open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Are Kalvø

**Are Kalvø** () er ein norsk forfattar, kåsør og satirikar. Han debuterte som forfattar i 1994 med boka *Absolutt Oslo*. Hausten 2004 kom Are Kalvø sin fyrste roman, *Nød*. 
Are Kalvø skriv på nynorsk.

Frå 1993 til 2009 var Kalvø ein av programleiarane for *[[Hallo i uken]]*, eit satirisk helgemagasin på NRK P2.

Han var både tekstredaktør og skodespelar i sceneframsyningane *Tusen år og like blid* (Det Norske Teatret 1998),  *3 mot 1 er feigt* (Sentrum Scene 2001) og *Det folk vil ha* (Det Norske Teatret 2005).

## Utmerkingar
* 1995: Årets frilanser
* 1997: Vinjeprisen
* Kalvø vann Sigmund Skard-stipendet i 2001
* Kalvø vann Sunnmørsprisen i 2003 for samla forfattarskap
* Kalvø vann Målprisen i 2004
* Han vart tildelt Kringkastingsprisen for 2005
* 2010: Stå opp-prisen
* 2015: Komiprisen
* 2016: Storegutprisen
* 2018: Heddaprisen

= Verk =
## Bøker
### Humor/satire
*1994 - *Absolutt Oslo* (Samlaget)
*1995 - *Store nordmenn* (Samlaget)
*1996 - *Kunsten å vere neger* (Samlaget)
*1997 - *Men fjernkontrollen min får du aldri* (Samlaget)
*1999 - *Harry* (Samlaget)
*2002 - *Bibelen 2* (Det Norske Samlaget)
*2002 - *Syden* (Gyldendal)
*2005 - *Norsk Humor* (redaktør)
*2007 - *Våre venner kinesarane* (Det Norske Samlaget)
*2012 - *Ny grunnlov* 
*2016 - *Are Kalvø på scenen, teater-, revy- og standup-tekstar*
* 2018 - *Hyttebok frå helvete*
* 2021 - *Meininga med livet. Eller: Yes Sir, I can boogie*

### Romanar
*2004 - *Nød*

## Sceneverksemd
*1998 - *Tusen år og like blid* (Det Norske Teatret, Oslo)
*2001 - *3 mot 1 er feigt* (Sentrum Scene, Oslo)
*2005 - *Det folk vil ha* (Det Norske Teatret, Oslo)

## Kringkasting
### Radio
*1993&#8212;2009 - Hallo i uken på NRK P2 (programleiar)

## TV
* 2011: *[[Mysteriet Norge]]* (NRK1) - Humorinnslag
* 2010/2013: *[[Nytt på nytt]]* (NRK1) - Lagleiarvikar 
* 2010–2013: *[[Sportsrevyen]]* (NRK1) - Humorinnslag
* 2013: *Riksforsamlinga* (NRK1) - Programleiar, manusforfattar

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*www.arekalvo.no
*Bøker av Are Kalvø digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
Hans av Danmark, Noreg og Sverige

**Hans I**, eller berre **Kong Hans**, i Sverige som **Johan II** () var son av kong Kristian I og Dorothea av Brandenburg. Han vart fødd på på Aalborghus i 1455. Han var konge av Danmark frå 1481 til 1513, av Noreg frå 1483 til 1513 og av Sverige frå 1497 til 1501. Han vart vald til Kristian I sin etterfylgjar i Danmark i 1456, og i Noreg og Sverige i 1458.

Den 6. september 1478 gifta han seg med Christine av Sachsen, dotter av kurfyrst Friedriech Ernst av Sachsen. Dei fekk sønene Kristian, Hans, Ernst og Frans, og dottera Elisabeth. Av sønene var det berre Kristian som overlevde faren. Dottera Elizabeth vart gift med Joakhim 1. Nestor av Hohenzollern.

Kong Hans fekk innført det lybske myntsystemet i Noreg, med penningar, skilling og mark.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Karl Straube

**Montegomery Rufus Karl Siegfried Straube** () var ein tysk organist, kordirigent og pedagog.

Straube var fødd i Berlin. Etter å ha lært orgelspel hjå Heinrich Riemann reiste han på konsertturné i Europa frå 1894 til 1897, og gjorde stor lukke. I 1897 fekk Straube jobben som organist i domkyrkja i Wesel, før han vart organist i Tomaskyrkja i Leipzig i 1902. Her spela han ei viktig rolle under «gjenoppdaginga» av Johann Sebastian Bach sin musikk. Frå 1907 var Straube professor i orgelspel på Leipzig-konservatoriet, og frå 1918 var han kantor i Tomaskyrkja. 

Straube var ein nær ven av Max Reger, som han hadde møtt i ungdomsdagane, og urframførte størsteparten av Reger sine orgelverk. Det vert sagt at Reger, for å setja Straube på prøve, med vilje la inn «umoglege» speletekniske vanskar i musikken, men at Straube kvar gong meistra dei.

Straube sin orgelstil fekk stor innverknad på norske organistar, gjennom elevane Arild Sandvold og Ludvig Nielsen. Jan Bender, Hermann Keller, Heinrich Fleischer og Michael Schneider var òg mellom dei mange som lærte orgelspel hjå Straube.
Tomaskyrkja i Leipzig

**Tomaskyrkja i Leipzig** (*Thomaskirche*) er hovudkyrkje i Leipzig, saman med Nikolaikyrkja. Ho er vidkjend som kyrkja der Johann Sebastian Bach var kantor frå 1723 til han døydde i 1750. 

## Bakgrunnsstoff

*
Harald III av Noreg

**Harald III Hardråde** () var norsk konge frå 1045 til 1066. Han var son til småkongen Sigurd Syr og Åsta Gudbrandsdotter. Difor er han også kjend som **Harald Sigurdsson**. 

Harald var halvbror til Olav den heilage (same mor) og truleg sonesons soneson til kong Harald Hårfagre. Etter slaget ved Stiklestad i 1030 måtte han flykta frå landet. Deretter slo han seg ned i Holmgard (dagens Novgorod) som gjest av kong Jaroslav.

Fyrst var Harald Hardråde konge saman med Magnus den gode. Frå 1047 var han einekonge. Han var konge til 1066 då han fall i slaget ved Stamford bru. Harald Hardråde vert rekna som grunnleggjar av Oslo by. Grunnlegginga skal ha skjedd om lag år 1050.

I *[[Heimskringla]]* av islendingen Snorre Sturlason kan ein lesa soga om Harald Hardråde og om andre norske kongar. 

## I kulturen
Jan Ove Ekeberg gav ut romanen *Den siste vikingkongen. Djevelens rytter* i 2018.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Selje

**Selje** (latin *Salix caprea*) er namnet på eit treslag av vierslekta i vierfamilien. Seljer skil seg ut frå dei fleste andre pilslaga ved at blada er breiare enn dei utprega langsmale pilblada.

## Utsjånad

### Vekstform
Seljer veks oftast i buskform med fleire stammar som blir kring 2–3 meter høge. Ved einstammig form i godt lys kan selja vakse til tre på 6–14 meters høgd – og unntaksvis opp til 20 m.

### Blad
Seljeblada er 5–12 cm lange, og grøne på oversida, men gråkvite på undersida. Her er dei kledde med filtaktige hår som truleg har som oppgåve å verna blada mot væsketap.

### Blomster
Selja blomstrar tidleg og på berr kvist. Knoppane er verna av eit brunt, blankt skal, medan blomeorgana er verna av grå dun eller pels som gjev dei ein særprega utsjånad. Dei mjuke, avrunda blomane blir gjerne kalla gåsungar.

## Bruk
### Dyrefôr
Lauv og greiner av selje blir tradisjonelt bruka til husdyrfôr i norsk landbruk – særleg for sauer og geiter.

### Seljefløyte
Når selja er særleg sevjerik kring slutten av mai og utover juni, har det vore vanleg å laga seljefløyter. Desse lagar ein ved å kappe seg eit fingertjukt emne av rett ved utan kvist. Ein kakkar på borken med knivskaftet til borken løysnar frå veden og ein kan vri borken forsiktig laus frå greina utan at han sprekk eller rivnar. Ein følgjer så ein av fleire metodar som alle har til felles at ein brukar ein del av ved-delen av emnet til å laga ein blokk med ein spalte i og eit vinkla dobbeltsnitt i borken slik at fløyta kan blåsast på som ei blokkfløyte. Korte seljefløyter kan vera korte piper med éin tone, dei kan vera stempelpiper med glissandotonar. Dei mest brukande instrumenta er fløyter som er lange nok til at ein kan få fram fleire overtonar på dei ved overblåsing.

### Høgtidsbruk

Det er vanleg å taka inn seljegreiner med gåsungar (lodne blomar) på til palmesøndag i mange norske familiar. Nokre stader blir den blomande selja endatil kalla *palme* i denne samanhengen.

## Sjå òg
* Gråselje
* Selje kommune

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Bilete av selje 
* Den virtuella floran
Sigurd Jorsalfare

**Sigurd Magnusson Jorsalfare** (), rekna som **Sigurd I av Noreg**, var konge av Noreg frå 1103 til 1130.

Sigurd var son av kong Magnus III Olavsson Berrføtt. Han overtok kongedømet saman med brørne Øystein I Magnusson (om lag 1088&ndash;1123) og Olav Magnusson (1099&ndash;1115) då faren døydde i 1103. Sigurd Jorsalfare var jarl på Orknøyane frå 1098 til 1103 og var einekonge i Noreg frå 1123. Han var gift med dronning Malmfred av Russland. 

## Namnet «Jorsalfare»

Tilnamnet «Jorsalfare» ('Jerusalem-farar') fekk Sigurd av di han i fleire år var på krosstog. Han skal ha vore i Jerusalem, som på norrønt var *Jorsal*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Øystein I av Noreg

**Øystein I Magnusson** () var konge av Noreg frå 1103 til 1123. Han var gift med norske Ingebjørg Guttormsdotter. Øystein Magnusson var son av kong Magnus III Berrføtt. Øystein Magnusson var konge saman med brørne Sigurd I Magnusson Jorsalfare og Olav Magnusson. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Olav Magnusson

**Olav Magnusson** () var konge av Noreg frå 1103 til 1115. Olav var son av kong Magnus III Berrføtt, og vart teken til konge saman med dei eldre brørne Øystein I Magnusson og Sigurd I Magnusson Jorsalfar. Han døydde 15 år gamal. 

Olav Magnusson er den fjerde kongen i den norske kongerekka med namnet Olav, men han står unummerert. Olav IV av Noreg var konge nesten 300 år seinare. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Olav III av Noreg

**Olav III Haraldsson** () var konge av Noreg frå 1067 til 1093, og var son av kong Harald III Hardråde. Olav III Haraldsson vert ofte omtala som **Olav Kyrre**. Tilnamnet «Kyrre» tyder «den fredsame» eller «den stille».

Han var med i hæren til Harald Hardråde då han reiste til England, men han var ikkje med i slaget ved Stamford bru i 1066. Då han året etter kom heim til Noreg, vart han innsett som konge saman med broren sin, Magnus II Haraldsson. Magnus døydde allereie i 1069, og Olav vart då konge åleine. 

Olav Kyrre skal ha grunnlagt Bergen by i 1070. Olav Kyrre sin einaste son, Magnus III Olavsson Berrføtt, tok over som konge då faren døydde i 1093 i Håkeby, Tanum. Gravlagd i Nidaros.

Soger om Olav Kyrre og andre norske kongar er nedskrivne av islendingen Snorre Sturlason i Heimskringla.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Harald IV av Noreg

**Harald IV Magnusson Gille** () var konge av Noreg frå 1130 til 1136. Han var gift med den svenske dronninga Ingerid Ragnvaldsdotter.

Harald Gille var son av kong Magnus Berrføtt. Harald Gille tok kongsnamn etter at Sigurd I Magnusson Jorsalfare døydde i 1130. I den byrjande borgarkrigstida overfall han kong Magnus Blinde i 1135. Magnus den blinde vart fanga, kastrert og blinda. Harald vart i sin tur drepen av Sigurd Slembe i 1136.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Øystein II av Noreg

**Øystein II Haraldsson** () var konge av Noreg frå 1142 til 1157. Han var gift med den norske dronning Ragna Nikolasdotter.

Øystein II Haraldsson var son av kong Harald IV Gille, og vart teken til konge i 1142 saman med brørne Sigurd II Munn og Inge I Krokrygg. Øystein fall saman med broren Sigurd Munn då dei prøvde å ta livet av broren, kong Inge I Krokrygg. 

I borgarkrigstida var det vanleg at fleire kongssøner kjempa mot kvarande om makta i Noreg. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Inge I av Noreg

**Inge I Krokrygg** () var konge av Noreg frå 1136 til 1161. Han vart fødd i 1135 som son av kong Harald IV Gille og Ingerid Ragnvaldsdotter. Inge vart vald til konge på Borgartinget i 1136. Samstundes vart broren Sigurd II Haraldsson Munn teken til kongen på Øyratinget. 

Tilnamnet Krokrygg fekk Inge fordi han var vanfør. Ifølge Snorre vart han skada i slaget ved Minne som 2-åring, då lendmannen Tjostolv Ålesson skal ha bore han i ein sekk på ryggen under slaget. Sekken vart truffe av ei pil, og skada barnekongen for livet. Den danske historikaren Saxo Grammaticus har ein annan versjon; at det var amma hans som mista han i golvet slik at han knakk ryggen.

I borgarkrigstida, då Inge var konge, var det vanleg at fleire kongssøner kjempa mot kvarande om makta i Noreg. Inge Krokrygg kjempa mot brørne Øystein II Haraldsson og Sigurd, som begge ynskte å ta frå Inge kongsnamnet. I løpet av Inges og brørnes regjeringstid vart Nidaros erkebispedøme skipa. Inges viktigaste rådgjevarar var lendmennene Erling Skakke og Gregorius Dagsson. I kretsen rundt Inge lå grunnlaget for det som etterkvart vart ei gruppe aristokratiske og kyrkjevenlege stormenn som i moderne tid er kalla Lendmannspartiet. Denne gruppa la igjen grunnlaget for baglarane, gruppa som reiste seg mot kong Sverre Sigurdsson på slutten av 1100-talet.

Inges menn klarde til slutt å få teke livet av begge brørne hans. 
Inge sjølv fall i eit slag i 1161 mot Sigurd Munn sin son Håkon Herdebrei.

I Heimskringla av Snorre Sturlason kan ein lesa norske kongesoger, mellom anna om Inge Krokrygg. Soga om Inge og brørne hans heiter Haraldssønenes saga.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Øystein Øysteinsson Møyla

**Øystein Øysteinsson Møyla** () var den første leiaren av birkebeinarane. Han vart gjeven kongsnamn på Øyratinget i 1176. 

Øystein Møyla var son av kong Øystein II Haraldsson. 
Tilnamnet «Møyla» tyder 'vesle møy' eller 'vesle kvinne', og tilnamnet fekk han på grunn av sin unge alder og barnslege utsjånad.

Då Øystein Haraldsson blei drepen i den første fasen av borgarkrigstida i maktkampen mot broren Inge Krokrygg, samla tilhengjarane hans seg først under sonen til Sigurd Munn, Håkon Herdebrei. Håkon blei nedkjempa av Erling Skakke under slaget ved Sekken, nær Veøya i Romsdalen i 1162. 

I 1174 danna motstandarane til Erling Skakke ein flokk som fekk tilnamnet birkebeinarar. Med Øystein Møyla som leiar inntok de Trondheim, og på Øyratinget i 1176 utropte dei han til konge. Øystein Møyla og birkebeinarane gjorde deretter opprør mot Erling Skakke og den unge sonen hans, kong Magnus V Erlingsson. I januar 1177 blei birkebeinerne grundig slått i slaget på Re. Øystein Møyla kom seg unna, men blei drepen av ein bonde då han ba om grid. Dette slaget er det siste som er nemnt i *[[Heimskringla]]*.

Den neste leiaren av birkebeinarane var Sverre Sigurdsson, som regjerte som konge av Noreg frå 1184 til han døydde i 1202.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Øystein Øysteinsson Møyla|Øystein Øysteinsson Møyla]]» frå ,  den 15. november 2016.*
Pizzicato

**Pizzicato** er ein spelemåte på strykeinstrument der ein klimprar eller knipsar på strengene i staden for å dra bogen over dei. 

## Pizzicatotypar
### Vanleg pizzicato
Ved vanleg høgrehandspizzicato løftar ein strengen med éin finger og slepp han att. (Ein løftar ikkje strengen så høgt at han slår mot gripebrettet.) Ved raskt pizzicatospel brukar ein gjerne to eller tre fingrar vekselvis. Ein særleg rask pizzicatotype er veksling mellom vanleg pizzicato (høgrehandspizzicato) og venstrehandspizzicato.

### Venstrehandspizzicato
Venstrehandspizzicato er særleg bruka i virtuos fiolinmusikk og i norsk folkemusikk på hardingfele.

### Bartók-pizzicato
Ved Bartók-pizzicato klyp ein strengen mellom to fingrar, løftar han opp og slepp han slik at strengen slår mot gripebrettet.

## Kjelder
Øyratinget

**Øyratinget** eller **Øratinget**, bokmål òg *Øretinget*, var eit tingsete i Nidaros (Trondheim), ved utløpet av Nidelva. Harald Hårfagre vart teken til konge her. Under Harald Hardråde fekk kongshylling på Øyratinget riksomfattande verknad. Frå 1204 måtte kongen sverje kongseida på skrinet til Heilag-Olav. Øyratinget vart flytt til Domkyrkjegarden.

## Dei trøndske fylka

Dei fire inntrøndske fylka var
# **Sparbyggjafylki** - seinare Steinkjer og Snåsa.
# **Eynafylki** - seinare Beitstad, Inderøy og Verran.
# **Verdølafylki** - seinare Verdal.
# **Skeynafylki** - seinare Skogn, Ytterøy og Mosvik.

Dei fire utrøndske fylka var
# **Stjørdølafylki** - seinare Stjørdal, Meråker, Klæbu, Selbu og Tydal.
# **Strindafylki** - seinare Strinda, Leksvik, Frosta og Åsen.
# **Gauldølafylki** - heile Gauldal.
# **Orkdølafylki** - heile Orkla med Børsa, Skaun og Byneset.

Uttrønderane sin tingstad var på Øyra (Øra) ved elveosen til Nidelelva ved garden Lade. Namnet Lade er avleia frå lasteplass, opplagsstad eller marknadsstad. Inntrønderane heldt sitt tilsvarande ting ved Mære i Sparbu. Etter kvart vart denne samanslutninga utvida. Uttrønderane og inntrønderane slutta seg saman til eit lovsamband, og Øyratinget vart då sams for heile Trøndelag.

## Kjelde
* Henry Røsoch, *Trondheims historie*, utgitt i 1939 av Trondheim kommune på F. Bruns Bokhandel forlag.
Inge Magnusson

**Inge Magnusson** eller **Inge Baglarkonge**. I tida frå 1196 til 1202 var han baglarane sin kandidat til å vera norsk konge. Han vart sagt å vera son av kong Magnus V Erlingsson. Baglarane tapte slaget ved Strindsjøen mot kong Sverre Sigurdsson i 1199. Inge døydde i 1202.

I borgarkrigstida var det vanleg at fleire kongssøner kjempa mot kvarande om makta i Noreg. 

## Sjå òg
* Liste over norske monarkar
Håkon Magnusson Toresfostre

**Håkon Magnusson Toresfostre** () vart utropt til konge av Trøndelag og Oppland i 1093. Samstundes vart Magnus III Berrføtt teken til konge i Vika.

Håkon skal ha vore son av Magnus II Haraldson. Ein kjenner ikkje til kven mor hans var.

Han var fosterson av Steigar-Tore, ein mektig mann frå Oppland, og var difor kjend som «Toresfostre». Steigar-Tore stydde opp om kravet om kongsmakt. 

Etter å ha vorte teken til konge på Opplanda vart han hylla som herskar på Øyratinget ved Nidaros. Her gav han lovnad om å oppheva fleire plikter for bøndene, som «landøre» og «julegåver».

Magnus Berrføtt godtok ikkje Håkon som medkonge. I 1093 var det kampar mellom Håkon og Magnus Berrføtt. 

Håkon døydde i 1094 eller 1095 etter å ha blitt sjuk under rypejakt på Dovrefjell. Han hadde berre vore konge i drygt eit år. 

## Kjelder
Arco

**Arco** er namnet på den mest brukte speleteknikken for strykeinstrument der ein dreg bogen over strengene. Ordet kjem frå italiensk og tyder ganske engelt boge.

Det finst mange ulike måtar ein kan spela på i arco, til dømes *legato*, der ein spelar mange noter på det same bogestroket, eller *staccato*, der kvar note vert skild frå dei andre med bittesmå stiller.

## Sjå òg
*Pizzicato
*Col legno
Erling Steinvegg

**Erling Magnusson Steinvegg** var baglarane sin kandidat til å vera norsk konge. Han var baglarkonge i tida frå 1204 til 1207. Etter deira meining var han son av kong Magnus V Erlingsson. Baglarane fekk stønad av danskekongen Valdemar II Sejr. Kong Valdemar møtte i Tunsberg med stor krigsflåte. Erling Steinvegg bar jernbyrd for å visa at han var av kongeleg ætt. Baglarane sette seg i Vika kring Oslo, og gjorde hærtog opp mot Nidaros. Erling Steinvegg døydde i mars 1207, og Filippus Simonsson fekk rolla som nytt kongsemne for baglarane.

I borgarkrigstida var det vanleg at fleire kongssøner kjempa mot kvarande om makta i Noreg. 

Sigurd Ribbung, som Ribbungane hadde som kongsemne, var rekna som son av Erling Steinvegg.
 
## Kjelder
Østfold fylke

**Østfold fylke**, stundom kalla *Austfold*, er eit fylke i Noreg. Fylket er det søraustlegaste i landet og ligg på den austre sida av Oslofjorden, med grensar til Akershus i nord og vest og til Sverige og dei svenske fylka Värmlands län og Västra Götalands län i aust. I perioden frå 2020 til 2023 var Østfold ein del av Viken fylke. Det blei eit eige fylke igjen den 1. januar 2024, og tok i bruk dei gamle grensene, med unntak av Rømskog som blei ein del av Akershus fylke.

Østfold har seks byar: Askim, Mysen, Fredrikstad, Halden, Moss og Sarpsborg.

## Historie
I vikingtida var området ein del av Vingulmark, som i sin tur var ein del av Viken og inkluderte Båhuslen. Det var delvis under svensk styre fram til Harald Hårfagre si tid. 

Seinare, då Noreg var under dansk styre, delte den danske kongen området inn i mange len.

## Namn
Det gamle namnet til Oslofjorden var *Fold*, og tydinga til *Østfold* vert då 'fylket aust for Oslofjorden'. Dette namnet har røter attende til 1543. I mellomalderen var namnet på fylket *Borgarsysla* 'fylket til byen Borg (i dag Sarpsborg)'.

Seinare (under dansk styre) vart fylket kalla *Smaalenenes Amt*.

## Klima
Vêret i Østfold er prega av ei viss terrengskjerming mot aust og at det ligg ope til mot Skagerrak og Oslofjorden i sør og vest. Den herskande vinden er frå nord til nordaust om vinteren og frå sør til sørvest om sommaren. 

Middeltemperaturen varierer frå -3 til -5&nbsp;°C i januar til 16–17&nbsp;°C i juli. Om vinteren vil temperaturen ved kysten som regel kome opp kring –1&nbsp;°C. 

Årsnedbøren er stort sett 700–800 mm, med seinsommaren og hausten som den våtaste tida. På grunn av det høgareliggande terrenget i aust, fell det lite snø om vinteren, i tillegg til at mild luft frå sjøen ofte fører til smelting. 

Fylket har ein god del tåke, særleg på hausten og vinteren, på grunn av nærleiken til sjøen. 

## Kommunar
Folketala i oversynet under er frå SSB per .

## Sjå òg
*Tettstader i Østfold
## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
* 
* Fylkesmannen i Østfold
* Kulturnett Østfold
Col legno

**Col legno** (italiensk, ‘med treet’) er ein speleteknikk på strykeinstrument der ein slår eller stryk bogen over strengene med tresida i staden for hårsida. 

Når ein spelar col legno blir tonen nærmast hås og kviskrande med mykje friksjonslyd. Col legno-spel kan vera sul tasto (over gripebrettet) for å gjera tonen meir mjuk og kviskrande eller ponticello (nærme stolen) for å gjera tonen meir sprø og hås. Vanlegvis slår ein strengene med bogen når ein spelar col legno &#8212; ein teknikk som meir presist blir kalla *col legno battuto*; men uttrykka *col legno arco* eller *col legno tratto* tyder at musikaren skal draga bogen over strengen, slik ein vanlegvis bruker hårsida. Oppheving av *col legno*-parti blir markert med *col crine* (‘med håra’).

Den første komponisten vi veit brukte col legno var Joseph Haydn. Fiolin, bratsj, cello og kontrabass er døme på musikkinstrument som ofte brukar stilen.

## Sjå òg
*Arco
*Pizzicato
Stille

**Stille** er eit fullstendig eller relativt fråvære av lyd eller rørsle. Omgrepet vert ofte brukt for å skildra det motsette av bråk. Stille kan òg brukast i samband med manglande rørsler i luft eller vatn, som i «vindstille» eller «å ro ut på stilla». Som adjektiv kan stille vise til alle typar fråvære av lyd eller rørsler.

## Stille og symbol

Symbol for det å vera stille kan vera at ein held ein eller to fingrar loddrett framfor munnen, eller at ein dreg dei vassrett over som om ein lukker han. Ein kan også symbolisera tvungen stille gjennom ein knebel eller ei hand halden framfor munnen.

Det er òg vanleg å bruka stiller for å markera sorg eller medkjensle etter dramatiske dødsfall, til dømes rundt offer for ulukker eller krigar. Dette kan vera ei stor markering som skjer i eit heilt eller fleire land, til dømes på minnedagen om den første verdskrigen, eller det kan vera ei lokal markering frå ei einsleg gruppe.

## Stille i samfunnet

Stille vert sett opp som ein motsats til bråk, og er i moderne tenking ofte rekna som noko positivt, som i uttrykket «fred og ro». Ein seier mellom anna at stader med lite menneske og maskinar er stille, fordi lydane som finst der ikkje trengjer seg på.

Stille mellom menneske kan bli oppfatta på ulike måtar. Å vera taus kan bety at ein ikkje fer med sladder eller spreier informasjon til fienden i krigstid. Men ein som er stum kan også oppfattast som uvennleg, fråverande eller dum. Å vera stille om ei sak kan tyda at ein ønskjer å forteie han, og protestar kan ofte gå ut på at ein ikkje lenger vil vera stille.

Tysne når fleire menneske er samla kan i mange høve oppfattast som rart eller pinleg, men kan også vera del av ein veremåte eller eit rituale der det er meininga at ein skal vera stille ei viss stund. Innan fleire religiøse retningar bruker ein stille for å nærma seg det guddommelege, til dømes i austleg meditasjon, innan klostervesen og i kvekarsamlingar.

## Stille innan kunst
Kunst handlar ofte om å uttrykka seg gjennom utsegner, former eller lyd. Innan musikk er likevel pausen mellom framføringar og noter svært viktige for uttrykket. 

Det eksperimentelle verket 4'33" frå 1952 av komponisten John Cage er kjend for sine 4 minutt og 33 sekund der musikarane ikkje lager lyd. Likevel er det ikkje heilt stille under framføringar, ettersom ein stadig høyrer lydar frå publikum og utsida av konsertsalen. 

## Stille i meteorologien

Vindstille vil seia at ingen vind bles &mdash; røyk stig rett opp og vatn er spegelblankt. Dette fenomenet har namnet *stille* og talverdien 0 på beaufortskalaen.

## Bakgrunnsstoff

* Kathryn Damiano: Some Thoughts on Silence om stille kvekersamanheng
* Aldous Huxley: On Silence
* Stuart Sim: *Manifesto for silence*, 2007. ISBN 978-0-7486-2591-8
Filippus Simonsson

**Filippus Simonsson** eller **Filip Simonssøn** (ca. ) var baglarkonge frå 1207 til 1217. 

Filippus var systerson av biskop Nikolas Arnesson.
Etter at Erling Magnusson Steinvegg døydde i mars 1207 vart Filipus baglarane sitt kongsemne. Mellom han og birkebeinane sin konge, Inge II Bårdsson, kom det til forlik i 1208. Riket vart delt i tre. Filip skulle få Opplanda og ein del av Vika, men ikkje kongsnamn. Filip skulle få gifta seg med kong Sverre Sigurdsson si dotter Kristin. Forliket var inngått på Kvitsøy i Rogaland fylke hausten 1208. Av dette kjem namnet «Kvitsøyforliket».

Striden mellom baglane og birkebeinane i borgarkrigstida var då over, sjølv om det endelege forliket kom fyrst i 1217. 
Då Filip døydde i 1217 vart etterfylgjaren Håkon IV Håkonsson hylla av både baglarane og birkebeinane. 
 
## Kjelder
Jon Kuvlung

**Jon Ingesson Kuvlung** var ein norrøn leiar som hevda å vera ein son av kong Inge I Krokrygg. Han styrte i Vika frå 1185 til han vart felt av birkebeinane i Bergen i 1188. Jon hadde vore munk på Hovedøya, og tilnamnet «kuvlung» var eit spottenamn birkebeinarane nytta om flokken Kuvlungane (norrønt *kufl* tyder 'munkehette'). Kuvlungane vart slegne av kong Sverre ved Bergen i 1188 der Jon Kuvlung fall.
Skule Bårdsson

**Skule Bårdsson** eller **Hertug Skule**, gamalnorsk **Skúli Bárðarson**, (fødd 1189, død 24. mai 1240) var ein norsk adeleg, jarl, hertug og kongsemne.

Skule var fødd om lag i 1189. Han var son av Bård Guttormsson og halvbror av kong Inge Bårdsson. Då Inge døydde i 1217 vart den 13 år gamle Håkon Håkonsson konge mot Skule sitt kandidatur, men Skule, som hadde tittel av jarl, fekk mykje av den røynlege makta og arva alt godset etter bror sin. Etter kvart som Håkon vart vaksen utvikla det seg ein maktkamp mellom Håkon og Skule. Som forsøk på å forsona dei to gifta Håkon seg med dottera til Skule, Margrete Skulesdotter, i 1225. I 1237 fekk Skule tittelen hertug. Dette var ikkje nok til å stagga ambisjonane hans, og i 1239 fekk han gitt seg sjølv kongsnamn på Øyrating. 

Flokken til Skule vart kalla vårbelger. Han tok kontroll over Trøndelag før han reiste sørover mot Oslo. Vårbelgene vann eit slag ved Låka i Nannestad, men i mai 1240 vart han slegen av kong Håkon og hæren hans i Oslo. Skule reiste attende til Nidaros. Då Håkon sine men kom til byen flykta han til Elgeseter kloster. Der vart han drepen av kong Håkon sine menn og klosteret brend ned. 

Mellom anna islendingen og sogeskrivaren Snorre Sturlason stod på sida til Skule i striden.

Skule Bårdsson er ein av dei mest omdiskuterte personane i norsk mellomalderhistorie. Historikarar har ofte tatt parti for anten Håkon Håkonsson eller Skule. P.A. Munch, som var svært innflytelsesrik mellom historikarar på 1800-talet, såg Håkon som den store modernisatoren, og Skule som representant for ei svunnen tid. I mot dette synet står Halvdan Koht, som gav eit brennande forsvar for Skule i artikkelen "Skule jarl" i Historisk tidsskrift i 1924. Her vert Skule presentert som den gåverike statsmannen som gjorde slutt på borgarkrigstida og samla landet, men vart felt av Håkon Håkonsson og mennene rundt han sine eigeninteresser. Sikkert er det at Skule ser ut til å ha gått inn i maktkampen mot Håkon med alle korta i sine hender, men likevel klarde å tapa. Likevel vart det etterkomarane hans, gjennom dottera sitt giftarmål med Håkon, som styrte landet vidare etter at dei begge var døde.

Henrik Ibsen sitt skodespel «Kongsemnerne» frå 1863 handlar om striden mellom hertug Skule og kong Håkon.
José Antonio Primo de Rivera

**José Antonio Primo de Rivera** () var ein spansk politikar. Han var son til Miguel Primo de Rivera som var diktator i Spania frå 1923 til 1930. 

## Liv og virke
José Antonio vart fødd i Madrid. Han grunnla Falangistpartiet (Falange Española) i 1933. Partiet ynskte å gjera Spania til ein stat inspirert av tenkinga i fascismen. Ein skulle gjera slutt på motsetnadane mellom samfunnsklassane (klassekampen). Ved valet i 1936 fekk falangistane berre 0,7 % av røystene, men dei hadde stor vekst i oppslutnaden. Innan juli same år hadde dei meir enn 40 000 medlemar av partiet. José Antonio si syster starta organisasjonen Sección Femenina, kvinnerørsla til falangistane.

Primo de Rivera var tilhengjar av opprøret i juli 1936 mot den venstreorienterte republikanske regjeringa. I den spanske borgarkrigen vart falangistane dominerande i den meir vidfemnande politiske rørsla "nasjonalistane". José Antonio vart fanga den 6. juli 1936. Han vart halden fanga inntil han vart avretta i Alicante den 20. november 1936.

Francisco Franco sitt diktatur laga til mykje persondyrking knytt til José Antonio. Han vart ein «martyr av krosstoget», jamfør det spanske omgrepet *El Ausente*. På ytterveggen i kvar soknekyrkje i Spania var der ein plakett som lista opp lokale soldatar som døydde i borgarkrigen. (*Caídos por Dios y por España*, «Fall for Gud og Spania»). José Antonio sitt namn stod fyrst på kvart skilt. José Antonio vart eit veldig vanleg namn i Spania.

Franco fekk bygd mausoleet Valle de los Caídos med tvangsarbeid. I mausoleet ligg liket av José Antonio. Den 20. november, nærare førti år seinare (1975), døydde Franco. Det er spekulert i om livet til Franco vart kunstig forlenga for at han kunne døy den symbolske dagen. Franco vart gravlagd ved sida av José Antonio. Den 20. november er framleis ein symbolsk dag for den ytre høgresida i spansk politikk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:José Antonio Primo de Rivera|José Antonio Primo de Rivera]]» frå ,  den 20. november 2004.*  

## Bakgrunnsstoff
Hønefoss

**Hønefoss** er ein by og administrasjonssenteret i Ringerike kommune i Buskerud. Fram til 1964 var byen òg eigen kommune.

Hønefoss er ein innlandsby og eit sentralt knutepunkt på Austlandet. Herfrå går mellom anna jarnbane til Bergen, Drammen og Oslo, og til Gjøvik via Roa. Gjennom Hønefoss gjekk dessutan stamvegen (E16) frå Sandvika til Vestlandet via Valdres, og Riksveg 7 til Vestlandet via Hallingdal og Riksveg 35 til Hokksund og Hadeland. Desse vegane går no i hovudsak utanom byensentrum, men Riksveg 35 går framleis gjennom Hønefoss.

Hønefoss fekk bystatus i 1852 og er i dag eit naturleg handelssentrum for follk i kommunane Ringerike, Hole og Jevnaker. Byen ligg som det nordlegate punktet i ein triangel med Drammen i sør og Oslo i søraust. 

Det er  i det området som i dag definerast som byen Hønefoss. Dette området er mykje større enn den tidlegare bykommunen.

## Kjende personar frå Hønefoss
* Emilie Marie Nereng, skribent kjend som bloggaren «Voe»

## Sjå òg
* Hønefossen
* Tettstader i Buskerud

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Buskerud»


## Andre nettstader

* Eldre fotografi frå Hønefoss og omegn ca. 1880-1941 på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Francisco Franco

**Francisco Franco**  (), òg kjend som **Francisco Franco Bahamonde** eller nokre gonger som *[[Generalísimo]]*, var diktator av Spania frå 1939 til han døydde i 1975. Kjend som ''El Caudillo de España'' ('føraren av Spania') leidde han det autoritære regimet i Spania etter sigeren i den spanske borgarkrigen. 

## Bakgrunn
Franco deltok mellom anna i spanske krigar i Afrika. I 1936 slo han seg saman med den høgreekstreme «nasjonalist»-rørsla for å kjempa mot den venstreorienterte spanske regjeringa. I borgarkrigen nytta han elitetroppar frå Nord-Afrika, blant dei mange afrikanske og arabiske leigesoldatar. 

Dei fascistiske regima i Tyskland og Italia nytta høvet til å senda stønad. Sovjetunionen sende noko stønad til den lovleg valde regjeringa, men det synte seg å ikkje vera nok. Frivillige antifascistar frå mange land fór òg til Spania for å hjelpe til, men overmakta vart for stor. Vestmaktene heldt seg til «ikkje-innblandingsavtalen» som dei hadde gjort med dei fascistiske diktatorane, og Franco gjorde inntog i Madrid den 28. mars 1939.

## Spania under Franco
Under den andre verdskrigen heldt Franco Spania nokolunde nøytralt, men sende likevel ein «frivillig» spansk legion til å kjempa saman med tyskarane på austfronten mot Sovjetunionen.

Det er ein diskusjon i kva grad styresettet til Franco var fascistisk i snever meining, kanskje kan det heller kallast eit autoritært enn eit totalitært diktatur. Vekta låg på ro og orden, og ikkje på ein politisk visjon om endring. Styringa var konservativ, tradisjonalistisk og sterkt høgreorientert. Men vektlegginga av endring og stabilitet kunne variere i andre land med fascistisk eittpartidiktatur òg. Fascismen kan vere både revolusjonær og tilbakeskodande på ein gong i ulik grad etter som det høver. 

I 1947 proklamerte Franco at Spania skulle vera eit monarki, men lét vera å utpeika ein konge. Dei formelle titlane hans var *Jefe del Estado* (statssjef) og *Generalísimo de los Ejércitos Españoles* (høgaste general i det spanske forsvaret). Personleg hadde han tittelen *por la gracia de Dios, Caudillo de España y de la Cruzada*, eller «med nåde frå Gud, Caudillo av Spania og av krosstoget». Nemninga «Guds nåde» er berre nytta av monarkar. 

Franco døydde 20. november i 1975, på den same datoen som José Antonio Primo de Rivera, grunnleggjaren av det fascistinspirerte Falangistpartiet. Det er spekulert i om legane heldt han kunstig i live til denne symbolske datoen. Etterfylgjar vart kong Juan Carlos I av Spania. 

Dei fleste spanske byane hadde ei gate oppkalla etter Franco, *calle del Generalísimo*. Etter at Franco døydde har namna vorte endra. 

## Bakgrunnsstoff
KNM «Tyr»

**KNM «Tyr»** (Ex. MS «Standby Master») var eit minekontrollfartøy. Hovudoppgåvene var utlegging, opptaking og vedlikehald av kontrollerbare minefelt langs kysten.

Fartøyet vart bygd ved Voldnes Skipsverft i Ålesund i 1981. Det segla som standbyfartøy i Nordsjøen. I 1993 vart det kjøpt av Sjøforsvaret. Skipet vart bygd om og modernisert ved Mjellem & Karlsen i Bergen. Fartøyet fekk mellom anna installert dynamisk posisjoneringsutstyr og miniubåt (ROV). Kommando vart heist om bord fyrste gong 7. mars 1995. KNM «Tyr» høyrde til Minekrigsflotiljen og var stasjonert på Haakonsvern Orlogsstasjon i Bergen.

Fartøyet har mykje utstyr som gjer det brukande til mange forskjellige oppdrag. I tillegg til Sjøforsvaret vart skipet nytta av m. a. Tollvesenet, Politiet, Statens ureiningstilsyn, Havforskingsinstituttet og Forsvarets forskingsinstitutt. 

Fartøyet kunne nyttast til torpedoopphenting, utlegg og opphenting av uavhengige minesystem, vrakleiting og -filming, filming og kartlegging av havbotnen, inspeksjon og filming av undervassinstallasjonar, nøyaktig posisjonering og utplassering av utstyr som skal nyttast på havbotnen, søk etter sakna gjenstandar og personar, større redningsoperasjonar på overflata, slep, løft på 9 tonn, frakt av større gjenstandar og assistanse til andre fartøy i samband med brann, havari og liknande.

Skipet blei tatt ut av teneste i 2013, og lagt ut for sal året etter.

## Kjelder

* Forsvarsnett

## Bakgrunnsstoff
*Heimesida til KNM «Tyr»
Desideria av Sverige og Noreg

**Desideria** () var dronning av Sverige og Noreg frå 1818 til 1844. Ho var døypt **Bernhardine Eugenie Désirée Clary**.
Ho er stammor til Huset Bernadotte, som framleis sit på den svenske trona.

## Bakgrunn
Désirée Clary var dotter av ein rik kjøpmann og silkefabrikant frå Marseille. Familien hadde nære band med Bonaparte-familien. Søstera hennar, Julie Clary, gifta seg med Joseph Bonaparte, og blei dronning av Napoli og Spania. Désirée sjølv var forlova med Napoleon Bonaparte, men det vart aldri til noko giftarmål. I staden gifta ho seg den 17. august 1798 med **Jean Baptiste Bernadotte**, som seinare vart Kong Karl Johan av Sverige og Noreg. Dei to fekk sonen Oscar, som seinare vart kong Oscar I.

## Kongeleg liv
Den nye kronprinsfamilien kom til Stockholm den 6. januar 1811. Det var 26 kuldegrader den dagen, og dronninga skal visstnok ha grete då ho kom til byen. Dronning Desideria vart aldri heilt fortruleg med svensk kultur eller klima, og lærte seg heller ikkje språket. Ho heldt til i Paris i tolv år, men kom tilbake til Stockholm i 1823 og budde der resten av livet sitt. Ettersom ho ikkje hadde vore til stades då Karl Johan vart krona, skjedde kroninga hennar i 1829. Ho vart enkje i 1844.

Desideria døydde i 1860, året etter at Oscar døydde. Ho vart 83 år gamal.

## Anna

* Desideria vitja Noreg første gongen i 1825. Dronningberget på Bygdøy har namn etter henne.
* Eitt av dei eldste svenske fotografia er av henne.
* Dronninga er kjent for å ha teke tidspunkt og avtalar med ro, og kom «alltid» for seint til teateret. Ho og mannen er òg kjende for å ha gjort natt til dag. Desideria stod etter kvart opp ved firetida om ettermiddagen.

## Bakgrunnsstoff

* Bilete av sarkofagen til Desideria i Riddarholmskyrkan i Stockholm
* Biografi på Prosjekt Runeberg
* Artikkel hos SNL SNL-artikkel ved WebCitation

;Biografiar
**Désirée* (1968) av Annemarie Selinko
**Drottningar och andra kvinnor* av Anna-Stina Ulfström

;Annan litteratur 
*
Hardangerbana

**Hardangerbana** var ei 27,5 km lang elektrisk jarnbane som gjekk frå Voss stasjon på Bergensbanen til Eide ved Granvinsfjorden. Vedtaket om bygging vart fatta i Stortinget i 1919. Bana vart opna 30. mars 1935. Persontrafikken vart nedlagt 1. juni 1985, godstrafikken i 1989.

Bana var i drift i vel 50 år. Sporet frå Voss til Palmafoss godsterminal (3,39 km) vart teke vare på som eit sidespor til Bergensbanen. Store delar av den gamle bana er i dag i bruk som gang- og sykkelveg.

## Linjekart

}

|}

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Norsk Jernbaneklubb si stasjonsdatabase
Karl I av Noreg og VIII av Sverige

**Karl Knutsson (Bonde)** () var svensk riksforstandar og tre gonger teken til konge av Sverige. Han var også konge av Noreg.

## Oppvekst
Karl var fødd i Finland til riddaren Knut Tordsson (Bonde) og Margareta Karlsdotter (Sparre av Tofta). Etter at faren døydde voks han opp hjå stefaren Sten Turesson (Bielke). I oppveksten drog Karl på fleire reiser utanlands og lærte seg både krigskunst og framande språk. Karl var herre til Fogelvik, Bona gård, marsk. Han høyrde til slekta Bonde, men slektsnamnet blei ikkje teke i bruk før seinare.

## Karriere
Karl Knutsson blei riksmarsk i 1434 og slegen til riddar og riksdrots då Kristoffer av Bayern blei krona i september 1441. Han gjekk av som riksdrots i oktober det året og blei riksmarsk igjen. Frå 1442 til 1448 var han høvedsmann på Viborg i Finland. 

Han fekk stadig høgare stillingar i Sverige og blei riksforstandar i 1438. Då Kristoffer av Bayern døydde i 1448 blei han vald til konge av Sverige og krona den 28. juni. Året etter til konge av Noreg. Han blei krona i Trondheim den 20. november. Eit anna norsk parti støtta derimot danskekongen Kristian, og han erstatta Karl i 1450.

## Avsett
I 1455 braut det ut krig mellom Sverige og Danmark, og samstundes låg Karl Knutsson i strid med kyrkja. Etter nokre år med krig leia erkebiskopen Jöns Bengtsson (Oxenstierna) eit folkeopprør og tvinga kongen til å flykta frå landet. Han budde i Danzig (Gdansk) fram til 1464.

Under eit nytt folkeopprør i 1463 reiste det seg eit folkeleg krav om å få kongen tilbake, og Karl VIII blei gjeninnsett året etter. Han fekk berre lita støtte frå høgadelen, og erkebiskopen byrja snart ein ny kampanje for å få han avsett. Dette nye opprørert førte til at Karl måtte gå av den 30. januar 1465. Ny strid mellom høgadelen og erkebiskopen gjorde at Karl fekk meir støtte, og då riksforstandaren Erik Axelsson (Tott) braut med danskekongen og partiet som ønskte å gjenoppliva Kalmarunionen. Dermed blei Karl VIII gjeninnsett i 1467, og drog inn i Stockholm den 12. november det året. Han måtte stadig kjempa mot unionspartiet, og striden var fortsatt i gang då kongen døydde i mai 1470 etter kort tids sjukdom.

## Sjå òg
* Engelbrekt Engelbrektsson
* Svenske regentar

## Bakgrunnsstoff
Kristoffer av Bayern

**Kristoffer av Bayern** () var ein dansk, norsk og svensk konge. Kristoffer var konge av Danmark 1440–1448 som «Christoffer 3. af Bayern» (Christoffer III). Han var òg konge av Sverige 1441–1448, og konge av Noreg 1442–1448.

Kristoffer av Bayern var son av grev Johan av Pfalz og Catharina, syster til Erik av Pommern. I ungdomen gjorde han teneste hjå den tyske keisaren. I 1437 bad det danske riksrådet Kristoffer om å overta den danske trona, etter at Erik av Pommern hadde trekt seg attende til Gotland. Kristoffer sa ja til tilbodet, og den 9. april 1440 vart han hylla som konge på Viborg Landsting.

Tilhøva i Danmark var særs vanskelege. Både Noreg og Sverige hadde sagt opp unionen. Trass i dette greidde han å verta konge av alle tre kongerika. 

Kristoffer døydde av feber på festninga «Kernen» (Kärnan) i Helsingborg den 6. januar 1448. Han vart gravlagd i Roskilde Domkyrkje. Enkja, Dorothea, vart i oktober 1449 gift med kong Kristian I. 

Etter at Kristoffer døydde tilaud det danske riksrådet trona til hertug Adolf VIII, men han peika i staden ut systerson sin, grev Kristian av Oldenburg.

## Kjelder
 

## Bakgrunnsstoff

* Christoffer 3. af Bayern 1416-48 frå Danmarkshistorien.dk
Olav IV av Noreg

**Olav IV Håkonsson** var konge av Noreg frå 1380 til 1387. Olav vart fødd i 1370, med døydde allereie 3. august 1387.
Han var òg konge av Danmark frå 1376 til 1387 som **Oluf II**.

Olav IV Håkonsson var son av dronning Margrete Valdemarsdotter og kong Håkon VI Magnusson. Då kong Valdemar IV Atterdag av Danmark døydde var det berre Margrete som levde att av dei seks borna han hadde fått. Valdemar hadde lova at kongen av Sverige, Albrecht III av Mecklenburg, skulle få utpeika son sin til konge av Danmark. Etter at Valdemar døydde sette det danske riksrådet seg imot ei slik løysing. Valet fall i staden på Olav, son av Margrete. Sidan Olav berre var om lag fem år gamal, vart Margrete formyndar for han.

I 1380 døydde kong Håkon VI av Noreg, og Olav overtok trona. Margrete innleia etter kvart samtalar med svenske stormenn for å få Olav (svensk: Olof) som konge der.
Olav døydde allereie 3. august 1387, 16 år gamal. Planane til Margrete vart ikkje gjennomførte i denne omgangen.

Olav vart gravlagd i klosterkyrkja i Sorø i Danmark. Han vart aldri gift og etterlét seg ingen born.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Håkon V av Noreg

**Håkon V Magnusson** () var konge av Noreg frå 1. november 1299 og til han døydde i 1319. Han er kjend for bygginga av Akershus festning, Båhus festning og Vardøhus festning, og for å ha flytta senteret for kongsmakta i landet frå Bergen til Oslo.

## Slekt
Håkon Magnusson var son av Magnus VI Lagabøte og Ingeborg Eriksdotter. Han var formelt hertug frå 1273, då han var tre år gammal, reelt truleg frå 1284, då han var 14.

Saman med dronning Eufemia av Arnstein fekk han dottera Ingeborg Håkondotter. Utanom ekteskap vart han saman med Gro Sigurdsdotter far til Agnes Håkondotter.

Ingeborg Håkondotter vart gift med den svenske hertugen Erik Magnusson av Södermanland. Med Håkon døydde sverreætta ut på mannssida og Erik og Ingebjørg sin son Magnus Eriksson vart i 1319 konge både i Noreg og Sverige.

Hovudskallane til Kong Håkon V og dronning Eufemia vart overførte til Akershus festning i 1982. Dei er sette i muren under Slottskapellet der.

## Regjeringstid
Håkon V såg si kongsgjerning i eit kristent perspektiv. Han gav påbod om å laga overnattingsstadar for pilegrimar på veg til Nidaros.

I Mariakyrkja i Oslo fanst eit Håkons-alter, og det vert fortald at kongen heilt til inn i på 1500-talet vart halden for å vera ein helgen.

Håkon Magnusson flytta hovudstadsfunksjonane frå Bergen til Oslo og bygde dei utanrikspolitiske linene sine austover. Det gjekk mot den lina den tidlegare kongemakta hadde følgd, med sterk satsing på dei nordatlantiske områda i vest for å halde på og sikre «noregsveldet». Då han tok makta etter Eirik II Magnusson sørgde han òg for å fjerne medlemmer frå det tidlegare kongsrådet, mellom anna baron Audun Hugleikson Hestakorn, som vart arrestert like etter kroninga og sidan hengd på Nordnes i Bergen tre år seinare, i 1302.

:Der kom Bud for Oslo ind
:og ingen Mand dem kjende:
:død var hellig Haakon Konning
:Sankt Olaf Kongens Frende.
:Død var hellig Haakon Konning
:og Gud kaldte ham af dage:
:han blev ført i Oslo ind,
:i Mariekirke lagdes han i Graven.
*(Dansk handskrift frå om lag 1560)*

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Sigurd Sigurdsson Markusfostre

**Sigurd Sigurdsson Markusfostre** var ein tronkrevjar i borgarkrigstida i Noreg. Han var utanomekteskapleg son av Sigurd II av Noreg.

## Tronkrevjar
Flokken til kong Håkon II Sigurdsson Herdebrei vart ikkje oppløyst då han døydde i 1162. Dei fann seg ein annan av Sigurd II Haraldsson Munn sine søner. Namnet hans var Sigurd. Sigurd var fostra hjå Markus på Skog, i Ringsaker. Av den grunn vart han kalla «Markusfostre».

I februar 1633 så møttest hæren til Sigurd ein styrke ledet Erling Skakke på Re. Slaget endte med siger for Erling Skakke. Kongen og Markus vart sende på flukt.

I Viken så tok dei nokre skip og drog austover til Hisingen. Erling Skakke berøvde skipane frå dem. Utan skip så tok dei landeruta til Nidaros. I Nidaros blei Sigurd utropt til konge på Øyratinget. 

Den 29. september så vart Sigurd og fosterfar hans fanga og drepne av mennene til Erling Skakke og kong Magnus V Erlingsson. Drapet skjedde i Bergen.

## Kjelder
Sigurd Magnusson

**Sigurd Magnusson** () var ein norsk tronkrevjar i borgarkrigstida. Sigurd var son av kong Magnus V Erlingsson. 

Sigurd vart utropt til konge i 1193 av øyskjeggane på Haugating utanfor Tønsberg. Han fall året etter i slaget ved Florvåg. Florvåg ligg på Askøy ved Bergen.
 
Kong Sverre Sigurdsson og birkebeinane slost mot Sigurd Magnusson og øyskjeggane. Øyskjeggane hadde kringsett Bergen (Bjørgvin), men dei hadde ikkje teke borga Sverresborg. Kong Sverre kom til Gravdal med ei stor flåte, han rodde over til Florvågøya og høyrde kva Sigurd og mennene hans planla. Palmesundag morgon, den 3. april 1194 stod slaget. 
Kong Sverre vann, men om lag 2500 mann vart drepne i det blodige slaget.
Liket av kong Sverre Magnusson lét Sverre visa fram i Bergen. Så vart det gravlagd på Mariakyrkjegarden (dette kan vera ved Mariakyrkja i Bergen).

## Kjelder

*Sverres saga i Heimskringla.no
Kristian I av Noreg, Danmark og Sverige

**Kristian I** () var den fyrste av Oldenburgarane som var konge av Noreg og Danmark.

## Liv og virke
Han var konge av Noreg i tidsrommet 1450 til 1481, av Danmark frå 1448 til 1481 og av Sverige frå 1457 til 1464. Etter at Kristoffer av Bayern brått døydde barnlaus, stod den skøyre Kalmarunionen utan konge og utan naturlege arvingar til trona. 
Det danske riksrådet tilbaud fyrst trona til hertug Adolf VIII av Sønderjylland, men han meinte at grev Kristian av Oldenburg var ein mykje betre kandidat til trona.
Riksrådet hadde problem med å få godkjend Kristian som konge i Noreg, og Sverige sprengde Kalmarunionen i 1448 ved å velja Karl I Knutsson Bonde til konge. I 1449 vart Kristian gift med Kristoffer av Bayern si 18-årige enkje, Dorothea av Brandenburg.

I 1449 krona den norske erkebiskop Aslak Bolt Karl I Knutsson til konge av Noreg. Det norske riksrådet hadde vald Kristian til konge. På Halmstadmøtet i 1450 vart ein samde om at Kristian skulle stø opp om Karl Knutsson sitt krav på Sverige. Som motvekt fekk Kristian verta konge av Noreg. I tillegg vart det avtala at den som levde lengst skulle overta trona til den andre. Karl Knutsson starta i 1452 krig mot Danmark og gjekk til åtak på Skåne. Etter fem års krig vart Kristian i 1457 krona i Uppsala som konge av Sverige. Kristian sin son, Hans (kong Hans I), vart i 1458 vald til tronfylgjar og arving til Sverige og Noreg. Karl Knutsson vart avsett og måtte flykta til Danzig.

To kongar, Hans I og Fredrik I var søner av Kristian I. I tillegg vart dottera Margrete dronning av Skottland, gift med kong Jacob III av Skottland.

I samband med giftarmålet pantsette Kristian I Orknøyane og Shetlandsøyane. Slik fekk han råd til å betala medgifta. Pantet vart aldri innløyst, og slik kom øyane inn under den skotske krona. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff