open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stratigrafi

**Stratigrafi** er læra om lag. Både i geologi og i arkeologi nyttar ein seg av stratigrafiske metodar. 

Stratigrafien er den greina av geologien som forskar på lagdelinga, alderen, samansetninga, fordelinga osv. av lagdelte geologiske avleiringar. I kronostratigrafi legg ein særleg vekt på å klargjere den relative eller absolutte alder ved å studere lagrekkjer. 

På grunnlag av ledefossilar, bergartar, lagdeling og mykje meir, kan avleiringane delast inn i ulike tidsavsnitt, som heiter (sortert etter minkande lengd) eon, æra, periode og epoke. Vi er til dømes i dag i eonet fanerozoikum, æraen kenozoikum («jorda si nytid»), perioden neogen og epoken holocen.

Inndeling av lagrekkja kan ein gjere på grunnlag av litologi, og inndelinga vert då kalla litostratigrafi. Restar etter organisk materiale vert studert innanfor mikropaleontologi. Dersom det er pollen eller sporar frå planter som vert undersøkt heiter det palynologi. Restar etter skal frå små planter eller dyr vert undersøkt i biostratigrafi. Seismikk viser endringar i fysiske eigenskapar i lagrekkja og gjev grunnlag for seismisk stratigrafi.

Arkeologisk bruk av stratigrafi tek sikte på å avklåre den menneskelege verksemda på staden gjennom tidene. Det er soleis dei laga menneska har etterlate seg ved sin aktivitet, dei såkalla kulturlaga, som er interessante på den staden som vert granska. Ein byggjer på at dei djupaste avleiringane er eldst, dei øvste yngst, men med den modifikasjonen at ein må take omsyn til at både kulturlaga og naturlege avleiringar kan ha vorte omrota på grunn av menneskeleg verksemd til ulike tider, til dømes graving, pløying og mykje anna, eller av naturlege prosessar som erosjon, ras og liknande. Ofte er kulturlaga ikkje mange centimetrane tjukke, og skilja mellom dei ulike laga kan vere vanskeleg å registrere i mange høve. Det kan soleis by på problem å finne fram til kva som er samanhengande horisontale lag og relevant langrekkjefølgje.

Skilnaden mellom arkeologisk og geologisk stratigrafi er soleis både at føremålet med studiet av lagdelinga er ulike, slik at definisjonen av laga må basere seg på ulike kjenneteikn, og at dei to disiplinane for det meste opererer med særs ulike tidsperspektiv.

## Sjå òg
* Geologisk tidsskala
* Arkeologisk stratigrafi

## Bakgrunnsstoff
* International Commission on Stratigraphy (engelsk)

## Kjelder

* *Denne artikkelen tek utgangspunkt i «[[:nb:Stratigrafi|Stratigrafi]]» frå , den 18. august 2008.*
Kronometri

**Kronometri** (av gresk χρόνος (*khrónos*) «tid» og μέτρηση (*métrioi*) «måling») er vitskapen om måling av tid og tidtaking.

Det må ikkje forvekslast med kronologi som er vitskapen om å plassere hendingar i tid og som ofte er avhengig av kronometri.

## Sjå òg
* Kronometer
* Kognitiv kronometri
* Mental kronometri

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chronometry|Chronometry]]» frå , den 18. august 2008.*
Avføring

**Avføring** eller **ekskrement** er avfallsstoff frå fordøyinga som blir tømd frå endetarmen. Det finst mange ord for avføring, som er eit tabuemne, til dømes drit, møkk og bæsj.

Ofte prøver ein å bli kvitt avføring ved å grava henne ned, lagra henne i til dømes ein septikktank eller skylja henne ut i kloakk. Men stoffet kan også brukast til gjødsel, som energikjelde og i ei rekke andre samanhengar.

## Sjå òg
* Guano
* Kumøkk

## Bakgrunnsstoff
Charlotte Perkins Gilman

**Charlotte Perkins Gilman** () var ein amerikansk forfattar som skreiv skjønnlitteratur og sakprosa. Ho tok særleg opp tema rundt kvinneliv, arbeid og økonomi. 

Charlotte Anna Perkins var fødd i Hartford i Connecticut til Mary Perkins og redaktøren og bibliotekaren Frederic Beecher Perkins, som forlet familien i fattigdom då ho var lita. Charlotte Perkins hadde tre inspirerande tanter: Harriet Beecher Stowe, som skreiv *[[Hytta hans farbror Tom]]*, utdanningsforkjemparen Catharine Beecher og suffragetta Isabella Beecher Hooker.

Charlotte gifta seg med kunstnaren Charles Walter Stetson i 1884. Året etter fekk dei sitt einaste barn, Katharine Beecher Stetson, og Charlotte Stetson fekk ein alvorleg fødselsdepresjon, ei liding som var lite forstått på denne tida. Ho blei behandla med ein kvilekur som berre gjorde henne verre. Opplevinga inspirerte novella ho er blitt mest kjend for i ettertid, «The Yellow Wall-Paper».

Charlotte og Charles Stetson separerte seg i 1888 og skilde lag i 1894, uvanlege handlingar på den tida. Etter skilsmålet sende ho dottera for å bu med faren og den nye kona hans, ettersom ho også trudde på farsrettar.

Charlotte slo seg ned i San Francisco, ei tid hjå journalisten Adeline Knapp som delte interessa hennar for samfunnsreform og Nationalist Club, eit lag bygd på Edward Bellamy sine utopitankar. Ho blei også kjend med ei rekke forfattarar som Edwin Markham, Ina Coolbrith, Joaquin Miller og Charles F. Lummis.

Ho gav ut si første bok, *Gems of Art for the Home and Fireside*, i 1888. «The Yellow Wall-Paper», kom ut i 1892. I samtida blei ho likevel kjend for den satiriske diktsamlinga *In This World* frå 1893. I løpet av dei neste to tiåra heldt ho førelesingar om kvinnerettar, etikk, arbeidsliv, menneskerett og samfunnsreform, tema ho også tok opp i diktinga si. Gilman blei verdskjend for *Women and Economics* frå 1898, og heldt talar i Europa i 1903 og 1904, mellom anna på Den internasjonale kvinnekongressen i Berlin.

Charlotte Perkins var redaktør for det litterære vekebladet *The Impress* i 1894-95. Frå 1909 til 1916 skreiv og redigerte ho sitt eige blad, *The Forerunner*.

I 1900 gifta Charlotte seg med syskenbarnet George Houghton Gilman, ein advokat. Ekteskapet varte til han døydde i 1934. 

I 1932 fekk Charlotte Gilman vita at ho hadde brystkreft som ikkje kunne opererast. I tråd med trua si på eutanasi for ulækjelege sjuke tok ho livet sitt i august 1935 med kloroform.

## Bibliografi
(ufullstendig)
* *The yellow wallpaper*
* *Women and Economics*.1898 
* *The Diaries of Charlotte Perkins Gilman* (sjølvbiografi)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Charlotte Perkins Gilman|Charlotte Perkins Gilman]]» frå , og «[[:en:|Charlotte Perkins Gilman]]» frå  den 18. august 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Orogenese

**Orogenese** (gresk for «fjelldanning») er prosessane som dannar fjell. Ein kan sjå på desse prosessane som både tektoniske, geografiske og kronologiske hendingar sidan dei skapar særskilde strukturar, er knytt til tektonisk aktivitet og påverkar visse område med stein og jordskorpe og skjer innanfor ei tidsramme. 

Orogene hendingar skjer berre som følgje av platetektonikk. Problemstillingane som vart undersøkt og løyst under studiet av orogenese medverka stort til teorien bak platetektonikken, saman med studiar av dyre- og planteliv, geografi og midthavsryggar i 1950- og 1960-åra. 

Dei fysiske utslaga av orogenese (prosessen til orogenesen) er **orogene belte** eller **orogen**. Eit orogen er forskjellig frå fjellkjeder sidan eit orogen nesten kan vere fullstendig erodert bort og berre synleg ved å studere (gamle) berglag som har spor etter orogensen. Orogena er vanlegvis lange, tynne og bogeforma spor av bergartar som har ein tydeleg lineære struktur som har ført til terranar eller blokker av deformert stein, vanlegvis med senka skyveforkastingar mellom. Desse skyveforkastingane består av relativt tynne plater (ofte kalla dekke) og er fråskild tektoniske plater ved stein inn frå kanten av det samantrykte orogenet til kjernen, og er nært knytt til folding og utviklinga av metamorfose.

Den topografiske høgda på orogene fjell er knytt til prinsippet om isostasi, der Newton si gravitasjonslov er balansert mellom fjellkjeda med lett kontinentalskorpe og oppdrifta til den relativt kompakte mantelen. 

Erosjon gjer etter kvart sitt til at det meste av fjellet forsvinn og kjernen eller *fjellrøtene* kjem til syne som metamorfe bergartar frå titalskilometer ned i jordskorpa. Isostatiske rørsler som oppstår for å balansere oppdrifta til det orogenet som utviklar seg kan hjelpe til at kjernen vert pressa oppover mot overflata. Gamle orogene belte endar opp som lange bogeforma striper av krystallinske, metamorfe bergartar under yngre sediment som ligg oppå dei og fell bort frå den orogene kjernen. 

## Sjå òg
* Kontinentkollisjon
* Platetektonikk

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orogeny|Orogeny]]» frå , den 18. august 2008.* 


## Bakgrunnsstoff
* Kart over akadiske og takoniske orogenesar 
* Antarktisk geologi
Statherium

**Statherium** (gresk Ρυαξ (*statheros*), tyder «stabil, fast») er den siste geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1800 millionar år sidan og enda for 1600 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

I denne perioden dukka dei første komplekse eincella livsformene opp.

På dei fleste kontinent i perioden finn ein anten nye soklar eller enden på kratonisering av foldebelter.

Superkontinent Columbia oppstår i byrjinga av perioden.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Statherian|Statherian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Utopi

Ein **utopi** er ein førestilt lukkeleg stad eller tilstand. Ordet er danna av dei to greske orda *ou* ('ingen') eller *eu* ('god') og *topos* ('stad'). Det kan brukast om urealistiske tankar om draumesamfunn, eller om romanar som skildrar slike samfunn. 

Ordet «utopia» blei først brukt av briten Thomas More rundt 1516, då han gav ut *De Optimo Reipublicae Statu deque Nova Insula Utopia*, som regel kjend som *[[Utopia]]*, som var namnet på idealstaten More skildra i boka.

Det motsette av ein utopi er ein dystopi, ei skildring av eit svært dårleg samfunn. Både utopiar og dystopiar er vanlege å finna innan science fiction.

## Kjende litterære utopiar
* *[[Utopia]]* av Thomas More (1516)
* *The New Atlantis* av Francis Bacon (1626)
* *[[Candide]], ou l'Optimisme* av Voltaire (1759)
* *Island* av Aldous Huxley (1962)

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Utopi|Utopi]]» frå , den 18. august 2008.*
Kraton

Ein **kraton** (gresk *kratos* / κρἀτος, tyder «styrke») er ein gammal og stabil del av ei kontinentalskorpe som har overlevd samanslåinga og splittinga av kontinent og superkontinent i minst 500 millionar år. Enkelte er over 2 milliardar år gamle. Kratonar finn ein vanlegvis i indre område av kontinent og består typisk av eldgamle krystallinsk grunnfjell av lett felsisk vulkanske bergartar som granitt. Dei har ei tjukk skorpe og djupe røter som strekkjer seg langt ned i mantelen til eit djup på 200&nbsp;km.

Uttrykket kraton vert nytta for å skilje indre delar av ei kontinentalskorpe frå område som mobile geosynklinale tråg, som er lineære belte av oppsamla sediment utsett for subsidens eller nedtrykking. Dei omfattande sentrale kratonane på kontinenta består både av skjold og plattformer, og krystallinsk grunnfjell. Eit skjold er den delen av kratonen der grunnfjell frå prekambrium vanlegvis strekkjer seg over store område på overflata. I motsetnad ligg platformer av grunnfjell ofte under horisontale eller benka sediment.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cratons|Cratons]]» frå , den 18. august 2008.*
Linolje

**Linolje** er ei planteolje vunne ut ved pressing av linfrø. Ho er særleg kjend som eit bindemiddel for pigment i måling.  Linolje  var vanleg bruka bindemiddel i måling frå mellomaldren fram til 1950-talet.  Linoljemåling vert enno bruka i mange samanhenger, både av kunsthandverkarar og ved antikvarisk restaurering av gamle hus. Olja blir også noko bruka som matolje.

## Kaldpressa eller rå linolje
Linolje bli brukt som bindemiddel i måling frå mellomalderen, mellom anna i Olavsfrontalet frå 1300-talet. Denne olja vart framstilt ved kaldpressing.  Resultatet vart ein olje av god kvalitet, men prosessen utnytta berre om lag ein tredel av olja i frøa. Kaldpressa linolje har lang tørketid.  Den største fordelen ved kaldpressa linolje er at ho gulnar mindre enn den varmpressa olja. Ho vert difor bruka til framstilling av kunstnarmåling.

## Varmpressa eller kokt linolje
I dag vert linolje til vanleg framstilt ved at linfrø vert finmalne og verma opp før ein pressar ut olja. Varmpressa olje er mørkare enn kaldpressa.  Ved oppverming til 280°C vert eggekvitestoffa i linolja felt ut, og linolja får gode tørkeeigenskapar.  Husmåling med linolje er til vanleg framstilt av kokt linolje.

## Kjelder

----
* Pontus Tunander (1996): *Dekorativ målning* ICA bokförlag 1996 ISBN 91-534-1584-1
* Drange, Aanesen og Brænne: *Gamle trehus* Universitetsforlaget 1996 ISBN 82-00-21389-7

## Bakgrunnsstoff
Terran

Ein **terran** («landområde») er ein bit av jordskorpe som er danna på eller har brote av ei jordskorpeplate og vokse saman med skorpe som ligg på ei anna plate. Jordskorpeblokka eller biten bevarer si eiga særeigne geologihistorie, som er forskjellig frå det omliggande området. Sutursona mellom ein terran og jordskorpa han bind seg saman med er vanlegvis knytt til ei forkasting.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Terrane|Terrane]]» frå , den 18. august 2008.*
Vaalbara

**Vaalbara** er det ein meiner kan ha vore det første superkontinentet på jorda. I følgje radiometrisk datering av kratonane som utgjorde Vaalbara, meiner ein at det eksisterte for 3,3 milliardar år sidan og kanskje så langt tilbake som for 3,6 milliardar år sidan. Bevis på dette er mellom anna geokronologiske og paleomagnetiske studiar mellom dei to kratonane frå arkeikum (protokontinent) kalla Kaapvaal-kratonen (Kaapvaal-provinsen i Sør-Afrika) og Pilbara-kratonen (Pilbara-regionen i Vest-Australia).

Andre bevis er likskap i strukturen til grønsteinbelta og gneisbelta til desse to kratonane. Dei same grønsteinbelta frå arkeikum har no spreidd seg over Superior-kratonen i Canada, og over kratonane til dei tidlegare kontinenta Gondwana og Laurasia. Vegen kratonane tok vidare for 2,8 milliardar år sidan er òg bevis på at dei ein gong hang saman. 

Det er ikkje sikkert kvifor Vaalbara braut opp, men geokronologiske og paleomagnetiske funn syner at dei to kratonane hadde ein 30 graders rotasjon rundt 2,78-2,77 milliardar år sidan, noko som tyder på at dei ikkje lenger hang saman for 2,8 milliardar år sidan. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vaalbara|Vaalbara]]» frå ,  den 18. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene: *
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
 

## Bakgrunnsstoff
*Palaeos.com - Generell jordhistorie
Huron-istida

**Huron-istida** var ei istid som varte frå 2400 millionar år sidan til 2100 millionar år sidan under periodane siderium og rhyacium i æraen paleoproterozoikum. Det var ei av dei strengaste istidene i historia og enkelte geologar meiner at ho var særs lik snøballjord-istida som skjedde i neoproterozoikum.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Huronian glaciation|Huronian glaciation]]» frå ,  den 18. august 2008.*
Intrusjon

**Intrusjon** er i geologi ein smeltemasse som består av vulkanske bergartar som vart danna ved krystallisasjon frå smelta magma under jordoverflata. Store bitar av magma som har størkna i djupet før dei når jordoverflata vert kalla plutonar og har fått namnet sitt etter Pluto som i romersk mytologi var gud over underverda. Bergartar av denne typen vert omtalt som *plutoniske bergartar* eller *intrusivbergartar*. Dette er i motsetnad til *effusive bergartar*. Smeltemasse som omringar ein pluton vert kalla *sidebergartar*.

## Samansetning

I samansetning inkluderer intrusivbergartar heile rekka av vulkanske bergartar, frå kompakt og mørk ultramafisk peridotitt til lys og laus alkalisk granitt og syenitt. Eit velkjent døme på ein intrusjon er Devils Tower i Wyoming i USA.

## Strukturelle typar

Intrusivbergartar finst òg i ei rekke former og storleikar &ndash; frå batolittar på storleik med fjell til åreliknande sprekk-fyll av aplitt. Intrusive strukturar vert ofte klassifisert mellom anna med omsyn til foliasjon av steinen: dersom intrusjonen er parallell til sidebergarten er hovudbergarten ein konkordant, medan dersom han skjærer tvers over er han ein diskordant. Strukturelle typar inkluderer:

* Batolitt &ndash; store uregelmessige intrusjonar.
* Stokk &ndash; Mindre, irregulære diskordante intrusjonar.
* Gang i geologi &ndash; Ein relativt smal, lagdelt, diskordant smeltemasse, ofte i nær vertikalt retning.
* Lagergang/sill &ndash; Ein relativt tynn, lagdelt konkordant smeltemasse som har intrudert langs lagflater, ofte i nær horisontal stilling når dei oppstår, men kan intrudere i skråstilte sedimenterte lag, eller så kan hele massen verte skråstilt av seinare deformasjon.
* Lavapropp: Sirkulær eller hylseforma nær-vertikal steinmasse, som tidlegare kan ha vore ein vulkansk skorstein.
* Lakkolitt &ndash; Kokordant smeltemasse som ein nær flat sokkel og kuppelforma øvre overflate. Han har vanlegvis ein skorstein under.
* Lopolitt &ndash; Konkordant smeltemasse med ein base som er grunn, konveks base (skålforma) og ein øvre del som varierer mellom flat og nedhengande. Kan ha gang eller skorstein under.
* Fakolitt &ndash; Ein konkordant linseforma pluton som vanlegvis ligg på toppen av ein antiklinal eller i renna til ein synklinal.

## Sjå òg
* Pluton

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Intrusjon|Intrusjon]]» frå , den 18. august 2008.*
Superkontinentet Columbia

**Columbia** er eit av dei eldste superkontinenta på jorda. Det vart først lagt fram av J.J.W. Rogers og M. Santosh, og ein meiner det eksisterte i perioden frå 1,8 til 1,5 milliardar år sidan i paleoproterozoikum. Det bestod av proto-kratonar som utgjorde dei tidlegare kontinenta Laurentia, Baltica, Ukraina, Amazonia, Australia og kanskje òg Sibir, Nord-Kina og Kalahari i tillegg. Bevis for eksistensen til Columbia er basert paleomagnetiske data.

## Storleik og plassering
Columbia er estimert til å ha vore om lag 12&nbsp;900 km frå nord til sør og om lag 4800 km på det breiaste. Austkysten av India hang fast i vestlege delar av Nord-Amerika, medan sørlege delar av Australia hang saman med vestlege delar av Canada. Det meste av Sør-Amerika var snudd andre vegen slik at dagens Brasil låg langs austsida av Nord-Amerika og danna ein kontinentalmargin som strekte seg inn i sørlege område Skandinavia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Columbia (supercontinent)|Columbia (supercontinent)]]» frå , den 18. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Mesoproterozoikum

**Mesoproterozoikum** er den andre geologisk æraen i eonet proterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1600 millionar år sidan og enda for 1000 millionar år sidan.

Store hendingar i denne æraen er danninga av superkontinentet Rodinia, oppbrytinga av superkontinentet Columbia og utviklinga av kjønna formeiring.

## Bakgrunnsstoff
* GeoWhen database

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mesoproterozoic|Mesoproterozoic]]» frå , den 18. august 2008.*
Ectasium

**Ectasium** (gresk *ectasis*, tyder «utviding») er den andre geologiske perioden i mesoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1400 millionar år sidan og enda for 1200 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Namnet kjem av plattformdekket som heldt fram å utvide seg i denne perioden.

Ein har funne spor av eukaryotiske raudalgar, *[[Bangiomorpha pubescens]]*, i 1200 millionar år gamle berglag i Hunting-formasjon (Somersetøya i Canada). Dette er den eldste kjønnsleg formeirande organismen ein kjenner til, og kom derfor før dei tidlegaste kjende fleircella organismane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ectasian|Ectasian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** 
**
Calymmium

**Calymmium** (gresk *calymma*, tyder 'dekke') er den første geologiske perioden i mesoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1600 millionar år sidan og enda for 1400 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

I perioden så ekspanderte det eksistertande plattformdekket seg eller ved nye platformer på nylege kratoniserte grunnfjell.

Superkontinentet Columbia braut opp i mindre bitar under calymmium, om lag for 1500 millionar år sidan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Calymmian|Calymmian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Rodinia

**Rodinia** (frå russisk родина, eller «moderland») er eit tidlegare superkontinent som truleg vart danna for omkring ein milliard år sidan i neoproterozoikum. Kontinentet låg hovudsakleg sør for ekvator, og dekte Sørpolen. For rundt 600 millionar år sidan var store delar av kontinentet dekt av isbrear.

Kontinentet byrja å sprekke opp før kambrium i Gondwana, Nord-Amerika, Sibir, Avalonia (England og delar av Belgia) samt Baltica, der det som skulle verte Noreg låg. Desse kontinenta gjekk seinare saman til superkontinentet Pangea, som sprakk opp til Laurasia (seinare Nord-Amerika og Asia) og Gondwana (Afrika, Sør-Amerika, Australia, Antarktis, Madagaskar og India).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rodinia|Rodinia]]» frå , den 18. august 2008.*
Plattformdekke

Eit **plattformdekke** er i geologi dei sedimentære og vulkanske førekomstane som ligg oppå ein kraton.
Snøballjorda

**Snøballjorda** (av engelsk *Snowball Earth*) er ein hypotese som prøver å forklare ei rekkje fenomen i geologiske lagrekkjer gjennom å føreslå ei istid under yngre proterozoikum (1&nbsp;000–542 millionar år sidan) som var så alvorleg at heile jorda var dekt av isbrear. Uttrykket «Snowball Earth» vart først nytta i 1992 av Jospeh Lynn Kirschvink ved California Institute of Technology.

Paul F. Hoffman ved Harvard University støttar teorien om snøballjorda og peikar mellom anna på flyttblokker, som berre kan eksistere som følgje av isbresmelting, i Namibørkenen. Det er vanskeleg å forklare eksistensen til desse flyttblokkene på annan måte enn med denne teorien, sidan det ikkje finst nokre andre geologiske teoriar som kan forklare førekomsten av glasiale avleiringar i form av tillitt i Namibia. 

Hyopotesen kom til som følgje av forsking på «atomvinteren» under den kalde krigen, men vart lenge avfeidd av forskarar på grunn av utrekningar som ein russisk matematikar gjorde der han viste at jorda aldri ville tine opp igjen om noko slikt skjedde. Tilhengjarar av teorien meiner derimot at vulkansk aktivitet kan få sjølv ei jord som er heilt dekt av isbrear til å tine opp igjen. Vulkanar slepp ut CO2 og om heile jorda var dekt av isbrear, kunne ikkje lenger berggrunnen ha teke opp gassen ved forvitring, heller ikkje ved biologiske kalkavsetningar og planteproduksjon. Dette ville dermed ført til auka mengder CO2 i atmosfæren, auka drivhuseffekt og temperaturar høge nok til å smelte isen att. Den kalde snøballtilstanden ville difor ta slutt og i ein overgangsperioden ville det ha blitt særs varmt. Karbondioksiden som vart skylt ut av atmosfæren som hydrogenkarbonat i havet med nedbøren og avrenninga batt seg til oppløyst magnesium og kalsium som karbonat (kalk), og dette syner seg verda over ved at tillittane frå seint i prekambrium ligg under tjukke avleiringar av karbonat.

Under desse kalde periodane må det meste av livet på jorda ha vorte utsletta, bortsett frå somme miljø på havbotnen under isen og i vulkanske område. Det var lite planter og dyr på jorda i denne tida, og dei livsformene som fanst her ville ha blitt påført store påkjenningar mellom ekstrem kulde og varme, men det stimulerte kanskje samstundes til ei eksplosiv utvikling av nye artar, som var betre tilpassa tilhøva. Tilhengjarar av snøballteorien har påpeikt at «den kambriske eksplosjonen», då særs mange nye livsformer utvikla seg, kom like etter den påståtte snøballjorda. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Snöbollsjorden|Snöbollsjorden]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** BBC Horizon, 22 februar 2000, *Snowball Earth*
Stenium

**Stenium** (gresk *stenos*, 'smal') er den siste geologiske perioden i mesoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1200 millionar år sidan og enda for 1000 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Namnet kjem av dei smale polymetamorfe belta som blei danna i denne perioden.

Superkontinentet Rodinia samla seg under stenium.

Det eldste dømet me kjenner på kjønna formeiring er funne i fossil frå denne perioden.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stenian|Stenian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Måstad

**Måstad**, eller **Mostad** er ei veglaus grend på Værøy i Nordland.Tidleg på 1900-talet budde det om lag 150 menneske i grenda. Etter andre verdskrigen minka folketalet sterkt, og i 1974 vår Måstad fråflytt. Mange av husa vart flytte når bebuarane drog. Busetnaden har vore på ein steinete strandvoll under eit bratt fjell. Ein kan koma til Måstad på ein tildels bratt sti. Hamneforholda er dårlege, noko som var ein viktig grunn til fråflyttinga. 

I tillegg til fiske og litt jordbruk har fuglefangst vore viktig for kosthald og økonomi. Særleg har lundefangst vore viktig. Måstad er kjend fordi det var herifrå stamhundane til norsk lundehund kom. Denne rasen vert gjerne kalla *Mostadhund*.

## Kjelder
* Dag Sørli: *De gamle fuglefangernes grend.* Bodø 1998
Knutekål

**Knutekål** (*Brassica oleracea var. gongylodes*) er ei grønsak i kålslekta som har same form som matnepe. I matlaging vert ho brukt om lag som kålrot. Knutekål er ein oppsvulma stengel med blad rundt heile knollen, 6-8 cm i diameter.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Neoproterozoikum

**Neoproterozoikum** er ein geologisk æra i eonet proterozoikum i prekambrium og varte i tidsperioden som startar for 1000 millionar år sidan og enda for 542 +/- 0,3 millionar år sidan. Vidare er neoproterozoikum delt inn i periodane tonium, kryogenium og ediacara. Den strengaste istida ein kjenner til i historia skjedde i kryogenium då isbreane kan ha nådd ekvator og kanskje dekte heile jorda i det som er vorte kalla snøballjorda. Dei tidlegaste fossila av fleircella liv er funne i edicara, inkludert dei første dyra. 

## Geologi
Då neoproterozoium starta låg superkontinentet Rodinia, som hadde oppstått seint i mesoproterozoikum, på begge sider av ekvator. Under tonium starta forkastingar å bryte Rodinia inni i fleire individuelle landmassar. Kanskje var det at dei fleste kontinenta låg på låge breidder som var medverkande til at dei største istidene ein kjenner til oppstod i denne æraen, inkludert Sturti- og Marino-istida. Ein meiner at desse istidene kan ha vore så omfattande at dei strekte seg til ekvator - ein tilstand kalla snøballjorda.

## Paleobiologi

På 1800-talet sette paleontologar startar for fleircella liv til då dei første dyra med hardt ytre, trilobittar og archaeocyathar, først dukka opp ved byrjinga av kambrium. Tidleg på 1900-talet fann paleontologar fossil av fleircella dyr som var eldre enn kambrium. Ein kompleks fauna vart funne sørvest i Afrika i 1920-åra, men vart feildatert. Andre mogelege tidlege fossil vart funne i Russland, England, Canada og andre stader (sjå edicarisk biota). Enkelte vart fastsette til å vere pseudofossil, medan andre viste seg å vere ein del av heller komplekse biota som ein framleis ikkje heilt forstår fullt ut. Minst 25 regionar rund om i verda inneheld fossil av fleircella dyr funne før kambrium.

Eit par av dei tidlege dyra ser ut til å kunne vere forgjengarar for moderne dyr. Dei fleste fell innanfor grupper av bregneblad-liknande dyr, skiveforma dyr, madrass-liknande dyr, små kalkhaldige røyr og pansra dyr med ukjend opphav. Desse vart tidlegare kjende som ein del av «den vendiske biotaen» før perioden vart namngjeven, og vert i dag kalla den edicariske biotaen. Dei flest hadde blaut kropp. Forholdet mellom desse og moderne dyr er lite kjend. Enkelte paleonotologar knyt mange av desse formene til moderne dyr. Andre ser at det kan vere eit forhold mellom dei, men meiner at dei fleste edicariske dyra er ukjende dyreartar. 

I tillegg til den edicariske biotaen er det seinare funne to andre typar biota i Kina (den såkalla Doushantuo-formasjonen og Hainan-formasjonen).

## Den siste perioden

Namnet på den siste perioden i neoproterozoikum har endra seg opp gjennom åra. Russiske geologar kalla den siste perioden venedium, kinesarane kalla han sinium og australiarar og nordamerikanarar kalla han edicara. I 2004 fastsette International Union of Geological Sciences namnet til edicara. Grensene for edicara er dei einaste i heile prekambrium som er definert biologisk og ikkje ved hjelp av stratigrafi.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 19. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Tonium

**Tonium** (gresk *tonas*, tyder «utstrekking») er den første geologiske perioden i neoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1000 millionar år sidan og enda for 850 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men basert på radiometrisk datering.

Superkontinentet Rodinia starta å bryte opp i denne perioden. 

Den første spreiinga av akritarkar skjedde i tonium. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tonian|Tonian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Kostenki

**Kostenki** er ein landsby i Voronezj oblast vest i Russland. Han er kjend for ei rekke funn etter moderne menneske frå eldre steinalder. 

Nokre funn er dekte av eit oskelag frå vulkanutbrot i campanium for rundt 40&nbsp;000 år sidan, slik at staden må ha vore busett før dette. Like over oskelaget blei nokre av dei eldste synålene vi kjenner funne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kostenki|Kostenki]]» frå ,  den 19. august 2008.*
Kryogenium

**Kryogenium** (gresk *cryos*, tyder «kald», og *genesis*, som tyder «fødsel») er den andre geologiske perioden i neoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 850 millionar år sidan og enda for 635 millionar år sidan. Før kryogenium kom tonium og etter denne perioden kom ediacara. Sturti- og Marino-istida, som var dei mest omfattande istidene ein kjenner til og som kan ha dekt heile planten, oppstod i denne perioden. Desse hendingane, som stundom vert kalla «snøballjorda» er omdiskuterte, og forskarane er ueinige om isen under desse istidene verkeleg dekte heile jorda eller om dei var meir lokale.

Perioden er ikkje internasjonale anerkjend enno, som mange andre geologiske tidsperiodar er. Perioden er berre definert ut frå dateringar av berglag og ikkje observerte og dokumentert systematiske hendingar globalt. Dette er problematisk sidan datering av stein varierer og at det kan gjerast feil i laboratoria. Til dømes er ikkje perioden kambrium definert ut frå berglag som er yngre enn ein viss alder ( millionar år sidan), men ved sporfossil av *Phycodes pedum* verda over. Dette betyr at bergartar kan vert gjenkjent som kambriske i felten og det krev ikkje vidare testing i laboratorium for finne kva periode dei høyrer til. Enno er ein ikkje einige om kva global hending som er passande til å markere starten på kryogenium og starten er berre omtrentleg sett til 850 millionar år sidan.

Namnet refererer til det svært kalde globale klimaet som var i perioden, og isbreavleiringar indikerer at jorda opplevde dei mest omfattande istidene nokon gong i denne perioden. Isbreane dekte enorme område og kan ha nådd heilt til ekvator. Vanlegvis deler ein perioden inn i to istider. Den sturtiske istida som varte frå om lag 750 millionar år sidan til 700 millionar år sidan, og Marino/Varanger-istida som enda for om lag 635 millionar år sidan. Avleiringar av glasial tillitt er funne på stader som låg ved låge breiddegrader under kryogenium, og dette har ført til hypotesen om djupfryste hav og «snøballjorda».

Under kryogenium braut superkontinentet Rodinia opp og eit anna superkontinent, Pannotia, byrja å ta form.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stenian|Stenian]]» frå , den 18. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***
Pannotia

**Pannotia** er eit hypotetisk superkontinent som eksisterte frå rundt 600 millionar år sidan til slutten av prekambrium for om lag 540 millionar år sidan. Det vert òg kalla *Vendia*.

## Danning
For om lag 750 millionar år sidan braut det førre superkontinentet Rodinia opp i tre kontinent, Proto-Laurasia (som braut saman og seinare kom saman att som Laurasia), dei kontinentale kratonane Kongo, og Proto-Gondwana (heile Gondwana bortsett frå Kongo-kratonen og Atlantica).

Proto-Laurasia roterte sørover mot Sørpolen. Proto-Gondwana roterte andre vegen. Kongo-kratonen kom mellom Proto-Gondwana og Proto-Laurasia for om lag 600&nbsp;Ma. Dette danna Pannotia. Med så mykje landmassar rundt polane er det spor som tyder på at det var meir isbredanning i denne tida enn nokon annan gong i historia.

## Geografi og levetid
Pannotia var forma som ein *V* som peika nordaustover. Inne i denne V-en var eit hav som opna seg opp då Rodinia braut saman. Dette havet vert kalla Panthalassa, eit hav som vart det tidlege Stillehavet. Det var ein midtoseanisk rygg i midten av havet. Utanfor V-en vart eit enormt hav kalla Det panafrikanske havet, som kan ha lege omkring heile Pannotia, som Panthalassa seinare skulle gjere. 

Pannotia varte relativ kort tid. Kollisjonane som danna Pannotia berre streifa kvarandre og kontinenta som utgjorde Pannotia hadde alt aktiv riftdanning. For om lag 540 millionar år sidan, eller berre om lag 60 millionar år etter at kontinentet vart danna, braut Pannotia opp i fire kontinent: Laurentia, Baltica, Sibir og Gondwana. Seinare ville desse landmassane slå seg saman att og danne Pangaea.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pannotia|Pannotia]]» frå , den 19. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Panthalassa

**Panthalassa** (gresk og tyder «allhavet») var eit enormt verdshav som låg omkring superkontinentet Pangaea i dei geologiske æraene paleozoikum og tidleg mesozoikum. Det bestod av Stillehavet i vest og nord og Tethyshavet i søraust. Det vart seinare Stillehavet etter at Tethyshavet vart lukka og Pangea braut opp i mindre bitar, som danna Atlanterhavet, Nordishavet og Indiahavet. Panthalassa vert stundom kalla Paleo-Stillehavet («gamle Stillehavet»), sidan det var ein forgjengar for Stillhavet. 

I kartet til høgre gjekk ekvator om lag over der Spania, Marokko (Casablanca) og Boston møtte kvarandre. Sør for denne linja var landmassen Gondwana og landmassen i nord var Laurasia.

## Danning
For 900 millionar år sidan danna det seg eit trippelpunkt då superkontinentet Rodinia startar å rive seg sundt. Mellom om lag 800 og 700 millionar år sidan delte det seg i to. Dette var ein av dei viktigaste riftdanningane i historia fordi det opna Panthalassa vest for Laurentia, eit kontinent som vart Nord-Amerika. Verdshavet Mirovia, eit hav som låg omkring Rodinia, starta å krympe fordi Det panafrikanske havet og Panthalassa ekspanderte. Mellom 650 og 550 millionar år sidan danna eit anna superkontinent seg, Pannotia, som var forma som ein *V*. Inne i V-en låg Panthalassa og utanfor låg Det panafrikanske havet og restar av Mirovia. 

Det meste av havbasseng og havbotn av Panthalassa har i dag hamna under den nordamerikanske og den eurasiatiske plata. Restar av Panthalassa-plata kan i dag vere Juan de Fuca-plata, Gorda-plata, Cocos-plata og Nazca-plata. Alle desse fire var ein del av Farallon-plata. Stillehavet utvikla seg frå Panthalassa etter at Pangaea, som tyder «heile jorda», braut opp i mindre kontinent. 

## Sjå òg
* Pangaea

## Bakgrunnsstoff
* Paleomap

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Panthalassa|Panthalassa]]» frå , den 19. august 2008.*
Silke

**Silke** er ein naturleg proteinfiber som kjem frå kokongen til silkeormen, ein sommarfugl som lever på morbærblad. Fiberen blir brukt til å laga tynn, skinande tråd og klede. Materialet er luksuriøst og har i lang tid vore ei ettertrakta handelsvare.

## Historie

Framstillinga av silke blei utvikla i Kina, kanskje så tidleg som 6000 f.Kr og heilt sikkert 3000 f.Kr. Soger fortel at keisarinna Xi Ling Shi gjorde oppdaginga, noko som kan vera ein forklaringshistorie på at det opphavleg var keisaren som bar silkeklede. Med tida spreidde bruken seg til andre samfunnslag i Kina og til andre delar av Asia. Handel med det ettertrakta stoffet gjekk føre seg langs Silkevegen, ei rekke karavanerute mellom Kina, India, Midtausten og Europa.

Kina heldt lenge framstillingsmåten løynd, men rundt 300 f.Kr. kom kunna til Korea, og rundt 550 klarte kristne munkar å smugla levande pupper til Byzantium. Her sette ein straks i gang silkeproduksjon, men stadig som eit statsmonopol. I løpet av mellomalderen spreidde produksjonen seg til fleire land, og seinare har land som India, Italia og USA produsert mykje silke.

Under andre verdskrigen var det mangel på silke til føremål som framstilling av fallsjermar, og ein leita etter alternativ. Det førte til oppfinninga av erstatningsstoff som nylon.

## Framstilling
Vanleg silke blir framstilt av silkeormar som et morbærblad. Dei pupper seg i kokongar som er rundt 4 cm lange, laga av tynn tråd på rundt 1 km. Puppene blir typisk kokte i vatn for å drepa larvane, men ein kan også klippa opp kokongen uten å skada larven og slik få «vegetarisk» silke, noko som gjev kortare trådar. Ein hesper så opp trådane, vanlegvis 10-15 trådar saman. Etter hespinga koker ein av proteinet sericin som klistrar saman trådane.

Villsilke blir laga av andre larvar som lever vilt. Dei et ulike typar mat som kan gjera silken alt frå kvit til mørkegrå, beige eller gul. Ein kan ikkje koka sericinet av denne silken, og tråden blir derfor grovare og meir ujamn enn morbærsilken.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Silke|Silke]]» frå , og «[[:sv:|Silke]]» frå  den 19. august 2008.* 


## Bakgrunnstoff
Det panafrikanske havet

**Det panafrikanske havet** er eit mogeleg historik hav som låg omkring superkontinentet Pannotia.  Havet kan ha eksistert i tida før superkontinetet Rodinia braut opp. Det forsvann i byrjinga av fanerozoikum då Panthalassa ekspanderte og til slutt erstatta det. 

## Sjå òg
* Mirovia

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pan-African Ocean|Pan-African Ocean]]» frå , den 19. august 2008.*
Lin

**Lin** (*Linum usitatissimum*) er ein eittårig planteart i linslekta *(Linum)*. Lin har vore dyrka av menneske i over 10&nbsp;000 år og brukt til å framstilla tøy og fiber, linolje og til matlaging.

## Skildring

Lin er ein spinkel eittårig plante. Stenglane er tynne og elastiske. Blada er spreidde, heilranda og elliptiske. Over- og undersidene er einsarta grågrøne. Blomane er regelmessige og har ein klar blåfarge. Dei sit øvst på stengelen. Fruktene er kapslar med fem blanke frø. Frøa spirer lett på eigna stader.

Rotnettet er fint forgreina og går djupt. Planten er rik på lange fiber, og frøa har eit lag av slimstoff som gjer dei eigna som eit mildt avføringsmiddel. Planten gjev jordtrøyttleik etter berre eit år. Ved dyrking av lin i stor stil får ein ofte problem med snylteplanten linsilke (*Cuscuta epilinum*), som utkonkurrerer og skuggar for store areal med lin.

## Heimstad

Av dei ville linartane finst det fleire artar på eit område som strekker seg frå Kanariøyane og til Noreg. Vanleg lin stammar frå toårig lin (*Linum bienne*), som voks i fjellskogar i det noverande Kurdistan, der ulike artar av eik var dominerande, og der forfedrane til kveite, bygg, erter, linser og kikerter voks i skogbotnen.

I Noreg finst berre ein art, *Linum usitatissimum*.

## Historie
 
Lin blei dyrka eller samla allereie i yngre steinalder, truleg for å bruka frøa. I Egypt nytta ein dei fine fibrane i planten til å laga klede. Det er funne lintøy i dei aller eldste faraogravene som er over 5&nbsp; 000 år gamle. Det vovne linet som omgjev mumiane har vore av beste kvalitet.

Lin blei dyrka i Noreg i yngre bronsealder, men blei vanlegare utover i eldre jernalder. Lin er omtalt i *[[Edda]]* og er blitt tillagt religiøs tyding knytt til urgamle indoeuropeiske offerskikkar. I *Flateyjarbók* er Olav den heilage med følgje på besøk på ein gard, og blir presentert for eit heilagt hestelem kalla *Volse* som er blitt preparert med lauk og linfrø. Formularen *lin ok lauk*, «lin og lauk», er gammal, og finst mellom anna som inskripsjonen *linalaukaR* på ein liten beinkniv som er funne i ei kvinnegrav i Fløksand. Både lin og lauk blei oppfatta som sterke fruktbarheitssymbol, kalla for kvinnesæd. «Å gå under linet» tydde å gifta seg. Frøya, den norrøne grødegudinna, hadde tilnamnet *Hørn*, gudinne for linhausten.

I den tida då ein måtte vera sjølvforsynt var lindyrking vanleg i Noreg og elles nord i Europa. Etter at treskemaskinen for bomull blei oppfunnen i 1792 døydde interessa for lindyrking i stor grad ut ettersom linet i stor grad blei erstatta av amerikansk bomull.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lin|Lin]]» frå , den 19. august 2008.* 


## Bakgrunnsstoff

* Norges linforening
Ediacara

**Ediacara** er den siste geologiske perioden i neoproterozoikum. Han er kalla opp etter Ediacara Hills i Sør-Australia) og er perioden som kjem før kambrium i paleozoikum. Perioden vart offisielt godkjend i mars 2004 av International Union of Geological Sciences (IUGS) og vart den første nye geologiske perioden som vart erklært på 120 år. Typesnittet er i Flinders Ranges i Sør-Australia og han overlappar, men er kortare enn den tidlegare *venedium*-perioden som var eit namn som tidlegare var føreslått i Russland.

## Starten på edicara
Sjølv om ein i edicara finn nokre fossil av blautdyr er han uvanleg samanlikna med seinare periodar fordi byrjinga ikkje er definert ut frå endringar i fossilregisteret. I staden for er byrjinga definert som starten på eit kjemisk forskjellig karbonatlag kalla ein kappekarbonat, fordi det ligg over isbreavleiringar og indikerer ei brå klimaendring mot slutten av ei istid. Dette leiet er kjenneteikna av særs lite 13C og vert av fleire forskarar rekna som globalt omfattande, men dette er omdiskutert. 

## Datering
Det har ikkje vore mogeleg å datere typesnittet frå edicara i Sør-Australia. Derfor er tidsperioden som edicara omfatta, frå 635 til 532 millionar år sidan, basert på korrelasjonar til andre land, der datering har vore mogeleg. Starttidspunktet er for om lag 635 millionar år sidan og er basert på U-Pb (uran-bly) isokrondatering frå Namibia. Ved å nytte dette starttidspunktet for edicara meiner ein at individuelle kappekarbonat er lagt ned samstundes verda over og at det riktige kappekarbonatlaget har vorte samsvart mellom Australia og Namibia. Dette er omstridd fordi ein alder på om lag 580 millionar år er funne i glasiale bergartar på Tasmania, som forskarar forsøksvis samsvarar med dei like under bergartane frå ediacara i Flinders Ranges. Sluttidspunktet for perioden er sett til starten av kambrium.

## Biota

Ein har lite dyrefossil frå denne periode, kanskje fordi dyr på denne tida ikkje hadde utvikla harde ytre enno og at det derfor var vanskeleg å få danna fossil. Den edicariske biotaen inkluderer nokre av dei eldste sikre fleircella organismane med vev og dei vanlegaste typane liknar markar, bregner, diskar og immobile poser. Dei liknar lite på moderne livsformer og forholdet til sjølv livsformene som oppstod under den kambriske eksplosjonen er vanskeleg å sjå. Meir enn 100 slekter har vorte skildra og av dei ein kjenner til finn ein *[[arkarua]]*, *[[charnia]]*, *[[dickinsonia]]*, *[[ediacaria]]*, *[[marywadea]]*, *[[fossilet onega|onega]]*, *[[pteridinium]]* og *[[yorgia]]*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ediacaran|Ediacaran]]» frå , den 19. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Ediacarisk fauna
Attia Hosain

**Attia Hosain** () var ein britisk-indisk forfattar, programleiar og kvinneforkjempar. Verka hennar er blitt prisa for det lyriske språket samstundes som det har eit samfunnsperspektiv. Hosain har hatt stor innverknad på indisk-engelsk dikting.

## Liv
Attia Hosain var fødd i Lucknow (i noverande Uttar Pradesh) i Britisk India. Ho var dotter av Sheikh Shahid Husain Kidwai og Nisar Fatima, begge av *taluqdar-*, eller fornemt, opphav. Hosain blei først undervist av ei engelsk guvernante før ho gjekk på jenteskulen La Martiniere og seinare Isabella Thoburn College, der ho blei den første jenta frå ein taluqdar-familie til å gå ut i 1933. Same året blei ho gift med søskenbarnet Ali Bahadur Haibullah. Dagen etter vigselen tok Hosain opptaksamen til Universitetet i Lucknow, og byrja seinare som student der. Ho studerte seinare ved . Attia Hosain flytta med diplomatmannen til Storbritannia i 1947. Då Haibullah valde å emigrera til Pakistan, nekta Hosain å velja bort India som heimland, og blei verande i London med dei to ungane deira. Ho fekk arbeid hjå BBC som programleiar for eit populært radioprogram for kvinner. 

Hosain voks opp med ei blanding av aristokratiske muslimske ideal og ei liberal engelsk utdanning. I tillegg til engelsk og morsmålet urdu studerte ho også persisk og arabisk. Etter at faren døydde like før Attia var 11, tok mora over styret av dei store eigedomane deira, ei svært uvanleg handling for ei kvinne i hennar stilling. Nisar Fatima heldt likevel parda (avsondring frå omverda), men let dei tre døtrene sine få meir fridom. Liknande motsetningar er skildra i romanen *Sunlight on a Broken Column*, om ei jente som veks opp i ein *[[zenana]]* (kvinnedelen av eit herskapshus) samstundes som ho får ei moderne utdanning. Romanen tek også opp dilemmaet til indiske muslimar i samband med opprettinga av Pakistan. I novellesamlinga *Phoenix Fled* fokuserte Hosain meir på underklassen og bondestanden.

Fondet *Attia Hosain Trust* blei sett opp ved Newnham College i Cambridge for å fremja samarbeid i Sør-Asia.

Forfattaren Kamila Shamsie er grandniese av Attia Hosain.

## Verkliste
Ufullstendig
* *Phoenix Fled*, Chatto & Windus, 1953
* *Sunlight on a Broken Column*, Chatto & Windus, 1961
* *Cooking the Indian Way*, 1967

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Attia Hosain|Attia Hosain]]» frå , den 19. august 2008.* 
* A Meeting with Attia Hosain av Uma Parameswaran
* "Hosain, Attia" i *The Oxford Companion to Twentieth-Century Literature in English* av Jenny Stringer. Oxford University Press, 1996. Oxford Reference Online. 
 

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Attia Hosain ved harappa.com med intervju (tekst og lyd)
* Attia Hosain i Literary Encyclopedia
* A MODEL OF A WOMAN: ATTIA HOSAIN,  Asian Culture Vulture
* Celebrating Attia Hosain 1913-1998, Wasafiri Magazine
Fanerozoikum

**Fanerozoikum** er eonet som vi no er inne i og tidsperioden då det meste av dyrelivet har eksistert. Perioden dekkjer om lag dei siste 545 millionar åra og strekkjer seg tilbake til då dei første dyra med hardt ytre dukka opp. Namnet kjem frå gresk og tyder «synleg liv» og viser til dei mange organismane som dukka opp i den kambriske eksplosjonen. Tida før fanerozoikum vert ofte kalla prekambrium (i dag delt inn i hadeikum, arkeikum og proterozoikum). Den nøyaktige grensa mellom fanerozoikum og proterozoikum er noko usikker. På 1800-talet vart grensa sett til dei første talrike fossila av fleircella dyr dukka opp. Sidan 1950-talet har derimot fleire hundre taksa frå proterozoikum vorte identifisert. Dei fleste geologar og paleontologar set vanlegvis grensa mellom proterozoikum og fanerozoikum til den klassiske grensa då dei første trilobittane og archaeocyathane dukka opp, ved tida då dei første komplekse mattunnelane dukka opp, kalla *[[Trichophycus pedum]]*, eller då dei første gruppene av små, generelt ikkje-leddelte, pansra dyr kalla *[[småskjellfaunaen]]*. Dei tre grensene ligg eit par millionar år frå kvarandre. 

Fanerozoikum er delt inn i tre geologiske æraer: paleozoikum, mesozoikum og kenozoikum. I eldre litteratur vert uttrykket fanerozoikum hovudsakleg nytta som for tidsperioden som paleontologar er interessert i, men denne bruken av uttrykket ser ut til å ha falle bort i moderne litteratur. 

Tidsspennet til fanerozoikum inneheld den raske utviklinga av mange dyrerekker, evolusjonen til desse rekkene til forskjellig utforming, dei første plantene på jordoverflata, utviklinga av komplekse planter, dei første fiskane, dei første landdyra og utviklinga av det moderne dyrelivet. I løpet av denne perioden har kontinenta flytta på seg og danna etter kvart superkontinentet Pangea, som så delte seg opp i dei noverande kontinenta. 

## Sjå òg
* Geologisk tidsskala
* Paleoklimatologi
* Platetektonikk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Phanerozoic|Phanerozoic]]» frå , den 19. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** 
***