadene dersom det er likevekt i *n-1* av dei, blir likevel ikkje obligasjonsmarknaden studert eksplisitt - han ligg skjult i bakgrunnen. Punktet der IS- og LM-kurva kryssar kvarandre, viser såleis kva kombinasjonar av BNP og rentenivå som gjev likevekt i alle marknadene i økonomien samtidig.

Dei finanspolitiske instrumenta offentleg kjøp av varer og tenester (*G*) og skatt (*T*) skiftar IS-kurva. Det pengepolitiske instrumentet pengemengde (*M*) skiftar LM-kurva. I tråd med keynesiansk tankegang kan styresmaktene dermed styre økonomien i retning av dei økonomiske måla sine.

## Sjå òg
*Mundell-Fleming, som utvidar IS/LM-modellen til ein open økonomi
*AS/AD-modellen, som inkluderer både tilbods- og etterspørselssida
John Hicks

**Sir John Richard Hicks** () var ein engelsk økonom. Særleg stor påverknad på økonomisk teori fekk han gjennom at han utvikla IS/LM-modellen, som eit forsøk på å formalisere dei tankane John Maynard Keynes presenterte i *[[The General Theory of Employment, Interest, and Money]]*.

Hicks vart tildelt Nobelprisen i økonomi saman med Kenneth Arrow i 1972. Gjennom karrieren arbeidde han ved fleire universitet, lengst ved Universitetet i Oxford, mellom anna ved Nuffield College.
Sentralbank

Ein **sentralbank** (nasjonalbank) er ein institusjon som gjennomfører pengepolitikken i eit land eller ein region. 

Dei fleste landa i verda har ein sentralbank. Sentralbanken i Noreg heiter Noregs bank. Land som er i ein monetær union (felles valuta) har felles sentralbank. Eit døme på dette er Den europeiske sentralbanken, som er sentralbank for den Økonomiske og Monetære Unionen (ØMU) i EU. Andre døme er Sentralbanken for dei sentralafrikanske statane og Sentralbanken for dei vestafrikanske statane.

Kor stor makt sentralbanken har til sjølv å utforme retningslinene for pengepolitikken varierer. Til dømes utfører Noregs bank pengepolitikken på bakgrunn av eit mandat fastsett av regjeringa. Andre sentralbankar er meir uavhengige og opererer under reglar som hindrar eller sterkt reduserer innverknaden frå parlamentet eller regjeringa. Døme på slike er US Federal Reserve (USA), Bank of England og Den europeiske sentralbanken.

## Rentestyring
Sentralbanken fastset ei styringsrente som han brukar når han låner ut pengar til andre bankar. Renta vert justert for å oppnå ulike politiske og/ eller økonomiske målsetjingar. Typiske mål kan vera:

* Låg og stabil inflasjon (inflasjonsstyring)
* Jamn og høg sysselsetjing
* Halde ein fast valutakurs i større eller mindre grad

Den norske sentralbanken styrer i dag først og fremst etter ei målsetjing om låg inflasjon.

## Andre arbeidsoppgåver
* Utferde, kontrollere og trekkje tilbake lokal valuta
* Produsere og distribuere økonomisk statistikk
* Overvake banknæringa, forvalte regelverket som regulerer banknæringa
* Vera bankane sin bank og regjeringa sin bank
* Vakte og forvalte landet sine valutareservar og gullreservar
* Sørgje for at betalingssystemet i landet fungerer godt
* Vera långjevar i siste instans

## Historie
Sveriges Riksbank blir rekna for å vera verdas eldste sentralbank (1668), etterfølgt av Bank of England (1694). 

## Sjå òg
* Sentralbankar i verda
Anabatisk vind

**Anabatisk vind** eller **dalbris** er ein vind som bles oppover ein skråning eller ei fjellside. Denne typen vind oppstår som regel om dagen i roleg og solrikt vêr. Ein ås- eller fjelltopp vert varma opp av sola, og overflata varmar igjen opp lufta like over. Lufta som er i same høgd som fjelltoppen over dalen eller ei flate ved sida av vert ikkje varma opp like mykje fordi det er lengre ned til overflata. Denne effekten kan verte enno større om dalbotn eller flata ligg i skugge, og på den måten får mindre solvarme. Lufta nær fjelltoppen vert dermed varmare enn den omliggande lufta i same høgd, og byrjar å stige (konveksjon). Dette skapar eit lite lågtrykk under den stigande lufta, og luft byrjar å strøyme opp fjellsida for å fylle lågtrykket. Den oppvarma lufta som stig opp frå fjelltoppen vert avkjølt adiabatisk når den stig, og kjem temperaturen under doggpunktet vil lufta kondensere. Det vil då dannast cumulusskyer. Desse kan produsere regn og innimellom torevêr. 

I høgda oppstår det ein motstraum frå dalsidene inn mot midten i høgda over dalbotn. Lufta som samlar seg her i høgda strøymer så nedover dalen i høgda. 

Retninga og forma på dalane, samt vêrtilhøva, er avgjerande for kor kraftig dalvinden vert, men i Noreg vert han sjeldan over 5-6 m/s i 10 meter over dalbotn. 

Det motsette av anabatisk vind er katabatisk vind som strøymer ned ei fjellside, ofte om natta på grunn av strålingsavkjøling. 

## Kjelder
*
Bora

**Bora** er ein katabatisk vind frå mellom nord og nordaust i Adriahavet, Hellas, Russland og Tyrkia. Namnet kjem av figuren Boreas frå gresk mytologi, som tyder Nordavinden.

Boravinden oppstår ofte i Dalmatia og langs resten av austkysten av Adriahavet, og kjem ofte i form av vindkast. Boraen er vanlegast om vinteren, og er kraftigast når ein har eit høgtrykk over dei snødekte dinariske alpane på grensa mellom Kroatia og Bosnia-Herzegovina og eit lågtrykk over Adriahavet. Når lufta vert kaldare og tyngre om natta aukar boravinden. I tillegg deler ein vinden inn i to forskjellige typar, «klårvêrsbora» eller «mørk bora» (når det er skya).

Området som oftast får den kraftigaste boravinden er Velebitfjellrekkja i Kroatia. Denne fjellrekkja som går langs kysten fungerer som eit vêrskille mellom eit kontinentalt klima i dei indre områda og Adriaterhavskysten som har Middelhavsklima. For uerfarne seglarar kan boravinden vere farleg i dette området, sidan vinden brått kan starte på natta etter ein klår og roleg dag. Nær byar som Senj og Karlobag i Kroatia kan vindstyrken kome opp i 60&nbsp;m/s.

Vinden utgjer òg ein stor del av klimaet i Krasområdet i Slovenia og i Trieste i Italia. Bygningar i dette området er ofte solide, og byane har ofte smale gater på grunn av vinden. Kraftig boravind har ein òg i Novorossijsk i Russland, der vinden kan kome opp i 60&nbsp;m/s.
Chinook

**Chinook** er ein fønvind i indre område vest i Nord-Amerika der den kanadiske prærien og Dei store slettene møter fleire fjellkjeder. Han har opphav i ein våt, varm kystvind frå Stillehavet.

Ein sterk chinook kan få nesten 30 cm med snø til å forsvinne på ein dag. Snøen delvis smeltar og fordampar i den tørre vinden. Chinooken har òg stundom heva vintertemperaturen frå under -20 ºC til 10-20 ºC i løpet av eit par timar eller dagar. Rekorden er frå ein chinook den 15. januar 1972 i Loma i Montana då temperaturen steig heile 57 ºC på 24 timar, frå -48 ºC til 9 ºC.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chinook wind|Chinook wind]]» frå ,  den 3. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Grameenphone

**Grameenphone** er det største føretaket innan mobiltelefoni i Bangladesh. Det er eigd 62 % av det norske telefonselskapet Telenor og 38 % av Grameen Telecom. Selskapet gjev i samarbeid med Grameen Bank mikrokredittlån til fattige kvinner. Slik får dei råd til å kjøpa ein mobiltelefon, som dei lånar ut til folk. Gjennom eit lite påslag på ringeprisen tenar eigaren av mobiltelefonen nok til både å betala lånet og til sjølv å skaffa seg ei inntekt. 

## Omfang
Det er i dag over 250 000 landsbytelefonar i Bangladesh. Kvinnene er organiserte i mobilselskapet The Village Phone Ladies. Landsbytelefontenesta i Bangladesh er tilgjengeleg for 60 millionar menneske og gjennomsnittleg telefonbruk for kvinnene i systemet er dobbelt så stor som for vanlege forretningsfolk. I område der vanleg infrastruktur for kommunikasjon i i liten grad er utbygd, skapar landsbytelefonane kontakt mellom landsbyar og folk som før ikkje hadde tilgjenge til slik kommunikasjon. 

## Sjå òg
* Muhammad Yunus

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Grameenphone|Grameenphone]]» frå ,  den 2. desember 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
*
* Konsernsjef Jon Fredrik Baksaas i Telenor: Mikrokreditt i praksis
* Djuice Bangladesh 
* Offisiell heimeside for Bangladesh Telegraph and Telephone Board 
* Iqbal Quadir om The impact one cell phone can make on a village... TedTalks, July 2005
Inlandsbanan

**Inlandsbanan** er ein jarnbane som går mellom Kristinehamn og Gällivare i Sverige. Banen er 1288 km lang.

## Stasjonar (utval)
Nokre av stasjonane på Innlandsbanan er:

## Sjå au
* Botniabanan

## Bakgrunnsstoff