open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Narve

:*Sjå og [[Ekstremvêret Narve]]*
**Narve** er eit namn frå norrøn gudelære. Namnet kjem frå norrønt *njörva*, å binda, og tyder «den som bind».

## Jotunen Narve
Narve,  *Norvi* eller *Njorvi* er namnet på ein jotun. Han skal ha vore ein av dei eldste innbyggjarane i Jotunheimen, og i nær slekt med nornene.

Han var far til Nótt, og svigerfar gjennom henne til Naglfari, Onnar og alven Delling. Unnr og Jord var òg borna hans, og han var mellom anna morfar til Dag og Tor. Bortsett frå den mektige slekta hans, veit me lite om denne jotunen.

## Lokesonen Narve

Snorre bruker namnet Narve om den eine av sønene til Loke og Sigyn og begge to om kvarandre. Den andre kallar han òg Vale. Dei to hadde begge ei evne til å vera både ulv og menneskeliknande. Dei var halvbrør til Midgardsormen, Hel, Fenrisulven og Sleipner.

Narve og Vale var lenge vener, men Vale tok livet av broren ei gong dei slost. Æsene hadde fanga både Loke, Narve og Vale. Vale skapa seg om til ein ulv, og tok livet av broren. Æsene nytta tarmane til Narve for å binda Loke.

Namnet hans kan òg skrivast *Narfe* eller *Norve*.

## Narve som namn
Narve er nytta som mannsnamn, som rundt 300 menn ber i Noreg i dag (2005). Dette har òg gitt opphav til etternamnet Narvesen.
Nokre namneberarar er:

* Narve Bjørgo (f. 1936), norsk historieprofessor
* Narve Fulsås (f. 1953), norsk historikar
* Saturnmånen Narvi er kalla opp etter Loke sin son.
* Ekstremvêret Narve var eit uvêr som råka Noreg i 2006.

## Bakgrunnsstoff

* Artikkel om jotna Narve  (engelsk)
Fenring

**Fenring** er eit gamalt namn på øya Askøy ved Bergen. Namnet kan koma av norrønt *fen*, 'blautlende, myr'.

Eit idrettslag på Askøy heiter «Idrettslaget Fenring».
Sigyn

**Sigyn** er i den norrøne mytologien gift med Loke. Saman fekk dei sønene Narve og Vale. Trass i Loke sine mange ugjerningar, merka Sigyn seg ut ved å vera trufast mot Loke. 

Loke stod bak at Balder døydde. I tillegg fornærma han alle gudane på Ægir sin fest. For desse og andre ugjerningar straffa æsene Loke. Straffa var at Loke vart bunden fast til ein stein med tarmane til Narve. Ein eiterorm heng over hovudet, slik at etsande gift dryp ned på hovudet hans. Sigyn prøver å samla opp gifta i eit beger. Kvar gong ho må tømma begeret, dryp det gift ned i augo på Loke. Då skjelv jorda. Slik skal Loke liggja til Ragnarok.
Vale

**Vale** er i den norrøne gudelæra son av Loke og Sigyn. Loke og Sigyn fekk to søner, Vale og Narve.

Dei var halvbrør til Midgardsormen, Hel, Fenrisulven og Sleipner. Narve og Vale hadde begge ei evne til å vera både ulv og menneskeliknande.

Narve og Vale var lenge vener, men Vale tok livet av broren ei gong dei slost. Æsene hadde fanga både Loke, Narve og Vale. Vale skapa seg om til ein ulv, og tok livet av broren. Æsene nytta tarmane til Narve for å binda Loke.

## Anna tyding
* Vale eller Våle er i tillegg namnet på ein son av guden Odin og jotna Rind
Våle

**Våle**, **Váli** eller **Vale** er i den norrøne gudelæra son av Odin og Rind. Våle vart fødd for å ta livet av Hod som hemn for at Balder døydde. Det er fortald at Våle ein dag gamal tok livet av Hod. 

Våle overlever Ragnarok. Han er modig og ein sikker skyttar. Snorre Sturlason kallar Våle for *Bo*. 

Våle sin bustad i Åsgard heiter Vålaskjalv. Hallen vert i tillegg omtala som Odin sin hall. Hallen er bygd kring Lindskjalv og taket er tekka med sylv.

## Våle er òg
* Ein tidlegare norsk kommune, Våle i Vestfold
* Namn på ein av Loke sine søner, sjå Vale
Nivlheim

**Nivlheim** eller **Niflheim** (gamalnorsk *Niflheimr*) er den kalde og mørke sida av verda i norrøn mytologi. Namnet tyder ‘skoddeheimen’, og her fanst berre is og skodde. Niflheim ligg mot nord.

Muspelheim, som ligg i sør, er motstykket til Niflheim. I Muspelheim er det ljos og varme. Midt mellom dei to verdene Niflheim og Muspelheim finst det tomme Ginnungagapet.

Helheim vart etter kvart ein del av Niflheim. I Nivlheim låg kjelda Kvergjelme, og frå kjelda rann elvane Elivåger mot sør. Slik vart Ginnungagap fylt av rimfrost og is. Frå elden i Muspelheim i sør spruta det gneistar og glør mot nord. Av smeltevatnet vart det liv, det tvikjønna urvesenet Yme og kua Audhumla. Yme vart det fyrste vesenet. Av mjølka frå jura til Audhumla livnærte Yme seg.
Rimtusser eller jotnar oppstod også frå dette.

Ei av røtene til Yggdrasil gjekk ned til Kvergjelme i Niflheim. Her var det mange ormar. Ein av desse var Nidhogg, som gnog på rota til verdstreet.

## Kjelder
Muspelheim

**Muspelheim** eller berre **Muspel** er den brennande delen av verda i norrøn mytologi. Namnet tyder flammeheimen. Muspelfolket, som under Ragnarok skal kjempa mot æsane, bur her. Flammar frå Muspelheim smelta noko av den kalde isen i Niflheim, noko som førte til at verda vår vart til i Ginnungagap. Muspelheim skapa òg kometar, planetar og stjerner ved å senda ut gneistar.
Ty

**Ty** er ein krigsgud frå den norrøne gudelæra. Han rådde over kven som skulle vinna i strid. Truleg er han gud for rettferd og tingskipnaden. Han er i tillegg gud for kveg. I eldre tid kan Ty ha hatt vørdnaden til Odin, som guden over alle gudar. 

I Snorre si den yngre Edda kan ein lesa at då æsene skulle binda Fenresulven, kravde ulven at nokon la handa si i munnen til ulven. Fenresulven var stor og sterk og avskrekkande, til og med for dei modige æsene. 

Berre Ty hadde mot til å møta kravet. Han la høgrehanda si i ulvekjeften. Lekkja heldt Fenresulven fast, og æsene nekta å sleppa han fri. Ty var etter dette einhendt. Ty var kjend for å vera den einaste som torde å mata Fenresulven. 

Ty har ei rolle i Hymeskvadet i den eldre Edda. Ty hjelper Tor med å skaffa eit bryggjekar som er stort nok til at det kan bryggjast øl til alle gudane i ein omgang.

I den yngre Edda er Ty son av Odin. I Hymeskvadet er han son av jotnen Hyme.

Ty døyr under Ragnarok, då han kjempar mot hunden Garm, vaktarhunden framfor Helheim. Dei to tek livet av kvarandre.

Tysdagen er oppkalla etter guden Ty. Det same er Tysnes.
På latin er tysdag krigsguden Mars sin dag, *Martis dies*. 

## Namn på Ty
* Týr eller Tívar (norrønt)
* Tyr (svensk, dansk, engelsk, tysk)
* Tyz (gotisk)
* Ti (gamalsvensk)
* Tiw, Tiu eller Tew (gamalengelsk)
* Ziu (gamalhøgtysk)
Ginnungagap

**Ginnungagap** (det vidopne gapet) er i norrøn mytologi den djupe kløfta som strekkjer seg mellom Niflheim og Muspelheim. Liv vert skapt ved at kjempa Yme og urkua Audhumbla vart skapt av dropar frå smeltevatn av isaudet i Niflheim. I Ginnungagap var det leveleg temperatur, og det var her at Odin og brørne Ve og Vilje seinare skapar verda av Yme sin daude kropp.
Republikk

Ordet **republikk** kjem frå uttrykket *res publica* på latin. Det betyr noko slikt som «samfunnssaker». Ein republikk er eit styresett der statsoverhovudet på ein eller annan måte er vald av folket, i motsetning til eit monarki, der det å vere statsoverhovud, altså staten sin formelt øvste leiar, er eit verv som går i arv. Det fanst republikkar alt i antikken, både bystaten Athen og romarriket var republikkar ei tid. I nyare tid er republikanisme* i høg grad knytt til demokratiseringa av samfunnet sidan 1700-talet. Så lenge monarkane og andre (adel) hadde medfødde særrettar (privelegium) som gav makt over samfunnet, er det klart at dette stod i vegen for demokratiseringa. Dei konstitusjonelle monarkia har prøvd å løyse det paradokset monarkiet er i eit moderne demokratisk samfunn ved å gjere monarken til eit symbol utan (mykje) makt. I republikkane har dei valde presidentane alt frå ei vesentleg grad av utøvande makt (Frankrike, USA, Russland), til delt makt med statsminister og folkevalt parlament (Frankrike), til mesta berre symbolsk funksjon (Island, Tyskland). Nokre presidentar er valde direkte av folket, andre indirekte av folkevalde organ.

## Republikanisme

Republikanisme er det å vere republikanar det vil seie å gå inn for republikk i staden for monarki som statsform. Men i somme land har republikanisme og det å vere republikanar, fått spesielle tydingar: Såleis til dømes i USA, der Republikanarane er namnet på høgrepartiet, og i Nord-Irland, der ein republikanar er ein som som går inn for gjenforeining med Republikken Irland, i staden for framleis union med Det Sameinte Kongedømmet, Storbritannia (UK).
John Munroe Longyear

**John Munroe Longyear** () frå Michigan i USA er mest kjend som grunnleggjaren av Longyearbyen på Svalbard. 

I 1906 grunnla han Longyear city, men frå 1925 vart namnet Longyearbyen nytta. John Munroe Longyear var den største eigaren av Arctic Coal Company med hovudkontor i Boston i Sambandsstatane. Longyear kom til Svalbard i 1901, og kjøpte etter kvart opp rettane til Tronhjem Spitsbergen Kulkompani. 

Store Norske Spitsbergen Kulkompani vart starta som privat selskap i 1916, og same år kjøpte dei opp eigedomane til Longyear. Seinare kjøpte dei området ved Sveagruva frå eit svensk selskap og fleire andre område.

## Bakgrunnsstoff
*Om Longyear og Longyearbyen i Aftenposten
Stol

Ein **stol** er eit møbel eller anna innretning til å sitja på, kjenneteikna av å ha ryggstø i tillegg til setet, og plass til ein person. Stolen er meir komplisert enn ein krakk, i og med at han har eit ryggstø. Stolar har som regel fire bein, og av og til armlener. Dei kan gå frå å vera enkle pinnestolar av tre til store, stoppa lenestolar, konge-, dronning- og keisartroner, svingstolar og arbeidsstolar i ymse utformingar.

Stolar har ofte vore statussymbol. Ikring i verda,  både til dømes i Europa og Vest-Afrika før koloniseringa, hadde ein kongestolar som berre leiarane kunne sitja i. I vikingtida og mellomalderen i Noreg og Europa var det òg vanleg at berre stormennene sat på stolar, medan vanlege folk måtte sitja saman på benkar.

Nemninga «stol» vert dessutan nytta i ordsamansetjingar i andre og ulike samanhengar, som til dømes domstol, preikestol i kyrkjer, talestol (til bruk for dei som taler til forsamlingar), takstol (som er ein berande konstruksjon i tak på bygningar), heisstol (som er kabinen i ein heis), og dessutan om den innretninga på strengeinstrument som held strengane opp frå resonanskassa.  

## Stoltypar

Stolar finst i mange variantar, flyttbare eller festa fast til underlaget, både i hus og heim, på arbeidsplassar, i bilar, fly, tog, båtar og så vidare. Nokre vanlege typar er:

* Gyngestol
* Klappstol
* Kontorstol
* Lenestol

## Bakgrunnsstoff
Gutnisk

**Gutnisk** og **gotlandsk** (svensk *gutamål*, *gutniska* og *gotländska*) er ei gruppe skandinaviske mål frå Gotland. Gutnisk (Gutamål) blir rekna som eit eige språk, gotlandsk som dialekt av svensk. Gutnisk stammar ikkje frå den vestnordiske eller austnordiske forma av norrønt, men frå gammalgotlandsk, *forngutniska*.

Gutnisk skil seg frå svensk og dansk, men er likt vestnordisk, i det at det framleis har diftongar, som i *bain* ('bein', svensk *ben*, *auga* ('auga', svensk *öga*) og *droyma* ('drøyma', svensk *drömma*). Lange vokalar er diftongert, som i *sväin* ('svin') og *äut* ('ut'). Målet har bevart lang a i til dømes *skal* ('skål') og g, k, sk og stj, også framfor fremre vokalar.

## Døme på gutnisk
Under er eit døme på Fader vår på gutnisk, omsett av Jacob Tofténius på midten av 1700-talet.

## Kjelder

*


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:Gutniska|Gutniska]]» frå ,  den 26. november 2011.*  


## Bakgrunnsstoff
* Gutamålsgildet ved gutamal.org
* Gutamålet: Om det gutniska språket. ved gutamal.org
Wallenberg

**Wallenberg** (eller *Wallenbergarna*, *Familien Wallenberg*) er ei slekt frå Östergötland i Sverige. 

Slekta Wallenberg har stort eigarskap og innflyting innan næringslivet i Sverige og Skandinavia. Mottoet til familien skal på latin vera: «Esse, non videre», *att verka, men inte synas*. Familien Wallenberg sitt investeringsføretak heiter Investor.

Wallenbergane var i Noreg heilt sentrale i oppbygginga av Norsk Hydro og gruveanlegga til Orkla og Sydvaranger AS.

### Wallenbergarar
* Jacob Wallenberg (1746-1778), prest og forfattar fødd Wallberg. 
* Marcus Wallenberg (1774-1833), nevø av Jacob Wallenberg (1746-1778)]], biskop i Linköping
* André Oscar Wallenberg (1816–1886), son av biskop Marcus Wallenberg (1774-1833), grunnla i 1856 Stockholms Enskilda Bank
* Jacob Wallenberg d.y. (1892-1980)
* Knut Agathon Wallenberg (1853-1938) Son av André Oscar Wallenberg. Heradshovding (häradshöfding) og investor. Investerte mellom anna i LKAB. Svensk utanriksminister frå 1914&ndash;1917.
* Gustaf Wallenberg (1863&ndash;1937), son av André Oscar Wallenberg, svensk diplomat. 
* Marcus Wallenberg d.e. (1864-1943), son av André Oscar Wallenberg. Investor i ymse industriføretak. 
* Axel Wallenberg (1874&ndash;1963), son av André Oscar Wallenberg, svensk industrimann og diplomat
* Raoul Oscar Wallenberg (1888&ndash;1911), son av Gustaf Wallenberg, marineoffiser. 
* Marcus Wallenberg d.y. (1899-1982), son av Marcus Wallenberg d.e. Industrimann, bankmann og diplomat
* Gustaf Wally (1905&ndash;1966), son av Axel Wallenberg. Dansar, skodespelar og teatersjef. 
* Raoul Wallenberg 1912-1947 (Uvisst dødsår). Kjend for å ha redda særleg jødar mot slutten av den andre verdskrigen. Son av Raoul Oscar Wallenberg.
* Marc Wallenberg (1924–1971), son av Marcus Wallenberg d.y., bankmann og industrimann.
* Peter Wallenberg d.e. (1926&ndash;&nbsp;), son av Marcus Wallenberg d.y. Bankmann og industrimann. Overtok i 1982 etter faren leirskapet i Wallenbergsfæra 
* Jacob Wallenberg (1956–), son av Peter Wallenberg d.e.
* Marcus Wallenberg (1956-), son av Marc Wallenberg
* Peter Wallenberg d.y. (1959n&ndash;&nbsp;), son av Peter Wallenberg d.e.

## Nærståande føretak
Døme på industriføretak som har inngått i den såkalla Wallenbergsfæra i lengre tid. 
* Skandinaviska Enskilda Banken - tidlegare Stockholms Enskilda Bank
* ASEA - *Allmänna Svenska Elektriska Aktiebolaget*
* Saab-Scania - svensk bilfabrikk
* Skandia - svensk forsikringsføretak

## Bakgrunnsstoff
* Historikk og arkiv knytt til Wallenberg-familien 
* Investeringsføretaket Investor
Hillel (fleirtyding)

**Hillel** eller **Hillél** er eit hebraisk personnamn som mange jødiske menn har bore.

## Religiøse leiarar

* **[[Hillél|Hillel den eldre]]** (ca 70 fvt.&ndash;10 evt.) var den høgaste av alle farisearane i tida av Det andre tempelet.

* **[[Hillél ben Gamaliél III]]** (200-talet) var sonen til Gamaliel III, barnebarnet til Jehudá hannasí, og broren til Jehudá Nesiah. *[[Talmúd]]* kallar han berre «Hillél», noko som gjer det vanskeleg å vita kven det gjeld.

* **[[Hillél II]]** (330&ndash;365), sonen til Jehudá III, barnebarnet til Gamaliél IV, var *[[nasí]]* for alle jødar i si tid.

* **[[Hillél ben Eliakim]]** eller **Rabbénu Hillél** (1100-talet) var ein gresk-jødisk rabbinar som var student til Rashi og svært lærd i *[[Talmúd]]*.

## Andre menneske

* **[[Hillél ben Sjemuél]]** (1200-talet) var ein jødisk filosof som verja Maimonides sine tankar og kritiserte Averroës og tilhengjarane hans.

* **Hillel ben Shakhar** var løyndenamnet til **[[Judah Loen Landau]]** (1866&ndash;1942), ein Sør-Afrika|sørafrikansk]] diktar.

* **[[Hillel J. Einhorn]]** (1941&ndash;1987) var ein amerikansk psykolog som er best kjend for teoriane sine om korleis folk tek avgjerder.

## Organisasjonar
* **** (Hillel: skipinga for jødisk kampusliv) er ei skiping for jødiske studentar på høgskular og universitet.
Monarki

**Monarki** kjem frå gresk, og betyr eine-styre, det vil seie at éin **monark** styrer over eit land. Monarkar kan ha titlar som konge, dronning, keisar, eller keisarinne. Monarkar har i praksis sjeldan styrt aleine, men delt makta si med adelen, sine eigne embetsmenn eller ei folkevald nasjonalforsamling.

I Danmark-Noreg var kongen i prinsippet eineveldig frå 1660 til 1814. Sidan da har vi hatt eit konstitusjonelt monarki, der makta til kongen er blitt gradvis minska. Særleg skjedde dette da parlamentarismen blei innført i Noreg i 1884. Den svensk-norske felleskongen kunne frå da av ikkje utnemne kven han ville til den norske regjeringa. Etter 1905 har Noreg hatt eigen monark. Dette skjedde etter ei folkerøysting der ca. 75 % røysta for monarki og ca 25. % for republikk. 

I *Politikken* av Aristoteles er *monarki* nemninga på det gode kongedømet, det er det styresettet der éin person styrer ein bystat med alle i staten sitt beste for auga. 

## Kritikk av monarkiet
Monarki er grunnleggande udemokratisk, og i mange land med monarki finst det grupper og/eller politiske parti som ynskjer å fjerna monarkiet. Dette er òg tilfellet i Noreg. Det er framleis solid fleirtal for monarki i Noreg. Den prinsipielle innvendinga til dei som vil avskaffa monarkiet er at det udemokratisk at statsleiaren ikkje vert vald. Ei anna vanleg innvending er at aktørar med mykje pengar kan påverka kongefamilien gjennom gåver, utan at allmugen veit kven desse er, noko som ikkje er foreinleg med openheita som elles vert praktisert i det norske statsapparatet.
## Kjelder
Sirdal kommune

**Sirdal** er ein kommune heilt nord i Agder fylke. Sirdal er ein innlandskommune, som grensar i sør mot Flekkefjord, og i aust mot Kvinesdal.

Kommunevåpenet viser tre oppflygande ryper i sølv på grøn bakgrunn. Historisk har rypefangst vore ein viktig næringsveg i Sirdal.

## Historie
Namnet «Sirdal» kjem av elva Sira som renn gjennom dalen. Ein sirdøl er ein som bur i Sirdal eller som kjem derifrå. 

Sirdal kommune vart opphavleg oppretta i 1849 ved utskiljing frå Bakke formannskapsdistrikt. I 1905 vart kommunen delt i Tonstad kommune og Øvre Sirdal kommune. I 1960 vart Øvre Sirdal kommune, Tonstad kommune og Haughomgrenda slegne saman til Sirdal kommune. Espetveit og Viraksgrenda blei overført frå Flekkefjord kommune i 1987.

## Næringsliv
Sirdal er ein kommune med mykje fjellterreng og store vasskraftressursar. Sira-Kvina kraftselskap har hovudkontor og driftssentral på Tonstad. 
Tradisjonelt har gardbrukarar frå Jæren kome med sauene sine til Sirdal for å ha dei på sommarbeite. 
Etter kvart har Sirdal utvikla ei sterk næring retta inn mot turisme. Mange har hytte i kommunen, og det er gode skitilhøve om vinteren. 
Om sommaren er det mange som går tur i Ryfylkeheiane og Setesdalsheiane. 

## Media
Nettavisa *[[Sirdølen]]* er lokalavis for Sirdal og dalstroka innanfor. 

## Bakgrunnsstoff
* Sirdal kommune
* Sira-Kvina kraftselskap
* Sirdalsferie 
* Sirdal Fjellmuseum 
* Sirdal Høyfjellshotell

## Kjelder
Sirdølen

**Sirdølen** var ei nettavis med redaksjonslokale på Tonstad i Sirdal kommune i dåverande Vest-Agder fylke. Sirdølen tek mål av seg å vera lokalavis for Sirdal kommune og dalstroka innanfor. Ein sirdøl er ein som anten bur i Sirdal eller som kjem derifrå.

Avisa blei grunnlagd i 1973. Frå 1.1.2012 gjekk avisa over til å vera ei rein nettavis. Fram til då hadde avisa hatt om lag 1&nbsp;800 abonnentar, og kome ut 15 gonger i året. Redaktør per 2012 var Oddvar Tjomlid.

## Nedlegging

Den 21.05.2014 meldte avisa sjølv at ho frå 01.06.2014 ville vera historie. Mangårig redaktør, og ildsjel, Oddvar Tjomlid skreiv i meldinga at årsaka til avgjerda var økonomisk usikkerheit og alvorlege helseproblem.

## Bakgrunnsstoff
* Sirdølen avis på nettet

## Kjelder

* Sirdølen vert nettavis 
* Sirdølen legg ned
Sirdøl

**Sirdøl** er anten ein som bur i Sirdal kommune eller ein som kjem derifrå. Lokalavisa *[[Sirdølen]]* har nyhende frå Sirdal. 

## Sirdølar
* Linda Tjørhom, skiskyttar
* Marte-Karin Tonstad, forfattar
Audnedal kommune

**Audnedal** er ein tidlegare norsk kommune i Vest-Agder fylke, sidan 2020 ein del av Lyngdal kommune. Innlandskommunen grensa til Aust-Agder fylke i nordaust. I nord grensa kommunen mot Åseral kommune, og i vest mot Hægebostad kommune. I sør var grensa mot Lyngdal og Lindesnes kommunar, og i aust mot Marnardal kommune. 

I 1963 vart Konsmo og Grindheim kommunar og delar av Bjelland kommune slegne saman til Audnedal kommune. 1. januar 2020 blei Audnedal slått saman med Lyngdal til nye Lyngdal kommune.

Elva Audna byd på godt fiske etter laks og sjøaure. Riksveg 460 går i elvedalen. Sørlandsbanen kryssar kommunen og Audnedal stasjon er stoppestad for fjerntog. Vest for stasjonen går banen gjennom Hægebostadtunnelen som er mellom dei lengste jernbanetunnelane i Noreg.

## Folkesetnad
I 1875 hadde Audnedal etter kommunegrensene av i dag 2159 innbyggjarar, det høgaste talet som er registrert. Innbyggjarrtalet gjekk jamt nedover fram mot den andre verdskrigen. I 1930 låg talet på 1622. Nedgangen hadde mellom anna samanheng med at ei rekkje heiegardar vart for tunge å driva. Minst 50 heiagardar i Audnedal vart avfolka i tida frå 1890 til 1940. 

Mange utvandra til Amerika for å finna eit nytt utkome. Over 1200 personar med “Undal” som bustad er registrert som emigrantar berre i åra frå 1877 til 1907. Truleg var det kring 2500 personar frå Audnedalen som reiste over Atlanterhavet for kortare eller lengre lengre tid fram til andre verdskrig.

## Historikk

Frå 1837 til 1843 vart Audnedal formannskapsdistrikt utgjort av Vigmostad, Konsmo, Spangereid og Valle sokn.

I 1844 vart Vigmostad og Konsmo skild ut og danna Nord-Audnedal kommune. Samstundes vart Spangereid og Valle slegne saman til Sør-Audnedal kommune. 

Bjelland og Grindheim kommune som var oppretta i 1837, vart delt i 1902 i Bjelland kommune og Grindheim kommune.

I 1910 vart Nord-Audnedal delt i Vigmostad kommune og Konsmo kommune.

I vart så Konsmo kommune slegen saman med Grindheim kommune og litt av Bjelland kommune til Audnedal kommune. 

## Bakgrunnsstoff
* Audnedal kommune
Rogalands Avis

***Rogalands Avis*** (**RA**) var ei avis som vart utgjeven i Stavanger i Rogaland. Avisa konkurrerte med *[[Stavanger Aftenblad]]*. RA hadde mest nyhende frå Stavanger og Sandnes, men òg noko frå dei andre kommunane på Nord-Jæren.

Rogalands Avis vart til i 1955, då avisa 1ste Mai vart slått saman med Haugaland Arbeiderblad.

Rogalands Avis la ned verksemda i slutten av januar 2024.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Rogalands Avis
Øyposten

***Øyposten*** er ei lokalavis som vert utgjeven i Finnøy og Rennesøy i Rogaland fylke. Redaktør er Rune Nedrebø. Avisa har kontor på Judaberg på Finnøy. Avisa kjem ut ein gong i veka (torsdag), totalt 48 gonger i året.

## Historie
Avisa starta som kommunalt informasjonsblad i 1970. I 1999 vart Øyposten aksjeselskap. I dag har avisa fem tilsette. Rune Nedrebø vart tilsett som ny redaktør i september 2019. 
Tidlegare redaktørar er blant anna Edd Meby og Jon Asgaut Flesjå.
Etter kommunesamanslåinga i 2020 der Finnøy og Rennesøy vart ein del av Stavanger kommune, vart også Rennesøy med som ein del av dekningsområdet til avisa.

I juni 2021 vart 80 prosent av Øyposten AS kjøpt opp av Schibsted, noko som innebar både Øyposten og nettavisa Randaberg24.
I ettertid kjøpte konsernet også opp dei siste 20 prosenta, og avisa er dermed heileigd av Schibsted.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Suldalsposten

***Suldalsposten*** er ei avis som vert utgjeven i Suldal kommune i Rogaland fylke. Hovudkontoret ligg i kommunesenteret Sand i Suldal, og avisa kjem ut to gonger i veka. Suldalsposten har ni tilsette.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Strandbuen

***Strandbuen*** er ei lokalavis som blir utgjeven i kommunane Hjelmeland, Strand og Forsand i Ytre Ryfylke. Hovudkontoret ligg på Jørpeland, medan eit lokalkontor ligg i Sande Næringsbygg i Hjelmeland kommune. Avisa kjem ut to dagar i veka, onsdag og fredag.

## Historie
Strandbuen vart starta opp i 1964 av Jørpeland handelsforening. Jæren Avis AS overtok alle aksjane i avisa i 2001. I 2009 åtte Strandbuen 46,5 % av aksjane i den konkurrerande avisa Bygdaposten for Hjelmeland. I løpet av sommaren og hausten 2009 kjøpte Strandbuen dei siste 53,5 % av aksjane i Bygdaposten, og dei to avisene gjekk saman frå nyttår 2010.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Avisa Ryfylke

***Ryfylke*** er ei avis som vert utgjeven i Sauda kommune i Ryfylke i Rogaland fylke.

Avisa har hovudkontor i Sauda sentrum. Avisa har nyhende frå Sauda og frå regionen Ryfylke.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Bygdebladet Randaberg og Rennesøy

***Bygdebladet Randaberg og Rennesøy*** er ei lokalavis som vert utgjeven i Randaberg i Rogaland fylke. Avisa kjem ut kvar torsdag, og tek mål av seg til å vera ei politisk uavhengig lokalavis for kommunane Randaberg, Rennesøy og Kvitsøy.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Haugesunds Avis

***Haugesunds Avis*** er ei avis som vert utgjeven i Haugesund i Rogaland. 
Avisa har i hovudsak nyhende frå regionane Haugalandet og Sunnhordland. Ho har eigne redaksjonar i Bømlo, Kopervik, Odda, Sauda og Stord.

Pål André Berg er ansvarleg redaktør (2008).

## Opplagstal

## innsida.no
innsida.no er ei nettavis som dekkjer Kvinnherad, Stord, Bømlo og Fitjar. Haugesunds Avis har eigd og drive innsida.no sidan 2007.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Tysvær Bygdeblad

***Tysvær Bygdeblad*** er ei avis som vert utgjeven i Tysvær kommune i Rogaland. Bladet har hovudkontor i kommunesenteret Aksdal.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Parlamentarisme

**Parlamentarisme** er ei styreform som inneber at regjeringa må ha tillit frå fleirtalet i nasjonalforsamlinga for å kunne bli sitjande. I Noreg har me hatt parlamentarisme som styreform sidan 1884. Det var partiet Venstre, med Johan Sverdrup i spissen, som innførte parlamentarismen i Noreg. Dei fleste europeiske land og mange demokrati over heile verda praktiserer parlamentarisme, men ikkje til dømes USA og Russland.

Parlamentarisme tyder at den utøvande makta, regjeringa, ikkje kan ha negativt fleirtal i den lovgivande og løyvande nasjonalforsamlinga, parlamentet. Dette kjem av at det berre er parlamentet som har direkte demokratisk legitimitet, sidan det er den einaste styresmakta som er demokratisk folkevald gjennom frie val. Difor lyt regjeringa omveges henta sin legitimitet frå parlamentet ved at parlamentet har tillit til henne. I eit parlamentarisk system må regjeringa og regjeringssjefen gå av dersom eit fleirtal i det folkevalde parlamentet vil det, til dømes ved eit mistillitsframlegg. Ei mindretalsregjering kan òg truga med å gå av ved kabinettspørsmål, noko som kan vera effektivt dersom opposisjonen i parlamentet er kløyvd. I dei aller fleste parlamentariske land, utanom Noreg, har regjeringssjefen høve til å løysa opp parlamentet og lysa ut nyval. Såleis har dei parlamentariske systema ei hjelperåd for handa dersom dei skulle hamna i ei parlamentarisk stode der det ikkje er noko styringsført eller samarbeidsviljugt fleirtal i parlamentet som kan skipa eller støtta opp om ei regjering.

Presidentar i parlamentariske republikkar har ofte inga røynleg politisk makt, men heller ei symbolsk og seremoniell stilling, lik ein konstitusjonell monark. Presidenten er ofte indirekte vald av parlamentet, slik som til dømes i Tyskland, Italia og Israel. I andre parlamentariske republikkar er presidenten òg direkte folkevald, til dømes i Island og Kroatia. Parlamentarisme finn me i mange demokrati, både i republikkar og konstitusjonelle monarki, særskilt i Europa. Såleis alle dei nordiske landa, uansett om dei har konge eller president som statsoverhovud. 

Eit alternativ til parlamentarisme er presidentstyre, eller presidentialisme, der presidenten og hans administrasjon, som er den utøvande makta, *ikkje* kan avsetjast av den lovgjevande makta, i og med at båe har kvar for seg sin direkte demokratiske legitimitet frå demokratiske val. Såleis til dømes USA. Der er det altså ikkje parlamentarisme. Attåt dette finst noko me kallar semipresidentialisme, der både president og parlament er direkte valde, men presidenten har nokre særlege rettar, til dømes vetorett og oppløysingsrett. Dette slaget demokrati finn me i land som Portugal, Irland, Finland og Frankrike.

## Sjå og

*Parlamentarisme i norske kommunar

## Kjelder
Sverre

**Sverre** er eit mannsnamn som hovudsakleg vert nytta i Noreg. Namnet kjem frå norrønt språk, *Sverrir*, og tyder *valdeleg*. Ordet kan òg vera i slekt med det moderne norske verbet *å svirra*.

Sverre har namnedag 9. mars. Det er om lag 10&nbsp;400 som har Sverre som førenamn i Noreg. Namnet var mest brukt mellom 1900 og 1915, då heile 2 % av norske gutar fekk det som førenamn. I tida etter 1920 gjekk bruken kraftig ned og flata ut på rundt 0,2 % frå om lag 1960.

## Kjende namneberarar

### Kongelege
* Kong Sverre Sigurdsson av Noreg (d. 1202)
* Prins Sverre Magnus av Noreg (f. 2005)

### Andre
* Sverre Hassel (1876-1928), polfarar
* Sverre Pettersen (1884-1959), formgjevar
* Sverre Støstad (1887-1959), stortingsmann
* Sverre Grette (1888-1959), høgsterettsjustitiarius
* Sverre Jordan (1889-1972), komponist
* Sverre Halvorsen (1891-1936), teiknar og teiknefilmskapar
* Sverre Petterssen (1898-1974), meteorolog
* Sverre Sørsdal (1900-1986), boksar
* Sverre Aalen (1909-1980), teolog
* Sverre Walter Rostoft (1912-2001), industrileiar og politikar
* Sverre K. Andersen (1914-1986), motstandsmann
* Sverre Farstad (1920-1978), skøyteløpar
* Sverre Fehn (1924-2009), arkitekt
* Sverre Strandli (1925-1985), friidrettsutøvar
* Sverre Stenersen (1926-2005), skirennar
* Sverre Stallvik (f. 1927), skihoppar
* Sverre M. Fjelstad (f. 1930), forfattar og filmskapar
* Sverre Holm (1931-2005), skodespelar
* Sverre Stensheim (f. 1933), langrennar
* Sverre Andersen (1936-2016), fotballspelar
* Sverre Anker Ousdal (f. 1944), skodespelar
* Sverre Kjelsberg (f. 1946), norsk musikar og songar
* Sverre Diesen (f. 1949), general
* Sverre Knudsen (f. 1955), musikar og forfattar
* Sverre Quale (f. 1956), sivilingeniør
* Sverre Solberg (f. 1960), skodespelar
* Sverre Myrli (f. 1971), politikar (Ap)
* Sverre Molandsveen, politikar (V)
* Sverre Koren Bjertnæs (f. 1976), kunstnar
* Sverre Larshus Larsen (f. 1990), fotballspelar

## Sverre som etternamn
Sverre er òg eit etternamn som er sjeldan brukt i Noreg:

* Knut Sverre (1927-2005), diplomat

## Sjå òg
* Sverresborg

## Bakgrunnsstoff
Mellomalderen

**Mellomalderen** er nemninga på ein periode mellom førhistorisk tid og nyare tid som vert avgrensa ulikt etter som kva for land eller område det er tale om, og i kva fag omgrepet vert nytta. I generell europeisk historie er mellomalderen vanlegvis rekna som tidsrommet frå antikken til renessansen, i nordisk samanheng frå kristninga på midten av 1000-talet fram til reformasjonen midt på 1500-talet, altså ein seinare og mykje stuttare tidsbolk.

I Noreg er det vanleg å definere mellomalderen til tida frå 1030, då slaget på Stiklestad skal ha gått føre seg og ført til den endelege kristninga av Noreg, og fram til reformasjonen i 1536, altså den tida då den romersk-katolske kyrkja var Noregs offisielle kyrkje — sjå nedanfor. Men om dette er ei nyttig og rett inndeling, vert stendig diskutert i fagkrinsar. I somme høve vert vikingtida, som er den siste parten av førkristen tid, rekna med til mellomalderen.

Omgrepet «mellomalderen» var lenge negativt ladd. Sjølve det å berre stå som ein fyllperiode er ikkje så gjævt; i tillegg kalla ein gjerne tida «den mørke mellomalderen» for å verkeleg visa kor uopplyste, overtruiske og barbariske folk var på denne tida. I nyare tid har historikarane òg trekt fram mange positive trekk ved tidsrommet, og ein kallar det sjeldan «mørkt» lenger.

Omgrepet *mellomalder* skriv seg frå den italienske historieskrivinga i renessansen. Ordet vart først nytta av Flavio Biondo for å markere ei tredeling av italiensk historie. Tanken om «mørk mellomalder» vart sett fram av diktaren Francesco Petrarca, og denne historieforståinga har hatt gjennomslag mest over heile Europa, sjølv om den klassiske tredelinga (antikken/mellomalderen/nytida) skriv seg frå italienske tilhøve. 

## Periodar
Overgangen frå antikk tid til tidleg mellomalder var prega av folkevandringar, der særleg grupper av germanske stammar drog rundt i Europa og skapte uro. Vestgotarane plyndra Roma for første gong i 475, noko som innebar slutten for Vestromarriket. 
Ein kallar midtperioden i mellomalderen høgmellomalderen, og ein seier at han starta med kroninga av Karl den store i 800. 

Den siste delen av tidsrommet kallar me seinmellomalderen. Den starta om lag då Thomas Aquinas gav ut verket sitt *Summa Theologica* i 1273. 

### Alternativ periodeinndeling

Etter vanleg rekning tek mellomalderen til om lag samstundes med at Romarriket fall i 476. Tidleg mellomalder strekkjer seg då frå om lag 500 og dekkjer tida frå folkevandringane fram til vikingferdene tek slutt, om lag 1100.

Høgmellomalderen er rekna som samanfallande med gotikken. Han tek då til i 1100 og dekkjer tidsrommet fram til 1350.

Til vanleg kan ein og seia at seinmellomalderen byrjar om lag 1350, med Svartedauden. Denne tidbolken varar til om lag 1500, då dei store sjøferdene tek til. Seinmellomalderen var på mange vis rekna som nedgangstid, og det er stor overlapping mellom denne tidbolken og renessansen.

## Mellomalderen i Noreg
Ein reknar gjerne med at den norske mellomalderen starta i år 1030, då landet blei kristna, og varte til reformasjonen i 1536.

## Sjå au
* Byar i mellomalderen

## Bakgrunnsstoff
Eirik

**Eirik** og **Erik** er eit mannsnamn av germansk opphav som tyder 'mektig' eller 'hovding'. Det norrøne namnet var *Eiríkr*, sett saman av *[[Ei-]]* ('eine') og *[[-rik]]* ('herskar'). Namnet finst òg med skrivemåtar som **Eric** og **Erich**, og har kvinnenamnsavleiinga Erika.

Eirik har norsk namnedag den 18. mai.

## Kjende namneberarar

* Norske kongar:
** Eirik I Blodøks
** Eirik II Magnusson
** Erik av Pommern (Eirik III)
* Eirik Raude (ca. 950–ca. 1003) norsk oppdager, eigentleg *Eiríkr rauði*
* Erik Walkendorf, norsk erkebiskop av Nidaros
* Erich Christian Dahl (1814–1882), norsk forretningsmann og grunnleggjar av E. C. Dahls bryggeri 
* Erik Werenskiold (1855–1938), norsk biletkunstnar
* Erik Satie (1866-1925), fransk komponist
* Erich Maria Remarque (1898-1970), tysk forfattar
* Erich Kästner (1899-1974), tysk forfattar
* Erik Diesen (1922-1999), NRK-programleiar
* Erik Borge (1924-2008, norsk filmprodusent
* Erik Bye (1926–2004), norsk songar og mediamann
* Eric Clapton (f. 1945), engelsk musikar
* Erik Vea (f. 1951), norsk skøyteløpar
* Erik Hillestad (f. 1951), norsk plateprodusent
* Erik Solheim (f. 1955), norsk politikar og tviklingsminister
* Erik Poppe (f. 1960), norsk filmregissør
* Erik Solér (f. 1960), norsk psykolog og fotballspelar
* Erik Thorstvedt (f. 1962), norsk fotballspelar
* Eirik Newth (f. 1964), norsk forfattar
* Erik Skjoldbjærg (f. 1964), norsk filmregissør
* Erik Johnsen (f. 1965), norsk skihoppar
* Erik Fosnes Hansen (f. 1965), norsk forfattar
* Erik Ødegaard (f. 1969), norsk biletkunstnar
* Erik Holtan (f. 1969), norsk fotballspelar
* Erik Mykland (f. 1971), norsk fotballspelar kjent som «Myggen»
* Erik Hagen (f. 1975), norsk fotballspelar
* Eirik Verås Larsen (f. 1976), norsk kajakkpadlar
* Eirik Bakke (f. 1977), norsk fotballspelar
* Erik Nevland (f. 1977), norsk fotballspelar
* Eirik Tage Johansen (f. 1982), norsk golfsparer
* Erik Huseklepp (f. 1984), norsk fotballspelar
* Erik Midtgarden (f. 1987), norsk fotballspelar
* Eric Saade (f. 1990), svensk Eurovision-deltakar

## Bakgrunnsstoff
Halvdan

**Halvdan** eller **Halfdan** er eit norrønt namn som tyder «halvt danske». Namnet er eit førenamn og eit mannsnamn.
Namnet har vore nytta i Noreg og Danmark frå før vikingtida. Fleire kongar og sogeheltar har hatt dette namnet.

Halvdan har namnedag den 20. november.

## Kjende personar med namnet Halvdan eller Halfdan
*Halvdan Svarte
*Halvdan Kvite
*Halvdan Koht (1873 - 1965), norsk politikar og målmann
*Halfdan Kjerulf (1815 - 1868), norsk komponist
*Halfdan Egedius (1877 - 1899), norsk kunstmålar
*Halfdan Cleve (1891 - 1959), norsk komponist
*Halfdan Hegtun (f. 1918), norsk politikar
*Halvdan Sivertsen (f. 1950), norsk musikar

## Bakgrunnsstoff
Eivind

**Eivind** er eit norsk mannsnamn. Tydinga på norrønt er «Lukka vil snu». Øivind er ein variant av namnet.

Eivind har namnedag i Noreg den 26. august.

## Kjende namneberarar
* Eivind Torp (1844 - 1890), norsk stortingsmann
* Eivind Vågslid (1897 - 1986), norsk språkforskar
* Eivind Groven (1901 - 1977), norsk folkemusikar og komponist
* Eivind Mo (1904 - 1995), norsk spelemann
* Eivind Bolle (f. 1923), norsk stortingsmann
* Eivind Skeie (f. 1947), norsk prest og salmediktar
* Eivind Reiten (f. 1953), norsk politikar (Sp)
* Eivind Volder Rutle (f. 1979), norsk politikar (Raudt)

## Bakgrunnsstoff
Amerika

**Amerika** er ein verdsdel som strekker seg nesten frå Sør- til Nordpolen. Det grensar mot dei to store verdshava, Stillehavet og Atlanterhavet, og har svært forskjellige landskap, mellom anna svært fruktbare område som regnskogen i Amazonas og Dei store slettene i Nord-Amerika, og nokre av dei karrigaste områda i verda, som Atacama-ørkenen i Chile og Mojave-ørkenen i USA.

Verdsdelen kan delast inn på ulike måtar. På engelsk er det vanleg å snakka om Nord- og Sør-Amerika som to ulike kontinent, ettersom dei har ulikt geologisk opphav. I andre samanhengar skil ein mellom engelsktalande Amerika og Latin-Amerika, det vil seie landa som hovudsakleg bruker romanske språk. 

Namnet Amerika kjem mest truleg frå Amerigo Vespucci, eller Americus Vespuccius som han heitte på latin. America er den feminine forma, som svarer til hokjønnsforma alle dei andre verdsdelane hadde. Den første me veit brukte det var den tyske kartografen Martin Waldseemüller, som laga ein globus og eit stort kart der kontinentet hadde dette namnet i 1507.

Innbyggjarar frå kontinentet kan bli kalla amerikanarar, men dette kan òg tyda ein som kjem frå USA, nett som namnet Amerika ofte vert brukt berre om desse amerikanske sambandsstatane.

= Land i Amerika =
Henrik

**Henrik** er eit dansk, norsk og svensk mannsnamn, frå gammaltysk *Haimirich*. Det har norsk namnedag den 20. oktober.

Namnet er opphavleg sett saman av 'heim' og -rik, 'herskar', og kan altså tyda *herskaren over heimen*. Det har vore brukt i Noreg sidan 1200-talet.

På tysk er namnet *[[Heinrich]]*, noko den eldre skandinaviske skrivemåten *Hinrich* minner om. Den engelske forma av namnet er Henry. Ein kvinneleg variant av namnet er Henrikke.

## Namneberarar

**Kongelege**

* Henrik Wergeland (1808–1845), norsk forfattar
* Henrik Ibsen (1828–1906), norsk forfattar
* Henryk Sienkiewicz (1846-1916), polsk forfatter og nobelprisvinnar
* Henrik Pontoppidan (1857–1943), dansk forfattar
* Henrik Bull (1864–1953), norsk arkitekt
* Henrik Sørensen (1882–1962), norsk maler
* prins Henrik av Danmark (1934–2018), dansk dronninggemal, døypt Henri
* Henrik Larsson (f. 1971), svensk fotballspelar
* Henrik H. Langeland (f. 1972), norsk forfattar
* Henrik Christiansen (f. 1983), norsk skøyteløpar

## Annan bruk
*Stolt henrik er namnet på ein tidlegare matplante i amarantfamilien

## Kjelder

* 

## Bakgrunnsstoff
Nikolai

**Nikolai** er eit russisk mannsnamn som er avleidd av det greske Nikolaus. Tydinga av namnet er «siger» og «folk». 
Nikolai har namnedag den 6. desember.

Det er mange alternative skrivemåtar av namnet Nikolai: **Nikolaj**, **Nickolai**, **Nikolay**, **Nicolai** og **Nicolay**.

## Kjende personar med namnet Nikolai
* To russiske tsarar:
** Nikolaj I av Russland (1796-1855)
** Nikolaj II av Russland (1868-1918)
* Nicolai Abildgaard (1743-1809), dansk kunstmålar
* Nikolai Scheitlie (1753-1824), Eidsvollsmann
* Nicolai Nielsen (1777-1854), Eidsvollsmann
* Nicolai Wergeland (1780-1848), Eidsvollsmann
* Nikolai Frederik Severin Grundtvig (1783-1872), dansk prest og filosof
* Nicolai Knudtzon (1787-1837), norsk stortingsmann
* Nicolai Cappelen (1795-1866), norsk stortingsmann
* Nikolaj Gogol (1809-1852), ukrainsk-russisk forfattar
* Nikolaj Rimskij-Korsakov (1844-1908), russisk komponist
* Nicolai Julius Sørensen (1850-1923), norsk stortingsmann
* Nicolai Prebensen (1850-1938), norsk stortingsmann
* Nicolai Ulfsten (1854-1885), norsk kunstmålar
* Nicolai Anthonisen (1857-1907), norsk sjøkaptein
* Nikolai Astrup (1880-1928), norsk kunstmålar
* Nikolaj Bukharin (1888-1938), sovjetisk politikar
* Nikolaj Zimjatov (f. 1955), russisk langrennar
* Nicolai Cleve Broch (f. 1975), norsk skodespelar
* Nikolai Stokholm (f. 1976), dansk fotballspelar
* Nikolaj Kruglov (f. 1981), russisk skiskyttar
* Nicolai Misje (f. 1987), norsk fotballspelar
* Nikolai av Danmark (f. 1999, dansk prins
Laterna magica

**Laterna magica** (lat. 'magisk lykt') var forløparen til lysbileteframvisaren og moderne film. Instrumentet består av ei linse og ein oljelampe som projiserar bilete måla på glassplater på ein passande skjerm.

## Historie
Den eldste nemninga av instrumentet er frå 1671, i boka *Ars Magna Lucis et Umbrae* av Athanasius Kircher. På 1800-talet var det vanleg å få besøk av reisande som heldt framsyningar med eit stort utval av bilder. Nokre av desse hadde spesielle effektar ved at eit anna bilde kunne gli eller rotera over hovudplata. Eit populært døme var «rotteslukaren», som viste ein flokk rotter som hoppa inn i munnen til ein sovande mann. Under napoleonskrigane vart britar varta opp med ein slagscene mellom eit britisk og eit fransk skip som ende med at det franske skipet gjekk ned i flammar, til jubel frå forsamlinga.

Då fotografiet vart funne opp kunne ein laga billigare og meir naturtru glasplater. Ein kunne sjå berømte bygg og menneske og bilete frå framande land på framsyningane. Ein fekk òg seriar av bilde som fortalde ei historie, gjerne med ei lukkelege eller moraliserande ending. Dei magiske lanternene og bilda dei viste var mykje etterspurde på 1800-talet, men fall i popularitet då ein fann opp filmen med levande bilete. Framsyningsforma har likevel overlevd gjennom moderne lysbilder og kikkertforma leiketøy som kan visa fram seriar av bilete mot dagslys («Viewmaster»).
Nikolaus

**Nikolaus** er eit gresk mannsnamn sett saman av *nikáo*, 'siger', og *laós*, 'folk'. Namna **Nikolas**, **Nicholas** og **Niklas** er variantar av dette. I tillegg kjem avleiinger som Nikolai og Nils, og kortformer som Klaus, Klas og Nick.

Nikolaus har svensk namnedag den [6. desember], [nilsmesse.

## Kjende namneberarar
* Den heilage Nikolas av Myra
* Nicolas Gombert, flamsk renessansekomponist
* Nikolaus Kopernikus (1473-1543), astronom
* Nicolas Poussin (1594-1665), fransk målar
* Nicholas Haddock (1686-1746), britisk admiral
* Nikolaus Ludwig von Zinzendorf (1700-1766), tysk teolog
* Nicolas-Joseph Cugnot (1725-1804), fransk militæringeniør
* Nicolas Appert (1749-1841), fransk oppfinnar
* Nicolas Léonard Sadi Carnot (1796-1832), fransk matematikar
* Nikolaus August Otto (1832-1891), tysk oppfinnar
* Nicholas Roerich (1874-1947), russisk målar
* Nikolaus von Falkenhorst (1885-1968), nazistisk offiser
* Nicholas Williams (f. 1942), engelsk språkforskar
* Nicholas Berkeley Mason (f. 1944), engelsk trommeslagar frå Pink Floyd
* Nicolas Sarkozy (f. 1955), fransk president
* Nicolas Anelka (f. 1979), fransk fotballspelar
* Niklas Moisander (f. 1985), finsk fotballspelar

## Bakgrunnsstoff
Rhode island red

**Rhode Island Red** er ein hønesort som vart avla fram i Rhode Island i USA. Fjøra hans er så mørkeraude at dei nærmer seg svarte. Avlsarbeidet var retta mot å laga ein god eggleggjar, og det lukkast - høna kan leggja 250-300 egg i året. Desse egga er lysebrune på farge.

Rhode island red er delstatsfuglen til Rhode Island.

## Bakgrunnsstoff
Nils

**Nils** er ei nordisk kortform av det greske mannsnamnet Nikolaus. Nils har namnedag den 6. desember.

## Kjende namneberarar
* Nils Lykke, dansk-norsk adelsmann
* Niels Hertzberg (1759-1841), norsk teolog og stortingsmann
* Niels Griis Alstrup Dahl (1778-1852), norsk prest og stortingsmann
* Niels Vibe Stockfleth (1787-1866), norsk geistleg, kjend frå Kautokeino-opprøret
* Niels Henrik Abel (1802-1829), norsk matematikar
* Nils Nilsson Skaar (1826–1909), norsk stortingsmann
* Nils Hertzberg (1827-1911), norsk statsråd
* Nils Nilsson Skaar (1852–1948), norsk stortingsmann
* Nils Bergslien (1853-1928), norsk kunstmålar
* Nils Riddervold-Jensen (1863-1935), norsk statsråd
* Nils Collett Vogt (1864-1937), norsk diktar
* Nils Tjoflot (1865-1898), norsk spelemann
* Nils Waltersen Aasen (1878-1925), norsk offiser og oppfinnar
* Niels Bohr (1885-1962), dansk fysikar
* Nils Johan Rud (1908-1993), norsk forfattar
* Nils R. Müller (1921-2007), norsk filmregissør
* Nils Christie (f. 1928), norsk professor
* Nils Aas (1933-2005), norsk bilethoggar
* Nils Arne Eggen (f. 1941) norsk fotballtrenar for Rosenborg
* Nils-Aslak Valkeapää (1943-2007), finsk-samisk forfattar
* Nils Ole Oftebro (f. 1944), norsk skodespelar
* Nils Georg Fosland (f. 1944), norsk offiser
* Nils Gunnar Lie (f. 1950), norsk programleiar
* Nils Lofgren (f. 1951), amerikansk gitarist
* Nils Gaup (f. 1955), norsk-samisk filmregissør
* Nils Johan Semb (f. 1959), tidlegare norsk landslagstrenar i fotball
* Nils Petter Molvær (f. 1960), norsk jazztrompetist
* Nils Olav Fjeldheim (f. 1977), norsk padlar

## Bakgrunnsstoff
Otto

**Otto** er eit mannsnamn som kjem frå tysk. Det er ein variant av dei nørrøne namna som byrjar med Aud-. Tydinga er noko nær «rikdom» eller «lukke».

Otto har namnedag den 4. november.

## Kjende personar med namnet Otto
### Kongelege
* Otto I av det tysk-romerske riket
* Otto II av det tysk-romerske riket
* Otto III av det tysk-romerske riket
* Otto IV av det tysk-romerske riket

### Andre
* Otto Lange (1797-1870), norsk stortingsmann
* Otto Løvenskiold (1811-1882), norsk høgsterettsdommar
* Otto von Bismarck (1815-1898), tysk rikskanslar
* Otto Sverdrup (1854-1930), norsk polfarar
* Otto Jespersen (1860-1943), dansk lingvist
* Otto Berg (1906-1991), norsk friidrettsutøvar
* Otto Nielsen (1909-1982), norsk musikar
* Otto Jespersen (f. 1953), norsk komikar
* Otto Albert Blehr (1847-1927), norsk statsminister
  
## Bakgrunnsstoff
Fjørfe

**Fjørfe** vider til fuglar som vert haldne som husdyr, særleg dei større typane som blir brukt til egg- eller kjøtproduksjon: Høns, gjæser, ender og kalkun. Fuglehald kan også vera knyttt til ein aktivitet som jakt, det kan vera ein hobby, eller ein kan ha husfuglar som pryd eller symbol.

Fasanar, perlehøns og duer er andre nokså utbreidde fjørfetypar, medan påfugl, struts og emuar er meir uvanlege innslag.

## Kjelder

*Vangen, Odd. «Fjærfe» (14. februar 2009), *Store norske leksikon*.

## Bakgrunnsstoff
Wittgenstein

**Wittgenstein** er eit etternamn særleg nytta i tysktalande område. 

## Personar med Wittgenstein som etternamn
* Karl Wittgenstein (1847-1913), tysk industrileiar 
Han var far til:
* Ludwig Wittgenstein (1889-1951), filosof fødd i Austerrike
* Paul Wittgenstein (1887-1961), pianist fødd i Austerrike

## Sjå òg
* Wittgenstein er namn på ein tidlegare landkrins i Tyskland, Kreis Wittgenstein
* eit slott i Tyskland, sjå Slottet Wittgenstein
* Huset Wittgenstein, eit hus eller palé i Wien
* ei utdøydd greveslekt *Grafen zu Wittgenstein*