open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norsk institutt for luftforskning

**Norsk institutt for luftforskning** (**NILU**) er eit uavhengig forskingsinstitutt som arbeider på prosjektbasis og som mottek ei grunnløyving frå Miljøverndepartementet for å ivareta nasjonale oppgåver om spørsmål relaterte til luftkvalitet. NILU spelar såleis ei sentral rolle i det overvakande og førebyggjande miljøvernarbeidet og har kunnskapsstrategisk betyding for miljøvernforvaltinga. 

NILU vart grunnlagt i 1969, og er eit av dei leiande forskingsmiljøa og vitskapelege laboratoria i Europa som arbeider med problem relaterte til luftforureining.

Hovudkontoret til NILU ligg på Kjeller utanfor Oslo. NILU har også ei avdeling i Polarmiljøsenteret i Tromsø, denne har Barentsregionen og Arktis som sitt spesialområde.

## Oppgåver
NILU utfører miljøforsking med tyngdepunkt på kjeldene til luftforureining, atmosfærisk transport og omdanning og avsetjing av luftforureining. NILU føretek også vurdering av verknadane som forureiningar har på økosystem, helse og materialar. Overvakinga av langtransporterte luftforureiningar, sur nedbør og global luftkvalitet er også viktige oppgåver.

NILU har både nasjonale og internasjonale kundar, og har mange oppdrag som tilretteleggjar av internasjonale miljøprosjekt. Eit døme på dette er EMEP, eit fellesprogram for overvaking og vurdering av langtransporterte luftforureiningar i Europa. Her har NILU sidan 1977 hatt ansvaret for å tilrå målemetodar, samla inn og bearbeida data. NILU er også ein av fire samarbeidande institusjonane i «Temasenter for luftkvalitet» under Det europeiske miljøvernbyrået (EEA). NILU spelar ei leiande internasjonal rolle i å samla inn, lagra og stilla til rådvelde måledata frå atmosfærisk forsking og måleprogram. Som ansvarleg for internasjonale databasar, mottek NILU difor data frå dei fleste landa i Europa.

Ekspertisen til NILU har i tillegg til oppgåvene som eit nasjonalt forskingsinstitutt for luftforureining i Noreg, også vorte bruka som eit internasjonalt ekspertorgan på luftforureining av Verdsbanken, The Asian Development Bank (*Den asiatiske utviklingsbanken*) og Verdas Helseorganisasjon (WHO). 

Som spesialist på levering av system for måling av luftforureiningar og overvaking av luftkvalitet har NILU også utvikla eit automatisk overvakingsprogram for luftkvalitet i byar og urbane område. Systemet som er kalla AirQUIS, er eit dataverktøy som gjer det mogeleg for styresmakter å overvaka, planleggja og vurdera luftkvaliteten og setja i verk tiltak.

## Bakgrunnsstoff
*
* AirQUIS si heimeside
Gravhaug

**Gravhaug** er eit synleg monument i form av ein kunstig haug som rommer grava eller gravene til ein eller fleire avlidne personar. Gravhaugar kan liggje fritt eller på eit gravfelt. Dei kan ha ulike formar og storleikar, men er vanlegvis runde, har ofte ein rad av stein langs kanten, og er elles kjenneteikna av å vere bygd opp av jord, men kan ha ei indre kjerne av stein. Er haugen kasta saman av berre stein, vert han kalla gravrøys. Gravrøyser var mest vanleg i bronsealderen, medan dei fleste gravhaugane i Noreg er frå jernalder-vikingtid. 

Raknehaugen ved Hovin kyrke i Ullensaker i Akershus fylke vert rekna som den største gravhaugen i Nord-Europa, eller ein av dei største; han har eit tverrmål på 95 m, og ei høgd på 15 m, og er særeigen ved at det inni han var oppstabla ei stor mengd trestammar. 

## Sjå òg
*Haugbonde
*Haugfolk

## Kjelder
Paddevegen

**Paddevegen** er ein over 150 år gammal grusveg i Sveio kommune. Vegen tar av frå riksveg 541 ved Mølstre Nordre og går til Fjellstad der han møter fylkesveg 6. Vegen blei bygt for å frakta gods som kom med dampskipa til Mølstrevåg, innover distriktet. Før Paddevegen kom var det stort sett berre tråkk og stigar ein kunne gå på i kommunen.

Området paddevegen ligg på har mange naturområde og stigar, blant anna ein stig som går til eit område i nærleiken av Hokla, nær Fjellstad. Denne delen av Sveio har mange mellomstore åsar og haugar; den største Kattabergsfjellet på 89 moh., nær Furuvatnet.
MPC

**MPC** står for «MIDI Production Center» og er ein populær serie samplarar frå den japanske musikkutstyrsprodusenten AKAI. Den første modellen, MPC 60, vart gjeve ut i 1988 og var hovudsakleg konstruert av Roger Linn. Produktet vart ein suksess særleg i hiphop-krinsar, der innflytnadsrike produsentar som DJ Premier, J Dilla, Mannie Fresh, Pete Rock, DJ Quik og Just Blaze så vel som norske stordommar som Poppa-Lars og The Afterglow har omfamna det og basert produksjonsoppsettet sitt på det. Saman med Ensoniq ASR-10 vert MPC'en rekna som den beste samplaren i hiphopmusikk.
Det finst seks hovudmodellar av MPC.

## Kjelder
engelsk wikipedia
The Afterglow

**The Afterglow** er ein norsk produsentduo tilknytt Pass it Records. Gruppa består av Hans Marius «latHans» Skifjeld og Eigil «Ill Eig» Berntzen, og har i tillegg til å gjera beats for PI-artistar som Equicez, Phillip, Nico D og Onkl P arbeidd med m.a. Organism 12, Paperboys, MadCon og Karpe Diem.

Afterglow lagar musikken sin med hjelp frå fleire ulike MPCar og dataprogrammet Pro Tools. I tillegg til å sampla litt spelar begge to fleire ulike instrument, noko som har gjeve karane eit breitt spekter av moglegheiter å jobba ut frå.

## Diskografi
2001:

*Busta Ofte - Busta Ofte (EP)*

2002:

*Equicez - Negative kids (EP)*

2003:

*Equicez - State of Emergency (album)*

*Equicez - Blind (singel)*

*Equicez - Barnslig (singel)*

2004:

*Phillip & [[Sandra Lyng Haugen]] - Sommerflørt (singel)*

*[[Jaa9 & Onkl P]] - Sjåre Brymæ* (to spor på albumet)

*Madcon - It's all a Mad Con* (to spor på albumet)

2005:

*Phillip - Skulk med stil (album)*

*[[Cast]] - Problembarn (album)*

*Cast - Kela (singel)*

*Onkl P - Det kunne vært deg (album)*

*Paperboys - When worlds collide* (eit spor på albumet)

2006:

*Karpe Diem - Rett fra hjertet* (eit spor på albumet)

## Kjelder
Kingsize #14
ASR-10

**ASR-10** er ein Ensoniq-samplar som kom på marknaden i 1992. Saman med AKAIs MPC-serie vert han rekna som den viktigaste samplaren innanfor hiphop-musikk, då produsentar som Kanye West, The Neptunes, Timbaland og Alchemist alle lagar musikken sin med han. Han skil seg frå MPC-ane med å vera eit sample-keyboard, der MPC-en er basert på pads (store, mjuke gummiknappar).

## Kjelde
Engelsk wikipedia
Musikkprodusent

**Musikkprodusentar** (eller **plateprodusentar**) er menneske som jobbar i musikkbransjen med oppgåver som m.a. kontroll av innspelingsøkter, musikalsk rettleiing av artistar og overoppsyn med innspeling, miksing og mastring. Frå slutten av førre hundreår tok mange produsentar òg på seg fleire oppgåver, og i mange sjangrar er i dag ordet «produsent» synonymt med «arrangør» og ofte òg «komponist».

## Historie
I lydopptaket sin barndom var musikkprodusenten si rolle ikkje så ulik filmprodusenten sin: Han/ho organiserte innspelinga, betalte teknikarar, musikarar, arrangørar o.l., og valde i mange høve ut kva for materiale artisten skulle spela inn.

I 1950-åra var det A&R-ar som hadde denne rolla. Mellom dei mest kjende kan me nemna Mitch Miller, som jobba for Columbia Records og var komponist og musikar i tillegg til å fungera som A&R og produsent. På denne tida var det vanleg at produsentane var tilsett i plateselskapa og at alle innspelingar vart gjort i studio selskapa eigde. M.a. spelte EMI inn musikk i t.d. det vidgjetne Abbey Road studios.

Omkring midten av femtiåra dukka dei første uavhengige plateprodusentane opp. Mellom desse kan me nemna låtskrivar/produsentduoen Leiber & Stoller, The Beatles-produsenten Phil Spector og ikkje minst Joe Meek. Dette vart mogleggjort av hi-fi-magnetbandteknologien, som dukka opp på same tid og forandra både prosessane og dei økonomiske rammene for innspeling av musikk. Magnetband førte til at ei rekke uavhengige innspelingsstudio vart etablerte, studio som kven som helst kunne betala for å spela inn materiale i.

Då studioa i større grad kom ut or plateselskapa sin kontroll, tok produsentane på seg større rollar. Ofte overtok dei til dømes arrangørane, teknikarane og til og med låtskrivarane sine ansvar. I dag vert produsenttittelen oftast brukt nettopp om arrangørar og orkestratorar.
Taksonomi

**Taksonomi** er praksisen og studien av klassifisering. Ordet blir òg brukt som  substantiv: ein taksonomi, eller ei taksonomisk ordning om ei spesiell klassifisering. Ordet har røter i det greske τάξις, som tyder 'orden', 'arrangement', og νόμος,  som tyder 'løyve' eller 'vitskap'. Opphavleg blei taksonomi berre brukt om klassifisering av organismar. I ein vidare, meir generell forstand kan taksonomi referere til ein klassifikasjon av ting eller omgrep, så vel som til dei prinsippa som ligg til grunn i ein slik klassifisering. Mange taksonomiar har ein hierarkisk struktur, men dette er ikkje eit krav. Taksonomi brukar taksonomiske einingar, kjent som takson.

## Bruksområder
Wikipedia kategoriar illustrerar taksonomi og ein full taksonomi av Wikipedia kategoriane kan automatisk bli uthenta. Nyleg har det blitt vist at ein manuelt-konstruert taksonomi, lik bereknings leksikonet WordNet, kan nyttast til å forbetre og restrukturere Wikipedia taksonomien. 

## Historie
Antropologar har observert at taksonomiar som regel er vovne inn i lokale kulturelle og sosiale system, og blir nytta til forskjellege sosiale funksjonar. Kanskje den mest kjende og innverknadsrike studien om folkeleg taksonomi er Émile Durkheim sin The Elementary Forms of Religious Life. Ein nyare studie av folkeleg taksonomi (inkludert resultatet frå fleire tiår av empirisk forskning) og diskusjonen av dets forhold til vitskapleg taksonomi kan finnast i Scott Atran sin Cognitive Foundations of Natural History. Folkelege taksonomiar av organismar har vist seg å i store delar stemme overeins med den vitskaplege klassifikasjonen, i alle fall for dei større og meir openbare artane, som betyr at det ikkje stemmer at folkelege taksonomiar berre er basert på utilitaristiske karakteristikkar.

I det syttande århundret tok den tyske matematikaren og filosofen Gottfried Leibniz utgangspunktet i arbeidet til filosofen Ramon Llull frå Mallorca, og hans system for å prosedyrisk generere konsept ved å kombinere eit fast sett med idéar, når han ønskte å utvikle eit alfabet av menneskelege tankar.

## Sjå også
* Kunnskapsrepresentasjon
* Ordforråd
* Biologisk systematikk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Taxonomy (general)|Taxonomy (general)]]» frå ,  den 5. januar 2014.*  
 
### Referansar
Hauktjern

**Hauktjern** er eit tjern i Austmarka i Oslo, litt aust for nordenden av Nøklevann. På austsida av Hauktjern finst det høge bergsider veleigna til fjellklatring og fine teltplassar. Vestsida av vatnet har høge stup og djupe sprekkar. Kroktjernbekken renn inn i nordenden av vatnet og knyter Kroktjern saman med Hauktjern. Det er godt med fisk i vatnet, både abbor og ørret. Vatnet vert administert av Oslomarkas fiskeadministrasjon.

I den bratte fjellsida på vestsida av vatnet er det laga eit stort klatrefelt. Dei eldste registrerte klatrerutene her er frå 1960-talet, og klatrefeltet vart utvikla vidare frå slutten av 1980-tallet, sånn at det nå er det største klatrefeltet på bolt i regionen.

## Sjå òg

* Innsjøar i Oslo
Knight Online

**Knight Online** er eit gratis MMORPG utvikla av MGame Corporation og Noah System. For augneblinken er det mange forskjellige selskap som held spel-servarene oppe etter geografisk region. Somme er *Free to Play* (gratis å spele), medan andre er *Pay to Play* (ein må betale for å kunne spele).

I august 2006 blei ein ny ekspansjonspakke, *Reign of The Fire Drake*, sleppt ut. Denne inneheld drastiske forandringar i spelet; blant dei eit splitter nytt brukargrensesnitt og 10 nye *spelar-/ dugleiksnivå* (*levels*).

## Kongerike
Spelet går føre seg i to kongerike, Karus (orkar) og El Morad (menneske), som stadig er i konflikt. Ein må velje eitt av desse kongerika før ein startar spelet. Ein kan ikkje skifte kongerike igjen utan å måtte betale for ein såkalla *nation transfer*.

## Klasser/jobbar
Knight Online har fire forskjellige *klassar* (*classes*) for begge kongerika: *Warrior*, *Rogue*, *Magician* og *Priest*. Kvar klasse har grunnleggjande dugleikar (*skills*) i tillegg til 3 forskjellige dugleiks-tre som dugleikspoeng kan bli lagde til. Ein får 2 dugleikspoeng (*skill points*) kvar gong ein går opp i spelarnivå (level) etter nivå 10. Kvar klasse har også eit sett med meisterdugleikar. Meisterdugleiks-poeng får ein ved å fullføre visse *oppdrag* (*quests*) etter nivå 60.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside
Planetskin

Fenomenet **planetskin** oppstår når reflektert sollys frå ein planet lysar opp den mørke sida til ein av månane sine. Typisk resulterer dette i at månens mørke side blir bada i eit mjukt, svakt lys. Det best kjente eksemplet på planetskin, er jordskin, som kan bli sett frå jorda når månen er ei tynn sigd. Planetskin har også blitt observert andre plassar i solsystemet, til dømes på Saturns månar.

## Bakgrunnsstoff
* Science@NASA: Jordskin  (på engelsk)
Pleonasme

**Pleonasme** er bruk av overflødige ord eller teikn, «smør på flesk». Døme: ridande ryttar, tidlegare erfaringar, såkalla «domenetap» (i det siste dømet kolliderer adjektivet «såkalla» med hermeteikna).
Katy

**Katy** kan vera...

* The Missouri-Kansas-Texas Railroad
* Katy, Betty Spaghetty's baby søster
* Katy, ein by iTexas
* Katy Trail State Park
* Katy, eitt kortnamn eller namn avleidd frå Katharine.* The end-of-Cretaceous geological boundary is correctly spelt K-T.
Broken Column

**Broken Column** (engelsk språk, ei omsetjing til norsk kan vera *broten søyle*) er eit kunstverk som er sett opp på ulike stader i Stavanger. 23 rustne menn er sett opp frå Rogaland kunstmuseum ved Mosvatnet til eit skjer ved øya Natvigs Minde. Kvar skulptur har ei høgd på 1,95 meter, som òg er høgda til kunstnaren Antony Gormley. 

## Bakgrunnsstoff
Flanellograf

**Flanellograf** (stundom kalla flanellbrett) er eit hjelpemiddel som vert brukt til å visa fram bilete til ei forteljing som vert framstilt muntleg. Det består av ein flanellduk som er festa til eit brett eller &ndash; meir uvanleg &ndash; til ei ramme.

## Bruk
Flanellografen har gjerne ein bakgrunnsfarge som høver til forteljinga. Svært ofte vert det nytta grøn flanell, fordi denne fargen er ein høveleg visuell bakgrunn for figurar som skal illustrera ei rekkje ulike forteljingar. Papir- eller pappfigurar av personar eller ting vert plasserte på brettet og flytta omkring etter som forteljinga går fram. Baksida av desse figurane er kledd med enten flanell eller eit anna materiale som lett kan festa seg til flanellbakgrunnen. 

## Tilknyting til kristen verksemd
Flannellografar har vore og er eit populært hjelpemiddel ved framstilling av forteljingar frå Bibelen til born på sundagsskular. I vårt land har flanellografen nesten berre vore bruka til undervising av mindre born, og oftast i kristen samanheng, som nemnt i sundagsskular eller i andre mindre barnegrupper. Dette har nok sin bakgrunn i at hjelpemiddelet har vore rimeleg, enkelt i bruk, og har gjeve eit meir levande bilete til forteljingane det illustrerer.

## Kjelder
* Balmer, Randall. «Flannelgraph» i *Encyclopedia of Evangelicalism*. Westminster John Knox Press, 1st edition, 2001. p. 221.
Vlad III Dracula

**Vlad Ţepeş** (1431 - 1476) også kjend som Vlad den III Ţepeş var ein hospodar/gospodar (fyrste) av Vallakia,som no er ein del av Romania. Tilnamnet *Ţepeş* tyder spiddaren på rumensk. Han var fødd i Transsilvania, som den gongen var ein del av det ungarske kongeriket. Han var fyrste i fleire omgangar på 1400 talet, og fekk tilnamnet sitt av di han hadde for vane å spidde folk på lange trepåler i endetarmen, slik at dei døydde langsamt og smertefullt. Han er den historiske figuren bak draculalegenden, endå namnet Dracula (tyder djevelen eller draken) var tilnamnet til faren hans. Vlad tepes var ikkje vampyr, men då Bram Stoker skreiv boka si um Dracula, då blanda han saman Vlad tepes med vampyrlegendene på Balkan, og slik var den Dracula, som vi kjenner, skapt.
Filip Vujanović

**Filip Vujanović** () er ein montenegrinsk politikar, og president i Montenegro frå 22. mai 2003 til 20. mai 2018. Før det var han fungerande president frå 25. november 2002. Han vann presidentvalet 11. mai 2003 med 63 % av røystene, etter at to tidlegare presidentval vart underkjente grunna for låg valdeltaking. Før det tredje presidentvalet vart lova endra, slik at ei valdeltaking på over 50 % ikkje lenger var naudsynt.

Vujanović var tilhengar av sjølvstende for Montenegro, og då landet erklærte sjølvstende i mai 2006 vart han den første presidenten i den sjølvstendige republikken Montenegro.

Den 6. april 2008 vart han gjenvald for ein ny presidentperiode med 51,9 % av røystene i første valomgang.
Skrubbe

**Skrubbe** er ei flyndreart som lever på grunt vatn på sand- og mudderbotn ved europakysten. Ho er i nær slekt med raudspetta, men skil seg frå denne med dei spisse beinknutane langsmed sidelinja og med rygg- og gatt-finna. I tillegg er ho, som namnet tilseier, skrubbete å ta på.

## Skildring
Skrubba er ein flat brun fisk med raude flekkar. Ho er vanlegvis høgrevendt, men det motsette førekjem rett som det er. Skrubba er ikkje så veldig stor, vanleg lengd er mellom 25 og 40 cm. Ein kjenner likevel til individ som har målt oppe i ein meter og har vegd 7 kg.

## Utbreiing
Skrubba er mellom dei mest tilpasningsdyktige flyndreartane, og lever frå Nord-Noreg og den vestrussiske kysten til heilt inst i Middelhavet. Ho er særs hardfør overfor både temperatur og saltinnhald, og vert ofte observert langt oppe i elvar.

## Nytteverdi
I Noreg har det aldri vore noko særleg fangst av skrubbe, men i landa rundt Austersjøen har ho vore ein vanleg matfisk.

## Kjelder
* Skrubbe i FishBase.

## Bakgrunnsstoff
*
Kjekkas-rap

**Kjekkas-rap** er eit omgrep om den bergenske hiphop-scena si norske gangsta-rap-avart. Uttrykket vart skapt av platemeldaren Øyvind Holen i 2004 i samband med mixteipen "Frykt og avsky i Bergen" med Tier'n & Lars, og har seinare vorte hengande først og fremst på musikken til hiphopkollektivet ATP.

Omgrepet vert stort sett brukt om rapmusikk frå Bergen, men folk som Kleen Cut har òg nytta det i omtale av musikken sin.

## Kjenneteikn
Kjekkas-rappen er, som mange andre skandinaviske rap-sjangrar, inspirert av rapmusikk frå både Austkysten, Vestkysten og Sørstatane. Tekstmessig dreiar han seg mykje om å kjekka seg og framstå som kul, men ei rekke songar har òg vorte laga om personlege problem og ting artisten uroar seg over.

Musikalsk er kjekkas-rappen allsidig, men dei tendenserar til å bruka synthbeats oftare enn samplebasert produksjon.

## Viktige kjekkas-rap-artistar
* Tier'n & Lars
* Vågard
* A-Laget
* Broder Jo & Jonas V

## Lenkjer
* Intervju med Lars (Tier'n & Lars)
* ATP Music si heimeside
Milo Đukanović

**Milo Đukanović** () er ein montenegrinsk politikar og president i Montenegro. Han var statsminister i Montenegro frå februar 1991 til februar 1998, 2003 til 2006 og februar 2008 til desember 2010, og frå 2012 til 2016. Han var president i Montenegro frå januar 1998 til november 2002 og igjen frå mai 2018.

Đukanović var ein sterk forkjempar for sjølvstende for Montenegro, noko han oppnådde i juni 2006. I november same året gjekk han av som statsminister, sjølv om partiet hans nettopp hadde vunne parlamentsvalet. Han erklærte at han hadde fått nok av politikk, og ville prøva seg som forretningsmann. 31. januar 2008 gjekk etterfylgjaren hans, Željko Šturanović, av av helsegrunnar, og Đukanović kom tilbake som statsminister for ein tredje periode.
Kjevelause fiskar

**Kjevelause fiskar** (*Agnatha*/*Cyclostomata*) er ei gruppe virveldyr som består av rundt 72 artar niauge (*Cephalaspidomorphi*) og slimålar (*Myxini*). Gruppa vert òg kalla *rundmunnar*, og er den mest primitive gruppa virveldyr. Dei lever i kjølig vatn i heile verda, og i Noreg finst fem artar.

Dei kjevelause fiskane er ikkje lenger rekna som ei monofyletisk gruppe, sidan ein reknar med at niauge er nærare i slekt med virveldyr med kjevar enn dei er med slimålane. Dette kan ein sjå mellom anna på at slimålane manglar ryggvirvlar og teknisk sett ikkje *er* virveldyr. Mange forskarar snakkar difor om *kraniatar* eller «kraniedyr» i staden for *vertebratar*.

## Skildring
Kjevelause fiskar er avlange, åleliknande fiskar som i tråd med namnet sitt manglar kjevar. I staden har dei runde munnar med ru tunger, men utan tenner. Skjelettet er svakt og i brusk, men nokre utdøydde artar hadde eit heildekkande kroppspanser. Dei færraste artane har finnar, og dei få som har det har berre på ryggen. Derimot har dei høgt utvikla respirasjonsapparat; ei rekke gjellekammer ligg attmed tarmen og har direkte samband med fisken si overflate. I motsetnad til dei fleste andre fiskane manglar dei skjel, og er i staden dekt med slim.

## Immunforsvar
Til skilnad frå ryggradsdyr med kjevar har ikkje kjevelause fiskar immunoglobulin. I staden nyttar dei variable lymfocyttreseptorar. Variable lymfocyttreseptorar er dei eldste kjende reseptorane frå eit adaptivt immunsforsvar og dei einaste kjende antigenreseptorane som ikkje baserer seg på immunoglobulin.

## Utvikling
Kjevelause fiskar var dei første ekte vertebratane som oppstod, allereie for over 500 millionar år sidan. Ein reknar med at alle virveldyr stammar frå den vesle fisken *[[Haikouichthys]]*, som sannsynlegvis var i nær slekt med niauga og levde i kambriumtida.

I ordovicium og silur eksisterte det eit stort utval pansra rundmunnar i alle verdshava. Desse utvikla seg til bruskfisk og beinfisk, vart utkonkurrerte og døydde ut i devontida. Sidan då har kjevelause fiskar hovudsakleg vore åleliknande åtseletarar og parasittar.

## Systematikk
* **Klasse** *Myxini*: Slimålar
* **Klasse** *Cephalaspidomorphi*: Niauge
** Petromyzontiformes

## Artar i Noreg
* Slimål (*Myxine glutinosa*)
* Havniauge (*Petromyzon marinus*)
* Elveniauge (*Lampetra fluviatilis*)
* Bekkeniauge (*Lampetra planeri*)
* Arktisk niauge (*Lampetra japonica*)

## Kjelder
* *Norges dyr*, *[[Cappelen]] [[1992]]*



* Engelsk Wikipedia
Kjevemunnar

**Kjevemunnar** (*Gnathostomata*) er eit samleomgrep for virveldyr som har kjevar, det vil seia alle virveldyr unnateke slimålar og niauge.
Krypdyr

**Krypdyr** eller **reptil** er ein klasse virveldyr med ca. 8&nbsp;000 artar i 4 ordenar. Dei var dei første virveldyra som utvikla egg som klarte seg utan vatn, og utvikla seg for omkring 300 millionar år sidan.

## Skildring
Krypdyr finst i mange ulike variantar, som alle har det til felles at dei er vekselvarme og har tørr hud kleidd med hornplater eller -skjel. Dei er utbreidd i alle slags biotopar i heile verda, og alle saman (sjølv dei havlevande) pustar med lunger.

Reptilane formeirar seg ved indre befruktning og legg egg. I egga ligg fosteret i ei væskefylt pose med ei amnionhinne og eit læraktig skal utanfor. Nokre artar skjelkrypdyr før levande ungar, men det er fordi egga ligg inne i kroppen (ofte utan skal) heilt til fosterutviklinga er ferdig.

## Utvikling
Krypdyra stammar frå amfibiane, som dei skilde seg ut frå for om lag 300 millionar år sidan. Det eldste kjende krypdyret vert kalla *[[Hylonomus]]* og høyrde med i underklassen *[[Anapsida]]*, som vert kjenneteikna av massive hovudskallar utan opningar for anna enn augo, nasebor, munn og ryggrad.

Tidleg i utviklinga skilde klassen seg i tre ulike underklassar. To av dei har overlevd fram til i dag. I tillegg til anapsidane (i dag representert ved skjelpadder) reknar ein med diapsidane (i dag krokodillar, skjelkrypdyr og bruøgler) og synapsidane (som seinare utvikla seg til pattedyra).

Dei mest kjende forhistoriske krypdyra var dinosaurane, som høyrde til diapsidane og døydde ut for 65 millionar år sidan. Det er brei semje om at fuglane utvikla seg frå denne gruppa for om lag 150 millionar år sidan.

## Utbreiing

Krypdyr finst i heile verda, men er mest utbreidd i tropiske og subtropiske strok. Ein kan finna dei i dei aller fleste biotopar, frå tørre ørkenar til ope hav. I Noreg finst fem artar: Hoggorm, buorm, firfisle, stålorm og slettsnok. I tillegg førekjem det ein sjeldan gong at havskjelpadder som uekte karett og havlærskjelpadde driv i land i norske farvatn.

## Klassifisering
Krypdyra vert rekna som ei parafyletisk gruppe, det vil seie at organismane i gruppa ikkje naudvendigvis er nærare i slekt med kvarandre enn med medlemmar av andre grupper. T.d. er krokodillane nærare i slekt med fuglar enn med andre reptil.

* *[[Reptilia]]* eller *[[Sauropsida]]*
***[[Parareptilia]]*
****[[Mesosauridae]]* (utdøydd)
****[[Procolophonomorpha]]* (utdøydd)
** *[[Diapsida]]*
****[[Lepidosauromorpha]]*
*****[[Ichthyopterygia]]*? (fiskeøgler (utdøydd))
**** *[[Sauropterygia]]*? (svaneøgler (utdøydd))
**** *[[Lepidosauria]]*
***** *[[Sphenodontia]]* (bruøgler)
***** *[[Squamata]]* (skjelkrypdyr: slangar, øgler og ormeøgler)
*** *[[Archelosauria]]*
*****[[Testudines]]* (skjelpadder)
*****[[Arkosaurar|Archosauria]]*
******[[Crocodilia]]* (krokodiller)
******[[Pterosauria]]* (flygeøgler (utdøydd))
******[[Dinosauria]]* (dinosaurusar (utdøydd))
*******[[Saurischia]]* (utdøydd)
*******Fuglar *Aves*
*******[[Ornitischia]]* (utdøydd)

## Sjå òg
* Søvn hjå dyr

## Kjelder
* *Norges dyr*, Cappelen 1992

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Reptile|Reptile]]» frå , og «[[:en:Synapsida|Synapsida]]» frå  den 10. august 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Nordfirfisle

**Nordfirfisle** (*Lacerta vivipara* eller *Zootoca vivipara*) er ei lita, tilpassingsdyktig øgle som er rekna som verdas nordlegaste krypdyr. Ho er utbreidd i heile det tempererte Europa utanom Middelhavsområdet, i tillegg til store delar av nordlege Asia. Ho finst i heile Noreg, bortsett frå delar av Nordland og Vestlandet.

## Kjenneteikn og åtferd
Firfisla er eit lite krypdyr med korte bein. Den flattrykte kroppen er vanlegvis under 10 cm lang, halen er vanlegvis lengre. Vanlegvis er ho brun med eit par mørke og kvite stripar på oversida, nyfødde ungar er mørkare.

Nordfirfirsla lever hovudsakleg av insekt, tusenbein og edderkoppar, som ho jaktar etter på bakken. I kaldt vêr kan ein ofte observera dei sola seg på fuktige stadar med mykje vegetasjon. Arten er svært rask.

## Kjelder
* *Norges dyr*, Cappelen 1992.

## Bakgrunnsstoff
*
Opplysningsvesenets fond

**Opplysningsvesenets fond** er ein av dei største grunneigarane i Noreg. Fondet eig m.a. 45 prestegardar, 440 prestebustader, store (900&nbsp;000 dekar) skogareal og om lag 11&nbsp;500 festetomter.

Opplysningsvesenets fond skal tilgodesjå kyrkjelege føremål i samsvar med Grunnlovas paragraf 106 og ein eigen lov om Opplysningsvesenets fond. Fondet er eit sjølvstendig rettssubjekt som eig både dei eigedomane fondet består av og finanskapitalen på ca. 1,5&nbsp;mrd. kroner.

Opplysningsvesenets fond er underlagt Kultur- og kyrkjedepartementet og blir forvalta av eit eige forvaltningsorgan.
Niaugo

**Niaugo** er ei gruppe kjevelause fiskar som vert kjenneteikna av manglande kjevar og sju karakteristiske gjelleopningar på kvar side. På verdsbasis er det registrert om lag 40 artar, i Noreg finst 4 av dei.

## Skildring
Niaugo er små fiskar som liknar ålar ved å ha runde, avlange kroppar utan andre finnar enn på ryggen og halen. Dei største artane vert nesten halvannan meter lange, medan dei minste er ein tiandedel så store. Niauga skil seg frå slimålen ved dei sju gjelleopningane det har på kvar side av kroppen. Desse har gjeve opphav til namnet, sidan dei saman med nasebora og augo gjev dyret ni laterale kroppsopningar («augo») på kvar side.

## Utbreiing
Niauga trivst best i kaldt eller temperert vatn, og finst praktisk talt ikkje i tropane. Det er særleg larvane som er vare overfor høge temperaturar, sidan dei døyr om det vert særleg varmare enn 28-30 gradar celcius. Derimot er dei ganske hardføre i høve til saltinnhald; ein treffer på niaugo overalt frå ferskvatn til det særs salte Kaspihavet. Nokre artar er anadrome (vandrar mellom ferskvatn og saltvatn) og andre er stasjonære i ferskvatn.

I Noreg finst fire artar niauga, som alle høyrer til i niaugefamilien *[[Petromyzontidae]]*: Havniauge, bekkeniauge, elveniauge og arktisk niauge.

## Formeiring
Niaugo gyt i ferskvatn på stader med stabil oksygentilstrøyming. Talet på egg ligg mellom 1000 og 300000 avhengig av art, og dei fleste legg dei i eigne gytegroper. Alle dei vaksne individa døyr kort tid etter gytinga.

## Kjelder

**Norges dyr, Cappelen 1992*
Erik Axel Karlfeldt

**Erik Axel Karlfeldt**, opphavleg **Erik Axel Eriksson**, (), var ein svensk poet og forfattar. Han var fødd i Karlbo i Dalarnas län, og døydde i Stockholm. Erik Axel Karlfeldt var medlem av Svenska Akademien frå 1904, og fast sekretær der frå 1913. I 1931 fekk han Nobelprisen i litteratur posthumt.

## Utgjevingar
* *Vildmarks- och kärleksvisor* (1895)
* *Fridolins visor* (1898)
* *Fridolins lustgård och Dalmålningar på rim* (1901)
** *Lustgården*
** *Nu öppnar nattglim sin krona*
** *Längtan heter min arvedel*
** *Dina ögon äro eldar*
* *Flora och Pomona* (1906)
* *Flora och Bellona* (1918)
* *Hösthorn* (1927)

## Sjå òg
* Karlfeldtsamfundet

## Bakgrunnsstoff
* Erik Axel Karlfeldt på Prosjekt Runeberg
Karlfeldtsamfundet

**Karlfeldtsamfundet** er eit litterært selskap som har som føremål å auka interessa for diktinga til Erik Axel Karlfeldt og å halda oppe kunnskapen om arbeida og livet hans. Det vart skipa i 1966. 

Samfunnet gjev ut ei årbok, og for å styrkja kontakten med medlemmene vert det også gjeve ut eit medlemsblad, *Karlfeldt-Bladet*, med fire nummer i året. 

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad
Elektrolyse

**Elektrolyse** er ein metode for å skilje molekyl eller gjere om salt til grunnstoffa dei består av, ved å sende elektrisk straum gjennom dei ved hjelp av to elektrodar; éin negativt ladd, *katode*, og éin positiv ladd, *anode*.

Elektrodane tiltrekkjer iona med motsett ladning. Derfor går dei positivt ladde iona til katoden, og dei negativt ladde iona går mot anoden. Ved anoden gjev iona frå seg eit eller fleire elektron, og ved katoden tek dei til seg eit eller fleire elektron. 

For at ei elektrolyse skal gjennomførast, må stoffet ein skal bruke anten vere løyst i eit passande løysemiddel eller smelta slik at dei forskjellige iona ikkje lengre er bundne til kvarandre.

## Bruksområde
Elektrolyse kan brukast for eksempel til å forgylle, forsølve eller fornikle gjenstandar, og blir òg brukt i industrien til å framstille aluminium og litium. Når ein legg sink på jarn (som på bylgjeblekk eller spikar) kallar ein gjerne prosessen for galvanisering.

Aluminium blir framstilt i ein elektrolyse ved hjelp av mineralet bauxitt.
Norsk institutt for vannforskning

**Norsk institutt for vannforskning (NIVA)** er ein norsk stiftelse som vart oppretta 1. juli 1958. Styret vert utnemnt av Miljøverndepartementet og Norges forskningsråd.

## Arbeidsområde
NIVA er eit nasjonalt kompetansesenter for miljøspørsmål knytte til forvalting av vatn, og driv forsking og utgreiing innan:

* vurdering av tilhøve i elver, innsjøar, grunnvatn, fjordar og kystnære farvatn
* miljøtekniske problemstillingar innan reinsing, industriprosessar og bioteknologi
* deltaking i internasjonale prosjekt, mellom desse i EU og bistandsland (i 2005 over 25 % av aktiviteten)
Over 700 prosjekt vart gjennomførte i 2005. 

## Organisasjon
Aktiviteten er organisert i:
* elleve seksjonar med eigne forskingsleiarar: 
::-miljøinformatikk 
::-vatn, avløp og miljøteknologi
::-integrert vassforvalting 
::-miljøgifter og forsuring 
::-fisk og akvakultur 
::-biologisk mangfald (ferskvatn) 
::-biologisk mangfald (maritimt) 
::-miljøgifter i marint miljø 
::-økotoksikologi 
::-oseanografi og fjernmåling 
::-kjemisk analyse.
* hovudkontor i Oslo
* fire distriktsavdelingar: Sørland (Grimstad), Vestland (Bergen), Østland (Hamar) og Midt-Norge (Trondheim).
* marin forskingsstasjon på Solbergstrand ved Drøbak, etablert 1978

I 2005 var 180 medarbeidarar knytte til NIVA, av desse var 90 forskarar. 

NIVA består i tillegg av utviklingsselskapet NIVA-Tech A/S. 
NIVA vart i 1991 strategisk partnar med, og hovudaksjonær i dotterselskapet Akvaplan-niva som utfører forskings- og rådgjevingoppgåver innanfor akvakultur og marin- og ferskvassbiologi for NIVA i nordområda. 

## Samarbeid
NIVA var med i Miljøalliansen frå starten i 2002. Dei samarbeider mellom andre med Havforskningsinstituttet, European Environmental Agency (EEA), NVE, Universitetet for Miljø- og Biovitenskap og Polarmiljøsenteret. I 2006 er NIVA representert i det nye forskingssenteret for miljø og samfunn (CIENS) i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
*
Eintracht Frankfurt

**Eintracht Frankfurt** er ein tysk fotballklubb som spelar i Bundesliga. Klubben vart stifta i 1899. «Die Adler», som er kallenamnet til Frankfurt, spelar heimekampane sine på Deutsche Bank Park i Frankfurt.

## Merittar
* Europacupen/Cupvinnercupen
** Tapande finalist: 1960
* UEFA Cup / Europa-ligaen vinnar (2): 1980, 2022
* Tysk seriemeister (1): 1959
* Tysk Vizemeister (1): 1932
* DFB-Pokal vinnar (5): 1974, 1975, 1981, 1988, 2018
* DFB-Pokal finalist (3): 1964, 2006, 2017
* Sørtysk meister (2): 1930, 1932

## Spelarstall 2025/26-sesongen
(per 12. mars 2026)

### Utlånte spelarar
*  Éric Junior Dina Ebimbe hos Stade Brestois til juli 2026
*  Noah Fenyő hos Újpest FC til juli 2026
*  Krisztián Lisztes hos Ferencvárosi TC til juli 2026
*  Jessic Ngankam hos Wolfsberger AC til juli 2026
*  Niels Nkounkou hos Torino FC til juli 2026
*  Simon Simoni hos 1. FC Kaiserslautern til juli 2026
*  Hrvoje Smolčić hos Kocaelispor til juli 2026
*  Elye Wahi hos OGC Nice til juli 2026

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Miljøalliansen

**Miljøalliansen AS** er eit strategisk samarbeid mellom   forskingsinstitutta: Norsk institutt for luftforskning (NILU), 
Norsk institutt for by- og regionforskning (NIBR), Norsk institutt for kulturminneforskning (NIKU), Norsk institutt for naturforskning (NINA), Norsk institutt for vannforskning (NIVA), Bioforsk (Bioforsk Jord og miljø) og CICERO Senter for klimaforskning.

## Arbeidsområde
Miljøalliansen ønskjer å vera ein viktig premissleverandør i miljøspørsmål, grunnlagt på forskingsresultat frå ulike fagsektorar, og gi løysingar for ei berekraftig utvikling, kunnskaps- og verdiskaping, både nasjonalt og internasjonalt.  

## Bakgrunnsstoff
*Miljøalliansen sine heimesider
Ilseng

**Ilseng** er ein tettstad som for det meste ligg i Stange kommune i Innlandet. Staden har .

Namnet blei skrive Ihlseng fram til 1877. Ilseng er kjent for arbeidsleiren som ligg der, dessutan treforedlingsbedrifta Impregnor og bustadsprodusenten Hedalm Anebyhus.

Elva Lageråa renn ut i Svartelva ved Ilseng.

Rørosbanen går gjennom staden.

## Bakgrunnsstoff
* Ilseng.net
Jaguar

**Jaguaren** (*Panthera onca*) er eit stort kattedyr som lever i heile Latin-Amerika. Han vert rekna som det amerikanske motstykket til leoparden, men er større og tyngre og manglar evna til å brøla.

Ordet jaguar kjem frå tupi-guarani *jaguara*, eit namn som opphavleg blei brukt om alle store rovpattedyr.

## Skildring
Jaguaren liknar ein leopard, men er større og tyngre. Han er som regel gulbrun med svarte flekkar, er 110-190 cm lang og veg frå 55 til 120 kg. Heilt svarte jaguarar (pantrar finst òg.

## Levevis

Jaguaren trivst best i tett vegetasjon med lett tilgang til vatn, men ein kan treffa på han i dei fleste biotopar i det store utbreiingsområdet, som går frå Mexico i nord til Patagonia i sør.

Kosthaldet til jaguaren består hovudsakleg av store til mellomstore pattedyr, fuglar og krypdyr. Han er òg flink til å fanga fisk. Jaguarar lever og jaktar åleine, og trass i at dei er dyktige klatrarar, fangar dei helst byttet sitt på bakken.

Jaguarar søker berre selskapet til artsfrendar i paringstida. Kvar ho føder mellom to og fire ungar, som veg opp mot ein kilo ved fødselen. Dei heldt seg med mora til dei vert kjønnsmogne i toårsalderen.

## Kjelder

* *Verdens dyr*, Cappelen 1985
* *Vår forunderlige verden*, Skandinavisk Presse AS 1990

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jaguar|Jaguar]]» frå ,  den 11. august 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Ivan Gašparovič

**Ivan Gašparovič** () er ein slovakisk jurist og politikar som var president i Slovakia frå 15. juni 2004 til 15. juni 2014.

## Karriere
Gašparovič melde seg inn i det tsjekkoslovakiske kommunistpartiet under Prahavåren i 1968 og støtta reformene til Aleksander Dubček. Etter Warszawapakta sin innmarsj i Tsjekkoslovakia i august 1968, vart Gašparovič ekskludert av partiet.

Han var riksadvokat i Tsjekkoslovakia frå 1990 til 1992, utnemnt av Václav Havel, men gjekk over i politikken for det populistiske partiet HZDS. Gašparovič var medlem av den slovakiske nasjonalforsamlinga frå 1992 til 2002, der han var formann i perioden mellom 1993 og 1998.

I 2003 valte Gašparovič å forlata tidlegare president Vladimír Mečiar sitt nasjonalistiske parti Hnutie za demokratické Slovensko (*Rørsla for eit demokratisk Slovakia*), han skipa dinest sitt eige parti, Hnutie za demokraciu (*Rørsla for demokrati*), men dette kom ikkje inn i nasjonalforsamlinga.

Då Gašparović stilte til val som president i 2004, fekk han 22 % av røystene ved valet og gjekk vidare til annan valomgang, der han slo ut sin tidlegare partifelle Vladimír Mečiar. Gašparovič fekk 60 % av røystene. Ein vesentleg årsak til valsigeren var uro for Mečiar sin autoritære leiarstil og nasjonalistiske haldningar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Alan García

**Alan Gabriel Ludwig García Pérez** () var ein peruansk politikar som var presidenten i Peru i to periodar. García var president frå 1985 til 1990, og frå 2006 til 2011. Han var leiar av Alianza Popular Revolucionaria Americana (APRA), og er den einaste frå dette partiet som har vore president.

García var fødd i Lima.

## Kjelder
Álvaro Uribe

**Álvaro Uribe Vélez** () er ein colombiansk politikar og presidenten av Colombia frå 2002 til 2010. 28. mai 2006 vart han gjenvald til ein andre periode frå 2006 til 2010 med 62 % av stemmene.

Uribe Vélez er utdanna advokat frå universitetet i Antioquia med ei spesialisering i administrasjon frå Harvard. I 1998 og 1999 var han tilknytt som professor ved Universitetet i Oxford. Han vart ordførar i Medellin i 1982, og guvernør i Antioquia mellom 1995 og 1997. Då han vart vald til president i Colombia for perioden 2002-2006 for det konservative partiet i landet, var det med slagordet «Eit stort hjarte og ei sterk hand», som viste til den militære lina som det konservative partiet ser som løysinga på valden i landet. Valkampen hadde i stor grad dreidd seg om løysingar på den langvarige og blodige borgarkrigen i Colombia, der den strengt konservative Uribe Vélez valde ei hard, militær line.

Uribe Vélez er gift med Lina Moreno, som han har to ungar med.
Snøleopard

**Snøleopard** (*Panthera uncia* eller *Uncia uncia*) er eit stort kattedyr som lever i høgfjellsområde i Sentral-Asia. 
Ein reknar med at det finst rundt 4000-6500 individ (tal frå 2003), og snøleopard er dermed rekna som truga av utrydding.

Snøleopard er nasjonaldyr for Afghanistan og nasjonalt arvedyr for Pakistan.

## Skildring
Snøleoparden har gråkvit, tett pels med svarte eller brune flekkar. Han er 120-150 cm lang, og har ei etter måten lang hale i høve til kroppen. Vekta overstig sjeldan 75 kg. Han skil seg frå andre store kattedyr ved å ikkje kunne brøla og å eta byttet sitt i samankropen stilling.

## Levevis

Snøleopard lever i høgfjellet i Altaj, Tianshan, Kunlun, Pamir, Hindukush, Karakoram og Himalaya.

Leoparden er ein nattaktiv, einsleg jeger utanom i paringstida, då dei jaktar i par. Byttet består hovudsakleg av ulike fjellpattedyr som blåsau, sibirsteinbukk, ymse hjortar, smågnagarar og fuglar. Han tek også husdyr.
Som hjå dei fleste andre kattedyr er jakta basert på sniking.

Paringstida finn stad på seinvinteren. Seint på våren vert så ungane fødde, som regel i kull på 2-4. Dei opnar augo etter halvannan veke, og lever i lag med mora det påfølgjande året.

## Trugsmål
IUCN reknar med at bestanden av snøleopard har gått ned med mindt 20&nbsp;% over dei siste to generasjonane, rekna til 16 år. Snøleoparden er truga av habitat- og byttetap grunna auka husdyrhald i leveområda hans, jakt (krypskyting), særleg på grunn av pelsen, men også for å selja levande dyr til dyrehagar og private samlingar og for kroppsdelar til kinesisk medisin. Forfølging frå lokalbefolkningar og militærkonfliktar i store delar av leveområdet dannar også trugsmål mot dyra.

## Kjelder

* *Verdens dyr*, Cappelen 1985
* Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R. A. & Habib, B. Panthera uncia (versjon 2013.2, 2008)
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Snow Leopard|Snow Leopard]]» frå ,  den 11. august 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Fausta Morganti

**Fausta Simona Morganti** () er ein sanmarinsk politikar og tidlegare regentkaptein i San Marino. Morganti vart vald for seksmånders perioden frå 1. april 2005 til 1. oktober 2005 saman med Cesare Gasperoni.

Morganti er medlem av Partito dei Democratici, demokratpartiet i San Marino.
Treleopard

**Treleoparden** er ei mellomform mellom store og små kattedyr som finst i regnskog i Søraust-Asia. Som namnet seier, lever han stort sett i tre. Arten er særs sky, og ein veit lite om korleis han oppførar seg i vill tilstand.

## Skildring

Treleoparden er slank, men muskuløs. Han har korte bein og lang hale, som hjelper han å halda balansen når han klatrar. Kroppslengda er 60-110 cm, og vekta er ikkje meir enn 15-20 kg.

## Levevis
Ein veit lite om korleis treleopardar lever i naturen. Dei jaktar hovudsakleg på fugl og små pattedyr om morgonen og kvelden i tre. Som jegerar er dei lydlause og fangar byttet ved å slå med dei breie framlabbane. Midt på dagen og natta kviler dei i trekroner.

Det er to-fire ungar i kullet, og dei vert fødde om våren. Dei vert overlatne til seg sjølv ved ni-månadars-alderen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Clouded Leopard|Clouded Leopard]]» frå ,  den 11. august 2006.*  

* *Verdens dyr*, Cappelen 1985
* *Hele verdens dyreliv*, LibriArte 1996

## Bakgrunnsstoff
Cesare Gasperoni

**Cesare Gasperoni** () er ein sanmarinsk politikar og tidlegare regentkaptein i San Marino. Morganti har vore regentkaptein frå 1. oktober 1990 til 1. april 1991 saman med Roberto Bucci og frå 1. april 2005 til 1. oktober 2005 saman med Fausta Morganti.

Morganti er medlem av Partito Democratico Cristiano Sammarinese, kristlegdemokrat-partiet i San Marino.
Felinae

**Felinae** eller små kattedyr er ein underfamilie i kattefamilien. Gruppa omfattar mindre kattar som er kjenneteikna av evna til å mala, men ikkje brøla, fordi dei har eit mindre tungebein.

Felinae er den største av dei tre hovudgruppene, som ellers består av store kattedyr (Pantherinae). 

Gruppa av mindre kattedyr utvikla seg for om lag 11,5 millionar år sidan, då Felinae og Pantherinae truleg skilde lag. Dei ulike slektene i Felinae skilde lag for mellom 10,67 og 4,23 millionar år sidan.

## Fylogeni
Fylogenien til kattedyra etter Johnson m. fl., 2006.

## Slekter og artar
I dag rekner ein desse slektene og artane til Felinae:

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Felinae|Felinae]]» frå ,  den 5. januar 2022.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Ozelot

**Ozeloten** (*Leopardus pardalis*, tidlegare *Felis pardalis*) er eit kattedyr som lever i skog og på steppar i Sør- og Mellomamerika. Han er spesielt kjend for den fine pelsen sin, og vart av den grunn tidlegare rekna som ein sårbar art, men bestanden er no rekna som livskraftig.

## Kjenneteikn
Ozeloten er gul eller gråaktig avhengig av kor tørr biotopen er. Pelsen er kledd med svarte flekkar og strekar, og vert rekna som særs fin. Kroppslengda er som på ein stor huskatt (65-100 cm), og vekta ligg i overkant av 10 kg.

## Levevis
Ozelotar lever åleine eller parvis i skogar og på steppar frå Mexico til nord i Argentina. Dei jaktar om natta, hovudsakleg på små pattedyr, fugl og krypdyr. Dei sym og klatrar godt, og fangar gjerne byttet sitt i trea.

Kullstorleiken er på 2-4 ungar, som vert fødde om hausten etter at hoa har gått drektig i litt over to månadar.

## Kjelder

**Verdens dyr, [[Cappelen]] [[1985]]*
Dyrehage

**Dyrehage**, **dyrepark**, **zoologisk hage** eller **zoo** er eit anlegg der vitjande kan sjå ymse levande dyr. Dyra blir i dag ofte haldne i innhegningar som helst skal likna dyret sin naturlege biotop. 

Det finst dyreparkar i dei fleste land, og mange av dei er populære turistattraksjonar. I Noreg er Kristiansand Dyrepark den mest kjende.

## Bakgrunnsstoff
* Zoo i Europa
Akvariet i Bergen

**Akvariet i Bergen** er eit akvarium som ligg på Nordnes i Bergen. Då det opna 27. august 1960 var det det største av sitt slag i Nord-Europa. Det vart finansiert av ein lokal innsamlingsaksjon som eit folkeopplysningsprosjekt. Det vert òg brukt ein del i forsking og undervisning.

I anlegget er det meir enn 60 akvarium og tre utandørsdammar med sjøløver, oterar, pingvinar og eit større med lokale fiskar og skaldyr. Det har òg ei tropisk avdeling med krypdyr og apar. Akvariet har fått fleire rekordar for avl og oppdrett av ymse fiskeslag, og har vorte omtala som Noregs beste pleieheim sidan så få fisk døyr av andre årsaker enn alderdom.

Til saltvasskummane vert det brukt meir enn 3 millionar liter vatn i døgnet. Dette heldt 6-7 gradar C, og vert pumpa opp frå om lag 130 meters djupn i Byfjorden.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Akvarium

Eit **akvarium** er ein gjennomsiktig glastank med vatn og levande dyr og/eller plantar i, vanlegvis fisk. Omgrepet vert òg nytta om bygningar med mange akvarier i, t.d. Akvariet i Bergen og Akvariet i Ålesund.

## Historie
Akvarietradisjonen stammar sannsynlegvis frå den tradisjonelle japanske karpeoppdretten, som spreidde seg til Europa via munkar. Det var i Kina akvaria tok steget inn i private heimar, der det var vanleg med enkle vassbehaldarar med paradisfisk i husa til rike folk. I moderne tid har hobbien utvikla seg til eit folkefenomen, og per i dag kan alle heimar med innlagd straum og vatn få seg vakre og spanande undervatnsmiljø frå kvar som helst i verda.

## Private akvarium
I private heimar vert akvarium gjerne innreidd med undervassplantar og tropisk fisk, som regel med eit botnlag av grus og/eller sand. Stein, røter og diverse pyntegjenstandar er òg vanleg. Dei fleste akvarier har òg eit system av filter, termostatar, luftinnsprøytarar, kraftige lys og liknande for å halda innbyggjarane friske og raske.

## Offentlege akvarium
Offentlege akvarium er dyreparkar med vasslevande dyr, og finst i mange byar. Desse har som regel store samlingar med mindre akvarium, i tillegg til ein del verkeleg store med t.d. sel, hai, pingvinar eller delfinar.
Det første offentlege akvariet vart opna i London i 1853. I Noreg var Akvariet i Bergen først ute, i 1960.

## Sjå òg
* Akvariefisk

## Kjelder
* All the information you need about aquariums 
* Engelsk Wikipedia
* Bokmål Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Atlanterhavsparken

**Atlanterhavsparken** er eit akvariumanlegg i Ålesund, og eit av dei største saltvassakvariuma i Nord-Europa. Akvariet ligg på Tueneset ved Skarbøvika, heilt ut mot havet i bydelen Hessa, omlag tre km frå Ålesund sentrum. 

Atlanterhavsparken vart opna 15. juni 1998 av det norske kongeparet under 150-årsjubileet til Ålesund. Byggjekostnadane vart kalkulerte til 65,5 millionar kroner. Over 140&nbsp;000 menneske vitja det nye akvariet i opningsåret. Etter fleire år med dårlege vitjingstal, var talet igjen oppe i 140&nbsp;000 i 2017.  

I tillegg til fleire landskapsakvarium med vindauge på omlag sju og ni meter i breidde, har Atlanterhavsparken ein 36 meter lang og 17 meter brei akvarietank. Vatnet til tanken er ufiltrert og vert pumpa direkte frå sjøen like utanfor akvariet, på 45 meters djup. Åpninga på vindauget i tanken er 18 meter breitt og 4 meter høgt. Atlanterhavsparken har òg oterbasseng, selbasseng med steinkobbar og pingvinanlegg med humboldtpingvinar. 

Atlanterhavsparken, NTNU og Møreforsking signerte i 2018 ein samarbeidsavtale som skal gjere akvariet til Noregs nasjonale akvarium og marint vitesenter. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*