open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Revisjonisme

Nemninga **revisjonisme** kjem av ordet å *revidere*, å endre, særleg teoriar. 

Uttrykket blir særleg bruka om to heilt ulike fenomen:

## Revisjonisme innan sosialismen

**For det første**, om den Marx-kritiske retninga i internasjonal sosialisme frå og med Eduard Bernstein. Denne erkjenner ope at Karl Marx, sjølv om han er særs viktig som grunnleggjar av vitskapleg sosialisme, ikkje er feilfri. *Nokre* av teoriane og ideane hans har vist seg å vere feilaktige eller utdaterte, og marxistiske sosialistar må først og fremst bruke Marx som ei inspirasjonskjelde til sjølvstendig og kritisk tenking, ein metode Marx sjølv bruka. 

Denne revisjonistiske sosialismen er ofte knytt til reformisme som praktisk politikk i demokratiske land, sjølv om mellom andre Bernsteins eige parti, det tyske sosialdemokratiske partiet lenge kombinerte revolusjonær marxistisk ortodoksi med reformistisk praksis (såkalla «sentrisme»). 

I realiteten har ikkje berre dei erklærte revisjonistane, men au dei påståtte ortodokse marxistane revidert Marx. Dette gjeld til dømes Vladimir Lenin, som meinte ein kunne gjennomføre ein sosialistisk revolusjon i eit tilbakeliggjande, i hovudsak før-kapitalistisk land som Russland, mens det hjå Marx er ein premiss for sosialismen at kapitalismen har løpt lina ut (ved at dei kapitalistiske produksjonsforholda står i vegen for utviklinga av produktivkreftene, som Marx mellom anna uttrykte det).

## Revisjonisme om nazismen

**For det andre**, om den *historie-revisjonismen* som etter andre verdskrigen har prøvd å relativisere brotsverka til nazismen. Nokre av desse historie-revisjonistane fornektar Holocaust heilt, andre freistar å forminske omfanget og gjere brotsverket til berre eitt av mange likestilte politiske brotsverk opp igjennom historia. Seriøse historikarar avviser historie-revisjonismen.

## Bakgrunnsstoff
* Hitler Historical Museum - Døme på revisjonistisk historieforståing
Hanna Kvanmo

**Hanna Kristine Kvanmo** () var Sosialistisk Venstreparti sin fremste parlamentarikar i avgjerande år i historia til partiet. Med si ekte nordnorske folkelegheit blei ho personleg mykje meir populær enn *partiet* SV var i denne perioden.

## Bakgrunn
Hanna Kristine Kvanmo blei fødd den 14. juni 1926 i Sandtorg ved Harstad. Ho kom frå småe kår. Ho avslutta skulegangen i 1941 etter eit år på middelskole. Frå sommaren 1942 jobba ho på eit lønningskontor hos den tyske okkupasjonsmakta i Noreg. I 1944 hadde ho framleis jobb hos okkupasjonsmakta, Dette året søkte ho opptak i
Den tyske raudekrossen (DRK) (1944). Som attenåring vart ho kursa av DRK i Heringsdorf i Pommern (november 1944-23. januar 1945). Ho vart «antatt som helferin» [hjelpepleiar] og jobba i Bötzow til slutten av april 1945. Dette blei bruka mot henne og partiet SV av politiske motstandarar både frå borgarleg hald og frå Arbeidarpartiet. Men populariteten hennar blant vanlege folk blei ikkje varig svekt. 

## Politikk
I perioden 1962&ndash;73 arbeidde Kvanmo som lærar ved Rana gymnas, og ho blei vald inn i formannskapet i Rana i 1967 og blei sitjande til 1975.

I 1973 blei ho vald som stortingsrepresentant for SV frå Nordland fylke, og ho blei sitjande på Stortinget heilt fram til 1989 &mdash; frå 1977 til 1989 som parlamentarisk leiar. Det var i denne perioden ho fekk den populariteten som er omtala ovanfor. 

Frå 1991 til 2002 var Hanna Kvanmo medlem av Nobelkomiteen, der ho var viseformann 1993&ndash;98. Ho har òg vore delegat til SNs generalforsamling to gonger, i 1975 og 1981.

## Bibliografi
* 1985 - *Derfor*
* 1986 - *Glis*
* 1990 - *Dommen*
* 1993 - *Anders Langes saga* (med A. Rygnestad).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Wikimedia

**Wikimedia Foundation Inc.** er paraplyorganisasjonen til fleire wikiprosjekt der det best kjende er Wikipedia. Stiftinga blei grunnlagd i 2003 og har avdelingar i fleire land.

Wikimedia er ein frivillig organisasjon som er danna etter Floridas lovar. Målet til stiftinga er å utvikla og vedlikehalda wikibaserte prosjekt med ope innhald og å gjera desse gratis for brukarar. I tillegg til wikipediaprosjekt på fleire ulike språk styrer organisasjonen òg med ei fleirspråkleg ordbok, Wiktionary, ei sitatordbok, Wikiquote, ei samling kjeldetekstar på fleire språk, Wikisource, ei samling av frie bilete, lyd og anna mediafiler, Wikimedia Commons, nyhende, Wikinews, og frie elektroniske bøker særs egna for studentar, Wikibooks.

Wikimediaprosjekta er hovudsakleg avhengige av gåver frå brukarar. Stiftinga har også til tider funne andre finansieringsmåtar, som sponsormiddel, utan at dette skal gå ut over det nøytrale sjølvstendet til prosjekta.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Prosjektside for Wikimedia
* Logoar til Wikimediaprosjekt.
* Lovane til Wikimedia Foundation  (PDF-fil)
* Løyve til å starta Wikimedia Foundation Inc.  frå delstaten Florida (TIFF-fil)
Protein

Eit **protein** (tidlegare ofte kalla **eggekvitestoff**) er ei gruppe molekyl med høg molekylvekt, som er avgjerande for struktur og funksjon i alle levande organismar. 

## Funksjon
Nokre protein er byggjestoff og spelar viktige strukturelle eller mekaniske roller, slik som til dømes proteina i brusk og sener. Andre fungerer som enzym, eller undereiningar av enzym som styrer dei kjemiske reaksjonane i cellene. Viktige funksjonar er òg immunrespons og lagring og transport av ulike stoff i kroppen. Som enzym kan også proteina syte for å bryte ned stoff til aminosyrer slik at dei kan takast opp i kroppen (ernæring) eller gjerast tilgjengelege for organismar som ikkje sjølv kan produsere dei. Såleis er protein ein føresetnad for alt levande liv og er avgjerande for struktur og funksjon for alle celler og virus. 

## Oppbygging
Protein finst i alle celler. Dei er sett saman av ei eller fleire kjeder av aminosyrer som er bundne ihop med peptidbindingar. Dei minste proteina har rundt 50 aminosyrer, medan dei største kan ha opptil 80&nbsp;000. Særs små protein blir kalla peptid.

## Danning
Danninga av protein, den såkalla proteinsyntesen, startar i cellekjernen, ved at det blir danna ein kopi av eit gen i DNA-et. Denne kopien er danna av RNA og inneheld koden som ribosomet i cella treng for å sette saman dei rette aminosyrene til eit nytt protein. 

## Døme på protein
* Insulin - eit hormon som regulerer opptak av sukker frå blodet til cellene.
* Melanin - gir farge til regnbogehinna.
Gadolinium

**Gadolinium** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Gd** og atomnummer 64. Det høyrer til dei sjeldne jordartara og lantanida i f-blokka i periodesystemet.

Førekomsten av gadolinium er i gjennomsnitt ca. 6 mg per kg i jordskorpa (ikkje medrekna havet). Det blir framstilt frå mineral som gadolinitt, monazitt og bastnasitt.

Gadolinium er eit superparamagnetisk metall som m.a. vert brukt i jern-legeringar, CD-plater, mikrobølgeovnar, TV-skjermar, og kontrastmiddel for MR-undersøkingar.

## Sjå òg
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Om gadolinium
Solbota

**Solbota** er ei bratt kleiv i Foldfjorden, rett utom Kvennabettjen. Solbota er ikkje lenger i bruk, men var tidlegare ofte til hinder for ferdsla og automobilar køyrde seg ofte fast der. Det vert sagt at namnet Solbota kjem av at ein vegfarande ein gong for lenge sidan laut bøta eine skosolen sin der.
Buse

Ein **buse** er eit underjordisk vette som etter norsk folketru held til i haugar, steinar eller liknande naturformasjonar. Busar er gjerne rekna som farlege vesen ein lyt prøve å halde seg på godfot med. 

Busar eller **busemenn** blei ofte bruka av vaksne til å skremme born. Tydinga av ordet har seinare blitt utvida til å visa til eit overdrive skremmebilde brukt om til dømes ein politisk motstandar.

Omgrepet svarar til det engelske *bogey*. På begge språk kan òg ordet ha tydinga snottklump.

## Kjelder
Namnet Liv

:*Sjå [[liv]] for andre tydingar.*

**Liv** er eit kvinnenamn av norrønt opphav som opphavleg tyder *vern* (norrønt *hlíf*). I nyare tid blir namnet ofte forstått som (biologisk) liv og blir sett på som ei norsk form av Eva. I Noreg var det mest populært på byrjinga av 1940-talet då det i nokre år var 3. mest brukt av jentenamn. Liv har namnedag 2. oktober.

**Live** og **Liva** er variantar av namnet, og Livar er ei namnesamansetjing for menn. Namna Livia og Livius har eit anna opphav, dei er romerske namn.

I norrøn gudetru skal Liv og Livtrase bera livet vidare etter Ragnarok.

## Kjende namneberarar
* Liv Arnesen, norsk eventyrar
* Liv Køltzow, norsk forfattar
* Liv Lundberg, norsk diktar
* Liv Tyler, amerikansk filmskodespelar
* Liv Ullmann, norsk-amerikansk filmskapar

## Bakgrunnsstoff
* ssb.no - tabell over dei 10 mest brukte jentenamna sidan 1880.

* svanger.no - oversikt over kor mange som fekk namnet Liv frå 1992 - 2001.
Jern

**Jern** eller **jarn** er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol **Fe** og atomnummer 26. Det høyrer til transisjonsmetalla og er plassert i gruppe 8 i periodesystemet. Jern er eit av dei vanlegaste metalla i jordskorpa. Jern er ferromagnetisk. 

## Utvinning

Jernmalm inneheld jernoksid. Malmen vert redusert til råjern.
Smeltepunktet er 1535 grader celsius, mens kokepunktet er 2750 grader celsius.

## Viktige sambindingar

* Rust (FeO(OH))

## Bruk

Stål er legeringar som inneheld mykje jern. Desse vert brukt til alt frå kjøkkenreiskap til bygningar. Eigenskapane til stålet er avhengig av kva andre metall som finst i legeringa. 

## Biologisk rolle

Jern finst som spormineral i hemoglobin og er viktig for oksygentransport i kroppen. 

## Sjå òg
* Jernalderen
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Om jern
Sleater-Kinney

**Sleater-Kinney** er ein indierocktrio frå Olympia i Washington, påverka av riot grrrl-rørsla på 1990-talet. Gruppenamnet er teke frå avkøyring 105 («Sleater Kinney road») på Interstate 5 expressway («I-5») mellom Seattle og Portland.

Grunnleggjarane av gruppa var Corin Tucker og Carrie Brownstein. Janet Weiss (frå Quasi) er no trommeslagar i gruppa.

Sleater-Kinney har ingen bassgitarist. Både Carrie og Corin spelar gitar.

Kritikaryndlingane debuterte med eit sjølvtitulert album i 1995, og fortsette med fleire vel mottekne album som *[[Call the Doctor]]* (1996) og *[[Dig Me Out]]* (1997). Dei neste utgjevingane gjorde at gruppa nådde eit større publikum, særleg med *[[One Beat]]* frå 2002. Gruppa har likevel heile tida vore trufaste mot indierock- og feminist-røtene sine.

Etter å ha gjeve ut to album på Chainsaw Records brukte Sleater-Kinney lenge det uavhengige plateselskapet Kill Rock Stars. Det sjuande albumet deira, *The Woods*, kom ut på Sub Pop Records.

## Diskografi
* Album
** *Sleater-Kinney* (1995)
** *Call the Doctor* (1996)
** *Dig Me Out* (1997)
** *The Hot Rock* (1999)
** *All Hands on the Bad One* (2000)
** *One Beat* (2002)
** *The Woods* (2005)
** *No Cities to Love* (2015)
** *The Center Won't Hold* (2019)
** *Path of Wellness* (2021)
** *Little Rope* (2024)

## Bakgrunnsstoff
*
Sink

:*For musikkinstrumentet, sjå [[zinke]].*

**Sink** er eit metallisk grunnstoff med atomnummer 30 og kjemisk symbol **Zn**. Det er eit transisjonsmetall i gruppe 12 i det periodiske systemet. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Metallet vert mellom anna brukt til å verna stål mot korrosjon ved galvanisering eller bruk av offeranodar. 

Sink vert stundom brukt til å stiva opp store orgelpiper.

Sinkoksid vert brukt som eit kvitt pigment.

Messing er ei legering av sink og kopar. Sink vert òg brukt i andre legeringar.

## Historie

Sink vart oppdaga av Andreas Marggraf i 1500.

## Biologisk rolle

Sink er eit viktig mineral for kroppen. Det er ein del av mange enzym. Sink finst mellom anna i kjøt og korn. 

## Viktige sambindingar

* Sinkoksid 

## Sjå også
* Galvanisering
* Offeranode
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements om sink
* Bellona om sink 
* Lommelegen om sink
Jern-platina-gruppa

**Jern-platina-gruppa** eller **jarn-platina-gruppa**, som inneheld gruppe 8, 9 og 10 i periodesystemet, er ein del av d-blokka eller transisjonsmetalla.

## Grunnstoff i gruppa

### Gruppe 8
* Jern
* Ruthenium
* Osmium
* Hassium

### Gruppe 9
* Kobolt
* Rhodium
* Iridium
* Meitnerium

### Gruppe 10
* Nikkel
* Palladium
* Platina
* Darmstadtium
F-blokk

**f-blokka** i periodesystemet består av alle lantanoida unnateke lutetium, og alle actinoida unnateke lawrencium. For grunnstoff i denne delen av periodesystemet er elektronet med størst energi i ein f-orbital.

## Sjå òg
* d-blokk
* p-blokk
* s-blokk
Liv og Livtrase

**Liv og Livtrase** (norrønt *Líf* og *Lífþrasir*) er namnet på dei to menneska som skal overleva Ragnarok i norrøn gudetru. Liv er namnet på kona i dette paret, medan Livtrase er mannen hennar. Namnet «Liv» betyr 'liv', mens Livtrase betyr 'den som kjemper for livet'.

Etter det store gudeslaget søker dei to ly i Hoddmimeholtet, der det einaste dei har å leva på er morgondoggen. Dei overlever både eldstormen som herjar verda, og den lange, kalde Fimbulvinteren. Frå dei skal menneskeslekta i den nye verda koma.

## I den norrøne litteraturen
Liv og Livtrase er nemnde i Vavtrudnesmål, der guden Odin stiller eit spørsmål til jotunen Vavtrudne (*Vafþrúðnir*) om kven frå menneskja som vil overleva Fimbulvinteren. Vavtrudne svarer at dette vil vera Liv og Livtrase, at dei vil ha gøymd seg i Hoddmimeholtet, at dei vil ha morgondogg som mat, og gje opphav til nye generasjonar.

I kapittel 53 av Den yngre Edda, *[[Gylfaginning]]*, fortel Høg, Jamhøg og Tredje til Gangleri (kong Gylfi i forkleding) at to menneske, people, Liv og Livtrase,  vil vera gøymde i Hoddmimeholtet for Surt-elden, og så gje opphav til mange folk som kan folkesetja verda. Deretter blir verset frå *Vavtrudnesmål* sitert.

:*Vavtrudne kvad:*
:*Liv og Livtrase*
:*løynde held seg*
:*i Hoddmimes holt;*
:*av morgondoggi*
:*sin mette dei fær,*
:*frå dei skal ætter alast.*

## Kjelder

;Bibliografi

* Cleasby, Richard and Guðbrandr Vigfusson. ''An Icelandic-English Dictionary''. 2nd ed. Oxford: Clarendon. 1957.
* Egilsson, Sveinbjörn. ''Lexicon Poëticum Antiquæ Linguæ Septentrionalis''. Copenhagen: J.D. Qvist & Co. 1860.
* Hansen, Jan Erik Ebbestad og Kari Møller: *Norrøne myter og sagn* (Gyldendal Fakta 1999) ISBN 82-05-25546-6
* Larrington, Carolyne (Trans.) (1999). *The Poetic Edda*. Oxford World's Classics. 
* Faulkes, Anthony (Trans.) (1995). *Edda*. Everyman. 
* Orchard, Andy (1997). *Dictionary of Norse Myth and Legend*. Cassell. 
* Simek, Rudolf (2007) translated by Angela Hall. *Dictionary of Northern Mythology*. D.S. Brewer. 
* Schröder, F. R. (1931). "Germanische Schöpfungsmythen" in *Germanisch-Romanische Monatsschrift* 19, pp.&nbsp;1–26.
Kolbjørn Hauge

**Kolbjørn Hauge** () var ein norsk forfattar fødd på Kyrkjøy i Finnøy kommune i Rogaland.

## Bakgrunn
Hauge voks opp på Kyrkjøy, ei av Sjaernarøyane i Ryfylke. Han busette seg seinare i Stavanger.
Gjennom livet arbeidde han som stein- og jordarbeidar, gardsgut, gartnar, fiskar, vegarbeidar, kontorist, sjømann og lærar. Han var utdanna adjunkt, med fire år på Stord lærarhøgskule i 1951 og vidareutdanning i gymnastikk, forming, historie, spesialpedagogikk og pedagogisk rettleiing. Han underviste i alle ledd i folkeskulen og på lærarhøgskule. 

## Forfattar
Hauge slo gjennom som skjønnlitterær forfattar i 1993 med kriminalromanen *Heit juice*, som same år sigra i ei konkurranse om beste kriminalroman. Hauge skreiv fagbøker, barnebøker og prisløna klassiske krimromanar frå vestnorsk bygdemiljø. 

Hauge skreiv mykje på nynorsk. Forfattaren Alfred Hauge var ein eldre bror. 

## Bibliografi
### Fagprosa
* *Bedre timer*&ndash; Fagbok i pedagogikk (1986)
* *Fra protest til parti* &ndash; Politisk historie (1987)
* *Stor norsk rimordbok* &ndash; Ordbok (1990)
* *Ryfylke - heimstad for gråstein og lengsel* (red.) &ndash; Dokumentar (1998)
* *Grøne øyer, blå fjord* &ndash; Dokumentar (2001)
* *Historia om korleis lydane fekk bokstavar* &ndash; Fagbok (2001)

### Skjønnlitteratur
* *Onsdagsranaren* &ndash; Barnebok (1991)
* *Kofferten* &ndash; Kriminalroman (1991)
* *Heit juice* &ndash; Kriminalroman (1993)
* *Død mann i boks* &ndash; Kriminalroman (1995)
* *Nei men, Sofus!* &ndash; Barnebok (1996)
* *Til jord skal du bli* &ndash; Kriminalroman (1997)
* *Hitlers labyrint* &ndash; Barnebok (1998)
* *Over mitt lik* &ndash; Kriminalroman (1999)
* *Nord og ned* &ndash; Kriminalroman (2003)
* *To perfekte mord og andre kriminelle historier* &ndash; Noveller (2004)

## Prisar
* Aschehougs konkurranse om beste norske spenningsroman 1993, for *Heit juice*
* Sunnmørsprisen 1993, for *Heit juice*
* Rivertonprisen 1995, for *Død mann i boks*

## Kjelder
*
* Oversyn ved Bergen offentlige bibliotek 

## Bakgrunnsstoff

* Digitaliserte bøker av Kobjørn Hauge hjå Nasjonalbiblioteket
* Melding om dødsfallet i Stavanger Aftenblad
Knøttene

**Knøttene** er ein teikneserie skapt og teikna av amerikanske Charles M. Schulz. Serien heitte **Peanuts** på engelsk, og gjekk frå 2. oktober 1950 fram til 13. februar 2000, då Schulz døydde. 

Knøttene starta som *Li'l Folks* (‘Småfolk’), som blei gjeven ut ein gong i veka i avisa St. Paul Pioneer Press på heimstaden hans. Serien gjekk i avisa frå 1947 fram til han blei kjøpt opp av
United Feature Syndicate i 1950. Serien måtte då bytta namn til *Peanuts* for ikkje å bli forveksla med ein annan serie som heitte *Li'l Abner*. Schulz skal ha vore misfornøgd med namnet, og ville heller bruka uttrykket «Gode gamle Charlie Brown», frå den aller første stripa, som tittel.

Charlie Brown er med i den første gjengen av «knøtt», og er delvis basert på Schulz sin eigen barndom. Andre opphavlege deltakarar er hunden hans, beaglen Snoopy, og dei to andre barna Shermy og Patty. Snoopy fekk etter kvart ein utvida rolle som tenkande og skrivande hund, og i tillegg kom fleire personar til. Desse kjem gjerne inn som småbarn, som ikkje kan snakka og bruker bleier, men tek etter kvart igjen dei andre i serien og får same alder.

På norsk heiter Charlie Brown som oftast Baltus Brun. Snoopy har halde på namnet sitt, men fuglevennen hans, som heiter Woodstock på engelsk, har skift kjønn i den norske utgåva og går under namnet Fredrikke.

Den siste originale Knøttene-stripa blei teikna den 3. januar 2000 og publisert i avisene den 12. februar, dagen etter at Schulz døydde.
Feitt

**Feitt** er ein spesiell type esterar som er bygd opp av alkoholen glyserol og tre feittsyrer. I dyr og menneske er feitt i første rekkje ei energikjelde og storparten av opplagsnæringa er lagra i feittreserva.

Feitt er det næringsstoffet som har det høgaste energiinnhaldet, 38 kJ/g. Men feitt tener og som varmeisolasjon og støytdempar. Ein skil gjerne mellom depotfeitt og det feittet som finst i musklar og organ. Depotfeittet i fisk, sjødyr og planter inneheld ulike umetta feittsyrer og er difor viktig for oss menneske ernæringsmessig. 

## Kjemi
Alle feittmolekyl er bygd opp på same måte, med eitt glyserolmolekyl som har tre feittsyremolekyl knytt til seg. Dei tre feittsyrene kan vera ulikt bygde slik at feittmolekyla kan verta store og komplekse. 

### Metta feitt
*Metta feitt* har berre enkeltbindingar i dei tre tilknytte feittsyrene. Eit stort inntak av metta feitt kan føre til auka nivå av feittstoffet kolesterol i blodet. Dette kan på sikt føre til at blodårene blir tette og i verste fall føre til åreforkalking, hjartekrampe, hjarteinfarkt eller hjerneslag. Metta feitt finn ein i mat frå dyreriket og finst mellom anna i smør, flesk og ost.

### Umetta feitt
*Umetta feitt* er den sunnaste typen feitt for oss menneske, og kan vera med på å minke risikoen for mellom anna åreforkalking. 

*Einumetta feitt* har ei dobbeltbinding i feittsyremolekyla. Denne typen feitt finn ein stort sett i ulike matoljer, slik som mais-, raps- og olivenolje.

*Fleirumetta feitt* har to eller fleire dobbeltbindingar i feittsyremolekyla. Denne typen feitt finn du i mellom anna feit fisk som til dømes laks og makrell, i tran og i soyaolje.
Teikneserien Billy

**Billy**, på engelsk *Beetle Bailey*, er ein humoristisk teikneserie skapt av Mort Walker. Stripa går føre seg i den amerikanske hæren, og blei første gong gjeven ut i 1950. Billy er dermed ein av dei eldste teikneseriane som den opphavlege teiknaren framleis står for.

Billy var opphavleg ein collegestudent som vart kalla «Spider» (*[[edderkopp]]*). I 1951, under Koreakrigen, let Walker han gå inn i hæren og endra samtidig namnet hans til «Beetle» (*[[bille]]*). Etternamnet fekk han til ære for John Bailey, ein tidsskriftsredaktør som hadde støtta Walker på vegen.
Romani

**Romani** er eit ord med fleire tydingar:

* For dei hovudsakleg indoiranske språka til sigøynarane, sjå **[[Romanispråk]]**. For dette folket og kulturen deira, sjå **[[Sigøynarar]]**.
* For det skandinavisk-indiske språket til romanifolket (dei reisande, taterane), sjå **[[Romani rakripa]]**. For dette folket og kulturen deira, sjå **[[Romanifolk]]**.
Ragnhild Magerøy

**Ragnhild Magerøy** () var ein norsk forfattar fødd i Fræna. 

Magerøy skriv hovudsakleg historiske tekstar med stoff frå den nordiske mellomalderen og myter frå denne tida. Ofte tek ho for seg mindre kjende historiske skikkelsar, som Gunnhild Gormsdotter (gift med Eirik Blodøks), Ingerid Ragnvaldsdotter (gift med Harald Gille) og sonen hennar, biskopen Nikolas Arneson. Magerøy bidrog til auka interesse for den historiske romanen på 1960- og 1970-talet.

Ragnhild Magerøy har brukt historisk kjeldemateriale som verka til P. A. Munch og har utført fleire reiser for å samla bakgrunn til verka sine, mellom anna til Israel, Isle of Man, Skottland og Irland.

Ragnhild Magerøy har vore gift to gonger, med Idar Olsen frå 1945 til 1962 og med Nachman Kahan frå 1968 til han døydde i 1984. Ho budde ei tid i Oslo, Gjøvik og seinare Bærum før ho busette seg i Tønsberg. 

Magerøy vann Doblougprisen i 1975.

## Verkliste
### Skjønnlitteratur
* *Gunhild*, 1957
* *Forbannet kvinne*, 1958
* *Kjærligheten spør ikke*, 1960
* *Lengsel, men ingen vinge*, 1962
* *Dronning uten rike*, 1966
* *Mens nornene spinner*, 1969)
* *Himmelen er gul*, 1970
* *Nikolas*, 1972
* *Kvassere enn sverdet*, 1974
* *Baglerbispen*, 1976
* *Du*, 1977
* *De som dro Sudr*, 1979
* *Den lange vandringen*, 1980
* *Jorsal*, 1982
* *Miriams kilde* (noveller) 1985
* *Risens hjerte og andre fortellinger* (fortellingar) 1987
* *Den hvite steinen*, 1995
* *Hallfrid*, 1997
* *Blodig arv*, 2008 
### Sakprosa
* *Spotlight på sagaen* (essay) 1991
* *Vesterhavs* (essay) 1999
* *Tusmørkefabler og sannferdige eventyr* (essay) 2003

## Kjelder
* kulturnett.no
* 

## Referansar
Ragnhild Nilsen

**Ragnhild Nilsen**, tidlegare **Ragnhild Grødal**, () er ein norsk forfattar og kommunikasjonsvitar. Ho har skrive skjønnlitteratur og sakprosa, og held kurs og foredrag om mellom anna å kommunisera. Nilsen er utdanna cand.mus., men har òg ei MA-grad i kommunikasjon og rørsleterapi. 

## Verkliste

* *Mot i brystet* (1989)
* *Forandring fryder?* (1993)
* *Birkebeinerprinsen Håkon Håkonson* (1993)
* *Rovdyr!* (1996)
* *Påfyll til livets krukke* (1997)
* *Datter av øyeblikket* (1998)
* *Hemmeligheter om ledelse* (1999)
* *Tråder i livsveven* (1999)
* *Nøkler til arbeidsgleder og livsglede* (2001)

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon av Ragnhild Nilsen på nettstaden til Cappelen Damm
Den franske revolusjonen

**Den franske revolusjonen** eller den *store* franske revolusjonen er ei nemning på hendingar i Frankrike i tida frå 1789–99. Revolusjonen var ein politisk og sosial kamp mot føydalismen og monarkiet. Det var au revolusjonar i Frankrike i 1830, 1848 og 1871 (Pariskommunen), men tiårsperioden frå 1789 til 1799, fram til da Napoleon Bonaparte tok makta, er ei av dei mest skilsetjande hendingane i verdshistoria. Ein kan til dømes nemne at det var i august 1789 den første menneskerettserklæringa i verdshistoria blei vedteken, av den revolusjonære nasjonalforsamlinga i Paris. Mellom andre den norske Grunnlova av 17. mai 1814 er laga etter modell først og fremst frå grunnlovene i det revolusjonære Frankrike frå 1789 og framover.

Frankrike på slutten av 1700-talet var på randen av ein revolusjon. Landet var eit føydalistisk monarki med eit klart definert klassesystem. Ei lita gruppe priviligerte, mellom anna kongelege og geistlege på toppen, hadde absolutt makt over resten av folket. 

Etter ei rad krigar og konfliktar på 1700-talet var Frankrike i ei finansiell knipe, samstundes som adelen levde eit liv i luksus. Som eit resultat av den dårlege økonomien vart dei lågare klassene pålagt stadig høgare skattar, medan aristokratane (adelen) unngjekk dette. Samstundes hadde den sosiale utviklinga skapt ei ny samfunnsklasse; borgarskapet eller *bursjoasiet*, ei radikal middelklasse den gongen. Borgarskapet var påverka av opplysningsfilosofane og den amerikanske revolusjonen (1775–1783). Den sistnemnde var likevel berre som ein uviktig episode i eit lite og primitivt nybyggjarsamfunn på andre sida av kloten, samanlikna med det som skjedde i Frankrike frå 1789 og framover. Frankrike var det folkerikaste landet i Europa omframt Russland, og det landet som sette standard for resten av Europa på mange vis. Da det braut ut revolusjon der, var fyrstemakta og adelsmakta trua over heile Europa...

## Personar
* Babeuf, François Noël, ''Gracchus''
* Barras, Paul
* Carnot, Lazare
* Caritat marquis de Condorcet, Marie Jean Antoine Nicolas
* Danton, Georges
* de Gouges, Olympe
* Hébert, Jacques-René
* Hérault de Séchelles, Marie Jean
* Marat, Jean-Paul
* Grev Mirabeau, Gabriel de Riqueti
* Paine, Thomas
* de Robespierre, Maximilien
* Roland de la Platière, Jeanne-Marie
* de Saint-Just, Louis Antoine Léon
* Sieyès, Emmanuel-Joseph 

### Politiske tenkjarar
* Louis Gabriel Ambroise de Bonald
* Diderot, Denis
* Baron de La Brède et de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat
* Joseph de Maistre
* Rousseau, Jean-Jacques
* Arouet, kalla ''Voltaire'', François-Marie

## Fenomen og omgrep
* Tredjestanden
* Stenderforsamlinga, *Etats généraux*
* Guillotine
* Nasjonalkonvent
* Republikansk kalender
* Sans-culottes
* Skrekkveldet

## Parti og Fraksjonar
* Jakobinarane
* Cordeliers
* Girondistane, (Marais)
* Feuillants, Monarkistane

## Aviser
* L'Ami du Peuple utgjeven av Marat
* La grande Colère du Pere Dûchesne utgjeve av Hebert
* Les Révolutions de Paris

## Bakgrunnsstoff
Five

**Five** er eit etternamn brukt i Noreg.

## Nokre namneberarar
* Kaci Kullman Five - norsk næringslivsleiar og tidlegare politikar
* Carsten O. Five - tidlegare ansvarleg redaktør i Dine Penger
* Haakon Five - Landbruksminister, Venstre, (1924-1926)
* Ole Five (1846-1930), skyttarlagsorganisator og skipar av Five-fondet
Turi Gramstad Oliver

**Turid «Turi» Gramstad Oliver** () er ein norsk biletkunstnar, kunsthandverkar og formgjevar fødd i Sandnes. 

Ho arbeidde for Figgjo Fajanse frå 1960-1980, og teikna der mange av dei dekorane folk forbind fabrikken med. Ho teikna mellom anna den handmalte dekoren Elvira og dei silketrykte dekorane Lotte, Market, Astrid, Tor Viking, Saga, Barcarole, Arden og Clupea for servise. Ho teikna også dekorar for nokre seriar med pynte- og gåveartiklar. Tinga ho har formgjeve dekoren til er ofte merka Turi-design.

Ho er medlem i Norske Billedkunstenere, Norske Kunsthåndverkere og Kunstnernes informasjonskontor.

## Kjelder

* Kunstnerregisteret på Kulturnett
* S.E Vingedal Porslinsmärken : en bok om porslins-, fajans- och andra keramikmärken. ISBN 91-37-07996-4
* Ulf-E. Rosenberg, Mari Simonsen Espedal Figgjo : formet av entusiasme gjennom 60 år : 1941-2001
* Store Norske Leksikon om Oliver.
Arne Dybfest

**Arne Dybfest** () var ein norsk forfattar og anarkist. 
Dybfest fall over bord og drukna under ein båttur ved Bergen den 7. juli 1892. Kanskje tok han sitt eige liv

## Bibliografi
* *[[Blandt anarkister]]* (1890) 
* *Ira* (1891) 
* *To noveller* (1892)

## Bakgrunnsstoff
* ''Blandt anarkister'' på Wikisource
* En syk sjel? En presentasjon av Arne Dybfest (1869-1892) Av Roy Dorholt 
* www.trondheim.com om Arne Dybfest 
* Digitaliserte bøker av Arne Dybfest hos Nasjonalbiblioteket.
Torborg Nedreaas

**Torborg Nedreaas** () var ein norsk forfattar frå Bergen.

Ho debuterte 39 år gammal med novellesamlinga *Før det ringer tredje gang* i 1945. Boka inneheld eit utval av noveller som tidlegare var publiserte i ulike vekeblad. Same år kom også den eigentlege debuten hennar, *Bak skapet står øksen*.

Ho voks opp i Bergen og ho budde også ei tid på Stord.  Siste halvdelen av livet budde ho på Nesodden i Akershus.

Nedreaas var radikal, men ein finn sjeldan ein open politisk agitasjon i bøkene hennar, med unntak av i *De varme hendene* som inneheld hard kritikk av det norske medlemskapen i NATO. Ho skildra ofte med stor dugleik unge jenter og kvinner sitt sjeleliv, til dømes i *Av måneskinn gror det ingenting* og *Musikk fra en blå brønn*. 

## Bibliografi i utval
*1945 *Før det ringer tredje gang*, novellesamling
*1945 *Bak skapet står øksen*, novellesamling (Aschehoug, Oslo)
*1947 *Av måneskinn gror det ingenting*, roman (Aschehoug, Oslo)
*1950 *Trylleglasset*, samling skisser og noveller (Aschehoug, Oslo)
*1952 *De varme hendene*, roman (Aschehoug, Oslo)
*1953 *Stoppested*,  novellesamling (Aschehoug, Oslo)
*1956 *Madame*, høyrespel (Sendt i NRK Radioteatret 23.10.1953, instruktør Otto Nes)
*1958 *Siste stasjon*, høyrespel (Sendt i NRK Radioteatret 20.05.1958, instruktør Knut Thomassen)
*1960 *Musikk fra en blå brønn*, roman (Aschehoug, Oslo)
*1963 *Historien om en liten historie*, høyrespel (Sendt av NRK Radioteatret 19. mars 1963)
*1964 *Skomakeren og hans lest*, fjernsynsteaterstykke (Oppført av NRK Fjernsynsteatret 7. desember 1964)
*1965 *Den siste polka*, novellesamling (Aschehoug, Oslo)
*1967 *Ytringer i det blå*, kåserisamling (Aschehoug, Oslo)
*1971 *Ved neste nymåne*, roman (Aschehoug, Oslo)
*1978 *Det dumme hjertet*, samling høyrespel (Aschehoug, Oslo)
*1982 *Vintervår*, essaysamling (Aschehoug, Oslo)

I 1965 sende NRK Fjernsynsteatret *Stoppested* med manus skrive av Tore Breda Thoresen fritt etter novella med same namn av Nedreaas. I 1975 laga Vibeke Løkkeberg kortfilmen *Regn* bygd på noveller av Torborg Nedreaas.

## Omsetjingar
Bøkene hennar har vorte omsette til mellom anna svensk, dansk, engelsk, tysk, fransk, polsk og russisk.

## Prisar og utmerkingar
* 1950 - Kritikerprisen for *Trylleglasset*.
* 1964 - Doblougprisen
* 1966 - Mads Wiel Nygaards legat
* 1972 - Nominert til Nordisk Råds Litteraturpris for *Ved neste nymåne*.
* 1986 - Det Norske Akademis Pris til minne om Thorleif Dahl

## Kjelder
*Nekrolog i Aftenposten 1. juli 1987
*Aftenpostens forfatterindeks
* Dagbladets forfattarside 

## Bakgrunnsstoff
*Digitaliserte bøker av Torborg Nedreaas hjå Nasjonalbiblioteket
*Kulturnett Akershus
Bjørn Engø

**Bjørn Engø** () var ein norsk interiørarkitekt, formgjevar og emaljekunstnar. Han var utdanna ved Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo.

Bjørn Engø formgav på 1950-talet modellane for elokseringsverksemda Emalox på Ryen i Oslo. Det var mellom anna skåler, fat, ljosestakar og vasar, alt i aluminium som vart «emaloxert» i mange ulike sterke fargar.

Frå eigen verkstad arbeidde han med emalje på kopar, det var ofte solide fat med dekorar i fleire fargar. Han arbeidde også med store utsmykkingsoppdrag i metall og emalje.

Engø var fødd i Oslo, 

## Kjelder
* Bonytt nr 2/1957
* Bonytt nr 4/1965
Søgne kommune

**Søgne** er ein tidlegare norsk kommune sør i Vest-Agder fylke. Han låg mellom kommunane Kristiansand, Marnardal, Songdalen og Mandal. Kommunesenteret låg på Tangvall. 1. januar 2020 blei kommunen del av Kristiansand kommune.

Søgne er kjend for skjergarden med 1 229 holmar og skjér. Kommunen har vore den i landet med flest soltimar i året. Fleire kjende diktarar og kunstnarar har budd i Søgne, mellom anna Bjørnstjerne Bjørnson og Vilhelm Krag. Namnet «Søgne» kjem av elva med det norrøne namnet Sygna, no Søgneelva. Namnet tyder 'Sygna-dalen'.

Frå Høllen, som er Søgne si «hamn», kan ein ta rutebåt til dei folkesette øyane Ny-Hellesund og Borøya. I tillegg kan ein vitja Olavsundet og kystfortet i Ny-Hellesund. I Høllen låg det tidlegare eit båtbyggeri/verft.

## Tettstader
* Ausvika
* Søgne

## Bakgrunnsstoff
* Søgne kommune
* Søgneguiden
Inge

**Inge** er eit nordisk mannsnamn, som av og til er brukt som kvinnenamn òg. I Noreg er Inge stort sett berre eit mannsnamn, medan det vert brukt meir for jenter i Danmark. 

Namnet kjem av gudenamnet Ing, som er eit anna namn på guden Frøy. Det er mykje brukt i namnesamansetjingar, som Kjell Inge eller Ingebret.

Andre former og skylde namn: Inga, Ingar, Yngve, Inger, Ingrid, Ingeborg, Ingvild, Ingunn.

## Kjende namneberarar

### Kongar
* Inge I av Noreg
* Inge II av Noreg
* Inge Magnusson

### Som mannsmamn
*Inge Krokann (1893-1962), norsk forfattar
*Inge Edler (1911-2001), svensk lege
*Inge Mannsåker (1922-2011), norsk prest og forfattar
*Inge Lønning (f. 1938), norsk politikar
*Inge Bjarne Storebø (1947-2001), ordførar i Austevoll
*Inge Myrvoll (f. 1948), ordførar i Rana
*Inge Særheim (f. 1949), norsk språkforskar
*Inge Reidar Kallevåg (f. 1958), ordførar i Bømlo
*Inge Ryan (f. 1956), norsk politikar
*Inge Andersen (f. 1964), norsk langrennstrenar

### Som kvinnenamn
* Inge Lehmann (1888-1993), dansk seismolog
* Inge Aicher-Scholl (1917-1998), tysk motstandskvinne under andre verdskrigen

## Bakgrunnsstoff
Urfolk

**Urfolk** er folkegrupper og etterkomarane av desse som har levd i eit område før det blei kolonisert eller gjort om til ein stat, og som ikkje identifiserer seg med majoriteten i landet. 

Dei fleste urfolk har historisk blitt jaga, plaga og tvungne til å bli likare majoriteten. Mange urfolk har òg det til felles at levemåten deira nyttiggjer seg naturen på ein allsidig, lite forstyrrande måte, og det blir derfor gjerne sagt at dei lever «i pakt med naturen».

Det finst rundt 300 millionar menneske som kan kallast urfolk i verda i dag.

## Haldningar

Historisk har urfolk blitt sett på som uutvikla villmenn som mangla både sivilisasjon og verdi. Dette var særleg vanleg under den europeiske koloniseringa av verda, og blei brukt til å rettferdiggjera at europearane kom og tok over styret i dei mange koloniane sine.

Med Jean-Jacques Rousseau og romantikken kom eit anna syn på urfolk. Dei blei sett på som «edle villmenn», naturmenneske som ennå ikkje var blitt øydelagde av samfunnet. Medan ein før hadde vilja sivilisera urfolka byrja mange nå å tru at urfolka hadde mykje å læra frå seg. Med den nye vitskapen antropologi byrja ein å studera levesetta deira på ein systematisk måte.

Dette meir positive synet på urfolk byrja å spreia seg frå dei intelektuelle til samfunnet generelt etter den første verdskrigen, som hadde vist at den europeiske sivilisasjonen ikkje var så storarta som ein tidlegare hadde hevda. Urfolk fekk fleire rettar, men det gjekk sakte, og framleis blir mange urfolk sett ned på og er blant dei fattigaste i landa dei bur i. 

## Nokre av verdas urfolk
* Ainuar (Japan, Russland)
* Aboriginarar (Australia)
* Baskarar (Spania, Frankrike)
* Inuittar, òg kalla *eskimoar* (Grønland, Russland, USA og Canada)
* Masaiar (Kenya, Tanzania)
* Maoriar (New Zealand)
* Orang asli (Andamanøyane, Malaysia, Filippinane og Ny-Guinea)
* Pygméfolk (Sentral- og Vest-Afrika)
* Samar (Noreg, Sverige, Finland og Russland)
* Sanfolk (Botswana, Namibia)
* Tupiar (Paraguay, Brasil, Bolivia og Argentina)
* Yanomamiar (Brasil, Venezuela)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Norad om urfolk 
* Urfolk i Barentsregionen 
* Urfolk i Latin-Amerika 
* Ei samling artiklar om urfolk 

; Lister over urfolk 
* http://www.elandnet.org - Ei lengre liste (engelsk)
* http://www.raslaska.org/ras/index2e.htm - Europeiske urfolk (engelsk)
Lyngdal kommune

**Lyngdal** er ein kommune sør i Agder fylke. Offisielt fekk kommunen bystatus den 1. januar 2001. Lyngdal strekkjer seg frå kysten og langt innover i landet. Han grensar til Farsund, Kvinesdal og Hægebostad i vest, Åseral og Evje og Hornnes i nord og Lindesnes i aust. Kommunen har tre fjordar, Rosfjorden (som har høgt saltinnhald og sjeldan frys), Lyngdalsfjorden og Grønsfjorden, som innanfor Jåsund heiter Lenefjorden. Høgaste punkt er Kalåsknipa, som på toppen er 506 moh. Kommunen vart slegen saman med Austad, Kvås og delar av Spangereid (vest for Lenefjorden) i 1963. Den 1. januar 2020 slog Lyngdal og Audnedal kommunar seg saman under namnet Lyngdal kommune.

Kommunen har namn etter elva Lygna, som renn gjennom kommunen. Namnet Lyngdal tyder 'Lygna-dalen'.
Viktig innan næringslivet er treforedling, jordbruk og handel. Turisme er òg sentralt, med strendene i Kvavik og Rosfjord.

## Tettstader
* Lyngdal
* Skomrak

## Lyngdølar, folk frå Lyngdal
* Teis Lundegaard (1774-1856), eidsvollsmann og stortingsmann
* Gabriel Michelsen Bordvig (1792-1881), Skippar, stortingsmann i fleire periodar. 
* Aanen Olsen Bergsager (1808-1879) stortingsmann, ordførar, lærar og kyrkjesongar
* Ole Vollan (1837-1907) Redaktør, skulemann og politikar. Voks opp i Lyngdal, men budde seinare i Bergen.
* Abraham Berge (1851-1936), politikar og statsminister. Fødd og oppvaksen i Lyngdal, men flytta ut 16 år gamal. 
* Peder Ramsland (1856-1938), felemakar og kunstnar
* Gustava Kielland (1800-1889), prestefrue viktig innan misjon 
* Gabriel Kielland (1796-1854), prest viktig innan misjon
* Trygve Haugeland (1914-1998), stortingsmann og miljøvernminister. Aktiv innan misjon, politikk og landbruk.
* Bjøro Håland, countrysongar frå Håland i Audnedal

## Bakgrunnsstoff
* Lyngdal kommune
Axel Kielland

**Axel Kielland** () var ein norsk forfattar og journalist, oppvaksen i Stavanger og Oslo. Han arbeidde mellom anna som journalist for avisa Dagbladet og vart vidgjeten som dramatikar. Han skreiv òg romanar. Han var barnebarn av forfattaren Alexander Lange Kielland.

Axel Kielland skreiv spenningsromanen *Farlige Hvetebrødsdager* (1946). Ei av hans best kjende bøker er *La oss se på saken*, ei samling referater frå kjende rettssakar.
Leif Halse

**Leif Thorvald Halse** () er ein norsk forfattar, kjend som tekstforfattar til teikneserien om Vangsgutane. Men han har òg skrive romanar, barnebøker, forteljingar og bygdebøker. Han skreiv for det meste på nynorsk. 

Leif Halse vart fødd i Halsa og budde i Todalen i Surnadal kommune i oppveksten. Seinare budde han frå 1920 i Hommelvik, der han var lærar, og som pensjonist frå 1963 i Levanger. Han var svigerfar til lyrikar Astrid Krog Halse.

## Utgjevingar
* *"Ulv": fortellingar frå idrettslivet*, 1923
* *Jordkaren*, 1924
* *Slåtten um Sjustjerna*, 1924
* *Torevatn*, 1927
* *Dordi*, 1929
* *Den grønne grinden*, 1932
* *Gutane i Trollheimen*, 1936
* *Som i eventyret*, 1938
* *Stadion*, 1941
* *Bonden på Bjørset*, 1942
* *Odelsvegen*, 1942
* *Maken til unge!*, 1943
* *Lygar-Jo og andre av same to*, 1943
* *Flagg over Vangen*, 1945
* *På bygdabakkom*, dikt, 1947
* *Riddaren og Roald*, 1958
* *Jens Køldreng*, 1960
* *Tægn te liv*, 1966
* *Lite tå kvart*, 1968
* *Eit plassrom kalla Trøa*, 1970
* *Siste kvelden i Okavik*, 1972
* *Raud Brystduk*, 1974
* *Mannbjønn*, 1976

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Leif Halse hjå Nasjonalbiblioteket
Ragnhild Nilstun

**Ragnhild Nilstun** () er ein norsk forfattar. Ho er opphavleg frå 
Buksnes i Lofoten, men bur nå i Tromsø. Nilstun er med i nordnorsk forfatterlag. Ho fekk Havmannprisen i 2002 for boka *For kjærlighets skyld*. I 2009 fekk ho Amalie Skram-prisen.

## Verkliste
* *Etterbyrden* 1979	
* *Gjeldsposter* 1981	
* *Den lille prinsessen som drog ut i verden* (barnebok)	1986	
* *Begjærets pris og andre noveller*	1988	
* *Pappaen som ikke fant veien hjem* (barnebok)	1989	
* *For mitt blikk*	1996	
* *For kjærlighets skyld* 2002	

Novellene hennar finst òg i fleire antologiar.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.nordnorskforfatterlag.no/medlemmer/nilstun.ragnhild.htm
Ragnhild Myklebust

**Ragnhild Myklebust** () er ein norsk idrettsutøvar og rekordvinnar av gullmedaljar.

På grunn av polio i barndommen dreiv ho med sitjeski, og var lenge rekna som ein uslåeleg meister i denne idretten. Ho deltok i Dei paralympiske leikane i 1988, 1992, 1994, 1998 og 2002, der ho vann til saman tjueto gullmedaljar, meir enn nokon annan idrettsutøvar. Etter leikane i Salt Lake City slutta Myklebust å konkurrera, 58 år gammal.

I 1999 vann Ragnhild Myklebust Erling Stordahls ærespris for prestasjonane sine som handikappa idrettsutøvar.

## Bakgrunnsstoff
* Reportasje med bilete i VG
*
Ragnhild Gylver

**Ragnhild Gylver** () er ein norsk forfattar. 

Gylver er frå Asker, og har sidan ungdommen delteke og vunne i fleire litteraturkonkurransar. Ho debuterte med ungdomsboka *Knas* i 2000, då ho var 16. Gylver har òg vore aktiv i Amnesty International.

## Bakgrunnsstoff
* Gylver om skriving
Eystein Fjærli

**Eystein Olavsson Fjærli** () var ein norsk yrkesoffiser (oberstløytnant), forsvarsstrateg, forfattar og politikar frå Molde.

Då krigen kom til Noreg i april 1940, studerte han filologi. Som vernepliktig sersjant deltok han i kampane på Austlandet. Hausten 1940 reiste han i etterretningsoppdrag til Storbritannia, der han slutta seg til den norske brigaden i Skottland. Hausten 1943 vart Fjærli liaisonoffiser i den britiske *52. Mountain Division*, som vart sett inn i kampane i Nederland. 9. mai 1945 kom Fjærli til Noreg som sjefsliaisonoffiser for dei allierte styrkane på Sørlandet.

Etter krigen vart Fjærli yrkesoffiser, og tjenestegjorde mellom anna i Tysklandsbrigaden. Han vil av mange verta hugsa som ein kampglad debattant i aktuelle militærpolitiske spørsmål. 
Fjærli var interessert i krigshistoriske emne. Han skreiv fast i avisa Morgenbladet, i tillegg til vekebladet Vi&nbsp;Menn m.m.

## Utgjevingar
**Ikke-militært forsvar og norsk sikkerhetspolitikk* - debattskrift (1967), saman med Johan Jørgen Holst og Harald Rønning
**NATO : strategi for frihet* - debattskrift (1968)
**Tar vi forsvaret alvorlig?* - debattskrift (1969)
**Krigens Svalbard* - krigshistorie (1979)
**Den norske hær i Storbritannia 1940-1945* - krigshistorie (1982)
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** () var ein svensk kjemikar, ingeniør, oppfinnar og filantrop, kjend for å ha utvikla dynamitt og oppretta Nobelprisen.

## Liv
Alfred Nobel var fødd i Stockholm som tredje son av Emmanuel Nobel (1801-1872). Familien budde i Stockholm til Alfred var 8 år gamal, og dei flytta til St. Petersburg der faren hadde starta ein maskinverkstad der det vart produsert torpedoar.

Alfred Nobel viste tidleg interesse for naturvitskap og språk, og hadde lett for å lære. Han skaffa seg omfattande kunnskapar om både naturvitskap og litteratur, men han tok aldri eksamen på noko universitet eller høgskole.

I 1863 flytta han attende til Sverige og byrja å arbeide som kjemikar ved faren sin verkstad i Helenborg. Han vidareutvikla sprengstoffet nitroglysering og starta industriell produksjon av dette i 1864. I 1867 fekk han patent på ein type sprengstoff han gav namnet dynamitt, etter å ha funne opp dette året før. Denne oppfinninga fekk stor innverknad på anleggsverksemd i mange land og la grunnlaget for Nobel sin store formue.

Som oppfinnar tok Alfred Nobel 355 patent.

Nobel døydde i Sanremo i Italia.

## Ettermæle
Nobel hadde også sterke sosiale interesser og ein draum om å gjere noko for menneske verda over. Han testamenterte det meste av formuen til eit fond der inntektene kvart år blir brukt til å dele ut Nobelprisen.

Grunnstoffet nobelium med atomnummer 102 er kalla opp etter Alfred Nobel. 

## Bakgrunnsstoff

* Biografi utgjeven av Det Norske Nobelinstitutt
Alexander Kielland

**Alexander Lange Kielland** (), vart fødd og voks opp i Stavanger og døydde i Bergen. Kielland var ein av dei mest kjende forfattarane i Noreg på 1800-talet. Saman med Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson og Jonas Lie vert han rekna som ein av «dei fire store» i norsk litteratur.

Han høyrde til ei av dei eldste handelsslektene i Stavanger, slekta Kielland. I oppveksten var han del av ein av dei mest velståande heimane i byen. Som gut gjekk han på Stavanger Katedralskole. Han likte seg dårleg på skulen, trass i at han var skuleflink. Han utdanna seg til jurist, og kjøpte eit teglverk på Madla ved Stavanger som han dreiv til 1881. I denne tida fekk han god kjennskap til praktisk forretningsliv. I tillegg fekk han eit innblikk i arbeidarane sine vanskelege levekår.

Kielland debuterte i 1879 med *Novelletter*, ei samling av korte noveller. Året etter skreiv han sin fyrste roman, *Garman & Worse*. Han skreiv i ein realistisk, samfunnskritisk stil, og kritiserte autoritetar i samfunnet. I *Skipper Worse* (1882) gjekk han til åtak på religiøs fanatisme, og i *Gift* (1883) kritiserte han skuleverket og kyrkja. I tillegg kom han inn på tema som embetsstand, ekteskap og klasseskilje. 

Frå 1893 til 1902 var Kielland borgermeister i Stavanger. Kielland fekk i september 1902 embetet som amtmann i Romsdals amt, med hovudsete i Molde. Mellom anna skreiv han fleire rapportar etter bybrannen i Ålesund i 1904. Han sat i embetet til han døydde i 1906. 

Målarinna Kitty Kielland var systera til Alexander Kielland. Forfattaren og journalisten Axel Kielland var barnebarnet hans.

## Utgjevingar
* Paa Hjemveien (drama) 1878
* Novelletter (kortprosa) 1879
* Garman & Worse (roman) 1880
* Nye Novelletter (kortprosa) 1880
* For Scenen. Tre Smaastykker (drama) 1880
* Arbeidsfolk (roman) 1881
* Else (roman) 1881
* Skipper Worse (roman) 1882
* To Novelletter fra Danmark (kortprosa) 1882
* Gift (roman) 1883
* Fortuna (roman) 1884
* Sne (roman) 1886
* Tre Par (drama) 1886
* Sankt Hans Fest (roman) 1887
* Bettys Formynder (drama) 1887
* Professoren (drama) 1888
* Forsvarssagen (essaysamling) 1890
* Jacob (roman) 1891
* Mennesker og Dyr (essaysamling) 1891
* Omkring Napoleon (essaysamling) 1905

## Sjå òg
* Bustadplattforma «Alexander L. Kielland», oppkalla etter forfattaren
* Alexander L. Kielland- ulukka, ei ulukke i 1980 med bustadplattforma Alexander L. Kielland. Ulukka vert ofte omtala som *Kielland-ulukka*.

## Litteratur
* Obrestad, Tor: *Sannhetens pris : Alexander Kielland : en beretning*, Oslo 1996. ISBN 82-02-13013-1

## Bakgrunnsstoff

* Alexander L. Kielland 150 år Nettutstilling frå Nasjonalbiblioteket
* Kielland-biografi og tidstavle 
* Tekstsamling
* Litteratur om Kielland og tekstsamling Prosjekt Runeberg
Finn Alnæs

**Finn Alnæs** () var ein norsk forfattar.

Finn Alnæs var fødd i Bærum. I 1963 debuterte han med romanen *Koloss*, som vann ein nordisk romankonkurranse. Han fekk òg prisar for fleire av romanane han skreiv seinare, mellom anna Kritikarprisen i 1968 for *Gemini*. 

Alnæs var oppteken av naturvern og friluftsliv. Han bidrog òg i samfunssdebattar med fleire engasjerte artiklar og essay om ulike tema. 

Forfattaren døydde på Lillehammer i 1991.

## Verksliste
* *Koloss ; Brage Bragessons skrift*, 1963
* *Gemini*, 1968
* *Festningen faller*, 1971 
* *På frihetens pinebenk : en prosess,* 1972
* *Naturkatedral : en opplevelse i ord og bilder*, 1976
* *Svart snø eller samvern : dokumentarbok fra en brytningstid,* 1976
* *Musica*, 1978
* *Dynamis*, 1982
* *Restdjevelens karneval*, 1992

## Prisar og heider
* Nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 1964 for *Koloss; Brage Bragessons skrift*
* Kritikarprisen i 1968 for *Gemini*. 
* Bokhandlarprisen i 1969
* Nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 1969 for *Gemini*

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Digitaliserte bøker av Finn Alnæs hjå Nasjonalbiblioteket
* Øystein Rottem: «Finn Alnæs» i Norsk Biografisk Leksikon
Svanhild Øysteinsdotter

**Svanhild Øysteinsdotter** (norrønt *Svanhildi Eysteinsdóttir*) var ei av konene til kong Harald Hårfagre.
Ho levde på siste halvdel av 800-talet. 

Ho var dotter av Øystein Jarl, og saman med Harald Hårfagre fekk ho borna
* Bjørn Farmann (Haraldsson) (Björn farmann) – om lag 900-927
* Olav Geirstadalv Haraldsson (Ólaf Haraldsson) – f. om lag 890
* Ragnar Rykkel (Haraldsson) (Ragnar rykkill)
Sitron

**Sitron** (*Citrus limon*) er ei sitrusfrukt som vert dyrka i California og i landa rundt Middelhavet. Ho er avlang med lys gult fruktkjøt og gult skal. 
Sitrontreet blomstrar året rundt, og det er derfor vanleg å sjå både frukt og blomar på same treet.

Sitron er rik på c-vitamin, medan smaken er syrleg, noko som kjem av eit høgt innhald av sitronsyre. Både kjøt, saft og skal vert brukt i matlaging, til drikkar og som garnityr. 

Ein lager mellom anna den gode tørstedrikken limonade av sitronsaft, og bruker elles frukta som pynt på mat og til drikkar, der ho kan vera viktig for smaken. Syra i sitronsafta nøytraliserer smaken av amin i fisken, medan han ganske enkelt gjev ekstra smak til mange drikkar.

Romarane kjende til frukta, og ein har funne restar av sitron i Pompeii.
Ho blei likevel gløymd i Europa, men blei introdusert til Arabia frå India rundt 900-talet. Namnet kjem frå persisk لیمو *limu*. 

## Sjå òg
*Sitronkake

## Bakgrunnsstoff