open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Solvinkelen sin effekt på klima

Vinkelen som sollyset treffer jorda med varierer frå stad til stad, tid på dagen og med årstidene. Dette er ein viktig faktor for kor mykje varmeenergi ein stad på jorda kan motta. Hellinga av jordaksen fører til årstidsvariasjonane og er hovudårsaka til at det er varmare vêr om sommaren enn om vinteren (sjå figur 1). 

## Solvinkelen sin geometri

Når sollyset skin på jorda med ein lågare vinkel (er nærare horisonten) blir energien frå lyset spreidd utover eit større område, og lyset er derfor svakare enn når sola står høgt på himmelen og energien blir konsentrert på eit mindre område (sjå figur 2). 

Figur 1 viser vinkelen sollyset treffer jorda med på nordlege og sørlege halvkule når jorda sin nordlege akse heller bort frå sola. Altså når det er vinter i nord og sommar i sør. 

Figur 2 viser ei kilometer brei solstråle som treffer bakken rett ovanfrå, og ei anna, like brei, solstråle som treffer bakken med ein vinkel på 30°. Trigonometrien fortel oss at sinus til 30° er 1/2, medan sinus til 90° er 1. Derfor vil solstrålane som treffer bakken med ein vinkel på 30° bli spreidd over eit dobbelt så stort område. 

Solstrålane som har lågare vinkel må i tillegg gå dobbelt så langt gjennom jordatmosfæren, som reflekterer noko av energien tilbake samtidig som det er større sjans for at sollyset blir spreidd av partiklar i atmosfæren.
Historisk oversyn over kommunar i Hordaland

Dette er eit **historisk oversyn over kommunar i Hordaland.** Kommuneinndelinga i Noreg har ikkje vore statisk, og det er to viktige tidsskille: formannskapslovene av 1837 som gav lokalt sjølvstyre og ein rekkje nye kommunar, og den store kommunesamanslutninga i 1963-4 som i stort monn minka talet på kommunar.

## Sjå òg
* Tidlegare norske kommunar

## Bakgrunnsstoff
* «Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen» av Dag Juvkvam for Statistisk sentralbyrå.
* Kart over Hordaland med gamle kommunegrenser  på http://www.digitalarkivet.no
* Gamle og nye kommunegrenser i Hordaland på Interkommunalt arkiv Hordaland, med kommunehistorikk http://www.ikah.no
* Navn på nye kommuner på regjeringen.no. (3.1.2020).
Thierry Henry

**Thierry Daniel Henry** () er ein fransk tidlegare fotballspelar. Han var angrepsspelar. Henry er kjend for evna si til å komme rundt forsvararar med sitt rykket sitt, den store farten sin og den gode ballkontrollen. I tillegg til å vere ein stabil målscorar i Arsenal, med godt over 20 mål per sesong i gjennomsnitt, er han òg svært ofte nest sist på ballen. Han vert òg rekna som ekspert på dødballar, og tek både straffespark og frispark for Arsenal.

### Klubbspel
Frå 1993 til 1998 spela Henry i det franske topplaget AS Monaco. Etter suksessen i VM i 1998 vart han seld til det italienske storlaget Juventus. Etter eit halvt år der drog han saman med sine franske vener Patrick Vieira og Emmanuel Petit til Arsenal, som då vart trena av Arsène Wenger. Der utvikla Henry seg til å verte ein spelar på verdsnivå. Han vart toppskårar i Premier League i både 2004/05-sesongen (25 mål) og 2005/06-sesongen (27 mål).

Tysdag 18. oktober 2005 tangerte han fyrst Ian Wright sin rekord på 185 klubbmål for Arsenal, før han sette ein ny rekord med eit mål meir for London-klubben. Dette hende då han scora begge måla i 2–0-sigeren over Sparta Praha i ein Meisterliga-kamp.

I 2007 blei han Barcelona-spelar.

### Landslagsspel
Frå debuten i oktober 1997 til han kom inn som innbyttar under VM i fotball 2010, deltok Henry i 123 av Frankrike sine landskampar. Han vart europameister i 2000 og spelte VM-finale i 2006 mot Italia. Han var elles med i Fotball-VM 2002 og 2010, samt Fotball-EM 2004 og 2008. Henry skåra 51 landslagsmål.

### Merittar
*Europameister: 2000 for Frankrike
*VM-finalist: 2006 for Frankrike
*Vinnar av meisterligaen: 2009 med Barcelona FC
*Fransk seriemeister: 1997 med Monaco
*Engelsk ligameister: 2002, 2004 med Arsenal FC
*Engelsk FA-cupmeister: 2002, 2003 med Arsenal FC
*Finalist i meisterligaen: 2006 med Arsenal FC
*Finalist i UEFA-cupen: 2000 med Arsenal FC
*Spansk ligameister: 2009, 2010 med FC Barcelona
*Spansk cupmeister: 2009 med FC Barcelona

## Kampar

## Kjelder

*eu-football
Solinnstråling

**Solinnstråling** er innkommande solstråling som treffer ein planet eller den tilhøyrande atmosfæren. I tillegg kan det òg gjelde for andre lekamar som romfartøy og bygningar, og i dei fleste tilfelle fører det til ei oppvarming av lekamen, men i sjeldne tilfelle kan all strålinga bli reflektert tilbake. 

Det er viktig å ta omsyn til solinnstrålinga når ein skal byggje nye bygningar i visse klima. Det er ein av dei viktigaste klimavariablane når det gjeld menneskeleg komfort og energieffektivitet i bygningar. I design av romfartøy og i planetologi er det den fremste variabelen som påverkar likevektstemperaturen og globalt klima. 

Solinnstrålinga i yttergrensa av atmosfæren blir kalla solarkonstanten. Den er nær 1350 watt per kvadratmeter i eit plan normalt på solstrålene. Solarkonstanten inneheld heile det elektromagnetiske spekteret, men den synlege delen av strålinga utgjer størstedelen av energimengda. Solstrålane vert svekka gjennom atmosfæren før dei når jordoverflata. På tempererte breidder kan solinnstrålinga midt på dagen vere opp mot 1000 W/m2) i klårvêr. Solinnstrålinga varierer med solvinkelen forskjellige tider på året (fordi tjukkleiken på atmosfæren sollyset må gå igjennom varierer). I tillegg vil dis og skydekke påverke strålinga. Den midla solinnstrålinga gjennom eit døger på solrike stader er om lag 250 W/m2. 

Solinnstrålinga på ei fast flate (som eit vindauge eller eit tak) er avhengig av vinkelen solstrålene treffer flata med. Dette er årsaka til at polområda er mykje kaldare enn ekvatorområdet. I løpet av eit år får polane mykje mindre solinnstråling enn ekvator fordi solvinkelen er mykje mindre over polane. Denne effekten kan nyttast i arkitekturen til å designe bygningar som er kjølige om sommaren og varme om vinteren ved å ha store vertikale vindauge på ekvatorsida av bygningen (sørsida på nordlege halvkule). Dette gjev maksimal solinnstråling om vinteren når sola står lågt på himmelen, og minimerer strålinga om sommaren når sola står høgt på himmelen midt på dagen. Sola sin bane mellom nord og sør varierer med 47 grader gjennom året. 

## Mekanisme

Energien i den elektromagnetiske strålinga (t.d. lys) blir løyst opp av molekylrørsla i lekamen den treffer og blir omforma til varmeenergi. Solinnstrålinga er derfor avhengig av tettleiken til lekamen eller mediumet den treffer, og er derfor mykje mindre i den øvre atmosfæren og størst ved bakken. 

## Sjå òg

* Diffus stråling
* Direkte stråling
* Solvariasjon
* Solvinkelen sin effekt på klima

## Bakgrunnsstoff
 
* Solposisjon og solbane sett fra Geofysisk institutt i Bergen 
* Globalstråling i Bergen 
* Kart over global solinnstråling 
* Gårsdagens solinnstråling i Australia

## Referansar

* Nall, D. H. (2004-11). Looking across the water: Climate-adaptive buildings in the United States & Europe. In *The Construction Specifier*, 57, 50 – 56.
* http://scienceworld.wolfram.com/physics/Insolation.html
Scratching

**Scratching** er ein teknikk brukt av DJ-ar som går ut på å laga rytmiske lydar ved å flytta ei vinylplate på ein platespelar. Scratching spreidde seg frå hiphopmiljøet i New York til andre stader og musikkstilar.
Seremoni

Ein **seremoni** er eit sett av rituelle handlingar som skal skape ei viss stemning. Størsteparten av seremonien blir utført på ein måte som alle som er med er samde om eller kjenner til på førehand. Føremålet med han er ofte å danne ramme rundt ei symbolsk handling, gjerne ei talehandling. Ein eller fleire leiarar seier noko medan resten av deltakarane høyrer og kan stadfeste at handlinga er utført.

Seremoniar kan ofte gje nokre av deltakarane ein ny status, til dømes som overgangsriter knytt til livsløpet. Dei kan også vere knytt til tevlingar, den nye statusen er å bli utropt til vinnar, eller dei kan vere knytt til yrkeslivet.

## Bakgrunnsstoff
Terrasse

**Terrasse** (frå gammal-provençalsk *terrassa* av latin *[[terra]]*, 'jord') er eit flatt område utandørs. Terrassar er gjerne bygd opp eller fylt ut og markert avgrensa av kant, brystning eller rekkverk.

Terrassar blir gjerne laga direkte tilknytt hus eller bygningar som utandørs opphaldsstad. Ein kan også anlegga terrassar i hagar og parkar, eller takterrassar på flate tak.

Under barokken var terrassar lagt i fleire plan og forbundne med trapper eit særleg ynda arkitektonisk motiv.

## Sjå òg
* Altan
* Balkong
* Veranda
* Terrasse i geologi
* Terrasseblokk
* Terrassedyrking

## Kjelder

*«Terrasse: arkitektur» (15. februar 2009), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 24. januar 2014.
*
*Språkrådet: Spørsmål og svar: altan, balkong, terrasse og veranda (lenkja 24/1/2014). Viser til K.M. Viestad: *Byggeteknisk fagleksikon*, Universitetsforlaget 1980.

## Bakgrunnsstoff
Bernt

**Bernt** er ei kortform av det tyske mannsnamnet Bernhard. Førstedelen *Bern* har tydinga 'bjørn', medan andredelen hard har tydinga 'modig'. Bernt har namnedag den 20. august.

## Namneberarar
* Bernt Støylen (1858–1937), norsk salmediktar
* Bernt Grønvold (1859–1923), norsk kunstnar
* Bernt Balchen (1899–1973), norskamerikansk flypioner
* Bernt Evensen (1905-1979), norsk skøyteløpar
* Bernt Hagtvet (f. 1946), norsk statsvitar
* Bernd Eichinger (f. 1949), tysk filmprodusent
* Bernt Rougthvedt (f. 1956), norsk biograf
* Bernd Schuster (f. 1959), tysk fotballtrenar

## Kjelder
* Norske navn.no

## Bakgrunnsstoff
* Spørjekassa om namn  ved uio.no
Minuskel

**Minuskel**, også kalla **gemen**, er innanfor typografi det som til dagleg vert kalla *liten [[bokstav]]*, altså *a*, *b*, … i motsetning til *A*, *B*, … som vert kalla *[[majuskel]]* eller *versal*. Omgrepet *minuskel* er nyttig i språket fordi ein unngår fleirtyding. Medan uttrykket «liten bokstav» også kan bety «bokstav sett i liten type», som refererer til den fysiske storleiken på ein bokstav, kan *minuskel* og *majuskel* tolkast på berre éin måte.

Ordet *minuskel* kjem frå latin *minuscula (littera)*, liten (bokstav).
Ordet *gemen* kjem frå lågtysk *gemen(e)* og tysk *gemein*, allmenn, og refererer til at minusklane er dei bokstavane det er flest av i sett tekst.
Overnaturleg

Det **overnaturlege** (det som overskrid naturen) referer til krefter og fenomen som ein ikkje kan observere i naturen og som dermed ligg utanfor den røynda som ein kan verifisere. Om eit fenomen kan verte demonstrert er det ikkje overnaturleg. Dei fenomena som skal medverke i vitskaplege teoriar må ein kunne stadfeste med hjelp av målingar som kan verifiserast og vurderinger av fagfeller. Vitskapen kan ikkje gå inn på det overnaturlege, sjå den naturvitskaplege metoden.

Konsepta innanfor området *det overnaturlege* er nært relaterte til konsepta innanfor religiøs åndetru og det metafysiske. Teoriar som hevder at overnaturlege fenomen skulle vere vitskaplege vert kalla *[[pseudovitskapleg]]e*.  Veldokumenterte fenomen som saknar vitskapleg forklaring kallast *[[anomali]]ar*. Men ettersom anomaliar kan verifiserast med objektive empiriske metodar er dei ikkje overnaturlege.

## Sjå òg
* Overnaturleg vesen
* Supranaturalisme
* Parapsykologi
* Religion
* Åndeleg
* Magi
Stette

**Stette** er ei grend i Skodje kommune, om lag tre mil aust frå Ålesund.

Stette eller Stettebygda vert ofte brukt som samlenamn på Stette og grendene kring, mellom andre Opskar, Nes, Stavset, Steinset, Mauren. Eit anna mykje brukt namn er Stettevika.

Stette skule og barnehage har ein framtredande plass i lokalmiljøet, og denne vart endå meir forsterka då eit grendahus vart oppført som eit tilbygg på skulen. Oppføringa fekk merksemd i dei kringliggjande bygdene og kommunane, då ein uvanleg stor del av prosjektering og arbeid vart gjort på dugnad.

I Stette finn ein også eit lite industriområde, og vidare Stettevik sportsklubb, eit blandakor og ei speidargruppe.
Majuskel

**Majuskel**, også kalla **versal**, er innanfor typografi det som til dagleg vert kalla *stor [[bokstav]]*, altså *A*, *B*, … i motsetnad til *a*, *b*, … som vert kalla *[[minuskel]]* eller *gemen*. Omgrepet *majuskel* er nyttig i språket fordi ein unngår fleirtyding. Medan uttrykket «stor bokstav» også kan bety «bokstav sett i stor type», som refererer til den fysiske storleiken på ein bokstav, kan *majuskel* og *minuskel* tolkast på berre éin måte.

Ordet *majuskel* kjem frå latin *maiusculus*, litt større.
Ordet *versal* kjem frå nylatin *versus*, vers, og refererer til stor forbokstav i verslinje.
Murphys lov

**Murphys lov** er eit postulat som slår fast at «noko vil gå gale i kvar ein situasjon om det får sjansen» (things will go wrong in any given situation, if you give them a chance). Vanlegvis vert lova referert slik: «Alt som kan gå gale, går gale», eller kortare: «[Er det ikkje] typisk». «Loven» blir ofte brukt humoristisk, til dømes for å hjelpa på ein irriterande situasjon.

Det opphavlege sitatet frå den sannsynlege opphavsmannen Edward A. Murphy Jr., i 1948 skal ha vore «If there are two or more ways to do something, and one of those ways can result in a catastrophe, someone will do it».

Det finst mange situasjonar der Murphys lov kjem inn. Nokre av dei mest vanlege er:
*Om ein misser ei brødskiva, vil ho landa med smørsida ned. Denne påstanden er etterprøvd i fjernsynsprogrammet *[[MythBusters]]* ('myteknusarane'), og (delvis) underkjend.
*Den dagen ein gløymer paraplyen, regnar det.
*Datamaskinen kræsjar alltid når det er lenge sidan sist ein lagra det ein heldt på med.
*Køen ved sida av går alltid fortare enn den du står i.
Godwins lov

**Godwins lov** er eit postulat som seier at *«dess lenger ein diskusjon på internett går, dess meir sannsynleg er ei samanlikning som involverer [[nazisme]] eller [[Hitler]]»* («As an online discussion grows longer, the probability of a comparison involving Nazis or Hitler approaches one.»)

Eit kjent tillegg heiter Quirks unntak, som seier at ei kvar bevisst påkalling av Godwins lov vil vera mislukka. 

## Bakgrunnsstoff
* Godwin snakkar om si eiga lov i ei nyheitsgruppe (august 1991)
Kokain

**Kokain** (*bensoylmetylekgonin*) er eit alkaloid som ofte vert misbrukt som eit narkotikum. Kokain vert utvunne av blad frå kokabusken (*Erythroxylon cocae*), som veks i Sør-Amerika, særleg i Bolivia, Colombia og Peru. Namnet *kokain* kjem frå plantenamnet *koka* pluss alkaloidsuffikset *-in*, på folkemunn er stoffet kalla «cola», «Charlie», «blow», «snø» eller «pudder».

Kokain stimulerer sentralnervesystemet og minkar kjensla av svolt. Stoffet gjev ei sterk kjensle av lukke og mykje energi. Sjølv om kokain i dag i hovudsak vert misbrukt som rusmiddel, kan det elles i sjeldne tilfelle verta nytta til lokalbedøving ved operasjonar i augo, halsen eller nasa.

## Narkotikum
Kokain er eit stoff det er sterkt vanedannande, og har ei særs sterk brukarbinding. Stoffet står på den norske narkotikalista og stoffet er soleis forbode i Noreg. Stoffet står òg på dopinglista til antidoping-byrået WADA og Antidoping Norge.

Kokain kan takast på fleire ulike måtar: med sprøyte, sniffast gjennom nasa, røykjast, takast opp gjennom huda – til dømes i munnen eller ved svelging. Kroppen reagerer med høgare blodtrykk, og omfattande bruk kan føra til hjarteinfarkt. 

## Historie
Dei oppkvikkande og svoltdempande effektane til kokablada har vore kjende i fleire hundre år før forskarane klarte å isolera den aktive substansen i 1859. I rein form er effekten av kokain langt sterkare enn i kokablada. Stoffet vart etter kvart teke i bruk som rusmiddel, og mange store intellektuelle, kunstnarar og musikarar har nytta kokain, mellom anna Sigmund Freud. Fram til 1929 kunne ein finna spor av kokain i Coca-Cola.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cocaine|Cocaine]]» frå , og «[[:sv:Kokain|Kokain]]» frå  den 5. oktober 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

* 
* 
* 
* «Fakta om narkotika»  hjå Sosial- og helsedirektoratet
Tore

**Tore** er eit svært mykje brukt namn i Noreg, og er skyldt namnet til guden Tor i norrøn mytologi. Tore har namnedag den 19. oktober i Noreg og Sverige.

## Bruk
I 2011 var det 16&nbsp;993 norske menn som hadde «Tore» som fyrste eller einaste fornamn. Samansetjingar med Tore til slutt i namnet er òg vanlege.

Tore kan også brukast som kvinnenamn, men i 2011 var det berre 13 norske kvinner som heitte det. Tora er ei vanlegare kvinneleg form av namnet.

## Kjende namneberarar
* Tore Hund (ca. 990-1032), norrøn høvding
* Thore Myrvang (1858-1938), norsk stortingsmann
* Tore Aaen (1860-1931), norsk stortingsmann
* Tore Ørjasæter (1886-1968), norsk forfattar
* Tore Hamsun (1912-1995), norsk kunstnar og forfattar
* Tore Gjelsvik (1917-2006), norsk geolog
* Tore Nordlie (1935-2008), norsk jazzbassist
* Tore W. Tvedt (f. 1943), nynazistleiar
* Tore Berger (f. 1944), norsk kajakkpadlar
* Tore Schei (f. 1946), norsk høgsterettsjustitiarius
* Thore Johnsen (f. 1947), norsk finansprofessor
* Tore Gullen (f. 1949), norsk langrennar
* Tore Nordtun (f. 1949), norsk politikar (Ap)
* Thore Vestby (f. 1951), ordførar i Frogn
* Tore Elias Hoel (f. 1953), norsk forfattar
* Tore W. Aas (f. 1957), norsk komponist og dirigent (Oslo Gospel Choir)
* Tore Strømøy (f. 1960), norsk programleiar
* Tore Andersen (f. 1960), norsk country-musikar
* Tore Hagebakken (f. 1961), norsk politikar (Ap)
* Thore Eithun Helland (f. 1965), norsk forfattar og jurist
* Tore Tungodden (f. 1966), norsk forfattar
* Tore Pedersen (f. 1969), norsk fotballspelar
* Tore Brovold (f. 1970), norsk leirdueskyttar
* Tore Olsen (f. 1970), norsk langrennar
* Tore Renberg (f. 1972), norsk manusforfattar
* Tore André Flo (f. 1973), norsk fotballspelar
* Tore Fjørtoft (f. 1973), norsk jurist
* Tore Bjonviken (f. 1975), norsk langrennar
* Tore Ruud Hofstad (f. 1979), norsk langrennar
* Tore Sagen (f. 1980), norsk programleiar
* Thore Schölermann (f. 1984), tysk skodespelar

## Kjelder
Søppel

**Søppel**, **avfall** eller **boss** er restar eller ting ein kastar fordi ein ikkje kan bruka eller vil ha dei lenger. 

Søppel blir ofte samla inn av eit renovasjonsvesen eller av uformelle søppelsamlarar. Det som ikkje blir skild ut til å brukast om att eller komposterast kan gå til gjenvinning, forbrenning eller ei fylling.

Ein skil mellom *hushaldsavfall* og *næringsavfall*. Farleg avfall eller *spesialavfall* er avfall som ikkje kan handsamast saman med anna avfall, anten på grunn av storleiken eller fordi det kan føra til alvorlege ureiningar.

Avfall frå tidlegare tider blir brukt av arkeologar for å finna ut noko om korleis dei som laga det, levde.

## Bakgrunnsstoff

* Avfall og gjenvinning på ''Miljøstatus i Norge'' 
* Statistisk sentralbyrå - avfallsstatistikk
* Statens forurensningstilsyn - farlig avfall
Bourdonrøyr

Eit **bourdonrøyr** vert brukt til å måla trykk og temperatur med. Bourdonrøyret er eit bøygd eller spiralforma, ofte ovalt røyr. Når trykket aukar inni røyret, vil det prøva å retta seg ut. 

Den franske urmakaren Eugene Bourdon tok patent på bourdonrøyret i Frankrike i 1849.

## Bourdonmanometer
Eit manometer er eit instrument til å måla trykk med.

Utsida av bourdonrøyret har større overflata enn innsida. Difor vil innsida utvida seg mest når trykket aukar inni røyret. Det same fenomenet kan ein sjå når ein skrur på trykket i ein hageslange, og svingane prøver å retta seg ut. Den mekaniske rørsla av bourdonrøyret er proporsjonal med trykkendringa inni røyret.

Eit bourdonmanometer vert brukt til å måla trykk frå 0,25 til 3000 bar.

## Bourdonrøyr i termometer
Temperaturendring inni ein lukka behaldar fører til trykkendringar. Eit termometer med bourdonrøyr fungerer akkurat som manometeret. Bourdontermometeret har ein væskefylt kolbe der det dannar seg eit trykk. Trykket vert overført til bourdonrøyret gjennom eit kapillarrøyr.

For å motverka endringar som følgja av temperaturendring rundt kapillarrøyret, kan ein kompensera med eit ekstra kapillarrøyr der trykket verkar motsett veg. Dette mogleggjer lang avstand frå målepunktet til indikatoren. For å motverka endringar som følgje av temperaturendringar i indikatorinstrumentet, brukar ein eit bimetall som verkar motsett av bourdonrøyret, og slik opphevar effekten av temperaturendring i bourdonrøyret.

## Indikator
Målinga vert oftast vist på ei måleskiva, ein analog måleindikator. Då kan den mekaniske rørsla frå bourdonrøyret overførast til mekanisk rørsla på ein visar.

## Kjelder
*Bjørnar Larsen. *Industriell måleteknikk for automatikarfaget.* Noreg 1996: Vett & Viten AS. 
*Pressure measurement på engelsk Wikipedia
Matti Aikio

**Matti Aikio** (), eigentleg **Mathis Isachsen**, var den første samiske forfattaren i Noreg.

Matti Aikio vart fødd og døydde i Karasjok. Han var son av ein lærar. Aikkio studerte mellom anna pedagogikk i Trondheim, og arbeidde som lærar mellom 1896 og 1906 i Finnmark og Sør-Noreg. 

Aikio lærte seg norsk først i 1890, som 18-åring. Romanane og dramaa sine skreiv han på norsk. Han gjev eit nøyaktig bilete av den harde kvardagen til den samiske minoriteten, og kampen dei fører for eigen identitet og sjølvstende.

Frå 1921 vart Aikio statsstipendiat.

## Bibliografi
* 1904 &ndash; *Kong Akab*
* 1906 &ndash; *I Dyreskind* (omsett til samisk 2003: *Náhkehasat*)
* 1907 &ndash; *Ginunga-Gap*
* 1911 &ndash; *Hebræerens Søn*
* 1912 &ndash; *Polarlandsbreve og andre* 
* 1918 &ndash; *Hyrdernes Kapel* 
* 1920 &ndash; *Gustav Vigeland* 
* 1929 &ndash; *Bygden på Elvenesset*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Matti Aikio|Matti Aikio]]» frå ,  den 6. november 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff
### Bibliografi
* Digitaliserte bøker av Matti Aikio hjå Nasjonalbiblioteket
* Matti Aikio i Biblioteksøk

### Litteratur
* 
*  Gjengset, Gunnar H.: «Matti Aikio» i Norsk Biografisk Leksikon
* Nissen, Kristian 1953: Matti Aikio. En norsk forfatter av samisk ætt Sámi ællin: Sámi særvi jakkigirj'i. s. 75-84.
* Thorsen, Audun. ''Matti Aikio - ein studie i rasepsykologi'', i Kirke og Kultur, 1964 vol. 69 nr. 9, s. 538-548
Entalpi

**Entalpi** er definert som summen av den indre energien i eit system og trykket multiplisert med volumet til systemet. Dette kan skrivast:

H = U + pV

der H er entalpi, U er indre energi, p er trykk og V er volum. 

Entalpi er ein tilstandsfunksjon. Det vil seia at endringa i entalpi når eit system går frå ein tilstand til ein annan er uavhengig av vegen mellom tilstandane. 

Når trykket er konstant, og det ikkje vert utført anna arbeid, er endringa i entalpi like varmen som vert tilført systemet. 
 
Ein reaksjon er eksoterm når produkta har lågare entalpi enn reaktantane.
Svarttrast

**Svarttrast**, **svarttrost** eller **sysvorte** (*Turdus merula*) er ein vanleg fugl i trastefamilien. Han er nasjonalfugl for Sverige og fylkesfugl for Aust-Agder.

## Skildring
Svarttrasten er 25-27 cm lang. Hannen er kolsvart med eit gult nebb i tillegg til eit lite gult parti kring auga. Hoa er brunsvart med raudbrunt og svartprikkete bryst og har brunsvart nebb. Ungfuglar er oftast raudbrune og har endå meir markante prikkar enn hoa. 

Svarttrast er kjend for ein sterk, melodisk song som typisk blir framført frå høge stader, som tretoppar. Det er hannfuglen som syng, og songen hans er på mange stader i landet eit sikkert vårteikn. Fuglen varierer songen og kan imitera andre fuglar. Svarttrast syng gjerne tidlege om morgonen og seint om kvelden, før og etter dei andre fuglane.

## Formeiring

Fuglen plasserer reiret på bakken eller lågt i ein busk, ei tett gran eller buskete lauvtre. Reiret er i hovudsak laga av leire, gras, mose og røter blir samanfletta til ei djup skål. I Sør-Noreg startar egglegginga i april. To kull i året er ikkje uvanleg. Hoa rugar dei blå- eller grøngråe egga i 13–14 døgn. Etter klekking oppheld ungane seg i reiret i 12–19 døgn og blir mata av foreldra i endå tre veker.

## Føde
Svarttrasten lever av meitemark, insekt, tusenbein og sniglar. Om hausten et han frukt, bær og frø, og i dei delane av landet han overvintrar er han ein hyppig gjest på fuglebrettet.

## Utbreiing
Svarttrast er utbreidd i store delar av Europa. Ein går ut frå at talet på svarttrastpar som hekkar i Noreg er mellom 100&nbsp;000 og 1&nbsp;000&nbsp;000. I Noreg er han ein trekkfugl. Merka fuglar som er attfunne syner at Dei britiske øyane er viktigaste overvintringsstaden. Dei fleste svarttrastane dreg rett over Nordsjøen, men nokre tek vegen om Danmark og Nord-Tyskland. Det er attfunne merka svarttrast så langt sør som Sør-Spania. Ein fugl er funnen på Island. Han kan overvintre i kystområder opp til Troms, oftast nær hekkestaden. Han finst og i nordvest-Afrika og i Kina, og er innført i Australia og New Zealand kor han har etablert seg.

Eldste svarttrast påvist ved merking i Noreg er 8 år og 6 mnd. 
 
## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Fugler i Norge og Norden (bok)
* Norsk RingmerkingsAtlas. Volum 2. Stavanger 2006. ISBN 82-90054-65-3
Hn/Måleblenda

Ei **måleblenda** (**flow orifice**) er eit mæleelement for mæling av gjenomstrøyming ved hjelp av Bernoulli-prinsippet. Måleblenda er ei plata med eit hòl i. Når mediet strøymer gjenom måleblenda, vert det eit *trykkfall*. Storleiken på trykkfallet skil seg på gjenomstrøymingi. Trykkfallet vert mælt med ein differansetrykkmålar, som då vert del av eit flytmeter.

Gjenomstrøymingi er ikkje proporsjonal med trykkfallet yver måleblenda, men med kvadratroti av trykkfallet. For å rekna trykkskilnaden um til eit tal for gjenomstrøyming, trengst det eit *[[rotutrekk]]*. Rotuttrekket er til vanleg lagt inn i måleumformaren eller i regulatoren. Dersom det er indikator på måleomformaren, må det vera rotuttrekk i honom, um ikkje indikatoren er analog  med ulineær skala.

## Matematisk utleiding
Det totale trykket i eit strøymingsrøyr er sett i hop av tvo komponentar. Fyrst kjem det statiske trykket som er sjølvstendig frå strøymingsrata og gjeve som:

: P_\mathrm{stat} = Po + \rho g h.

der Po er det ytre trykket, &rho; er tettleiken åt mediet, g er tyngdeakselerasjonen og h er høgdi som mediet hev yver nivået der Pstat vert rekna ut.

Det andre tilskotet til totaltrykket er det dynamiske trykket, som berre er ein funksjon av strøymingsrørslemengdi og dimed av strøymingsrata. Dette er gjeve som:

: P_\mathrm{dyn} = \rho * (v^2)/2.

der v er strøymingsfarten.

Energikonserveringi for strøyming i røyr er gjeve ved Bernoulli-likningi:

:Ptot = Pstat + Pdyn = konstant.

som gjev trykkbalansen i måleblenda:

: P_\mathrm{1} + (1/2) \rho * (v_\mathrm{1}^2) + \rho * g * h_\mathrm{1} = P_\mathrm{2} + (1/2) \rho * (v_\mathrm{2}^2) + \rho * g * h_\mathrm{2}.

der P1, ro1 og P2, ro2 er uttrykk for ytre trykk og tettleik på kvar si sida av måleblenda.

Gjeng ein ut frå at væska er ikkje-kompressibel, slik at ro1 = ro2 = ro, og at strøymingi er horisontal, slik at h1 = h2 =0, kan ein setja opp:

:P1 - P2 = (1/2)*(v2^2-v1^2)

Sidan væska er ikkje-kompressibel, må volumstrøymingi fyre og etter måleblenda vera den same:

: q = A1*v1 = A2*v2

der A1, v1 og A2, v2 er strøymingsareal og strøymingsfart like etter måleblenda. Innsett i likninga for energikonservering gjev dette

:P1 - P2 = (1/2)*ro*v1^2*((A1/A2)^2 - 1)

og sidan q = A1*v1 gjev dette

:q = (A2 / sqrt(1 - (A2/A1)^2) )* sqrt(2*(P1-P2)/ro)

der strøymingsrata vert ein funksjon av trykkfallet i blenda.
Sporvehauk

**Sporvehauk** (*Accipiter nisus*) er ein rovfugl i haukefamilien. 

## Skildring

Sporvehauken er 28-38 cm og 110-340 g. Han har lang hale med 4-5 mørke tverrband og breie, avrunda venger. Hoa er størst. Ho er brungrå på oversida og tverrstripa brun på undersida. Hannen er grå på oversida og tverrstripa oransjeraud under. 

Fuglen flyg med nokre få raske vengeslag som vert avløyst av glideflukt.

## Utbreiing
Sporvehauken finst i det meste av Europa og søraustover til det nordlege Iran. Andre underartar finst i Nord-Afrika og Asia. 

## Førekomst i [[Noreg]]
Fuglen hekkar i skogområde over heile landet, men er fåtalig nord for Saltdalen. I kystområda kan fuglen hekke heilt ut i dei ytste skogplantingane. Sporvehauken hekkar helst i tett skog, gjerne i yngre plantefelt av gran og furu. Han er også påvist som hekkefugl opp i fjellbjørkeskogen. I hekketida held sporvehauken seg til skogområda, medan han på hausten og vinteren vert observert jaktande opp til fjells og i byområde, gjerne ved fuglebrett.

## Levesett
Sporvehauken er ein rovfugl som mest jaktar på fuglar, men han tek òg smågnagarar. 

Hoa legg 4-5 egg i mai og rugar dei i 40 dagar. Ungane vert flygedyktige etter 25-30 dagar. 

Sporvehauken er ein trekkfugl som kjem i mars-april og reiser til område lenger sør i Europa, spesielt Danmark, Frankrike og Storbritannia, i september-oktober. Mange overvintrar i kyststrøk og ved byar og tettstadar. 


Zittende en badderende sperwer-4961919.webm|Film av sporvehauk


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Norsk fugleatlas, 1994.
Gyngestol

Ein **gyngestol** er ein stol med to meiar, ein mei festa til dei to venstre stolbeina og den andre meien festa til dei to høgre stolbeina. Dette gjev gyngestolen kontakt med bakken på berre to stader, slik at han kan gynga fram og tilbake ved at personen som sitt på gyngestolen kan lene kroppsvekta fram og tilbake, og stolen gyngar. Gyngestolar er ofte laga av trevirke.

Meininga med gyngestolar er at den som sit i stolen skal kunne gynge seg att og fram i eit sakte tempo for å finne avslapping og ro.
Zeolitt

**Zeolittar** (frå gresk ζεω *zeo*, 'kok' og λįθος *lithos*, 'stein') er vasshaldige aluminiumsilikat. Dei har ein tredimensjonal struktur med opne kanalar gjennom strukturen. Det er porøse stoff der krystallstrukturen består av SiO4 og AlO4 bygd opp i eit ope gitter av tetraeder. I dei indre holromma kan stoffet ta opp vatn og metallion. Dette skjer utan at strukturen vert endra.

Eit eksempel på formelen er natrolitt: Na2Al2Si3O10•2H2O

Zeolitter vart først beskrive i 1756 av svensken A.F. Cronstedt, som oppdaga at dei avgir vatn ved oppvarming (derav namnet). Naturlege zeolittar vert danna når vulkanske klipper og oskelag reagerer med basisk grunnvatn. Sidan undersøkingane av havbotnen skaut fart i starten på 1950-talet, har ein avslørt at det òg finst mange ulike typar zeolittar i botnslammet, og med den mengda slam som finst må zeolittar vere nokre av verdas mest vanlege mineral.

Forutan dei naturlege zeolittane som ein kjenner over 40 av, er det framstilt eit tilsvarande tal kunstige. Dei vert framstilte ved ei langsam krystallisering av ein silisium-aluminium-gel i nærvær av organiske stoff.

## Bruk
Zeolittar vert nytta til mange tekniske føremål, spesielt der evna deira til å ta opp og frigi ion kan vere nyttig. I prinsippet verkar dei som molekylære sikte som kan skilje ut uønskte stoff som f.eks. oljeureining eller kalk frå vatn.

Andre viktige bruksområde for zeolittar:
* ionebyttar. Ein zeolitt som inneheld natriumion kan ta opp ion av jordalkalimetall når vatn som inneheld slike vert sende gjennom. 
* adsorpsjonsagent. Porene i zeolitten kan halde på små molekyl.
* gasseparasjon. Zeolittar absorberer gassar selektivt. Nitrogengass vert lettare absorbert enn oksygengass. 
* katalysator. Zeolittar kan nyttast i danning av forgreina hydrokarbon frå rettkjeda. 

Zeolittar vert nytta i mange vaskemiddel. 

## Kjelder
* Raymond Chang: *Essential Chemistry*. 2000
John Dalton

**John Dalton** () var ein britisk fysikar, kjemikar og lærar. Han var fødd i Eaglesfield, nær Cockermouth i Cumberland.

I 1807 grunnla han atomteorien. Han er òg kjend for i 1801 å ha framsatt daltons lov om trykk i gassblandingar. 

## Bakgrunnsstoff
Cellesyklus

**Cellesyklusen** eller **celledelingssyklusen** er handlingsløpet frå danninga av ei eukaryot celle og fram til cella eventuelt vert duplisert. Cellesykelen kan på ulike vis delast inn i ulike stadie. Ein enkel inndeling er i eit A-stadie der cella held seg vilkårleg lenge utan spesielle teikn til å skulla dela seg, og eit kortvarig B-stadie der cella irreversibelt førebur og gjennomfører ei celledeling. (Merk at prosessen kan stoppast, sjølv om den ikkje kan snuast!)

Ei vanlegare inndeling er i fire ulike hovudfasar: G1, S, G2 og M. Av desse utgjer dei tre første fasane interfasen, medan M-fasen kan delast ytterlegare inn i mitosen og cytokinesen. I tillegg til desse fasane finst G0 og meiosen som variantar av respektive G1-fasen og mitosen. 

I tillegg til dei gjevne fasane finst ulike sjekkpunkt der cella undersøker om den er klar for å trå inn i den neste fasen. Av desse sjekkpunkta er G1-sjekkpunktet, G2-sjekkpunktet og metafase-sjekkpunktet dei viktigaste.

Cellesykelen vert først og fremst regulert av cyklin-avhengige proteinkinaser (CDK-ar). Desse proteinkinasane opererer ved å fosforylera ulike protein som verkar i dei ulike fasane i cellesykelen. CDK-ane vert igjen regulerte av mellom anna cyclin, ekstracellulære signal og ulike katalysatorar og inhibitorar som aktiverer såkalla CDK-cyclin-kompleks.
Sølvnitrat

**Sølvnitrat** er ei giftig og etsande kjemisk sambinding av sølv, nitrogen og oksygen. I si reine form ved romtemperatur og i atmosfærisk trykk opptrer stoffet som gjennomsiktige eller kvite krystallar.

## Teknisk bruk
Sølvnitrat vert brukt i fotografisk film og i framstillinga av fargestoff. Dessutan utgjer det «kjelda» til sølv ved forsølving (mellom anna forsølving av glasplater som dermed blir til speglar).

## Giftig verknad
Sølvnitrat er giftig ved inntak gjennom munnen eller nasen. Ved kontakt med hud kan stoffet skape brune misfargingar som gradvis blir svarte. Desse misfargingane kan ikkje vaskast vekk eller fjernast &mdash; har ein først fått dei, må ein vente på at huda blir sliten vekk, og ny flekkfri hud vert danna innanfrå.

Løysningar med låge konsentrasjonar (t.d. 1 %) sølvnitrat verkar antiseptisk, og har tidlegare vore brukt som augedropar på nyfødde. Lapisstift vert framleis i nokon grad nytta i behandling av sår.

## Bakgrunnsstoff
Ninhydrin

**Ninhydrin** er ei organisk sambinding som vert nytta til å påvisa ammoniakk eller primære amin. Ved reaksjon mellom ninhydrin og desse stoffa kjem det fram ein djup blå eller lilla farge. Det er eit fast stoff som løyser seg lett i vatn og alkoholar. 

## Bruk

Ninhydrin vert nytta til å påvisa protein og aminosyrer. 

Stoffet kan nyttast til å finna fingeravtrykk.

## Bakgrunnsstoff
Cellevev

**Vev** er ei organisert samling celler, men ikkje fullt så gjennomorganisert som eit organ. Me skil mellom fleire ulike typar vev. Hovudklassane er epitel, bindevev, feittvev, brusk, bein, blod, muskelvev og nervevev. Desse vert klassifisert ut av informasjon om mellom anna typeceller, mellomcellesubstans, cellekontaktar, fiber og vaskularitet:
* Epitel har lite mellomcellesubstans og fibrar, men mange cellekontaktar.
* Bindevev har ein omfangsrik mellomcellesubstans, mange fibrar og er godt vaskularisert.
* Brusk er ikkje vaskularisert og har ein rik mellomcellesubstans.
* Bein er veldig godt vaskulariserte og har lite mellomcellesubstans, men mange fibrar og eit organisert nettverk av cellekontaktar.
* Blod er veldig vaskulær (per definisjon) og mellomcellesubstansen er veldig flytande.
* Musklar er veldig godt vaskulariserte og har ikkje mellomcellesubstans, men er ofte perforerte av bindevev. 
* Nervevev er nervevev.
Blynitrat

## Kjemi

Når **blynitrat** vert varma opp vert blyoksid danna. Reaksjonen lagar òg ein sprakande lyd. På grunn av dette vert blynitrat ofte brukt i pyrotekniske materiale som til dømes fyrverkeri. 

Blynitrat i vanleg form (det vil seia små, kvite og luktfrie korn) reagerer med kaliumjodid og dannar gulaktig blyjodid.

:Pb(NO3)2(aq) + 2KI(aq) → PbI2(s) + 2 KNO3(aq)

## Produksjon
Blynitrat vert som oftast framstilt ved å løysa blymetall eller blyoksid i salpetersyre. 

:3 Pb + 8 HNO3 → 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4H2O

:PbO + 2 HNO3 → Pb(NO3)2 (s) + H2O

## Tryggleik
Metallet bly og det uløyselege saltet blysulfid er ikkje farleg i seg sjølv. Men dei løyselege salta som blyklorid og blynitrat kan føra til blyforgifting. 

Ved mistanke om blyforgiftning kan ein sjå etter følgjande symptom:
* Mage- og tarmproblemer
* Kvalme
* Oppkast
* Store underlivssmerter
* Krampe
* Svekka appetitt
Johannes Vinjum

**Johannes Vinjum** () var ein norsk kunstmålar og grafikar, fødd og oppvaksen i Aurland i Sogn. Vinjum tok kunststudiar i Oslo der han vart buande til han døydde. Fleire av arbeida hans er å finne i Nasjonalgalleriet, Riksgalleriet og Museet for samtidskunst. Hans kjæraste motiv var fjella i Aurland, katedralen i Chartres og borneportrett. Vinjum var Festspelutstillar i Bergen i 1984.
Etter at han døydde gav familien ei stor målerisamling til Aurland kommune. Denne samlinga er no å finne i Galleri Vinjum på Aurlandsvangen. 

## Kjelder
* Flor, Rostad, Hougen: Johannes Vinjum
* Johannes Vinjum i Norsk Biografisk Leksikon, skriven av Vibeke Hurum.
Browning Arms Company

**Browning Arms Company** er ein amerikansk våpenprodusent som mellom anna lagar maskingevær til bruk i fly og elles i militæret. Føretaket vart grunnlagt i Utah i 1927.

## Bakgrunnsstoff

*
Strålingsavkjøling

**Strålingsavkjøling** har ein når ein lekam mistar meir energi ved stråling enn han får tilført frå omgivnadane. 

Storskala-sirkulasjonen i jordatmosfæren er driven av skilnadar i absorbert solinnstråling per kvadratmeter. Sola varmar opp Jorda meir i tropisk strøk enn i polare område. Atmosfærisk sirkluasjon og havstraumar omfordeler ein del av denne energien som merkande varme og latent varme ved hjelp av mellom anna stortstilte vindsystem og syklonar i atmosfæren. Tropane strålar altså mindre varme ut i verdsrommet enn dei ville gjort om det ikkje fanst sirkulasjonsstraumar på Jorda. I tillegg ville polområda hatt større strålingsavkjøling. Dei tropiske områda har større strålingsavkjøling (meir utstråling) enn polområda på grunn av høgare overflatetemperatur her. 

I liten skala kan ein kjenne eit døme på strålingsavkjøling framfor eit kaldt vindauge om vinteren. Den sida av andletet som vender mot vindauget blir kaldare enn den som vender inn mot rommet.
Multifunksjonar

Ein **multifunksjon** f: A --> P(B) er ein funksjon frå ei mengd A til potensmengda til ei mengd B.

## Bakgrunn for definisjonen
Ein funksjon er ei tilordning f: A --> B slik at for alle a i A finst ein unik b = f(a) i B. Ein multifunksjon er uformelt ein «uekte» funksjon der b ikkje er unik. Til dømes er den inverse funksjonen til ein funksjon ofte ein multifunksjon. Den formelle definisjonen gjeve ovanfor sikrar at me likevel har med ein funksjon å gjera, sidan me let funksjonen ta mengder i staden for enkeltelement. Døme: f(x) = 'alle y slik at y2 = x' er ein multifunksjon, når f(4) = {-2,2}.
MmHg

**mmHg**, *millimeter kvikksølv* (òg kalla *torr*) er ein eining for måling av trykk. Han er ikkje ein del av SI-systemet. mmHg blir helst nytta i helsevesenet som eining for blodtrykk. Eininga kjem opphavleg frå kor mange millimeter kvikksølvet i eit barometer steig eller sokk i samband med variasjonar i lufttrykket.

1&nbsp;mmHg svarar til 0,1333&nbsp;kPa. Eininga torr er kalla opp etter Evangelista Torricelli.
Olav Steinar Namtvedt

**Olav Steinar Namtvedt** () var ordførar i Radøy kommune i perioden 1991-2007. Han representerte Senterpartiet, og vart attvald til ordførar i 2003. Før valet i 2007 gav han uttrykk for at han ikkje kom til å ta attval, og gav stafettpinnen vidare til Jon Askeland (Sp). Namtvedt hadde vore folkevald i Radøy i 28 år då han trekte seg tilbake i 2007.

Namtvedt fekk 119 personstemmer og 24 slengarar ved kommunevalet i 2023, og vart dermed vald inn i Alver kommunestyre.

## Kjelder
Kasein

**Kasein**, også kalla **ostestoff**, er det dominerande fosfoproteinet som finst i frisk mjølk og ostemasse. Når kasein koagulerar ved hjelp av løype, vert det av og til kalla parakasein. I fri tilstand i mjølk, er det eit kalsium-salt. Kasein vert ikkje koagulert ved varme åleine. Det kan fellast ut ved hjelp av syrer og løype, eit proteolytisk enzym frå magen til ein kalv.

Kasein består av eit ganske stort tal prolin-peptid som ikkje verkar på kvarandre. Det er heller ingen disulfidbruer. Som resultat av dette har kasein relativt lite sekundær- og tertiærstruktur. Dermed denaturerer det heller ikkje særleg lett. Ein annan konsekvens er at hydrofobe grupper hamnar på utsida av proteinet og gjer det uløyseleg i vatn. I mjølk er kaseinet derfor i ein suspensjon av miceller som vert halde saman av kalsiumion. 

I tillegg til å bli drukke i form av mjølk, vert kasein brukt i lim, bindemiddel og som vernane belegg. Reint protein er uløyseleg i vatn og nøytrale saltløysingar, men løyser seg lett i alkaliske løysningar og i natriumoksalat og natriumacetat.

Ved fordøying av kasein vert det danna peptidsekvensar kalla casomorfinar. Nokre menneske med autisme, ADHD og Aspergers syndrom er sensitive mot casomorfinar og gluten-peptid.

## Sjå og
* Kaseintempera, ein måleteknikk der kasein inngår som emulgator i bindemiddelet.
Radialmotor

**Radialmotor**, eller **stjernemotor**, er ein motor der sylindrane er plassert i ein sirkel rundt veivakselen. 

## Oppbygging

Sylindrane er plasserte i ei «stjerne» rundt veivakselen og rådane er opplagra i eit felles nav som driv veiva på veivakselen. Alle sylindrane er plasserte i same plan, så stjernemotorar har stor diameter, men ein stutt byggemåte. For å få så jamt dreiemoment og så lite vibrasjon som mogeleg har firetakts stjernemotorar alltid eit ulike sylindertal, som fem, sju eller ni. Totakts stjernemotorar derimot kan ha eit like sylindertal. Til dømes bygde Adolf Schnürle i 1940 ein åttesylindra totakts stjernemotor.

Dei fyrste stjernemotorane hadde berre ein krins med sylindrar, men for å få plass til fleire sylindrar tok ein etter kvart til å nytta fleire krinsar. Til dømes hadde Republic P-47 Thunderbolt ein 18-sylindra tokrins stjernemotor, med ni sylindrar i kvar krins. Pratt & Whitney R-4360 hadde 28 sylindrar i fire krinsar og Lycoming XR-7755 hadde 36 sylindrar, med fire sylindrar i ni krinsar. Den sovjetiske Zvezda M503 hadde 42 sylindrar, med sju sylindrar i seks rekkjer. 

## Bruk
### Fly
Dei fleste stjernemotorane vart nytt i fly og hadde luftkjøling. Dei radialt plasserte sylindrane var plasserte direkte i propellvinden, så det var ikkje naudsynt med separat kjølevifte. At ein ikkje trong kjølevæske var ein føremon, etter som den ekstra massen ville ha redusert nyttelasta. Under fyrste verdskrig var fly med stjernemotorar vanlege og sjølv om bruken avtok var dei framleis i bruk til jetmotorane tok over. Det vert framleis produsert stjernemotorar for småfly. Til dømes produserer det australske føretaket Rotec små sjusylindra stjernemotorar og HCI Aviation i USA femsylindra stjernemotorar.

### Stridsvogner
Continental R-670 og R-975, som opphavleg var flymotorar, vart nytta i fleire stridsvogner i hæren til USA. 

### Racerbilar
Monaco-Trossi frå 1935 er ein av dei få racerbilane med stjernemotor.

### Motorsyklar
Den tyske motorsykkelen Megola frå 1920-taket hadde ein femsylindra stjernemotor.

## Sjå òg
* Rotorstempelmotor
* Flymotor
Strontiumnitrat

**Stontiumnitrat** Sr(NO_3)_2 er eit salt av samansett av strontium og nitrationet. 

Saltet kan dannast i ein reaksjon mellom strontiumkarbonat SrCO_3 og salpetersyre. 

Strontiumnitrat vert brukt som oksidant og raud fargeagent i mellom anna fyrverkeri og naudbluss.
Trinitrotoluen

**Trinitrotoluen** (**TNT**), meir spesifikt **2,4,6-trinitrotoluen**, er ei kjemisk sambinding med formel CH(NO)CH, best kjend som sprengstoff. Stoffet er gulaktig, fast og vanskeleg å løysa i vatn. 

## Historie
Trinitrotoluen vart framstilt for første gong i 1863 av den tyske kjemikaren Joseph Wilbrand. Storskalaproduksjon vart for første gong starta i 1891. 

## Framstilling
Stoffet kan framstillast ved nitrering av toluen. 

## Sjå òg
* Dynamitt

## Bakgrunnsstoff
Luftpakke

Ein **luftpakke** blir i meteorologien definert som ein *klump* med luft i atmosfæren. Storleiken på luftpakken avheng av kva skala ein ser på. Meteorologar studerer rørsla til luftpakkar og endringar som skjer i dei i samband med vêrvarsling. 

Ein kan tenke seg ein luftpakke som ei øskje fylt med luft som har tenkte veggar, botn og lok. Ein luftpakke har visse eigenskapar, der varme og fukt er mellom dei viktigaste. Viss pakken får tilført varme, blir han varmare enn omgivnadene og vil stige. På same måte vil pakken søkke om han blir kaldare enn omgivnadene. Blir ikkje pakken påverka av omgivnadene, skjer det heller ingen endringar med pakken.
Morten

**Morten**, **Mårten**, **Maarten** og **Morthen** er mannsnamn avleidd av Martin, som har kjelde i det latinske namnet Martinus. Morten er ein dansk stavemåte medan Mårten er svensk.

11. november er namnedag for Morten i Noreg og for Mårten i Sverige.

## Opphav

Namnet viser opphavleg til den romerske krigsguden Mars, men det var som helgennamn det spreidde seg over den kristne verda i ulike variantar. Den heilage Martinius, seinare Martin av Tours, var ein helgen som blei forbunden med gjæser. Mortensmessa den 11. november er ein gammal høgtidsdag som blei feira til minne om han.

## Bruk
Namnet er kjent i Noreg frå 1400-talet. I tida 1955&ndash;1970 har Morten vore blant dei mest populære døypenamna i landet.

## Kjende namneberarar

*Morten Mortensen (1816&ndash;1910), norsk stortingsmann
*Morten Lambrechts (1824&ndash;1900), norsk stortingsmann
*Mårten Eskil Winge {1825&ndash;1896}, svensk kunstnar
*Morten Müller (1828&ndash;1911), norsk kunstmålar
*Morten Olsson Lundberg (1834&ndash;1889), norsk stortingsmann
*Morten Svendsen (1877&ndash;1959), norsk komponist
*Morten Borgersen (f. 1950), norsk teatersjef
*Morten Krogvold (f. 1950), norsk fotograf
*Morten Smelror (f. 1958), norsk paleontolog
*Morten «Diesel» Dahl (f. 1959), norsk musikar og MC-entusiast
*Morten Harket (f. 1959), norsk musikar
*Morten Harry Olsen (f. 1960), norsk forfattar
*Mårten Palme (f. 1961), svensk økonom
*Morten Abel (f. 1962), norsk musikar
*Morten Sandøy (f. 1964), norsk journalist
*Morten Ørsal Johansen (f. 1964), norsk politikar (FrP)
*Morten Høglund (f. 1965), norsk politikar (FrP)
*Morten Dramstad (f. 1967), norsk ingeniør og gründer
*Morten Tyldum (f. 1967), norsk filmregissør
*Morten Øen (f. 1969), norsk lyrikar
*Morten Berre (f. 1975), norsk fotballspelar
*Morten Ask (f. 1980), norsk ishockeyspelar
*Morten Moldskred (f. 1980), norsk fotballspelar
*Morten Solem (f. 1980), norsk skihoppar
*Morten Ågheim (f. 1980), norsk skihoppar
*Morten Gamst Pedersen (f. 1981), norsk fotballspelar
*Morten Hetland (f. 1989), norsk forfattar

## Sjå òg
*Mortensmesse
*Mortensnes
*Mortensrud
Bowenforholdet

**Bowenforholdet** er forholdet mellom merkande varme og latent varme frå eit medium til eit anna. Matematisk kan forholdet skildrast: 

: B = {\frac{Q_h}{Q_e}},

der Q_h er merkande varme og Q_e er latent varme. Harald Sverdrup kalla forholdet opp etter Ira Sprague Bowen (1898–1973), ein astrofysikar som først brukte forholdet i arbeidet sitt med fordamping av vatn, og det blir mest brukt innan meteorologi og hydrologi. I denne samanhengen er storleiken B mindre enn ein, altså blir ein større tilgjengeleg energimengd frå overflata overført til atmosfæren som latent varme enn som merkande varme. Når {Q_e \rightarrow 0} vil derimot B gå mot uendeleg, og bowenforholdet vil då vere ein dårleg variabel å bruke i andre formlar, særleg for tørre overflater. På grunn av dette er fordampingsbrøkdelen (FB), som viser dei forskjellige turbulente energifluksane til og frå overflata, ein betre variabel å bruke i desse tilfella. 

Bowenforholdet er relatert til fordampingsbrøkdelen FB gjennom likninga

: {FB = \frac{Q_e}{Q_e + Q_h} = \frac{1}{1+B}}.

## Referansar
* Bowen, I.S., 1926: The ratio of heat losses by conduction and by evaporation from any water surface. Physics Review, 27, pp 779—787.
* Lewis, J.M., 1995: The Story behind the Bowen Ratio. Bulletin of the American Meteorological Society, 76, pp 2433-2443.