open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anemi

**Anemi** (gresk *αναιμία, anemía*, «utan blod») er eit nivå på raude blodlekamar og/eller hemoglobin som er lågare enn normalt. Ein reknar òg som anemi om hemoglobinet har mindre evne til å frakte oksygen.

Dette gjer at lekamen får mindre oksygen enn han treng. Teikn på dette er bleik hud (usikkert) og slimhinner (sikkert), at ein er mykje trøytt, har mindre yteevne, dårlegare konsentrasjonsevne, hjarteklapp, hovudverk, blir svimmel og kan bli kortpusta ved tungt arbeid. I tillegg kan det kome symptom frå sjukdommen som ligg til grunn for anemien. Anemi er aldri ein sjølvstendig diagnose, men alltid symptom på ein annan tilstand.

## Typar anemiar

Patofysiologisk kan me dela anemiane inn i dei som kjem av auka forbruk av raude blodlekamar (og nokre andre årsaker) og dei som kjem av endra produksjon av raude blodlekamar i beinmergen. Denne lista er **ikkje** fullstendig.

* Anemi på grunn av auka forbruk av blodlekamar (**regenerativ anemi**)
** Akutte og kroniske blødningar (*utan* jernmangel)
** Hemolytisk anemi
::* Korpuskulær (årsak i blodlekamen)
:::* Defektar i membranen til blodlekamen: Sfærocytose, Elliptocytose
:::* Enzymdefektar: Glucose-6-PDH-mangel, Pyrovatkinasemangel 
:::* Paroksysmal nokturnal hemoglobinuri
::* Ekstrakorpuskulære (årsak utanfor blodlekamen)
:::* Immunhemolyse (øydelegging årsaka av immunreaksjon, til dømes Rhesus-immunisering hjå nyfødde)
:::* Mekaniske årsaker
:::* Forgiftingar (til dømes cyanid og karbonmonoksid)
::* Hyperspleni (forstørra milt)
::* Infeksjonar

* Anemi på grunn av feil i framveksten av blodlekamar
** Forstyrring i hemoglobinsyntesen
*** Jarnmangel
*** Hemoglobinopatiar: Thalassemi, sigdcelleanemi
** Stamcellefeil
*** Aplastisk anemi
*** Myelodysplastisk syndrom
** Nedsett beinmergsfunksjon
*** Tumor
*** Malignt lymfom
*** Leukemi
*** Fibrose
** Renal anemi (årsaka av mangel på erythropoetin
** Mangel på vitamin B12 eller folat (vitamin B9)
** Juvenil reumatoid artritt/systemisk lupus erythematosus

## Diagnostikk av anemi
(dette er ei ufullstendig liste)
* Basisprøvar: Utstryk, Hemoglobin, tal på raude blodlekamar, hematokritt, tal på retikulocyttar, tal på kvite blodkroppar m/ differesialtelling, tal på blodplatar, ferritin
* Hemolyse: Haptoglobin, LD, bilirubin
* Mangeltilstandar: Jernstatus (s-jern, TIBC, eventuelt jarnbelastning), Vitamin B12, folat i serum/fullblod, malabsorbsjonsutredning
* Eventuelt beinmargsundersøking (leukemi, beinmargssvikt)
* Eventuelt infeksjonsutreidning.

## Sjå òg
* Polycytemi (ufysiologisk mange raude blodlekamar)
* Leukocytopeni (sjukeleg få kvite blodlekamar)
* Trombocytopeni (sjukeleg få blodplater)

## Kjelder

* Rikshospitalets metodebok for born over tre år

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Anämie|Anämie]]» frå ,  den 12. mars 2006.*
Gorkij

**Gorkij** er eit etternamn. Namnet kan òg verta stava **Gorki** eller **Gorky** (&#1043;&#1086;&#1088;&#1100;&#1082;&#1080;&#1081;). Byen Nizjnij Novgorod hadde namnet Gorkij frå 1932 til 1991, oppkalla etter forfattaren Maksim Gorkij. 
Gorkij-parken i Moskva vart òg oppkalla etter han.
Maracaibosjøen

**Maracaibosjøen** er ei vik i Venezuela. Sett på som ein innsjø, ville sjøen vore den største innsjøen i Sør-Amerika. Eit 54 km langt sund gjev sjøen samband med Venezuelabukta, til Det karibiske havet og til Atlanterhavet. Mykje vatn kjem frå Catatumbo-elva, men fleire elvar renn ned frå Andesfjella.

Maracaibosjøen ligg ved kring 10°39' N breiddegrad og 71°36' V lengdegrad.

Mykje trafikk går til hamnebyane Maracaibo og Cabimas. General Rafael Urdaneta-brua bind saman byen Maracaibo med resten av Venezuela.

Maracaibosjøen ligg sentralt i Maracaibo-bassenget, og inneheld store ressursar av petroleum, noko som gjer området til ein viktig senter for Venezuela sin økonomi. 
På grunn av petroleumsverksemda er det mykje forureining i området.
Opplysingstida

**Opplysingstida** var ei samfunnskritisk åndsretning i Europa på 1700-talet (frå kring 1690 til kring 1800). Ein uttrykte ei tru på menneska sine evnar og fremja renessansen sine humanistiske ideal i eit samfunnsmessig perspektiv. Bruken av ordet *opplysing* (tysk *Aufklärung*) kan vera ein idé frå den tyske filosofen Immanuel Kant. Det vart lagt vekt på utbreiing av kunnskap, mellom anna ved utgjeving av oppslagsverk.

### Nokre opplysingsfilosofar
* Marquis de Condorcet
* Daniel Defoe
* Denis Diderot
* David Hume
* John Locke
* Moses Mendelssohn
* Charles Louis de Montesquieu
* Thomas Reid
* Jean-Jacques Rousseau
* Adam Smith
* Jonathan Swift
* François de Voltaire

## Sjå òg
* Encyklopedi
* Leksikon
* Oppslagsverk
Protestantisme

**Protestantisme** er nemninga på den forma for kristendommen som voks fram i tida kring reformasjonen på 1500-talet. Det finst mange under-retningar av protestantisk kristendom med tildels store skilnader. Av desse kan nemnast evangelisk-luthersk kristendom, reformert kristendom, metodisme, baptisme, anabaptisme, presbyteriansk kristendom og sjuandedagsadventisme.

Nemninga «protestantisk» stammar frå riksdagen i Speyer som fann stad i 1529. Tilhengjarane av reformasjonen til Martin Luther protesterte mot eit forbod mot vidare utbreiing av rørsla. Protestantane sjølv brukte gjerne neminga «evangelisk» om seg sjølve, med vekt på evangeliet med bodskapen om syndsforlating og rettferdiggjering ved tru åleine.

## Sjå òg
* Den norske kyrkja

## Kjelder
Norske mellomalderbyar

**Norske mellomalderbyar** er byar i Noreg som kan føra historia si attende til mellomalderen. 

Med grunnlag i grav- og skattefunn har det vore teoriar om at ein kaupang frå vikingtida kan ha vore lokalisert i Vikkilen i Grimstad i Aust-Agder. Fleire norske byar som voks fram i mellomalderen har i fylgje nyare arkeologiske undersøkingar vorte grunnlagde kring år 1000, og kanskje noko tidlegare. Det gjeld Trondheim, truleg òg Oslo, medan Bergen (Bjørgvin) truleg er ein yngre by enn Trondheim (Nidaros) og Oslo. Arkeologar har prøvd å påvisa busetnad frå tidleg 1000-tal i Tønsberg, medan Stavanger og Borg (Sarpsborg) ikkje er undersøkt. Bispebyane Hamar og Stavanger vart først omtala som byar på 1100-talet. 
Konghelle, Marstrand og Uddevalla ligg i dag i Bohuslen Sverige. Vágar i Hålogaland, Kaupanger i Sogn, Borgund på Sunnmøre, Veøy i Romsdal og Steinkjer i Nord-Trøndelag var høvesvis små og dei vart meir eller mindre folketome i seinmellomalderen.

I fylgje sogene vart Tunsberg grunnlagt som Noregs eldest by i 871, etterfylgt av Nidaros grunnlag i 997 av Olav Tryggvason, Borg i 1016, Oslo i 1048 og Bjørgvin i 1070. Seinare kom Stavanger i 1125 og Ski(ð)an/Skien i 1358. I tillegg vart byane Konghelle ein by på 1000- eller 1100-talet (segnene er litt usamde og arkeologien er ikkje heilt trygg sjølv enno), Oddevold/Uddevalla fyrst i 1498 og Marstrand i 1442. Men ein stad gjekk ikkje frå bondegard til storby berre på grunn av eit brev med underskrift av kongen, det tok som oftast fleire hundreår å veksa til ein by og det er glidande overgangar. I tillegg er ofte sogene skrivne ned i ettertid og ber preg av å vanta truverd, Tønsberg er til dømes truleg mykje yngre enn 871 og Konghelle eldre enn 1140. Ein trend ein kan leggja merke til er at nesten alle byane som enno står er rundt Oslofjorden. Med unnatak av Bjørgvin og Nidaros ligg alle byane på det sentrale Austlandet: Borg, Oslo, Turnberg, Konghelle, Oddevold, Marstrand. At folkesentera i Noreg låg like ved grensa til både Sverige og Danmark kom til å påverka landet mykje i og etter mellomalderen; mellom anna hamna landet i eit eller anna samband med desse landa frå og med 12-1300-talet og fram til og med 1905. Den største handelsvegen i Noreg var på denne tida fiske, noko som førte med seg at det ligg småbyar langs heile kysten. Byen på Borgund vart flutt ut til Ålesund, Vágar ligg utpå Lofoten og slik fint til både for å handla med samane endå lengre nord og til å driva lofotfiske og senda fisken sørover til Bergen, og vidare til Europa. 

## Bylivet
Dei breiaste gatene vart i Noreg kalla allmenningar eller strete. Dei smale gatene som gjekk mellom husa vart i Noreg kalla smug eller veite. 

## Sjå òg
* Kaupangen i Skiringssal
* Hedeby i Danmark
* Konghelle i Sverige

## Notar

## Bakgrunnsstoff
* Busetnad Land og by  Arkeologinettstaden Gamle Naboar om busetnad i mellomalderen
* Norske middelalderbyer  Rapport frå NIKU
* www.middelalder.no Interesseforeningen Oslos Middelalder
* Bryggens Museum  Om mellomalderbyen Bergen
* Middelalderbyen Stavanger 
* Vitenskapsmuseet i Trondheim; Middelalderen
Futurum

**Futurum** er ein grammatisk eigenskap ved den grammatiske kategorien tempus. Verb som står i futurum viser til handlingar som skjer seinare enn eit visst referansepunkt. Viss dette referansepunktet er **no**, viser futurum til eit tidspunkt i framtida, men futurm kan også vise til tidspunkt i fortida.

Norsk har ikkje futurum som ein eigen grammatisk kategori, eigenskapen presens uttrykkjer det semantiske innhaldet til futurum i norsk. Eit språk som har futurum er fransk.
Nordlandet

**Nordlandet** er den største øya i Kristiansund kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke. Ho har eit areal på 14,44 km². Øya er den nordlegaste av dei øyane byen ligg på, med hamna som det sentrale midtpunkt. Her ligg òg det høgaste punktet i byen, Kvernberget på 205 m.o.h.. Den gamle busetnaden på Nordlandet ligg sentralt i forhold til hamna og sunda som er innseglinga til hamna. Frå her er det båtsamband over sunda til sentrum av byen på Kirkelandet. Bydelen Nordlandet har eiga kyrkje, Nordlandet kyrkje. 

Mykje av utbygginga i Kristiansund dei siste 30 åra har skjedd på Nordlandet. 

Kristiansund lufthamn, Kvernberget ligg på Nordlandet, med tilhøyrande helikopterbase for oljeverksemda på Haltenbanken. Like ved ligg oljebasen Vestbase. Løkkemyra var opphavleg regulert til industriområde, men er no òg eit handelssentrum i Kristiansund, med mellom anna kjøpesenteret Amfi Futura, Biltema og andre store varehus. 

Nordlandet vert òg humoristisk kalla «Marokko».

**Folketalsutvikling**

Fram til 1964 var øya delt mellom Kristiansund og Bremsnes kommune.

## Biletgalleri


Fil:Kristiansund Stadt.jpg|Nordlandet anno 2002, en del bygging har skjedd sidan.
Fil:Nordlandet kirke.JPG|Nordlandet kyrkje. 
Fil:Kvernberget.JPG|Kvernberget, høgaste punkt på Nordlandet. 

## Kjelder
Devi

**Devi** (hindi og sanskrit देवी, Devī) tyder 'gudinne' og blir brukt innan hinduismen for å visa til ulike kvinnelege gudeformer, særleg når dei blir tilbedne åleine. Ho kan sjåast på som ei morgudinne, ettersom Devi ofte blir tilbeden som ei mor. 

Den maskuline utgåva av ordet er Deva. Andre nemningar på Devi er **Mahadevi** ('store gudinne'), **Mahimata** ('moder jord'), **Jai Mata Di** ('heilage mor') og **Mata Rani** ('moderdronning'). 

## Devi som hovudguddom
Gudinna er særleg viktig innan sjaktismen, der ho blir sett på som hovudmanifestasjonen av det guddommelege. Det finst fleire tekstar der ho blir opphøgd til skapar og øydeleggjar av universet, medan dei mannlege gudane står under henne i makt og heilagdom. Puranaen *Devi Bhagavata* inneheld til dømes atten tusen hymne til eller om gudinna.

## Former av Devi

Alle dei personleggjorte gudinnene innan hinduismen kan reknast som former av Devi. Dei opptrer med ulike former som kan delast inn i kategoriar:

* **Den fryktelege mora**. Durga, Kali, Tsjamunda, Bhavani og Bhutamata er ulike former av Devi som ei krigargudinne som drep monster ingen andre gudar kan få bukt med. Amman, Ammavaru og Mariamman er sørindiske døme på liknande modergudinner. I nokre tilfelle opptrer Uma eller Parvati, kona til Sjiva, også som ei slik gudinne.



* **Den milde kona** eller mora. Inkarnasjonar av Laksjmi, som er kona til Visjnu, Sarasvati, kona til Brahma, og i mange tilfelle Parvati er ofte meir vennlege utgåver av ei kone eller mor. Dei signer med velferd, grøde og liv heller enn å opptre skremmande.

## Devi som namn
*Devi* er eit vanleg kvinnenamn for hinduar, og finst i eit utal samansetjingar, som *Sridevi*, *Lakshmidevi*, og mannsnamnet *Deviprasad*. Rabri Devi er namnet på den mangeårige sjefsministeren i Bihar. Phoolan Devi var ei vidkjend «bandittdronning» som gjekk inn i politikken.

## Sjå òg
*Sjakti

## Bakgrunnsstoff
Bispen

**Bispen** (1&nbsp;462 moh.) er eit fjell på toppen av Trollstigen lengst sør i Isterdalen i Rauma kommune.

## Tur
Det er tre ruter til topps, derav to (sørryggen og austryggen) krev klatring. Nordryggen er bratt og luftig, men ein kan nå toppen utan tradisjonell fjellklatring. Starten er frå toppen av Trollstigen, langs vegen mot Valldal. Stigen går opp langs nordsida av elva. Følg ho eit stykke, deretter bratt oppover lia på vestsida av Bispen og Bispevatnet, der ho svingar opp til «bandet» mellom Kongen og Bispen. Derfrå er det lett å klyve oppover. Nær toppen vert det rimeleg luftig.

Bispen er ein av dei «enklaste» av dei kjente toppane i Romsdalsfjella å kome til topps på. Det kan derfor vere ein del trafikk opp nordryggen, og det er i enkelte parti vorte fleire variantar av stigen. Turen til toppen tar mellom 2,5 og 4 timar.

## BASE-hopping
Den bratte nordveggen til Bispen har vist seg eigna for BASE-hopping. Frå sommaren 2006 har BASE-hopparar gjort fleire hopp med wingsuit, like forbi Øvre bispesving i Trollstigvegen.
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa** (), japansk 黒澤 明, Kurosawa Akira, også 黒沢 明, var ein japansk filmregissør, produsent og manusforfattar. Han er rekna som ein av dei største filmregissørane gjennom tidene, og hadde stor innverknad på fleire Hollywoodregissørar. Det best kjende verket hans er *[[Shichinin no Samurai|De syv samuraier]]* frå 1954.

## Bakgrunnsstoff
Slottet i Versailles

**Slottet i Versailles** (fransk *Château de Versailles*), ofte berre kalla **Versailles**, er eit kongeleg slott i Versailles vest for Paris sentrum.

Det majestetiske slottet og parken rundt blei oppført av Ludvig XIV, kjend som *Solkongen*, for å visa fram makta si og for å flytta frå opprørske Paris.

Slottet er kjend for ei rekke historiske hendingar, som utropinga av Det tyske keisarriket i 1871 etter at Frankrike tapte den fransk-prøyssiske krigen, og Versaillestraktaten som blei utforma og underskriven her etter første verdskrigen.

Det barokke slottet i Versailles inspirerte monarkar og andre byggherrar rundt om i Europa til å oppføra liknande bygg. Det står i dag på UNESCO-lista over verdsarva.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Allan K. Jepsen

**Allan Kierstein Jepsen** () er ein dansk fotballspelar som i 2010/11-sesongen spelar for Horsens i den danske fotballigaen. Han har spela 24 landskampar på Danmark sitt U21-lag og to på A-landslaget. Frå mars 2006 til 2009 spelte han venstreback i Vålerenga.
Stortingsvalet 1927

**Stortingsvalet 1927** vart halde i Noreg hausten 1927. 

## Resultat

¹ Mandat på felleslister oppført på dei einskilde partia.

### Om resultatet
Arbeidarpartiet hadde før valet slått seg saman att med Socialdemokratane og gjorde eit brakval. Dei vart det største partiet i landet, noko dei har vore sidan. Høgre som sat med regjeringsmakta før valet, vart den største taparen og Høgreregjeringa til Ivar Lykke gjekk av til fordel for Christopher Hornsrud si regjering, den første Arbeidarparti-regjeringa i landet. Venstre gjekk òg tilbake, for femte val på rad. Likevel kom partiet snart til regjeringsmakt att. Arbeidarpartiregjeringa sat berre ei kort tid, før endå eit regjeringsskifte førte Venstre sin Johan Ludwig Mowinckel si andre regjering til makta.

## Kjelder
* Hvem Hva Hvor 1940 (Oslo, 1939)
* Statistisk Sentralbyrå
Stortingsvalet 1924

**Stortingsvalet 1924** vart halde i Noreg hausten 1924.

## Resultat

### Om resultatet
Dette valet var det einaste stortingsvalet då alle dei tre partia til den sosialistiske arbeidarrørsla stilte til val: Socialdemokratane hadde gått ut av Arbeidarpartiet i 1921 og beheldt i 1924 dei åtte mandata dei vann då, medan Kommunistpartiet braut ut i 1923 og vann seks mandat ved dette valet. Arbeidarpartiet tapte fem mandat. Bondepartiet fekk god utteljing for ein svak framgang i røystetal med fem nye mandat, medan både Venstre og Høgre gjekk tilbake. For Venstre sitt tilfelle var dette det fjerde valet på rad med tilbakegang. Grunna den fragmenterte politiske situasjonen, som gjorde det umogleg for nokon å danna fleirtalsregjering, vart Venstreregjeringa til Johan Ludwig Mowinckel likevel sitjande fram til 1926, då ho vart erstatta av ei Høgre/Frisinna Venstre-regjering under Ivar Lykke.

## Kjelder
* Hvem Hva Hvor 1940 (Oslo, 1939)
* Statistisk Sentralbyrå
Stortingsvalet 1921

**Stortingsvalet 1921** vart halde i Noreg hausten 1921. Dette var det første stortingsvalet i Noreg som vart heldt ved forholdstalsval, i det gamle systemet var det fleirtalsval i einmannskrinsar. Dette gav eit Storting med ei meir rettferdig fordeling av plassane i høve til stemmetala. Samstundes vart talet på stortingsrepresentantar auka med 24 til 150.

## Resultat

### Om resultatet
Den gamle valordninga hadde særleg slått negativt ut for Arbeidarpartiet. Omlegginga av valordninga ved dette valet førte dermed til kraftig framgang for Arbeidarpartiet i talet på representantar med 11 nye, sjølv om partiet gjekk sterkt attende i talet på røyster. Tilbakegangen i røystetal skuldast i stor grad partisplittinga som hadde ført til danninga av Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti tidlegare på året. Det nye partiet kom òg inn på Stortinget med åtte mandat. Dette var òg det første valet der Landmandsforbundet stilte over heile landet. Dette gav rørsla, som ved neste val stilte som "Bondepartiet", 17 representantar. Dette gjekk i stor grad på bekostning av Venstre, som var den store taparen, både i røystetal og mandat. Venstreregjeringa til Otto Albert Blehr vart likevel sitjande fram til 1923, og etter eit år med Høgreregjering under Otto Bahr Halvorsen og Abraham Berge fekk Venstre tilbake regjeringsmakta før neste stortingsval i 1924, under Johan Ludwig Mowinckel si første regjering.

## Kjelder
* Hvem Hva Hvor 1940 (Oslo, 1939)
* Statistisk Sentralbyrå
Elvestad

**Elvestad** er eit trafikknutepunkt i Indre Østfold kommune i Østfold.

Staden høyrde til Hobøl kommune i Østfold fram til 2020.
Artikler 1993-2004

**Artikler 1993-2004** er ei bok, ei artikkelsamling, av Dag Solstad. Han har samla all artiklane frå 1993 til 2004 til ein bunt slik at dei skal bli lettere å finne. Boka kom ut på Forlaget Oktober i 2004, ho er på 320 sider, ISBN 82-495-0294-9.
Adriaen van der Werff

**Adriaen van der Werff** () var ein nederlandsk barokkmålar.

Van der Werff levde og døydde i Rotterdam, men verka òg i Düsseldorf. Han måla særleg religiøse og mytologiske motiv, i tillegg til portrett. Han var ein av dei mest vidkjende nederlandske målarane på si tid, og tente store pengar på kunsten sin. Fram til 1800-talet var han rekna som ein av dei største kunstnarane i landet, men i dag er han sett på som ein dyktig, men noko sentimental og gjentakande mindre viktig målar.

I tillegg til måling var han òg arkitekt, og utforma fleire elegante hus i Rotterdam.

## Kjelder
* Web Gallery of Art


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Adriaen van der Werff|Adriaen van der Werff]]» frå ,  den 13. mars 2006.*
Hallgrim Berg

**Hallgrim Berg** () er ein norsk Høgre-politikar frå Ål i Buskerud. Han vart innvald på Stortinget frå Buskerud i 1981.

Berg var vararepresentant på Stortinget i periodane 1977&ndash;1981, 1981&ndash;1985 og 1997&ndash;2001. Hallgrim Berg har vore aktiv målmann i mange år, og sat i arbeidsutvalet til Noregs Mållag frå 1968 til 1970, og har vore leiar i Ål og Torpo Mållag. Han er gift med Maria Høgetveit Berg.

Hallgrim Berg er og ein god utøvar på munnharpe og seljefløyte, og ein god dansar. Han har gjeve ut fleire plater med tradisjonsstoff frå Ål, og skrive fleire bøker og artiklar om folkemusikken i Hallingdal (mellom anna ein utførleg biografi om spelemannen Odd Bakkerud).

## Stortingskomitéar
* 1981&ndash;1985, 1985&ndash;1989 og 1989&ndash;1993: Medlem i Kyrkje- og undervisningskomitéen
* 1985&ndash;1989: Varamedlem i Valkomitéen
* 1989&ndash;1993: Medlem i Samferdslekomitéen
* 1993&ndash;1997: Medlem i Familie-, kultur- og administrasjonskomitéen

## Bakgrunnsstoff
* Stortinget.no - Biografi
Niccolò Machiavelli

**Niccolò Machiavelli** () var ein italiensk forfattar, statsmann, diplomat og filosof. Han levde i Firenze i renessansen. Hovudverka er *Fyrsten* (1513) og *Drøftingar av dei første ti bøkene hjå Titus Livius* (1513–21). 

I dag er kanskje Machiavelli mest kjend for si tilnærming til omgrepet makt. Temaet vart teke opp i boka *Fyrsten*. Boka er like mykje ei praktisk handbok for leiarar i maktbruk, som ei filosofisk drøfting av omgrepet makt. Machiavelli si tilnærming til makt er like aktuell i dag som på 1500-talet. Enkelte kritiserer tankane hans om makt for å vera utslag av kynisme.

Hans E. Kinck skreiv ei lengre utgreiing om Machiavelli og samtida hans, og eit skodespel om mannen, *[[Mot Karneval]]*. Kinck meinte Machiavelli skreiv Fyrsten som han gjorde av di han hadde mist alle illusjonar om ein god leiar for Italia. Alle fyrstane han opplevde i samtida mangla det han meinte skulle til for å nå dei måla som var naudsynte. Kinck nytta og Machiavelli for å åtvara mot fascismen som voks fram i Italia på den tida skodespelet Mot Karneval vart til. 

Musikk til verka Mandragola og Clizia vart skrive av den samtidige komponisten Philippe Verdelot. 

## Nokre verk
* *Discorso sopra le cose di Pisa,* 1499
* *Del modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati,* 1502
* *Del modo tenuto dal duca Valentino nell' ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, etc.,* 1502
* *Discorso sopra la provisione del danaro,* 1502
* *Decennale primo*, 1506
* *Ritratti delle cose dell'Alemagna,* 1508-1512
* *Decennale secondo,* 1509
* *Ritratti delle cose di Francia,* 1510
* *[[Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio]],* 3 vol., 1512-1517
* *[[Il Principe]]*, 1513 (*Fyrsten*)
* *Andria,* 1513 (?)
* *Mandragola,*
* *Della lingua* (dialog), 1514
* *Clizia,* 1515 (?)
* *Belfagor arcidiavolo*, 1515
* *Asino d'oro*, 1517
* *Dell'arte della guerra,* 1519-1520 
* *Discorso sopra il riformare lo stato di Firenze,* 1520
* *Sommario delle cose della citta di Lucca,* 1520
* *Vita di Castruccio Castracani da Lucca,* 1520
* *Istorie fiorentine,* 8 bøker, 1521-1525
* *Frammenti storici,* 1525.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Detaljert biografi 
* ''Alrunen. Komedie i fem akter'' (1971) Magnus Ulleland si omsetjing av Mandragola
Sandro Botticelli

**Sandro Botticelli**, eigentleg *Alessandro di Mariano Filipepi* () var ein italiensk kunstmålar.

Botticelli sine mest vidgjetne malarstykke med scener frå mytologien si verd er *Venus' fødsel*, *Våren*, *Pallas sigrar over ein kentaur* og *Venus og Mars*. Tankevekkjande, men fylt med ro, har dei farga oppfatninga om antikken heilt sidan dei vart måla. Saman med madonnaene og store, omfattande arbeid som til dømes *Kongane si tilbeding*, utgjer dei Botticelli sine mest karakteristiske kunstverk.

Talentet til Botticelli vart tidleg oppdaga. På byrjinga av 1480-talet budde han i Roma, der han utførte fresker i Det sixtinske kapellet. Mot slutten av hundreåret hadde han økonomi til å kunna driva ein stor verkstad. På grunn av den revolusjonen innan målarkunsten som Leonardo da Vinci og Michelangelo sette i gang, vart han mindre populær. I tillegg fekk han dårleg helse på sine eldre dagar 

## Nokre verk


Sandro Botticelli - Giuliano de' Medici (Gemäldegalerie Berlin).jpg|*Portrett av Giuliano de' Medici* (1477)
Sandro Botticelli 055.jpg|*Madonna med barn* (Madonna del Magnificat) (1483-1485)
Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|*Venus fødsel* (1485)


## Bakgrunnsstoff
Maria Høgetveit Berg

**Maria Høgetveit Berg** () er ein norsk lærar, kultur- og organisasjonskvinne frå Vinje i Telemark. I 1981 vart ho vald til leiar i Noregs Mållag, og det var fyrste gong ei kvinne hadde det vervet.  Ho var med i interimstyret til Landssamanslutninga av Nynorskkommunar, og har vore aktiv i Norsk folkemusikk- og danselag og leiar i FolkOrg sidan 2009. 

Ho er utdanna lærar, og har også vore kultursjef i Ål i Hallingdal 1989-2008. 

Maria Høgetveit Berg er gift med Hallgrim Berg og mor til juristen Borgar Høgetveit Berg og historikaren Sigrun Høgetveit Berg.

## Kjelder
Dante Alighieri

**Dante Alighieri** () var ein italiensk forfattar frå mellomalderen. Han er kjend berre som **Dante**, og for å ha skrive Den guddomlege komedien (*La Divina Commedia*). Verket er rekna som eit høgdepunkt innan verdslitteraturen og litteratur i mellomalderen. Eit grunnlag for eit moderne italiensk språk vart lagd i og med verket. 

Dante Alighieri vart fødd i Firenze. Firenze var byen han skulle sjå som «heime» resten av livet, og byen spela ei stor rolle i forfattarskapet. Han studerte grammatikk, retorikk, skolastisk logikk og teologi. Han lærde seg å skriva bra, og han studerte og las flittig det som var av anerkjend litteratur på den tida. I 1283 debuterte han som diktar med ei sonette, som han sende rundt til dei kjende diktarane i Firenze. Då var han 18 år gamal. Sonetten skulle seinare verta det første diktet i diktsamlinga Vita Nuova, som tyder *nytt liv*. Dette verket var det første av Dante sine større verk. Dei første tekstane hans var i stor grad kjærleiksdikt, mellom anna skreiv han eit hyllingsdikt til «dei 60 venaste kvinnene i Paris». Denne perioden av Dante si dikting vara fram til han vart meir oppteken av politikk enn dikting.

## Bakgrunnsstoff
Fellesliste

Ei **fellesliste** er ved norske stortingsval ei liste der to eller fleire parti stiller til val saman i ein valkrins. Felleslister mellom ulike borgarlege parti var vanleg ved stortingsvala mellom 1949 og 1981, då det ikkje var høve til å inngå listesamband. Før stortingsvalet 1989 vart det igjen forbode å inngå listesamband, men til gjengjeld vart ordninga med utjamningsmandat innført, noko som gjorde det uaktuelt for dei fleste partia å stilla felleslister. I 1993 stilte likevel minipartia Pensjonistpartiet og Felles Framtid fellesliste i eit fylke.

Motivasjonen for å delta i felleslister var å hindra at stemmer vart «bortkasta» på småparti som likevel ikkje ville få mandat i eit fylke, men som, ved å stilla til val, tok stemmer bort frå andre parti som stod dei nær politisk. Eit fiktivt døme kan vera stortingsvalet i Rogamark fylke. Me tenkjer oss at Rogamark fylke har fem stortingsmandat. Fire parti, Geitepartiet, Sauepartiet, Kupartiet og Ulvepartiet stiller til val. Meiningsmålingane tyder på at Ulvepartiet har 49 % oppslutning, Sauepartiet 22 % og Geitepartiet 21 %, medan Kupartiet ligg an til 8 %. Avhengig av korleis mandatutrekninga foregår er det mogleg å tenkja seg at Ulvepartiet då vil enda opp med tre av mandata, medan Sauepartiet og Geitepartiet får eit mandat kvar, og Kupartiet ingen. Dersom Geitepartiet, Sauepartiet og Kupartiet derimot stiller til val i ei fellesliste vil dei til saman frå 51 % av stemmene mot Ulvepartiet sine 49 %. Då vil felleslista få tre mandat, og Ulvepartiet berre to. Fordelinga av mandata innad i felleslista ville då bli avgjort ved forhandlingar om korleis lista skulle setjast opp i forkant av valet. Sjølv om Kupartiet ikkje skulle få ein av sine kandidatar på ein av dei tre første plassane kunne det likevel vera naturleg å delta i felleslista for å redusera antal mandat for Ulvepartiet, iallfall dersom Kupartiet fann at det hadde meir til felles med Geitepartiet og Sauepartiet enn Ulvepartiet.

I den praktiske politikken vart det ofte slik at to eller fleire av dei borgarlege partia, Høgre, Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet/Bondepartiet, Venstre eller Det Liberale Folkepartiet/Det Nye Folkepartiet stilte felleslister saman, for å redusera antal mandat som gjekk til Arbeidarpartiet. Kva parti som stilte saman med kva varierte frå fylke til fylke, og frå val til val, avhengig av kvart parti si oppslutning og forholda mellom partia. Det året felleslister vart mest brukt var i 1949, då 6,2 % av røystene gjekk til ulike felleslister. Det einaste dømet på ei sosialistisk fellesliste var i 1969, då Sosialistisk Folkeparti og Norges Kommunistiske Parti stilte fellesliste i Bergen.

Etter at ordninga med utjamningsmandat vart innført før stortingsvalet 1989 gir det ikkje lenger meining å stilla felleslister. Stemmer som er "bortkasta" i den forstand at dei ikkje gir utteljing i mandat i ein særskilt valkrins, blir nemleg no tald med i utrekninga av utjamningsmandat, og kan difor likevel gje vinst i form av ein stortingsplass.
Ganesja

**Ganesja** er ein mindre mektig, men mykje elska gud innan hinduismen. Han er lett å kjenna på elefanthovudet sitt, og blir gjerne framstilt som tjukk og godsleg, ridande på ei mus eller dansande. Ganesja er særleg gud for byrjingar og visdom. Ein finn gjerne statuar av han ved inngangen til sjivatempel, og mange skuleelevar ber til han før viktige prøvar. Det finst ei rekke soger om guden, mellom anna blir det sagt at det var han som skreiv ned storverket *[[Mahabharata]]*.

Guden har mange namn. Dei viktigaste er sanskritnamna **Ganesja**, **Ganapati** og **Vinájaka**, som alle tyder 'hærleiar', **Gadsjamukha**, 'elefantfjes', og det tamilske **Pillaijar** blant tamilar, som tyder 'vyrde son'.

## Tilbeding
I tillegg til å helsa Ganesja først når ein går inn i tempel, påropar ein gjerne Ganesja ved byrjinga av sjaivistiske rituale. Guden blir òg feira årleg på fødselsdagen sin, i ei høgtid som blir kalla ganesjotsav eller ganesj tsjatorti i månaden bhadrapad (august eller september). Dette er ei svært populær høgtid i Sør- og Vest-India, og blir særleg feira i Maharashtra ved at ein senker gipsstatuar av guden i vatn under mykje festivitas.

## Familie
Ganesja er sonen til Parvati, som i mange soger skapte han åleine, eller av Parvati saman med Sjiva. I nokre tradisjonar er han ein evig ungkar, men i andre har han to koner &mdash; Buddhi (intellekt) og Siddhi (andskraft), begge døtrer av Brahma.

## Utsjånad

Ganesja ser ganske underleg ut, og det at nokon med så rar utsjånad kan vera ein gud skal mellom anna få tilbedarar til å forstå at dei må sjå forbi det ytre. Men heile utsjånaden til Ganesja kan òg forklarast symbolsk:

* Elefanthovudet viser til truskap og intelligens.
* Dei store øyra står for visdom, evna til å lytta til folk som søker hjelp og å tenka over andelege sanningar.
* Den store vomma står for grøderikdom og fred. Guden har evna til å svelga ulukkene i universet og verna verda.

## Forteljingar
Ganesja blei fødd med eit vanleg hovud, men då han var liten blei det bytta ut med hovudet til ein ung elefant. Det finst fleire forklaringar på korleis dette gjekk føre seg. Ei soge seier at Sjani (guden for planeten Saturn), på oppfordring frå Parvati, retta det ulukkesbringande blikket sitt mot Ganesja slik at hovudet fall av og flaug vekk. Ei anna fortel at den mektige demonen Gadjasura, som hadde elefantform, bad om at hovudet hans alltid skulle bli hugsa, og at Sjiva oppfylte ønsket hans ved å setja det på kroppen til sonen sin. Den best kjende historia er likevel at det var Sjiva sjølv som kappa hovudet av guten då han stod vakt for Parvati, som bada, og ikkje ein gong ville sleppa ektemannen forbi.

Eit anna særtrekk ved guden er at den eine støyttanna hans er knekt. Som regel er grunnen gjeven for dette at han trengde ein skrivereiskap då Vyasa dikterte *[[Mahabharata]]* for han og griffelen knekte, for vismannen skulle ikkje stoppa medan han resiterte diktet. Andre soger fortel at guden brukte støyttanna for å drepa ein demon som hadde fått vern mot alle slags våpen, eller at han braut henne av i sinne for å forbanna Tsjandra, måneguden, som lo av han.

## Bakgrunnsstoff
Tsjeljabinsk oblast

**Tsjeljabinsk oblast** er ein provins i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Tsjeljabinsk, arealet er 87 900 km² og innbyggjartalet er  (2021).

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Virveldyr

**Virveldyr**, **ryggbeinsdyr** eller **ryggradsdyr** (*Vertebrata*) er den største gruppa innan ryggstrengdyr, med om lag 60&nbsp;000 artar, og inneheld blant anna menneske. Ho er den best undersøkte dyregruppa, men totalt sett er ho nokså liten — berre 5 % av alle kjende artar, og ein halv prosent av alle antatte artar, er virveldyr.

Virveldyra skil seg frå resten av ryggstrengdyra ved at dei har danna ein ryggsøyle av brusk eller bein. Dei fleste har òg utvikla to par lemmer og ein hjernekasse.

Ein har spora virveldyr tilbake til ostracodermiar, primitive fiskar som levde under silurtida (444–409 millionar år sidan), og til conodontar, ei gruppe ålaktige dyr som hadde fleire par beinete tannplater.

### Eigenskapar
Fleire endringar oppstod i stamarten til alle virveldyra, og har halde seg i meir elle mindre uendra form:

* Forbetra hjerne og sanseapparat. Hjernedelane som allereie fanst, for- og mellomhjerne, blei utvida bakover med midthjerne, hjernebru og forlenga marg. Mellomhjernen gav opphav til linseauge, som gjer det mogleg å ikkje berre skilja mellom lyst og mørkt, men også å fokusera. I tillegg oppstod sidelinjeorganet, som mellom anna kan sansa rørsle i vatn. Eit avsnitt av dette organet blei forskjøve inn i hovudet der det danna labyrinten, eit kombinert hørsels-, likevekts- og rørsleesorgan.

* Eit indre bruskskjelett som verna om sanseorgana, svelget og ryggstrengen. Stamarten til virveldyra hadde òg beinplater i huda, eit såkalla *dermalskjelett*.

* Gjellene blei til andedrettsorgan. Gjellene som hadde oppstått i den tidlegare stamarten til deuterostomiane hadde hatt som funksjonen å leia vatnet som hamna i tarmen under næringsopptak ut. 

* Kretsløpssystemet fekk eit hjarte med framkammer (*atrium*), hjartekammer (*ventriculum*) og klaffar. Blodet inneheld raude blodlekamar.

* Ekskresjonsorgana var ikkje lenger fordelte i heile kroppen, men blei samla til eitt par nyrer med kvar sin urinleiar.

### Inndeling
Virveldyra kan delast inn i grupper ut frå slektskap:

* Slimålar (som faktisk manglar virvellekamar)
* Niauge
* **[[Kjevemunn]]ar**
** **[[Bruskfisk]]ar**
*** Heilhovudfiskar
*** Haiar og skater
** **Osteognathostomata** («beinkjevemunnar»)
*** **Sarcopterygii** («kjøttfinna dyr»)
**** Kvastfinnefiskar
**** Lungefiskar
**** **[[Landlevande virveldyr]]**
***** Amfibie
***** **[[Amniondyr]]**
****** Pattedyr
****** **[[Sauropsid]]**
******* Skjelpadder
******* **Lepidosauria** («skjeløgler»)
******** Bruøgle
******** Skjelkrypdyr
******* **Archosauria** («urøgler»)
******** Krokodillar
******** Fuglar
*** **[[Strålefinna fiskar]]**
**** Bikirar
**** Størfisk
**** **[[Ekte beinfisk]]**
***** Dynnfisk
***** Pansergjedde
***** Eigentlege beinfiskar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Virveldyr|Virveldyr]]» frå ,  den 14. mars 2006.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Hvirveldyr|Hvirveldyr]]» frå , og «[[:en:Vertebrate|Vertebrate]]» frå  den 14. mars 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Edvard Os

**Edvard Os** ( var ein norsk offiser og norsk domsmann frå Eid kommune i Nordfjord. Han var sjef for Varanger bataljon 1933&ndash;1940 og forsvarssjef i Aust-Finnmark 1939&ndash;1940. Han moderniserte drifta av organisasjonane Noregs Ungdomslag og Noregs Mållag som dagleg leiar for båe to i åra 1913&ndash;1927. Han var driftsstyrar i Noregs Boklag 1927&ndash;1932. I 1908 vart han varaformann i Kristiania Unge Venstre, det første lokallaget av Unge Venstre som vart stifta, og i 1909 vart han styremedlem i det første styret i Noregs Unge Venstre.
Edvard Os har også gitt ut bøker under psevdonymet Lars Busk.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*
### I tidsskrift - eit utval
*Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Ord gjennom år : dikting og diktarar frå Sunnfjord og Nordfjord 1700-1986 : med bibliografi : ein antologi ved Carl Lauritz-Iversen. Naustdal : Sogn og Fjordane forlag, 1990

## Bakgrunnsstoff
*Om Edvard Os i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* 
* 
*
Notre-Dame de Paris

:*Sjå [[Notre-Dame]] og [[Vår Frue]] for andre kyrkjer med same namnet.*

**Notre-Dame de Paris**, eller berre **Notre-Dame** (som tyder *[[Vår frue]]*, altså Jomfru Maria), er ein katedral i Paris bygd i tida 1163–1345. Katedralen, som er hovudsetet for det romersk-katolske erkebispedømet Paris, ligg på øya Île de la Cité i elva Seinen, og er ein stor turistattraksjon. 

## Historie
Planlegging av kyrkja vart sett i gang i 1159 av biskop de Sully. Den første steinen vart lagd i 1163 og markerte byrjinga på slit i to hundre år for mange arkitektar og handverkarar. Kyrkja er bygd som ein basilika i gotisk stil, med fem kyrkjeskip, tverrskip og kyrkjekor med utvendige kapell og gravmæle. I vest er det to 69&nbsp;meter høge tårn og ei fasade rikt dekorert med skulpturar og relieff. Over Dommedagsportalen er eit av rosevindauga, med glasmåleri frå 1200-talet. Kyrkja vart restaurert i 1845-64 under leiing av Eugène Viollet-le-Duc. Vidare restaurering og vedlikehald byrja i 1991.

Napoleon Bonaparte lét seg krona til keisar av Frankrike i Notre-Dame den 2. desember 1804.

Katedralen har vorte klassifisert som eit verdshistorisk monument av Dei sameinte nasjonane.

### Brann i 2019

Notre-Dame kom i brann 15. april 2019, under eit restaureringsarbeid. Spiret til bygningen tok fyr først. Det fall saman på grunn av brannen, og større delar av taket fall også ned. Seinare oppstod det også brann i eit av dei to tårna.

## Kyrkja i skjønlitteraturen
*[[Ringaren i Notre Dame]]* er ein roman av Victor Hugo som har mykje av handlinga si lagt til kyrkja.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* ''Notre-Dame på øya''
* Bilete av katedralen
Miskitoar

**Miskitoar** er ei sentralamerikansk folkegruppe med indiansk opphav. Dei fleste miskitoar bur i Nicaragua eller Honduras. Folkegruppa har eit eige språk, miskito, men det finst store grupper med miskitoar som snakkar ein miskito-engelsk kreol, spansk, rama og andre språk. Det engelske kreolspråket kom gjennom tette kontaktar med britane. Mange miskitoar er kristne.

## Bakgrunnsstoff
*Miskito Indians 
*1681 account 
*Honduran Miskitos
*Royal ark : Mosquitos
Giuseppe Emanuele Modigliani

**Giuseppe Emanuele Modigliani** () var ein av dei første sosialistane og fagforeiningsleiarane i Italia som vart vald til parlamentet. Han var bror til den kjende modernistiske målaren Amadeo Modigliani. 

Modigliani vart fødd i Livorno 28. oktober 1872, ein by med stor jødisk folkesetnad, i ein velståande sefardisk familie. Han utdanna seg i juss, og vart talsperson for utdanning og velferd, leiar for ei reformistisk avis og sidan utnemnd til president for glasarbeidarforbundet. Han skaffa forbundet den første landsomfattande tariffavtalen i italiensk historie, og i 1913 vart han innvald i nasjonalforsamlinga, der han gjorde teneste i mange år. 

Under første verdskrigen stod han i opposisjon til krigen og stridde for fred, blant anna deltok han i Zimmerwaldkonferansen av krigsmotstandarar. 

I 1926 måtte Modigliani gå i eksil saman med kona Vera for å unngå fengsling. Mussolini var i ferd med å gjere Italia til ein fascistisk stat, og undertrykkinga vart stadig verre. Modigliani fór til Wien, men måtte fare derifrå då Austerrike vart innlemma i det nazistiske Tyskland i 1938. Dei fór vidare til Frankrike, og sidan til Sveits. 

I 1947 flytta Modigliani tilbake til Italia, men døydde seinare same året, den 5. oktober. Kona Vera skipa ei Modiglianistifting som framleis finst, til studium av soga åt arbeidarrørsla og sosialismen i Italia. 

Forfattaren Victor Serge skriv i «Memoirs d'un revolutionnaire» om Vera og Giuseppe Modigliani, som han møtte i Frankrike i 1940: «Med deres fuldendte værdighed er de begge indbegrebet af den besindige og ædle socialisme, som fandtes engang.» (Danskspråkleg utgåve, «En revolutionærs erindringer», Politisk revy /Pax Forlag). 

## Kjelder
* Serge, Victor: *En revolutionærs erindringer* (Politisk revy/Pax Forlag)
* http://www.jhom.com/personalities/modigliani/index.htm
* https://web.archive.org/web/20010410010003/http://biblioroma.sbn.it/modigliani/mene.htm
Södra Finlands län

**Södra Finlands län** (finsk *Etelä-Suomen lääni*) var eit finsk len som vart danna ved lensreforma i Finland i 1998 og avskaffa ved inngangen til 2010, saman med alle len i Finland. Lenet omfatta landskapa Nyland, Östra Nyland, Tavastland, Päijänne-Tavastland, Kymmenedalen og Södra Karelen. Det grensa til Västra Finlands län og Östra Finlands län. Administrasjonen heldt til i Tavastehus. 

Lenet hadde eit folketal på 2 095 416 (2002) og var dermed det folkerikaste i Finland. Det hadde ei flatevidd på 34 378 km² og var dermed også det minste.

Lensvåpenet var sett saman av våpena til Tavastia, Karelia og Nyland.
Høgmellomalderen

**Høgmellomalderen** er ei periode av europeisk historie, den midtre delen av mellomalderen (etter tidleg mellomalder og før seinmellomalderen). Høgmellomalderen er rekna å ha omfatta 1000-talet og 1200-talet.

I dette tidsrommet såg Vest-Europa større stabilitet og vekst. Det blei fleire menneske, 
klimaet var varmt og gunstig for jordbruk, og skog- og myrområde blei rydda og folkesette. Det blei bygd ei rekkje kyrkjer i ny gotisk stil.

Barbarinvasjonar og vikingraid var stort sett slutt, og det blei utvikla statar i Norden og Ungarn, rike bystatar i Italia, og tidlegare statar som Frankarriket voks og fornya seg. Bortsett frå mongolinvasjonane kom ingen større trugsmål utanfrå. I staden oppfordra den katolske kyrkja kristne europearar til å ta tilbake landområde som var blitt muslimske gjennom Reconquista og fleire krosstog i Midt-Austen.

## Norsk høgmellomalder
I Noreg er høgmellomalderen rekna for perioden frå 1184 til 1319, frå slaget ved Fimreite til Noreg gjekk inn i personalunion med Sverige.

## Tidsline
* 1054 Det store skismaet. Det endelege skiljet mellom den katolske og den ortodokse kyrkja.
* 1066 Slaget ved Hastings. England kom under normannisk styre.
* 1071 Slaget ved Manzikert. Seldsjukkar overvann styrkar frå Bysantinarriket.
* 1095 Fyrste krosstoget
* 1291 Akko, den siste europeiske utposten i Midtausten, vart teken av Mamelukkane under Khalil.

## Kjelder

*Middle Ages: The High Middle Ages on Columbia Electronic Encyclopedia at infoplease
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:High Middle Ages|High Middle Ages]]» frå ,  den 16. desember 2009.*
Miskito

**Miskito** er eit misumalpaspråk tala av miskitoar i det nordlege Nicaragua og i austre Honduras. Det er brukt som handelsspråk. I Nicaragua er det brukt mykje på lågare utdanningsnivå, og litt over halvparten av talarane kan lesa og skriva det. I Honduras kan derimot berre 1&ndash;10% lesa og skriva språket.

Det viktigaste bysenteret for miskito er Puerto Cabeza i Nicaragua.

## Grunnleggjande ord

### Tal

## Kjelder
*Rapport på Ethnologue


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Miskito language|Miskito language]]» frå ,  den 10. august 2019.*
Seinmellomalderen

**Seinmellomalderen** er ein bolk av europeisk historie mot slutten av mellomalderen. Seinmellomalderen er rekna å ha vara frå slutten av høgmellomalderen på 1300-talet til 1500-talet med renessansen. 

Europa var økonomisk og politisk i framgang då pesten Svartedauden herja på 1350-talet. Ein reknar med at kring halvdelen av ibuarane i Europa døydde, nokre stader opp til tre fjerdedelar. 

## Tidsline
* 1315–1317: Hungersnaud
* 1337–1453: Hundreårskrigen
* 1347–1350: Svartedauden
* 1378–1417: Det vestlege skismaet i den katolske kyrkja
* 1450-åra: Oppfinninga av trykkekunsten, Johann Gutenberg
* 1453: Konstantinopel fall, slutten på Austromarriket
* 1492: Christoffer Columbus oppdaga Amerika
* 1498: Vasco da Gama oppdaga ei sjørute til India
* 1517: Start på Reformasjonen, med innføring av protestantisme mange stader
Reb Beach

**Reb Beach** () er ein amerikansk rockegitarist frå Pittsburgh i Pennsylvania. Han er mest kjend for å ha spelt i banda Winger, Dokken og Whitesnake.

## Karriere
Reb Beach starta sin profesjonelle karriere som studiomusikar i New York på midten av 1980-talet, der han spelte på album av blant anna Bee Gees, Chaka Khan og Twisted Sister. Han er likevel kanskje best kjent som gitarist i det amerikanske rockebandet Winger som gav ut tre album på slutten av 1980-talet og byrjinga av 1990-talet. Bandet hadde ein viss suksess i USA og fleire av singlane nådde høgt på dei amerikanske hitlistene, blant anna «Headed For A Heartbreak», «Seventeen» og «Miles Away». Etter at Winger blei oppløyst i 1994 spelte Beach fyrst i bandet til Alice Cooper, seinare i Dokken. I dag er han medlem av Whitesnake og har i tillegg sitt eige band The Mob.

## Diskografi

### Album

**Winger**
* *Winger* (1988)
* *In the Heart of the Young* (1990)
* *Pull* (1993)
* *The Very Best Of Winger* (2001)

**Dokken**
* *Erase the Slate* (1999)
* *Live from the Sun* (2000)

**Solo**
* *Masquerade* (2001)

**The Mob**
* *The Mob* (2005)

**Diverse**
* Diverse artistar - *The Lost Boys Soundtrack* (1985)
* Fiona - *Beyond the Pale* (1986)
* Howard Jones - *One on One* (1986)
* Chaka Khan - *Destiny* (1986)
* Bee Gees - *E.S.P.* (1987)
* Twisted Sister - *Love is for Suckers* (1987) 
* Brian McDonald Group - *Desperate Business* (1988)
* Minoru Niihara - *One* (1989)
* Xenon - *America's New Design* (1989)
* Diverse artistar - *The Karate Kid III Soundtrack* (1989)
* Diverse artistar - *Bill and Ted's Bogus Journey Soundtrack* (1991)
* Diverse artistar - *Guitars that Rule the World* (1992)
* Danger Danger - *Cockroach* (1993)
* Diverse artistar - *Smoke on the Water - A Tribute to Deep Purple* (1994)
* Andy Timmons - *EarX-tacy 2* (1997)
* Alice Cooper - *A Fistful of Alice* (1997)
* Diverse artistar - *Guitar Battle* (1998)
* Diverse artistar - *Daytona USA 2 Game Soundtrack* (1998)
* Diverse artistar - *Bat Head Soup - A Tribute to Ozzy Osbourne* (2000)
* Diverse artistar - *A Tribute to Van Halen* (2000)
* Brian McDonald - *Wind it Up* (2000)
* War and Peace - *Light at the End of the Tunnel* (2000)
* Diverse artistar - *Stone Cold Queen - A Tribute* (2001)
* Brian McDonald - *Voyage* (2003)
* Ken Tamplin and Friends - *Wake the Nations* (2003)
* XCarnation - *Grounded* (2005)

### Video/DVD
* Winger - *The Videos* (1989)
* Winger - *In the Heart of the Young* (1990)
* Winger - *In the Heart of the Young Part 2* (1991)
* Reb Beach - *Cutting Loose* (1991)
* Winger - *Live in Tokyo* (1991)
* Winger - *The Making of Pull* (1993)
* Dokken - *Live from the Sun* (2002)
* Reb Beach - *Homegrown Private Lesson Volume 1* (2003)
* Whitesnake - *Live... In The Still Of The Night* (2006)

## Bakgrunnsstoff
*
Tidleg mellomalder

**Tidleg mellomalder** er ei nemning nytta av historikarar på ein bolk av europeisk historie. Tidleg mellomalder er rekna å vara frå Romarriket (Vestromarriket) fall på 400-talet til det tysk-romerske riket voks fram på 900-talet. I dette tidsrommet var òg folkevandringstida, vikingtida og riket til frankarane.

## Sjå òg
* Austromarriket
* Seinantikken
* Frankarriket
* Merovingarane
* Angelsaksarane
* Langobardane

## Litteratur
* Roger Collins: *Early Medieval Europe 300-1000*. New York 1999, ISBN 0-312-21886-9.
* Hans-Werner Goetz: *Europa im frühen Mittelalter. 500-1050.* Ulmer, Stuttgart 2003 (Handbuch der Geschichte Europas 2), ISBN 3-8001-2790-3. *Eine ganz vorzügliche Einführung mit Forschungsteil und reichhaltigen Literaturangaben, die zudem Europa als gesamtgeschichtlichen Raum wahr nimmt*.
* Friedrich Prinz: *Von Konstantin zu Karl dem Großen. Entfaltung und Wandel Europas*. Düsseldorf und Zürich 2000, ISBN 3-538-07112-8.
* Bryan Ward-Perkins: *The Fall of Rome and the End of Civilization*. Oxford 2005, ISBN 0-19-280564-9.
Thomas Aquinas

**Thomas av Aquino, Thomas Aquinas** () var ein italiensk teolog og filosof. Han vart kanonisert i 1323.

Etter at han vart erklært som helgen, er han av den katolske kyrkja kalla *[[Doctor Communis Ecclesiae]]*, «Kyrkja sin lærar». Han vert sett på som den fremste av dei katolske teologane.

## Verk i utval

* *De Fallaciis*, 1244
* *De Propositionibus Modalibus*, 1244-1245
* *De Ente et Essentia*, 1254-1256
* *De principiis naturae*, 1255
* *Quaestiones Disputatae* , 1256-1272
** *De Veritate*, 1256-1259
** *De Anima* 
** *De Potentia* 
** *De Malo* 
* *Quaestiones Quodlibetales* 
* *Contra Impugnantes Dei Cultum et Religionem*, 1257
* *Super Boethium de Hebdomadibus*, 1258
* *Summa contra Gentiles*, 1258-1264
* *Summa Theologica*, 1265-1272
* *De Perfectione Vitae Spiritualis*, 1269
* *Contra Pestiferam Doctrinam Retrahentium Homines a Religionis Ingressu*, 1270
* *De Aeternitate Mundi Contra Murmurantes*, 1270
* *De Substantiis Separatis*, 1272-1273
* *De Mixtione Elementorum ad Magistrum Philippe*, 1273
* *De Natura Materiae et Dimensionibus Interminalis*
* *De Natura Verbi Intellectus*
* *Catena aurea*
* *De Unitate Intellectus* 
* *De Regimine Principum*

## Bakgrunnsstoff
* St. Thomas Aquinas
* Corpus Thomisticum - Aquina sine samla verk på latin