open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sigismund II August av Polen

**Sigismund II August** (polsk *Zygmunt II August*, litauisk *Žygimantas Augustas*, ) var storfyrste av Litauen frå 1530 og konge av Polen frå 1548. Han sameinte Polen og Litauen gjennom Lublinunionen den 1. juli 1569 til Det polsk-litauiske samveldet.

Sigismund II August var son av Sigismund I og Bona Sforza av Milano. Han var bror av Katarina Jagellonerinnen og svoger av Johan III av Sverige.

Gjennom forsøket sitt på å balansere mellom katolisismen og protestantismen utan heilt å ta stilling, og gjennom det andre ekteskapet sitt med kalvinisten Barbara Radziwiłł, fekk Sigismund II August erfara ein maktkamp med szlachtaen i landet og mellom dei religiøse fraksjonane.

Han fikk ingen legitime arvingar, og var den siste polske monarken frå Huset Jagiełło. Han blei etterfølgd av eleksjonskongen Henrik III.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sigismund II August av Polen|Sigismund II August av Polen]]» frå ,  den 28. august 2022.*
Granadakrigen

**Granadakrigen** () var ei rekkje militære kampanja mellom 1482 og 1491 ført av dei katolske monarkane, Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragon, mot Emiratet Granada under Nasridedynastiet. Han enda med at Granada blei overvunne og annektert av Castilla, noko som markerte enden på muslimske rike på den iberiske halvøya.

Slutten av krigen markerte også slutten på sameksistensen mellom ulike religionar på Den iberiske halvøya: Jødar blei tvinga til å konvertera til kristendommen eller dra i eksil i 1492, og i 1501 var alle muslimane i Granada blitt tvinga til å konvertera til kristendommen, bli slavar, eller dra i eksil. I 1526 hadde denne ordninga blitt spreidd til heile Spania. «Nye kristne» (*[[conversos]]*) kom seinare til å bli skulda for krypto-islam og krypto-jødedom. Spania skipa seg ein identitet som vaktar over kristendommen og katolisismen. Fallet til Alhambra blir framleis feira kvart år i Granada, og Granadakrigen er i tradisjonell spansk historiografi rekna som den siste krigen i Reconquista.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Granada War|Granada War]]» frå ,  den 28. august 2022.*  

## Bibliografi
* Benito Ruano, Eloy. "Un cruzado inglés en la Guerra de Granada", *Anuario de estudios medievales*, 9 (1974/1979), 585–593.
* Cristobal Torrez Delgado. *El Reino Nazari de Granada, 1482–92* (1982).
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Republished in 2002 by Simon Publications, )
* Ladero Quesada, Miguel Ángel. La Guerra de Granada. Granada Dip. 2001.
* Ladero Quesada, Miguel Ángel. La Hermandad de Castilla. Real Academia de la Historia. 2005.
*  (An extract from Prescott's 1838 book *[https://books.google.com/books?id=jplFAAAAIAAJ History of the Reign of Ferdinand and Isabella the Catholic]*, updated with modern scholarship and commentary.

## Bakgrunnsstoff
Dei katolske monarkane

**Dei katolske monarkane** (spansk *Reyes Católicos*) eller *dei katolske majestetane* var ein tittel som blei gjeven Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragón då dei sameinte dei to kongerika sine gjennom ekteskapet sitt (personalunion). Pave Alexander VI gav dei denne tittelen som kompensasjon for å allereie ha gitt tittelen «den mest kristne» til kongen av Frankrike.

Ved ekteskapet blei det også gjeve paveleg dispensasjon for blodsslektskapen deira ved pave Sixtus IV. Begge var av slekta Trastámara og var tremenningar, ettersom dei stamma frå Johan I av Castilla.

Paret blei gift den 19. oktober 1469 i Valladolid. Isabella var då 18 år gammal og Ferdinand eitt år yngre. Ekteskapet var politisk, ettersome det sameinte kronene deira i éin familie, og historikarar har tradisjonelt rekna at sameininga av Spania vesentleg kan sporast tilbake til dette ekteskapet. 

Nyare historieforsking har peikt på at under deira styre var Spania framleis eit samansett og kombinert monarki. Det bestod av Castilla og Aragón, som i stor grad blei verande skilde einingar i fleire tiår.

Tittelen «katolske majestetar» ble gitt til dei av pave Alexander VI i 1496, og var ikkje berre ei heidersneming, men også ei forplikting ved at dei skulle forsvare den katolske trua og dogme i rika sine. 

Under regjeringstida deira og i den katolske tros navn blei det oppretta ein domstol, ''inkvisisjonen'', som hadde som oppdrag å forfølgja og straffa alle han fann var falske kristne, kjettarar, jødar og muslimar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:De katolske monarker|De katolske monarker]]» frå ,  den 28. august 2022.*  

## Litteratur
* Elliott, J.H. (1963): *Imperial Spain, 1469-1716* (Pelican 1970)
* Edwards, John (2005): *Ferdinand and Isabella: Profiles in Power*. Pearson Education. New York, New York.
* Edwards, John (2000): *The Spain of the Catholic Monarchs*. Blackwell Publishers. Massachusetts.
* Kamen, Henry (1991): *Spain: 1469-1714 A Society of Conflict*. Longman. New York, New York.
Barokkarkitektur

**Barokkarkitekturen** var sterkt påverka av arkitekturen frå antikken. Viktige kjenneteikn for barokken var at det skulle vera dramatisk, rørslefullt, tungt, flott og med mange kontrastar. Byggverk skulle vera overveldande og teatralske.

I denne epoken ville ein typisk laga store, imponerande byggverk for å visa makta si og oppnå respekt. Husfasadar var ofte bølgjande for å forsterka kontrasten mellom lys og skugge, og nesten alltid hadde ein pilarar og søyler i fasaden og interiøra. Svulstige, buktande ovalar symboliserer òg barokken.

## Barokkarkitektar (utval)

* Italia
** Giacomo della Porta
** Giacomo Barozzi da Vignola
** Domenico Fontana
** Carlo Maderno
** Giovanni Lorenzo Bernini
** Francesco Borromini
** Pietro da Cortona
** Girolamo Rainaldi
** Carlo Rainaldi
** Giovanni Antonio de Rossi
** Antonio Gherardi
** Carlo Fontana
** Giovanni Battista Contini
** Francesco Maria Richini
* Frankrike
** Claude Perrault
** Charles Le Brun
** Francois Mannsart
** Jules Hardouin-Mannsart
** André Le Nôtre
* Austerrike
** Johann Bernhard Fischer von Erlach
** Johann Lukas von Hildebrandt
** Jakob Prandtauer
* Storbritannia
** Christopher Wren
** Nicholas Hawksmoor
** James Gibbs
* Sverige
** Nicodemus Tessin d.y.
** Nicodemus Tessin d.e.
* Tyskland
** Balthasar Neumann

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Barockarkitektur|Barockarkitektur]]» frå ,  den 28. august 2022.*  
* Wölfflin, Heinrich, *Renaissance and Baroque*. London: Fontana/Collins 1971.

## Bakgrunnsstoff
Renessansearkitektur

**Renessansearkitektur** stammar frå perioden mellom byrjinga av 1400- og tidleg 1600-tal i ulike delar av Europa. Han omfatta ei medviten innhenting og vidareutvikling av visse delar av gresk og romersk tenking og materiell kultur. Som stilperiode følgde renessansearkitekturen etter den gotiske arkitekturen og blei etterfølgd av barokkarkitekturen.

## Kjenneteikn

Renessansestilen legg vekt på symmetri, geometri og regelbundne delar, slik som dei framståår i antikk arkitekturen, særleg romersk arkitektur, som det finst mange døme igjen av. Regelbundne arrangement av søyler, pilastrar og vindaugebjelkar, bruk av halvsirkelforma bogar, halvrunde kuppelkvelv og nisjar ertatta dei meir komplekse proporsjonelle systema og uregelmessige profilane som var blitt nytta i dei mellomalderske gotiske bygga.

Renessansearkitekturen blir fyrst utvikla i Firenze, med Filippo Brunelleschi som ein av innovatørane. Renessansestilen spreidde seg sidan raskt til andre italienske byar og sidan til Frankrike, Tyskland, England, Russland og andre land.

## I Norden
I Sverige finn ein i dag særleg slottsbygg i renessansestil, og då særleg slott som blei bygde eller ombygde av den då herskande Vasaætta, som Kalmar slott, Vadstena slott og Gripsholms slott. Det finst òg att adelege som Ekenäs slott. Det blei reist eit fåtal svesnke kyrkjebygg i denne stilen, eit døme er Mariestad domkyrkje. I Noreg er Rosenkrantztårnet i Bergen og Austrått i Ørland viktige renessansebygg. Elles er det att mange kirkjeinventar i renessansestil.

Malmöhus eller Malmöhus slott er eit slott med mellomaldersk opphav som ligg i Malmö. Det blei oppført mellom 1526 og 1539, og er dermed det eldste bevarte renessanseslottet i Norden.

## Galleri

Fil:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|Peterskyrkja, Bramante og Michelangelo
Fil:Tempietto di San Pietro in Montorio.jpg|Tempelet San Pietro i Montorio i Roma frå 1502, av Bramante.
Fil:Piazza del Campidoglio.jpg|Piazza del Campidoglio i Roma, prosjektert av Michelangelo, påbyrja i 1536.
Fil:VillaCapra 2007 07 18 3.jpg|Villa Rotonda i Vicenza i Italien, teikna av Andrea Palladio og påbyrja i 1566.
Fil:Vadstena.slottet.jpg|Vadstena slott, påbyrja i 1545, eit døme på nordeuropeisk renessanse.
Rosenkrantz-Turm in Festung Bergenhus.jpg|Rosenkrantztårnet i Bergen


## Sjå òg
* Renessansen
* Klassisisme
* Palladianisme
* Nyrenessanse

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Renässansens arkitektur|Renässansens arkitektur]]» frå ,  den 28. august 2022.*  

## Bakgrunnsstoff
EM i friidrett 2022

**Europameisterskapen i friidrett 2022**, den 25. i rekka, vart avvikla på Olympiastadion i München i Tyskland frå måndag 15. til sundag 21. august 20228. 1540 deltakarar frå 48 land var påmeld til meisterskapen, der det vart tevla i 50 øvingar; jamt fordelt på menn og kvinner. Det var andre gongen europameisterskapen vart avvikla i München og fjerde gongen i Tyskland.

Tyskland toppa medaljetabellen med sju gullmedaljar. Flest medaljar tok Storbritannia med 20 (6-6-8). Sprintaren Femke Bol frå Nederland og mellomdistanseløparen Jakob Ingebrigtsen frå Noreg vart meisterskapens største profilar; Bol med to individuelle gull og eitt stafettgull, medan Ingebrigtsen, nett som i førre EM, triumferte både på 1500 meter og 5&nbsp;000 meter.

## Menn
### 100 m

### 200 m

### 400 m

### 800 m

### 1500 m

### 5&nbsp;000 m

### 10&nbsp;000 m

### Maraton

### 110 m hekk

### 400 m hekk

### 3&nbsp;000 m hinder

### 4 × 100 m stafett

### 4 × 400 m stafett

### 20 km kappgang

### 35 km kappgang

### Høgdehopp

### Stavhopp

### Lengdehopp

### Tresteghopp

### Kulestøyt

### Diskoskast

### Sleggjekast

### Spjutkast

### Tikamp

## Kvinner
### 100 m

### 200 m

### 400 m

### 800 m

### 1500 m

### 5&nbsp;000 m

### 10&nbsp;000 m

### Maraton

### 100 meter hekk

### 400 m hekk

### 3&nbsp;000 m hinder

### 4 × 100 meter stafett

### 4 × 400 m stafett

### 20 km kappgang

### 35 km kappgang

### Høgdehopp

### Stavhopp

### Lengdehopp

### Tresteghopp

### Kulestøyt

### Diskoskast

### Sleggjekast

### Spjutkast

### Sjukamp

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Leichtathletik-Europameisterschaften 2022|Leichtathletik-Europameisterschaften 2022]]» frå ,  den 3. september 2022.*
André Nilsen

**André Nilsen** () er ein norsk politisk aktivist. Nilsen arbeider for ein kunnskapsbasert og human ruspolitikk.

Han blei styreleiar i den ruspolitiske organisasjonen Normal Norge i desember 2018. Han blei seinare òg nestleiar i brukarorganisasjonen RIO sitt lokallag i Bergen kommune i november 2021. Nilsen jobbar til vanleg som erfaringskonsulent i NAV Bergen, der arbeider han i prosjektet «Aktiv sør», som er eit arbeidsretta tiltak for personar med rusmiddelrelaterte utfordringar.

Nilsen har vore aktiv i rusdebatten i norsk media. Han byrja å bruka videodelingstjenesten TikTok i mai 2020; han bruker tenesta til å snakka om mellom anna cannabis, ruspolitikk og rettane til unge i møte med politiet. Nilsen har i tillegg deltatt i NRK-programmet *[[Debatten]]*&nbsp;(2021) om rusreforma, og blei same år intervjua av Leo Ajkic i dokumentarserien *[[Rus (TV-serie)|Rus]]*&nbsp;(2021). *[[VG]]* omtalte Nilsen som ein «rusinfluencer» i april 2022 for engasjementet hans i norsk media om rusmiddel. Sosiolog og forskar ved avdeling rusmiddel i Folkehelseinstituttet, Ola Røed Bilgrei, meinte at det var riktig og viktig at det fanst stemmer som den til Nilsen i eit liberalt demokrati.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:André Nilsen|André Nilsen]]» frå , den 28. august 2022.*
Aktivisme

**Aktivisme** er ei overlagt handling for å skapa sosial eller politisk forandring. Denne handlinga utfoldar seg som regel som støtte eller opposisjon til ei ofte kontroversiell sak eller eit omdiskutert argument. Aktivisme omfattar ofte strategiar for utbreiing av ideologiske synspunkt, der fysiske eller symbolske handlingar blir brukt som argumentasjon.

## Sjå òg
*Demonstrasjon
*Kanpanje
Russisk romanse

**Russisk romanse** ( *románs*) er ei form for sentimentalt sunge dikt som blei utvikla i Tsar-Russland av komponistar som Nikolaj Titov (1800-1875), Aleksandr Aljabjev (1787–1851), Aleksandr Varlamov (1801–48), og Aleksandr Guriljov (1803–58).

Ved byrjinga av 1900-talet hadde det vokse fram ulike former for russisk romanse. Det fanst ei eliteform av italiensk opera-inspirert song kjend som «salongromanse», i kontrast til den «vonde romansen» knytt til underklassensom tok for seg «sentimental beiling, ulovleg kjærleik, pinefull avvising, og ofte sjølvmord». Denne siste skal ha utvikla seg til russisk chanson.

Den russiske romansen hadde eit høgdepunkt i 1910- og 1920-åra med topputøvarar som Anastasija Vjaltseva, Varvara Panina, Nadezjda Plevitskaja, Tamara Tsereteli, Pjotr Lesjtsjenko og Aleksandr Vertinskij. I tidlege sovjettid var sjangeren mindre godteken, ettersom han blei rekna som ein rest av det før-revolusjonære «dekadente og borgarlege» samfunnet i mykje av 1900-talet.

På 1970-talet kom det fram ein ny generasjon av songarar innan sjangeren, som Valentina Ponomarjova og Nani Bregvadze. Fleira songarar frå tida før andre verdskrigen, som Izabella Jurijeva (1902–2000), Vadim Kozin (1903–1994) og Alla Bajanova (1914–2011), fekk også ny merksemd mot slutten av sovjettida. Aleksandr Malinin, Sergej Zakharov og Oleg Pogudin er nokre russiske romansesongarar som har vore aktive på 2000-talet. I 1994 vann Aleksandr Malinin World Music Award som den bestseljande russiske artisten.

## Kjende songar
* «Svarte auge» ()
* «Skin, skin, mi stjerne» ()
* «Langs den lange vegen» (), kjend i den engelske versjonen «Those Were the Days»
* «Kveldsklokke» ()
* «Les Chrysanthemes»

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Russian romance|Russian romance]]» frå ,  den 29. august 2022.*  

## Bakgrunnsstoff
*Russian composers and singer-songwriters of 19th century (English), an educational site
*Synthesis of poetry and music (Russian), a site dedicated to Russian romance
Øystein Vangsnes

**Øystein Alexander Vangsnes** ( i Sogndal) er ein norsk lingvist og professor i nordisk språkvitskap ved UiT – Noregs arktiske universitet. Han er i tillegg professor II ved Høgskulen på Vestlandet.

Vangsnes har hovudfag i ålmenn lingvistikk frå Universitetet i Bergen frå 1994. I 2000 tok han doktorgrad same stad med avhandlinga «The Identification of Functional Architecture». 

## Bibliografi i utval

* Uglum, Arve og Øystein Alexander Vangsnes. (2010). *Grautmål*.
* Vangsnes, Øystein Alexander. (2013). *Språkleg toleranse i Noreg – Norge, for faen!*

## Kjeldeliste

## Bakgrunnsstoff

* Sida til Øystein A. Vangsnes hjå UiT
* Blogg på forskning.no
Leo Ajkic

**Leo Ajkic** () er ein norsk-bosnisk programleiar for radio og fjernsyn.
Han er kjend for dokumentarseriar som *Flukt* og *Rus*.

Ajkic er fødd i Mostar i dåverande Jugoslavia, no i Bosnia-Hercegovina. Familien hans flykta under krigen i Bosnia, og etter opphald i Tyskland og Kroatia kom han til Noreg då han var 11. Deretter voks han opp i Bergen.

Leo Ajkic blei fyrst programleiar for BTV, tv-kanalen til Bergens Tidende, i 2007. I 2010 blei han tilsett i NRK P3. Han byrja etterkvart også å laga tv-seriar. I 2017 skapte han dokumentarserien *Flukt* (2017), der han tok for seg flyktningkrisa. Han vann fleire prisar for arbeidet. I 2020-21 var han programleiar i dokumentarserien *Rus*, produsert av Pandora Film. I 2024 var han programleiar for dokumentarserien *Leo og de farlige*, der han møtte innsette som sona forvaringsdommar.

## Prisar og utmerkingar
*2017: Fritt Ords honnør
*2017: Gullruten 2017, beste mannlege programleiar for *Flukt*
* 2017: Ole Vig-prisen
* 2019: Jonasprisen
* 2022: Gullruten 2022, beste programleiar – nyhet, sport eller aktualitet for *Rus*
* 2024: Åpenhetsprisen, i lag med psykiateren Randi Rosenqvist.

## Kjelder
Folkehelseinstituttet

**Folkehelseinstituttet** (**FHI**) er eit norsk statleg forvaltingsorgan underlagt Helse- og omsorgsdepartementet. FHI er ein nasjonal kompetanseinstitusjon innan folkehelse i brei forstand og gir råd til styresmakter, helsetenester, politikarar, media og publikum. FHI har hovudkontor i Oslo.

## Kjelder
DougDoug

**Douglas Scott Wreden** (), også kjend som **DougDoug** og **Diablo The Cheater**, er ein amerikansk twitch-strøymar og youtubar. Han lagar komiske videoar der han ofte gjer uortodokse utfordringar i forskjellige spel, blant anna Peggle, Skyrim, Mario Party, Grand Theft Auto og fleire. Han startar ofte videoane sine med «» (‘Hei, dette er DougDoug, der me løysar problem som ingen har’). Han flytta til Washington i 2020, men han flytta attende til Los Angeles rundt 2023. Han er også broren til Davey Wreden, skaparen av Stanley Parable og The Beginner's Guide.

## Tidleg liv og virke
Doug Jobba med Electronic Arts frå 2014 til 2015 som programmerar. Han var også programmerings-lærar for UC Berkeley, i 2013.

Han var tidligare ein hearthstone-youtubar då han jobba for ESL og var organisator for Hearthstone-verdsmeistarskapen i 2016.  Han slutta å fokusere på Hearthstone i 2018 for å fokusere meir på strøyming og andre spel. Han pleidde å lage ein youtubeserie med namn *explained with food*, der han tek for seg eit spel eller konsept og freista å forklare det med mat, men etter januar 2020 har han fokusert meir på å lage videoar med innhald frå twitch-strøymingane sine. 

## Velgjerd
I august 2019 heldt Doug ei strøyming- og pengeinnsamling for 20-årsdagen for Rosa, ein oter ved Monterey Bay Aquarium. Summen då blei 320 dollar. Han gjorde det også i 2020, då donerte han 2676 dollar til akvariet, året etter vart det 14 172 dollar. Han gjorde det att i 2022, og fekk då donert 104 327 dollar. I 2023 vart det på over 300 000 dollar, som var dobbelt så mykje han trudde det skulle bli. Rosa døydde i juni 2024. Til minne for Rosa og livet hennar så heldt Doug ei pengeinnsamling det same året, som endte opp med bli på meir enn 620 000 dollar. Dette har ført til at Douglas samen med fellesskapet sitt har donert over 1 000 000 dollar til Monterey Bay Aquarium.

## Politiske meiningar
Doug ytrar sjeldan politiske meiningar offentleg, men han har fleire gonger vore open om sin aksept av LHBT-personar under strøymingane sine. Han la også ut ei twittermelding etter at abortlova i USA vart stramma inn den 24. juni 2022 om at han såg på det som ein trist dag for rettane til kvinner og håpa på ei reversering i framtida. Etter mordet av George Floyd gjorde han også ei strøyming med pengeinnsamling for BLM (The Bail Project). Under ein spørrerunde på ei av strøymingane vart Douglas spurt om meininga si om cannabis og han meinte det burde vere lovleg.  

## Bokutgjevingar

## Prisar og nominasjonar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Rigoberto Perezcano

**Rigoberto Perezcano** er ein filmregissør frå Mexico.

## Filmografi
**XV en Zaachila* (2003, dokumentar)
**Tula espejo del cielo* (2003, dokumentar)
**[[Norteado]]* (2009)
**[[Carmín tropical]]* (2014)

## Kjelder
The Judds

**The Judds** var ein USA-amerikansk countryduo danna av Wynonna Judd og mor hennar, Naomi Judd.

## Utgjevingar
;Singlar (utval)
*«Let Me Tell You About Love» (1989, førsteplass på Hot Country Songs-lista)

## Kjelder
Liz Truss

**Mary Elizabeth Truss** () er ein britisk konservativ politikar, og er statsministeren i Storbritannia. Truss har vore i regjeringa sidan 2014, der ho mellom anna var utanriksminister i Boris Johnson-regjeringa. Truss var den 53. statsministeren, og av dette den tredje kvinnelege statsministeren i Storbritannia, etter Theresa May og Margaret Thatcher.

## Karriere
Truss var aktiv i Liberaldemokratane. Ho var leiar av Oxford University Liberal Democrats og medlem av det nasjonale hovudstyret i Liberal Democrat Youth and Students. Under perioden hennar som liberaldemokrat støtta Truss legaliseringa av cannabis og avviklinga av monarkiet.

Truss blei medlem av Det konservative partiet i 1996.

### Parlamentsmedlem
Liz Truss blei vald inn i det britiske parlamentet i 2010 som medlem av det konservative partiet, for valkrinsen Sør-Vest-Norfolk. Før dette var ho mellom anna assisterande direktør i tenketanken Reform.

Frå 2014 til 2016 var ho miljø-, mat- og distriktsminister i David Cameron si regjering. 

Ved skipinga av Theresa May si regjering i 2016 blei Truss justisminister og lordkanslar. Ho var den fyrste kvinna i begge desse stillingane. I 2017 blei Truss flytta til finansdepartementet som visefinansminister.

Då Boris Johnson tok over som statsminister i 2019 etter Theresa May, fortsette Truss i regjering, men no som handelsminister. 15. september 2021 blei ho utnemnd til utanriksminister.

### Statsminister
Etter at kampen om å ta over som leiar av det konservative partiet og statsminister i Storbritannia etter at Boris Johnson trekte seg 7. juli 2022, var Truss leiarkandidat. Ho og Rishi Sunak blei dei to gjenståande kandidatane til å ta over i eit val gjort av medlemmane i partiet. 5. september 2022 blei det kunngjort at Truss hadde vunne leiarvalet med  stemmer mot Sunak sine . 

Liz Truss vart utnemnt som ny statsminister 6. september 2022 av dronning Elizabeth II. På grunn av dronninga si dårlege helse, tok ho imot Truss på Balmoral Castle i Skottland. Det var ei av dronninga sine siste offisielle handlingar før ho døydde to dagar seinare. Truss blei dermed den første statsministeren sidan Winston Churchill som tjenestegjorde under ein annan monark enn Elizabeth II. I dette blei Truss også den siste av femten personar som fungerte som statsminister i Storbritannia under dronning Elizabeth II, etter Winston Churchill, Anthony Eden, Harold Macmillan, Alec Douglas-Home, Harold Wilson, Edward Heath, James Callaghan, Margaret Thatcher, John Major, Tony Blair, Gordon Brown, David Cameron, Theresa May og Boris Johnson.

Den 20. oktober 2022 melde Liz Truss sin avgang som partileiar og statsminister, berre 44 dagar etter at ho vart sette inn i desse posisjonane. Avgangen hende ettersom den økonomiske situasjonen i Storbritannia hadde forverra seg kraftig under styret hennar. Ho var statsminister i 48 dagar, og dermed den kortast sitjande statsministeren i Storbritannia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Liz Truss|Liz Truss]]» frå ,  den 2. september 2022.*
Agăș

**Agăș** (ungarsk *Ágas*) er ein kommune i Bacău fylke i Romania.

## Busetnader

Agăș er ein *[[comună]]* (landkommune) med desse busetnadane:

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Agăș, Bacău|Comuna Agăș, Bacău]]» frå , den 2. september 2022.*  

### Referansar
Faith Hill

**Faith Hill** () er ein USA-amerikansk countrysongar frå Ridgeland i Mississippi.

## Utgjevingar
;Album
**[[Take Me as I Am (1993)|Take Me as I Am]]* (1993)
**[[It Matters to Me]]* (1995)
**[[Faith (1998)|Faith]]* (1998)
**[[Breathe (1999)|Breathe]]* (1999)
**[[Cry (2002)|Cry]]* (2002)
**[[Fireflies (2005)|Fireflies]]* (2005)
**[[Joy to the World (2008)|Joy to the World]]* (2008)
**[[The Rest of Our Life]]* (2017, med Tim McGraw)

;Singlar (utval)
*«Wild One» (1993, førsteplass på Hot Country Songs-lista)
*«Mississippi Girl» (2005, førsteplass på Hot Country Songs)

## Kjelder
Bara no Sōretsu

**Bara no Sōretsu** ('likfølgje av roser', engelsk *Funeral Parade of Roses*) er ein japansk dramafilm frå 1969,  skriven og regissert av Toshio Matsumoto. Han er rekna som del av rørsla Den nye japanske bølgje (*Nūberu bāgu*). Handlinga følgjer prøvelsane i livet til Eddie og andre transkvinner i Tokyo. Filmen omfattar eit blodig trekantdrama.

Filmen er rekna for å ha påverka Stanley Kubrick si filmatisering av Anthony Burgess sin roman *[[A Clockwork Orange]]* (1971).

«Roser» (*bara*) i filmtittelen spelar på eit omgrep for feminine menn.

## Skodespelarar
* Pītā (ピーター, engelsk Peter) som Eddie
* Osamu Ogasawara som Leda
* Yoshio Tsuchiya som Gonda
* Emiko Azuma som mor til Eddie
* Toyosaburo Uchiyama som Guevara
* Don Madrid som Tony
* Koichi Nakamura som Juju
* Chieko Kobayashi som Okei
* Shōtarō Akiyama spelte seg sjølv
* Kiyoshi Awazu spelte seg sjølv

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Funeral Parade of Roses|Funeral Parade of Roses]]» frå ,  den 3. september 2022.*
Big Country

**Big Country** er ei skotsk rockegruppe frå Dunfermline, skipa av Stuart Adamson og Bruce Watson i 1981. Dei tidlege albuma til gruppa var prega av ein mix mellom rock, new wave og skotsk folkemusikk. Mellom anna klarte Bruce Watson å nokre gonger få gitarane til å likna på sekkepiper. Bandet slo gjennom i 1983 med debutalbumet *The Crossing,* og var mest populært ved byrjinga og midten av 1980-talet. Gruppa blei oppløyst i  2000. 

Adamson blei funnen død 16. desember 2001. 21. juli 2007 blei det halde ein minnekonsert for han av dei gjenverande medlemmene av bandet. 21. september 2012 meldte bassisten i bandet, Tony Butler, at han kom til å forlate gruppa. Bandet kom til å fortsetja å opptre utan han.

## Bandmedlemmer

; Noverande medlemmer

* Bruce Watson – gitar, mandolin, siter, bakgrunnsvokal (1981–2000, 2007, 2010–)
* Mark Brzezicki – trommer (1981–1989, 1993–2000, 2007, 2010–)
* Jamie Watson – gitar (2010–)
* Derek Forbes – basegitar (2012–)
* Simon Hough – song, gitar, munnspel (2013–)

; Tidlegare medlemmer

* Stuart Adamson – song, gitar, piano (1981–2000; død 2001)
* Tony Butler – basegitar, bakgrunnssong (1981–2000, 2007–2008, 2010–2012)
* Pete Wishart – keyboard (1981)
* Alan Wishart – basegitar (1981)
* Kenny Paul – gitar (1982–1984)
* Clive Parker – trommer (1981)
* Pat Ahern – trommer (1989–1993)
* Mike Peter – song (2010–2013)

## Diskografi

; Studioalbum

* *The Crossing* (1983)
* *Steeltown* (1984)
* *|King Biscuit Flower Hour* (1997) 
**Brighton Rock* (1997)
**Live at Wolverhampton* (2000)
**Come Up Screaming* (2000)
**Keep on Truckin* (2001)
**Peace Concert, Live In East Berlin 1988* (2001)
**One in a Million* (2001)
**Live Hits* (2003) 
**Das Fest - Live in Germany 95* (2002)
**Live in Cologne* (2002)
**Without the Aid of a Safety Net - The Complete Concert* (2 CD) (2005)
**Twenty Five Live* (2007)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Big Country|Big Country]]» frå ,  den 3. september 2022.*  

* ''History'' på den offisielle heimsida til bandet om ingen anna blir angitt. Henta 28 september 2012.

## Bakgrunnsstoff

*
Reformasjonen i Skottland

**Reformasjonen i Skottland** var det formelle brotet mellom kongedømet Skottland og paven i 1560, og hendingane knytte til dette. Han var ein del av den europeiske reformasjonen, og i Skottland førte dette fram til ein presbyteriansk protestantisme og blei eit politisk verkemiddel der England sigra over den franske politiske innverknaden i landet.

Det skotske parlamentet i 1560, som gjennom vedtaket om å bryta med paven, la ned forbod mot å halda katolske messar og vedtok dei nye vedkjenningsskriftene, la slik også grunnen for eit brot med det franske politiske hegemoniet i Skottland. I forkant av dette hadde Skottland vore styrt av Maria av Guise på vegner av dottera si Maria I (som då også var dronning av Frankrike).

Reformasjonen i Skottland skapte òg Den skotske kyrkja, og gjennom dette òg andre presbyterianske kyrkjer rundt om i verda.

John Knox var sentral under den skotske reformasjonen. *Scots Confession* var ei truvedkjenning utforma av Knox og fem kollegaer på fire dagar. I struktur speglar ho Den apostoliske truvedkjenninga. Ho blei brukt av den skotske kyrkja  fram til ho blei erstatta av Westminstervedkjenninga etter den engelske borgarkrigen i 1647. Trusvedkjenninga var sterkt kalvinistisk. Ho la vekt på det uforklarlege forsynet til Gud, som hadde fastlagt allting. Menneskja var syndefulle og fortente uendeleg fordømming, men ein del av dei var valde ut for frelse gjennom Guds nåde. Vedkjenninga fornekta transsubstansiasjon, men heldt på ein realpresens av Kristus i nattverden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Reformasjonen i Skottland|Reformasjonen i Skottland]]» frå  og  «[[:en:Scottish Reformation|Scottish Reformation]]» frå , den 3. september 2022.*  

## Bakgrunnsstoff

* «The Reformation», nettside frå BBC om reformasjonen i Skottland

; Litteratur 
* Bain, Joseph, red., ''Calendar of the State Papers relating to Scotland and Mary Queen of Scots 1547–1603'', vol. 1,  H.M. General Register House Edinburgh, vol. 1, (1898)
* Burleigh, J. H. D *A Church History of Scotland* Hope Trust, Edinburgh, 1988.
* Cross, F.L. and Livingstone, E.A. (eds), "Scotland" in  *The Oxford Dictionary of the Christian Church*, pp.&nbsp;1471–73. Oxford University Press, Oxford, 1997. ISBN 0-19-211655-X.
* Kirk, J,, *Patterns of Reform* T&amp;amp;T Clark, Edinburgh, 1989 ISBN 0-567-09505-3.
* Kirk, J.,*Reformation, Scottish*  in Cameron, Nigel M. de S. *et al.*, *Dictionary of Scottish Church History and Theology*, pp.&nbsp;693–98. T & T Clark, Edinburgh 1993. ISBN 0-567-09650-5.
* Lamont, Stewart *The Swordbearer: John Knox and the European Reformation* Hodder and Stoughton, London 1991
* Lynch, Michael, "Reformation" in *The Oxford Companion to Scottish History*, pp.&nbsp;500–4. Oxford University Press, Oxford, 2001. ISBN 0-19-211696-7.
* Todd, Margo, The Culture of Protestantism in Early Modern Scotland. Yale University Press, 2002.
Puirt à beul

**Puirt à beul** (uttalt [pʰurˠʃtʲ a ˈpial̪ˠ], bokstaveleg 'tonar frå ein munn') er ei tradisjonell songform frå Skottland (kjend som *portaireacht* på Irland) som set gæliske tekstar til instrumentale melodiar. Historisk blei dei brukte som musikk til dans når ein ikkje hadde instrument, og til å overføra instrumentale melodiar munnleg. 

## Kjenneteikn
Vanlegvis omfattar forma ein enkeltutøvar som syng muntre, nokre gonger våga tekstar. Orda blir av og til supplerte med meiningslause vokablar.

I puirt à beul har som regel rytmen og lyden til songen meir tyding enn rytmen til teksten. Ein syng vanlegvis puirt i ein takt på  (reel eller strathspey) eller  (jig). Tradisjonelt har musikkforma blitt framført av ein solosongar, men det finst i dag også mange korarrangement av puirt à beul, og frå tid til annan blir det framført av grupper på festivalar.

Nokre element av puirt à beul kan ha oppstått som hugsehjelp eller som alternativ til instrumentalformer som sekkepipemusikk.

## I kulturen
Eit kjent døme på puirt à beul er «Brochan Lom», som blir sunge i filmen *[[Whisky Galore! (1949)|Whisky Galore!]]*, og opptrer som bakgrunnsmusikk i filmen *The Bridal Path*.  Eit anna eksempel, sunge av Kitty MacLeod og systera hennar, opptrer i Walt Disney-filmen *Rob Roy, the Highland Rogue* under bryllaupsfeiringa.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Puirt à beul|Puirt à beul]]» frå ,  den 3. september 2022.*
Pasvikdalen

**Pasvikdalen** er ein ca. 150&nbsp;km lang dal langs Pasvikelva, som delvis dannar grenseelv mellom Noreg og Russland. Lengst i sør ligg Øvre Pasvik nasjonalpark, og herfrå fortset dalen inn i Finland og endar opp ved Enaresjøen. 

Det veks furu- og bjørkeskog i dalen. Elles omfattar floraen og faunaen her fleire austlege innslag, som sibirgran og bisam. Klimaet i dalen er svært tørt, med ein årsnedbør på berre 400&nbsp;mm. Han er den varmaste staden i Nord-Noreg om midtsommaren, med ein julinormal på 14&nbsp;°C – omtrent det same som i Stavanger.

## Geologi

I den sørlege delen av Pasvikdalen blei det for 2500 millionar år sidan avsett vulkanske og sedimentære bergartar som utgjør Petsamo-supergruppa. I overgangen frå arkeisk til proterozoisk tid blei det danna fleire store kroppar med lagdelt gabbro. Dette markerer byrjinga på strekking av jordskorpa og riftdanning langs ei sone som er 700–800&nbsp;km lang.

## Busetjing
Pasvikdalen var opphavleg ein del av den skoltesamiske Pasvik-siidaen. Etter grensedragninga mellom Noreg og Russland i 1826 vart siidaen delt og gjekk etter kvart i oppløysing. Frå sist på 1800-talet vart dalen folkesett av norske bureisarar frå andre delar av landet. Dei største busetjingane i dag er Svanvik, Stenbakk, Sameti, Skogfoss og Vaggatem. Namnet **Pasvikdalen** eller berre **Pasvik** blir ofte brukt som fellesnamn for alle busetjingane i dalen.

## Kjende pasvikingar
*Hans Thomas Lange Schaanning (1878&ndash;1956), ornitolog
*Olav Beddari (1928–2014),  lærer, rektor og forfattar.
*Osvald Harjo, (1910-1993) motstandsmann under 2. verdskrigen

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pasvikdalen|Pasvikdalen]]» frå ,  den 3. september 2022.*
Wikidata

**Wikidata** er ein dugnadsbasert database laga for å støtta Wikimedia-prosjekt som Wikipedia. Wikidata blei lansert 30. oktober 2012. Prosjektet blei starta av Tysk Wikipedia, og er meint å tilby standardiserte typar data til bruk på Wikimedia-prosjekt, slik som fødselsdatoar og geografiske data. Desse skal ein kunna bruka på same måte som ein kan bruka mediefiler frå Wikimedia Commons. Wikidata ble Wikimedia Foundations første nye prosjekt siden 2006. Wikidata er drive av programvaren Wikibase.

Prosjektet blei oppretta med støtte frå Allen Institute for Artificial Intelligence, Gordon and Betty Moore Foundation og Google på totalt 1,3 millionar euro.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Wikidata|Wikidata]]» frå ,  den 4. september 2022.*  





## Bakgrunnsstoff

*
Brideshead Revisited

***Brideshead Revisited*** er ein britisk roman av Evelyn Waugh frå 1945. Romanen skildrar korleis andre verdskrigen endra den engelske overklassen.  Handlinga krinsar rundt kaptein Charles Ryder som i løpet av krigen vender tilbake til det storslagne engelske slottet Brideshead, der han var mykje som ungdom, og om minna hans frå den tida.  Handlingen går  tilbake til 1920-talet, og fram til 1945.  Tematikken er katolisisme, alkoholmisbruk, overklasse og homofili.  Det blei laga ein TV-serie av romanen i 1981, regissert av Charles Sturridge og Michael Lindsay-Hogg. I 2008 kom det ut ei filmatisering skriven av Jeremy Brock og Andrew Davies og regissert av Julian Jarrold, med Emma Thompson, Matthew Goode og Ben Whishaw i hovudrollene.

## Norske omsetjingar
* 1950: *Møte med fortiden : Kaptein Charles Ryders religiøse og verdslige erindringer.* Oslo: Aschehoug. Omsett av Peter Magnus
*2017: *Gjensyn med Brideshead : Kaptein Charles Ryders sakrale og profane minner* (Gyldendals moderne klassikere). Oslo: Gyldendal. Omsett av Johanne Fronth-Nygren.  ISBN : 978-82-05-49297-4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gjensyn med Brideshead|Gjensyn med Brideshead]]» frå , og «[[:nb:|Brideshead Revisited]]» frå  den 4. september 2022.*
Jakob V av Skottland

**Jakob V av Skottland** () var ein skotsk konge som kom på trona i 1513, då han berre var eitt år gammal. Han var son av Jakob IV av Skottland og Margareta av England.

Medan han var mindreårig blei landet styrt av ei aristokratisk formyndarregjering.

Jakob orienterte seg utanrikspolitisk mot Frankrike. Begge konen hans kom derfrå.

I 1542 braut det ut krig mellom Skottland og England. Krigen enda med eit katastrofalt nederlag for Skottland.

Kort tid etter krigsnederlaget døydde Jakob V. Han etterlét seg berre eitt ektefødd barn, dottera Maria Stuart. Det er blitt hevda at kongen døydde av sorg på grunn av nederlaget i krigen mot England.

## Ektefellar

# Gift med Madeleine (fødd 1520, død 1537, dotter av Frans I av Frankrike)
# Gift i 1538 med Maria av Guise. Dei fekk dottera Maria Stuart

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jakob V av Skottland|Jakob V av Skottland]]» frå ,  den 4. september 2022.*  

## Litteratur

* Alex Maxwell Findlater: «James V's Presentation of Scotland and Himself to Both Europe and His Lieges», *Genealogica & Heraldica. Influence on Genealogy and Heraldry of Major Events in the History of a Nation. Proceedings of the XXXIst International Congress of Genealogical and Heraldic Sciences*, Oslo 2014, utgitt av Slektshistorisk forlag i 2015, side 265-270

## Bakgrunnsstoff
David Peebles

**David Peebles** [Pables] (d. 1579?) var ein skotsk komponist av religiøs musikk.

## Liv
Ein kjenner til lite om livet hans, men dei fleste av verka han skreiv stammar frå mellom 1530 og 1576. Peebles var kannik ved det augustinske klosteret St Andrews til den skotske reformasjonen (1559–60). Etter å ha forlate klosteret i samband med reformasjonen verker det som om han gifta seg og fekk to barn. Han døydde ei viss tid før 1592, ettersom testamentet til kona hans frå dette året omtalar henne som ein etterlaten eller "relict" etter Peebles, og nemner to ektefødde søner, Andrew og Thomas.

## Verk
Den best kjende komposisjonen hans er *Si quis diligit me* (med tekst frå Joh. 14:23), ein motett for fire stemmer (SATB). Han blei skriven rundt 1530 og presentert til Jakob V av Skottland, som "being a musitian ... did lyke it verray weill". Francy Heagy la til ei alt-røyst til motetten rundt 1547, og denne er med i dei fleste nyare utgåver.

I 1560-åra, etter reformasjonen, fekk Peebles i opprdag frå James Stewart, jarlen av Moray og den uektefødde sonen til Jakob V, å tonesetja Salmane i fire delar. 105 av desse komposisjonane blei laga for bruk i skotske kyrkjer.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Peebles|David Peebles]]» frå ,  den 4. september 2022.*  



## External links

* Entry on Scottish composers at The Art of Music; mentions Peebles
* "Account of the Scottish Psalter of A.D. 1566" from ''Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland'', April 1868 (requires Acrobat Reader)
Emeli Sandé

**Adele Emeli Sandé** (), kjend som **Emeli Sandé**, er ein engelskfødd skotsk songar og låtskrivar.

Sandé blei fødd med britisk mor og zambisk far i Sunderland i Tyne and Wear i England. Ho voks opp i Alford i Aberdeenshire i Skottland. I 2012 gifta ho seg med marinbiologen Adam Gouraguine frå Montenegro, men paret skilde seg etter kort tid.

Emeli Sandé blei fyrst kjend for eit større publikum i 2012 gjennom opptredenane sine på både opnings- og avslutningsseremoniane ved OL i London dette året.

Debutalbumet hennar *Our Versjon of Events* kom ut i 2012, og var ein stor suksess. Det selte i over 4,5 millionar eksemplar. *Our Versjon Of Events* var det mest selde albumet i Storbritannia under 2012 og det andre mest selde albumet i 2013. Albumet låg sju veker i rekke på fyrsteplassen på den britiske albumlista og 63 veker på Topp 10, og slo dermed rekorden for flest tal veker i Topp 10 på albumlista for eit debutalbum. Ho slo dermed The Beatles sine 50 år gamle rekordar. *Our Versjon Of Events* selte mellom anna til gull i USA og Australia, Platina i Frankrike, Tyskland, Nederland, Sverige og Sveits.

Emeli Sandé har vunne fleire BRIT-Awards og selt over 7 millionar singlar. Ho har skrive låtar til Rihanna, Alicia Keys og Katy Perry.
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Emeli Sandé|Emeli Sandé]]» frå ,  den 4. september 2022.*  

## Bakgrunnsstoff
Manchar-vatnet

**Manchar-vatnet** eller **Manchar-sjøen** (sindi , urdu , også skrive Manchchar) er eit vatn i Sind i Pakistan. Det er ein naturleg innsjø med sumpaktig ferskvatn som varierer mykje i storleik med årstidene, frå 36 km² i tørketida  til 500 km² eller meir i regntida. I regntida er han den største innsjøen i Pakistan og ein av dei største ferskvassjøane i Asia. 

Mancharsjøen ligg vest for elva Indus, i Jamshoro og Dadu distrikt, 18&nbsp;km unna Sehwan Sharif. Gjennomsnittsdjupna i sjøen er berre 2,5 til 3,75 meter. 
Sjøen får vasstilførsle frå fleire bekkar i Kirtharfjella og via kanalar. Han er knytt til Indus via to kanalar, Aral og Danister, og til Hamal-sjøen via Main Nara Valley Drain (MNVD).
Han ligg 6 meter lågare enn elveleiet til Indus, og tek av og til imot flaumvatn frå elva. Om vinteren, når vasstanden i elva er låg, renn vatn frå sjøen til Indus.

Under ei tørke i 1958 tørka Manchar-sjøen heilt opp.
Under flaumane i Pakistan i 2010 fløymde sjøen over.
Under flaumane i 2022 gjorde ein hol i ein voll ved sjøen for å sleppe ut vatn for å unngå brest på demningar og flaum på meir folkesette stader.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
IPhone 4S

**iPhone&nbsp;4S** er ein smarttelefon som var utvikla og marknadsført av Apple Inc. Han er den femte generasjonen iPhone, oppfølgjaren til iPhone 4 og forgjengaren til iPhone 5. Telefonen vart annonsert 4. oktober 2011 ved Cupertino campus og var det siste Apple-produktet som var annonsert i levetida til Apple-grunnleggjar og administrerande direktør Steve Jobs, som døydde dagen etter.

Denne iPhone-modellen var kalla «4S» der S-en stod for Siri, ein iPhone 4S-eksklusiv personleg assistent som seinare vart inkludert i framtidige generasjonar av mobile Apple-produkt. Telefonen vidarefører det meste av den ytre designen til iPhone 4, men har interne oppgraderingar som Apple A5-prosessoren og eit kamera på åtte megapikslar som kan filma i 1080p-oppløysning. iPhone 4S debuterte med iOS 5, den femte hovudversjonen av iOS, det mobile operativsystemet til Apple, som introduserte funksjonar som iCloud, iMessage, Notification Center, Reminders og integrasjon av Twitter.

## Merknader

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* iPhone 4S – Offisielle spesifikasjonar
IPhone 4

**iPhone&nbsp;4** er ein smarttelefon som var utvikla og marknadsført av Apple Inc. Han er den fjerde generasjonen iPhone, oppfølgjaren til iPhone 3GS og forgjengaren til iPhone 4S. Telefonen vart annonsert 7. juni 2010 under  Worldwide Developers Conference i San Francisco og utgjeven 24. juni 2010 i USA, Storbritannia, Frankrike, Tyskland og Japan. iPhone&nbsp;4 introduserte ein ny design til iPhone-serien, som den administrerande direktøren i Apple, Steve Jobs, hevda var den tynnaste smarttelefonen i verda på den tida. Telefonen bestod av ei innfatning i rustfritt stål som fungerte som antenne, med dei internekomponentane lokalisert mellom to panel av glas i aluminiumsilikat.

iPhone&nbsp;4 introduserte skjermen «Retina Display» med ein pikseltettleik på 326 pikslar per tomme, medan han vidareførte storleiken og skjermtilhøvet frå forgjengarane, Apple A4-prosessoren og iOS 4, som la til multitasking og FaceTime for videosamtalar. Han var den første iPhonen med eit kamera på framsida.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* iPhone 4 – Offisielle spesifikasjonar
Maria av Guise

**Maria av Guise** () var dronning av Skottland, gift med kong Jakob V, og mor til Maria Stuart. Ho var skotsk regent frå 1554 til 1560.

Maria var fødd i Bar-le-Duc i Lorraine som den eldste dottera til Claude, hertug av Guise, overhovudet for Huset Guise, og kona hans Antoinette av Bourbon. 18 år gammal blei ho gift med Louis av Orléans, hertug av Longueville. Det var eit lykkeleg ekteskap, og året etter blei den fyrste sonen hennar, Francis, fødd. Vinteren 1536 var ho gjest i bryllaupet til den framtidige ektemannen sin, kong Jakob V av Skottland, og Madeleine de Valois, eldstedottera til kong Frans I av Frankrike.

I juni 1537 døydde Louis i Rouen og gjorde Maria til enke i ein alder av 21 år. 4. august fødde ho den andre sonen sin, Louis. Seinare same året bestemte kong Jakob, som var blitt enkjemann etter at kona hans døydde av tuberkulose i juli, seg for å finna ei ny fransk kone for å styrka den fransk-skotske alliansen mot England. Onkelen hans, kong Henrik VIII av England, prøvde å avverja dette ved å sjølv fri til Maria, men kongen av Frankrike valde å godta frieriet til Jakob. 18. mai 1538 blei bryllaupet halde i Notre-Dame-katedralen i Paris, med ein stadfortredar. Maria forlet Frankrike månaden etter, og 10. juni kom ho til Fife og blei teken imot av kong Jakob. 22. februar 1540 blei Maria krona til dronning av Skottland. Paret fekk to søner, Jakob og Robert, men begge døydde svært unge. Dottera Maria, som seinare skulle bli dronning, blei fødd 8. desember 1542. Kongen døydde seks dagar seinare, og Maria blei regjerande dronning.

Frå 1554, etter at James Hamilton, 2. jarl av Arran, hadde sagt frå seg regentskapet, styrte Maria Skottland for dotter si, dronninga, som var blitt send til Frankrike for å bli oppdratt med den framtidige ektemannen sin, sonen til Henrik II av Frankrike. Maria forhøyrde seg alltid med dei to mektige brørne sine i Frankrike – Karl, kardinal av Lorraine og Frans, hertug av Guise, slik at Skottland og Frankrike arbeidde i samforståing utad. Den franskorienterte politikken hennar gav henne fiendar både blant skotske protestantar og den skotske adelen. Maria blei avsett i 1559, og døydde året etter i Edinburgh. Lekamen hennar blei teken til Frankrike og gravlagt i Reims.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Maria av Guise|Maria av Guise]]» frå ,  den 5. september 2022.*
Verdsmeisterskapen i roing 2005

**Verdsmeisterskapen i roing 2005** vart avvikla på elva Nagara ved Kaizu i Japan dagane frå 28. august til 4. september. Mennene tevla i 14 i ulike båtklassar og kvinnene i 10.

Noreg vann ein sølvmedalje i singlesculler ved Olaf Tufte.

## Menn
### Singlesculler





### Dobbeltsculler





### Toar utan styrmann





### Toar med styrmann





### Dobbeltfirar





### Firar utan styrmann





### Firar med styrmann





### Åttar





### Lettvekt singlesculler





### Lettvekt dobbeltsculler





### Lettvekt, toar utan styrmann





### Lettvekt dobbeltfirar





### Lettvekt, firar utan styrmann





### Lettvektsåttar





## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:2005 World Rowing Championships|2005 World Rowing Championships]]» frå ,  den 5. september 2022.*
Ine Hoem

**Ine Kristine Hoem** () er ein norsk låtskrivar og artist. Ho er fødd og vakse opp på Grünerløkka i Oslo, men har sterke røter i Fræna i Møre og Romsdal, som far hennar Edvard Hoem kjem frå.

I musikken sin hentar ho inn element frå både moderne popmusikk og jazz-universet. 

Hoem sitt gjennombrot kom med albumet *Angerville*, og singelen «*This Year*» har over 4 millionar avspelingar på Spotify. Låten fekk mykje speletid på norsk radio, og figurerte òg i den amerikanske TV-serien **.

I 2017 kom oppfølgaren *Moonbird*, produsert i samarbeid med Tobias Frõberg (Ane Brun, Bjørn Eidsvåg). I kjølvatnet av albumsleppet turnerte Ine Hoem som support for Veronica Maggio og spelte ei mengd klubbkonsertar og festivalar i Noreg. 

Ine Hoem sitt tredje album *Hundre Dager* vart sloppe 24. januar 2020 og er hennar første med norsk tekst. Albumet fekk god kritikk i norsk presse. *Hundre dager* er produsert i samarbeid med Markus Lillehaug Johnsen (Marthe Wang – Ut og se noe annet, 2017) i samspel med David Wallumrød (keys), Bjørn Sæthre (trommer) og Jo Berger Myhre (bass). 

Ine Hoem er tidligare vokalist i bandet PELbO, og har medverka på ei rekke norske jazzutgivingar, og samarbeidd med musikarar som Jo Skaansar, Trygve Seim og Kjetil Bjerkestrand. Ho vann seinare Musikkprisen i regi av Ocean Sound Recordings, vart nominert til Bendiksenprisen i 2015 og er NTNUs ambassadør på livstid.

## Diskografi
* 2015: *[[Angerville]]*
* 2017: *[[Moonbird]]*
* 2020: *[[Hundre Dager]]*
* 2021: *[[Alt vi har kjært]]*

### Singel
* 2015: *[[This Year]]*

## Referansar
Mina Orfanou

**Mina Orfanou** () er ein gresk skodespelar. Ho er fødd på Ródos og voks opp på Kálymnos.

Ho hadde hovudrolla i filmen *Strella*, som ho fekk prisen «Beste kvinnelege skodespelar» for, ved prisutdelinga til det greske filmakademiet i 2010. Ho er ei transkvinne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mina Orfanou|Mina Orfanou]]» frå ,  den 5. september 2022.*