open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petter Jakobson Falk

**Petter Jakobson Falk** () var norsk fut på Helgeland frå ca. 1619 til ca. 1640. Han kan reknast som stamfar til Falk- eller Falchslekta på Helgeland, ei slekt som hadde stor makt i regionen dei neste genarasjonane. I lag med kona si samla han seg eit stort gods med landeigedommar. 

Petter Falk var fødd i Romsdalen rundt 1591. Faren Jakob Pederson var dansk, fut i Romsdalen og seinare lagmann i Trondheim og Jemtland. Mora var Margrete Petersdotter (Falkener), fødd i Trondheim. 

I 1624 vart han gift med Anne Jonsdotter. Han vart utnemnd til fut for Helgeland i 1618, og busette seg på krona sin tenestemannsgard på Nord-Herøy. I løpet av si tid som fut fekk han i sitt eige mange gardar, i 1642 åtte han eit gods med ei samla landskyld på 47 våg, det var 33 matrikkelgardar og rundt 60 bruk. Etter at han døydde, fortsette kona godssamlinga.

Petter og Anne har 9 kjende barn, blant dei Maren Falk, mor til diktarpresten Petter Dass.

## Kjelder
* Arnt O. Åsvang: *Slekten Falch I *(1979)
* Kåre Hansen: *Petter Dass - mennesket, makten og mytene* (2006)
Anne Jonsdotter

**Anne Jonsdotter** (ca. 1602-1673) var ein norsk godseigar på Helgeland. 

Foreldra hennar er ikkje kjende. Det er påstått at ho var av adelsslekta Benkestokk på Meløy, men det er neppe rett. Det er meir sannsynleg at faren var ein innvandra skotte, Jon Sinclair, som budde på Tjøtta, men det er òg berre ein spekulasjon.

Anne Jonsdotter vart i 1624 gift med Petter Jakobson Falk som vart fut på Helgeland. Frå futegarden på Nord-Herøy og seinare frå garden Tjøtta samla dei seg eit stort jordegods. Då ho vart enkje ca. 1643, var samla landskyld 47 våg fiskeleige, men ho fortsette godssamlinga og i 1660 åtte ho gardar med ei samla landskyld på 56 våg. Om lag 90 bønder var leiglendinger på godset. 

Som enkje var ho òg verje for Tjøtta, Herøy og Dolstad kyrkjer, og ho åtte ei jekt som vart brukt til å føre tørrfisk til Bergen.

Anne og Petter Falk fekk 9 born, blant dei Maren Pettersdotter Falk som var mor til diktarpresten Petter Dass.

## Kjelder
* Arnt O. Åsvang: *Slekten Falch I *(1979)
* Kåre Hansen: *Petter Dass - mennesket, makten og mytene* (2006)
Røyr

Eit **røyr** er ein langstrakt struktur med gjennomgåande hol, laga av eit hardt materiale som metall, plast eller liknande. Røyr vert brukte til å transportera gass eller væske. Tilsvarande strukturar av mjuke materiale kallast slangar. Ordet røyr vert òg brukt om hole sylindrar som er tette i eine enden, som til dømes reagensrøyr, og om somme tekniske komponentar som er heilt lukka og lufttette, som til dømes radiorøyr.

Ein fagutdanna person som monterer og vedlikeheld vass- og avløpsrøyr og andre innretningar med røryliknande komponentar (kanalar) til mellom anna hushaldningsbruk, vert kalla ein røyrleggjar.

Ulike typar røyr og bruksområde:
* Vassrøyr vert nytta til å transportere vatn, til dømes drykkjevatn og avlaupsvatn
* Oljerøyr vert nytta til å transportere råolje eller andre petroleumsprodukt, og og gassrøyr til å transportere gass
* Eksosrøyr vert brukte til å transportera eksos frå ein motor i køyretøy eller motorreiskap til den støydempande eksospotta og vidare ut i friluft.
* Hydraulikk- og pneumatikkrøyr og -slanger vert brukte til å overføra energi med, høvesvis ved hjelp av olje eller luft som er sett under høgt trykk.
* Lysrøyr er glasrøyr som inneheld gassar som lyser når dei får tilført elektrisk straum, og vert nytta som lyskjelde i lampar, og i spesialutformingar som bokstavar i lysreklame og anna.
* Sugerøyr, som i tidlegare tider var laga av strå, no av plast, er små røyr som vert brukte til å suga væsker inn i munnen, til dømes brus frå ei brusflaske.

## Røyr til industribruk
I industrien vert stålrøyr sveiste saman, gjenga og skrudde saman, eller skrudde saman med boltar gjennom flensar, ei utvendig skive med ein rad boltehol i krins som utgjer enden på kvart av røyra som skal skøytast saman. Konstruksjonar med flensar vert i mange høve kalla *[[piping]]*.

Til mindre dimensjonar, særleg innan instrumentering, signaloverføring og liknande, nyttar ein vanlegvis skrukoplingar og tynnvegga røyr, som på norsk vert kalla *[[tubing]]* eller *presisjonsrøyr*. Desse røyra må ha nøyaktige dimensjonar og overflata for at dei skal passa saman med dei ulike typane av skrukoplingar. Plastrøyr eller -slangar vert òg brukt for vatn og luft ved låge trykk.

På engelsk vert gjerne både presisjonsrøyr og grovare røyr kalla *pipes*.

## Sjå òg
* Pneumatikk
* Hydraulikk
* VVS

----
Helene C. Kløvstad

**Helene Conradi Kløvstad** () var ein norsk lærar, forlagsredaktør og omsetjar. 

Kløvstad var den fyrste omsetjaren av Donald Duck & Co då teikneserien fyrst vart gjeven ut i Noreg i 1948. Ho gav norske namn til figurane Carl Barks hadde teikna. Ho omsette Donald Duck & Co til norsk fram til utgangen av 1960. 

Helene Kløvstad var også barnebokredaktør. Ho samarbeidde med Thorbjørn Egner om dei fyrste banda av *[[Thorbjørn Egners lesebøker]]*. 

Av yrke var ho lærarinne i folkeskulen i Oslo og arbeidde særleg med born med lesevanskar.

## Kjelder
Våg

**Våg** er ei gamal norsk måleeining for masse. Størrelsen på våga har variert mellom landsdelar om mellom kva som er målt, men tilsvarer oftast om lag 18 kg. Ordet kjem frå norrønt *vág* '(å) vege'.

I følgje Kristian den fjerdes norske lov av 1604 er 
* 1 våg = 3 bismarpund = 72 merker. 
* 8 våger= 1 skippund.

Med varierande størrelse på marka, gir det ulike tyngder på våga:
* 1600-talet: Ei mark tilsvarte 257,18 g, 1 våg vart 18,56 kg
* 1683: Ei mark tilsvarte 249,875 g, 1 våg vart 17,99 kg
* 1824: Ei mark sett tilsvarande 249,056 g, 1 våg vart 17,93 kg.
* 1875: Ei mark skulle reknast lik 250 g, i våg skulle reknast til 18 kg.

Lokalt kan det likevel ha vore brukt andre slags våger, avhengig av kva slags varer som vart vegne opp. I heile Vest-Noreg har det vore brukt våg på 90 merker av 257,18 g, eller 72 merker a 321,48 g, til veging av mjøl, ei slik våg tilsvarte heile 23,15 kg. Det er også kjend ei eiga våg på 82 mark kølnsk vekt, denne våga tilsvarte 19,18 kg. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Språkrådet: «Åtte potter rømme, fire merker smør &ndash; Om gammalt mål og gammal vekt», I: *Språknytt*. Nr 4, 2006.
Tomme

**Tomme**  (av norrønt *þumal*) er eit gammalt lengdemål basert på breidda av tommelen ved naglerota, om lag 2,5 cm. Målet er i lita grad i bruk i Noreg i dag, men er derimot utbreidd i område som bruker *[[Imperial units]]*, som Storbritannia og USA, under namnet *inch*. Ein oppgjev tal målt i tommar med eit hermeteikn, slik at 10 tommar blir skrive 10".

Ein norsk tomme vart i 1836 fastsett til å vere 2,614&nbsp;cm, gjennom at ein fot som var 12 tommar vart fastsett til 31,37&nbsp;cm. Ein nordamerikansk eller britisk tomme er 2,54&nbsp;cm. Det er det målet ein får på ein moderne tommestokk, også ein som er produsert i Noreg.

## Kjelder
*
Pund

:*Dette er ein artikkel for masseeininga pund. Pund kan også vere ein eining for pengar, sjå til dømes [[Britisk pund]] eller [[Isle of Man-pund]]*
:*Nemninga pund er òg brukt om [[bismarpund]]*
Eit **pund** er ei eining for mål av masse som har gått ut av bruk i Noreg, men framleis er i bruk i USA og Storbritannia.
Ordet pund kjem frå det latinske *pondus* som tyder vekt.

## Skandinavisk pund
Noreg fekk felles mål- og vektsystem med Danmark ved forordning i 1683. I lov av 28. juli 1824 vart eit norsk handelspund definert som vekta av 1/62 kubikkfot vatn.

I 1875 vart det norske pundet fastsett til 498 gram. Det svenske pundet var berre 425 gram og vart ofte kalla *skålpund*. Det er til tider forvirrande at ordet pund også vart brukt om bismarpund - det gjekk 12 skålpund på eit bismarpund. 

Eininga er i Det nye testamentet bruka både som måleining for masse og som pengeeining.

## Pundet i ulike land
* Preussen, kalla pfund -- 468 gram
* Bayern, kalla pfund -- 560 gram
* Austerrike, kalla pfund -- 561 gram 
* England -- 454 gram
* Noreg -- 498 gram (Frå metersystemet vart innført i 1875, skal pund i eldre avtalar reknast lik 1/2 kg
* Sverige -- 425 gram
* Bibelsk mål: 327 gram

## Oppdeling
* Eit pund var to merker
* ei mark var 16 lodd
* Eit lodd var fire kvintin
* ein kvintin var fire ort
* ein ort var 16 æs
* ein æs var 16 grann

Eit pund som pengevekt eller som medisinvekt hadde anna vekt enn eit vanleg pund.

## Kjelder
* Språknytt nr. 4 2006
* Leif Halbo: Mål, vekt og norsk selvstendighet
### Referansar
Råmjølk

**Råmjølk** eller **kode** (latin *Colostrum*) er ei spesielt næringsrik mjølk som spenedyr produserer rett etter dei har fødd.

Råmjølk frå menneske og kyr er tjukk og gulaktig. Ho inneheld mykje karbohydrat, protein og antistoff, men mindre feitt enn vanleg mjølk, og dette gjer henne lettare å fordøye for nyfødde ungar som ikkje har eit fullt utvikla fordøyingssystem. Råmjølk har ei mildt lakserande effekt som hjelper ungen med å få ut mekonium.

Råmjølk inneheld store mengde med antistoff kalla immunoglobulin A (IgA) som beskyttar slimhinnene i hals, lunger og tarmsystemet til barnet. Ein finn også leukocyttar som beskyttar mot skadelege virus og bakteriar. Fleire nyttige bakteriar i fordøyingssystemet vert etablert etter inntak av råmjølk.

Kuråmjølk vert brukt som kosttilskot, t.d. sugetablettar mot krimsjuke, og i tradisjonelle matrettar som kalvedans.
Kalvedans

**Kalvedans** eller **råmjølkspudding** er ein tradisjonell dessert som utnyttar det høge proteininnhaldet i råmjølk til å lage ein stiv pudding utan å nytte andre tilsetjingsmiddel, korkje gelatin eller egg. Ein brukar omtrent ein tredjedel råmjølk og to delar vanleg mjølk. Om det er andre eller tredje mjølking, må ein redusere mengda med vanleg mjølk. Som smakstilsetjing brukar ein mandeldropar og litt sukker. Det heile vert plassert i dampbad der ein passar temperaturen slik at mjølka ikkje kokar. Etter om lag ein times tid er puddingen stiv, og kan etast med kanel og mjølk.

## Oppskrift på kalvedans
Ingrediensar:
* 1,5 liter råmjølk
* 1 dl fløyte
* 75 g sukker
* 5 kardemommefrø
* 0,5 ts malt kanel

Visp saman mjølk, fløyte, sukker og krydder. Varm opp langsamt til mjølka byrjar å tjukne. Hvis den tjuknar raskt, kan ein spe røra med litt fløyte. Hvis den tjuknar litt for lite, kan ein ha i eit par eggeplomer for å få ein god konsistens.

Helles i ei eldfast form og steik kalvedansen i vassbad i 120 °C i om lag ein og ein halv time. La kalvedansen avkjøla og server med rørte bær og vispa krem.

## Referansar
* Jonas Storm
* Marie Landmark. (1900) For landsbygden. Raad og Veiledning for Hus og Hjem.
Susan Cooper

**Susan Cooper** () er ein britisk forfattar. Ho skriv mellom anna fantasy for born og ungdom.

## Kjelder
* Susan Cooper på Svensk Wikipedia, den 21. januar 2007
Fortidsminneforeningen

**Fortidsminneforeningen** er eit norsk lag som arbeider for å ta vare på fortids- og kulturminne, særleg bygningar og bygningsmiljø. Laget eig og tek vare på fleire eigedommar rundt om i landet, mellom anna fleire kyrkjer og stavkyrkjer. Fortidsminneforeningen eig mellom anna Borgund stavkyrkje, Urnes stavkyrkje, Hopperstad stavkyrkje, Per Amundsagarden, Vøienvolden gard og Lysøen. 

Fortidsminneforeningen har rundt 8&nbsp;000 medlemmer i 21 avdelingar og er medlem av Norges kulturvernforbund.

Foreininga deler ut Urnesmedaljen.

## Historikk

Laget blei stifta i 1844 under namnet *Foreningen til norske Fortidsminnesmerkers Bevaring* av norske kunstnarar, etter initiativ av målaren Joachim Frich og med støtte frå Johan Christian Dahl.

På 1800-talet hadde norske kunstnara på studieturar i bygder og dalføre «oppdaga» den norske kulturarva. Under studiane sine i Tyskland hadde dei også knytta kontakt med personar og organisasjonar som arbeidde for bevaring av kulturminne. Målaren J.C. Dahl (1788–1857) var den første som tok til orde for å bevara dei gjenverande og rivingstruga stavkyrkjene, og han prøvde å vekka internasjonal forståing for dei gjennom utgjevinga av plansjeverket *Denkmale einer sehr ausgebiltdeten Holzbaukunst aus den frühesten Jahrhunderten in den innern Landschaften Norwegens* i 1836-37. Han føreslo også å restaurera Håkonshallen og Nidarosdomen. Tiden kring 1840 var ei økonomiske oppgangstid med gryande industrialisering. Dette førte til modernisering på mange felt, men også til radikale samfunnsendringar som truga gamle kulturformer. Samtidig oppstod nasjonalromantiske strøymingar som gav grobotn for tanken om å ta vare på tradisjonelle kulturytringar. Dahl var ikkje stifta av fortidsminneforeininga, men blei det første æresmedlemmet. 

## Eigedommar
Foreninga eig og tek vare på meir enn 40 eigedommar rundt om i Noreg, mellom anna:
* Borgund stavkyrkje
* Hopperstad stavkyrkje
* Rasmusgarden
* Rødven stavkyrkje
* Steinvikholmen
* Stordal gamle kyrkje
* Urnes stavkyrkje
* Uvdal stavkyrkje

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* Christie, Håkon mfl. *Til felts mot forfall. Med målebånd og skissebok i Fortidsminneforeningens tjeneste.* Oslo: Nasjonalgalleriet 1993
* Myklebust, Dag: «Foreningen til Norske Fortidsminnesmerkers Bevaring.  Historien 1844 – 1994»  I: *Fortidsminneforeningens Årbok* 1993.
Ballong

Ein **ballong** er ein mjuk behaldar fylt med ein gass som luft, helium eller hydrogen. Enkelte ballongar vert berre brukt til pynt, medan andre kan nyttast til forskjellige oppgåver. Tidlege ballongar vart ofte laga av dyreblærer, medan moderne ballongar som regel er laga av gummi, latex, kloropren eller nylon. Den moderne ballongen vart funne opp av Michael Faraday på 1800-talet, men masseproduksjon starta først på 1930-talet. Sidan ballongar er lette og billige, kan dei brukast på fleire område, og kan nyttast innan meteorologi (vêrballong) og som transportmiddel (luftballong)

## Kjelder
Fjernsynsserien One Tree Hill

***One Tree Hill*** er ein USA-amerikansk fjernsynsserie retta mot ungdom som blei vist første gong 23. september 2003 på WB Television Network, som seinare blei til CW Television Network. I Noreg blir han send på TVNorge. *One Tree Hill* er retta mot ungdom, og handlar om kjærleik, venskap og fiendar og ulike ungdomsproblem. Dei fleste episodane er filma i Wilmington i 
Nord-Carolina, i ein oppdikta by som heiter Tree Hill. Det finst 9 sesongar av serien, og kvar sesong har om lag 22 episodar, bortsett frå sesong 9 som har 13 episodar.  Det er Mark Schwahn som har laga serien.

### Handling i serien
Lucas Scott og Nathan Scott er halvbrør. Begge er søner av Dan Scott, som forlét mor til Lucas, Karen Roe, då ho blei gravid. Han gifta seg med Deb Scott og dei fekk Nathan. Nathan Scott og Lucas Scott er like gamle, og begge to spelar basketball.  Dei hatar kvarandre, sjølv om dei ikkje kjenner kvarandre og lever åtskilde liv. Det er først då dei startar på same basketballlag at dei blir kjent.  Nathan blir samtidig kjent med Haley James Scott, bestevenen til Lucas, og dei blir forelska. Lucas blir kjent med Peyton Sawyer og Brooke Davis, og forelskar seg i begge to. Det er slik serien startar, og vidare handlar han om desse fem personane og hendingar i liva deira og One Tree Hill.

## Rolleliste

*Lucas Scott - Chad Michael Murray
*Nathan Scott - James Lafferty
*Peyton Sawyer - Hilarie Burton
*Brooke Davis - Sophia Bush
*Hayley James (seinare Scott) - Bethany Joy Lenz-Galeotti
*Dan Scott - Paul Johansson
*Karen Roe - Moira Kelly
*Deb Scott - Barbara Alyn Woods
*Keith Scott - Craig Sheffer
*Mouth McFadden - Lee Norris
*Coach Whitey Durham - Barry Corbin

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:One Tree Hill (TV series)|One Tree Hill (TV series)]]» frå ,  den 9. desember 2013.*
Statikk

**Statikk** er ei grein av fysikk som omhandlar analyser av kreftene og kraftmomentet på eit fysisk system i statisk likevekt. Det vil seie analysen av eit system i ein tilstand som ikkje endrar seg over tid, eller der komponentane og strukturane ligg i ro og dei eksterne kreftene er i likevekt. Når eit system er i statisk likevekt vil systemet anten ligge i ro, eller flytte seg med konstant fart gjennom massesenteret sitt. Eit system som ikkje har noko bestemt likevektsstilling vert kalla *astatisk*. 

Newton si andre lov impliserer at nettokrafta eller netto kraftmoment på kvart lekam i systemet er null. Det vil sei at for kvar kraft på ein lekam, må det vere ei anna kraft som er like stor og motsett retta. Ut frå desse vilkåra kan ein finne storleikar som fysisk stress eller trykk. Nettokreftene som er lik null vert kalla *det første vilkåret for likevekt*, og netto kraftmoment lik null vert kall *det andre vilkåret for likevekt*. Sjå statisk faktor.

Statikk vert grundig brukt i analysar av strukturar, til dømes i byggteknikk. Materialstyrke er eit felt innan teknikk som i stor grad byggjer på utrekningar av statisk likevekt. 

Hydrostatikk er studiet av væsker som ligg i ro. Her analyserer ein system i statisk likevekt, som involverer krefter på grunn av mekaniske væsker. Ein av eigenskapane for ei væske i ro, er at når ei kraft virkar på ein partikkel i væska, vil kreftene vere like stor i alle retningar. Viss kreftene ikkje var det, ville væska ha byrja å flytte på seg i retninga der resultantkrafta var størst. Dette konseptet vart først formulert av den franske matematikaren og filosofen Blaise Pascal i 1647 og vart seinare kjend som Pascals lov. Denne lova er svært viktig innan hydraulikk. Galileo Galilei gjorde òg mange framsteg innan hydrostatikk. 

I økonomi har «statisk» analyse i hovudsak den same tydinga som i fysikk. Sidan Paul Samuelson gav ut *Foundations of Economic Analysis* i 1947 har fokuset vore på komparativ statikk, t.d. samanlikning av ei statisk likevekt med ei anna, utan særleg diskusjon om prosessane som skjer mellom dei – bortsett frå å merke seg dei ytre årsakene som førte til endringa. 

## Sjå òg
* Rommekanikk

## Andre fundamentale ingeniøremne
* Dynamikk
** Termodynamikk
** Væskedynamikk
* Teknisk økonomi 
* Varmeoverføring
* Teoretisk materiallære
** Materialstyrke
Gasskonstant

Verdiar av *R*
8,314472 J · K-1 · mol-1
0,0820574587 L · atm · K-1 · mol-1
8,20574587 x 10-5 m³ · atm · K-1 · mol-1
8,314472 cm3 · MPa · K-1 · mol-1
8,314472 L · kPa · K-1 · mol-1
8,314472 m3 · Pa · K-1 · mol-1
62,3637 L · mmHg · K-1 · mol-1
62,3637 L · Torr · K-1 · mol-1
83,14472 L · mbar · K-1 · mol-1
1,987 cal · K-1 · mol-1
6,132439833 lbf · ft · K-1 · g · mol-1
10,7316 ft³ · psi · °R-1 · lb · mol-1


**Gasskonstanten** (og kalla **den universelle gasskonstanten** eller **den ideelle gasskonstanten**) er ein fysisk konstant brukt i tilstandslikninga for å knyte saman forskjellige grupper av tilstandsfunksjonar med kvarandre. Gasskonstanen har symbolet *R*. Det er eit anna namn for Boltzmannkonstanten, men når han vert brukt i den ideelle gasslova vert han vanlegvis uttrykt med eininga energi per kelvin per mol i staden for energi per kelvin per partikkel. 

I den enklaste forma av tilstandsliknina, den ideelle gasslova, oppstår gasskonstanten som: 
: 
P = {RT\over{\tilde{V}}}

der *P* er trykket til ein ideell gass, *T* er temperaturen, og \tilde{V} er det molare volumet. Denne kan òg skrivast som: 
:\qquad PV=nRT
der *V* er volumet til gassen, og *n* er talet på mol. 

*R* oppstår òg i Nernst-likninga og Lorentz-Lorenz-formelen. 

Verdien av gasskonstanten er:
:**''R'' = 8,314472(15) J · K<sup>-1</sup> · mol<sup>-1</sup>**

Dei to tala i parantes viser utryggleiken (standard avvik) i dei to siste tala av verdien. 

## Forholdet til andre konstantar
Boltzmannkonstanten *k<sub>B</sub>* (ofte forkorta til *k*) kan brukast for dei andre formene av den ideelle gasslova ved at ein brukar talet på partiklar i staden for talet på mol av ein gass. Dette krev at ein i tillegg bruker Avogadros tal, NA
:k_B = \frac{R}{N_A}

Ein kan då uttrykke den ideelle gasslova direkte i form av Boltzmannkonstanten:
:\qquad PV=Nk_BT

der *N* = *nN*A er det faktiske talet på molekyl. 

## Sjå òg
* Spesfikk gasskonstant
Petter Dass-kapellet

**Petter Dass-kapellet** på Husøy i Træna kommune ytst på kysten av Helgeland er eit kapell reist på initiativ frå Arild Haaland og målaren Karl Erik Harr, i samarbeid med Træna kommune. 

Kapellet vart opna 28. juni 1997. Kapellet har form inspirert av ein storbåt, og rommer eit trettitals menneske. Kapellet er meint som eit minnesmerke over Petter Dass - og alle som sleit, og kom bort på havet, i arbeid for det daglege brødet. Samtidig skal det vere eit rom for ettertanke og meditasjon. Karl Erik Harr har måla 12 tavler som illustrerer tekstar av Petter Dass, dei fleste henta frå *[[Nordlands Trompet]]*.

## Bakgrunnsstoff
* Træna Bygdemuseum 
* Bilete frå Petter Dass-kapellet
Nordlands Trompet

**Nordlands Trompet**, også utgjeve som **Nordlands Beskrivelse**, er eit diktverk skrive i tida 1675-1695 av presten Petter Dass, sokneprest på Alstahaug i Nordland. Diktet vart trykt første gong i 1739 i Kjøbenhavn - under namnet *Nordlands Trompet* og same året i Bergen under namnet *Nordlands Beskrivelse* og undertittelen *Som er Helgelands/Saltens/Lofodens/Vesteraalens/Seniens og Tromsens Fogderier/med dets Beliigende/oc hvorudi enhvers Næring og Brug bestaar, saa og Hvad slags Fugle i Luften og svemmende Dyr i Havet sig der opholder. Samt om dets Horizont/Elementer og Veyrlig/ item Om Finderne og Lapperne*.

Diktverket finst første gong omtalt i brev frå 1678. Petter Dass skreiv tin informantar nordanfor Helgeland for å samle stoff til diktverket. Rundt 1700 forsøkte han å få diktverket trykt, utan å lykkast, kanskje fordi det ikkje slapp igjennom sensuren. 31 år ettar at diktaren døydde, vart diktverket *til Trycken approberit*, og ett år seinare kunne det trykkast.

Nordlands Trompet er eit topografisk dikt, ei skildring på rim av folk og natur. Boka er inndelt slik:
* *Dedikasjon* (til Hr. Ditlev Wibe) med *Fortale til Bogen*
* *Erindring til Læseren*
* *Vær hilset, I Nordlands bebyggende Mænd....*
* *Nordlands Belliggende*
* *Nordland Horizont, Elementer og Veirlig*
* *Allehaande Fugle i Nordland*
* *Svemmende Dyr i det Nordlandske Hav*
* *Om Land oc Landsbrug*
* *Om Ledingsbergene*
* *Om Lapperne og Finderne*
* *Helgelands Beskrivelse*
* *[[Salten]]s Beskrivelse*
* *[[Lofoten|Lofogdens]] Beskrivelse*
* *[[Vesterålen|Vesteraalens]] Beskrivelse*
* *[[Senja|Senniens]] Fogderie*
* *[[Troms]]ens Fogderie*

Diktet blei modernisert og gjendikta i 1962 av Hans Kristiansen, illustrert med tresnitt av Hans Gerhard Sørensen. Boka vart prisbelønna som eit utsøkt stykke bokkunst på bokmessa i Frankfurt.

## Kjelder
* Nordlands Beskrivelse 1739/1997, faksimileutgåve vedlagt informasjonsskriv av Gunnar Berntsen 
* Digital nettutgåve
Karl Erik Harr

**Karl Erik Harr** (fødd 8. mai 1940 i Kvæfjord ved Harstad i Troms) er ein norsk kunstmålar, teiknar, grafikar, illustratør og kunstskribent. Han er utdanna ved Statens Kunstakademi under Aage Storstein og Per Palle Storm frå 1962 til 1964. Han har illustrert fleire bøker, blant anna av Knut Hamsun, Petter Dass og Erik Bye, men òg bøker med eigen tekst. Han har utført fleire dekorasjonsoppdrag. Han debuterte på Statens Kunstutstilling i 1967. Sidan har han hatt ei rad separatutstllingar og kollektive utstillingar. Han er òg innkjøpt av Nasjonalgalleriet.

Heilt sidan 1960-talet har Karl Erik Harr vore ein av dei fremste nyromantiske kunstnarane i Noreg. Han arbeider i ein romantisk realisme med figurative, effektfulle bilete blant anna av nordnorsk natur og folkeliv.

I 1985 fekk han Petter Dass-medaljen. I 2007 vart han tildelt St. Olavs Orden av 1. klasse.

Karl Erik Harr er bror til biletkunstnarane Jan og Eva Harr.

## Bøker med eigen tekst og illustrasjonar (utval)
* *Og ytterst i verden* (1973)
* *Skarvene på Ut-Røst* (1974)
* *Nord i fjæra* (1975)
* *Nattlys* (1978)
* *Porten ved havet* (1983)
* *Sirilund* (1986)
* *Guds Nordenvind* (1988)
* *Malerier fra nord* (1993)
* *Der trollbåra bryt* (1993), saman med Ola Bremnes
* *Trollfjell der nord* (1995), saman med Trygve Hoff
* *Den vakreste reisen* (1993)
* *Der skræg en fugl* (1994)
* *Malerier* (1995)
* *Fablenes farkost* (1997)
* *Draumkvædet* (1997)
* *Nordlandsbåten* (1999)
* *Dragsug* (2001)
* *Vindkast* (2020), sjølvbiografi

## Offentlege utsmykningsoppdrag (utval)
* Den Nationale Scene
* Bergen rådhus
* Lakselv kyrkje
* Hurtigruteskipet Nordkapp (1996)
* Petter Dass-kapellet på Træna (1997)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karl Erik Harr|Karl Erik Harr]]» frå ,  den 21. januar 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Bilete av Karl Erik Harr i Galleri Elsa
Bill Shankly

**William «Bill» Shankly ** () var ein skotsk fotballtrenar kjend for å ha trena Liverpool FC frå 1959 til 1974. Under leiinga hans gjekk klubben frå og vera eit andredivisjonslag til eit leiande lag i Europa. Han er også kjend for å ha fleire fine replikkar. Som spelar fekk han fem landskampar for Skottland.

## Merittar
* **Ligamesterskap**: 1963/64, 1965/66, 1972/73.
* **FA-cupen**: 1964/65, 1973/74.
* **UEFA-cupen**: 1972/73.
* **Vinnar av andredivisjon**: 1961/62.
* **Charity Shield**: 1964 (delt), 1965 (delt), 1966.

## Bakgrunnsstoff
* Om Shankly på nettstaden til Liverpool FC
Hypsometrisk likning

**Hypsometrisk likning** er ei likning som gjev forholdet mellom lufttrykket og tjukkleiken av eit atomsfærelag så lenge ein har konstant temperatur og gravitasjon. Likninga vert utleidd av hydrostatisk likning og den ideelle gasslova. 

:\ h = z_2 - z_1 = \frac{R \cdot T}{g} \cdot ln \left [ \frac{P_1}{P_2} \right ]


der:

:\ h = Tjukkleiken på laget i meter
:\ z = Geopotensiell høgd i meter
:\ R = Gasskonstant for tørr luft
:\ T = Temperatur i kelvin
:\ g = Tyngdeakselerasjon 
:\ P = Trykk 

I meteorologi er P_1 og P_2 isobarflater og *T* er middeltemperaturen i laget mellom dei. I høgdemåling med Internasjonal Standard Atmosfære vert den hypsometriske likninga brukt til å rekne ut ei gjeve geopotensiell høgd i isoterme lag i den øvre og lågare stratosfæren.

## Utleiing

Hydrostatisk likning:

:\ P = \rho g z

der \ \rho  er tettleik, vert brukt som likning for hydrostatisk likning, skriven på differensialform:

:dP = - \rho \cdot g \cdot dz

som kombinert med den ideelle gasslova 

:\ P = \rho RT   

for å elliminere \ \rho vert:

:\frac{\mathrm{d}P}{P} = - \frac{g}{R T} \, \mathrm{d}z

Denne vert integrert frå \ z_1 til \ z_2:

:\ \int_{p(z_1)}^{p(z_2)} \frac{\mathrm{d}P}{P} = - \int_{z_1}^{z_2}\frac{g}{R T} \, \mathrm{d}z.

Ved å integrere venstre sida får ein: \ln\left(\frac{P(z_2)}{P(z_1)}\right).
Dillo

**Dillo** er ein liten (rundt 350kB), veldig rask og minimalistisk GPL-lisensiert nettlesar skrive i programmeringsspråket C med GTK. Fyrst utgjeven i desember 1999.

Nettlesaren er særs eigna for gamle og mindre datamaskinar (som til dømes Playstation 2) og integrerte system. I tillegg til å vera liten, er Dillo opptake av tryggleik, mellom anna er informasjonskapslar slege av til vanleg. Dillo finst til dei fleste POSIX-kompatible UNIX-system, som til dømes GNU/Linux, BSD og Mac OS X.

I versjon 0.8.6 stør ikkje Dillo CSS, Javascript eller Java. Det finst ikkje stønad for faner eller antialiasing av tekst, men det finst tredjeparts fiksar til dette.

Sist versjon (0.8.6) vart sleppt i mai 2006 og skal vera siste versjon som nyttar GTK. Neste versjon skal vera ei omskriving til FLTK, men han vert ikkje sleppt før prosjektet får pengar til vidare utvikling. Jorge sa Dillo ikkje ville verta vidare utvikla før dei hadde stønad frå føretak.
P-pille

**P-pilla** er ein hormonpille av østrogen og progesteron kvinner kan taka for å unngå normal fruktsemd. Pilla hindrar eggløysing frå eggstokken. P-pilla vart fyrst godkjend som prevensjonsmiddel 1960 i USA, etter det har ho vorte særs populær. Ho vert nytta av over 100 millionar kvinner i heile verda. Bruken varierer etter land, alder, utdanning og sivilstatus: 25 % av kvinnene i Storbritannia mellom 16-49 brukar p-pilla, men berre under 1 % av kvinner nyttar ho i Japan.

Pilla må takast til same tid kvar dag. For at ho skal vera mest mogleg effektiv lyt ein ikkje hava meir enn 2 timar slingringsmonn. Dei fleste merkene kjem i ein av to innpakkingar, med dagar markert på ein 28-dagar syklus. For 21-pille-varianten tek kvinna ei pille i tre veker fylgd av ei veke utan piller. Med 28-pille-varianten tek ein piller alle dei 4 vekene, med dei siste 7 pillene som placebo- eller sukkerpiller. Placebopillene er der oftast berre for å gjera det enklare å hugsa kor tid ein skal starta på nytt brett. 

Kvinna vil få ein menstrual blødning ein gong midt i den hormonfrie veka. Ho er likevel sikra mot fruksemd, so sant ho startar på pillene med ein gong veka er ferdig.
Landskyld

**Landskyld** er den årlege leiga ein leiglending skulle betale for garden han brukte. Synonyme omgrep er *skyld* og *bygsel*.

Landskylda var òg utgangspunktet for den skatten som skulle betalast for kvar gard. Skylda (då ofte kalla skatteskylda) var derfor eit omgrep for alle matrikulerte bruk, både for leiglendingsbruk og sjølveigde bruk.

Omgrepet er brukt i Landslova til Magnus Lagabøter. Frå 1500-talet var landskylda ei fast avgift som berre kunne regulerast ved offentleg skyldsetting.

I Nord-Noreg vart skylda betalt med tørrfisk og rekna i våg. I andre distrikt vart skylda rekna i korn, smør eller huder.
Snedbetning

**Snedbetning**, eller **snidbotning**, viser til byggjemåten til sunnmørsbåten. 

Ordet sned (uttale; snid, sne) tyder 'på skrå, skråande'. Nemninga snedbetning viser til måten botnborda skrår. Dei fleste norske bruksbåtane er bygde med heile bordgangar. Borda går samanhengande i heile båten si lengde. Dette er ikkje tilfelle med snedbetningen. Det nedste bordet (på storbåtane dei to nedste borda) vert avskrådd (sneda) ned mot kjølen. Dette fører til at borda vidare oppover i båten må skråast ned mot stemne og stamn. Denne skråinga vert gjort ved at kvart bord bakanfrå vert skjerva (skøytt) mot to bord framme (renningane). På denne måten vert den typiske snedbetningfasongen til: ein breid framende bygd av mange skrånande bord, og ein heller smal bakende.
Erik Gustavson

**Erik Gustavson** () er ein norsk filmregissør, manusforfattar og produsent.

## Regi
* *Rendezvous* (1984)
* *Gutta* (1988) 
* *Blackout* (1986) 
* *Hører du ikke hva jeg sier!* (1995)
* *Weekend* (1998/I) 
* *Telegrafisten* (1993) 
* *Herman* (1990) 
* *[[Sofies verden]]* (1999) 
* *Dykaren* (2000)

## Kjelder
* Svensk Wikipedia
* IMDB
Al-haram

**Al-haram-moskeen** (arabisk **** [] 'Den heilage moskeen'), også kjend som **Haram** eller **Haram sjarif**, er ein stor moské som ligg rundt Kaba i Mekka. Her samlar muslimske pilegrimar frå heile verda seg under hadjtida. Moskeområdet dekker då 356&nbsp;800 kvadratmeter og har plass til opp til 820&nbsp;000 truande.

## Bakgrunnsstoff
Den irske fristaten

**Den irske fristaten** var ein stat med status som dominion i Det britiske imperiet. Han eksisterte i åra 1922&ndash;1937, og var ein forløpar til Republikken Irland. Fristaten omfatta 26 av dei 32 grevskapa på øya Irland. 

Fristaten vart oppretta i 1922 etter forhandlingar mellom britiske styresmakter og irske nasjonalistar med Michael Collins i brodden. Den anglo-irske traktaten blei underteikna i London den 6. desember 1921, og fristaten blei skild ut frå Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland den 6. desember 1922. 

Forhandlingsresultatet kom etter fleire år med blodige kamphandlingar, under den irske sjølvstendekrigen. Kompromisset gjekk ut på at irane fekk fullt indre sjølvstyre, men måtte formelt framleis godta den britiske monarken som statsoverhovud, og at dei seks nordaustlege fylka, sidan kalla Nord-Irland eller Ulster, framleis var under britisk og lojalistisk kontroll. Fristaten vart sidan til Republikken Irland.

## Sjå og
* Den anglo-irske traktaten

## Bakgrunnsstoff
Robbie Fowler

**Robert (Robbie) Bernard Fowler **() er ein engelsk fotballspelar, fødd i Toxteth i Liverpool i England, som spelar for Liverpool FC. Fowler er no inne i sin andre periode i klubben. Han returnerte til Liverpool FC i januar 2006, etter fem sesongar i Leeds United og Manchester City.

### Klubbspel
I den første perioden sin i Liverpool, blei Fowler ein av klubbens største heltar gjennom tidene. Han var ein av engelsk fotballs mest målfarlege spelare på 1990-talet, og scora totalt 171 mål på sine åtte første sesongar i Liverpool. At han i tillegg var ein lokal spelar gjorde han ikkje mindre populær blant tilhengjarane. Då han starta karrieren sin, hadde Fowler talet 23 på ryggen, men overtok etter kvart Ian Rush si trøye nummer 9. Hjå Manchester City vart han klubben sin toppskårar i Premier League i 2004/05-sesongen, med 11 seriemål.

### Landslagsspel
Fowler deltok i 26 av Englands landskampar i tida 1996-2002, skåra sju mål. Han var innbyttar i to kampar under Fotball-EM 1996 og ein i Fotball-VM 2002.

 Berre ligakampar.

## Merittar
*Vinnar av UEFA-cupen: 2001 med Liverpool FC
*Vinnar av FA-cupen: 2001 med Liverpool FC
*Vinnar av den engelske ligacupen: 1995 og 2001 med Liverpool FC
*Finalist i meisterligaen: 2007 med Liverpool FC
*Finalist i FA-cupen: 2008 med Cardiff City

## Bakgrunnsstoff
*eu-football
*Liverpool.no om Fowler
*Liverpools eiga heimeside om Fowler
Keynesianisme

**Keynesianisme** er ein samfunnsøkonomisk skule opphavleg lansert i 1936 av den britiske økonomen John Maynard Keynes. Teorien inneheld blant anna idéar om korleis ei regjering kan dempe konjunktursvingingar gjennom å styre den samla etterspørselen i samfunnet. 

Ein kan sjå visse element av keynesianisme i politikken til Nygaardsvold-regjeringa frå 1935 - kor mykje, er omdiskutert. Etter andre verdskrigen vart teorien akseptert i fleire europeiske land, og kom til å påverke den økonomiske politikken deira. Noreg og Sverige var blant desse landa. Keynesianisme er eit av elementa i det som har vorte kalla den skandinaviske modellen, den demokratiske blandingsøkonomien. 

Stabiliseringsinstrumentet i ein keynesiansk modell er i første rekkje finanspolitikk. Den er mest effektiv i ein økonomi med faste valutakursar. Ved flytande valutakursar er det dominerande stabiliseringspolitiske instrumentet pengepolitikken, det vil seie sentralbanken si regulering av rente og pengemengd i samfunnet.

**Kjelde:** I hovudsak svensk wikipedia, art. *Keynesianism*.
Det brazzavillekongolesiske flagget

**[[nasjonalflagg|Flagget]] til [[Kongo-Brazzaville]]** vart først tatt i bruk den 18. august 1958. I 1970 vart flaget forkasta, men tatt i bruk att den 10. juni 1991. Fargane er dei tradisjonelle panafrikanske som opphavleg kom frå det etiopiske flagget. Skråstripene går oppover mot høgre, og den gule stripa i midten er smalare enn den grønne øvst og den raude nedst. Grønt symboliserer naturen, gult naturrikdomane og raudt symboliserer blodet til menneska.

I perioden 1970&ndash;1991, då landet gjekk under namnet Folkerepublikken Kongo, vart det opphavlege nasjonalflagget erstatta av eit meir kommunistisk inspirert flagg: Heilraud flaggduk med statsemblemet i kantonen. Statsemblemet var samansett av tradisjonelle element frå sosialistisk emblematikk: Krosslagt hammar og hakke kombinert med den kommunistiske stjerna, det heile innramma av palmegreiner, eit lokalt innslag. 

## Kjelder
* Wikipedia på engelsk, den 22.01.2007
* Wikipedia på riksmål/bokmål, den 22.01.2007
Nuklide

Ein **nuklide** er eit nøytralt atom med eit visst nukleontal, atomnummer, elektrontal og ein viss energitilstand. Det kan eksistere fleire isotopar av same grunnstoff, på grunn av forskjellig tal på nøytronar.

## Kjelde
* Caplex
* ERGO Fysikk 2FY grunnbok
Isoton

**Isoton** er noko to nuklidar er viss dei har like mange nøytronar, men ulik mengd av protonar.  Til dømes har Bor-12 og Karbon-13 begge sju nøytronar. 

Til samanlikning er: 
* Isotopar nuklidar med like mange proton (Karbon-12 og Karbon-13)
* Isobarar er nuklidar som har same massetal, t.d. summen av proton pluss nøytron - Karbon-12 og Bor-12. 
* Kjerneisomerar er forskjellige anslåtte tilstandar av same kjernetype. Ein overgang frå ein isomer til ein annan fører til utstråling eller absorpsjon av ei gammastråle, eller prosessen indre konversjon.
Isoflate

Ei **isoflate** er ei tredimensjonal utgåve ev ei høgdekote. Det er ei flate som representerer punkt av same verdi (t.d. trykk, temperatur, fart, tettleik) innanfor eit område i rommet. 

Vanlegvis kan ein sjå isoflater ved å bruke datagrafikk, og vert ofte brukt for å vise utrekna data i væskedynamikk, slik som væskestraum rundt lekamar, t.d. ei flyvenge. 

I medisinsk avbilding kan isoflater brukast til å representere område med ei viss tettleik i ei tredimensjonal CT-skanning, slik at ein kan visualisere indre organ, bein eller andre strukturar. 

Fleire andre område, som farmakologi, kjemi, geofysikk og meteorologi, bruker tredimensjonale data representert som isoflatar.
Viktor Dyk

**Viktor Dyk** () var ein kjend tsjekkisk poet, prosaforfattar, politikar, politisk forfattar og advokat. Han var fødd i Pšovka ved Mělník i det daverande Böhmen.

## Utgjevingar

### Poesi
* *A porta inferi*, 1897
* *Síla života*, 1898
* *Marnosti*, 1900
* *Satiry a sarkasmy*, 1905
* *[[Milá sedmi loupežníků]]*, 1906
* *Pohádky z naší vesnice*, 1910
* *Giuseppe Moro*, 1911
* *Zápas Jiřího Macků*, 1916
* *Noci chiméry*, 1917
* *Devátá vlna* 1930
* *Lehké a těžké kroky* 1915
* *Anebo* 1917
* *Okno* 1921
* *Poslední rok* 1922

### Prosa
* *Stud*, 1900
* *Hučí jez a jiné prózy*, 1903
* *Konec Hackenschmidův*, 1904
* *Prosinec*, 1906
* *Prsty Habakukovy*, 1906
* *Píseň o vrbě*, 1908
* *Příhody*, 1911
* *[[Krysař (book)|Krysař]]*, 1915
* *Tajemná dobrodružství Alexeje Iványče Kozulinova*, 1923
* *Tichý dům*, 1921
* *Zlý vítr*, 1922
* *Prsty Habakukovy*, 1925
* *Můj přítel Čehona*, 1925
* *Dědivadelní hra*, 1927
* *Holoubek Kuzma*, 1928
* *Soykovy děti*, 1929

### Politisk litteratur
* *Ad usum pana presidenta republiky* (1929 – kritikk av Edvard Beneš og Tomáš Garrigue Masaryk
* *O národní stát* (posthumously 1932–1938, sju bøker med den politiske litteraturen hans frå 1917 til 1931)

### Drama
* *Epizoda*, 1906
* *Posel*, 1907
* *Zmoudření Dona Quijota*, 1913
* *Veliký mág*, 1914
* *Zvěrstva*, 1919
* *Ondřej a drak*, 1919
* *Revoluční trilogie*, 1921
* *Napravený plukovník Švec*, 1929 – støtte til Rudolf Medek

### Memoarar
* *Vzpomínky a komentáře*, 1927
Tonisitet

**Tonisitet** er ei måling for det effektive osmotiske trykket, målt langs ein gradient, mellom to løysingar som er delt av ein semipermeabel membran. Med andre ord er det den relative konsentrasjonen av løysingar som avgjer retninga og storleiken av diffusjon.

## Hypertonisitet
**Hyperton** eller **hypertonisk** visar til høgare konsentrasjon. I biologien er ei løysing hypertonisk når dei oppløyste stoffa utanfor cella har høgare konsentrasjon enn dei som er inni cella.

## Hypotonisitet
**Hypoton** eller **hypotonisk** visar til lågare konsentrasjon. I biologien er ei løysing hypotonisk når dei oppløyste stoffa utanfor cella har lågare konsentrasjon enn dei som er inni cella.

## Isotonisitet
**Isoton** eller **isotonisk** (frå gresk *[[iso-|isos]]* 'lik' og *tonos* 'spenning') nytta i samband med osmose viser til at to løysingar har likt osmotisk trykk. Omgrepet er nytta innanfor medisinen, der det  gjerne er forstått som *med same osmotisk styrke som blodvæske*. Til dømes kallar ein ei løysing på 9 mg/ml NaCl i vatn for ei isoton løysing.

## Sjå òg
* osmolaritet
* osmose

## Kjelder
* Audun Øyri: *Norsk medisinsk ordbok*. Oslo, 1988.
Cristiano Ronaldo

**Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro** () er ein portugisisk fotballspelar. Han spelar per 2022 for den engelske klubben Manchester United, og har tidlegare spela for Real Madrid, Sporting Lisboa og Juventus.

Han vart ligameister med Sporting Lisboa i 2003, og i august same året skreiv han under for United. Mange frykta at presset vart stort for den dåverande 18-åringen sidan han fekk den legendariske trøya nr. 7. Ronaldo meistra forventningspresset fint, og var med på å vinne FA-cupen i den fyrste sesongen sin. Han vart toppskårar i Premier League i 2007/08-sesongen med 31 seriemål, og var Manchester United sin toppskårar i Premier League også i 2006/07- og 2008/09-sesongen. Han vann Premier League med Manchester United tre gonger, i 2007, 2008 og 2009. I 2008 var han med på å vinna den europeiske Meisterligaen med United, og i 2008 VM for klubblag. Han vart kåra til årets spelar i Premier League i 2006/07-sesongen og i 2007/08-sesongen. I 2008 vart han òg kåra til årets spelar i verden av FIFA.

Med Real Madrid har han vunne den spanske serien, i 2012, og Meisterligaen i 2014. Han var klubben sin toppskårar i serien fire sesongar i strekk frå 2010/11-sesongen og framover. Han vart toppskårar i den spanske toppdivisjonen i 2010/11- og 2013/14-sesongen. I fotball-EM i 2012 spela han alle Portugal sine fem kampar og skåra tre mål då Portugal nådde semifinalen i meisterskapen. Han vart dimed ein av seks spelarar som delte tittelen som toppskårar i turneringa.

Cristiano Ronaldo vert rekna som ein av dei mest talentfulle spelarane i Europa, og har fast plass på det portugisiske herrelandslaget i fotball. Han debuterte på landslaget i august 2003, og var ein av dei beste spelarane på laget under EM i 2004, der han skåra to mål. Mest kjend er C. Ronaldo for dei vanvittige fintene og finessane sine i tillegg til ein svært god basisteknikk. Skot- og pasningsfoten hans er også i orden og alt i alt er han ein av dei klart mest talentfulle spelarane i verda på sin alder.

## Karriere som spelar (alle turneringar)
*Per 3. januar 2022*

## Kjelder
* Cristiano Ronaldo - Player Profile. Transfermarkt

## Bakgrunnsstoff
Erik Palmén

**Erik Herbert Palmén** () var ein finsk meteorolog. Han jobba i lag med Vilhelm Bjerknes og var ein del av Bergensskulen i meteorologi, som skapte teorien bak syklonar og vêrfrontar. Palmén var ein av meteorologane som var med på å forklare dynamikken i jetstraumar ved University of Chicago (i lag med mellom anna Carl-Gustaf Rossby). Han gjorde òg mykje grunnleggande arbeid med datainnsamling frå radiosondar, og kvalitetssjekka fleire datasett som vart mykje brukt av andre forskarar. Palmén skreiv artiklar innan fleire fagfelt knytte til meteorologi, som geofysikk og oseanografi. Boka, «Atomspheric Circulation Systems: Their Structure and Interpretation» frå 1969, som han skreiv i lag med Chester W. Newton, vert framleis brukt av mange universitet rundt om i verda i dag. 

Palmen var direktør for Det finske havforskingsinstituttet, professor ved Helsingfors universitet og medlem av Det finske vitskapsakademiet.
Knoppix

**Knoppix** er ein distribusjon av operativsystemet Linux som er utvikla av Klaus Knopper. Distribusjonen er i hovudsak meint for å starte opp rett ifrå en direkte cd utan installasjon på harddisken, sjølv om dette og er mogleg. 

Dei første utgåvene av Knoppix var basert på Linux distribusjonen Red Hat, men versjon 2 og nyare utgåver er istaden basert på Debian. Knoppix er kjend for å ha god maskinvarestøtte og folk som vurderer å konvertere til Linux nyttar gjerne Knoppix først. Professjonelle Linuxbrukarar nyttar gjerne Knoppix som reserveløysing til å redde ein harddiskinstallasjon som ikkje startar opp.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* http://www.knoppix.org/ 
* Offisiell nettstad ved knopper.net
* Intervju med utviklaren av Knoppix, Klaus Knopper
Fuji-fjellet

**Fuji-fjellet** (japansk 富士山, *Fujisan*) er det høgaste fjellet i Japan, og ligg like vest for Tokyo. Fjellet ligg nær Stillehavskysten på den sentrale øya Honshu. Tre mindre byar ligg rundt fjellet, Gotemba i aust, Fuji-Yoshida i nord og Fujinomiya i sørvest. Fjellet er 3776 m høgt og toppen er snødekt året rundt, sjølv om det ligg i ei temperert klimasone. 

Fuji er eit velkjent symbol på Japan, og er eit populært turistmål, som ofte vert brukt som fotomotiv for postkort. Heile fjellet er òg ein stor vulkan, og har hatt fleire utbrot. Fjellet er rekna for å vere ein aktiv vulkan, men med berre låg risiko for utbrot. Det siste utbrotet skjedde i 1708. 

## Namn

Kanjiteikna for Fujifjellet, 富 og 士, tyder 'rikdom' og 'nokon med høg status', men desse reknar ein med er *[[ateji]]*, teikn valde i seinare tid fordi dei likna uttalen av namnet på fjellet. Namnet «Fuji» har uklart opphav, og fleire etymologiar er blitt føreslåtte opp gjennom åra, som 'rikdom', 'udøyeleg', 'utan like' eller 'rett som ein risplante'. 

Sidan sisteteiknet 山 kan lesast 'yama' (fjell) har ein i Vesten utvikla ein tradisjon med å kalla fjellet Fujiyama, men dette vert som oftast ikkje nytta på japansk.

## Soge
Fujifjellet er ein regelmessig vulkan som er synleg i ein vid omkrins, og har vore avbilda og lovprist i japansk kunst og litteratur. Hokusai sin '36 bilete av Fujifjellet' og 'Hundre bilete av Fujifjellet' er best kjende. Fjellet opptrer også i ei rekkje dikt.

Ein meiner at ein ukjend munk var først mann på toppen av fjellet i 663. Toppen av fjellet vart rekna som heilag, og var eit forbode område for kvinner fram til Meiji-perioden. Den første kjende utlendingen på toppen var sir Rutherford Alcock i 1860.

## Galleri

Fuji Kawaguchi 357.JPG|Fuji og vatnet Kawaguchi
Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Fuji sett over bygningar i Shinjuku i Tokyo.
Mt Fuji Summit.jpg|Turgåarar som stig opp på Fuji-fjellet
Chuurei-tou Fujiyoshida 17025277650 c59733d6ba o.jpg|Arakurayama Sengen Park
富士山頂御来光 Go-raikou(The sunrise) at summit of Mt.Fuji HDR-CX560V.webm|Soloppgang frå toppen av Fuji-fjellet


## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Mount Fuji|Mount Fuji]]» frå , den 16. mars 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
Verdas meteorologiorganisasjon

**Verdas meteorologiorganisasjon** (**WMO**) er ein mellomstatleg organisasjon med 193 medlemsland. Han har sitt opphav i **Den internasjonale meteorologiorganisasjonen** (**IMO**), som vart grunnlagd i 1873, og Noreg har vore medlem heilt sidan den gong. 

## Historie
WMO vart grunnlagd i 1950, og vart ein organisasjon under Sameinte Nasjonar for meteorologi (vêr og klima, operasjonell hydrologi og tilknytte geovitskapar). Hovudsete er i Geneve i Sveits, og den noverande administrande direktør er David Grimes, medan Michel Jarraud er generalsekretær.

## Føremål
Måla til organisasjonen er: 
* Å gjere det verdsomspennande samarbeidet enklare ved å etablere nettverk av observasjonsstasjonar, i tillegg til hydrologiske og andre geofysiske observasjonar knytte til meteorologi. 
* Å gjere det enklare og etablere og vedlikehalde system slik at ein raskt kan utveksle meteorologisk og tilknytt informasjon. 
* Å standardisere meteorologiske og tilknytte observasjonar, og sikre einsarta publisering av observasjonar og statistikk. 
* Å føre bruken av meteorologi vidare i luftfart, skipsfart, vassproblem, jordbruk og andre menneskelege aktivitetar. 
* Å føre aktivitar i operasjonell hydrologi vidare, og føre samarbeidet mellom meteorologiske og hydrologiske tenester nærare. 
* Å oppfordre til forsking og utdanning i meteorologi, og andre tilknytte felt, og assistere i å koordinere dei internasjonale aspekta av slik forsking og utdanning. 

Medlemslanda av WMO har møter annakvart år der ein diskuterer handlingar og gjer eventuelle endringar for å nå dei aktuelle måla nemnd over. Det siste møtet var i Geneve i Sveits. 

WMO var med på å starte Den mellomstatlege juryen for klimaendringar (Intergovermental Panel on Climate Change) (IPCC) og Global Atmosphere Watch (GAW)

## Verdas meteorologidag
* Verdas meteorologidag er 23. mars kvart år.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* WMO-landkodar
John Carew

**John Alieu Carew** () er ein tidlegare norsk landslagsspelar i fotball. Han er 1,93 m høg og veg rundt 90 kg, spelte i hovudsak spiss og er kjend for ekstrem fart og hovudstyrke. 

John Carew er fødd i Lørenskog. Far hans er frå Gambia medan mor hans kjem frå Heidal i Gudbrandsdalen i Noreg. Carew debuterte på A-landslaget i 1998, og vart med det den fyrste farga spelaren på det norske landslaget. I periodar har han nekta å spele på landslaget, og då spesielt etter ein episode i Drammen der han utøvde vald mot medspelar (John Arne Riise) etter ei trening.

Carew hadde per desember 2006 spela 59 A-landskampar, og scora 14 mål for Noreg. Frå før hadde han 37 kampar på aldersbestemte landslag.

John Carew fekk Kniksenprisen i 2006 for prestasjonane sine i Olympique Lyonnais i 2005. 

22. januar 2007 gjekk Carew over til Aston Villa, som del av ein byttehandel der Olympique Lyonnais fekk Milan Baros. Han var Aston Villa sin toppskårar i Premier League i 2007/08-sesongen, med 13 seriemål.

## Karriere som spelar
(*Sist oppdatert [[22. januar]] [[2006]]*)

 Berre seriekampar.

## Meritt
### Personlege utmerkingar
* Kniksenprisen i 2005
### [[Vålerenga Fotball|Vålerenga IF]]
* Noregscupen i 1997
### Rosenborg BK
* Tippeligaen i 1999
### Valencia CF
* Primera División i 2002
### [[Olympique Lyonnais|Lyon]]
* Ligue 1 i 2006