open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Entomologi

**Entomologi** (frå gresk *εντομο* - det som er delt i bitar / segmentert) er vitskapen som studerer insekt. Mange entomologar driv òg med andre virvellause landdyr, særleg leddyr som edderkoppar og tusenbein. 

Det finst godt over ein million beskrivne artar insekt, og dei finst i så godt som alle økosystema på landjorda og i ferskvatn. Dei spelar ei særs viktig rolle, både som bytteorganismar, predatorar på mindre dyr og pollenvektorar for blomsterplantar, i tillegg til å vera alvorlege skadedyr både gjennom å vera berarar av sjukdom og gjennom å øydeleggje om lag 1/3 av alle avlingar i verda årleg. Entomologien er difor ei viktig grein av zoologien.

## Entomologi i Noreg
: *Sjå òg [[Norsk entomologisk forening]]*
I Noreg var entomologi lenge berre ein hobby for prestar og forstmenn. Systematiske kartleggingar av norsk insektsfauna kom ikkje i gang før Norsk entomologisk forening vart stifta i 1904. Denne organisasjonen er framleis viktig i arbeidet med registrering av funn og vurdering av bestandar, og har mellom anna hjelpt til med utarbeidinga av Norsk raudliste. Foreininga er open både for fagfolk og amatør-insektsamlarar.

## Kjende entomologar
* Charles Darwin
* Jean-Baptiste Lamarck
* Johan Christian Fabricius
* Pierre André Latreille
* Vladimir Nabokov
* Karl von Frisch
* Edward O. Wilson
* Peter Christian Asbjørnsen
* Willi Hennig

## Bakgrunnsstoff
* Norsk entomologisk forening
Rotaldo

**Rotaldo** er ei elv i Piemonte i Italia og ei av sideelvane til Po frå høgre med ei lengd på 40 km. Den øvre delen av elva vert kalla *Laio*. Det meste av elva ligg i provinsen Alessandria. Vassføringa i elva er sterkt avhengig av regnmengdene og i snitt er han på 1,6 m²/s.

Elva har utspring som Laio nær Grazzano Badoglio i provinsen Asti, nær ei av kjeldene til Grana del Monferrato. I starten dannar ho ein boge gjennom åsane i Basso Monferrato, først sørvestover og så gradvis nordvestover. Ho renn gjennom kommunen Olivola og mellom Vignale Monferrato og Frassinello Monferrato. Nær Occimiano får ho namnet *Rotaldo* og renn ut på sletta Casale Monferrato der ho renn gjennom Borgo San Martino, Ticineto og Valmacca før ho munnar ut i Po ved Bozzole.

## Kjelder
Roya

**Roya** (italiensk *Roia*) er ei elv i Frankrike og Italia med ei lengd på 59 km. 

Elva har utspring nær Col de Tende i Frankrike og renn gjennom Mercantour nasjonalpark. Ho renn gjennom dei franske kommunane Tende, Saorge, Breil-sur-Roya, La Brigue, før ho renn inn i Italia i kommunen Olivetta San Michele. Resten av elva renn innanfor provinsen Imperia og etter ho kryssar Airole munnar ho ut i Liguriahavet ved Ventimiglia.

## Kjelder
Duke Ellington

**Edward Kennedy «Duke» Ellington** () var ein amerikansk jazzkomponist, pianist og orkesterleiar. Ellington er ein av dei mest betydningsfylle personlegdomane innan jazzen si historie. Sjølv kalla han musikken han spela «amerikansk musikk».

## Liv
### Barndom
Duke Ellington vart fødd i Washington, D.C. den 29. april 1899 . Foreldra hans, James Edward Ellington og Daisy Kennedy Ellington spela begge piano og sørgde for at sonen fekk pianoundervisning frå han var 7 år. På den tida var han meir interessert i baseball enn musikk. I sjølvbiografien *Music is my mistress* frå 1973 hevdar Ellington å ha gå glipp av fleire pianotimar enn dei han tok. Han følte pianospeling ikkje var talentet hans. Etter kvart forandra  den haldninga til musikken seg. I ein alder av fjorten år sneik han seg inn på «Frank Holiday's Poolroom», der han etter å ha høyrt andre spele piano, fekk ei ny glød for instrumentet og tok pianoundervisninga meir seriøst. 

## Sjå òg
*Kategorien Duke Ellington-songar
Rio San Marino

**Rio San Marino** er ei elv på Den italienske halvøya. Ho renn gjennom San Marino (Chiesanuova og Acquaviva) og så nordover og inn i Italia. Ein del av elva dannar grensa mellom dei to landa. Ho munnar ut i Marecchia ved Torello, ein del av kommunen San Leo (provinsen Pesaro e Urbino).

## Kjelder
Santerno

**Santerno** er ei elv i Romagna i Italia og ei av dei viktigaste sideelvane til Reno. I romartida vart elva kalla *Vatrenus* (litle *Renus*), men i Tabula Peutingeriana vart ho nemnd som *Santernus*. 

Elva har utspring nær Futapasset i ei høgd 1&nbsp;222&nbsp;moh i Appenninane ved Firenzuolaplatået. Etter Firenzuola renn Santerno gjennom Castel del Rio, der elva vert kryssa av den kjende mellomalderbrua *Ponte degli [[Alidosi]]*, Fontanelice, Borgo Tossignano, Casalfiumanese og Posletta. Elva renn så ut i Reno 7 km frå Bastia.

Det er mogeleg at elva rann aust for Bagnacavallo i antikken. Etter Imola delte elva seg i to greiner, dene eine nordaustover mot Ravenna og den andre nordover til Po. Greina mot Ravenna forsvann truleg på 700-talet. 

## Kjelder
Elva Sacco

**Sacco** er ei elv sentralt i Italia og ei av sideelvant til Liri frå høgre. 

Elva har utspring i Monti Simbruini i Appenninane i Abruzzo der to mindre elvar renn i saman. Ho renn søraustover i 87 km og kryssar Ciociaria og Ernicifjella i nordaust og Lepinifjella i søraust. Ho munnar ut i Liri nær Arce i Lazio.

Dei største sideelvane hennar er Cosa og Alabro. I Frosinoneområdet vert ho kalla *Tolero*, frå det antikke namnet hennar *Tolerous* eller *Trerus*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sacco River|Sacco River]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Savio

**Savio** er ei elv i Emilia-Romagna i Italia. Elva har utspring på vestsida av Monte Fumaiolo og snor seg 96 km langs dalen. Etter totalt 126 km munnar ho ut i Adriahavet nord for Cervia.

Savio naturpark er eit 6 km langt stykke av elva og startar ved to historiske bruer i Cesena. 

Parken inneheld mange dyr og planter. Skogen er delt inn i to område. Området nær vatnet består av piletre og poppel, medan den andre består av johannesbrødtre. 

Sjølv om parken er relativt liten kan ein sjå mange dyr her, både fuglar (hegre, isfugl, hakkespett og rovfugl) og pattedyr (hare, pinnsvin, rev, rådyr osv). 

## Kjelder
Sarca

**Sarca** er ei elv nord i Italia. Ho har utspring i Adamello-Presanella-fjella og renn ut i Gardasjøen. Elva som renn vidare frå Gardasjøen heiter Mincio.

Elva renn først gjennom Val di Genova og dannar fleire fossefall, der Cascina Muta og Saft dei Can er mest kjend. Før ho når Val Rendena vert delar av vatnet nytta til produksjon av vasskraft. Dei største stadane langs elva er Pinzolo, Tione di Trento og Ragoli.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sarca|Sarca]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Scrivia

**Scrivia** er ei elv nord i Italia og ei av sideelvane til Po frå høgre med ei lengd på 88 km. Elva renn gjennom Liguria, Piemonte og Lombardia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scrivia|Scrivia]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Savuto

**Savuto** er ei elv i Calabria i Italia mellom provinsane Cosenza og Catanzaro. Det er òg namnet på eit vinområdet i regionen. 

Elva har utspring i Silafjella og munnar ut i Tyrrenhavet ved Sant'Eufemiabukta etter 48 km. 

Namnet kjem frå det latinske *Sabatus* og, som truleg samsvarar med det greske *Ocinaros* («den som renn raskt»).

Mange landsbyar ligg i Savutodalen, som Aprigliano, Parenti, Rogliano, Santo Stefano di Rogliano, Marzi, Carpanzano, Malito, Scigliano, Pedivigliano, Altilia, Grimaldi, Aiello Calabro, Martirano, San Mango d'Aquino, Cleto, og Nocera Terinese. 

## Kjelder
Bjarmeland

**Bjarmeland** (latin *Biarmia*, *Biarmonia*) og *[[bjarmar]]* er i den gammalnordiske litteraturen eit vanleg namn på trakta og folket ved Kvitsjøen, omkring elva Dvina, kvar det fanst ein by litt ovanfor elvemunninga.

Bjarmane nemnast først i nordmannen Ottars forteljing til angelsaksaranes kong Alfred, om ei reise dit kring år 890. Sidan blei det ofte ført handels- og krigstog dit frå Noreg. Frå 1300-talet blei området meir og meir avhengig av Novgorod.

Nyare forsking har visa at bjarmar truleg er synonyme med dagens vepsarar, eit finsk-ugrisk urfolk som held til på Karelen i Russland.
Secchia

**Secchia** er ei elv i Italia. Elva renn gjennom Emilia-Romagna og er ei av sideelvane til Po frå høgre med ei lengd på 172 km. Ho har eit nedslagsfelt på 2&nbsp;292 km², som er tørt om sommaren og våtaste på våren og hausten. 

Elva har utspring i Alpe di Succiso i ei høgd på 2&nbsp;017 moh, nær fjellovergangen Cerreto i Dei toscanske-emilianske Appenninane, og renn nordover mot Frigano og gjennom Pavullo nel Frigano og når til slutt Posletta nær Sassuolo (i provinsen Modena). Her er elva så vidt innom Modena og munnar ut i Po like sør for Mantova, nær munningen til Mincio.

## Kjelder
Elva Sele

**Sele** er ei elv i Campania sørvest i Italia. Elva har utspring ved Monte Paflagone og munnar ut i Salernobukta. Dei største sideelvane til elva er Tanagro og Calore Lucano. I antikken vart elva kalla *Silarus*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sele River|Sele River]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Senio

**Senio** er ei elv i Romagna i Italia med ei lengd på 92 km og er ei av sideelvane til Reno frå høgre. Elva har ei middelvassføring på om lag 10 m³/s ved munningen, men dette kan variere frå 0,3 m³/s til 500 m³/s. 

Det var kraftige samanstøyt her i 1945 under den andre verdskrigen. Dei allierte tok Senioområdet og det var ein viktig faktor for å ta tilbake resten av Italia. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
Serchio

**Serchio** er den tredje lengste elva i Toscana i Italia med ei lengd på 126 km. I antikken vart elva kalla *Ausar*. Ut i frå vassføring er ho den nest største, etter Arno.

Hovudkjelda til elva er i fjellsida til Monte Sillano (1&nbsp;864 moh) og ho mottar ei anna grein, Serchio di Gramolazzo ved Piazza al Serchio.

Elva kryssa så Garfagnana frå nord til sør, frå Sillano til ein stad forbi Castelnuovo di Garfagnana. Frp her renn ho gjennom Mediadalen ved kommunen Barga og kryssar Borgo a Mozzano-området. Denne delen av elva er demma opp fleire stader og ho mottar siddelvane Edron, Tùrrite Secca, Tùrrite di Gallicano, Turrite Cava og Pedogna frå høgre og frå venstre Fiume, Castiglione, Sillico og Lima. Sistnemnde, som har utspring høgt i Appenninane, er den viktigaste sideelva med ei middelvassføring på meir enn 20 m³/s. 

Etter elva renn ut på Luccasletta, der ho mottar Freddana, snur Serchio vestover og kryssar Filettole og renn inn i provinsen Pisa. Her renn ho gjennom kommunane San Giuliano Terme og Vecchiano før ho munnar ut i Liguriahavet eit par kilometer nord for Pisa.

## Bakgrunnsstoff
* Styret over elva
* Turisme

## Kjelder
Serio

**Serio** er ei elv i Lombardia i Italia som renn gjennom provinsane Bergamo og Cremona. Elva er 124 km lang, har utspring i Monte Torena og munnar ut i Adda ved Bocca di Serio, sør for Crema.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Serio River|Serio River]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Sesia

**Sesia** er ei elv i Piemonte nordvest i Italia og ei av sideelvane til Po. Elva har utspring i Monte Rosa ved grensa til Sveits. Ho renn gjennom alpedalen Valsesia og byane Varallo Sesia, Quarona, Borgosesia og Vercelli. Sesia munnar ut i Po nær Casale Monferrato. 

Elva er ei populær elv for kajakkpasling og var vertskap for europemeisterskapen i 2001 og verdsmeisterskapen i 2002.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete

## Kjelder
Sieve

**Sieve** er ei elv i Toscana i Italia og ei av sideelvane til Arno med ei lengd på 62 km. Dei renn i saman ved Pontassieve. Sieve har utspring i Appenninane nær Futapasset om lag 930 meter over havet. 

Området som renn i vert kalla Valdisieve. 

## Kjelder
Elva Seveso

**Seveso** er ei 55 km lang elv i Lombardia i Italia. Ho renn gjennom provinsane Como og Milano. Ho har sitt utspring ved Cavallasca i Monte Sasso, vest for Como og nær grensa til Sveits. Frå her renn ho gjennom kommunane San Fermo della Battaglia, Montano Lucino, Grandate, Civello, Casnate con Bernate, Portichetto, Fino Mornasco, Cucciago, Vertemate con Minoprio, Asnago, Carimate, Cimnago, Lentate sul Seveso, Camnago, Barlassina, Seveso, Cesano Maderno, Binzago, Bovisio-Masciago, Varedo, Palazzolo Milanese, Paderno Dugnano, Cusano Milanino, Cormano og Bresso. Til slutt, ved Milano, munnar ho ut i kanalen Naviglio Martesana som renn ut i Lambro.

Seveso vert stundom kalla *il fiume nero* eller «den svarte elva» sidan ho er svært forureina av industrien i området. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Seveso River|Seveso River]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Sinni

**Sinni** (latin *Siris* eller *Sinis*) er ei elv i Basilicata i Italia med ei lengd på 94 km. Elva renn frå Serra della Giumenta til Det joniske havet nær Policoro. I antikken låg byen Siris ved munningen. 

Siris er nemnd av Lycophron (*Alex.* 982) og av Archilochus (ap. Athen. xii. p. 523).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sinni River|Sinni River]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Sile

**Sile** (venetiansk *Sil*) er ei elv nord i Italia. Ho har utspring i Casacorba di Vedelago og munnar ut i Botteniga ved Treviso.
Soana

**Soana** er ei 24 km lang elv i provinsen Torino i Piemonte nordvest i Italia. Elva har eit nedslagsfelt på 216 km² og har sine kjelder ovanfor Pianprato, i Valprato Soana, der fleire mindre elvar renn i saman. Den største sideelva til Soana er Orco, som elva møter ved Pont Canavese.

## Kjelder

* http://www.fiumi.com/acque/index.php?id_g=3024
* http://www.okadventure.it/soana.htm
Sordo

**Sordo** er ei lita elv aust i Umbria i Italia. Elva har utspring om lag 1&nbsp;km sør for Norcia i ei høgd om lag 600 meter over havet. Ho renn om lag 7 km vestover til Serravalle der elva munnar ut i Corno.

## Kjelder
Waitemata Harbour

**Waitemata Harbour** (**Waitematahamna**) er ei naturleg hamn med ei flatevidde på om lag 180 km² (70 kvadratmiles) ved Auckland på New Zealand. Ho er hovudsjøfartsåra inn til Auckland, og bind saman byen og hamneområda med Haurakigolfen, og såleis òg med Stillehavet. Hamna ligg i ly for stormar frå Stillehavet bak øyene Rangitoto Island og Waiheke Island.

Av denne grunn vert hamna ofte omtala som *Auckland Harbour*, sjølv om ho i røynda berre er ei av to hamner som omkransar byen. Waitemata dannar kystlinjene i nord og aust på Aucklandeidet. Mot sør og vest ligg det grunnare farvatnet i hamna Manukau Harbour.

Namnet kjem frå maori, der **Wai te Mataa** viser til vulkansk glas. *«Gneistrande vatn»* (ei seinare omsetjing av uttrykket) viser til det same, og kjem av at maoriane tykte vatnet i hamna glitra som vulkansk glas, noko desse tidlege innbyggjarane kring hamna verdsette svært høgt.

## Geografi

Hamna er ein arm av Haurakigolfen, og ho strekkjer seg 18 kilometer vestover frå enden av sundet Rangitoto Channel. Munningrn ligg mellom North Head i nord og Bastion Point i sør. Den vestlege avgrensinga til hamna strekkjer seg forbi Whenuapai i nordvest til Te Atatu i vest, og dannar også ein estuararm som vert kalla Whau River i sørvest.

Den nordlege avgrensinga til hamna vert danna av North Shore City, ein av fleire separate byar innanfor Aucklandområdet. Forstadar som ligg inntil hamna på nordsida er m.a. Birkenhead, Northcote og Devonport (frå vest mot aust). 

Mot sør ligg sentrum i Auckland City med strandlinja Auckland waterfront, i tillegg forstader langs kysten som Mission Bay, Parnell, Herne Bay og Point Chevalier (frå aust mot vest), den sistnemnde ligg på ei stutt, trekanta halvøy som stikk ut i hamna.

Over den smalaste delen av hamna går brua Auckland Harbour Bridge. Aust for sørenden til brua ligg marinaene i Westhaven og forstadane Freemans Bay og Viaduct Basin. Austanfor desse att, og nærare innløpet til Waitemata, ligg hamneområda Port of Auckland.

Det er fleire bryggjeanlegg og hamner i Waitemata, dei mest kjende er marinebasen Devonport Naval Base, med den tilliggjande dumpeplassen for ammunisjon ved Kauri Point, Birkenhead, og hamneanlegget som opphavleg vart bygd til sukkerraffineriet Chelsea Sugar Refinery, som er djupvasshamner i stand til å ta mot skip på over 500 BRT. Mindre hamneanlegg ved Birkenhead, Northcote, Devonport og West Harbour har ferjesamband over til Auckland City.

## Geologi

Hamna er i røynda eit overfløymd område av tidlegare elvedalar som vart gravne ut i marine sediment frå miocentida. Strendene har vore sterkt påverka av tidvatn, særleg nord og vest i hamna. Mudderflater overvaksne med mangrove er det mykje av under slike vekstvilkår, og saltmarskland er også typisk. 

## Panorama

## Referansar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Waitemata Harbour|Waitemata Harbour]]» frå ,  den 25. november 2007.*
F.E.A.R.

**F.E.A.R. First Encounter Assault Recon** er eit fyrstepersonsskytespel for datamaskin og spelkonsoll utvikla av Monolith Productions og gjeve ut av Vivendi.

Det vart gjeve ut den 18. oktober 2005 for Windows og portert av Day 1 Studio til Xbox 360 og PlayStation 3. Den fyrste tilleggspakken *F.E.A.R. Extraction Point* vart utgjeven i oktober 2006 av Timegate Studios. Ein tilleggspakke nummer to vart gjeven ut i november 2007, *F.E.A.R. Perseus Mandate*.

Historia i spelet spinn rundt eit overnaturleg fenomen som F.E.A.R., ein oppdikta spesialstyrke, skal ta seg av. Spelaren har rolla som F.E.A.R.-lagets frontmann, som har overmenneskelege refleksar og som må slåst mot ein armè av klona supersoldatar.

Spelet er inspirert av japansk grøss/horror. Frontmannen har fleire gongar hallusinasjonar der overnaturlege ting skjer; og den raudkledde jenta Alma og mannen som styrer klonehæren, Paxton Fettel, spelar her ei sentral rolle. Spelet utnyttar seg av psyokologisk grøss snarare enn grøss der sjokkmomentet spelar største rolla.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell ''F.E.A.R.'' nettside
Ella Fitzgerald

**Ella Fitzgerald** () var ein amerikansk jazzsongar, kjend som *The First Lady of Song* og *Queen of Jazz*

Ho vart fødd i Newport News i Virginia og voks opp i Yonkers New York. Som 14-åring vart ho foreldrelaus. Ho byrja karrieren alt som 16-årig med Chick Webbs orkester, som ho tok over då han døydde i 1939. Ho vart seinare solist og lagde talrike plater saman med blant andre Louis Armstrong og Duke Ellington.
Spöl

**Spöl** (italiensk *Akua Granda* eller *Aqua Granda*) er ei elv i Sveits og Italia. Trass i at ho er ei italiensk elv, er Spöl ei sideelv til Inn og Donau, og ikkje Po, som dei fleste andre elvane i området. 

Etter ein internasjonal avtale vart den kunstige innsjøen Lago di Livigno laga av Engadiner Kraftwerke i 1960-åra på grensa. Dette la den gamle landsbyen Livigno under vatn. Reservoaret har vore stengd for ålmenta fram til sommaren 2005 då det italienske landslaget i roing fekk nytte innsjøen til høgdetrening. 

I dag er elva ei populær fiskeelv. 

## Bakgrunnsstoff
* Livigno byrpd
* Livigno turistkontor

## Kjelder
Kjetil Knutsen

**Kjetil Knutsen** () i Arna, Bergen er per 2007 ein norsk utviklingstrenar i Sportsklubben Brann. Knutsen viste tidleg stort talent på fotballbanen, og spelte mellom anna på Branns gute- og juniorlag som tenåring. Han fekk og med seg nokre kampar på gutelandslaget, men nådde aldri A-lagsspel i Brann. 

Knutsen starta trenarkarrieren sin i 2. divisjonsklubben Hovding i 1996, før han meldte overgang til Brann og jobben som spelarkoordinator i 2004. 

Knutsen er opphavleg utdanna lærar.
Parmaskinke

**Parmaskinke**, eller **Prosciutto di Parma**, er ei tørka skinke av svin frå Parma i Italia.

Produksjonsprosessen til parmaskinka kan ta alt frå ni til atten månader, avhengig av kor stor skinka er. Først vert ho vaska, sidan vert ho salta i to månader. Etter saltinga vrt salta vaska ut i fleire vatn, før skinka vert hengd til tørk på ein solrik, luftig stad. Lufta er viktig for den endelege kvaliteten på skinka. Tørketida varierer etter klimaet og storleiken på skinka. 

Vanlegvis vert parmaskinka servert *crudo* (rå, men tørka), skòre i papirtynne skiver, rulla rundt *grissini* (brødpinner) eller *melon*.

Parmaskinka er eit av fleire landbruksprodukt med opphavsrettvern for namnet (*[[beskytta geografisk nemning]]*, engelsk *Protected designation of origin*), etter ei EU-forordning om opphavsmerking som beskyttar namna på landbruksprodukt utifrå opphav, geografi og tradisjonelt særpreg.

Det er tre vidgjetne typar av parmaskinke som vert eksportere:
* **Prosciutto di Parma**, frå Parma i Italia
* **San Daniele**, frå Udine i Italia 
* **Colli Berico-Euganei**, frå Veneto-regionen

Andre geografisk beskytta parmaskinker har skilnader i farge, smak og konsistens:
* Prosciutto di Carpegna (område nær Montefeltro)
* Prosciutto di Modena
* Prosciutto di Norcia
* Prosciutto Toscano
Grønfjelldalen

**Grønfjelldalen** er eit dalføre i Rana kommune. Dalen ligg på vestsida av Dunderlandsdalen, og er oppkala etter Grønfjellet, som når 1057 meter over havet.

Dalføret er rikt på mineral, spesielt kvarts, muskovitt, plagioklas, kalifeltspat, grafitt, sinkblende og blyglans.

Grønfjellåga renn gjennom dalen, og etter *Henrikforsen* og *Dunderforsen* munnar ut som ei side-elv til Ranelva ved Nevernes kyrkje. Av gardane i Grønfjelldalen er Kvannlia, Rabben og Granlisør for elva og Grønfjell, Lauvås, Granheim, Kvanndalen, Silåmoen og Snasen nord for elva.

Grønnfjelldalen har vegsamband til E6, via ei bru om lag 3 km nord for Storforshei.

Næringsgrunnlaget i Grønfjelldalen er tufta på jord- og skogbruk.

Grønfjelldalen hadde inntil 2007 ein skole som òg fungerte som grendehus. Natt til 3. mars 2007 brann likevel denne ned til grunnen.

## Folketal
Statistisk Sentralbyrå (SSB) oppgir følgjande folketal for Grønfjelldalen:

## Referansar

## Litteratur
* Norges geologiske undersøkelse: *Grønfjelldalen. Forekomst nr.48 i Rana (1833) kommune*, Malmdatabasen 8. februar 2000
Laagendalsposten

**Laagendalsposten** er ei avis grunnlagd i 1903. Ho har hovudkontor på Kongsberg og dekker Kongsberg, Sandsvær og Numedal. 

## Opplagstal

## Kjelder
Giotto di Bondone

**Giotto** () eller **Giotto di Bondone**, 'Giotto frå Bondone', var ein italiensk målar og arkitekt frå Firenze. Han vert halden for å vere den fyrste viktige kunstnaren innan den italienske renessansen, og freskoane hans i Capella degli Scrovegni vert rekna som eit av dei største meisterverka frå den tidlege renessansen.

Giotto og/eller verkstaden hans vert vanlegvis òg rekna for å ha måla den vidgjetne freskosuiten i skipet i overkyrkja i Basilica di San Francesco d'Assisi, som i 28 tablå skildrar livet til Sankt Frans frå Assisi. Men kunsthistorikarane er usamde om dette er eit verk av Giotto, eventuelt i kva grad han tok del i arbeidet. 

## Bakgrunnsstoff
Gulsott

**Gulsott**, latin **ikterus**, er ein tilstand der huda og det kvite i augene blir farga gult. Ei årsak til gulsott er hepatitt. Ein kan også få gulsott som eit resultat av eksempelvis kreft i levra eller kraftig øydelegging av raude blodlekamar, ved til dømes malaria. Gulsott er ein naturleg tilstand hos nyfødde.

Gulfargen skuldast billirubin, eit nedbrytingsprodukt frå hemoglobin, som ein finn i dei raude blodlekamane.
Staffora

**Staffora** er ei elv i Lombardia i Italia og ei av sideelvane til Po frå høgre. Ho er truleg same elv som romarane kalla *Iria*. 

Elva har utspring i Dei liguriske Appenninane ved Fontana di S. Giacomo (1&nbsp;343 moh) nær Passo del Giovà, som ligg like aust for fjelltoppen Monte Chiappo i kommunen Santa Margherita di Staffora. Ho renn først gjennom ein djup og smal dal og tar imot småelvane Montagnola og Aronchio frå høgre før ho når Varzi der dalen vert breiare. Vidare mottar ho Nizza ved Ponte Nizza og Ardivestra ved Godiasco, begge frå høgre. Elva renn gjennom Salice Terme (administrativt ein del av Godiasco) før ho renn ut på Posletta ved Rivanazzano. Staffora passerer så utkanten av Voghera, den største byen langs elva, før ho munnar ut i Po nær Cervesina.

Elva har svært varierande vassføring gjennom året som følgje av varierande nedbørsmengder og smeltevatn og vassføringa har vore registrert til alt frå 0,7 m²/s og 675 m²/s.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Staffora|Staffora]]» frå ,  den 25. november 2007.*
Stura di Lanzo

**Stura di Lanzo** er ei 65 km lang elv i Piemonte nordvest i Italia. Ho oppstår der fleire småelvar renn i saman nær Lanzo Torinese. Ho munnar ut i Po i Torino.

Namnet Stura kjem frå det keltiske ordet *stur*, som tyder «å falle». 

## Kjelder
Tagliamento

**Tagliamento** er ei elv nordaust i Italia som renn frå Alpane til Adriahavet mellom Trieste og Venezia. Elva har utspring ved Mauriapasset på grensa mellom Veneto og Friuli-Venezia Giulia. I den øvre delen renn ho gjennom det historiske Carnia-området, nord i provinsen Udine. I dei midtre og nedre delane dannar ho grensa mellom provinsane Udine og Pordenone og seinare mellom førstnemnde og provinsen Venezia. Til slutt munnar ho ut i Veneziabukta mellom Lignano Sabbiadoro og Bibione.

Tagliamento har eit nedslagsfelt på 2&nbsp;916 km² og om lag 165&nbsp;000 innbyggjarar bur innanfor dette området. 

Dei største byane langs elva er Latisana og San Michele al Tagliamento. I nærleiken finn ein òg Tolmezzo, Gemona del Friuli, San Daniele del Friuli, Spilimbergo, Casarsa della Delizia, Codroipo og San Vito al Tagliamento.

## Kjelder
Tammaro

**Tammaro** er ei 78 km lang elv sørvest i Italia. Ho har i Sella del Vinchiaturo i Appenninane og er ei av sideelvane til Calore Irpino. I antikken vart elva kalla *Tamarus*.

## Kjelder
Tanagro

**Tanagro** eller **Negro** er ei elv sørvest i Italia. Ho har utspringet sitt i Vallo di Diano og er ei av sideelvane til Elva Sele. I antikken vart elva kalla *Tanager*.

## Kjelder
Stirone

**Stirone** er ei lita elv i Emilia-Romagna nord i Italia og ei av sideelvane til Taro frå venstre, kort tid før denne munnar ut i Po.

Kjelda til elva ligg i fjellsida til Monte Mezzano og Monte Santa Cristina. Delar av elva dannar grensa mellom provinsane Piacenza og Parma. Ho dannar så hovuddelen av regionsparken Parco Regionale Fluviale Stirone, som er særleg kjend for fossilane som er funne her og som strekkjer seg til byen Fidenza. Elva munnar ut i Taro ved Fontanelle, ein del av Roccabianca.

I følgje segna vart Domninus av Fidenza martyrdrepen ved breidda i år 304. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stirone|Stirone]]» frå ,  den 26. november 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*Parco Regionale Fluviale Stirone
Stura di Demonte

**Stura di Demonte** er ei 111 km lang elv i Piemonte nordvest i Italia og ei av sideelvane til Tanaro, som igjen er ei sideelv til Po. Utspringet hennar er i Alpane, nær grensa til Frankrike og Maddalenapasset. Ho renn gjennom Demonte og Cuneo før ho munnar ut i Tanaro like aust for Cherasco. 

## Fotnotar

## Kjelder
Tanaro

**Tanaro** (i antikken *Tanarus*) er ei 276 km lang elv nordvest i Italia. Elva har utspring i Dei liguriske Alpane, nær grensa til Frankrike og er den viktigaste sideelva til Po frå høgre ut i frå lengd, nedslagsfelt (som delvis dekkjer Alpane og delvis Appenninane) og vassføring. 

## Kjelde
Tanaro startar frå Liguria der to mindre elvar renn i saman, Tanarello og Nerone, som begge kjem frå Piemonte. Kjelda til Tanarello er i fjellsida til Monte Saccarello ovanfor Monesi, ein landsby i kommunen Triora (IM). Dette fjellet strekkjer seg inn i det franske departementet Alpes-Maritimes og dekkjer provinsen Cuneo (Piemonte) og provinsen Imperia (Liguria) i Italia. Fjellet markerer grensa mellom tre forskjellige nedslagsfelt: Tanaro sitt, det til Roya, som startar i Frankrike, men renn ut i havet ved Ventimiglia, og Argentina, som renn ut i Liguriahavet ved Taggia. 

Kjelda til Negrone ligg 10 km lenger nord, svært nær den franske grensa og sør for Punta Marguereis.

## Sideelvar
Dei største sideelvane til Tanaro er Stura di Demonte frå venstre og Bormida og Belbo frå høgre.

## Elveleie
Tanaro renn forbi byane Ceva, Alba, Asti og Alessandria før ho munnar ut i Po nær Bassignana i provinsen Alessandria.
Elva fram til samløpet med Po er rundt 50 km lenger enn Øvre Po. 

## Vassføring
Vassføringa i elva varierer stort med årstidene. Sjølv om ho er den einaste av Po sine sideelvar frå høgre som har opphav i Alpane, er Dei liguriske Alpane for låge og for nær sjøen til at dei har mykje snø eller isbrear store nok til å gje ei jamn tilførsel av vatn om sommaren. Vassføringa i elva varierer derfor meir som ei elv frå Appenninane, lågast om sommaren og høgast om våren og hausten. 

## Flaum
Elva er ofte utsett for flaum. I løpet av 200 år frå 1801 til 2001 har delar av Tanarobassenget vore råka av flaum 136 gonger, den mest alvorlege i november 1994 då heile dalen vart hardt råka og særleg byen Alessandria.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tanaro|Tanaro]]» frå ,  den 20. november 2018.* 
*** oppgav desse kjeldene: &nbsp;*
 
* SUL MONTE SACCARELLO Una camminata alla scoperta delle sorgenti del Tanaro 
*
Taro-elva

**Taro** er ei 126 km lang elv nord i Italia og ei av sideelvane til Po frå høgre. Nesten heile elva renn innanfor provinsen Parma, vest for byen Parma. Taro munnar ut i Po nord for byen. 

Taro har eit nedslagsfelt som dekkjer 2&nbsp;026 km² og dei viktigaste sideelvane er Ceno, Recchio og Stirone. Både Taro og Ceno har sitt utspring frå Monte Penna (1&nbsp;735 moh) i Appenninane.

Vassføringa til elva varierer stort gjennom årdet. Om sommaren kan ho tørke heilt opp, medan ho i tunge regnperiodar kan få opp til 1000 m³/s, og i store flaumsituasjonar opp mot det dobbelte, som 9. november 1982.

Tarodalen var ein strategisk viktig stad i mellomalderen og vart kryssa av Via Francigena, hovudvegen mellom Roma og Frankrike i dette området. 

20 km av elva mellom Fornovo di Taro og Ponte Taro utgjer eit verna område kalla *Taro regoinale naturpark* med mange småøyar av sand og grus og variert dyre- og planteliv. 

Då Frankrike okkuperte Italia under napoleonskrigane gav elva namn til eit departement (sjå departementet Taro). 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Taro River|Taro River]]» frå ,  den 26. november 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Taro naturpark
Terdoppio

**Terdoppio** er ei elv i Piemonte og Lombardia i Italia. Ho har sitt utspring i dei piemontesiske føralpane i området mellom Ortasjøen og Lago Maggiore og renn gjennom provinsen Novara. Nær Cerano delar ho seg i to greiner. Den eine munnar ut i Ticino, medan den andre renn inn i Lomellina (provinsen Pavia) og etter kvart ut i Po.

Terdoppio er 86 km lang med ei middelvassføring på 3,7 m³/s og eit nedslagsfelt på om lag 515 km².

## Kjelder
Tartaro-Canalbianco

**Tartaro-Canalbianco** er ei elv i Veneto i Italia. Den øvre delen av elva ligg i provinsen Verona og vert då kalla **Tartaro**, medan den nedre delen av elva ligg i provinsen Rovigo der ho vert kalla **Canal Bianco** eller **Canalbianco** («Den kvite kanalen»). Ho er den einaste av elvane mellom Adige og Po som renn direkte ut i Adriahavet.

Ho har sitt utspring i åsane søraust for Gardasjøen og tidlegare følgde elva meir eller mindre same leiet som Adigettokanale før breidda til Cucca braut saman under storflaumen i 589. Det latinske namnet fram til då hadde vore *Tartarus* for heile elva (Plin. iii. 16. s. 20).

Etter breidda av Cucca braut saman har den nedre delen av elva stort sett følgde det som tidlegare var den nedre delen av Mincio, og sidan denne delen vart kanalisert har ho her vorte kalla Canal Bianco, som i dag renn gjennom Adria. Elva er forbunde til Adige og Po via kanalar. 

## Kjelder
Elva Ticino

**Ticino** (tysk *Tessin*; latin: *Ticinus*) er ei elv i Sveits og Italia, og ei av sideelvane til Po frå venstre. Ho spring ut frå St. Gotthard-massivet i Sveits og renn gjennom Lago Maggiore. Ticino munnar ut i Po eit par kilometer nedanfor Pavia og har ei lengd på 248 km. 

Elva er demt opp i Sveits for å nyttast i eit kraftverk, medan ho i Italia stort sett vert nytta til vatning. 

Elva har gjeve namn til kantonen Ticino i Sveits. 

## Byar langs Ticino
* Sveits: Airolo, Bellinzona og Locarno (ved Lago Maggiore).
* Italia: Stresa (ved Lago Maggiore), Vigevano og Pavia.

## Kjelder
Havnivå

**Havnivå** viser til gjennomsnittshøgda på havet i høve til eit vald referanseområde på landjorda. Ut frå dette nivået kan ein oppgje høgda på stader eller geografiske formasjonar i meter over havet. Havnivået vil på ein bestemt stad varierer på grunn av tidvatn og havbølgjer, men sjølv om ein jamnar ut desse faktorane, vil ein få både kortperiodiske og langperiodeiske variasjonar. 

Kortperiodiske variasjonar kjem hovudsakleg av varierande lufttrykk og at vinden stuvar opp vatn mot ein kyst, noko som kan gje stormflod. Langperiodiske svingingar kan kome av at temperaturen i havet, og dermed tettleiken til vatnet, og lufttrykket endrar seg gjennom året. Dette kan utgjere ein middelvasstand mellom vinter og sommar på over 30 cm. 

Havnivået kan hevast eller senkast i samband med at sjølve havet endrar seg gjennom prosessar som til dømes global oppvarming, eller ved at eit landområde stig, som den skandinaviske halvøya etter istida. Dette kallar ein *eustatisk heving og senking*

Danninga av djupe groper i botn i samband med orogenese fører til eustatisk senking. Det same skjer under istider fordi mykje av vatnet då vert bunde opp som is på land. Når is smeltar får ein eustatisk heving. Den maksimale eustatiske senkinga i kvartærtida var om lag 250 meter og under den siste nedisinga var han 100 meter. Om alle noverande isbrear, som utgjer om lag 15 millionar kubikkilometer hadde smelta, ville ein ha fått ei eustatisk heving på om lag 35 meter. 

## Bakgrunnsstoff

* Sea level rise - How much and how fast will sea level rise over the coming centuries? Past. 
* Sea level rise - How much and how fast will sea level rise over the coming centuries? Present 

## Kjelder
Tirso

**Tirso** er den viktigaste elva på Sardinia i Italia med ei lengd på 152 km. Ho spring ut på platået Buddusò, ved Punta Pianedda i ei høgd på 985 meter over havet og kryssar øya frå aust til vest og munnar ut i Oristanobukta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:26. november 2007|26. november 2007]]» frå ,  den 30. august 2024.*
Tissino

**Tissino** er ei lita elv aust i Umbria i Italia. Ho spring ut nokre hundre meter sør for Usigni om lag 1000 meter over havet og renn 20 km nordover, forbi byane Usigni, Poggiodomo, Roccatamburo og Mucciafora, høgt ovanfor elva i massivet Coscerno og Bacugno på vestsida, og så forbi Rocchetta og Ponte di Cerreto før ho munnar ut i Nera om lag 380 meter over havet, om lag 1 km sørvest for Cerreto Borgo.

Tissino må ikkje forvekslast med Tescino, som renn nokre kilometer bortanfor og som munnar ut i Nera ved Terni, eller med Ticino, ei større elv i Nord-Italia.

## Kjelder
Hjerne

**Hjernen** eller **heilen** er, saman med ryggmergen, kontrollsentret i sentralnervesystemet hjå dyr. Han ligg vanlegvis i hovudet hjå dyret. Hjernen består av forskjellige delar, som for eksempel storhjernen, veslehjernen og hjernestamma.

## Bakgrunnsstoff
Trigno

**Trigno** er ei 85 km lang elv i Italia. Elva spring ut i Appenninane i provinsen Isernia og munnar ut i Adriahavet nær Vasto. Store delar av elva dannar grensa mellom regionane Abruzzo og Molise.

## Kjelder
Toce

**Toce** er ei elv i Piemonte i Italia. Elva er 76 km lang og spring ut frå den italienske sida av Griespasset nær grensa til Sveits og munnar ut i Lago Maggiore nær Fondotoce i kommunen Verbania.

Sør for La Frua fell vatnet 143 meter ned Tocefallene i Formazzadalen. Ho renn gjennom denne dalen og kryssar Valle Antigorio gjennom ei ny rekkje fossefall. Nær Crevola d'Ossola mottar ho Diveria. Frå her vert dalen vidare og vert kalla Val d'Ossola. Toce renn gjennom den største byen i dalen, Domodossola og så Villadossola og Ornavasso. Etter totalt 76 km munnar Tcoe ut i Maggioresjøen. 

Dei største sideelvane hennar er Diveria, Melezza (som ho motter nær Domodossola), Anza (nær Piedimulera) og Strona (nær Gravellona Toce).

## Kjelder
Yotta

**Yotta** (symbol **Y**) er eit SI-prefiks i SI-systemet. Verdien representerer 1024 eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Ved skriving av prefiksar framfor symbolet for ei måleeining, skal prefikset også skrivast med «Roman Upright» font, og utan mellomrom mellom prefikset og einingssymbolet. Merk at liten y står for Yocto, den minste eininga i SI-systemet.

Yotta vart teken inn i systemet i 1991, og kjem frå gresk ὀκτώ (*okto*), som tyder *åtte*, fordi det tilsvarer 10008. Per i dag er yotta det største SI-prefikset, men det er venta nye og større prefiks. 

### Kjelde:
* Justervesenet
Tordino

**Tordino** er ei elv i Abruzzo i Italia. I antikken vart ho kalla *Batinus*.

Elva spring ut mellom Monte Gorzano og Pelone og etter 58 km munnar ho ut i Adriahavet. Elva renn først gjennom nasjonalparken Gran Sasso og tar så ein boge nordover rundt Monte Bilanciere før ho til slutt renn sørover. 

Nær kjelda dannar Tordino fossefalla Fiumata og lenger nede Tordinofalla. Ho renn så gjennom Padula og Caiano, forstadane til Cortino. I høgareliggande område ligg det vassmøller og olivenpresser langs elva. Byen Teramo ligg der Tordino møter Vezzola. Tordino munnar ut i Adriahavet ved Giulianova.

## Kjelder
27 Euterpe

**27 Euterpe** er ein stor hovudbelteasteroide.

Den vart oppdaga av John Russell Hind den 8. november 1853 og namngejeven etter Evterpe, ein musikkens Muse i gresk mytologi.

Euterpe er ein av dei ljosaste asteroidane på nattehimmelen.

## Kjelder
Zetta

**Zetta** (symbol **Z**) er eit prefiks i SI-systemet. Talet representerer 1021 eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Det vart teke inn i systemet i 1991. Zetta kjem frå fransk *sept*, som tyder *sju*, fordi det tilsvarer 10007.

### Bakgrunnsstoff
* Justervesenet
Damokloide

**Damokloidar** er asteroidar som 5335 Damocles og 1996 PW som høyrer til Hally-familien eller som har lange banar med høg eksentrisitet lik periodiske kometar som Halleys komet, men som ikkje har ein koma eller komethale.

Det vert trudd at damokloidar er kjernane av Halley-type-kometar som har mista alle dei flyktige stoffa (gassane) etter gjentekne nærpasseringar av Sola. Slike kometar er tenkte å koma frå Oorts sky. Denne hypotesen er styrkt av at ei rekkje lekamar som ein trudde var damokloidar viste seg å utvikla koma og vart bekrefta å vera kometar. Desse var: C/2001 OG<sub>108</sub> (LONEOS), C/2002 CE<sub>10</sub> (LINEAR), C/2002 VQ<sub>94</sub> (LINEAR), C/2004 HV<sub>60</sub>. Endå eit sterkt bevis er at ein fjerdedel av damokloidane har retrograde banar, ulikt dei fleste andre asteroidar.

I juli 2007 kjende ein til 36 damokloidar. Snittradiusen deira ligg på åtte kilometer. Albedoane til fire damokloidar har blitt målt, og dei er blant dei mørkaste objekta som er kjende i solsystemet. Damokloidar er raude i farge, men ikkje så raude som mange kuiperbelteobjekt eller kentaurar.

## Bakgrunnsstoff

* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/bas/damocloid Liste over damokloidar]
* David Jewitt, The ''Damocloids''
* David Jewitt, ''A first look at the Damocloids''
Trebbia

**Trebbia** er ei elv i Liguria og Emilia Romagna i Italia. Elva er ei av dei fire viktigaste sideelvane til Po frå høgre. Dei tre andre er Tanaro, Secchia og Panaro. Nedslagsfeltet dekkjer 1&nbsp;150 km² og er delt mellom Emilia Romagna, Liguria og Lombardia. Dei største sideelvane er Aveto og Perino frå høgre og Boreca frå venstre.

Elva spring ut frå Dei liguriske Appenninane ved åsen Monte Prelà, sør for Monte Antola i kommunen Torriglia i provinsen Genova. Frå her renn ho nordaustover i 105 km før ho munnar ut i Po vest for Piacenza. 

Dei største busetnadane elva renn igjennom før Piacenza er Ottone, Marsaglia (i kommunen Corte Brugnatella), Bobbio, Perino (ein del av Coli), Travo og Rivergaro.

Mellom kjelda og Bobbio renn elva gjennom Val Trebbia, som vert rekna for ein svært vakker dal som trekkjer til seg mange turistar. Elvedalen vidar seg så ut før ho endar opp på Posletta etter Rivergaro.

På austbreidda vart det utkjempa eit slag under den andre punarkrigen i 218 f.Kr., slaget ved Trebbia, der Hannibal slo ein romersk kosulhær. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
Prosessen

***Prosessen***, opphavleg ***Der Process***, er ein ufullendt, posthumt offentleggjort surrealistisk roman av den bøhmisk-jødiske forfatteren Franz Kafka. Romanen blir rekna som Kafkas hovudverk, og mange ser romanen som det viktigaste litterære verket i nyare historie. Boka kom ut i 1925

Romanen handlar om «Josef K.», som blir vekt av politiet ein morgon og arrestert utan å få vite kva han er sikta for. I romanen følgjer vi hovudpersonen sin veg gjennom eit absurd og labyrintisk rettssystem. Boka har gjeve namn til omgrepet Kafka-prosess, ei nemning på ein umogleg kamp mot eit ugjennomtrengjeleg byråkratisk system.

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Prosessen|Prosessen]]» frå ,  den 26.11.2007.*
Tresa

**Tresa** er ei elv i Sveits og Italia som renn frå Luganosjøen mellom Lavena Ponte Tresa i Italia og Ponte Tresa i Sveits til Lago Maggiore nær Luino, eit par hundre meter etter ho renn i hop med Margorabbia. Der elva renn ut frå Luganosjøen vert ho kryssa av ei bru med Sveits på eine sida og Italia på den andre. Her ligg òg ein tollstasjon. 

Elva er om lag 13 km lang og det meste av ho dannar grensa mellom provinsen Varese i Italia og kantonen Ticino i Sveits. Ho renn gjennom dei sveitsiske kommunane Ponte Tresa, Croglio og Monteggio, og dei italienske kommunane Lavena Ponte Tresa, Cremenaga og Luino.

Elva er demma opp for å nytte elva til produksjon av vasskraft og for regulere vassføringa for å hindre flaum. 

## Bakgrunnsstoff
* Hydrologiske data  ved Ponte Tresa 

## Kjelder
Vara i Italia

**Vara** er ei elv i Liguria i Italia som renn gjennom Varese Ligure, Brugnato, Borghetto di Vara og Castiglione di Vara. Med ei lengd på 58 km er ho den lengste elva i Liguria. Hovudkjelda hennar ligg i Monte Zatta og ho renn stort sett søraustover, parallelt til Riviera di levante i ein dal med same namn, Val di Vara. Elva munnar ut i Magra frå høgre ved Fornola i kommunen Santo Stefano di Magra. 

## Kjelder
Volturno

**Volturno** (i antikken *Volturnus*, frå *volvere*, «å rulle») er ei elv i sørlege og sentrale delar av Italia.

Elva spring ut frå Appenninane sentralt i Abruzzi, i Samnium nær Rocchetta a Volturno (provinsen Isernia i Molise) og renn søraustover til ho møter Calore nær Caiazzo og renn så sørover til Venafro, før ho snur sørvestover. Etter Capua munnar ho ut i Tyrrenhavet i Castel Volturno, nordvest for Napoli. Elva er 175 km lang. 

Etter om lag 120 km mottar ho Calore, om lag 8 km aust for Caiazzo. Elva renn no sørvestover forbi Capua, der Via Appia kryssa elva over ei bru. Ho renn så ut på Campaniasletta og svingar seg ned mot sjøen. 

## Historie
Elva har alltid vore strategisk viktig og kolonien Volturnum (som truleg erstatta ein eldre etruskisk koloni) vart grunnlagd av romarane i 194 f.Kr. ved munningen på sørsida. Byen ligg i dag om lag 1,5 km inne i landet på grunn av avleiringar i elva. Augustus oppretta ein koloni for krigsveteranar her. Via Domitiana frå Sinuessa til Puteoli kryssa elva på denne staden og ruinar av brua er framleis synleg. Elva var frakommeleg heilt til Capua.

I 554 slo den austromerske generalen Narses ein frankisk-almannisk hær ved elva under eit slag under den gotiske krigen.

Etter revolusjonsstyrkane til Giuseppe Garibaldi i 1860 invaderte Sør-Itala, flykta Frans II av Begge Siciliar frå Napoli og forskansa seg ved sørbeidda av Volturno, nær San Maria di Capua Vetere. Piemontesiske troppar i lag med troppane til Garibaldi møtte den napolitanske styrken under eit slag 1. og 2. oktober, noko som førte til Capua sitt fall. 

Volturno gav òg namn til Volturnolinja, ei tysk forsvarslinje i Italia under den andre verdskrigen.

## Kjelder
Tera

**Tera** (symbol **T**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 1012 eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Det vart teke inn i systemet i 1960. Tera kjem frå gresk τέρας, som tyder *monster*.

I EDB kan tera stå for 1&nbsp;099&nbsp;511&nbsp;627&nbsp;776 (10244 eller 240), i staden for 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.
Spesielt når det er i bruk som eit prefiks til byte, det vil seie terabyte, er denne tydinga vanleg. 

Elles er nemninga vanleg bruka om terawatt og terawattime.

### Kjelder
* Justervesenet
Giga

**Giga** (symbol **G**) er eit SI-prefiks i  SI-systemet som står for 109 eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Det vart  teke inn i systemet i 1960. Giga kjem frå gresk γίγας, som tyder *gigant*.

I EDB kan giga referere til 1&nbsp;073&nbsp;741&nbsp;824 (10243 eller 230), i staden for 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. Spesielt når det er i bruk som eit prefiks til byte, det vil seie gigabyte, er denne tydinga vanleg.

Gigabyte blir i talemål ofte forkortet til *gigg*, som i «dette er ein ti-gigg harddisk». Den første *g*'en blir som regel uttalt med hard lyd, som i *golf*, ikkje myk som i *giro*. Den same uttalen gjeld på engelsk.

Elles er nemninga GWh, uttalt «ge-ve-hå», vanleg bruka om energimengder.

## Kjelder
*Justervesenet
Hekto

**Hekto** (symbol **h**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 10² eller 100. Det blei teke inn i SI-systemet i 1960.

Hekto kjem frå gresk έκατόν, som tyder 'hundre'. Omgrepet blei innført i metersystemet i 1795.

Prefikset hekto vert mellom anna bruka i fiskeindustrien, der fisk vert målt i hektoliter.
Mindre mengder mat, for eksempel pålegg, kan verte målt i hektogram (hg).
I muntleg bruk på norsk vert hektogram uttalt *hekto*, altså utan -gram.

;Eksempel:
* 1 hektoliter = 100 liter
* 1 hektogram = 100 gram
* 1 hektar = 100 ar

## Kjelder

* Justervesenet
Deka

**Deka** (symbol **da**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 101 eller 10.

Det vart teke inn i systemet i 1960. I Frankrike vart forstavinga teken i bruk allereie i 1795. Deka kjem frå gresk δέκα, som tyder *ti*.

Forstavinga deka vert mellom anna bruka i dekar (daa).

## Kjelder

* Justervesenet
Desi

**Desi** (symbol **d**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 10&minus;1 eller 1/10. 

Forstavinga har vore i bruk i målesystem sidan 1795. Desi kjem frå latin *decimus*, som tyder *tiande*.

Forstavinga er mest kjend i lengemålet desimeter. 

### Kjelde:
* Justervesenet
Exa

**Exa** (symbol **E**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 1018 eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Exa kjem frå gresk ἕξ, som tyder *seks* (det same som hexa-), fordi det tilsvarer 10006. Det blei godkjend som SI-prefiks av International System of Units (SI) i 1975. 

## Døme
* 1 exasekund er om lag 32 milliardar år
* 1 exameter er om lag 110 lysår

## Kjelder
Peta

:*For dyrevernorganisasjonen PETA, sjå [[People for the Ethical Treatment of Animals]]*
**Peta** (symbol **P**) er eit SI-prefiks i  SI-systemet som står for 1015 eller 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Det vart  teke inn i systemet i 1975. Peta kjem frå gresk πέντε, som tyder 'fem', fordi det tilsvarer 10005. 

I EDB kan peta stå for 1&nbsp;125&nbsp;899&nbsp;906&nbsp;842&nbsp;624 (10245 eller 250), i staden for 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. Spesielt når det er i bruk som eit prefiks til byte, det vil si petabyte, er denne tydinga vanleg.

## Kjelder
*Justervesenet
Centi

**Centi** (symbol **c**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 10−2 eller 1/100.

Nemninga har vore bruka sidan 1795. Centi kjem frå latin *centum*, som tyder *hundre*.

Mest kjend i praktisk bruk er lengdemålet centimeter.

### Kjelde:
* Justervesenet
Milli

**Milli** (symbol **m**, latin: kjem frå *mille* tusen, ordet står for ein tusendel av den etternemnde grunneininga. Som  prefiks i  SI-systemet står det for 10&minus;3 eller 1/1&nbsp;000.

Forstavinga har vore i bruk sidan  1795. Milli kjem frå latin *mille*, som tyder *tusen*.

I praktisk bruk er eininga godt kjend frå lengdemålet millimeter (mm), mange kjenner òg vekteininga milligram (mg).

## Kjelder
*Justervesenet
Mikro

**Mikro** (symbol **µ**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 10−6 eller 1/1&nbsp;000&nbsp;000. 

Det vart teke inn i systemet i 1960. Mikro kjem frå gresk μικρός, som tyder *liten*.

I praktisk bruk er nemninga blant anna kjend frå vekteininga mikrogram.

På ein vanleg PC kan ein skrive teiknet ved å halde inne «alt»-knappen og taste 230 på taltastaturet.

## Kjelder
* Justervesenet
Nano

**Nano** (symbol **n**) er eit SI-prefiks i  SI-systemet som står for 10&minus;9 eller 1/1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.

Det vart teke inn i systemet i 1960. Nano kjem frå gresk νανος, som tyder *dverg*.

### Kjelder
*Justervesenet
Piko

**Piko** (symbol **p**) er eit SI-prefiks i  SI-systemet som står for 10&minus;12 eller 1/1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. 

Det vart teke inn i systemet i 1960. Piko kjem frå italiensk *piccolo*, som tyder *liten*.

### Kjelde:
*Justervesenet 
*Nynorskordboka
Femto

**Femto** (symbol **f**) er eit SI-prefiks i SI-systemet som står for 10&minus;15 eller 1/1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. 

Det vart teke inn i systemet i 1964. Femto kjem frå dansk *femten*.

### Kjelde:
* Justervesenet