open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hei so dansa jento mi

**Hei so dansa jento mi** er ein springar med røter på Vestlandet. Slåtten er mest spela i Hordaland og var mykje nytta av Sjur Helgeland. Slåtten finst og i Sogn og i Valdres, der han til vanleg heiter *Midt i myljo [[jul]] og [[Kyndelsmesse|Kyndismess]]*. I Valdres har slåtten vore kjend i både Øystre og Vestre Slidre. Namna som er sett på springaren er knytt til slåttesteva. På Voss går stevet slik: *Hei so dansa jento mi, sylvspende skor på føto di...*

Slåtten er venteleg komen til Valdres frå Sogn. 

### Variantgruppa

I Hardingfeleverket har slåtten seks variantar under katalognummer 491. To av formene er frå Valdres, ein frå Sogn og dei tre siste frå Hordaland. Det finst og ein variant frå Valdres etter spelemannen Andreas Hauge, *Hei for ei kjerring*, ikkje teken med i lista. To av hordalandsformene skriv seg opphavleg frå Sjur Helgeland.

* a: *Midt i myljo jul og kyndismess*, etter Torleiv Bolstad, Øystre Slidre. Nedskrift Sven Nyhus 1974. Bolstad hadde slåtten etter Gudbrand Beitohaugen frå Øystre Slidre.

* b: *Midt i myljo jul og kyndismess*, etter Andris Dahle, Øystre Slidre. Nedskrift Sven Nyhus 1975. Dahle hadde slåtten etter bestefaren Ivar Ringestad frå Vestre Slidre. 

* c: *Springar*, etter Sjur Berge, Balestrand. Nedskrift Arne Bjørndal 1916 (B 633). Berge lærte slåtten av Jens Fresvik frå Leikanger, Skrangle-Jens dei kalla, i 1864.

* d: *Hei so dansa jento mi*, etter Nils Eide, Granvin. Nedskrift Arne Bjørndal 1915 (B 410). Eide hadde slåtten etter Sjur Helgeland.

* e: *Fyrkjeslåtten*, etter Lars Rognved, Haus. Nedskrift Arne Bjørndal 1916 (B 1030b). Ei fyrkje er ei "stor førlemma kvinne" (Ivar Aasen).

* f: *Hei so dansa jento mi*, etter Lars Skjervheim, Vossestrand. Nedskrift Sven Nyhus 1974. Skjervheim lærte slåtten av Sjur Helgeland.

## Fotnotar
Stundo er mi kjering god

**Stundo er mi kjering god** er ein springar som har vore nytta i Sogn, Valdres og Hallingdal. Tittelen på slåtten er knytt til eit stev: *Stundo er mi kjering god, stundo er ho so og so so*. Teksten er sams i Hallingdal og Valdres., medan vestlandsformene er utan namn. Dette stevet er og nytta på vestlandsforma av Nordfjordingen. I Hallingdal er slåtten og kjend som *Søtepose*, mellom anna i form etter Kristian Øvrevollseie.

### Variantgruppa

Slåtten har katalognr 490 i Hardingfeleverket, og gruppa tel seks variantar, ein frå Sogn, tre frå Valdres og to frå Hallingdal.

* a: *Springar*, etter Sjur Berge, Balestrand Nedskrift Arne Bjørndal 1916 (B 651). Bjørndal gjorde fleire nedskrifter av denne slåtten på Vestlandet.
* b: *Stundo æ mi kjering go*, etter Ola Fystro, Nord-Aurdal Nedskrift Arne Bjørndal 1934 (B 933). Fystro hadde slåtten frå Ulrik Jensestogun, og han att frå Bendik i Nøen.
* c: Stundo æ mi kjering go, etter Ola Okshovd, Øystre Slidre Nedskrift Arne Bjørndal 1912 (B 445)
* d: *Stundo æ mi kjering go*, etter Torleiv Bolstad, Øystre Slidre Nedskrift Sven Nyhus 1974. Bolstad lærte slåtten av Ola Okshovd, som bygde han ut noko.
* e: *Stundo æ mi kjering go*, etter Jørgen Husemoen, Nes i Hallingdal Nedskrift Sven Nyhus 1975.
* f: *Søtepose*, etter Nils Gjeldokk, Ål Nedskrift Sven Nyhus 1975. Gjeldokk lærte slåtten av Sevat Sataøen, Ål. Odd Bakkerud og Kristian Øvrevollseie nytta og denne forma.

## Fotnotar
Kari Midtigard på Tinn

**Kari Midtigard på Tinn** er ein springar som er mykje nytta i Telemark, men og på Voss, der springaren heiter *Fossmarken*. Øistein Håkanes skreiv til Arne Bjørndal i 1945: ..."En luråsslått. Kari Midtigarden på Tinn er sikkert kommet fra Voss". Det finst og ein gamal form av slåtten i Flesberg som er kalla *Løytnantdrengen*.

Kari Midtigard på Tinn heitte opphavleg Kari Varen og var frå Åmotsdal. Ho var i teneste på Midtigard Lurås på Tinn då ho fekk ein unge med Halvor Lurås, onkelen til spelemannen Knut Lurås. Denne ungen vart seinare rosemålaren Knut Hovde frå Tuddal, som vart tippoldefar til spelemennene Hauk Buen og Knut Buen. 

Kvedaren Talleiv Røysland har den mest utbygde stev-forma til slåtten, der dei første linene går slik:

:Kjenner du Kari Midtigard på Tinn
:Ho slepper ikkje gutane inn...

Visa slik ho er attgjeven hjå Talleiv fortel korleis Kari vart vunnen. 

### Variantgruppa

Slåtten har katalognummer 489 i Hardingfeleverket band VI. Slåtten har seks variantar i gruppa. 

* a: *Fossmarken*, etter Ola Mosafinn, Voss http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1404. Nedskrift Arne Bjørndal (Bjørndal nye slåttar nr 12). Slåtten heiter etter spelemannen Johannes Fossmark frå Bruvik i Hordaland. Mosafinn spela og inn slåtten på Pathefon i 1910.

* b: *Springar etter [[Ola Dekko]]/Vårdagen*, etter Sevat Sataøen, Ål http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1405. Nedskrift Eivind Groven 1962 (G 1415, NRK magn. 1873). Namnet Vårdagen skriv seg frå spelemannen Hans Holto i Ål. 

* c: *Kari Midtigard på Tinn*, etter Hans Smeland, Seljord http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1406. Nedskrift Arne Bjørndal 1911 (B 151). 

* d: *Kari Midtigard på Tinn*, etter Johannes Dale, Tinn http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1407. Nedskrift Eivind Groven 1961 (G 1325, NRK magn. 2073). Slåtten er og notert av Gregar Nordbø og hjå Ludvig Mathias Lindeman (Norske fjeldmelodier).

* e: *Margit Mjaugedal*, etter Eivind Groven, Lårdal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1408. Nedskrift 1960 (G 1225). Slåtten har sams stev som dei andre formene, men namnet er bytta ut.

* f: *Løytantdrengen*, etter Hellik Ranvik, Flesberg http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/1409. Nedskrift Sven Nyhus 1977.
Kathina

**Kathina** eller *kathen* er ei buddhistisk høgtid som kjem ved slutten av *[[vassa]]*, den tre månader lange regntida markert innan theravada. Ein markerer henne gjennom gåvegjeving og seremoniar. Truande gjev gjerne gåver til buddhisttempel, særleg draktklede til munkane, som har vore bufaste under regntida.

Paliordet «kathina» viser til ei treramme som munkar i det gamle India brukte til å strekka ut og skjera eller sy saman tøy på. Det var vanleg å laga «kathinaklede» av fleire samansydde lappar på ei slik ramme. Ifølge ei buddhistisk forteljing sende Buddha klede gjeve til han av ein lekmann til ei gruppe munkar som var blitt hindra av kraftig regn frå å møta han, og bad dei sy ei drakt til éin av dei. Munkane blei oppløfta av samarbeidet og delinga. Dagens kathinaklede blir gjevne ferdiglaga av nye tekstilar, men er framleis sydd saman av fjorten tøylappar.

Eit buddhistkloster kan feira kathina i månaden etter den første fullmånen i den ellevte månaden. Dette er vanlegvis i oktober eller november. For å kunne halda ei feiring må klosteret ha hatt minst fem munkar buande under *vassa*. Munkar som har budd der i heile perioden kan få klede som gåve.

## Lokale skikkar

I Thailand heiter kathina-seremonien *thod kathin* (thai ทอดกฐิน). Den seremonielle overleveringa av ein slik drakt frå kongen av Thailand eller ein kongeleg representant er ein viktig del av markeringa, og har ofte vore utgangspunt for ein kongeleg båtprosesjon.

I Kambodsja heiter feiringa *kathina tean* og kan markerast med samlingar der ein går i prosesjon rundt eit tempel.

## Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Kathina|Kathina]]» frå , den 11. november 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff

* Skildring av kathina  frå buddhamind.info (engelsk)
* Kathina Robe-Offering Ceremony: Historical and Spiritual Significance . Bakgrunn og forklaring av Bhikkhu Dhammasami ved Sri Saddhatissa International Buddhist Centre i London (engelsk)
Egil

**Egil**, **Eigill** eller **Eigil** er eit gamalt skandinavisk og færøysk mannsnamn som kan vere danna frå dei norrøne orda *agi*, «tukt, respekt», *egg*, «sverdegg», eller *age*, «ære».

Egil har namnedag den 5. november i Noreg og på Færøyane, 17. november i Estland og  3. juli i Finland.

Sogehelten Egil opptrer i *[[Volundkvadet]]* og *[[Soga om Didrik av Bern]]*.

## Namneberarar
* Eigil av Fulda (ca. 750-822), abbed ved Fulda
* Egil Skallagrimson (ca. 910-990), islandsk høvding
* Egill Eyjólfsson (1295–1341), islandsk biskop 
* Egil Hjorth-Jenssen (1893-1969), norsk skodespelar, teatersjef og forfattar
* Egil Storbekken (1911–2000), norsk komponist og fløytespelar
* Egil Lærum (1921-1954), norsk idrettsmann
* Egil Hovland (1924-2013), norsk komponist
* Egil Monn-Iversen (1928-2017), norsk komponist og arrangør
* Egil Danielsen (f. 1933), norsk spydkastar
* Egil «Bop» Johansen (1934–1998), norsk jazzmusikar
* Egil Kapstad (1940-2017), norsk jazzpianist
* Egil «Drillo» Olsen (f. 1942), norsk fotballtrenar
* Egil Myklebust (f. 1942),  norsk forretningsmann og industrileiar
* Egil Søby (f. 1945), norsk kajakkpadlar
* Egil Olli (f. 1949), norsk samisk politikar
* Egil Ólafsson (f. 1953), islandsk skodespelar
* Egil Eldøen (f. 1959), norsk songar og låtskrivar
* Egil Nyhus (f. 1962), norsk teiknar
* Egil Kristiansen (f. 1966), norsk langrennsløpar og -trenar
* Egil Hegerberg (f. 1970), norsk musikar, kjend under artistnamnet *Bare Egil* 
* Egil Østenstad (f. 1972), norsk fotballspelar
* Per Egil Ahlsen (f. 1958), norsk fotballspelar
* Per Egil Flo (f. 1989), norsk fotballspelar
Egon

**Egon** er eit mannsnamn av tysk opphav, danna som ei kortform av gammalhøgtyske namn som begynte på Egin- eller Egil-. Dette viser til ein egg, som på sverd.

Heilage Egon eller Egino var ein abbed i Augsburg som døydde i 1122.

## Namneberarar

* Egon Friedell (Egon Friedmann, 1878-1938), austerriksk forfattar, skodespelar og kulturhistorikar
* Egon Erwin Kisch (1885-1948), tsjekkisk, tyskspråkleg forfattar
* Egon Wellesz (1885-1974), austerriksk komponist og musikkforskar 
* Egon Schiele (1890–1918), austerriksk kunstnar
* Egon von Eickstedt (1892–1965), tysk friherre, antropolog og etnograf
* Egon von Vietinghoff (1903–1994), tysk-sveitsisk kunstnar og forfattar
* Egon Eiermann (1904–1970), tysk arkitekt
* Egon Mathiesen (1907-1976), dansk kunstnar
* Egon Hostovský (1908-1973), tsjekkisk forfattar og diplomat
* Egon Bahr (f. 1922), tysk politikar
* Egon Weng (f. 1924), norsk dansepedagog
* Egon Krenz (f. 1937), tysk politikar, siste leiaren av DDR
* Egon von Fürstenberg (1946–2004), tysk moteskapar
* Egon Holstad (f. 1971), norsk musikkjournalist

## Bruk i kulturen
* Egon Olsen er medlem og namneopphav til den oppdikta Olsenbanden. 

## Kjelder
*
Byar i Russland

Dette er ei liste over **byar i [[Russland]]**. Ifølgje ei folketeljing frå 2002 er det 1108 byar i Russland. 

## A

## B

## D

## E

## F

## G

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## R

## S

## T

## U

## V

## Z

## Sjå òg
* Byar i Russland etter folketal

## Bakgrunnsstoff
* Liste over alle stader i Russland (2002) 
* Folketal for russiske stader i 2002 (excelfil)
Byar i Russland etter folketal

Dette er ei liste over **byar i Russland** med folketal over 50&nbsp;000 innbyggjarar etter folketejlinga i 2002. Administratsjonssenter er markert med utheva skrift.

__TOC__

## Største byar

## Etter føderasjonssubjekt
Storfyrstedømet Moskva

**Stortfyrstedømet Moskva** (russisk Великое княжество Московское *Velikoje knjazjestvo Moskovskoje*) var ein russisk stat i mellomalderen rundt byen Moskva mellom 1340 og 1547. Storfyrstedømet Moskva var etterfølgjaren til Fyrstedømet Moskva og føregangaren til Det russiske tsardømet.

Storfyrstedømet Moskva trekte velstand til den nordaustlege delen av Kiev-riket, oppretta handelssvegar til Austersjøen, Kvitsjøen, Kaspihavet og Sibir. Det vart skapt eit høgt sentralisert og autokratisk politisk system.

## Historie
Då mongolane invaderte Kiev-riket var Moskva ein uviktig handelspost i fyrstedømet Vladimir-Suzdal. Sjølv om mongolane brende Moskva ned vinteren 1238 og plyndra byen i 1293, var handelsposten til ein viss grad verna av dei store skogane og den avsidesliggande plasseringa. Enno viktigare for Moskva sin veg mot stordom var at han vart styrt av ei rekkje ambisiøse, sluttsame og heldige fyrstar. Den første herskaren av fyrstedømet Moskva, Daniil Aleksandrovitsj (d. 1303), sikra at fyrstestaten vart eit arverike innanfor Rurik-dynastiet. Sonen hans Ivan I (regjerte 1325-1340), kjend som *Ivan Kalita* (*Ivan Pengesekk*), oppnådde tittelen *Storfyrste av Vladimir* frå dei mongolske overherrane. Han samarbeidde tett med mongolane og samla inn tributtar og skattar frå dei andre russiske fyrstedøme på deira vegne. Dette forholdet gjorde at Ivan fekk kontroll over hovudrivalen til Moskva, den nordlege byen Tver. I 1327 flytta Den russisk-ortodokse kyrkja hovudkvarteret sitt frå Vladimir til Moskva, noko som ytterlegare auka ryktet til Moskva.

På 1400-talet starta fyrstane av Moskva å samle dei russiske landområda inn under sitt eige herredøme. Den mest suksessrike av desse var Ivan den store (regjerte 1462-1505), som sigra over Republikken Novgorod i 1478 og Tver i 1485. Moskva fekk full kontroll over store delar av dei etnisk russiske områda i 1480 då overherredømet til Den gylne horden til tatarane enda under det store møtet ved Ugraelva. På byrjinga av 1500-talet var i praksis alle dei russiske landområda samla. Gjennom arv fekk Ivan III delar av fyrstedømet Rjazan, og fyrstedøma Rostov og Jaroslavl. Den nordvestlege byen Pskov vart verande sjølvstendig i denne perioden, men sonen til Ivan, Vasilij III (regjerte 1505-1533), erobra denne byen seinare.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Storfyrstendømmet Moskva|Storfyrstendømmet Moskva]]» frå ,  den 5. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Russland
* Grigorij Kotosjikhin *Russia during the reign of Alexey Mikhailovich* (1665)
* Marshall Poe, *Foreign Descriptions of Muscovy: An Analytic Bibliography of Primary and Secondary Sources*, Slavica Publishers, 1995, ISBN 0-89357-262-4
* Jarmo Kotilane, Marshall Poe (red.), *Modernizing Muscovy: Reform and Social Change in Seventeenth Century Russia*, Routledge, 2004, ISBN 0-415-30751-1

## Bakgrunnsstoff
Den raude plassen

**Den raude plassen** (russisk Красная площадь, *Krasnaja plosjtsjad*) er ein vidkjend plass i Moskva i Russland. 
Sidan 1991 har plassen vore innskriven på verdsarvlista til UNESCO.

Den raude plassen er omkransa av Kreml, Vasilijkatedralen, det gamle kjøpesenteret GUM og Det nasjonalhistoriske museumet. Føre Kreml ligg æresgravplassen der mellom anna Leonid Bresjnev, Josef Stalin, Maksim Gorkij, Klara Zetkin og Jurij Gagarin er gravlagd, og Leninmausoleumet.

Namnet på plassen kjem ikkje av fargen raud, men av at ordet *krasnaja* som på gammalrussisk tydde både «vakker» og «raud».
Plassen var opphavleg kjend som *Velikij Torg* ('Stortorget') eller berre *Torg*. Han blei deretter kalla *Troitskaya* etter den vesle Treeiningskyrkja som stod her fram til ho brann opp under tatarinvasjonen i 1571. Etterpå blei plassen kjend som *Pozjar*, 'brend'. Først på midten av 1600-talet blei han kalla *krasnaja*.

Under sovjettida vart han nytta til store militærparadar. 

28. mai 1987 landa tyskaren Mathias Rust på brua Vasilevski Spusk like ved den raude plassen med eit småfly, før han taksa småflyet inn på den raude plassen der han vart arrestert. 

## Bakgrunnsstoff
Kreml i Moskva

**Kreml i Moskva** (russisk Московский Кремль - *Moskovskij Kreml*) er eit historisk festningsverk midt i Moskva i Russland, med utsikt til Moskvaelva i sør, Vasilijkatedralen (som ofte feilaktig vert rekna som ein del av eller heile Kreml) og Den raude plassen (i aust) Aleksander-hagen (i vest). Dette er det mest kjende kremlet (russiske festningar) og består av fire slott, fire katedralar (mellom anna Uspenskijkatedralen), omringa av Kremlmuren med Kremltårn. Komplekset representerer samtidig den russiske og tidlegare sovjetiske politiske makta og er residens for den den russiske presidenten.

I lag med Den raude plassen er Kreml skrive inn på verdsarvlista til UNESCO. 

## Bakgrunnsstoff

*
*Kreml si historie 
*Turistguide
Metroen i Moskva

**Metroen i Moskva** (russisk Московское метро, *Moskovskoje metro*) består av 12 linjer og 194 stasjonar. Den første linja vart opna i 1935 og då den andre verdskrigen starta bestod han av tre linjer. Han har sidan vorte utvida fleire gonger og i 2003 fekk nettverket den noverande utstrekninga. Han består først og fremst av gjennomgåande linjer, i tillegg til linje 5, ein ringbane som knyter dei fleste banane saman slik at ein sjeldan har behov for meir enn to overgangar. Moskva-metroen er kanskje den best utbygde metroen i verda og er den metroen i verda som transporterer desidert mest folk i løpet av året.

Under den andre verdskrigen vart undergrunnen brukt som bomberom og seinare utvidingar og opprustingar har òg lagt vekt på dette perspektivet. Metroen er derfor òg rekna som ein del av forsvarsverket til landet og det var derfor tidlegare restriksjonar i forhold til å fotografere på stasjonane. Stasjonane, særleg frå før slutten av 1950-talet, er elles kjende for utsmykkingane, delvis med revolusjonære motiv, delvis med meir nasjonale motiv. Desse har overlevd Sovjetunionen sitt fall og står òg som eit minnemerke over ideala til Sovjetunionen.

Det er ikkje faste rutetider for metroen i Moskva. I staden går toga med faste intervall på mellom 90 sekund og 10 minutt, avhengig av strekning og tid på døgnet. Alle linjene har eigne fargar. På dei gjennomgåande linjene kan ein høyre kvar ein er på veg til, ei mannsstemme annonserer stasjonane mot sentrum og ei kvinnestemme stasjonane frå sentrum. På linje 5 er det mannsstemme på tog som går med klokka, medan det er kvinnestemme på tog som går mot.

Det vert i dag nytta kontaktlause kort som billettar. Desse kan ein kjøpe for eit visst tal på reiser og for eit uavgrensa reiser for ein bestemt periode. Pensjonistar og handicappa køyrer gratis med metroen, medan skuleelevar og studentar har rabattordningar.

Sporbreidda er på 1520&nbsp;mm, det same som russiske jernbanar. Med unntak av seks stasjonar som berre tar seks vogner, samt linja L1 frå 2003 som nyttar seg av annan type vognmateriale, er stasjonane bygd for tog med åtte vogner. Metroen i Moskva er førebilete for mellom anna metronettverka i St. Petersburg, Novosibirsk, Minsk, Kiev, Kharkov, Budapest, Praha, Sofia og Warszawa.

Sjølv om det ikkje er stadfesta av russiske styresmakter, meiner mellom andre Pentagon at det finst eit hemmeleg metronettverk som går lenger under bakken og som er rekna for å kunne tene dei viktigaste statsfunksjonane i ein krigssituasjon. Mellom anna vert han rekna for å knyte saman Kreml og FSB sine hovudkvarter med flyplassar og andre strategisk viktige stader, samt ein hemmeleg by under jorda. Nettverket meiner ein vart oppretta i kjølvatnet av den andre verdskrigen. Det er derimot ikkje ført bevis for at noko slikt nettverk eksisterer.

## Bakgrunnsstoff
* Rutenett
Vasilijkatedralen

**Vasilij-katedralen** (russisk Собор Василия Блаженного, *Sobor Vasilija Blazjennogo*) er ei russisk kyrkje som ligg mellom Den raude plassen og Moskvaelva i Moskva i Russland. Katedralen ligg like ved Kreml og er eit av dei mest kjende landemerka i heile Russland. Det offisielle namnet på kyrkja er **Maria beskyttelseskatedral ved vollgrava** (russisk Покровский Собор что на Рву, *Pokrovskij Sobor tsjto na Rvu*). Vasilij-namnet kjem frå ein russisk helgen som levde på 1500-talet. Han vart gravlagd like ved katedralen. I 1588 vart det reist eit lite kapell over grava hans, vegg i vegg med katedralen. Etter kvart gjekk folk over til å kalle heile bygningen for Vasilij-katedralen og i dag vert det offisielle namnet berre nytta i formelle samanhengar. 

Vasilij-katedralen skil seg frå dei fleste andre kyrkjebygg med dei fargerike utvendige laukkuplane. Innvendig skil bygningen seg òg frå dei fleste andre kyrkjebygg, og i staden for eit stort kyrkjerom består han av ein labyrint av tronge gongar med fleire små kapell innimellom. Alt i alt inneheld kyrkja ti kapell, kvar med sin eigen kuppel over, som ein kan sjå frå utsida. 

## Historie
Kyrkja vart bygd på ordre frå Ivan den skrekkelege som eit minnesmerke over erobringa av Kazankhanatet i 1552. Tatarene var etterkomarar etter mongolane som erobra Russland i 1240 og heldt landet okkupert i 250 år. I tillegg hadde dei i lengre tid plaga tsaren med stadige røvertokt. Det midterste av kapellene er vigd Marias beskyttelse. Dette skuldast at sjølve storminga av Kazan skjedde på Maria beskyttelsesdag (1. oktober). Sju av dei andre kapella er vigd andre helganer som hadde festdag saman med viktige krigshendingar. Det siste kapellet, det vestlegaste, vart vigd Jesu inntog i Jerusalem. Vasilij-kapellet vart som nemnd lagt til i 1588 og fekk sin egen kuppel. Ein oppdaga etter kvart at vêr og vind trengde inn i kapella og i 1761-84 laga ein derfor eit utvendig galleri tundt andre etasje der dei fleste kapella ligg. 

Ei segn fortel at då Ivan den skrekkelege såg den ferdige katedralen så stakk ha ut augo på begge arkitektane, Barma og Postnik Jakovlev, slik at dei aldri igjen skulle kunne lage eit slikt fantastisk byggverk.

Soknepresten, Ioann Vostorgov, vart skoten 23. august 1919. Våren 1929 vart kyrkja så nedlagt som fungerande kirke og overført til det historiske museumet. Stalin hadde planar om å rive ho ned for å skaffe betre plass til militærparader på Den raude plassen, men vart overtalt til å la ho stå. Etter Stalin døydde i 1953 vart katedralen totalrestaurert. Dei siste åra har det vorte halde nokre gudstenester her, men ho vert framleis eigd av staten ved det historiske museumet i Moskva.

## Bakgrunnsstoff
Hydraulikkaggregat

Eit **hydraulikkaggregat** er ei eining som er samansett for å levera olja til eit hydraulikkanlegg.

Den viktigaste delen av aggregatet er pumpa. Pumpa vert vanlegvis driven av ein elektromotor eller forbrenningsmotor, og har som oppgåva å setja olja i rørsle. Pumpa hentar då olja frå ein tank som høyrer til aggregatet. Ein har òg vanlegvis eit filter for å sikra at olja er rein nok og eitt eller fleire manometer for å kunna lesa av trykket i systemet og ein trykkavgrensingsventil som ein kan stilla inn maksimaltrykket med. I tillegg kan ein ha andre komponentar eller fleire av dei same komponentane, alt etter behov og storleik.

## Hydraulikktanken
Hovudoppgåva til tanken er å lagra olja som ein treng for å driva systemet. Men tanken har fleire oppgåver:
* Kjøla ned olja.
* Kompensera for volumendringar når komponentane i systemet har varierande forbruk.
* Skilja ut luft, vatn og store partiklar ved at olja får liggja i ro ei stund, lufta går opp og vatnet og partiklane sig ned. 
* Tanken er ofte fundamentet til aggregatet.

## Filter
For å verna komponentar mot slitasje, må olja vera fri for partiklar. Dette oppnår ein ved å ha eit filter mellom tanken og pumpa. Når pumpa syg olja frå tanken, vil då ureiningar verta liggjande att i filteret. For å sjå når filteret må bytast, kan ein bruka ein differansetrykkindikator. Når skilnaden mellom trykket på kvar sida av filteret vert for stor, er det ein indikasjon på at filteret er tett og må bytast.
Frelsaren Kristus-katedralen

**Frelsaren Kristus-katedralen** (russisk Хра́м Христа́ Спаси́теля, *Khram Khrista Spasitelja*) er ein katedral i Moskva i Russland. Ho ligg ved Moskvaelva og er den høgaste russisk-ortodokse kyrkja i verda.

Katedralen vart innvigd ved kroninga av tsar Aleksander III i 1883. Etter Oktoberrevolusjonen vart det derimot avgjort at tomta skulle nyttast til eit nytt palass til ære for sovjetarane, og katedralen vart riven. Det vart aldri noko av palasset, og tomta vart i staden nytta til eit symjebasseng.

Like før Sovjetunionen fall vart det avgjort at katedralen skulle byggast opp att. I 2000 stod den gjenoppbygde katedralen ferdig.

## Galleri

Moscow in the 1860s on postcard.jpg|Postkort av den opphavlege katedralen frå 1860-åra
1878 Wereschtschagin Altes Moskau anagoria.JPG|Katedralen måla av Pjotr Veresjtsjagin i 1878 
Mej, Albert Ivanovič - Christi-Erlöser-Kathedrale, Moskau (Zeno Fotografie).jpg|Katedralen fotografert av Albert Ivanovič  Mej på 1880-talet.
Холодный свет при -29 градусах.jpg|Den gjenoppbygde Frelsaren Kristus-katedralen ved Moskvaelva i føregrunnen i 2017.


## Bakgrunnsstoff
* Nettside med detaljar og bygningen og rekonstruksjonen
GUM

**GUM**, *Gosudarstvennij universalnij magazin*, (russisk ГУМ, Государственный универсальный магазин) er namn på store varehus eller kjøpesenter i mange byar i Russland. Det mest kjende av dei ligg ved Den raude plassen i Moskva. Før 1920-åra var varehuset kjend som «Dei høgare handelsrekkjer».

## GUM i Moskva
Det har vore handel på denne staden sidan 1600-talet. Den noverande bygningen vart ført opp mellom 1890 og 1893 av Aleksander Pomerantsev og Vladimir Sjukhov, og erstatta ein tidlegare bygning frå byrjinga av 1800-talet. Etter den russiske revolusjone i 1917 vart verksemda, som på dette tidspunktet omfatta om lag 1200 butikkar, nasjonalisert. Frå 1928 vart lokala nytta som kontorlokal av ein komité med ansvar for den første femårsplanen til Josef Stalin. I 1932 låg hustrua til Stalin, Nadezjda, på lit-de-parade i bygningen etter sjølvmordet hennar.

I 1953 gjennomgjekk bygningen ei omfattande renovering og vart igjen eit varehus. Etter at Sovjetunionen fall vart GUM privatisert og eigarskapet gjekk kjøpesenterkjeda Perekrjostok. Sidan mai 2005 har halvparten av kjøpesenteret vore eigd av firmaet Bosco di Ciliegi.

## Bakgrunnsstoff
* The Origins of Modernism in Russian Architecture
* Vladimir Sjukhov
* GUM 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:GUM|GUM]]» frå , den 6. november 2008.*
Åkersennep

**Åkersennep** (*Sinapis arvensis*) er ein eittårig plante i krossblomfamilien og eit vanleg ugras i heile landet. Han vert om lag 50 cm høg og har stivhåra blad og stenglar. Planten får gule blomster med utsperra begerblad. Åkersennep har svartbrune frø som har ein svak sennepssmak. 

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
*
Oddmund Peder Åkenes

**Oddmund Peder Åkenes** () var ein norsk sjøoffiser. Han tenestegjorde på ubåt under den andre verdskrigen. Åkenes var kontreadmiral og sjef for Sjøforsvarskommando Vestlandet i perioden 1972&ndash;74 og generalinspektør for Sjøforsvaret i perioden 1974&ndash;76. I 1976 vart Åkenes utnemnd til viseadmiral og stabssjef i Forsvarets overkommando. Frå 1978 var han sjef for Forsvarets krigshistoriske avdeling.
Ågrip

***Ågrip*** eller ***Ágrip af Nóregs konunga sögum***, som tyder noko slikt som «Utdrag frå norske kongesagaer», er eit verk skrive ein gong rundt 1190 av ein ukjend forfattar, truleg av ein nordmann i Nidaros. Det er den eldste av alle dei norske kongesogene ein kjenner til.

Teksten er eit samandrag om historia om dei norske kongane, skriven på gammalnorsk. Den etterlatne teksten byrjar med døden til Halvdan Svarte og endar med tiltredinga av Inge Krokrygg. Det vil seie frå om lag 880 og fram til om lag 1136. Både byrjinga og slutten av verket har gått tapt. Ein meiner at originalen har dekt ein større periode, truleg heilt opp til regimet til kong Sverre Sigurdsson. Det var kanskje kong Sverre sjølv som bestilte verket for at han utover si eiga soge, som vart skriven av Karl Jónsson, ønskte å sjå livsverket sitt i ein større samanheng. 

«Forfatteren har nyttet både latinske og norrøne skrifter, men også norsk tradisjon, særlig trøndersk, og han viser god kjennskap til norsk lovgivning. Noen god forteller er han ikke, og komposisjonen er ytterst klosset,» skriv brørne Beyer i si *Norges litteraturhistorie*.

Den vanlege oppfatninga er at den ukjende forfattaren er ein prest med nær tilknyting til erkesetet i Nidaros i Trøndelag. I utgreiinga om hardstyret Noreg vart utsett for etter slaget på Stiklestad, nemner han òg skattebyrda som Alfivasønene innførte (*Ågrip;58*). Det gjeld tidsrommet like før 1035:

:«Kvar mann som rodde på havet, skulde leggja landvorde til kongen kvar han så rodde ut ifrå, det er fem fiskar. Kvart skip som for burt frå landet, -på det skulde kongen lasta eitt rom tvers yver skipet. Kvar mann som for til Island, både innlendsk og utlendsk, skulde leggja landøyre.» 

*Ågrip* vert ofte samanlikna med to andre norske samandrag av norsk historie frå same periode, *[[Historia Norvegiæ]]* og *Historia de Antiquitate Regum Norwagiensium*, skrivne av Theodoricus monachus. Begge desse vart skrivne på latin, medan *Ågrip* var banebrytande ved å nytte det språket som vart talt i Noreg i samtida. Det einaste eksisterande manuskriptet er frå første halvdel av 1200-talet i ei islandsk handskrift og vert no oppbevart på Den Arnamagnæanske Samling i København, kategorisert som «AM 325 II 4to».

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ågrip|Ågrip]]» frå , den 6. november 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*
*
* Stutt ágrip af Noregs konúnga sögum - *Teksten på gammelnorsk*
* «AM 325 II 4to»  - *med bilete av manusskriptet*
* «Menota» - *Arkiv for nordiske middelaldertekster*
Ågotsmesse

**Ågotsmesse** eller **musedagen** er ein helgendag i den katolske kyrkja til minne om den heilage Agatha frå Sicilia, som vart levande brend i 251. Dagen vert feira 5. februar. Ågot er ein vernehelgen mot brann i katolske land. I norsk segner skal musene ha gnege øyrene og nasa av ho til ho lovde å halde dagen heilag. På primstavmerket var ofte ei mus eller ein kross. 

## Kjelder
Leonard

**Leonard** er eit mannsnamn med opphav i dei gamalhøgtyske orda *lewo*, 'løve', og *harti*, 'hard, sterk'. Det er også utbreidd som slektsnamn.

Leonard har norsk namnedag den 6. november.

Variantar av namnet er engelsk Lennard og kortforma Lenny, svensk Lennart, tsjekkisk Lenart, fransk Léonard, tysk Leonhard og Leonhardt og italiensk Leonardi, Leonardo og Lunardi.

## Kjende namneberar
### Som førenamn

*Den heilage Leonard, levde i Frankarriket på 500-talet
*Leonhard Euler (1707-1783), sveitsisk matematikar
*Leonhard Holmboe (1802-1887), norsk stortingsmann
*Leonard Woolley (1880-1969), britisk arkeolog
*Leonard Woolf (1880–1969), britisk forfattar, utgjevar og politisk teoretikar, gift med Virginia Woolf
*Leonard Bloomfield (1887-1949), amerikansk lingvist
*Leonard Bernstein (1918–1990), amerikansk komponist
*Leonard Cohen (f. 1934), canadisk songar
*Leonard Rickhard (f. 1945), norsk målar
*Leonard Gary Oldman (f. 1958), britisk skodespelar
*Lenny Kravitz, døypt Leonard Albert (f. 1964), amerikansk songar

### Som slektsnamn
*Patrick Leonard (f. 1955), amerikansk musikar
Lennart

**Lennart** er eit mannsnamn som er mykje brukt i Sverige. Det er ei nedertysk form av Leonard som er danna av dei gamal-høgtyske namneledda *le(w)o*, «løve» og *harti* / *herti*, «hard», «sterk».

Lennart har namnedag 6. november i Noreg og, sidan 1901, 28. september i Sverige og Finland.

## Namneberarar

* Lennart von Post (1884-1951), svensk geologiprofessor
* Lennart Meri (1929-2006), fyrste presidenten i Estland etter sjølvstendet frå Sovjetunionen
* Lennart Lagerwall, svensk dramaturg
Åmdals Verk gruver

**Åmdals Verk gruver** er eit museum for arbeidarkultur og gruvedrift  i Vest-Telemark. Museet ligg på Åmdals Verk i Tokke kommune, ved vegen mellom Vrådal og Dalen, og er ein del av Vest-Telemark Museum.

Museumsbygget er ein rekonstruksjon av det gamle skeidehuset i verket. Her er teikningar, bilete, kart, bøker og ulike reiskapar frå historia til koparverket. Vidare er det modellar av eldre bygningar og arbeidssituasjonar som gjev innsyn i drifta gjennom 400 år.

Gjestar får av omvisarar tilbod om ei gruvevandring som viser synkar, strosser og tilhøve gruveslusken arbeidde under. Åmdals Verk Gruver er òg eit lokalt geologisenter. Gruveområdet er omgjeve av attraktiv natur, turstigar og er rikt på ulike typar mineral.

## Soge
Soga om koparverket i Åmdal går attende til 1540, då kong Kristian 3. av Danmark/Noreg sendte tyske bergmenn til Telemark for å skipe gruvedrift. Det første bergverket vart kalla Moisesberg.

Malmgangane på Åmdals Verk vart funne i 1689. Kopparverket har ei innfløkt soge med drift, stillstand og skiftande eigarinteresser. Gruvene var hjartet i ei urbanisert fjellbygd der kvardagen til gruvearbeidarane var avhengige av gode førekomstar av malm og politiske forhold ute i Europa.

## Bakgrunnsstoff
* Vest-Telemark museum
Ostankino-tårnet

**Ostankino-tårnet** (russisk Останкинская телебашня, *Ostankinskaja telebasjnja*) er eit friståande fjernsyn- og radiotårn i Moskva i Russland. Det er 540 meter høgt og vart teikna av Nikolaj Nikitin. Tårnet har ein roterande restaurant i 300 meter høgde. 

Bygginga starta i 1963 og tårnet stod ferdig i 1967.Det var då den høgaste frittståande bygningen i verda dei neste åtte åra, før CN Tower vart bygd i Toronto i Canada i 1976. I 1994 var det planar om å sette på ei ny antenne som ville gjere tårnet 561 meter høgt, men på grunn av manglane finansiering vart ikkje dette utført.

Etter Ostankino-tårnet stod ferdig vart ei rekkje høge tårn bygd i andre sosialistland, som i Kiev, Tasjkent, Almaty, Riga, Berlin, Vilnius, Tallinn, Jerevan, St. Petersburg og Baku. Sjølv om desse var over 300 meter høge var dei ikkje like høge som Ostankino. 

Det har har vore fleire brannar i tårnet, og 27. august 2000 mista tre menneske livet i ein brann like over restauranten. 
Ein ny brann 25. mai 2007 var mindre alvorleg, og brannen vart isolert til utsida av tårnet, folk vart evakuerte og brannen vart sløkka utan nokon skadde.

## Kjelder
Arbat

**Gamle Arbat** (russisk Старый Арбат - *Stranyj Arbat*) er ei gågate i Moskva som går frå Arbatplassen til Smolenskajaplassen, som er ein del av Hageringen. Gamle Arbat har rykte på seg som den mest turistprega gata i Moskva med mykje underhaldning og suvernirbutikkar. Ho skil seg frå Nye Arbat som går parallelt til Gamle Arbat og har skyskraparar i stål, betong og glas. 

Arbat vart først nemnd i 1493 som ein veg som gjekk frå Kreml til Smolensk. Opphavet til namnet er tatarsk og tyder «forstad» (det same som Rabat). På 1500- og 1600-talet vart det bygd flotte kyrkjer langs vegen, mellom anna ei som vart måla av Vasilij Polenov, *[[:Fil:Arbat.jpg|Ein gardsplass i Moskva]]* (1879).

På 1700-talet vart Arbat av den russiske adelen rekna som det flottaste bustadområde i Moskva. Gata vart nesten heilt øydelagd av ei brann under okkupasjonen til Napoleon av Moskva i 1812 og måtte så gjennoppbyggast. Aleksander Pusjkin budde her ein kort periode og det står ein statue av han og kona, Natalie, føre dette huset. Ein annan kjend forfarfattar frå Arbat var Andrej Belyj. 

På 1900-talet vart gata noko renovert i Art Nouveau og konstruktivistiske stilar. Den mest originale bygningen i denne nye trenden er Melnikov-huset. Gata endar ved Hageringen, markert med det praktfulle bygget til Utanriksdepartementet. Samstundes vart dei fleste av kyrkjene langs Arbat rive ned.
 

Sidan 1986 har det vorte sett opp særeigne gatelykter langs Arbat. Her står fleire statuar, mellom anna av prinsesse Turandot føre Vakhtangov teater og ein annan av Bulat Okudzjava, ein sovjetisk visesongar, bard og diktar, som skreiv fleire songar om Arbat. Under perestrojka vart gata eit samlingspunkt for ulike ungdomsrørsler (som hippiar eller pønkar), samt gatemusikarar og kunstnarar. Viktor Tsoj-muren i ei av sideegatene til Arbat (Krivoarbatskij Pereulok) er eit av minnesmerka frå desse turbulente åra. Sjølv i dag samlar russisk ungdom seg på Arbat for å spele songane til Tsoj og andre russiske artistar. 

Arbat er hovudkvarter for oljeselskapet TNK-BP, som held til i ein moderne bygning i starten av gata. I gata ligg mange restaurantar, som The Hard Rock Cafe. Mange av desse restaurantane er retta mot turistar i Moskva og vert av mange moskovittar rekna som for dyre og for dårlege samanlikna med andre delar av byen. Det er òg enkelte billigare restaurantar og kafear, som Mu-Mu. 

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arbat Street|Arbat Street]]» frå , den 6. november 2008.*
Chandrayaan-1

**Chandrayaan-1** er India sin første månesonde og blei skoten opp 22. oktober 2008 frå Satish Dhawan romsenter på søraustkysten av India. Sonden har med seg ei rekkja instrument som til saman veg 55 kg. Av desse har det infraraude spektrometeret (SIR-2) norsk deltaking i form av ei kontrolleining utvikla ved Universitetet i Bergen. Mål med sonden er å observera månen i synleg lys, infraraudt, nær-infraraudt og i høg- og lågenergisk røntgenstråling. Chandrayaan-1 ber òg med seg ein nedslagssonde med ei vekt på 35 kg. Denne ber med seg ein radarhøgdemålar, eit kamera og eit massespektrometer.

Namnet Chandrayaan kjem frå sanskrit og tyder 'månefartøy'.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell heimesida 

## Kjelder
Ålesund lufthamn, Vigra

**Ålesund lufthamn, Vigra** er ein flyplass plassert midt på øya Vigra i Giske kommune utanfor Ålesund. Flyplassen blei opna i 1958. 

Flyplassen har sidan fått nytt terminalbygg 1986, og forlenga rullebane i tillegg til modernisering av tårnet og tilgang til radar. 

Ålesund lufthamn Vigra fylte 50 år 7. juni 2008, men planane om flysamband til Ålesund er mykje eldre. Allereie i 1919 la den dåverande Lufttrafikkommisjonen fram ein plan som omfatta Vestlandsruta Stavanger — Bergen – Ålesund — Trondheim. Ruta var tenkt i første omgang basert på sjøfly, men ein var open for høvet til seinare nytte landfly.

Den første landinga på Vigra blei gjort den 19. mai 1958, av ein militær Otter frå Gardermoen. Den 7. juni same år kom den første offisielle landinga på den då 1.600 meter lange rullebana. 3.000 personar var møtt opp for denne hendinga.
Nordvestlandet sin første flyplass var eit faktum. Braathens SAFE fekk konsesjon for ruta Oslo – Ålesund. Ein DC-4 blei brukt på daglege flygingar.

I kontrolltårnet starta det i 1958 med to flygeleiarar og to assistentar, i dag er det ni flygeleiarar og fire LTT-fullmektigar, samt ein flygeleiar på overføringstrening. Rullebaneretning er 07/25, og i 1995 blei rullebana forlenga til 2.314 meter.

Same år blei eit av Forsvaret sine Sea King-helikopter frå 330-skvadronen stasjonert på Vigra. I 1999 blei helikopteret flytta til Rygge. 

I 1998 tok Vigra i bruk radar som hjelpemiddel, fram til då brukte flygeleiarane prosedyrekontroll. Diverre står det like ved radaren ei radiomast som dannar ein blindsektor på cirka 11 grader. Denne gjer også sitt til å komplisere trafikkavviklinga. 

Dei som i seinare år har trafikkert flyplassen er i all hovudsak SAS, med ruter til Oslo, Trondheim og Bergen. Nokre selskap er også stasjonert på flyplassen, som Helitrans med Jetstream 31/32 og Lufttransport med Beechcraft King Air 200. I tillegg har Lufttransport stasjonert eit Aerospatiale 65 redningshelikopter ved sjukehuset i Ålesund, omtrent 15 kilometer søraust for flyplassen.

## Destinasjonar

* Air Baltic (Riga)
* Norwegian Air Shuttle (Oslo)
* SAS (Bergen, Trondheim, Oslo)
** Operert av Cimber Air (København)

## Charter
* Air Europa (Las Palmas)

## Bakgrunnsstoff
* Ålesund lufthamn hos Avinor

## Kjelder
Martin Weinek

**Martin Weinek** () er ein austerriksk filmskapar fødd i Leoben. Han er mest kjend fra den austerrikske fjernsynsserien *[[Kommissær Rex]]* i rolla som Ispektør Fritz Kunz. 

## Filmografi
* 1989: Calafati Joe (Fjernsynsserie)
* 1999-2004: Kommissær Rex (Fjernsynsserie): Fritz Kunz
* 2004: Silentium
* 2005: Grenzverkehr
* 2006: Unter weißen Segeln (Episode *Träume am Horizont*)
* 2007: Die Rosenheim-Cops (Episode *Liebe bis zum Ende*)
* 2007: Kommissær Rex (Episode *L'Incontro*): Fritz Kunz
* 2008- Kommissær Rex: Fritz Kunz

## Bakgrunnsstoff
* Link ORF
Ågestaverket

**Ågestaverket** (ASEA) var det første kjernekraftverket i Sverige. Bygginga starta i 1957 og verket stod ferdig i 1962. Kraftverket var i drift frå 1964 til 1974 og gav hovudsakleg fjernvarme til bydelen Farsta i Stockholm, saman med små mengder elektrisitet (12 MWe og 68 MW termalt). Det er alment akseptert at dei underjordiske reaktorane hadde militære føremål og kunne produsere plutonium.

Selskapa Elverk og Statens Vattenfallsverk bygde Ågestaverket. Før det stod ferdig vart ein større reaktor, Marviken eller R4, bygd. R4-reaktoren skulle nyttast til både elektrisitet og plutoniumproduksjon, men vart kansellert i 1970.

Ågestareaktoren, med 10 MW, var mykje mindre enn seinare svenske reaktortypar. Reaktoren var ein del av eit prosjekt kalla *Svenska Linjen*, eit internasjonalt initiativ om å nytte naturleg uran (ikkje opprika) som brensel i kommersielle kraftverk. Kraftverket vart mellom anna lagt ned på grunn av låge oljeprisar og dårleg økonomi. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ågesta Nuclear Plant|Ågesta Nuclear Plant]]» frå , den 7. november 2008.*
Åger

**Åger** er eit juridisk uttrykk som i følgje Straffelova er «ved rettshandel utnytter noens nød, lettsinn, uforstand eller avhengighetsforhold til å oppnå eller betinge et vederlag som etter de foreliggende omstendigheter står i et påtagelig misforhold til det som ytes». Åger vert straffa med bøter og/eller fengsel inntil to år. 

I daglegtale tyder det ofte å ta ulovlege eller urimeleg høge renter på lån av pengar. Både Bibelen og Koranen inneheld forbod mot urimeleg utbytte på pengelån. I mellomalderen og tidleg moderne tid var det ein langvarig teologisk/moralsk debatt om i kva tilfelle renter var rekna som syndig. Dette hindra likevel ikkje kyrkja sjølv frå å gjera pengetransaksjonar som ho elles ville rekna som ulovleg som følgje av finansieringsbehov.
Wiggo Aadnevik

**Wiggo Aadnevik** () er ein norsk grafikar og målar, oppvaksen og busett i Kristiansand. Han er utdanna frå Statens Håndverks- og Kunstindustriskole og Statens Kunstakademi, ved Aage Storstein og Reidar Aulie. Aadnevik hentar for ein stor del sine motiv frå Sørlandet.

## Utsmykkingar
*Kristiansand posthus

## Bakgrunnsstoff

*Fædrelandsvennen, 15.10.04: Kristiansands gode maler har laget nær 1500 bilder. Nå kan vi nyte 75 av dem.
Per Aabel

**Per Pavels Aabel** () var ein norsk skodespelar, teiknar, dansar, koreograf og instruktør. 

## Liv og arbeid
Per Aabel var son av skodespelaren Hauk Aabel, og fekk utdanning innan teikning i Paris og ballett i London. Hans første kunstneriske oppdrag var å illustrere ei barnebok, men han ofra raskt teiknekarrieren til fordel for dansen. Som ballettdansar debuterte han i 1921 på Mayol i balletten *Carneval*. Etter å ha vore danselærar i Oslo i fleire år, fekk han i 1926 sitt første instruktøroppdrag ved Nationaltheatret. Først i 1931 debuterte han som skodespelar på Det Nye Teater. 

Aabel var direktør for Carl Johan-Teatret i perioden 1933 til 1938. Saman med mellom andre Thorolf Reiss og Wenche Foss stod han bak ei rekkje førestillingar i den lystigaste og mest groteske sjangeren. Aabel og Foss utvikla ein timing og eit samspel som skulle verte vidareført i andre samanhengar i tiår framover. Han var tilsett ved Centralteatret frå 1938 til 1940 og ved Nationaltheatret frå 1940 til 1972. Som pensjonist arbeida han frilans, og gjesta Nationaltheatret jamleg. Han deltok under 100-årsjubileumet til teateret i 1999, berre veker før han døydde. Aabel var då 97 år gamal.

Som teatermann med brei fagbakgrunn vart Per Aabel ein sentral kulturpersonlegdom innan norsk scenekunst og underhaldning i størstedelen av førre hundreår. Han spelte ei rekke roller, særleg i komediar, på teater og i film, mellom anna i fleire Holberg-stykke og som populær opplesar av H. C. Andersen sine eventyr. 

## Prisar og utmerkingar

* Per Aabel vann Peer Gynt-prisen i 1972.
* Per Aabel fekk statens æreslønn frå 1973. 
* Han vann Spellemannprisen 1975 i open klasse.
* Han mottok Storkors av St. Olavs Orden i 1988. 
* I 1988 vann han Amandaprisen sin heiderspris. 
* Ein statue av han, utført av Nina Sundbye, vart avduka utanfor Nathionaltheatret i 1999. 
* Han vart gravlagd på statens kostnad.

## Litteratur
* *Alene på scenen : Per Aabel og tekstene hans*. Ole Lillo-Stenberg (red.). Andresen & Butenschøn, 2001. ISBN 82-7694-071-4
* Hansen, Jan Erik. *Kjære Per Aabel*. Cappelen, 1993. ISBN 82-02-13805-1
* Lunde, Reidar. *Per Aabel*. Nasjonalforlaget, 1943. (I serien *Små filmbiografier*)
* Aabel, Per. *Den stundesløse Per Aabel*. Gyldendal, 1980 ISBN 82-05-12409-4
* Aabel, Per. *Du verden*. Oslo: Prent, 1950
* Munthe, Margrethe. *Askepot og den nysgjerrige kone : Barnekomedier*. Illustrert av Per Aabel. Steenske forlag, 1917

## Bakgrunnsstoff
* nb.no Om Nasjonalbiblioteket si Per Aabel-samling
* Nathionaltheatret sitt rollearkiv
Stjernehop

**Stjernehopar** er grupper av stjerner som er bundne saman av gravitasjon. Dei to hovudtypane av stjernehopar er kulehopar og opne stjernehopar, der dei førstnemnde kan ha opp til fleire millionar stjerner og dei sistnemnde opp til nokre tusen.

## Bakgrunnsstoff

* Hubble-bilete av stjernehopar

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på [http://www.aosics.com/nas/ordliste.jsp?p=S#w771 «Stjernehoper (Cluster)»]  i ordlista på [[Institutt for teoretisk astrofysikk]] sine heimesider.*
Ingebrigt

**Ingebrigt** eller **Ingebrikt** er ein norsk variant av mannsnamnet Engelbrekt som har opphav i den gamal-høgtyske etniske nemninga angil, «angler», og gamal-høgtyske berath, «skinande, berømt».

## Kjende namneberarar

* Ingebrigt Olsson Nordås (1784–1851), norsk stortingsmann
* Ingebrigt Flønæs (1843–1933), norsk stortingsmann
* Ingebrigt Præsthus (1849–1891), norsk stortingsmann
* Ingebrigt Fjørtoft (1859–1927), norsk døvelærar
* Ingebrigt Vik (1867–1927), norsk bilethoggar
* Ingebrigt Davik (1925–1991), norsk forfattar
* Ingebrigt S. Sørfonn (f. 1950), norsk politikar
* Ingebrigt Håker Flaten (f. 1971), norsk jazzmusikar
Open stjernehop

**Opne stjernehopar** (òg kalla **galaktiske hopar**) er grupper av stjerner laust bundne saman av gravitasjon. Opne stjernehopar er mindre og meir lause i forma enn kulehopar, den andre typen av stjernehopar. Opne stjernehopar kan innehalda so få som eit titals stjerner, og sjeldan fleire enn nokre tusen. Til liks med dei fleste stjernehopar, blir opne stjernehopar danna ut av den same molekylskya, og alle medlemmane i hopen har difor same alder. 

Nokre få stjernehopar har vore kjende sidan antikken, mellom anna Hyadane, Pleiadane og Praesepe (M44). Mange opne stjernehopar blei inkluderte i Messierkatalogen, og endå fleire i New General Catalogue (NGC).

Opne stjernehopar kan lett bli forstyrra i samansetnad av tidvasspåverknad frå galaksen dei ligg i og gjennom møte med interstellare skyer. Dei minste og lettast bundne opne stjernehopane lever ikkje lengre enn nokre få millionar år før dei går i oppløysning.

Opne stjernehopar er berre å finna i galakseskivene.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Hubble-bilete av opne stjernehopar
Ingelin

**Ingelin** er eit kvinnenamn som består av ledda *inge*, frå den norrøne guden Ing, og *lin*. Namnet kan vera bygd på kvinnenamn som byrjar med Inge-, som Ingeborg, og Iselin.

Ingelin har namnedag den 7. november.

## Namneberarar
* Ingelin Killengreen (f. 1947), norsk jurist og politimeister
* Ingelin Røssland (f. 1976), norsk forfattar og journalist
* Ingelin Reigstad Norheim (f. 1984), norsk artist frå musikkduoen Garness