NOKAS-ranet

**NOKAS-ranet**  var ranet på ein teljesentral i Kongsgata i Stavanger tilhøyrande Norsk Kontantservice (NOKAS) den 5. april 2004, ca. klokka 8.00. Ein politimann vart skoten og drepen under ranet.

Ranarane var utstyrte med skotsikre vestar, hjelmar, finlandshetter, hanskar og kjeledressar, og var væpna med AG3 gevær, MP5 maskinpistolar, Kalashnikov automatgevær, M1 Karabin og Remington pistol i kaliber .45 ACP. Samtidig som teljesentralen vart angrepet vart utkjørselen frå Stavanger politistasjon blokkert med ein Volvo lastebil som vart sett i brann. Dei hadde plassert fluktbilar i Sørmarka utanfor Stavanger sentrum. Ei glasrute i teljesentralen vart knust ved hjelp av sleggje, rambukk og 113 skot avfyrte med automatvåpen. Fleire av dei tilsette klarte å flykta og minst sju ranarar tok seg inn i teljesentralen. Samtidig heldt fleire av ranarane vakt ute ved Domkirkeplassen. Det vart avfyrt ei rekkje skot mot politiet og bilane til politiet. Politiførstebetjent Arne Sigve Klungland vart skoten og drepen i denne skotvekslinga. Gjerningsmennene kom unna med 57,4 millionar kroner i ransutbytte, noko som gjer dette til det største ranet i noregshistoria.

## Førebuingane til ranet
David Toska tilhøyrde eit miljø i Oslo som bestod av fleire som var involverte i NOKAS-ranet. Nokon i miljøet var domfelte tidlegare, andre ikkje. Det var ein forholdsvis stor vennegjeng, nokon hadde halde saman heilt sidan skuledagane, andre var nyare kjenningar. Felles var m.a. interesse for spenning og problemløysingar av mange slag (Toska var ein habil sjakkspelar mellom anna). Desse eigenskapane kopla med fleire spesielle forhold hausten 2003/ vinteren 2004 skulle visa seg å bli skjebnesvangre for alle involverte.

I november 2003 leigde David Toska Skjeneholen 61 i Sandnes. Gjennom ein kontakt disponerte han Nedre Dalgate 41 på Storhaug i Stavanger. Han bur i Skjeneholen med sambuaren sin og den nyfødde son sin. Seinare leigde Kjell Alrich Schumann ei sokkelleilegheit  på Hundvåg rett utanfor Stavanger. Leilegheita i Nedre Dalgate vart brukt som dekkleilighet etter ranet. Ransutbyttet og fleire av ranarane oppheldt seg der.

Senvinteren 2004 prøvekøyrde ranarane fluktruta frå Stavanger sentrum til Sørmarka. Ruta gjekk delvis langs gang- og sykkelstiar, nokre av dei uferdige. Der ruta gjekk langs sykkelstiar eller i undergangar, gjekk ranarane opp ruta, for ikkje å vekkja unødig oppsikt.

Under tingrettsbehandlinga av NOKAS-ranet kom det fram at politiet var godt orientert om faren for eit anslag mot NOKAS i den aktuelle perioden. Visepolitimeister i Stavanger, Arne Hammersmark gjorde greie for følgjande punkt i forklaringa si:

* To Ford Expedition hadde vorte stole på Hamar. Ein Volvo XC som angiveleg kunne knyttast til Kjell Alrich Schumann, hadde vorte observert. Samtidig var fleire minibankar sprengde. Alt dette skjedde på det indre Austlandet, der den etterlyste Schumann var kjend for å operera.
* Fleire sentrale personar i ransmiljøet var gått under jorda. Det gjekk rykte om at enkelte av dei kunne ha teke opphald i Stavanger-området.
* Vektarar hadde observert mogleg spaning på NOKAS-lokalet og ein pengetransport.

## Ransforløpet

5 april 2004

* 3.30: Sju eller åtte ranarar vert henta i rekkehuset i Skjeneholen og kjøyrd til oppmarsjplassen i eit skogholt i nærleiken av Tennisland. Varebilen returnerte så til Skjeneholen, og tok dei restande ranarane, samt madrassar, sengetøy og anna utstyr som skulle dynkast med brennbar væske og påtenes i lastebilen som skulle sperre utkjørselen frå politikammeret.
* 6.55: Kjell Alrich Schumann vert observert på Domkirkeplassen (troleg Ridvan Halimi i Forden). Ein kvit lastebil med overbygd plan vert observert ved Brødrene Kvernelands gamle lokale på Lagårdsveien.
* 7.00: Ein Ford Expedition med påsatt registreringsnummer BP 50471 passerer eit overvåkingskamera på Lagårdsvegen. Tre sekund seinare passerer den stjålne lastebilen.
* 7.16: Forden passerer det same overvåkingskameraet i motsatt retning (borte frå sentrum).
* 7.29: Den tredje ransbilen, ein sølvgrå Saab 9-5 med påsatt registreringsnummer DK 38262, passerer overvåkingskameraet på Lagårdsvegen.
* 7.40: Alle elleve ranarar er samla på andre sida av gata for overvåkingskameraet på Lagårdsvegen. Dei er då kledde og væpna for ranet.
* 8.00: Johnny Thendrup kjøyrer den kvite lastebilen ned i oppkjørselen til Stavanger politistasjon i Lagardsveien og set fyr på den. Han kastar òg fleire beholdarar med tåregass framfor hovudinngangen til politistasjonen.
* 8.01: Ein Range Rover med påsatt registreringsnummer AX 72271 parkerar utanfor tellesentralen. Sekunder seinare passerer Saaben og parkerar utanfor ruinene av Mariakirken.
* 8.02: Range Roveren har sett av ranarane og snur no for å ta oppsetting utanfor Handelens Hus. Ranerne, iklede mørke kjeledressar, gassmaskar og hjelmar, forsøker å slå seg inn i Nokas-lokalet frå bakgården med slegge og rambukk. Spesialglasset gjev ikkje etter.
* 8.03: David Toska skyt først sjølv mot spesialglasset som fører inn i Nokas frå bakgården. Ransalarmen vert utløyst. Toska tek Schumann som tømmer fleire magasinar med sitt AG3-gevær mot ruten. Om lag 120 skot blir avfyrte. Ruten fell inn.
* 8.05: Johnny Thendrup, som har sete fyr på den kvite lastebilen utanfor politistasjonen, set seg i Forden saman med Halimi og kjører mot Domkirkeplassen.
* 8.07: Forden ankommer Domkirkeplassen og stopper ved sidan av Saaben.
* 8.08: Politibetjentarane Erik Håland og Steffen Thesen ankommer Domkirkeplassen i ein Volvo politibil. Dei stoppar i Kirkegata og tek oppsetting på hjørnet av Hennes & Mauritz-butikken. Inne i telleentralen byrjar minst sju ranarar å pakka kontanter ned i mørke baggar. Ransbeløpet utgjer 57,4 millionar kroner.
* 8.10: Kjell Alrich Schumann går ut av NOKAS-bygget og ned mot Klubbgaten. To andre ranarar held vakt ved Saaben som er parkerte ved dei rekonstruerte ruinene av Mariakirken. Ein av dei er Johnny Thendrup.
* 8.12: Den sivile polittimannen Fred Sherling vert overraska av Kjell Alrich Schumann i krysset Kongsgata/Klubbgata. Schumann siktar på Sherling med AG3-geværet og spør "Kven er du?" Sherling svarar ikkje, men strekkjer hendene i været.  "Kom hit", seier Schumann og kommanderer Sherling i bakken.
* 8.14: Skuddveksling mellom politi og ranarar over Domkirkeplassen. Johnny Thendrup vert skote i høgre lår av politibetjent Erik Håland. Håland losna totalt 17 skot under ranet. Kollega hans Thesen løyste tre skot.
* 8.15: Ein passerande syklist, Olav Arnt Hopsdal, vert lagt i bakken av ranaren som står saman med Thendrup. Hopsdal trur under heile ransforløpet at det er politimenn som har lagt han i bakken. Først då ranarane krasjer byrjar han å stusse.
* 8.17: Kjell Alrich Schumann skyt med AG3 mot kommandobil til politiet utanfor Maritime hotell i Kongsgata. I kommandobilen sit politiførstebetjent Arne Sigve Klungland. Klungland ryggjer bilen, men må stoppe då han møttar ein bus. Han vert treff i hovudet av ein av skota og døyr etter kort tid. Den sivile politimannen Fred Sherling rømmer då Schumann skiftar magasin eller legg sikta på AG3-geværet sitt (forklaringa avviker). Sherling melder seinare om sambandet. «Eg blei tatt te gissel her i ste, eh, blei lagt i bakken, han skjøyt me skarpt rett over håve på meg» – «Eh, eg kom meg unna, han måtte lada om»
* 8.19: Ranarane forlet Domkirkeplassen i dei tre bilane. Toska sit i Forden. På veg ut av Domkirkeplassen kjøyrer Range Roveren inn i høgre forskjerm og støtfangar på Saaben.
* 8.25: (usikkert tidssangiving) Ransbilane stopper i nærleiken av bilbytte-staden i Sørmarka. Støtfangaren til Saaben skraper i asfalten. Toska og Halimi kjem ut. "Hva skjer her?" spør Halimi. Han har fått streivskot i hovudet. Støtfangaren på Saaben blir reist av og etterlate.
* 8.30: Dei tre ransbilane brenn opp på parkeringsplassen ved trafo-stasjonen ved Sørmarka, sørvest for Stavanger sentrum. Ranarane tek seg vidare i ventande bilar.

## Arne Sigve Klungland
Klungland (fødd 1950) var ein norsk politiførstebetjent som vart drepen under NOKAS-ranet. Han vaks opp i Flekkefjord, var gift og hadde to barn. Ved sida av arbeidet i politiet var han aktiv i kyrkjelydsarbeid i heimbygda Riska.

## Etterforsking og arrestasjon
Under etterforskinga vart 13 personar sikta i samband med ranet. David Toska vart arrestert av spansk politi i Malaga 5. april 2005, nøyaktig eitt år etter ranet fann stad. Ei veke seinare tilstod han å ha delteke i ranet, men nekta for å ha skote politikonstabelen Klungland. Toska, som blir rekna som hjernen bak ranet, stod på den tid også tiltalt for ei rekkje andre ran.

Kort tid etter Toskas arrestasjon vart 11 av dei 12 andre ranarane arresterte i tur og orden; berre Jusuf Hani klarte å unngå å verte teke, og vart først arrestert idet han melde seg til politiet fem år seinare.

## Personar som vart dømde i saka

### Personar som vart dømde i 2007

### Personar som vart dømde på eit seinare tidspunkt

## Rettssaka i Stavanger tingrett
Rettssaka, som starta i Stavanger tingrett 19. september 2005, vart leidd av sorenskrivar Helge Bjørnestad. Aktorar var statsadvokat Arild Dommersnes og statsadvokat Tor Christian Carlsen. Dommen fall fredag 10 mars 2006..॥॥

Rettssaka vart halden i forsamlingslokala til kyrkjelyden Kristen teneste på Forus.

Då rettssaka byrja sat det 13 menn på tiltalebenken.

### Den tiltalte, forsvararar og dom
Oversikt over dei tiltalte, og dessutan dommen til den enkelte i tingretten.

* Lars-Erik Andersen (forsvarar Steinar Wiik Sørvik) &ndash; 15 års fengsel.
* Metkel Betew  (forsvarar Marius Dietrichson) &ndash; 16 års forvaring med ei minstetid på 10 år.
* Alf Henrik Christensen (forsvarar Erik Lea) &ndash; 13 års fengsel.
* Ridvan Halimi (forsvarar Trygve Staff) &ndash; 15 års forvaring med ei minstetid på 10 år.
* Erling Havnå (forsvarar John Christian Elden) &ndash; 17 års fengsel.
* Ikmet Kodzadziku (forsvarar Abdelilah Saeme) &ndash; 15 års fengsel.
* Dan Pettersen (forsvarar Erling Kjærmann) &ndash; 15 års fengsel.
* Kjell Alrich Schumann (forsvarar Morten Furuholmen) &ndash; 16 års forvaring med ei minstetid på 10 år.
* Johnny Thendrup (forsvarar Johnny Veum) &ndash; 13 års fengsel.
* Thomas Thendrup (forsvarar Ellen Holager Andenæs) &ndash; 16 års forvaring med ei minstetid på 10 år.
* David Aleksander Toska (forsvarar Øystein Storrvik) &ndash; 19 års fengsel.
* Thomas Oscar Ingebrigtsen (forsvarar Tor Kjærvik) &ndash; 4 års fengsel.
* William "Skippern" Pettersen  (forsvarar Joakim Ronold) &ndash; 6 års fengsel.

### Forløpet av rettssaka i Stavanger tingrett
David Toska innrømde 22 september å ha delteke i ranet. Erling Havnå sa seg delvis skuldig i samsvar med tiltalen i forklaringa si 26 september.

## Tilståingar
Mellom rettssakene i tingretten og lagmannsretten kom det fram opplysningar i media om at Lars-Erik Andersen hadde fått Harald Stabell som ny forsvarar, og at han hadde gitt ny forklaring der Schumann vart utpeika til å vera drapsmannen ved ranet, og der han sjølv har innrømt å ha delteke i ranet. Seinare kom det fram også at Erling Havnå hadde tilstått ranet og peika ut Schumann som drapsmannen. I lagmannsretten 27 september 2006 innrømde Kjell Alrich Schumann at det var han som avfyrte skota som drap politiførstebetjent Arne Sigve Klungland.

## Rettssaka i Gulating lagmannsrett
Alle dei dømde anka dommen frå tingretten. Rettssaka i Gulating lagmannsrett vart påbyrja 4. september 2006. Ankebehandlinga vart, som i tingretten, halde i forsamlingslokala til kyrkjelyden Kristen teneste på Forus. Dommen fall 15 februar 2007.

### Persongalleri

* Rettssaka vart leidd av lagdommar Daniel Lunde.
* **Aktorat**

:: Statsadvokat Tor Christian Carlsen
:: Statsadvokat Arild Dommersnes

* **Tiltalte**, med respektive forsvararar i parentes

:: David Toska (Øystein Storrvik) &#x2013; 15 år fengsel
:: Ikmet Kodzadziku (Knut Smedsrud) &#x2013; 11 år fengsel
:: Metkel Betew (Marius Dietrichson) &#x2013; 12 år forvaring
:: Lars-Erik Andersen (Harald Stabell) &#x2013; 8 år fengsel
:: Erling Havnå (John Christian Elden) &#x2013; 14 år fengsel
:: Kjell Alrich Schumann (Morten Furuholmen) &#x2013; 13 år fengsel
:: Dan Pettersen (Brynjar Meling) &#x2013; 8 år fengsel
:: Thomas Thendrup (Ellen Holager Andenæs) &#x2013; saka vart behandla på nytt med forsterka meddomsrett etter at frifinninga til lagretten vart sett til side
:: Ridvan Halimi (Trygve Staff) &#x2013; 11 år fengsel
:: Johnny Thendrup (Johnny Veum) &#x2013; 11 år fengsel
:: Alf Henrik Christensen (Erik Lea) &#x2013; 8 år fengsel
:: Thomas Oscar Ingebrigtsen (Tor Kjærvik) &#x2013; 3 år fengsel
:: William "Skippern" Pettersen (Joakim Ronold) &#x2013; 4 år fengsel

### Forløp
Då retten vart sett, erklærte Kjell Alrich Schumann seg skuldig etter tiltalen, etter at han inntil dette hadde nekta å ha noko som helst å gjere med NOKAS-ranet. I løpet av saka erklærte også ei rekkje andre av dei tiltalte seg delvis skuldig etter tiltalen. Berre Betew, Thomas Thendrup og Kodzadziku hevda at dei var uskuldige.

Lagretten fann 19. januar alle tiltalte skuldig, med unntak av Thomas Thendrup. Frifinninga av Thendrup vart likevel sett til side av dei tre fagdommarane og hans sak vart behandla på nytt med stor meddomsrett.

Dom i lagmannsretten fall 15 februar 2007, Betew og Pettersen anka dommen på staden. Påtalemakta anka straffeutmålinga for alle tiltalte, med unntak av William Pettersen. Pettersen anka likevel sjølv og påtalemakta erklærte då motanke. Fleire av dei tiltalte anka over straffeutmålinga, lovbruken og saksbehandlinga.

### Ny behandling av skuldspørsmålet for Thomas Thendrup
Etter at fagdommarane sette til side frikjenninga til lagretten av Thomas Thendrup vart saka behandla på nytt med såkalla forsterka meddomsrett. Saka vart avslutta 13..॥॥ september 2007, og Thendrup vart dømt til 14 års fengsel. To av dei sju dommarane stemde for at Thendrup skulle frikjennast.

## Rettssaka i Høgsterett
Ankebehandlinga av NOKAS-ranet byrja i Høgsterett den 18. juni 2007, og hadde ei tidsramme på tre dagar. Det var berre ankane over straffeutmålinga som vart fremja for Høgsterett. Dommarar i saka var høgsterettsjustitiarius Tore Schei, Toril Marie Øie, Kirsti Coward, Karin Bruzelius og Magnus Matningsdal.

Riksadvokat Tor-Aksel Busch prosederte saken for påtalemyndigheten. De tiltalte hadde samme forsvarere som for lagmannsretten, med unntak av Dan Pettersen som hadde Bent Endresen som forsvarer for Høyesterett. Dommen falt den 29. juni 2007.

### Følgjande straffer vart utmålte

:: David Toska – 19 års fengsel
:: Kjell Alrich Schumann – 16 års forvaring med ei minstetid på 10 år
:: Erling Havnå – 16 års fengsel
:: Metkel Negassie Betew – 16 års forvaring med ei minstetid på 10 år
:: Ridvan Halimi – 15 års fengsel
:: Ikmet Kodzadziku – 13 års fengsel
:: Johnny Thendrup – 13 års fengsel
:: Alf Henrik Christensen – 11 års fengsel
:: Dan Pettersen – 11 års fengsel
:: Lars-Erik Andersen – 9 års fengsel
:: Thomas Oscar Ingebrigtsen – 4 års fengsel, tre og eit halvt år kravde
:: William "Skippern" Pettersen – 4 års fengsel (anken hans vart forkasta)

## Straffesaka for Jusuf Hani
Jusuf Hani (28) var den einaste som klarte å komma frå Nokas-ranet utan å bli arrestert. Fem år etter ranet melde han seg sjølv i Stavanger. Han vart i juni 2010 dømt til ni års fengsel i Stavanger tingrett etter å erkjent grovt ran med døden til følgje. Han anka til Gulating lagmannsrett der straffa i 2011 vart sett til fengsel i 6,5 år.

## Straffesaka mot NOKAS-vektaren
Ein NOKAS-vektar som gav Toska innsideinformasjon, vart i 2008 dømde til tre års fengsel.

## Kostnader
Det er berekna at etterforskinga og rettssakene tilsaman kosta den norske staten i overkant av 300 millionar kroner. Av ransutbyttet på om lag 57 millionar var mesteparten, rundt 51 millionar, framleis på avvegar i 2008.

## Litteratur, TV, radio og film

### Bøker

* *Illusjonen som brast* (2006), skrive av Stein Morten Lier.
* *Dødsranet. David Toska og vegen til NOKAS* (2009), skrive av Rolf J. Widerøe og Hans Petter Aass.

### Film

* *Nokas* ein dramatisert film frå 2010. Filmen vart regissert av Erik Skjoldbjærg, etter idé og manus av Christopher Grøndahl. Filmen blir rekna for å vera svært autentisk.

### TV

* *Når kjeltringar blir kjendisar*, ein dokumentar og spesialprogram frå 2007 som vart send som ein del av dokumentarserien *Spekter* på NRK2.
* *Nokas-ranet*, ein dokumentar frå 2019 og ein del av programserien *Då Noreg stod stille* på TV 2.
* *Gåta David Toska*, ein enkeltståande dokumentar frå 2019 som er ein del av dokumentarserien Vår vesle land på TV 2.

### Radio

* *NOKAS-millionane*, ein podkast frå Svarttrost fordelt på seks episodar. Produsert av Sindre Leganger og Kjetil Østli.

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:NOKAS-ranet|NOKAS-ranet]]» frå ,  den 15. november 2024.*  

* Dommen frå Høgsterett (PDF format)