open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Matras

**Christian Matras** () var ein færøysk språkforskar og forfattar.

Matras var fødd i Viðareiði heilt nord på Færøyane men gjekk på skule i Tórshavn saman med dei jevnaldrande, seinare forfatterkollegane William Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsen. Han studerte nordisk ved Københavns Universitet, og leverte doktoravhandling i 1933. Frå 1952 var han dosent ved universitetet, før han i 1965 vendte tilbake til Færøyane som professor og leiar av det færøyske fakultetet ved Universitetet på Færøyane.

Arbeida hans omfattar færøysk litteratur-, språk- og kulturforskning. Christian Matras var også kjend for sine dikt, spesielt for naturlyrikken, og for omsetjingar til og frå færøysk.

Matras' første storverk var *Føroysk-donsk orðabók = [[Færøysk]]-[[dansk]] [[ordbok]]* saman med M. A. Jacobsen i 1928. Sidan har *Matras og Jacobsen* vore eit synonym for denne klassikaren som kom i nye utgåver i 1961, 1977 og 1995.

Matras utga også viktige utgåvar av Jens Christian Svabos og Johan Henrik Schrøters tidlege verk. Desse var dei første, som skreiv på færøysk og dei var derfor nødt til å sjølv skape ein færøysk ortografi. Denne var meir fonetisk enn den seinare rettskrivinga til Hammershaimb.

Stor innverknad på færøysk litteratur hadde også utgåva av *Føroya kvæði : corpus carminum Færoensium*, innsamla av Svend Grundtvig og Jørgen Bloch på 1800-talet. Dei færøyske kvada er her dokumentert i 7 bind, og utgjer ein viktig del av den færøyske kulturarva.

Matras omsette fleire bøker til færøysk: *[[Gullivers reiser]]*, Voltaires *[[Candide]]*, bøker av Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsens roman *Barbara*, som i 1939 blei skriven på dansk, og først i 1972 fanst på heimemålet.

Matras vart tildelt Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond i 1971.

## Matras på norsk

* *Dikt fra Færøyane : eit utvalg dikt*. omsett og presentert av Anne-Kari Skarðhamar ; illustrasjonar: William Heinesen. Utgitt av Norsk-færøysk lag, 1993. 120 s.

## Sekundærlitteratur
* W. Glyn Jones: «Nature and Man in Christian Matras's Poetry». I: *Scandinavica*, XIX, 1980, s. 181-97.
* Anne-Kari Skarðhamar: «'Growing up on the Edge of the Abyss'. Childhood Impressions in the Poetry of Christian Matras». I: *Scandinavica*, XXXV, 1996, s. 71-104.
* Anne-Kari Skarðhamar: «'Hella, hugur og tið' - tidserfaring i Christian Matras' diktning». I: *Nordisk litteratur og mentalitet*. 2000, s. 485-92.
* Anne-Kari Skarðhamar: «Det farlige, det frygtelige, det mægtige’. Christian Matras’ naturlyrik». *Edda*, 2001, s. 396-405.
* Anne-Kari Skarðhamar: *Poetikk og livstolkning i Christian Matras' lyrikk : med et tillegg om Matras og færøysk lyrikk*. Oslo: Unipub Forl, 2002 (Annales Societatis Scientiarum Færoensis : Supplementum ; 31). Doktoravhandling. - ISBN 82-7477-086-2

## Bakgrunnsstoff
* Rit.fo  (på engelsk og færøysk)
* nynorsk.no - «Æresborgar av Viðareiði»  
* Dag og Tid intervju med Skarðhamar om doktoravhandlinga.
Stimfisk

**Stimfisk** er fisk som sym i store, tett organiserte flokkar som oftast vert kalla stimar. Dette gjev dei ei rekkje fordelar; m.a. forsvar mot rovfisk og betre sjanser til å finna både mat og ein make. Det er òg sannsynleg at fisken får ein hydrodynamisk fordel av stiminga; det vil seie at han brukar mindre kreftar på å symja. Døme på stimfisk omfattar mellom anna sild, brisling og makrell.
Gabriel Fauré

**Gabriel Fauré**, () var ein fransk komponist, pianist og organist, fødd i Pamiers og død i Paris. Han er spesielt kjend for verka *[[Requiem]]*, *Cantique de Racine*, *Après un rêve, [[Sicilienne]]* og *[[Pavane]]*.

## Verkliste
* *Cantique de [[Jean Racine|Racine]]*, opus 11 tileigna César Franck
* *Violinsonate nr 1 A-dur*, opus 13 (1875–1876)
* *Pianokvartett nr 1 c-moll*, opus 15 (cirka 1877–1883)
* *[[Berceuse]]*, opus 16 (1879) (for violin og piano/violin og orkester)
* *Romance Bb-dur*, opus 28 (cirka 1877)
* *Pianokvartett nr 2 g-moll, opus 45* (cirka 1885-1886)
* *Requiem*, opus 48
* *Dolly Suite*, opus 56 (1893-1897)
* *Shylock Suite*, opus 57
* *Andante Bb-dur*, opus 75 (cirka 1878)
* *Messe Basse* (cirka 1880)
* *[[Pelléas et Mélisande]]* (Suite), opus 80 (inspirert av Maurice Maeterlincks skodespel med same namn)
** Prélude
** Fileuse
** Sicilienne
** La Mort de Mélisande
* *Pianokvintett nr 1 D-moll*, opus 89 (cirka 1887-1906) tileigna Eugène Ysaÿe
* *Violinsonate nr 2 E-moll*, opus 108 (1916)
* *Masques et Bergamasques* (Suite), opus 112
* *Pianokvintett nr 2 C-moll*, opus 115 (1921) tileigna Paul Dukas
* *Strykekvartett E-dur*, opus 121 (cirka 1923)

## Bakgrunnsstoff
Landsberg am Lech

**Landsberg am Lech** er ein by sørvest i Bayern i Tyskland, om lag 50 kilometer vest for München og 35 kilometer sør for Augsburg. Han er administrasjonsby i distriket Landsberg am Lech og har 27&nbsp;721 innbyggjarar (2007).

Det var i fengselet i Landsberg am Lech at Adolf Hitler sat fengsla i 1924, og forfatta første halvdelen av *[[Mein Kampf]]*. Fengselscella hans blei ein del av ei nazistisk dyrking, og blei valfartsstad for tilhengjarar under den tyske nazitida.

Det var også her ein av de største leirane for jødiske flyktningar var i funksjon etter andre verdskrigen og fram til hausten 1950. 

## Kjende personar frå Landsberg am Lech
* Erwin Neher, nobelprisvinnar
* Dominikus Zimmermann, arkitekt

## Bakgrunnsstoff

*
Depresjon

**Depresjon** er ei psykisk liding som gjer ein nedstemt og makteslaus i ei så stor grad at det går ut over evna til å fungera normalt. Ein deprimert person kan kjenna seg trist, irritabel, trøytt, umotivert og apatisk — vanlege skildringar av sjukdommen er at ein «ikkje har motivasjon for å gjera noko som helst» eller «føler seg trist utan grunn». Klinisk depresjon kan føra til uavbrotne negative tankar og i nokre tilfelle misbruk av alkohol eller andre stoff, sjølvskading eller sjølvmord.

I daglegtale er det vanleg å snakka om at ein er «deprimert» om ein er særs trist eller skuffa, utan at ein har denne psykiske lidinga. Samstundes kan folk som lir av depresjon ha vanskar med å bli sett på som sjuke — dei kan i staden bli sett på som late, bedd om å ta seg saman og liknande.

## Typar
Depresjonar blir delte inn i *reaktive* eller *endogene* typar. 

Ein reaktiv depresjon oppstår etter særskilde belastande hendingar eller endringar i livssituasjonen. Éi form for reaktiv depresjon er den sesongavhengige depresjonen (vinterdepresjon), som kjem av mangel på lys i den mørke årstida.

Ein endogen depresjon oppstår utan at det er mogleg å finna noka tydeleg utløsande hending, og pasienten og terapeuten føler at tilstanden har oppstått utan tydeleg årsak. Dette kan ha samanheng med arv, sosiale tilhøve, psykologiske mekanismar og biokjemiske tilhøve i hjernen.

Ei anna form for depresjon, som er klassifisert som eigen diagnose, er bipolar liding (manisk-depressivitet).

## Kjelder
* Engelsk Wikipedia: «Clinical depression as edited by Absentis at 22:19, 22 September 2007»
* Wikipedia på bokmål og riksmål: Depresjon (sykdom) Revisjon per 19. sep 2007 kl. 21:40
* Pasientboka: «Depresjon, en oversikt» 

## Bakgrunnsstoff
* Depresjon og mani  (Helsebibliotekets sider om stemningslidelser)
* Fargeløse dager  (Lommelegen.no, 2003)
Digital lyd

**Digital lyd** eller **digital audio** er eit omgrep som vert nytta om prosessering, lagring og distribusjon av lydmateriale på digital form. Digital lyd stammar frå 1970-talet, då ein tok til å eksperimentere med å konvertere analoge lydsignal til sekvensar av binære tal for å kunne handsama dei med datamaskiner og lagre dei på tape på binær form. Utstyr for digital lyd var opphavleg svært kostbart og vart berre nytta i profesjonell samanheng. Det var fyrst då kompaktplatene kom på marknaden fyrst på 1980 at folk flest vart kjent med digital lyd.

## AD- og DA-omformarar for lyd
For å unngå bruk av steile antialiasing- og antispeilfiltre og for å oppnå eit høgt SNR er 
AD- og DA-omformarane som vert nytta i samband med digital lyd vanlegvis &#916;-&#931;-omformarar, som nyttar oversampling og støyforming. Medan kompaktplateer (CD) nyttar ei ordlengd på 16 bit og ein sampelrate på 44100 Hz, har det etter kvart vorte vanleg å ta opp musikk med 24-bits AD-omsettarar og med sampelratar på 48, 96, eller 192 kHz.

## Redigering av digital lyd
Lydeditorar vert stort sett nytta for å redigera ein- og to-kanals lydopptak, men nokre lydeditorar kan handsama fleire kanalar. For miksing av fleirsporsopptak og syntetisert lyd vert digitale audioarbeidsstasjonar nytta. Desse kan handsama fleire titals spor samstundes (fleire ti tusen «virtuelle spor») og kan utvidast med modular for analyse eller prosessering.

## Komprimering av digital lyd
Det finst både tapsfrie komprimeringsalgoritmar, som FLAC og MLP, og metodar som fører til tap av kvalitet, som MP3, AAC og Vorbis. Den siste gruppa fjernar noko informasjon for å redusera datamengda, men på ein slik måte at det har så liten innverknad på kvaliteten som mogeleg.

## Lagringsmedia for digital lyd
Digitalt lydmateriale kan lagrast på magnetiske lagringsmedia som digitale bandopptakarar og magnetisk platelager, eller media som CD og DVD. Ulike media høver for ulike bruksområde. Medan magnetiske platelager høver godt til korttidslagring under opptak og redigering, vert optiske media ofte nytta for langtidslagring, arkivering og distribusjon.

## Distribusjon av digital lyd
Digitalt lydmateriale kan distribuerast på optiske media som CD og DVD, kringkastast over radio (DAB) eller pakkesvitsja nett (internett).

## Sjå òg
* Lydteknologi
* Lydsignalhandsaming
Margaretøya

**Margaretøya** (ungarsk *Margitsziget* eller *Margit-sziget*; òg kalla *Margitøya*) er ei 2,5 km lang øy med eit areal på 0,965 km² i Donau sentralt i Budapest. 

Øya er stort sett dekt av parkområde og er eit populært rekreasjonsområde for både turistar og lokale innbyggjarar. Margaretbrua går over elva i sør, medan Árpádbrua kryssar elva og øya i nord.

## Historie

Øya vart sannsynlegvis først busett av Johanittarordenen på 1100-talet. Av dei historiske monumenta på øya finn ein ruinane av ei fransiskanarkyrkje frå 1200-talet og ei dominikanarkyrkje og kloster. 

Margaretøya vart tidlegare kalla Kaninøya (*Nyulak szigete*) og fekk sitt noverande namn etter Margaret av Ungarn (1242–1270), dottera til Béla IV av Ungarn. Øya var dominert av klostersamfunn og kyrkjer fram til 1700-talet, då ho vart vald som tilfluktsstad av palatinarane. Ho vart erklært ein offentleg park i 1908.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Margaret Island|Margaret Island]]» frå ,  den 23. september 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Margaretøya på budapestinfo.hu 
* Fleire bilete av vasstårnet på Margaretøya
Wehrmacht

**Wehrmacht** (tysk for 'væpna styrkar', bokstaveleg 'forsvarsstyrke') var namnet på Tyskland sine vepna styrkar i Tyskland i tida frå 1935 til 1945. Wehrmacht var bygd opp av «das Heer» (hæren), «die Kriegsmarine» (marinen) og «die Luftwaffe» (luftvåpenet). Waffen-SS, som starta som ein liten paramilitær seksjon av Heinrich Himmler sin Allgemeine SS, men som voks til nesten ein million under 2. verdskrigen, var ikkje ein del av Wehrmacht, men var underlagt Wehrmacht sin kommando.

## Sjå òg
* Det tredje riket
* NSDAP
* SS

## Bakgrunnsstoff
* Extensive history and information about German armed forces from 1919 to 1945
* The Wehrmacht, the Holocaust, and War Crimes 
* The Wehrmacht: A Criminal Organization? A review of Hannes Heer and Klaus Naumann work on the subject
Heinrich Himmler

**Heinrich Luitpold Himmler** () var kommandanten over Schutzstaffel (SS) og var dermed ein av dei mektigaste mennene i Det tredje riket. Som Reichsführer-SS kontrollerte han SS og til ein viss grad alt tysk politi og alle tryggingsstyrkar, blant anna Gestapo. Som grunnleggjar og kommandant over konsentrasjonsleirane og *[[Einsatzgruppen]]* var Himmler ein av dei sentrale figurane bak holocaust. Kort tid før krigen var slutt prøvde han å få til ein fredsavtale med dei vestlege allierte mot at han slapp rettsforfølging. Seinare i 1945 tok han livet sitt med cyanid då han vart teken som fange av den britiske hæren etter at Tyskland hadde tapt andre verdskrigen.

## Sjå òg
* Det tredje riket
* NSDAP
* SS

## Bakgrunnsstoff

* Om Heinrich Himmler
Nettsamfunn

Eit **nettsamfunn** er ein samlingsstad på internettet der brukaren kan møte og snakke med andre menneske. Det kan vera så enkelt som ei debattgruppe eller ein nettstad der brukaren kan skrive nyheiter, meiningar, leggje ut filer og liknande. Det finst au leksikon der brukarane sjølv redigerer innhaldet slik som her på Wikipedia.

## Norske nettsamfunn
* Biip
* Bloc
* Blink
* FinnEnVenn.no
* Galaksen community - nettsamfunn for ungdom og unge vaksne
* Gaysir - nettsamfunn for homofile, lesbiske, bifile og andre
* Hei! - nettsamfunnet til Dagbladet.no
* Meside.no
* Nettby - nettsamfunnet til VG Nett
* Nettvenn
* Origo.no - A-pressas nettsamfunn
* PartyPop
* Playahead
* Smootown - Nettsamfunn for kristen ungdom
* Spraydate - Sjekkestad
* STATUS
* Underskog - Nettsamfunn om underskogen av norsk musikkliv
* zyphnet

## Kjente utanlandske nettsamfunn

* BookCrossing
* Postcrossing
* Facebook
* Flickr
* Last.fm
* LinkedIn
* MySpace

## Sjå au
*Virtuell verkelegheit
*Chat
*Dataspel
*Sosialt nettverk
Rekviem

**Rekviem** eller **dødsmesse** (latin *missa pro defunctis*) er ei messe som i Den katolske kyrkja vert sungen for sjelene til dei døde, m.a. dagen etter helgemesse. 

Namnet rekviem skriv seg frå innleiingsorda Requiem aeternam. Den polyfone utforminga fekk rekviem på 1500-talet. 

## Musikkverk
Mange komponistar har skrive musikk til rekviemmessa, blant dei mest kjende er
* Hector Berlioz «Requiem» («Grande messe des morts»), opus 5
* Luigi Cherubini «Requiem» i c-moll
* Antonin Dvorak «Requiem», opus 89
* Gabriel Fauré «Requiem» i d-moll, opus 48
* Andrew Lloyd Webber «Requiem»
* Wolfgang Amadeus Mozart «Requiem» i d-moll, K.626
* Giuseppe Verdi «Requiem»

Andre komponistar har gått ut over den liturgiske ramma i den katolske dødsmessa. Mellom dei er
* Johannes Brahms med «Ein deutsches Requiem», opus 45, ein kantate over bibeltekstar med døden som tema. 
* Benjamin Britten med «War Requiem», opus 66. Her kjem solistparti med krigsdikt av Wilfred Owen innimellom dei liturgiske korsatsane. 
* John Rutter har i sitt «Requiem» plassert tekstar frå gravferdsliturgien i *The [[Book of Common Prayer]]* og *dei bibelske [[Salmane]]* mellom dei tradisjonelle liturgiske ledda. 

* Kurt Weill sitt «Berliner Requiem» til dikt av Bertolt Brecht er ei verdsleg rekviem.

## Messteksten
Tekstinnhaldet kan variere noko i ulike rekviemmesser. Eit vanleg innhald er:

## Kjelder
* *Kristen sang og musikk* Runa forlag 1962
* Tekst mykje etter teksthefte, Faurés Reuiem
Den britiske imperieordenen

**The Most Excellent Order of the British Empire** er ein riddarorden stifta 4. juni 1917 av kong Georg V av Storbritannia. Ordenen har av fem klassar, inndelt i sivile og militære avdelingar:

# *Knight/Dame Grand Cross* (GBE)
# *Knight/Dame Commander* (KBE/DBE)
# *Commander* (CBE)
# *Officer* (OBE)
# *Member* (MBE)

Dei to øvste gradane er riddarlege og inneber adelskap og rett til å kalle seg *[[Sir]]* eller *[[tittelen Dame|Dame]]*.

Ordenen kan bli utdelt til borgarar av dei landa i Det britiske samveldet som har den britiske regenten som titulært statsoverhovud. Borgarar av andre land kan motta ordenen honorært, med ordet «Honorary» føydd til framfor tittelen. Ein «honorary» GBE, KBE eller DBE gjev ikkje adelskap. 

Det finst òg ein nærskyld British Empire Medal. Dei som mottar denne medaljen vert ikkje medlemmer av imperieordenen. 

Ordensmottoet er *For God and the Empire* (For Gud og Imperiet). Ordenen har rang under dei andre britiske riddarordenane, og har fleire medlemmer enn dei andre.
John Rutter

**John Milford Rutter** () er ein britisk komponist og dirigent, kommandør av den britiske imperieordenen.

Rutter vart fødd i London og utdanna seg ved Clare College i Cambridge; her har han òg arbeidd som lærar. Han har starta eit eige profesjonelt ensemble, Cambridge Singers, som han har gjort fleire plateinnspelingar med.

Komposisjonane og arrangementa til Rutter vert sungne over heile verda. Rutter er mest kjend for kyrkjemusikk, det meste forankra i den britiske korkulturen. Han har komponert og arrangert mange koralar, særleg julesongar, og han har komponert større korverk som Gloria og Requiem. 

## Liste over komposisjonar
### Lovsongar
* «Angels' Carol»
* «Candlelight Carol»
* «Christmas Lullaby»
* «Donkey Carol»
* «Jesus Child»
* «Nativity Carol» 
* «Shepherd's Pipe Carol» 
* «Star Carol»
* «What Sweeter Music»
* «Wild Wood Carol»

### Andre songar og komposisjonar

* All Creatures of our God and King: 
* All things bright and beautiful 
* As the bridegroom to his chosen 
* Be Thou my vision
* Behold, the Tabernacle of God
* Blow, Blow, Thou Winter Wind
* Children's chorus, opt.
* A Choral Amen
* A Choral Fanfare
* Christ the Lord is risen again 
* A Clare Benediction
* Distant Land
* Feel the Spirit
* For the beauty of the Earth
* Gloria
* Go forth into the world in peace 
* God be in my head
* Gregorian Chant
* How Firm A Foundation 
* Hymn to the Creator of Light 
* I believe in springtime
* I will lift up mine eyes
* I will sing with the spirit 
* I will worship the Lord 
* Let us go in peace
* Look at the World
* The Lord bless you and keep you 
* The Lord is my light and my salvation 
* The Lord is my Shepherd: SATB & organ
* Loving shepherd of thy sheep
* Magnificat
* Mass of the Children
* Now thank we all our God
* O be joyful in the Lord 
* O clap your hands
* Open Thou Mine Eyes 
* The Peace of God 
* Pie Jesu
* Praise the Lord, O my soul 
* Praise ye the Lord
* A Prayer of Saint Patrick 
* Te Deum
* The Peace of God 
* Thy Perfect love
* Requiem
* When Icicles Hang
* When the saints go marching in 
* Wings of the Morning

## Bakgrunnsstoff

* Om Rutter på Oxford University Press webbplats
* Collegium Records inklusive en biografi
Andrej Rubljov

**Andrej Rubljov** (russisk **Андрей Рублёв**, fødd 1360) var ein russisk munk og ikonmålar frå Moskva som vart ein ortodoks helgen etter at han døydde. Han kom frå eit velutdanna miljø og skilde seg ut med framifrå visdom. Han lærte målekunsten i Austromarriket og Ungarn.

Andrej arbeidde ei stund saman med Feofan den greske og var kanskje eleven hans. Gjennom heile livet var Andrej knytt til dei to klostera Troitse-Sergijeva Lavra og Spaso-Andronikov i Moskva. Han vart ein munk i Spaso-Andronikov. I ein andeleg og heilag atmosfære vart munken Andrej opplært til eit heilag liv av munkane rundt seg. I omkring 20 år, fram til han døydde, måla han ikonar saman med venen Daniil Tsjornyj (Daniel den svarte). Det kjende ikonet av Den heilage Treeininga er måla av Andrej Rubljov. Ikonet vert i dag rekna som eit av dei flottaste som er måla.

Andrej har dekorert veggane i Blagovesjenskij-katedralen i Kreml i Moskva, ikonostasisen i Uspenskijkatedralen i Vladimir og sjølve katedralen. I tillegg har han måla Vladimirskaja-ikonet av Jomfru Maria i Vladimir, ikonostasisen og ytterveggene til Uspenskijkatedralen i Zvenigorod (slutten av 1300-talet og byrjinga av 1400-talet), deësisen til ikonostasisen av Marias fødselsdag i klosteret Mar Saba, murar og ikonostasisen i Troitskijkatedralen i Troitse-Sergijeva Lavra og i klosteret Savva-Storozjevskij.

Etter han døydde fekk Danill Tsjornyj, som hadde han i hjarta sitt, eit kall om at Andrej måtte verte kanonisert.

## Minnefestdagar for heilage Andrej
* 4. juli i den julianske kalenderen

## Kjelder
* Ortodoks kalender

## Bakgrunnsstoff
Marulkar

**Marulkar** er ein orden beinfisk som lever i havet. Det er beskrive 265 ulike artar på verdsbasis, dei fleste av desse er djuphavsartar frå varme strok. I Noreg er det berre breiflabben som kjem jamleg føre, i tillegg har sargassoulken vorte observert èin gong.

Fisk rekna til marulkane lever på ein av tre ulike måtar: Nokre artar sym nær botnen, andre lever i tilknyting til drivande tang og atter andre lever på djupt vatn. Felles for dei fleste artane er at første finnestrålen i ryggfinnen er omdanna til ei slags «fiskestong»; ein kjøtfull flik som trekkjer til seg småfisk marulken kan eta. Hjå djupvassartane er det ofte lysorgan i fiskestonga.

## Kjenneteikn
Marulkane er lettast å kjenna att på fiskestonga, som er til stades hjå dei aller fleste artane. Denne er delt opp i «stong» og «agn», og er omdanna frå første finnestrålen i ryggfinnen. Bukfinnane manglar eller sit framfor brystfinnane, noko som er eit teikn på skyldskap med torskefiskane. 

Opninga til gjellekammeret sit anten ved eller bak basis for brystfinnane, ved sjeldsynte høve kan ho òg sitja delvis framfor dei. Artar med symjeblære har ikkje samband mellom denne og svelget.

## Kjelder
* Jonsson, Bror: «Marulker» i *Norges dyr*, Cappelen 1992
* Fishbase
Andreas av Kreta

**Andreas av Kreta** er ein ortodoks helgen som var biskop på Kreta på 700-talet. Han vart fødd i Damaskus i Syria på rundt 660-talet. Han var stum før han ein gong fekk nattverd, da han var sju år gamal.

Andreas tok grunnutdanninga si i Damaskus. Der vart han kjend med logikk, retorikk og antikk filosofi. Som fjortenåring reiste Andreas for å bli munk i klosteret Mar Saba, for han ønskte å tene Gud. Her vart han kjend for sin audmjukskap, intellekt og strenge liv.

Han vart kalla frå Mar Saba for å tene som skrivar i patriarkiet i Jerusalem. I 679 reiste han som patriark-vikar til Det sjette økumeniske konsilet i Konstantinopel. Like etter konsilet vart han diakon i Sofijskaja-kyrkja og ei stund leia han formynderskapet for uekte barn og eldre. Under regjeringstida til Justinianus ll vart Andreas erkebiskop på Kreta. Han døydde i 712.

St. Andreas er kjent som prest og kyrkjeleg diktar. Han har skrive mange inspirerte bøner og kyrkjelege songar, og skreiv den store angerkanonen, som vart lesen i kyrkjer under den stor fastetida. Han skreiv òg ein kanon til jul og andre festdagar.

## Minnefestdagar for St. Andreas
*17. juli (4. juli i den julianske kalenderen)

## Kjelder
*Ortodoks kalender

## Bakgrunnsstoff
Hévízsjøen

**Hévízsjøen** er ein innsjø i Hévíz i Ungarn, nær vestenden av Balatonsjøen, 8 km frå Keszthely. 

Han er den største termale innsjøen i verda med eit areal på 0,45 km². Vatnet vert varma opp av varme kjelder frå eit undervasskrater. Straumen i vatnet er svært sterk og ein meiner at vatnet i innsjøen dagleg vert heilt utskifta. 

Vatnet har rykte på seg for å ha lækjande effekt og det finst ein blømande helseturistindustri i området.  

## Mikroorganismar i sjøen
Dyre- og plantelivet er unikt i Hévízsjøen på grunn av den høge temperaturen og den kjemiske samansettinga i vatnet, som er litt radioaktivt og inneheld svovelhaldige stoff og løysingar med oksygen. Fleire artar i innsjøen er endemiske. 

Bakteriar er den dominerande livsforma i innsjøen, og det er mogeleg at dette har ein lækjande effekt. Ein finn fleire taksa her. Den mest vanlege cyanobakterien er trådforma, blågrøne algar (*Oscillatoria princeps*, *O. tenuis*, *O. jasoruensis*, *O. chlorina*, *[[Spirulina]]*). Det er verdt å merke seg at halvparten av dei blå artane er termofile og stenoterme. To termofile, blågrøne algeartar (*Pseudanabaena papillaterminata*, *Pseudanabaena crassa*) finn ein berre her i Ungarn. 

Bakterielle tektonar er typiske for innsjøen. Vulkankrateret er for det meste dekt av *[[Thiothrix]]* sp. og *[[Beggiatoa]]* sp. frå eit djup på 1,5 m til opninga av kjelda. Desse spelar ei viktig rolle i svovelsyklusen i innsjøen. 

Bakterieartar innanfor Aktinomyceta (til dømes *[[Streptomyces]]* sp., *[[Micromonospora]]* sp.) er òg verdt å nemne. *[[Micromonospora heviziensis]]*, ein svært kraftig nedbrytar av protein og cellulose, finn ein berre her i heile verda. Microbispora amethystogenes, som samlar opp jod, kan ein derimot finne i eit fåtal andre innsjøar i verda. Den sistnemnde arten har ein derimot ikkje funne i innsjøen sidan 1980-talet på grunn av omfattande gruvedrift. 

Grønalgar &ndash; særleg *[[Chlorella]]* sp. &ndash; finn ein i heile innsjøen, bortsett frå ved og nær kjelda. *[[Navicula]] cryptocephala* og *[[Navicula]] capitatoradiata * er vanlege kisalgar i innsjøen. Det finst få planteplankton og biomassen er låg, så det trofiske nivået i innsjøen varierer frå oligotrofisk til mesotrofisk. 

Ein har òg funne to nye artar av rundormar, *[[Crocodolrylaimus thermalis]]* og *[[Neoactinolaimus tepidus]]*, i tillegg til sjeldne artar av hjuldyr (*[[Epiphanes brachionus]]* var. *Spinosus*, *[[Lecane inermis]]*), som ein berre finn i varmt vatn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Hévíz|Lake Hévíz]]» frå ,  den 23. september 2007.*
Reinhard Heydrich

**Reinhard Tristan Eugen Heydrich** () var ein tysk SS-Obergruppenführer, sjef for *[[Reichssicherheitshauptamt]]* (hovudkontoret for rikstryggleiken), (inkludert Gestapo, Sicherheitsdienst og nazistanes kriminalpoliti) og Reichsprotektor (vernar for riket) for Böhmen og Mähren. Adolf Hitler såg på han som ein mogleg ettefølgjar. Heydrich var ein av hovudpersonane bak Holocaust. Heydrich vart såra i eit attentatforsøk i Praha den 27. mai 1942, og han døydde over ei veke seinare grunna blodforgiftinga han pådrog seg.

Han var fødd i Halle an der Saale.

## Bakgrunnsstoff

* Wiesenthal Center Information Page
Ålefisk

**Ålefisk** er ein orden beinfisk som omfattar 740 artar fordelt på femten til tjue familiar. I norske farvatn er to artar ål og havål vanlege, medan sneppål er kjend frå spreidde observasjonar. Ålefisk er avlange og liknar slangar, og lever i alle verdshav. Dei fleste artane er botnlevande rovfisk.

«Ål»-omgrepet vert òg nytta generelt om avlange, slangeforma fisk. Døme på dette kan vera slimål og elektrisk ål.

## Kjenneteikn
Ålefisk har avlange kroppar og manglar bukfinnar. Dei artane som har brystfinnar har desse relativt langt oppe på sida av kroppen. Rygg- og gattfinnen flyt over i halefinnen, som anten er utan stråler eller manglar fullstendig. Dei fleste ålefisk har smale gjelleopningar og manglar skjel. Alle artane har symjeblære.

Det er stor variasjon innanfor ordenen når det kjem til storleik, somme artar vert om lag 10 cm lange, medan andre kan veksa seg opp til 3 meter.

Ålelarver er flattrykt frå sidene og vert kalla *[[leptocephalus]]*. Denne er gjennomsiktig, fordi han manglar raude blodceller.

## Kjelder

* Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i *Norges dyr*, Cappelen 1992
* FishBase
Bairisk

**Bairisk** er ei dialektgruppe av det høgtyske språket som blir brukt i lengst søraust i utbreiingsområdet til tysk. Namnet bairisk har same opphav som *[[Bayern]]*, men ikkje same utbreiing som den tyske delstaten. For det første er ikkje alle bayerske dialektar bairiske: Vest i Bayern (Schwaben) bruker ein alemannisk, i nord frankisk.
For det andre bur dei fleste bairisk-talarar i Austerrike, og bairisk blir også brukt i mellom anna Nord-Italia.

Bairisk kan vidare delast inn i tre dialektgrupper:
* **nordbairisk**, som blir brukt i Bayern i området rundt Nürnberg og Regensburg
* **mellom-** eller **donaubairisk**, som blir brukt i mesteparten av Bayern og omtrent dei austerrikske delstatane Salzburg, Ober-, Niederösterreich, Wien og Burgenland
* **sørbairisk**, som blir brukt i ei smal stripe i Bayern sør for Augsburg, dei austerrikske delstatane Tirol, Kärnten og Steiermark, den italienske provinsen Sør-Tirol og Münster- og Samnaundalen i den sveitsiske kantonen Graubünden.

I tillegg til dette samanhengande området høyrer også enkelte tyske språkøyar til det bairiske dialektområdet.
Dette er nokre kommunar i Italia, delar av dei gjenverande tyskspråklege minoritetane i Tsjekkia, Slovakia, Ungarn og Ukraina, og hutterer-folket i Nord-Amerika.
Den spesielle sørbairiske dialekten som blir brukt i dei italienske språkøyane (utanom Sør-Tirol), blir kalla zimbrisk. Ein finn han  i isolerte kommunar i dei italienske regionane Veneto og Friuli-Venezia Giulia, i tillegg til provinsen Trento.

## Bakgrunnsstoff
Karpefisk

**Karpefisk** er ein orden beinfisk som er utbreidd i ferskvatn i Eurasia, Nord-Amerika og Afrika. Gruppa omfattar over 3000 artar fordelt på seks familiar, kor karpefamilien er den største. I Noreg førekjem 14 av dei.

Dei fleste karpefisk er ganske små, men det finst unnatak. Storvaksne artar som *Catlocarpio siamensis* kan nå lengder på nesten 3 m.
Hird

**Hird** (norrønt *hirð*) vart i mellomalderen brukt som nemning på livvakta til norske og danske kongar eller stormenn. Sjølv om ordet «hird» vert nytta i soger om hendingar i vikingtida, har det truleg ikkje vore nytta før etter denne tida. 
Kong Knut den mektige sitt fylgje vart kalla «ting-hlíd», eit ord som truleg har liknande tyding. Ordet kjem av det norrøne *hirð* som igjen kjem frå det gamalengelske *hir[e]d/heard/hird/hurd* eller mellomaldertysk *heirat*, som båe tyder «flokk».

Hirda var hærfylgjet til stormenn og kongar (*drottinn*). Ein mann måtte friviljug underleggja seg hirdherren, sjølv om sogene ved mange høve fortel at alternativet kunne vera dauden. Opptak i hirda vart markert ved handgang, sverdtaking og truskapseider. Hirdmennene vart difor skildra som handgangne menn, eller sverdtakarar eller eidssvorne, og måtte sverja evig truskap til herren sin og lova å fylgja han i både krig og fred, og ofra livet for han om naudsynt.

## Rangordning
I høgmellomalderen var hirda strengt inndelt i klassar etter oppgåver, med forskjellig rett og rang.

Fremst blant hirdmennene var *[[hertug]]* og *[[jarl]]*. Så følgde *[[lendmann|lendmennene]]*, som utgjorde det eigentlege toppsjiktet i hirda. Det var kongen som oppnemnde lendmenn, men i praksis vart lendmennene valde innan ein liten krets familiar, kjernen i ein norsk adel. Kong Magnus Lagabøte gav lendmennene retten til å kalle seg baronar. Nest lendmennene følgde *skutilsveinane*.

Under dette leiarsjiktet følgde *meinige hirdmenn*, og under dei i rang følgde vaktkorpset *gjestene* og *kjertelsveinane* som gjorde pasjeteneste.

Dei fremste i hirda var fødde inn i posisjonen dei fekk, vanlege hirdmenn valde kongen blant storbønder eller «gode ætter». Gjestene kunne bli rekrutterte blant vanlege folk.

Det høyrde til privilegia til hirda at dei kunne halde seg med eigne knektar eller sveinar. Velståande hirdmenn kunne ha fleire titals væpna sveinar i hushaldet sitt.

## Vekst og fall
Hirda voks fram i alt i vikingtida, då hovdingane kunne lønne følgjesveinane sine med krigsbytte. Først nytta kongen hirda til krigsteneste og politiarbeid. Hirda utvikla seg frå ei kongeleg vaktstyrke til ein statleg institusjon som overlevde kongeskifta. Då kongemakta voks fram i mellomalderen, fekk kongens hirdmenn forvalte kongsgardane som len.
 
Hirda gjekk i oppløysing i seinmellomalderen. Sidan kongen oppheldt seg meir utanlands, var det mindre trong for ein hirdorganisasjon, og sidan kongemakta fekk mindre inntekter, kunne ikkje kongsmakta underhalde så mange stormenn som i høgmellomalderen.

## Kjelder

* Svein Imsen: *Hirdloven til Norges Konge og hans håndgagne menn*, Riksarkivet (2000), ISBN 82-548-0067-7
* Sigurðsson: *Nrsk historie 800-1300* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5544-8
* Ersland og Sandvik: *Norsk historie 1300-1625* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5545-6

## Bakgrunnsstoff
* Om utgåver av hirdlovene i Hirdskråen
Szelidsjøen

**Szelidsjøen** (ungarsk *Szelidi-tó*) er ein innsjø i fylket Bács-Kiskun i Ungarn. Han har eit areal på 0,8&nbsp;km².

Szelidsjøen er ein uvanleg saltsjø danna ut frå ei gamal grein av elva Donau. Han ligg 4&nbsp;km søraust for Dunapataj. Innsjøen har ei breidd på 200 meter og er 4&nbsp;km lang. I snitt er han berre 3 meter djup. Dermed vert han raskt varma opp om sommaren og når stundom så høg temperatur som 28&nbsp;°C. Bortsett frå dei terapeutiske effektane dei medisinske saltane i innsjøen har, vert han nytta til rekreasjon og fiske. Det ligg ein campingplass i nærleiken og ei sandstrand på sørsida.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Szelid|Lake Szelid]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Tiszasjøen

**Tiszasjøen** (ungarsk *Tisza-tó*, òg kalla *Kisköre-reservoaret* (ungarsk *Kiskörei-víztározó*) er den største kunstige innsjøen i Ungarn. Han ligg heilt søraust i fylket Heves, nær grensa til fylka Borsod-Abaúj-Zemplén, Hajdú-Bihar og Jász-Nagykun-Szolnok.

Reservoaret vart bygd på elva Tisza for å kontrollere flaumfarane og vart bygd i 1973. Fyllinga var ferdig på 1990-talet og gav eit areal på 127&nbsp;km². Innsjøen er 27&nbsp;km lang med eit middeldjup på 1,3 m og eit maksimalt djup på 17 m. Han inneheld 43&nbsp;km² med småøyar.

Etter reservoaret stod ferdig byrja ungarar å nytte innsjøen som feriestad og vart eit bra alternativ den overfylte og dyre Balatonsjøen, den tradisjonelle feriestaden i Ungarn. Som følgje av dette har turistinfrastrukturen vorte utvikla ved reservoaret og den ungarske regjeringa har erklært området som eit offisielt turistmål.

Innsjøen (eller reservoaret) har ein ny lokal økologi med eit mangfald av fuglar, planter og dyr.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Tisza|Lake Tisza]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Vassreservoar

**Vassmagasin** eller **vassreservoar** er ein kunstig innsjø som vert nytta til å lagre vatn for ymse bruk. Reservoar vert danna ved å byggje ei robust demning, vanlegvis av betong, jord, stein, eller ei blanding. Når demninga er ferdig fyller ei elv opp reservoaret. 

## Bruk
Eit reservoar kan nyttast av vasskraftverk for å generere straum ved hjelp av store vassturbinar som virkar ved at vatnet strøymer gjennom røyr frå vassmagasinet til turbinen. Slike reservoar vert vanlegvis ikkje nytta for drikkevatn eller kunstig vatning. 

Reservoar kan nyttast på mange måtar for å kontrollere korleis vatnet strøymer vidare nedover vassvegane. Reservoar som vert nytta til kunstig vatning vert sleppe ut i eit nettverk av kanalar til jordbruksområde eller sekundære vassystem. Dette vatnet vert heller ikkje vanlegvis nytta til drikkevatn. Nokre reservoar vert kalla balansereservoar som vert nytta for å hindre flaum nedanfor reservoaret. Reservoaret samlar opp vatn i periodar då det regnar mykje og slepp vatnet ut att i løpet av lengre tidsrom enn om vatnet hadde fått strøyme fritt. 

Eit reservoar kan òg byggjast i området der ein ikkje har naturlege vasskjelder som kan gjerast om til ein kanal. Reservoaret fungerer då som ein vassveg. 

## Størst
Voltasjøen vest i Afrika dekkjer eit areal på 8&nbsp;500&nbsp;km² og er den største i verda. Lokka i kommunen Sodankylä nord i Finland er den største kunstige innsjøen i Nord-Europa med eit areal på 417&nbsp;km². IJsselmeer er den største kunstige innsjøen i Vest-Europa med eit areal på 1&nbsp;250&nbsp;km².

### Overflateareal
Dei ti største reservoara i verda ut frå overflateareal: 
# Voltasjøen (8&nbsp;482&nbsp;km²; Ghana)
# Smallwood-reservoaret (6&nbsp;527&nbsp;km²; Canada)
# Kujbysjev-reservoaret (6&nbsp;450&nbsp;km²; Russland)
# Karibasjøen (5&nbsp;580&nbsp;km²; Zimbabwe, Zambia)
# Bukhtarma-reservoaret (5&nbsp;490&nbsp;km²; Kasakhstan)
# Bratsk-reservoaret (5&nbsp;426&nbsp;km²; Russland)
# Nassersjøen (5&nbsp;248&nbsp;km²; Egypt, Sudan)
# Rybinsk-reservoaret (4&nbsp;580&nbsp;km²; Russland) 
# Caniapiscau-reservoaret (4&nbsp;318&nbsp;km²; Canada)
# Gurisjøen (4&nbsp;250&nbsp;km²; Venezuela)

## Kjelder
Reservoar

Eit **reservoar** kan vise til fleire oppbevaringsstader. 
* Vassreservoar - Innan hydrologi er eit reservoar ein kunstig innsjø som vert nytta til produksjon av vasskraft, vassforsyning, kunstig vatning, flaumkontroll eller som kunstige vassvegar. 
* I petroleumsindustrien er eit reservoar ein porøs bergartformasjon, som oftast sandstein eller kalkstein, med førekomstar av petroleum som kan vinnast ut. 
* Reservoar kan òg tyde eit lager for t.d. oppbevaring av varer eller gods.
Kunstig innsjø

**Kunstig innsjø** er ein innsjø som menneske har laga eller forma, anten ved å grave ut eit basseng i terrenget der vatnet naturleg vil samle seg, eller ved å demme opp eit vassdrag for å skape eit vassreservoar. Valldalsvatnet i Valldalen søraust på Hardangervidda er eit av fleire døme i Noreg på at naturlege innsjøar og elvar har vorte heva og utvida til store innsjøar, reguleringsbasseng, for at vatnet skal kunne nyttast i vasskraftverk.

I parkar i byar er det ofte laga til kunstige små innsjøar eller kunstige tjern til glede for bybuarane, til dømes i Vigelandsanlegget i Oslo, der bekken frå Sognsvann er demma opp. Lille Lungegårdsvann i Bergen er eit døme på at ein opphavleg fjordarm gjennom eit trangt sund har vorte omgjort til ein liten, geometrisk utforma innsjø i eit sentralt område av byen.
Vadkertsjøen

**Vadkertsjøen** (ungarsk *Vadkerti-tó* eller stundom *Büdös-tó*) er ein innsjø i nærleiken av byen Soltvadkert i Ungarn. Han har vorte ein av dei mest populære turistdestinasjonane i Ungarn, sidan han har mange av dei same eigenskapane som Balatonsjøen, men med lågare prisar og ikkje så overfolka.

## Historie
Vadkertsjøen vart først nemnd på militære kart i 1780-åra. Innsjøen vart uttørka i fleire hundreår, men er i dag kjend for det reine vatnet og dei flotte strendene.

Den eine sida av innsjøen vert nytta til fiske, den andre for bading. Det ligg bungalowar rundt heile innsjøen og fleire restaurantar.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Vadkert|Lake Vadkert]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Velencesjøen

**Velencesjøen** (ungarsk *Velencei-tó*) er den tredje største innsjøen i Ungarn med eit areal på 26&nbsp;km². Han ligg i fylket Fejér langs motorvegen mellom Budapest og Székesfehérvár og ved foten av Velencefjella.

Ein tredjedel av innsjøen er dekt av siv. På grunn av mykje sollys og det grunne vatnet er han ein av dei varmaste innsjøane i Europa med temperaturar opp mot 28&nbsp;°C om sommaren.

## Busetnadar langs breidda
* Velence
** Velence-újtelep
** Velencefürdő
* Kápolnásnyék
* Gárdony
** Agárd
** Dinnyés
* Pákozd

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake Velence|Lake Velence]]» frå ,  den 24. september 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bilete
* Kart
Matpakke

**Matpakke** eller **niste** er ferdig tilreidd mat som er teke med heimefrå til mellom anna arbeid, skole eller på tur. Som regel er det føremiddagsmat eller lunsj ein et frå ein matpakke.

Ein typisk norsk matpakke består ofte av påsmurte brødskiver som er pakka inn i matpapir eller ein matboks. Vanlege pålegg å smørje på brødskiver er brun- og kvitost, prim, jordbær- og bringebærsyltetøy, skinke, salami, spekepølse, leverpostei og sjokoladepålegg. Liknande brødmat er vanleg i Storbritannia og USA.

Nokre stader kan ein ta med seg meir middagsaktige måltid i ein matpakke. I Japan har ein til døme tradisjonen med bento, ein boks med fråskilte rom der ein kan legga mange appetittvekkande matbitar. I den indiske storbyen Mumbai er det vanleg å senda eit varmt måltid heimefrå i metallboksar kalla *dabba*, som så blir frakta til arbeidsplassen i det sinnrike dabbawalla-systemet.

I Noreg blir matpakke sett på som ein særskild nasjonal tradisjon. «Matpakke» var eitt av orda som kom til finalen i val av nasjonalord på fjernsynsprogrammet *[[Typisk norsk]]*. 

## Bakgrunnsstoff
* Matpakka lever! på nrk.no
* Den hellige matpakka Radioforedrag av Runar Døving frå NRK P2-akademiet.
Alpokalja

**Alpokalja** («foten av Alpane») er ei fjellkjede vest i Ungarn, som er ein del av Alpane. Det høgaste punktet av fjellkjeda i Ungarn er Írott-kő på 882 moh. og ligg her. Sjølv om det er fleire låge fjell her består området hovudsakleg av åsar. Furuskog dominerer i regionen.

Alpokalja består av to store, men ikkje særleg omfattande fjellkjeder: Kőszegfjella og Sopronfjella. Vasåsane og Balfiåsane vert òg rekna som ein del av området.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alpokalja|Alpokalja]]» frå ,  den 24. september 2007.*
UNICEF

**UNICEF** (*United Nations International Children's Emergency Fund*) er FNs barnefond, og blei oppretta etter andre verdskrigen for å avhjelpe situasjonen for naudlidande born. Sidan den gong har organisasjonen arbeida med naudhjelp, katastrofehjelp og utviklingshjelp over heile verda.

UNICEF blei oppretta av FNs generalforsamling 11. desember 1946. I 1953 blei namnet forkorta til *United Nations Children's Fund*, men barnefondet er framleis kjend under det same populære akronymet.

UNICEF blei tildelt Nobels fredspris i 1965.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Bakony

**Bakony** (tysk *Bakonyer Wald*) er eit fjellområde i Dunántúl i Ungarn. Det dannar den største delen av Dei transdanubiske mellomfjella. Området ligg nord for Balatonsjøen og nesten alt ligg innanfor Veszprém fylke.

Bakony er delt inn i Nordlege og Sørlege Bakony via ei linje mellom Várpalota-Veszprém-Ajka-Devecser. Kőris-hegy på 706 moh ligg i Nord-Bakony og er den høgaste toppen i fjellkjeda. Andre høge fjell er Som-hegy (649 m), Középső-Hajag (646 m), Öreg-Futóné (576 m) i Nord-Bakony, og Kab-hegy (599 m), Üsti-hegy (536 m) og Agár-tető (511 m) i Sør-Bakony.

Zirc vert ofte kalla «Hovudstaden i Bakony» fordi han ligg sentralt plassert i Nord-Bakony. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bakony|Bakony]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Bükk

**Bükk** (*Bøkfjella*) er ein del av Karpatane nordaust i Ungarn. Store delar av området er ein del av Bükk nasjonalpark.

Sjølv om Kékes, det høgaste punktet i Ungarn, ikkje ligg her men i dei nærliggande Mátrafjella, er middelhøgda i Bükkfjella, med meir enn 20 toppar over 900 meter, høgare enn i Mátra. Det høgaste punktet i Bükk er Kettős-bérc (960 m), den tredje høgaste toppen i Ungarn etter Kékes og Galyatető.

Det er 853 kjende grotter i fjellkjeda, inkludert István-lápa, den djupaste grotta i Ungarn på 250 m, den arkeologisk viktige Szeletagrotta, Grottebadet (ein av dei største turistattraksjonane i Miskolc-Tapolca, Annagrotta, og Istvángrotta. 45 av grottene er verna på grunn av dyrelivet og mikroklimaet her.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bükk|Bükk]]» frå ,  den 24. september 2007 k.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bükk nasjonalpark
Börzsöny

**Börzsöny** er ei fjellkjede nord i Ungarn. Den høgaste toppen er Csóványos på 938 meter over havet. Fjellkjeda er ein del av Karpatane.

## Sjå òg
* Dei nordungarske mellomfjella
Mátra

**Mátra** (slovakisk *Matra*) er ei fjellkjede nord i Ungarn mellom byane Gyöngyös og Eger. Det høgaste fjellet i landet, Kékes (1014 moh) ligg i Matra.

Mátrafjella er ein del av Dei nordungarske mellomfjella, som igjen er ein del av Karpatane. Fjellkjeda ligg mellom dalane til elvane Tarna og Zagyva. Mátrafjella kan delast inn i fleire mindre område. Det høgaste området i Vest-Mátra er Muzsla. Sentral-Mátra består Mátrabércplatået (Mátraryggen) og ei gruppe vulkanske kjegler kalla Galyatető and Kékes. Bratte og kvasse fjellsider og urer ligg om ein annan og er dekte av bøkeskog. Slakare skråningar og dalar strekkjer seg sørover, den største av desse er Nagy-völgy (Stordalen). Dei nordlege delane av fjellkjeda heiter Mátralába (Foten av Mátras). Dette er eit åskledd område med 250-400 meter høge vulkanar og stort sett dyrkbar mark.

## Byar og tettstadar
* Bátorterenye
* Gyöngyös
* Pásztó
* Pétervására

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mátra|Mátra]]» frå ,  den 24. september 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
* Galleri
Mecsek

**Mecsek** (serbisk og kroatisk *Meček* eller *Мечек*, tysk *Metscheck*) er ei fjellkjede sør i Ungarn. Ho ligg i regionen Baranya nord for byen Pécs.

Fjella dekkjer eit område på om lag 500&nbsp;km². Den høgaste toppen er Zengő med ei høgd på 682 moh. Mecsek er rik på mineral (inkluder uran) samanlikna med andre område av Ungarn. Klimaet er variert og har element frå både Middelhavet og kontinentet. Området har om lag 20-30 planteartar som er ukjend i andre delar av området rundt Karpatane.

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mecsek|Mecsek]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Dei nordungarske mellomfjella

**Dei nordungarske mellomfjella** eller **Dei nordlege åsane** (ungarsk *Északi-középhegység*) er dei nordlege, fjellkledde områda av Ungarn. Fjella glir over i Mátra-Slanec-området på andre sida av grensa i Slovakia. Dei dannar eit separat geomorfologisk område i Dei indre Vest-Karpatane. Fjellkjeda går over Nordaust-Ungarn og langs den austlege delen av grensa mellom Ungarn og Slovakia i eit breitt belte frå Donausvingen til byen Prešov.

## Underinndeling
Området er igjen vidare delt inn:
* Börzsöny
* Gödöllőåsane (ungarsk *Gödöllői-dombság*)
* Cserhát 
* Mátra
* Bükk
* Tokaj-Hegyalja 
* Zemplén

## Skildring
Dei nordungarske fjella byrjar med fjellkjeda Börzsöny, ved Donausvingen, der ho møter Dei transdanubiske mellomfjella. Börzsöny dekkjer eit område på om lag 600 km² og har hovudsakleg vulkansk opphav. Den høgaste toppen her er Csóványos på 938 moh. 

Den neste fjellkjeda mot aust er Cserhát med same bergartar som Börzsöny. Dette er den lågaste delen av Dei nordungarske mellomfjella og er meir eit åslendt område. Det høgaste punktet her er Teke på 566 moh. 

Kékes, det høgaste fjellet i landet med 1&nbsp;014 meter over havet, ligg i den neste kjeda, Mátra. Middelhøgda til fjellkjeda er derimot berre 600 m. Mátra har òg vulkansk opphav. 
 
Bükk er ei kalksteinskjede og er den høgaste fjellkjeda ut frå middelhøgd i Ungarn. Han har mange grotter, og nokre av dei var busett av menneske i førhistorisk tid.

Aggtelek Karst er ei låg (300-500) kjede forholdsvis nær grensa til Slovakia. Her ligg mellom anna grotta Baradla, den mest populære grotta i Ungarn. 

Zemplén har vulkansk opphav og jordsmonnet her er svært gunstig for vindyrking.

### Naturressursar
* brunkol
* kalkstein
* lignitt
* skog
* vin

### Nasjonalparkar
* Aggtelek nasjonalpark (oppretta i 1985)
* Bükk nasjonalpark (oppretta i 1976)
* Duna-Ipoly nasjonalpark (oppretta i 1997)

### Verna område
* Hollókő (sidan 1977)
* Aust-Cserhát (sidan 1989)
* Karancs-Medves (sidan 1989)
* Mátra (sidan 1985)
* Tarnavidék (sidan 1993)
* Lázbérc (sidan 1975)
* Tokaj-Bodrogzug (sidan 1986)
* Zemplén (sidan 1984)

## Sjå òg
* Mátra
* Bükk
* Karpatane

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Northern Medium Mountains (Hungary)|Northern Medium Mountains (Hungary)]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Sopronfjella

**Sopronfjella** er ei fjellkjede i Ungarn og ei austleg forlenging av Dei austlege Alpane. Ho er ein del av Alpokalja. Kjeda ligg nær byen Sopron og det høgaste punktet er Magasbérc med 558 moh. 

## Sjå òg
* Alpokalja

## Kjelde
Cserhát

**Cserhát** er ei fjellkjede i Ungarn, ein del av Dei nordungarske mellomfjella, som igjen er ein del av Karpatane, og er delt mellom fylka Pest og Nógrád. Det høgaste punktet er Naszály med ei høgd på 654 meter over havet.

Cserhát strekkjer seg frå Cserhátalja til Ipolydalen (slovakisk *Ipeľ*). Dei sentrale områda er fjellkledde og dekte av skog, medan sørlege og nordlege delar er meir åslendte.

## Sjå òg
* Dei nordungarske mellomfjella

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cserhát|Cserhát]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Kőszegfjella

**Kőszegfjella** (tysk: *Günser Gebirge*) er ei fjellkjede i Alpokalja-området. Fjellkjeda er delt mellom Austerrike og Ungarn. Det høgaste punktet er Írott-kő (bokstavleg *skriven stein*) med ei høgd på 883 moh. 

## Sjå òg
* Alpokalja
Dei transdonauske mellomfjella

**Dei transdonauske mellomfjella** (ungarsk *Dunántúli-középhegység*) er ei fjellkjede i Ungarn som dekkjer eit areal på om lag 7&nbsp;000 km². Den høgaste toppen er Pilis med ei høgd på 757 meter over havet. 

## Inndeling
* Bakony 
** Keszthelyfjella
** Tapolcabekkenet
** Balatonhøglandet
** Sør-Bakony 
** Nord-Bakony 
** Bakonyalja, Sokoró, Vértesalja (Bársonyos) 
* Vértes 
* Velencefjella
* Dunazugfjella
** Gerecsefjella
** Budafjella
** Pilisfjella
** Visegrádfjella

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Transdanubian Medium Mountains|Transdanubian Medium Mountains]]» frå ,  den 24. september 2007.*
Galya-tető

**Galya-tető** er det nest høgaste fjellet i Ungarn etter Kékes. Fjellet ligg i fjellkjeda Mátra og er ein stor turistdestinasjon. Området er ein del av Mátraszentimre i Heves fylke. Fjellet er 964 meter høgt.
Hármashatárhegy

**Hármashatárhegy** er eit fjell i Budapest i Ungarn. Namnet Hármashatárhegy tyder «Tregrensefjellet» og kjem av at grensene til tre byar (Buda, Óbuda og Pesthidegkút) møttest her på 1800-talet. I dag er desse byane slått saman til Budapest, men namnet på fjellet er det same. 

Fjellet ligg på Buda-sida med ei høgd på 495 meter over havet. Fjellet vert nytta til turgåing, sykling og paragliding. Om vinteren vert det òg nytta til aking. 

Det er ofte vindfullt på toppen sidan det ikkje veks tre her. Snøen ligg ofte to veker lenger på fjellet enn i resten av byen. I snitt er temperaturen eit par gradar lågare enn på Pest-sida. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hármashatárhegy|Hármashatárhegy]]» frå ,  den 24. september 2007.*