open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ust-Orda Burjatia

**Ust-Orda Burjatia** var eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland fram til 1. januar 2008. Det var del av Irkutsk oblast, men samstundes eit av dei 85 føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden var Ust-Ordynskij, arealet 22&nbsp;400 km² og innbyggjartalet 133&nbsp;800 (2006). Ved folketeljinga i 2010 hadde folketalet gått ned til 125 200, ein nedgang på 6,4 % på fire år.

I 2002 var den etniske samansetjinga i området:
* 54,4 % russarar
* 39,6 % burjatar, eit mongolsk folkeslag
* 3 % tatarar

Den 16. april 2006 vart det heldt ei folkeavrøysting om full samanslåing av Ust-Orda Burjatia med Irkutsk oblast. Resultatet vart ja, og samanslåinga skjedde 1. januar 2008.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Artikkel frå Kommersant
Sporvognstrafikk i Vest-Europa

## Noreg
Sjå artiklane om Sporvogn i Oslo, Gråkallbanen og Bybanen i Bergen.

## Danmark
I Danmark er all sporvognsdrift avslutta. I Odense stogga trafikken 30. juni 1952, i Aarhus 7. november 1971 og i København 22. april 1972. Vognene frå København blei seld til Alexandria og går enno.

## Sverige

Göteborg har tolv sporvognsliner og driv både utviding og modernisering av det eksisterande netet.

Norrköping har to liner. Ei utviding i søraust er under bygging, den første halvdelen av utvidinga vil opna på hausten 2010.

I Stockholm finst forstadsbanane *'Nockebybanan* og *Tvärbanan* samt *Lindingöbanan*, som fram til 2008 var klassifisert ikkje som sporveg men som jarnbane. I tillegg kjem museumssporvogna *Djurgårdslinjen*. Ei ny, sentral line, "Spårväg city", er (2009) under bygging og Tvärbanan vert forlenga i nord.

Malmö hadde sporvogn lenge, men har no berre ei museumsline om sumaren.

I Malmköping køyrer ein museumssporvogner på ei nedlagd jarnbaneline.

## Finland
Tre byar i Finland har hatt sporvogn, Helsingfors, Viborg og Åbo. I Åbo vart trikken lagt ned i 1970-åra, men i Helsingfors lever han i beste velgåande.

## Belgia, Nederland og Frankrike
I Nederland er det sporvogn i Amsterdam, Rotterdam og den Haag.

I Belgia er eit sporvognsliknande lokaltog, *Kusttram*, rekna som verdas lengste sporvognsline. Det går langsmed atlanterhavskysten, nesten frå Nederland til Frankrike. Dei ekte sporvognslinene i Antwerpen, Ghent og Brussel er alle populære.

Frankrike har fleire store byar med sporvogn: forstader til Paris, Lyon, Grenoble, Strasbourg, Nantes (det største nettet i Frankrike) og Bordeaux. Nettet i Bordeaux er spesielt med si nedgreve straumskinne. I Marseille blir det bygd eit heilt nytt system, etter planen er det ferdig hausten 2007.

## Tyskland, Austerrike og Sveits

## Storbritannia og Irland

I Storbritannia vart trikkeliner lagt ned i stor skala i 1950-åra, og etter nedleggjinga av det store linenettet i Glasgow i 1962 var berre trikken i Blackpool att.

## Sjå òg
For oversikt, sjå artikkelen om sporvogn.

## Bakgrunnsstoff
* Svensk Wikipedia om Göteborgs Spårväger
* British National Tramway Museum, Crich(GB)
* National Tramway Museum (UK)
Sporvognstrafikk i Asia

Bortsett frå i Japan har Asia relativt lite **[[sporvogn]]strafikk**.

## Japan

Fleire japanske byar har trikkesystem. Dette gjeld mellom anna Sapporo og Hakodate på Hokkaido; Tokyo, Kamakura, Kyoto, Osaka og Hiroshima på Honshu; Matsuyama og Kochi på Shikoku; og Fukuoka, Nagasaki, Kumamoto og Kagoshima på Kyushu. Nokre av desse går vidare inn i nabodistrikta.

## Kina
I Hong Kong går framleis dei tradisjonelle engelske trikkane med to etasjar langs nordkysten av Hong Kong-øya. I nyare tid er KCRC Light Rail teke i drift i nordvest.

Dei einaste byane på fastlandskina med sporvognstrafikk er kyst- og feriebyen 
Dalian i Liaoning, som hadde tre linjer i drift i 2003, Anshan i Liaoning og Changchun i Jilin. Trikkelinja i Shanghai blei lagt ned på 1960-talet.

## India

Kolkata (Calcutta) er den einaste byen i India som framleis har sporvogner. Tidlegare hadde òg Chennai (Madras), Kanpur og Mumbai (Bombay) trikkesystem, men desse er no lagde ned.

## Filippinane
Trikkesystemet i Manila blei øydelagd under andre verdskrigen og er blitt erstatta med jarnbane og metro.

## Bakgrunnsstoff
Sporvognstrafikk i Oseania

**Sporvognstrafikk i Oseania** er i dag lite utbreidd. Hovudsakleg har ein brukt sporvogner i byar i Australia og New Zealand, der dei fleste større nettverka blei lagt ned i løpet av 1900-talet. I dag har Melbourne eit stort og Adelaide eit mindre sporvognsystem medan Sydney har nyinnført bybane. Restaurerte eldre sporvogner er i trafikk i Ballarat, Bendigo, Christchurch og Perth.

## Historie
I løpet av 1800-talet blei det laga ei rekkje trikketenester i Australia og New Zealand.

Sydney byrja med hestesporvogn i 1861 før byen gjekk over til dampdrivne sporvogner som blei erstatta av elektriske trikkar rundt hundreårsskiftet. Melbourn sitt private kabelnettverk, grunnlagd i 1885, voks til å bli det største i verda sist på 1800-talet. Dei siste kabeltrikkane blei fasa ut i 1940-åra. Rockhampton i Queensland hadde dampsporvogn. Elles hadde ei rekkje provinsbyar i New South Wales, som Maitland, Broken Hill og Newcastle, delstatsdrivne sporvognnettverk, medan gruvebyar som Bendigo og Ballarat i Victoria og Kalgoorlie og Leonora i Western Australia hadde elektriske sporvegar.

Hobart og Brisbane fekk dei første elektriske nettverka i høvesvis 1893 og 1897. Hobart var den første byen på den sørlege halvkula til å innføra eit elektrisk trikkesystem.

I New Zealand byrja ein bruka hestesporvogn i Nelson i 1862, dampsporvogn i Thames i 1871 og elektrisk sporvogn i Maori Hill i Dunedin i 1900.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tram|Tram]]» frå , den 17. august 2010.* 
 
## Bakgrunnsstoff
* Trams in Australia
* Trams in New Zealand
Sporvognstrafikk i Afrika

Sporvogn var og er mindre vanlege i Afrika enn i dei andre verdsdelane. Men i Egypt har både Kairo og Alexandria sporvognsliner som delvis er i drift framleis, og i Sør-Afrika var det tidlegare sporvogn i byar som Johannesburg og Pretoria. 

I Kairo er bysporvogna no ute av drift, men forstadsbanen til Heliopolis går framleis. Det gjer òg eit nokså nytt sporvognsnet i nabobyen Helwan 25 kilometer sør for Kairo.

I Alexandria køyrer to skilde net. Bysporvogna har gule vogner, nokre av dei kjøpt lite brukt frå København. Forstadsbanen køyrer blå vogner i trevognstog, nokre òg i to etasjar.
Sporvognstrafikk i Aust-Europa

** Sporvognstrafikk i Aust-Europa** finst i alle dei tidlegare austblokklanda, bortsett frå Litauen. 

Den travlaste tradisjonelle trikkelinja i verda er linje 4/6 i Budapest, der togsett på 50 meter fullpakka av folk kan gå kvart 60. til 90. sekund under rushtida. Ein del av denne ruta er den same som der ein først tok i bruk elektriske sporvogner i 1887.

## Historie
Under kommunisttida dreiv trikkelinjene òg industritransport, men etter kvart som fabrikkane har forlate byområda har denne bruken nær forsvunne. Trikkar er òg blitt erstatta av trolleybussar ettersom desse gjer det enklare å byggja ut vegane i dei etter kvart sterkt trafikkerte byane. Warszawa er i så måte eit unntak, ettersom byen la ned den siste trolleybusslinja i 1995 på grunn av høge driftskostnader og i staden tok i bruk meir effektive sporvogner.

## Trikketypar
Dei fleste trikkane i Aust-Europa er framleis gammaldagse typar med høge golv, ettersom moderne høgteknologiske trikkar har høg innkjøps- og driftspris. Slike trikkar er likevel så smått i gang med å erstatta dei gamle i nokre av hovudstadane, til dømes Budapest.

Den tsjekkiske &#268;KD Tatra og den ungarske Ganz-fabrikken var tidlegare viktige trikkeprodusentar.

## Bakgrunnsstoff

* Sporvogn i Polen, på polsk og engelsk
Sporvognstrafikk i Nord-Amerika

Ei av verdas fyrste sporvognsliner blei oppretta i 1882, frå New York City til Harlem på Manhattan i USA. New Orleans fekk si line i 1834. På eit tidspunkt hadde dei fleste større byar sporvognstrafikk. Det same var tilfelle i Canada.

På 1950-talet var dei fleste linene lagt ned. Attende stod etter kvart berre Toronto i Canada (som framleis har det største linenettet i  Nord-Amerika) og Boston, Newark, New Orleans, Philadelphia, Pittsburgh og den særprega kabelbanen i San Francisco.

I seinare tid har sporvognsdrifta blitt teke opp att i fleire byar. I Canada gjeld det Edmonton, Ottawa og Calgary. Systemet i Edmonton var det fyrste moderne anlegget i nordamerika. I USA har det kome ny system i San Diego, Baltimore, Buffalo, Denver, Hoboken, Los Angeles, Minneapolis, Portland, Sacramento, Saint Louis, Salt Lake City, San Jose og Vancouver. Fleire av dei gamle systema er òg kraftig moderniserte og utvida. Som i Europa er det bybanar det blir bygd mest av.

### Nostalgi
Det går liner med gamalt materiell i Boston og San Francisco. I Vancouver, San Pedro, Little Rock, Memphis, Tampa, Seattle, Charlotte, New Orleans (Canal Street-lina) og Philadelphia (Girard Street-lina) går det kopiar av gamle vogner.
Roman

Ein **roman** er ei lengre, oppdikta prosaforteljing som gjerne blir utgjeven som eiga bok. Som regel skildrar ein roman livet og skjebnen til eitt eller fleire menneske. Forfattaren kan velja å leggja vekt på ytre hendingar og miljøskildringar, eller konsentrera seg om karakterutviklinga til personane.

Romanen er skjønnlitteratur, og skal difor framfor alt oppfattast som fiksjon, sjølv om det kan vere vist til historiske hendingar og personar i forteljinga. Romanen skil seg såleis frå sakprosa ved ikkje å framstå som ei framstilling av sanne hendingar og vitskaplege haldbare konklusjonar.

Romanen skil seg dessutan seg frå annan skjønnlitteratur ved å vere ei løpande prosaforteljing som ikkje er delt inn i verseliner, slik  epos og lyrikk og poesi er, og at forteljinga er monaleg lengre enn slike prosaforteljingar som vert kalla noveller, eventyr, segn, fabel og liknande.

## Historie
Ordet kjem frå *romanz*, som i mellomalderen var nemniga på det talespråket som hadde utvikla seg på fransk område frå «romarspråket», latin. Etter kvart gjekk ordet over til å visa til ein særskild sjanger av forteljingar skrivne på folkespråket, men med antikke romerske førebilete. *Den høviske romanen* kom på moten i Frankrike på 1100-talet. Ein reknar likevel den første eigentlege romanen i europeisk litteratur til å vera det spanske verket *[[Don Quijote]]* av Miguel de Cervantes. 

I løpet av 1800-talet utvikla romanen seg til å bli den mest populære litterære sjangeren, og frå slutten av 1800-talet og framover har ei rekke forfattarar ført romansjangeren inn på nye vegar, slik at han har fortsett å vera en hovudsjanger også under modernismen: Fjodor Dostojevskij, Knut Hamsun, Marcel Proust, Franz Kafka, James Joyce, Virginia Woolf, Robert Musil.

## Bakgrunnsstoff
*Om roman i Bibliotekarstudentens nettleksikon om litteratur og medier 
*snl.no: Roman
Tiger

**Tiger** er eit stort rovdyr som lever i ymse skogområde i Asia. Det er det største av kattedyra, og kan drepa husdyr og menneske. I løpet av det siste hundreåret har 94 % av alle verdas tigrar forsvunne, og det finst truleg berre 5 000-7 000 ville tigrar igjen. Nokre underartar er utrydda, og artar er rekna som truga.

## Skildring
Det finst åtte ulike underartar av tigrar, og dei varierer i storleik. Den største, sibirtigeren (*Panthera tigris altaica*), har ei kroppslengde mellom 270 og 310 cm og ei vekt på opptil 260 kg. Dei minste variantane, som lever i Indonesia, veg så lite som 100 kg og er ikkje lengre enn 220-270 cm.

## Utbreiing
Dei ulike tigerunderartane lever i isolerte populasjonar i fleire asiatiske land, mellom anna India, Mandsjuria, Bangladesh, Burma, Nepal, Kina og Indonesia. Dei største førekomstane av tigrar finst i mangroveområdet Sundarbans i India og Bangladesh, der det held til over 3000 bengaltigrar.

## Åtferd
Tigeren lever åleine i store territoriar, og har berre kontakt med andre tigrar i paringstida. Han er hovudsakleg nattaktiv, og lever for det meste på store pattedyr han angriper bakifrå eller frå sida. Menneskeetande tigrar finst berre unntaksvis; det handlar då oftast om skadde eller eldre individ som ikkje er i stand til å jakta på dei vanlege byttedyra.

## I kulturen

### Ordsoge
Ordet «tiger» er avleidd frå latin *tigris* som er lånt frå klassisk gresk τίγρις, 'tigris'. Dette igjen er eit lånord av ukjend opphav som kan visa til både dyret tiger og elva Tigris.
Opphavet kan ha vore det persiske *tigra*, som tyder 'skarp' eller 'spiss', og avestisk *tigrhi* som tyder 'pil', sjølv om ein ikkje kjenner til at desse orda har tydingar som er knytte til tigrar.

### Symbolsk bruk
Tiger er eit av dyra framstilkt på Pashupati-seglet frå Induskulturen. Tigeren var emblemet til Tsjolariket og blei avbilda på myntar, segl og banner. Tigersymbolet til Tsjolariket blei seinare teke i bruk av Dei tamilske tigrane (LTTE) på Sri Lanka, og tigeren blei brukt som symbol på den sjølvutropte staten Tamil Eelam og den tamilske sjølvstenderørsla. Bengaltiger er nasjonaldyret til både India og Bangladesh. Malaysiatiger er nasjonaldyret til Malaysia. Sibirtiger er nasjonaldyret til Sør-Korea. 

Ein stilisert heraldisk tiger blei utvikla innan europeisk heraldikk. Dette vesenet skil seg frå verkelege tigrar ved at det ikkje har striper og halen har dusk, medan kjevene er store og spisse. Ei meir realistisk utgåve av tigeren blei teken inn i heraldikken då Det britiske imperiet trengde inn i Asia, og denne blir gjerne kalla bengaltiger for å skilja han frå den eldre versjonen. Bengaltigeren er ikkje utrbeidd i heraldikken, men finst i våpenet  University of Madras.

## Kjelder

* *Verdens dyr*, Cappelen 1985
----
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tiger|Tiger]]» frå , den 19. september 2010.* 

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Tiger|Tiger]]» frå ,  den 7. november 2020.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Galakse

Ein **galakse** er ei samling av eit stort tal stjerner som blir haldne saman av gravitasjonskraft og som i tillegg inneheld gassar, støv, plasma og kanskje mørk materie. Galaksen som solsystemet vårt ligg i blir kalla Mjølkevegen. Dei minste galaksane er dverggalaksane og kan ha så få som ti millionar stjerner. Dei største gigantgalaksane kan ha så mange som éin billion stjerner. Fellestrekket er at alle stjernene og all massen går i bane rundt eit felles massesentrum.

## Bakgrunnsstoff
* Hubble-bilete av galaksar
Garage

:*Sjå òg [[garasje]]*
**Garage** er namnet på to norske utestader, ein i Bergen og ein i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
* Garage.no - nettstaden til Garage
* Garageoslo.no - nettstaden til Garage Oslo
Skrivebordsmiljø

Eit **skrivebordsmiljø** er ei komplett programvaresamling som innkluderer ein vindaugehandsamar, ymse panel, ikon, ei filhandsamar og så vidare,  som tilsammen utgjer eit grafisk brukargrensesnitt mot operativsystemet. Namnet kjem av førestillinga av datamaskina som eit virtuelt skrivebord. 

Mange skrivebordsmiljø, især Unix-liknande system, kan bytte skrivebordsmiljø. Dei to mest utbreidde skrivebordsmiljøa på Linux er KDE og GNOME. På UNIX/Linux sit det ein vindaugehandsamar mellom X Window og skrivebordsmiljøet. Ulike skrivebordsmiljø nyttar ulike vindaugehandsamarar. Ubuntu til dømes nyttar vindaugehandsamar Sawfish og skrivebordsmiljøet GNOME, medan Kubuntu er ein versjon av Ubuntu med vindaugehandsamaren KWin og skrivebordsmiljøet KDE.
## Kjende skrivebordsmiljø
* UNIX/Linux
** GNOME
** KDE
** CDE
** ROX
** Xfce

*Mac OS
*Microsoft Windows

## Sjå og
* Vindaugehandsamar
Twm

**twm** er ein vindaugehandsamar for X Window System, og har blitt distribuert som standard vindaugehandsamar sidan fjerde utgåva av X (X11R4). Han støtter tittellinjer, dekorerte vindauge og ikon, og er til ein viss grad konfigurerbar. Sjølv om twm var eit stort gjennombrot då han kom ut, har han blitt utmanøvrert av nyare vindaugehandsamarar. Det vert heller ikkje gjort noko vedlikehald på twm lenger. Vindaugehandsamaren er fortsett tilgjengeleg som del av mange X-distribusjonar, sjølv om han vert lite brukt som anna enn «siste skanse». Somme VNCserverar nyttar twm som standard vindaugehandsamar ved installasjon. 

## Historie
Den første versjonen, som vart skriven av Tom LaStrange for X11R1, vart publisert på Usenet `comp.unic.sources` den 13. juni 1988. Mindre enn eit år seinare vart han kontakta av Jim Fulton frå X Consortium som foreslo at LaStrange gav over vedlikehaldet av kjeldekoden til X Consortium. Etter å ha gjort den kompatibel med den da nye Inter Client Communications Conventions Manual overtok den plassen til uwm som standard vindusbehandler fra X11R4, den fjerde utgåva av vindaugesystemet. 

Sjølv om twm i dag vert nytta svært sjeldan, har den hatt ein massiv innverknad på utviklinga av andre vindaugehandsamarar. Fleire vindaugehandsamarar, slik som swm; vtwm; tvtwm; ctwm; fvwm, byggjer direkte vidare på koden til twm, mens andre har henta idear og konsept derfrå.

## Namnet
Det har vore noko usemje om forkortinga twm står for. *Tom's* og *Tab* Window Manager. Begge namna er i grunn rette. Det originale namnet var *Tom's Window Manager*, men då X Consortium tok over prosjektet, vart namnet forandra til *Tab Window Manager*. Slik vart det grunngjeve:

*To save Tom LaStrange from being blamed for any of the massive numbers of changes that have been done to twm since he gave up control of it, the name «twm» now stands for «Tab Window Manager»*.
VNC

**Virtual Network Computing** (*VNC*) er nemninga på eit system for å få tilgang til eit skrivebord på ei tenarmaskin via eit datanettverk. VNC overførar tastetrykk og museklikk frå ei datamaskin til ei anna, og sender eit oppdatert skjermbilete attende. 

VNC er plattformuavhengig, ein VNC-klient (kalla *VNC-viewer* på engelsk) kan koplast til ein VNC-tenar på kva som helst anna operativsystem. Det finst klientar og tenarar for stort sett alle operativsystem, og for Java. Fleire brukarar kan koplast til ein VNC-tenar samtidig. (Dette skil til dømes VNC frå programmet Remote Desktop i Windows der berre eit skrivebord er tilgjengeleg). VNC vert brukt til dømes for å fjernstyre PC-ar eller tenarmaskiner ved ymse teknisk support, eller for å få tilgang til filer på ein PC frå ein annan stad. 

Det var AT&T som først utvikla VNC. Koden er open kjeldekode og lisensiert under GNU sin GPL-lisens, så det finst mange versjonar av VNC tilgjengeleg.
Jules Verne

**Jules-Gabriel Verne** () var ein fransk forfattar. Han skreiv eventyrlege romanar om reiser verda rundt, under havet, jorda og i verdsrommet. Ved å bruka mange tekniske nyvinningar som inspirasjon for bøkene sine er han blitt ein av opphavsmennene til science fiction-romanen. Verne er kjend for bøker som *Jorda rundt på 80 dagar*, *Jorda rundt i kavbåt*, *Den løyndomsfulle øya* og *Kaptein Grant og borna hans*. Fleire av romanane hans er blitt filmatiserte, nokre av dei fleire gonger.

Verne var fødd i Nantes i Frankrike og voks opp på ei øy i elva Loire. Han døydde i Amiens.
## Verkliste
### Utval av verk som finst på norsk
Dei verka som har kome i norsk omsetjing, har i stor mon vore avstytta og omarbeidde utgåver. Av mange av bøkene finst det fleire omsetjingar og reviderte opplag, og dei har òg hatt ymse ulike namn. Fleire av nynorskomsetjingane gjekk som framhaldsforteljingar i Norsk Barneblad før dei kom ut som bøker. I lista nedanfor kjem det franske namnet først, så dei nynorske (om det finst), og så bokmålsnamn.

* *Voyage au centre de la Terre* (1864)
***Reisen til jordas indre*
* *Les Enfants du capitaine Grant* (1867)
** ''Kaptein Grant og borni hans'' (1926) , ''Kaptein Grant og borna hans'' (1943) omsett av Johannes Horvei 
** *Kaptein Grants barn*
* *Vingt Mille Lieues sous les mers* (1869)
**''Jorda rundt i kavbåt'' (1943), *Ei verdsomsegling under havet* (2005) omsett av Petrine Ramstad
** *En verdensomseiling under havet*
* *Le Tour du Monde en quatre-vingts jours* (1873)
** *Jorda rundt på 80 dagar* (som teaterstykke)
** *Jorden rundt på 80 dager* 
* *L'Île mystérieuse* (1875)
**''Den løyndomsfulle øya'' (1958) omsett av Johannes Farestveit
** *Den hemmelighetsfulle øya*
* *Les Indes noires* (1877)
** ''Den underjordiske byen'' (1993) omsett av Ragnar Hovland
* *Michel Strogoff * (1876)
**''Zarens kurér''  (1896), (1902), omsett av Marta og Rasmus Steinsvik, (1969) revidert av Jostein Øvrelid; ''Tsar-kuréren'' (2. oppl. 1945) omsett av Inger Hagerup
** *Tsarens kurér*

**Deux Ans de vacances* (1888)
**''Ei ferieferd som vart til tvo aars fangetid paa ei Stillehavsøy'' (1925), ''Ei ferieferd som vart til to års fangetid på ei Stillehavsøy'' (1944) omsett av Johannes Horvei
***To års ferie*; *I Stillehavets favn* 
**De la Terre à la Lune* (1865)
** *Reisen til månen*
* *Cinq Semaines en ballon* (1863)
** *Fem uker i ballong*
* *Un capitaine de quinze ans* (1878)
** *Kapteinen på 15 år* 
* *Un billet de loterie. Le numéro 9672* (1886)
***Det store loddet. Roman fra Telemark*
* *Hector Servadac* (1877)
** *En reise gjennom solsystemet*
* *Sans dessus dessous* (1889)
***Skuddet på Kilimanjaro*
* *L'Oncle Robinson* (1861)
** *Onkel Robinson* 

Ei meir utførleg liste over omsetjingar kan ein finna hjå Norsk Oversetterleksikon.

Vidarforlaget held for tida på med nye omsetjingar til bokmål av bøkene som Jules Verne kalla «les voyages extraordinaires», reiseeventyra.

## Bakgrunnsstoff
Anne av Bretagne

**Anne av Bretagne** (25. januar 1477–9. januar 1514) var den siste hertuginna av det sjølvstendige Bretagne. Gjennom ulike ekteskap var ho òg erkehertuginne av Austerrike og dronning av Roma (1490-1491), dronning av Frankrike (1491-1498) og dronning av Sicilia og Jerusalem før ho på ny blei dronning av Frankrike (1499-1514) og hertuginne av Milano.

## Livssoge
Anne var dotter av hertug François II av Bretagne (1435-1488) og den andre kona hans, Marguerite de Foix, prinsesse av Navarra. Ho var det einaste barnet deira som levde opp, og mykje arv samla seg rundt henne. Elleve år gammal arva Anne hertugtittelen frå far sin då han døydde etter eit fall frå hesteryggen.

Ho skulle opphavleg ha gifta seg med prins prins Edward av Wales, men då prinsen døydde i 1483 blei ho i staden trulova med Maximilian, framtidig keisar av det tysk-romerske riket. Dei blei vigde på avstand den 19. desember 1490.

Charles VIII av Frankrike frykta at Bretagne skulle koma på utanlandske hender og gjekk til åtak i 1491. Etter ei lang kringsetjing av Rennes tvinga han Anne til å bryta ekteskapet sitt og gifta seg med han i staden, den 6. desember det året. Ein ny fransk lov sa at dronninga, dersom ho ikkje fekk arvingar, måtte gifta seg med den neste i arvefølgja.

Anne og Charles fekk seks ungar, men ingen voks opp. Då Charles døydde i 1498 gjekk trona til fetteren hans, Louis, den 8. januar 1499. Dette ekteskapet gav to døtrer som levde opp: Claude (1499–1524), arving av Anne og seinare dronning av Frankrike, og Renée (1510–1575), seinare hertuginne av Chartres.

## Personlegdom
Hertuginna var ei intelligent kvinne som brukte mesteparten av livet sitt på å styra Bretagne og å verna om sjølvstendet til hertugdømet. Ho støtta kunst og musikk. Mellom anna fekk ho laga ei illuminert (illustrert) tidebok (ei bønebok).

## Ettermæle
Anne døydde på slottet i Blois i 1514. Med henne døydde òg det bretonske sjølvstendet ut, og frå då av høyrde til tittelen «hertug av Bretagne» dei franske prinsane.

På 1800-talet blei ho eit symbol for regionalistar og seinare nasjonalistar som ønskte sjølvstende for Bretagne. Det blei mellom anna hevda at hertuginna gjekk med tunge støvlar, på same møte som bøndene, for å nærma seg folket.

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia
* Fransk Wikipedia
Fjell i Noreg

Noreg er eit land med mykje fjell over store delar av landet. Dovrefjell, Hardangervidda, Jotunheimen, Rondane og Trollheimen er mellom dei best kjende **norske fjellområda**.

## Historie

Historisk har nordbuar brukt fjellet som beiteområde og fôrkjelde for husdyr og jaktmarker og ferdselsveg for seg sjølve. Men den norske fjellheimen blei først «oppdaga» på 1800-talet, då romantikarar frå lenger sør i Europa og norske nasjonalistiske kunstnarar fekk auga opp for det særskilde landskapet.

Vandring og skigåing i fjellet er blitt vidspreidd blant både nordmenn og utlendingar, og Den Norske Turistforening syter for merking av stiar og turisthytter over heile landet.

## Kultur
Norske fjell har gjeve opphav til eit rikt utval av soger og har i nyare tid inspirert kunstnarar til å skapa særleg måleri og dikt. Dei viktigaste fjellforfattarane er A.O. Vinje og Theodor Caspari, medan ei rekkje målarar har skildra fjellheimen, til dømes Harald Sohlberg med *Vinternatt i [[Rondane]]*.

## Geologi

Dei norske fjella blei hovudsakleg forma som del av den kaledonske fjellkjeda under silurtida for 440 millionar år sidan. Kollisjonen mellom urkontinenta Baltika og Laurentia førte til hevinga av dei høge fjella på Vestlandet. Under permtida for 260 millionar år sidan danna så vulkansk aktivitet i Oslofeltet lågare fjell der.

Erosjon har slipt på fjella frå dei blei danna. Han var særskild kraftig i devontida, like etter danninga av den kaledonske fjellkjeda, og under dei nylege istidene i kvartærtida.

## Dei høgaste fjella i Noreg

:*Hovudartikkel: [[Høgaste fjell i Noreg]]*

**Merknader **

Namnet er det som blir brukt av Statens Kartverk, hovudsakleg dei som kan brukast som oppslagsord på Norgesglasset . 
P.F. er primærfaktoren. Desse verdiane er noko meir usikre 
enn høgdene.
UTM-koordinatane har ein unøyaktighet på 10&ndash;20&thinsp;m 
i begge retningar. 
For toppar som ligg på grensa mellom fleire kommunar er 
alle kommunane tatt med. 
Koden vister til Statens Kartverks serie *Norge 1:50&thinsp;000, M711*. 


## Høgaste fjellet i kvart norske fylke

**Merknader **

Dette er det offisielle fylkesnummeret i Noreg. 
*Rang* er nummeret denne toppen har om ein sorterer alle 
toppane etter høgda
UTM-koordinatane har ei ugrannsemd på ca. 10&nbsp;m 
i begge retningar. 
For toppar som ligg på grensa mellom fleire 
kommunar er alle kommunane medtekne. 
*Storen* er òg kjend som *Store Skagastølstind*. 


## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
* Fjell i Noreg med størst sekundærfaktor

## Bakgrunnsstoff
* Fjellandskapet - historie på fsnielsen.com
* Nettstaden ''Norske fjelltopper over 2000 meter''

### Kjelder
* http://www.wwv.no/kommunetopper/index.htm 
* http://www.fjords.com/mountains1.htm 
* Geologi
** http://www.uib.no/People/nglhe/Norgesgeologi.html 
** http://folk.ntnu.no/krill/Byaasveien.htm
Styggedalstindane

**Styggedalstindane** (2387&nbsp;moh.), også kalla **Styggedalstindene**, inneheld det fjerde høgaste fjellet i Noreg, Store Styggedalstind. Det er ein fjellrygg som utgjer ein del av den større ryggen Styggedals- og Skagastølsryggen i fjellområdet Hurrungane sørvest i Jotunheimen. Styggedalstindane ligg i Luster kommune i Vestland.

Ryggen, som ligg mellom Sentraltind i vest og Jervvasstind i aust, er rundt 800 meter lang og går i aust-vestleg retning. Ryggen er smal med bratt nord- og sørside. Ryggen har to toppunkt, *Austtoppen* (2387&nbsp;moh.) og *Vesttoppen* (2383&nbsp;moh.), som ligg rundt 300&thinsp;m fra hverandre.

Styggedalstinden (Austtoppen) er det fjerde høgaste fjellet i Noreg. Sjølv om Vesttoppen òg er eit toppunkt, og høgdemessig er kvalifisert til å kallast det femte høgaste fjellet i Noreg, er han normalt ikkje med i lister over dei høgaste fjella ettersom han har ein primærfaktor på berre 25&thinsp;m.

## Bakgrunnsstoff
* Skildring av Styggedalstindane
Bjelkebru

**Bjelkebru** er ei bru som vert halden oppe av ein eller fleire bjelkar som ligg over staden ein ønskjer å kryssa.
Desse kan vera av armert betong, stål eller tre. Brubanen kan vera av armert betong eller tre.

Stålbjelkebruer har gjerne to berebjelkar i stål som kviler på støypte brukar og gjerne eit dekke av betong eller treplankar og bord.  Slike bruer kan trafikkerast av store lastebilar med aksellast på 10 tonn og totalvekt på meir enn 50 tonn. Det er òg bygd bruer med berebjelkar av limtre, dette er helst gangbruer eller bruer for lette køyretøy.

Dei enklaste bjelkebrua vert helst kalla ein klopp, det er ein trebjelke eller ein stokk som ligg over ein bekk eller ein annan stad vi treng ei enkel bru for å kryssa.

## Kjelder
Dimensjon

**Dimensjon** (frå latin *målt*) er fysisk utstrekking eler talet på uavhengige fridomsgrader noko har. Desse dimensjonane kan visa til rom eller til abstrakte verdiar, til dømes tid eller funksjon

## Døme på dimensjonar

### Eindimensjonale ting
*Linje, snor, tråd, kurve, boge, kant, knivsegg

### Todimensjonale ting
*Flate, til dømes papir, blad, film, duk

### Tredimensjonale ting
*Kule, terning

### Nulldimensjonale ting
*Partikkel, til dømes støv, punkt, fnugg, atom, spiss
## [[Fraktal]]
**Mellom 1 og 2 dimensjonar - «krøllete linje»:
***Kystlengda, lyn
**Mellom 2 og 3 dimensjonar - «krølla overflate»:
***Overflata i dei fraktale porene til «aktivt» kol, turbulens, skyer
Raphaël Poirée

**Raphaël Poirée** () er ein fransk skiskyttar. Poirée har sju VM-gull, vann verdscupen samanlagd fire år og vann 44 verdscup-renn. Han la opp etter 2006/07-sesongen. Han var gift med den norske skiskyttaren Liv Grete Skjelbreid Poirée 2000-2013.

## Bakgrunn
Poirée vart fødd i Rives og er oppvaksen i La Chapelle en Vercors i Frankrike. Gjekk på idrettsgymnas i Villard-de-Lans. Klubben hans er Vercors Ski De Fond. Poirée er yrkesmessig knytt til militæret slik det er vanleg for skiskyttarar i fleire europeiske land. Han har ein yngre bror, Gaël (f. 1978), som òg driv skiskyting på elitenivå.

## Karriere
Han starta sin internasjonale skiskyttarkarriere i 1994 då han vart dobbel junior-verdsmeister. I verdscupen vart han nr. 17 samanlagd allereie i sesongen 1995/96. I 1998 vann han sin første verdscupsiger (Ruhpolding), og denne sesongen vart han nr. 5 samanlagd i verdscupen. Sidan har resultatet samanlagt ikkje blitt dårlegare enn det. Frå sesongen 1999/2000 vann han verdscupen samanlagd tre år på rad. Han har 44 sigrar i verdscupen. Han vann samanlagd 2003/04 og vart nr. 3 i 2004/05 - ein sesong der han sleit både med sjukdom og utstyr.

I VM har han til saman vunne sju gull- tre sølv- og sju bronsemedaljar. Den første medaljen var bronse på jaktstarten i VM i Pokljuka i 1998. Det første VM-gullet kom i Holmenkollen på fellesstart i 2000. I 2001 i Pokljuka vann han fellesstarten og stafettgull, og i Oberhof i 2004 tok han tre gullmedaljar, i 20 kilometer, sprint og fellesstart. I OL har han sølv på jaktstart og bronse på stafetten frå Salt Lake City i 2002, og bronse på stafetten frå Torino i 2006.

Poirée gifta seg i 2000 med Liv Grete Skjelbreid Poirée. Dei har to døtrer saman.

### Kortfatta merittliste
* Verdscup samanlagd:
** 4 sigrar, 1 andreplass, 2 tredjeplassar
* Verdsmeisterskap:
** 7 gull, 3 sølv, 7 bronse
* Olympiske leikar:
** 1 sølv, 2 bronse
* Verdscuprenn:
** 44 gull, 39 sølv, 20 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Fusa biathlon fanclub
* 
* Raphaël Poirée i olympedia.org
Liv Grete Skjelbreid

**Liv Grete Skjelbreid Poirée** () er ein norsk tidlegare skiskyttar frå Hålandsdalen i Fusa i Hordaland. Ho er sju gonger verdsmeister og har vunne verdscupen i skiskyting samanlagt ein gong. Også storesøstera Ann Elen og hennar tidlegare ektemann Raphaël Poirée var skiskyttarar på internasjonalt toppnivå.

Ho tok sine første NM-gull i 1994, på stafetten og i lagkonkurransen. I 1995 fekk ho plass på det norske elitelaget og debuterte i verdscupen. I 1999 vann ho sitt første verdscuprenn, i Oberhof. Sesongen 2002/03 hadde ho svangerskapspermisjon, då ho fekk dottera *Emma*. Sesongen etter, 2003/04 var ho tilbake og vann verdscupen samanlagt. 

I verdsmeisterskapen tok ho sin første gullmedalje i 1997 Brezno-Osrblie, på lagkonkurransen. I comeback-sesongen etter at ho hadde fått born imponerte ho stort med fire gull av fem moglege i VM i Oberhof. I 2004/05 sesongen var ho svekka av sjukdom, men vann eit renn, fellesstarten i Östersund.

Frå 2000 til 2013 var ho gift med den franske skiskyttaren Raphaël Poirée. Dei budde dels i Fusa og dels i Villard de Lans i Frankrike.

## Kortfatta merittliste
(pr. 28. februar 2006)
* Verdscup samanlagt:
** 1 siger, 2 andreplassar
* Verdsmeisterskap:
** 8 gull, 1 sølv, 3 bronse
* Olympiske leikar:
** 2 sølv, 1 bronse
* Verdscuprenn:
** 22 gull, 15 sølv, 9 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Fusa biathlon fanclub
* Fanside, på engelsk
*
Ivan Tsjerezov

**Ivan Jurjevitsj Tsjerezov** () i Izjevsk i Udmurtia i Russland) er ein russisk skiskyttar. 

Tsjerezov har drive med skiskyting sidan han var 9 år gamal. Tsjerezov har gått på juridisk akademi i Izjevsk og jobba i politiet til april 2005. Han gifta seg 27. august 2004 med Irina. Han vart kåra til *Udmurtias beste idrettsmann i ein olympisk sport* for 2005.

Tsjerezov fekk sin første verdscup-medalje med ein bronse på fellesstarten i Östersund i 2004/05-sesongen. Han var med på det russiske OL-laget til OL i Torino i 2006, der han var med å ta sølv med stafettlaget.

## Kortfatta merittliste
(per 28. februar 2006)
* Verdscup samanlagt:
** Beste: 18. plass (2004/05)
* Verdsmeisterskap:
** Beste: 26. plass (fellesstart, Hochfilzen 2005)
* Olympiske leikar:
** 1 sølv (beste individuelle: 6. plass (sprinten, Torino 2006)
* Verdscuprenn:
** 2 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside på russisk og engelsk
Vincent Defrasne

**Vincent Defrasne** () er ein fransk skiskyttar, og olympisk meister på jaktstart frå OL i Torino i 2006. 

Defrasne er fødd i Pontarlier i Franche-Comté i Frankrike. Han er yrkesmessig knytt til militæret, slik det er vanleg for skiskyttarar i mange europeiske land. Defrasne vann sin første verdscupsiger i Oberhof i januar 2006. Han vann gull i stafetten i Verdsmeisterskapen i Pokljuka i 2001.

## Kortfatta merittliste
(pr. 12. desember 2007)
* Verdscup samanlagt:
** 6. plass (2005/06)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull, 3 bronse
* Olympiske leikar:
** 1 gull (jaktstart, Torino 2006), 2 bronse (stafett, Salt Lake City 2002 og Torino 2006)
* Verdscuprenn:
** 3 gull, 3 sølv, 3 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside på fransk
Károlos Papoúlias

**Károlos Papoúlias** () var presidenten i Hellas frå 2005  til 2015.

Papoúlias vart fødd i byen Ioánnina i Ípiros den 4. juni 1929. Han studerte jus ved universitetet i Aten og i München. Han talar fleire språk, mellom anna gresk, tysk, fransk og italiensk.

## Bakgrunnsstoff
Maksim Tsjudov

**Maksim Aleksandrovitsj Tsjudov** () er ein russisk skiskyttar. Han vart junior-verdsmeister i jaktstart og stafett i 2003. Han tok sin første verdscup-medalje med ein sølv i 20 kilometer i Brezno-Osrblie i desember 2005. Han studerer jus ved det basjkirske statsuniversitetet i Ufa. Han var med på det russiske laget til OL i Torino i 2006, der han deltok i sitt første OL, og fekk gå alle distansane utanom stafetten.

## Kortfatta merittliste
(per 3. februar 2007)
* Verdscup samanlagt:
** 13. plass (2005/06)
* Verdsmeisterskap:
** 31. plass (jaktstart, Hochfilzen, 2005)
* Olympiske leikar:
** Beste plassering: 9. plass (jaktstart, Torino 2006)
* Verdscuprenn:
** 2 sølv, 3 bronse
Georgina

**Georgina** og **Georgine** er kvinnenamn laga av Georg og -ine. 

Namna er svært lite brukte i Noreg, med under tretti brukarar kvar. 

## Kjende namneberarar
* Georgina King Lewis (1847&ndash;1924), britisk kvekar og filantrop
* Prinsesse Georgine av Liechtenstein (1921&ndash;1989)
* Georgina Dufoix (f. 1943), fransk politikar
* Georgina Te Heuheu (f. 1943), newzealandsk politikar
* Georgina Beyer (f. 1957), newzealandsk politikar, verdas første transseksuelle parlamentsmedlem
* Georgina Bouzova (f. 1975), engelsk skodespelar
* Georgina Carolina Verbaan (f. 1979), nederlandsk songar

## Bakgrunnsstoff

### Sjå og
* Planteslaget georgine
Preikestolhytta

**Preikestolhytta** er ei hytte som ligg i Strand kommune. Hytta vart bygd som turistforeningshytte i 1949, og er eigd av Stavanger Turistforening (STF). Hytta er eit naturleg startpunkt for turar til mellom anna Preikestolen. Om somrane er det fast vertskap på hytta som tilbyd kost (middag) og losji til gjestande. Hytta ligg godt til i høve til turgåing. Det finst òg aktivitet i det 8000 mål store området som STF eig, mellom anna er det fritt fiske, tilgjenge til sandstrand og robåt.

Ved hytta er det 400 parkeringsplassar som vert nytta av både gjestene på hytta og øvrige turistar som skal til Preikestolen. Vegen opp til hytta er 6 km frå riksveg 13. I sesongen går det òg bussar opp, fire gonger dagleg. Bussen køyrer frå Tau via Jørpeland.

## Historie
Hytta vart bygd i 1949 like ved der fjellgarden Vatne var. Det var ikkje veg opp og alt av transport gjekk opp fjellsida ved Lysefjorden. Ein motordriven taubane vart bygd for å letta transport av material, mat og andre naudsynte ting. Skogen i området vart saga opp nede ved vatnet og nytta til bygging av hytta.

I 1961 vart driftsmåten kraftig endra. Då kom den 6 km lange bilvegen på plass og det vart mogleg å gå ein dagstur til Preikestolen. 

## Bakgrunnsstoff
* Preikestolhytta
* Stavanger Turistforening
Eddafeltet

**Eddafeltet** er eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet ligg i blokk 2/7 på norsk kontinentalsokkel 12 km sørvest for Ekofisk-senteret. Det gjekk føre seg utvinning av petroleum frå feltet i tidsrommet frå 1979 til 1998. Oljeplattforma Edda 2/7 C vart installert på feltet i 1976 med oppstart av produksjonen i 1979. I 1988 vart ein ny modul installert for å handtera produksjonen som kom frå Tommeliten-feltet 11 km vest for Edda.
Plattforma vart stengd ned i juli 1998. 

Frå sommaren 1979 var flotellet «Alexander L. Kielland» forankra like ved Edda-plattforma. Den 27. mars 1980 velta «Alexander L. Kielland». I Alexander L. Kielland-ulukka omkom 123 av dei 212 som var om bord. 

## Kjelder
* Kulturminne Ekofisk 
* Olje- og energidepartementet: Fakta norsk petroleumsverksemd 2005. Nettversjon

## Sjå òg
* Edda
«Alexander L. Kielland»-ulukka

**Alexander L. Kielland-ulukka** var ei ulukke som hende 27. mars 1980 då flotellet «Alexander L. Kielland» velta ute i Nordsjøen. 123 av dei 212 som var om bord på plattforma døydde under ulukka. Frå sommaren 1979 hadde «Alexander L. Kielland» vore forankra like ved Edda-plattforma Edda 2/7 C på Eddafeltet sør for Ekofisk-senteret.

## Forløp
Kring klokka 18.30 om kvelden kunne dei som var om bord høyra nokre kraftige lydar frå understellet på plattforma. Like etter velta heile plattforma. Bølgjehøgda var på 8&ndash;10 meter, og det var sterk storm med orkan i vindkasta. Plattforma, som opphavleg var bygd for å tola bølgjer opp til 30 meter, krenga kraftig. Krenginga var opp til 40° &ndash; på kort tid. Berre 20 minutt etter at ein hadde høyrd dei første lydane, låg plattforma opp ned i det iskalde vatnet. Mange av arbeidarane var framleis inne i sjølve plattforma, både i middagssalen og i dei to kinosalane.

Telegrafisten rakk å senda ei kort naudmelding før han sjølv sprang til ein av livbåtane. Frå livbåten tok han, ved hjelp av ein VHF-sendar, kontakt med produksjonsplattforma Edda, og fekk veta at redningsaksjonen allereie var sett i gang. Gangbrua mellom «Edda» og «Alexander L. Kielland» var tidlegare på kvelden teken vekk, noko som var vanleg i dårleg vér, og då var det lite til hjelp at «Edda» låg berre 100 meter unna då ulukka fann stad.

Ulukka skjedde så snøgt at få greidde å få på seg redningsvest eller overlevingsdrakt. Nokre prøvde å nå livbåtane, men mange fall &ndash; eller hoppa av fri vilje &ndash; ned i det iskalde vatnet. Mannskapet på «Edda» stod hjelpelause og såg på det som hende.

## Årsak
Rett etter ulykka skjøna ein ikkje kvifor plattforma hadde velta. Det var først etter at delar av plattforma hadde vorte undersøkt på land at ein kunne danna seg eit bilete av kva som faktisk hadde vore årsak til ulukka.

Eitt av staga som heldt D-leggen på plass (ei av dei fem stålsøylene med pontongar nedst, som plattforma flaut på) hadde knekt på grunn av ein sprekk. Sprekken var truleg eit resultat av for dårleg arbeid ved verftet i Dunkerque i Frankrike, der «Alexander L. Kielland» vart bygd i 1976. Denne sprekken vart ikkje oppdaga før plattforma vart teken i bruk, og utvikla seg slik over tid. Ved ulykkestidspunktet hadde sprekken spreidd seg til 2/3 av staget, slik at det knekte og trykket på dei andre staga som heldt D-leggen oppe vart for stort.

Sjølv med berre 4 av 5 heile leggar å stå på, skulle plattforma i teorien takla bølgjehøgder høgare enn det var den kvelden. Trass i dette vart det 51 meter høge og 200 tonn tunge boretårnet, og det fire etasjar høge «hotellet» i tillegg til vindkasta, for mykje å halda oppe. Slik byrja plattforma å velta mot den sida der D-leggen opphavleg hadde vore.

## Bakgrunnsstoff
*  «"Alexander L. Kielland"-ulykken»  - Kulturminne Ekofisk
* «25 år siden Aleksander Kielland ulykken»
Merzbow

**Merzbow** () er kunstnarnamnet til **Masami Akita**, ein legendarisk støymusikar frå Japan.

## Biografi
Masami Akita blei fødd i 1956 i Tokyo. Han studerte kunst Tamagawa-universitetet, med hovudvekt på målarkunst. På slutten av 70-talet begynte han å eksperimentere med støy, og gav ut kassettar på «plateselskapet» Lowest Music & Art. Han har eit imponerande lang utgjevingsliste og har jobba med personar som Mike Patton og norske Jazzkammer.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Merzbow på Myspace

*Diskografien til Merzbow  ved oppositerecords.com
Jotunheim

**Jotunheim** eller **Jøtunheim** (norr. *Jǫtunheimr*) var i norrøn gudelære staden der jotnar og andre vesen heldt til. Staden skulle finnast utanfor Åsgard og Midgard, og inneheldt borga Utgard. Ei anna oppfatting er at Jotunheim var ein mindre del av Utgard.

Det norske fjellområdet Jotunheimen er kalla opp i moderne tid etter sogestaden, og har ikkje noko med jotneheimane i førkristen mytologi å gjere.
Jotnar

**Jotnar** (norrønt *jǫtunn*, fleirtal *jǫtnar*; 'etar') var i norrøn gudelære vesen som var fiendar av æser og menneske. Eit anna namn på dei er *Rimtussar* (Hrymþurs). Jotnane var avkjøme etter Yme og heldt til i Jotunheim, som er ein mytisk stad som ikkje må forvekslast med fjellpartiet Jotunheimen. Andre former av ordet *jotun* er *jøtun*, *jøtul* og *jutul*. Andre namn på same type skapning er rise, rimtuss, bergtroll. Tussane er rekna som mytologisk nærskylde, sjølv om desse er rekna som langt mindre på storleik i nyare folkeminne. Eit jotunkvinne er ofte kalla ei gyger. 

Av jotnar fanst det to slag. På den eine sida er dei kaoskrefter som lyt overvinnast, medan dei og sit inne med urgamal visdom, og nokre av dei, særskild jotunkvenda, kan vera ovende fagre. Æsene og jotnane er elles i slekt, og Odin rekna morsætta si frå den gamle tusseslekta før Yme vart drepen. Mor hans var Bestla, dotter av jotunen Boltorne. 

Jotnane kan syne seg i mange skap, og skifter gjerne ham. Nokre av dei er gode med seid og synkverving, som Utgardsloke. 

## Kjende jotnar
* Narve
* Skade
* Utgardsloke
* Ægir
* Gerd Gymesdotter
* Hyme
* Trym
* Vavtrudne
* Geirrød
* Angerboda
* Loke
* Tjatse

## Bakgrunnsstoff
Ricco Groß

**Ricco Groß** () i Schlema i DDR) er ein tysk skiskyttar. Han er ni gonger verdsmeister (fire gonger individuelt, fem stafettar) og fire gonger olympisk meister (i stafett).

Som junior representerte han DDR. Han har vore på elitelandslaget sidan 1990, og har tatt medalje i fem vinter-OL på rad. Gross sin første verdsmeistertittel kom på stafetten i Lahti i 1991. Den første individuelle tittelen vann han på 20 km i Brezno-Osrblie i 1997. I OL var Gross med på å vinna stafettgull tre gonger på rad mellom 1992 og 1998. Dei siste VM-titlane kom i jaktstart og på stafett i Oberhof i 2004.

Gross er gift med *Katrin*, og har tre søner, *Marco* (f. 1995), *Simon* (f. 1998) og *Gabriel* (f. 2004). Klubben hans er *Ski Club Ruhpolding*.

## Kortfatta merittliste
(pr. 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** 2 tredjeplassar (2002/03 og 2003/04)
* Verdsmeisterskap:
** 9 gull, 4 sølv, 5 bronse
* Olympiske leikar:
** 4 gull, 3 sølv, 1 bronse (beste individuelle: sølv på sprint, 1992 og 1994)
* Verdscuprenn:
** 9 gull, 21 sølv, 21 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Offisielle heimesider på engelsk, tysk og russisk
*
Karen Grude Koht

**Karen Grude Koht** () var ein norsk lærar og forkjempar for kvinnesaka.

Karen Grude var fødd på Brueland i Høyland kommune på Jæren. Ho var dotter av lensmann og gardeigar M. A. Grude og Anna Grude (f. Mossige).  I 1898 vart ho gift med politikaren og historikaren Halvdan Koht, og dei fekk dottera Åse Gruda Skard. Dottera vart psykolog, og arbeidde òg for kvinnesaka.

I 1893 tok Karen Grude Koht litt skolegang heime og på Sandnes, deretter mellomskole på Eikeland.  Med unionsoppløysinga, stemmerett og kvinnesak på dagsordenen blei ho tidleg politisk interessert og gjekk med i Venstre.

Etter eit kortvarig engasjement som huslærar reiste Grude til Kristiania og begynte på Fru Ragna Nielsens skole (1894) med annaneksamen i 1895, etterfølgt av folkeskole (1896) og studieopphald ved Sorbonne i Paris (1898) og Oxford (1908).  

Koht opparbeidde ei sterk interesse for målsaka og språk generelt, og publiserte i Syn og Segn, der ho sat i redaksjonen, og i For Kirke og Kultur (særleg bokmeldingar).  Ho omsette ein del, mellom anna *Gjer Heimen din Fager* (frå svensk, 1903), *Naar Jordi Øydest* (frå Rene Bazin, fransk, 1913) og *Småkarane mine.  Ein sumarbok for store og små* (frå G. Geijerstam, svensk, 1922).  Hennar eiga bok *Kvinnearbeid* kom ut i 1908, omtrent samtidig som ho tok sekretærrollen i det nystifta Norske Kvinders Nasjonalråd. Deira historie skulle ho seinare skildra i *Norske kvinners nasjonalråd 25 år*, Steenske Forlag (1929).

Saman med biskop Bernt Støylen gav ho ut skuleboka *Mi fyrste bok* (1909), etter påtrykk frå Moltke Moe og Nordahl Rolfsen.

## Bakgrunnsstoff
* Sigmund Skard: *Karen Grude Koht &ndash; drag av ein kvinnelagnad,* Det Norske Samlaget (1987) ISBN 82-521-2990-0.
*  Karen Grude Koht av Anton Aure på aasentunet.no
* Karen Grude Koht med dotter og dotterdotter  på almamatersdotre.no
Anouar Brahem

**Anouar Brahem** () er ein tunisisk musikar og komponist. Han spelar den nord-afrikansken lutten oud og er ein nyskapar på instrumentet. Musikken hans har elementar frå klassisk arabisk musikk, folkemusikk og jazz. Utanfor heimlandet er han særleg kjend i jazz-krinsar. I Tunisia blei han kjend på slutten av 1980-talet.

Brahem byrja å studera oud då han var ti, hjå Ali Sitri på det nasjonale musikk-konservatoriet i Tunis. Etter seks år i Paris byrja han som leiar av *Ensemble Musical De Ville De Tunis* i 1987. I 1991 kom den fyrste plata hans ut på det tyske jazz-merket ECM.

Spelestilen hans blir ofte samanlikna med Rabih Abou-Khalil sjølv om komposisjonane er både opne og mjuke. Oftast nyttar han ei gruppe på tre eller fire musikarar, og endrar alltid samansettinga frå plate til plate. Ein gjennomgåande medmusikar er den tyrkiske perkusjonisten Lassad Hosni. Jan Garbarek var med på plata *Madar*, Jon Christensen på *Khomsa*.

## Diskografi
* 1991, *Barzakh* (ECM 1432)
* 1992, *Conte de l'incroyable amour* (ECM 1457)
* 1994, *Madar* (ECM 1515)
* 1995, *Khomsa* (ECM 1561)
* 1998, *Thimar* (ECM 1641)
* 2000, *Astrakan Café* (ECM 1718)
* 2002, *Le Pas du Chat Noir* (ECM 1792)
* 2002, *Charmediterranéen* (ECM 1828)
* 2006, *Voyage de Sahar*
* 2009, *The Astounding Eyes of Rita* (ECM 2075)
*2014, *Souvenance* (ECM 2423/24)
*2017, *Blue Maqams* (ECM 2580)
*2025: *After the Last Sky*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anouar Brahem|Anouar Brahem]]» frå ,  den 2. februar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Høyland

**Høyland** er eit sokn i Sandnes kommune i Rogaland fylke. Det har òg vore ein eigen kommune.

## Høyland sokn
*Høyland sokn utgjorde heilt frå mellomaldern eit prestegjeld saman med annekset Soma sokn. 
*I 1841 vart Soma nedlagt og innlemma i Høyland. Same året vart Høyland nye kyrkje bygd som erstatning for Høyland gamle kyrkje og Soma kyrkje som vart rivne samstundes.
*I 1880 vart Sandnes utskilt som eige sokn.
*I 1912 vart gardane Forus og Søre Hogstad overførte til høvesvis Hetland sokn og Riska sokn.
*I 1967 vart den nordvestlegaste delen (tilsvarande omtrent noverande Lura sokn) overført til Sandnes sokn, samstundes som den vestre delen vart utskild som Gand sokn.
*I 1997 vart den nordaustre delen utskild som Hana sokn.
*I 2008 vart den søraustre delen utskild som Bogafjell sokn.

Såleis er Høyland sokn no monaleg mindre geografisk utstrekt enn før. I dag omfattar det stort sett bydelane Austrått og Sviland. Det høyrde opphavleg til Jæren prosti, men vart i 1998 ein del av det då nyoppretta Sandnes prosti.

## Høyland kommune
*Då dei norske kommunane vart skipa ved formannskapslovene i 1837 vart Høyland ein eigen kommune heilt frå byrjinga.
*I 1861 vart Sandnes skilt ut som eigen bykommune (ladestad) frå Høyland, som hadde 3&nbsp;376 innbyggjarar etter frådelinga. 
*I 1965 vart Høyland kommune (då med 20&nbsp;353 innbyggjarar), Høle kommune og austre delen av Hetland kommune innlema i Sandnes kommune.

## Kjelder

*Arkivverket