Karpatane

**Karpatane** (rumensk *Munţii Carpaţi*; polsk, tsjekkisk og slovakisk *Karpaty*; ukrainsk: *Карпати* (Karpati); tysk: *Karpaten*; serbisk: *Karpati*; ungarsk: *Kárpátok*) er den austlege fjellkjeda av det store sentrale fjellsystemet i Europa. Ho strekkjer seg 1&nbsp;500 km langs grensene til Romania, Tsjekkia, Slovakia, Polen, Ukraina, Austerrike, Serbia og nordlege delar av Ungarn.

## Namn
Namnet 'Karpetes' kan trekkast tilbake til den urindoeuropeisk rota ****sker-''/''*ker-***, som det albanske ordet ***kar'''pë'' (stein) har utvikla seg frå, kanskje via det [[dakisk språk|dakisk]] ordet som tydde ''fjell'', ''stein'' eller ''kupert''. Det gamle polske ordet ***kar**pa'' tydde kupert, undervassfjell, knokete røter eller trestammer. Det vanlege ordet ***skar*'pa* tyder skarp klippe eller vertikalt terreng. 

I seinare romerske dokument vart dei austlege Karpatane kalla Montes Sarmatici. Dei vestlege Karpatane vart kalla *Carpates*. Namnet Carpates vart først nedteikna av [[Klaudios Ptolemaios|Ptolemaios]] i hans *Geografi*. Rundt år [[310]] vert Karpatane nemnd i *Montes Serrorum* av [[Licinius|Flavius Galerius Valerius Licinianus Licinius]].

Namnet på Karparane, eit [[Dakia|dakisk]] folk, kan ha kome frå namnet på Karpatane. Namnet er nedteikna i seine dokument frå [[Romarriket]] ([[Zosimus]]), og at dei budde på austsida av Karpatane fram til [[381]]. Eit anna alternativ er at fjellkjeda har fått namnet sitt frå det dakiske folket. 

Ungarske dokument frå 800-900-talet kallar fjella *Thorchal*, *Tarczal* eller stundom *Montes Nivium*.

I den skandinaviske *Hervarar saga*, som skildrar gamle germanske segner om kampane mellom [[gotarar|gotarane]] og [[hunarar|hunarane]], dukkar namnet *Karpates* opp i den forutseielege germanske forma som *Harvaða fjöllum* (sjå [[Grimms lov]]). 

== Geografi ==
Karpatane reiser seg ved [[Donau]] nær [[Bratislava]]. Dei krinsar rundt [[Transkarpatia]] og [[Transilvania]] i ein stor halvsirkel, og sveiper så sørvestover og sluttar ved Donau nær [[Orşova]] i [[Romania]]. Den totale lengda er over 1&nbsp;500 km, og breidda varierer mellom 12 og 500 km. Karpatane er på sitt breiast på [[Det transilvanske platået]] og på det høgaste i [[Tatrafjella]] (med [[Gerlachovský štít]] på 2&nbsp;655 m som det høgaste fjellet, ved Slovakia nær den polske grensa). Ho dekkjer eit område på 190&nbsp;000 km², og er etter [[Alpane]] det mest utstrekte fjellsystemet i Europa. 

Sjølv om Karpatane ofte vert kalla ei fjellkjede, er dei eigentleg ei gruppe av fjellkjeder. Karpatane har berre få stader over 2&nbsp;500 meter og manglar dei bratte toppane med omfattande snødekke, store [[isbre]]ar, høge fossefall og store innsjøar, som er vanleg i Alpane. Ingen område av Karpatane har snødekke året rundt, og har heller ingen isbrear. Dei høgaste områda av Karpatane er ikkje høgare enn dei middelhøge delane av Alpane, og har stort sett det same [[klima]] og plantelivet som desse områda. 

Karpatane er fråskild Alpane av [[Donau]]. Dei to fjellkjedene møtes berre i eit punkt, [[Leithafjella]] ved [[Bratislava]]. Elva skil òg Karpatane frå [[Balkanfjella]] ved [[Orşova]] i Romania. Dalane til elvane [[March]] og [[Oder]] skil Karpatane frå [[Schlesien]] og [[Moravia]], som ligg midt i det store sentrale fjellsystemet i Europa. I motsetnad til andre delar av dette systemet er Karpatane, som dannar vasskiljet mellom dei nordlege hava og [[Svartehavet]], omkransa av sletter. Desse er [[Den pannoniske sletta]] i sørvest, sletta som vert danna av den lågare delen av Donau (Romania) i sør, og [[Galitsja]]sletta i nordaust. 

== Geologi ==
Karpatane vart danna under [[den alpine orogenesen]] 

== Inndeling ==

=== Horisontal inndeling ===
* [[Dei ytre Karpatane]] — Ytre vestlege og Ytre austlege Karpatane. 
* [[Dei indre Karpatane]] — Indre vestlege, Indre austlege, og resten av Karpatane. 

Ein stor del av dei vestlege og nordaustlege delane av dei Ytre Karpatane i Polen, Ukraina og Slovakia vert vanlegvis kalla [[Beskidane]]

=== Vertikal og generell inndeling ===
Den finare inndelinga av Karpatane frå vest med klokka. Tala refererer til kartet: 
* [[Vest-Karpatane]]:
** *'1** [[Dei ytre Vest-Karpatane]]:
*** [[Dei austerrikske og sørmoraviske Karpatane]]
*** [[Dei sentral-moraviske Karpatane]]
*** [[Dei slovakisk-moraviske Karpatane]]
*** [[Vest-beskidiske piedmont]]
*** [[Dei vestlege Beskidane]]
*** [[Dei sentrale Beskidane]]
*** [[Dei austlege Beskidane]]
*** [[Podhale-Magura-området]]

** **2** [[Dei indre Vest-Karpatane]]:
*** [[Dei slovakiske malmfjella]]
*** [[Tatrafjella]]
*** [[Dei sentrale slovakiske fjella]]
*** [[Lučenec-Košice-senkinga]]
*** [[Mátra-Slanec]]
* [[Dei sørlege Aust-Karpatane]]:
** [[Aust-Karpatane]]:
*** **3** [[Dei ytre Aust-Karpatane]]:
**** [[Sentral-beskidiske piedemont]]
**** [[Dei vesle Beskidane]]
**** [[Dei austlege Beskidane]]
**** [[Dei moldovisk-munteniske Karpatane]]
**** [[Dei austlege subkarpatane]]
*** **4** [[Dei indre Aust-Karpatane]]:
**** [[Vihorlat-Gutin]]
**** [[Bistriţafjella]]
**** [[Căliman-Harghita]] 
**** [[Giurgeu-Braşov]] 
**** [[Rakhivmassivet]] og[[Maramureşfjella]]
**** [[Maramureşfordjupninga]]
**** [[Rodnafjella]]
** **5** [[Dei sørlege Karpatane]] (òg kalla ''Dei transilvanske Alpane''):
*** [[Făgăraşgruppa]]
*** [[Parânggruppa]]
*** [[Retezat-Godeanu-fjella]]
** **6** [[Dei rumenske Vest-Karpatane]]:
*** [[Apusenifjella]]
*** [[Poiana Ruscă]] (stundom rekna som ein del av Sør-Karpatane)
*** [[Banat]] (stundom rekna som ein del av Sør-Karpatane)
** **7** [[Det transilvanske platået]] (stundom ikkje rekna som ein del av Karpatane i det heile tatt):
*** [[Det transilvanske platået]]
*** [[Mureş-Turda-senkinga]]
*** [[Făgăraş-senkinga]]
*** [[Sibiu-senkinga]] 
** **8*' [[Dei serbiske Karpatane]] (stundom rekna som ein del av Sør-Karpatane, eller ikkje som ein del av Karpatane i det heile tatt)
* [[Den ytre karpatiske senkinga]] (ligg omkring Karpatane, og vert vanlegvis rekna som ein del av gruppene ovanfor)

Den geologiske grensa mellom dei vestlege og austlege Karpatane går om lag langs linja (frå sør til nord) mellom byane [[Michalovce]] - [[Bardejov]] - [[Nowy Sącz]] - [[Tarnów]]. I eldre system går grensa lenger aust langs elvane (nord til sør) [[Elva San|San]] og [[Osława]] (Polen) – byen [[Snina]] (Slovakia) – elva [[Turia]] (Ukraina). Biologar set derimot grensa enno lenger aust. 

Grensa mellom dei austlege og sørlege Karpatane går ved [[Predeal]]passet sør for [[Braşov]] og [[Prahovadalen]].

Ukrainarar kallar stundom Aust-Karpatane for [[Dei ukrainske Karpatane]] (eller Skogkledde Karpatane), det vil sei hovudsakleg den delen av fjella som ligg i Ukraina (nord for [[Prislop]]passet), medan rumenarane stundom berre kalla den andre delen for Aust-Karpatane, som ligg i Romania (frå grensa av Ukraina eller frå Prisloppasset og sørover). 

Rumenarane delar vidare Aust-Karpatane i Romania vidare inn i tre geografiske grupper (nord, sentralt, sør), i staden for Ytre og Indre. Desse er: 
* [[Carpaţii Maramureşului şi ai Bucovinei]] (Karpatane i [[Maramureş]] og [[Bucovina]])
* [[Carpaţii Moldo-Transilvani]] (Dei moldovisk-transilvanske Karpatane)
* [[Carpaţii de Curbură]]/Carpaţii Curburii

== Avtale om vern av Karpatane ==
Ein rammeavtale for vern og berekraftig utvikling av Karpatane vart signert i 2003 av dei sju landa Karpatane omfattar. 

== Kjelder ==

* *Denne artikkelen bygger på «Carpathian Mountains» frå , den 20. mars 2007.'' 

## Bakgrunnsstoff

* http://www.carpati.org/
* http://www.alpinet.org/
* Orografisk kart som viser Karpatane
* Turstiar i Dei ukrainske Karpatane
* Bilete frå Karpatane
* Panoramabilete frå Dei ukrainske Karpatane