open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stavanger lufthamn, Sola

**Stavanger lufthamn, Sola** vart opna i 1937. Flyplassen ligg i Sola kommune utanfor Stavanger. Stavanger lufthamn, Sola er den tredje største flyplassen Noreg i passasjertal. 

Stavanger lufthamn, Sola ligg rett ved Sola sentrum, og i nærleiken av lufthamna finn ein Sola Kontrolltårn/innflygningskontroll, Hovedredningssentralen, Stavanger Kontrollsentral og Sola flystasjon.

## Historie
Lufthamna ligg strategisk til, ut mot Nordsjøen. Under den andre verdskrigen vart lufthamna utvida i stor stil. For dei tyske okkupantane var flyplassen ein viktig del av Festung Norwegen. Mellom Sola og Forus vart betonggata Løwenstrasse bygd, og rullebanane vart forlenga. Etter verdskrigen har det norske Luftforsvaret hatt ein base ved lufthamna.

Hausten 2004 vedtok Avinor, det tidlegare luftfartsverket, å leggja kontrollsentralen for flytrafikk i det sørlege Noreg til Stavanger lufthamn, Sola. 

I 2006 var det til saman 3 271 852 passasjerar som reiste frå lufthamna. Stavanger lufthamn har to passasjerterminalar, ein for fly og ein for helikopter. Det er ein stor helikopterbase for offshore-trafikk. Flyplassen har to kryssande rullebanar, hovudbanen for fly ligg nord-sør ut mot Solastranda (18/36) og hovudbanen for helikopter ligg nordvest-søraust (11/29).

## Bakgrunnsstoff
* Satellittbilete på http://www.wikimapia.org
* Stavanger lufthavn, Sola i avinor.no
George

**George** er den engelske varianten av det greske mannsnamnet *Geôrgios* (&#915;&#949;&#974;&#961;&#947;&#953;&#959;&#962;), som i Noreg har forma Jørgen eller Georg. Namnet vert nytta både som fornamn og etternamn, særleg i den engelskspråklege verda. Det typiske kjælenamnet er *Georgie*. Det finst òg fleire kvinnelege variantar av namnet, som Georgia, Georgina, **Georgiana** eller **Georgette**.

George har gitt namn til fleire stader i USA, som delstaten Georgia, George County i Mississippi, byane George i Iowa og Washington, og innsjøen George i New York.

## Kjende menn kalla George
* Kong George I av Storbritannia
* Kong George II av Storbritannia
* Kong George III av Storbritannia
* Kong George IV av Storbritannia
* Kong George V av Storbritannia
* Kong George VI av Storbritannia
*George Berkeley (1685-1753) irsk filosof
*George Washington (1731-1799), amerikansk president og landsfader
*Georges Bizet (1838-1875), fransk komponist
*George Francis Hagerup (1851-1921), norsk statsminister og jurist
*Georges Méliès (1861-1938), fransk filmskapar
*George Edward Moore (1873-1958), engelsk filosof
*George Marshall (1880-1959), amerikansk offiser og fredsprisvinnar
*George Gershwin (1898-1937), amerikansk komponist
*George Orwell (1903-1950), britisk forfattar og journalist
*George H.W. Bush (f. 1924), amerikansk president
*George Harrison (1943-2001), britisk musikar frå The Beatles
*George Lucas (f. 1944), amerikansk filmskapar
*George W. Bush (f. 1946), amerikansk president
*George Michael (f. 1963), engelsk musikar

## Kjende personar med George til etternamn

* Henry George (1839 - 1897), amerikansk økonom
* David Lloyd George (1863 - 1945) britisk politikar
* Gladys George (1904 - 1954), amerikansk skodespelar
* Edward George (1938 - 2009), britisk økonom
* Boy George (f. 1961), engelsk musikar

## Bakgrunnsstoff
Jørgen Kosmo

**Jørgen Hårek Kosmo** () var ein norsk politikar (Arbeidarpartiet) og stortingspresident.

Han var fødd i Fauske i Nordland fylke, var opphavleg anleggsarbeidar, og dreiv lenge med fagforeningsarbeid. Frå 1979 til 1985 sat Kosmo i kommunestyret i Horten, dei siste to åra som formann i kommunestyret. Frå 1985 til 2005 var han vald inn på Stortinget som Arbeidarpartiet sin representant for Vestfold fylke.

Jørgen Kosmo var forsvarsminister frå 1993 til 1997, og statsråd i Arbeids- og administrasjonsdepartementet frå 2000 til 2001. Då han gjekk av som statsråd, vart han vald til stortingspresident. Han sat i dette embetet fram til Thorbjørn Jagland vart stortingspresident i oktober 2005.

I juli 2004 vart Kosmo utnemnd til fylkesmann for Telemark etter Solveig Sollie, men kunne ikkje tiltre stillinga medan han sat på Stortinget. Hausten 2005 vart han utnemnd til riksrevisor.

Den 2. november 2005 tildelte Kong Harald Jørgen Kosmo storkrossen av St. Olavs Orden for embetsforteneste som stortingspresident. Kosmo er den fyrste stortingspresidenten i nyare tid som har motteke ordenen. Same året vart Kosmo også utnemnd til storkross av den svenske Nordstjerneordenen, og i 2013 fekk han den nederlandske Oranje-Nassau-ordenen (Orde van Oranje-Nassau).

## Kjelder

*
Jørgen Moe

**Jørgen Engebretsen Moe** () var ein norsk biskop og forfattar, særleg kjent som eventyrsamlar, ein av pionerane for innsamling av folkedikting i Noreg på 1800-talet.  

Frå han var ung, samla han eventyr, folkeviser og stev. Saman med Peter Christen Asbjørnsen skapte han samlingane Asbjørnsen og Moe sine *[[Norske folkeeventyr]]*. Som utgjevarar av eventyr og segner er Asbjørnsen og Moe den norske parallellen til Grimm-brørne i Tyskland.

## Bakgrunn og familie
Jørgen Moe vart fødd på garden Mo, som son av gardbrukaren og politikaren Engebret Olsen Moe. Han utdanna seg til prest, og etter å ha tent som kapellan, huslærar og lærar ved Krigsskulen i fleire år vart han i 1863 sokneprest i Bragernes kyrkje i Drammen. Seinare flytte han til Vestre Aker kyrkje i Christiania, og til slutt vart han biskop i Kristiansand.

I 1854 hadde han gift seg med Johanne Fredrikke Sophie Sørenssen, dotter av generalmajor og rektor ved Krigsskulen Fredrik Moltke Sørenssen. Blant borna deira finn ein folkeminneprofessor Moltke Moe, ingeniør Ole Falk Moe og Martha Johanne Védastine Moe som gifte seg med kunsthistorikaren Andreas Aubert. 

## Forfattar og folkeminnesamlar
Det var i ungdomen at Moe vart kjend med Asbjørnsen, og dei to drog rundt og skreiv ned eventyr dei vart fortalde. Medan Asbjørnsen likte korte og gjerne morosame historier, var Moe meir oppteken av dei meir alvorsame undereventyra og legendene.

I tillegg til eventyrsamlinga gav Moe òg ut sjølvskrivne verk, både dikt og forteljingar. I 1881 vart Moe utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden.

Sonen hans, Moltke Moe, tok opp arven etter både Asbjørnsen og far sin.

## Hovudverk
* *Norske folkeeventyr*, 1841. Med Peter Christen Asbjørnsen.
* *Digte*, 1849.
* *I brønden og i tjernet*, 1851.
* *At hænge på juletreet*, 1855.
* *En liten julegave*, 1860.
* *Samlede skrifter*, 1877.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Eirik Raude

**Eirik Raude** eller **Eirik Torvaldsson** (Eiríkr rauði) vart fødd om lag år 950, truleg ein stad på Jæren i Rogaland fylke. Om lag år 1003 døydde han. Tilnamnet «raude» skal koma av det raude håret til Eirik. 

## Utlegd på Island
Om lag i år 970 måtte Eirik og faren Torvald Asvaldsson reisa frå Noreg etter å ha vorte lyst fredlause. Truleg hadde Torvald drepe nokre av mennene til kong Harald I Hårfagre. Dei valde å reisa til Island. 

Etter ei tid på Island vart Eirik Raude dømd fredlaus for drap. Dimed måtte han nok ein gong finna nytt land. I mellomtida hadde Eirik gifta seg med Tjodhild. Saman fekk dei sønene Leiv, som seinare blei kjend for å ha oppdaga Amerika, og Torstein. Med andre kvinner hadde Eirik borna Torvald og Frøydis.

## Utlegd på Grønland

I 982 kom dei til det nye landet, som dei kalla Grønland, og utforska det i tre år. Då reiste dei til Island og inngjekk forlik med uvenene sine. Eirik Raude fekk med seg fleire hundre menn, kvinner og born og slo seg ned i det nye lovande landet. 
 
To bygder laga seg til, Eystribyggð og Vestribyggð, det vil seie Austbygd og Vestbygd. Eirik Raude vart lagmann for bygdene. Garden Brattalid (Brattahlíð) i Austbygd var hovudbølet til Eirik Raude og slekta hans. Brattalid låg ved det noverande Narssarssuaq. 

Sonen Leiv Eiriksson merka seg ut med reiselyst og vågemot, og er rekna for å vera oppdagaren av Vinland.

I 1002 kom det fleire folk til Grønland frå Island. På Island tok det til å verta for mykje folk i høve til livsgrunnlaget. Eirik Raude døydde i 1003, truleg av sjukdomar som følgde med dei nyaste innvandrarane. 

## Etter Eirik

Soga om Eirik Raude er truleg skriven av Jon Thordharson i 1387, mest fire hundreår etter at Eirik levde. Truleg er soga skriven ned etter munnleg overleverte soger. 

I nyare tid er boreplattforma Eirik Raude, som leiter etter olje i Barentshavet for Statoil, oppkalla etter vikinghersen.

## Bakgrunnsstoff
* Eiríks saga rauða frå www.heimskringla.no
Dugong

**Dugong** (*Dugong dugon*) er den minste arten av sjøkyrne. Eit fullvakse dyr er som regel under 3 meter. Dugongar lever av å beita på sjøgras i tropiske kystområde i Afrika, Asia og Oseania. Bestanden har gått ned eller forsvunne frå mange område der det tidlegare levde mange dugongar. Sidan 1982 har dei vore rekna som sårbare av IUCN.

## Leveområde

Dugongane fanst ein gong i heile Stillehavet og Indiahavet, men bestanden er gått kraftig ned. Det finst grupper på ti tusen dyr eller meir rundt Det store barriererevet og Shark Bay i Australia og i Torressundet sør for Ny-Guinea. Det fanst truleg eit stort tal dugongar ved kysten i Mosambik og Kenya før 1970, men desse har no minka. Det finst òg ei mindre gruppe ved Palau. I januar 2003 vart ein dugong på 2 meter og 300&nbsp;kg fanga utanfor Tanzania. Det var den første på 70 år.
Shark Bay

**Shark Bay** er eit naturreservat på nordvestkysten av Australia, og vert rekna av UNESCO som eit verdsarvområde.

Mikrobar i Hamelin Pool, sør i bukta, byggjer stromatolittar som liknar på dei dei første viktige livsformene på jorda laga for tre tusen millionar år sidan. I reservatet lever òg ei gruppe på om lag ti tusen av den truga arten dugong.

Det finst to større busetjingar i Shark Bay: Denham, som er administrasjonssenter, og Monkey Mia.
Saltstraumen

**Saltstraumen** (lulesamisk ) er ein av verdas sterkaste tidvasstraumar og ligg i Bodø kommune mellom Knapplundøya og Straumøy. Fylkesveg 17 kryssar sundet via Saltstraumbrua. 

Saltstraumen er òg ein populær fiskeplass, og trekker til seg mange turister sumarstid, mest tyskarar.

## Bakgrunnsstoff
* ''Slik ble straumen til''
Vidkun Quisling

**Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling** () var ein norsk politikar og offiser. Han prøvde å styra Noreg under den andre verdskrigen frå 9. april 1940 til 8. mai 1945. Maktstillinga hans var tufta på samarbeid med den tyske okkupasjonsmakta. Quisling var leiar eller «førar» for partiet Nasjonal Samling. Partiet vart skipa etter mønster av det tyske nazipartiet NSDAP.

Etter den andre verdskrigen har ordet «quisling» vorte brukt likt med *landssvikar* i mange europeiske språk.

## Bakgrunn
Quisling var først på 1920-talet med Fridtjof Nansen i Russland for å utføre humanitært arbeid, ettersom han snakka russisk. Seinare vart han forsvarsminister i ei Bondeparti-regjering.

I 1939 vitja han Adolf Hitler i Berlin for å åtvara Hitler om at britane ville okkupera Noreg, i tillegg lova han støtte til tyskarane dersom dei okkuperte landet.

Quisling er rekna for å vera den fyrste til å utføra eit kuppforsøk ved hjelp av radio. 9. april 1940 troppa han opp i Norsk rikskringkasting (NRK) og las opp eit skriv om at han danna ny regjering. Kong Haakon VII, stortinget og Johan Nygaardsvold si regjering hadde på grunn av det tyske åtaket flykta nordover mot Elverum. Regjeringa til Quisling hadde lite oppslutnad i folket. Etter fem dagar vart ho avsett og Josef Terboven vart innsett som tysk styrar.

I februar 1942 fekk Quisling tittelen ministerpresident. Han skipa ei regjering med folk frå Nasjonal Samling. I røynda var det tyskarane og deira Reichskommisar Terboven som sat med overordna makt.

Quisling vart dømd for landssvik og avretta ved skyting etter krigen i 1945.

### Privatliv
Quisling budde ei tid i Villa Grande på Bygdøy i Oslo. Bygningen huser no Holocaustsenteret i Oslo.

Maria Vasilijevna, Quisling si russiske kone, budde i Oslo fram til ho døydde i 1980. Dei hadde ingen born.

## Sjå òg
* Regjeringa Quisling I
* Regjeringa Quisling II
* Universismen

## Kjelder

## Litteratur
* Dahl, Hans Fredrik (1991): *[[Quisling - En fører blir til]]*. Oslo: Aschehoug. ISBN 82-03-15632-0 / ISBN 82-574-0904-9
* Dahl, Hans Fredrik (1992): *[[Quisling - En fører for fall]]*. Oslo: Aschehoug. ISBN 82-03-16960-0 / ISBN 82-574-0978-2
* Høidal, Oddvar (1988): *[[Quisling. En studie i landssvik.]]* Oslo: Universitetsforlaget. ISBN 82-00-18401-3
* Quisling, Vidkun (1987): *[[Vidkun Quislings forsvarstale i lagmannsretten 1945]]*. Oslo: Historisk Forlag. ISBN 82-90181-10-8
* Borgen, Per Otto (1999): *[[Norges statsministre]]*. Oslo: Aschehoug. ISBN 82-03-22389-3
* Else Margarete Barth. 1996. *Gud, det er meg* : *Vidkun Quisling som politisk filosof *.  Oslo: Pax Forlag A/S. ISBN 82-530-1803-7
* Else Margarete Barth. 2003. *A Nazi interior* : *Quisling's hidden philosophy * (revidert og utvida engelsk versjon  av boka *Gud, det er meg*, utgjeve av Pax Forlag A/S Oslo i 1996).  Frankfurt am Main: Lang.  ISBN 3-631-50816-6  -  ISBN 0-8204-6431-7
Reiskap

Ein **reiskap** eller eit **verktøy** er eit hjelpemiddel ein bruker til å utføra eit arbeid, gjerne eit mekanisk arbeid. Ein trudde lenge at evna til å bruka reiskap skilde menneska frå dyra. Seinare har ein funne at både fleire primatar, særleg sjimpansar, og fuglar som ramnar kan ta i bruk enkle ting som reiskap. Mange antropologar meiner at ein fri tommel til å halda reiskapar med og intelligens til å bruka dei har drive menneskeslekta si utvikling framover. 

Reiskapar gjer oss ferdigheitar me ellers ikkje ville hatt, som styrke til å slå ein spiker inn i ein vegg eller ein egg skarp nok til å skjera i tre. På grunn av dette kan reiskapar òg nyttast som farlege våpen. Ordet reiskap er i slekt med det norrøne ordet *reiðskapr*, som tyder 'kamputstyr'.

## Ulike reiskapar

* **Enkle reiskapar:**
** Bor
** Fil
** Hammar
** Kniv
** Meisel
** Sag
** Saks
** Tong
** Øks

* **Reiskap for jord og stein:**
** Grev
** Hakke
** Krafse
** Potethakke
** Sleggje
** Spade
** Spett

* **Reiskap for innhausting:**
** Bærplukkar
** Ljå
** Sigd

* **Ete- og matlagingsreiskapar:**
** Eggskjerar 
** Gaffel
** Gryte
** Kjøttkvern
** Kniv
** Korketrekkar
** Matpinnar
** Ostehøvel
** Rasp 
** Skei
** Sleiv
** Steikespade
** Trau
** Tvore
** Visp

* **Elektriske reiskapar:**
** Drill
** Motorsag

* **Varmereiskapar:**
** Loddebolt
** Sveiseapparat

## Kjelder
Regjeringa Quisling I

**Vidkun Quislings si fyrste regjering** vart proklamert gjennom ei radiotale i Norsk rikskringkasting (NRK) den 9. april 1940. «Regjeringa» vart ikkje sitjande lenge, for allereie 15. april oppretta Høgsterett mot Quisling sitt ynskje det såkalla Administrasjonsrådet. Josef Terboven vart innsett som tysk administrator (Reichskommissar). Quisling si regjering vart i røynda avsett. På hausten 1940 fekk Quisling trass i dette rolla som politisk leiar for Josef Terboven sine kommissariske statsrådar.

## Vidkun Quisling si fyrste regjering

* Regjeringssjef og utanriksminister: Vidkun Quisling
* Professor Birger Meidell, kyrkje- og undervisingsminister
* Politisjef Jonas Lie, justisminister
* Dr. Gulbrand Lunde, sosialminister
* Direktør Albert Viljam Hagelin, handels- og forsyningsminister
* Arkitekt Tormod Hustad, landbruksminister
* Professor Ragnar Schancke, arbeidsminister
* Godseigar Fredrik Prytz, finansminister
* Major Ragnvald Hvoslef, forsvarsminister

## Sjå òg
* Liste over norske regjeringar
* Noreg under den andre verdskrigen
* Vidkun Quisling si andre regjering
Regjeringa Quisling II

**Vidkun Quisling si andre regjering** vart utnemnd etter Statsakta på Akershus festning den 1. februar 1942, medan Noreg var okkupert av Tyskland. Regjeringa var i stor grad ei vidareføring av Josef Terboven sine kommissariske statsrådar. Quisling si regjering sat inntil slutten på krigen den 8. mai 1945. 

## Vidkun Quisling si andre regjering

* Ministerpresident Vidkun Quisling
* Sjef for Innanriksdepartementet: Albert Viljam Hagelin, NS
* Sjef for Sjøfartsdepartementet: Kjeld Stub Irgens, NS
* Sjef for Landbruksdepartementet: Thorstein Fretheim, NS
* Sjef for Arbeidsdepartementet: Tormod Hustad, NS
* Sjef for Kyrkje- og undervisingsdepartementet: Ragnar Sigvald Skacke, NS
* Sjef for Justisdepartementet: Sverre Parelius Riisnæs, NS
* Sjef for Politidepartementet: Jonas Lie, NS
* Sjef for Kulturdepartementet: Gulbrand Lunde, NS
* Sjef for Sosialdepartementet: Johan Andreas Lippestad, NS
* Sjef for Departementet for arbeidsteneste og idrett: Axel Heiberg Stang, NS
* Sjef for Finansdepartementet: Frederik Prytz, NS
* Sjef for Forsyningsdepartementet: Eivind Blehr, NS

## Sjå òg
* Quisling si 9. april 1940 regjering
* Josef Terboven sine kommisariske statsrådar
* Noreg under den andre verdskrigen
* Liste over norske regjeringar
Reidar Djupedal

**Reidar Djupedal** () var ein norsk språkforskar som var professor i nordisk språk og litteratur ved NTNU i Trondheim.

## Bakgrunn
Djupedal var fødd i Oslo. Til 1927 budde han på Gol. Då flytte familien til Selje.

Etter folkeskulen gjekk han eit år på snikkarskule på Gol, der faren var styrar. Reidar Djupedal tok eksamen på engelsklinja ved Firda gymnas på Sandane i 1941. Han studerte ved Universitetet i Oslo til hausten 1943. Då vart han arrestert og send til konsentrasjonsleiren Buchenwald. Han kom heim våren 1945. Han tok opp att studia ved Universitetet i Oslo, og i 1950 tok han språkleg-historisk embetseksamen.

## Yrkesliv
I 1950-1951 arbeidde Reidar Djupedal med *[[Norsk Ordbok]]*. Frå 1951 til 1956 var han lektor i norsk ved Universitetet i København. Til 1962 var han stipendiat i Oslo. Frå 1962 til 1969 var han dosent i nordisk språkvitskap ved Universitetet i Bergen. I 1969 vart han professor ved Noregs lærarhøgskule, seinare NTNU. Det var han til han vart pensjonist i 1988.

Djupedal er spesielt kjend for arbeidet sitt med Ivar Aasen, m.a. gav han ut Aasens brev og dagbøker ut i tre band, og i lag med Johannes Gjerdåker gav han også ut Aasens *Norske ordsprog*, og skreiv eit langt etterord til dei. Aasen-samlinga til Djupedal ligg på Aasentunet. Djupedal skreiv også mykje om færøysk og om målreisinga på Færøyane, han skreiv om Aasmund Olavsson Vinje og *[[Dølen]]*, og han skreiv om norske folkeeventyr og om lyrikk. Han var og oppteken av å gje Olea Crøger den merksemda ho fortende i innsamlingsarbeidet med norske folkeeventyr.

Djupedal var filolog snarare enn lingvist, og såg granskinga av språk, litteratur og historie som ein heilskap.

## Familie
Reidar Djupedal er far til Øystein Djupedal og Torkjell Djupedal.

## Bibliografi (utval)

### Bøker
*
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### I tidsskrift - eit utval
* 
* 
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Norart : norske og nordiske tidsskriftartikler

## Kjelder
* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Om Reidar Djupedal i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Om Reidar Djupedal i Allkunne
* Gravminner
Anne Eriksen

**Anne Eriksen** () er ein norsk professor i folkloristikk ved Universitetet i Oslo. Ho har særleg teke for seg emne som folkereligiøsitet, historiesyn og fortidsforståing.

Eriksen tok magistergrad i folkeminnevitskap ved Universitetet i Oslo i 1986. I 1992 tok ho doktorgraden ved det same universitetet med ei avhandling om religion hjå arbeidarar i Noreg i første halvdelen av 1900-talet.

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon  frå Institutt for kulturstudier og orientalske språk ved UiO
	
* forskning.no
Kjerringøy

**Kjerringøy** er ei halvøy, eit fiskevær og ein tidlegare kommune som no ligg i Bodø. Her ligg Kjerringøy gamle handelsstad, som har vorte nytta til mange filminnspelingar, mellom anna filmatiseringa av *Jeg er dina* av Herbjørg Wassmo.

Poststaden Kjerringøy har i dag ca. 340 innbyggjarar, spreidde over eit stort område. Dei fleste er busette i Kjerringøy sentrum, på Fjære, Alsos, Os, Strandå, Eidet og Nevelsfjord. Kjerringøy har vegsamband til Bodø by via Riksveg 834.

Utanfor Kjerringøy sentrum ligg to øyar som tettstaden har fått namn etter: Store Kjerringøy og Litl-Kjerringøya. Det ligg òg mange mindre øyar, holmar og skjêr utanfor halvøya.

## Historie
Kommunen blei oppretta då Nordfold-Kjerringøy kommune blei delt 1. januar 1906. Kjerringøy hadde då 857 innbyggjarar.

1. januar 1964 blei det meste av Kjerringøy med 524 innbyggjarar slått saman med Bodin og ein del av Sørfold til Bodin kommune. Denne blei seinare slått saman med Bodø.

5. desember 1972 havarerte to norske F-5-jagarfly på Kjerringøy.

Brennsundområdet i Kjerringøy kommune med 30 innbyggjarar blei på same tid slått saman med Leiranger, Steigen og delar av Nordfold og Hamarøy til den nye Steigen kommune.

## Galleri

Fil:Kjerringøy.jpg|Kjerringøy handelsstad 
Fil:Kjerringøy kirke.jpg|Kjerringøy kyrkje
Fil:Eidetinden.JPG|Halvøyas høgaste punkt, Eidetinden

### Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjerringøy|Kjerringøy]]» frå ,  den 1. februar 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Destinasjon Kjerringøy
* Kjerringøy skildra som eit paradis på jord (engelsk)
Josef Terboven sine kommissariske statsrådar

**Josef Terboven sine kommissariske statsrådar**, eller berre *kommissariske statsråder*, var ei norsk okkupasjonsregjering som administrerte Noreg frå 22. september 1940 til 1. februar 1942. Regjeringa Quisling II tok då over.

I likskap med Administrasjonsrådet, som dei avløyste, utgjorde ikkje dei kommissariske statsrådane noka eigentleg regjering. Rikskommissær (Reichskommissar) Josef Terboven peika ut statsrådane den 25. september 1940. Dei skulle styra over kvar sine fagdepartement på vegner av rikskommissæren. 

Vidkun Quisling, leiar for partiet Nasjonal Samling (NS) fekk rolla som politisk sjef for statsrådane. Alle NS-statsrådar gav lojalitetsløfte til Quisling. Desse kommissariske eller konstituerte statsrådane møttest kvar torsdag til partikonferansar med føraren i NS. Quisling leidde møta tilsvarande ein statsminister i førebuande statsråd. Kvar fredag møttest alle, òg dei tre upolitiske statsrådane, til statsrådskonferanse under leiing av den eldste som var til stades. Quisling var i regelen til stede då òg. Planen til Terboven var at Quisling etter kvart skulle overta som regjeringssjef. NS vart samstundes det einaste tillatne politiske partiet i Noreg.

Tysk *kommissarische Staatsräte* er eigentleg mellombels eller «konstituerte statsråder», som vart nytta i tyske dokument på norsk. Uttrykket «kommissariske statsråder» har trass i dette festa seg.

Frå Terboven si side var ordninga eit kompromiss. Han hadde ynskt direkte tysk styre, og ville for all del ikkje ha Quisling i ei leiarrolle. Quisling hadde stønad frå Hitler, og kunne ikkje sjåast vekk frå. 

## Kommissariske statsrådar
* Kst. statsråd, Finansdepartementet: Erling Sandberg, (banksjef i Kreditkassen), Upol.
* Kst. statsråd, Handels- og Industridepartementet: Sigurd Johannessen, (dep.råd i same departement), Upol.
* Kst. statsråd, Forsyningsdepartementet: Øystein Ravner, (salssjef i Norsk Hydro), Upol.
* Kst. statsråd, Innanriksdepartementet: Albert Viljam Hagelin, NS 
* Kst. statsråd, kultur og folkeopplysingsdepartementet: Gulbrand Lunde, NS
* Kst. statsråd, Arbeidsteneste og idrettsdepartementet: Axel Stang, NS
* Kst. statsråd, Kyrkje- og undervisingsdepartementet: Ragnar Skancke, NS
* Kst. statsråd, Arbeidsdepartementet: Tormod Hustad, NS
* Kst. statsråd, Sosialdepartementet: Birger Meidell, NS
* Kst. statsråd, Politidepartementet: Jonas Lie, NS
* Kst. statsråd, Justisdepartementet: Sverre Riisnæs, NS
* Kst. statsråd, Skipsfartsdepartementet: Kjeld Stub Irgens, NS
* Kst. statsråd, Landbruksdepartementet: Thorstein Fretheim, NS

## Bakgrunnsstoff
* Kommissariske statsråder Norsk Krigsleksikon

## Sjå òg
* Noreg under den andre verdskrigen
* Norske regjeringar
Bjarne Fidjestøl

**Bjarne Fidjestøl** () var ein norsk filolog og omsetjar med stilling som professor i norrøn filologi ved Universitetet i Bergen.

## Liv
Fidjestøl var fødd i Hægebostad kommune som son av presten Alfred Fidjestøl. Då han var to flytta familien til Luster, der han fekk oppveksten sin. I 1952 busette dei seg på Nærbø på Jæren. Fidjestøl studerte i Oslo før han blei tilsett ved Universitetet i Bergen. Han var tilsett ved Nordisk institutt på UiB frå 1969, som dosent frå 1975 og professor frå 1982 til han døydde brått i 1994. Han redigerte *[[Syn og Segn]]* frå 1969 til 1973 og var representant for universiteta i Norsk Språkråd.

Fidjestøl gifta seg med Eva Eimhjellen og fekk fire barn. Gjennom livet hadde han fleire lange studieopphald i utlandet; på Island, i Freiburg, Cambridge og Strasbourg. 

## Akademisk virke
Fidjestøl fekk tittelen *[[Cand.philol.]]* ved Universitetet i Oslo i 1966 etter å ha studert russisk, fransk og nordiske språk. Han blei *[[Dr.philos.]]* ved Universitetet i Bergen i 1981 med avhandlinga *Det norrøne fyrstediktet*. 

Fidjestøl studerte eventyr og norrøne soger, men særleg norrøne kvad. Han gjorde mykje arbeid med kenningar og tidfesting av eddadikta.

Han omsette fleire verk, hovudsakleg soger frå norrønt, men òg frå russisk og engelsk. 

## Kjelder
* Personarkiv ved UiB
* Bjarne Fidjestøl  av Odd Einar Haugen
* In memoriam Bjarne Fidjestøl (PDF) av Margaret Clunies Ross
Otto Hageberg

**Otto Annkjell Hageberg** () var professor i nordisk litteratur ved Universitetet i Oslo, opphavleg frå Fitjar. Hageberg tok hovudfag med ei oppgåve om Tor Jonsson i 1965. Han arbeidde i hovudsak med nynorske forfattarar og nynorsk skriftkultur, mellom anna Tarjei Vesaas og Olav Duun. Han gav ut fleire bøker, den siste var *Svidd sjel, ein biografi om [[Ragnvald Skrede]]*.

Hageberg engasjerte seg òg på andre felt, mellom anna som grunnleggjaren av og den første leiaren i Foreldreforeninga for MBD-barn, det som i dag er kjend som ADHD Norge. Han var svigerfar til Helene Uri.

## Verk
* *Frå Camilla Collett til Dag Solstad: spenningsmønster i litterære tekstar*. Det norske Samlaget, 1980.
* *Olav Duun*. Samlaget, 1995.
* *Forboden kjærleik: spenningsmønster i Olav Duuns dikting*. Det norske Samlaget, 2002.
* *Svidd sjel*. Samlaget, 2003.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Otto Hageberg: Ein litterær misjonær på apollon.uio.no
*
Alf Hellevik

**Alf Kolbjørn Hellevik** () var ein norsk filolog, språkprofessor og ordbokredaktør som er særleg kjend for standardverket *[[Nynorsk ordliste]]*. Han vart fødd i Fjaler i Sunnfjord, og var ein aktiv målmann gjennom heile livet.

I 1938 vart han cand.philol., før han i ein periode var lærar ved Norsk Korrespondanseskole i Oslo. Deretter, i 1946, vart han tilknytt redaksjonen av *[[Norsk Ordbok]]*, der han var hovudrdaktør frå 1948 til 1978. Mellom 1972 og 1977 var han dosent i nordisk språkvitskap og leiar av nynorskavdelinga ved Norsk leksikografisk institutt ved Universitetet i Oslo. Seinare vart han professor same stad. Hellevik hadde også fleire språkrelaterte styreverv: Han var skiftevis formann og varaformann i Norsk språknemnd frå 1952 til 1972 og medlem av Norsk språkråd frå 1972 til 1979.

Første utgåva av *Nynorsk ordliste* kom ut i 1938. Ho var utgjeven av Einar Breidsvoll og Knut Liestøl. Andre utgåva frå 1959 er redigert av Breidsvoll og Alf Hellevik. Frå 1962 var Hellevik redaktør åleine. Utgåvene frå 2000 og 2005 ber framleis Hellevik sit namn. Redaktørar er Aud Søyland og Kåre Skadberg. Ordlista har vorte svært mykje brukt. Gjennom åra har det vorte trykt heile 2,5 millionar eksemplar av ordlista til Hellevik.

Hellevik omsette også *Kongsspegelen*, i ei utgåve som kom ut på Det Norske Samlaget i 1943.

Alf Hellevik gav også ut fleire lærebøker, som *Norsk på ny*, *God nynorsk* og *Språkrøkt og språkstyring*. I 1998 skipa han Helleviks fond, som deler ut ein målpris til yngre nynorskbrukarar i media. Sjølv fekk han i si tid fylkesmålprisen i Sogn og Fjordane. I 1999 vart Hellevik utnemnd til heidersmedlem i mållaget. Han var og heidersmedlem av Det Norske Samlaget og Studentmållaget i Oslo.

Seint i livet flytta han heim att til Hellevik i Fjaler.

## Bibliografi (utval)
* 

*  
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Tekstar om Alf Kolbjørn Hellevik
*

## Kjelder
* «Alf Hellevik» i Allkunne.no innhenta 23. november 2009
* Alf Hellevik i Norsk biografisk leksikon innhenta 10. januar 2011

## Bakgrunnsstoff
* Om Alf Hellevik i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Gravminner
Lasse Kolstad

**Lasse Kolstad** () var ein norsk skodespelar og songar. Han var bror til Henki Kolstad.

## Filmografi
* *[[Dei svarte hestane]]* (1951)
* *[[Skøytekongen]]* (1953)
* *[[Filmen Hans Nielsen Hauge|Hans Nielsen Hauge]]* (1961)
* *[[Bussen (film)|Bussen]]* (1961)
* *[[Kanarifuglen]]* (1973)
* *[[The Island at the Top of the World]]* (1974)
* *[[Bortreist på ubestemt tid]]* (1974)
* *[[Fru Inger til Østråt]]* (1975)
* *[[Olsenbanden og Dynamitt-Harry mot nye høyder]]* (1979)
* *[[SK 917 har nettopp landet]]* (1984)
* *[[Flaggermusvinger]]* (1992) 
* *[[Sånt är livet]]* [1996)
* *[[Olsenbanden Junior går under vann]]* (2003)

## Utmerkingar

* Teaterkritikerprisen 1968 for rolla som Tevje i *[[Spelemann på taket]]*.
* Aksel Waldemars minnepris under utdelinga av Heddaprisen (2004)

## Referansar
Tordis Maurstad

**Tordis Maurstad** () var ein norsk skodespelar som opptredde på teater, film, radio og fjernsyn.

Tordis Maurstad var knytt til Det Norske Teatret i over 50 år, men gjesta ved fleire andre teater, og opptredde mykje i andre media. Ho er mellom anna kjend som den første hovudrolleinnehavaren i ein nynorsk spelefilm, filmen *Liv*, som hadde premiere den 26. desember 1934).

Maurstad var fødd Tordis Witzøe i Kristiansund. Ho gifta seg med kollegaen Alfred Maurstad, og dei fekk sonen Toralv Maurstad, som blei skodespelar. Tordis Maurstad var også kjærast med Jakob Sande og sambuar og ektefelle til Helge Krog frå 1949 til han døydde i 1962.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tordis Maurstad|Tordis Maurstad]]» frå , den 9. november 2008.*
Henning Mørland

**Henning Mørland** () var ein norsk klassisk filolog, fødd og oppvaksen i Oslo. Han var professor i klassisk filologi ved Universitetet i Oslo i åra 1949–73, og omsette mange antikke verk frå latin til norsk i løpet av levetida si.

## Kjelder
* NBL-artikkel om Mørland, skriven av Egil Kraggerud.
Josef Terboven

**Josef Antonius Heinrich Terboven** () var ein tysk administrator. Han var fødd i Essen i Tyskland.

Terboven er mest kjend for ha vore *[[Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete]]* (Rikskommisær for dei hærsette norske områda) under den andre verdskrigen frå 24. april 1940 til 7. mai 1945. I denne stillinga gjorde Terboven bruk av Vidkun Quisling og partiet Nasjonal Samling. Terboven hadde berre Adolf Hitler over seg og hadde i røynda diktatorisk mynde i Noreg.

Han var ansvarleg for den tyske administrasjonen av Noreg under krigen. Han stod bak unntakstilstanden i Oslo i 1941 og i Trondheim i 1942. Det var Terboven som gav ordre om å øydeleggja Tælavåg og skyta 18 unge englandsfararar.

Samla vurdert kan ein seia at Terboven var oppteken av å oppretthalda ro og orden i Noreg. For å oppnå dette vart det teke i bruk avskrekkjande straffemetodar. Om ein trass i dette samanliknar med tysk okkupasjon av til dømes område i Sovjetunionen og Jugoslavia kan ein seia at okkupasjonen av Noreg var mild.

Då freden kom i mai 1945 tok han livet av seg i ein bunker på Skaugum. Terboven hadde budd på Skaugum sidan juni 1940.

## Sjå òg
* Noreg under andre verdskrigen
* Josef Terboven sine kommissariske statsrådar
* Administrasjonsrådet
* Curt Bräuer
* Knut Hamsun
* Vidkun Quisling

## Litteratur
*Nøkleby, Berit 1992: *Josef Terboven : Hitlers mann i Norge*. Oslo : Gyldendal, 1992.

## Bakgrunnsstoff
* Om Josef Terboven i Norsk Krigsleksikon
Asgaut Steinnes

**Asgaut Steinnes** (), fødd i Klepp var ein norsk historikar og spesialist på mellomalderen. 

Han tok doktorgraden i 1928 om skattesystemet i mellomalderen. Frå 1933 til 1960 var han riksarkivar. Frå 1961 var han statsstipendiat.

Steinnes var ein av grunnleggarane av den agrarhistoriske tradisjonen i norsk historieforsking. Hovudinnsatsen hans var først og fremst detaljstudiar av skattesystem, eigedomstilhøve og busetting i eldre tid. Innsikter frå det blei bruka til å kaste lys over store historiske spørsmål som grunnar til at Noreg slutta å vera ein sjølvstendig stat i seinmellomalderen, pestas verknad og vekst i kongemakta. Metoden han nytta var grundig og eksakt (kvantitativ) analyse av stadnamn, jordebøker, heimelsdokument, rekneskap og matriklar med meir. Steinnes sitt systematiske arbeid med å kartlegge einingar for mål, vekt og rekneskap i mellomalderen var ein føresetnad for alle seinare kvantitative analysar av økonomisk historie i eldre tid. 

## Bibliografi
* *Leidang og landskyld* 1927. Doktoravhandling. 
* *Gamal skatteskipnad i Noreg* 1928-1933. (2 bind).
* *Om en ordning med de kommunale arkiver*, 1935.
* *Um ein skipnad med dei kommunale arkivi*, 1935.
* *Mål, vekt og verderekning i Noreg i millomalderen og ei tid etter*, 1936. Framleis det grundigaste og mest omfattande verket om måle- og pengeeiningar i mellomalderen. 
* *Latinsk ordbok*, 1958. Saman med Eirik Vandvik. Ny utgåve i 1989 

## Litteratur
* Salvesen, Helge: «The strength of Tradition. A Historiographical Analysis of Research into Norwegian Agrarian History during the Later Middle Ages and the Early Modern Period» I: *Scandinavian Journal of History* 7:75-133. 1982

## Bakgrunnsstoff
* List opp publikasjoner av Asgaut Steinnes i biblioteksdatabasen BIBSYS
Dag Solstad

**Dag Solstad** () var ein norsk forfattar fødd i Sandefjord. 

Solstad debuterte med novellesamlinga *Spiraler* i 1965, og han har sidan debuten blitt rekna som ein av Noregs leiande forfattarar. Han har gitt ut 30 bøker og er førebels den einaste forfattaren som har motteke Kritikarprisen tre gongar. Bøkene hans har blitt omsett til fleire språk, blant anna dansk, svensk, finsk, nederlandsk, russisk, engelsk, tysk og italiensk. Solstad er busett i Oslo og Berlin.

Solstad gir ut bøkene sine på Oktober forlag.

## Bibliografi
* 1965 *Spiraler* (Noveller)
* 1967 *Svingstol* (Prosatekstar)
* 1968 *Georg: sit du godt?* (Skodespel; med Einar Økland)
* 1969 *Irr! Grønt!* (Roman)
* 1971 *Arild Asnes, 1970* (Roman)
* 1974 *25. septemberplassen* (Roman)
* 1975 *Kamerat Stalin, eller familien Nordby* (Skodespel)
* 1977 *Tilbake til Pelle Erobreren* (Artiklar)
* 1977 *Svik. Førkrigsår* (Roman)
* 1978 *Krig. 1940* (Roman)
* 1980 *Brød og våpen* (Roman)
* 1981 *Artikler om litteratur 1966-1981* (Artiklar)
* 1982 *Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land* (Roman)
* 1982 *VM i fotball 1982* (med Jon Michelet)
* 1983 *Sleng på byen* (Prosastekstar)
* 1984 *Forsøk på å beskrive det ugjennomtrengelige* (Roman)
* 1986 *VM i fotball 1986* (med Jon Michelet)
* 1987 *Roman 1987* (Roman)
* 1990 *VM i fotball 1990* (med Jon Michelet)
* 1990 *Medaljens forside* (Roman frå Aker)
* 1992 *Ellevte roman, bok atten* (Roman)
* 1993 *14 artikler på 12 år* (Artiklar)
* 1994 *VM i fotball 1994* (med Jon Michelet)
* 1994 *Genanse og verdighet* (Roman)
* 1995 *Samlede verker 1965 – 1995* (Artiklar)
* 1996 *Professor Andersens natt* (Roman)
* 1998 *VM i fotball 1998* (med Jon Michelet)
* 1999 *T. Singer* (Roman)
* 2002 *16/07/41* (Roman)
* 2004 *Artikler 1993-2004* (Artiklar)
* 2006 *Armand V. Fotnoter til en uutgravd roman* (Roman)
* 2009 *17. roman* (Roman)
* 2013 *Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591–1896* (Roman)
* 2019: *Tredje, og siste, roman om Bjørn Hansen*
* 2025:  *Endelig! Lykken. Og mitt forsøk, i 2022, på å utholde smerten ved tidens herjinger.*
## Prisar
* 1969 Kritikerprisen
* 1969 Mads Wiel Nygaards legat
* 1982 Språklig samlingslitteraturpris
* 1989 Nordisk råds litteraturpris for *Roman 1987*
* 1992 Kritikerprisen
* 1996 Doblougprisen
* 1996 Gyldendalprisen
* 1998 Brageprisen sin heiderspris
* 1999 Kritikerprisen
* 2001 Vestfolds litteraturpris
* 2004 Aschehougprisen
* 2006 Brageprisen for *Armand V. Fotnoter til en uutgravd roman*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Digitaliserte bøker av Dag Solstad hjå Nasjonalbiblioteket
* Presentasjon av Dag Solstad på nettstaden til Forlaget Oktober
Alfred Hauge

**Alfred Hauge** () var ein norsk forfattar og journalist frå Finnøy kommune i Ryfylke i Rogaland. 

Hauge voks opp på Kyrkjøy i Sjernarøy. Han var elev ved landsgymnasa i Bryne og på Voss og tok examen artium i 1935 før han tok lærarskuleeksamen i Oslo 1939. I fleire år arbeidde han som lærar før han i 1951 vart journalist, først i avisa *[[Vårt Land]]*, og så frå 1953 til 1983 i *[[Stavanger Aftenblad]]*.

Hauge hadde bakgrunn frå den kristne lekmannsrørsla. I forfattarskapen sin utvikla han eit kulturope syn, kombinert med stor lojalitet mot sin eigen bakgrunn.
 
Han var oppteken av den norske utvandringa til Amerika. Mellom anna skreiv han ein trilogi om utvandrarpioneren Cleng Peerson. Desse bøkene vart selde i over 100 000 eksemplar. 

Alfred Hauge skreiv både på nynorsk og bokmål. Forfattaren Kolbjørn Hauge var ein yngre bror av Alfred Hauge. Ved Sjernarøy kyrkje finst eit minnesmerke over Alfred Hauge. 

## Utmerkingar

* Melsom-prisen 1949
* Gyldendals legat 1955
* Sunnmørsprisen 1958 for *Kvinner på galgebakken*
* Den norske Kritikerprisen for litteratur 1965 for *Cleng Peerson-triologien*
* Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond 1974
* Nynorsk litteraturpris 1984 for *Serafen*

## Utval av utgjevingar
* *Septemberfrost : eit folkelivsbilete frå åra 1812-14* (1941)
* *Skyer i drift over vårgrønt land* (1945) Diktsamling
* *Hans Nielsen Hauge : Guds vandringsmann* (1947)
* *Året har ingen vår* (1948) - roman, bind 1 av Lølands-trilogien
* *Fossen og bålet* (1949) - roman, bind 2 av Lølands-trilogien
* *Tuntreet blør* (1953) roman
* *Ingen kjenner dagen* (1955) - roman, bind 3 av Lølands-trilogien
* *Kvinner på Galgebakken* (1958) roman
* *Cleng Peerson : hundevakt* (1961) roman. Del I av *Cleng Peerson triologien*
* *Cleng Peerson : landkjenning* (1961) roman. Del II av *Cleng Peerson triologien*
* *Gå vest - : gjennom Amerika i emigrantspor.* (1963) Reiseskildring. Teikningar av Henry Imsland
* *Cleng Peerson : ankerfeste*. (1965) Del III av *Cleng Peerson triologien*
* *Mysterium* (1967) roman
* *Cleng Peerson : utvandring* (1968) Skodespel dramatisert i samarbeid med Asbjørn Toms.
* *Det evige sekund* (1970) Diktsamling
* *Evangelium* (1977) Diktsamling
* *Barndom* (1975) Livsminne
* *Ungdom* (1977) Livsminne
* *Flinta-Lars : det gamle Jæren i tradisjon og folkeminne* (1985) Folkeminne
* *Gamle Jæren : andre boka om tradisjon og folkeminne etter Lars A. Tjøtta* (1986) Folkeminne
* *Manndom*. Livsminne (1999) Manuskript utgjeve av familien til Alfred Hauge i samarbeid med Gyldendal forlag. 

## Litteratur
* Pedersen, Odd Kvaal: *Gråstein og lengsel: peilinger i Alfred Hauges tema og litterære landskap*, Oslo 1985. ISBN 82-05-16409-6
* Sørbø, Jan Inge: *Angen av bork og ein brennande einerbusk. Om Alfred Hauges forfattarskap*, Oslo 2001. ISBN 82-05-29137-3
* Aano, Jacob: *Helsing Alfred : eit blikk på norsk kultur gjennom Alfred Hauge sine brev*, Oslo 2000. ISBN 82-476-0159-1
Rettskrivinga av 1941

**Rettskrivinga av 1941** var ei rettskrivingsreform etter tankane som rådde i partiet Nasjonal Samling (NS). Under den andre verdskrigen var partiet med tysk hjelp det statsberande partiet i Noreg. Dermed kunne partiet få gjennomført tankar det ikkje fekk fleirtal for før krigen. 

Nasjonal Samling sitt program av 1934 gjekk inn for samansmelting av dei to norske målformene bokmål og nynorsk. I og med rettskrivinga av 1938 var det gjort endringer i skriftnormalane som peika i retning av eit framtidig samnorsk, men både Riksmålsrørsla og NS gjekk imot dette, som dei kalla «det kohtske knot».

Kulturminister Guldbrand Lunde ynskte å setja eit eige «nasjonalsosialistisk» preg på rettskrivinga. Målet med rettskrivinga av 1941 var å få slutt på «knotet» frå 1938. Halvdan Koht og Arbeidarpartiet hadde etter NS si meining sett i gang eit mislukka prosjekt med mål om å få ei samla skriftnorm med arbeidarpreg. 

Målet i 1941 var ikkje mindre enn eit «høynorsk høvisk mål». 

Rettskrivinga av 1941 merka seg blant anna ut ved å ta inn nokre få særnorske eller nynorske ord i eit elles konservativt riksmål / bokmål. Eit mål var å knyta band attende til norrøn tid. Både i nynorsk og bokmål vart talet på valfrie former skore drastisk ned. 

Landsmålsforma «no» skulle nyttast i bokmål, medan «nu» var nytta før 1938, og «nå» frå 1938. «Fram», «etter», «bjørk», «snø», «farge» og «heim» skulle skrivast som i 1938-reforma. 
«Veg» skulle nyttast i staden for «vei». 

Ordet «jente» på riksmål fekk ein *g* føre seg, slik det var i den høgnorske varianten av nynorsk. Nasjonal Samling sin samskipnad for unge jenter vart difor heitande «Gjentehirden».

Dei fleste endringane i rettskrivinga av 1941 i høve til rettskrivinga av 1938 gjekk i konservativ retning, i retning riksmål for bokmålet sin del. Obligatorisk a-ending i nøytrum fleirtal blei avskaffa, altså «eplene» i staden for «epla», «forholdene» i staden for «forholda». Formene «ville», «skulle» og «kunne» blei avskaffa til fordel for «vilde», «skulde» og «kunde». Det blei også tilrådd at a-ending i hokjønn berre skulle brukast i ord for heimlege og kvardagslege ting, om lag slik det var etter rettskrivinga av 1917, altså «kua» men «regjeringen». 

For nynorsk blei i-ending igjen likestilt med a-ending i sterke hokjønnsord, altså «bygdi» for «bygda», og former som «gikk», «skole», «hjerte» og «søndag» blei forbodne. Det grammatikalske formverket blei generelt meir konservativt enn i 1938-rettskrivinga i begge målformene. Dette er hovudretninga på 1941-rettskrivinga, det NS-styret sjølv kalla oppgjeret med «knotet», i retning riksmål når det gjeld bokmålet, i retning høgnorsk når det gjeld nynorsken. Dei få symbolske enkeltformene i samnorsk retning som blei gjorde obligatoriske i bokmålet var unntaka, ikkje regelen.

## Kjelder
* *Rettskrivningsreforma av 1941.* I: *Norsk krigsleksikon.* Nettversjon. 
* Arne Tjelle: *Rettskrivinga av 1941. Bakgrunn, politisk spel og ideologisk analyse.* I: *Nordica Bergensia* nr.&nbsp;2 1994. ISBN 82-90500-17-3.
Sjøkyr

**Sjøkyr** er havpattedyr av ordenen *Sirenia*. Dei planteetande dyra held til i kyststrok rundt Atlanterhavet. 

## Ulike sjøkyr

Ein deler sjøkyrne inn i to familiar, manatar og dugongar. Den største skilnaden mellom dei to familiane er skalleforma, som er meir avrunda hos manatane, og halen, som deler seg i to hos dugongane, men ikkje manatane. Manatane er òg noko meir enn straumlinjeforma enn dei runde dugongane.

* **Dugongfamilien** (*Dugongidae*)
** Dugong (*Dugong dugon*) 	
** Stellers sjøku (*Hydrodamalis gigas*) (utdøydd)

* **[[manatar|Manatfamilien]]** (*Trichechidae*)
** Amazonmanat (*Trichechus inunguis*)
** Amerikamanat (*Trichechus manatus*)
** Senegalmanat (*Trichechus senegalensis*)

## Utsjånad og levevis

Sjøkyrne har tilpassa seg livet i havet. Lemmane deira har utvikla seg til årer dei kan padla seg rundt med, men armane kan òg brukast til å «gå» langs botnen og til å bevega mat mot munnen deira. Dyra har få tenner og mykje kroppsfeitt, og brystvortene sit under armane deira. Dei er gråfarga, og kan gjerne sjå ut som store steinar når dei ligg på botnen av hav eller vatn. 

Dei finst i både salt- og ferskvatn. Ein trur at manatane av og til må ha tilgang på ferskvatn, men at dugongane kan skilja ut salt i nyrene slik at dei klarar seg med berre saltvatn. 

Dyra held til under vatn det meste av tida, der dei et eller kviler. Dei må likevel opp til overflata og pusta om lag kvart femtande minutt. Sjøkyrne flyt då rett opp til overflata, dreg pusten, og søkk ned igjen. Tunge bein utan beinmarg, som kan gjera dei lettare, gjer at dei kan halda seg på botnen utan plagsam oppdrift.

## Utvikling
Ein trur at sjøkyrne utvikla seg for om lag femtifem millionar år sidan rundt Amazonas i Sør-Amerika. Dei stammar truleg frå små hovdyr, og dei næraste nolevande slektningane deira er elefantar og asiatiske fjellgrevlingar.

## Sirener

Klumpete og rare som dyra er, er det kanskje underleg at dei har fått det vitskaplege namnet *Sirenia*, som er det same ordet som sirene eller havfrue. Men både Columbus og den franske presten Père Labat skildrar havfruer som rett nok ikkje er like vakre som legendene seier, men som lever i sjøen og har menneskelege trekk, som armar og bryst. Det desse oppdagarane såg var truleg manatar og dugongar.

## Bakgrunnsstoff
Skirnesmål

**Skirnesmål** (norrønt *Skírnismál*) er eit kvad frå den eldre Edda. Diktet handlar om korleis guden Frøy snik seg til å sitja på hovdingsetet Lidskjalv og får auge på jotundottera Gjerd. Sjuk av lengt sender han felagen sin Skirne på friarferd til Gjerd i Jotunheimen. 

Skirne prøver først å lokka henne, men trugar henne sidan til å gifta seg med Frøy, og til sist gjev Gjerd etter. Diktet endar med at vennen kjem tilbake frå ferda med denne glade bodskapen, men Frøy tek det tungt: Han må framleis venta fleire dagar på den vene jenta.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Skirnesmål frå www.heimskringla.no på nynorsk
* Skírnismál frå www.heimskringla.no på norrønt
* Skirnismál på nynorsk 
* Kvadet på svensk frå runeberg.org

; Bibliografi 
* Carolyne Larrington, "What Does Woman Want? Mær and munr in *Skírnismál*," *Alvíssmál* 1 (1992): 3–16. http://userpage.fu-berlin.de/~alvismal/1maer.pdf
* Heinz Klingenberg, "*För Skírnis*: Brautwerbungsfahrt eines Werbungshelfers," *Alvíssmál* 6 (1996): 21–62 (English summary, pp. 59–62). http://userpage.fu-berlin.de/~alvismal/6skm.pdf
* Anatoly Liberman, Review of Klaus von See et al., *"Skírnismál": Modell eines Edda-Kommentars,* *Alvíssmál* 6 (1996): 114–18. http://userpage.fu-berlin.de/~alvismal/6klaus.pdf
* Anne Heinrichs, "Der liebeskranke Freyr, euhemeristisch entmythisiert," *Alvíssmál* 7 (1997): 3–36 (English summary, p. 36). http://userpage.fu-berlin.de/~alvismal/7amor.pdf
Paul Breitner

**Paul Breitner** () er ein tysk fotballspelar. Han var med i 48 landskampar og laga 11 mål for Tyskland. Med laget sitt blei han verdsmeister i 1974 og europameister i 1972.

Breitner er fødd i Kolbermoor som son til ein bokhaldar.

I 1970 gjekk han frå ESV Freilassung til Bayern München (255 kampar og 83 mål). Han blei spansk meister med Real Madrid 1975 og 1976.
Breitner var innom Eintracht Braunschweig i 1978, før han gjekk tilbake til Bayern.
Mads Wiel

**Mads Wiel** () var ein norsk handelsmann og industrigrunnleggjar (gründar).

Mads Wiel vart fødd i Fredrikshald i 1791. Far hans, Truels Wiel, var ein velståande kjøpmann, skogeigar, trelasthandlar, sagbrukseigar og skipsreiar, og sonen arva ei omfattande forretningsverksemd berre 16 år gamal: ein stor bygard, løkker, sjøbu, arbeidarbrakker og mindre husvære, lastetomter, sagbruk, møller, gardar og to skip, samt eit reipslageri og eit tobakkspinneri.

I 1812 vitja Mads Wiel København. Der fekk han høyre at det gjeldande importforbodet på bomull skulle opphevast. Straks etter kontakta han mekanikaren og industrispionen Charles Axel Nordberg og tinga av han eit komplett bomullspinneri og nokre vevemaskiner. I 1814 freista Wiel å frakte maskineriet til Noreg med sitt eige skip, men skipet og lasta vart konfiskert av svenskane. Fyrst i 1815 kom produksjonen ved bomullsspinneriet i Tistedalen i gang, men då òg med kongeleg privilegium frå den nye unionskongen i Sverige. Spinneriet vert rekna som den fyrste mekaniske industriverksemda i Noreg. Dei fyrste åra vart maskinane drivne med mekanisk kraftoverføring frå Tistafossen. Seinare vart det elektrifisert. Spinneriet vart lagt ned i 1971.

Wiel sjølv tente aldri særleg på industriproduksjonen. Marknaden var enno ikkje mogen for industriprodukt, og drifta låg ofte nede i dei fyrste åra. 

## Bakgrunnsstoff

* Utdjupande artikkel om Wiel i NBL, skriven av Frank Kiel Jacobsen.
Iddefjordsgranitt

**Iddefjordsgranitt** er ein type granitt frå Iddefjorden ved Halden. Denne ljosegrå granitten har vore nytta både som gatestein, kantstein, bygningsmateriale og finstein/skulptur. 

Gustav Vigeland nytta mykje iddefjordsgranitt i skulpturparken sin i Frognerparken. Mellom anna vart Monolitten hoggen ut av ei svær steinblokk frå Iddefjorden.

## Bakgrunnsstoff
* Halden Historiske Samlinger
Tistedalen

**Tistedalen**, /'tistæN/, er ein gamal sagbruksstad i Halden kommune, om lag fire km frå Halden sentrum. Her har det vore saga plank sidan 1600-talet og her starta Mads Wiel Bomullspinneriet i 1815, den fyrste industriverksemda i Noreg.

Tistedalen har med tida vakse i hop med busetnaden i Halden, men er jamvel som eigen tettstad å rekne. Her er eige friluftslag, eige fotballag, ymse partilag og eigen frelsesarme.