open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stallar

**Stallar** eller **stallare** (norr. *stallari*, frå latin *stabulum*, 'stall') var ein høgtståande embetsmann i nordiske kongar sin hird i norrøn tid.

Opphavleg var stallaren stallmeister og den personlege livvakten til kongen. Som regel vart stallarar rekrutterte blant hersane. Stallarane var difor gjerne menn som var vist stor tillit. Ein av dei mest kjende stallarane frå sagalitteraturen var kanskje Bjørn Stallare. Han var stallar for Heilag-Olav og bidrog sterkt under forhandlingane då denne gifta seg med Olof Skötkonung si dotter Astrid.

Som stallar hadde ein på 1100-talet rett til å tole mannebot for nokre typar misferder, i staden for fysisk straff. For eit mindre brotsverk var mannebota 6-24 mark, avhengig av sosial status elles. Ein  mark var ei teljeeining for 16 skilling a 12 penningar, og svarte til 107,16 gram sølv på den tida.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Staller|Staller]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  
 
*
Lincoln i England

**Lincoln** er ein by og eit administrativt distrikt i Lincolnshire i England. Byen er det administrative senteret i grevskapet, og har rundt 95&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Historie
Dei eldste spora etter busetnad i Lincoln er frå det første hundreåret før Kristus. Under den romerske okkupasjonen av Storbritannia tok veksten i området til for alvor, for så å gå tilbake då romerene drog i år 410. Byen voks på nytt fram mot år 1000, trass i mange angrep frå vikinger. 

Bygginga av domkyrkja i Lincoln tok til i 1072, og han stod ferdig berre 20 år seinare i 1092. Katedralen har i dag 250 000 turistar i året.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Eirik Ivarsson

**Eirik Ivarsson** () var ein norsk erkebiskop som stod sentralt i striden mellom kong Sverre og den katolske kyrkja.

## Bakgrunn
Eirik var av god ætt. Faren hans, Ivar Skrauthanke, hadde vore biskop i Nidaros på 1140-talet. Eirik hadde òg studert ved St. Victorklosteret i Paris, og vart vigsla til biskop i Stavanger av Øystein Erlendsson i 1171.

## Erkebiskop
Trass motstand frå kong Sverre vart Eirik vald til erkebiskop etter at Øystein Erlendsson døydde i 1188. Erkebispevalet sommaren 1188 veik på fleire punkt frå dei forskriftene som i 1153 var gjevne for slike val. Det fann ikkje stad ved metropolitansetet, og forgjengaren hadde før han døydde nærast utpeikt Eirik som etterfølgjaren sin. I tillegg var Eirik ein ivrig gregorianar som gjekk inn for ei sterkare kyrkje, og det var difor naturleg at kong Sverre talte imot å velje han.

Snart kom han opp i heftig strid med kongen, som hevda retten sin til å øve innverknad på dei geistlege vala. Kongen søkte også å innskrenke inntektene til erkestolen og han ville forby erkebispen å halde væpna følgje. Biskopen flykta då til Danmark, der han fann støtte hos erkebiskop Absalon og oppnådde at paven lyste Sverre i bann og tvinga dei norske bispane til å forlate Noreg. Etter at Sverre døydde, vart Eirik samd med Håkon, sonen hans, og vende tilbake til Noreg i 1202. Han var då blind, men vart ståande som erkebiskop inntil 1205, då han trekte seg attende.

## Kjelder

*Katolsk.no - Eirik Ivarsson (1188-1213)
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Eirik Ivarsson|Eirik Ivarsson]]» frå ,  den 7. desember 2009.*
Fylkesveg 11

**Fylkesveg 11** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 11 i Aust-Agder
*Fylkesveg 11 i Buskerud
*Fylkesveg 11 i Hedmark
*Fylkesveg 11 i Hordaland
*Fylkesveg 11 i Sør-Trøndelag
*Fylkesveg 11 i Vest-Agder
Göta älv

**Göta älv** (norrønt *Gautelfr*) er ei av dei største elvene i Sverige. Ho går frå innsjøen Vänern ved Vargön rett austom Vänersborg, sørover via Trollhättan, Lilla Edet, Ale og Kungälv der ho deler seg i to armar; hovudåra fortset sørover og Nordre älv mot sørvest. Begge renn ut i Kattegat. Mellom desse to elvearmene ligg øya Hisingen.

## Geografi
Grensa mellom elva og havet ved munningen går frå eit fiskesynspunkt langs ei linje frå den nordlegaste odden på Älvnabben ved Västerberget over Knippelholmens fyr til venstre for piren ved småbåthamna i Arendal på Hisingen.

I Göteborg fører Tingstadstunnelen ein motorveg under elva. Trollhätte kanal går tidvis parallelt med Göta älv med sluser i Vänersborg, Trollhättan og Lilla Edet. Göta älv har ein omfattande skipstrafikk til og frå ulike hamner langs elva og ved Vänern.  Frå Vänern fører Göta kanal vidare til Austersjøen.

Det ligg fleire vasskraftverk langs elva, ved Vargön, i Trollhättan (Hojum og Olidan) og i Lilla Edet. Elva er òg ein drikkevasskjelde for Göteborg kommune. Inntaket skjer ved Lärjeholm der Lärjeån munnar ut Göta älv og vatnet blir vidare pumpa til vassverket ved Alelyckan for reinsing.

## Historie
Fortidsminne vitnar om at det har budd menneske langs Göta älv i tusen av år. Dei første menneska busette seg i nærleiken av fossane ved Lilla Edet, Trollhättan og Vargön austom Vänersborg. Fram til 1658 utgjorde Göta älv den sørlege grensa til Noreg.

Ifølgje sagaene seglde den norske vikingkongen Harald Hardråde med ein flåte med opptil 60 skip opp heile elva til Vänern i 1064. Göta älv var på grunn av stryk og fossar ikkje seglbar heile vegen slik at skipa måtte trekkjast på land og slepast forbi fossane.

Gjennom historia har Göta älv vore ei av dei viktigaste handels- og transportårene i Sverige. I mellomalderen oppstod bysamfunn ved fossane og langs elva basert på transport, handel, fiskeri og handverk. Dei mindre skipa kunne ein enno trekkje forbi fossane, men det meste av frakten og godset vart lasta om i Vänersborg og Lilla Edet. Mellom desse to byane vart varene transporterte med heste- og oksekjerre inntil ein igjen kunne nytte skip.

## Bakgrunnsstoff
* Sverigeporten
* Västsverige
* Vänerns sjötrafikområde 
* Skredriskanalys i Göta älvdalen (pdf.)
* Svenska Fyrsällskapet: Blänket (pdf.)
* Göta älvs dalgång (pdf.)
Stinius Fredriksen

**Stinius Fredriksen** () var ein norsk bilethoggar og målar.

Stinius Fredriksen vart fødd i Stavanger. Han studerte under Wilhelm Rasmussen på kunstakademidet 1921-1923, under Émile Antoine Bourdelle i Paris 1923-1924 og under Charles Despiau i 1928 og 1933. 

Han har laga mange offentlege minnesmerke som ein mellom anna kan sjå i Oslo, Stavanger, Trondheim og Kirkenes. Frå 1927 jobba han med vestfronten på Nidarosdomen og var ansvarleg for mange av statuane der. I Bergen kan ein sjå skulpturar av kunstnaren på tinghuset. I Stavanger domkyrkje er han blant anna ansvarleg for statuen av sankt Svithun på austfasaden. Han laga ein skulptur av Sankt Olav på Washingtonkatedralen. 

Han har òg laga statuar blant anna av Franklin D. Roosevelt og Lars Hertervig.

## Bakgrunnsstoff
*
Argyll and Bute

**Argyll and Bute** (skotsk-gælisk *Earra-Ghaidheal agus Bòd*) er ein av 32 regionar og eit statthaldarskap i Skottland. Det administrative senteret er i Lochgilphead.

Argyll and Bute dekkjer det nest største adminsitrative området i Skottland. Inkludert øyane er det over 3000&nbsp;km kystlinje, noko som vert hevda å vere meir enn heile Frankrike.

Regionen grensar til Highland, Perth and Kinross, Stirling og West Dunbartonshire. Grensa går langs Loch Lomond.

Den noverande regionen vart skipa i 1996 då det vart teke ut av regionen Strathclyde, som var eit todelt lokalstyre med 19 distrikt. Argyll and Bute vart slått saman av distrikta Argyll og Bute og valkrins i distriktet Dumbarton. Dumbarton, kalla 'Helensburgh and Lomond', omfatta byen Helensburgh og bestod av området vest for Loch Lomond, nord for Firth of Clyde og hovudsakleg aust for Loch Long.

Regionen omfattar òg det meste av det historiske grevskapet Argyll (Argyll minus Morvern-området nord for Mull, som vart ein del av Highland i 1975), delar av grevskapet Bute (Isle of Bute) og delar av grevskapet Dunbartonshire (Helensburgh og Lomond).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Argyll and Bute|Argyll and Bute]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Clackmannanshire

**Clackmannanshire** eller **Clacks** (låglandsskotsk *Clackmannanshire*, skotsk-gælisk *Siorrachd Chlach Mhannainn*) er ein region og eit statthaldarskap i Skottland. Regionen grensar til Perth and Kinross, Stirling og Fife.

Regionen vart oppretta i 1996 med grensene til det tidlegare distriktet Clackmannan i regionen Central. Distriktet vart oppretta i 1975 og omfatta grevskapet Clackmannan og området Muckhart i grevskapet Perth.

Ut frå folketal er regoinen den minste på fastlands-Skottland. Rundt halvparten av desse bur i byen Alloa, som er det administrative senteret.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Clackmannanshire|Clackmannanshire]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Dumfries and Galloway

**Dumfries and Galloway** er ein av 32 regionar i Skottland. 

Han grensar til South Ayrshire, East Ayrshire og South Lanarkshire i nord, Borders i aust og Cumbria i England i sør. Det ligg nord for Solway Firth og aust for Irskesjøen. Regionen er kjend for dei mange kunstnarane og forfattarane. 

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dumfries and Galloway|Dumfries and Galloway]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
East Ayrshire

**East Ayrshire** er ein av 32 regionar i Skottland. Han grensar til North Ayrshire, East Renfrewshire, South Lanarkshire, South Ayrshire og Dumfries and Galloway. Med South Ayrshire og dei tidlegare fastlandsområda i North Ayrshire, danna regionen det tidlegare grevskapet Ayrshire.

Regionen vart danna i 1996 av dei tidlegare distrikta Kilmarnock og Loudoun og Cumnock og Doon Valley.
Kilmarnock er den største byen i East Ayrshire.

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:East Ayrshire|East Ayrshire]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
East Dunbartonshire

**East Dunbartonshire** er ein av 32 regionar i Skottland. Han grensar i nordvest til City of Glasgow. Fleire av forstadane til Glasgow ligg i regionen, i tillegg finst det fleire byar og landsbyar her der innbyggjarane pendlar til Glasgow. East Dunbartonshire grensar til West Dunbartonshire, Stirling og North Lanarkshire. Regionen omfattar delar av det tidlegare grevskapet Stirlingshire og delar av dei tidlegare grevskapa Dunbartonshire og Lanarkshire.

Regionen vart oppretta i 1996 frå delar av dei tidlegare distrikta Bearsden and Milngavie og Strathkelvin i den større regionen Strathclyde.

## Merknader

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:East Dunbartonshire|East Dunbartonshire]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Arkadij Rylov

**Arkadij Aleksandrovitsj Rylov** () var ein russisk-sovjetisk symbolistisk målar.

## Liv og gjerning

Rylov vart fødd i landsbyen Istobenskoje i Vjatka-guvernementet. Der voks han opp i heimen til stefaren, som var notar. Han flytta til St. Petersburg og studerte 1888-91 ved sentralskulen for teknisk teikning. 1894-97 studerte han ved St. Petersburgs kunstakademi under Arkhip Kuindzji.

Rylov var med i rørsla Mir iskusstva, og i etterfylgjaren *Samlinga av russiske kunstnarar*. Seinare var han også medlem av *Kunstnarforbundet i det revolusjonære Russland*. Attåt dette var han formann i det såkalla *Kuindzji-selskapet*.

Rylov byrja som historiemålar, eksamensarbeidet ved kunstakademiet var  *Petsjenegarars overfall på ein [[slavisk]] landsby*. Med åra vart han i hovudsak landskapsmålar. Men samstundes har mange av bileta hans allusjonar til russisk historie. 

Mange av landskapsbileta måla etter oktoberrevolusjonen vart sett som symbol på den revolusjonære fridomen. I desse åra laga Rylov også nokre komposisjonar heilt typisk for sosialistisk realisme, til dømes *[[Lenin]] i Razliv*.

Rylov underviste ved kunstakademiet i St. Petersburg. Atelieret hans var nærast eit lite naturreservat. Der levde ikorn, kaninar og apa Manka. Ville fuglar flaug fritt, og elles var der to maurtuer. I fylgje Mikhail Nesterov elska ville dyr og fuglar Rylov og kom ofte til atelieret hans.

### Verk
Mellom Rylovs mest kjende verk er *Grøn støy* frå 1904. Biletet syner nokre lauvtunge bjørketre som svaiar i sterk vind, bakom bjørkene er små skip under segl på ein sjø eller eit hav. Eit anna kjent verk er *I det blå himmelromet* frå 1918, biletet viser villgjess flygande under ein vid himmel og over eit ope hav der eit seglskip er i fart.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arkady Rylov|Arkady Rylov]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Maksim Vorobjov

**Maksim Nikiforovitsj Vorobjov** () var ein russisk romantisk landskapsmålar. Verka hans hadde stor innverknad på russisk målarkunst.

## Liv og gjerning
Vorobjov vart fødd i Pskov, der faren var soldat. Etter militærtenesta var faren vakt på kunstakademiet i St. Petersburg. Sonen Maksim fekk tilgjenge til akademiet i 1798, der han frå fyrst av studerte arkitektur. Men då han avla eksamen i 1809, var det som landskapsmålar.

I 1814 fekk Vorobjov stilling ved akademiet. Frå 1823 arbeidde han i eigenskap av professor. Mellom hans mange elevar fann ein Ivan Ajvazovskij, Aleksej Bogoljubov og brørne Tsjernetsov.

## Verk
Vorobjov måla både byen og havet, arkitektoniske monument, landskap og krigsscener. Han reiste ein god grann, særleg i 1813 med russiske troppar. Denne tida laga han nokre av sine mest minneverdige verk av både landskap, hav og utanlandske bymotiv. Fleire bilete var frå heimlandet, som *Utsyn mot Moskva* og *Utsyn frå Jauza i Kreml i Moskva*.

Måleria Vorobjov laga under ein tur til Midt-Austen gjorde han best kjend. Her er det snakk om måleri som *Utsyn over [[Jerusalem]]* og *Orientalsk landskap*. På slutten av 1820-talet vitja Vorobjov slagplassen ved Donau, der han måla nokre av sine fremste arbeid frå seinare år. 

Maksim Vorobjovs arbeid påverka mang ein russisk målar.

## Utvalde verk

Maxim Vorobiev - View of Jerusalem.jpeg|*Utsyn over Jersualem*, 1821
Maxim Vorobiev - Sunrise.jpeg|*Soloppgang*, 1830
Vorobev dubRazbityMolniey.jpg|*Eik kløyvd av  lynnedslag*, 1842. Allegori til konas død.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Maxim Vorobiev|Maxim Vorobiev]]» frå ,  den 7. desember 2009.*
Aristarkh Lentulov

**Aristarkh Vasiljevitsj Lentulov**  () var ein framståande russisk avantgarde-målar inpsirert av kubismen, som også laga kulissar til teateroppsetjingar.

## Liv og gjerning
Aristarkh Lentulov vart fødd i byen Nizjnij Lomov nær Penza. Faren var landsbyprest. Aristarkh studerte kunst ved kunstskular i Penza og i Kiev frå 1897 til 1905, og deretter fekk han i 1906 privatundervisning hos Dmitrij Kardovskij i St. Petersburg. 

Han budde i Moskva frå 1909, og var der ein av grunnleggjarane av ei gruppe kunstnarar og utstillarar av avantgarde-kunst. Gruppa var aktiv fram til ho vart oppløyst i 1916.

Åra 1910 og 1911 studerte Lentulov ved ateliera Le Fauconnier og La Palette-akademiet i Paris. Under opphaldet vart han kjend med fleire franske samtidskunstnarar som Albert Gleizes, Jean Metzinger, Fernand Léger og Robert Delaunay. Etter å ha lært seg målings-prinsippa til fauvistane og kubistane, utvikla han sin eigen unike og fargerike målestil. Seinare, etter tilbakekomsten til Russland i 1912, øvde han stor innverknad på det som skulle verte russiske futurisme og i særleg grad kubofuturisme. Vasilij Kandinskij og Kasimir Malevitsj vart begge påverka av Lentulov.

Frå tida før oktoberrevolusjonen var Lentulov involvert i ulike teaterprosjekt, han var scenograf til oppsetjingar ved Kamernij-teateret (*[[Dei lystige konene i Windsor]]*, 1916) og til Aleksandr Skrjabins *[[Prometheus]]* på Bolsjojteateret i 1919.

I 1928 kom Lentulov med i *Kunstnarforbundet for Moskva*, der han møtte att kunstnarar som han hadde samarbeidd med i åra 1912-16. Han vart leiar for forbundet og starta undervise på den sovjetiske statens kunst og tekniske skule (*VKhUTEMAS*).

Lentulov døydde i Moskva og er gravlagd på gravlunden Vagankovo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aristarkh Lentulov|Aristarkh Lentulov]]» frå ,  den 7. desember 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Animasjon

**Animasjon** er ulike former for illusjonar som gjev inntrykk av rørsle gjennom stillbilete som blir vist raskt etter kvarandre.

Animasjonsfilmar er filmar der heile eller delar av innhaldet er slik kunstig rørsle. Teiknefilm, mange dokkefilmar og dataanimasjon er døme på animasjonsfilmar.

## Bildehastigheit og illusjon av rørsle
Bildehastigheita er viktig i etablera av animasjon - det vil seia at ellers stilleståande objekt ser ut til å røra seg. Ved å utnytte ein svakheot for rørsle i augo som blir kalla *kritisk flimmerfusjon*, kan ein ved å kjapt visa ein sekvens med ulike bilde (ruter) av eit objekt i jamn forflytting gje illusjonen av rørsle.

Ein kan laga animasjon sjølv med under eit bilde per sekund, og oppnår på den måten ein slags «trafikklys-effekt». Men jo fleire ulike bilde ein klarer å visa per sekund, jo jamnare blir animasjonen. Kritisk flimmerfusjon, det vil seia jamn animasjon, oppnår ein ved mellom 12 til 16 bilde per sekund. Kinofilm viser 24 bilde per sekund, men i realiteten blir kvar kinoramme vist to gonger, noko som gjev ein reell hastigheit på 48 bilde per sekund. Det same gjeld for video der kvar heile ramme blir vist 25 gongar per sekund, men der i det i realiteten berre er kvart halve bilde som blir vist kvart for seg kvart femtiande-dels sekund på grunn av «interlacing» av videosignalet.

Her er to døme på korleis kritisk flimmerfusjon verker illustrert med animasjonar med ulik hastigheit:

Animasjon med 10 ruter per sekund.
Animasjon med 2 ruter per sekund. Med 2 ruter per sekund vil betraktaren oppfatte kvart enkeltbilde.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Animasjon|Animasjon]]» frå ,  den 21. oktober 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
Garnfiske

**Garnfiske** er ein type fiske der ein nyttar garn for å fanga fisk eller andre dyr i havet. Ein kan driva garnfiske frå båt eller frå land, med fleire ulike typar garn.

## Historie
Garnfiske går tilbake til steinalderen. Det eldste fiskegarnet ein har funne var eit seljenett frå Antrea i Karelia datert til 8300 f.Kr. Ein har også funne garnsøkke i Korea frå 27000 f.Kr., dei eldste ein kjenner i verda.

## Sjå og
* Hov
* Trål

## Kjelder
New Super Mario Bros. 2

***New Super Mario Bros. 2*** er eit todimensjonalt plattformspel i *New Super Mario Bros.*-serien, utvikla og utgjeve av Nintendo til Nintendo 3DS i 2012. Det er det tredje spelet i serien, ein direkte oppfølgjar til Nintendo DS-spelet *[[New Super Mario Bros.]]* frå 2006, og det første spelet publisert av Nintendo som vart utgjeve samtidig innan digital og fysisk distribusjon.

Handlingsgangen i spelet liknar forgjengarane og fokuserer på Mario og Luigi som skal redde prinsesse Peach frå Bowser og lakeiane hans. Det strekker seg over 9 verder med totalt 85 nivå, nokre av dei med fleire utgangar som leier til ulike ruter og nivå. *New Super Mario Bros. 2* legg større vekt på å samle myntar enn andre *Super Mario*-spel, med fleire unike oppgraderingar og hjelpemiddel dedikert til å produsere store kvantum av myntar. Spelet inkluderer ein modus kalla «Coin Rush» som utelukkande fokuserer på å raskt fullføre seriar av nivå medan ein samlar inn så mange myntar som mogeleg. Ytterlegare Coin Rush-nivå vart gjorde tilgjengelege som betalt innhald kort etter utgjevinga av spelet.

*New Super Mario Bros. 2* fekk hovudsakleg positiv kritikk, men nokre påpeikte at spelet var for likt dei tidlegare *New Super Mario Bros.*-spela. Det er det femte mestseljande spillet til Nintendo 3DS, med 13,34 millionar selde kopiar per 31. mars 2020. Spelet har ein Metascore på 78 %, som gjer det til det lågast rangerte spelet i * Super Mario*-serien.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
*
Wasaburo Ooishi

**Wasaburo Ooishi** () var ein japansk meteorolog som er mest kjend for å ha oppdaga jetstraumane. Dette gjorde han ved å følgje vêrballongar som han sende opp frå Fujifjellet i Japan. Mellom 1923 og 1925 målte han vestavinden i stratosfæren over Japan og merka seg at denne var kraftig året rundt. Sjølv om Ooishi hadde kontakt med International Meteorological Organization (IMO, i dag WMO) og hadde reiser til Tyskland og USA, vart artiklane hans stort sett ikkje lagt merke til fordi han skreiv dei på esperanto, som vart lite brukt i vitskaplege kretsar utanfor Asia. 

Observasjonane hans vart nytta av japanarane under den andre verdskrigen for å sende ballongar med bomber til det amerikanske fastlandet. Fleire av bombene nådde fram og tok faktisk menneskeliv.
Transport Layer Security

**Transport Layer Security (TLS)** og forgjengaren **Secure Sockets Layer (SSL)** er kryptografiske protokollar som vert nytta for  sikker kommunikasjon over Internett. TLS og SSL nyttar asymmetrisk kryptering for nøkkelutveksling, symmetrisk kryptering for data og meldingsautentiseringskodar for mellingar. TLS er basert på tidlegare SSL spesifikasjonar utvikla av Netscape . TLS vert nytta i samband med https, e-post, lynmeldingar og IP-telefoni.

## Kjelder
Fotoautomat

Ein **fotoautomat** er eit større apparat som tek bilete, og framkallar dei automatisk. Fotoautomatar er på størrelse med ein telefonkiosk, med plass til 1-3 personar. Ofte blir slike automatar nytta til å ta passbilete.
AVG Antivirus

**AVG Antivirus** er eit dataprogram som skannar innhaldet på datamaskinar på leit etter virus og vondsinna programvare. Programmet er kommersielt, men har òg ei gratis-utgåve kalla «AVG Free». AVG sine sikkerheitsløysingar vert nytta av over 80 millionar menneske rundt i verda.

## Historie
Selskapet vart grunnlagt i 1991, og bedriftene deira finst i dag i Europa, USA og Storbritannia.

## Versjonar
### Versjon 9.0

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Regionen Gisborne

**Gisborne District ** (maori **Te Tai Rāwhiti**) er ein region (sameint styresmakt) på New Zealand. Den største busetnaden, som også ber namnet Gisborne, ligg på austkysten, i den nordlege enden av Poverty Bay. 

Byen og distriktet Gisborne har fått namn etter ein tidlegare koloniminister på New Zealand, William Gisborne. Regionstyret har setet sitt i byen Gisborne, og utfører her i tillegg også funksjonane til eit distriktsstyre (territorial authority). 

## Geografi

Regionen ligg i det nordaustlege hjørnet til Nordøya og er også omtalt som «East Cape», «East Coast» eller «Eastland Region». Det er ein spreidd busett og isolert region, med små busetnadar som stort sett ligg langs den austlege kystlinja, mellom desse Tokomaru Bay og Tolaga Bay. Folketalet i regionen er i underkant av , og nesten tre fjerdedeler av desse bur i byen. Ingen andre busetnader i regionen har ein innbyggjartal på meir enn 1 000 menneske. Dei største av dei andre busetnadane er Tolaga Bay og Ruatoria, begge med eit innbyggjartal på vel 800 i 2001. 

Innover i landet er terrenget ulendt, for det meste skogkledd åslandskap. Nasjonalparken Te Urewera National Park ligg vest i regionen, og skogområdet Kaingaroa Forest vest for denne att. Ein ulendt åskam dominerer midtpartiet i regionen, og kulminerer i det imponerande 1620 meter høge Hikurangi-fjellet nordaust i regionen. Dette fjellet er det femte høgaste på Nordøya, og det høgaste som ikkje er ein vulkan. Det vert sett på som heilagt av maoriane, og påstandane om at dette er det første fjellet der sola skin om sommaren, kan forsvarast.

## Folkesetnad

Folkesamansetjinga i regionen viser ein større del maoriar enn gjennomsnittleg i landet - over 50&nbsp;% i somme område - og der er enno sterke band både til maorikulturen og samfunnsstrukturen med iwiar og marae-stader. Dei største iwiane i regionen er Ngāti Porou, Rongowhakaata, Ngai Tamanuhiri og Te Aitanga a Mahaki.

## Jordskjelvet i 2007
Klokka 20:55 lokal tid den 20. desember 2007 vart Gisborneregionen råka av eit jordskjelv med styrke 6,8 på Richterskalaen, med sentrum i Hikurangi Trench, 50 km søraust for Gisborne med ei djupn på 40&nbsp;km. Jordskjelvintensitet på 7-8 etter Mercalliskalaen vart registrerte, det tre bygningar i sentrum av byen fall saman, og andre fekk ein del strukturelle skadar. Det vart rapportert eit dødsfall (ei eldre kvinne fekk eit hjarteatakk under skjelvet) og ein del mindre skadar.

## Vêrlag
Eit maorinamn på Gisborneregionen er *Tairawhiti* - 'solskinnskysten'. Regionen ligg i ly av høgland mot vest, og har eit turt og solrikt vêrlag. Gjennomsnittleg er der årleg 2 200 soltimar. Den årlege nedbøren varierer frå kring 1000 mm nær kysten, til meir enn 2500 mm i det høgareliggjande innlandet. Det kjem frost fleire gonger kvar vinter.

Det milde vêrlaget i Gisborne gjer, saman med det fruktbare jordsmonnet, dette området til ein ideell stad for dyrking av mais, druer, sitrusfrukter, kiwifrukt og andre subtropiske frukter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gisborne Region|Gisborne Region]]» frå ,  den 8. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Finn Arnesson

**Finn Arnesson** () var ein norsk stormann, av arnmødlingætta.

Finn var ein lojal alliert av Olav den heilage. I forteljinga om slaget på Stiklestad vert han sett opp mot broren Kalv. I Magnus den godes år som norsk konge høyrer ein ikkje om Finn Arnesson. Derimot spela han ei viktig rolle i Harald Hardrådes styringstid. I den fyrste tid var dei to vel forlikte, men vart seinare uvener. Finn for då til Danmark og gjekk i allianse med kong Svein Estridsson, som gjorde han til jarl i Halland. Under Nisåslaget i 1062 vart han fanga, men kong Harald gav han grid.

## Kjelder
**Norsk Allkunnebok, IV. Bandet*. 1952.
Kaare Bratung

**Kaare Bratung** ()  var ein norsk teiknar og teikneserieskapar. Han lærte seg teikning og måling på Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo. Før han tok til som teikneserieskapar arbeidde han som reklameteiknar og teiknar for vekeblad.

Under andre verdskrigen vart Bratung arbeidslaus. Han sette då i gang med å lage teikneseriar av J. F. Cooper sine indianarforteljingar *Hjortefot*, *Stifinnar* og *Den siste mohikanar*. Desse fekk han gjeve ut i 1942 og 1946.

Dei best kjende teikneseriane Brantung skapte er *[[Baldrian]], [[Dagros]]* og *[[Professoren]]*. Desse finn ein enno i norske aviser. 

Kaare Bratung fekk Kultur- og kirkedepartementets sin teikneseriepris i 1977 for teiknearbeidet sitt.

## Kjelder
*Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004

### Fotnotar
Torberg Arnesson

**Torberg Arnesson** () var ein norsk stormann, av Arnmødlingætta.

Torberg budde på ættegarden Giske. Han var gift med ei dotter av Erling Skjalgsson. Likevel var han alliert med Olav den heilage i hans kamp om kongsmakta i Noreg. Mellom anna fylgde han Olav då denne rømde til utlandet i 1028, og kjempa på hans side i slaget på Stiklestad.

År 1047 gifta dottera hans, Tora, seg med kong Harald Hardråde. Såleis vart ho mor, og Torberg stamfar, til fleire generasjonar norske kongar. Sonen til Torberg, Øystein Orre, kjempa og fall i slaget ved Stamford bru.

Torberg var son av Arne Arnmodsson, og bror til Arne, Finn og Kalv Arnessøner.
Rune Andréasson

**Rune Andréasson** () var ein svensk teiknar og teikneserieskapar. 
Første serien Rune Andréasson stod bak var *Äventyr blant djuren* i vekebladet *Allers*. I 1951 dukka figuren Lille Rikard opp i *[[Aftonbladet]]*. Det var ein teikneserie Rune Andréasson hadde arbeidd på lenge. Denne serien gjekk i mange svenske aviser og i *[[Alle barns blad]]* i Noreg. I 1957 vart det utgjeve eige julehefte; *Lille Rikard og katten hans*.

Rune Andréasson står og bak teiknefigurane Pellefant og Bamse - verdens sterkeste bjørn.

## Kjelder
*Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004
Øystein Orre

**Øystein Orre** () var ein norsk stormann av Arnmødlingætta. Han var med Harald Hardråde til England, og fall i slaget ved Stamford bru.

## Bakgrunn
Øystein var son av Torberg Arnesson til Giske og Ragnhild, dotter av Erling Skjalgsson på Sola. Han hadde minst to sysken: Broren Ogmund og systera Tora, som var gift med kong Harald Hårdråde og mor til dei to sønene hans Magnus og Olav. Under herskartida til kong Olav II Haraldsson (1015-1028) hadde folk i slekta til Øystein stått og kjempa på motsette sider: Torberg og brørne hans hadde kjempa på kong Olav si side, medan far til Ragnhild Erling Skjalgsson hadde kjempa mot dem med Svein Håkonsson i slaget ved Nesjar i 1016; han ble til slutt drepen i 1028.

Øystein var trulova med kong Harald si dotter med Ellisiv av Kiev, Maria.

## Slag i England

Øystein var med på kongen sitt felttog i England i 1066. Her hadde han kommando over reservestyrkane som passa på skipa, medan kongen rykte fram mot byen Jorvik (York) med sin hærstyrke.  Hæren hans støtte saman med den til dei lokale jarlane Morcar og Edwin; dei kjempa mot Harald sin invasjonshær tre kilometer sør for York i  slaget ved Fulford den 20. september. Invasjonsstyrken vann ein klar siger, og byen York og forsvararane hans overgav seg den 24. september.

Kongen blei noko seinare overrumpla av Harald Godwinsson ved Stamford bru. Då han fekk høyre om slaget ved Stamford bru prøvde Øystein å kome kongen til hjelp. Då han nådde fram var kongen allereie fallen, men Øystein med sine menn kasta seg likevel inn i striden. Øystein og størstedelen av den norske hæren fall etter ein kamp som vart kalla «Orreria».

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Øystein Orre|Øystein Orre]]» frå ,  den 23. mai 2020.*  
*** oppgav desse kjeldene:*
*** «Eystein Orre» i *[[Salmonsens konversationsleksikon]]. Anden Udgave*. Bd. VII (1918).
***
Lise Karlsnes

**Lise Karlsnes** () er ein norsk musikar kjend som vokalist i gruppa Briskeby. Ho har òg hatt ein solokarriere.

Karlsnes vart med i Briskeby i 1999 og fekk sitt store gjennombrot året etter med songen «Propaganda». Gruppa vart tildelt fire prisar under Spellemannprisen 2000. Dei vart oppløyst i 2005, men gjenforeint i 2015. Suksessen dei hadde i 2000-åra uteblei likevel.

I 2010 gav ho ut sin fyrste solosingel; «Forty Nights», under namnet «Lise Of The Woods». I 2012 deltok ho i Melodi Grand Prix med låten «Sailors» som ho hadde skrive saman med Thomas Eriksen. «Sailors» vart utgjeven på albumet *Dance or Die* i 2012. Albumet vart produsert av Thomas Eriksen. Sidan den gongen har ho hatt nokre små opptredenar med andre artistar, men det har generelt vore lite musikkproduksjon.

## Anna
I 2007 designa ho sin eigen kolleksjon med 70-talsinspirerte solbriller i samarbeid med Krogh optikk på Majorstua. I 2010 gjekk ho på catwalken under Oslo Fashion Week.

I 2016 hadde ho ei birolle i filmen *Børning 2*, i 2018 deltok ho i sceneshowet *Beatles* på Chat Noir og i 2020 var ho deltakar i realityserien Kompani Lauritzen. 

I 2017 starta ho å studera psykologi og har som uttalt mål å jobba med gestaltterapi.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lise Karlsnes|Lise Karlsnes]]» frå ,  den 24. november 2021.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*
Briskeby

**Briskeby** kan syne til: 

* Briskeby i Oslo, eit strøk i Oslo. 
* Briskeby stasjon er ein haldeplass på Oslo sporveiers linjenett.
* Briskeby i Hamar er ein bydel i Hamar.
* Briskeby gressbane, heimebanen til 
* Musikkgruppa Briskeby, ei norsk rockegruppe. 
* Briskeby HLFs Skole og kompetansesenter er ein skole for høyrselshemma
Spektrometer

**Spektrometer** er eit optisk instrument brukt for å analysera eigenskapane til elektromagnetiske spektrum, som lys. Ein måler ofte intensiteten til lyset, men kan også ta for seg til dømes polarisering. 

## Skildring
Eit spektrometer har ofte ei spalte for å fokusera bølgjene som kjem inn. Bølgjene blir så spreidde av eit diffraksjonsgitter eller eit prisme.

Detektoren i spektrometeret kan vera følsam for temperatur, ein partikkelteljar eller ein fotomultiplikator. Ei spalte framfor detektoren kan anten flyttast forbi han eller saman med han langs spekteret. I eit magnetisk spektrometer vil som regel begge vera faste medan ein flytter spekteret ved hjelp av eit variabelt magnetfelt.

## Bruk
Spektroskop kan mellom anna brukast til å finna ut kva bølgjelengder lys frå ein viss kjelde inneheld, og gjennom dette slå fast kva stoff det er sendt frå. Spektroskopi kan dermed nyttast innan astronomi, til å studera stjerner, eller til å analysera ulike stoff i kjemi.

## Kjelder
*

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Spektrometer|Spektrometer]]» frå , og «[[:en:Spectroscope|Spectroscope]]» frå  den 9. desember 2009.*
Laser

**Laser** er ein teknikk for å senda ut lys med lik bølgjelengd og lik fase. Dette vil seia at lyset som regel er einsfarga, koherent, har sterk intensitet og går i éin retning. Ein lager laserlys gjennom stimulert emisjon frå ulike stoff. Ordet «laser» er ei forkorting for *Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation*. 

Laserlys er smale stråler sett saman av tilnærma parallelle lysstråler som kan avgrensast i rommet og styrast med stor presisjon. Det gjer at ein kan få svært høg temperatur ved å fokusera laserstrålen i på eit punkt, og slik bruka laser til presis skjering eller merking i ulike materiale. Ein laser kan senda ut kontinuerlege stråler eller lyspulsar som kan avgrensast til femtosekund. 

Den første brukbare laseren blei laga av Theodore Maiman i 1960. Teknikken blir i dag brukt innan vitskap, medisin, industri, underhaldning og i dagleglivet til mellom anna cd og dvd-avspeling, innan optisk kommunikasjon, i laserpeikarar og laserskrivarar.

## Døme

fil:Lasercutting-video.ogg|Video av laserskjering.
fil:Laser_module.jpg|Eksperiment med laser.
fil:Starfire Optical Range - three lasers into space.jpg|Laserstråler sende ut i rommet for å minska optiske forstyrringar frå jordatmosfæren .


## Sjå og
* Laserbehandling
* Laserkirurgi
* Maser

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Laser|Laser]]» frå ,  den 9. desember 2009.*  
 
* 

## Bakgrunnsstoff
Jan Lunde

**Jan Lunde** () var ein norsk teiknar. Han var den første store norske teikneserieskaparen. Lunde var stort sett sjølvlærd. Etter råd frå Jens R. Nilssen satsa han som teiknar på heiltid. Etter å ha teikna i humorbladet *[[Tyrihans]]*, starta han sitt eige blad, *[[Strips]]*, saman med mellom anna Rolf Kluge. Frå 1922 var han tilsett som teiknar i Bladkompaniet.

I *Strips* starta han teikneserien Pappa og Pjokken. Det var i 1917. For Bladkompaniet laga han teikneseriane Skomaker Bekk og Tvillingene, Norske Folkeeventyr, Dimpen og Dumpen og Den usynlige og hans hund.
Han arbeidde med alle desse seriane på same tid over fleire år. I 1937 laga han serien Hansen, og i 1955 overtok han Haukepatruljen etter Jens R. Nilssen.

Teikneseriane til Jan Lunde er realistiske, men teikningane kan vere noko enkle, stive og stilleståande.

## Kjelder
* Haakon W. Isachen: *Ingen jul uten Juleheftene* Egmont serieforlag 2004

### Fotnotar
Hesthamar

**Hesthamar**, tidlegare òg skrive *Hesthammar*, er ein matrikkelgard og ei lita grend i Ullensvang herad i Hordaland. Hesthamar ligg ved Indre Samlafjorden, på Folgefonnhalvøya, fire kilometer nordvest for Utne. Fruktdyrking er ein viktig leveveg. Hesthamar ligg ved Riksveg 550 og vegen er her del av Nasjonal turistveg Hardanger.

På Hesthamar ligg Skrivargarden, eit våningshus bygd i 1723 av sorenskrivar Jens Fabricius. Bygningen vart restaurert av filosofen Arild Haaland i 1970-åra, og er no freda.

Eit stykke oppe frå fjorden står eit minnesmerke kalla Steinkrossen som etter segna skal ha vorte sett opp til minne om lagmann Sigurd Brynjulfsson frå Aga. Han skal ha drukna på Samlafjorden i 1302 og vorten attfunnen i fjøra på Hesthamar.

Frå 1919 til slutten av 1950-åra låg Hardanger jordbruks- og fruktdyrkingsskule på Hesthamar.

## Slektsnamn
Hesthamar er òg nytta som etternamn. Nokre kjende berarar er:

* Kari Hesthamar &ndash; journalist og forfattar
* Torolv Hesthamar &ndash; tidlegare ordførar i Ullensvang herad

## Fotnotar
Heilagkåring

**Heilagkåring** eller **kanonisering** er ei erklæring om at ein avdød person er ein kristen helgen. Slik heilagkåring har funne stad sidan tidleg kristendom, men har endra seg gjennom tidene. Den katolske kyrkja og den ortodokse kyrkja utfører framleis heilagkåring der erklærte helgenar blir gjenstand for helgenkult. Den anglikanske kyrkja har også ei form for heilagkåring som skil seg frå dei andre kyrkjene ved at ein også kan erklæra personar som ikkje er medlemmer av kyrkja som helgenar, og at kåringa ikkje medfører nokon helgenkult.

Dei tidlegaste heilagkåra kristne var martyrane, folk som hadde døydd på grunn av trua si. Frå 300-talet tok ein også til å heilagkåra vedkjennarar — folk som hadde vore svært fromme eller sjølvoppofrande.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Helligkåring|Helligkåring]]» frå ,  den 9. desember 2009.*
Verbalsubstantiv

**Verbalsubstantiv** er substantiv som er danna ved avleiing av eit verb.

## Verbalsubstantiv som uttrykkjer handling
I norsk språk vert verbalsubstantiv som uttrykkjer handling danna ved hjelp av suffiks, oftast *-ing*, eller av ei kortform av verbet

*å byggje > bygginga 
*å leike > leikinga, leiken 

Særleg i nynorsk vert òg endinga *-sle* eller **sel* brukt til å lage verbalsubstantiv:
*å innføre > innførselen,  innførsla

Særleg i bokmål vert òg endinga *-else* bruka ved sida av endinga *-ing'':
*å avstaffe > avstraffelsen (bm), avstraffinga (bm og nn)

## Fotnotar
Lysvatnet

**Lysvatnet** er namnet på fleire innsjøar i Noreg:

*Lysvatnet i Lenvik i Troms
*Lysvatnet i Meløy i Nordland
*Lysvatnet i Verran i Nord-Trøndelag
Konstantin Juon

**Konstantin Fjodorovitsj Juon** () var ein russisk målar og scenograf tilknytt kunstrørsla Mir iskusstva. Seinare var han med og danna Samlinga av russiske kunstnarar og Det revolusjonære Russlands kunstnarforbund (AKhRR).

## Liv og gjerning
Juon vart fødd i Moskva og kom frå ein familie av bankmenn av sveistsisk-russisk opphav. Frå 1892 til 1898 studerte han ved *Moskvas skule i måling, bilethogging og arkitektur* der Konstantin Savitskij og Konstantin Korovin var mellom læremeistrane hans. Etter å ha fullført utdanninga ved kunstskulen tok han privatundervisning hos Valentin Serov (1898-1900).

Gjennom fleire reiser til Vest-Europa vart Juon kjend med bybileta til Camille Pissarro og andre impresjonistar, men heldt fast ved sin eigen, gjenkjennelege stil. Han vart kjend som målar av impresjonistiske landskap og med tida som sjangermålar med symbolistiske stildrag. Mellom impresjonist-landskapa er *Tverskoj-boulevarden* og *Til treeininga* (begge 1903).

Det mest kjende symbolistverket er ein syklus med gravørarbeid, *Verdas skaping*, med tema frå Fyrste mosebok (1908-12) og måleriet  *Den nye planeten* (1921) som framstiller oktoberrevolusjonen som ein katastrofe av kosmiske dimensjonar. Seinare leika han med idear kring det lyriske landskapet iblanda imitasjonar av palekh-miniatyrar og ikonkunst.

År 1900 opna Juon den fyrste private måle- og teikneskulen i Moskva. Seinare underviste han ved St. Petersburgs kunstakademi og ved Surikov kunstinstitutt i Moskva. Atelieret hans i Moskva var mykje nytta av andre målarar. Han laga dekorasjonar til skodespel ved Moskva kunstteater og Malij-teateret. Også til opera-oppsetjingar laga han kulissar.

I sovjettida var Juon åra 1948-50 direktør for Kunstakademiets forskingsinstitutt, og frå 1956 til han døydde fyrstesekretær for *Unionen av sovjet-kunstnarar*.

Mot slutten av livet vart han ein strengt sosialist-realistisk kunstnar, laga måleri som *Parade på Den raude plassen den 7. november 1941* (1949). Han vann Stalinprisen i 1943, og vart tildelt Leninordenen og andre utmerkingar. Han døydde i Moskva i 1958.

Broren Paul Juon var ein kjend komponist.

## Galleri

Soft goods.jpg|Mjuke varer, 1905
Blue bush.jpg|Den blå busken, 1908
Yuon boulevard.jpg|Tverskoj bulevard, 1909
Spring sunny day.jpg|Vårleg soldag, 1910
Yuon Lavra1911.jpg|Utsyn over Troitse-Sergijeva Lavra frå Vokzalnajagata, 1911
Portrait of Claudia Yuon.jpg|Portrett av kunstnaren si kone Klavdiya Juon, 1911


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Konstantin Yuon|Konstantin Yuon]]» frå ,  den 9. desember 2009.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Vladimir Vysotskij

**Vladimir Semjonovitsj Vysotskij** () var ein russisk songar, diktar og skodespelar. Han hadde ei særskild stilling som undergrunnshelt i sovjetisk kulturliv, og kan liknast med Wolf Biermann i Aust-Tyskland, Georges Brassens i Frankrike og Jacques Brel i Belgia og Frankrike.

## Liv
Vladimir Vysotskij var fødd i Moskva. Faren, ein høgare offiser, og mora, ein russisk-tysk omsetjar, skilde lag kort tid etter fødselen hans, og Vladimir voks opp hjå faren med ei armensk stemor.

I 1955 byrja Vysotskij ingeniørstudie, men gav dei snart opp. I 1959 byrja han spela små rollar ved Aleksandr Pusjkin-teateret i Moskva. Regissøren Jurij Ljubimov, som skulle bli ein ven og læremeister, inviterte han i 1964 til Taganka-teateret. Her blei han kjend for hovudroller i *[[Hamlet]]* og Brecht-stykket *Leben des Galilei*. Han spelte også i filmar, som fjellklatrarfilmen *Vertikal*, og i nokre av desse var songar han hadde skrive med. 

Etterkvart var det musikken Vysotskij blei særleg kjend for. Vysotskij hadde ein eigen songstil, brukte ofte humoristisk gateslang og kunne synga om politiske og sosiale tilhøve. Han skreiv over 600 songar om ei rekkje ulike tema. Han kunne til dømes synga som om han var ein krigshelt, ein kriminell eller ein fjellklatrar. Vysotskij framførte dei med ein intense stemme og akkompagnerte dei, som regel i moll, på ein russisk gitar som ofte var stemd ein eller ein og ein halv tone lågare enn vanleg.

Det sovjetiske musikkmonopolet Melodija gav først ikkje ut Vysotskij sine innspelingar, men musikken hans blei likevel spreidd gjennom uoffisielle konsertar og heimelaga lydbandopptak.

Vysotskij var gift to gonger og hadde to barn med Ludmilla Abramova då han i 1967 møtte og blei forelska i Marina Vlady, ein fransk skodespelar av russisk opphav, då ho deltok i innspelingar ved Mosfilm i Moskva. Vysotskij forlet Abramova og blei gift med Vlady i 1969. Tilhøvet blei vanskeleggjort av at dei høyrde til kvart sitt land på ulike sider av «jernteppet», noko som er skildra i mange av Vysotskij sine tekstar.

1970-talet såg høgda av Vysotskij sin popularitet, då også Melodija gav ut nokre av songane hans, og han fekk opptre på tv. I dette tiåret utvikla han eit alkoholmisbruk, spegla i songtekstar om alkoholisme, galskap og besettingar. Ved slutten av livet tok Vysotskij også narkotika, og han døydde berre 42 år gammal av hjartesvikt. Over ein million menneske følgde han til grava. Etter døden blei han offiselt utnemnd til ein sovjetisk «Framifrå artist».

Vysotskij skreiv også dikt. Bortsett frå eitt blei alle desse gjevne ut etter at han døydde.

## Kjelder

* Vladimir Vysotsky ved New York Times
* Vladimir Vysotsky in different languages
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vladimir Vysotsky|Vladimir Vysotsky]]» frå ,  den 9. desember 2009.*  

## Bakgrunnsstoff
Aleksej von Jawlensky

**Aleksej von Jawlensky** () var ein russisk ekpresjonistisk målar som var aktiv i Tyskland. Han var sentral i kunstnargruppa Der Blaue Reiter frå 1911 til 1914. I 1924 var han med på å skipa kunstnergruppa Der Blaue Reiter med Vasilij Kandinskij, Paul Klee og Lyonel Feininger.

### Liv og gjerning
Jawlensky var av adelsætt, fødd i Torzjok i Tver-guvernementet i Russland. Familien flytta til Moskva då Aleksej var ti år. I hovudstaden gjorde han seinare teneste i tsarens garde som offiser, ettersom målet var eit liv i det militære. Han vart interessert i kunst og byrja tidleg på 1880-talet å studere ved kunstakademiet i St. Petersburg. Til lærar fekk han mellom andre Ilja Repin.

Jawlensky flytta i 1896 til München og gjekk i lære hos Anton Ažbe. I byen møtte han landsmannen Vasilij Kandinskij. Over fleire år prøvde Jawlensky ut ulike stiltypar. Fyrst kring 1908 kom han fram til det som vart hans stil, ein type ekspresjonisme inspirert av fargebruken i fransk ekspresjonisme. Denne stilen varte ved til fyrste verdskrigen, men han vart enklare i form og meir åndeleg ettersom han utvikla seg.

I 1909 var Jawlensky med på å stifte München nye kunstnarforeining, saman med mellom andre Vasilij Kandinskij, Adolf Erbslöh, Gabriele Münter og Marianne von Werefkin. Denne gruppa vart ein forløpar til *Blaue Reiter* som han var nært knytt til. I lag med Blaue Reiter stilte han ut måleri i 1912 i eit galleri i München.

Under fyrste verdskrigen, 1914, flytta Jawlensky til Sveits og budde i Saint-Prex ved Genfersjøen til 1918. For å pleie dei svake lungene sine reiste han då til Ascona. Under opphaldet i Sveits byrja han å arbeide i seriar, den fyrste serien kalla han *Variasjonar over eit landskapstema*.

I 1921 flytta Jawlensky til Wiesbaden i Tyskland, og der budde resten av livet. I Wiesbaden vart han kjend med kunstsamlaren og mesénen Heinrich Kirchhoff, som både kjøpte verk og elles ytte økonomisk stønad. Saman med Vasilij Kandinskij, Paul Klee og Lyonel Feininger stifta Jawlensky kunstnargruppa *Die Blauen Vier* i 1924. Dei stilte ut saman i Tyskland og i USA.

I 1936 vart Jawlensky  medlem av det tyske Rikskulturkammeret. Året etter vart 72 av verka hans i Tyskland erklært for *[[entartet]]* kunst. Han fekk forbod mot å måle, eit forbod utan større verknad. Han hadde fått polyartritt, og denne var så kraftig han seinare i livet var nærast lam.

## Galleri

Alexej Jawlensky - Schokko with Red Hat (1909).jpg|*Sjokko med raud hatt*, 1909
Alexej von Jawlensky - Oberstdorf.jpg|*Oberstsdorf*, 1912
Alexej Jawlensky - Länglicher Kopf in Braunrot.jpg|*Langstrakt hovud i brunraudt*, 1913
Alexei Jawlensky - With Red Swallow-Patterned Wallpaper, 1915 - Google Art Project.jpg|*Stilleben med flaske, brød og raud bakgrunn med svaler*, 1915
Red Path, St. Prex A13017.jpg|*Raud rås i St. Prex*, 1915


## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aleksej von Jawlensky|Aleksej von Jawlensky]]» frå ,  den 9. desember 2009.*
Hopra

**Hopra** er ei elv i Vik kommune i Sogn og Fjordane. Ho renn ut i Sognefjorden på vestsida av Vikøyri. Nedbørsfeltet til Hopra er på 31 km² og det strekkjer seg opp til 1150 moh. Nedste delen av elva renn parallelt med Vikja. Hove kraftverk har eit inntak i Hopra.

## Fotnotar
Mount Vernon

**Mount Vernon** var plantasjen til George Washington, den første presidenten i USA. Plantasjen ligg nær Alexandria i delstaten Virginia ved breidda av Potomacelva.

Bygningen vart oppført i 1757 og staden er oppkalla etter viseadmiral Edward Vernon.
Monticello

**Monticello** var eigedomen til Thomas Jefferson, den tredje presidenten i USA. Monticello ligg ved Charlottesville i Virginia. Bygningen er teikna av Jefferson, og er oppført i nyklassisistisk stil inspirert av arkitekten Andrea Palladio. 

Monticello vart reist i 1772 og har sidan 1987 vore oppført på verdsarvlista til UNESCO.
Monroedoktrinen

**Monroedoktrinen** var eit amerikansk politisk prinsipp, introdusert av president James Monroe 2. desember 1823 i si *State of the Union*-tale til den amerikanske kongressen. Doktrina var skriven av utanriksminister og seinare president John Quincy Adams og slo fast at USA ikkje ville tillate europeiske makter å kolonisere eller gripe inn i statar i Nord- eller Sør-Amerika. Det skulle ikkje lenger vere tillate for europeiske makter å kolonisere område på den vestlege halvkula og USA skulle ikkje kunne gjere tilsvarande overfor europeiske land.

Doktrinen vart lansert i ei tid då mange latinamerikanske land stod på randen til å bli sjølvstendige frå Spania, og USA ønskte å unngå at andre europeiske land skulle overta desse koloniane. Det var likevel Russland sine krav på det nordvestlege Nord-Amerika, som var hovudgrunnen, og doktrinen hindra russiske skip i å gå inn i vestkysten.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Monroedoktrinen|Monroedoktrinen]]» frå ,  den 10. desember 2009.*
Thomas E. Dewey

**Thomas Edmund Dewey** () var ein amerikansk politikar, og guvernør i delstaten New York frå 1943 til 1954. I 1944 og 1948 var han presidentkandidat for republikanarane, men tapte begge gongane.

Han vart rekna som storfavoritt ved presidentvalet i 1948, og meiningsmålingar og presse spådde siger. Avisa *Chicago Daily Tribune* trykte det som har blitt den legendariske avisframsida «Dewey defeats Truman» dagen etter valet, trass i at det var motkandidaten Harry S. Truman som faktisk hadde vunne valet.
Statfjord A

**Statfjord A** på Statfjordfeltet i Nordsjøen er ein Condeep oljeplattform. Dette er ein type oljeplattform med betongunderstell som står fast på havbotnen. Dekket til Statfjord A plattforma er bygd ved Stord Verft, - seinare Aker Stord. Plattforma vart sett i produksjon 24. november 1979.

## Bakgrunnsstoff
* Video om bygginga av Statfjord A på nettstaden til NRK