open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rørvik

**Rørvik** er ein by og administrasjonssenter i Nærøysund kommune i Trøndelag. Byen ligg på øya Indre Vikna på vestsida av Nærøysundet. 

Rørvik ligg i eit typisk kystlandskap og bygningane er for det meste gamle og nye trehus. Staden har eit typisk småbypreg. Rørvik er ei viktig fiskehamn, og Telenor Mobil har eit av kundeservice-sentra sine der. Ved Rørvik ligg Nærøysundbrua som bind Vikna saman med fastlandet (Nærøy). Rørvik er fast stoppestad for Hurtigruta, og kvar kveld møter nordgåande og sørgåande hurtigrute einannan i Rørvik. Dei viktigaste næringsvegane i Rørvik er fiskeri og telekommunikasjon. I Rørvik er det eit museum som viser kystkulturen og fiskerihistoria i Noreg gjennom tidene. Dette museumet heiter Norveg og er vorte ein viktig turistattraksjon på staden.

I Rørvik ligg den vidaregåande skulen i distriktet, Ytre Namdal vidaregåande skule (YNVS). 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rørvik|Rørvik]]» frå ,  den 27. mai 2005.*
Trekkspel

**Trekkspel** er eit luftdrive musikkinstrument med europeiske røter som er utbreidd over heile verda. Instrumentet lagar lyd ved hjelp av luft som blir pressa forbi frie røyrblad ved at ein trekk det ut og presser det saman. Trekkspel finst i eit utal variantar, med knappar, tangentar, melodibass og standardbass. Ein person som spelar trekkspel vert kalla ein trekkspelar. 

Trekkspelet oppstod på 1800-talet. Friedrich Buschmann blir ofte nemnd som den første trekkspelmakaren med eit instrument frå 1822, medan Cyrill Demian tok patent på ein forbetra utgåve han kalla «accordeon» i 1829. Det er også funne døme på instrument som kan vera eldre. Instrumentet blei snart vidspreidd i ulike variantar, og mellom anna Russland fekk ein utbreidd produksjon.

I norsk samanheng er trekkspel best kjend frå gamaldansmusikk, men instrumentet er òg i bruk i ei rad andre musikksjangrar. 
I Noregsmesterskapet i trekkspel vert det kvart år konkurrert i klassane solist, duett, gammaldans, kammermusikk, orkestermusikk og underhaldningsmusikk. For å kunna delta i NM, må utøvarane kvalifisere seg gjennom distriktsmesterskap. 

## Sjå òg
* Akkordeon
* Toradar
* Bandoneon

## Kjelder

*
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Accordeon|Accordeon]]» frå ,  den 27. april 2014.*  

## Bakgrunnsstoff
Ørnes

**Ørnes** er kommunesenteret i Meløy kommune i Nordland. Tettstaden ligg på på nordsida av innlaupet til Glomfjorden og har .

Det er daglege avgangar med snøggbåtruta Nordlandsekspressen til Bodø/Sandnessjøen og Hurtigruta har daglege anløp. Torghatten Nord sitt ferjesamband Ørnes-Vassdalsvik-Meløysund-Bolga-Støtt går fleire gonger dagleg. Meløy videregående skole har ei avdeling for allmenne fag på Ørnes.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ørnes|Ørnes]]» frå , den 27. mai 2005.*
Ruthenium

**Ruthenium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Ru** og atomnummer 44. Det er eit transisjonsmetall. 

## Særskilde eigenskapar

## Bruk

Ruthenium vert brukt som katalysator og i legering med palladium eller platina. 

## Historie

Ruthenium vart oppdaga av Karl Karlovich Klaus i 1844.

## Førekomst

## Kjemi

Rutheniumsambindingar har ofte eigenskapar liknande dei sambindingar av osmium har. 

Grunnstoffet kan ha mange oksidasjonstrinn, men 2, 3 og 4 er dei vanlegaste. 

## Isotopar

## Tryggleik

Rutheniumtetroksid (RuO4) er giftig og kan eksplodera. 

## Referansar

* Webelements.com

## Bakgrunnsstoff
Oksval

**Oksval** er ei grend i Nesodden kommune i Akershus om lag 1 til 2 kilometer sør for ferjekaia på Tangen. Oksval ligg på austsida av Nesoddlandet mot Bunnefjorden. Området er tett bygd ut og er ein del av tettstaden Nesoddtangen. Ved Oksval brygge finst båthamn og ei offentleg badestrand. Her er også dei særprega badehusa Nesodden er kjent for. Kyststien på Nesodden går om Oksval frå Tangen til Hellvik og vidare til Blylaget. Steinerskulen driv barnehage på Oksval. Skrivet *Oksval-posten* har kome ut med ujamne mellomrom sidan august 1945. Det er no Oksval Vel som er utgjevar.

Namnet Oksval kjem av tyske munkar frå cisterciensarordenen (frå klosteret på Hovedøya) som hadde beite for feet sitt i området: *Oxwald*, *Ox* er okse og *Wald* er skog.

## Bakgrunnsstoff
* Oksval Vel - historie og fleire bilete
Havøysund

**Havøysund** (nordsamisk *Ávanuorri*) er ein tettstad som er kommunesenter i Måsøy kommune, nord i Finnmark. Fiskeværet ligg på Havøya på den nordlegaste breiddegraden i Finnmark, «71 gradar nord». 
Tettstaden hadde 976 innbyggjarar i 2017.

I 1944 vart all busetnad i Havøysund rasert av dei attendetrekkjande tyske troppane. Staden voks likevel til etter andre verdskrigen.

Havøysund kyrkje frå 1961 er ei langkyrke i armert betong.

## Næringsliv

Havøysund er eit fiskevær der den viktigaste næringsvegen er fiske, med to store fiskeindustribedriftar og det nordlegaste klippfisketørkeriet i Noreg. 

Norsk Hydro har bygd ein vindmøllepark på Havøya som ligg nordvest for tettstaden. Parken har vorte eit landemerke for sjøfarande, og er den nordlegaste i verda med 16 einingar. Vindmøllene ligg på Gavlen, kor utkikkspunktet Arctic View gjer utsikt ut i Barentshavet, og til det arktiske øyriket omkring. 

#### Transport
Havøysund har hatt brusamband med fastlandet over Havøysundbrua sidan 18. august 1986, då ho blei offisielt opna av kong Olav V. I 2012 vart riksveg 889, mellom Kokelv og Havøysund, ein nasjonal turistveg (fylkesveg 889). Næraste flyplass er Lakselv, med busssambinding til Havøysund via Olderfjord. Staden har sør- og nordgåande hurtigrutesamband om morgonen kvar dag, mellom Honningsvåg og Hammerfest.

## Kjelder

----
*Denne artikkelen byggjer på «Havøysund» henta frå Wikipedia på bokmål, «Havøysund» henta frå Wikipedia på tysk 28. mai 2005. og «Havøysund» henta frå Wikipedia på engelsk.
Honningsvåg

**Honningsvåg** er ein by på Magerøya i Nordkapp kommune, nord i Finnmark. Honningsvåg ligg 35&nbsp;km sør for Nordkapplatået. Byen hadde eit folketal på 2,453 i januar 2019. Byen er senter i Nordkapp kommune. Honningsvåg vert også kalla for *Áváhki* eller *Honnesváhki* frå nordsamisk 

Honningsvåg har sidan 1999 vore knytt til fastlandet gjennom ein nesten 7&nbsp;km lang undersjøisk tunnel. Saman med Honningsvåg ligg bustadsområda Nordvågen i aust og Storbukt i vest. 

I Honningsvåg finn ein Honningsvåg barneskule og Nordkapp vidaregåande skule. 

## Etymologi
Namnet Honningsvåg har ikkje noko med Honning å gjere. Det kjem frå Horntindsvåg, med forklaringa «vågen under tinden forma som eit horn». Tinden heiter i dag Storfjellet.

## Historie
Kyrkja i Honningsvåg frå 1885 var den einaste bygningen som stod att etter at dei tyske troppane hadde rasert byen som del av den brente jords taktikk i 1944. 

Nordkapp kommune vedtok bystatus for Honningsvåg frå 1. oktober 1996. 

Nordkappmuseet i Honninsvåg sentrum er staden for å lære meir om byen si historie.

#### "Noregs Sommerby"
I 2006 vart det heldt ein konkurranse "Norges Sommerby" av NRK Reiseradio, der Honningsvåg gjekk av med sigeren. Drammen og Fredrikstad vart utslått. Sigeren førte til at det vart setten opp eit skilt 'Norges Sommerby', ved vegen like før ein køyrer inn til byen.

I 2010-åra vart hamna i Honningsvåg utbetra for å kunne ta imot Cruiseskip. Vitjande som kjem reisande til Honningsvåg kan også bu på ein campingplass, Nordkapp Camping, nokre kilometer utanfor sentrum. 

## Honningsvåg i kulturen

* Reality-serien *71 grader nord* der målet er å komme seg til Nordkapp har vorte spelt inn her.
* I filmen *[[Børning]]* frå 2014 var plottet i filmen å køyre heilt opp til Nordkapp.
* I den tyske dokumentarfilmen *I want to run* var målet å komme seg frå Sør-Italia til Nordkapp.

## Kjelder

**Denne artikkelen byggjer på «[[:nb:Honningsvåg|Honningsvåg]]» henta frå [[:nb:Hovedside|Wikipedia på bokmål]] 28. mai 2005.*
Vismut

**Vismut** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Bi** og atomnummer 83. Det er eit metall. 

## Bruk

Vismut vert brukt i kosmetikk og medisin. 

Metallet vert brukt som katalysator.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com om vismut
* Vismut
Kjøllefjord

**Kjøllefjord** er ein tettstad i Lebesby kommune, nordaust i Finnmark. Staden har . Tettstaden ligg inst i Kjøllefjorden, på vestsida av Nordkinnhalvøya, og er administrasjonssenteret i kommunen.  

Kjøllefjord er òg eit kyrkjesokn i Den norske kyrkja.

## Historie
Kjøllefjord vart som resten av Finnmark rasert av den tyske krigsmakta då dei måtte trekkje seg attende frå området i 1944.

## Samferdsle og næringsliv
Hurtigruta har daglege anløp i Kjøllefjord.

Den viktigaste næringsvegen er fiske og fiskeindustri.

Verdas nordlegaste bokhandel er Nordkyn bok og papir i Kjøllefjord.

## Geografi

Staden ligg mindre enn ein breiddegrad frå det nordlegaste punktet på det europeiske fastlandet, og han ligg tre lengdegradar frå Hornøya, det austlegaste punktet i Noreg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjøllefjord|Kjøllefjord]]» frå ,  den 28. mai 2005, revisjon [https://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Kj%C3%B8llefjord&diff=prev&oldid=173865 173865]*
Torvika i Herøy på Sunnmøre

**Torvik** eller **Torvika** er ei bygd og ein matrikkelgard på austsida av Leinøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Torvik ligg mellom Steinsvik og Frøystad i sør og Bø i nord. Vegen gjennom Torvik er fylkesveg 16 i Møre og Romsdal som tek av frå riksveg 654 på Frøystad.

Ved sjøen ligg Herøyterminalen som er fast stoppestad for Hurtigruta.

## Sjå òg
* Torvik - andre stader som heiter Torvik eller Torvika, samt litt om slektsnamnet
Apartheid

**Apartheid** er eit ord som kjem frå afrikaans og tyder «åtskiljing». Det vert fyrst og fremst nytta om den politikken som vart ført av det kvite mindretalsstyret i Sør-Afrika frå 1948 til 1990, men ordet vert òg nytta om liknande system av lovregulert rasesegregering. Ordet vart fyrst nytta i denne tydinga i 1917 i ei tale som vart heldt av Jan Smuts, som seinare vart statsminister i Sør-Afrika i 1919.

På mange måtar var apartheid ei utviding av dei segregeringslovene som alt var innførte av dei kvite mindretalsregjeringane, som Landlova (*Land Act*) av 1913, og raseskiljet som fanst på mange arbeidsplassar. Desse lovene skulle retta seg etter fredsavtala som var signert mellom Boerrepublikkane og britane etter den andre Boarkrigen. Likevel hadde ein mot slutten av den andre verdskrigen lempa ein del på handhevinga av desse lovene, og det var særleg Sambandspartiet (*United Party*) og regjeringa til Jan Smuts som stod for dette. Høgdepunktet kom i 1948, då rapporten frå *Fagan-utvalet* kom. Dette utvalet var sett ned for å granska systemet, og rapporten rådde regjeringa til å oppheva segregeringa i byane, og med det oppheva systemet som gjorde at svarte sørafrikanarar måtte bu i eigne «reservat». Statsministeren støtta råda til *Fagan-utvalet*, og sa at: «Ideen om at ein skal fjerna dei innfødde og sperra dei inne i eigne *kraalar* er etter det eg meiner, det største tøvet eg nokon gong har høyrd.»

Som svar på tilrådinga frå *Fagan-utvalet*, skipa Nasjonalpartiet (*National Party*) sitt eige utval, kalla *Sauger-utvalet*. Innstillingane til dette utvalet var så å seia dei motsette av innstillingane frå *Fagan-utvalet*. *Sauger-utvalet* rådde regjeringa til ikkje berre å halda fram med segregeringspolitikken, men også å gjera han strengare. Utvalet gjekk inn for ein politikk dei kalla «Apartheid», der rasane skulle skiljast åt så mykje som mogleg.

Nasjonalpartiet vann riksvala i 1948, då dei så vidt slo Sambandspartiet til Smuts (sjølv om dei fekk færre røyster). Dei svarte hadde sjølvsagt ikkje røysterett. Partiet sette med det same det tok over i gang ein strengare rasesegregeringspolitikk, som dei skulle halda ved lag i 42 år, fram til han vart avvikla i 1990 av Frederik Willem de Klerk, etter tiår med omfattande protestar både innanlands (særleg frå ANC) og utanlands.

## Sjå òg
* Diskriminering
* Rasisme
* Rasesegregering
* Nelson Mandela
* Desmond Tutu
* Steve Biko

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Desmond Tutu talar om israelsk apartheid
* "The History of Apartheid in South Africa" - ein artikkel skriven av ein student ved Stanford-univeristetet
* ''Bearer of an Ideal''  - eit offentleg utgjeve dokument frå Afrikanerbond (tidlegare *Afrikaner Broederbond*), ein tenketank som påverka åtskiljingspolitikken i Sør-Afrika
* FN-dokument som fordømmer apartheid
* Sør-Afrika ti år etter frå National Public Radio
Medisinsk mikrobiologi

**Medisinsk mikrobiologi** er eit fagfelt innan medisinen som tek for seg mikroorganismar som kan gje sjukdom hjå menneske.

Organismane dette dreier seg om blir ofte grovt inndelt i bakteriar, virus, sopp, protozoar og fleircella parasittar. I den seinare tid har ein også byrja å leggja til prion som mellom anna er årsaka til kugalskap, men desse er misdanna protein og kan ikkje kallast levande organismar.

## Bakgrunnsstoff
* legeforeningen.no  - Norsk forening for medisinsk mikrobiologi
Grammatikk

**Grammatikk** er studiet av reglane som gjeld for eit språk.

Grammatikken høyrer inn under lingvistikken, og femnar om:
* Syntaks
* Fonologi
* Morfologi

Den deskriptive grammatikken kan delast i
* Synkron grammatikk
* Diakron grammatikk

Den normative grammatikken gjev reglane for korrekt språkbruk.

## Sjå og
* Ordklasser
Delstaten New York

**New York** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Albany, medan den største byen er New York by.

## Kjende personar frå New York
* Martin Van Buren, USAs 8. president
* Millard Fillmore, USAs 13. president
* Theodore Roosevelt, USAs 26. president
* Franklin D. Roosevelt, USAs 32. president
Infeksjon

**Infeksjon** er eit omgrep frå medisinen. Strengt medisinsk mikrobiologisk sett er ein infeksjon oppstått når ein mikroorganisme klarar å etablera seg, øksla seg og spreie seg i ein vert. Den vanlege bruken av ordet inneber også at organismen gjer skade på verten slik at han viser symptom på sjukdom, det som kan kallast parasittisme. Når mikroorganismar er årsak til sjukdom blir dei medisinen kalla for *patogene*, organismar som ikkje er årsak til sjukdom blir kalla *apatogene*.

Verdas helseorganisasjon estimerer at infeksjonssjukdomar var skuld i 19,1&nbsp;% av alle dødsfall i 2002.

## Bakgrunnsstoff
* AstraZeneca sin MYSTIC-database 
* who.int - annex 2 i WHO sin *World Health Report 2004*: «Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions»
Bakteriar

**Bakteriane** er ei stor gruppe levande organismar. Dei er mikroskopisk små og eincella, med ein relativt enkel cellestruktur. Bakteriane manglar kjernemembran og organellar og blir dermed kategoriserte som prokaryotar.

Bakteriar finst i alle miljø under alle slags tilhøve.

## Bakteriar innan medisinen
Menneske har ein normalflora av bakteriar som held til spesielt i tarmen (truleg meir enn 400 i tjukktarmen), men også i andre delar av kroppen. Munnsekret har til dømes normalt 108 bakteriar per milliliter. Ein tar antibiotika for å drepa skadelege bakteriar, men normalt vil den også drepa mange fleire bakteriar som ikkje er skadelege.

Bakteriar kan føra til infeksjon som er skadeleg for helsa, men dei kan også leva i symbiose eller kommensialisme med ein vert og vil då ikkje vera til skade. Tuberkelbakterien (*Mycobacterium tuberculosis*) er eit døme på ein skadelege bakterie. Han fører til tuberkulose som er ein av dei mest alvorlege bakteriesjukdomane.

## Genom
Det fyrste bakteriegenomet vart publisert i 1995 og var av arten *[[Haemophilus influenzae]]*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Øksfjord

**Øksfjord** (nordsamisk **Ákšovuotna**, kvensk **Aksuvuono**) er ein tettstad som ligg på austsida av Øksfjorden, vest i Finnmark, på 70. breiddegrad nord. Staden er administrasjonssenter i Loppa kommune og har .

Hurtigruta kjem innom kvar dag og det er bilferjesamband med Hasvik på Sørøya. Den viktigaste næringsvegen er fiske og fiskeforedling.

## Folk frå Øksfjord
*Hans E. Kinck, forfattar

## Kjelder

**Denne artikkelen byggjer på «[[:nb:Øksfjord|Øksfjord]]» henta frå [[:nb:Hovedside|Wikipedia på bokmål]] 28. mai 2005.*
Wyoming

**Wyoming** er ein delstat i det vestlege USA. Han grensar til Colorado, Idaho, Montana, Nebraska, Sør-Dakota og Utah. Wyoming er den 10. største delstaten i USA i utstrekking, men den minst folkesette og den andre minst folketette. I 2007 hadde delstaten 522&nbsp;830 innbyggjarar. Delstatshovudstaden og den største byen i Wyoming er Cheyenne. Wyoming blei innlemma i USA i 1890.

## Geografi
Wyoming er eit nært rektangelforma område med grenser langs breiddegraden 41°N og 45°N og langs lengdegradene 104°3'W og 111°3'W. To tredelar av staten er dekt av fjell- og åsområde ved føtene av Rocky Mountains. Resten tilhøyrer eit høgt steppeområde kalla High Plains.

## Historie
Den noverande delstaten Wyoming husa fleire amerikanske urfolksgrupper, mellom anna crow-, arapaho, lakota, shoshone- og utefolk. Innvandringa av nybyggjarar frå midten av 1850-talet skapte konfliktar og førte til fleire slag og trefningar, mellom anna Black Hills-krigen i 1876-77. Det var også konfliktar mellom eigarar av storfeflokkar og småbønder som kulminerte i Johnson County-krigen i 1892. Denne krigen, og lokale forbrytarar som Butch Cassidy og Sundance Kid, bidrog til å skapa mytene om Ville Vesten.

Under kolonitida var Wyoming eit grenseområde delt mellom Spansk Amerika, Britisk Nord-Amerika og det franske Louisianaterritoriet. 25. juli 1868 blei Wyomingterritoriet laga av Kongressen. I 1869 vart Wyoming den fyrste amerikanske staten som gav kvinner allminneleg stemmerett. Dette var delvis eit forsøk på å skaffe seg nok stemmeberettiga til å bli innlemma som eigen stat i USA. Wyoming vart innlemma som eigen stat 10. juli 1890, som den 44. delstaten i USA. Seinare fekk Wyoming også den første kvinnelege delstatsguvernøren i landet, Nellie Tayloe Ross.

## Bakgrunnsstoff
* wyoming.gov, offisiell nettstad

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wyoming|Wyoming]]» frå , den 6. februar 2013.*
Bokby

Ein **bokby** er ein landsby, liten by eller ei bygd der ein har sett bøker i fokus, og då særleg sal av brukte bøker.

Den fyrste bokbyen vart starta av Richard Booth i Hay-on-Wye i Wales. Etterkvart har det vorte bokbyar andre stader også, dei fleste i Europa, men også i andre delar av verda.

I Noreg er det to bokbyar, den fyrste er i Fjærland og heiter «Den norske bokbyen», og den andre er i Tvedestrand og heiter «Bokbyen ved Skagerrak».

Ein del av bokbyane er organisert i the International Organisation of Book Towns.

## Bokbyar
Dette er ei liste over stader som kallar seg bokbyar. Det er ikkje sikkert at lista er komplett:

* Hay-on-Wye i Wales (1961)
* Redu i Belgia (1984)
* Becherel i Frankrike (1988)
* Montolieu i Frankrike (1989)
* Bredevoort i Nederland (1993)
* Stillwater i Minnesota i USA (1993)
* Saint-Pierre-de-Clages i Sveits (1993)
* Fontenoy-la-Joute i Frankrike (1993)
* Fjærland i Noreg (1995)
* Wigtown i Skottland (1997)
* Waldstadt Wunsdorf i Tyskland (1997)
* Damme i Belgia (1997)
* Dalmellington i Skottland (1997)
* Sysmä i Finland (4. juli 1997)
* Muehlbeck/Friedersdorf i Tyskland (1997)
* Kampung Buku Langkawi i Malaysia (1997)
* Tvedestrand i Noreg (2003)
* Sidney i British Columbia i Canada
* Nevada City i California i USA

## Bakgrunnsstoff

* International Organisation of Book Towns
Mikroorganisme

**Mikroorganismar** eller **mikrobar** er små organismar som normalt berre er synleg i mikroskop. Mikrobar av ulike slag kan tola store fysiokjemiske påkjenningar, slik som svært høgt trykk, temperaturar over 100&nbsp;°C, pH&nbsp;1–12 og saltkonsentrasjonar på 0–30&nbsp;%.

Mikroorganismar er heilt nødvendige for å oppretthalda dei biologiske prosessane i naturen.

Læra om mikroorganismar vert kalla mikrobiologi. Døme på mikroorganismar er bakteriar, arkar, algar, sopp og protozoar.
Antibiotikum

**Antibiotika** er stoff som kan hindra formeiringa eller drepa ulike mikroorganismar. Antibiotika kan verta brukt som lækjemiddel for å behandla eller førebygga nokre typar bakterieinfeksjonar, det er ikkje brukande mot virus. Det er mange bakterieinfeksjonar som går over av seg sjølv, og som difor ikkje treng antibiotikabehandling. Bakteriar kan sjølv produsera og spreia antibiotikum for å hevda seg i konkurransen med andre bakteriar.

## Ulike typar antibiotikum
### Smalspektra- og breispektra antibiotikum
Antibiotika kan delast inn i to typar: dei smalspektra og dei breispektra. Mange antibiotikum er smalspektra. Dei smalspektra verkar berre på visse bakteriar, medan breispektra antibiotika kan gå laus på fleire ulike bakteriar samstundes.
I dei tilfella der meir eller mindre tradisjonelle antibiotika ikkje verkar, kan ein bruka breispektra antibiotikum. Bruken av breispektra antibiotikum er gjerne avgrensa til særleg alvorlege infeksjonar, ettersom dei også går laus på  nyttige bakteriar i kroppen og inneber dessutan ein høgare risiko for antibiotikaresistens.

### Verkemåte

Antibiotika kan delast inn i ulike klasser basert på verkemåten deira:

* Antibiotikum som råkar celleveggsyntesen til bakteriar
::	T.d. β-laktam-antibiotikum og glycopeptid antibiotikum
* Antibiotikum som råkar proteinsyntesen til bakteriar
::	T.d. tetrasyklinar, makrolidar og aminoglykosidar
* Antibiotikum som verkar på strukturen og funksjonen til cellemembranen hjå bakteriar
::	T.d. polymyxinar og daptomycin
* Antibiotikum som verkar på DNA- og/eller RNA-syntesen hjå bakteriar
::	T.d. fluorquinolonar og metronidazol
* Antimetabolittar som verkar på folsyresyntesen hjå bakteriar
::	T.d. sulfonamidar og trimethoprim

## Biverknader
Antibiotikabehandling som er meint å ramma ein spesiell sjukdomsframkallande bakterie vil også ramma mange andre bakteriar som er del av mennesket sin normalflora, dette kan mellom anna føra til diaré og soppinfeksjon som biverknader. Forutan kan kvalme vera ein biverknad ved antibiotikabehandling.

## Antibiotikaresistens
Bakteriar som greier å motstå effekten av antibiotika kallast gjerne resistente. Resistente bakteriar vert utvikla som følgje av at dei er veldig tilpassingsdyktige. Dette gjer at antibiotika kan verta mindre effektiv i framtidige behandlingar. Til dømes fungerer ikkje antibiotikumet penicillin mot penicillinresistente bakteriar. Internasjonal reiseverksemd og dyrehandel kan bidraga til å spreia antibiotikaresistens. Vidare kan sjølvmedisinering og overforbruk av antibiotika føra til auka antibiotikaresistens. Verdas helseorganisasjon ser på antibiotikaresistens som ein av dei største trugslane mot helse og utvikling.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:da:Antibiotikum|Antibiotikum]]» frå ,  den 27. august 2025.*  

## Bakgrunnsstoff

* Internettportal om antibiotikaresistens ved nettstaden til Universitetssjukehuset Nord-Noreg.
* Antibiotika ved nettstaden til Verdas helseorganisasjon.

;Nasjonal faglege retningslinjer
* Antibiotika i primærhelsetenesta i helsedirektoratet.no
* Antibiotika i sjukehus i helsedirektoratet.no
Tadsjikistan

**Tadsjikistan** er ein sjølvstendig stat i Sentral-Asia. Det grensar til Kirgisistan i nord, Kina i aust, Afghanistan i sør og Usbekistan i vest. Landet var tidlegare del av Sovjetunionen, og vart sjølvstendig då Sovjetunionen vart oppløyst i 1991. Etter sjølvstendet vart landet på 1990-talet herja av borgarkrig, fram til ein fredsavtale vart underskriven i 1997. 

## Klima
Tadsjikistan har eit utprega kontinentalt klima, men med store høgdevariasjonar. Om lag halvparten av landet ligg over 3000 meter over havet, og desse områda er tørre. Sidan Himalaya og Tibetplatået hindrar den indiske monsunen i å strøyme inn over landet, får desse fjellområda det meste av snøen sin frå svake lågtrykk som kjem frå vest. I Pamirfjella kan snøgrensa stige til 5000 m om sommaren. Årsnedbøren er 150-250 mm, men enkelte stader i fjella 800-1500 mm, som stort sett fell som snø.

Ein kan få opp til 20 cm snø enkelte stader i fjella om vinteren, og temperaturen kan av og til bli farleg låg. Temperaturane er derimot litt høgare i låglandet både om vinteren og sommaren. Juli har middeltemperaturar kring 27-30&nbsp;°C, i januar -1 til -2&nbsp;°C i dalføra og -20&nbsp;°C i fjellområda. Av og til kan temperaturen bli så høg som 47&nbsp;°C i låglandet på grunn av ein lokal austleg vind kalla *harmsil*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
ANC

**African National Congress** (**ANC**) er eit politisk parti i Sør-Afrika. Det har vore regjeringsparti i landet sidan raseskiljepolitikken apartheid blei avskaffa og demokratiske val blei innført i landet i 1994. Fram til 1923 heitte partiet *South African National Congress*.

## Historie
Partiet blei danna 8. januar 1912, og har heile tida kjempa for at lovene skal vere like for alle same kva «rase» dei høyrer til. ANC er konsekvent anti-rasistisk, og har heile tida hatt kvite medlemmer attåt dei farga av asiatisk opphav og dei svarte afrikanarane. 

I denne kampen har ANC i hovudsak bruka fredelege protestaksjonar når det har vore mogleg, men også væpna aksjonar når det har vore nødvendig. ANC si væpna grein heitte *Umkhonto we Sizwe*, «Spydet til Nasjonen». 

ANC kan i nyare tid sjåast som den parlamentariske delen av ein allianse mellom seg sjølv, Det sør-afrikanske kommunistpartiet SACP og fagrørsla COSATU. I det siste har denne alliansen vist teikn på slitasje, på grunn av usemje om den økonomiske politikken, der kommunistane og fagrørsla er misnøgde med den rådande marknadsliberalismen. 

Den mest namngjetne ANC-leiaren er sjølvsagt Nelson Mandela, som leidde landet til fridom enda han sjølv sat i fengsel, dømd for «terrorisme». Mandela blei første presidenten i det frie Sør-Afrika i 1994, etter ANC vann det første valet der alle vaksne hadde stemmerett. Han blei i 1999 avløyst av Thabo Mbeki, også frå ANC.

## Bakgrunnsstoff

*
Landsmål

**Landsmål** var namnet på det nye, norske skriftspråket som vart skapt av Ivar Aasen på 1850-talet, fram til 1929 då nynorsk vart det offisielle namnet på denne målforma.

## Om namnet og namnebytet

### Etymologi
Etymologisk er **landsmål** eit vel hundre år gamalt, nylaga, norsk avløysingsord for det danske lånordet riksmål. Ordet er samansett av ordet land og mål og ihopbunde med binde-s, og kan setjast om med *landsspråk/språket for heile landet/allnorsk mål* o.l. Då Ivar Aasen i 1853 gav ut *[[Prøver af Landsmaalet i Norge]]*, hadde han alt gjeve ut to ordbøker over norsk *folkesprog*.

### Ideologi
Ideologisk tyder **landsmål** såleis korkje *landsens mål*, *mål frå landet* eller *bygdemål* og heller ikkje *[[sidemål]]* eller *[[målform]]* eller *[[variant]] av norsk*. Skriftmål og skriftspråk er heller ikkje fulltekkjande, med mindre ein då meiner bokleg mål (bokmål), dvs. litteraturmål med dyrking av talemålet og talemålsnormer. I staden ligg det i ordet ei meir *sjølvhevdande* haldning, på same måte som i ordet riksmål.

Ved vurdering av kor og på kva måte ordet var ideologisk, må ein og ha i minnet at landsmål og riksmål fram til 1929 var dei offisielle namna på dei to målformene. 

### Idehistorie
Idehistorisk vart namnet nynorsk vedteke av Stortinget samstundes med at Stortinget i 1929 med eit lite fleirtal sa nei til dansk-norsk og ja til bokmål som namn det som til då hadde heitt riksmål. Ein kan nok ikkje sjå dette namnebytet lausrive frå tanken om samnorsk, der ein meinte at sjølv om folk skreiv landsmål og riksmål, så var talemålet til alle saman meir likt slik at ein kunne byggja på dette for få dei to skriftmåla til å nærma seg einannan.

Frå 1929 er nynorsk det offisielle namnet på det som føre det heitte **landsmål**. Men me lyt truleg til det sosialdemokratiske Noreg, dvs. etterkrigstida og den såkalla gravlegginga av språkstriden med hjelp av Vogt-komitéen i 1966 (der Ivar Eskeland var med), før me kan byrja å tala om at tanken om nynorsk som berre ein av to variantar av norsk, slår rot i politikken og i målrørsla &ndash; på nær den meir konservative delen av målrørsla.

## Bakgrunnsstoff

* '''Landsmål''' i Nynorsk- og Bokmålsordboka
Det sørafrikanske kommunistpartiet

**Det sør-afrikanske kommunistpartiet** SACP blei danna i 1921, med namnet *Communist Party of South Africa*. SACP er ein partner i den trepartsalliansen som elles består av ANC og fagrørsla COSATU. 

I førstninga var partiet heilkvitt, men frå 1924 begynte partiet også å organisere svarte arbeidarar. Strategien til partiet blei formulert slik: «Den mest direkte linja for å nå fram til sosialismen går gjennom massekamp for fleirtalsstyre.»

I 1950 blei partiet erklært ulovleg. Det gjekk over til å arbeide illegalt, og relanserte seg sjølv i 1953 med sitt noverande namn, *South African Communist Party* SACP. Partiet blei ikkje lovleg att før i 1990. 

Blant prominente leiarar i SACP kan nemnast Joe Slovo, Chris Hani og Braam Fischer.

## Bakgrunnsstoff
*
Joe Slovo

**Joe Slovo** () var ein sørafrikansk kommunistisk politikar og leiar for Det sørafrikanske kommunistpartiet SACP, og samtidig leiande medlem av ANC, Den afrikanske nasjonalkongressen.

Han var fødd i Litauen i ein jødisk familie som utvandra til Sør-Afrika da han var åtte år gammal. Far hans arbeidde som lastebilsjåfør i Johannesburg.

Slovo slutta på skolen i 1941 og begynte å arbeide som funksjonær i transportbransjen. Han blei fagorganisert, og som tillitsvald var han med å organisere ein streik. Han meldte seg inn i kommunistpartiet i 1942.

Inspirert av Den raude armeen sin kamp mot nazistane på austfronten i Europa i andre verdskrigen, meldte Slovo seg som frivillig til dei sør-afrikanske styrkane som kjempa med den britiske hæren i krigen.

Mellom 1946 og 1950 studerte han juss, og i 1949 gifta han seg, med Ruth First. Dei fekk tre døtrer.

Både First og Slovo var registrerte som kommunistar og kunne verken siterast eller delta i offentlege møte etter lova om undertrykking av kommunismen frå 1954. Men han blei likevel aktiv i ANC, og arrestert som ANC-aktivist både i 1956 og 1960.

I 1961 blei Slovo ein av leiarane i ANC si væpna grein *Umkhonto we Sizwe*, Spydet til Nasjonen. I 1963 måtte han fare i eksil, og han budde i Storbritannia, Angola, Mosambik og Zambia. Slovo blei vald til generalsekretær i SACP i 1984.

Han vendte tilbake til Sør-Afrika i 1990 for å vere med i «samtalane om samtalar»  mellom ANC og den daverande regjeringa. Han var sjuk, og blei etterfølgd av Chris Hani som partileiar i 1991. Slovo blei gitt tittelen æresleiar i SACP. Han var bustadminister i Nelson Mandela si første regjering.

Slovo var den leiande teoretikaren i både kommunistpartiet og ANC. Han erkjente svakheitene i den sovjetiske samfunnsmodellen og tok avstand frå stalinismen. Han spelte ei stor rolle i frigjeringskampen i Sør-Afrika, i kampen for demokrati og like rettar for alle.
MS

**MS**, **Ms** eller **ms** er ei forkorting med fleire tydingar:

* For fartøytypen MS, sjå *[[motorskip]]*
* For sjukdommen MS, sjå *[[multippel sklerose]]*
* For idettsklubben i Oslo sjå *[[Manglerud Star]]*
* *[[Massespektrometri]]*
* For tittelen og den akademiske graden, sjå *[[Master of Science]]*
* For det amerikanske IT-selskapet, sjå *[[Microsoft]]*
* For måleininga, sjå *[[millisekund]]* og *[[megasekund]]*
* For den militære fartøytypen, sjå *[[minesveiper]]*
* For delstaten *[[Mississippi]]* i USA
Flåvær skule

**Flåvær skule** ligg på holmen Flåvær på Flåvær i Herøy kommune i Møre og Romsdal. Skulebygget vart røyst i 1929, etter at det hadde vorte flytta frå Berge. Tufta hadde tidlegare vore nytta til ein fiskarheim.

Flåvær skule vart lagd ned i 1961, men i 1981 vart den starta opp att med 1 elev. Han gjekk der til 1984, då skulen vart lagd ned for godt.
Flåvær

**Flåvær** er ei lita gruppe med holmar på Herøyfjorden i Møre og Romsdal i Herøy kommune på Sunnmøre, og omfattar holmen Flåvær, Husholmen, Torvholmen og Varholmen.

I dag er Flåvær fråflytta, men det ein kan ha ferie og konferansar på Torvholmen.

I 1981 var totalt 14 innbyggjarar på dei fire holmane. Tidlegare var det stor aktivitet på Flåvær grunna den sentrale posisjonen i Herøyfjorden. Flåvær fungerte som fiskevær og kjøpmannsstad. Frå 1873 til 1976 var der postkontor, og frå 1929 til 1961 og frå 1981 til 1984, skule. Her finn ein òg Flåvær fyr som vart oppført i 1870.

**Folketalsutvikling:**

## Flåvær postkontor
Postkontoret heldt til i ei sjøbu på holmen Flåvær. Det opna i 1873 og vart lagt ned i juli 1976. Postnummeret og namnet på postkontoret var *6078 Flåvær*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
*
*
* Turistverksemd 
* «6078 FLAAVÆR» i Poststedsdatabasen til Postmuseet
Måneår

Eit **måneår** er eit år rekna ut frå månesyklusane. Det finst to hovudtypar måneår:
# Det lunisolare året, eller «sol/måneåret», er eit måneår som blir rekna ut frå månefasane, og som varierer mellom 12 og 13 månader per år for å unngå større forskyvingar i høve til det reine solåret. Eksempel på kalendrar med lunisolare år er:
## Det jødiske året
## Kyrkjeåret — kyrkjeåret, som vert bruka i kristendommen, stammar frå det jødiske året og baserer seg som dette på ei samordning av årstider og månefasar. Datoar for rørlege helgedagar i kyrkjeåret blir rekna ut frå 1. påskedag, som fell på fyrste sundag etter fyrste fullmåne etter vårjamdøger. Dei andre rørlege heilagdagane vert bestemt ut frå påskedagen. Datoane i kyrkjeåret vert oftast omrekna til den verdslege kalenderen for vanleg bruk — i all eldre kristendom sovel som i austleg-ortodoks kristendom blir den julianske kalenderen bruka. Vestleg kristendom reknar datoane i kyrkjeåret om til den gregorianske kalenderen.
# Det lun<u>a</u>re året, eller det reine måneåret, er eit år definert som 12 månesyklusar. Eksempel på kalendrar med lunare år er:
## Det muslimske året.
President

**President** er eigentleg ein leiar for eit presidium, eit styre. President vert ofte nytta som tittel på ein statsleiar og styreleiar. I Noreg har vi t.d. Stortingspresident, Sametingspresident, Lagtingspresident og Odelstingspresident.
Gavial

**Gavialane** (*Gavialidae*) er ein biologisk familie i ordenen krokodiller. Vaksne hannar har ein kraftig utvokster på snuta. Den einaste arten, gangesgavialen (*Gavialis gangeticus*), kan verta over seks meter lang, men sjeldan meir enn 4,5 m. Gavialar er ikkje farleg for menneske, men dyra kan eta lik som vert kasta i elvane. Dei lever i India, Burma, Pakistan, Bangladesh og Nepal. 

## Bakgrunnsstoff

* Reptilis.net (engelsk)
* Bilde av ein stor vill ein  (engelsk)
* Tenner og matauk (engelsk)
* Fort Worth Zoo (engelsk)
* Historier  (engelsk)
* Sedgwick County Zoo  (engelsk)
* Taksonomisk serienummer: 202217  (engelsk)
Milliard

Ein **milliard** er det same som det naturlege talet 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000, 109 eller tusen millionar.

I dei fleste engelsktalande land bruker dei *échelle courte* der *billion* tilsvarar det vi i Noreg, som nyttar *échelle longue*, kallar ein milliard. Begge systema har vore i bruk i Frankrike opp gjennom historia. Britene nytta kortforma fram til slutten av 1900-talet, og dei to systema har difor tidlegare mellom anna blitt kalla britisk og amerikansk system.
Million

Ein **million** er det same som det naturlege talet 1&nbsp;000&nbsp;000 eller 106 eller tusen gonger tusen.

I SI-systemet vert ein million nemnt M (Mega).
Tidssone

**Tidssoner** er tenkte soner på jorda der klokka er den same fordi ein er komen om lag like langt i døgeret. I tillegg til jordrotasjonen blir tidssonene òg fastsette ut frå landegrensene, slik at dei fleste land bruker éi felles tidssone. Hadde ein følgd dei rette linjene på kartet slavisk, hadde nesten heile det norske Vestlandet vore i den britiske tidssona.

Fordi jorda roterer rundt sin eigen akse, vil det aldri vere det same tidspunktet på dagen over heile kloden. Dette er løyst ved å dele jorda opp i 24 tidssoner. Til dømes er klokka fire i Oslo, når ho er tre i London.

Tidssonene fylgjer tilnærma kvar 15. meridian. Dei fleste landa fylgjer berre *ei* tidssone, sjølv om dei dekkjer fleire meridianar. Kina, Russland og USA har interne soneinndelingar. I Europa har Asorane (Portugal) og Kanariøyane (Spania) ei anna tidssone enn fastlandet. 

Koordinert universaltid (UTC) vert ofte nytta for å gje tidssoner.

## Tidssoner i forhold til Greenwich
Nullpunktet er nullmeridianen som går gjennom Greenwich i England. Ut frå denne er det sett opp 24 tidssoner, kvar med 15 grader mellom, som representerer ein time.

På den motsette sida av jorda, i forhold til Greenwich, går datolinja. Det er altså i tidssona aust for datolinja at årsskiftet kjem fyrst.

## Tidssone i Noreg
Normaltid i Noreg fylgjer ei tidssone som går 15 grader aust for Greenwich (UTC+1). 

Ved sommartid flyttar ein seg ei tidssone mot aust, og sola står i sør ein time tidlegare.

### Klokka 12
Klokka 12 middag som tidspunkt har to tydingar: kalendarisk og astronomisk.

* Alminneleg eller *kalendarisk middag* er den vanlegaste bruken. Ein kallar klokketidspunktet midt på dagen for middag, kl. 12:00, uavhengig av normaltid, sommartid eller plassering i tidssona. 

* *Astronomisk middag* er det tidspunktet på døgeret då sola står høgast på himmelen. Dette vil normalt vere den lysaste tida på døgeret. Klokkeslettet varierer då med lengdegradene i høve til den tidssona som gjeld for staden, og eventuell sommartid. Bygda Eidet i Nordland fylke ligg om lag midt under tidssoneaksen for CET (*15° aust for Greenwich*), og vil ha astronomisk middag om lag kl. 12:00 ved normaltid. 

Tabellen viser klokka ved astronomisk middag i fem norske byar:

*(Tidspunkta er gjennomsnittlege og varierer med ±15 minutt gjennom året. Eksakte tidspunkt for når sola står i sør kan finnast i ein [[almanakk]].)*

## Bakgrunnsstoff
* Stjernekart, sol og måne  - *astronomi.no*
* *timeanddate.no*
** Tidssonekart
** Finn tidsforskjell
** Verdensur
** Sol, måne og astronomi
* Official US government time  - *time.gov* (NIST, USNO)
Haus

**Haus** eller **Hausvik** er ein tettstad i Osterøy kommune i Vestland. Tettstaden har . Staden ligg på sørvestsida av Osterøya. Om lag 1,5&nbsp;km sør for Hausvik, på Kvistineset, går Osterøybrua over til Bergenshalvøya. Før var dette kommunesenteret i Haus kommune. Haus var også ferjestad for ferja mellom Haus og Garnes.

Haus var tidlegare ein eigen kommune. Ved kommuneendringane i 1964 vart det av fastlandsdelen skipa ein ny kommune som fekk namnet Arna. I dag er dette området ein del av Bergen kommune, medan delen av den gamle kommunen som låg på Osterøya, er del av Osterøy kommune.

## Haus kommune 1837-1964
Haus formannskapsdistrikt vart oppretta i 1837. 1. januar 1870 vart området delt i Haus og Bruvik kommunar. Ved delinga hadde Haus 4229 innbyggarar. 1. januar 1964 vart den delen av Haus som låg på Osterøy overført til den nyoppretta Osterøy kommune. Samstundes vart fastlandsdelen av Haus kommune eigen kommune med namnet Arna kommune.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Haus kommune frå 1870 til 1964:**

## Kyrkjesokn
Haus er også namnet på eit kyrkjesokn i Bjørgvin bispedøme. Haus sokn omfattar den sørvestre delen av Osterøya.

## Kjende personar frå Haus
* Henrik Gjellesvik, felespelar.
* Lars Leiro, politikar.
* Statsråd Ole Monsen Mjelde
* Skeiselaupar Mons Mjelde	
* Statsråd Kornelius Olai Person Bergsvik
* Stortingsmann Torstein Selvik
* Fotballspelar og trenar Mons Ivar Mjelde

## Kjelder

* Haus henta frå Bokmålswikipedia 29. mai 2005.
* Nettstaden til Den norske kyrkja 

## Bakgrunnsstoff
* kyrkja.no  - Haus kyrkje
Isoniazid

**Isoniazid** er eit lækjemiddel som vert nytta i behandling av tuberkulose. Som eit av dei to viktigaste lækjemidla i behandling av tuberkulose vert resistens mot isoniazid og/eller rifampicin definert som *multiresistent tuberkulose*. Isoniazid er del av Verdas helseorganisasjon si liste over essensielle lækjemiddel.
Michael Melchior

**Michael Melchior** () er ein dansk-jødisk rabbinar og israelsk politikar og representant for det venstreorienterte religiøse partiet Meimad i Knesset (det israelske parlamentet).

Michael Melchior vart fødd inn i ein rabbinarfamilie i København og fekk sin semikhá (ordinasjon) som rabbinar frå Yeshivat Hakotel i Jerusalem. Han tente i mange år som rabbinar ved Det Mosaiske Trossamfund i Oslo, der han i fleire år var overrabbinar.

Sidan 1985 har Michael Melchior og familien hans hovudsakleg budd i Israel. I 1999 vart han vald inn i Knesset som representant for Meimad og han vart attvald i 2003. Frå 1999 til 2001 var han minister for det israelske samfunnet og for det jødiske verdssamfunnet. I perioden frå 1999 til 2002 var han i tillegg viseutanriksminister.
UTC

**UTC** er ei kortform som står for *Coordinated Universal Time* og gjev grunnlag for å referere til sivil tid i alle land. Dei to første bokstavane står for universell tid (engelsk *Universal Time*), og den tredje bokstaven seier at det er koordinert tid (engelsk *Coordinated*).

På norsk skriv ein ofte **universell tid UTC** dersom ein ønskjer å presisere kva som meinast med dei tre bokstavane UTC.

UTC gjev døgnet timar frå 00 til 23 og vert ofte nytta for å referere til tidssoner og gjev då avviket frå tida ved nullmeridianen. UTC er dermed etterfølgjaren til Greenwich middeltid (GMT, *Greenwich Mean Time*).

UTC vert rekna ut frå ein middelverdi basert på data frå fleire atomur rundt om i verda. I 2003 vart det nytta data frå 260 atomur. Inga av desse klokkene får ha ei tid med meir enn 30 milliarddels sekund feil per døgn. I Noreg er det Justervesenet som gjev måledata. Justervesenet si utgåve av UTC kallast formelt for UTC(JV).

Ei internasjonal avtale seier at UTC og tidsskalaen UT1 ikkje skal ha eit større avvik enn 0,9 sekund. Difor må UTC synkroniserast med UT1 jamleg. Dette vert gjort ved bruk av eit *skotsekund*. Perioden mellom to skotsekund er kring 3,5 år.

## Sjå òg
* **Universell tid [[UT1]]** - ein annan tidsskala som byggjer på jordrotasjonen

## Bakgrunnsstoff
* [//www.worldtimeserver.com/current_time_in_UTC.aspx UTC-tid nett no] ved worldtimeserver.com
Gravitasjon

**Gravitasjon** er ei tiltrekningskraft som verkar mellom alle partiklar med masse i universet. Ved jordoverflata blir gravitasjon gjerne omtalt som **tyngdekraft**. Ein skil mellom «tyngde» og «gravitasjon» ved at tyngda er den krafta  ein måler med ei fjørvekt, medan gravitasjonen er tiltrekkingskrafta mellom lekamar gjeve av gravitasjonslova til Newton. 

Isaac Newton formulerte lova om gravitasjon i *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (publisert 5. juli 1687). Ho seier at gravitasjonskrafta som verkar mellom to lekamar, er proporsjonal med produktet av massen deira, og omvendt proporsjonal med kvadratet av avstanden mellom dei.

Lova kan skrivast slik: G = \gamma \frac{m_1 m_2}{r^2}, der

* *G* er storleiken på gravitasjonskrafta mellom to objekt.
* *m*1 er massen til det første objektet (hovudobjektet).
* *m*2 er massen til det andre objektet.
* *r* er avstanden mellom objekta.
* *γ* er gravitasjonskonstanten

Gravitasjon er den suverent svakaste av dei fire fundamentale naturkreftene, men dominerer likevel i store system som planetar og galaksar, fordi ho berre verkar tiltrekkande. Elektrostatiske krefter som kan verke både tiltrekkande og fråstøytande vil normalt utlikne seg sjølv i store system.

Gravitasjonen mellom jordkloden og ein lekam på overflata av jorda, gjev ein lekam i fritt fall ein akselerasjon ved havnivå på tilnærma 9,81 m/s². Normalgravitasjon er på jorda ved konvensjon lik 9,80665. Dette tilsvarar 1 G. Tilsvarande akselerasjon på sola er om lag 28 G, på Mars 0,38 G, på månen 0,165 G. 

Det er vanskeleg å forstå kva gravitasjonskrafta *er*. Newtons lov skildrar korleis ho verkar, men seier ingenting om korleis det skjer. I nyare tid er det kome fram to teoriar for å forklare gravitasjonen, og desse har vist seg vanskelege å sameine: 
* I fylgje den generelle relativitetsteorien til Einstein kjem gravitasjonskrafta på grunn av av krumminga i romtida (spacetime) . 
* I standardmodellen til partikkelfysikken artar gravitasjonskrafta seg som den virtuelle partikkelen gravitonet.
Ordform

Ei **ordform** er ei realisering av leksem. Ordformene *ting, tingen, tinga, tings, tingens, tingas* realiserer leksemet **ting**.
Essensielle lækjemiddel

**Essensielle lækjemiddel** er dei lækjemidla som Verdas helseorganisasjon (VHO) ser på som dei viktigaste og mest effektive lækjemidla for behandling av verdas vanlegaste og viktigaste sjukdomar. VHO har laga ei liste over desse mest grunnleggjande medisinane. Lista vart fyrste gong utgjeven i 1977 og famna då om 208 ulike lækjemiddel. Den noverande utgåva er den 13. i rekkja og har blitt utvida til 316 ulike medikament. Lista blir oppdatert kvart andre år av ein ekspertkomite for val og bruk av essensielle lækjemiddel.

Føremålet med lista er å gje råd om kva som er dei mest behandlingseffektive, kostnadseffektive og brukande medikamenta for behandling av verdas sjuke. Lista skal gjera at essensielle lækjemiddel vert billegare, lettare tilgjengeleg, betre merka (datomerka), og at det skal verta lettare å få kunnskap om bruken av medisinane som dermed også blir brukt rettare.

Lista er inndelt etter bruksområde og inneheld ikkje berre namn på medikamenta, men også bruksrettleiing.

Det blir estimert at framleis 1/3 av verdas befolkning ikkje har tilgang på dei essensielle lækjemidla.

## Bakgrunnsstoff
* who.int - WHO si avdeling for lækjemiddel, lista er å finna her
Junichiro Koizumi

**Junichiro Koizumi** () er ein japansk politikar, og den 87. statsministeren i Japan frå 2001 til 2006.

Han vart leiar for det liberaldemokratiske partiet i Japan 24. april 2000, og vald til statsminister 26. april 2001. Koalisjonsregjeringa hans hadde 78 av 121 sete i det japanske parlamentet.
Ben Ish Hai

**Joséf Ḥajjím** (), meir kjend som **Ben Ish Ḥai** (hebr. [Ben Īš Ḥaj]), «Son [av ein] Levande Mann», var ein mizrahisk ḥakhám (rabbinar) og kabbalist som levde i Bagdad frå 1832 til 1909. Da Ḥajjím var 25 år gammal tok han over etter far sin som ḥakhám i Bagdad da faren døydde, og han vart snart vidkjend som hovudautoriteten i halakhá i heile Midtausten.

Joséf Ḥajjím er særleg kjend for boka *[[Sefer Ben Ish Ḥaj]]* — ei bok som av mange mizrahiske og sefardiske jødar blir rekna for å vera «Den sefardiske *[[Kissúr Sjulhán arúkh]]*». Denne boka er standardreferanseverket i mange mizrahiske og jødiske heimar og er òg i bruk i dei mizrahiske og sefardiske jesjibót som høyrer til den kabbalistiske retninga. Sidan denne boka er så mykje bruka, har forfattaren Ḥajjím vorte kjend som **Ben Ish Ḥai** — namnet han generelt går under innan jødedommen i dag. Boka er ei samling av preiker han heldt over ein toårsperiode saman med dei 52 parasjijjót (vekeavsnitt) av Toráen. Kvart kapittel byrjar med ein mystisk bolk, oftast ei forklaring av korleis ei kabbalistisk tolking av eit bestemt vers står i samband med ein særskild halakhá (rabbinsk lov); og deretter fortset han med ei utlegging av denne halakháen, inkludert definitive avgjersler av korleis dei skal tolkast.

## Kjelder
* The Ben Ish Chai , Yated Neeman
* Great Jewish Leaders, Eliezer C. Abrahamson
* Ben Ish Chai , tzemachdovid.org
* Rabbi Yosef Chaim of Baghdad , torah.net
* Benaihu Ben Yehoyada , ascent.org.il

## Bakgrunnsstoff
* ''Ben Ish Chai'' (Hebrew full-text), shechem.org
* *The Halachot of the Ben Ish Hai*, transl. S. Hiley, Philipp Feldheim. ISBN 1-58330-160-7
**Jonatan Meir "Toward the Popularization of Kabbalah: R. Yosef Hayyim of Baghdad andthe Kabbalists of Jerusalem", Modern Judaism 33(2) (May 2013), pp. 147-172
Leksem

Eit **leksem** er eit abstakt omgrep innan språkvitskap som viser til alle ordformene i eit bøyingsparadigme og tydingane deira. Orda *hatt*, *hatten*, *hattar* og *hattane* høyrer til dømes alle til eitt leksem. Ei ordform er ei realisering av leksem. Ordformene *ting, tingen, tinga, tings, tingens, tingas* realiserer leksemet «ting».