open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jamalo-Nenetsk

**Jamalo-Nenetsk** er eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland. Det er ein del av Tjumen oblast men er samstundes eit eige føderasjonssubjekt i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Salekhard, arealet er 683 976&nbsp;km² og innbyggjartalet er 547 010 (2021). Den største byen er Nojabrsk.

Jamalo-Nenetsk ligg heilt nordvest på den sibirske sletta. I nord ligg Nordishavet. Her munnar elva Ob ut i ei nesten 1000 kilometer lang vik eller fjord, *Ob-golfen*. Området er for det meste lågland, men i vest omfattar det dei nordlegaste utløparane av Uralfjella – det høgste punktet er fjellet *Pajer* (1499 moh.) Havet er frose store delar av året, og landskapet er for det meste tundra. Berre i sør finst det litt skog. Middeltemperaturen i januar er –25 grader celsius, i januar +7 grader celsius.

I 1962 vart det funne store petroleumsforekomster i Jamalo-Nenetsk. Over 90 % av all naturgass i Russland blir utvunnen her, og også mykje olje. Området er òg eit av dei områda i Russland der det blir drive mest reindrift, hovudsakleg av urfolka. Dessutan førekjem det ein del oppdrett av pelsdyr.

Grunna oljenæringa har Jamalo-Nenetsk hatt stor innvandring frå resten av Russland og utlandet òg. Dermed utgjer urfolket no berre ein liten del av folket. Dei største etniske gruppene er:
* Russarar - 59,7 %
* Ukrainarar - 9,4 %
* Nenetsar - eit samojedisk folkeslag - 5,7 %
* Tatarar - 5,5 %
* Khantiar - 1,8 %
* Aserbajdsjanarar - 1,8 %
* Basjkirar - 1,6 %
* Kviterussarar - 1,2 %
* Komiar - 1,0%

## Historie
Området har vore busett av nenetsar iallfall sidan det første tusenåret e.Kr. På 1000-talet kom kjøpmenn frå Novgorod til dette området. Sidan rundt 1500 hevda herskarane i Moskva overherredøme, men først i 1595 vart det første russiske støttepunktet oppretta - festninga *Obdorsk* (dagens Salekhard). Utover 1700-talet utvikla dette seg til ein handelsplass der russiske handelsfolk bytte til seg pelsverk, fisk, elfenbein av mammut og kvalrosstenner.

Etter den russiske revolusjonen vart sovjetisk styre oppretta i april 1918. Det jamalo-nenetsiske nasjonale distrikt vart oppretta i 1930. I Stalin-tida fanst det fangeleirar som var del av gulag-systemet her, og slavearbeidskraft frå desse leirane bygde mellom anna ei jernbanelinje austover frå Salekhard.

Etter oppløysinga av Sovjetunionen vart området eit av føderasjonssubjekta i den uavhengige russiske føderasjonen.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Kurt Nilsen

**Kurt Erik Nilsen** () er ein norsk songar, låtskrivar og internasjonal popstjerne frå Arna i Bergen.

Han vann den norske versjonen av Idol i 2003. Singelen «She's So High» gjekk rett opp på førsteplass på VG-lista og var den mestselgjande singelen i Noreg gjennom tidene. Songen vart òg kåra til årets låt under Spellemannprisen 2003. Debutalbumet *[[I (album)|I]]* hadde mykje sjølvskrive materiale og vart ein ny suksess. Året etter vann han ein ny Spellemannpris for årets hit med songen *My Street*.

Kurt Nilsen vann World Idol-tittelen 1. januar 2004. Der slo han konkurrentar frå 10 andre nasjonar og fekk høgste poengsum hjå 10 av 11 nasjonar.

Kurt Nilsen er i tillegg vokalist og rytmegitarist i bandet Fenrik Lane.

## Utgjevingar

### Solo

#### Studioalbum

* 2003: *I* (norsk utgåve)
* 2004: *I* (internasjonal utgåve)
* 2004: *[[A Part of Me]]*
* 2007: *Push Push*
* 2008: *Rise To The Occasion*
* 2010: *Have Yourself a Merry Little Christmas* (saman med Kringkastingsorkestret)
*2012: *Inni En God Periode*
*2013: *Live (Festkonserten i Bergen, 16. mai 2013)*
*2017: *Amazing*

#### Singlar

* 2003: «She's So High»
* 2004: «Here She Comes»
* 2004: «Before You Leave»
* 2004: «My Street»
* 2004: «Singing The Song»
* 2005: «When The Stars Go Blue» (saman med Venke Knutson)
* 2005: «Never Easy»
* 2007: «Push Push»
* 2008: «Rise To The Occasion»
* 2017: «Amazing» (saman med Broiler)

### Gruppe

#### [[Fenrik Lane]]

##### Studioalbum

*1998: *[[Shoe]]* (med bandet Breed - seinare Fenrik Lane)
* 2002: *[[Come Down Here]]*

#### [[Lind, Nilsen, Fuentes, Holm]]

##### Livealbum

* 2006: *[[Hallelujah Live]]*
* 2009: *[[Hallelujah Live - Volume 2]]*

##### DVD

* 2006: *Hallelujah Live*

## Songkonkurransar
* 2003: *[[Fjernsynsprogrammet Idol|Idol 2003]]* (vinnar)
* 2004: *[[World Idol]]* (vinnar)

## Deltaking
* 2003: *[[VG-lista|VG-lista Topp 20]]* (deltakar)
* 2008: *[[VG-lista|VG-lista Topp 20]]* (deltakar)
* 2009: *[[VG-lista|VG-lista Topp 20]]* (deltakar)

## Bakgrunnsstoff
* Kurt Nilsen Fansite
Kabuso

**Kabuso** er namnet på kunsthuset i Øystese i Kvam herad. Dette er tusenårsstaden i Hordaland. Kunsthuset vart opna offisielt 21. januar 2006 av forsvarsminister Anne-Grete Strøm-Erichsen. 

Kabuso er nemnd etter ein fjellformasjon ved fjellet Torefjell i Kvam. Opphavleg er Kabuso nemning for eit hovudplagg for kvinner. Namnet kjem får kapusin som tyder hette og er frå latin *cappuccino* eller *cappa*. Det var òg ein munkeorden kalla kapusinar eller hettemunkar.

## Kjelder
* Hordaland Folkeblad 2. desember 2005
* Nynorskordboka
Teine

**Teine** er ein fiskereiskap med ein smal traktforma inngang (kalla *kalv*) og bytet kjem inn i eit rom det er vanskeleg å kome ut or. Teiner er som oftast laga av flettverk eller netting. Teiner vert nytta for å fange mellom anna ål, hummar, krabbe og stinter.

## Bakgrunnsstoff
Riksretten

**Riksretten** i Noreg er ein særdomstol som skal døme i saker mot statsrådar, høgsterettsdomarar og stortingsrepresentantar for straffbare handlingar desse har gjort i kraft av embetet sitt. Riksretten er heimla i Den norske grunnlova.

Odelstinget har påtalemakta i riksrettssaker. Medlemmer av Lagtinget og Høgsterett dømer i riksrettssaker. Heimelen til riksretten er §&nbsp;86 og §&nbsp;87 i Grunnlova.

Riksretten spelte ei viktig rolle i konstitusjonskampane i siste halvdel av 1800-talet, sjå til dømes Statsrådsaka. Striden om vetoretten til Kongen i grunnlovssaker fekk ein førebels slutt i og med riksrettsdommen mot regjeringa Selmer i 1884, noko som òg gav ei utvikling mot parlamentarisme.

I våre dagar er ikkje Riksretten særleg mykje nytta som politisk maktmiddel, og den siste gongen Riksrett vart nytta i Noreg var i 1927. Frå tid til anna har det rett nok blitt *foreslått* å reise riksrettstiltale mot enkelte statsrådar og stortingsfolk, også i nyare tid. I dei seinare åra er det vurdert om Riksretten bør avskaffast og heller overføre sakene til dei ordinære domstolane.

## Bakgrunnsstoff
* Stortinget: Dokument nr. 19 (2003-2004) pdf-fil) Rapport til Stortingets presidentskap frå utvalet til å greie ut alternativ til riksrettsordninga
* Stortinget: Dokument nr. 12:1 (2003-2004) (pdf-fil) Grunnlovsforslag frå Jørgen Kosmo (A), Inge Lønning (H), Lodve Solholm (FrP), Ågot Valle (SV), Odd Holten (KrF), Berit Brørby (A) og Carl I. Hagen (FrP) om endringar i Grunnlova §§ 20, 30, 86 og 87 og nye §§ 15 og 82 (Riksretten)
** Saksopplysningar ved Stortinget
Rotte

**Rotter** (*Rattus*) er ei gruppe gnagarar som ofte har spiss snute, utståande øyro og hårlaus hale. Rotter er i slekt med mus, men er vanlegvis større. Rotteslekta omfattar 65 artar, med to av dei utbreidde i Noreg, brunrotte og svartrotte. Dei fleste artane held til i den sørlege delen av Asia.

«Rotte» vert brukt som samnemning for ei lang rekkje artar av gnagarar i mange familiar, først og fremst den største av alle pattedyrfamiliar, musefamilien, til dømes brunrotte (*Rattus norvegicus*) og svartrotte (*Rattus rattus*), men òg til dømes dyr i hamsterfamilien med bisamrotte, fjellrotte og jordrotte.

Rotter, særleg brunrotter, er blant dei verste skadedyra for menneske. Dei et eller øydelegg matvarer, dyrefôr, treverk, møblar, klede, emballasje, leidningar og vassrøyr, og dei overfører til dels svært alvorlege sjukdomar til både dyr og menneske. For mange symboliserer rotta vondskap, sjukdom og forrotning.

Rotter har skarpe tenner, som dei sliper kontinuerleg når dei gneg. I tillegg har dei særs sterk og rask kjevemuskulatur. Rotter kan bita omtrent seks gonger per sekund.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Surikat

**Surikat** (*Suricata suricatta*) er eit sosialt og lite rovdyr i mungofamilien (*Herpestidæ*). Ein finn dei i det sørlege Afrika, fyrst og fremst i Botswana, Namibia, Sør-Afrika og det sørvestlege Angola. Dei er kjente for sine vaktpostar, dyr som inntar ein høgareliggande plass for å holde utkikk (vakt) på vegne av flokken. Av di at dei kan fange slangar og mus er dei til dels nytta som husdyr.
Marekatt

**Marekattar** er ei slekt av dyreapefamilien. Det finst omtrent 20 artar, og dei lever i store flokkar i Afrika. 

Dei har ein smal kropp og fine lemmar. Dei små hendene deira har ein lang tommel. Marekattar er typiske tredyr og lever ofte i store grupper. Dei står under leiing av ein gammal hann, som med omsorg vakar over tryggleiken til flokken. Merkar han at det er fare, utstøyter han ein varsellåt, som gjer at alle flyttar til nærmaste treholt eller skog. Mot rovfuglane forsvarar dei seg med suksess og andre rovdyr har problem med å få tak i dei. Utanom frukt, korn og andre vekstar et marekattar au fugleegg og fugleungar. Forplantinga er ikkje bundi til noko viss årstid. 

## Bakgrunnsstoff
Alejandro Toledo

**Alejandro Celestino Toledo Manrique** () er ein peruansk politikar som var president i Peru frå 2001 til 2006.
Vigra

:*Sjå også [[Vigra kommune]] og [[Vigra sokn]]*
**Vigra** er den største og nordlegaste av øyane i Giske kommune i Møre og Romsdal fylke. Ho har vore eigen kommune. Øya er rik på historie, med tradisjonar som seier at både Ragnvald Mørejarl og sonen Gange-Rolv var frå Vigra. 

Innbyggjartalet på øya er 2208 (2024). Største tettstaden er Roald, som ligg på austsida av øya.

## Geografi
Vigra har eit flatemål på 20 kvadratkilometer, og er relativt flat og berglendt. Store delar av øya er myr, medan det finst høgdedrag i nord. Øya har strandline mot Vigrafjorden i aust og Gjøsund i sør.

Ålesund lufthamn ligg om lag midt på øya. Her finn vi viktigaste arbeidsplassen. I tillegg til flyplassen er næringane på øya jordbruk, fiske og fiskeforedling. Vigra er knytt til fastlandet ved bru til Valderøy, og vidare med undersjøisk tunnel (bomveg) til Ålesund om Ellingsøy. 

Det høgaste naturlege punktet er Molnesfjellet med 122 meter over havet. I tillegg driftar Norkring ein kringkastar på Synnes med ei 220 meter høg mast. Masta, som delvis ligg i innflyginga til Ålesund lufthamn har det vore mykje strid om, og ho har blitt bygd ned (frå 242 meter) for å vera mindre i vegen for flytrafikken. Sendaren vart slått av den 30. juni 2011 og riven 8. september 2011.

## Historie
Det er gjort rike funn av gravhaugar og busetnader frå jernalderen, og lokale stadnamn på øya stammar frå denne perioden. 

Vigra var del av Haram herad fram til 1. januar 1890. Da ho blei utskild som eigen kommune, Roald herad. 1. januar 1919 blei namnet endra til Vigra herad. I 1964 vart herada Vigra og Giske slått saman til Giske kommune. 

Boka *[[Vigra-slekter gjennom 500 år]]* inneheld gards- og slektshistorie frå 1500-talet og fram til 1987. 

**Folketalsutvikling:**

## Kjelder
Amiga 500

**Amiga 500** var ein lågkostnads Amiga-modell frå føretaket Commodore International. Han vart lansert i 1987. Amiga 500 vart ei populær heime-/personleg datamaskin.
Fasong

**Fasong** tydar *form*, *skap*, *snitt* eller *måte*. Utrykket kjem frå latin *factio* som tydar *handling* av *facere*, * å gjere*.

Her er nokre vanlege uttrykk:
* Denne dressen har rett fasong for deg! 
* For ein rar hårfasong! 
* Fjellet har ein karakteristisk fasong.
Bær

**Bær** er i daglegtale små frukter som veks på tre, buskar eller småplantar. I botanikken er bær ei frukt med frø som ein kjerne inni og fruktkjøt rundt. 

Bær er ein spreiingsmetode for planter. Dei vert nytta som mat for dyr medan plantene nyttar bæra for å spreie seg. Når ein fugl et eit bær, vil han ikkje klare å fordøye frøa, og dei vil bli sleppte ut heile saman med avføringa. Sidan fuglar flyg over lange avstandar, er dette ein effektiv metode for å spreie seg over eit vidt område.

Fruktene me reknar som bær i matlaging er anten søte eller syrlege på smak. Dei kan etast ubehandla eller brukast til å laga saft, syltetøy eller dessertar.

## Døme
«Bær» i daglegtale, men ikkje i botanikken:
* Jordbær, kirsebær
«Bær» i botanikken, men ikkje i daglegtalen:
* Aubergine, avokado, banan, chilipepar, tomat
Nahuatl

**Nahuatl**, *aztekisk*, er eit uto-aztekisk språk som vert snakka av om lag 1,5 millionar menneske i dei sentrale delar av Mexico. Det er det mest utbreidde språket i Mexico etter spansk, og er rekna som «nasjonalspråk» med same «verdi» som spansk og dei andre urfolksspråka i landet i den meksikanske loven om språklege rettar.

Ein variant av språket blei tala av dei gamle aztekarane. I norsk har mellom anna lånorda «kakao» og «sjokolade» (*cacahuatl, chocolatl*), «avokado» (*ahuacatl*) og «tomat» (*tomatl*) blitt tatt opp frå nahuatl. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Candidatus philologiæ

**Candidatus philologiæ** (hankjønn) eller **candidata philologiæ** (hokjønn), ofte forkorta til *cand.philol.* i Noreg og *cand. phil.* i Danmark, er ein norsk og dansk høgre universitetsgrad som i Noreg normalt inneber minimum tre eller fire semesters spesialisert studium («hovudfag») innanfor filologiske fag etter fullført *[[cand. mag.]]*-grad og innlevering av ei avhandling, den såkalla hovudoppgåva eller hovudfagsoppgåva. I internasjonal samanheng blir graden gjerne rekna som ekvivalent med *[[M.Phil.]]* eller *[[Master of Arts|M.A.]]*, men i praksis varierer dei akademiske gradane mykje i innhald og omfang.
Tor Nørretranders

**Tor Nørretranders** () i København) er ein dansk populærvitenskapeleg forfattar.

## Bibliografi
* *At tro på at tro* (2003), Anis
* *Det generøse menneske. En naturhistorie om at umage giver mage.* (2002) Peoples Press
:: på norsk:
:: (2004) * Det generøse menneske. En naturhistorie om at umake gir make* omsett av Knut Johansen ( Aschehoug)
* *Stedet som ikke er* (1997), Aschehoug
* *Person på en planet* (1995), Aschehoug 
* *Verden vokser* (1994), Aschehoug
* *Mærk verden* (1991), Gyldendal
:: på norsk:
:: (1991) * Merk verden* omsett av Knut Johansen (J.W. Cappelens Forlag)
* *Det udelelige* (1985), Gyldendal

## Bakgrunnsstoff
* Forfattaren sin blog
Sverre Magnus av Noreg

**Sverre Magnus** () er prins av Noreg og det yngste barnet til kronprins Haakon Magnus av Noreg og kronprinsesse Mette-Marit av Noreg. Han er det andre barnet til kronprinsparet og det tredje til kronprinsessa.

Sverre Magnus er nummer tre i rekkja over arvingar til den norske trona, etter faren sin og systera prinsesse Ingrid Alexandra av Noreg. Han er nummer 75 i rekkja over arvingar til den britiske trona, etter far sin, men før systera prinsesse Ingrid Alexandra av Noreg.

Prins Sverre Magnus har ikkje tittelen Den Høgvørde Prinsen. Fødselsdagen til prinsen blir ikkje offisiell flaggdag, og det skal heller ikkje salutterast frå anlegga til Forsvaret ved framtidige fødselsdagar.

## Livet
Sverre Magnus blei fødd på Rikshospitalet i Oslo klokka 10.45 laurdag 3. desember 2005. Han var 52 centimeter lang og vog 3944 gram. Namnet blei offentleggjort av kongen og kronprinsen i ekstraordinært statsråd på Slottet måndag 5. desember 2005 klokka 09.00. Statsminister Jens Stoltenberg meldte namnet til pressa som var samla utanfor Slottet rett etter avslutta statsråd.

Han blei døypt 4. mars 2006 i Slottskapellet. Han blei boren til dåpen av farmora si, dronning Sonja. Dei andre fadderane var Espen Høiby, dronning Máxima av Nederland, kronprins Pavlos av Hellas, prinsesse Rosario av Bulgaria, Bjørn Steinsland og Marianne Gjellestad.

## Titlar, tiltaleformer, dekorasjonar og våpenskjold
### Titlar og tiltaleformer

* **3. desember 2005–i dag:** Prins Sverre Magnus av Noreg

### Dekorasjonar
* Kong Harald Vs jubileumsmedalje 1991–2016

* Storkors av St. Olavs Orden

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Offisielle pressebilde
Fysisk lag

**Det fysiske laget** er den fysiske koplinga mellom einingane i datanettverket. Laget har som oppgåve å senda og motta databit over det fysiske sambandet. 

Det fysiske laget set dei mekaniske og elektriske grensene for å oppretta og vedlikehalda det fysiske sambandet. Standardane på dette laget definerer for det meste kabling, pluggar og kontaktar.
Presentasjonslaget

**Presentasjonslaget** er det sjette av dei sju laga i OSI-modellen. Det utfører tenester for applikasjonslaget og nyttar tenestene til sesjonslaget.

Dersom to maskiner som kommuniserer har forskjellig dataformat, kan presentasjonslaget konvertera formata deira til eit felles format. 
Det er på dette laget at komprimering og de-komprimering skjer, i tillegg til kryptering og de-kryptering.
Sesjonslaget

**Sesjonslaget** er det femte av dei sju laga i OSI-modellen. Det utfører tenester for presentasjonslaget og nyttar tenestene på transportlaget.
Laget held styr på kven sin tur det er til å senda, og om sambandet er ope eller ikkje. Når kommunikasjonen er i gang, er det sesjonslaget som administrerer dialogen.

Sesjonslaget er vanlegvis heilt ubrukt, men det er nyttig ved somme tilfelle. Eit enkelt døme er videokonferansar, der det er viktig at straumane med lyd og bilde passar saman.
Fosnøyna

**Fosnøyna** er ei øy i Austrheim kommune i Vestland. Ho har eit areal på 26,3 km² og utgjer nesten halvparten av arealet i kommunen. Øya ligg aust for Fedjefjorden og vest for Lindåshalvøya. I nord ligg innløpet til Fensfjorden. Øya har brusamband både til Lindås i aust og til Radøy i sør. 

Den største tettstaden på øya er Årås.

**Folketalsutvikling:**

## Kjelder
Riksveg

**Riksveg** er ein type veg som typisk blir driven av statlege styresmakter og som bind landsdelar eller land saman. Denne typen veg finst i fleire land under ulike namn, reglar og vegmerking.

## Noreg
I Noreg er riksvegar drivne av Statens vegvesen og staten ber utgiftene for planlegging, bygging, utbetring, vedlikehald og drift. Riksvegar er merkte med nummerskilt i kvite siffer på grøn bakgrunn og har, med nokre unntak, nummer som er lågare enn 20. 

Norske riksvegar har sidan 2010 vore delte inn i to kategoriar, europavegar og vanleg riksvegar. Tidlegare blei desse kalla *[[stamveg]]ar*, og ein hadde med ein tredje kategori, andre riksvegar. Desse var merkte med nummerskilt i svarte siffer på kvit bakgrunn, og blei frå 2010 av fylkesvegar.

Bortsett frå vegar med særskilt status eller vern er alle vanlege riksvegar asfalterte. «Grusvegpakken» var prosjektet som sørgde for at alle dei gjenverande riksvegane som ikkje hadde verdi i følgje *[[Nasjonal verneplan for veger og bruer]]* fekk asfaltdekke. Riksveg 716 mellom Bergli og Valen på Frøya i Sør-Trøndelag var den siste riksvegstrekninga med grusdekke. Dei to kilometerane som stod igjen blei asfaltert den 17. desember 2003, mellom anna ved hjelp av dåverande samferdselsminister Torild Skogsholm.

Riksvegar som blir haldne som grusvegar i tråd med verneplanen er riksveg 252 (Tyin–Eidsbugarden), riksveg 258 (Grotli-Ospeli bru) og riksveg 886 (Bjørnstad–Jacobselv).

## Kjelder
*

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Riksvei|Riksvei]]» frå ,  den 2. juni 2011.*
Jón Sigurðsson

**Jón Sigurðsson** () var leiar av den islandske sjølvstenderørsla på 1800-talet.

## Bakgrunn
Jón Sigurðsson var fødd i Hrafnseyri, nær Arnarfjörður, vest på Island, som son til presten Sigurður Jónsson. Han fór til København i Danmark i 1833 for å studera historie ved universitetet der, og etter kvart få arbeid ved Den arnamagnæanske samlinga, som på den tida hyste manuskripta til dei islandske ættesogene. Han vart ekspert på islandske ættesoger og på islandsk historie. Han tok aldri nokon universitetseksamen, ettersom islandsk politikk kom til å ta meir og meir av tida hans. 

Jón Sigurðsson gifta seg med søskenbarnet sitt, Ingibjörg Einarsdóttir, og dei busette seg i København, der heimen deira vart eit senter for alle islendingar i byen. Dei hadde ingen born, men kalla «alle islendingar [for] borna deira». Han drog til Island kvart år, 29 gonger i alt, for å leia møta i Alltinget, som på den tida var eit rådgjevande organ for den danske regjeringa og kongen. Dei danske styresmaktene tok etter kvart omsyn til den veltalande måten som Jón Sigurðsson fremja islandske interesser på, og i 1874 fekk Island eit avgrensa sjølvstyre i innanrikssaker.

Jón Sigurðsson vert ofte omtala som president sidan han var preces i det islandske litterære selskapet (Hið íslenzka bókmenntafélag) i ei årrekkje. 

## Ettermæle

Fødselsdagen til Jón, 17. juni, er i dag nasjonaldagen til Island. Han har vorte heidra med bilete på dei islandske setlane, mellom anna på 10- og 500&nbsp;krónur-setelen, og på frimerke som eithundreårsdagane for når han vart fødd og døydde, 150-årsdagen for når han vart fødd og like eins då den islandske republikken vart danna i 1944 (på den 133. fødselsdagen hans). 

## Kjelder
* К. Maurer. *Zur politischen Geschichte Islands*. Leipzig, 1880).

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jón Sigurðsson|Jón Sigurðsson]]» frå ,  den 6. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Jón Sigurðsson of Iceland (arkivert nettstad på engelsk)
Fætta

**Fætta** (uttale ['fæt:a] (N/A), ['fæt:n] (D)) er ein gard på øya Golma på Tustna. Garden ligg lengst søraust på øya og grensar til Hannasvika og Tømmervågen på øya Tustna. 

Tustna Kveitefarm ASA ligg på Fætten industriområde.
Helse Førde

**Helse Førde** er eit føretak som administrerer somatiske sjukehus og psykiatriske institusjonar i Sogn og Fjordane. Føretaket vart oppretta i 2001 og overtok i 2002 ansvaret for sjukehusdrifta frå Sogn og Fjordane fylkeskommune.

Helse Førde HF (helseføretak) har ansvaret for dei offentlege spesialisthelsetenestene i Sogn og Fjordane. Det omfattar tre klinikkar og ein divisjon, fordelt på fire sjukehus og andre somatiske og psykiatriske institusjonar i Nordfjord, Sunnfjord og Sogn. Føretaket har i tillegg ansvaret for ambulansetenesta i fylket.

Helse Førde hadde i 2011 om lag 2&nbsp;200 tilsette og eit samla budsjett på 2 milliardar kroner. Administrasjonen held til ved i Førde sentrum Førdeården. Helse Førde er den største arbeidsplassen i Sogn og Fjordane. Føretaket er eigd av det statlege Helse Vest.

Clara Øberg er styreleiar.

## Historie

Første styreleiar var Per Ytrehus, og første direktør var Leif Kapstad.

## Bakgrunnsstoff
* Helse Førde
Førde sentralsjukehus

**Førde sentralsjukehus** er eit somatisk og psykiatrisk sjukehus i Vestland. Det er lokalsjukehus for fylkesregionane Sunnfjord og Ytre Sogn der det bur kring 60&nbsp;000 menneske. Sjukehuset vert drive av Helse Førde og er største arbeidsplassen i Sogn og Fjordane.

Sjukehuset er freda av Riksantikvaren.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Ytre Sogn

**Ytre Sogn** er ei fellesnemning for kommunane og landområdet ytst i Sognefjorden. Ytre Sogn omfattar kommunane Høyanger, Gulen, Hyllestad og Solund. 

Ytre Sogn var tidlegare futedøme i Nordre Bergenhus Amt, og fram til 2013 var Ytre Sogn prosti eit prosti i Den norske kyrkja.

Området var tidlegare del av Sogn og Fjordane fylke og sidan 2020 del av Vestland fylke. Den andre delen av Sogn heiter Indre Sogn.

## Referansar
Nordre Bergenhus amt

**Nordre Bergenhus Amt** er eit gamalt namn på Sogn og Fjordane fylke. Nemninga fylke om eit administrativt område slik me kjenner det i dag, er av ny dato. Før 1919 heitte fylka amt. 

## Bergenhus amt delt i to
Bergenhus amt vart i 1763 delt opp i Nordre Bergenhus amt og Søndre Bergenhus amt (seinare Hordaland fylke). Nordre Bergenhus Amt inneheldt dei fire futedøma Nordfjord, Sunnfjord, Ytre Sogn og Indre Sogn. Frå 1. januar 1919 er området eit fylke, Sogn og Fjordane fylke.

## Kaupanger-Bergen-Lærdalsøyri-Leikanger
Den første amtmannen, Joachim de Knagenhjelm hadde sete på Kaupanger. I tida 1771-1852 budde ingen av fylkesmennene i Sogn og Fjordane; Dei heldt til i Bergen den tida dei var fylkesmenn. Frå 1840 hadde amtmannen sete i Lærdal. I 1862 flytte amtmann Johan Collett Falsen frå Lærdal til Leikanger etter å ha kjøpt garden Nybø. Falsen selde straks etter til Staten ved Opplysningsvæsenets Fond som kjøpte garden til embetsgard. Det skjedde ved kongeleg resolusjon 11. april 1863.

## Amtmenn
* 1763&ndash;1771 Joachim de Knagenhielm, Kaupanger
* 1771&ndash;1779 Magnus Theiste
* 1780&ndash;1781 Ditlev von Pentz
* 1781&ndash;1788 Jones Ramus Petersen
* 1788&ndash;1789 Nils Dorph Gunnerus
* 1789&ndash;1794 Peter H. Harboe
* 1794&ndash;1801 Andreas Hjort
* 1802&ndash;1811 Nils Andreas Vibe
* 1811&ndash;1814 Herman Gerhardt Treschow
* 1814&ndash;1822 Christian Magnus Falsen
* 1822&ndash;1831 Edvard Hagerup
* 1831&ndash;1832 Fredrik Riis
* 1833&ndash;1844 Christian Ulrich Kastrup
* 1844&ndash;1852 Hans Tostrup
* 1852&ndash;1860 Emil Aubert
* 1861&ndash;1869 John Collett Falsen
* 1870&ndash;1875 Nicolai Ditlev Ammon Ræder
* 1875&ndash;1889 Carl Lauritz Mechelborg Oppen
* 1889&ndash;1902 Olaj Johan Olsen
* 1902&ndash;1910 John Utheim
* 1910&ndash;1918 Ingolf E. Christensen

## Sjå òg
* Bergenhus - om ulike ting med namnet Bergenhus
* Sogn og Fjordane

## Referansar


## Kjelder
* Sogn og Fjordane Fylkeskommune: Fylkesmannen i Sogn og Fjordane - historikk .
* Sogn og Fjordane Fylkeskommune: Sogn og Fjordane fylke – det første ”Statens Hus” 
* Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane - Kulturhistorisk leksikon: Fylkesmannsgarden på Nybø.

## Bakgrunnsstoff
*
*
Futedømme

Eit **futedømme** (eller *-døme*, bokmål *fogderi*) er ei historisk nemning for eit distrikt som blei styrt av ein fut (fogd).  

I Noreg var amta frå 1660 delt inn i fleire futedømme. I 1660 var det 55 futedømme, men i 1700 var talet redusert til 38. Då futedømma vart oppheva 21. juli 1894 var det 56 av dei. Futedømma var delte inn i herad.

Sjølv om futedømma forlengst er borte, lever denne inndelinga vidare som ei meir eller mindre veldefinert inndeling av Noreg i form av *distrikt*. Grensene for dei gamle futedømma er i nokre tilfelle samanfallande med dagens grenser for prosti eller tingrettdistrikt. 

Dei truleg mest kjende futedømma i Noreg er dei tre futedømma som utgjer Møre og Romsdal fylke &mdash; Sunnmøre, Romsdal og Nordmøre. Striden mellom desse i ymse lokalpolitiske saker er kjende som fogderistriden.

## Futedømme i Noreg
Denne lista gir inndelinga slik den var på slutten av 1800-talet.

### [[Akershus amt]]
* Aker og Follos fogderi
* Nedre Romerikes fogderi
* Øvre Romerikes fogderi

### [[Bratsbergs amt]]
* Bamble fogderi
* Nedre Telemarkens fogderi
* Øvre Telemarkens fogderi

### [[Buskeruds amt]]
* Buskeruds fogderi
* Hallingdalens fogderi
* Numedal og Sandsværs fogderi
* Ringerikes fogderi

### [[Finmarkens amt]]
* Altens fogderi
* Hammerfests fogderi
* Tanens fogderi
* Varangers fogderi
* Vardø fogderi

### [[Hedemarkens amt]]
* Hedemarkens fogderi
* Nordre Østerdalens fogderi
* Solørs fogderi
* Søndre Østerdalens fogderi
* Vinger og Odalens fogderi

### [[Jarlsberg og Larviks amt]]
* Jarlsbergs fogderi
* Larviks fogderi

### [[Kristians amt]]
* Hadeland og Lands fogderi
* Nordre Gudbrandsdalens fogderi
* Søndre Gudbrandsdalens fogderi
* Totens fogderi
* Valdres fogderi

### [[Lister og Mandals amt]]
* Lister fogderi
* Mandals fogderi

### [[Nedenes amt]]
* Nedenæs fogderi
* Raabygdelagets fogderi

### [[Nordlands amt]]
* Nordre Helgelands fogderi
* Salten fogderi
* Søndre Helgelands fogderi
* Vesteraalens og Lofotens fogderi

### [[Nordre Bergenhus amt]]
* Nordfjords fogderi
* Søndfjord fogderi
* Sogns fogderi

### [[Nordre Trondhjems amt]]
* Inderøens fogderi
* Namdalens fogderi
* Stjør- og Værdalens fogderi

### [[Romsdals amt]]
* Nordmørs fogderi
* Romsdals fogderi
* Søndmørs fogderi

### [[Smaalenenes amt]]
* Idde og Markers fogderi
* Moss fogderi
* Rakkestads fogderi

### [[Stavanger amt]]
* Jæderen og Dalernes fogderi
* Ryfylke fogderi

### [[Søndre Bergenhus amt]]
* Hardanger og Voss fogderi
* Nordhordlands fogderi
* Søndhordlands fogderi

### [[Søndre Trondhjems amt]]
* Fosens fogderi
* Guldalens fogderi
* Orkedalens fogderi
* Strinden og Selbu fogderi

### [[Tromsø amt]]
* Senjen og Tromsø fogderi

## Sjå òg
* Distrikt i Noreg

## Bakgrunnsstoff
* Forvaltingsinndeling i 1917
Brearm

**Brearm** eller **brederarm** er ein del av ein isbre. Ofte følgjer armen eit dalføre og ender ved kysten inst i ein fjord. Isen i brearmar har ulik fart avhengig av terrenget rundt brearmen. Ein reknar med at normal fart på isen i norske brearmar er mellom 30 og 50 meter i året.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Brearm|Brearm]]» frå ,  den 4. juli 2015.*
Indre Sogn

**Indre Sogn** er ikkje ei fast geografisk avgrensing, men vert ofte brukt som ei fellesnemning for kommunane og landområdet inst i Sognefjorden. Når ein deler Sogn i to geografiske område, Indre Sogn og Ytre Sogn, omfattar Indre Sogn kommunane Aurland, Luster, Lærdal, Sogndal, Vik og Årdal. Området midt i Sogn, altså dei kommunane som ligg lengst vest i Indre Sogn, vert av og til omtala som Midtre Sogn. 

Indre Sogn har eit samla areal på 8 584&nbsp;km² og 28 756 innbyggjarar per 27. februar 2020.

## Kommunar i Indre Sogn
Indre Sogn består av seks kommunar:

## Tidleg historie
Manntalet frå 1701 frå Ytre og Indre Sogn futedøme viser at prestegjelda som vart plassert i Indre Sogn var Lærdal, Sogndal, Luster og Hafslo, medan prestegjelda Vik, Leikanger, Aurland, Voss, Askvoll og Eivindvik var i Ytre Sogn

Ein matrikkel frå 1723 inkluderer desse  skipreida i Indre Sogn: Lærdal, Borgund, Årdal, Luster, Marifjøra, Solvorn, Sogndal og Norum. Skipreida i Ytre Sogn var i 1723 Aurland, Nærøy, Systrond, Tjugum, Kvamsøy, Vik, Klævol, Lavik og Utvær.

## Amtstida
Då Nordre Bergenhus Amt, det som i dag er Sogn og Fjordane fylke, vart oppretta i 1763 vart amtet delt i fire futedøme: Ytre Sogn og Indre Sogn, Nordfjord og Sunnfjord.

I 1917 gav Det Statistiske Centralbyraa ut "Norges Civile, Geistelige og Judicielle Inddeling", og i tabell 3 finn vi "Rikets inddeling amtsvis i prestegjeld; og sogn, bykommuner og herreder, lensmandsdistrikter, tinglag, sorenskriveri og fogderi." Her kan vi sjå at futedømet heiter Sogn, men at det er delt inn i Indre Sogn og Ytre Sogn sorenskriveri. I Indre Sogn finn ein: Jostedalen, Lærdal, Hafslo, Årdal, Luster og Sogndal. I Ytre Sogn finn vi Aurland, Balestrand, Leikanger, Vik, Lavik], Gulen og Sulen. 

## Moderne bruk
Jordskiftesoknet til Indre Sogn Jordskifterett omfattar kommunane Aurland, Luster, Lærdal, Sogndal, Vik og Årdal.

Sogn regionråd er eit samarbeidsorgan for kommunane i Indre Sogn: Aurland, Luster, Lærdal, Sogndal, Vik  og Årdal. Regionrådet jobbar med rammevilkår for busetnad og næringsliv, samt med samordning.

## Sjå òg
* Indre Sogn prosti
* Sogn og Fjordane fylke
* Nordre Bergenhus Amt

## Kjelder
Oxford English Dictionary

**Oxford English Dictionary**, ofte forkorta til **OED**, er ei omfattande engelsk ordbok utgjeven av Oxford University Press. Boka oppgjev uttale, etymologi, kryssreferansar og ei rekke sitat frå eit ord først var brukt og vidare.

Ho inneheld rundt 301&nbsp;100 hovudoppslag, 157&nbsp;000 samansetjingar eller avleiingar, og 169&nbsp;000 uttrykk, slik at ho til saman har rundt 616&nbsp;500 oppslagsord (30. november 2005). 

## Bakgrunnsstoff
* OED på verdsveven 

### Kjelder
* «Oxford English Dictionary» på engelsk Wikipedia
ABBA

**ABBA** var ei svensk pop-gruppe med ein av dei største kommersielle suksessane på 1970-talet og tidleg på 1980-talet. Medlemmene var Anni-Frid Lyngstad, Agnetha Fältskog, Benny Andersson og Björn Ulvaeus. Gruppa fekk det internasjonale gjennombrotet sitt då ho vann Eurovision Song Contest 1974 med songen «Waterloo».

Namnet «ABBA» er eit akronym av forbokstavane i førenamnet til kvart av medlemmene (**A**gnetha, **B**jörn, **B**enny, **A**nni-Frid). I tillegg til dei fire spelte Rutger Gunnarsson bass på alle albuma deira.

ABBA vart ein stor internasjonal suksess med fengande melodilinjer, enkle tekstar og ein Wall of Sound («lydvegg») der dei kvinnelege songarane spelte inn mange harmoniar som dei så la oppå kvarandre. Etter kvart som dei vart meir populære turnerte dei i Europa, Australia og Nord-Amerika og fekk store tilhengjarskarar. Då dei var på sitt mest populære gjekk begge ekteskapa (Björn med Agnetha og Benny med Frida) til medlemmene i oppløysing. Dette viste seg att i musikken deira med meir tankefulle tekstar og ei noko musikalsk endring.

Bandet er framleis populære på radio over heile verda og er eit av dei bestseljande musikkgruppene i verda med totalt rundt 400 millionar selde plater og dei kan år om anna framleis selje så mange som inntil tre million album. ABBA var òg den første ikkje-britiske eller irske popgruppa i Europa som gjekk til topps på salslistene i engelsktalande land som USA, Canada, Australia og Storbritannia. Deira enorme suksess opna dørene for andre europeiske musikkgrupper.

Musikken til ABBA blei mellom anna brukt som bakgrunn for den suksessrike musikkfilmen *Mamma Mia*, som kom ut i 2008.

## Diskografi
### Plater
* 1973: *[[Ring ring]]*
* 1974: *[[Albumet Waterloo|Waterloo]]*
* 1975: *[[Albumet ABBA|ABBA]]*
* 1976: *[[Arrival]]*
* 1977: *[[The Album]]*
* 1979: *[[Voulez-Vous]]*
* 1980: *[[Albumet Super Trouper|Super Trouper]]*
* 1981: *[[The Visitors]]*
*2021: *[[Voyage]]*

### Samleplater
* 1975: *Greatest Hits*
* 1979: *Greatest Hits Vol. 2*
* 1980: *Gracias Por La Música*
* 1982: *The Singles – The First Ten Years*
* 1986: *ABBA Live*
* 1992: *ABBA Gold - Greatest Hits*
* 1993: *More ABBA Gold – More ABBA Hits*
* 1993: *Gold: Greatest Hits*
* 1994: *Thank You For The Music*
* 1998: *Collection*
* 1999: *ABBA ORO - Grandes Exitos*
* 2001: *The Definitive Collection*

### Singlar og EP-ar
* 1992: *Dancing Queen* (Import CD-singel)
* 1993: *Dancing Queen* (USA Vinyl-singel)
* 1998: *Dancing Queen* (USA CD5)
* 1999: *Dancing Queen* (UK CD-singel)
* 1999: *Waterloo* (Tyskland CD-singel)
* 1999: *Happy New Year*

### Filmar
* 1977: *[[ABBA - The Movie]]*
* 1980: *[[ABBA - In Concert]]*
* 2004: *[[ABBA - The Definitive Collection]]*

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:ABBA|ABBA]]» frå , den 3. september 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
Robert Merton

:*Sjå òg [[Robert Carhart Merton]], nobelprisvinnar i økonomi.*

**Robert King Merton** () var ein amerikansk sosiolog, best kjend for å ha oppfunne uttrykket «sjølvoppfyllande profeti». Han skapte òg fleire omgrep som er gått inn i daglegtalen, slik som «rollemodell»

Storparten av karrieren sin underviste Merton ved Columbia University i New York by.
Høgtrykk

Eit **høgtrykk** er eit område der det atmosfæriske lufttrykket er større enn i dei omliggande områda. I enkelte land blir desse områda kalla *antisyklonar*. Atmosfæren prøver alltid å kome i likevekt med seg sjølv og derfor blir faktorar som lufttrykk og temperatur forsøkt utjamna. Dette fører til at lufta strøymer frå høgtrykk mot lågtrykk for å utjamne trykkskilnaden. Høgtrykk er assosiert med rolege vindforhold og subsidens. Subsidens er søkkjande luftrørsler som gjer at lufta blir adiabatisk oppvarma. Dermed vil eventuelle skydropar fordampe i høgtrykkssituasjonar og det blir lite skyer på himmelen. Mangelen på skyer fører til at temperaturskilnaden mellom dag og natt ofte aukar i forhold til lågtrykkssituasjonar. Om dagen vil meir solinnstråling føre til auka temperatur, medan overflata blir avkjølt ved langbølgja utstråling om natta.

Klimatologisk oppstår høgtrykka oftast i subtropiske område (om lag 25-35° N eller S). Over ekvator fører kraftig solinnstråling til at luftmassane blir løfta opp i høgda og ført enten nord eller sør. Denne lufta blir så avkjølt, og byrjar å søkkje ned mot overflata i subtropiske strøk. Denne sirkulasjonen er kjend som Hadleyceller. Den søkkjande, tørre lufta er hovudårsaka til at dei fleste ørkenane ligg på desse breiddegradene.

Høgtrykk dekkjer ofte eit større område og har svakare overflatevind enn lågtrykk, fordi større overflatefriksjon på trykkgradienten og corioliskrafta hindrar sirkulasjonen rundt høgtrykket. Lufta strøymer alltid motsett veg rundt eit høgtrykk og eit lågtrykk på same halvkule. På nordlege halvkule strøymer lufta med klokka rundt eit høgtrykk, medan det er motsett på sørlege halvkule.

Nokre høgtrykk varer så lenge at dei får spesielle namn. Det sibirske høgtrykket er eit tilnærma stasjonært høgtrykk som kan vare lenger enn ein månad om vinteren. I Europa kjenner ein til Asorehøgtrykket, som amerikanarane kalla Bermudahøgtrykket. Dette er eit kraftig høgtrykk som ofte gjev fint vêr i Nord-Atlanteren. I dei sørlege områda av dette høgtrykket vil den austlege vinden ofte føre havbølgjene inn mot austkysten av Nord-Amerika i løpet av orkansesongen.

## Sjå òg
* Lågtrykk
* Blokkerande høgtrykk
* Atmosfærisk sirkulasjon
Visepresident i USA

**Visepresident** er det nest høgaste embetet ein kan ha i USA, etter presidentembetet. Ein visepresident blir valt parallelt med presidenten, og tek over stillinga dersom presidenten skulle døy, gå av eller bli avsett innanfor presidentperioden. Visepresidenten opptrer òg som president for det amerikanske senatet.

Visepresidenten i USA er JD Vance (2025).

## Liste over visepresidentar i USA

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:USAs visepresident|USAs visepresident]]» frå ,  den 10. august 2020.*
Anders Langes Avis

**Anders Langes Avis** (den tidlegare **Hundeavisa**) var ei avis om hundehald og politikk. Avisa fungerte i stor grad som Anders Lange sitt personlege talerøyr, og stod i det store og det heile for same politikken som det seinare Anders Langes Parti.

## Historie
I 1947 vart Anders Lange sekretær i Norsk Kennelklubb og skipa seinare ein eigen kennel i Oppegård. I 1948 tufta han *Hundeavisa*. Avisa handla i byrjinga hovudsakleg om hundehald, men vart meir og meir open for politiske ytringar. Utover 60-talet vart den redaksjonelle profilen heilt endra og avisa vart omdøypt til *Anders Langes Avis*. Avisa hadde ein krass brodd mot det rådande politiske miljøet, og hovudsakleg retta mot skattar og avgifter og alle former for avgrensingar av det frie næringslivet, og inngrep i livet til den enkelte. Lange var sjølv kritisk til å føre utviklingshjelp, og redaksjonelt stod Anders Langes Avis for ein sterk politisk kritikk av opposisjonen mot det sørafrikanske apartheid-regimet og støtte til regimet.

## Kjelder
La Paz

**La Paz** er den administrative hovudstaden i Bolivia og regionshovudstaden i La Paz-departementet. Byen har om lag 800.000 innbyggjarar i bysentrum (2008). Han ligg 3&nbsp;600 moh., i ein dal ved Altiplano, og har saman med byen El Alto oppe på platået over 1,6 millionar innbyggjarar. 

Byen blei grunnlagd i 1548 av Alonso de Mendoza på ei innfødd busetjing som heitte *Chuquiago*. Han fekk namnet *Nuestra Señora de La Paz*, «Vår Frue av Freden», for å minnast freden etter eit opprør leia av Gonzalo Pizarro mot den første visekongen av Peru, Blasco Núñez Vela. I 1825, då dei peruanske republikanarane vann ein avgjerande siger over spanske styrkar ved Ayacucho, fekk byen det fulle namnet *La Paz de Ayacucho*.

## Geografi
Byen ligg ved elva Chokeyapu i ein ca 400 meter djup elvedal, canyon, som skjærer ned frå kringliggjande høglandet Altiplano. Like ved, på høgda vest for La Paz finn ein satellittbyen El Alto, der ligg òg flyplassen La Paz El Alto på 4&nbsp;058 moh. Totalt er det ei skilnad i høgd på ca 1&nbsp;000 meter frå El Alto ned til bydelane lengst sør i dalen. Det finst ein klar samanheng mellom geografi og sosial status for dei ulike bustadstrøk i La Paz; jo lågare bustaden ligg, jo mindre fattigdom og høgare status. I dei lågaste områda er det i gjennomsnitt ca 6 grader varmare enn opp på platået, høgdsjuke er òg eit mindre problem nede på 3&nbsp;000 moh. 

Fjellet Illimani (6&nbsp;462 m) med tre toppar dominerer horisonten. Med fantasi kan ein sjå bilete i fjellsida av ein mann, ei kvinne, eit barn og ein lama.

## Bakgrunnsstoff
Montevideo

**Montevideo** er hovudstaden i Uruguay og den klart største byen med om lag 1,35 millionar innbyggjarar. Byen ligg ved munningen av Rio de la Plata og er ei viktig hamn. Han er utfartsstad for fiske i Atlanterhavet, og har fleire fiskefabrikkar.

## Historie
Montevideo blei grunnlagd 24. desember 1726 av spanske kolonistyresmakter for å hindra portugisisk innflytting i området. Det opphavlege namnet på byen var *San Felipe y Santiago de Montevideo*. Byen har eit universitet som blei grunnlagd i 1849.

Frå 1800-talet til 1900-talet var byen under sterk britisk påverknad for å motverka argentinsk og brasiliansk kontroll. Britane utvikla mellom anna eit omfattande jarnbanenettverk i området rundt. Den argentinske diktatoren Juan Manuel de Rosas omleira byen fleire gonger mellom 1838 og 1851.

Montevideo var ei nøytral hamn under den andre verdskrigen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Montevideo|Montevideo]]» frå ,  den 6. desember 2005.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Asunción

**Asunción** er hovudstaden i Paraguay. I tillegg til å husa regjeringa er han òg den største hamne- og industribyen i landet, og eit viktig kulturelt knutepunkt. Innbyggjartalet er 1&nbsp;304&nbsp;087 (1992).

## Historie
Asunción er ein av dei eldste kolonibyane i Sør-Amerika, og er kjend som *Mor til byar* fordi mange ekspedisjonar som skulle grunnleggja fleire byar på kontinentet la ut herfrå. Sjølve byen blei grunnlagd 15. august 1537 av Juan de Salazar og Gonzalo de Mendoza. Han fekk namnet *Nuestra Señora de la Asunción* ('Vår Frue av himmelfarten').

I 1731 var byen skodeplass for eitt av dei første opprøra i det spanske koloniveldet. Opprøret var leia av advokaten José de Antequera y Castro, som blei teken til fange og avretta.

Etter at Paraguay tapte Trippelalliansekrigen i 1870 blei Asunción okkupert av brasilianske styrkar fram til 1876.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Asunción|Asunción]]» frå ,  den 6. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Fosen i Karmøy

:For andre tydingar av Fosen sjå Fosen (fleirtyding)

**Fosen**, eller **Fosn**, er ei øy i Karmøy kommune på Haugalandet i Rogaland fylke. Øya ligg på austsida av Karmsundet og på vestsida av Fosnasundet.

Øya har eit areal på 12,3 km² og det høgaste punktet på øya er Arafjellet på 80 meter over havet.
## Kjelder
Norsk-amerikanarar

**Norsk-amerikanarar** eller **norskamerikanarar** er ei nemning på folk frå Noreg som har utvandra til verdsdelen Amerika. Omgrepet vert oftast nytta om folk som har utvandra til USA eller Canada. Etterkomarar etter utvandrarane kan òg verta kalla norskamerikanarar. 

I USA finst det fleire organisasjonar for norskamerikanarar, til dømes Sons of Norway, som arbeider for å fremja norskamerikanske tradisjonar. Dei skipar mellom anna til middagar med lutefisk, og arbeider for å ta vare på handverk knytt til Noreg. 

## Bakgrunnsstoff
* Sons of Norway sin nettstad
John Alvheim

**John Ingolf Alvheim** () i Øygarden i Hordaland, var ein norsk politikar i Framstegspartiet. 
Han var innvald på Stortinget frå Telemark frå 1989 til 2005, i perioden 1997-2005 var han leiar av Sosialkomitéen. Han var vararepresentant 1973-1977 for KrF.

Alvheim var utdanna anestesisjukepleiar og diakon og hadde økonomisk-administrativ tilleggsutdanning.

Då han vart innvald på Stortinget, var han direktør ved Notodden sjukehus, ei stilling han hadde hatt sidan 1987. Alvheim vert rekna som ein av dei fremste helsepolitikarane Noreg har hatt, også blant sine politiske motstandarar. 

I 2000 fekk Alvheim mykje merksemd i media etter ei reise på Cuba der han roste det kubanske systemet.
John Alvheim døydde i 2005. Same året kom det ut ein biografi om livet hans, skriven av Arvid Møller, som fekk tittelen *Alvheim*.

## Bakgrunnsstoff
*
Kristin Clemet

**Kristin Clemet** () er ein norsk økonom og politikar (H). Clemet var stortingsrepresentant for Oslo 1989&ndash;1993.

## Regjering
Kristin Clemet har vore statsråd i to regjeringar:
* Regjeringa Syse:
** 1989: Forbrukar- og administrasjonsdepartementet med ansvar for administrasjonssaker
** 1990: Arbeids- og administrasjonsminister 
* Regjeringa Bondevik II:
** 2001-2005:Utdannings- og forskingsminister 

## Utdanning og karriere
Kristin Clemet vart uteksaminert som siviløkonom frå NHH i 1981. Clemet var redaktør i Høgre-tidsskriftet *[[Tidens Tegn]]* 1993&ndash;1998 og viseadministrerande direktør i Næringslivets Hovudorganisasjon 1997&ndash;2001.

Kristin Clemet er sambuar med Michael Tetzschner, og dei har to born. 

I 2004 vart ho utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden.

## Bakgrunnsstoff
* Biografi på nettstaden til Stortinget
Anarki

**Anarki** (frå gresk ἀναρχία *anarkhia*, 'fråvær av styre') er eit omgrep som kan ha fleire liknande tydingar.

# Fråvær av alle former for politisk autoritet og/eller sosialt hierarki
# Politisk uorden og forvirring
# Fråvær av styrande prinsipp, til dømes felles standardar og formål

Den første definisjonen, fråværet av politisk autoritet, kan visa til eit samfunn basert på anarkisme eller anarkosyndikalisme, eller til det internasjonale politiske systemet.

I den andre og tredje tydinga viser omgrepet til statar med politisk kaos, der politisk autoritet er broten ned eller aldri har funnest. Den noverande stoda i Somalia er eit døme på dette.
Hinduskrifter

Det som kan kallast **hinduskrifter** er ei overveldande samling av nedskrivne rituale og bøner, myter og legender, openberringar og tolkingar som er blitt til gjennom den lange skrifthistorien til hinduismen. Ein stor del av litteraturen er på sanskrit, men det finst òg skrifter på andre indiske språk.

Ein deler som regel skriftene i to hovuddelar: *[[Sjruti]]*, 'det som blir høyrd', altså openberringar, og *[[smriti]]*, 'det som blir hugsa', eller tradisjonar. Vedaene høyrer til hovudsakleg den første gruppa og blir sett på som heilage skrifter av alle hinduar. Seinare verk, som *[[Mahabharata]]* og *[[Ramayna]]*, er episke verk frå den andre gruppa som mange hinduiske sekter ser på som heilage.

Ofte vil hinduar lesa skriftene sine på fleire nivå. I tillegg til den bokstavelege tydinga av teksten vil ein òg sjå etter symbolske, andelege tydingar. Dette gjer at skriften kan tolkast på fleire ulike måtar, alt ut frå kvar lesaren sjølv er andeleg.  

## Bakgrunnsstoff
* «Hindu scripture» på engelsk Wikipedia
Sigbjørn Hjelmbrekke

**Sigbjørn Hjelmbrekke** () frå Osterøy i Hordaland var leiar i Norsk Målungdom frå 2004 til 2005.

I 2001 stod Hjelmbrekke på trettande plass på stortingsvallista til RV i Hordaland. Ved fylkestingsvalet i 2003 stod han på 54.&nbsp;plass på same liste, og på 1.&nbsp;plass på RV-lista i Osterøy til kommunevalet.
Rolf Reikvam

**Rolf Reikvam** () i Førde i Sogn og Fjordane) er ein norsk politikar (SV). Han vart innvald på Stortinget frå Akershus i 1997 og sat i tre periodar.

## Presidentskap i Stortinget
* 2005 &ndash; 2009 sekretær i Lagtinget.

## Komitéar på Stortinget
* 1997&ndash;2001: Medlem av Kyrkje-, utdannings- og forskingskomitén.
* 2001&ndash;2005: Leiar av Kyrkje-, utdannings- og forskingskomitén.
* 2001&ndash;2005: Medlem av Fullmaktskomitéen.
* 2005&ndash;2009: Medlem av Kyrkje-, utdannings- og forskingskomitén.

## Kjelder

*
Manta

**Manta** er ein mellomstor hamneby ved Stillehavskysten i Ecuador. Han ligg i Manabíprovinsen og var ein handelsby i førkolumbisk tid. I dei siste 50 åra har folkesetnaden i byen vokse til 200&nbsp;000. I dag er tunfiske den viktigaste næringa for byen. Byen har òg turisme og kjemisk industri. Ein internasjonal lufthamn, Eloy Alfaro international, ligg ved byen og her er òg ei relativt stor skipshamn. 

Ecuador har gått inn i ein avtale med Sambandsstatane om å gje løyve til Sambandsstatane til å nytte lufthamna i Manta som base for overvakingsflygingar mot narkotikatrafikk. Avtalen var ein av mange forhold som reiste folkeleg motstand mot den tidlegare presidenten i landet, Lucio Gutiérrez. Den 20. april 2005 måtte Gutiérrez rømme frå landet etter sterke demonstrasjonar og motstand i kongressen.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Manta (Ecuador)|Manta (Ecuador)]]» frå ,  den 7. desember 2005.*  
  http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Manta_%28Ecuador%29&oldid=8977191

## Bakgrunnsstoff
*
Åsa Jinder

**Åsa Jinder** () er svensk riksspelman, nyckelharpespelar og komponist. 

I 1979 vart Åsa Jinder den yngste riksspelmannen gjennom tidene. Året etter debuterte ho med LPen *Åsa Jinder spelar nyckelharpa*. I 1995 vann Åsa Jinder, saman med den norske gruppa Secret Garden, Eurovision Song Contest i Dublin med songen «Nocturne». Ho har saman med Susanne Alfvengren og Marianne Flynner skrive ein kamplåt til det svenske fotballandslaget og ho har også gjeve ut ein roman: *Kärlek störst av allt, smärtsammast*. 

Frå 1994 vart Åsa Jinder politisk aktiv i det svenske partiet Socialdemokraterna.