open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sotho

**Sotho**, eller **sesotho** som det blir kalla av sine eigne talarar, er eit bantuspråk som blir tala av basothoar i Sør-Afrika og Lesotho. Det er offisielt språk i begge landa. I Lesotho er sotho majoritetsspråk og blir tala av rundt åttifem prosent, medan i Sør-Afrika er rundt åtte prosent av innbyggjarane sothotalande. Til saman har språket mellom seks og sju millionar talarar.

## Klassifisering
Sotho høyrer til sotho-tswana-språkgruppa av bantuspråk. Språket er også kjend som sørleg eller sør-sotho, og utgjer ei grein av språkgruppa. Nord-sothospråka eller sepedi er ei anna grein snakka i Sør-Afrika, medan den siste er setswana som blir tala i Sør-Afrika og Botswana.

## Grammatikk
Sotho er eit agglutinerande språk som byggjer opp ord ved hjelp av affiks og bøyingar.
Det er eit SVO-språk med subjekt-verbal-objekt som standard setningsoppbygging. Rekkjefølgja kan endrast for å leggja vekt på ulike delar av predikatet.

Substantiv blir delte inn i 18 ulike ordklassar som blir markerte med ulike prefiks. Som andre bantuspråk har sotho samsvarsbøyiing mellom dei ulike ordklassane og verb, pronomen og adjektiv.

## Skriftspråk

Sotho blir skrive med det latinske alfabetet. Skriftspråket blei først utvikla på 1800-talet av misjonærar frå Société des missions évangéliques de Paris til bibelomsetjingar. Skriftspråket blei dermed påverka av fransk ortografi.
 
Rettskrivinga i Lesotho og Sør-Afrika skil seg noko frå kvarandre i mellom anna val av bokstavar, uttrykking av nasalar i stavingsbyrjingar og i mindre grad i orddeling. I oversynet under er det brukt sørafrikansk ortografi.

## Sotho-alfabetet

## Litteratur
Sotho har ein rik munnleg litteratur som omfattar myter, epos, soger, historiske hendingar, dikt, songar og ordtak.
Desse tekstane blei først skrivne ned av europeiske misjonærar frå 1830-talet. Eit døme på ei viktig samling sothosoger er  *Litsomo tsa Basotho* ('Sogene til basothoane') som blei gjevne ut i to delar av presten E. Jacollett i 1909  og 1911.

Av nyare litteratur kan nemnast romanen *Chaka* av Thomas Mofolo frå 1925, som er omsett til fleire språk.

## Bakgrunnsstoff
*Sesotho Online

## Kjelder
*Sesotho Publications ved Sesotho Online

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sotho language|Sotho language]]» frå ,  den 22. april 2012.*  
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sotho orthography|Sotho orthography]]» frå ,  den 22. april 2012.*
Adam Elsheimer

**Adam Elsheimer** () var ein tysk målar under barokken. Han var frå Frankfurt am Main, men døydde i Roma.

## Liv og gjerning

Elsheimer vart i første omgang utdanna hos Philipp Uffenbach i heimbyen Frankfurt am Main. Sidan vart han påverka av dei nederlandske landskapsmålarane. Framfor alt utvikla han sin eigen stil i Roma, der han slo seg ned i 1600 og budde til han døydde, ti år seinare.

Elsheimer måla for det meste landskap med bibelske, mytologiske eller sjangernære emne i små format. Figurane er ofte velkomponerte i høve landskapet. Mellom hans eldre måleri merker ein seg *Den heilage familien med Johannes døyparen* frå før 1600.

I seinare år tok Elsheimer inn det italienske stillandskapet med ruinar og liknande. Gjennom påverknad frå den italienske chiaroscuro-retninga, med målaren Caravaggio i fremste rekke, studerte Elsheimer den dunkle lyssettinga og nådde på det viset fram til ein djup og stemningsfull verknad. Bilete av det slaget vart hans fremste verk frå dei seinare åra; så som *Den miskunnsame samaritanen*, *Gjetar som blæs på skalmeie* og ulike motiv frå Tivoli.

Elsheimer var også ein dyktig teiknar og etsar. I sine grafiske blad let han landskapsmotiva få ein meir framståande plass enn i måleria. I Roma, der kunsten hans aldri fekk noko verkeleg gjennombrot, kom han likevel til å påverke andre kunstmålarar. Mellom desse var Pieter Lastman, Peter Paul Rubens og seinare Claude Lorrain. Gjennom Lastman kom Elsheimer også til å få innverknad på Rembrandt sin målarkunst.


Adam Elsheimer - Der Brand von Troja (Alte Pinakothek).jpg|Troja brenn, ca. 1600
Adam Elsheimer 007.jpg|Landskap med flukta til Egypt, ca. 1600
Adam Elsheimer - Philemon and Baucis.jpg|Jupiter og Merkur hos Filemon (ca. 1608)
Adam Elsheimer - Die Flucht nach Ägypten (Alte Pinakothek) 2.jpg|*Flukta til Egypt* (1609)


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Adam Elsheimer|Adam Elsheimer]]» frå ,  den 22. april 2012.*  


## Bakgrunnsstoff
Den nordtyske orgelskulen

**Den nordtyske orgelskulen** er ein stilretning innan orgelmusikken som oppstod i Nord-Tyskland på 1600-talet og som hadde si største blømingstid rundt midten av 1700-talet.

Føresetnader for stilen var på den eine sida påverknad frå Nederlanda, spesielt gjennom organisten Jan Pieterszoon Sweelinck i Amsterdam, på den andre utviklinga innom orgelbyggarkunsten, framfor alt takka vere Hans Scherer den eldre, Hans Scherer den yngre og Arp Schnitger. Senteret for stilen var ved sida av Hamburg framfor alt Lübeck, Bremen, Lüneburg og Stade, og trass namnet hadde rørsla representantar i Danmark og Sverige.

Dei mest kjende representantane for den nordtyske orgelskulen er:

* Hieronymus Praetorius (1560–1629)
* Jacob Praetorius den yngre (1586–1651)
* Heinrich Scheidemann (1596–1663)
* Franz Tunder (1614–1667)
* Matthias Weckmann (1621–1674)
* Johann Adam Reincken (1643–1722)
* Dietrich Buxtehude	(1637–1707)
* Vincent Lübeck (1654–1740)
* Georg Böhm (1661–1733)
* Nicolaus Bruhns (1665–1697)
* Johann Nicolaus Hanff (1665–1711/12)
Hardbakke skule

**Hardbakke skule**/**Solund ungdomsskule** er ein kombinert barne og ungdomsskule som ligg på Hardbakke i Solund kommune i Vestland. Skulen har i 2012 109 elevar og 22 tilsette. 

## Kjelde
* Skulane i Solund
Jean-Baptiste Greuze

**Jean-Baptiste Greuze** () var ein fransk kunstmålar, frå Tournus i departementet Saône-et-Loire.

### Liv og gjerning
Greuze studerte i Lyon og ved kunstakademiet i Paris. Han vart første gongen lagt merke til med sjangermåleriet *Familiefar som les [[Bibelen]] for borna sine*. Mot slutten av 1755 reiste Greuze til Italia, lengste tida oppheldt han seg i Napoli. Etter han kom tilbake til Frankrike i 1757 måla han italienske studiar, men heldt seg elles nært opp til rokokko-stilen. 

Greuze var ein banebrytar for sjangermåleriet, med forteljande innhald og moraliserande formål. Påverka av Denis Diderot søkte han i kunsten å lovprise dygd og gode seder. Han måla den gamle familiefaren som velsignar sonen og festmøya hans (*L'accordée de village*), faren som forbannar sonen sin og sonekona (*La malédiction paternelle*), og korleis desse begge angrande vender heim og finn faren liggjande død på sitt leie (*Le fils puni*). Alt saman er skildra med teatralsk oppstilling, djup sentimentalitet og store fakter.

Det programmessige i motivvalet til moral-måleria har vore sett som oppstylta og tomt, deklamasjon utan kjerne. Mest omtykt vart Greuze for dei unge jentene han måla med sjangerarta oppfatning, til dømes *Den knuste krukka*, *Mjølkejenta* og *Enka*. Med store undrande auge, svulmande lepper, kokett positur, alltid barbarma og bararma, er desse unge damene tiltrekkande nok, men naiviteten deira verkar meir spelt enn fullt ut truverdig.

Greuze måla gode portrett; som av Christoph Willibald Gluck, Saint-Just og av Napoleon som førstekonsul. Revolusjonen fann dygdene som Greuze måla for upassande, så då det nye hundreåret kom, hadde Greuze overlevd seg sjølv. Han hadde då gått tilbake til klassiske emne som skulle passe til den nye, alvorsfulle tida. Til og med prøvde han seg på motiv som *Arbeidar som setter hakka i handa til sonen* (1801), samstundes som han laga *Den egyptiske Maria angrar*. Så seint som 1804 stilte han ut på salongen.

Han døydde i Paris i 1805.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Jean-Baptiste Greuze|Jean-Baptiste Greuze]]» frå ,  den 22. april 2012.*
Antonio Gaztañeta

Don **José Antonio Castañeta** eller **José Antonio de Gaztañeta** () var ein baskisk-spansk viseadmiral og skipsbyggar. 

Han er mest kjend som viseadmiralen som kommandert den spanske middelhavsflåten i slaget ved Kapp Passaro mot Storbritannia den 11. august 1718 utanfor kysten av Sicilia. Castañeta tapte slaget. 

Det største bidraget sitt til den spanske marinen var derimot som skipsbyggar. Han var ein oppfinnar som baserte utforminga av skipa sine på vitskap. Han var opphavet til reformeringa av den spanske marinen på 1700-talet. Somme av elementa hans vart òg kopiert av britane og nederlendarane. 

Under den spanske arvefølgjekrigen (1701–1714) var han ikkje involvert i krigføring, men bygde skip. Han grunnla det kjende skipsverftet El Astillero. I den påfølgjande kvadrupelalliansekrigen vart han leiar for flåten som segla den spanske armeen under markien av Lede til Sardinia og Sicilia, der han altså tapte slaget ved Kapp Passaro. Han vart skadd i ein fot og teken til fange av britane. Han vart sleppt fri ganske raskt og fekk ikkje skulda for nederlaget då han kom attende til Spania, sidan slaget vart rekna som ei svikefull handling av britane. 

Han vart forfremma til generalløytnant i 1720 og vart leiar for den spanske sølvflåten. Under den engelske-spanske krigen i 1727 fekk han hemn då han sneik ein flåte med verdiar for 31 millionar pesos ombord forbi den britiske blokaden av Porto Bello. Då han nådde fram til Spania gav kong Filip V av Spania han store verdiar, men kort tid etter døydde brått Gaztañeta den 5. februar 1728.     

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Antonio Castañeta|Antonio Castañeta]]» frå , den 22. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Den spanske versjonen av artikkelen.
* Well-known people from Mutriku
Vicomte

**Vicomte** (mannleg form) og **vicomtesse** (kvinneleg form) er ein arveleg høgadeleg tittel i fleire europeiske land. Ein vicomte er normalt rangert under grevar/jarlar, og over baronar.

Ordet kjem frå latin *vicecomes* via gammalfransk *visconte*, som tyder «visegreve». Tidlege vicomtar fekk normalt tittelen tildelt på livstid, slik at dei fekk privilegia til ein greve utan at dette gjekk i arv. Etter kvart vart tittelen arveleg, og privilegia var normalt mindre enn dei ein greve eller jarl fekk.

I Nederland, Belgia og Tyskland har ein brukt tittelen borggreve med tilsvarande rang.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vicomte|Vicomte]]» frå ,  den 22. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Friherre

**Friherre** (tysk *Freiherr*, finsk *vapaaherra*) er ein adelstittel som blir brukt i den tyskspråklege delen av Europa inkludert dei baltiske statane og heile Austerrike-Ungarn, i Sverige, Finland og i noka grad òg Danmark(-Noreg). Han blir rekna som likeverdig med baron, og friherrar blir normalt òg tiltalt som «baron».

I Skandinavia blir både kona til ein friherre og døtrene hans kalla friherrinner eller baronesser. I det tyskspråklege Europa blir kona til friherren kalla *Freifrau* og døtrene hans *Freiherrin* (ofte forkorta til *Freiin*).

I korrekt, skriftleg omtale plasserer ein tittelen på dansk, norsk og tysk mellom for- og slektsnamnet, utan komma (*Førenamn friherre Slektsnamn*). På svensk blir han oftare plassert føre namnet (*Friherre Førenamn Slektsnamn*).

Den rangen både baronar og friherrar har, blir kalla *friherreleg stand*.

Det finst rangkroner for friherre/baron. Utforminga til rangkrona varierer mellom dei ulike landa og tidsperiodar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Friherre|Friherre]]» frå ,  den 22. april 2012.*
Stylus phantasticus

**Stylus phantasticus** (òg **stylus fantasticus**, dvs «fantastisk stil») er ei stilretning innan barokkmusikken. Opphavet ligg hos seinrenessansekomponisten Claudio Merulo og nådde høgdepunktet i den nordtyske orgelskulen mot slutten av 1600-talet.

Særmerkt for verk i denne stilen er eit dramatisk spel avleiia av improvisasjonspraksisen i tida, der korte, varierte og til dels dissonante og bisarre figurar, ekstremt kromatiske passasjar og raske løp blir knytte saman på originale måtar. Dette skjer gjennom bruk av ostinate strukturar som soloinstrumenta utviklar kompleks kontrapunktikk over, ikkje ulikt improvisasjonspraksisen i jazzmusikken.

Andre pionerar i denne stilen er ved sida av Merulo Girolamo Frescobaldi (1583–1643), Giovanni Antonio Pandolfi Mealli (ca. 1620–1669) og Johann Jakob Froberger (1616–1667). Stilen når sitt høgdepunkt i ulike sonatar av Heinrich Ignaz Biber, Dietrich Buxtehude og Francesco Maria Veracini. Eit imponerande døme er Johann Sebastian Bach sin *[[Kromatisk fantasi og fuge av Bach|Kromatisk fantasi og fuge]] i d-moll* (BWV 903). Òg Bach-sønene heldt fram med denne tradisjonen. 

## Omtalar frå stilen si nære samtid
Johann Mattheson skreiv i *Der Vollkommene Capellmeister* (Hamburg 1739): *«Stylus phantasticus er den aller friaste og ubundne satsen og spelemåten som ein kan tenke seg då ein snart støyter på det eine eller andre innfallet og då det blir presentert særs uvanlege passasjar, skeiv ornamentikk, snurrige vendingar og utbroderingar utan eigentleg å akte på takt og tone; snart snøgt snart nølande; snart ein- snart mangestemmig; snart òg for ei kort stund etter taktslaget: utan omsyn til klangen; men heller ikkje utan å ville vere til hugnad, til å overraske og forundre.»*

Johann Joachim Quantz skreiv: *«I denne stilen finn ein snarare skamløyse og forvirra tankegang enn atterhald, fornuft og orden.»*

## Referansar og fotnotar
Distanseriding

**Distanseriding** er ein hestesport som går ut på å ri ein gitt distanse på kortast mogleg tid, eller på idealtid. Hestar som deltek i distanseritt vert kontrollerte av veterinær før, etter og under rittet. Hestar som ikkje kjem gjennom veterinærkontrollen vert diskvalifisert. Dei kortaste og lettaste distansane er på 30 km og dei lengste er på over 160 km. Arabarhest er eit døme på ein hesterase som ofte hevdar seg i distanseritt, men alle hestar i normal kondisjon kan nyttast.

## Kjelder
*Om distanseriding på NRYF sine nettsider 
*''En fjording blant arabere,'' Aftenbladet 16. november 2007
Farewell Spit

**Farewell Spit** er ei smal landtunge danna av sand på nordenden av Sørøya på New Zealand. Maoriane kallar tunga  **Tuhuroa**, og ho strekkjer seg austover frå Cape Farewell, det nordlegaste punktet på øya. Ho ligg om lag 50 km nord for Takaka og 20 km frå Collingwood.

Landtunga dannar den nordlege sida av Golden Bay og er den lengste sandtunga på New Zealand. Ho strekkjer seg om lag i 26 km lengde over havflata og held fram 6 km vidare under vatn. Ho går frå vest mot aust og er danna av fin gyllen sand - medan Cape Farewell vest for denne landtunga for det meste er sett saman av kvartssandsteinarter frå sein krittid, til dømes silikat, men med spor av andre tunge mineral, granat, ilmenitt, magnetitt og pyroksen. Klippene er utsette for erosjon og vert til fin sand som boren av havstraumane dannar Farewell Spit lenger mot aust.

Nordsida av dynene er brattare og ustabil fordi ho heile tida vert utsett for dei dominerande vestlege vindane som i gjennomsnitt er over 25 km/t sterke. Sørsida, som vender mot Golden Bay er meir stabil, og for ein stor del dekt med vegetasjon. Tidevatnet kan trekkja seg så mykje som sju km og avdekkja om lag 80 km² gjørmegrunn; eit rikt beiteområde for dei mange sjøfuglane i området, men også ei dødsfelle for dei mange stranda kvalane her.

## Menneskeleg bruk

Abel Tasman var i 1642 den første europearen som såg landtunga, og han kalla henne *Sand Duining Hoeck*. Kaptein James Cook var den neste europearen i 1770,, og teikna Farewell Spit som ei breid halvøy på karta sine. Han namngav det nærliggjande Cape Farewell, og namnet heldt seg, dei tidlege europeiske nybyggjarane kalla frå først av sandbankane *Cape Farewell Spit*, før dette vart korta ned til det noverande namnet. Det var det siste av landet James Cook såg då hanforlet New Zealand og segla til Australia mot slutteen av den første sjøreisa si.

Fyrtårnet i enden av landtunga vart første gongen tent i 1870. Den siste fyrvaktaren forlet fyret i 1984, då det vart gjort automatisk.

Farewell Spit vert administrert av Miljøverndepartementet (Department of Conservation) som eit reservat av internasjonal interesse for sjøfuglar og dyreliv elles. Det vide området innanfor er eit våtmarksområde med marskland, opne mudderflater, brakkvass-sjøar og forblåste sanddyner. Bortsett frå eit lite område ved rota av landtunga er ho stengd for publikum, utanom for organiserte turar.

Turane gir høve til å hoppa frå ei sanddyne, og å vitja fyrlykta og havsulekolonien. Sørsida av Farewell Spit er heim til mange tusen sjøfuglar, mellom desse lappspove, skeivnebblo, langnebbspove og steppelo, men er også ein stad der kvalar ofte strandar, oftast grindkvalar. Nordsida grensar til Tasmanhavet.

## Skipsforlis
Skipet «Queen Bee» gjekk på grunn utanfor Farewell Spit i 1877 og SS «Port Kembla» gjekk på ei mine 17 km utanfor og sokk i 1917.

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Farewell Spit|Farewell Spit]]» frå ,  den 22. april 2012.*
Storhertug

**Storhertug** (italiensk *granduca*, tysk *Großherzog*) er ein fyrstetittel som har rang mellom konger eller kurfyrster og hertugar.

Cosimo I av Medici, hertug av Firenze, var den første fyrsten som tok tittelen storhertug. Han fekk han tildelt i 1569 av pave Pius V. Før første verdskrigen var over vart denne vørdnaden innehatt av statsoverhovudet i Luxemburg (sidan 1815) og dessutan av seks tyske fyrstar, nemleg herskarane i Hessen-Darmstadt og Baden (sidan 1806), Sachsen-Weimar, Mecklenburg-Schwerin og Mecklenburg-Strelitz (sidan 1815) og dessutan Oldenburg (sidan 1829). Kongen av Preussen bar tittelen *storhertug av Nedre Rhen og Posen*, medan keisaren av Austerrike bar tittelen *storhertug av Toscana og Krakow*.

## Sjå òg
*Storfyrste 

## Bakgrunnsstoff
Marki

**Marki** (frå fransk *marquis*) er ein arveleg høgadeleg tittel i fleire europeiske land og dei tidlegare koloniane deira. Tittelen blir òg brukt tradisjonelt til å attgje kinesiske og japanske titlar av tilsvarande rang.

I dei fleste landa som brukar tittelen er markitittelen under hertug og over greve/jarl. Ei kvinne som er tittelinnehaver eller er gift med ein marki blir kalla ei *markise*. Forma «markisinne» vert nokre gonger bruka feilaktig på norsk, men finst på svensk og nederlandsk.; i nokre tilfelle blir dette òg brukt om dottera til ein marki.

## Historie

Den opphavlege tittelen var den tyske *Markgraf*, markgreve, som vart brukt i Det tysk-romerske riket. Dette var ein greve som kontrollerte grenseområde (frå *marker*, germansk for «grense»). Fordi grenseområda var både viktige og meir krevjande å styre enn andre område fekk dei utvida fullmakter, og vart dermed ståande over vanlege grevar.

Frå omkring 1300, moglegvis tidlegare, vart tittelen teken i bruk i England, men då utan tydinga «greve i grenseområde». Dermed hadde markitittelen som ein eigen tittel mellom greve/jarl og hertug oppstått. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Marki|Marki]]» frå ,  den 22. april 2012.*
Markgreve

**Markgreve** er ein adelstittel som opphavleg vart gjeven av den tysk-romerske keisaren til grevar som hadde len ved grensene (marker på tysk) til grensa og skulle forsvare desse. Tittelen tilsvarar marki, men vart i Tyskland mykje nytta av suverene fyrstar, til dømes markgrevane av Brandenburg og Baden. Desse suverene fyrstane hadde rang over titulære fyrstar. 

Tittelen er òg vorte nytta i Danmark-Noreg, men berre to gonger, av Hugo Octavio Accoramboni i Firenze som vart utnemnd til markgreve av Lister (Lista) i 1709, og året etter, da Francisco de Ratta i Bologna var utnemnd til markgreve av Mandal.

## Kjelder

*markgreve i *[[Store norske leksikon]]*
Storfyrste

**Storfyrste** er ein herskartittel som først og fremst er blitt nyttar om storhertugar i Aust-Europa. Opphavleg uttrykte tittelen at innehavaren hadde suverenitet over andre fyrstedøme. Tittelen «storfyrste av Finland» inngjekk i perioden 1581-1809 som ein del i den svenske kongetittelen.

## Sjå òg
*Storhertug
*Knjaz
Richard Temple, 1. vicomte Cobham

**Richard Temple, 1. vicomte Cobham** PC () var ein britisk soldat, feltmarskalk og Whig-politikar. Han var som eigar av Stowe House og for å tene som politisk mentor for den unge William Pitt.

I militæret utmerkte han seg under felttoga til Hertugen av Marlborough i den spanske arvefølgjekrigen, særleg under omleiringa av Lille i 1708.

Då kong Georg I tok over trona, gav han Temple forskjellige adelstitlar, først *baron Cobham* i 1714, så **vicomte av Cobham** og baron Cobham i 1718. Cobham vart Privy Councillor i 1716.

I 1719, under kvadrupelalliansekrigen leia han 4000 soldatar i eit raid på den spanske kysten, der han erobra Vigo og okkuperte byen i ti dagar før han trekte seg attende.

Som politikar støtta Temple Whig-partiet, og han vart Lord Lieutenant av Buckinghamshire og guvernør på Jersey (1723–1749). I 1742 vart han feltmarskalk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Richard Temple, 1st Viscount Cobham|Richard Temple, 1st Viscount Cobham]]» frå ,  den 22. april 2012.*
*** oppgav desse kjeldene:*
*Matthew Kilburn, ‘Temple,  Richard, first Viscount Cobham  (1675–1749)’, *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, Sept 2004; online edn, Oct 2005, accessed 17 Aug 2010.
*N. A. M. Rodger, *Command of the Ocean: A Naval History of Britain, 1649-1815* (Penguin Books, 2006).
*Basil Williams, *The Life of William Pitt, Earl of Chatham* (London: Longmans, Green, and Co., 1914).
*Permanent Lieutenants of Buckinghamshire
Den russisk-persiske krigen (1722–1723)

**Den russiske-persiske krigen, 1722-1723**, av russiske historikarar kalla **Det persiske felttoget til [[Peter den store]]**, var ein krig mellom Russland and Persia (Iran), utløyst av at tsaren ønskte å utvida makta til Russland i regionane kring Kaspihavet og Sør-Kaukasus for å hindre at rivalane deira, Det osmanske imperiet, fekk kontroll over regionane no når safavidane vart gradvis svekka. 

Før felttoget sikra Peter I av Russland ein allianse med den georgiske kongen Vakhtang VI av Kartli og med katolikosen av Armenia Asdvadzadur. Desse kristne herskarane søkte støtte hos russarane i konfliktane deira med Persia og det ekspansjonistiske Osmanske riket.

I juli 1722 gjekk om lag 22 000 russarar og kosakkar ombord i den nybygde kaspiske flotiljen leia av admiral Fjodor Apraksin frå Astrakhan. Dei vart seinare møtt av om lag 22 000 kavaleristar og kosakkar som marsjerte over land frå Tsaritsyn.  Den 23. august 1722 erobra den russiske armeen Derbent sør i Dagestan. Men denne hausten tvinga stormar i Kaspihavet Peter den store til å vende attende til Astrakhan og etterlet russiske garnisonar i Derbent og Svjatoj Krest. I september 1722 slo Vakhtang VI leir ved Ganja med ein samla georgisk-armensk armé av 40 000 for å slutte seg til det russiske felttoget, men etter å ha fått meldingar om at Peter I hadde dradd nordover for vinteren, vendte dei attende til Tbilisi i november. 

I desember 1722 erobra den russiske armeen og marinen, under generalmajor Mikhail Matjusjkin, tok Rasht og i juli 1723 heldt dei fram til Baku, som dei erobra. Suksessen til russarane og den tyrkiske invasjonen av dei persiske områda i Sør-Kaukasus våren 1723 tvinga Tahmasp II til å signere ein fredsavtale i St. Petersburg, der han overgav Derbent, Baku, og dei persiske provinsane Sjirvan, Gilan, Mazandaran og Astrabad til russarane den 12. september 1723. 

I 1735, like før den russisk-tyrkiske krigen, gav tsarina Anna Ioannovna alle dei annekterte områda attende til Persia som eit vilkår for å opprette ein allianse med persarane mot Det osmanske riket. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Russo-Persian War (1722–1723)|Russo-Persian War (1722–1723)]]» frå ,  den 22. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Great Soviet Encyclopedia
*The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal
*http://users.erols.com/mwhite28/wars18c.htm#7YrW
Terapiriding

**Terapiriding** var opphavleg eit omgrep som vart nytta om riding som behandling, rekvirert av lege. Ein ridefysioterapeut har ansvaret for behandlinga. I seinare tid har også riding og samvær med hestar breidd om seg som terapi for menneske med psykiske problem, autisme eller andre vanskar. Ikkje all riding for folk med funksjonshemming er terapiriding. I ridekonkurransar vert ryttarar med funksjonshemming delt inn i klassar etter kor alvorleg funksjonsnedsettinga er.

## Bakgrunnsstoff
*Om riding for funksjonshemma hos NRYF 
*''Hester lærer kvinner med spiseforstyrrelser nærhet'', Dagbladet.no 02.04.2012
Finsk hest

**Finsk hest** er ein kaldblodshest med opphav i Finland.

## Skildring
Finsk hest er ein mellomstor, sterkbygd hest. Raud er den vanlegaste fargen, ofte med lysare man og hale. Rasen er allsidig, og vert delt inn i fire typar etter storleik og bruksområde; trekkhesttype, ridetype, travtype og ponnitype. Bruksprøver vert systematisk nytta i avlsarbeidet. I Finland vert mellomstore, mellomtunge hestar som finsk hest og fjording kalla *universalhest*.

## Historie
Stamboka til den finske hesten går tilbake til 1907. På 50-talet var det så mange som 400.000 finske hestar, men etter mekaniseringa av jordbruket sokk talet til 14.100 i 1987. Talet på hestar tok seg opp att på grunn av at bruken som ridehest og travhest auka. 

## Førekomst
Finsk hest finst over store delar av verda. 

## Bruk
Opphavleg vart rasen brukt i jordbruk og skogbruk, men i dag er det mest vanleg å bruke han til rekreasjonsriding og travsport. 

## Kjelder
*Om finsk hest i Store Norske Leksikon
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Finnhorse|Finnhorse]]» frå ,  den 23. april 2012.*
Slaget ved Kapp St. Vincent i 1719

**Slaget ved Kapp St. Vincent** var eit mindre sjøslag i kvadrupelalliansekrigen, utkjempa 21. desember 1719 nær Kapp St. Vincent mellom ein skvadron på tre britiske linjeskip under kommandør Philip Cavendish og ein skvadron med dei spanske linjeskipa «Tolosa», «Hermiona» og «Guadalupe» under Don Rodrigo de Torres sendt frå Santander til Cádiz for å unngå at han vart kapra av den engelsk-franske styrken som patruljerte Biscayabukta.

Den spanske skvadronen, som hadde kapra ein britisk fregatt og ein korvett få dagar før slaget, tvinga den britiske flåten til å trekkje seg attende til Gibraltar med store tap etter ein fem timar lang kamp. Dei nådde fram til Cádiz den 2. januar 1720. Pedro Messía de la Cerda, framtidig kaptein på linjeskipet «Glorioso», under den kjende reisa der dei første gull frå Spansk Amerika til Spania, og statthaldar i Ny-Granada, tok del i kamphandlinga på eit av dei spanske skipa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Cape St. Vincent (1719)|Battle of Cape St. Vincent (1719)]]» frå ,  den 22. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
*
Freden i Wien i 1738

**Freden i Wien** eller **Wien-traktaten** vart signert den 18. november 1738. Han enda den polske arvefølgjekrigen. Med vilkåra i avtalen måtte Stanisław Leszczyński sei frå seg krava sine på den polske trona og respektere August III, hertug av Sachsen. Som kompensasjon fekk han i staden hertugdømet Lorraine og Bar, som vart gjeven til Frankrike då han døydde. Han døydde i 1766. Frans Stefan, som då var hertug av Lorraine, fekk i staden den ledige trona i storhertugdømet Toscana, den siste frå Medici-familien hadde døydd i 1737. Frankrike godtok òg den pragmatiske sanksjonen i freden i Wien. I ein annan del av avtalen vart kongedømet Napoli og Sicilia avstått av Austerrike til hertug Karl av Parma og Piacenza, den yngre sonen til kong Filip V av Spania. Karl måtte så avstå Parma til Austerrike, og gje opp krava sine om trona i Toscana. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Treaty of Vienna (1738)|Treaty of Vienna (1738)]]» frå ,  den 23. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Cape Farewell på New Zealand

: *For neset på [[Grønland]], sjå [[Kapp Farvel]]*

**Cape Farewell** (**Kapp Farvel**) er eit nes på New Zealand, og det nordlegaste punktet på Sørøya. Det ligg rett vest for Farewell Spit. Neset vart oppdaga av Abel Tasman, og gjeve namn av den britiske oppdagaren  kaptein James Cook i 1770 - det var det siste dei såg av landet då dei starta reisa heim att.

Det er eit av dei minst vitja større nesa på New Zealand, på grunn av at det ligg så avsides. «Klippetoppturen» (*Clifftop walk*), som tek to til tre timar kvar veg langs høgdedraga ved kysten austover, bind området saman med starten av Farewell Spit, og der er fantastisk utsikt mot Tasmanhavet på ei side, mot sanddynene i nordaust og mot dei ruvande klippene og dei berglendte landskapa langs strendene på austsida. 

## Geologi

Neset og klippene er bygde opp av kvartssandsteinarter frå sein krittid. Erosjonen av klippene til fin sand som vert boren bort av havstraumane har danna Farewell Spit lenger aust.

## Referansar

 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cape Farewell, New Zealand|Cape Farewell, New Zealand]]» frå ,  den 22. april 2012.*
Hertugdømet Kurland og Semigallen

**Hertugdømet Kurland og Semigallen** (latinsk *Ducatus Curlandiæ et Semigalliæ*, polsk *Księstwo Kurlandii i Semigalii*, tysk *Herzogtum Kurland und Semgallen*, latvisk *Kurzemes un Zemgales hercogiste*) er namnet på eit hertugdøme i Baltikum som eksisterte frå 1562 til 1569 som ein vasallstat i Storhertugdømet Litauen og frå 1569 til 1726 i Det polsk-litauiske samveldet. Det vart innlemma i Det polsk-litauiske samveldet i Sejm i 1726, men 27. mars 1795, vart det annektert av Det russiske imperiet i den tredje delinga av Polen.

Namnet vart òg gjeven til ein kortvarig stat frå 8. mars til 22. september 1918. Det var planar om at denne staten skulle verte ein del av Det sameinte baltiske hertugdømet, underlagt Det tyske riket, men dette vart ikkje noko av då Tyskland overgav Baltikum mot slutten av første verdskrigen. Området vart ein del av Latvia mot slutten av krigen. 

### Hertugar av Kurland
* Gotthard Kettler, 1561–87
* Friedrich (1587–1642) og Wilhelm Kettler (1587–1616)
* Jacob Kettler, 1642–82
* Friedrich Casimir Kettler, 1682–98
* Friedrich Wilhelm Kettler, 1698–1711
* Ferdinand Kettler, 1711–37
* Ernst Johann Biron, 1737–40
* Ludvig Ernst av Braunschweig-Lüneburg, 27 juni-6 desember 1741
* Rådet til hertugen, 1740–58
* Karl av Sachsen, 1758–63
* Ernst Johann Biron, 1763–69
* Peter von Biron, 1769–95
* Tsaren av Russland, 1795–1917

## Sjå òg
* Hertuginne av Kurland
* Bispedømet Kurland
* Kurland
* Livland
* Semigallen

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Duchy of Courland and Semigallia|Duchy of Courland and Semigallia]]» frå ,  den 23. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Ceaser, Ray A., Hertugdømet Kurland , University of Washington, juni 2001.
* Plakans, Andrejs (1995) *The Latvians: A Short History*, Hoover Institution Press.


## Bakgrunnsstoff
* Kurland
*  Kurland 1641-1795
* Flagget til Kurland 
* Die Kurländische Ritterschaft 
* Ritterschaften der Familie in Kurland
Anna av Russland

**Anna I av Russland** () var regjerande tsarina av Russland frå 1730 til 1740.

## Vegen til trona
Anna var dotter av Ivan V av Russland. Ho var òg niese til Peter den store. Han fekk henne gift med hertug Fredrik Vilhelm av Kurland i november 1710, men på heimreisa frå St. Petersburg i januar 1711 døydde mannen hennar av overeting. Anna fortsette å regjere som hertuginne av Kurland (no vestre Latvia) frå 1711 til 1730 med den russiske residenten, Peter Bestusjev, som rådgjevar. Ho gifta seg ikkje etter mannen hennar døydde, men fiendane hennar skulda henne for ein affære med grev Biron i mange år.

## Tsarina
Då den russiske tsaren Peter 2. døydde, utnemnde Russlands høge råd under fyrst Dmitrij Galizine Anna til tsarina i 1730. Dei hadde håpa at ho ville føle seg i gjeld til adelen for den uventa lukka si og berre vere ei nikkedokke. I voner om å etablere eit konstitusjonelt monarki i Russland overtalte dei henne til å skrive under dokument som reduserte makta hennar. Men desse viste seg å berre vere små hindringar for henne, og snart hadde ho etablert seg som ein autokratisk herskar ved å bruke populariteten frå garden og lågadelen.

Anna mistrudde russiske adelsmenn, og heldt dei borte frå alle maktposisjonar. I staden gav ho dei til baltiske tyskarar. Ho hadde særleg tillit til Ernst Johann von Biron, som fekk stor tyding for utanrikspolitikken til Russland. Ho allierte Russland med den tysk-romerske keisar Karl VI, og gjorde kurfyrst Fredrik August II av Sachsen til konge av Polen etter den polske arvefølgjekrigen. I 1736 angrep ho Det osmanske riket, men Karl slutta separatfred med tyrkarane og tvinga Anna til å gjere det same. Styret hennar markerte byrjinga på den store territorielle ekspansjon til Russland inn i Sentral-Asia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Anna av Russland|Anna av Russland]]» frå ,  den 23. april 2012.* 

## Bakgrunnsstoff
* The "Conditions" of Anna Ivanovna's Accession to the Throne, 1730
* *Bayov Alexei Konstantinovich* (1906) Русская армия в царствование императрицы Анны Иоанновны. Война России с Турцией в 1736-1739гг.  ved Runivers.ru i Djvu-format (på russisk)
Infante Manuel av Ourém

Grev **Infante Manuel av Ourém** eller *Manuel José Francisco António Caetano Estêvão Bartolomeu* () var ein portugisisk *[[infante]]* (prins), og son av Peter II, konge av Portugal, og kona hans Marie-Sophie av Neuburg. Han var bror til kong Johan V av Portugal.

Manuel levde eit eventyrleg liv. 18 år gammal sneik han seg ombord eit engelsk skip på veg til Nederland. Broren, kong Johan V, gav ordre om at han skulle vende heim att, men han høyrde ikkje på han og reiste til Paris og sidan til Tyskland. 

1. august 1716 tilbaud han tenestene sine til prins Eugene av Savoie, i kampen mot tyrkarane i Ungarn. Der kjempa han fire dagar seinare i slaget ved Petrovaradin der han vart lett skadd, men utmerkte seg. Han deltok òg i jakta på dei flyktande tyrkarane og kringsetjinga og erobringa av Timişoara.

I 1717 var han offisielt i den austerrikske armeen og kjempa under prins Eugene i erobringa av Beograd. 

Etter freden i Passarowitz fekk han tittelen *Maréchal de camp*. Etter krigen reiste han frå hoff til hoff og levde livet, noko som inspirerte fleire forfattarar i samtida hans. 

I 1728 var han ein av kandidatane til å gifte seg med den rike Maria Zofia Sieniawska med støtte av Habsburgarane i eit forsøk på å få ei sterk stilling i Polen, før det nye kongevalet. Han vart til og med føreslått som ny konge av Polen i 1733, då den polske arvefølgjekrigen braut ut.

Året etter vendte han attende til Portugal, der han levde resten av livet i Quinta de Belas i Lisboa, og førte eit sosialt aktivt liv omgjeven av forfattarar og kunstnarar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Infante Manuel, Count of Ourém|Infante Manuel, Count of Ourém]]» frå ,  den 23. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Jonas Karlsson

**Jonas Karlsson** kan visa til:

* Jonas Karlsson, skodespelar og forfattar
* Jonas Karlsson, sportsjournalist
* Jonas Karlsson, ishockeyspelar
* Jonas Karlsson, låtskrivar
Storhertugdømet Toscana

**Storhertugdømet Toscana** (italiensk *Granducato di Toscana*, latinsk *Magnus Ducatus Etruriae*) var ein sentral italiensk monarki som eksisterte frå 1569 til 1859 (med nokre avbrot), og erstatta Hertugdømet Firenze. Hovudstaden i storhertugdømet var Firenze. Før huset Lorraine tok over makta, var Toscana nominelt ein stat i Det tysk-romerske riket fram til freden i Westfalen i 1648.

Storhertugdømet vart først styrt av huset Medici fram til denne familien døydde ut i 1737. Under Medici blømde Toscana. Sjølv om det ikkje var like internasjonalt kjend som den gamle republikken, kunne det vise til eineståande økonomisk og militær suksess under Cosimo I og sønene hans, fram til regjeringstida til Ferdinando II, då økonomien i staten byrja å verte svekka. Staten nådde eit høgdepunkt under Cosimo III. Det einaste framsteget til Medici-familien i den siste tida før dei døydde ut, var at dei vart opphøgd til kongelege av den tysk-romerske keisaren i 1691. Den eldre greina av Medici-linja døydde ut i 1737. 

Frans Stefan av Lorraine, ein etterkomar av Medici-slekta, avløyste familien og tok over trona. Toscana vart styrt av ein statthaldar, Marc de Beauvau-Craon, i heile regjeringstida hans. Etterkomarane hans styrte, og heldt til i, storhertugdømet fram til 1859, berre avbroten av Napoleon Bonaparte som gav Toscana til huset Bourbon-Parma. Etter at det napoleonske systemet kollapsa i 1814, vart storhertugdømet gjenoppretta. Dei sameinte provinsane i Sentral-Italia, ein klientstat i Kongedømet Sardinia-Piemonte, annekterte Toscana i 1859. Toscana vart formelt annektert til Sardinia i 1860, etter ei folkeavsetmming, der 95 % av stemmarane støtta forslaget.

## Bakgrunnsstoff
*Information on Medici Family Members
*The Papal Bull that created the Grand Duchy

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Grand Duchy of Tuscany|Grand Duchy of Tuscany]]» frå ,  den 23. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
André-Hercule de Fleury

** André-Hercule de Fleury ** () var ein av kardinalane i den katolske kyrkja og ein statsmann under kong Ludvig XV. 

Han vart biskop av Fréjus i 1698, ei stilling han hadde til 1715. Kort før han døydde i 1715 utnemnde Ludvig XIV han til ein som skulle ta seg av oldesonen hans, den komande Ludvig XV.

Barnekongen gjorde Fleury, som da var 73 år, til sin leiande minister i juni 1726, men han bar aldri tittelen førsteminister (*premier ministre*). Han vart utnemnd til kardinal 11. september same år av pave Benedikt XIII. 

Han ville bringe økonomien i landet på fote igjen blant anna ved å føre ein konsekvent fredspolitikk med England. I utanrikspolitikken var ønsket hans å oppretthalde freden, noko han delte med sir Robert Walpole, og dei to gamle fiendane avstod frå krig i løpet av den tida Fleury virka. 

Frankrike vart dradd inn i den austerrikske arvefølgjekrigen, blant anna som ei følgje av den omsynslause agitasjonen til brørne Belle-Isle. Belle-Isle inngjekk ein allianse med Preussen i 1741 og gjekk inn i krigen mot Austerrike. Fleury døydde medan krigen pågjekk. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:André-Hercule de Fleury|André-Hercule de Fleury]]» frå ,  den 23. april 2012.*
Jonathan Coulton

**Jonathan Coulton** () er ein USA-amerikansk folkrockar og låtskrivar. Han er særleg kjend for songen *Code Monkey*, og for temalåtane *Re: Your Brains* og *Still Alive*.

Coulton syng og spelar gitar, banjo og ukelele på låtane sine. Dei fleste låtane hans dreiar seg om livsavgjerande utfordingar, som til dømes ein mann som utviklar seg til ei ape og farane med bakteriar. Coulton har laga kjenningsmelodien «Still Alive» til spelet *[[Dataspelet Portal|Portal]]* og songen «Want You Gone» i oppfølgjaren *[[Portal 2]]*. Låten *Re: Your Brains* er med i spelet *[[Left 4 Dead 2]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Jonathan Coulton|Jonathan Coulton]]» frå ,  den 23. april 2012.*
Perugino

**Perugino** er kallenamnet på ein italiensk målar, aktiv under renessansen. Han var fødd mellom 1445 og 1448 i Città della Pieve, ved byen Perugia (derav kalla «il Perugino»), og døydde i februar eller mars 1523 i Fontignano ved Perugia. Hans eigentlege namn var **Pietro di Cristoforo Vannucci**, og han vert rekna som ein av dei leiande innanfor den såkalla umbriske målarskulen.

### Liv og gjerning

Sjølv gjekk Perugino truleg i lære hos Piero della Francesca og Andrea del Verrocchio. Han laga i 1473 biletserien *Scener frå St. Bernards liv*, kanskje saman med målaren Pinturicchio. Sitt mest berømte verk måla han i 1481 i det sixtinske kapell i Vatikanet i Roma. Freskoen *Kristus leverer nøklane til Peter* er 335 cm × 550 cm stor, og ein av tre freskar han laga i kapellet.

I 1490-åra laga han viktige freskar i eit kloster i Firenze, og tida mellom 1499-1507 arbeidde han med freskar i Palazzo Communale i Perugia. Freskane hans er prega av fantastisk klårleik og plastisitet. Menneska han portretterte utstrålar ein spesiell sjølvrespekt og nåde. Perugino laga også altarbilete. Verka hans vart ofte kopiert av andre målarar.

I samtida var folk særleg imponert av djupneperspektivet i bileta hans. Av den grunn var Perugino den best kjende målaren i Italia. Ryet førte tilsynelatande til at han la opp til masseproduksjon i to verkstader, ein i Perugia og den andre i Firenze. Særleg vart det laga mange madonnabilete.

Målaren Rafael var eleven hans.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Perugino|Perugino]]» frå ,  den 23. april 2012.*  
**Gyldendals store konversasjonsleksikon*, 1972

## Bakgrunnsstoff
Hertugdømet Mantova

**Hertugdømet [[Mantova]]** var eit hertugdøme i Lombardia i Nord-Italia, og ein del av Det tysk-romerske riket.

Området vart erobra av Pinamonte Bonacolsi under Investiturstriden i 1273. I 1328 overtok Huset Gonzaga makta i området etter eit opprør, og i 1407 kjøpte Gianfrancesco I av Gonzaga marki-tittelen av keisar Sigismund. Den første hertugen  var Federico II av Gonazaga, som fekk tittelen av keisar Karl V. I 1627 døydde den eldre Gonzaga-linja ut med den vonde og svake Vincent II, og den yngre franske linja av familien, Huset Gonzaga-Nevers, tok over. Den mantovanske arvefølgjekrigen braut ut og i 1630 kringsette ein arme frå Det tysk-romerske riket byen, og førte med seg pest. Mantova kom seg aldri heilt etter denne katastrofen. 

Hertug Ferdinand Karl var ein uskikka leiar, og allierte seg med Frankrike i den spanske arvefølgjekrigen. Då franskmennene tapte krigen, vart Ferdinand Karl avsett av keisar Josef I, og søkte tilflukt i Venezia. Då han døydde i 1708 tapte familien Mantova for alltid til habsburgarane i Austerrike. Områda i Montferrat vart avstått til hertugen av Savoie, og keisaren kompenserte hertugen av Lorraine, arvingen til den kvinnelege linja i Gonzaga-familien, for tapet av Montferrat med å gje han Hertugdømet Teschen. 

Mantova vart ei kort stund slått saman med hertugdømet Milano av eit edikt frå keisar Josef II, men seinare gjenoppretta med ein eigen administrasjon av keisar Leopold II den 24. januar 1791. Mantova vart kringsett av den franske armeen til Napoleon, og fall i 1797. Med Campo Formio-traktaten vart Mantova annektert i Den cisalpinske republikken som departementet Mincio.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Duchy of Mantua|Duchy of Mantua]]» frå ,  den 23. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Teodor Andrzej Potocki

**Teodor Andrzej Potocki** () var ein polsk adelsmann (szlachcic), polsk primas og interrex i 1733.

Teodor var sokneprest i Przemyśl og kanon i Kraków frå 1687, biskop i Chełmno frå 1699 og biskop i Warmia frå 1711. I 1722 vart Teodor erkebiskop i Gniezno og primas i Polen.

Han vart interrex etter August II av Polen døydde og leia valet av ein ny konge i Wola. I 1733 erklærte han og krona Stanisław I Leszczyński som etterfølgjar av August II til den polske trona. Han støtta Leszczyński i den påfølgjande polske arvefølgjekrigen. 

Teodor verna jesuittordenen og velgjerar for kyrkjer, kloster og slott. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Teodor Andrzej Potocki|Teodor Andrzej Potocki]]» frå ,  den 23. april 2012.*
Piero della Francesca

**Piero della Francesca** () eigentleg *Pietro di Benedetto dei Franceschi* (eller Pietro Borghese) var ein italiensk målar, kunstteoretikar og matematikar under ungrenessansen.

## Liv og arbeid

Piero var fødd i Borgo Sansepolcro i Toscana kring om 1420. Han var den første målaren som prøvde å løyse perspektiviske problem med hjelp av matematikk, og å perfeksjonere bruken av perspektiv med geometriske og matematiske verktøy. Og så skreiv han på sine eldre dagar om kunstteori, to  viktige bøker som først og fremst handla om perspektiv, geometri og trigonometri: *De prospectiva pingendi* og *Libellus de quinque corporibus regularibus*. 

Særleg kunsthistorisk verd har freskane hans i kyrkja San Francesco i Arezzo. *Draumen til Konstantin*, *Dronninga av Saba ber ved trekrossen* høyrer båe til syklusen *Legenda om den sanne krossen*. Desse vart laga mellom 1452 og 1466. Ein annan freske er den verdskjende *Madonna del Parto* i landsbyen Monterchi, 10 km sør for Sansepolcro. Andre kjende verk er; *Kristi dåp*, *Kristi oppstode*, *Madonna omgjeven av barn og helgenar*, samt *Federico da Montefeltro og kona Battista Sforza*.

Sannsynlegvis gjekk både Luca Signorelli og Perugino i lære hos han, såvel som matematikaren Luca Pacioli.

Sommaren 1487 skreiv han testamentet sitt. Fem år seinare døydde Piero della Francesca på fødestaden, blind og einsam.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Piero della Francesca|Piero della Francesca]]» frå ,  den 23. april 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Peter Lacy

** Peter Lacy ** (), òg kjend som ***Peter von Lacy*** eller ***Pjotr Petrovitsj Lassi***, var ein irsk-russisk offiser frå Limerick i Irland, og seinare general og adelsmann i teneste hos tsaren i Russland. Han var formelt guvernør for det russiske Guvernementet Livland 1727-1751.

Han var ei stund i Frankrike frå oktober 1691, men forlét solkeisardømet til Ludvig XIV til fordel for militær teneste i Austerrike. Under austerriksk teneste i Russland frå 1697, med slaget ved Narva og feltoperasjonar i Livland, vart han skadd under den store nordiske krigen mot Sverige og forfremma til oberst. Året etter leia han ein brigade mot svenskane i slaget ved Poltava, og tok teneste hos prins Anikita Repnin, som var guvernør i Livland. Lacy var blant dei første som inntok Riga, og vart i 1712 kommandør på borga i byen. I 1719 var han med marinestyrken til Fjodor Apraksin, og gjekk i land og øydela svenske våpenarsenal og -fabrikkar ved Umeå.

I 1726 vart Lacy øvstkommanderande i Livland etter Repnin, og tre år seinare guvernør i provinsen. Her vart han kjent med grevinna av Kurland, den seinare tsarina Anna av Russland, som gjorde Lacy til øvstkommanderande. Han sigra over polakkane i den polske arvefølgjekrigen i 1734, og han vart russisk øvstkommanderande i den russisk-tyrkiske krigen frå 1736. Etter sigeren over tyrkarane 1739 tok han igjen aktivt opp guvernørposten i Livland.

Peter Lacy var igjen øvstkommanderande under den russisk-svenske krigen (1741-1743), vann ein knusande siger over svenskane ved Villmanstrand i august 1741, og erobra i praksis heile det sørlege Finland året etterpå. Etter dette vart han verande aktiv guvernør og øvstkommanderande i Livland til han døydde i Riga 19. april 1751.

Lacy var far til feltmarskalk Franz Moritz von Lacy.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Peter Lacy|Peter Lacy]]» frå ,  den 23. april 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Michał Serwacy Wiśniowiecki

Prins **Michał Serwacy Wiśniowiecki** () var ein polsk-litauisk szlachcic av Gediminid-opphav. 

Han var litauisk felthetman i 1702-1703 og 1707&ndash;1735, slottsforvaltar i Vilnius frå 1703, storhetman av Litauen i 1703-1707 og igjen i 1735. Frå 1730 var han regimentarz i den litauiske armeen. Han var voivode av Vilnius 1706-1707 og 1735. Fleire gonger var han marskalk i den litauiske domstolen.
Frå 1720 var han storkanslar av Litauen 

Under borgarkrigen i Litauen i 1700 var Wiśniowiecki leiar for motstandarane mot Sapieha-klanen og slo dei i slaget ved Olkieniki, og øydlea deira Ruzhany slott. Han støtta August II den sterke fram til 1707, då han tok sida til Stanisław Leszczyński. Same året vart han fengsla av russarane og sidan 1709 var han i eksil. I 1716 aksepterte han styret til August II og kom attende. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michał Serwacy Wiśniowiecki|Michał Serwacy Wiśniowiecki]]» frå ,  den 23. april 2012.*