open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Karlsen

**Karl Henry Karlsen** () var ein norsk arbeidar og politikar frå Halden. Han var ordførar i Tune i til saman 30 år, og representerte Østfold og Arbeidarpartiet på Stortinget i tida 1951 til 1957.

Karlsen var son til ein arbeidsformann på veveri. Sjølv var han utdanna mekanikar, seinare gjekk han ein teknisk kveldsskule. Han arbeidde ved Greåker Cellulosefabrik, der han var formann i åra frå 1930 til 1963.

I 1925 vart Karlsen vald inn i formannskapet i Tune herad. Frå 1937 var han ordførar til 1941, då han vart fjerna frå posisjonen av den tyske okkupasjonsmakta. Etter 2. verdskrigen var over fekk han tilbake ordførarombodet og var Tune herads øvste leiar i over 26 år. Som ordførar møtte han på fylkestinget i Østfold, der han i fleire periodar var formann.

Karlsen var fyrste varamann til Stortinget 1950-53. Då representanten Anton Berge døydde 4. juli 1951, rykte Karlsen inn på Tinget og tok sete i Landbrukskomiteen. Ved stortingsvalet 1953 fekk han fast tingplass, han var dei neste fire sesjonane medlem i Kommunalkomiteen.

## Kjelder
*Stortingsbiografi
En krybbe var vuggen

**«Away in a Manger»** er ein engelskspråkleg julesong eller salme frå USA.
På norsk er han kjend som **«En krybbe var vuggen»** eller  **«En krybbe var vuggen som ventet ham her»**.

Tekstforfattaren er ukjend, sjølv om songen lenge var tillagt Martin Luther. Han kan syngast til ei rekkje ulike melodiar. Den best kjende i USA er kjend som Mueller, og kom ut i ei songbok gjeven ut av James R. Murray, som truleg også var komponisten, i 1897.
Den vanlegaste melodien i Storbritannia blei skriven av amerikanske William J. Kirkpatrick i 1895. Begge desse melodiane er brukte i norsk samanheng.

Dei første to versa av songen, utan melodi, blei gjevne ut i *The Sailors' Magazine and Seamen's Friend* sitt novembernummer i 1883. Songen hadde tittelen Luther's Cradle Song, og blei hevda å vera skriven av Martin Luther for ungane hans.
Ein liknande artikkel kom ut i *The Myrtle* i mai 1884, med eit forslag om å synga versa til melodien til «Home! Sweet Home!».

Songen kom ut under tittelen «Away in a Manger», saman med ein melodi, i søndagsskulesongboka *Little Children's Book for Schools and Families* (1885).  Melodien var den såkalla «St. Kilda» som er tillagt J.E. Clark, 

Den norske versjonen av songen er skriven av Eyvind Skeie. Han er ei gjendikting av dei to første engelske versa med to nyskrivne vers lagt til.

Samen kom med i Norsk salmebok frå 1985 som nummer 64, og blei nummer 56 i Norsk salmebok 2013.
Salmen kan brukast til jul
og til påske.
## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Away in a Manger|Away in a Manger]]» frå ,  den 17. desember 2016.*
Randi Gustad

**Randi Heggemsnes Gustad** () er ein norsk jurist og tidlegare handballspelar frå Oslo. Linjespelaren vart europameister i 2004.

Gustad spelte i yngre år på oslolaget Refstad-Veitvet. I 1997 melde ho seg inn i byrivalen Nordstrand IF. Med Nordstrand vann ho både eit cup- og eit seriemeisterskap før ho la opp for godt i 2008.

Linjespelaren Gustad fekk sin landslagsdebut på Stord så seint som 26. mars 2004 mot Spania. Høgdepunktet på landslaget kom då ho spelte EM-finalen 2004 i Budapest, ein kamp Noreg vann med 27-25 over Danmark. Ho var også med i handball-VM 2005 i Russland, der ho fekk lite speletid og spelte sin siste landskamp 15. desember 2005 mot Kroatia. Gustad skåra 53 mål på sine 50 landskampar. Ved landslagsuttaka måtte ho ofte sjå at landslagssjef Marit Breivik jamnast vurderte Else-Marthe Sørlie og Elisabeth Hilmo som betre enn Gustad på linja.

Gustad er utdanna jurist og var i 2007 med å starte Advokatfirmaet G & G AS i Oslo. Ho har vore styremedlem i Antidoping Norge.

## Merittar
*EM 2004: Gullmedalje etter 27–25 mot Danmark
*VM 2005: Nr 9 med Noreg

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Randi Gustad|Randi Gustad]]» frå ,  den 17. desember 2016.*
Pleurophyllum speciosum

***Pleurophyllum speciosum*** er ei subantarktisk kjempeurt som veks på Auckland- og Campbelløyane i New Zealand, der ho er endemisk. Observasjonar gjorde med varmekamera fann at blada til *P. speciosum* var 9 °C varmare og blomestanden 11°C varmare enn lufttemperaturen. Varmen på blada er knytt til håra som sit på kantane mellom fòrene på blada. Truleg er denne oppvarminga eit resultat av utvikling i retning av eit betre stoffskifte gjennom ei meir effektiv utnytting av solvarmen på ein relativt kjølig stad.

## Kjelder
Janne Tuven

**Janne Tuven** () er ein norsk tidlegare handballspelar. Den venstrehendte vekselvis rykkrom- og kantspelaren vart europameister 1998, og vann elles to VM-sølv og like mange EM-sølv i tida 1996-2002.

## Karriere
### Klubbspel
Tuven spelte i unge år på Vestby HK, før ho melde overgang til Nordstrand IF i Oslo. Sidan var ho aktiv i Stabæk IF og deretter på danske Ikast.

### Landslagsspel
Tuven debuterte på det norske landslaget 3. november 1994 mot USA. I tida frå 1996 til 2002 deltok ho i tre EM-turneringar og to verdsmeisterskap, og vann ein gullmedalje og fire sølvmedaljar. Det tok til med sølv i handball-EM 1996, heldt fram med VM-sølv i 1997, før ho vann gull under EM 1998, i alle desse tre finalane var Danmark finalemotstandar. Etter å ha sett tre meisterskapsturneringar frå sidelinja, fekk Tuven VM-sølv nummer to i 2001 og EM-sølv nummer to i 2002. I EM-finalen 2002 skåra ho fire av dei norske finalemåla. Den 23.september 2003 deltok ho mot Kroatia i sin 108. landskamp, etter 268 landslagsmål var det slutt med flagget på brystet.

### Merittar
*EM 1996: Sølvmedalje etter 23–25 mot Danmark
*VM 1997: Sølvmedalje etter 20–33 mot Danmark
*EM 1998: Gullmedalje etter 24–16 mot Danmark
*VM 2001: Sølvmedalje etter 25–30 mot Russland 
*EM 2002: Sølvmedalje etter 22–25 mot Danmark

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Janne Tuven|Janne Tuven]]» frå ,  den 17. desember 2016.*
James Bulwer

**James Bulwer** () var ein engelsk prest og naturhistorikar.

Bulwer var fødd i Aylsham i Norfolk og studerte ved Jesus College i Cambridge. Medan han var i Cambridge fekk han teikneundervising av den kjende landskapskunstnaren John Sell Cotman. Han blei også medlem av Linnean Society of London grunna si interesse for muslingar. Ein av dei som føreslo han som medlem var marinbiologen William Elford Leach.

I 1818 blei Bulwer ordinert som diakon og i 1822 som prest. I 1823 blei han kapellan i Dublin. I 1831 flytta han til Bristol og i 1833 til St James's Chapel i Piccadilly i London. Gjennom fleire vintrar reiste han rundt i Spania, Portugal og på Madeira, somme gonger saman med filosofen Alfred Lyall.  Våren 1825 sanka han eit eksemplar av ein ukjend petrellart på Madeira. Petrellen blei skildra av  William Jardine og P.J. Selby i 1828 og gjeven det vitskaplege namnet *Bulweria bulwerii* . På engelsk er arten kalla *Bulwer's petrel* og på norsk spisshalepetrell. Bulwer blei også opphavet til namnet på petrellslekta *[[Bulweria]]*.

Bulwer flytta frå London i 1839 og flytta tilbake til Norfolk. Han blei kapellan ved godset Blickling Hall og seinare Hunworth. Då sønene hans byrja som elevar ved King's College School i London fornya han vennskapen med Cotman. Fleire av skissene hans frå Spania og Madeira inspirerte Cotman sine akvarellar.

## Kjelder

* Barbara and Richard Mearns - *Biographies for Birdwatchers* (1988) ISBN 0-12-487422-3

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:James Bulwer|James Bulwer]]» frå ,  den 17. desember 2016.*
Pantropisk utbreiing

**Pantropisk** er eit biogeografisk omgrep for ei utbreiing som omfattar tropiske regionar i alle verdsdelar. Omgrepet kan omfatta ein enkelt art, ei biologisk slekt eller ein større familie.

Grupper med utviklingslinjer ein kan føra langt tilbake har større sjanse for å vera pantropiske, ettersom dei kunne befolka kontinenta før dei skilde lag. Grupper kan også bli pantropiske gjennom langdistansepreiing, til dømes kokospalme som er blitt utbreidd ved hjelp av havstraumar. Menneskeleg transport, både vilja og utilsikta, kan også vera opphav til pantropisk utbreiing.

Nokre pantropiske grupper er mellom anna planteslektene *[[Acacia]]* og *[[Bacopa]]*.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pantropical|Pantropical]]» frå ,  den 17. desember 2016.*
Antrakinon

**Antrakinon** er ei gul krystallinsk kjemisk sambinding med kjemisk formel  og smeltepunkt på 285 °C. Ho vert særskilt framstilt frå ftalsyreanhydrid, men kan òg framstillast ved oksidasjon av antracen. Antrakinon er, som namnet seier, eigentleg eit kinon, men kinonkarakteren (til dømes den oksiderande evna) er lite framtredande. Antrakinon dannar utgangspunkt for framstilling av mange viktige fargestoff (særleg alizarinfargestoff) og vert elles nytta i organisk syntetisk industri.

## Kjelder
Høgaste fjella i Fauske

**Høgste fjelltoppane i Fauske kommune** med ein primærfaktor på minst 50 meter. 

## Kjelder
*Noregs geografiske oppmåling. Kartserien M711.
Tyre på Europa

**Tyre** (tidlegare kjend som *Tyre Macula*) er ein nedslagsstruktur på jupitermånen Europa. Sjølve krateret har ein diameter på 40 kilometer, medan resten av strukturen er mykje større; kring 140 kilometer i diameter. Tyre er ein av få nedslagsstrukturar på Europa med konsentriske ringar. Desse kan vera spor etter flytande vatn som fanst under yta ved nedslagstidspunktet.

## Kjelder
* ''PIA01633: The Tyre multi-ring Structure on Europa'' - NASA Photjournal
* ''PIA01098: A Compositional Map of the Tyre Region of Europa'' - NASA Photjournal
Sanna Solberg-Isaksen

**Sanna Charlotte Solberg-Isaksen** () er ein norsk handballspelar som sidan 2017 spelar for danske Esbjerg. Ho har i tida 2014-24 vunne tre EM-gull, to VM-gull og eitt OL-gull med det norske landslaget. Pr august 2024 har ho delteke i 213 landskampar og skåra 408 mål. Kantspelaren er tvillingsyster til målvakta Silje Solberg-Østhassel.

### Klubbspel
Solberg spelte på Helset IF til 2010, då ho melde overgang til Stabæk IF i den norske toppserien. Sommaren 2014 flytta ho vidare til den suverene noregseinaren Larvik HK. Med Larvik-klubben vann ho NM-gull i 2014 og 2015, og vart seriemeister både i 2015 og 2016. I 2017 skreiv ho kontrakt med det danske topplaget Esbjerg.

### Landslagsspel
I juli 2010 var Solberg med på vinne junior-VM i handball. Same hausten, 21. september 2010, fekk ho sin landslagdebut mot Romania. Under handball-EM 2014 i Ungarn skåra ho mange mål frå venstrekanten, i ein meisterskap der Noreg kleiv til topps etter finalesiger 28-25 over Spania. Året etter var ho også med på det norske laget som vart verdsmeister under VM 2015. Under Sommar-OL 2016 i Rio de Janeiro fekk ho auka medaljesamlinga med bronse, etter at Noreg tapte ein jamn semifinale mot Russland og deretter vann klart over Nederland i bronsefinalen.

### Merittar landslag
*VM 2013: Nr 5 med Noreg
*EM 2014: Gullmedalje etter 28–25 mot Spania
*VM 2015: Gullmedalje etter 31–23 mot Nederland
*OL 2016: Bronsemedalje etter 36–26 mot Nederland
*EM 2016: Gullmedalje etter 30–29 mot Nederland
*VM 2017: Sølvmedalje etter 21–23 mot Frankrike
*EM 2018: Nr 5 etter 38–29 mot Sverige
*VM 2019: Nr 4 etter 28–33 mot Russland
*EM 2020: Gullmedalje etter 22–20 mot Frankrike
*OL i 2021: Bronsemedalje etter 36–19 mot Sverige
*VM 2021: Gullmedalje etter 29–22 mot Frankrike
*VM 2023: Sølvmedalje etter 28–31 mot Frankrike
*OL 2024: Gullmedalje etter 29–21 mot Frankrike
*EM 2024: Gullmedalje etter 31–23 mot Danmark

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sanna Solberg|Sanna Solberg]]» frå ,  den 18. desember 2016.*  
*Landskampar
Mike Ireland

**Michael James Grant Ireland**, kjend som **Mike Ireland**, () er ein kanadisk tidlegare skeiseløpar frå Winnipeg i delstaten Manitoba. Han vart i 2001 verdsmeister i sprint og vann elles ein sølvmedalje og to bronsemedaljar i sprint-VM i tida 200-04.

Ireland deltok internasjonalt frå 1994, men fekk sitt gjennombrot fyrst i 2000-sesongen. Han vart då andremann i sprint-VM, slått av landmannen Jeremy Wotherspoon, og tok elles  sølv og bronse på høvesvis 500 meter og 1000 meter under VM i enkeltløp. I januar 2001 vann Ireland sprint-VM i Inzell i Tyskland. Under verdscupfinalane 3. mars 2001 i Calgary forbetra han verdsrekorden på 1000 meter til 1.08,34, ein rekord landsmannen Wotherspoon sletta allerie åtte dagar seinare. Både i 2002 og 2004 enda Ireland på tredjeplassen i sprint-VM. I 2004 kneip han også ein bronse på 500 m under VM i enkeltløp i sørkoreanske Seoul. Han deltok i fire olympiske vinterleikar, men kom aldri høgre enn ein sjetteplass på 500 m under Vinter-OL 2002 i Salt Lake City.

Han la opp i 2010.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mike Ireland|Mike Ireland]]» frå ,  den 18. desember 2016.*
Marija Isakova

**Marija Grigorjevna Isakova** () var ein russisk skeiseløpar frå Vjatka som vart verdsmeister på skeiser i 1948, 1949 og 1950. Ho representerte Sovjetunionen.

Isakova deltok i 1936 i den sovjetiske meisterskapen, der ho vart nummer fem. I 1944 kom ho på andreplassen i landsmeisterskapen, før ho i 1945 byrja på ei nasjonal sigersrekke som varte til 1951, med unnatak for ein andreplass i 1950.

Isakova deltok i tre verdsmeisterskap på skeiser, og vann alle tre meisterskapane. I finske Turku i 1948 vann ho med ein margin på over seks tidspoeng til landskvinna Lidija Selikhova. Året etter gjekk VM på Kongsberg, der ho sikra meistertittelen etter å ha vunne dei tre kortaste distansane. Vinteren 1950 vann ho skeise-VM på heimebane i Moskva framom sju landskvinner, norske Randi Thorvaldsen vart beste utlending på niandeplass. Den 12. februar 1951 sette Isakova verdsrekord på 1500 m på Medeobana ved Alma Ata med tida 2.29,5.

For innsatsen på skeisebana vart Isakova tildelt Leninordenen. Ho var aktiv til 1954.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Maria Isakova|Maria Isakova]]» frå ,  den 18. desember 2016.*
Mayrhofen

**Mayrhofen** er ein kommune i distriktet Schwaz i forbundslandet Tirol i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 178,7 km² og i kring 3&nbsp;800 ibuarar. Landsbyen Mayrhofen ligg øvst i Zillertal og på austbreidda av elva Ziller, 633 meter over havet.

Turisme er hovudnæring i Mayrhofen. Næringa voks fram etter det frå 1879 vart bygt redningshytter i fjellområda kring Zillertal. Og med opninga av Zillertalbahn i 1902 steig tilførsla av fjellturistar.

Skiheisane Penkenbahn og Ahornbahn, i drift frå høvesvis 1954 og 1969, gjorde Mayrhofen til eit internasjonalt kjent feriemål. Ein ny Ahornbahn frå desember 2006 med plass til 160-personar i kvar vogn, gjer gondolbanen til den største i Austerrike.

Vinter-, sommar- og kongressturismen gjer Mayrhofen til det nest største turistmålet i Tirol. Årleg overnattar ein million turistar i kommunen, der det finst 630 km skiløyper, heilårs skianlegg, og stigar for terrengsykling og fjellvandring.

Fjellklatraren Peter Habeler er frå Mayrhofen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Mayrhofen|Mayrhofen]]» frå ,  den 18. desember 2016.*
Koronautlading

**Koronautlading** er ei elektrisk utladning som oppstår på grunn av at ein gass eller ei væske som omgjev elektriske leiarar vert ionisert. Fenomenet vert kalla «koronautlading» og oppstår når gradienten til det elektrisk feltet overstig ein viss verdi. 

## Ionisering i elnettet
I høgspenningsnettet kan lufta mellom leiarane verta ioniserte, når elektronar frigjer seg frå den negative leiaren og vert akselerert mot den positive leiaren. Det går ein elektrisk straum gjennom den ioniserte lufta, slik at det oppstår eit effekttap. Grenseverdien for når lufta vert ionisert er relatert til feltstyrken, og av ujamnheiter på leiaroverflata, som til dømes rimfrost, fuktig snø, vassdropar i regnvêr og skodde. Når det er rimfrost eller fuktig i vêret kan ein av og til høyra ein fresande lyd frå leiarane i høgspenningsnettet.
Anders Aa. Mundal

**Anders Aa. Mundal** () var ein norsk bonde, lærar, lokalhistorikar og forfattar frå Fjærland i Sogndal kommune.  Han har vore lærar ved folkehøgskulane i Follo og Sogndal.  Mundal var aktiv i lokalpolitikken i Balestrand i fleire år.

## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
* 
## Kjelder
* Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane 
## Bakgrunnsstoff
* Om Anders Aa. Mundal i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Snøfall

***Snøfall*** er ein norsk fjernsynsserie i 24 episodar produsert av NRK Super som var adventskalender på NRK i 2016. Forfattarane bak serien er Hanne, Hilde og Klaus Hagerup. Manusforfattar og regissør er Synne Teksum og produsent er Hege Waagbø. 

*Snøfall* handlar om den 9 år gamle jentungen Selma (spelt av Siri Skjeggdal), som har budd hos nabodama Ruth (spelt av Kjersti Elvik) sidan foreldra til Selma døydde i ei ulukke. Etter kvart finn Selma vegen til staden Snøfall, ein landsby i eit isaude der sjølve julenissen (spelt av Trond Høvik) bur.

Eva Weel Skram framfører signaturlåten, som ho har skrive saman med Thomas Stenersen.

## Skodespelarar

## Kjelder
Høgaste fjella i Narvik

**Høgste fjelltoppane i Narvik kommune** med ein primærfaktor på minst 50 meter. 

## Kjelder
*Noregs geografiske oppmåling. Kartserien M711.
Stine Oftedal Dahmke

**Stine Oftedal Dahmke** () er ein norsk handballspelar frå Nittedal som perioden 2017-24 spelte for ungarske Győri ETO. I åra frå 2011 til 2024 var ho med på å vinne eitt OL-gull, tre VM-gull og fire EM-gull, to VM-sølv, EM-sølv og to OL-bronsar med Noregs landslag. Dahmke deltok i 269 landskampar og skåra 757 mål.

## Karriere
### Klubbspel
Oftedal Dahmke var i yngre år medlem i Nit-Hak Håndballklubb. Sesongen 2007/08 spelte ho på Fjellhammer IL, deretter var ho spelesjef (playmaker) i Stabæk IF i fem år. Sidan var aktiv i franske Issy Paris i tida 2013-17. Frå sommaren 2017 var ho ein sentral spelar for det ungarske topplaget Győri ETO som i 2018, 2019 og 2024 sigra i EHF-meisterligaen.

### Landslagsspel

Sommaren 2009 var Oftedal Dahmke med på vinne junior-VM i handball, ein prestasjon ho og Noreg gjentok eitt år seinare. Hausten 2010 fekk ho sin landslagdebut mot Island den 26. november. I desember 2011 deltok ho på det norske laget som vann handball-VM 2011. Også ved handball-EM 2012, der det vart finaletap mot Montenegro etter ekstraomgangar, var ho med i den norske troppen.

Frå og med handball-EM 2014 har Oftedal Dahmke vore sentral i angrepsspelet til det norske landslaget som midtre rykkrom-spelar, der samspelet med særleg Nora Mørk har vore viktig for norske triumfar ved EM 2014, VM 2015 og EM 2016, og siger i bronsefinalen under Sommar-OL 2016. Sidan handball-VM 2015 har ho vore Noregs kaptein i meisterskapsturneringane.

### Merittar landslag
*VM 2011: Gullmedalje etter 32–24 mot Frankrike
*EM 2012: Sølvmedalje etter 31–34 mot Montenegro
*VM 2013: Nr 5 med Noreg
*EM 2014: Gullmedalje etter 28–25 mot Spania
*VM 2015: Gullmedalje etter 31–23 mot Nederland
*OL 2016: Bronsemedalje etter 36–26 mot Nederland
*EM 2016: Gullmedalje etter 30–29 mot Nederland
*VM 2017: Sølvmedalje etter 21–23 mot Frankrike
*EM 2018: Nr 5 etter 38–29 mot Sverige
*VM 2019: Nr 4 etter 28–33 mot Russland
*EM 2020: Gullmedalje etter 22–20 mot Frankrike
*OL i 2021: Bronsemedalje etter 36–19 mot Sverige
*VM 2021: Gullmedalje etter 29–22 mot Frankrike
*EM 2022: Gullmedalje etter 27–25 mot Danmark
*VM 2023: Sølvmedalje etter 28–31 mot Frankrike
*OL 2024: Gullmedalje etter 29–21 mot Frankrike

## Privatliv
Stine Oftedal Dahmke har studert ved Handelshøyskolen BI i Oslo.
Ho er storesystera til Hanna Oftedal Sagosen og Herman Bredal Oftedal, begge handballspelarar.

Ho gifta seg i 2024 med den tyske handballspelaren Rune Dahmke.

## Kjelder


*Landskampar
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stine Oftedal|Stine Oftedal]]» frå ,  den 18. desember 2016.*
Chu

**Chu** var eit kongerike i Kina over ein periode på ikring 800 år, frå ca 1030 fvt. til 224 fvt. (før vår tidsrekning).
Det var eit sjølvstyrande rike som fanst på same tid som Zhou-dynastiet.

Frå kong Wu tidleg i det 8. hundreåret fvt. utropte Chu-herskarane seg til kongar på like fot med Zhou-kongane. I Chu-riket vart det påbyrja ei rad administrative reformer, noko som gjorde at Chu makta å leggje under seg nye landområde under Vår- og haustannaltida. Med framhaldande landerobringar var Chu eit av dei mektigaste kongerika under Krigarrika-tida.

Chu-riket er også kjend som Jing (荆), Jingchu (荆楚) og Shu (舒). Riket omfatta det meste av dagens provinsar Hubei og Hunan, jamsides delar av Chongqing, Guizhou, Henan, Anhui, Jiangxi, Jiangsu, Zhejiang og Shanghai. I meir enn 400 år låg Danyang, hovudstaden i Chu, ved åmotet til elvane Dan og Xi, nær dagens Xichuan.

## Galleri

Yibi coin.JPG|*Yǐ bí qián*, 'maurnasemyntar', frå Chu-riket.
Lacquerware from State of Ch'u.jpg|Lakkbolle frå Chu.
Detail of the Painting on a Lacquerware from State of Ch'u.jpg|Lakkmåleri (detalj) frå Chu.
CMOC Treasures of Ancient China exhibit - bronze zhou jie, detail.jpg|*Zhou jie*, bronsepass frå kongen av Chu til prins Qi.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chu (state)|Chu (state)]]» frå ,  den 19. desember 2016.*
An Lushan-opprøret

**An Lushan-opprøret** var eit opprør mot det kinesiske Tang-dynastiet. Opprøret tok til den 16. desember 755 då generalen An Lushan utropte seg til keisar over Nord-Kina, og dermed danna det rivaliserande Yan-dynastiet. Opprøret vart kua då Yan-dynastiet fall den 17. februar 763.

Gjennom den vel sju år lange opprørstida fall folketalet i Kina med 33-36 millionar menneske, om lag to tredelar av folkemengda. Kor store delar som døydde av svolt, krigshandlingar eller massakrar er uvisst.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:An Lushan Rebellion|An Lushan Rebellion]]» frå ,  den 19. desember 2016.*
Gunnar Urtegaard

**Gunnar Urtegaard** () er ein norsk historikar og forfattar. Han er frå Balestrand. Urtegaard er utdanna cand. phil. Han var leiar av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane frå starten i 1983 til 2001, då han tok permisjon for å arbeide i eit privat firma. Urtegaard satsa sterkt på internett-baserte tenester frå Fylkesarkivet, og data-basane til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane har danna modell for andre.

Urtegaard var medlem av edb-utvalet til Norsk lokalhistorisk institutt, Norsk Kunst- og Kulturhistoriske Museers edb-utval, leiar i Landslaget for lokal- og privatarkiv. I 2007 fekk han mellombels engasjement som prosjektleiar for utvikling av nettbasert kultur- og kunnskapsformidling på regionalt, nasjonalt og internasjonalt nivå. Same året vart han avdelingsdirektør i Statens senter for Arkiv, Bibliotek og Muséum (ABM-utvikling) i Oslo. Frå 2011 til 2013 var Urtegaard seksjonssjef i Norsk Kulturråd og frå 2013 til 2015 avdelingsdirektør i Riksarkivet i Oslo.

I 2015 vart han fagdirektør i Direktoratet for forvaltning og IKT (Difi).

Urtegaard har som lokalhistorikar m.a. skrive bygdebok II for Balestrand og skulesoga for kommunen.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### I bøker - eit utval
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
Rasmus Sunde

**Rasmus Sunde** () er ein norsk historikar og forfattar. Han er fødd i Vik, oppvaksen i Jølster og busett i Balestrand. 

Sunde har doktorgrad i migrasjonshistorie. Han var førsteamanuensis ved Høgskulen i Sogn og Fjordane, no Høgskulen på Vestlandet, frå 1991 til han vart pensjonist i 2011. Deretter arbeidde han i reiseselskapet Fotefar Temareiser leia av sonen i ei årrekkje.

Sunde har skrive fleire bøker om migrasjonshistorie knytt til norsk utvandring til Amerika.

Sidan 2020 har han også vore aktiv på sosiale medium, særleg TikTok, der han nyttar barndomskallenamnet «raspekaka» som brukarnamn. Saman med barnebarn har han laga videoar med over 1,4 millionar visingar.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*
*
*

### I bøker - eit utval
*
*

## Kjelder

* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
*

## Bakgrunnsstoff
* Om Rasmus Sunde i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* I tidsskrift - eit utval ved Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

; Sosiale medium 
* https://www.tiktok.com/@raspekaka
*https://www.instagram.com/raspekakaa/
Klippedomen

**Klippedomen** (arabisk   *Qubbat As-Sakhrah*, hebraisk   *Kippat ha-Sela*) er ein muslimsk heilagdom i Gamlebyen i Jerusalem. Han er ein åttekanta bygning med forgylla kuppel som er reist på staden profeten Muhammed skal ha reist til himmelen frå. Bygningen blei opphavleg fullført under omajadekalifen Abd al-Malik, og er med dette eit av dei eldste døma på islamsk arkitektur. 

Klippedomen er eit kjennemerke for Jerusalem, og er som del av Gamlebyen med på UNESCO si liste over verdsarv, saman med mellom anna Vestmuren (Klagemuren) og Gravkyrkja i nærleiken. 

Domen blir ofte omtalt som  Klippemoskeen, men er ikkje eigentleg ein moské. Han ligg like ved al-Aqsa-moskeen på Tempelhøgda, som er den tredje mest heilage staden i islam, etter Mekka og Medina, i tillegg til å vera heilag også for jødar og kristne. Staden han er bygd på husa tidlegare eit romersk tempel til Jupiter Capitolinus, og før dette Det andre jødiske tempelet i Jerusalem. Ifølgje jødisk tradisjon er domen reist over klippa patriarken Abraham ville ofra Isak på.

Bygget blei truleg reist frå 687 til 691. Den opphavlege kuppelen kollapsa i 1016 og blei bygd opp att i 1021. 

## Galleri

The rock of the Dome of the Rock Corrected.jpg|Klippa i Klippedomen.
Jérusalem - Dôme du Rocher - dévotion.jpg|Nedredelen av klippa.
Jérusalem - Dôme du Rocher - mosaïque intérieure.jpg|Mosaikk inne i Klippedomen.
Israel-2013-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock-Detail 01.jpg|Mosaikk på utsida.


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Klippedomen|Klippedomen]]» frå , og «[[:en:Dome of the Rock|Dome of the Rock]]» frå  den 19. desember 2016.*  


## Bakgrunnsstoff
Papirstorleik

**Papirstorleik** blir standardisert etter  **ISO 216**.  Standarden definerer ei rad med storleikar, der ei endring frå eitt tal til neste større tal inneber ei halvering av den lengste sida, som om ein brettar arket midt på langsida. 

Eksempelvis er A4-papir 210 × 297 mm, og A5 er 148 × 210 mm. 

Eit A0-ark måler éin kvadratmeter. Papirvekt blir rekna slik at eksempelvis 80 g-papir er papir der eit A0-ark veg  80 gram. Eit A4-ark av 80-g printerpapir veg såleis 5 g (det går 16 A4-ark på eit A0-ark).

A- og B-formata høver med metersystemet; A0 fyller ein kvadratmeter, mens B0 er ein meter på kortsida.

For konvoluttar finst ei  C-rekke, som er utforma slik at ein kan leggje  det tilsvarande  A-papiret inn i konvolutten. Ein C5-konvolutt passer derfor til eit A5-ark eller eit bretta A4-ark.

Dei internasjonale standardane for papirstorleik blir brukt over det meste av verda, men i mindre grad i amerikanske land.

## Internasjonale papirstorleikar (ISO 216)

Når man ser bort frå tilpassing som følgje av  avrunding, kan papirstorleiken i dei tre hovudseriane bli rekna ut av ein matematisk formel:


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Størrelser (papir)|Størrelser (papir)]]» frå ,  den 20. desember 2016.*
Veronica Kristiansen

**Veronica Egebakken Kristiansen** () er ein norsk handballspelar som sidan sommaren 2019 har spelt for ungarske Győri ETO. I tida 2014-24 vann ho tre EM-gull, to VM-gull, OL-gull, VM-sølv og to OL-bronsar med det norske landslaget. Perioden 2013-24 deltok ho i 187 landskampar og skåra 595 mål.

## Karriere
### Klubbspel
Kristiansen var Våg-spelar til 2011. Dei neste fire åra spelte ho på Glassverket IF, før ho sommaren 2015 melde seg til teneste for Midtjylland. Etter tre år i Danmark fekk ho kontrakt med Győri ETO, med den ungarske klubben vann ho IHF-meisterligaen 2019.

### Landslagsspel
Kristiansen landslagsdebuterte 20. mars 2013 mot Danmark. Seinare i debutåret deltok ho i handball-VM 2013. Hausten 2014 vann Noreg EM 2014, der Kristiansen fekk bra med speletid på venstre rykkrom-plass. Ho var ein sentral spelar då Noreg vart verdsmeister i 2015, etter ein klar siger over Nederland i finalen. I året 2016 var ho i august månad med på å take OL-bronse under Sommar-OL 2016 i Rio de Janeiro, og fire månader seinare vart ho europameister for andre gong, Nederland var også her motstandar i begge avslutningskampane.

### Merittar landslag
*VM 2013: Nr 5 med Noreg
*EM 2014: Gullmedalje etter 28–25 mot Spania
*VM 2015: Gullmedalje etter 31–23 mot Nederland
*OL 2016: Bronsemedalje etter 36–26 mot Nederland
*EM 2016: Gullmedalje etter 30–29 mot Nederland
*VM 2017: Sølvmedalje etter 21–23 mot Frankrike
*EM 2018: Nr 5 etter 38–29 mot Sverige
*EM 2020: Gullmedalje etter 22–20 mot Frankrike
*OL i 2021: Bronsemedalje etter 36–19 mot Sverige
*VM 2021: Gullmedalje etter 29–22 mot Frankrike
*OL 2024: Gullmedalje etter 29–21 mot Frankrike
*VM 2025: Gullmedalje etter 23–20 mot Tyskland

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Veronica Kristiansen|Veronica Kristiansen]]» frå ,  den 19. desember 2016.*
*Landskampar
Lipopolysakkarid

**Lipopolysakkarid** (**LPS**) eller **endotoksin** er molekylkompleks av lipid (feittstoff) og polysakkarid (karbohydrat) og ein proteinkomponent.

Dei er bakteriegifter som vert frigjevne frå gram-negative bakteriar, særleg når desse døyr og går i oppløysing, men òg som ein naturleg prosess frå levande bakteriar. Dei kjem frå selleveggen til bakterien. Giftverknaden er knytt til lipiddelen (lipid A).

Lipopolysakkarid er rekna som ansvarlege for fleire av sjukdomane ved gramnegative bakterieinfeksjonar, særleg ved sterk øksling av bakteriane i blodbanane. Lipopolysakkarid er difor hovudårsaka til den alvorlegaste, septiske eller septikemiske, forma av meningokokksjukdom, mellom anna med blødingar i sjølve huda (under yta), svikt i fleire indre organ, sjokk og eventuelt daude. 

## Kjelder
A4

**A4** er ein standard papirstorleik definert av den internasjonale standarden ISO 216 som 210&nbsp;mm&nbsp;×&nbsp;297&nbsp;mm. 

Eit A4-ark som blir delt (eller bretta)  på tvers av langsida gir to A5-ark. Tilsvarande er eit A3-ark dobbelt så stort som eit A4-ark. Alle A-formata er formlike. Forholdet mellom langsiden og kortsiden er kvadratrota av 2.

Alle A-formata tar utgangspunkt i A0, som har eit areal på 1 m². A4 har altså ei flate på 1/16 m².

## Sjå òg
* Papir

## Kjelder
* Das Papierformat DIN A4  

 
**Denne artikkelen bygger på «[[:no:A4-papir|A4-papir]]» frå ,  den 20. desember 2016.*
Gravkyrkja

**Gravkyrkja** er ei kyrkje i Det kristne kvarteret i Gamlebyen i Jerusalem.
Kyrkja skal ifølgje kristen tradisjon omfatta både Golgata, staden for krossfestinga av Jesus, og grava som han gjenoppstod frå. Som del av Gamlebyen er kyrkja rekna som ein del av verdsarva av UNESCO. 

Kyrkja blei oppført av den romerske keisaren Konstantin den store på 300-talet, og har vore ein kristen valfartsstad sidan. Ho blei herja av dei persiske Sassanidane i 614, og seinare gjenoppbygd av krossfararar i 1130. Kyrkja er seinare blitt øydelagd og gjenoppbygd fleire gonger. Den noverande kyrkja er frå 1810.

Gravkyrkja blir driven av fleire kyrkjesamfunn i fellesskap. Den gresk-ortodokse kyrkja har  største delen av kyrkjeområdet, som også omfattar hovudkvarterte til deira patriark av Jerusalem. Den armenske og den katolske kyrkja er dei to nest viktigaste kyrkjesamfunna i drifta av Gravkyrkja. Dei koptiske, syriske og etiopiske ortodokse kyrkjene har òg delar. Protestantar er ikkje representerte i kyrkja, og mange føretrekk Hagegrava som valfartsstad og mogleg døds- og gravstad for Jesus.

Innan austleg kristendom er kyrkja kjend som Oppstandelsekyrkja (gresk Ναός της Αναστάσεως (*Naos tis Anastaseos*), armensk *Surp Harutyun*), medan ho i vestleg tradisjon er kalla for Gravkyrkja eller Kyrkja til den heilage grava  (latin: *Ecclesia sancti Sepulchri*).

## Historie
### Den første kyrkja
 
Eusebius fortel i *Vita Constantinus* at det på staden der Gravkyrkja seinare blei bygd tidlegare stod eit tempel vigd Venus. Den seinare keisaren Konstantin gav i 325 eller 326 ordre om at staden skulle ryddast for å gje plass til ei ny kyrkje. Den heilage Makarius fekk i oppdrag å oppføra henne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Den hellige gravs kirke|Den hellige gravs kirke]]» frå , og «[[:en:Church of the Holy Sepulchre|Church of the Holy Sepulchre]]» frå  den 20. desember 2016.*
Yngvar Andersen

**Yngvar Andersen** () er ein norsk friidrettsutøvar og trenar. 

Han er frå i Fortun i Luster kommune og busett i Oslo. Faren var frå Marokko. Andersen er utdanna ved Norges idrettshøgskole.

Han vart norsk juniormeister i kule, diskos og spyd. Andersen satsa som vaksen på ein karriere som personleg trenar, og starta i 2005 eige treningssenter i Oslo med namnet Mykjemeir.

Frå 2006 var han ein markant profil i NRK-programmet Puls, der han gav treningsråd til tv-sjåarane.

I 2008 fekk han målprisen til Luster Mållag fordi han brukar nynorsk i marknadsføringa av firmaet sitt og for bruken av dialekt i media. I 2011 fekk han målprisen til Sogn og Fjordane Mållag og same året målprisen til Noregs Mållag.

I dag er han trenar og gründer i Naardic saman med  kjendisprofilane Annema Refsnes, Ole Petter Hjelle og Arnulf Refsnes om å drifta eit online interaktivt treningstilbod.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*
## Kjelder

* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
Magnus Nilsson Seim

**Magnus Nilsson Seim** () var ein norsk bonde, organisasjonsmann og Venstre-politikar. Han var fødd i Alversund, og flytta til Kinn i Flora kommune då faren kjøpte gard der i 1896.

Seim tok initiativet til skiping av Fiskarfagskulen i Florø. Han var mellom anna medlem av rådet i Vestlandske Salslag, YFK og formann i Venstre i Sogn og Fjordane 1921-1930.

Seim var vararepresentant til Stortinget 1913-1918, 1922-1927 og 1931-1933.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
Lipoprotein

**Lipoprotein** er store kuleforma molekylkompleks av lipid og protein. Dei har lipiddelen, som er hydrofob, inne i kjernen av komplekset og eit eitt molekyl-tjukt lag av frie kolesterol, fosfolipid og apoprotein, som alle er hydrofile, ytst. Dette gjer dei løyselege i blodserum, slik at lipida kan fraktast gjennom blodbanane med komplekset.

Lipoprotein vert mellom anna klassifiserte etter eigenvekta si; lipoprotein med høg tettleik (HDL) og lipoprotein med låg tettleik (LDL) er to døme på slike kategoriar.

## Kjelder

* ''Lipoproteins'' - nature.com
Bjørg G. Hovland

**Bjørg G. Hovland** () er ein norsk bunadprodusent. Ho er frå Luster. Hovland har rekonstruert fleire eldre draktplagg i indre og midtre Sogn, mellom anna har ho bygd på bilete av nasjonalromantiske kunstnarar som Johannes Flintoe og J.C. Dahl.

Hovland syr bunader, har halde kurs i bunadssaum og om hovudplagg, og ho har skrive artiklar i fagblad og bøker om bunader.

I 2014 gav Hovland ut boka «Folkedrakter og bunader frå Sogn» (Skald Forlag). Ho er tildelt «Gullnål med Diplom» frå Norges Husflidslag, og ho fekk Luster kommune sin kulturpris i 1996.

## Bibliografi
### Bøker
*

### I bøker - eit utval
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane 

## Bakgrunnsstoff
* Om Bjørg G. Hovland i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Den afrotropiske regionen

**Den afrotropiske regionen** eller *den etiopiske regionen* er ein av åtte biogeografiske regionar eller økosoner. Han omfattar Afrika sør for Sahara, Madagaskar og andre øyar vest i Indiahavet, sørlege og austlege delar av den arabiska halvøya, ein sørleg del av Iran og den sørvestlegaste delen av Pakistan. Størstedelen av regionen har eit tropisk klima.

Eit tjukt ørkenbelte skil regionen frå den palearktiske regionen i nord. Sør for Sahara ligg to belte av tropiske grassletter og savanne som går frå Atlanterhavet i vest til Det etiopiske høglandet i aust. Ein mosaikk av savanne og skog går over i tropisk lauvfellande skog og regnskog i områda rundt ekvator. Lenger sør finst fleire ørkenar, som Kalahari. Heilt i sør ligg Cape floraregion, eit område med middelhavsklima der ein finn plantar som også har slektningar i Den australske regionen, som *[[Protea]]* frå Proteaceae-familien.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Afrotropical realm|Afrotropical realm]]» frå ,  den 20. desember 2016.*
Høgaste fjella i Saltdal

**Høgste fjelltoppane i Saltdal** er fjell i Saltdal kommune med ein primærfaktor på minst 50 meter. 

## Kjelder
*Noregs geografiske oppmåling. Kartserien M711.
Erik Solheim (1947-)

**Erik Solheim** () er ein norsk lektor, forfattar og tidlegare leiar i Norges Naturvernforbund. Han er frå Førde.

Solheim var leiar av Norges Naturvernforbunds avdeling Sogn og Fjordane i periodane 1980–1987 og 1993–1997. Han var leiar i Norges Naturvernforbund i periodane 1987–1989 og 1998–2005. 
Solheim vart æresmedlem av Norges Naturvernforbund i 2007.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* [Wikipedia på bokmål](https://no.wikipedia.org/wiki/Erik_Solheim_(lektor))
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
Fem dynasti og ti kongerike-tida

**Fem dynasti og ti kongerike-tida** ((五代十国, Wǔdàishíguó) er nemninga på ein vel 50 år lang periode i kinesisk historie. Perioden tok til med Tang-dynastiet sitt endelege fall i år 907 og enda med at Song-dynastiet etablerte si overmakt i 960.

Under Fem dynasti og ti kongerike-tida var det mykje og vedvarande politisk strid og kamp i Kina. Gjennom perioden vart det danna, og fall, fem dynasti og meir enn ti kongedøme i det tidlegare samla keisarriket. Dei fem dynastia låg alle i det nordlege Kina, medan ni av dei ti lengstliva kongedøma fanst i det sørlege Kina.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:De fem dynastierna och De tio rikena|De fem dynastierna och De tio rikena]]» frå ,  den 20. desember 2016.*
Arve Sandal

**Arve Sandal** () er ein norsk journalist. Han er fødd på Sandane i Gloppen kommune, og busett i Førde. Sandal var journalist i Sunnmørsposten 1974-1982 og NRK Sogn og Fjordane 1982–1986. Saman med Ole Fretheim skipa han videoproduksjonsselskapet Vest Vision i Førde 1986.

Frå 1991-2001 var Sandal redaksjonssjef ved NRK Sogn og Fjordane og frå 2001-2013 var han banksjef i Sparebanken Sogn og Fjordane. Då vart han tilsett som prosjektleiar for Nynorsk avissenter.

Sandal har stått sentralt i arbeidet med Konjunkturbarometeret for Sogn og Fjordane sidan det vart skipa i 2002.

Arve Sandal har gitt ut fleire praktbøker.

## Bibliografi
### Bøker
*
*

### I bøker - eit utval
*

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
Toll-lik reseptor

**Toll-like reseptorar** (**TLR-ar**, etter tysk *toll*, 'storarta') er protein som kjenner att mikroorganismar når dei kjem inn i kroppen. Namnet kjem frå Toll-genet som vart identifisert i bananfluga (*Drosophila melanogaster*).

Toll-like reseptorar set i verk det medfødde immunsystemet og kan til dømes kjenna att lipopolysakkarid frå patogene bakteriar.

Frå menneske er det kjent minst 10 ulike Toll-like reseptorar med lengder på 700–1100 aminosyrer. Toll-like reseptorar er òg funne i rundmakken *[[Caenorhabditis elegans]]* og i planter.

## Kjelder

* Christmas, P. (2010)  ''Toll-Like Receptors: Sensors that Detect Infection''. Nature Education 3(9):85
Marie A. Ryssdal

**Marie A. Ryssdal** () var ein norsk husstellærar, bondekone og forfattar. Ho var fødd i Davik i Bremanger kommune, og busett i Ryssdal i Gloppen kommune.

Saman med mannen, Lars Ryssdal la Marie ned eit stort arbeid i kulturvern. Ho var mellom dei fremste i Sogn og Fjordane i arbeidet med å ta vare på gamle vevtradisjonar og kvinnehusflid, og Lars har samla eit stort tilfang av gamle folketonar.

Ekteparet har fått Folkemusikkprisen for Sogn og Fjordane i 1996.

## Bibliografi
### Bøker
*
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
* Om Marie A. Ryssdal i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Lars Eliasson Søreide

**Lars Eliasson Søreide** () var ein norsk lærar, lokalhistorikar og språkgranskar. Han var fødd på Hopland i Stryn kommune.

Frå 1896-1939 var Søreide lærar i Rand krins. Han skipa både idrettslag, fråhaldslag og skoglag i krinsen og var medlem av kommunestyre og skulestyre i lange bolkar. Søreide var ein ivrig folkeminne- og språkgranskar. Han var medarbeidar til Norsk Ordbok og har gjeve ut grammatikk over Nordfjord-målet.

Lars Eliasson Søreide vart tildelt Kloster-medaljen og Kongens fortenestemedalje i gull.

## Bibliografi
### Bøker
*
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
* Om Lars Eliasson Søreide i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Hippocampus comes

***Hippocampus comes*** er ein sjøhest. Ei sekvensering av genomet hans med ein storleik på 501,6 megabasar vart publisert i 2016.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnssstoff
Bakteriofag CP-T1

**Bakteriofag CP-T1** er ein bakteriofag som snyltar på *[[Vibrio cholerae]]*. Han nyttar O-antigenet på lipopolysakkaridet i selleyta til bakterien som reseptor.

CP-T1 har eit kapsid som er 45 nanometer i diameter og ein 65 nm lang og 9,5 nm vid hale som kan trekkjast saman. Han har eit DNA-genom på noko over 40 kilobasar.

## Kjelder
Bakteriofag λ

**Bakteriofag λ** er ein bakteriofag som snyltar på *[[Escherichia coli]]*. Han er ein av dei mest studerte modellsystema i molekylærbiologi og er vorten nytta som eit verktøy for å skjøna ulike fundamentale prinsipp i biologi, slike som genregulering og DNA-replikasjon.

λ har eit symmetrisk ikosaederforma hovud med ein diameter på 60 nanometer og eit dobbelttråda DNA-molekyl på 48 502 basepar som genom. Han kan nytta seg av både lytisk og lysogen vekst.

λ har proteinet LamB som reseptor og bind seg til og sender DNA-et sitt gjennom denne. LamB er eit protein som sit på selleyta til *E. coli* og vert koda for av ein del av operonet for maltose.

## Kjelder
*
Kongroar på Mars

**Kongroar** eller **edderkoppar** er ei form for geysirar i sørpolområdet til Mars. Dei har storleikar frå nokre titals til hundrevis av meter. Dei vert danna av turris som går over til gassform når vårsola lyser opp lendet. Gassen er fanga under eit islag og dannar sprekker i dette etter som trykket aukar. Gassen slep fri frå desse sprekkene og dreg med seg sandpartiklar som kan gje kongroane ein mørk farge.

Namnet kjem frå at ein del av desse formasjonane kan likna på kongroar.

## Kjelder
* ''Small Troughs Growing on Mars May Become 'Spiders''' - NASA
Skoganvarre

**Skoganvarre** (nordsamisk **Skuvvanvárri**, finsk **Skuukanvaara**) er ei bygd ved foten av Skuvvanvárrefjellet, ved sørenden av Øvrevatnet i Finnmark fylke. Bygda vaks fram då staten bygde ei fjellstove der på midten av 1800-talet. Ho ligg omlag midtvegs mellom Lakselv og Karasjok. 
I 2017 hadde Skoganvarre 54 innbyggjarar. 

Før det vart bygd veg, var fjellstova på Skoganvarre viktig for samferdsla mellom Lakselv og Karasjok, og mellom Alta og Tanadalen. Vegen mellom Lakselv og Skoganvarre vart opna i 1925, og vart etter kvart ført heilt fram til Karasjok. Etter dette var ikkje fjellstova på Skoganvarre like viktig som før. I 1944 vart både fjellstova og resten av bygda brende av tyskarane som del av den brende jords taktikk. Etter krigen vart ikkje fjellstova bygd opp att, men i staden blei det opna campingplass her i 1969. 

Skoganvarre er sjekkpunkt i Finnmarksløpet.

## Folk frå Skoganvarre
*Hans Kristian Amundsen (1959-2018), statssekretær

## Referansar
Asbjørn Sjøthun

**Asbjørn Sjøthun** () var ein norsk gardbrukar og politikar frå Balsfjord i Troms. Han var stortingsrepresentant frå Troms og for Arbeidarpartiet i perioden 1969–89.

Etter han gjekk Troms landbruksskole på Gibostad vinteren 1947/48, var Sjøthun lærarvikar i folkeskulen i Balsfjord og Storfjord fram til 1951. Han tok då over farsgarden Vollan i Balsfjord og dreiv denne i fleire tiår.

Sjøthun var medlem i heradsstyret i Balsfjord i fire samfulle periodar, 1956-71. Han var ordførar i Balsfjord i tida 1962 til 1969, då han vart vald til stortingsrepresentant for Troms fylke. Med attval i 1973, -77, -81 og -85 hadde Sjøthun sete i Stortinget i 20 år. Alle tjue stortingssesjonane var han med i Landbrukskomitéen. Han var ordinær medlem dei fyrste åtte sesjonane, dei neste åtte var han sekretær og dei fire siste leiar i komiteen.

Fram til 1992 var Sjøthun disponent for Troms Skogeierforening.

## Kjelder
*
Ingrid Loftesnes

**Ingrid Loftesnes** () er ein norsk reiselivssjef og forfattar. Ho er frå i Sogndal. Loftesnes er utdanna høgskulekandidat innan reiseliv og har ein mastergrad innan innovasjon og næringsutvikling og har lang erfaring innan reiselivsbransjen. Sidan 1970 har ho arbeidd innan reiselivet i Sogn. I 1989 vart Loftesnes tilsett som reiselivssjef i Sogndal, dagleg leiar for Sogn og Fjordane Reiselivsråd og leiar for regionsamarbeidet innan reiseliv i Sogn.

## Bibliografi
### Bøker
*

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane 
* Skald forlag
Høgaste fjella i Hattfjelldal

**Høgaste fjella i Hattfjelldal** er fjelltoppar i Hattfjelldal kommune med ein primærfaktor på minst 50 meter. 

## Kjelder
*Noregs geografiske oppmåling. Kartserien M711.
Gule stafylokokkar

**Gule stafylokokkar** (*Staphylococcus aureus*) er ein bakterie som kan valda ymse sjukdomar i menneske, særskilt  infeksjonar i huda.

Ein variant av gule stafylokokkar, Methicillin-resistent ''Staphylococcus aureus'' (MRSA), er resistent mot ei rad ulike antibiotikum og vert difor rekna som ei alvorleg utfordring for medisinen.

## Kjelder
Norman Kjærvik

**Norman Kjærvik** () er ein norsk informasjonssjef og forfattar. Han er oppvaksen i Øvre Årdal i Årdal kommune og busett i Luster. Kjærvik har allsidig bakgrunn frå friluftsliv i norske fjell, i hovudsak frå Jostedalsbreen, Breheimen og Jotunheimen. Han har vore breinstruktør i Den norske turistforening og breførar på Nigardsbreen i Jostedalen. 
Kjærvik har skrive ei rekke artiklar om friluftsliv i tidsskrift og aviser, i tillegg til at han har skrive og redigert bøker.
Frå 1986 til 2002 var han styremedlem i Luster Turlag, av dei to år som leiar. 

Kjærvik er tilsett i energiselskapet Statkraft.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*

### I bøker - eit utval
*

## Kjelder
*
Aksel Fossen

**Aksel Fossen** () var ein norsk politikar frå Strand i Rogaland. Han representerte Hordaland og Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1969 til 1985.

Fossen var son til ein anleggsarbeidar, og arbeidde sjølv på anlegg frå 1935 til -40. Under andre verdskrigen var han skyttar og matros i den norske handelsflåten. For innsatsen gjennom krigen vart han tildelt utmerkingar som Deltakarmedaljen, Krigsmedaljen og Haakon VIIs Frihetsmedalje. Han slutta på sjøen i 1946 og var deretter platearbeidar ved Det Norske Zinkkompani i Odda fram til 1969.

Fossen var medlem av kommunestyret i Odda i tre periodar, 1960-71, og derav varaordførar i åtte år, 1962-69. Samstundes med han var varordførar, var han formann i hamnestyret i Odda og 1964-69 formann i det kommunale elektrisitetsverket. Hausten 1969 vart han vald til stortingsrepresentant, og sidan attvald tre gongar. Den fyrste fireårsbolken var han medlem i Administrasjonskomiteen, sidan var han medlem i Industrikomiteen til han forlet Stortinget i 1985.

## Kjelder
*
Bjarte Daviknes Klakegg

**Bjarte Daviknes Klakegg** () er ein norsk grafisk designar og forfattar.  Han er fødd i Førde og busett i Bergen.
## Bibliografi
### Bøker
* 
* 
## Kjelder
* Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane
Frode Aga (1977-)

**Frode Aga** () er ein norsk journalist, forfattar og musikar. Han er fødd og oppvaksen i Årdal og busett i Oslo. Aga har vore journalist i Sogn Dagblad, Årdal & Lærdal avis, Firda og Sogn Avis, og har vore frilansjournalist i Oslo, for så å bli tekstforfattar i reklamebyrået PR-operatørene.

Aga gav ut boka *52 opplevingar i Sogn* saman med fotograf Olav Øygard i 2008.

Som musikar har Aga gitt ut plater med gruppene Nuisance (*Eye* i 1995 og *Inside Out* i 1996) og Popscore (*Too Late To Turn – Too Early To Panic* i 2002).

## Bibliografi
### Bøker
*

## Kjelder
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
Hans Martin Underdal

**Hans Martin Underdal** () var ein norsk journalist. Han vaks opp i Årdal. Underdal arbeidde m.a. mange år i reiselivsbransjen og som journalist i Allers, og var forfattar av fleire bøker om trehotell i Noreg.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*
*
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Skald forlag