open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Romsonden Huygens

**Huygens** var ein romsonde utvikla av Den europeiske romfartsorganisasjonen (ESA) og namnsett etter den nederlandske astronomen Christiaan Huygens som levde på 1600-talet. Landinga til sonden på saturnmånen Titan var ein del av Cassini-Huygens-prosjektet. Romfartøyet Cassini-Huygens blei skoti opp frå jorda 15. oktober 1997. Huygens blei skilt frå morfartøyet *Cassini* 25. desember 2004, og landa i området Xanadu Regio på Titan 14. januar 2005. Han landa i ei gjørmeblanding av metan og titansk jord. I utviklinga av sonden var det au tatt høgde for at han kunne lande i ein sjø. Sonden sendte data i ca. 90 minutt etter landinga.
Huygens tok bilete, lydopptak og andre vitskaplege målingar frå Titan.
Olje

**Olje** (latin *oleum*, oliven) er ei samnemning på ulike væsker som normalt ikkje er løyseleg i vatn. Oljer er komplekse, organiske sambindingar av ulike slag. Dei har karakter av å vere viskøse, feite eller smørjande, og kan ordnast i tre hovudgrupper: 
# eteriske oljer, 
# blanda hydrokarbon i form av petroleum, og 
# feite oljer som anten er animalske eller vegetabilske.

### Bruksområde

Olje har vore kjend frå oldtida som smøremiddel og som brenselkjelde til lys. Olje er til dømes nemnd i Andre mosebok kapittel 35 «Gåver til heilagdomen», «olje til ljosestaken». Olivenolje var den tidlegaste vegetabilske olja nytta i vidt omfang kring Middelhavet.

Utanom petroleum og olivenolje har kvalolje hatt ei stor kommersiell verdi, kvalolje har vore nytta ut i ca. 800 år. Seint på 1700-talet tok ein i bruk kvalolje til lys i Noreg. 

Seinare har kvalolje vorte nytta til margarin, såpe og måling. Også sildolje og linolje er brukt i målingsindustri.

Både animalske og vegetabilske oljer er nytta i matlaging.

## Kjelder
Kolsyre

**Kolsyre** eller **karbonsyre** er ei uorganisk syre (H2CO3) som vert danna når karbondioksid (CO2) løysest i vatn (H2O). Ho er ikkje kjend i fri tilstand, men berre i vatnløysing og som salt.
Trønderar

**Trønderar** (norrønt fleirtal *þrǿndir* eller *þrǿndr*) er nemninga på folk som kjem frå landsdelen Trøndelag. Talemålet deira er trøndsk.

## Kjelder
Frigjeringsdagen

**Frigjeringsdagen** er i Noreg dagen da dei tyske militære styrkane her i landet kapitulerte etter den nazi-tyske okkupasjonen, 8. mai 1945. Det stod tre hundre tusen tyske soldatar på norsk jord, og dersom dei hadde måtta bli nedkjempa militært, kunne det vorte ei blodig sak. Fredsutbrotet blei likevel heilt fredeleg, ettersom soldatane kapitulerte på ordre frå den nye tyske presidenten, Karl Dönitz.

8. mai er også rekna som frigjeringsdagen eller fredsdagen i Sentral-Europa, mens ein i det tidlegare Sovjetunionen feirar sigeren over Hitler-Tyskland i den andre verdskrigen 9. mai.
Hegg

**Hegg** (*Prunus padus*) er eit lauvtre som veks over heile Noreg. *Prunus* er eit gammalt namn på plommetre, *padus* var namnet på ein busk i det gamle Hellas. Treet er vanleg i Europa og store delar av Asia. Hegg kan bli opp til 18 meter høg, har mørk stamme, langsmale og dropeforma mørkegrøne blad og kvite blomar som seinare blir til bær. Det er ofte fleire stammar som til saman dannar eit tre. Bæra blir svarte når dei er mogne, og har bitter smak. Blomane sit fleire i lag på ein 10–15&nbsp;cm lang stilk. Dei er kvite og har ei aromatisk duft.

Heile treet blomstrar kraftig om våren etter lauvsprett (mai og juni). Seinare blir blomstrane til svarte bær som er store som erter med ein stein i midten. I juli-august er bæra mogne og dei har ein bitter smak. Treet formeirar seg ved hjelp av fuglar som spreier bæra. Hegg kan dessutan formeira seg både ved rot- og stubbeskot.

## Veksestad

Treet veks nær elver, bekkar og vatn. Det trivst i fuktig, næringsrik og basisk gjørme- og leirjord. Hegg veks helst i område med halvskugge. I Sør-Noreg kan det følgja elvedalar opp til 1200 meters høgd.

## Bruk

* Hegg vert nytta som prydbusk i hagar. 
* Bæra kan brukast til gelé, saft, vin og likør.
* Treet er brukbart som ved.
* Treverket er sterkt, seigt og fint til dreiearbeide. Hegg er nytta til skaft, sløydemne, smørbuttar og rivetindar. Dei seige stubbeskota blir nytta til tønneband.
* Hegg blir òg nytta som element i møblar og musikkinstrument.

## Tru og folketru om hegg
* Hegg vart nytta som spådomstre. Mange blomster ville gi mykje skogsbær. Dersom rogna blomstra like etter heggen, vart kornet tidleg mogent.
* Når heggen blomstrar, er det varmt nok i jorda til å ta til med såinga, og ein kan begynne å fiske etter nokre fiskeslag. 
* Heggekvistar skulle kunne beskytte mot hekser, tjuvar og torevêr.
* Heggebarken vart nytta som medisin mot gikt, hevingar, brannsår og sår som ikkje ville gro. Avkoket kunne òg nyttast mot skabb.

## Sjukdommar

Lokkrustsopp kan finnast på hegg. Dette er ein soppart som er vertvekslande mellom hegg og gran, og gran smittast alltid av infisert hegg.

Heggspinnmøll (*Yponomeuta evonymella*) et i somme år opp alle blada på heggen og etterlet tre som spøkelse dekte av spinn.

## Bakgrunnsstoff
Det karibiske havet

**Det karibiske havet** eller **Karibhavet** er havet mellom Sør-Amerika, Mellom-Amerika og Antillane. Det 2&nbsp;754&nbsp;000&nbsp;km&sup2; store havet ligg sørom Mexicobukta og grensar til Atlanterhavet i aust. Det djupaste punktet er Cayman-renna mellom Cuba og Jamaica, 7&nbsp;500&nbsp;m under yta. Heile området, spesielt dei mange øyane, er kjent som Karibia.

Havet ligg nær ekvator, og er prega av eit tropisk klima. Det oppstår årleg syklonar over det, somme tider svært øydeleggjande.

Det karibiske havet var reiseruta for trekanthandelen som fann stad under kolonitida. På den tida var det òg kjend for mange kaperar og sjørøvarar, som plyndra handelsskipa.
Rogn

**Rogn** (*Sorbus aucuparia*) eller **raun** er eit lauvtre i planteslekta Sorbus og sorterer under rosefamilien. Namnet *rogn* kjem frå norrønt «reynir» som har samanheng med ordet *[[raud]]*.

## Skildring

### Vekstform
Rogn veks som pionertre og i skogbryn over heile Europa, bortsett frå i Middelhavslanda og i Alpane. Treet finst i heile Noreg og opp til 1500 moh. i sør. Det veks i alle jordtypar, frå våt og sur jord til næringsfattig sandjord. Rogna er lyskrevjande, men toler vind. Rognetre kan bli opptil hundre år gamle.

Treet kan bli opp til 10 meter høgt, avhengig av klima. Langs kysten og i fjellet kan rogn også vere i buskeform. Unge tre er slanke og kjegleforma, men etter som tida går blir dei meir avrunda og buskete. Dette er fordi treet ofte manglar eigentlege toppskot.

Borken er brun og glatt. På eldre tre kan han sprekke opp. 

### Blad
Blada er taggete og smale og sit parvis saman. Treet feller dei om hausten.

### Blomar og bær

Rogna har talrike kvite blomar i ein halvskjerm som blir til små, epleaktige bær. Blomane trekkjer til seg fluger og har difor ei sterk, stram lukt som likevel ikkje rekk langt frå treet, slik god lukt frå til dømes syrin eller kaprifolium gjer.

Når bæra blir mogne på haustsida, får dei ei raudoransje farge. Skalet er mjukt og tynt. Dei er sure, men fuglar, særleg trost og sidensvans, likar smaken, og sørgjer for at dei blir spreidde. Nye rognetre kan veksa så godt som overalt: På tak, murar, i bergveggar, og i kronene eller stubbane av gamle tre.

## Rogn i kulturen

### Rognetru

Rogna skal ha sterke magiske krefter, og er blitt brukt som tuntre i både Skottland og Finland for å verna mot alt vondt. I norrøn tid var treet vigd guden Tor, og det opptrer i fleire segner.

I Noreg knyter det seg særleg magiske førestillingar til *flogrogn*, det vil seia rogn som har spira og slege rot oppe i andre tre. Ski laga av slik rogn skulle gå mest av seg sjølv, økseskaft av flogrogn gav vern mot sjølvhogg, og rogn brukt i ymse reiskapar skulle gje vern mot trolldom og vonde makter.

### Bruk

Rogn blir nytta i treforedlingsindustrien og som fyringsved. Rogneveden er hard og seig, og eignar seg godt som dreieemne og som skaft til ulike verktøy. Tidlegare vart rogn òg brukt til å lage ski og på grunn av styrken har det og vore vanleg med rogn til sleggeskaft. 

Borken kan brukast til garving og har òg vore brukt som dyrefôr. 

Bæra er sure, men kan nyttast i til dømes rognebærgelé. Frysing av bæra gjer dei mindre sure, men senker òg innhaldet av pektin slik at dei blir mindre eigna til gelélaging. Rognebær skal òg vera ein viktig ingrediens i brennevinet Gammel Dansk.

Tidlegare blei rognebær brukt som urindrivande middel, mot nyrestein og mot skjørbuk. 

Ville dyr som elg et gjerne bork, tynne kvistar og blad av rogn.

### Kommuneblom
Rogn er kommuneblomen til Skaun kommune.

### På Jæren

Fram til 1800-talet, då ein byrja med skogplanting, var rogna det einaste treslaget på Jæren.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Dei svarte hestane

***Dei svarte hestane*** er ein roman skriven av Tarjei Vesaas som kom ut i 1928. Han blei filmatisert i 1951.

Boka blei skriven vinteren 1927-28 medan Vesaas heldt til i München. Ho handlar om den lidenskapeleg hesteinteresserte Ambros Førnes, det vanskelege familielivet hans, og fire travhestar.
Troll-elgen

***Troll-elgen*** er namnet på ein roman frå 1921 av Mikkjel Fønhus. Delvis basert på denne romanen finst òg filmen ''Troll-elgen'' frå 1927. *Troll-elgen* var den fyrste romanen til Fønhus.

## Handling
Den morlause elgkalven blir av bygdefolket kalla Rauten fordi han rautar som eit krøtter i haustkveldane. Etterkvart bygger det seg opp myter kring denne elgen som ikkje set vanlege elgfar, som bly ikkje bit på og som folk sjeldan kan få auge på. Jegerar flest vil ikkje jage Rauten, som dei ser på som eit andeleg vesen. Men éin jeger, Gaupa, gir seg ikkje og gjer det til si livsgjerning å få ram på «Trollelgen».

## Bakgrunnsstoff
* ''Trollelgen'' digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
Teramo

**Teramo** er ein by sentralt i Italia. Han er provinshovudstad i provinsen Teramo i regionen Abruzzo. 
Kommunen har om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar (2009).

Byen blei grunnlagd av romarane under namnet *Interamnia*, som tyder «mellom elvane», ettersom han ligg mellom elvane Vezzola og Tordino. Dette latinske namnet blir framleis nytta i visse samanhengar, som i namnet på *Coppa Interamnia*, den årlege internasjonale handballtevlinga for ungdom, og som nemning for asteroiden 704 Interamnia.

I lang tid var byen ein grensby mellom kongedømet Dei to Sicilia og Kyrkjestaten, og sidan det var vanskeleg med kommunikasjon med andre delar av Italia, var han isolert i lange tider. Gran Sasso-tunnellen har nyleg gjort Teramo langt meir tilgjengeleg. 

Økonomien til byen er hovudsakleg basert på jordbruk og handel, i tillegg til industri som tekstil, mat, teknikk, byggmateriale og keramikk. 

## Historie
Interamna vart grunnlagd av praetutiarar (som i følgje gamle segner var knytt til fønikarar, medan forskarar i dag meiner dei var i slekt med ei anna nærliggande italisk stamme kalla Piceni) som hovudstaden deira. Han vart erobra av konsul Manius Curius Dentatus i 290 fvt. og omgjort til ein *Municipium*. Under forbundsfellekrigen (91-88 fvt.) tok dei Sulla si side, som tok bort kommunestatusen deira. Denne vart seinare gjenoppretta av Julius Cæsar. 

Byen kom raskt i nedgang etter Vestromarriket sitt fal og vart så styrt under gotarar og austromarar, før det vart ein del av det lombardiske Hertugdømet Spoleto. I 1156 vart byen sett i brann av den normanniske greven Robert av Loretello og så bygd opp igjen med hjelpå av biskop Guido II. På 1300- og 1400-talet leid byen av striden mellom lokale familiar som til slutt enda med at dei hamna inn under Aragon. Litt seinare vart byen ein del av Kongedømet Napoli, der han vart hovudstad i provinsen Abruzzo Ulteriore fram til han vart annektert av Italia i 1860. 

Under den andre verdskrigen gjorde innbyggjarane opprør mot den tyske okkupasjonen. Dette førte til at Teramo vart gjeven gullmedaljen for sivilt mot av Carlo Azeglio Ciampi den 15. september 2005. Byen vart frigjort frå nazistane og fascistane av Salò den 14. juni 1944.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Teramo|Teramo]]» frå ,  den 5. desember 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Inside Abruzzo 
* Bilete
Klara Semb

**Klara Semb** () var ein norsk kulturforskar frå Oslo. Ho er kjend for å ha vidareutvikla norsk folkedans, og har vore viktig for utviklinga av synet på bunadar.

Klara Semb dansa i leikarringen som Hulda Garborg starta og leia, og tok seinare over instruksjonen. Ho blei etter kvart svært interessert, og sa i 1912 opp jobben sin som for å kunna via seg folkedansen på heiltid. Etter tre studieår i USA gav ho i 1921 ut den første rettleiinga si til folkedans, *Tritur* (Tretur frå Hordaland). Året etter gav ho saman med Knut Liestøl ut to bøker med rettleiingar, 

I leikarringane brukte ein gjerne folkedrakter, men desse hadde ofte lite feste i den eigentlege norske kledestradisjonen. Etter kvart som Semb å blei leikleiar, fekk ho reisa rundt i landet og sjå mange ulike bunadstradisjonar. Ho utvikla etter kvart eit syn på korleis bunadar skulle vera som var noko strengare enn det Garborg hadde.

På den tida vart bunadane til nokså tilfeldig, folk sydde dei sjølve med inspirasjon frå folkedrakter, men tilpassa sin eigen smak og bruk. Semb ville tilbake til tradisjonen, og gjekk inn for å laga nøyaktige drakter etter mønster frå gamle klede. Materiale, fargar, sølvpynt og fargar måte vera ekte, og den ferdige bunaden måte følgja ein lokal tradisjon, og ikkje vera eit lappeteppe av ulike drakter og stilar.

Semb vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden for verksemda si. I tillegg var ho statsstipendiat og æresmedlem i Noregs Ungdomslag. 

## Verk
*
2019

**2019** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar
* 26. desember: Ei ringforma solformørking vil vera synleg frå Sør-Asia.

### Utlandet

### Noreg

## Fødde

## Døde

## Kjelder
Vinter-OL 1952

**Vinter-OL 1952** vart arrangert i Oslo i Noreg i tidsrommet 15. februar—25. februar. Skøyteløparen Hjalmar Andersen («Hjallis») vart den store forgrunnsfiguren i leikane, han vann på Bislett gullmedaljane på tre distansar.

Noreg vart beste nasjon med sju gullmedaljar. Dei kom ved:

* Hjalmar Andersen (1500 meter, 5000 meter og 10 000 meter skøyter)
* Arnfinn Bergmann (spesielt hopprenn)
* Hallgeir Brenden (15 km langrenn)
* Stein Eriksen (storslalåm)
* Simon Slåttvik (kombinert)

Norsk flaggberar under opningsseremonien var Hjalmar Andersen, som deltok på skeiseløp.

## Idrettsgreiner

## Medaljeoversyn
Sjahádah

**Sjahádah** er namnet på den muslimske truvedkjenninga og blir rekna som éi av dei fem søylene i religionen islam:

لا إله إلا الله ومحمد رسول الله



Lā ’ilāha ’illā llāha wa Muḥammadun rasūlu llāhi.


*“Ikkje finst nokon annan gud enn Alláh, og Muḥammad er Bodberaren åt Alláh.”*


## Omgrepa [[nabi]] (profet) og [[rasul]] (Sendebod)
I islam skil ein mellom *anbiyyā* (fl.) og *rusul*:
* Ein *[[nabi]]* (*pl.* anbiyyā) er ein generell profet. Menneske som blir rekna mellom dei største nabiane i islam inkluderer Ibrahim (Abraham), Musa (Moses), Isa ibn Maryam (Jesus) og Nuh (Noah).
* Ein *[[rasul]]* (*pl.* rusul *el.* mursalín) er høgare grad av profet, eller ‘Alláh sin Bodberar’. Den største rasulen i islam, og dermed den største av dei fem største nabiane i islam, er Muhammed.

## Historie
Ei av dei tidlegaste omsetjingane av shahádahen til eit anna språk er ei gresk omsetjing frå styrestida åt al-Walid I (86–96 AH, 705–715 evt.): *Ouk estin theos ei mē ho theos monos, Maamet apostolos theou.* (Ordrett: 'Det finst ingen gud utanom den eine Gud, Muḥammad er Guds bodberar.')

## Bruk
Truvedkjenninga i arabisk kalligrafi blir mykje brukt som dekorasjon i muslimsk kultur. Ho finst mellom anna på det saudiarabiske flagget og på fleire det afghanske flagget og riksvåpenet.

### Konvertering
Når ein ikkje-muslim seier sjahádahen med ærleg intensjon føre to muslimske vitne, blir dette rekna som ei offentleg og gyldig erklæring av konvertering til islam.

## Sjå òg
* Allahu akbar
* Sjemá Jisraél — den jødiske truvedkjenninga.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «Shahadah, Confession of a Muslim»  frå Islamic Society of Greater Kansas City)
* «How to become a Muslim»  frå islamworld.net
Bjørgen

**Bjørgen** er eit etternamn og eit gardsnamn.

## Personar med Bjørgen som etternamn
* Kåre Bjørgen, forfattar
* Marit Bjørgen, skiløpar

## Bakgrunnsstoff
*
2011

**2011** (romartal MMXI) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen.

2011 blei utnemnd av SN til internasjonalt år for:
*kjemi
*skog

## Hendingar
Dette året var sterkt prega av den arabiske våren, som inkluderte Den egyptiske revolusjonen i 2011, Den tunisiske revolusjonen og Den libyske borgarkrigen.

### Utlandet
* 24. januar: Bombinga av Domodedovo internasjonale lufthamn 2011 i Moskva.
* 2. mars: Mordattentatet på Frankfurt am Main internasjonale lufthamn 2. mars 2011
* 11. mars: Eit undersjøisk jordskjelv (9,0) og påfølgjande tsunami ramma Japan. Over 15 000 døde og enorme materielle øydeleggingar. 
* 11. april: Presidenten i Elfenbeinskysten, Laurent Gbagbo, vart pågripen av franske militærstyrkar. Gbagbo hadde nekta å gje frå seg makta etter at han tapte presidentvalet mot Alassane Ouattara i 2010, og det braut ut borgarkrig i landet.
* 29. april: Bryllaupet mellom prins William og Kate Middleton i Storbritannia.
* 1. og 2. juli: Bryllaupet mellom fyrst Albert II og Charlene Wittstock i Monaco.
* 9. juli: Sør-Sudan vart erklært ein sjølvstendig stat.
* 7. september: Flysturt i Jaroslavl i Russland.
* 13. desember: Åtak i Liège i Belgia.

### Noreg
* 23. februar - 6. mars: Ski-VM 2011 i Oslo.
* 4. juli: Helikopterulukke ved Dalamot i Ullensvang.
* 22. juli: Terroråtak i Oslo og på Utøya
* 12. september: Kommunestyre- og fylkestingsvalet 2011

## Fødde

* 8. januar: Josephine av Danmark
* 8. januar: Vincent av Danmark

## Døde

* 11. januar: Knut Olsen, NRK-journalist
* 24. januar: Audun Tylden, norsk plateprodusent
* 28. januar: Kari Werner Øfsti, NRK-journalist
* 1. februar: Knut Risan, norsk skodespelar
* 11. februar: Bo Carpelan, finlandssvensk forfattar
* 2. mars: Thor Vilhjálmsson, islandsk forfattar
* 23. mars: Elizabeth Taylor, USA-amerikansk skodespelar
* 28. mars: Wenche Foss, norsk skodespelar
* 19. april: Grete Waitz, norsk maratonløpar
* 2. mai: Osama bin Laden, leiar for al-Qaida
* 5. juli: Mika Myllylä, finsk langrennsløpar
* 23. juli: Amy Winehouse, britisk songar
* 25. september: Wangari Maathai, kenyansk nobelprisvinnar
* 1. oktober: Hans Christian Alsvik, NRK-journalist
* 5. oktober: Steve Jobs, Apple Computer-grunnleggjar
* 20. oktober: Muammar al-Gaddafi, statssjef i Libya
* 11. november: Fridtjof Frank Gundersen, norsk politikar
* 14. november: Brikt Jensen, norsk forleggjar
* 18. november: Erik Gjems-Onstad, norsk advokat og politikar
* 1. desember: Christa Wolf, tysk forfattar
* 15. desember: Christopher Hitchens, britisk forfattar og ateist
* 17. desember: Kim Jong-il, statsleiar i Nord-Korea
* 18. desember: Václav Havel, president i Tsjekkia

## Bakgrunnsstoff
2013

**2013** (romartal MMXIII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen.

## Hendingar
* Internasjonalt år for quinoa
* Internasjonalt år for statistikk

### Utlandet
* 1. januar: Golfrådet (Cooperation Council for the Arab States of the Gulf, CCASG) skipa ein monetær union.
: Irland overtok presidentskapet i Den europeiske unionen (EU).
: Marseille i Frankrike og Košice i Slovakia blei europeiske kulturhovudstader.

### Noreg
* 100 år sidan kvinner fekk allmenn røysterett i Noreg.
* 21. juni: Bybanen i Bergen blei utvida frå Nesttun terminal til Lagunen stasjon.
*  17. august: Hardangerbrua blei opna.

## Fødde

* 22. juli: George av Cambridge, britisk prins

## Døde

* 3. januar: Preben Munthe, norsk økonom
* 8. januar: Asbjørn Aarnes, norsk litterat
* 18. januar: Borghild Niskin, norsk skirennar
* 25. januar: Aase Nordmo Løvberg, norsk songar
* 5. februar: Egil Hovland, norsk toneskapar
* 9. februar: Kåre Valebrokk, norsk medaialeiar 
* 5. mars: Hugo Chávez, president i Venezuela
* 10. mars: Svein Blindheim, norsk historikar og motstandsmann
* 20. mars: Zillur Rahman, bangladeshisk president
* 22. mars: Chinua Achebe, nigeriansk forfattar 
* 24. mars: Inge Lønning, teolog og politikar
* 27. mars: Hjalmar «Hjallis» Andersen, norsk skøyteløpar
* 3. april: Ruth Prawer Jhabvala, tysk-britisk forfattar
* 8. april: Margaret Thatcher, britisk statsminister
* 17. mai: Jorge Videla, argentinsk statsleiar
* 20. mai: Ray Manzarek, USA-amerikansk musikar
* 1. juni: Atle Kittang, norsk litteraturvitar
* 19. juni: Gyula Horn, ungarsk statsminister
* 20. juni: Per Ung, norsk bilethoggar
* 2. juli: Bengt Hallberg, svensk musikar
* 13. juli: Mona Røkke, norsk politikar
* 16. juli: Torbjørn Falkanger, norsk skihoppar
* 22. juli: Kåre Lunden, norsk historikar
* 26. juli: J.J. Cale, USA-amerikansk musikar
* 18. august: Rolv Wesenlund, norsk skodespelar
* 30. august: Seamus Heaney, irsk forfattar
* 1. oktober: Ole Danbolt Mjøs, norsk lege og politikar
* 4. oktober: Võ Nguyên Giáp, vietnamesisk hærførar
* 9. oktober: Wilfried Martens, belgisk statsminister
* 25. oktober: Lou Reed, USA-amerikansk musikant
* 28. oktober: Tadeusz Mazowiecki, polsk statsminister
* 2. november: Målfrid Grude Flekkøy, norsk psykolog
* 6. november: Arvid Johanson, norsk politikar
* 17. november: Doris Lessing, britisk forfattar
* 23. november: Solveig Muren Sanden, norsk teiknar
* 5. desember: Nelson Mandela, sørfarikansk statsleiar
* 23. desember: Mikhail Kalasjnikov, russisk ingeniør
* 30. desember: Eero Mäntyranta, finsk langrennar

## Kjelder
2017

**2017** (romartal MMXVII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
* 20. januar: Donald Trump vart innsett som den 45. presidenten av USA.
* 21. august: Nord-Amerika kunne sjå den første totale solformørkinga på 2000-talet.
* 17. november: Kommunal- og regionsrådsvalg i Danmark.
* Hemmelege dokument rundt mordet på John F. Kennedy vart frigjevne.
* Hemmelege dokument rundt avrettinga av Mata Hari (1876–1917) vart frigjevne.

### Noreg
*1. januar 
**Sandefjord, Stokke og Andebu kommunar blei slått saman, bortsett frå den delen av Vear som låg i Stokke ikkje blei med i den nye kommunen, men vart ført over til Tønsberg kommune. Talet på kommunar i Noreg vart dermed nede i 426.
* 11. september: Stortingsvalet 2017

## Fødde

## Døde

* 1. januar: Anthony Barnes Atkinson, engelsk økonom
* 2. januar: John Berger, engelsk forfattar
* 3. januar: Tom Bakkeli, norsk forfattar og journalist
* 7. januar: Mário Soares, tidlegare statsminister og president i Portugal
* 22. januar: Merete Armand, norsk skodespelar
* 23. januar: Gorden Kaye, engelsk skodespelar
* 7. mars: Henning Kramer Dahl, norsk forfattar
* 1. april: Gösta Ekman d.y., svensk skodespelar
* 7. mai: Svend Wam, norsk filmregissør og -produsent
* 12. mai: Mauno Koivisto, finsk politikar
* 21. mai: Anne Nyutstumo, norsk skodespelar og musikar

## Kjelder
IPv6

**IPv6** er versjon 6 av IP og er etterfølgjaren til IPv4. Den viktigaste grunnen for å utvikle ein ny standard var å handtere mangelen på IP-adresser. Samtidig er fleire svakheiter ved IPv4 forbedra. Dei viktigaste forbedringane i IPv6 samanlikna med IPv4 er:

* Større tal adresser
* Forenkling av IP-hovudet
* Auka støtte for utvidingar og valfrie felt
* Moglegheiter for å merke ein pakkeflyt, *Flow labeling*
* Utvidingar for autentisering, dataintegritet og datakonfidensialitet.

Sjølv om IPv6 vart lansert av IETF for over 10 år sidan (1994) er protokollen framleis lite brukt samanlikna med IPv4.
2000-talet

**2000-talet** er det gjeldande hundreåret i den gregorianske kalenderen, og varer frå 2000 til 2099. 

## Internasjonale tilhøve
Ved byrjinga av hundreåret var USA rekna som den einaste supermakta etter at Sovjetunionen hadde brote saman, samstundes som tidlegare fattige land som Kina, India og Brasil hadde sterk vekst i økonomi og politisk innverknad. I det første tiåret blei Den europeiske unionen utvida med 12 nye medlemsland, medan Den afrikanske unionen blei grunnlagd i 2002. 

### Konfliktar
Den andre Kongokrigen heldt fram. Krigen slutta offisielt i 2003, etter at rundt 3,9 millionar menneske var drepne og 5,5 millionar drivne på flukt, men uro og vald heldt fram i området. Borgarkrigen i Somalia heldt fram, med ei innblanding av Etiopia i 2006-2009.

Darfurkrigen braut ut i Sudan i februar 2003 med massakrar og mishandling av sivile. Ein våpenkvile blei skriven under i februar 2010, men konflikten var ikkje løyst. Konflikten er knytt til borgarkrigen i Tsjad. 

Midtausten-konflikten heldt fram med utbrot som Libanonkrigen i 2006. 

Konflikten mellom Nord-Korea og andre land, særleg Sør-Korea, fekk utslag i nordkoreanske atomprøvesprengingar i 2006 og 2009 og senkinga av eit sørkoreansk marinefartøy i 2010.

Terrorisme knytt til islamisme, som tidlegare hadde råka land i Asia og Afrika, blei verdsomspennande med åtaka i USA den 11. september 2001. Åtaka førte til at USA erklærte ein «Krig mot terror» og saman med fleire andre land gjennomførte operasjonar i fleire land og invaderte Afghanistan i 2001 og Irak i 2003. Ulike grupper heldt fram med å utføra terroråtak i Asia, Afrika og Europa.

Borgarkrigen på Sri Lanka tok slutt då styresmaktene nedkjempa LTTE i mai 2009 og internerte tidlegare soldatar og sivile tamilar i leirar.

## Teknologi og miljø

Byrjinga av 2000-talet såg ein sterk vekst i bruk av ny teknologi som trådlaus kommunikasjon, særleg mobiltelefonar, og datanettverk, særleg Internett. I 2005 blei det rapportert om over ein milliard internettbrukarar, og i 2008 rekna ein med at 3,3 milliardar menneske, rundt halvparten av alle i verda, brukte mobiltelefon. Digitale media som digitalkamera, lydspelarar med digital audio og til ein viss grad digitalt fjernsyn blei også utbreidde.

Redsle for klimaendringar knytte til menneskelege utslepp av drivhusgassar førte til forsøk på å redusera utslepp ved hjelp av avtalar og teknologi som gjev mindre utslepp. Kyotoprotokollen frå 1997 med verknad fram til 2012 hadde som mål å redusera klimagassutslepp. Klimakonferansen i København i 2009 makta ikkje å få fram ein ny bindande avtale. Teknologiske nyvinningar som ein håper kan redusera utslepp er til dømes el- og hybridbilar.

Oljeutvinning i Mexicogolfen førte til eit særs stort utslepp utanfor kysten av Louisiana etter ein eksplosjon ved oljeriggen Deepwater Horizon.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
1600-talet

**[[1500-talet|&lt;]] 1600-talet [[1700-talet|&gt;]]** viser til hundreåret frå 1600 til 1699 i den julianske og den gregorianske kalenderen. 

Historisk er tidsrommet kalla tidlege moderne tid, særleg i europeisk samanheng. Barokken og vitskapsrevolusjonen prega samfunnet. 

Det osmanske riket, Persarriket og det indiske Mogulriket hadde stordomstider i dette hundreåret. Edoperioden byrja i Japan medan det kinesiske Ming-dynastiet blei avløyst av Qing under vald og uro.

Europeisk kolonisering av Amerika byrja for alvor i dette hundreåret. Europa såg også krigar som Trettiårskrigen, Åttiårskrigen, Den store tyrkiske krigen mellom Det osmanske riket og «Den heilage ligaen» av kristne europeiske statar og Den engelske borgarkrigen mellom parlamentaristar og rojalistar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:17th century|17th century]]» frå ,  den 23. juni 2009.*
1100-talet

**[[1000-talet|&lt;]] 1100-talet [[1200-talet|&gt;]]** viser til hundreåret frå 1100 til 1199 i den julianske kalenderen. 

I europeisk historie er perioden rekna som del av høgmellomalderen, og var eit høgdepunkt for cistersiensarordenen. Fleire krosstog fann stad i dette tidrsommet, det første like før 1100-talet tok til, det andre ved midten og tredje mot slutten. Også det norske krosstoget leidd av Sigurd Jorsalfare og det mindre krosstoget i 1101 fann stad no.

I Noreg braut Borgarkrigstida ut etter at Sigurd Jorsalfare døydde.

Georgia blei gjenreist som rike av kong David IV «Byggherren» (1073–1125).

I Midtausten blei det egyptiske fatimide-dynastiet teke over av ayyubidane under Saladin. 

Khmer-riket i noverande Kambodsja hadde ei blomstringstid. 

Kina under Song-dynastiet blei svekka og splitta av jursjenar-åtak. 

Kamakura-shogunatet tok makta frå keisaren av Japan mot slutten av hundreåret.

I den noverande Sørvestregionen av USA tok ein lang tørkeperiode til rundt midten av hundreåret. Anasazi-kulturen ved Chaco Canyon braut saman 1140–1150.
1000-talet

< **1000-talet** > var eit høgdepunkt for det kinesiske Song-dynastiet og er rekna som del av den muslimske gullalderen.

Hundreåret er sett på som byrjinga av høgmellomalderen i europeisk historie. Det austromerske Bysantinarriket tapte plutseleg makt, medan fleire katolske pavar gjorde seg gjeldande. Normannarane fekk stor innflytnad i Europa gjennom mellom anna erobringa av Storbritannia i 1066. Byvekst i Italia førte til utviklinga av ein kapitalistisk kjøpmannskultur mot slutten av hundreåret.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:11th century|11th century]]» frå ,  den 30. januar 2008.*
1200-talet

**[[1100-talet|&lt;]] 1200-talet [[1300-talet|&gt;]]** viser til hundreåret frå 1200 til 1299 i den julianske kalenderen. 

## Eurasia
I dette hundreåret var store delar av Eurasia underlagt Mongolriket, som etter erobringar strekte seg frå Aust-Asia til Aust-Europa.

I europeisk historie er tidsrommet rekna som del av høgmellomalderen. Det blei utført fleire krosstog. Portugal blei gjenerobra frå maurarane.

I Midtausten blei ayyubidedynastiet kasta av mamelukkane, som gjenerobra krossfararstatane Tripoli og Akko.

## Viktige personar
**Herskarar:**
*Dsjenghis Khan, opphavsmannen til Mongolriket
*Håkon Håkonsson, norsk konge frå 1217 til 1263, gjorde slutt på borgarkrigstida slik at landet igjen kunne få ei viktig rolle i Skandinavia.
*Kaloyan, keisar av Bulgaria
*Ivan Asen II, keisar of Bulgaria
*Edvard I av England, engelsk konge
*Baibars av Egypt, mamelukksultan
*Sundiata Keita, grunnleggjar av Mali-riket
*Birger jarl, svensk statsmann
*Ludvig IX av Frankrike, fransk konge, krossfarar og helgen
*Karl den store, frankarleiar
*William Wallace, skotsk nasjonalleiar
* Dronning Tamara av Georgia
*Fredrik II av det tysk-romerske riket
*Kublai Khan, mongolsk herskar, grunnla Yuan-dynastiet i Kina

**Kunstnarar og lærde :**
*Ibn Taymiyyah, muslimsk skriftlærd
*Dante Alighieri, italiensk forfattar
*Thomas Aquinas, teolog
*Giotto di Bondone, italiensk målar
*Cimabue, florentinsk målar
*Frans av Assisi, grunnla franciskanarordenen
*Marco Polo, veneziansk handelsmann og oppdagar
*Saadi, persisk diktar
*Snorre Sturlasson, islandsk sogeskrivar
Vinter-OL 1956

**Vinter-OL 1956** vart arrangert i Cortina d'Ampezzo i Italia. Beste nasjon vart Sovjetunionen med 7 gullmedaljar. Noreg gjorde den svakaste innsatsen i noko vinter-OL til no, og hadde berre med seg to gullmedaljar heim. Hallgeir Brenden forsvarte sitt gull på 15 km langrenn frå 1952, og Sverre Stenersen vann kombinert.

Norsk flaggberar under opningsseremonien var Sverre Stenersen, som deltok i kombinert.

## Idrettsgreiner
* Bobsleigh
* Ishockey
* Skøyteløp
* Kunstløp
* Alpine greiner
* Nordiske greiner

## Medaljestatistikk

(&sup1; Forbundsrepublikken Tyskland og DDR deltok som eit enkelt lag i vinter-OL 1956, 1960 og 1964. Dette hadde samanheng med at det ikkje var dei vestallierte sin intensjon å splitte landet)
Tsjad

**Republikken Tsjad** (fransk *Tchad*) er ein republikk i Sentral-Afrika. Den nordre delen av Tsjad ligg i Saharaørkenen. Her ligg Tibestifjella, den største fjellkjeda i ørkenen. Landet var tidlegare del av Fransk Ekvatorialguinea, men har fått sitt noverande namn etter Tsjad-sjøen.

## Historie
Under mellomalderen vart Tsjad ein møtestad for muslimske handelsfolk og mange subsahariske stammar. Frankrike gjorde landet til koloni i 1891.

Etter sjølvstendet frå Frankrike i 1960 braut det ut ein revolusjon i 1965 i den muslimske nordre delen av landet, forårsaka av høge skattar. Denne borgarkrigen tok ikkje slutt før 1996, då ei ny grunnlov vart vedteken, og den sitjande presidenten Idriss Déby vart gjenvald.

## Geografi
Tsjad har ingen kyst mot havet. Landet har fire klimasonar: Store tørre sletter midt i landet, ørken i nord, tørt bergområde i nordvest og eit tropisk lågland i sør. Tsjadsjøen, som er ein veldig grunn sjø, er Afrika sin nest største sjø og ligg vest i landet.

Nabolandet i nord er Libya, i aust ligg Sudan, i sør ligg Den sentralafrikanske republikken og i vest ligg Niger, Nigeria og Kamerun. Det siste landet har felles grense mot Tsjadsjøen, som ligg akkurat på grensa mellom dei to landa. 
 
Langsmed den same grensa mot Kamerun ligg òg hovudstaden i landet, N'Djamena.

Tsjad omfattar store delar av Tsjadbekkenet, som er fylt av leire og sandavsettingar frå tertiær og kvartær, og er omgjeve av flate grunnfjellstersklar med høgare platå.

I nordlege Tsjad ligg det vulkanske Tibesti-fjellmassivet som når opp i over 3000 moh. Det høgaste fjellet er Emi Koussi med 3415 moh. Mot sør skiftar landskapet mellom fjellørken, grusørken og eit bølgjande hav av sandørken.

Sentralt i landet ligg Bodele-senkinga, ein tidlegare sjøbotn, som i dag er heilt uttørra. Ørkenpartiet (Sahara) går gradvis over i Sudanplatået som strekkjer seg på tvers av kontinentet. Her ligg den avløpslause Tsjadsjøen, som for 5000-10 000 år sidan dekte eit område mange gonger større enn dagens innsjø (Megatsjad). Dei viktigaste tilløpa kjem frå elvane Chari og Logone.

## Klima
Den nordlege delen av landet, Saharaørkenen får praktisk talt ingen nedbør, og klimaet er varmt året rundt med mykje sol. Den sørlege halvdelen av landet, om lag sør for 15 ºN, er ein del av Sahelområdet med regntid frå mai til september. N'Djamena i dette området har ein årleg nedbørsnormal på 754 mm.

## Økonomi
Økonomien i landet er jordbruksbasert, og lite utvikla. 80 % av befolkninga lever av primitivt jordbruk og på fedrift.

Eit konsortium leia av to amerikanske føretak byrja i 2000 å bygge ut eit stort oljefelt, og til og med byggje ein røyrleidning til omverda. Det vert beregna at Tsjad har oljereservar på cirka 1 milliard tønner.

## Folkesetnad
Det finst meir enn 200 etniske grupper i landet. I nord og aust er ein hovudsakleg muslimar, i sør kristne eller animistar. Ved sida av fransk og arabisk vert det snakka om lag 100 stammespråk i landet. Den gjennomsnittlege levealderen ligg på 49 år. 48 % av befolkninga er lesekyndige.

## Kjelder
* Tsjad geologi og landformer. (29. april 2013). I Store norske leksikon. Henta 8. februar 2014.

## Bakgrunnsstoff
Vinter-OL 1964

**Vinter-OL 1964** vart arrangert i i Innsbruck i Austerrike.

36 nasjonar deltok i leikane. OL-dronning vart Lidija Skoblikova, Sovjetunionen, med fire gull på skøytebanen. Sovjetunionen var opplagt den beste nasjonen med heile 11 gullmedaljar. Noreg fekk med seg tre gullmedaljar heim. Tormod Knutsen vann kombinert, Toralf Engan vann storbakkerennet i skihopp, mens Knut Johannesen vann 5000-meteren på skøyter.

Norsk flaggberar under opningsseremonien var, som i 1960, Knut Johannesen, som deltok på skeiseløp. Han er den einaste norske utøvar i vinter-OL som har vore flaggberar ved to olympiske leikar.

## Idrettsgreiner
* Aking og bobsleigh
* Ishockey
* Skøyteløp
* Kunstløp
* Alpine greiner
* Nordiske greiner
* Skiskyting

## Medaljestatistikk
**Dei 10 beste nasjonane:**

(¹ Forbundsrepublikken Tyskland og DDR deltok som eit enkelt lag i vinter-OL 1956, 1960 og 1964. Dette hadde samanheng med at det ikkje var dei vestallierte sin intensjon å splitte landet)
Nunatak

Ein **nunatak** (grønlandsk *nunataq*) er eit fjell eller ein fjellrygg som stikk opp eller har stukke opp gjennom ein isbre. Omgrepet er vanleg i område med permanent isdekke der slike nunatakar stikk opp.

Nunatak er eit inuittisk ord som har vore brukt i europeiske språk sidan 1880-åra. Ein nunatak blir ikkje dekt av is fordi fjellet blir blåse bert for snø. Rundt fjelltoppen kan derimot isen vera fleire hundre meter tjukk. Nunataktoppar er som regel bratte og spisse på form. Dette gjer at is og snø ikkje får feste, men dei held seg òg slik fordi isen ikkje er der til å gnura dei ned.

Nunatakar utgjer lett identifiserbare landemarke på isbrear og store isdekke, og er ofte gjevne namn. Medan nokre nunatakar er isolerte toppar, kan dei også danna tette grupper, som i Dronning Louise Land på Grønland. I Noreg har Jostedalsbreen fleire nunatakar, med Lodalskåpa som den høgaste og best kjende.

Nokre gonger kan nunatakar vera den einaste staden planteliv kan overleva på eit isdekke. Organismane på nunatakar er ofte isolerte av det kringliggjande isdekket, og dannar dermed særmerkte leveområde.

## Kjelder
900-talet

< **900-talet** > var eit høgdepunkt i muslimsk kultur, særleg i Spania, i Bysantinarriket og i Bulgararriket. 

Elles i Europa er hundreåret blitt rekna som eit historisk lågpunkt, det «mørkaste» i mellomalderen, skildra som «hundreåret av bly og jern» av Lorenzo Valla allereie på 1400-talet.

Den varme mellomalderperioden i nordatlantiske område tok til i dette hundreåret.

## Oversyn
### Afrika
* Fatimidedynastiet oppstod i austre Algerie.

### Amerika
* Toltec-sivilisasjonen voks i Mexico.

### Asia
* Tsjolariket under Parantaka I dreiv pandyaene ut frå Sør-India til Sri Lanka i 910, før dei også erobra denne øya.

### Europa
* Vikingar slo seg ned i nordre Frankrike og blei normannarar.

## Teknologi
Første dokumenterte bruk av krut i kamp fann stad i 932 i det kinesiske slaget ved Lang-shan Jiang. 

## Viktige namn
* Eirik Raude, norrøn oppdagar
* Firdausi, persisk diktar
* Hugo Capet, fransk konge
* Li Fang, kinesisk lærd
* Otto den store av det tysk-romerske riket
* Parantaka I, indisk tsjola-herskar
* Ranna, indisk kannadadiktar
* Ubayd Allah al-Mahdi Billah, grunnla fatamidedynastiet i Egypt
* Taizu av Song, kinesisk keisar, grunnla Song-dynastiet
* Theophania, tysk-romersk keisarinne
* Topiltzin Ce Acatl Quetzalcoatl, toltec-sogekonge

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:10th century|10th century]]» frå ,  den 30. januar 2008.*
800-talet

< **800-talet** > var hundreåret frå 800 til 899.

## Oversyn
### Amerika
* Mayasivilisasjonen tok til å svekkast av ukjende årsaker.

### Afrika
* 800-909: Aghlabidane styrte eit uavhengig kongedøme i Nord-Afrika.
* Kongeriket Takrur blei grunnlagd i Senegal.
* Igbo-Ukwu-sivilisasjonen utvikla seg i Nigeria.
* Det kristne kongedømet Nubia hadde si stordomstid.
* Berbarar konverterte til islam.
* Muslimske handelsfolk slo seg ned langs kystane av Madagaskar.

### Asia
* Taoistiske alkymistar i Kina oppdaga krutet.
* Hadith, utsegnene og gjerningane til Muhammed i følgje tradisjonen, blei samla.

### Europa

* 815-915: Arabarar herja kystane rundt Adriahavet og Tyrrenhavet.
* 850-875: Dei første norske innvandrarane slo seg ned på Island.
* 863-879: Skisma mellom Aust- og Vestkyrkja.
* Vikingar tok til å herja Europa. Mange menneske blei drepne og store verdiar blei plyndra eller øydelagde.
** *[[Beowulf]]* kan ha blitt nedskrive dette eller føre hundreåret.
** Osebergskipet blei hauglagt.
* Madjarar kom inn i dagens Ungarn og fortrengde serbarane og bulgararane der til sørsida av Donau.
* I Italia blei nokre byar sjølvstendige republikkar, til dømes Forlì i 889.

## Viktige personar
* Karl den store (742–814)
* Ludvig den fromme (778–840)
* Adi Sjankara (788–820, uvisse datoar)
* Alfred den store (ca. 849–899)
* Arnulf av Kärnten (850–899)
700-talet

< **700-talet** > var hundreåret frå 700 til 799.

Dette hundreåret fekk muslimske arabarar raskt herredøme langs kysten av Nord-Afrika og på Pyrenéhalvøya. Umayyadekalifatet sin ekspansjon vestover blei stoppa av Austromarriekt ved omleiringa av Konstantinopel i 718 og av frankarane ved slaget ved Tours i 732. Bølgja av arabiske erobringar enda rundt midten av hundreåret

I Europa tok vikingtida til då skandinaviske vikingar tok til å herja europeiske kystområde og middelhavslanda. Dei grunnla også fleire viktige rike.

I Asia blei Palariket grunnlagd i Bengal.  Tang-dynastiet nådde eit høgdepunkt under keisar Xuanzong.  Naratida byrja i Japan.

## Oversyn
### Amerika
* Byrjing av jordbruk aust i noverande Canada.
* Dei første byane voks fram ved Mississippi.
* Tiahuanaco-sivilisasjonen i noverande Peru og Bolivia.

### Asia
* På den indonesiske øya Java blei det bygd hindutempel tileigna Sjiva på Dieng-platået medan det buddhistiske Borobdur-tempelet blei reist sentralt på øya.
* Sørkysten av noverande Vietnam, då ein del av Khmerriket, blei plyndra av indonesiske styrkar frå Java og andre indonesiske øyar.

## Viktige personar
* Beda den ærverdige
* Karl den store
* Pipin den yngre

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:fr:VIIIe siècle|VIIIe siècle]]» frå , den 29. januar 2008.*
600-talet

< **600-talet** > var hundreåret då islam blei grunnlagd.

## Oversyn
### Amerika
* Mayasivilisasjonen nådde høgdepunktet sitt.

### Afrika
* Za-dynastiet fekk makta i Kukiya i noverande Niger. Riket voks seinare til Songhai-riket.

### Asia
* Sør-Asia: Bhutan blei buddhistisk, medan buddhismen gjekk tilbake i India.
* Aust-Asia: Vekst under Tang-dynastiet.

### Europa
* Yngre jernalder tok til i Skandinavia.
* Slovakar slo seg ned i noverande Slovakia, kroatar frå Karpatane i Kroatia og serbarar frå sentraleuropeiske Galicia i Serbia, og slovenarar i Slovenia, Krain og Steiermark.

## Viktige personar
* Brahmagupta, indisk matematikar
* Gregor den store (540–604), pave
* Muhammed (570–632), arabisk profet 
* Pacal den store av Mayariket

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:fr:VIIe siècle|VIIe siècle]]» frå ,  den 29. januar 2008.*
500-talet

< **500-talet** > markerer slutten på den klassiske oldtida i Europa og byrjinga på mellomalderen, og nedgangstider for det mektige indiske Guptariket. Det persiske Sasanide-dynastiet hadde derimot ei stordomstid, og Kina blei gjenforent til eit storrike under Sui-dynastiet.

## Viktige hendingar
* Klimaendringa i 535-536 gav uvanlege vêrtilhøve og uår på den nordlege halvkula. 
* Pestar herja Søraustasia og Romarriket, det sistnemnde etter eit utbrot av byllepest i Konstantinopel.

### Afrika
* Store delar av Nubia blei omvendt til koptisk kristendom.

### Asia
* Kongeriket Funan døydde ut
* Zen-buddhismen kom inn i Vietnam frå Kina.
* Buddhismen blei innført til Japan frå Baekje i Korea i 552 og bidrog til endringane i Asukatida.
* Buddhistiske jatakaforteljingar blei omsette til persisk etter ordre frå den parsiske kongen Khosrau I av Persia.

### Europa
* Silkevegen strekte seg lenger inn i Europa.
* Akademiet i Aten blei nedlagd av Justinian av Romarriket. Dei siste lærarane der drog til Persarriket.
* Karantania, den første stabile og sjølvstendige slaviske staten, blei grunnlagd.
* Skottar utvandra frå Irland til Kaledonia (Skottland)

## Viktige personar
* Aryabhata, indisk matematikar
* Pave Gregor den store (590–604)
* Gregorius av Tours (ca. 538-594?)
* Jordanes, romersk historikar
* Justinian av Romarriket (527-565)
* Khosrau I av Sasanidedynastiet

## Kultur
* Dionysius Exiguus grunnla kalendersystemet *[[Anno Domini]]*, som er basert på Jesus sin fødsel og legg grunnlaget for den julianske og gregorianske kalenderen, i 525.
* Backgammon (*nard*) blei oppfunne i Persia av Burzoe.
* Sjakk i form av tsjatoranga kom til Persia frå India og gjekk gjennom ulike endringar.
* Bysantinarriket fekk silketeknologi frå Kina.
300-talet

**300-talet** såg ei styrking av kristendommen, som blei statsreligion i fleire land, mellom anna Romarriket. Riket blei i dette hundreåret delt i ein austre del, styrt frå Konstantinopel, og ein vestre del, styrt frå Roma. Både Romarriket og Persarriket blei invadert av nomadstammar som hunarar og gotarar.

I Korea oppstod truleg «dei tre kongedøma», Baekje, Goguryeo og Silla, i dette hundreåret.

## Hendingar

* Armenia blei det første landet som gjorde kristendom til statsreligion, i 301. Etiopia gjorde det same rundt 320.
* Konstantin den store (regj. 306–312) blei den første kristne keisaren i Romarriket. Theodosius erklærte kristendommen som statsreligion i 391.

* Dei olympiske leikane blei forbodne av den romerske keisaren i 393.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:4th century|4th century]]» frå ,  den 6. januar 2008.*
100-talet

< **100-talet** > var ei stordomstid for Han-dynastiet i Kina, som utvida maktområdet sitt inn i Sentral-Asia i første delen av hundreåret, men var plaga av korrupsjon og opprør i andre halvdelen, og fall i byrjinga av det neste. Også Romarriket hadde ein stabil og god periode på 100-talet under fem gode keisarar, og nådde si største utstrekking under keisar Trajan. Den romerske freden tok slutt mot slutten av hundreåret, då den siste «gode keisaren», Marcus Aurelius, døydde i 180 og sonen Commodus tok over. 

## Afrika
* Ptolemaios verka som vitskapsmann i Alexandria. Han skreiv fleire verk innan astronomi, geografi og musikk som skulle få stor innverknad på seinare muslimsk og europeisk vitskap.
* Bruk av dromedarar mogleggjorde transsaharahandel mellom Nord-Afrika og Afrika sør for Sahara. 

## Amerika
* Byrjinga av Moche-kulturen i noverande Peru
* Mogollon-Hohokam i noverande USA

## Asia
* Buddhistisk Gandhara-kunst hadde tydeleg gresk innverknad.
* Pandya-dynastiet herska i austre Sør-India.
* Tsjera-dynastiet hadde makta lengst sør i India (dagens Kerala).

## Europa
* 122–132: Hadrians mur blei bygd på grensa mellom romersk England og Skottland.
* 132–135: Det jødiske Bar Kokhba-opprøret mot romarriket blei slått ned. Det førte til at jødane blei bortviste frå Jerusalem, som blei lagd i ruinar.
* Gundestrupkjelen, eit sølvkar med dekorasjonar frå keltisk mytologi som enda opp i Skandinavia, blei laga av keltarar i dette hundreåret.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:2nd century|2nd century]]» frå , og «[[:fr:IIe siècle|IIe siècle]]» frå  den 17. januar 2008.*
200-talet

< **200-talet** > var hundreåret frå 200 til 299. 

Dette hundreåret hadde Romarriket ei krise som byrja med mordet på keisar Severus Alexander i 235, etterfølgd av ein periode  med økonomiske vanskar, barbarinvasjonar, politisk uro, borgarkrigar og oppdelinga av riket i Det galliske riket i vest og Det palmyrske riket i aust. Keisar Aurelian vann tilbake tapet område og riket hadde ein stabil periode under Diokletian, slik at krisa var over i 284. Denne krisa markerte byrjinga på seinantikken.

I Persia blei Partharriket etterfølgd av Sassanideriket i 224, etter at Ardashir I nedkjempa og drap Artabanus V under slaget ved Hormozdgan. Sassanidane la så under seg mange av dei vestlege delane til Kushanriket. I India voks Guptariket fram mot slutten av hundreåret.

I Kina fortsette kaoset frå føre hundreår, og riket blei delt i Dei tre kongedøma Wei, Wu og Shu.
## Amerika
* Maisdyrking spreidde seg frå Mexico til Nord-Amerika.

## Asia

* **Sør-Asia**
** Pallava-dynastiet herska i **[[Sør-India]]**. Dei grunnla fleire hamnebyar langs Koromandelkysten og dreiv handel med Sri Lanka og Malaysia.
** Dei eldste byane blei grunnlagd på Deccanplatået.
** Den indiske ortodokse kyrkja voks i Sør-India.
** Sarnath blei eit buddhistisk kulturelt senter.

* Stordomstida til kongeriket **[[Funan]]** i noverande Kambosja under Fan Shih-man (ca. 205-225) 

* **[[Kina]]**
** Han-dynastiet tok slutt i 220, då kongedømet Cao Wei tok over makta i Nord-Kina.

* **[[Persarriket]]** under sassanidane la ut på felttog for å ta tilbake område tapte til romarane (230–232)

## Europa
* **[[Romarriket]]** gjekk gjennom ein kritisk fase med borgarkrig, invasjonar og økonomiske frå drapet på keisar Alexander Severus i 235 og fram til keisarane Claudius II, Aurelian og Diokletian innførte fredelegare tider mot slutten av hundreåret.
* Dei eldste runeinnskriftene er frå denne tida.

## Oseania
* Dei siste spora etter Stillehavskulturen **[[Lapita]]** og pottemakarkunsta deira er frå midten av dette hundreåret.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:3rd century|3rd century]]» frå , og «[[:fr:IIIe siècle|IIIe siècle]]» frå  den 7. januar 2008.*