open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paibium

**Paibium** er ein alder i epoken furongium i kambrium. Kambrium høyrte igjen til paleozoikum i fanerozoikum, og varte frå 501,0 ± 2,0 millionar år sidan til om lag 496,0 millionar år sidan. Paibium kom etter 7. alder i mellomkambrium og før 9. alder i furongium. Han er den einaste alderen i kambrium som er offisielt definert av ICS.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paibian|Paibian]]» frå , den 20. august 2008.*
Geologisk alder

Ein **alder** i geologien er eit tidsavsnitt i historia til jorda. Aldrane kan varierer frå å vere 100&nbsp;000 år lange til 20 millionar år. Aldrane er underlagd ein geologisk epoke, som igjen er ein del av ein periode. 

Neogen, den noverande perioden, vert vanlegvis inndelt i tolv aldrar: 
* I epoken miocen er dette *aquitanium*, *burdigalium*, *laughium*, *serravallium*, *tortonium* og *messinium*;
* i pliocen er dette *zancleum*, *piacenzium* og *gelasium*;
* pleistocen vert delt inn i *tidleg-*, *mellom-* og *seinpleistocen*; medan 
* epoken holocen har vart i så kort tid (mindre enn 12&nbsp;000 år) at ein ikkje har delt han i aldrar enno. 

Vitskapen som forskar på og definerer aldrar heiter stratigrafi.

## Kjelder
Missil

Eit **missil** er innanfor militær terminologi ein rakettdriven robot med stridshovud, som er meint for å øydeleggje mål som det ikkje er tenleg å skyte på med ein kanon. Eit missil er alltid utstyrt med eit styringssystem, i form av eigne sensorar for sjølvstendig styring eller målsøking, og/eller kommunikasjon med målsøkingsutstyr på eininga som skyt eller andre stader. 

## Sjå og

* Kryssarmissil
* Ballistisk missil
* Luftvernmissil
* Panservernmissil
Tidleg ordovicium

**Tidleg ordovicium**, òg kalla **nedre ordovicium** av geologar, er den første epoken i ordovicium og er markert med eit kraftig aukande mangfald av marint liv etter masseutryddingane på slutten av kambrium. 

Mange nye typar organismar slo seg saman med trilobittane, inkludert tabulatkorallar, strophomenida, rhynchonellida, mange nye orthide armføtingar, mosdyr, planktonliknande graptolittar og konodontar, og mange typar muslingar og pigghudingar, som slangestjerner og dei første sjøstjernene. Trilobittane var derimot framleis talrike og alle ordenane frå sein kambrium eksisterte framleis, i tillegg til ei ny gruppe kalla phacopida.

Dei første landplantene, som truleg var små ikkje-vaskulære planter liknande dagens levermosar, dukka opp i denne epoken for rundt 474 millionar år sidan. 

Sjølv om sjøliljer dukka opp tidlegare i kambrium vart dei først vanlege i tidleg ordovicium. 

## Sjå òg
* Den kambrisk-ordovikiske masseutryddinga

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paibian|Paibian]]» frå ,  den 20. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
***GeoWhen Database - Middle Cambrian


## Bakgrunnsstoff
* Klima i tidleg ordovicium
* GeoWhen Database - Tidleg ordovicium
Den kambrisk-ordovikiske masseutryddinga

**Den kambrisk-ordovikiske masseutryddinga** skjedde for om lag 488 millionar år sidan. Det var den første store masseutryddinga i fanerozoikum og utrydda mange armføtingar og konodontar, og reduserte sterkt talet på trilobittartar. Den kambrisk-ordovikiske hendinga enda den geologiske perioden kambrium og var starten på ordovikium i paleozoikum. Den neste hendinga, den ordovikisk-siluriske masseutrddinga, tok livet av 49 % av alle slektene som eksistere på jorda. 

## Teoriar
Av teoriar som førte til masseutryddinga er at ei istid batt opp så mykje vatn at dei grunne havområda der det meste av livet eksisterte vart tørrlagde. Ein annan teori er at det vart mangel på oksygen i havet. 

## Sjå òg

* Geologisk tidsskala
* Furongium
* Tidleg ordovicium

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cambrian–Ordovician extinction events|Cambrian–Ordovician extinction events]]» frå , den 20. august 2008.* 


## Litteratur
* Gradstein, Felix, James Ogg, and Alan Smith, eds., 2004. *A Geologic Time Scale 2004* (Cambridge University Press).
* Hallam, A. and Paul B. Wignall, 1997. *Mass extinctions and their aftermath* (Oxford University Press).
* Webby, Barry D. and Mary L. Droser, eds., 2004. *The Great Ordovician Biodiversification Event* (Columbia University Press).

## Bakgrunnsstoff
* Klima i tidleg ordovicium
Den ediacariske utryddinga

**Den ediacariske utryddinga** var ei mogeleg masseutrydding som fann stad i slutten av den geologiske perioden ediacara for 542 millionar år sidan. Av spor som indikerer dette er at acritarchar, den edicariske bioaten og kalkproduserande dyr forsvann og at det gjekk ei tid før dei kambriske organismane «erstatta» dei. 

Gjennom ediacara er det to hovudgrupper av organismar ein har funne fossil av, den ediacariske bioaten av organismar med blautt ytre, og kalkproduserande organismar med karbonatskjelett. Fordi *begge* desse forsvann brått samstundes på slutten av ediacara tyder dette på at det hadde ei felles årsak. 

Fossil frå tidleg kambrium, like etter ediacara, viser ein brå auke i organismar som grov tunnelar og eit kraftig aukande biologisk mangfald. Denne hendinga vert kalla den kambriske eksplosjonen. Denne «eksplosjonen» skjedde derimot over tid, og det tyder igjen på at desse nye organismane ikkje berre «erstatta» dei tidlegare organismane og førte til at desse vart utrydda, men at organismane oppstod for å fylle inn ledige nisjar som stod tomme etter ei utrydding av den tidlegare faunaen.

Av geokjemiske funn som tyder på ei masseutrydding er eit fall i δ¹³C (karbon-13) på slutten av ediacara, som ein seinare har sett ved fleire masseutryddingar.

Ein har òg funne ein auke av svartskifer frå slutten av ediacara, som tyder på ein global oksygenmangel.  Dette kan ha kome av globale endringar i havstraumane.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:End-Ediacaran extinction|End-Ediacaran extinction]]» frå , den 21. august 2008.*
Spektrallinje

Ei **spektrallinje** er ei mørk eller lys linje i eit elles uniformt og kontinuerleg spektrum, som følgje av eit over- eller underskot av foton i eit smalt frekvensområde, samanlikna med nærliggande frekvensar. 

Spektrallinjer er eit resultat av verknaden mellom eit kvantesystem (vanlegvis atom, men nokre gonger molekyl eller atomkjerner) og enkelte foton.
Fardal

**Fardal** er ei bygd i Sogndal kommune i Vestland. Fardal ligg midt i Norane (Noradn), om lag midtveges i Norafjorden. Fardal er både ein liten tettstad heilt nede ved fjorden og Fardal Gard som ligg der hengedalen startar, om lag 70 høgdemeter over fjorden. Namnet Fardal er eit gamalt namn som viser til at det har vore ein ferdselsveg i gamle tider. Namnet Fardal har opphavleg omfatta heile dalen frå sjøen og heilt til fjells, men vert i dag berre nytta om nedste halvdelen. Øvst i dalen, der dalen flatar ut, har i seinare tid blitt kalla Øvstedalen.

## Historikk
Tidlegare hadde Fardal eige postkontor, fleire butikkar, eit sagbruk, ein kassefabrikk og smed. Den siste butikken og postkontoret vart nedlagt midt på 90-talet men Fardal har framleis eige postnummer. Fardal fungerer no mest som ein liten forstad til Sogndal, då dei fleste ikkje jobbar i primærnæringa lenger.
Sveddalstinden

**Sveddalstinden** (1042 moh.) er eit fjell i Ørsta på Sunnmøre. Fjellet ligg på vestsida av Romedalen og er lett å nå derifrå. På den andre sida ligg Langedalen. Å gå opp derifrå er ikkje stort vanskelegare. Tett nordanfor ligg Høgehornet.

## Kjelder
Høgehornet

**Høgehornet** (1040 moh.) er eit fjell i Ørsta på Sunnmøre. Fjellet ligg mellom Romedalen og Langedalen, og rett nord for Sveddalstinden. Det er lett klyving til topps opp nordvestryggen, som kan nåast frå begge dalane. Dette er ein av dei lågare fjelltoppane i Romedalen, men han ruvar bratt og spiss opp frå dalbotnen, derav namnet. I Langedalen heiter toppen *Kvasshornet*.

## Kjelder
Absorpsjonsspektrum

**Absorpsjonsspektrumet** til eit stoff syner brøkdelen av innkommande elektromagnetisk stråling som vert absorbert av stoffet over ei rekkje frekvensar. Eit absorpsjonsspektrum er på sett og vis det motsette av eit emisjonsspektrum. 

Alle kjemiske stoff har absorpsjonslinjer ved visse bølgjelengder som samsvarar med skilnadane mellom energinivåa til atombanane. Ein lekam som absorberer blått, grønt og gult lys vil sjå raud ut når ein ser lekamen i kvitt lys. Absorpsjonsspektrumet kan derfor nyttast til å identifisere stoff i ein gass eller ei væske. Denne metoden vert nytta for å finne ut kva stjerner er bygd opp av og andre gasslekamar som ein ikkje kan måle direkte. 

## Forklaring
Atom og molekyl kan endre tilstand når dei absorberer visse mengder energi. Tilstanden til eit atom er definert ut frå korleis elektrona som krinsar rundt atomkjernen er arrangert. Eit elektron i bane kan verte anslått til eit høgare energinivå ved absorbere nøyaktig eitt foton med energimengd nøyaktig lik energiskilnaden mellom dei to banane. 

Tilstanden til eit molekyl er definert ut frå forskjellige vibrasjons- og rotasjonsmodusar. Desse vibrasjons- og rotasjonsmodusane er kvantivfisert på liknande måte som elektronbanane rundt atoma, og kan verte anslått til eit høgare nivå ved å absorbere eit enkelt foton. 

For både atom og molekyl varer ikkje den anslåtte tilstanden og etter ei tilfeldig tid går atoma og molekyla tilbake til den opphavlege, lågare energitilstanden. I atom går elektrona til ein lågare bane nærare atomet, medan vibrasjons- og rotasjonsmodusane forsvinn for molekylet. I begge tilfellet sender atomet og molekylet ut eit foton. 

Når dette skjer vert ikkje fotonet nødvendigvis sendt ut i same retning som det opphavlege fotonet. For alle tilfelle der gassar ligg mellom ei lyskjelde og observatøren, vil observatøren sjå spalter i spektrumet til lyset som tilsvarer bølgjelengdene til det fotonet som vart absorbert. Desse spaltene oppstår trass i at fotonet vert sendt bort at fordi fotonet som regel vil sendast ut i ein annan retning enn den det opphavleg hadde. Det er statistisk sett usannsynleg at fotonet vil halde halde fram i same retning mot observatøren. Desse spaltene ser ein som svarte linjer i eit spektrum. 

## Sjå òg
* Spektroskopi

## Bakgrunnsstoff
* Solar absorption spectrum
* Visible Absorption Spectrum Simulation 

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Absorption spectrum|Absorption spectrum]]» frå ,  den 21. august 2008.*  
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Absorpsjonsspekter|Absorpsjonsspekter]]» frå ,  den 21. august 2008.*
Fardal Gard

**Fardal** er ein gard i Sogndal kommune i Vestland, liggande om lag midt i Norafjorden, ein sidearm til hovudarmen av Sognefjorden. 
Garden Fardal strekte seg tidlegare heilt ned frå fjorden og frå Fardøla i vest, til Øskjestrond og Øyre i Aust, opp til Vatlestad oppover i dalen og grensa mot Sogndalsdalen oppå Øyrafjellet. 

Etter oppdelinga er det gardane Fardal (Skakk) som er den første, Fardal (Nils) som er den andre, Alpen liggande heilt oppunder Øyranobbi, Oppheim lenger fram, Bekkedal som ligg ved Øyrabekken frå Øyrafjellet, Fardalshagen (Hagen) framover og Uglane (Ugladn) i bakkane under fjellet.
Ein stor del av dyrkamarka ligg i dalbotn av hengedalen Fardal som består av morenemassar, og ellers av mindre vollar og teigar frametter dalen. Vårstølen (heimstølen) er på Gardsel i inste botnen av dalen, medan sommarstølen (framstølen) er Gautastødl, med utsikt over Middalen i Sogndalsdalen og ned att mot Fardal og vestover mot Fjærlandssete.

Dei to bruka som i dag ber namnet Fardal driv tradisjonell sauedrift med om lag 70-80 vinterfora sau, Alpen driv mjølkedrift med rundt 80 tonn kvote, Oppheim driv med sau og hest og Bekkedal driv med sau. Tidlegare var det blanding av mjølkekyr, sau og fruktdyrking på desse bruka.
Motortorpedobåt

**Motortorpedobåt** (MTB) er eit hurtiggåande, lite krigsfartøy som fører torpedovåpen og har bensin-, dieselmotorar eller gassturbin. MTBar vart utvikla og nytta med stort hell under den første verdskrigen. MTBane var overlegen forgjengaren, den dampdrivne torpedobåten (TB), både i hastigheit og manøvreringsevne. Nemninga missiltorpedobåt har no i stor grad overtatt.

I mellomkrigstida var interessa for desse båtane avgrensa, men utover på 1930-talet auka interessa igjen, og både Tyskland og Storbritannia hadde eit stort tal motortorpedobåtar ved krigsutbrotet i 1939. Noreg hadde bestilt sine første motortorpedobåtar hjå Vosper Ltd i Portsmouth, England, men då Noreg kom med i den andre verdskrigen den 9. april 1940, var desse båtane båtane ikkje levert.
Mellomordovicium

**Mellomordovicium** er den andre epoken i perioden ordovicium, og varte frå 472 til 461 millionar år sidan. På denne tida dekte varmt, grunt hav det meste av landområda og inneheldt eit rikt dyreliv. Tradisjonelt har mellomordovicium vorte delt inn i aldrane llanvirn og llandielo, men desse har no vorte erstatta av to nyare aldrar kalla ordovivium III og darriwilium.

Nord-Amerika låg på denne tida på begge sider av ekvator, medan superkontinentet Gondwana nærma seg Sørpolen. Gondwana inkluderte Sør-Amerika, Afrika, India, Antarktis, Australia og Sør-Europa.

Tidleg ordovicium hadde vore dominert av trilobittar, men vart no erstatta av eit meir blanda økosystem, som inkluderte armføtingar, mosdyr, muslingar og pigghudingar. Det var rikt på tabulatkorallar og dei første rugosakorallane oppstod. Planktonliknande graptolittar var framleis mangfaldige og diplograptinar dukka opp. Bioerosjon vart ein viktig prosess, særleg i dei tjukke kalsittskjela til korallane, mosdyra og armføtingane og eit omfattande lag med karbonatbergartar oppstod i denne tida. 

Den tidlegaste kjende virveldyret, ein pansra kjevelaus fisk (*[[Ostracoderm]]*) kalla *[[Arandaspis]]* er funnen i Australia og er datert til mellomordovicium. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Middle Ordovician|Middle Ordovician]]» frå ,  den 21. august 2008.*  

## Bakgrunnsstoff
* Verda under mellom og sein ordovicium 
* Mellomordovicium
* GeoWhen Database - Middle Ordovician
Sein ordovicium

**Sein ordovicium**, òg kalla **øvre ordovicium** av geologar, er den tredje epoken i ordovicium og vart frå tida 461 til 443,7±1,5 millionar år sidan. 

På denne tida kolliderte Vest- og Sentral-Europa med Nord-Amerika og danna Laurentia, medan isbrear vart danna på Gondwana, som låg over Sørpolen. Dette førte til eit fall i den globale temperaturen og «ishus»-tilhøve. 

Det meste av livet i denne perioden heldt fram å bløme, men ved og nær enden av perioden var det fleire masseutryddingar som råka hardt plantonliknande grupper som konodontar og graptolittar, samt grupper av trilobittar (agnostida og pytchopariida, som døydde heilt ut og asaphida som vart kraftig redusert). Armføtingar, mosdyr og pigghudingar vart òg hardt råka, medan endoceride blekksprutar døydde heilt ut, bortsett frå frå mogelege sjeldne artar i silur. Den ordovikisk-siluriske masseutryddinga kan gått til på grunn av istida som oppstod i slutten av ordovicium og var ein av dei kaldaste periodane dei siste 600 millionar åra av historia til jorda. 

## Bakgrunnsstoff

* Klima i mellom og sein ordovicium 
* Verda under mellom og sein ordovicium 
* Sein ordovicium
* GeoWhen Database - Late Ordovician
* Den ordovikiske masseutryddinga 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Late Ordovician|Late Ordovician]]» frå ,  den 21. august 2008.*
Den ordovikisk-siluriske masseutryddinga

**Den ordovikisk-siluriske masseutryddinga** var den tredje største av fem store masseutryddingar i jorda si historie ut frå kor mange prosent av slektene som døydde ut. 

## Historie

Utyddinga skjedde ved grensa mellom periodane ordovicium og silur og markerer grensa mellom desse to. Under hendinga var det fleire markante endringar på biologisk reaktive isotopar av karbon og oksygen og denne kompleksiteten indikerer at det var fleire hendingar som kom tett etter kvarandre, eller ei enkel hending med fleire fasar. 

På denne tida levde dei mest avanserte fleircella organismane i havet og rundt 100 slekter døydde ut, eller om lag 49&nbsp; % av alle slektene som var til. Armføtingar og mosdyr vart kraftig redusert, samt mange trilobittar, konodontar og graptolittar.

## Mogelege årsaker
Desse utryddingane vert for tida forska på, men teorien som har mest støtte er at han vart utløyst av ei langvarig istid, kanskje den mest alvorlege istida i heile fanerozoikum. Før hendinga vart eit fall i karbondioksid i atmosfæren, som så selektivt påverka dei grunne havområda der dei fleste organismane heldt til. Under ei istid vert mykje vatn i verdshava butte opp i isen, så havnivået under istida fall og fjerna mange økologiske nisjar. Havnivået auka så truleg igjen, før det nok ein gong trekte seg tilbake og tok fleire liv. 

Det kaldare klimaet førte til sterkare djuphavsstraumar og førte oksygen med seg til djuphavet. Det utvikla seg eit dyreliv nede i djupet, men det forsvann raskt då djuphavet igjen vart oksygenfattig. Dei overlevande artane var dei som takla endringane og fylte dei tomme økologiske nisjene som dei utdøydde dyra etterlet. 

### Gammaglimt-hypotesen

Enkelte forskarar har føreslått at den første utryddinga kan ha kome av eit gammaglimt frå ei eksploderande stjerne 6000 lysår frå jorda. Eit slikt glimt på berre 10 sekund ville ha fjerna heile ozonlaget på jorda og utsett organismane ved overflata for UV-stråling, som ville ha teke livet av mange artar og ført til eit fall i temperaturen. Sjølv om det ikkje er usannsynleg er det ingen andre spor som tyder på at ei slik hending faktisk har skjedd. 

## Slutten på hendinga

Den andre episoden enda då smeltande isbrear fekk havet til å stige og stabilisere seg att. Dette førte til nytt biologisk mangfald hos dei overlevande rekkene. 

## Sjå òg
* Perm-trias-hendinga
* Krit-tertiær-hendinga

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ordovician–Silurian extinction events|Ordovician–Silurian extinction events]]» frå , den 21. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Emiliani, Cesare. (1992). *Planet Earth : Cosmology, Geology, & the Evolution of Life & the Environment*. Cambridge University Press. (Paperback Edition ISBN 0-521-40949-7)
Tremadocium

**Tremadocium** er den første internasjonalt godkjende alderen i ordovicium i paleozoikum. Han varte om lag 9,7 millionar år, frå om lag 488,3 ± 1,7 til om lag 478,6 ± 1,7 millionar år sidan. 

Tremadocium starta med at havnivået steig og dekte store landområde. Spor av dette er funne i Austersjøen og indikerer at det var tre eller fire slik hendingar i tremadocium. Dei grunne havområda dekte ein mykje større del av landjorda enn det gjer i dag. 

Grensa som er vald for starten på både tremadocium og ordovicium er særs nyttig. Sidan han samsvarar så bra med førekomstar av graptolittar, konodontar og trilobittar, gjer byrjinga av tremadocium at forskarar ikkje berre kan sette dei forskjellige artane i samanheng til kvarandre, men òg artar som ein fann i lag med dei innanfor same område. Dette gjer det enklare å plassere mange andre artar til andre tider i forhold til byrjinga av ordovicium. 

## Sjå òg
* Den kambrisk-ordovikiske utryddinga
Floium

**Floium**, òg kalla **arenig**, er den andre alderen i ordovicium i paleozoikum. Perioden startar for 478,6 ± 1,7 millionar år sidan og endra for 471,8 ± 1,6 millionar år sidan. Han kjem etter tremadocium og før stadium III.

Alderen vart først kalla arenig av Adam Sedgwick i 1847 då han refererte til bergartar nær Arenig Fawr, i Merioneth i Nord-Wales. 

Floium er markert med ei brå auke i havnivået på jorda. Dette førte til store grunne havområde der dyrelivet treivst og utvikla seg kraftig. 

## Sjå òg
* Den kambrisk-ordovikiske utryddinga

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arenig|Arenig]]» frå ,  den 21. august 2008.*
Darriwilium

**Darriwilium** er ein alder i mellomordovicium. Han varte frå 468,1 ± 1,6 millionar år sidan til 460,9 ± 1,6 millionar år sidan.
Middagshornet

**Middagshornet** er eit fjell på 1091 moh. som ligg rett sør for Barstadvik i Ørsta kommune. På motsett side ligg Romedalen. Toppen er lett å nå frå fleire kantar.
Hirnantium

**Hirnantium** er den sjuande og siste internasjonalt godkjende alderen i ordovicium i paleozoikum. Han var relativt kort, berre om lag 1,9 millionar år, og vart frå 445,6 ± 1,5 til 443,7 ± 1,5 millionar år sidan. Den første delen av hirantium vart det låge temperaturar og stor isbredanning, samt at havnivået fall kraftig. I den andre delen av hirantium steig temperaturane, isbreane smelta og havnivået kom tilbake til same nivå, eller va litt høgare enn det hadde vore før istida. 

Mange forskarar meiner at denne klimasvinginga førte til ei stor masseutrydding i denne tida. Den ordovikisk-siluriske masseutryddinga var den nest største utryddinga i geologisk historie og om lag 85 % av alle artar (sjødyr) døydde ut. Berre masseutryddinga mot slutten av permtida var større. I motsetnad til mange mindre masseutryddingar var dei langvarige konsekvensane av utryddinga på slutten av ordovicium relativt liten. Etter klimasvinginga gjekk klimaet tilbake til slik det hadde vore og dei artane som overlevde utvikla seg etter kvart til artar som likna dei som hadde eksistert før. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hirnantian|Hirnantian]]» frå , den 21. august 2008.*
Polyploid

**Polyploid** er ei celle og organisme som har meir enn to einsarta sett med kromosom. Polyploide former har namn etter talet på kromosomsett i cellekjerna: *triploide* (tre sett; 3x) *tetraploide* (fire sett; 4x), *pentaploide* (fem sett; 5x), *hexaploide* (seks sett; 6x) osv.

I planteriket er den ikkje uvanleg med polyploiditet, men dette førekjem nesten aldri hos dyr. Vanlege nyttevekstar som kaffi, bomull, potet og tobakk er tetraploide, dvs. at dei har fire komplette kromosomsett i cellene.

Polyploidi førekjem hos amfibiar i samband med partenogenese (jomfrufødsel).

Dersom kromosoma kjem frå ulike foreldre, blir dette kalla allopolyploidi. 

## Sjå også
* Ploiditet
Urtica ferox

***Urtica ferox***, kjend som **ongaonga**, er ei nesle som veks endemisk på New Zealand. Planten, som stundom vert kalla «trenesle», har ein treaktig stamme og uvanleg lange og stikkande nåler, og kan veksa fem meter i høgda. Sjølv den aller lettaste kontakten med planten kan føra til eit smertefullt stikk som kan vera plagsamt i fleire dagar.

I maori-folkeminne heiter det at Kupe skal ha lagt ut talrike hinder for å seinka forfølgjarar som han hadde stole konene frå; og eit av desse var ongaonga.

Ongaonga er den viktigaste næringsplanten til larven til sommarfuglen New Zealand red admiral eller kahukura, *Bassaris gonerilla*. 

Der er ein rapport om eit dødsfall av menneske etter kontakt med planten&mdash;ein lettkledd jeger som (i 1961) døydde fem timar etter å ha gått gjennom eit tett kratt.

## Referansar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Urtica ferox|Urtica ferox]]» frå , den 21. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* 
* 
*
Diskordans

Ein **diskordans** er ei gravlagd erosjonflate som ligg mellom to berglag eller strata av forskjellig alder. Dette indikerer at sedimentavleiringa ikkje skjedde samanhengande. Generelt har ofte det eldre laget vore utsett for erosjon i tida før det yngre laget vart lagt oppå, men uttrykket vert nytta om alle slike sprang i sedimentære berglag. Fenomenet vinkeldiskordans vart oppdaga av James Hutton, som fann døme på dette i Jedburgh i 1787 og ved Siccar Point i 1788.

Bergartane over ein diskordans er yngre enn bergartane under (med mindre berglaga har vorte snudd opp ned). Ein diskordans representerer ei tid der det ikkje vart bevart noko sediment i ein region. Den lokale registreringa for tidsintervallet manglar og geologar må nytta andre spor for å finne informasjon om den geologiske historia til området. Tidsintervallet som manglar vert kalla ein *hiatus*. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Unconformity|Unconformity]]» frå , den 21. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** American Geological Institute. Dictionary of Geological Terms. New York: Dolphin Books, 1962. 
** U.S. Bureau of Mines Dictionary of Mining, Mineral og Related Terms published on CD-ROM in 1996.
** 


## Sjå òg
* Diskonformitet

## Bakgrunnsstoff
Roald Aas

**Roald Edgar Aas** () var ein norsk skøyteløpar.

Roald Aas var gjennom det meste av 1950-talet ein god nummer to i norsk skeisesport - etter Hjalmar Andersen og Knut Johannesen. Han tok ein NM-tittel i 1956; ellers vart han nr. 2 heile sju gonger. Han gjekk for Oslo Idrettslag fram til 1956, då meldte han seg inn i Oslo Skøiteklub.

Han stilte for Noreg i samtlege europa- og verdsmeisterskap mellom 1951 og 1960, og var nesten alltid blant dei ti beste. Han fekk bronsemedalje i eit VM (1958) og to EM (1957 og 1960). Han deltok i tre OL. I Oslo i 1952 tok han bronse på 1500 m, men i OL i Cortina d'Ampezzo vart det ingen topplassering. I Squaw Valley i 1960 gjekk han heilt til topps, og delte gullmedaljen med Jevgenij Grisjin på 1500 m.

Roald Aas var dessutan også ein dyktig syklist, og vann noregsmeisterskap i lagtempo, landevegsritt og 4000 meter banesykling. Etter at han avslutta skøytekarrieren vart han klubbtrenar for Oslo Skøiteklub.

I 1956 vart Roald Aas tildelt Egebergs Ærespris.

## Personlege rekordar
* 500 m - 42,3
* 1000 m - 1.27,4
* 1500 m - 2.10,4
* 3000 m - 4.41,7
* 5000 m - 8.01,6
* 10 000 m - 17.08,2

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Roald Aas på SkateResults.com
Thomas Aass

**Thomas Valentin Aass** () var ein norsk seglar som konkurrerte under dei olympiske sommarleikane i 1912.

Han var mannskap om bord på den norske båten *Taifun*, som vann gullmedaljen i 8 meterklassen.

## Bakgrunnsstoff
* Valentin Aass i olympedia.org
Den kaledonske orogenesen

**Den kaledonske orogenesen** er ein orogenese der fjella og åsane nord i Skottland, Irland, England, Wales og Vestlandet i Noreg vart danna. Det meste av berggrunnen i Noreg og på Svalbard og delar av Sverige og Finland var omfatta av orogenesen. 

Denne hendinga fann stad frå seint i silur til midt i devontida i paleozoikum, for om lag 420 til 390 millionar år sidan. Orogensen er kalla opp etter Caledonia, det latinske namnet på Skottland.

Den kaledonske orogenesen skjedde då kontinenta som etter kvart vart til Pangea samla seg. I den føregåande perioden, ordovicium for om lag 488 til 444 millionar år sidan, bestod det største kontinentet, Gondwana, av platene som vart det framtidige Afrika, Sør-Amerika og Antarktis. Det låg då mellom Sørpolen og ekvator. I nordaust låg Siberia og mellom desse to kontinenta låg Uralhavet. I søraust låg Baltica med Iapetushavet mellom seg og Gondwana. Eit lite øygruppe-liknande kontinent kalla Avalonia (i dag New England på Nova Scotia og ein del av Vest-Europa inkludert Dei britiske øyane) låg vest for Baltica og mellom desse låg Tornquisthavet. Rheichavet låg mellom Avalonia og Baltica i nord og Gondwana i sør. 

I ordovicium byrja Rheichavet å opna seg, og pressa Baltica og Avalona mot Laurentia. Baltika og nordlege område av Avalonia kolliderte først og skapte den kaledonske orogenesen i silur. Mot slutten av silur og i devontida kolliderte resten av Avalonia med Laurentia og skapte den akadiske ororgensen i Nord-Amerika, som førte til Appalachane.

Den kaledonske fjellkjeda som oppstod var på sitt mest imponerande dei første 10-20 millionar åra av devon. Då var ho 6&nbsp;000 kilometer lang og over 100 km brei. Truleg var fjella på høgde med dagens Himalaya fordi fjellet som er synleg i dag har vore på stort djup. Berre 50 millionar år etter kollisjonen hadde erosjon slipt ned fjellkjeda. 

## Sjå òg
* Dei skandinaviske fjella

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Caledonian orogeny|Caledonian orogeny]]» frå , den 21. august 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* Kart frå mellomordovicium
* Kart frå mellomsilur
* ''Emplacement timing of the Galway Granite ...'' 
* Omdefinering av Kaledonia
* Shetland
Uralhavet

**Uralhavet** var eit lite urhav som låg mellom Siberia og Baltica. Havet oppstod i sein ordovicium då store øyar frå Siberia kolliderte med Baltica, som no var ein del av det mindre superkontinentet Euramerika. Øyane førte òg til at forgjengaren til Uralhavet, Khantyhavet, lukka seg. I devontida byrja Uralhavet å krympe fordi Siberia og Kasakhstania nærma seg Baltica. Frå sein devon til mississipitida vart Uralhavet eit sund. I karbontida kolliderte dei tre kontinenta og skapte Uralfjella, medan havet vart heilt lukka. Dette førte til at superkontinentet Pangaea oppstod. 

## Sjå òg
* Panthalassa
* Proto-Tethys-havet
* Rheichavet
* Indiahavet

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ural Ocean|Ural Ocean]]» frå , den 21. august 2008.*
Lau-hendinga

**Lau-hendinga** var den siste av tre  relativt små masseutryddingar under silur for om lag 420 millionar år sidan. Ho råka kondonantane hardt, men rørte berre så vidt graptolittane). Ho oppstod samstundes med at havnivået var på eit lågpunkt og vart tett etterfølgd av eit avvik i geokjemiske isotopar i den påfølgjande alderen ludfordium og ei endring sedimentasjonsregimet. (Loydell 2007)

## Fotnotar


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lau event|Lau event]]» frå , den 21. august 2008.* Engelsk wikipedia oppgav desse kjeldene:
Nord-Norges Skogsmannsforbund

**Nord-Norges Skogsmannsforbund** er ein organisasjon som har til formål å samle skogbruksutdanna funksjonærar i Nord-Noreg om felles interesser og faglege utfordringar for skogbruket i landsdelen. Organisasjonen samlar skogfunksjonærar til årsmøte, fagprogram og utferd kvart tredje år. Organisasjonen gjev òg støtte til opplysningsmateriell, bøker og anna som synleggjer skogbruket i Nord-Noreg.

På årsmøtet i 2008 vart tidlegare fylkesskogsjef Terje Dahl, Bardufoss, vald til leiar for perioden fram til 2015.

## Historie
På ei skogbruksutstilling i Harstad i 1911 vart det vald ein komité som skulle førebu stiftinga av eit skogmannsforbund. Organisasjonen vart stifta på eit møte same stad 18.-21. mars 1912 under namnet «Tromsø stifts skogmandsforbund». Første formann var skoginspektør Einar Nilsen. 

Skogmannsforbundet hadde sitt første årsmøte i 1919, på skogvoktargarden på Storjorda i Øvre Saltdal. Her møtte 36 av om lag 70 medlemmer. Neste møte vart halde i Alta i 1922, og sidan vart det med unntak av perioden 1940-1956 halde årsmøte kvart tredje år, vekslande mellom Nordland, Troms og Finnmark.

## Kjelder
* Arvid Sveli: *Skogbruk i Nord-Norge - Streiftog gjennom historien* Nord-Norges Skogmannsforbund 1987 ISBN 9034911-4
*Ørnulf Kibsgaard; I tjeneste for skogen - Nord- Norges Skogsmannsforbund 1912-2012.2012. ISBN 978-82-303-2090-7

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
Mulde-hendinga

**Mulde-hendinga** var ei relativt lita masseutrydding på grunn av oksygenmangel og var den andre av tre masseutryddingar i silur. Ho skjedde samstundes med eit globalt fall i havnivået og vart etterfølgd av eit avvik i geokjemiske isotopar. Byrjinga på hendinga skjedde samstundes med Fröel-formasjonen på Gotland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mulde event|Mulde event]]» frå ,  den 21. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Irevik-hendinga

**Irevik-hendinga** var ei lita masseutrydding i grensa mellom epokane llandover og wenlock midt i silur, for 428,2 ± 2,3 millionar år sidan. Dei beste funna etter hendinga er gjort ved Ireviken på Gotland, der over 50 % av trilobittartane døydde ut. 80 % av alle kondonantartar døydde òg ut i denne hendinga, som ein meiner vara i omtrent 200&nbsp;000 år. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ireviken event|Ireviken event]]» frå , den 21. august 2008.*
Arthur Allers

**Arthur Allers** () var ein norsk seglar frå Bergen som konkurerte under dei olympiske sommarleikane i 1920.

Han var mannskap på den norske båten Heira II,som vann gullmedaljen i 12 metersklassen. Dei andre ombord var Martin Borthen, Johan Friele, Kaspar Hassel, Egill Reimers, Christen Wiese, Erik Ørvig, Olaf Ørvig og Thor Ørvig.

## Bakgrunnsstoff
* Arthur Allers i olympedia.org
Arvid Sveli

**Arvid Sveli** () var ein norsk diktar, forfattar og skogbrukar frå Bindal.

Arvid Sveli vart fødd i Vassbygda i dåverande Bindal, no Brønnøy kommune. Frå tidleg ungdom arbeidde han som tømmerhoggar. Sidan tok han skogbruksutdanning og vart skogbestyrar og frå rundt 1950 heradskogmeister på Sør-Helgeland. I 2011 vart eit minnesmerke for Sveli og forfatterskapen hans avduka på Sveliheia i Vassbygda.

## Bibliografi
Blant romanar han har skrive er 
* *Til Åbjøras kilder gjennom villmark i Sør-Helgeland* (1975)
* *Ved den lange elva* (1977)
* *Det gjemte landet* (1980)
* *Stien til Maajeh-tjokka* (1984)

Ein del av dikta hans er samla i boka *Drømmen om grønne skoger* (2000).

Andre bøker han har skrive eller redigert er
* *[[Vi Menn]] på [[Svalbard]]* (Norsk polarinstitutt, småskrift 1972)
* *[[Helgeland skogselskap]] gjennom 75 år, 1905-1980 *
* *[[Årbok for Helgeland]]* 1983, 1984, 1985
* *Banken på Berg : Brønnø sparebank, Helgeland sparebank, avd. Berg, 125 år - 1860-1985*
* *Skogbruk i Nord-Norge - Streiftog gjennom historien* (1987, 1990)
* *Møte med natur og mennesker* (1991)
* *Lomsdalsvassdraget : kulturminner fra en øde grend* (1992)
* *Fra vår nære fortid* (1993)
* *Sparebanken i [[Brønnøysund]] 100 år : Brønnøsunds sparebank - Helgeland sparebank avd. Brønnøysund 1894-1994* (1994)
* *En milepel : folkets tjener i 75 år : As [[Brønnøysunds avis]] og bokhandel 1920-1995* (1995)
* *Villmark, skog og industri : historien om Bindalsbruket og Plahtes eiendommer* (1998)
* *90 år : Brønnøysund sanitetsforening : 1909-1999* (1999)
* *Sponplatefabrikken i Hattfjelldal : et eventyr fra utkant-Norge* (2004)

## Kjelder
* Bibsys 
* Arvid Sveli: *Skogbruk i Nord-Norge - Streiftog gjennom historien* Nord-Norges Skogmannsforbund 1987 ISBN 9034911-4 (omtale på bokomslag)
* Brønnøysund Avis 10.10.2018
Alf Andersen

**Alf Steen Andersen** () var ein norsk skihoppar frå Drammen. Han vart olympisk meister i spesielt hopprenn under Vinter-OL i St. Moritz i 1928. Han vann og bronsemedaljen under Ski-VM 1935 i Tsjekkoslovakia, etter Birger Ruud og Reidar Andersen.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Carl Albert Andersen

**Carl Albert «Flisa» Andersen** () var ein norsk friidrettsutaver og turnar. Han deltok i sommar-OL 1900 og 1908, og ekstraleikane i 1906. Han vert rekna for å vere Noregs første olympiske medaljevinnar då han vart tredje beste i stavsprang under leikane i 1900, med ny nordisk rekord - 3,20 m. Men sidan det i desse leikane berre vart delt ut medalje til dei to fyrste i kvar øving, fekk han aldri eigentleg noko medalje. Det er likevel vanleg å rekne dei som kom på tredjeplass i øvingane under desse leikane som medaljevinnarar i historiske oversikter. Andersen vart òg nr fire i høgdehopp med eit sprang på 1,70 m.

Andersen vart norsk meister både i stavsprang og høgde i 1896, 1897 og 1900.
I 1906 deltok Andersen på det norske gymnastikklaget som tok lag-gull under jubileumsleikane i Aten. To år seinare var han òg på laget da det norske gymnastikklaget tok sølv i London.

Andersen represente Oslo-klubbane Ørnulf Idrætsforening og Oslo Turnforening. 

## Kjelder

* P. Chr. Andersen: *De olympiske leker gjennom 50 år*. Dreyers Forlag, 1945
* Rolf Bryhn og Knut Are Tvedt: *Idrettsleksikon*. Kunnskapsforlaget, 1990. ISBN 82-573-0408-5
* Per Jorsett: *100 år med olympiske leker*. Hjemmets Bokforlag, 1996. ISBN 82-590-1681-8
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Carl Albert Andersen|Carl Albert Andersen]]» frå , den 21. august 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
* Profil på databaseolympics.com
* Norske OL-medaljer gjennom tidene
Steinar Hoen

**Steinar Breidsvoll Hoen** () er ein norsk forretningsdrivande og tidlegare friidrettsutøvar. Han representerte IK Tjalve i Oslo. Han vart europameister i høgdehopp 9. august 1994 med resultatet 2,35 meter, som inntil 9. august 2006 (altså på dagen 12 år) var meisterskapsrekord for europameisterskap i friidrett. Hoen er 1,92 m høg.

Hoen sette sin første norske rekord den 22. juni 1991 med eit hopp på 2,27 m. Ein månad seinare sletta Håkon Särnblom denne rekorden. Denne rekorden hadde Särnblom i berre fjorten dagar, til dess Hoen 4. august 1991 gjekk over 2,29 m i eit stemne i Bergen. Sidan forbetra han den norske rekorden centimeter for centimeter til han stoppa på 2,36 meter.

Hoens personlege rekord, 2,36 m, oppnådde han i tre tevlingar. Første gongen innandørs 12. februar 1994 i tyske Balingen. Også året etter hoppa han 2,36 m innandørs. Utandørs gjekk han også over denne høgda; 1. juli 1997 på Rådhusplassen i Oslo, noko som er gjeldande norsk rekord. Ved 32 tevlingar hoppa han 2,30 m eller høgare. Han la opp i 1999.

Hoen har sidan 2007 vore leiar for Bislett Games.

### Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
* VM 1991 Tokyo – 14. plass, 2,20 m
* OL 1992 Barcelona – utslått i kvalifiseringa (15. plass, 2,23 m)
* VM 1993 Stuttgart – 7. plass 2,25 m
* EM 1994 Helsingfors – Gullmedalje, 2,35 m, framom Artur Partyka og Steve Smith (2,33 m)
* VM 1995 Göteborg – 4. plass, 2,35 m
* OL 1996 Atlanta – 5. plass, 2,32 m
* VM 1997 Aten – 4. plass, 2,32 m
* EM 1998 Budapest – 6. plass, 2,30 m

### Medaljar norske meisterskap
* Gull: 1991, 1993-98
* Bronse: 1992

### Personlege rekordar og årsbeste

## Bakgrunnsstoff
*
Det aleutiske lågtrykket

**Det aleutiske lågtrykket** er eit lågtrykk som ofte ligg nær Aleutane om vinteren. Det er eit av hovudsentra for den atmosfæriske sirkulasjonen på den nordlege halvkula. 

Det aleutiske lågtrykket er ofte knytt til mange sterke syklonar. Syklonar som oppstår i subpolare strøk i det nordlege Stillehavet sakkar vanlegvis av og når maksimal intensitet når dei kjem inn i området rundt Aleutane.
Hunsrück-skiferen

**Hunsrück-skiferen** (*Hunsrückschiefer*) er ein lagerstätte frå devon som er kjend for dei særskild godt bevarte fossila av ein særs variert fauna. Forskjellige fossilfunn er hovudsakleg gjort sør for elva Mosel og vest for Rhinen i Tyskland. Biotaen som Hunsrück-skiferen dekkjer vert stundom kalla *Bundenbach-fossila* etter den nærliggande tyske busetnaden Bundenbach. Mange av fossila i samlinga har bevart blautt vev.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hunsrück Slates|Hunsrück Slates]]» frå ,  den 22. august 2008.*
Inger Aufles

**Inger Reidun Aufles** (), fødd Døving, er ein tidlegare norsk langrennsløpar. Ho vaks opp i Valldal der far hennar var kjend som ein dugande skiløpar med ei rad kretsmesterskap. Aufles representerte Kjærstad IL frå Mosjøen, dit ho flytte i 1961 og byrja å trene systematisk. Ho vann tre olympiske medaljar:
* Gull på 3 x 5 km stafett og bronse på 10 km i Vinter-OL i Grenoble i 1968
* Bronse på 3 x 5 km stafett i Vinter-OL i Sapporo i 1972

Aufles har og ei sølvmedalje i stafett frå Ski-VM i Oslo i 1966.

I 1969 fekk ho, som den første kvinna, kongepokalen i langrenn, for sigeren på 5 km under NM i Alvdal. Ho vart og Noregsmeister på 10 km i 1968. Det året vart ho kåra til beste kvinnelege idrettsutøvaren i Noreg.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1964: Nr 4 på 5 km på Furnes
*Ski-NM 1965: Nr 7 på 10 km på Fåberg
*Ski-NM 1966: Sølv på 10 km og bronse på 5 km på Hernes
*Ski-NM 1967: Sølv på 10 km og bronse på 5 km på Skorovatn
*Ski-NM 1968: Gull på 10 km og sølv på 5 km i Bærum
*Ski-NM 1969: Gull på 5 km og bronse på 10 km i Alvdal
*Ski-NM 1970: Sølvmedalje både på 5 km og 10 km i Meldal
*Ski-NM 1971: Bronsemedalje på 10 km på Fåberg
*Ski-NM 1972: Bronsemedalje på 10 km i Tydal

### Ymse
Inger Aufles' veg på Andås i Vefsn er oppkalla etter henne.

## Kjelder

* Astor Furseh: Skispor i Valldal gav OL-gull, i *100 år 100 navn. Personer som har preget Nordvestlandet*. Sunnmørsposten Forlag 2000.
*

## Bakgrunnsstoff
*
Seindevon-utryddinga

**Seindevon-utryddinga** var ein av fem store masseutryddingar i historia til jorda. Ho markerte byrjinga på den siste alderen i devon, famennium, for om lag 364 millionar år sidan, då nesten alle fossila av kjevelause fisk brått forsvann. Ei anna stor utrydding enda devontida. 

Sjølv om det er klart at det biologiske mangfaldet vart hardt råka mot slutten av devon, er det uklårt kor lenge denne hendinga varte og estimat varierer frå 0,5 til 15 millionar år. Sistnemnde er heile så lenge som heile famennium varte. Det er heller ikkje klart om det er snakk om to tydelege masseutryddingar eller ei rekkje mindre utryddingar over tid, men nyare forsking tyde på mange årsaker og ei rekkje utryddingar med eit interval på om lag tre millionar år. Statistisk analyse indikerer at minken i mangfaldet vart skapt av ein minke i artsdanning enn ein auke av utryddingar.

Oksygenmangel i havbotnen produserte oljerik skifer. Den seindevonske utryddinga påverka hovudsakleg sjølivet og mest dei som levde i varme farvatn. Den viktigaste gruppa som vart utrydda var korallbyggjande organismar som stromatoporoidear. Utryddinga var så total at nye korallrev (bygd av koralldyr som finst i dag) ikkje byrja å dukka opp på stor skala før mesozoikum.

Av gruppene som døydde ut finn ein armføtingar, trilobittar, ammonittar, konodontar og atriarkar, i tillegg til kjevelause fiskar og alle panserhaiar. Landplantene, samt ferskvassartane, som våre firbeinte forfedrar, vart lite råka av denne hendinga. 

Ein er framleis usikker på kvifor utryddinga oppstod. Det har vore foreslått at det kan ha kome av eit asteroidenedslag, men det er ikkje funne spor etter nedslagskrater frå devon som er store nok til at noko slikt er sannsynleg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Late Devonian extinction|Late Devonian extinction]]» frå , og «[[:sv:Devonska utdöendet|Devonska utdöendet]]» frå  den 22. august 2008.*
Linda Cerup-Simonsen

**Linda Cerup-Simonsen** () frå Årøysund på Nøtterøy, er ein tidlegare norsk seglar, som vann gull i Europajolle under sommar-OL 1992 i Barcelona. Dette vann ho både Fearnleys olympiske ærespris og Morgenbladets Gullmedalje for i etterkant av leikane. Ho vann sølvmedalje i VM i 1988 og 1989. I Europameisterskap vann ho gull i 1991 og bronse i 1992

Cerup-Simonsen var norsk flaggberar i sommar-OL 1996 i Atlanta.

## Bakgrunnsstoff
*
Tournaisium

**Tournaisium** er ein av tre aldrar i epoken mississippi i karbon. Han varte frå 359,2 ± 2,5 millionar år sidan til 345,4 ± 2,1 millionar år sidan. Alderen før er famennium i devon og alderen etter er viseum. I denne alderen vart oppstod urskogar og forsvann igjen og danna grunnlaget for dagens karbonbaserte drivstoff som kol, petroleum og andre fossile drivstoff. Namnet kjem frå den belgiske byen Tournai/Doornik. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tournaisian|Tournaisian]]» frå , den 22. august 2008.*
Viséum

**Viséum** er den andre av tre aldrar i epoken mississippi i karbon. Han varte frå 345,3 ± 2,1 millionar år sidan til 326,5 ± 1,6 millionar år sidan. Alderen før er tournasium og alderen etter er serpukhovium. Viséum er kalla opp etter den belgiske byen Visé like sør for Maastricht nord i Ardennane.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Viséan|Viséan]]» frå , den 22. august 2008.*
Serpukhovium

**Serpukhovium** er den siste av tre aldrar i epoken mississippi i karbon. Han varte frå 326,5 ± 1,6 millionar år sidan til 318,1 ± 1,3 millionar år sidan. Alderen før er viséum og alderen etter er bashkirium. Namnet kjem frå byen Serpukhov i Russland.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Serpukhovian|Serpukhovian]]» frå , den 22. august 2008.*
Bashkirium

**Bashkirium** er den første av tre aldrar i epoken pennsylvania i karbon. Han varte frå 318,1 ± 1,3 millionar år sidan til 311,7 ± 1,1 millionar år sidan. Alderen før er serpukhovium og alderen etter er moskvatida. Namnet kjem frå republikken Basjkiria eller Basjkortostan i Russland. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bashkirian|Bashkirian]]» frå , den 22. august 2008.*
Moskovium

**Moskovium** er den andre av fire aldrar i epoken pennsylvania i karbon. Han varte frå 311,7 ± 1,1 millionar år sidan til 306,5 ± 1,0 millionar år sidan. Alderen før er bashkirium og alderen etter er kasimovium. Namnet på alderen er kalla opp etter Moskva i Russland. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moscovium|Moscovium]]» frå , den 23. august 2008.*
Kasimovium

**Kasimovium** er den tredje av fire aldrar i epoken pennsylvania i karbon. Han varte frå 306,5 ± 1,0 millionar år sidan til 303,9 ± 0,9 millionar år sidan. Alderen før er moskovium og alderen etter er gzhelium. Namnet på alderen er kalla opp etter Kasimov i Russland. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kasimovian|Kasimovian]]» frå ,  den 23. august 2008.*
Mississippitida

**Mississippi** eller **tidleg karbon** er ein geologisk epoke i karbontida. Han er den første av to epokar i karbon og varte frå om lag 359 til 318 millionar år sidan. Som med dei fleste andre geologiske tidsrom er perioden veldefinert, men start- og sluttidspunktet er usikre og har ein feilmargin på nokre millionar år. Mississippitida har fått namn etter frambrot av bergartar frå epoken i Mississippidalen i USA. 

I Nord-Amerika, der laget hovudsakleg består av marin kalkstein, vart han tidlegare rekna som ein eigen geologisk periode mellom devon og pennsylvaniatida. I Europa er mississippi og pennsylvania meir eller mindre eit samanhengande berglag og vert som regel berre omtalt som karbon, eller stundom sein eller øvre karbon og tidleg eller nedre karbon. 

## Bakgrunnsstoff
* Karbontida
Pennsylvaniatida

**Pennsylvaniatida** eller **sein karbon** er ein epoke i karbon som varte om lag frå 318,1 ± 1,3 millionar år sidan til 299 ± 0,8 millionar år sidan. Som med dei fleste andre geologiske periodar er berglaga i perioden veldefinerte, men det nøyaktige start- og sluttidspunktet er usikkert med ein feilmargin på eit par millionar år. Pennsylvaniatida er kalla opp etter Pennsylvania, der det er rikt på bergartar frå denne epoken. 

I Nord-Amerika der bergartane frå perioden hovudskleg består av marin kalkstein, vert pennsylvaniatida nytta som ein periode mellom mississippitida og perm. I Europa er berglaga frå mississippi og pennsylvania meir eller mindre samanhengda og vert handsama i lag som karbon. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pennsylvanian|Pennsylvanian]]» frå , den 22. august 2008.*
Gzhelium

**Gzhelium** er den siste alderen i epoken pennsylvania og karbon. Han varte frå 303,9 ± 0,9 millionar år sidan til 299,0 ± 0,8 millionar år sidan. Alderen før er kasimovium og alderen etter er asselium i epoken cisuralium. Namnet på alderen er kalla opp etter Gzjel i Russland. Evolusjonsutviklinga til krypdyra under gzhelium indikerer at klimaet på jorda vart tørrare i løpet av dette tidsrommet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gzhelian|Gzhelian]]» frå , den 22. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Fanteladda

**«Fanteladda»** eller **«Vesle Kari Rud»** er namnet på ein slått med tilhøyrande segn som har vore fortald og spela i Valdres og Hallingdal. Til segna høyrer fleire ulike slåttar, som har vore spela både på langeleik og hardingfele. Langeleikslåtten som har vore nytta i Valdres skil seg til dømes frå hardingfeleslåtten med same namn. Slåttane med namnet «Vesle Kari Rud» er knytte til ein tredje slåttekrins. Det finst og ein slått frå Telemark, skriven ned etter Øystein Hovdestad frå Vinje, men namnet «Fanteladda». Denne er ikkje melodisk knytt til valdresforma.

### Segna

Segna fortel om ei jente, Kari Rud eller Fanteladda, som var så glad i å danse. Ho ville ikkje gje seg før daggry, er det fortald. Så var det ein dag det synte seg ein framandkar i døra, som baud ho opp til dans, og Kari sa ja. Mannen dansa med ho til ho var mest utsliten, og då spelemannen såg dette, la han ned fela, men fela heldt fram. Då fela vart lagt i skrinet sitt, heldt fela framleis på, medan Kari hang som ei sliten fille i armane på framandkaren. Då daggryet kom, kvarv den framande, og Kari låg daud att på golvet. Folk sa seinare at denne framandkaren var djevelen, som hadde vore ute etter ho.

Denne segna har ein moralsk bodskap: Hald opp med dansen i tide. Det finst ei liknande segn i England, der ein festlyd dansar på sundagen i kyrkjetida, og vert straffa av djevelen, som tvingar dei til å danse til dei stupar. Straffa for desse er at dei sistpå blir trolla i stein (jmfr Kivlemøyane). 

### Slåttesteva

Til Fanteladda går stevet slik:

:Fanteladda vilde ha seg mann
:om ho sko ta`n frå eit anna land

:Fanteladda ho var like god 
:om ho dansa forutan skor

:Fanteladda ho var like kry
:om ho dansa i Kongens by

:Fanteladda ho var like sæl
:om ho dansa seg spent i hel

Telemarksforma har stevet slik:

:Fanteladda vørde ikkje om ho dansa seg spent i hel.

Stevet til Vesle Kari Rud:

:Huttemetu, vesle Kari Rud
:kom, skal du få danse metta di, du
:E ska de snu, det må du tru
:so lengje du står på føto di, du!