open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henri Le Fauconnier

**Henri Le Fauconnier** () var ein fransk kunstnar kjent for å ha vore blant pionerane innan  fauvismen og kubismen.

## Liv
Le Fauconnier var fødd i Hesdin i departementet Pas-de-Calais i Frankrike. Han flytta frå heimtraktene i det nordlege Frankrike til Paris i 1901 for å lesa jura. Etter ei tid endra han studieretning og byrja å studera målekunst, først ved Jean-Paul Laurens sitt atelier og så blant anna ved Académie Julian. Han deltok ved den kjende Salon des indépendants i 1904. Dei tidlege verka hans er fauvistiske, påverka av gruppa Les Nabis og Matisse. 

Stilen hans blei snart endra mot kubisme etter at han hadde teke imot inntrykk frå verka til Cézanne. 

Ved *[[Salon d'automne]]* i 1909 stilte Le Fauconnier ut ved sida av Constantin Brâncuși, Jean Metzinger og Fernand Léger. Ved *Salon des indépendants* i 1911 forårsaka Le Fauconnier og hans kollegaer Fernand Léger, Robert og Sonia Delaunay, Jean Metzinger og Albert Gleizes skandale med dei kubistiske måleria sine. I 1912 stilte Le Fauconnier ut det enorme *Les Montagnards attaqués par des ours* ('Fjellfolka angringe av bjørnar') i *Salon d'automne*.

Le Fauconnier var med i Puteaux-gruppa, og var rekna som ein leiande person blant dei såkalte *Montparnasse-kubistane*. Dermed fekk han livleg og fruktbar kontakt med andre europeiske avantgarde-kunstnarar. Vasilij Kandinskij inviterte han til å skriva ei teoretisk tekst til Neue Künstlerverein i München, og måleria hans blei reproduserte i skrifter av Der Blaue Reiter som døme på deira kunstretning. Han deltok på fleire utstillingar med avantgarde-kunstnarar i Moskva.

Åra rundt 1910 underviste Le Fauconnier ved Académie de la Palette i Paris og hadde blant anna svenskane Vera Nilsson, Agnes Cleve og John Jon-And som elevar. Ein annan kjend elev var den russiske Vera Mukhina.

Ved utbrotet av første verdskrigen var Le Fauconnier i Nederland og blei verande der i seks år. Kunsten hans hadde no utvikla seg til ei blanding av kubisme og ekspresjonisme, ein stil som til viss del influerte den samtidige nederlandske kunsten. Han vende attende til Paris i 1920, og budde frå 1923 om somrane i eit hus i 
Grosrouvre i Île-de-France. Frå no av kom han til å arbeida i ein meir realistisk og mindre nyskapande retning.

Henri Le Fauconnier døydde av hjarteslag i 1946, og blei gravlagd i Grosrouvre.

Verk av Le Fauconniers finst framfor alt i samlingar i Stedelijk Museum i Amsterdam, Gemeentemuseum i Haag og Eremitasjen i St. Petersburg.

## Nokre kjende verk

* *Femme nue dans un intérieur*, Lyon, Musée des Beaux-Arts
* *L’Église de Grosrouvre*, Lyon, Musée des Beaux-Arts
* *L’Enfant breton*, Lyon, Musée des Beaux-Arts
* *Nature morte aux fleurs*, Beauvais, Musée Départemental de l’Oise
* *Paysage*, Lyon, Musée des Beaux-Arts
* *Portrait de vieille femme*, Lyon, Musée des Beaux-Arts
* *Maisons dans les rochers à Ploumanac'h*, Brest, Musée des Beaux-Arts

## Kjelder



**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Henri Le Fauconnier|Henri Le Fauconnier]]» frå ,  den 29. september 2019.*
Våle prestegard

**Våle prestegard** er ein tidlegare prestegard i Tønsberg i Vestfold. Han vart skild ut som eigen gard på 1300-talet. Hovud- og sidebygningen, stabburet og brønnhuset er freda. Driftsbygningen er verneverdig. Det meste av hovudbygningen er truleg frå 1737. Her overnatta kong Fredrik V då han var på gjennomreise i 1749. Årringar frå tømmeret i sidefløya viser at fløya er frå 1641. Dette er den eldste høgstova som er funnen i Noreg. Stabburet er oppført på 1700-talet og brønnhuset på 1900-talet.

Garden inneheld mange gamle reiskapar (som òg er i bruk) og har i dag preg av bygdemuseum. Vedlikehaldarar og ansvarlege er Stiftelsen Våle Prestegård, som tok over eigedomen på 1990-talet. Garden ligg langs Gjeldstadveien, 700 meter nordvest for Våle kyrkje.

Våle prestegård var tusenårsstaden for tidlegare Re kommune. Prestegarden vart freda i 1991.

Rundt tunet ligg mange gravhaugar.

## Bakgrunnsstoff
* Vestfold fylkeskommune: Våle prestegård 
* Vestfold fylkeskommune: Våle prestegård og kirke, Kaupang, Huseby og Guåker 
* Våle historielag: Våle prestegård
*
Vestre Moland prestegard

** Vestre Moland prestegard** ligg nordvest for Vestre Moland kyrkje i Lillesand kommune.

Forpaktarbustaden er opphaveleg oppført på 1600-talet, men ombygd i 1770, 1881–82 og 1925. Stabburet er frå 1830. Begge desse er freda saman med ein jordkjellar frå 1831. Elles er hovudbygningen frå 1714, og det finst eit stolpehus frå 1830 og eit vognskjul som vart oppført i 1850, men ombygd i 1993.

Prestegarden er seld av Opplysningsvesenets fond.
## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
*
Opdal prestegard

**Opdal prestegard** eller **Uvdal prestegard** (gnr.73) var prestegarden til Uvdal stavkyrkje i Nore og Uvdal kommune i Buskerud. Stavkyrkja vart oppført på prestegarden sin grunn på oversida av det som per 2019 er fylkesveg 2810.

Nore og Uvdal bygdetun vart skilt ut frå prestegarden i 1960 og består av Prestestova (eller Skolestova) og Prestegardsburet frå den gamle prestegarden og elles ei rekkje andre bygg som har vorte flytta til staden. Buret vart oppført i 1627–28 og er freda. Stova er frå 1700-talet. Bygdetunet er opent for publikum i sommarmånadene og har arrangement også elles i året.

Kapellanen budde på prestegarden inntil 1816, då han flytta til Nore.

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
* 
* Nore og Uvdal bygdetun
* Norsk kulturarv om bygdetunet
* Uvdal.no om bygdetunet
Det allrussiske utstillingssenteret

**Det allrussiske utstillingssenteret** er ein messehall i Moskva. Han ligg nordaust i byen i Prospekt Mira, like ved metrostasjonen VDNKh. 
Det offisielle namnet på komplekset har enra seg fleire gomger. I 2014 gjekk det attende til *Vystavka dostizjenij narodnogo khoziajstva* (VDNKh), 'Utstilling av oppnåingane til nasjonaløkonomien'. Senteret blir brukt til konferansar, utstillingar, festivalar og konsertar.

## Historie
Dagens utstillingssenter opna i 1939, etter fleire år med usikkerheit. Senteret skulle eigentleg ha vore klart i 1937, men Stalin fekk personleg utsett opninga. I 1938 blei opninga utsett igjen då det blei avgjort at paviljongane ikkje passa med landet sin «ideologiske retning».

Under andre verdskrigen var senteret stengt, og det opna ikkje igjen før i 1954 . I etterkrigstida var senteret vert for over 300 nasjonale og internasjonale utstillingar kvart år, i tillegg til mange konferansar og seminar. Dei årlege besøkstala var på rundt 11 millionar, der 600 000 var utlendingar. I 1989 hadde utstillingssenteret 82 paviljongar på tilsaman 700 000 kvadratmeter.

Det allrussiske utstillingssenteret omfattar no 2&nbsp;375&nbsp;000 kvadratmeter med utstillingsplass. Av desse er 266&nbsp;000 kvadratmeter innandørs, fordelt på omtrent 400 bygningar. Dette gjer at arealet til senteret er større enn fyrstedømet Monaco.

Senteret er kjend for den 24 meter høge stålstatuen *[[Arbeidar og kolkhozkvinne]]*, laga av Vera Mukhina til verdsutstillinga i 1937.

## Galleri

Арка Главного входа ВДНХ, Москва.jpg|Hovudinngangen 
ВДНХ, павильон №1 (14662702710).jpg|Sentralpaviljongen
ВВЦ 31.jpg|ВДНХ, forkortinga for senteret med kyrilliske bokstavar.


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Det allrussiske utstillingssenteret|Det allrussiske utstillingssenteret]]» frå ,  den 29. september 2019.*
Verdsutstillinga i Paris i 1937

**Verdsutstillinga i Paris i 1937** (*Exposition internationale «Arts et Techniques dans la Vie moderne»* eller berre *Exposition internationale*) var ei verdsutstilling halden i Paris i 1937. 

Utstillinga fylte elvebreiddene langs Seinen på begge sider av Pont d’Iéna, og Trocadéro-området nord for elva og Marsmarka på sørsida med Eiffeltårnet som blikkfang. Paviljongane som viste fransk kunst, kultur og næringsliv opptok areal vidare austover langs nordbreidda av Seinen, langs sørbreidda på begge sider av Marsmarka, og langs midtaksen sør for Eiffeltårnet. 

Dei europeiske paviljongane låg dels på området mellom elva og Trocadéro, der den permanente utstillingsbygningen Palais de Chaillot var oppført, og dels langs sørlege elvebreidd. Her låg òg USA sin paviljong. Andre oversjøiske land fekk tomter til paviljongane sine lengst sør på Marsmarka. 

Den norske paviljongen låg sentralt med front ut mot midtaksen i Trocadéro-parken, i forlenging av Avenue d'Iéna. Han var teikna av arkitektane Arne Korsmo, Knut Knutsen og Ole Lind Schistad. Nabolanda var Nederland og det republikanske Spania. Den spanske paviljongen av Josep Lluís Sert tiltrekte seg stor merksemd, sidan utstillinga fann stad under den spanske borgarkrigen. Her stilte Pablo Picasso ut det berømte måleriet sitt *Guernica*. Den spanske paviljongen blei rekonstruert til verdsutstillinga i Barcelona i 1992.

52 land tok del  i utstillinga, som hadde over 31 millionar vitjande. Utstillinga er mest kjend for den symbolske konfrontasjonen mellom det nazistiske Tyskland og det kommunistiske Sovjetunionen. Paviljongane til desse to landa stod «front mot front» på kvar si side av midtaksen langs nordre Seine-breidda. Tyskland sin bygning var teikna av Albert Speer, med eit høgt tårn som eit «bolverk mot bolsjevismen», med den tyske ørna og hakekross øvst. Sovjetunionen  sin paviljong av arkitekt Boris Iofan (med eit litt lågare tårn) møtte til gjengjeld nazismen med ein aggressiv skulptur av Vera Mukhina – ein muskuløs industriarbeidar og ein kvinneleg kolkhoz-arbeidar som saman løfta hamar og sigd mot motstandaren.

Dei fleste byggverka som blei reiste til verdsutstillinga var provisorium som seinare blei rivne. Men nokre byggverk var permanente og eksisterer framleis, som Palais de Chaillot og Palais de Tokyo.

## Galleri

Paris-expo-1937-pavillon du Tourisme-21.jpg|Turismepaviljong
Paris-expo-1937-le Trocadéro-01.jpg|Trocadéro
Expo 1937 (pavilion of the Third Reich).jpg|Den tyske enpaviljongen
Paris-expo-1937-pavillon de l'URSS-13.jpg|Den sovjetiske paviljongen
Paris-expo-1937-pavillon des USA-05.jpg|USA sin paviljong
Paris-expo-1937-pavillon du Bois-23.jpg|Paviljong i tre
Paris-expo-1937-pavillon de l'Egypte-04.jpg|Den egyptiske paviljongen
Paris-expo-1937-pavillons de la Tchéchoslovaquie et de la Suède-11.jpg|Paviljongane til Sverige og Tjekkoslovakia


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Verdensutstillingen i Paris (1937)|Verdensutstillingen i Paris (1937)]]» frå ,  den 29. september 2019.*
Albumet Niko Valkeapää

**Niko Valkeapää** er debutalbumet til den samiske artisten ved same namn utgjeve i 2003. Albumet vann Spellemannsprisen i open klasse det året.

## Sporliste

* Čakčii (3:07) (tekst: Georg Buljo og Niko Valkeapää)
* Gávpot (4:43)
* Eallima Čuovggasnai (5:40)
* Ruoktu Váimmus (3:23) (tekst: Nils-Aslak Valkeapää)
* Stirdon (4:36) (tekst: Georg Buljo og Niko Valkeapää)
* Alit Gierdu (3:56)
* Vádjolus (3:21)
* Čuoika (4:09) (tekst: Georg Buljo og Niko Valkeapää)
* Váiban (3:07)
* Beaivváš Ligge Litnásit (3:32)
* Rabas Mielain (7:29) (musikk: Georg Buljo og Niko Valkeapää)
* Gierdu (4:50) 

Songane er skrivne av Valkeapää åleine viss det ikkje står noko anna.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Niko Valkeapää på Discogs.
Albumet Sierra

**Sierra** er det andre studioalbumet til den samiske artisten Niko Valkeapää.

## Sporliste

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Sierra på Discogs.com.
Veøy gamle prestegard

**Veøy gamle prestegard** i Molde kommune ligg like nordvest for Veøy gamle kyrkje, rett utanfor kyrkjegardsmuren.

Prestebol for Veøy er omtala i 1661, men kyrkjestaden er frå mellomalderen. Det skal ifylgje Riksantikvaren ha vore nærare 20 bygningar her. Det som står att i dag, er den freda hovudbygningen saman med ei borgstove og ein låve forutan eit naust i Nørvågen (vel hundre meter aust-nordaust for kyrkja).

Hovudbygningen vert òg kalla Williamsborg og er eit laftebygg i to etasjar med ståande panel og saltak. Eigentleg dreier det seg om to bygningar som er sette inntil kvarandre, og det er ein nivåforskjell på om lag ein meter i terrenget mellom dei. Tømmeret i den nordlege delen av huset er datert til 1751–52, medan det i den sørlege delen er datert til 1753–54. Huset vart ombygd av William Coucheron-Aamodt i 1905–1906.

I tilknytning til prestegarden har det òg vore eit hageanlegg med fiskedam, men det verker ikkje som om dette har vore halde ved like.

## Kjelder
*
Birrat Birra

**Birrat Birra** (norsk: *Rundt og rundt*) er det tredje studioalbumet og det fyrste dobbeltalbumet til den norsk-finske og samiske artisten Niko Valkeapää. Han vann Folkelarmprisen i kategoriane *Åpen klasse* og *Nyskapende* for albumet.

## Sporliste

#### CD 1 (Birrat)

* Muitu (5:20)
* Galggango? (3:36)
* Geahčan Du (4:45)
* Okta Ráhkisvuohta (3:51)
* Oaidnaletne (4:44)
* Gorži (3:55)
* Gula Sámi (3:54)
* Birrat Birra (7:20)

#### CD 2 (Birra)

* Moddját (3:22)
* Albma (5:43)
* Suddon (4:45)
* Doiddán Čalmmiid (9:57)
* Álki (7:25)
* Ceavccegeađgi (3:36)
* Mearra (9:45)

## Referansar

## Bakgrunnssstoff
*Birrat Birra (Round and Round) på Discogs.com.
ÄÄ

**ÄÄ** er det femte studioalbumet til den finsk-norske og samiske artisten Niko Valkeapää.

## Sporliste
* Amas ámadadju (5:05)
* Nahkáriid sis (5:19)
* Ale ipmir boastut (6:50)
* Vieris olbmot (6:14)
* Jaskatvuohta (5:45)
* Galbma gieđat (5:00)
* Vuoján ja vuoján (6:02)
* Vielgat (5:14)

## Bakgrunnsstoff
*ÄÄ på Discogs.com.
Gusto

**Gusto** er det fjerde studioalbumet til den samiske artisten Niko Valkeapää. Det vart nominert til Spellemannsprisen i kategorien folkemusikk/tradisjonsmusikk.

## Sporliste
* Ođđa Bálggis (4:17)
* Dat Livččen Galgan (3:18)
* Inhan Mun Dál Šat (3:18)
* Gosa (3:06)
* Munnje (3:48)
* Mánnu Ja Mun (2:46)
* Mánu Muitalus (2:43)
* Idat (4:25)
* Fáhkkestaga (4:17)
* Áigi Lea Boahtán (4:39)

Alle tekstene er skrivne av Niko Valkeapää og musikken av Georg Buljo, som også spela inn og produserte albumet.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Gusto på Discogs.com.
Valerij Tsjkalov

**Valerij Tsjkalov** () var ein russisk og sovjetisk testflygar som blei utnemnd til Helt av Sovjetunionen i 1936.

## Bakgrunn
Tsjkalov var fødd i Vasiljovo, som seinare blei omdøypt til Tsjkalovsk til ære for han. Staden ligg i Volga-regionen, ikkje langt frå Nizjnij Novgorod. Far hans arbeidde med å laga skip på verftet i landsbyen, til fart på Volga. Mor hans døydde då han var seks år gammal. Tsjkalov studerte ved den tekniske skulen i Tsjerepovets før han kom heim og byrja i læra på verftet. Seinare fekk han jobb som fyrbøtar på mudderskipet Bajan (seinare Mikhail Kalinin).

## Flygar

I 1919 såg han sitt første fly og bestemte seg for å gå inn i luftvåpenet til Den raude hæren. Han byrja som mekanikar der då han var 16 år gammarl. Etterkvart fekk han opplæring som pilot i Jegorjevsk. Han gjekk ut frå skulen i 1924.

Tidleg på 1930-talet blei Tsjkalov testflygar. Han utførte bragder som å gjennomføra 250 loopar på 45 minutt. Frå 1935 leia han stuntavdelinga til flyvåpenet, som dreiv offentlege oppvisingar. Dette omfatta mellom anna 1. mai-oppvisingar over Den raude plassen i Moskva, der han møtte Stalin for første gong.

Tsjkalov oppnådde fleire nyvinningar innan flyging. I 1936 og 1937 var han med på fleire ultralange flygingar, som ei på 63 timar frå Moskva til Vancouver i Washington over Nordpolen i ein 
Tupolev ANT-25 (18.–20. juni 1937), ein distanse på 8811 km.

15. desember 1938 døydde Tsjkalov medan han flaug ein prototyp av Polikarpov I-180, som kræsja under første prøveflyging.

## Prisar og utmerkingar
* Helt av Sovjetunionen 24. juli 1936 (medalje nr. 11)
* Leninordenen to gongar, 5. mai 1935 og 24. juli 1937
* Ordenen av den raude fana 8. september 1937

## Ettermæle

Fødestaden Vasiljovo fekk namnet «Tsjkalovsk» til ære for han i 1937. Orenburg hadde namnet «Tsjkalov» frå 1938 til 1957 til minne om Valerij Tsjkalov.

Metrostasjonar i Moskva, Sankt Petersburg og Nizjnij Novgorod heiter Tsjkalovskaja. Den store trappa ved Kremlin i Nizjnij Novgorod ber også namnet hans

Ein metrostasjon i Tasjkent hadde namnet Tsjkalov fram til 2012. Ein flyfabrikk i Tasjkent blei også kalla opp etter han.

Gater i fleire byar i Russland og i Vancouver i USA er kalla opp etter han.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Valery Chkalov|Valery Chkalov]]» frå ,  den 29. september 2019.*
Ráfi

**Ráfi** er det sjette studioalbumet til den samiske musikaren Niko Valkeapää.

## Sporliste
* Ráfi (3:17)
* Máilmmi biekkat (7:43)
* Eará sadji (5:28)
* Vuordámušat (5:44)
* Leatgo friija? (3:59)
* Sahara (6:15)
* Kolibri (5:01)
* San (4:22)
* Viiddisvuohta (3:41)

Alle songtekstane er skrivne av Niko Valkeapää, og musikken av Valkeapää og Georg Buljo.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Ráfi på Discogs.com.
Ann Jansson

**Ann Jansson** () er ein svensk tidlegare kappgjengar som vann sølvmedaljen på 10 km under EM i friidrett 1986.

Jansson gjekk i 1981 ein kilometer på 47.58,2, ei tid som IAAF godkjende som verdsrekord. Året etter forbetra ho verdsrekorden til 47.49,3. Perioden 1981-87 var Jansson den beste kvinnelege kappgjengaren i Norden og sanka desse åra sju nordiske meistertitlar. Den fyrste meistertittelen sikra ho seg på Frøya laurdag 25. juli 1981, der ho vann med ein margin på 15 sekundar til norske Frøydis Hilsen.

Høgdepunktet for Jansson kom då ho under europameisterskapen 1986 i Stuttgart gjekk inn til sølvmedalje på 10 km, fem sekundar bakom Mari Cruz Díaz frå Spania og like langt framom si eiga landskvinnne Siv Gustavsson på bronseplass.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*1981: Nordisk meisterskap på Frøya: Gullmedalje på 5 km – 23.56
*1983: Nordisk meisterskap i København: Gullmedalje på 10 km – 48.27
*1985: Nordisk meisterskap i Pori: Gullmedalje på 5 km og 10 km – 22.17 og 46.39
*EM i friidrett 1986 i Stuttgart: Sølvmedalje på 10 km – 46.14
*1987: Nordisk meisterskap i Gimo: Gullmedalje på 5 km – 22.06
*VM i friidrett 1987 i Roma: Nr 11 på 10 km – 46.15

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ann Jansson|Ann Jansson]]» frå ,  den 29. september 2019.*
Gáldu

**Gáldu** er det sjuande studioalbumet til den norsk-finske og samiske musikaren Niko Valkeapää. Det er utgjeve på vinylplate.

## Sporliste
### Side 1
* Gáldu (4:33)
* Ale Vuollán (3:45)
* Háliidan (7:07)
* Guovtti Ilmmis (5:03)
### Side 2
* Návdi (3:53)
* Jorggit (4:51)
* Muittut (6:00)
* Miellagovva (6:59)

Alle songtekstane er skrive av Valkeapää og musikken av Valkeapää og Georg Buljo.

## Bakgrunnsstoff
* Gáldu på Discogs.com.
Dennis Mitchell

**Dennis Allen Mitchell** () er ein tidlegare USA-amerikansk friidrettsutøvar frå Sør-Carolina som åra 1991-93 vann to VM-gull og eitt OL-gull i 4 x 100 meter stafett og bronsemedaljen på 100 meter i VM 1991, Sommar-OL 1992 og VM 1993.

## Aktiv
Mitchell vart fjerdemann på 100 meter under dei olympiske sommarleikane 1988 i Seoul. Året etter vart han nordamerikansk studentmeister på 200 meter.

Sommaren 1991, ei veke før Friidretts-VM, deltok Mitchell på USA sitt lag som i Zürich sette verdsrekord i 4 x 100 m stafett med tida 37,67 sekundar. Under verdsmeisterskapen i Tokyo sprang han inn til bronse på 100 meter på 9,91, dagar seinare sprang han ein etappe på USA-laget som forbetra verdsrekorden til 37,50. Under Sommar-OL 1992 i Barcelona tok han ein ny bronsemedalje på 100 meter, bakom briten Linford Christie og Frankie Fredericks frå Namibia. Saman med Michael Marsh, Leroy Burrell og ankermann Carl Lewis syrgde Mitchell for gull til USA i 4 x 100 m stafett og verdsrekord på 37,40. Ved verdsmeisterskapen i Stuttgart året etter vann Mitchell si tredje bronsemedalje på 100 meter og si tredje gullmedalje i 4 x 100 m stafett, med eit lag som elles bestod av Jon Drummond, Andre Cason og Leroy Burrell.

Ved dei olympiske leikane i Atlanta i 1996 kom Mitchell på fjerdeplass på 100 meter. I 4 x 100 meter stafett vann han og lagkameratane Drummond, Tim Harden og Michael Marsh sølv, slått av laget til Canada. Den 7. september 1996 sette Mitchell personleg rekord på 100 m med tida 9,91 sekundar ved eit stemne i Milano.

35 år gammal kvalifiserte Mitchell seg til sitt siste store meisterskap. Under verdsmeisterskapen 2001 i Edmonton deltok han atter på eit USA-amerikansk som sprang i mål til fyrsteplass og gull, ein medaljeplass som seinare vart annullert då det kom for ein dag at Tim Montgomery hadde vore dopa.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*OL 1988 i Seoul: Nr 4 på 100 m – 10,04
*VM 1991 i Tokyo: Bronsemedalje på 100 m – 9,91. Gull i 4 x 100 m stafett (37,50)
*OL 1992 i Barcelona: Bronsemedalje på 100 m – 10,04. Gull i 4 x 100 m stafett (37,40)
*VM 1993 i Stuttgart: Bronsemedalje på 100 m – 9,99. Gull i 4 x 100 m stafett (37,48)
*VM 1995 i Göteborg: Braut forsøket på 100 m
*OL 1996 i Atlanta: Nr 4 på 100 m – 9,99. Sølv i 4 x 100 m stafett (38,05)
*VM 2001 i Edmonton: Annullert fyrsteplass i 4 x 100 m stafett

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dennis Mitchell|Dennis Mitchell]]» frå ,  den 30. september 2019.*
Aarehgïjre - Early Spring

**Aarehgïjre – Early Spring** er debutalbumet til den sørsamiske artisten Marja Mortensson. Dei fleste songane har ho skrive sjølv, nokre er tradisjonelle songar, medan andre er skrivne av Frode Fjellheim, som òg har produsert plata. 

## Sporliste

Omsetjingane er baserte på dei offisielle engelske omsetjingane.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Aarehgïjre på Discogs.com.
Mojhtestasse - Cultural Heirlooms

**Mojhtestasse – Cultural Heirlooms** er det andre studioalbumet til den sørsamiske artisten Marja Mortensson. Med seg på plata har ho Jakop Janssønn på trommar og perkusjon og Daniel Herskedal på tuba og basstrompet. Albumet vart godt motteke, og vann Spellemannprisen i kategorien folkemusikk for 2018. Det vart òg nominert til Nordic Music Prize, som eitt av to norske album.

Ordet mojhtestasse tyder «minnegåve» på norsk.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Mojhtestasse - Cultural Heirlooms på Discogs.com.
Attributivt verb

Eit **attributivt verb** er i grammatikken eit verb som modifiserer (gjev attributt til) eit substantiv, i staden for å uttrykkja ein sjølvstendig idé som eit predikat. Verb kan vera attributt i form av partisipp eller som eit infinitiv: den gåande *mannen*, ein ***gåande*** *hund*, ***ueten*** mat, *ein stad å* ***eta***.
Aleksej Sjtjusev

**Aleksej Viktorovitj Sjtjusev** () var ein russisk arkitekt. Han teikna mellom anna Leninmausoleet (1924).

## Liv og virke

Sjtjusev var fødd i Chișinău. Han studerte under Leon Benois og Ilja Repin ved Sankt Petersburgs kunstakademi 1891-1897. Sjtjusev utvikla stor interesse for historisk russisk kunst, og vann ry for restaureringa si av Vasilijkyrkja frå 1100-talet i Ovrutj i Ukraina. Han arbeidde sidan med moskovittisk 1400-talsarkitektur, blant anna Treeiningsdomkytkja i Potjajevskaja Lavra i Ukraina. Han fekk i oppdrag av tsarfamilien å utforma ei domkyrkje for Marfo-Mariinskijklosteret i Moskva, noko som resulterte i ein bygning i mellomaldersk Novgorod-stil.

I 1913 byrja Sjtjusev sitt største prosjekt. Han deltog og vann arkitekttevlinga for å utforma jernbanestasjonen Kazanskij. Denne jugendbygningen blandar element frå Kremltårna med tradisjonell tatararkitektur.

Etter ei kort tid der han eksperimenterte med nyklassisisme gjekk Sjtjusev over til konstruktivismen på 1920-talet. Då Lenin døydde i 1924 blei han beden om å utforma eit mausoleum for han. Sjtjusev teikna Leninmausoleet i ein stil som samanførte konstruktivistiske element med innslag frå historiske mausoleum, som Djoser-pyramiden og gravmonumentet i Pasargad.

Etter mausoleumskommissjonen fekk Sjtjusev gode kår av dei kommunistiska styresmaktene. Han blei utnemnd til leiar for Tretjakovgalleriet i 1926, og til leiar for gruppa som utforma store bruer og leilegheitskompleks i Moskva. Blant dei viktigaste bygningane han formgav på 1930- og 1940-talet er Hotell Moskva ved Manegetorget og NKVD sitt hovudkontor ved Lubjankatorget.

Sjtjusev blei tildelt Stalinprisen i 1941, 1946, 1948 og posthumt i 1952.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Aleksej Sjtjusev|Aleksej Sjtjusev]]» frå ,  den 30. september 2019.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Ole Lind Schistad

**Ole Lind Schistad** () var ein norsk arkitekt og møbelteiknar. 

Schistad var fødd i Molde i Møre og Romsdal. Han var ein av dei som introduserte ideala til funksjonalisme i norsk arkitektur. Han skapte nokre av hovudverka frå perioden. Under gjenoppbygginga etter andre verdskrigen var han distriktsarkitekt i Møre og Romsdal. 

## Verk i utval
* Ingeniørenes hus i Kronprinsens gate 17 i Oslo (1928–32, i samarbeid med Eyvind Moestue)
* Ingierstrand bad og restaurant ved Bunnefjorden sør for Oslo (1933–34, i samarbeid med Eyvind Moestue)
* Bygarden Storgata 52 i Molde for O. E. Strande AS (1951).

Fil:Ingenioerenes hus Oslo.jpg|Ingeniørenes hus, Kronprinsens gate 17, Oslo
Fil:Ingierstrand dansegolv.jpg|Ingierstrand bad


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ole Lind Schistad|Ole Lind Schistad]]» frå ,  den 30. september 2019.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Ole Lind Schistad i Norsk biografisk leksikon
* Ole Lind Schistad i Norsk kunstnerleksikon
* Ole Lind Schistad i Lokalhistoriewiki
* Hvem er hvem? (1973)
Olberg stavkyrkje

**Olberg stavkyrkje** eller **Krødsherad stavkyrkje** stod sør for dagens Olberg kyrkje, det vil seie litt nærare Krøderen. Kyrkjestaden er på grunn frå garden Olberg (gnr. 188) søraust for Noresund. Garden ligg like nordvest for kyrkja.

Kyrkja er omtala i 1389, utan at nøyaktig alder synest kjend. Både skipet og koret i stavkyrkja skal ha vore tilnærma kvadratisk. Skipet målte om lag 5,6 m x 5 m. Etter suksessive utvidingar framstod kyrkja som ei krosskyrkje. Ho vart riven etter at dagens kyrkje var innvigd i 1859. Den gamle kyrkjetomta skal ha vore synleg til uti 1880-åra.

## Fotnotar




## Kjelder
* Norges kirker
* Jan Brendalsmmo og Jan-Erik G. Eriksson: Kildegjennomgang: Middelalderske kirkesteder i Buskerud fylke (Riksantikvaren, 2015), s.&nbsp;36.
* 

## Bakgrunnsstoff
*
Sigrid Drake

**Sigrid Anna Maria Carolina Drake** () var ein svensk forskar på samisk språk og kultur. Ho var elev av K.B. Wiklund.

Hovudverket til Drake er *Västerbottenslapparna under förra hälften av 1800-talet*, utgjeve i 1918. Hovudkjelda for teksten er notatane kyrkoherde J. A. Nensén gjorde i Dorotea i Västerbottens län i samtida. Dei originale notatane til Nensén finst i handskriftsavdelinga til Uppsala universitet.

## Kjelder

* [Olavi Korhonen sin artikkel om Sigrid Drake i Saamelaiskulttuurin ensyklopedia](http://senc.hum.helsinki.fi/wiki/Drake,_Sigrid_(suom._ver.)#tab=svenska)
Henrik Ganander

**Henrik Ganander** () var ein finsk grammatikar frå Raumo. Han var blant dei første som forska på samiske språk. Han var også den første i Finland som skreiv ei fullstendig framstilling av eit samisk språk, *Grammatica Lapponica* frå 1743.

I den samiske grammatikken sin brukte han Berthold Vhaels finske grammatikk som forbilete, og viste dermed indirekte at han såg finsk grammatikk som meir relevant for samisk enn andre språk.

## Kjelder

* Kulonen, Ulla-Maija: ''Ganander, Henrid'' i Saamelaiskulttuurin ensyklopedia
* Bibliografi frå Finsk wikipedia

## Bibliografi

* Grammatica lapponica : linguae Europearum prope antiquissimae solidam planamque viam genium linguae lapponicae addiscere desideranti monstrans, opfra ac studio Henrici Ganandri Aboensis, comminist. Lapmarch. Tornoensis, jam design. pastoris in Siundo, elaborata. Holmiae, consensu & cura directorum. Typis Laurent. Salvii, anno 1743
* *Haudan mercki. Cuules. Matcamies. : ... Henricus Tornberg ja. Hänen ... Emändäns. Brigitta Bonelia ... Cannettin. Cuolluitten. Jouckoon. ala. Tornion pitäjän. kirckohon. MDCCXLIII. XX päivänä. Huhticuusta. Rackahalle. Apellans. muistoxi. teki. Henric. Ganander. Turculainen. Tornion. Lapin. Cappalainen. Nyt. Siundon. Kirckoherraxi. Asetettu*. Stuckhulmisa, brändaty Laurentius Salviuxen tykona  1743
Hans-Hermann Bartens

**Hans-Hermann Bartens** () er ein tysk fennougrist.

Bartens studerte i Göttingen&nbsp;og Groningen, og arbeidde frå 1978 som forskar og seinare professor i fennougristikk i Göttingen. Han var gift med Raija Bartens

Bartens har framfor alt erbeidd med og fremja studiet av dei samiske språka i Tyskland. Boka *Lehrbuch der saamischen Sprache* frå 1989 var i tillegg til å vere ei lærebok også den mest omfattande grammatikken over moderne nordsamisk då ho kom ut.

## Bibliografi
### Viktige arbeid

* Die Verwendung von Potential und Konditional im Lappischen (Helsinki: 1980)
* Lehrbuch der saamischen (lappischen) Sprache (Hamburg: 1989)
* Die finnisch-ugrischen Minoritätsvölker in Europa (Hamburg: [1998] 2000)
* (Herausgeber und Übersetzer) Märchen aus Lappland (Kreuzlingen–München: 2003)
* Wotische Folklore (Wiesbaden: 2012)
* (Herausgeber und Übersetzer) Sagen aus Lappland (Berlin: 2018)

* Die Erzähltraditionen der Pite- und Umesaamen (Uppsala 2020). 93 S. (Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Uralica Upsaliensia 41.)

### Fullstendig liste

* Hans-Hermann Bartens sin bibliografi

## Kjelder

* Biografi for Hans-Hermann Bartens i Katalog der deutschen Nationalbibliothek
Frans Äimä

**Frans Äimä** () var ein finsk fonetikar og språkforskar, som er mest kjend for arbeida sine om enaresamisk.

Äimä doktorerte i 1914 med avhandlinga *Phoenetik und lautlehre des Inarilappischen*, og vart same året dosent i finsk samisk og samisk lydlære ved Helsingfors universitet.

Äimä var ein føregangsmann for innføringa av eksperimentell fonetikk i Finland. Som språkforskar var han elev av E. N. Setälä, og det språkhistoriske arbeidet hans er prega av Setälä sine teoriar, og dermed ikkje lese i dag.  Arbeidet hans med enaresamisk har derimot hatt varig verdi. Eit opphald på seks månader i Enare i 1900-1901, og seinare kortare reiser i 1926, 1929 og 1931 resulterte i ei ordsamling på rundt 10000 ord, som utgjorde stammen i det som skulle bli Erkki Itkonen og Lea Laitinen si *Inarilappisches Wörterbuch*.
Lagrangepolynom

**Lagrangepolynom** innanføre numerisk analyse vert nytta til polynominterpolasjon. For ei gjeven mengde datapunkt (x_0, y_0),\ldots,(x_j, y_j),\ldots,(x_n, y_n) vil lagrangepolynomet vera polynomet av lågaste orden med verdiane f(x_i)=y_i for alle i = \{0,\cdots, n\}.

Denne typen interpolasjon er utsett for Runges fenomen når datapunkta er likt fordelte. Då vil feilen på interpoleringa auka og faktisk divergera når ein aukar ordenen på funksjonen.

## Definisjon
Gjeve ei mengde av datapunkt som ein ønskjer å interpolera:

(x_0, y_0),\ldots,(x_j, y_j),\ldots,(x_n, y_n)

Interpolasjonspolynomet på lagrangeform er definert som ein lineærkombinasjon av lagrangebasispolynom.

p(x)=\sum_{k=0}^{n}y_k\cdot L_k(x)

Her er L_j(x_i) eit lagrangebasispolynom. Lagrangebasispolynomet er i røynda ein dirac delta funksjon:

L_k(x_i)= \delta_{ki} = \begin{cases}
1, & \text{if } k=i \\

0, & \text{if } k \ne i \end{cases}



Dette er så ein verdi x vert avbilda nøyaktig til y_k i domenet. I praksis er lagrangebasispolynomet definert som: 

L_k(x)=\prod_{j=0, j \neq k}^n \frac{x-x_j}{x_k-x_j}

## Lagrangebasispolynom
L_k(x_i)= \delta_{ki} = \begin{cases}
1, & \text{if } k=i \\

0, & \text{if } k \ne i \end{cases}



Ein ser ved litt rekning at desse eigenskapane L_k(x_i) = 0 og L_k(x_k) = 1 er oppfylte:

L_k(x_i) = \prod_{j=0, j \neq k}^n \frac{x_i-x_j}{x_k-x_j} = \frac{(x_i-x_0)}{(x_k-x_0)} \cdots \frac{(x_i-x_i)}{(x_k-x_i)} \cdots \frac{(x_i-x_n)}{(x_k-x_n)} = 0

Her er L_k(x_i)=0 ettersom teljaren (x_i-x_i) er 0, så heile uttrykket vert 0.

L_k(x_k) = \prod_{j=0, j \neq k}^n \frac{x_k-x_j}{x_k-x_j} = \frac{(x_k-x_0)}{(x_k-x_0)} \cdots \frac{(x_k-x_{j-1})}{(x_k-x_{j-1})} \frac{(x_k-x_{j+1})}{(x_k-x_{j+1})} \cdots \frac{(x_k-x_n)}{(x_k-x_n)}=1

Teljarane i L_k(x)er definerte sånn at funksjonen gjev 0 for alle x-verdiane i datamengda utanom den særskilde verdien x_k.

Nemnarane er definerte som dei er berre for normalisering, sånn at L_k(x_k) skal vera 1.
Håkon Fimland

**Håkon Fimland** () var ein norsk lærar, friidrettsutøvar og politikar frå Førde. Han sprang hekkeløp og representerte Tambarskjelvar IL og IL Gular. Han deltok i europameisterskapet i friidrett i 1969 og 1971, og nådde semifinalane i 110 meter hekk båe gongar – med personleg rekord i München i 1971 på 14.26 sekund. Ei skade hindra han frå å delta i München-OL i 1972. Etter at Kjellfred Weum la opp i 1971, vart Fimland noregsmeister i 110 meter hekk seks år på rad, mellom 1971 og 1976. 

Han vart seinare trenar og idrettsleiar, med verv i friidrettsforbundet (styremedlem 1987-1990, nestleiar 1989-1990) og Norsk Kulturråd i siste halvdel av 80-talet. I politikken representerte han Senterpartiet, først i Bergen kommune sitt bystyre og kulturutval, før han vart dagleg leiar for kulturhuset, så kultursjef og seinare kommunalsjef i Førde kommune, der han arbeidde resten av sitt yrkesaktive liv. 

For sin innsats for idrett og kultur har han motteke fleire prisar, blant dei Kongens fortenestemedalje i 2009 og Førde kommune sin kulturpris i 2015.

Han døydde i 2016.

## Kjelder
Tazzjana Khaladovitsj

**Tazzjana Vladsimiravna Khaladovitsj** () er ein kviterussisk spjutkastar frå Brest som i 2016 vart europameister i øvinga.

## Aktiv
Khaladovitsj utmerkte seg i 2014-sesongen med personbeste på 63,61 meter i Grodno, og deretter med 61,66 m og femteplass i i europameisterskapen i Zürich. Året etter sigra ho i spjut-tevlinga ved universiaden i Gwangju med eit kast på 60,45 m. 

Under EM 2016 i Amsterdam overraska Khaladovitsj stort og vann gullmedaljen med ny landsrekord på 66,34 meter. Sidan i sesongen vart ho nummer fem i sommarleikane i Rio de Janeiro. Med eit kast på 64,05 m enda ho på sjetteplass då VM 2017 fann stad i London. Den 7. juni 2018 forbetra Khaladovitsj den kviterussiske rekorden til 67,47 meter då ho vann spjutøvinga under Bislett Games i Oslo.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*EM 2014 i Zürich: Nr 5 – 61,66 m
*VM 2015 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa (60,07 m=nr 21)
*EM 2016 i Amsterdam: Gullmedalje – 66,34 m, framom Linda Stahl (65,25 m)
*OL 2016 i Rio de Janeiro: Nr 5 – 64,60 m
*VM 2017 i London: Nr 6 – 64,05 m
*EM 2018 i Berlin: Nr 5 – 60,92 m
*VM 2019 i Doha: Nr 6 – 62,54 m

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Tazzjana Chaladowitsch|Tazzjana Chaladowitsch]]» frå ,  den 2. oktober 2019.*  
 
*
Høgstove

**Høgstove** er ein tradisjonell norsk våningshustype i to etasjar der romma i andre etasje er forbunde med ein svalgang.
Som regel var andre etasje mest brukt som gjesterom.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Bilde og skildring av høgstove på Hamar (Anno Domkirkeodden) ved digitaltmuseum.no
Lappischer Wortschatz av Eliel Lagercrantz

**Lappischer Wortschatz** av Eliel Lagercrantz er ei ordbok i to band over alle samiske språk, utgjeve av Finsk-ugriska sällskapet i 1939.

Boka skil seg frå alle andre samiske ordbøker ved at ho handsamar alle dei samiske språka som eitt språk med mange dialektar, 29 dialektar (jf. Lappischer Wortschatz s. 1195 ff.], og for kvart av dei 8859 oppslagsorda er det opplysningar om ordform og uttale for så mange som mogleg av dei ulike dialektane. I tillegg til sjølve den alfabetiske delen inneheld ordboka også eit register over den tyske omsetjinga av oppslagsorda, eit oversyn over fonologien i dei ulike dialektane, og eit tematisk register tilsvarande det som finst i Konrad Nielsen og Asbjørn Nesheim si nordsamiske ordbok.

Ordboka er dermed noko langt meir enn ei ordbok, snarare ei samanfatning av samisk kultur slik han kjem til uttrykk i ordforrådet i dei ulike samiske dialektane.

## Bakgrunnsstoff

* Lappischer Wortschatz i PDF-format frå det finske Nasjonalbiblioteket
Anita Dunfjeld Aagård

**Anita Dunfjeld Aagård** () er ein sørsamisk lærar på Åarjel-saemiej skuvle i Snåsa. Ho gjekk sjølv på Sameskolen, og har lærarutdanning frå Bodø lærarhøgskole og NTNU, og mellomfag i sørsamisk frå Universitetet i Tromsø.

Dunfjeld Aagård har som lærar og pedagog stått for eit paradigmeskifte i den sørsamiske utdanninga, frå eit system der sørsamisk var studieemne nokre timar i veka, med norsk som undervisningsspråk, til eit system der sørsamisk sjølv er undervisningsspråk. Ho var også sentral i revitaliseringsrørsla for sørsamisk blant unge sørsamisk frå og med 1990-talet og framover (jf. Johansen 2006 for ei framstilling).

## Bibliografi

* Aagård, Anita Dunfjeld , Liv Karin Joma og Åse Klemensson 2013: Gïeline åahpenidh 4: lohkemegærja, barkoegærja. Oslo: Solum forlag
* Aagård, Anita Dunfjeld , Liv Karin Joma og Åse Klemensson 2014: Gïeline åahpenidh 3b: lokhemegærja, barkoegærja. Oslo: Solum forlag
* Aagård, Anita Dunfjeld , Liv Karin Joma og Åse Klemensson 2015: Gïeline åahpenidh 5: lohkemegærja, barkoegærja. Oslo: Solum forlag
* Fyhn, Anne Birgitte, Maja Dunfjeld, Anita Dunfjeld Aagård, Per Eggen og Tone Larsen 2015: Utforsking av tradisjonell sørsamisk ornamentikk. *Tangenten* 3/2015.

## Kjelder

* Johansen, Inger 2006: "Det er ikkje eit museumsspråk - det har noko med framtida å gjera." Ei sosiolingvistisk undersøking av revitaliseringa av sørsamisk. Dragvoll, Trondheim: Tapir Trykk 2006 141 s. 
* Johansen, Inger 2009: Åarjel-saemiej maanagierte: Frå omreisande campingvogn til fast heiltidsbarnehage.  *Samisk skolehistorie* 3. Davvi Girji
Vali Ionescu

**Vali Ionescu-Constantin** () er ein rumensk tidlegare lengdehoppar frå  Turnu Măgurele. Ho vart europameister i øvinga i 1982, same året som ho sette verdsrekord med 7,20 meter.

## Aktiv
Ionescu vart nummer tre i lengdehopp ved hall-EM 1982 med 6,52 m. Ved eit stemne i Bucuresti 1. august 1982 forbetra landskvinna Anișoara Cușmir verdsrekorden med seks centimeter til 7,15 m. Deretter flytta Ionescu rekorden ytterlegare til 7,20 meter i den same tevlinga. Under europameisterskapen i Aten i byrjinga september innfridde dei to rumenarane favorittstempelet, Ionescu vann gullmedaljen sine 6,79 m og Cușmir tok sølv med 6,73 m. 

Ved dei olympiske sommarleikane 1984 gjekk dei same to utøvarane til topps i lengdehopp. I Los Angeles var det Anișoara Stanciu, tidlegare Cușmir, som strauk av garde med gullmedaljen etter eit bestehopp på 6,96 meter, Ionescu vart nummer to med 6,81 m. Nett same lengda, 6,81 m, nådde Ionescu ved europameisterskapen 1986 der ho enda på fjerdeplassen.

Ionescu-Constantin hoppa 7,08 meter i OL-sesongen 1988, deltok likevel ikkje i Sommar-OL i Seoul. Ho la opp etter 1990-sesognen.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
*EM 1982 i Aten: Gullmedalje – 6,79 m, framom Anișoara Cușmir (6,73 m)
*VM 1983 i Helsinki: Nr 9 – 6,62 m
*OL 1984 i Los Angeles: Sølvmedalje – 6,81 m, bakom Anișoara Stanciu (6,96 m)
*EM 1986 i Stuttgart: Nr 4 – 6,81 m
*VM 1987 i Roma: Utslått i kvalifiseringa (6,30 m=nr 18)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Vali Ionescu|Vali Ionescu]]» frå ,  den 3. oktober 2019.*  
 
*
Waren Sardne

***Waren Sardne*** var ei norsk samisk avis som kom ut i periodane 1910–13 og 1922–27. Namnet er sørsamisk og tyder 'Bodskap frå fjellet' eller 'Tidend frå fjellet'. Avisa var skriven på norsk.

*Waren Sardne* var ei avis for sørsamane, og blei gjeve ut  på Røros av Daniel Mortenson. Saman med avisa *[[Saǥai Muittalægje]]* var ho viktig for samerørsla i denne perioden.

Mortenson var redaktør i begge periodane då avisa kom ut, men etter at han døydde i 1924 tok sonen hans, Lars Danielsen, over som redaktør.

I første utgåve av avisa skreiv Mortenson om bladet:

:*Som ethvert andet folk har ogsaa vi lapper vore interesser og tarv at ivareta, og disse vil da gjennem dette beskedne organ søke belyst og utviklet os imellem, likesom en officiel talsmand bedre har anledning til at ffa henledet offentlighedens opmerksomhet paa lappernes, og da især flytlappernes, usikre livsvillaar og fotrængte stilling.*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Waren Sardne|Waren Sardne]]» frå ,  den 3. oktober 2019.*
Samuel Pepys

**Samuel Pepys** () var ein engelsk embetsmann og forfattar av ei berømt dagbok, ei dagbok som vart gjeven ut fyrste gongen i 1825.

Pepys var utdanna ved Cambridge University. I regjeringstida til kong Jakob II var han oversekretær i Admiralitetet. Reformeringa hans av Admiralitetet var eit viktig steg i den tidlege profesjonaliseringa av den britiske marinen. Pepys var elles medlem av Det engelske parlamentet.

Pepys ry i dag er knytt til den detaljerte dagboka han skreiv i tida 1660–69. Ho vart skriven i ei koda form, sidan tyda og i 1825 gjeven ut i ein nedkorta versjon. Boka er ei mykje viktig primærkjelde til restaurasjonsåra. Ho gjev eit levande inntrykk av dei politiske, kulturelle og sosiale tilhøva i London på den tid. Dagboka fortel inngåande om ei rad sentrale hendingar, mellom dei pesten i 1665, den store bybrannen i 1666 og krigen mot Nederlanda 1665-67. Mykje forvitneleg er òg det nærgåande portrettet boka teiknar av Pepys sjølv og av den kvardagen han var ein del av.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Samuel Pepys|Samuel Pepys]]» frå ,  den 1. oktober 2019.*
Bispekapellet

**Bispekapellet** er eit kapell på Kongsgård i Stavanger sentrum som truleg er frå andre halvdelen av 1200-talet. Næraste naboar er Stavanger domkyrkje og Stavanger katedralskole. Kyrkja har 40 sitjeplassar.

Kapellet er bygd i gotisk stil. Det er bygd over den same grunnmuren som Kongsgård skule bruker.

Kyrkja var truleg biskopen sitt personlege kapell i mellomalderen og har vore ein del av Kongsgård (*Den gamle bispegarden*).

Første gongen kyrkja er omtala, er omkring år 1300, då ho skal ha vore biskopen sitt kapell. I 1712 vart ho omtala på latin som *capella domestica* – huskapellet. I 1745 var kapellet Kongsgård sitt forrådskammer og vart omtala som *Fadeburet*. I kjelder frå 1800-talet vert Bispekapellet konsekvent omtala som Munkekyrkja. Ho vart brukt mellom anna til teater og kjellaren som vinkjellar.

Kyrkja fekk namnet Bispekapellet då ho vart innvigd på nytt 25. desember 1926.

Tidlegare rektor ved Kongsgård skule Andreas Emil Erichsen meinte at Munkekyrkja og kjellaren var så forskjellige at dei ikkje kunne vere samtidige. Sjølve kyrkja var då yngre enn kjellaren. Han meinte òg at det kan ha vore eit vindauge i kjellaren mot Breiavatnet, og at området framfor vindauget vart fylt igjen med massive murmassar for å lage fundamentet for Munkekyrkja – som vart bygd på tvers av og større enn fundamentet på Kongsgård.

I 1712 fortalde islendingen Árni Magnússon at det gjekk ein murt underjordisk gang frå koret i domkyrkja til Munkekyrkja, men han var i dårleg forfatning. Ei eldre dame i Rosenkildefamilien fortalde til Claudius Jacob Schive at ho i sin barndom hadde vore i gangen (på slutten av 1700-talet). Ein har ikkje funne att denne gangen.

Kapellet hadde i 1712 tre altar – eitt i aust og eitt i kvar ende.

Det vart gjennomført ei restaurering i 1874, igjen i 1895–1896 og før vigslinga i 1926. Restaureringane har dels vore hardhendte, og mange originaldetaljar er fjerna eller øydelagde.

Vindauget i austveggen har glasmåleri laga av Emanuel Vigeland i 1926–1927.

## Kjelder
* 

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bispekapellet|Bispekapellet]]» frå ,  den 24. september 2019.*  
 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Lars Albrektsen: «Emanuel Vigeland og Stavanger Domkirke», Stavanger Museums årbok, 1977.
* Anders Bærheim: «Bispekapellet», Stavanger Aftenblad, 2. desember 1953.
* Eyvind de Lange og Johs. Westbye : «Utgravingen ved Bispekapellet», Stavanger Aftenblad, 19. mars 1918.
* Andreas Emil Erichsen, Privatarkiv 110 i Stavanger Byarkiv, boks 23, side 19.
* Jan Hendrich Lexow: «Middelalderens steinkirker i Rogaland», Stavanger Turistforening Årbok, 1957.
* Jan Hendrich Lexow: «Kongsgård», Stavanger Museums årbok, 1960.
* Árni Magnússon: «Reisenotater 1712 fra Stavanger», Jon Olafsons hånd, Nasjonalbiblioteket i Oslo. Ms 4°, 586:6. Stavanger Museum har ein kopi.
* Morten Stige: «Stavangerkorets utvidelse og innflytelse», Hovudfagsoppgåve i kunsthistorie, Universitetet i Oslo, 1977, særleg side 61–62.
* Johs. Westbye : «Bispekapellet», Stavanger Aftenblad, utklipp frå ein onsdag i august, men utan årstall, ca. 1925?, side 6.
Sørsamisk ortografi

**Sørsamisk ortografi** er ulike system for rettskrivinga til sørsamisk. Den første teksten på sørsamisk kom i 1957, med Knut Bergsland og Gustav Hasselbrink si *Sámien lukkeme-gärjá / Sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste*. Rettskrivinga bar laga analogt med Bergsland-Ruong-rettskrivinga for nordsamisk (1948 - 1979). I 1968 laga Bergsland og Ella Holm Bull ei ny rettskriving, som først vart brukt i *Lohkede Saemien* frå 1973.
Radka Toneff Minnepris

**Radka Toneff Minnepris** er ei norsk utmerking som blir delt ut annakvart år til ein individuell utøvar som verker i ånda til musikaren Radka Toneff. Han er forvalta av Radka Toneff Minnefond.
Prisen byggker på royalty-inntekter frå Toneff sine to albume *Fairytales* (1982) og *Live in Hamburg* (1993) på Odin Records. Per 2017 var han på 100&nbsp;000 norske kroner. 

Utdelinga fann stad ved Moldejazz fram til 2007. Dei seinare åra har prisen blitt utdelt på Victoria Nasjonal jazzscene.

## Mottakarar
*1993 Sidsel Endresen
*1997 Kirsten Bråten Berg
*1999 Karin Krog
*2001 Per Jørgensen
*2003 Live Maria Roggen
*2005 Solveig Slettahjell 
*2007 Arve Henriksen
*2009 Elin Rosseland, utdelt ved Oslo Jazzfestival
*2011 Eldbjørg Raknes
*2013 Hanne Hukkelberg
*2015 Susanna Wallumrød
*2017 Kirsti Huke

## Kjelder



**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Radka Toneff Minnepris|Radka Toneff Minnepris]]» frå ,  den 3. oktober 2019.*
Daniel Mortenson

**Daniel Mortenson** () var ein sørsamisk redaktør, organisator, aktivist og reindriftssame. Han var aktiv under Samemøtet i 1917.

Mortenson var fødd i Verdal, men voks opp i Kall og Undersåker i Jämtland i Sverige. Han tok lærarutdanning i Östersund og arbeidde som lærer for  reindriftssameborn frå 1881 til 1886. I 1886 gjekk han tilbake til reindrifta, og i 1896 flytta han til Feren i Nord-Trøndelag. I 1905 kjøpte han garden Svukuriset i Elgå i Engerdal i Hedmark.

Sørsamiske reineigarar hadde praktisert næringa si etter eigne reglar før Felleslappeloven av 1883. Som enkeltpersonar kunne dei oppnå lite i det framveksande organisasjonssamfunnet. Etter å ha forsøkt å få gjennomslag for samepolitiske saker i den norske arbeidarrørsla utan hell, grunnla Mortenson ei sameforeining for det sørsamiske området. I 1907 grunnla han *Søndre-Trondhjems Amts lappeforening* og i 1910 grunnla han avisa *[[Waren Sardne]]* ('Røysta frå fjellet') på Røros. 

## Galleri

Sami people at the reindeer fence.jpg|Mortenson i 1923
Daniel Mortenson minnesmerke Røros.jpg|Minnesmerke over Daniel Mortenson på Røros kyrkjegard


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Daniel Mortenson|Daniel Mortenson]]» frå ,  den 3. oktober 2019.*  
 
## Litteratur
* Helge Salvesen: «Makt og avmakt i samisk historie. Politisk organisering blant sørsamane rundt hundreårsskiftet», i *Årbok for Trøndelag 1979*
* 
* Hundreårsjubileum for samenes nasjonaldag , artikkel hos Norgeshistorie.no