open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saturnmånen Mimas

**Mimas** er ein av månane til Saturn. Han vart oppdaga i 1789 av William Herschel og er oppkalla etter ein av titanane som vart felt av Herakles. Truleg finst det eit globalt hav under yta på Mimas som vart danna innan dei siste 25 millionar åra.

Den låge tettleiken til Mimas tyder på at den for det meste består av is, med ein liten del stein. Overflata er dominert av eit nedslagskrater med ein diameter på 130 km ein har gjeve namnet Herschel. Krateret er så stort at det utgjer ⅓ av den totale diameteren til månen. Kraterveggene er omtrent fem km høge, botnen går så djupt som ti km, og toppen i midten står seks km over kraterbotnen. Nedslaget må ha vore i nærleiken av å knuse Mimas. Det er observert sprekkar på den motsette sida av månen som kan ha oppstått under nedslaget.

Overflata er metta med krater, men ingen av dei er på langt nær så store som Herschel. Dette tyder på at Mimas tidlegare har vore bombardert av enda større lekam enn det som skapte Herschel, noko som førte til at alle spor etter tidlegare nedslag vart viska ut. Restane har så samla seg og danna Mimas slik månen er no.

## Interaksjon med Saturn sine ringar
Observasjonar av romsonden Cassini har vist at Mimas og utsjånaden på G-ringen i ringane til Saturn har ein samanheng. Mimas bidreg til å halde dei fine partiklane i denne ringen på plass.

## Kjelder
Enceladus

**Enceladus** er den niande inste månen til Saturn og blei oppdaga av William Herschel i 1789. Overflata er veldig lys, og nesten 100 % av solstrålane blir reflekterte. Det gjer at månen er veldig kald, berre -201°&nbsp;C. Enceladus er det mest reflekterande objektet i solsystemet som er funne, han er au ein av dei få månane som har atmosfære. Dette blei oppdaga av Cassini-Huygens i mars 2005. Månen er ein av tre objekt i det ytre av solsystemet som er vulkansk aktive (i lag med jupitermånen Io og neptunmånen Triton), då han har isfontener på sørpolen som stadig sender ispartiklar kilometervis ut i verdsrommet. Desse isfontenene er opphavet til Saturns E-ring.

Undersøkingar gjorde av romsonden Cassini tyder på at Enceladus har eit verdsfemnande hav, og at det kan vera varmekjelder med ein temperatur på minst 90 °C på botnen av dette havet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Profil hjå NASA Solar System Exploration
Saturnmånen Tethys

**Tethys** (frå gresk *Τηθύς*, namnet på ein titan) er ein av månane til planeten Saturn. Han blei oppdaga av Giovanni Domenico Cassini 21. mars 1684. Andre nemningar for månen er **Saturnus&nbsp;III** og **S III Tethys**.

Dei to meste synlege stukturane på yta til Tethys er det enorme nedslagskrater Odysseus og den 2000 kilometer lange kløfta Ithaca Chasma.

Tethys har låst dei mindre og ujamt forma månane Telesto og Calypso 60° føre og bak seg, respektivt.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Dione

**Dione** er ein av dei større månane til Saturn. Han ligg i snitt 377&nbsp;400 km frå Saturn. Dione har ein gjennomsnittleg diameter på 1123,4 km. Han vart oppdaga av Giovanni Cassini i 1684.

## Oppdagingar av Cassini-sonden

Observasjonar utført av romsonden Cassini har vist at Dione og Tethys er meir aktiv enn kva ein tidlegare har trudd. Begge månane kastar partiklar ut i verdsrommet, noko som tyder på geologisk aktivitet, kanskje til og med vulkanisme.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Tor

**Tor** (norrønt Þórr, Thórr) er ein mektig gud frå den norrøne mytologien. Han skal vera den eldste sonen til Odin medan mor hans var Fjordgyn (eller Jord), ei åsynje. Tor rådde over vêret, særleg torevêret, og det var sagt at både torerumlinga og lynglimta blei skapt av bukkekjerra hans. Han var òg gud for grøde og krig. Både torsdagen og mange stader og menneske er kalla opp etter han.

## Eigedelar

Den viktigaste reiskapen til Tor var hammaren Mjolne, som trefte alt han sikta på, og som alltid kom tilbake til handa hans. For å halde hammaren brukte guden ein jernhanske, og han hadde òg eit belte som gjorde han sterkare. Det heitte Mengingjord.

Tor hadde ei vogn som dei to bukkane Tanngnjost og Tanngrisne drog. Ein kunne sjå henne på stjernehimmelen, som bildet Karlsvogna.

## Liv
Tor var gift med den vakre åsynja Siv, og saman fekk dei sonen Mode og dottera Trud. Hallen deira heitte Bilskirne og låg i Trudvang, eller «styrkeheimen».

Guden hadde òg andre born, til dømes Magne som han fekk med jotnekvinna Jarnsaksa.

Tenarane til Tor heitte Tjalve (Thjálfi) og Røskva. Dei var menneske, av fattig bondeætt. Tor fekk de to syskena av bonden etter at ein av Tor sine bukkar vart halt etter eit uvøre kveldsmåltid heime hjå dei. 

### Soger

Tor er ein gud det finst mange historier om. Mange av dei er morosame, til dømes korleis Tor måtte kle seg som ei brur for å lura hammaren sin tilbake frå jotunen Trym, eller då han nesten fiska Midgardsormen. Som gjest hjå Utgards-Loke har Tor òg ein gong prøvd å løfta Midgardsormen då denne var tilgjord som katt.

## Død
Spådommen om Ragnarok seier at Tor då endeleg skal drepa erkefienden sin, Midgardsormen, men så berre orka ni skritt før han segnar om og døyr.

## Slektskap med andre mytologiar

Eigenskapane og forteljingane om guden viser at han liknar herskargudane i dei andre indoeuropeiske religionane, til dømes Zevs i gresk, Jupiter i romersk og Indra i vedisk religion. Baltiske Perkūnas, slaviske Perun og keltiske Taranis er òg toregudar som liknar på Tor.

Dei finsk-ugriske gudane Tiermes, Tordöm eller Torum har òg like eigenskapar og namn som Tor, og kan anten ha vore eit mytologisk lån eller visa til ei felles kulturarv.

## Namnet
Tor var kjend under mange andre namn, til dømes Ake-Tor, Asa- eller Åsator, Astvinr, Einride, Lorride/Hlorride, Horagalles, Thur, Ukko, Veur, Vingne og Vingtor.

At Tor var ein mykje akta gud, ser me av at namnet er brukt mykje som namnedel, både i personnamn og stadnamn, og i namnet til torsdagen. I nyare tid er «Tor» eller «Thor» åleine òg blitt eit personnam, men dette var ikkje vanleg i norrøn tid. Tora er eit tilsvarande norsk kvinnenamn.

### Tor som namnedel

## Anna
Grunnstoffet thorium er kalla opp etter tordenguden.

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Rhea

**Rhea** er den nest største av månane til Saturn. Han vart oppdaga i 1672 av Giovanni Domenico Cassini. Kratera på overflata har diameter opp til 75 km og fordelinga er irregulær, som tyder på ei variert geologisk historie. Tettleiken er særleg høg på den nordlege halvkula. Rhea har i følgje målingar med Cassini-sonden, ein særs tynn atmosfære. 

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Hyperion

**Hyperion** er ein av månane til Saturn. Med ein snittdiameter på 270 km er Hyperion det nest største kjende ikkje-runde objektet i solsystemet.

Hyperion vart oppdaga i 1848 to gonger uavhengige av kvarandre: av William Lassell, og William Cranch Bond i lag med sonen hans George Phillips Bond.

## Kjelder
* «Hyperion: Overview»  - NASA Solar System Exploration

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Iapetus

**Iapetus** er den tredje største månen til Saturn, oppdaga av Giovanni Domenico Cassini i 1671. Iapetus er best kjend for dei dramatiske overflatekontrastane, men oppdagingar av romfartøyet Cassini har avslørt mange andre uvanlege fysiske trekk med månen. Som alle dei andre saturnmånane er Iapetis kalla opp etter ein av titanane i gresk mytologi, Iapetos.

## Fysiske eigenskapar
Den låge tettleiken til Iapetus indikerer at månen for det mest består av is, med berre ein liten del av tyngre materiale.

I tillegg er forma til Iapetus korkje sfærisk eller ellipsoideforma, noko som er uvanleg for ein stor måne. Delar av Iapetus verkar å vera skvist flat, og den unike ekvatorialringen til Iapetus er so høg at han påverkar inntrykket av forma til månen sjølv frå avstand. 

Iapetus er eit tungt kratra objekt, og romfartøyet Cassini har avslørt store nedslagsbasseng i den mørke regionen, kalla Cassini Regio. Mellom dei er minst tre over 350 kilometer breie. Det største, Turgis, har ein diameter på over 500 kilometer og ekstremt bratte kratervegger.
Saturnmånen Janus

**Janus** er ein av månane til Saturn. Han har nesten den same banen som Epimetheus, og banane ligg berre 50 km frå kvarandre. Med mange års mellomrom passerer dei kvarandre, men unngår å kollidere ved at dei bytter banar, omtrent som to skeiseløparar som vekslar. Ein meiner at dei er restar av ein større lekam som vart delt i to ved ein samanstøyt. 

Janus vart fyrst observert av Audouin Dollfus 15. desember 1966. Han vart fotografert første gang frå Voyager 1 i 1980. Storleiken er 1,6 km x 1,2 km x 1,0 km.

## Galleri


Fil:Janus moon.jpg | Janus sett av *[[Voyager 2]]* den 25. august 1981
Fil:Saturn's moons Janus and Prometheus PIA08192 (NASA).jpg | Janus og Prometheus ligg oppom og under ringane til Saturn i dette biletet frå *[[Cassini–Huygens|Cassini]]* i 2006
Fil:Janus 2006 closeup by Cassinix2.jpg | Janus føre Saturn, sett av Cassini i 2006. 
Fil:Janus-PIA09872.jpg | Janus sett av *[[Cassini–Huygens|Cassini]]* i 2008. 
Fil:PIA10447 Janus.jpg | Halvmåne på Janus (2008-06-30)


## Kjelder

* «Janus: Overview»  - NASA Solar System Exploration
*

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Foibe

**Foibe** (dessutan kjend som **Phoebe**) er ein av månane til Saturn. Til skilnad frå dei fleste andre større månane til Saturn er Foibe særs mørk og reflekterer berre 6% av solljoset han mottek.

Foibe vart oppdaga i august 1898 av William Pickering.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Det Norske Teatret

**Det Norske Teatret** er eit teater i Oslo som spelar på nynorsk og norske målføre. Teatret vart skipa 22. november 1912 med Hulda Garborg som styreformann.

## Historie
Teatret hadde si fyrste framsyning i Kristiansand 2. januar 1913, og la deretter ut på spelferd. Fyrste framsyning i Oslo var 6. oktober 1913 med *[[Jeppe på Berget]]* av Ludvig Holberg, omsett til nynorsk av Arne Garborg. Opninga skjedde med kong Håkon 7. til stades. Framsyningane etterpå var prega av at riksmålsungdomar prøvde å få stogga dei med makt ved å demonstrere i gata utanfor teatret, dei såkalla teaterslaga. Noko av det same hende i 1948, då teatret framførte *[[Peer Gynt]]* i nynorsk omsetjing, med musikk av Harald Sæverud.

Dei fyrste åra heldt teatret hus i Teatersalen i Rosenkrantz gt 8, hjå Bondeungdomslaget i Oslo. Deretter flytte det til Stortingsgata 16, fram til det i 1985 fekk eit nytt og moderne teaterbygg i Kristian IVs gate. Nybygget var teikna av Arkitektkontoret 4B, og vart heidra med utmerkinga *[[Betongtavlen]]* i 1986.

Teatret er særleg kjend for å spele musikkspel. Dei største suksessane gjennom tidene har vore musikkspela *[[Les Misérables]]*, *[[Cats]]*, *[[Piaf]]*, *[[Jesus Christ Superstar]]* og *[[Next to Normal]]*. Teatret har også gjeve ut cd-ar, til dømes *Så lenge skuta kan gå*, som det vann Spellemannprisen med i open klasse i 1979.

Som det einaste større teatret i Noreg er Det Norske Teatret privat ått, av lutlaget Det Norske Teatret LL. Sidan staten gjev om lag 100 millionar kr i årleg tilskot peikar staten ut tre av fem valde styremedlemer, medan årsmøtet fritt vel to medlemer. Dei tilsette har to medlemer i styret.

Bondeungdomslaget i Oslo er største eigar, elles eig mållag og ungdomslag over heile landet og mange privatpersonar luter i teatret.

Teatersjef er Erik Ulfsby.

## Teatersjefar
* 1912&ndash;1915 Rasmus Rasmussen
* 1915&ndash;1916 Amund Rydland
* 1916&ndash;1917 Anton Heiberg/Amund Rydland
* 1917&ndash;1918 Amund Rydland
* 1918&ndash;1920 Sigurd Eldegard/Amund Rydland
* 1920&ndash;1922 Amund Rydland
* 1922&ndash;1933 Ingjald Haaland
* 1933&ndash;1934 Hans Jacob Nilsen
* 1934&ndash;1936 Oscar Braaten
* 1936&ndash;1942 Knut Hergel
* 1942&ndash;1945 Cally Monrad
* 1945&ndash;1946 Knut Hergel
* 1946&ndash;1950 Hans Jacob Nilsen
* 1950&ndash;1951 Edvard Drabløs
* 1951&ndash;1953 Ole Gregor Liljedahl Barman
* 1953&ndash;1961 Nils Sletbak
* 1961&ndash;1975 Tormod Skagestad
* 1975&ndash;1976 Svein Erik Brodal
* 1976&ndash;1979 Tormod Skagestad
* 1979&ndash;1990 Svein Erik Brodal
* 1990&ndash;1997 Otto Homlung
* 1997&ndash;2010 Vidar Sandem
* 2011&ndash;     Erik Ulfsby

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Alfred Fidjestøl *Trass alt. Det norske teatret 1913-2013 Dramatiske scener frå 100 års teatereventyr*, Samlaget 2013 ISBN 9788252178753
Venus

**Venus** kan referera til
* Gudinna Venus
* Planeten Venus
* Statuetten Venus frå Willendorf

«Venus» har vore namn på fleire skip: 
* (1890), ein Englandsbåt for Det Bergenske Dampskibsselskab. 
* (1931), ein Englandsbåt for Det Bergenske Dampskibsselskab. 
* (1966), òg kalla MS «Black Prince», ein Englandsbåt eigd av Det Bergenske Dampskibsselskab og Fred Olsen & Co.
Fredrik I av Sverige

**Fredrik I av Sverige**, **Fredrik av Hessen**, ( i Kassel–
  i Stockholm) var konge av Sverige frå 1720 til han døydde og greve av Hessen-Kassel.

Fredrik vart fyrst gift med søskenbarnet Louise Dorotea Sofia, dotter av kong Fredrik I av Preussen og Elisabet Henriette av Hessen-Kassel. Dei fekk inga born. Ho døydde i 1705.

Under den spanske arvefølgjekrigen kjempa han som general på Nederland si side. I 1710 starta han ekteskapforhandlingar med den svenske prinsessa Ulrika Eleonora  og etter at ho og broren
Karl XII hadde akseptert, gifta dei seg i 1715.

Fredrik deltok i Den store nordiske krigen på felttoga mot Noreg i både 1716 og 1718 og blei utnemnd til svensk generalissimus. Etter at Karl XII var blitt drepen ved Fredriksten festning i 1718 og Ulrika Eleonora etterfølgde han som regjerande dronning, ville ho ha mannen til medregent, noko Riksdagen sa nei til. Til slutt abdiserte Ulrika Eleonora til fordel for ektefellen og Fredrik blei krona til konge i Stockholm 3. mai 1720.

Fredrik og Ulrika Eleonora fekk inga born saman, men Fredrik hadde fleire born med elskarinna Hedvig Taube. Fredrik vart derfor den einaste hessiske kongen av Sverige, og då han døydde blei Adolf Fredrik, fyrstebiskop av Lübeck, vald til ny konge.

## Referansar
Smeltepunkt

**Smeltepunktet** til eit stoff er den temperaturen der stoffet går over frå fast til flytande fase. Når me snakkar om den motsette prosessen kallar me den same temperaturen **frysepunktet**.

For dei fleste stoff er temperaturen for smelting og frysing den same. Til dømes er smelte- og frysepunktet til kvikksølv &minus;38,83&nbsp;°C. Agar smeltar derimot ved 85&nbsp;°C og blir fast stoff ved 32-40&nbsp;°C, ein prosess kalla hysterese. Andre stoff, som glas, kan bli hardare utan å utkrystallisere seg. Desse stoffa vert kalla amorfe lekamar

Til forskjell frå kokepunktet blir smeltepunktet til eit stoff relativt lite påverka av trykket i atmosfæren rundt det. Smeltepunktet kan likevel senkast markert ved hjelp av andre stoff som er oppløyst eller blanda i stoffet. Smeltepunktet til eit reint stoff er alltid høgare enn smeltepunktet til eit ureint stoff. Blandingsforholdet som fører til det lågaste smeltepunktet som er mogeleg for eit stoff vert kalla det eutektiske punktet. Smeltepunktet til vatn ved trykk på 1 atmosfære er 0&nbsp;°C . Når vatn inneheld frysekjerner er frysepunktet det same som smeltepunktet, men utan kjernar kan vatn bli underkjølt til &minus;42&nbsp;°C før det frys. 

For grunnstoff er det ein viss samanheng mellom smeltepunkt og plassering i periodesystemet. Transisjonsmetalla har høge smeltepunkt som stort sett aukar ned gjennom gruppene i periodesystemet. Alkalimetall og jordalkalimetall har relativt låge smeltepunkt. Trenda er at smeltepunkta for desse stoffa minkar ned gjennom gruppene. Det kjemiske grunnstoffet med høgast smeltepunkt er wolfram med 3695 K (3422&nbsp;°C). Karbon smeltar ikkje i vanleg trykk, men sublimerer ved rundt 4000 K. Væskefasen eksisterer berre når trykket er over 10&nbsp;MPa og ein estimert temperatur på 4300&ndash;4700&nbsp;K. Tantalhafniumkarbid (Ta4HfC5) er eit eldfast materiale med eit svært høgt smeltepunkt på 4488&nbsp;K (4215&nbsp;°C). På den andre enden av skalaen finn vi helium som ikkje frys i det heile tatt under normalt trykk, sjølv om temperaturen er uendeleg nær det absolutte nullpunktet. Ein må ha trykk 20 gonger over normalt atmosfærisk trykk for at helium skal fryse. 

## Sjå òg

* Fasediagram
* Kokepunkt
* Trippelpunkt
Mars

**Mars** kan referera til
* Guden Mars
* Månaden mars
* Planeten Mars
*, eit skip for Det Bergenske Dampskibsselskab
KV «Harstad»

**KV «Harstad»** er eitt av skipa i den norske Kystvakta og det første i ein ny serie kystvaktskip. Desse er spesialdesigna for kystvakt- og bereiskapsoppgåver der ein har bygd på dei erfaringane ein har frå tidlegare, og då spesielt med KV «Ålesund», KV «Tromsø» og KV «Normand Trym». Skipet er utrusta for fiskerikontroll, tyngre slep og oljevern. I tillegg har ein bygd inn særskilde moglegheiter for redning av undervassbåtar. 

Fartøyet er eit Rolls Royce/Ulstein Technology-design og vart bygd på Søviknes Verft i Haram på Sunnmøre. 

KV «Harstad» vart kontrahert av reiarlaget Remøy Shipping og leigd til Kystvakta på 10-årskontrakt. Det var leiaren for Forsvarskomitéen på Stortinget, Marit Nybakk, som var gudmor for fartøyet ved dåpen 28. januar 2005.

4. februar 2005 tok Landsdelskommando Nord-Noreg over KV «Harstad» for å setje det inn i aktiv teneste i Nord-Noreg. Skipet tok over KV «Normand Trym» sin posisjon i den statlege slepebåtbereiskapen og har base på Sortland.

## Bakgrunnsstoff
* Klargjering til dåp 
* KV «Harstad» vert døypt 
* Landsdelskommando Nord-Noreg tek over 
* Skipsdesign hjå Rolls-Royce Marine

## Kjelder
* Forsvarsnett
Transport

**Transport** er flytting av personar eller gods frå ein stad til ein annan ved hjelp av eit transportmiddel. Ordet kjem frå latin *[[trans]]*, den andre sida, og *portare*, å bera. Ein vel utvikla transport er hovudføresettinga for dagens viktige verdshandel, for globalisert næringsliv og turisme.

Ein kan dela det store transportfeltet inn mindre felt på ulike vis. Det er til dømes ein stor skilnad mellom motorisert transport, som er den viktigaste transportmetoden i dag, og ikkje-motorisert transport, som er basert på menneskekraft, trekkdyr og enkel utnytting av naturressursar, og som har vore den viktigaste transporttypen i førindustriell tid. Ein annan måte å dela inn transport på er å sjå kvar han går føre seg: Landtransport, luftfart eller skipsfart på hav, elvar og kanalar.

## Forhistorie

Menneske har brukt dyr og utvikla teknologi til å transportera seg sjølv og eigedelane sine svært lenge. Dei tidlege menneska temde dyr som til dømes hestar, esel og kamelar og nytta dei som pakkdyr, trekkdyr og ridedyr, og laga sleder og båtar av tre. 

Oppfinninga av hjulet gjorde at ein kunne transportera fleire ting fortare over land. Den viktigaste transportmåten var likevel skipsfarten, som blei brukt til handel der det var mogleg.

## Moderne tid

Ei ny revolusjonerande oppfinning for transporten var motorar som kunne driva transportmidla mykje fortare. Nå blei òg infrastrukturen viktig: Ein trong gode vegar og jarnbanespor for at maskinane skulle kunne yta sitt beste.

Ettersom transporten er blitt betre og billigare, har omfanget av han òg auka. Det er lett å produsera varer ein stad og selja dei på den andre sida av jorda. Det er òg lettare for dei som har råd til det å reisa til fjerne land. Dette blir kalla globalisering.
Grunnstoffet titan

**Titan** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Ti** og atomnummer 22. Det er eit transisjonsmetall og er plassert i gruppe 4 i periodesystemet. Stoffet vart oppdaga av ulike forskarar på 1790-talet. Namnet kjem frå titanane, som var ei gudeslekt av himmelens og jordas born i gresk mytologi, og jordas første søner i romersk mytologi.

## Bruk av titan

Titan har høg styrke i forhold til vekta, og blir brukt åleine eller i legeringar som materiale til romrakettar, jetfly, ubåtar, verktøy samt tennis- og squash-racketar. Vanlege titanlegeringar inneheld jern og aluminium. Det kjemiske stoffet titandioksid har ein stabil, kvit farge og er mykje brukt i måling.

## Historie

Titan vart oppdaga i england av William Gregor i 1791. Han oppdaga grunnstoffet i mineralet ilmenitt. Omtrent samstundes laga Franz Joeseph Muller ein liknande substans utan at han greidde å identifisera stoffet. Fleire år seinare vart grunnstoffet igjen oppdaga uavhengig av dette. Denne gong av Martin Heinrich Klaproth som gav det namnet *titan*. 

Reint metall har vore vanskeleg å utvinna, og vart først danna i 1910. Først i 1946 vart det brukt utanfor laboratorium, etter at William Justin Kroll viste at kommersiell produksjon kan skje ved reduksjon av titantetraklorid med magnesium etter Krollprosessen. 

## Førekomst og produksjon

Titan førekjem blant anna i mineralet ilmenitt, som er råstoff for titanproduksjon i Noreg. Dei viktigaste norske titanprodusentane er Titania A/S, Tinfos, og Kronos Titan A/S.

## Kjemi

Titan har vanlegvis oksidasjonstal 4 i sambindingar, men kan òg ha oksidasjonstal 3. 

Titanmetall er dekt av eit oksidlag som vernar det. Metallet kan brenna i luft. Da vert titandioksid og titannitrid danna.

Ti + O2 → TiO2
2Ti + N2 → TiN

Titan reagerer vanlegvis ikkje med basar. 

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* WebElements.com - titan
Åsynje

**Åsynjene** var det dei kvinnelege æsene blei kalla i norrøn gudetru. Dei var anten gift med eller døtrer av æser, ofte begge delar.

Etter Snorre bygde åsynjene eit hov kring Frigg, den fremste av dei. Åsynjene han reknar opp er Saga, Eir, Gefjon, Fulla, Frøya, Sjøfn, Lofn, Var, Vør, Syn, Lin, Snotra, Gnå, Sol, Bil, Jord og Rind.
Gudinna Saga

**Saga** (ho som ser) er ei åsynje frå norrøn mytologi.

I ei forteljing drikk ho og Odin av eit gyllent kar i hallen hennar, Sokkvabekkr («sokne benkar», kanskje eit skip).

I følgje Snorre var ho ein eigen person, men Saga kan like gjerne ha vore eit anna namn for Frigg, Odin si kone.
Titanar

::*For fleire tydingar av ordet, sjå [[titan]]*

**Titanar** var i følgje gresk gudelære eit slag gudar som levde før og samtidig med dei olympiske gudane. Dei var barn av urgudane himmelen, Uranos, og jorda, Gaia og mange av barna deira, med dei olympiske gudane som eit viktig unntak. Mange av titanane har gjeve namn til planeten Saturn sine månar.

## Titanane i følgje Hesiod

Hesiod sitt storverk om gudane, *Theogonia*, er hovudkjelda for det me veit om dei greske gudane. Fragment frå andre verk viser likevel at Hesiod berre fortalde *ei* historie, medan dei gamle grekarane hadde mange andre.

Hesiod seier at titanen Kronos gjorde opprør mote Uranos fordi han hadde sperra mange av dei andre barna han og Gaia hadde i Tartaros, inne i jorda. Kronos kastrerte og uskadeleggjorde far sin, og tok så sjølv over makta. Andre kjelder seier at Kronos drap Uranos.

Men historia gjentok seg: Kronos fekk barn med søster si, Rheia, og svelgde dei fordi han var redd dei skulle skada han. Rheia klarte å gøyma unna Zevs, som så drap Kronos og fridde søskena sine. Kronos vert tilsvara med guden Saturn i romersk mytologi.

## Titankrigen

Deretter førte Zevs og søskena hans, dei olympiske gudane, krig mot titanane om kven som skulle ha makta. Titanane tapte, og Zevs sende dei fleste av dei til Tartaros. Titanane som hadde støtta han eller vore nøytrale fekk likevel vera igjen på jorda. Dette gjaldt mellom anna mor til Zevs, Rheia.

Historia om titankrigen har fleire likskapar med krigen mellom æsene og vanene i norrøn gudelære. Det er mogleg at det i begge tilfelle dreier seg om konflikten mellom gudesystema når eit nytt folkeslag kom inn i området. Konflikten blei løyst ved at fleire gamle gudar blei tekne inn i det nye gudebildet, medan andre blei gløymd.

## Ordsoge

Det er usikkert kva det greske ordet *titanos* kjem frå. Hesiod meiner det betyr «dei som stridest», andre kjelder seier det betyr «hemnarar», og andre igjen meiner det kjem frå *titax* (hannkjønn) og *titene* (hokjønn), som betyr «herskarar».

Sidan er ordet *[[titan]]* blitt brukt om noko svært stort, på same måte som *gigantisk*. Dette kan ha kome frå ei forveksling med gigantane, ei anna gresk gudeaktig slekt, eller av at titanane blei oppfatta som svært store. Titanen Atlas hadde mellom anna oppgåva å bera himmelen på skuldrene, og må derfor ha vore ganske stor.

## Oversyn over titanar

Hesiod nemner tolv titanar som var barn av Uranos og Gaia, i tillegg til mange av barna deira. Men det fanst fleire tidleg-greske gudar, og derfor finst det òg lister med andre førstegenerasjonstitanar.

## Titanar i solsystemet

Den største månen til planeten Saturn heiter Titan. Av dei totalt 60 saturnmånane er Tethys, Rhea, Hyperion og Iapetus oppkalla etter titanar – søskena til Kronos (=&nbsp;Saturn) – medan Atlas, Prometheus og Epimetheus er oppkalla etter sønene til titanen Iapetos. Det er den engelske skrivemåten av namna som blir brukt for månane.

## Bakgrunnsstoff
Jan Garbarek

**Jan Garbarek** () er ein norsk jazzmusikar og komponist, fødd på Mysen i Eidsberg i Østfold. Garbarek er av mange rekna for å vere Noregs fremste jazzmusikar internasjonalt, og er ein av hovudarkitektane bak ordlyden nordisk jazz.

## Musikk
Jan Garbarek speler i hovudsak tenorsaksofon og sopransaksofon. I seinare tid har han utvida instrumentrepertoaret kraftig. Med inspirasjon frå mange ulike musikalske stilartar har han utvikla ein eigen, lett kjenneleg personleg klang.

Inspirert av John Coltrane lærde Garbarek seg å spele tenorsaksofon som 14-åring. I 1962 vann han noregsmeisterskapen for amatørmusikarar. Han fekk både solistprisen og førstepremien med eigen kvartett.

I 1960-åra spelte han blant anna saman med Karin Krog og George Russel. Dette hadde stor påverknad på den musikalske utviklinga hans. 

Det første soloalbumet hans heitte *Til Vigdis* og kom i 1967. Plata vart ingen salssuksess. LP-ar var på den tida kostbare for folk flest, ho kosta kr 36,50. I dag er plata av dei mest etterspurde på bruktmarknadane i USA og Japan. I 1970 innleia Garbarek et samarbeid med den tyske produsenten Manfred Eicher og plateselskapet hans, ECM. Det er på dette selskapet at dei mest sentrale innspelingane til Garbarek er gjevne ut, med *Afric pepperbird* som den første. For ECM er Garbarek blitt eitt av dei viktigaste namna. 

Garbarek blei verdskjend etter å ha vore med i den europeiske kvartetten til Keith Jarrett. Deretter tok han til å peika seg ut på eigenhand. 

Han har samarbeida med ei rekke musikarar, som Mari Boine, Gary Peacock,
Miroslav Vitouš, Zakir Hussain, Charlie Haden, Egberto Gismonti, Nana Vasconcelos, Terje Rypdal, Jon Christensen og diktaren Jan Erik Vold. Jan Garbarek har òg laga musikk til film, teater og ballett. 

## Utmerkingar

* Buddyprisen 1968.
* Spellemannprisen 1978 i klassen spesialpris.
* Gammleng-prisen 1982 i klassen jazz.
* Lindemanprisen 1991.
* Anders Jahres kulturpris 1995.
* I 1999 vart han utnevnt til ridder av 1. klasse av St. Olavs Orden
* Norsk kulturråds ærespris 2004

## Anna
Jan Garbarek har polsk far og trøndersk mor. Artisten har ei dotter, Anja Garbarek, som òg driv med nyskapande musikk.

## Kjelder
* 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Diskografi
Musikar

Ein **musikar** er ein person som skaper musikk. Til dette kan musikaren bruka eit eller fleire instrument, musikkteknologi, eller ganske enkelt stemma si. Ein som lagar musikk utan nødvendigvis å framføra han kallar me ein komponist, og ein som lagar musikk ved å dirigera eit orkester blir kalla ein dirigent. Desse kan òg kallast musikarar.

Musikarar kan grupperast på ulike vis, til dømes etter kva musikkstil eller tradisjon dei speler i, kva instrument dei speler, kor dei kjem frå eller kor dei utvikla musikkstilen sin.

Dei kan òg opptre på forskjellig vis, anten åleine som solistar, i mindre grupper eller ensemble, eller i større samanslutningar som korps eller orkester.

## Sjå òg
* :Kategori:Musikarar
* :Kategori:Norske musikarar
Tiss

**Tiss** er eit ord som kan ha to tydingar:

# Urin
# Organ for å urinera med, særleg penis

Ordet kjem frå verbet *å tisse*, som er ei omskriving av *å pisse*.
Thorstein Treholt

**Thorstein Treholt** () var ein norsk landbrukspolitikar for Det norske Arbeidarpartiet frå Skoger i Vestfold. 

Treholt sat som stortingsrepresentant, statsråd og fylkesmann. Han busette seg seinare på Brandbu på Hadeland. Treholt var far til Arne Treholt.

I 1981 vart han utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden.

## Yrkeskarriere
* 1950&ndash;1960: Rektor ved Valdres landbruksskule
* 1954&ndash;1957: Statssekretær i Landbruksdepartementet
* 1957&ndash;1977: Stortingsrepresentant (Ap) for Oppland
* 1961&ndash;1965: Formann i landbrukskomiteen på Stortinget
* 1971&ndash;1972: Landbruksminister under Trygve Bratteli
* 1973&ndash;1976: Landbruksminister under Trygve Bratteli
* 1977&ndash;1982: Fylkesmann i Oppland

## Kjelder

* 
* 
* 
*
Hadeland

:*Sjå òg [[avisa Hadeland]]*

**Hadeland** er ein region i Akershus og Innlandet fylke. Det ligg aust for den sørlege delen av Randsfjorden. Det omfattar kommunane Jevnaker og Lunner i Akershus fylke og Gran i Innlandet fylke. Hadeland grensar mot Nittedal kommune i sør, Ringerike kommune i vest, Vestre Toten kommune og Søndre Land kommune i nord og Hurdal og Nannestad kommunar i aust. 

Folk frå Hadeland blir kalla hadelendingar. Regionen har eit aktivt reiseliv. Ny riksveg 35 frå Grua til Gardermoen vart opna hausten 2004.

## Historie
Namnet Hadeland kjem frå *haðar* ('krigar, stridsmann'), og har vore nemninga på folket som har vore busett i området. Eldste dokumentasjon av namnet er i form av runer på Dynnasteinen som står på garden Dynna i Gran. Runeinnskrifta er tidsett til ca. 1040.

## Geografi
Elva Vigga renn nordover gjennom Lunner og Gran til Randsfjorden, og desse to kommunane dannar Viggadalen, medan Jevnaker vender seg geografisk mot Ringerike.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.info-hadeland.no/ 
* http://www.hadelandreiseliv.no/ 
* Studier i Norges äldsta stenbyggarkonst. Systerkyrkorna och Steinhuset på Granavollen.
Manfred Eicher

**Manfred Eicher** (f. 1943) er ein tysk musikkprodusent.

Eicher studerte musikk ved Academy of Music i Berlin. I 1969 etablerte han selskapet Edition of Contemporary Music (ECM).

Av dei hundrevis av innspelingar gjort av Eicher kan ein nemne samarbeid med artistar som Keith Jarrett, Jan Garbarek, Chick Corea, Gary Burton, Dave Holland, Egberto Gismonti, Paul Bley, Pat Metheny, Paul Motian, Dino Saluzzi, John Surman, Ralph Towner, Terje Rypdal, Bobo Stenson og The Art Ensemble of Chicago.
Avisa Hadeland

***Hadeland*** er ei avis for regionen Hadeland. Hovudkontoret ligg i Gran kommune i Innlandet.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Hadeland
1368

**1368** (romartal MCCCLXVIII)

## Hendingar
### Utlandet
* Ming-dynastiet tek over i Kina, det varer til 1644.

### Noreg

## Fødde

## Døde
Vikingtida

**Vikingtida** er ein epoke i nordeuropeisk historie som strekker seg frå siste del av 700-talet til midten av 1000-talet. Ho var prega av vikingane, skandinaviske krigarar og handelsfolk som drog på tokt i Europa og spreidde vald og varer. Vikingtida overlappa med og gjekk over i mellomalderen.

## Avgrensing av vikingtida
Den angelsaksiske krønika nemner eit vikingtokt i Dorset i 787 evt., men tradisjonelt sett er det angrepet på klosteret på Lindisfarne i 793 som er rekna som starten på vikingtida. Arkeologiske kjelder tyder likevel på at nordbuar dreiv handel og kanskje òg plyndring i Europa før dette. Utvikling av havgåande seglskip og handelsnettverk gjekk òg føre seg tidleg på 700-talet. 
Norske og engelske soger nemner slaget ved Stamford Bridge og slaget ved Hastings i 1066 som mogeleg avslutning av vikingtida. 

## Årsaker til at folk reiste i viking

Ein veit ikkje kvifor folk byrja å dra i viking. Auka kongemakt og strenge straffer for plyndring i Noreg kan ha vore ei av årsakene. Forfattaren Torgrim Titlestad legg òg fram den trugande framferda til Karl den store i hans iver etter å kristne Europa som årsak. Særleg kan danane ha følt seg truga av frankarane etter at dei slost mot saksarane frå 770-talet. I år 782 skal Karl den store ha tvangsdøypt opp til 4500 saksiske mann ved byen Verden an der Aller i Niedersachsen for seinare å halshogge dei.

## Kjelder
;Referansar

;Bibliografi
*Jon Vidar Sigurdsson, Norsk historie 800-1300. Det norske samlaget, Oslo 1999
*Krag, Claus, Norges historie fram til 1319. Universitetsforlaget, Oslo 2000

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:no:Vikingtiden|Vikingtiden]]» frå ,  den 4. november 2018.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*  Arkeologinettstaden Gamle Naboar: Vikingtida 
* Vikingtida - presentasjon 
* Vikingtida- undervisingsopplegg 
* Familielivet i vikingtida
* Vikingtida (793-1066) - Daria.no
Christopher Hornsrud

**Christopher Hornsrud** () var norsk statsminister og også finansminister i den første arbeidarpartiregjeringa i Noreg, Hornsrud-regjeringa frå 1928. Denne regjeringa var svært kortvarig, berre 18 dagar, men Hornsrud var aktiv på venstresida i eit langt liv. 

## Liv og virke
Hornsrud var frå Eiker, og han var gardbrukar. I 1880 var han med og skipa til Venstre-foreininga i Buskerud, han stod på den radikale fløya i dette partiet. Han var og med og danna ei arbeidarforeining for Buskerud i 1888, og denne gjekk i 1893 over i Arbeidarpartiet. 

I sosialdemokratiet kom Hornsrud til å arbeide mykje med jordbrukspolitikken, og alt frå 1902 fekk han gjennom eit jordbruksprogram tilpassa norske tilhøve med mange sjølvstendige småbrukarar, som Hornsrud kalla «arbeidarbønder». I staden for å gå inn for at heile jordbruket skulle kollektiviserast, ville den norske arbeidarrørsla etter dette forsvare familiebruket mot utbytting frå bankar og mellommenn i omsetningsleddet. Hornsrud har såleis mykje av æra for at arbeidarrørsla her i landet etter kvart fekk mykje større oppslutning frå småbøndene enn mange andre sosialistparti i Europa. 

Hornrud var stortingsrepresentant frå Buskerud frå 1912 til 1936. Frå 1928 til 1934 var han visepresident i Stortinget. Også på tinget arbeidde Hornsrud mykje med jordbrukssaker, attåt finans- og skattespørsmål. 

Valet i 1927 gjorde Arbeidarpartiet til største parti i landet. Men det var borgarleg fleirtal på Stortinget. Dei borgarlege partia, Høgre, Venstre og Bondepartiet, var sterkt usamde seg imellom, og da vende Kong Haakon seg til Arbeidarpartiet sjølv om det var ramaskrik i den borgarlege pressa. Trass i indre motsetningar i Arbeidarpartiet om det var rett å gjere det, blei så Hornsrud-regjeringa skipa først på året 1928. Hornsrud var som Olav Oksvik og Johan Nygaardsvold for regjeringsforsøket, både fordi visse reformer kanskje kunne oppnåast, og fordi dei fleste veljarane til partiet truleg meinte ein måtte prøve. 

Men regjeringa blei fort felt av det borgarlege stortingsfleirtalet, etter at leiande bankfolk hadde fått Venstre-leiaren til å setje fram mistillitsforslag. Regjeringa sat dermed berre 18 dagar, frå 28. januar til 15. februar 1928.

Dette blei så bruka av dei meir anti-parlamentariske kreftene i Arbeidarpartiet, med Martin Tranmæl i spissen, til blant anna å fjerne prinsippet om folkefleirtalet frå partiprogrammet i 1930, noko som sikkert bidrog til tilbakeslaget for partiet ved valet i 1930. 

Hornsrud kom som Oksvik og Nygaardsvold til stå til venstre innanfor Arbeidarpartiet etter andre verdskrigen. Han var i 1953 med og skipa avisa Orientering, i opposisjon til partileiinga si linje både utan- og innanrikspolitisk. Det kan verke som eit paradoks at demokratiske og reformistiske sosialistar som Hornsrud, som før krigen hadde vore rekna som tilhøyrande høgrefløya i Arbeidarpartiet, etter krigen klart høyrde til venstrefløya. Spørsmålet er vel om det var Hornsrud eller partiet som hadde endra seg mest. 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
1406

**1406** (romartal MCDVI) var eit år i det første tiåret av 1400-talet etter den julianske kalenderen.

## Hendingar
### Utlandet
* 4. april: James I blei konge av Skottland etter å ha blitt teken til fange av Henrik IV av England.
* 7. november: Deva Raya I blei keisar av Vijayanagarriket i India.
* 19. november: Hæren til Ming-dynastiet invaderte Dai-Viêt i dagens Vietnam.
* 30. november: Pave Gregor XII blei innsett etter pave Innocens VII.
* 25. desember: Johan II blei konge av Castilla etter far sin.
* Bygginga av den forbodne byen i Beijing tok til.
* Bystaten Firenze erobra Pisa.
* Erik VII av Pommern blei gift med prinsesse Philippa, dotter av Henrik IV av England.

## Fødde

* Fra Lippo Lippi (omtrentleg dato), italiensk kunstnar
* Ulrich III av Celje
## Døde

* 19. mars: Ibn Khaldun, tunisisk historikar og statsmann
* 4. april: Kong Robert III av Skottland
* 4. mai: Coluccio Salutati, kanslar av Firenze
* 15. juli: Hertug Wilhelm av Austerrike
* 1. november: Hertuginne Johanna av Brabant
* 6. november: Pave Innocens VII
* 25. desember: Kong Henrik III av Castilla 
* Tokhtamisj, khan av den gylne horden

## Bakgrunnsstoff
Pat Metheny

**Patrick Bruce Metheny** () er ein kjend jazzgitarist som mellom anna speler i Pat Metheny Group.

Pat Metheny er fødd i Lee’s Summit i Missouri i USA og voks opp i ein svært musikalsk familie. Som åtteåring byrja han å spele trompet, men skifta til gitar fire år seinare. Allereie som 15-åring spelte han med dei beste jazzmusikarane i Kansas City. Det store gjennombrotet kom i 1974 gjennom eit tre års samarbeid med den amerikanske vibrafon-legenda Gary Burton.

Gjennom samarbeidet med Burton voks den markante og særeigne spelestilen fram. Metheny har ein svært livskapande artikulasjon på gitaren kombinert med avansert rytmikk og harmonisering.

Metheny har samarbeidd med ei rekke kjende namn som Chick Corea, Michael Brecker, Ornette Coleman, Herbie Hancock, Jim Hall, Milton Nascimento og David Bowie.

## Grammyprisar
Pat Metheny og Pat Metheny Group, i samarbeid med pianisten Lyle Mays og bassisten Steve Rodby, har vunne 16 Grammyprisar. Dette omfattar seks etterfølgjande prisar for seks etterfølgjande utgjevingar. 

Metheny var etter Grammyprisen i 2004 rekordhaldar i talet på prisar i følgjande kategoriar:
# Beste fusionjazz (1983, 1984, 1985, 1988, 1990) 
# Beste instrumentale komposisjon (1991) 
# Beste samtidsjazz-framføring/-utgjeving (1993, 1994, 1996, 1999, 2003)
# Beste instrumental, individuelt eller i gruppe (1998, 2000) 
# Beste rockframføring (1999) 
# Beste instrumentaljazz, solo (2001) 
# Beste newageutgjeving (2004)

## Metheny i Noreg
Pat Metheny har eit nært forhold til Noreg der morfaren Bjørn Hansen voks opp.

Han har samarbeidd med norske musikarar som Jan Garbarek og Silje Nergaard. 

Og under Moldejazz i 2001 var Pat Metheny såkalla 'Artist in residence' der han spelte 6 konsertar på 5 dagar med ulike norske artistar. Åpningskonserten var med Trondheim Jazzorkester under leiing av arrangør og pianist Erlend Skomsvoll. På festivalen fekk han også prøve seg på ei besetning han kjenner godt, trioformatet - gitar, bass og trommer - saman med Arild Andersen og Paal Nilssen-Love.

## Bøker
* «Pat Metheny Songbook,» (2000) Hal Leonard, ISBN 0-634-00796-3
* Goins, Wayne: «Emotional Response to Music: Pat Metheny's 'Secret Story,'» (2001) ISBN 0-7734-7439-0
* Viva, Luigi: «Pat Metheny,» Paris (1990) Editions Filipacchi

## Bakgrunnsstoff
* Pat Metheny Group
* Komplett diskografi
* All Music Guide
* Pat Metheny profil, NNDB
* Jazzgitar tema
1487

**1487** (romartal MCDLXXXVII)

## Hendingar
### Utlandet
* Portugisarane blei dei første europearane som kom i kontakt med kongeriket Benin i Afrika.

### Noreg
* 

## Fødde
*

## Døde
*
1498

**1498** (romartal MCDXCVIII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
* Vasco da Gama si reise til India: Saman med skipsmannskapet blei han den første europearen som runda Kapp det gode håp.
** 7. april: Vasco da Gama kom til Mombasa i Aust-Afrika.
** 20. mai: Vasco da Gama kom til Kozhikode i India.
*31. juli: Christofer Columbus oppdaga Trinidad og gjorde krav på øya for Spania. 4. august kom han truleg til Tobago, som han kalla Isla de la Asunción. Han gjorde krav på øyane for Spania.

### Noreg
*

## Fødde
*Sophie av Pommern, dronning av Danmark og Noreg 1523–1533, gift med Fredrik I.

## Døde
*7. april: Karl VIII av Frankrike
*23. mai: Girolamo Savonarola, italiensk reformator, brend som kjettar

## Kjelder
Avisa Orientering

Avisa **Orientering** kom i gang i årsskiftet 1952-1953, og gjekk inn i avisa Ny Tid i 1975. Grunnen til at den nye avisa kom til, var at mange syntest det var blitt veldig vanskeleg å komme til i pressa elles med synspunkt som var kritiske til NATO og vestleg kapitalisme generelt. Samtidig var dei sosialistane som danna avisa heilt uviljuge til å gå inn i Norges Kommunistiske Parti. Hovudgruppa i "Orienteringskretsen" var folk på venstre fløy av Arbeidarpartiet, som var misnøgde med den politiske utviklinga i dette partiet og med det dei meinte var mangel på fritt ordskifte. Dette var folk som Karl Evang, Sigurd Evensmo og Finn Gustavsen. Dei hadde og støtte frå gamle sosialdemokratar i arbeidarrørsla, blant dei Christopher Hornsrud.

Den politiske linja til Orienteringskretsen var eit «tredje standpunkt», verken høgresosialdemokratisk eller kommunistisk, med kritisk haldning til både Moskva og Washington, eit uavhengig sosialistisk standpunkt.

Ei god stund blei avisa prega av utanrikspolitiske spørsmål, fordi desse stod så sentralt under den kalde krigen, og fordi Orientering for mange var den «einaste råken i isen», det einaste organet der den internasjonale stoda kunne diskuterast på fritt grunnlag. Etterkvart kom også meir innanrikspolitiske spørsmål i fokus, særleg spørsmålet om det kunne utplasserast atomvåpen i Noreg. Da landsmøtet i Arbeidarpartiet i 1961 gjorde programvedtak som syntest å kunne opne for dette, blei Sosialistisk Folkeparti (SF) danna med utgangspunkt i Orienteringskretsen, og med Orientering som uoffisielt talerør for det nye partiet.

Da SF gjekk inn i det nye samlingspartiet SV (Sosialistisk Venstreparti) i 1975, blei bladet nedlagt og oppteke i SV-avisa Ny Tid (no uavhengig venstreorientert).
Paal Nilssen-Love

**Paal Nilssen-Love** () er ein norsk batterist og perkusjonist fødd i Molde i Noreg.

Nilssen-Love voks opp i Stavanger, men studerte musikk ved jazzlinja ved Universitetet i Trondheim frå 1994. Her blei gruppa Element med Gisle Johansen (saksofon), Håvard Wiik (piano) og Ingebrigt Håker Flaten (kontrabass) danna. Denne gruppa var inspirert av John Coltrane sin kvartetts energi og modale spelestil.

I 1996 flytta Paal Nilssen-Love til Oslo. Sidan 1999 har han spelt trommer i jazzgruppa Atomic.

Våren 2001 gav han ut si første soloplate, *Sticks and Stones*. Same året spelte han med Pat Metheny og Arild Andersen på Moldejazz.

Han fekk Buddyprisen for 2006.

## Kjelder
### Referansar
1488

**1488** (romartal MCDLXXXVIII)

## Hendingar
### Utlandet
* 3. februar: Den portugisiske sjøfararen Bartolomeu Dias blei den første europearen til å sigla rundt Kapp Det Gode Håp.
* 9. september: Anne av Bretagne blei bretonsk hertuginne, elleve år gammal.
* 17. november: Sverige og den tyske riddarordenen slutta fred i Reval.

* Portugisarane prøvde overta styringa av Jolof i Afrika med å settje inn ein portugisiskvennleg konge, men lukkast ikkje.

### Noreg
* 

## Fødde
* 21. april: Ulrich von Hutten, tysk humanist

## Døde
* 11. juni: James III av Skottland
1491

**1491** (romartal MCDXCI) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Portugal sende ein delegasjon fagfolk til kongeriket Kongo.

### Noreg
* 

## Fødde

* 28. juni: Kong Henrik VIII av England
* 24. desember? : Ignatius Loyola, grunnleggjar av jesuittordenen
* 31. desember: Jacques Cartier, bretonsk oppdagar 
## Døde
* 12. september: Cesare Borgia, biskop i Pamplona og kardinal.
Høgskolen Stord/Haugesund

**Høgskolen Stord/Haugesund** (**HSH**) var ein regional norsk høgskole med om lag 2200 studentar og 250 tilsette. 

HSH, Høgskolen i Bergen og Høgskulen i Sogn og Fjordane gjekk i 2016 inn for å slå seg saman. Den samanslåtte Høgskolen på Vestlandet vart oppretta 1. januar 2017.

Høgskolen hadde studiestader på Stord og i Haugesund. På Stord var det utdanningsprogram for lærar- og sjukepleiarutdanning. Avdelinga i Haugesund hadde ingeniør- og maritime fag, økonomisk-administrative fag og sjukepleiarutdanning. Skulen var den første i Noreg der ein kunne ta bachelorgrad som HMT-ingeniør. Skulen hadde tre masterprogram, IKT i læring, Meistring og myndiggjering (saman med Høgskulen i Volda) og Teknisk sikkerhet (saman med Universitetet i Bergen).

HSH vart etablert 1. august 1994, då Statens sikkerhetshøgskole, Haugesund Sjukepleierhøgskole, Stord Lærarhøgskule og Stord Sjukepleiarhøgskule vart slegne saman. 

## Tidlegare elevar
* Christian Grindheim – fotballspelar
* Jan Kjell Larsen - fotballspelar
* Mons Ivar Mjelde – fotballspelar
* Agnes Ravatn – forfattar, spaltist og journalist
* Magne Rommetveit – stortingsrepresentant
* Håvard Tvedten - handballspelar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Høgskolen Stord/Haugesund
Radka Toneff

**Radka Toneff** () var ein norsk jazzmusikar og komponist. Frå 1975 til 1980 var mellom anna Arild Andersen og Jon Eberson med i kvintetten Radka Toneff Quintet. I 1977 vann Radka Toneff Spellemannprisen i klassen vokalist for plata *Winter Poem*. I 1980 deltok ho i Melodi Grand Prix der ho framførte songen «Parken» av Ole Paus.

Under Spellemannprisen 1993 vann ho prisen i klassen jazz for *Live in Hamburg*, som vart utgjeven posthumt, 11 år etter at Toneff døydde. 

## Liv
Toneff vart fødd i Oslo som dotter av den bulgarske folkesongaren Toni Toneff og Lilly-Ann Drivenes. Ho voks opp på Lambertseter i Oslo og på Kolbotn. Seint på 1960-talet blei ho del av musikkmiljøet rundt Club 7.

## Ettermæle
Radka Toneffs Minnefond blei oppretta til minne om henne, og står bak utdelinga av Radka Toneff Minnepris.

Toneff er minna i diktet «Der bjørketreet stod» av Jan Erik Vold.
 
Plata *Fairytales* vart kåra til «tidenes norske plate» av 100 norske musikarar på oppdrag fra *[[Morgenbladet]]* (2011).

## Plater
* *Winter poem* (1977)
* *It don’t come easy* (1979)
* *Fairytales* (Odin Records, 1982)
* *Live in Hamburg* (Odin Records, 1993)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Jazzbasen.no om Radka Toneff
Ingebrigt Håker Flaten

**Ingebrigt Håker Flaten** () er ein norsk musikar, fødd i Oppdal i Noreg.

Flaten har vore profesjonell musikar sidan 1995, med kontrabass og el-bass som instrument. I desse åra har han spelt i band som Element, Close Erase, Atomic, The Thing, School Days, Scorch Trio, The Electrics, Free Fall og Bugge Wesseltoft’s band.

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
Saturnmånen Helene

**Helene** er ein av månane til Saturn. Han er ein av to trojanar til månen Dione; den andre er Polydeuces.

Helene vart oppdaga 1. mars 1980 av Pierre Laques og Jean Lecacheux.

## Kjelder
* «Helene: Overview»  - NASA Solar System Exploration'

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Telesto

**Telesto** er ein av månane til Saturn. Han er ein av to trojanar til månen Tethys; den andre er Calypso.

Telesto vart oppdaga av Brad Smith, Harold Reitsema, Stephen Larson og John Fountain 8. april 1980.

## Kjelder
* «Telesto: Overview»  - NASA Solar System Exploration

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Kalypso

**Kalypso** er ein av månane til Saturn. Han er ein av to trojanar til månen Tethys; den andre er Telesto.

Kalypso vart oppdaga av Dan Pascu, P. Kenneth Seidelmann, William Baum og Douglas Currie 13. mars 1980.

## Kjelder
* «Calypso: Overview»  - NASA Solar System Exploration

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Atlas

**Atlas** er ein av månane til Saturn. Han blei oppdaga i oktober 1980 ved hjelp av bilde frå Voyager-programmet, og like etter oppdaginga fekk han det mellombelse namnet *1980 S 28*. I 1983 vedtok Den internasjonale astronomiske unionen å oppkalle månen etter guden Atlas frå den greske mytologien. I tillegg blir au namnet **Saturn XV** nytta.

Atlas ser ut til å vera ein gjetarmåne for A-ringen i systemet av planetringar rundt Saturn. Dessutan har ein i 2004 oppdaga ein ganske svak ring innanfor omløpsbanen til Atlas; denne ringen har fått det mellombelse namnet **R/2004 S 1**.

Nærbilde av Atlas, tatt av romsonden Cassini, viser Atlas med ein kraftig utvekst langs ekvator på månen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Prometheus

**Prometheus** er ein av månane til Saturn, og ein av gjetarmånane til planeten. Han er sannsynlegvis ein porøs og isete lekam.

Prometheus vart oppdaga av det vitskaplege laget bak Voyager 1 i oktober 1980.

## Kjelder
* «Prometheus: Overview»  - NASA Solar System Exploration

## Bakgrunnsstoff
Saturnmånen Pan

**Pan** er ein av månane til Saturn. Han vart oppdaga av Mark R. Showalter i 1990 på bilete tekne av Voyager 2 ni år tidlegare.

Pan går i bane i Encke-gapet, som han syrgjer for å halda ope som ein av gjetarmånane til Saturn. Han er den inste av dei kjende månane til Saturn.

## Kjelder
* «Pan: Overview»  - NASA Solar System Exploration

## Bakgrunnsstoff