Diftong

Ein **diftong** (av gresk *di-* og *phtongos*, 'dobbeltlyd') eller **tviljod** er ein type vokal og skil seg frå dei meir kjende monoftongvokalane ved at ein i uttala sklid frå ein ljodlekk til ein annan i laupet av diftongen, medan det i monoftongen berre er ein ljodlekk som læt. Ein annan måte å seia det på er at ein diftong er ei fylgje av to vokalljod som høyrer til same staving.

## Diftongtypar
**Sigande** (eller **fallande**) diftongar byrjar med ein lekk som har ein vokalkvalitet av større prominens (høgare tone eller kraftigare) og endar på ein halvvokal med lægre prominens, så som for  i engelsk «eye», medan **stigande** diftongar byrjar med ein mindre prominent halvvokal og endar på ein meir prominent fullvokal, så som  i engelske «yard». Den minst prominente delen av diftongen kan òg transskriberast som eit tilnærmingsljod (approksimant), så som  i engelske «eye» og  i engelske «yard». Likevel, når ein ser på diftongane som fonem, vert begge ljoda oftast transskriberte med vokalbokstavar (, ). Merk òg at halvvokalar og tilnærmingsljod ikkje all staden vert handsama likt og at det t.d. for engelsk og italiensk er slik at mange som driv med fonetikk ikkje ser på stigande diftongar som diftongar men heller som sekvensar av eit tilnærmingsljod med ein vokal til.

I **stengde** diftongar er sistelekken meir stengd enn fyrstelekken (jamfør ); medan han i **opne** diftongar er meir open (jamfør ). Stengde diftongar er oftast søkkande (). Medan opne diftongar til vanleg er stigande () ettersom opne vokalar er meir sonore og difor har ein hang til å vera meir prominente – jamvel om unnatak frå denne regelen ikkje er sjeldsynte mellom verdsspråka. Til dømes i finsk er dei opne diftongane  og  ekte søkkediftongar som både byrjar sterkt og med ein høg tone for så å falla i prominens i laupet av diftongen.

Ein **sentrert** diftong byrjar på ein meir perifer vokal og endar på ein meir sentral vokal, så som , , og  i engelsk Received Pronunciation eller  og  i irsk. Mange sentrerte diftongar er i tillegg opne diftongar (, ).

Somme språk skil mellom **stutt** og **lang** diftong. For lange diftongar er det i så fall oftast fyrstelekken som vert rekna som lang. (Stutte diftongar er m.a.o. samansette av to jamlange lekker.) Språk som skil mellom tre slag diftonglengder er særs sjeldhøyrde men ikkje uhøyrde: Nordsamisk er kjent for å skilja mellom **lang**, **stutt** og **avsluttande vektlagd** diftong, der sistnemnde særmerkjer seg ved at det er sistelekken som er lang.

## Skriftbilete for diftongar
Den arketypiske måten for nedfelling av diftong i skrift (for språk med latinsk alfabet) er å skriva bokstavane for dei to vokallekkene ein oppfattar diftongen som, attmed einannan. Såleis vert ei-diftongen i norsk – [æɪ̯] – skriven og oppfatta som vokalen e og vokalen i.

Men på grunn av nedervde rettskrivingsreglar er det òg mange skrivemåtar som er vanlege endå dei ikkje fylgjer det arketypiske mønsteret. Til dømes er det i engelsk vanleg at diftongen [aɪ̯] vert skriven som *-igh* (som i *light*) .

### Norske skrivemåtar
I norsk skriftspråk er det særleg tre diftongar som førekjem – nemleg *ei*, *øy* og *au*. Andre diftongar, så som *ai*, *oi* og *eu*, førekjem t.d. i utrop og i lånord. Sistnemnde, *eu*, vert helst uttala så som diftongen *au*. Den einskilde målbrukaren uttalar desse diftongane på ulikt vis – alt etter målføre og målform. Og i tillegg vert kvar av bokstavane i ein nedskriven diftong – så som *e*-en og *i*-en i *ei*-diftongen – gjerne uttala annleis enn når dei same bokstavane gjev uttrykk for ein monoftong.

I tillegg til dei arketypiske skrivemåtane for diftong, så har norsk skriftspråk òg døme på at vokal og konsonant vert uttala som diftong – t.d. lekken *-eg* i ordet *jeg* som i bokmålsnær uttale oftast læt som æ*i* (*jæi*), eller lekken *-edj* i ordet *tredje* som i ein del målføre læt som *ei* (*treie*).

#### Diftongar og orddeling og avstytting
I norsk kan ein ikkje dela eit ord inne i ei staving. Difor er det alltid gale med orddeling inne i ein diftong. Men sidan det er tale om éin vokal, er det òg gale å laga avstyttingar som deler vokalen i to. Til dømes vil det i ein kalender ikkje vera meiningsfullt å stytta *laurdag* ned til berre *la* – utifrå ein tankegang om at alle dei andre vekedagane jo kan styttast ned til to bokstavar. I staden lyt ein skriva *lau*.

## Diftongar i ljodskrift

I IPA-ljodskrift skal dei reine vokalane (monoftongane) transskriberast med berre eitt einskildteikn, så som for u-en i det engelske *sum*, som vert transskribert til [sʌm]. Medan diftongane skal transskriberast med to bokstavar, så som i det engelske «eye» som vert transskribert [aɪ̯]. Rett transskribering skal ha det diakritiske teiknet  under den minst promininente lekken for å syna at teiknet er med i ein diftong og ikkje er ein sjølvstendig vokal.

### Norsk ljodskrift
Diftongane i norsk vert transskriberte til IPA-ljodskrift såleis:

*  som i *nei*
*  som i *øy*
* [eɪ̯] som i *hei* (i nordnorsk, trøndersk og enkelte vestnorske dialekter)
*  som i *sau* (på Vestlandet og Austlandet)
* [øʉ̯] som i *sau* (i Trøndelag og Nord-Norge)
*  som i *hai*
*  som i *joik*
*  som i *hui* (*hui og hast*) og tuja

## Sjå òg
*diftongering
*monoftongering

## Kjelder