open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kromosom

Eit **kromosom** er eit kompleks av omslått og organisert kromatin inni celler, og er samansett av DNA, protein og RNA. Det informasjonsbringande makromolekylet er sett saman av dobbelstrenga DNA og inneheld gen, regulatoriske element og anna ikkje-kodande DNA (*søppel-DNA*). Dei DNA-bundne makromolekyla er protein og dei bidreg til å pakke inn og regulere DNA. Kromosom er veldig varierande i ulike artar, og somme har plasmid eller anna ekstrakromosomalt DNA attåt.

Samanpressing av dei dupliserte (doble) kromosoma ved mitose og meiose kan skapa ein firearma struktur (sjå bilete til høgre) viss sentromeren ligg midt på kromosomet; toarma viss den ligg nær ein av endane. Kromosomal rekombinasjon under meiose spelar ei viktig rolle for det genetiske mangfaldet, men strukturane kan feilkombinerast i høve av til dømes kromosomal instabilitet eller kromosomal translokasjon og føra til sjukdom. Dette kan drive cella inn i mitotisk katastrofe og resulterande død. Viss cella likevel unngår apoptose kan det stundom føra til progresjon av kreft.

## Sjå òg
* Genetikk og gen
* X-kromosom og Y-kromosom
* Organell *(Kromosom er samansett av DNA og nokre få protein, mellom anna kromatin, og finst inni [[Celle#Cellekjerne|cellekjernen]]. Merk at cellekjernen er ein organell; kromosomet er ikkje det.)*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chromosome|Chromosome]]» frå ,  den 25. november 2014, men har norske kjelder.*
Bode Miller

**Samuel Bode Miller** () er ein USA-amerikansk alpinist frå Franconia i New Hampshire som vann verdscupen i alpine greiner i 2005 og 2008. I åra frå 2002 til 2014 har han vunne 11 medaljar i ulike olympiske leikar og alpine verdsmeisterskap, av desse fire VM-gull og eitt OL-gull. Han er den mestvinnande alpinisten frå USA nokon gong. Miller er ein av eit fåtal alpinistar som har vunne verdscuprenn i alle fem greinene.

### Aktiv
Miller fekk sitt internasjonale gjennombrot i 2002-sesongen. Tidleg i desember 2001 vann han sine to fyrste renn i verdscupen, i to etterfylgjande dagar og i to ulike greiner og to ulike land (Frankrike og Italia). Han tok to sølvmedaljar under Vinter-OL 2002 i Salt Lake City; i høvesvis storslalåm og i kombinasjonen.

I sesongen etter OL-sesongen tok Miller andreplassen i verdscupen i alpine greiner, like bak austerrikaren Stephan Eberharter. Miller vart så den fremste utøvaren under alpint-VM 2003 i St. Moritz med sine to gullmedaljar i storslalåm og kombinasjon, og den eine sølvmedaljen i super-G.

Gjennom 2005-sesongen viste Miller seg som den beste alpinisten i verda. Sigeren i verdscupen vart krona med at Miller vart den andre alpinisten som vann minst eitt renn i kvar av dei fire standard-øvingane; slalåm, storslalåm, super-G og utfor, 16 år etter Marc Girardelli som representerte Luxembourg vart den fyrste som greidde det. Ved VM i alpine greiner 2005 vann Miller gullmedaljane i både super-G og utfor.

Miller vart utan medaljar i både Vinter-OL 2006 og VM i alpine greiner 2007. Han kom sterkt tilbake i 2008-sesongen og vann den alpine verdscupen for andre gong på fire sesongar. Frå desember 2001 til desember 2011 vann han 33 renn i verdscupen, den siste renntriumfen kom i utfor i Beaver Creek i heimlandet.

Under Vinter-OL 2010 i Vancouver vann Miller medaljar i alle tre valørar; gull i kombinasjonen, sølv i super-G og bronse i utfor. Han sikra seg si sjette OL-medalje då han kom på tredjeplassen i super-G-tevlinga i Sotsji-OL i 2014.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Bode Miller|Bode Miller]]» frå ,  den 25. november 2014.*
Charles Bozon

**Charles Bozon** () var ein fransk alpinist frå Chamonix som under VM i alpine greiner 1962 i heimstaden Chamonix vart verdsmeister i slalåm.

Bozon VM-debuterte i Åre i 1954 og kom på del femteplass i utforrennet. Under Vinter-OL 1956 kom han på andreplassen i kombinasjonen, noko som gav han VM-sølv, ettersom kombinasjonen ikkje stod på OL-programmet. Sølvmedaljen var basert på ein femteplass i storslalåm, ein sjuandeplass i slalåm og ein åttandeplass i utfor, alle tre OL-øvingar. 

Under vinterleikane 1960 i Squaw Valley tok Bozon bronsen i slalåm og vart nummer ni i begge dei andre OL-øvingane. I 1962 var det klart for verdsmeisterskap i heimstaden hans, Chamonix. Her vann han ein suveren siger i slalåm, 1,40 sekund føre landsmannen Guy Périllat.

Frå 1956 til 1961 vann Bozon seks franske meisterskap; to i både slalåm, storslalåm og utfor. Bozon vann slalåmrenna i Madonna di Campiglio i både 1957 og 1959. 

Bozon omkom i eit snøskred på Mont Blanc sommaren 1964.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Charles Bozon|Charles Bozon]]» frå ,  den 25. november 2014.*
James Couttet

**James Couttet** () var ein fransk alpinist frå Bossons i Haute-Savoie som vart verdsmeister i utfor i 1938 og tok ein OL-medalje og ein VM-medalje i 1948, samt to VM-medaljar i 1950. 

## Aktiv
Couttet var verdsmeister i utfor i Engelberg i 1938. Etter andre verdskrig var over deltok han i dei olympiske leikane i St. Moritz i 1948. Her tok han sølvmedaljen i slalåm etter sveitsaren Edy Reinalter. I tillegg kom han på tredjeplassen i kombinasjonen.

To år seinare, under VM i alpine greiner 1950 i Aspen i Colorado, sanka Couttet ytterlegare to medaljar. I utfortevlinga vann han sølvmedaljen, italienaren Zeno Colò vart verdsmeister, medan han fekk bronsemedaljen i storslalåm. Han stilte i alle tre greinene under Vinter-OL 1952 i Oslo, der han som best vart nummer seks i slalåm. I sin siste store meisterskap, VM i alpine greiner 1954 i Åre, var åttandeplassen i storslalåm hans fremste prestasjon.

Couttet vart fransk meister 17 gongar i løpet si lange karriere. Han var gift med den franske alpinisten Lucienne Schmith, verdsmeister i storslalåm i 1954.

Han døydde i Chamonix.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:James Couttet|James Couttet]]» frå ,  den 25. november 2014.*  
 
*
François Bonlieu

**François Bonlieu** () var ein fransk alpinist frå Juvincourt-et-Damary i Picardie som vart olympisk meister i storslalåm under vinterleikane 1964 i Innsbruck.

## Aktiv
Allereie knapt 17 år gammal sette Bonlieu sitt preg på VM i alpine greiner 1954 i Åre. I storslalåmrennet vart han berre slått av norske Stein Eriksen og fekk VM-sølv, elles vart han nummer seks i slalåmtevlinga. Han vart så nummer ni i storslalåm under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo.

Bonlieu kom på delt tredjeplass i storslalåm ved VM i alpine greiner 1958 i Bad Gastein, og vart tildelt ein bronsemedalje. To år seinare enda han på 11. plass i yndlingsøvinga under dei olympiske leikane i Squaw Valley i 1960. 

Høgdepunktet for Bonlieu kom under Vinter-OL 1964 i Innsbruck. Arrangørlandet sin Karl Schranz var største favoritten i storslalåm-tevlinga og imponerte stort med 1.47,00. Likevel vart han slått av Bonlieu med 29 hundredels sekund. Dermed stod franskmannen att med den olympiske gullmedaljen.

Sesongane 1958 og 1959 vann Bonlieu fire franske meistertitlar, to i storslalåm og ein i både slalåm og kombinasjonen.

Bonlieu vart drepen under ein krangel i Cannes, 36 år gammal.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:François Bonlieu|François Bonlieu]]» frå ,  den 25. november 2014.*
Sikh Light Infantry

**Sikh Light Infantry** er eit regiment i den indiske hæren med røter tilbake til den britisk-indiske hæren. Regimentet har ein sterk sikh-identitet, og symbolet for regimentet er to stiliserte sikh-våpen, ein kirpan over ein tsjakram. Dei fleste  soldatane i regimentet er mazabhi-sikhar, andre kjem frå ramdasia-kasten. Offiserar kan ha andre typar bakgrunn.

Regimentet har heitt «Sikh Light Infantry» sidan 1944. Det opphavlege namnet var «The Mazabhi and Ramdasia Sikh Regiment», som blei oppretta for å kjempa i andre verdskrigen i 1941. Sikhar hadde då lenge tent i den britisk-indiske hæren, ofte i einingar kjend som «Sikh Pioneers». Då LI blei danna tok det over regimentsfargane, tradisjonane og ærestilvisingane til desse pionerane.

Sidan India fekk sjølvstende har regimentet teke fleire ulike roller, ikkje berre som infanteri men også innan luftvåpen, marine og som spesialstyrkar. Det har teke del i Siachen-konflikten i Kashmir, kontraterrorisme og i United Nations Emergency Force under Suezkrisa.

Religiøst er regimentet nært knytt til dei gamle akali nihang-krigarane og til guru Gobind Singh.

## Kjelder

*«The Sikh Light Infantry», allaboutsikhs.com
*«Sikh Light Infantry», globalsecurity.org
----

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sikh Light Infantry|Sikh Light Infantry]]» frå ,  den 25. november 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene: &nbsp;*
 
*bharat-rakshak.com
*sikh-heritage.co.uk
*mod.nic.in

## Bakgrunnsstoff
Den indiske hæren

**Den indiske hæren** (hindi भारतीय थलसेना, Bhāratīya Thalsēnā) er den landbaserte og den største greina i det indiske forsvaret. Han er ein av dei største ståande hærane i verda, med over 1,1 millionar aktive soldatar og 960&nbsp;000 reservestyrkar. Over 80&nbsp;% av dei aktive forsvarsstyrkane i India høyrer til hæren. Som resten av det indiske forsvaret er rekruttering bygd på frivillig verving.

Hæren er sett saman av fleire regiment, men er delt inn i sju forband (*Commands*) med ulike geografiske basar og operasjonsområde. Den øvste leiaren (de jure) er presidenten i India, men hæren blir de facto styrt av den indiske forsvarsministeren og kommandert av hærstabssjefen, som er ein firestjerners general.

Hæren har bakgrunn i militærstyrkane som kjempa for Det britiske austindiakompaniet og seinare hæren til Britisk India. Mange av regimenta har derfor teke del i slag og felttog også før India fekk sjølvstende. Etter sjølvstendet har hæren vore involvert i fire krigar mot nabolandet Pakistan og ein mot Kina. Andre større operasjonar har vore Operation Vijay, Operation Meghdoot og Operation Cactus. Hæren har også vore fredsbevarande styrke for SN fleire gonger, mellom anna i Angola, El Salvador, Kambodsja, Kongo, Kypros, Korea, Libanon, Liberia, Mosambik, Namibia, Somalia og Vietnam.

## Forband

## Regiment

Oppbygginga av Den indiske hæren byggjer på den britiske. Han består av regiment som er ansvarlege for å danna bataljonar til ulike operasjonar. Kvart regiment har ein eigen identitet og lojalitet, og soldatar blir som regel heile karrieren sin i eitt regiment.

Infanteri-regiment rekrutterer soldatar ut frå visse kriterium som regional, etnisk eller religiøs tilhøyrsel, ei anna arv frå den britisk-indiske hæren. Det er blitt gjort ulike framlegg om å danna regiment utan slike band, men desse har hatt lite suksess. Hæren har 31 infanteriregiment:

**Infanteriregiment etter alder:** 

Andre regiment:
*Regiment of Artillery (artilleri)
* 63 kavaleri/stridsvognavdelingar, mellom anna President's Bodyguard, 1st Horse/Skinner's Horse, 2nd Lancers/Gardner's Horse, 3rd Cavalry osb.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Indian Army|Indian Army]]» frå ,  den 26. november 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene: 
*
*
*Praval, K.C. Praval *Indian Army After Independence* (3rd ed. 2013) [http://www.amazon.com/Indian-Army-After-Independence-ebook/dp/B00DVNCDD0/  utdrag ved amazon.com]*
 
----

*«STRUCTURE OF ARMY», indianarmy.nic.in
Høgt blodtrykk

**Høgt blodtrykk** eller **hypertensjon** er ein kronisk medisinsk tilstand der blodtrykket i pulsårene er uvanleg høgt. Blodtrykket er høgst (overtrykk) når hjartemuskelen trekk seg saman (systole) og minst (undertrykk) når han kvilar (diastole). Det finst ulike definisjonar på normalt blodtrykk, men trykket skal typisk ligge kring 100-140 mmHg *systolisk* og 60-90 mmHg *diastolisk*. Ein plar å kalle det høgt blodtrykk når desse verdiane ligg kring 140/90 mmHg over lengre tid.

Høgt blodtrykk er ei påkjenning for hjarta og kan stundom føra til hypertensiv og koronar hjartesjukdom. Det kan også føra til hjerneslag, aneurismar i blodårene (t.d. aortaaneurisme), perifer karsjukdom  og kronisk nyresvikt. 

Hypertensjon kan klassifiserast som **essensiell** (eller *primær*) og **sekundær**. Kring 90-95 % av tilfella er essensielle, som tydar at det ikkje finst noko tydeleg forklaring. Resten (5-10 %) av tilfella er sekundære, som tydar at blodtrykket skuldast ein annan tilstand i nyrene, pulsårene, hjarta eller det endokrine systemet.

Diett- og livsstilsendringar kan betre blodtrykket og minske komplikasjonar, men lækjemiddel er påkravd for dei som er alvorleg ramma. Behandling av moderat hypertensjon (>160/100 mmHg) med lækjemiddel kan auka forventa levealder, medan behandling av mildare hypertensjon ikkje kan det. Fordelane ved behandling av blodtrykk mellom 140/90 mmHg og 160/100 mmHg er uklåre. Nokre studiar finn ingen fordelar, medan andre gjer det.

## Sjukdomsteikn og symptom
Høgt blodtrykk er nesten alltid symptomlaust og blir oftast oppdaga ved screening eller ved oppsøking av helsehjelp for eit urelatert problem. Nokre pasientar med høgt blodtrykk klagar på hovudverk (særleg i bakhovudet om morgonen), samt omtåke, ørske, tinnitus, synsforstyrringar og uvete. Desse symptoma treng ikkje skuldast høgt blodtrykk, men kan også kome av angst.

Ved undersøking kan legen mistenkje hypertensjon på grunnlag av hypertensiv retinopati, som kan sjåast ved augespegling av *[[fundus oculi|fundus]]*. Alvorlegheitsgrada av hypertensiv retinopati blir oftast gradert frå I-IV, men dei minste gradane kan vere vanskelege å skilje frå einannan. Oftalmoskopiske funn kan også gje ein indikasjon på kor lenge personen har vore hypertensiv.

## Sjå òg
* Hjartesvikt
* Åreforkalking
* Blodtrykkssenkjande lækjemiddel

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hypertension|Hypertension]]» frå ,  den 26. november 2014.*  
 
:Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:
Moskvatid

**Moskvatid** (russisk: моско́вское вре́мя &ndash; *moskovskoje vremja*), forkorta **MSK**, er ei tidssone som omfattar byen Moskva og det meiste av den europeiske delen av Russland, inkludert Sankt Petersburg. Ho er den nest vestlegaste av dei ni tidssonene i Russland.

Den 27. mars 2011 vart det innført «permanent sumartid» i heile Russland i samanheng med overgangen til sumartid. Moskvatida blei då låst til fire timar framføre UTC (UTC+4).
Den 26. oktober 2014 blei dette endra igjen, og Russland har etter dette «permanent vintertid». Dermed ligg Moskvatid no tre timar framføre UTC UTC+3..

I følgje eit dekret frå Folkekommissærane sitt råd frå 16. juni 1930 blei det innført dekrettid, som innebar at det blei lagt til ein time for alle tidssonene i Sovjetunionen, slik at moskvatid blei liggande tre timer føre UTC.

Moskvatid blir brukt til rutetabellar for tog, fly, skip, osb. over heile Russland. Moskvatid blir òg registrert på telegram og liknande, og blir ofte også brukt av radio- og TV-stasjonar over heile landet.

## Bruk
Moskvatid blir nytta av heile Russland vest for Uralfjella, med unnatak av Kaliningrad oblast som nyttar austeuropeisk tid (UTC+2), Samara oblast og Udmurtia som nyttar samaratid (UTC+4), og Perm kraj, Basjkortostan og Orenburg oblast som nyttar jekaterinburgtid (UTC+5).

Tidlegare blei moskvatid også nytta i dei europeiske delane av Sovjetunionen:
* Kviterussland, frå 1930-1991
* Estland, frå 1940-1989
* Latvia, frå 1940-1989
* Litauen, frå 1940-1989
* Moldova, frå 1940-1991
* Ukraina, frå 1930-1990
* Kaliningrad oblast (Russland), frå 1946-1991
* Samara oblast (Russland), frå 1989-1991

I åra mellom 1922-30 og 1991-92 nytta Moskva austeuropeisk tid.

## Referansar
Den kapitolinske triaden

**Den kapitolinske triaden** er eit samleomgrep som vart nytta om dei tre viktigaste gudane i Romarriket, nemleg Jupiter, kona hans Juno og dottera Minerva. Dei tre gudane spelte viktige roller i krig, handel og i heimen til romarane. Det vart òg bygd eit tempel for gudane på Kapitol.

Ein tidlegare triade som også blei dyrka av romarar – i dag gjerne kjend som «den arkaiske triaden – var danna av Jupiter, Mars og Quirinus.

## Sjå òg
*treeininga
*trimurti

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Capitoline triad|Capitoline triad]]» frå ,  den 29. november 2014.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
***Dumézil, Georges (1970). *Archaic Roman Religion with an appendix on the Religion of the Etruscans. Vols 1 & 2* (pp. 280&ndash;310). Chicago and London: The University of Chicago Press. ISBN 0-8018-5481-4.
Tina Maze

**Tina Maze** () er ein slovensk alpinist frå Slovenj Gradec som vann verdscupen i alpine greiner 2013. I tida 2011-14 vann ho VM-gull og to OL-gull. Ho er ei av få kvinner som har vunne renn i alle fem alpingreinene.

### Aktiv
Maze debuterte i verdscupen på nyåret 1999 i Maribor i Slovenia, 15 år gammal. På same staden og nokså nøyaktig tre år seinare kunne ho for fyrste gong stige opp på sigerspallen då ho i eit storslalåmrenn berre vart slått av den suverene vinnaren, Sonja Nef frå Sveits.

Mellom oktober 2002 og oktober 2005 vant Maze fem storslalåmrenn i verdscupen. I same perioden vart ho nummer fem i storslalåm under alpint-VM 2003 i St. Moritz, og to år seinare, under VM 2005 i Santa Caterina, kom ho på sjetteplass i super-G og på tiandeplass i kombinasjonsøvinga.

Etter nokre sesongar utanfor verdseliten kom Maze tilbake i 2009 og tok sølvmedaljen i storslalåm under VM i alpine greiner 2009, ni hundredels sekund bakom verdsmeister Kathrin Hölzl frå Tyskland. Året etter vann ho to olympiske sølvmedaljar under Vinter-OL 2010 i Vancouver. I super-G fann ho si overkvinne i Andrea Fischbacher, medan ho storslalåm kom i mål fire hundredels sekund for seint i høve til gullvinnar Viktoria Rebensburg frå Tyskland.

Maze heldt fram å sanke sølvmedaljar då VM i alpine greiner 2011 vart avvikla i Garmisch-Partenkirchen. Ho måtte sjå seg slått av austerrikske Anna Fenninger i kombinasjonen, men vart så verdsmeister i storslalåm med knapp margin, ni hundredels sekund.

I 2013 var Maze i ei heilt eiga klasse i verdscupen i alpine greiner. Med 2&nbsp;414 poeng hadde ho meir enn dobbelt så mange poeng som nummer to, tyske Maria Höfl-Riesch. Poengskåren var samstundes suveren rekord for ein enkelt sesong i verdscupen, uansett kjønn. Maze vart verdsmeister i super-G under VM 2013 i Schladming, og fekk sølv i både superkombinasjon og storslalåm, bak høvesvis Maria Höfl-Riesch og franske Tessa Worley.

Maze vart olympisk meister både i utfor og seinare storslalåm under Vinter-OL 2014 i Sotsji. Fyrsteplassen i utfor vart delt med Dominique Gisin frå Sveits.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Tina Maze|Tina Maze]]» frå ,  den 27. november 2014.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Brita Lien

**Brita Lien** () var ein norsk diktar som vaks opp i Øvrelida i Bygstad.  Alt i ung alder viste ho interesse for både å skrive dikt og sangar, og å synge.  I 1920 gav ho ut sangboka *Femti songar*.  Brita Lien var òg engasjert i barnearbeidet i den kristne fråhaldsrørsla.

## Bibliografi
### Bøker
* 
### Songar
* 
* 
## Kjelder
* Jul i Sunnfjord 1965. Av innhaldet: Oddvar Hjelmeland: Song- og musikk-trubaduren Brita Lien : 1875 - 1965, s. 31-32

## Bakgrunnsstoff
* Om Brita Lien i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Gravminner i Norge
* 
* 
*
Fysisk geografi

**Fysisk geografi** er ei grein av geografi som tek for seg korleis fysiske krefter verker inn på og endrer tilhøva på jordoverflaten, i havet og i lufta. I ein snever forstand kan det visa til læra om jorda sine former og utviklinga deira i felt som geomorfologi, glasiologi, klimatologi og hydrologi, og ha mykje til felles med geologi. I svært vid forstand kan det vera om lag det same som naturgeografi, som også omfattar biogeografi.

## Sjå òg
* Samfunnsgeografi

## Kjelder

*«Fysisk geografi» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 28. november 2014.
*«Geografi» (16. oktober 2012), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 28. november 2014.
Kunstindustrimuseet i Oslo

**Kunstindustrimuseet i Oslo**, skipa 1876, var eit av dei eldste kunstindustrimusea i Europa. Museet vart stengt 16. oktober 2016 for å verta del av det nye norske Nasjonalmuseet. Kunstsamlingane vart flytta til Nasjonalmuseet på Vestbanen, der samlinga frå Kunstindustrimuseet har vore tilgjengeleg sidan 2022.

Museet hadde samlingar av eldre norsk og internasjonal kunstindustri. Samlingane omfatta mellom anna eldre tekstilkunst med
riksklenodiet Baldisholteppet, norsk sølv, fajanse og glas frå 1700-talet, og dessutan kongelege drakter frå 1896 og framover. I dei seinare åra har samtida og den nære fortid vore det viktigaste satsingsområdet til museet, noko som har vist seg både gjennom innsamlings- og utstillingsverksemd. Typisk for denne utviklinga var museet si basisutstilling «Designar og kunsthandverk 1905–2005».

## Historie
Professor Lorentz Dietrichson tok initiativ til skipinga av museet, og dagleg leiar frå starten var Henrik A. Grosch. Han la vekt på innsamling av norsk folkekunst, mellom anna som ledd i arbeidet for å fremje husfliden. Kunstindustrimuseet dreiv i mange år kursverksemd i treskjæring, veving osb. omkring i Sør-Noreg, og museet spela ei sentral rolle ved skipinga av Den Norske Husflidsforening. Samlingane av norsk folkekunst vart for ein stor del overført til Norsk Folkemuseum i 1950-åra.

Museet flytta i 1904 saman med Statens håndverks- og kunstindustriskole i ein monumental bygning i Oslo. Arkitektar for bygget var Adolf Bredo Greve og Ingvar M. O. Hjorth. 1. juli 2003 vart museet ein del av Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design. Biblioteket og kontora vart samlokaliserte med dei øvrige institusjonane som skulle danna det nye Nasjonalmuseet i 2005.

## Kjelder

*
*

## Bakgrunnsstoff
*
Arianna Ulivi

**Arianna Ulivi** () er ein italiensk songar og medlem i jentegruppa The Peppermints.

## Eurovision
### Junior Eurovision Song Contest 2014
Ulivi vart vald ut av Radiotelevisione della Repubblica di San Marino til å representere San Marino i Junior Eurovision Song Contest 2014 i Marsa på Malta med Rafaella Perniola, Anita Simoncini, Greta Doveri og Sara Dall'Olio som jentegruppa The Peppermints. Gruppa framførte songen «Breaking My Heart» på engelsk og italiensk, og enda på 15. plass med 21 poeng; åtte frå Italia og eitt frå Malta. I tillegg fekk alle landa tolv poeng for at ingen land skulle stå att utan poeng. Songen er skriven av Luca Medri, Chris Lapolla, Antonello Carozza og The Peppermints.

## Fotnotar
I pio ómorfi méra

**«I pio ómorfi méra»**, gresk **«Η πιο όμορφη μέρα»**, er ein singel av Sofía Patsalídes, gjeven ut 23. september 2014. Songen er skriven av Stavros Stavrou, Sofía Patsalídes og Aléx Panayí. 3. november 2014 vart singelen gjeven ut på albumet *[[Junior Eurovision Song Contest 2014: Malta]]*.

## Eurovision
### Junior Eurovision Song Contest 2014

«I pio ómorfi méra» vart vald internt av Radiofonikó Ídrima Kýprou til å representere Kypros i Junior Eurovision Song Contest 2014 i Marsa på Malta. Sofía Patsalídes framførte songen på gresk og engelsk, og enda på niandeplass med 69 poeng; åtte frå Bulgaria og San Marino, sju frå barnejuryen, Sverige og Nederland, fem frå Italia, fire frå Georgia, Slovenia og Montenegro og tre frå Kviterussland og Russland. I tillegg fekk alle land tolv poeng for at ingen skulle stå att utan.

## Fotnotar
Vincenzo Cantiello

**Vincenzo Cantiello** () er ein italiensk songar.

## Eurovision
### Junior Eurovision Song Contest 2014
Cantiello vart vald internt av Radiotelevisione italiana til å representere Italia i Junior Eurovision Song Contest 2014 i Marsa på Malta. Han framførte songen «Tu primo grande amore» på italiensk og engelsk, og vann med 159 poeng; tolv frå barnejuryen, San Marino, Slovenia og Montenegro, ti frå Bulgaria, Kroatia, Kypros, Georgia, Ukraina og Malta, åtte frå Armenia, Serbia og Nederland, sju frå Sverige, seks frå Russland og to frå Kviterussland. Songen er skriven av Alterisio Paoletti, Fabrizio Berlincioni, Leonardo de Amicis, Vincenzo Cantiello og Francesca Giuliano.

Dette var fyrste gong Italia deltok i Junior Eurovision Song Contest, og fyrste gong eit land har vunne tevlinga same år som det debuterte. Cantiello sørga òg for Italia sin fyrste siger i ein Eurovision-tevling siden Eurovision Song Contest 1990.

## Fotnotar
Stortingsarkivet

**Stortingsarkivet** er eit arkiv med dokument frå Stortinget si politiske, konstitusjonelle og administrative 
verksemd frå 1814 og fram til no. Arkivet omfattar historiske dokument, Stortingets saksarkiv, biletarkiv og ljodarkiv. Mellom anna har arkivet dokument frå Riksforsamlinga på Eidsvoll. 

## Kjelder

* Om stortingsarkivet på stortinget.no
**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Stortingsarkivet|Stortingsarkivet]]» frå , den 28. november 2014, [https://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Stortingsarkivet&oldid=12971837 revisjon 12971837]*
Endetarm

**Endetarmen** eller **rektum** er den siste lineære porsjonen av tjukktarmen i somme pattedyr. Hjå menneske er den 12–15 centimeter lang, og startar ved rektosigmoideum (enden av sigmoideum), på høgd med antan tredje korsvirvel eller *promontorium columnae vertebralis*, avhengig av definisjon. I starten har den same kaliber som sigmoideum, men er noko utvida i terminalenden, der den formar *[[ampulla recti]]*. I menneske er endetarmen følgt av analkanalen, før tarmkanalen terminerer ved endetarmsopninga.

## Struktur
Endetarmen er ein del av den nedre tarmkanalen. Den er ei fortsetjing av *[[Sigmoideum|colon sigmoideum]]* og er kopla til anus. Den følgjer same form som korsbeinet, og endar i eit utvida område kalla *ampulla recti*. Til skilnad frå tjukktarmen så manglar endetarmen *[[taeniae coli]]*. 

Endetarmen koplar til sigmoideum på høgd med S3 (sjå ryggsøyle), og koplar til analkanalen ved passasjen gjennom musklane i bekkenbotnen. 

Endetarmen har ei rekkje støttestrukturar:
* Bekkenbotnen, forma av *musculus levator ani*
* *Fascia presacralis* (Waldeyers fascie)
* Laterale (sideliggande) ligament som er forma av kondensert fascie
* Bukhinne (*peritoneum*)
* *Centrum tendineum perinei*

## Funksjon
Endetarmen virkar som ei mellomlagring for avføring. Når endetarmsveggane ekspanderer som følgje av oppfylling vil strekkreseptorarar frå nervesystemet, som finst i endetarmsveggane, stimulere ynsket om å defekere. Viss ynsket ikkje vert oppfylt vil materialet oftast returnere til kolon, der meir vatn blir trekt ut frå avføringa. Utsett defekasjon aukar risikoen for obstipasjon.

Når endetarmen vert full aukar det intrarektale trykket, og veggane i analkanalen blir pressa frå einannan slik at avføringa kan tre inn i kanalen. Når materialet kjem inn i endetarmen vert tarmen kortare, og peristaltiske bølgjer propellerer avføringa ut av endetarmen. Den indre og ytre lukkemuskelen (*sfinkter*) slepp avføringa ut ved å trekke anusen over avføringa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rectum|Rectum]]» frå ,  den 29. november 2014.*  
***Wikipedia på engelsk oppgav desse kjeldene:*
Blåsau

**Blåsau** (*Pseudois nayaur*), også kjend som *bharal*, er ein partåa klovdyrart i oksefamilien frå Sentral-Asia. Han er i slekt med sau og geit, og kan reknast som ein mellomting av desse. Blåsau lever vanlegvis over tregrensa i Himalaya, frå Kashmir til vestlege delar av Mongolia.

Blåsau veg sjeldan over 70 kg. Pelsen er kvitaktig til gråbrun og varierer med årstidene. Blåsau har påfallande kvit akterspegel og buk. Sauen har korte bein og lange, tjukke og rette, mørkfarga horn. 

Sauene lever som regel i ei høgd på 2500-5500 moh. og dannar små til ganske store flokkar. Dei et gras, lav og urter. Som regel held dei til på eller ved grassletter nær bratte klipper dei kan flykta til om dei blir truga. Dei finst sjeldan i skog. Enkeltindivid held vakt mot rovdyr som snøleopard og menneske.

Paringstida er i desember til januar. Blåsau går drektige i 160 dagar. Dei føder som regel eitt lam, av og til tvillingar, tidleg om sommaren. Lamma blir avvende når dei er eit halvt år gamle. Sauene er vaksne når dei er eit og eit halvt år.

Lokale namn for sauen er *bharal, barhal, bharar* og *bharut* på hindi, *na* og *sna* på ladakhi, *nabo* på spitisk, *naur* på nepalsk og *na* eller *gnao* på bhutansk.
## Kjelder
	
*«Blåsau» (11. mars 2011), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. november 2014.
*Pseudois nayaur, iucnredlist.org

## Bakgrunnsstoff
Tynnhornsau

**Tynnhornsau** (*Ovis dalli*), også kalla «alaskasau» og «dall-sau», er ein type villsau som kjem frå Nord-Amerika. 

Tynnhornsauen er utbreidd frå Alaska til det nordlege British Columbia. Han lever i mindre flokkar i høgfjell og arktiske område, særleg i bratt fjellterreng. 

Sauen har typisk ei kroppslengd på 135–155 cm og skulderhøgd på 93–102 cm. Bukkar veg 90–120 kg medan søyer veg noko mindre. 

Avhengig av underart er pelsen kvit eller svart til grå. Underarten som er svart eller grå har også tydeleg halespegel. Horna er store og snodde, men smalare enn hjå tjukkhornsau. Hornmassen er opptil 8–10 kg. 

## Kjelder
	
*«Tynnhornsau» (5. februar 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. november 2014.

## Bakgrunnsstoff
Argalisau

**Argalisau** (*Ovis ammon*) er ein partåa klauvdyrart i underfamilien Caprinae i oksefamilien som kjem frå fjellområde i Sentral-Asia. Han er rekna som nær truga.

Argali er ein villsau som er stor og kraftig, med ei vekt oppimot 150 kg eller meir for hannar, noko mindre enn hoer. Fargen er gråbrun med lys underside. Sauen har kraftige snodde horn som kan bli opptil 190 cm lange frå rot til spiss. Begge kjønn har horn, hoa noko mindre enn hannan.

Sauen lever i flokkar på 8–10 dyr, og er svært sky. Aragalisau har eit stort utbreiingsområde, men populasjonane lever spreidd og det finst fleire ulike underartar. Klassifikasjonen av desse er ikkje heilt fastlagd, men ein opererer gjerne med ni underartar: *O. a. ammon, O. a. collium, O. a. comosa, O. a. darwini, O. a. hodgsoni, O. a. karelini, O. a. nigrimontana, O. a. polii* og *O. a. severtzovi*.

## Kjelder

*«Argalisau» (12. mars 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 29. november 2014.
*Harris, R.B. & Reading, R. «Ovis ammon». *The IUCN Red List of Threatened Species*. Version 2014.3.  Vitja 29. november 2014.

## Bakgrunnsstoff
Verdsminne

Eit **verdsminne** er eit unikt dokument eller ei samling i eit arkiv eller i eit bibliotek som er av stor verd som dokumentarisk kulturarv. Verda si dokumentarv er listeført av UNESCO i eit internasjonalt register skipa i 1992.

Føremålet med programmet er å verne og formidle verdifulle dokument i arkiv og bibliotek verda over. Dokumenta speglar eit 
mangfald av språk, menneske og kulturar og ein del av minna er svært skjøre og risikerer å verte øydelagt for ettertida. Det finst to lister, ei liste over verdsminne og ei liste over truga verdsminne. Programmet sitt hovudmål er å leggje  til rette for bevaring av verda si dokumentarv, leggje til rette for universell tilgjenge til dokumentarven, og dessutan å fremje eit verdsomspennande medvit om dokumentarvens eksistens og tyding.

Noreg har per 2014 fem oppføringar på lista over verdsminne; Lepraarkiva i Bergen, arkivet til Thor Heyerdahl, Henrik Ibsen: *[[Et dukkehjem]]*, filmen Roald Amundsens sydpolsferd og Sophus Tromholts fotoarkiv.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Roald Amundsens sydpolsferd

***Roald Amundsens sydpolsferd*** er ein norsk dokumentarfilm som inneheld originalopptak av Roald Amundsen frå sørpolekspedisjonen mellom 1910 og 1912. Den blei vist for første gong i 1912, og vart nytta av Amundsen på foredraga hans.

Filmopptaka er på UNESCO si verdsminneliste siden 2005 og er ein del av Noregs dokumentarv.

Filmen er restaurert av Norsk filminstitutt med nyinnspelt musikk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Roald Amundsens sydpolsferd|Roald Amundsens sydpolsferd]]» frå , den 30. november 2014, [https://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Roald_Amundsens_sydpolsferd&oldid=13523566 revisjon 13523566]*
Slektsgard

**Familiegard** eller **slektsgard** er ein gard som ein familie eig og driv. Som mange andre familieverksemder og eigedommar går slike gardar ofte i arv frå ein generasjon til ein annan.

Slektsgardar eller familiegardar har vore vanlege i ei rekkje økonomiske system gjennom historia, og er ei vanleg driftsform i Noreg. Dei skil seg frå ulike former for kollektivbruk og større industrijordbruk.

## Internasjonalt år for familiegardsbruk

Ved si 66. generalforsamling utpeikte SN 2014 som internasjonalt år for familiegardar. Den internasjonale mat- og jordbruksorganisasjonen FAO og andre organisasjonar i og utanfor SN-systemet tok del i utforminga av året.

Markeringa av året legg vekt på korleis familiegardsbruk verner om matvaretryggleik, tradisjonelle mattypar og eit balansert kosthald. Slike gardsbruk er også rekna som viktige for biologisk mangfald, lokalsamfunn og lokale økonomiar.

## Kjelder

*«Bondegård» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*.
*«Family Farm», usda.gov

## Bakgrunnsstoff
*«Den gamle slektsgården er et moderne fenomen», forskning.no
Øystat

**Øystat** er eit omgrep for statar som ligg på ei eller fleire øyar. 47 av landa i verda er øystatar, mellom desse dei fleste mikrostatane.

Øystater kan delast inn i to hovudgrupper. Den første er øystatar som er store, relativt folkerike og vanlegvis ligg i nærleiken av eit kontinent. Desse inkluderer Storbritannia, Irland, Japan, Indonesia, Filippinane, Madagaskar og New Zealand. Desse statane har som regel kulturelle og politiske likskapaer med fastlandsnaboane sine. Statusen som øy har tidvis vore ein viktig fordel som har isolert dei frå invasjon og gjort dei viktige i regional handel på grunn av staden dei ligg og dei maritime ferdigheitene til innbyggjarane. Australia kan plasserast i denne kategorien i vidaste forstand, som ei øy så stor at ho er rekna som eit kontinent.

Mindre øystatar som Komorane, Bahamas, Tonga og Maldivane skil seg ofte svært mykje frå fastlandsstater. Den vesle storleiken betyr vanlegvis at dei har små landbruksområde og få naturressursar. Mange mindre øystatar har i moderne tid blitt trekkplaster for turisme, som i dag ofte er den dominerande næringa.

Nokre øystatar er samla på ei eller to hovudøyar, som Storbritannia, Taiwan, Singapore og Fiji. Andre er spreidde utover hundrevis eller tusenvis av mindre øyar, som Indonesia eller Maldivane. Nokre øystatar deler øyane sine med andre statar. Desse inkluderer Irland/Storbritannia, Indonesia/Papua Ny-Guinea og Haiti/Den dominikanske republikken.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Øystat|Øystat]]» frå ,  den 30. november 2014.*
Hamburgbibelen

**Hamburgbibelen** (dansk ) er ein handskriven praktbibel i tre band som tilhøyrer Det Kongelige Bibliotek i København. Han inneheld ein serie bilete som beskriv framstillinga av ei handskriven bok anno 1255. Biletserien er teikna inn i initialane; dei store byrjingsbokstavane.

Verket vart framstilt til domkyrkja i Hamburg i 1255. Dei tre banda inneheld 700 blad av pergament, kvart av blada er ein halv meter høgt, og samla har verket ei vekt på 40 kilo. Hamburgbibelen vart kjøpt av Det Kongelige Bibliotek på ein auksjon i 1784.

Hamburgbibelen vart ein del av UNESCO sitt verdsminneprogram frå Danmark i 2011.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Såpe

**Såpe** er ulike reingjeringsmiddel sett saman av feittsyrer og eit sterkt alkalisk stoff, eventuelt tilsett lukt-, farge- eller andre stoff. Såper kan løysast i vatn og brukast til personleg hygiene, reingjering av ting og område, klesvask,  oppvask og anna. Dei kan også brukast i tekstilindustri og i smørjemiddel.

Ei såpe løyst i vatn er ein surfaktant som bryt overflatespenninga til vatnet, og ein emulgator som kan løysa opp feitt og skit som er lite løyseleg i vatn. Såpemolekyla har ein lipofil eller hydrofob del som bind seg til feittet, og ein hydrofil del som bind seg til vatnet. Såpestoffet kan difor dannar miceller som omslutter feittet, og gjer det lett å gni eller skylla vekk. Såpa kan også danna bobler (skum) der veggane er danna av to lag såpe med eit lag vatn imellom, og fanga luft inst.

## Kjelder

* «Emulgator: emulgeringsmiddel» (3. august 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 26. november 2014.
* Nesse, Norvald & Gundersen, Nils. «Såpe» (4. september 2014),  *Store norske leksikon*.
* Page, Alexander «What makes soap foam?», howstuffworks.com


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Soap|Soap]]» frå ,  den 29. november 2014.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Hans Heyerdahl

**Hans Olaf Halvor Heyerdahl** () var ein norsk målar, fødd i Smedjebacken i Dalarna i Sverige. Han var ein viktig føregangsmann for realismen i norsk målarkunst.

## Liv og gjerning
Heyerdahl var son til ein ingeniør og voks opp i Drammen. I 1873 tok han til på kunstkulen i Kristiania. Frå 1874 studerte han i lag med Eilif Peterssen ved kunstakademiet i München, der Ludwig Löfftz og seinare Wilhelm Lindenschmit var lærarane hans. Under verdsutstillinga i Paris i 1878 vart Heyerdahl tildelt ein gullmedalje for verket *Adam og Eva drives ut fra paradiset*, måla i 1877.

Åra 1878 til 1882 arbeidde Heyerdahl i Paris, der han som elev av Léon Bonnat vart påverka av friluftsmåleriet og av naturalismen. Eit hovudverk frå den perioden, *Det døende barn*, vart i 1882 kjøpt inn av den franske staten. Frå 1882 til -84 var han på studiereise i Italia, der han var i kontakt med den sveitsiske målaren Arnold Böcklin.

Frå midt på 1880-talet laga Heyderdahl fleire strandbilete med sol og svaberg. I Kristiania og Åsgårdstrand pleia han omgang med Christian Krohg, og den unge Edvard Munch. Mange av hans mest ettertrakta bilete syner sommaridyllar ved Oslofjorden. På 1890-talet måla han ei mengd portrett, samstundes som han prøvde ut eit symbolistisk biletspråk.  

Heyerdahl var elles påverka av eldre såkalla klassiske meistrar. Fargebruken i mange av hans verk er prega av varme og vare fargetonar og stor lyskraft, skildringane er gjerne både sjel- og temperamentsfulle.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Hans Heyerdahl|Hans Heyerdahl]]» frå ,  den 30. november 2014.*  
 
*Norsk biografisk leksikon
Peter Forsberg

**Peter Forsberg** () er ein svensk tidlegare ishockeyspelar frå Domsjö i Sverige.

## Klubbar
*1989/1990-1994/1995 -Modo Hockey
*1994/1995 - Quebec Nordiques
*1995/1996-2003/2004 - Colorado Avalanche
*2004/2005 - Modo Hockey
*2005/2006-2006/2007 - Philadelphia Flyers
*2006/2007 - Nashville Predators
*2007/2008 - Colorado Avalanche
*2008/2009-2009/2010 - Modo Hockey
*2010/2011 - Colorado Avalanche

## Bakgrunnsstoff
Motiv i lovar

**Motiv** er den delen av eit lovforslag som inneheld opplysningar om bakgrunnen for og føremålet med føreslåtte nye lovbestemmingar med omsyn til rekkjevidde, forståing osb. Ein skil mellom alminnelege og spesielle motiv. Dei sistnemnde har form av særlege merknader til dei enkelte paragrafane i lovutkastet. Uttrykket «motiv» blir ofte også brukt om dei samla forarbeida til ein lov, som referat av forhandlingane i dei lovgjevande forsamlingane. I Norden og i kontinentale land har motiv stor tyding når ein tolker ein lov. I  Storbritannia og lovsystem som byggjer på britisk *[[Common Law]]* blir dei derimot ikkje gjeve slik tyding.

## Kjelder

*«Motiv» (16. mai 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 1. desember 2014.
Motiv i bilde

**Motiv** (av mellomalderlatin 'drivande, som set i rørsle') er tankar, opplevingar eller inntrykk som blir emne for kunstnarleg behandling og attgjeving. Det kan ganske enkelt vera det ein attgjev i måling, teikning eller fotografi, eller ein del av eit mønster. 

Eit motiv kan vera eit heilt synsinntrykk, til dømes eit landskap, folk, folkeliv, dyr, plantar eller daude ting. Landskapsmåleri,sjangermåleri, portrett, dyrestil, botanisk illustrasjon og stilleben er nokre døme på bildekunst med desse motiva. Andre motiv kan vera fantastiske og til dømes framstilla fabeldyr, geometriske eller andre figurar.

Ved hjelp av stilisering der ein berre gjev att dei viktigaste synsinntrykka kan ein visa fram kompliserte motiv på ein forenkla måte. Stiliserte motiv er kjend frå førhistorisk kunst og fram til moderne kunst. Nokre stiliserte motiv er hjarte, koru, kross, meander, paisley og selburose.

Motiv kan ha ikonografisk tyding slik at ein kan bruka det til å «lesa» bildet. I religiøse bilde som ikon kan ein til dømes bruka dei til å identifisera den eller dei som er framstilte. Dei kan ha til føremål å framstilla eller framkalla ein viss idé eller stemning, til dømes humor eller nasjonalromantikk.

## Kjelder

*«Motiv: kunst» (16. mai 2014), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 1. desember 2014.
*
Diagram

Eit **diagram** er ei skjematisk framstilling eller figur som blir brukt i naturvitskap, statistikk og anna for å kunna gje eit bilete av forholdet mellom to eller fleire storleikar. 

## Kjelde

, fri gjenbruk.
Lungi

**Lungi** (IPA-uttale ) er eit sørasiatisk klesplagg for underkroppen som typisk blir brukt av menn. Ein lungi kan minna om ein sarong, som er eit usydd tøystykke festa rundt livet, men lungien er sydd saman i eine enden slik at han blir meir som eit skjørt. Den øvre delen blir likevel festa i livet på liknande vis som ein sarong, anten knytt eller bretta. Lungiar er som regel laga av bomull og har djupe fargar, ofte i mønster som ruter, striper eller anna.

Lungi er utbreidd i Bangladesh, i fleire delar av India (særleg i aust og sør), på Sri Lanka og i land der det finst sørindiske grupper, som Singapore og Malaysia. Plagget blir særleg brukt på landsbygda og av arbeidarar. I tillegg til å vera bruksplagg kan det også nyttast ved ein del høgtidelege høve.
I Kerala blir plagget kalla mundu og har tradisjonelt vore brukt av kvinner og menn. Her kan det også vera kvitt på farge.

Sarong er ein nær slektning av lungien. Andre avleidde plagg er longyi frå Burma, izaar, som er kjend frå mange arabiske land, og macawis frå Somalia.

## Sjå òg
*Dhoti
*Vesjti
* Longyi
## Kjelder

*«Lungi», iloveindia.com

## Bakgrunnsstoff
Dhoti

**Dhoti** (hindi धोती, *dhōtī*) er tradisjonelle indiske klede for underkroppen som særleg er brukt av mannlege hinduar i fleire delar av Sør-Asia. Dhotien er eit drapert klesplagg danna av eit rektangulært stykke bomullsklede som ein festar rundt livet og rundt låra, medan  ein ende blir ført mellom beina og festa i livet att. Dhotien kan derfor minna om lause bukser.

Dhotiar er vanlegvis kvite med ei fargerik bord nedst. Det finst relieff som viser bruk av dhotiaktige plagg av begge kjønn frå første hundreåret f.Kr. Dhoti var eit utbreidd plagg i India fram til midten av 1900-talet. Det blei eit symbol for den indiske frigjeringsrørsla, særleg gjennom Mahatma Gandhi, som etter kvart alltid bar dhoti av sjølvspunnen bomull. Seinare er dhotien både blitt eit formelt plagg brukt ved høgtidgeleg høve, mellom anna av politikarar, og eit bruksplagg for arbeidarar og bønder.

Variantar av plagget finst i sørindisk vesjti og søraustasiatisk sarong og i lungi, som er sydd saman i sida og typisk er meir fargerik. Visse former for kvinneplagget sari kan også festast på måtar som minner om dhotien.

Dhoti kan ofte kombinerast med kurta (indisk kjortel) eller ei skjorte. Ein tradisjonell bruksmåte er med berr overkropp og eit tøystykke over eine skuldra.

## Sjå òg
* Sampot, svøypte, usydde bukser for begge kjønn i Kambodsja
* Phanom, svøypte, usydde knebukser for kvinner  i Thailand
* Lendeklede
* Sarong, lungi (longyi), asiatiske skjørt og kiltar
* Sari
* Toga

## Kjelder

*«dhoti», *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2014. Web. 30 Nov. 2014
*«Dhoti», iloveindia.com

## Bakgrunnsstoff

*
National Hockey League

**National Hockey League** (**NHL**) er ein profesjonell ishockeyliga for menn i Canada og USA.

## Bakgrunnsstoff
Max Beckmann

**Max Carl Friedrich Beckmann** () var ein tysk målar og grafikar, fødd i Leipzig. Han vert rekna som ein av dei store ekspresjonistiske kunstnarane. Særleg spela han ei rolle som særprega teiknar, portrettør og subtil illustratør.

Etter å ha vitja både Paris og Italia busette Beckmann seg i Berlin i 1904, der han var eit aktiv medlem av *Berliner Sezession*. Han måla då dramatiske verk i stor målestokk. Frå 1911 byrja han å skape sin eigen stil påverka av modernismen, særleg Pablo Picasso og kubismen.

Han deltok i fyrste verdskrigen som sanitetssoldat. Dei lidingane han då var vitne til førte til at han forma eit ekspresjonistisk forvrengt biletspråk. *Natta* frå 1918/19 er eit hovudverk frå denne tida. Åra frametter laga han fleire sjølvportrett der han, til dels i ei form som minte om den nye saklegdomen, søkte å avdekke det usikre ved eksistensen. I tillegg utvikla han ei forteljande og myteskapande måleform, særleg i ni triptykon han laga frå 1932 og utover.

Beckmann flytta til Nederland i 1937, då han vart kjend med at nazi-styresmaktene stilte ut hans verk som «entartet kunst». Ti år seinare emigrerte han til USA. Han døydde i New York.

## Kjelder
**Aschehougs kunstleksikon*, bind 4. 1996
Melanin

:*Må ikkje forvekslast med [[melamin]] eller [[melatonin]].*

**Melanin** (av gamalgresk μέλας *melas*, 'svart, mørk') er ei samlenemning for ei rekkje naturlege pigment som finst i nesten alle organismar, med unntak av mellom anna edderkoppdyr. Det blir produsert av spesialiserte grupper med bindevev og anna cellevev kalla melanocyttar. Dette skjer gjennom oksidasjon av aminosyra tyrosin, etterfølgd av polymerisering.

Det finst tre grunnleggande former av melanin: **eumelanin**, **feomelanin** og **nevromelanin**. Eumelanin er vanlegast og finst i to former: *brunt eumelanin* og *svart eumelanin*. Feomelanin er ein cysteinhaldig, raud polymer som mellom anna fargelegg raudt hår. Nevromelanin er eit mørkt pigment som finst i hjernen. Oppgåvene til dette melaninet er dårleg forstått.

## Sjå òg
* albinisme
* hårfarge
* karoten
* Addisons sjukdom

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Melanin|Melanin]]» frå ,  den 1. desember 2014.*
Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter

**Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter** (òg referert til som «**HL-senteret**» eller «**Holocaustsenteret**») er ei stifting oppretta av Universitetet i Oslo i 2001. Senteret driv med forskning og kunnskapsformidling om sivilisasjonssamanbrot, folkemord og menneskerettar med særleg vekt på holocaust. 

Senteret ligg i Villa Grande på Bygdøy i Oslo, i det huset Vidkun Quisling budde i under andre verdskrigen. HL-senteret flytta inn i 2005.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Alpine greiner under Vinter-OL 2014

**Alpine greiner under Vinter-OL 2014** i Sotsji vart avvikla ved alpinsenteret Rosa Khutor, om lag 70 kilometer aust for Sotsji, i tida 9. - 22. februar 2014. Øvingane omfatta ti tevlingar, fem kvar for både kvinner og menn.

Tina Maze frå Slovenia var den einaste utøvaren som vann to gullmedaljar, medan austerrikske Anna Fenninger og tyske Maria Höfl-Riesch fekk med seg kvar si gullmedalje og kvar si sølvmedalje. Norske Kjetil Jansrud vart olympisk meister i super-G og tok bronsen i utfor, og vart dermed den einaste mannlege utøvaren som vann to medaljar i leikane.

## Menn
### Slalåm



Dato: 22. februar 2014


### Storslalåm



Dato: 19. februar 2014


### Super-G



Dato: 16. februar 2014


### Utfor



Dato: 9. februar 2014


### Superkombinasjon



Dato: 14. februar 2014 


## Kvinner
### Slalåm



Dato: 21. februar 2014


### Storslalåm



Dato: 18. februar 2014


### Super-G



Dato: 15. februar 2014


### Utfor



Dato: 12. februar 2014


### Superkombinasjon



Dato: 10. februar 2014


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Olympische Winterspiele 2014/Ski Alpin|Olympische Winterspiele 2014/Ski Alpin]]» frå ,  den 3. desember 2014.*
Adolf Eichmann

**Adolf Eichmann** () var ein *Obersturmbannführer* i SS i det nasjonalsosialistiske Tyskland og ein av dei hovudansvarlige for logistikken under Holocaust. Han organiserte identifisering og transporten av dei som skulle sendast til konsentrasjonsleirane, og blei ofte kalt det tredje rikes «sjefsbøddel».

Eichmann rømte etter andre verdskrigen til Argentina og var der til han i 1960 blei funnen og bortført av israelske agentar. Han blei avretta som krigsforbrytar i 1962. Han har sidan ofte blitt karakterisert som ein «pliktoppfyllende folkemorder» og vore eksempel i diskusjonar om vondskap, lydigheit, samvit, moral og allmenmenneskeleg psykologi.