open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrias scheuchzeri

**Andrias scheuchzeri** er ein utdøydd amfibieart i ordenen haleamfibiar. Dyret er kjend frå oligocen til pliocen. Det fossile skjelettet vart funne av den sveitsiske naturforskaren Johann Jakob Scheuchzer i 1726. Han skildra det i 1731 i verket sitt *Physica Sacra* som *Homo diluvii testis* «skjelettet av eit stakkars menneske som drukna i syndfloda».

Georges Cuvier påviste i 1811 at fossilet var eit amfibium. Artsnamnet vart føreslått av Holl i 1831 som *Salamandra scheuchzeri*. Slektsnamnet *Andrias* vart føreslått av Johann Jakob von Tschudi i 1837.

## Kjelder

*
Plasmid

**Plasmid** er sjølvstendige DNA-molekyl som økslar seg i seller, og som stort sett er sirkulære.  Dei finst i hovudsak i prokaryotar, men òg i nokre få eukaryotar. Plasmid inneheld nokre få gen, og eit særs kjent døme på slike gen er resistensgen mot antibiotika. Utanom bakteriofagar og kosmid vert plasmid nytta som som transportørar (vektorar) i genteknologi til å føra gen inn i seller. Eit framand gen kan spleisast inn i det ringforma plasmidet som deretter kan førast inn i ei selle, til dømes ei bakterieselle. Inne i sella kan genet byrja å verka.

Plasmid kan tilføra bakteriar nye eigenskapar. Dei kan framkalla fertilitet hjå vertsbakterien, som vil seia at han har evna til å overføra gena sine til andre bakteriar (F-faktorar). Dei kan òg overføra resistens mot eitt eller flere antibiotikum (R-faktorar). Dessutan kan dei få bakterien til å laga bakteriedrepande stoff.

Plasmida er som regel mindre enn kromosoma dei finst i lag med, men til dømes i slekta *[[Borrelia]]* finst plasmid med sekvenslengd på kring  av kromosomet (200 kb mot 950 kb). Fylogenien til plasmid syner stort sett at dei utviklar seg uavhengig av bakteriar, og at dei soleis kan verka som parasittiske element.

## Kjelder
Anomalocaris

**Anomalocaris** er ei utdøydd leddyrslekt frå kambrium, utgjer ei eiga rekkje. Slekta er kjend frå British Columbia, Canada og Chengjiang i Kina. Lengda var kring 60 cm, større enn hos nokon andre dyr i kambrium.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Kesj

**Kesj** (panjabi ਕੇਸ, også skrive *kesh* eller *kes*) er ein praksis innan sikhismen som går ut på å ikkje klippa eller barbera håret. Dette er ein del av Dei fem K-ane i sikhismen. 
Det er vanleg å kjemma håret med ein kam (kangha, ein annan av dei fem K-ane) to gonger dagleg og setja opp håret for så å dekka det med eit klede eller ein turban.

Alle sikhar kan følgja regelen, men han er særleg vanleg for dei som er døypte inn i khalsaen.
Skikken blei grunnlagd av guru Nanak, den første sikh-guruen. Guru Gobind Singh formulerte kravet om å ikkje skjera håret i 1699.

Langt skjegg og håret i ein turban gjer særleg sikh-menn lett identifiserbare både seg imellom og av andre.
I nokre høve har dette ført til forfølging og mishandling, anten av dei som sikhar
eller fordi dei er blitt forveksla med muslimar.
I nyare tid har ein del sikhar gått bort frå kravet, som dei ser på som krevjande og umoderne.

## Kjelder

*
*
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kesh|Kesh]]» frå ,  den 9. november 2016.*  

## Bakgrunnsstoff
*Kesh ved SikhiWiki
Anthracosauria

**Anthracosauria** er ei utdøydd gruppe amfibium innanfor den ugyldige underklassa *Labyrinthodontia*. Gruppa var primitive amfibium som levde i øvre karbon og perm. Mange former hadde langstrakt kropp og små lemmar. Dei gav truleg opphav til krypdyra i tidleg permtid.

## Kjelder

*
Ankylosaurus

**Ankylosaurus** var ein pansra dinosaur i ordenen Ornitischia og familien Ankylosauridae.

Trass i at dette er den mest illustrerte ankylosauren, er han på ingen måte den best kjende. Det er berre funne nokre få brukbare eksemplar, så rekonstruksjonane er usikre.

Ankylosaurus hadde ein ganske låg og brei kropp, med korte bein (frambeina langt kortare enn bakbeina) og kort hals. Ryggen, skuldrene og hovudet var dekt av runde beinplater, og til og med augelokka inneheldt bein. Hovudet var trekanta sett ovanfrå, med korte, tjukke horn på dei bakre hjørna. Lengst framme hadde han eit hornnebb, medan tenna var små og bladforma. Den bakre delen av halen var samanvaksen, og i tillegg hadde virvlane lange utvekstar som ytterlegare stiva av og gjorde halen heilt rett. Ytst var fleire beinplater vaksne saman til ein brei, klubbeliknande struktur. 

Dei få og enkle tennene tyder på at dyret ikkje togg plantene det åt, i motsetnad til dei samtidige hadrosaurane og ceratopsidane, som hadde mange kraftige knusetenner.

Ankylosaurus levde i sein krit i Nord-Amerika (Montana, Wyoming og Alberta), og var ikkje berre den siste, men òg den største, kjende ankylosauren. Det største individet ein har funne restar av kan ha vore over seks meter langt. 

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Skylla og Kharybdis

**Skylla og Kharybdis** er to sjøuhyre i gresk mytologi. Dei er særleg kjende frå Odysseen, der Odysseus må segla forbi anten Skylla eller Kharybdis. «Å velje mellom Skylla og Kharybdis» er eit uttrykk for å seie at ein må velje mellom to like store dårlege løysingar.  

Skylla var dotter av Nisos og ei havnymfe. Ho vart forvandla av Kirke til eit uhyre.  

Kharybdis er eit legendarisk havuhyre som slukte alt det kom over og spytta det ut igjen. Stundom er dette forklart som ein sugande malstraum. 

I Odysseen av Homer vert det fortalt at Skylla slukte seks av Odysseus sine menn med sine seks gap. Dette hende medan Odysseus sigla gjennom eit trongt sund (av og til lagt til Messinastredet mellom Italia og Sicilia), og han hadde då Skylla på den eine sida og Kharybdis på den andre sida. Ordet skylla har slektskap med verbet skyllå som tyder å flå.  

## Kjelder
* J.W. Fuchs Illustrert klassisk leksikon (Aschehoug, Oslo 1968)
Antiarchi

**Antiarchi** er ein utdøydd orden i klassa panserhaiar, *Placodermi*. Hovudet, den fremre delen av kroppen og dei rørlege brystfinnane var dekt av eit kraftig beinpanser. Dei var botnlevande artar. Antiarchi levde i devon og er mellom anna funne på Svalbard.

## Kjelder

*
Songen Blue Hawaii

**«Blue Hawaii»** er ein popsong skriven av Leo Robin og Ralph Rainger for Paramount Pictures-filmen *[[Waikiki Wedding]]* i 1937 med Bing Crosby og Shirley Ross. Crosby spelte inn ein versjon akkompagnert av Lani McIntyre and His Hawaiians, som kom ut i 1937 som B-sida til «Sweet Leilani».

Songen er blitt spelt inn amnge gonger, mellom anna med stor suksess som tittelsporet til ein Elvis Presley-film i 1961. Filmmusikken låg på førsteplassen av albumlista i USA i 20 veker på rad. 

## Innspelingar

Ein tysk versjon av songen, kalla «Silbermond von Blue Hawaii» vart omsett av Ernst og framført av Knut Kiesewetter i 1965.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Blue Hawaii (song)|Blue Hawaii (song)]]» frå ,  den 9. november 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Aloha 'Oe

«**Aloha ʻOe**» (*Farewell to Thee*) er den mest kjende songen til dronning Liliʻuokalani av Hawaii og eit felles kultursymbol for Hawaii. Soga om opphavet til songen har fleire variantar. Dei har alle til felles at songen var inspirert av ein farvelklem som oberst James Harbottle Boyd gav prinsesse Liliʻuokalani i 1877 eller 1878 ved Boyd ranch i Maunawili på vindsida av Oʻahu, og at dei som var med i følgjet nynna melodien på veg attende til Honolulu. 

Hawaiʻi State Archives har bevart eit handskrive manuskript av Liliʻuokalani, datert til 1878, med notar til songen, teksten og den engelske omsetjinga til Liliʻuokalani. Manuskriptet har også ein merknad ho visstnok skreiv seinare: «Komponert i Maunawili 1878. Spelt av Royal Hawaiian Band i San Francisco august 1883 og vart særs populær.»

## Tekst

## I populærkulturen

I Disney-filmen *[[Lilo & Stitch]]* (2002) vart eit lite utdrag av songen sungen av Nani, og igjen i filmane *[[Leroy & Stitch]]* og *Lilo and Stitch 2: Island Favorites*.

Songen er òg spelt i mange episodar av *[[SpongeBob SquarePants]]*, men då som instrumental. 

Jack London-novella *Aloha Oe* inneheld refrenget av songen.

## Innspelingar
*1904: Kawaiahao Seminary Quartet
*1904: Ellis Bros. Glee Club Quartet
*1905: Royal Hawaiian Troubadours
*1913: Toots Paka's Hawaiians
*1953: Hal Aloma
*1954: Marty Robbins
*1959: Andy Williams
*1959: The Mauna Loa Islanders
*1959: Billy Vaughn and His Orchestra
*1959: Leo Addeo and His Orchestra
*1959: Terry Snyder and The All Stars
*1960: George Greeley med the World Famous Warner Bros. Orchestra and The Outriggers
*1961: Elvis Presley med The Jordanaires
*1962: Four Jacks
*1963: Dick Contino
*1966: Henry Mancini His Orchestra and Chorus
*1967: Tennessee Ernie Ford
*1972: Minoru Muraoka
*1980: Goombay Dance Band
*1981: Orchester Anthony Ventura (instrumental)
*2005: Sue Palmer
*2010: Johnny Cash

Ein versjon vart omsett til tysk av Peter Orloff og kalla «Aloha-oe, bis wir uns wiedersehen», gjeven ut av Nina & Mike i 1980. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aloha &#39;Oe|Aloha &#39;Oe]]» frå ,  den 9. november 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Vassgraut

**Vassgraut** er graut koka på vatn i staden for mjølk. Graut og flatbrød var dei to rettane som var historisk kvardagsmat i Noreg. Til kvardags vart grauten i dei fleste heimar koka på vatn. Vassgraut vart rekna som skral kost i høve til graut koka på mjølk. Det var ikkje uvanleg at tenestefolk måtte eta vassgraut, medan *sjølfolket* åt graut koka på mjølk.

## Tillaging
Når vassgraut vart kokt over open eld, var det vanleg å bruke jarngryte og tvore. Først måtte vatnet, mange stader kalla mokket, koke. Så dryste ein mjølet i med eine handa medan ein rørte med tvora. Dette skulle hindre at det vart klumpar i grauten. Ein måtte røre til ein var sikker på at alt mjølet var kokt. Då vart det heller ikkje mjølsmak av grauten. I tillegg til vanleg røring, kunne tvora haldast mellom båe handflatene og vert snurra rundt, medan ho vart ført rundt i grauten. Når grauten tok til å stivne, stampa ein med tvora. Då vart han og salta med grovsalt. Han var ferdig når tvora stod i grautgryta. 

Skikkeleg kokt graut måtte ikkje få sprekker, skirne, når han kom i grautfatet. Det oppnådde ein med iherdig stamping.

## Kjelder

* Marie Ryssdal: Om mat og matskikkar i Nordfjord i *Årbok for Nordfjord 1987*
* Selje info Ord og uttrykk
Linsa i auga

**Linsa** (*lens crystallina*) er ein glasklår, bikonveks lekam i auga som i lag med hornhinna bidreg til å bryte og fokusere lys over på netthinna. Gjennom å endre form kan ho justere brennvidda i auga og tilpasse fokus på objekt med varierande avstand. Dette gir eit klårt og reelt bilete av objektet på netthinna. Denne linsejusteringa blir kalla akkommodasjon. Linsa hos menneske har i naturlege omgjevnadar ei brytingsevne på om lag 18 dioptriar, eller éin tredel av den totale brytingsevna til auga. Linsa er flatare på framsida enn på baksida.

## Sjå òg
* regnbogehinne
* melatonin

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lens (anatomy)|Lens (anatomy)]]» frå ,  den 10. november 2016.*
Riz gras

**Riz gras** er ein kjøt- og risrett frå Burkina Faso og naboland som Guinea og Senegal. I tillegg til ris og kjøt inneheld grønsaker som aubergine (*goyo*), gulrot, kål, kvitlauk, lauk, paprika og tomat, tomatkonsentrat, olje, salt og buljong. Smaksingrediensane blir først steikte og så kokt møre. Deretter tek ein dei ut og koker risen i krafta. Dei blir så servert dandert på risen.

Riz gras er rekna som ein rikmannsrett med gode ingrediensar. Ein serverer gjerne retten ved festar i urbane delar av Burkino Faso. Retten kan seiast å vera ei form for jollof-ris, ei gruppe rettar som er utbreidde i heile Vest-Afrika. Han kan førast tilbake til senegalesisk *tiebou djen* eller *[[thieboudienne]]*, men skil seg frå denne ved at ein som regel bruker kjøt og ikkje fisk i retten. Riz gras er også ein enklare rett.

## Galleri

Tchep au curi.JPG|Riz gras med kylling.
Du riz gras à la guineenne.JPG|Riz gras frå Guinea.
Riz gras au legumes.JPG|Riz gras med grønsaker


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Riz gras|Riz gras]]» frå ,  den 10. november 2016.*
Paleta frontón

**Paleta frontón** er eit ballspel frå Peru med opphav i baskisk pelota (*pelota vasca*) og ein lokal idrett, *pelota mano* ('handball'). Ein speler paleta frontón med eit balltre og ein liten gummiball på ein bane mot ein vegg som er 6 meter brei og 5 meter høg. 

Idretten blir regulert av Federación Peruana de Paleta Frontón (FDPPF), som arrangerer to nasjonale og fleire regionale meisterskap årleg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paleta Frontón|Paleta Frontón]]» frå ,  den 11. november 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Federacion Deportiva Peruana de Paleta Frontón
Jollof-ris

**Jollof-ris** er ein type  risrett som er utbreidd over mesteparten av Vest-Afrika. Retten finst i ei rekkje ulike variantar og under fleire namn. Dei fleste typane inneheld ingrediensane ris, tomatar og tomatpuré, lauk, krydder som pepar, chilipepar, muskat, ingefær, spisskummen og  og salt. Tomaten gjer at risen alltid har ein raudleg eller oransje farge.
Jollof-ris kan etast åleine som ein vegetarrett, som tilbehøyr til fisk eller kjøt, eller dette tilbehøyret kan vera del av sjølve retten.

Namnet «jollof» viser til wolof-folk. Retten er utbreidd i det som tidlegare var Jolof- eller Wolof-riket, og kan ha oppstått der. På wolof heiter han gjerne *benachin*, som tyder 'éi gryte'.

Ein lager jollof-ris ved å steika finhakka lauk, tomat, pepar og eventuelt andre smaksetjarar i palmeolje eller jordnøttolje. Deretter tilset ein buljong og kokar ris i blandinga. Andre ingrediensar ein kan bruka i retten er til dømes kvitlauk, erter, timian, tebuskblad, basilikum-typen partminger og karripulver. Nokre stader kan ein servera retten med steikt kokebanan og salat.

Matlaginstradisjonane i ulike land har ført til ei rekkje ulike variantar som folk utanfrå området reknar som ikkje-autentiske. 

Nokre variantar er kjend under eigne namn og kan reknast som separate retter, som theibou dienn eller thieboudienne i Senegal og riz au gras eller riz gras i nokre franskspråklege område som Burkina Faso.

Jollof-ris har gjeve opphav til ulike matretter i Amerika, som jambalaya frå Louisiana eller Savannah red rice frå Georgia og Sør-Carolina.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Jollof-ris|Jollof-ris]]» frå , og «[[:en:Jollof rice|Jollof rice]]» frå  den 11. november 2016.*
Moose Milk

**Moose Milk** er ein canadisk cocktail med røter i den tradisjonelle nyårsfeiringa Levée og det canadiske forsvaret.

Både den canadiske hæren, marinen og luftforsvaret gjer krav på å ha funne opp drikken. 
Omgrepet kan førast tilbake til det franske kolonistyret, då importert vin, som gjerne var blitt dårleg under reisa, blei blanda med sterkare alkohol og krydder og varma. Drikken blei servert som *Le Sang du Caribou*, 'elgeblod', eller *Moose Blood* på engelsk.

Då britane tok over kolonien blei hovudingrediensen i den blanda drikken whisky, som var betre å transportera. Ein cocktail kalla *Moose Milk* eller 'elgmjølk' blei laga av dette blanda med geitemjølk, muskat og kanel. I dag kan Moose Milk lagast med whisky eller rom, ulike mjølkeprodukt, iskrem eller eggelikør.
Feiringar der ein server Moose Milk i den canadiske marinen blir kalla *Moosers*.

## Ingrediensar
Moose Milk har fem ulike ingredienstypar:
* *[[Brennevin]]*: Typisk ei blanding av canadisk whisky, vodka eller mørk rom
* *[[Kaffi]]drikk*: Kahlúa eller  tillaga kaffi
* *Mjølkeproduk*: Ei blanding av heilmjølk, fløyte, kondensert mjølk, eggelikør eller vaniljeis
* *Søtsmak*: Lønnesirup eller sukker
* *Krydder*: Muskat og tidvis kanel

Ein kan også bruka eggeplommer direkte i drinken, men dei kan også tilsetjast indirekte gjennom eggelikør eller iskrem.

## Sjå òg
*Caribou: Ei blanding av raudvin, lønnesirup og canadisk whisky

## Kjelder
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moose Milk (cocktail)|Moose Milk (cocktail)]]» frå ,  den 10. november 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Canadian Army forum describing recipes for moose milk and others
Brunnoddy

**Brunnoddy** (*Anous stolidus*) er ein tropisk sjøfugl og medlem i den biologiske slekta *[[Anous]]* av mørke noddyar  i måsefamilien. 

## Skildring

Brunnoddyar når ei kroppslengd på 38 til 45 cm og ei vekt på rundt 175 til 185 gram. Dei minner om måsar blant anna av den relative lange halsen. Det svarte nebbet er langt og tynt, føtene er mørk brune. Fjørdrakta er mørk brun, mørkast på vengefjørene og halefjørene. Området frå nakken opp mot hovudet er gradvis lysare og formar ei lys hette på hovudet med ei kvit panne. Det kvite feltet er avgrensa i fronten av ei mørkare nebbrot og  maske. Ein skarpt definert kvit augering framhevar auget. Kjønna er like. Umodne fuglar har lyse fjørkantar spesielt på vengfjørene, og dei manglar kvitt på hovudet.

Brunnoddyar har kosmopolitisk utbreiing avgrensa til tropiske og subtropiske havområde og hekkar på øyar. Dette strekkjer seg så langt nord som dei nordlegaste øyane i Karibia og Hawaii, og sør til Tristan da Cunha. Føda er småfisk og blekksprut. Dei kan ta flygefisk i lufta og plukkar elles bytte på havoverflata, vanlegvis stupdukkar dei ikkje slik som andre terner gjer. Dei flyg regelmessig opp til 50 kilometer ut frå hekkekolonien for å fange fisk, utanom hekkesesongen spreier deg seg vidare utover havet. 
Kullet er på eitt egg, tida frå egglegging til flygedyktige ungar er totalt ca. 13 veker. Levealder på opptil 25 år har vore registrert.

Storleiken på populasjonen er trudd å vere på over 1 million individ og stabil.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Noddi (Art)|Noddi (Art)]]» frå ,  den 10. november 2016.*  
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff

*BirdLife International (2016) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22694794 Anous stolidus] *. Henta frå http://www.birdlife.org den 10. november 2016
Den vesle brystmuskelen

**Den vesle brystmuskelen** (*musculus pectoralis minor*) er ein slank, triangulær muskel i den øvre delen av brystet, like bakom den store brystmuskelen. Den støyter ytterpunktet av skuldra nedover og dreg skulderbladet ned og framover mot brystet.

## Struktur
Muskelen har utspring i øvre rand og ytre flate av tredje, fjerde og femte ribbein, nær ribbeinsbrusken, frå aponevrosane som dekker dei ytre mellomribbemusklane. Muskelfibrane passerer superiort og lateralt, og konvergerer i ei flat sene med feste i den mediale randen og øvre flata av ramnenebbet i skulderbladet.

### Relasjon
Muskelen er dekt på framsida, *superfisielt*, av ei tynn bindevevshinne, eller *[[fascie]]*, kalla det korakoklavikulære bandet. N. pectoralis medialis trengjer gjennom både muskelen og bindevevet.

Lymfeknutar i armhòla, *aksillære lymfeknutar*, er delt inn i høve til sine relative stoder til muskelen. Nivå I ligg lateralt, nivå II djupt og nivå III medialt til muskelen. Muskelen kløyver armhòlearterien i tre delar, men med motsett inndeling: første del ligg medialt, andre del djupt eller posteriort og tredje del lateralt til muskelen.

### Variasjon
Senefestet kan strekke over ravnenebbet til tuberculum majus i overarmsbeinet. Den kan vere kløyvd i fleire delar. Fråvær av muskelen er sjeldsynt, men kan førekoma ved somme uvanlege sjukdommar, til dømes ved Polands syndrom.

## Funksjon
Muskelen er ein depressor. Den trykker ned ytterpunktet av skuldra og dreg skulderbladet nedover og framover mot brystet, og skuv den nedre vinkelen av skulderbladet (*angulus inferior scapulae*) bakover.

## Galleri

Fil:Pectoralis_minor_muscle_animation_small.gif
Fil:Slide4por.JPG


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pectoralis minor muscle|Pectoralis minor muscle]]» frå ,  den 11. november 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Polyakrylamid

**Polyakrylamid** er ein vassløyseleg polymer frå amidet til akrylsyre (akrylamid). Han vert nytta mellom anna som fortjukkingsmiddel, som flokkuleringsmiddel ved vassreinsing og i form av vasshaldige gelar (fornetta kopolymerar av akrylamid) til fråskiljing av biologiske stoff som til dømes protein med gelelektroforese. Vatn fortjukna med delvis hydrolysert polyakrylamid kan i einskilde tilfelle nyttast til innsprøyting i oljereservoar for å auka oljeutvinningsgraden. Polyakrylamid vert òg nytta som tetningsstoff ved vassinntrenging i tunnelar og liknande.

## Kjelder
Tomas Gustafson

**Sven Tomas Gustafson** () er ein svensk tidlegare skeiseløpar frå Katrineholm. Han vann i tida 1982-88 tre olympiske gullmedaljar og vart to gongar europameister på skeiser.

Gustafson vart europameister 1982 på Bislett stadion i Oslo, hårfint framom norske Rolf Falk-Larssen. Triumfen kom etter han sette verdsrekord på 10&nbsp;000 meter med tida 14.23,59. Året etter bytta dei to plass på sigerspallen då firkamp-VM 1983 fann stad på same arenaen.

Under dei olympiske vinterleikane 1984 i Sarajevo vann Gustafson gull på 5&nbsp;000 m og sølv på 10&nbsp;000 m. På den kortaste distansen slo han Igor Malkov frå Sovjetunionen med 0,02 sekund, på den lengste tapte han mot Malkov med 0,05 sekund. To år seinare vart han tredjemann i EM 1986 i Oslo.

I OL-sesongen 1988 vart Gustafson europameister i Haag etter å ha vunne alle fire distansane. Ved Vinter-OL 1988 i Calgary sigra han fyrst på 5&nbsp;000 m, for deretter å sette verdsrekord på 10&nbsp;000 meter med 13.48,20 og vinne sitt tredje OL-gull. Gustafson fekk si siste internasjonale medalje då han kom på andreplass i EM 1990 i Heerenveen. Han la opp i 1992.

Gustafson vart i 1988 tildelt både Svenska Dagbladets gullmedalje og Radiosportens Jerringpris. Han fekk Oscarstatuetten både i 1982 og 1988.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Tomas Gustafson|Tomas Gustafson]]» frå ,  den 12. november 2016.*
Sigge Ericsson

**Johan Sigvard Ericsson** (), kjend som **Sigge Ericsson**, var ein svensk skeiseløpar frå Alanäs i Jämtland. Han vart både europameister og verdsmeister på skeiser i 1955, og han vann gullmedaljen på 10&nbsp;000 meter under Vinter-OL 1956.

Ericsson fekk sitt gjennombrot då han vart tredjemann ved skeise-EM 1954 i Davos. Vinteren 1955 vann han fyrst europameisterskapen i Falun og sidan verdsmeisterskapen i Moskva, begge gongane hadde han sterkast konkurranse frå sovjetiske Oleg Gontsjarenko. For desse prestasjonene vart Ericsson tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje.

I OL-sesongen 1956 tok Ericsson tredjeplassen ved EM i Helsinki. Under vinterleikane 1956 i Cortina d'Ampezzo vann han sølvmedaljen på 5&nbsp;000 m. To dagar seinare kneip han gullmedaljen på 10&nbsp;000 m med tida 16,35,9, eitt sekund framom norske Knut Johannesen og med Oleg Gontsjarenko på bronseplassen.

Han la opp i 1957.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Sigge Ericsson|Sigge Ericsson]]» frå ,  den 12. november 2016.*  
*
Jonny Nilsson

**Jonny Nilsson** () var ein svensk skeiseløpar frå Filipstad i Värmland. Han vart verdsmeister 1963 og vann gullmedaljen på 10&nbsp;000 m under Vinter-OL 1964.

## Aktiv
Nilsson overraska dei norske favorittane og vann meistertittelen då skeise-VM 1963 fann stad i japanske Karuizawa. Gjennom meisterskapen sette han verdensrekord både på 5&nbsp;000 meter, 10&nbsp;000 meter og i firkamp. Særleg imponerte milløpet på 15.33,0, ei rekordforbetreing på over 13 sekundar målt mot Knut Johannesen sin gamle rekord frå Vinter-OL 1960 i Squaw Valley. Seinare i 1963 sette Nilsson også verdsrekord på 3&nbsp;000 m. Han vart tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje for 1963.

Under Vinter-OL 1964 i Innsbruck var Nilsson ein av dei største gullfavorittane på langdistansane. Han vart berre nummer seks på 5&nbsp;000 m, men sigra så klart på 10&nbsp;000 meter framom nordmannen Fred Anton Maier. Ved skeise-VM 1965 forbetra Nilsson sin eigen verdsrekord på 5&nbsp;000 m med 1,1 sekund til 7.33,2, samanlagt enda han på fjerdeplassen.

Nilsson vart tredjemann då skeise-VM 1966 vart avvikla på Nya Ullevi i heimlege Göteborg, einast nederlendarane Kees Verkerk og Ard Schenk vart for sterke.

Etter OL-sesongen 1968 var over, la Nilsson opp som aktiv.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Jonny Nilsson|Jonny Nilsson]]» frå ,  den 12. november 2016.*  
 
*
Åke Seyffarth

**Karl Åke Seyffarth** () var ein svensk skeiseløpar, fødd i Stockholm og død i Mora. Han vart europameister i 1947 og vann gullmedaljen på 10&nbsp;000 meter under Vinter-OL 1948.

Seyffarth vart suveren vinnar, framom landsmannen Göthe Hedlund og norske Sverre Farstad, då europameisterskapen 1947 vart avvikla i hans fødeby Stockholm. Nokre veker seinare kom han på bronseplassen ved skeise-VM på Bislett stadion i Oslo.

Under dei olympiske vinterleikane 1948 i St. Moritz overraska Seyffarth med å vinne sølvmedaljen på 1500 meter, eit halvt sekund bak den norske gullvinnaren Sverre Farstad. Derimot var det alt anna enn overraskande at Seyffarth tok ein suveren siger på 10&nbsp;000-meteren, nesten ti sekund føre sølvmedaljøren.

Han la opp i 1950.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Åke Seyffarth|Åke Seyffarth]]» frå ,  den 12. november 2016.*
Oleg Gontsjarenko

**Oleg Georgijevitsj Gontsjarenko** () var ein skeiseløpar frå Kharkov i Ukraina som representerte Sovjetunionen. Han vann i tida 1953-58 tre verdsmeisterskap og to europameisterskap på skeiser. 

Gontsjarenko vart verdsmeister 1953 i finske Helsinki, der han etter sigrar på dei to lengste distansane erobra laurbærkransen med stor margin til landsmannen Boris Sjilkov på andreplass. Sesongen etter bytta dei to plass på sigerspallen då VM 1954 i Sapporo var avgjort. Vinteren 1955 vart Gontsjarenko andremann både ved EM i Falun og VM i Moskva, svenske Sigge Ericsson vann begge meistertitlane.  

Under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo kom Gontsjarenko inn til bronsemedalje på begge dei lengste distansane. På 5&nbsp;000 meter vann Boris Sjilkov ein suveren siger framfor Sigge Ericsson, medan same Ericsson og norske Knut Johannesen vart nummer ein og to på 10&nbsp;000 m. To veker etter vinterleikane vann Gontsjarenko i Oslo skeise-VM for andre gong, fattige 0,042 poeng framom lagkameraten Robert Merkulov.

Både i 1957 og 1958 vann Gontsjarenko europameisterskapen på skeiser. I 1958 vann han også VM i Helsinki. Sidan hausta han ingen medaljar, men representerte Sovjetunionen til 1961.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Oleg Gontsjarenko|Oleg Gontsjarenko]]» frå ,  den 13. november 2016.*
Boris Sjilkov

**Boris Arsenjevitsj Sjilkov** () var ein russisk skeiseløpar frå Arkhangelsk som representerte Sovjetunionen. Han vart både europameister og verdsmeister i 1954, og vann gullmedaljen på 5&nbsp;000 meter under Vinter-OL 1956.

Sjilkov kom på andreplass etter landsmannen Oleg Gontsjarenko då VM 1953 fann stad i finske Helsinki. I 1954-sesongen steig han til topps på sigerspallen både ved europameisterskapen i Davos og verdsmeisterskapen i Sapporo, framom høvesvis Hjalmar Andersen i Davos og nemnde Gontsjarenko i Sapporo. Året etter stod Sjilkov tredjeplassert etter VM i Moskva, bak svenske Sigge Ericsson og Gontsjarenko.

Den 9. januar 1955, på Medeo-bana ved Alma Ata, sette Sjilkov verdsrekord på 5&nbsp;000 meter med tida 7.45,6. Mange i det norske skeisemiljøet nekta å tru på rekordtida, sidan det var ei rekordforbetring på heile 18 sekundar. Sesongen etter prova Sjilkov under vinterleikane i Cortina d'Ampezzo at rekordtida faktisk kunne vere rett, han vann då OL-gullet på 5&nbsp;000 meter etter å ha kome i mål på tida 7.48,7, heile åtte sekundar betre enn sølvvinnar Sigge Ericsson.

Under skeise-VM 1957 i svenske Östersund låg Sjilkov an til å vinne laurbærkransen, men eit framifrå milløp av norske Knut Johannesen førte til at han enda på andreplassen.

Sjilkov la opp etter 1958-sesongen. Han døydde i St. Petersburg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Boris Sjilkov|Boris Sjilkov]]» frå ,  den 13. november 2016.*
Jevgenij Grisjin

**Jevgenij Romanovitsj Grisjin** () var ein russisk skeiseløpar frå Tula som representerte Sovjetunionen. Han vann til saman fire olympiske gullmedaljar og vart i 1956 europameister på skeiser.

## Aktiv
Grisjin kom på tredjeplass ved skeise-VM 1954 i Sapporo. I januar 1955 sette han verdsrekord på 1500 meter med 2.09,8 og på 1000 m med 1.22,8, begge rekordane oppnådd på Medeo-bana ved Alma Ata.

Ol-sesongen 1956 byrja med at Grisjin vann europameisterskapen 1956 i Helsinki framfor norske Knut Johannesen. Før Vinter-OL 1956 tok til i Cortina d'Ampezzo sette han verdsrekord på OL-isen på 500 meter med tida 40,2 sekundar. Under sjølve vinterleikane tangerte han rekorden då han vann sitt fyrste OL-gull. To dagar seinare tok han sitt andre gull då både han og landsmannen Jurij Mikhailov fekk notert verdsrekordtida 2.08,6 på 1500 meter. Han avslutta OL-sesongen med ein tredjeplass ved VM 1956 i Oslo.

Under dei olympiske vinterleikane 1960 i Squaw Valley i USA, kopierte Grisjin OL-triumfane frå 1956. Vinnartida på 500 meter var den same som i 1956, før han på 1500 meter på ny delte sigeren med ein konkurrent, ved det høvet norske Roald Aas.

Den 27. januar 1963 vart Grisjin fyrstemann i verda til å gå 500-meteren fortare enn 40 sekunder i eit godkjent stemne. På Medeo-bana vart han då klokka inn på 39,6, men dagen etter forbetra han rekorden til 39,5, ein verdsrekord som stod i fem år.

Under Vinter-OL 1964 i Innsbruck fekk Grisjin ein sølvmedalje på 500 meter, slått med eit halvt sekund av Richard McDermott frå USA. Han deltok også i Vinter-OL 1968 i Grenoble, der han kom på fjerdeplass på spesialdistansen.

Grisjin døydde i Moskva, 74 år gammal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Jevgeni Grisjin|Jevgeni Grisjin]]» frå ,  den 13. november 2016.*
Coreca

**Coreca** er ein italiensk by med cirka 500 innbyggjarar i Calabria. Byen ligg i provinsen Cosenza, med kyst mot Tyrrenhavet.

Den viktigaste næringa i byen er turisme. Han har også ein del mindre fabrikkar som produserer matvarer, møblar og maskineri.

## Kjelder
Mikrotubulus

**Mikrotubuli** (eintal **mikrotubulus**) er røyrforma 24 nanometer tjukke fibrar bygde opp av par av proteina α- og β-tubulin. Dei spelar ei nykelrolle i selleskjelettet til eukaryotar og dannar ein del av spindelen som skil kromosom frå kvarandre under selledeling.

Mikrotubuli finst i hovudsak i eukaryotar, men er òg funne i nokre bakteriar.

## Kjelder
Patogen sopp

**Patogene soppar** er soppar som fører til sjukdom, sokalla *soppsjukdommar*, hos menneske og andre organismar. **Medisinsk mykologi** er læra om slike soppar.

## ''Candida''

Fleire artar i soppslekta *[[Candida-slekta|Candida]]* fører til infeksjon hos folk med svekka immunsystem. Trauskesopp (*C. albicans*) er den vanlegaste årsaka til candidiasis (trauske) hos menneske.

## ''Aspergillus''

Dei vanlegaste patogene soppartane er *[[Aspergillus fumigatus]]* og *[[Aspergillus flavus|A. flavus]]*. *A. flavus* produserer aflatoksin, eit giftstoff og karsinogen som potensielt kan kontaminera mat. *A. fumigatus* og *[[Aspergillus clavatus|A. clavatus]]* kan forårsaka ulike allergisjukdommar. Somme artar fører til sjukdom i kornavlingar, særleg mais, der dei produserer mykotoksin og aflatoksin. Aspergillose er ei fellesnemning for sjukdommar forårsaka av *Aspergillus*. Vanlege symptom er feber, hoste, brystsmerte og andenaud. Mest utsett er folk med svekka immunforsvar og lungesjukdom.

## ''Cryptococcus''

*[[Cryptococcus neoformans]]* kan føre til alvorleg hjernehinnebetennelse og meningoencefalitt (betennelse i både hjernehinner og sjølve hjernen) hos folk med Hiv-infeksjon og aids. Kryptokokkar lever for det meste i jorda og fører vanlegvis ikkje til sjukdom hos menneske. *C. laurentii* og *C. albidus* har i enkelte høve forårsaka moderat til alvorleg sjukdom hos menneske med svekka immunforsvar. *[[Cryptococcus gattii|C. gattii]]* er endemisk for tropiske områder i Afrika og Australia, og kan føre til sjukdom hos folk med normalt immunforsvar.

## ''Histoplasma''

*[[Histoplasma capsulatum]]* kan føre til histoplasmose hos menneske, hundar og kattar. Soppen er vanlegast i Amerika, India og sør-Asia. Innanding av kontaminert luft er den vanlegaste årsaka til infeksjon.

## ''Pneumocystis''
*[[Pneumocystis jirovecii]]* (eller *carinii*) kan føre til lungebetennelse hos folk med svekka immunforsvar, slik som hos nyfødde, eldre og folk med aids.

## ''Stachybotrys''
*[[Stachybotrys chartarum]]* kan føre til skade i respirasjonssystemet og kraftig hovudverk. Soppen er vanleg i hus i områder med vedvarande fukt.

## Forsvar mot sopp
Endotermi og homeotermi utvikla seg truleg som viktige, ikkje-spesifikke forsvar mot sopp hos pattedyr og fuglar. Berre eit fåtal soppar klarer å overleve i varmblodige dyr. Til skilnad er insekt, krypdyr og amfibium i stor grad plaga av sopp.

## Sjå òg
* mikrobiologi
* mykologi
* mykose (*soppinfeksjon*)
* antimykotika (lækjemiddel mot sopp, soppmiddel)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pathogenic fungus|Pathogenic fungus]]» frå ,  den 14. november 2016.*
Viktor Kositsjkin

**Viktor Ivanovitsj Kositsjkin** () var ein russisk skeiseløpar frå Rybnoje som representerte Sovjetunionen. Han vart olympisk meister på 5&nbsp;000 meter i 1960, europameister 1961 og verdsmeister 1962.

Kositsjkin debuterte internasjonalt i 1959. Under Vinter-OL 1960 i Squaw Valley i USA vann han 5&nbsp;000 meter framom norske Knut Johannesen, på 10&nbsp;000-meteren bytta dei plass på sigerspallen så Kositskjin vart både gull- og sølvvinnar. I 1961-sesongen vart han sovjetisk meister og europameister på skeiser, under verdsmeisterskapen 1961 i Göteborg vart han overraskande slått av nederlendaren Henk van der Grift og enda på andreplassen.

Under VM 1962 i Moskva vann Kositsjkin ein klar siger, men vart same sesongen nummer to i den nasjonale meisterskapen i Gorkij. I OL-sesongen 1964 vart han andremann både i sovjetmeisterskapen i Sverdlovsk og i VM i Helsinki. Vinteren 1965 kom han på bronseplassen både ved EM i Göteborg og i den nasjonale meisterskapen i Gorkij. Han la opp etter 1966-sesongen.

Kositsjkin budde i Moskva og døydde der, 74 år gammal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Viktor Kositsjkin|Viktor Kositsjkin]]» frå ,  den 14. november 2016.*
Sergej Khlebnikov

**Sergej Anatoljevitsj Khlebnikov** () var ein skeiseløpar frå Sortavala som representerte Sovjetunionen. Han vart sprint-verdsmeister i 1982 og vann elles to OL-sølv og to sølvplassar i sprint-VM i tida 1981-84.

Khlebnikov vart andremann då sprint-VM 1981 fann stad i Grenoble, 0,400 poeng bak norske Frode Rønning. Året etter vart Khlebnikov verdsmeister i skeisesprint i Alkmaar, etter eit jamnt oppgjer mot Gaétan Boucher fra Canada.

Under Vinter-OL 1984 i Sarajevo kom Khlebnikov på andreplassen både på 1000- og 1500 meter, på begge distansane måtte han sjå seg slått av Gaétan Boucher. I verdsmeisterskapen i sprint 1984 i Trondheim trekte Boucher enno ein gong det lengste strået, og vann VM-tittelen med minimal margin; 0,010 tidspoeng, eller to hundredels sekund på 1000 meter.

Khlebnikov drukna i Moskva, i sitt 44. år.
 
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Sergej Khlebnikov|Sergej Khlebnikov]]» frå ,  den 14. november 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Dimorf sopp

**Dimorfe soppar** er soppar som kan eksistere i fleire former, som mugg, gjær eller som enkle filament. Eit døme er *[[Penicillium marneffei]]*, som:

* ved romtemperatur veks som mugg;
* ved kroppstemperatur veks som gjær.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dimorphic fungus|Dimorphic fungus]]» frå ,  den 14. november 2016.*
Oleg Bozjev

**Oleg Felevitsj Bozjev** () er ein tidlegare skeiseløpar frå Moskva som representerte Sovjetunionen. Han vart verdsmeister i firkamp 1984, og kom på andreplass i åra 1985-87.

Bozjev slo gjennom i 1984-sesongen. Under Vinter-OL 1984 i Sarajevo sikra han seg bronsemedaljen på 1500 meter, før han så overraska ved å gå heilt til topps på sigerspallen ved VM 1984 i Göteborg. På tampen av OL-sesongen sette han verdsrekord på 1500 meter med tida 1.54,26, oppnådd på Medeo-bana ved Alma Ata.

I 1985 tok Bozjev tredjeplassen ved EM, før han kleiv opp på sølvplassen etter verdsmeisterskapen. Både då og året etter måtte han sjå seg frågått av nederlendaren Hein Vergeer. Også i 1987 enda Bozjev opp på trinn to då sigerpallen vart reist, einast landsmannen Nikolaj Guljajev gjorde eit betre meisterskap og vart kledd opp med ein laurbærkrans,

Bozjev vart sovjetmeister 1984, 1986 og 1987.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Oleg Bozjev|Oleg Bozjev]]» frå ,  den 14. november 2016.*
Spisshalepetrell

**Spisshalepetrell** (*Bulweria bulwerii*) er ein mørk sjøfugl og den eine av to nolevande medlemmar av slekta *[[Bulweria]]*-petrellane i stormfuglfamilien. Han lever pantropisk pelagisk, hekkar på øyar i Stillehavet, i Nord-Atlanteren og på ei øy i Indiahavet. Han spreier seg vidt utover hav utanom hekketida.

## Skildring
Spisshalepetrellen er ein av dei minste og mest langhala petrellane, slank i kroppsforma, 26-29 centimeter  i kroppslengd, veg rundt 100 gram. Vengene er særs lange og smale, vengespennet i området 63–73&nbsp;cm. Fjørdrakta er nokså einsfarga mørksota brun, på oversida av vengene vil vengdekkarane syne eit litt lysare diagonalt felt, hovudet kan nokre gongar synest mørkast. Halen er kileforma, noko som har gjeve artsnamnet på norsk. Spisshalepetrellar kan nokre gonger forvekslast med brunnoddy.

Denne petrellen flyg lågt på søk etter føde og plukkar småfisk, blekksprut og litt krepsdyr frå overflata eller dei dukkar ned til to meters djupne. Dei kan beite om natta.

Spisshalepetrellen har hekkeplassar på Asorane, Kanariøyane, Madeira og Kapp Verde i Atlanteren, i Indiahavet på Round Island ved Mauritius. I Stillehavet finst hekkeplassar på langt fleire øyar mellom austkysten av Kina til Hawaii. Dei er kolonihekkarar og skjuler reirplassen i hòler i bakken, bergsprekker eller under vegetasjon. Kullet er på eitt egg som treng ca. 45 dagars rugetid, og ungane kan flyge først etter to månader. 50 dagar etter det igjen når ungane si maksimale kroppsvekt, ca 1,5 gonger vekta av vaksne fuglar.

Storleiken på populasjonen var estimert til mellom 0,5 og 1 million individ i 2004 og er trudd å vere stabil. Lengste kjente levealder er 24 år.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bulwer's Petrel|Bulwer's Petrel]]» frå ,  den 14. november 2016.*  
 
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Lassi Parkkinen

**Lauri Rikhard Parkkinen** (), kjend som **Lassi Parkkinen**, var ein finsk skeiseløpar frå Varkaus. Han vart verdsmeister i 1947 og vart nummer to på 10&nbsp;000 meter under Vinter-OL 1948, og i skeise-VM 1952.

Parkkinen deltok i verdsmeisterskapen på skeiser både i 1938 og -39, utan å utmerke seg. Ved VM 1947 i Oslo viste han seg derimot som den jamnaste deltakaren, og vann laurbærkransen framom norske Sverre Farstad. Under dei olympiske vinterleikane 1948 i St. Moritz vart han fjerdemann på 1500 meter, før han sikra seg sølvmedaljen på 10&nbsp;000 meter.

Under Vinter-OL 1952 i Oslo gjorde Parkkinen sitt beste løp på 1500 m, der han enda på sjetteplassen. Ei veke etter Oslo-leikane var over, tok han andreplassen etter Hjalmar Andersen då verdsmeisterskapen gjekk av stabelen fyrste helga i mars.

Parkkinen vart finsk meister fem gongar; 1941, 1943, 1944, 1946 og 1952. Han deltok internasjonalt til 1953.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Lassi Parkkinen|Lassi Parkkinen]]» frå ,  den 15. november 2016.*
Juhani Järvinen

**Jouko Juhani Järvinen** () var ein finsk skeiseløpar frå Tuulos. Han vart verdsmeister i 1959, og nummer to i EM same sesongen.

Järvinen tevla internasjonalt frå 1954 til -64. Under Vinter-OL 1956 deltok han på alle fire distansane, der fjerdeplassen på 1500 m vart hans beste plassering.

I 1959-sesongen var Järvinen i sitt livs beste form. Ved EM i Göteborg vart han andremann etter norske Knut Johannesen, slått med vel 0,322 poeng. To veker seinare steig han heilt til topps då VM 1959 i Oslo var over, landsmannen Toivo Salonen syrgde for finsk dobbeltsiger. Den 1. mars same seongen forbetra han verdsrekorden på 1500 m med over to sekundar under prøveleikane i Squaw Valley. Rekordtida 2.06,3 vart ståande i sju år til ho vart slått av nederlendaren Ard Schenk.

Järvinen avslutta tida på skøytebana i 1964, då han mellom anna vart nummer ni i skeise-VM på finsk heimebane. Han døydde i Helsinki, 49 år gammal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Juhani Järvinen|Juhani Järvinen]]» frå ,  den 15. november 2016.*
Makaronesialire

**Makaronesialire** (*Puffinus baroli*) er ei lita lire i stormfuglfamilien som lever  pelagisk i eit nokså avgrensa område i subtropisk del av Atlanteren. Ho hekkar på øyar i Makaronesia, det vil seie Asorane, Kanariøyane og Madeira. *HBW and BirdLife International illustrated checklist* handsamer dette taksonet som ein underart av tropelire, *Puffinus lherminieri*.

## Skildring
Makaronesialira er marginalt større enn den liknande slektningen dverglire på den sørlege halvkula, og ser elles ut som ei lita utgåve av havlire med mørk overside og kvit underside.  Strupen og kinna er kvite som undersida. Det er synleg eit diffust, lyst, sølvaktig område på dei elles mørke vengoversidene. Elles synest vengene korte og relativt breie og halen kort. Eit anna trekk ved denne arten er at ho held hovudet høgt i flukta når ho flyg med kjappe vengeslag og berre korte glidefluktar. Ho har kroppslengd på ca. 28 centimeter, og vengespenn på 58 til 67 centimete og vekta er 140–211 gram.

Det vanlege utbreiingsområdet for denne arten er havområdet vest for Den iberiske halvøya og Nord-Afrika. Føda er blekksprut og fisk, dei kan dukke ned til ca. 20 meters djupne for å fange byttet.

Storleiken på populasjonen er usikker, ca. 4400 hekkande par er eit eldre estimat.

## Kjelder
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Uwe-Jens Mey

**Uwe-Jens Mey** () er ein tysk tidlegare skeiseløpar som representerte Aust-Tyskland til 1990, deretter det samla Tyskland. Mey, som er fødd i Warszawa i Polen, vart olympisk meister på 500 meter både i 1988 og 1992.

Mey kom på åttandeplass på 500 meter under Vinter-OL 1984 i Sarajevo. I OL-sesongen 1988 vart han andremann etter Dan Jansen i sprint-VM i Milwaukee. Under vinterleikane i Calgary straks etterpå fall storfavoritt Jansen, medan Mey gjekk ein framfifrå 500 meter og sette ny verdsrekord med tida 36,45, ein rekord som gjaldt i fire år. På 1000-meteren tok han så sølvmedaljen bakom Nikolaj Guljajev frå Sovjetunionen.

Både under sprint-VM 1989 i Heerenveen og sprint-VM 1991 i Inzell vart Mey nummer to, i begge meisterskapane fann han sin overmann i Igor Zjelesovskij. Den 19. januar 1992 forbetra han sin eigen verdsrekord på 500 m med to hundredels sekund til 36,43 sekund. Under Vinter-OL 1992 i Albertville forsvarte Mey OL-tittelen på 500 m. Han la opp som skeiseløpar då OL-sesongen var over.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Uwe-Jens Mey|Uwe-Jens Mey]]» frå ,  den 15. november 2016.*
Anette Skarsbø

**Anette Skarsbø Nes** () er ein norsk lærar og forfattar. Ho er busett i Sogndal kommune.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

## Kjelder
*Sogndalsbiblioteka
Rune Olstad

**Rune Olstad** () er ein norsk forfattar som har skrive under pseudonymet **Brynjulf Grinden**. Han er busett i Volda i Volda kommune.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

## Kjelder
*Sogndal bibliotek
Finn Loftesnes

**Finn Loftesnes** () er ein norsk lærar, fotograf og forfattar. Han er frå Sogndal. Loftesnes har vore lærar i friluftsliv og naturfotografering ved Sogndal Folkehøgskule. Han har levert naturfoto til ei rekkje praktbøker, og han har hatt eigne utstillingar av naturfoto.

Saman med Tom Dybwad gav han ut ei praktbok om Nærøyfjorden - *Verdsarv Nærøyfjorden* (Selja Forlag 2006).
Loftesnes har vore hovudfotograf i fleire Opptur-bøker (Selja Forlag), og var både forfattar og fotograf av boka *Opptur Jotunheimen* (Selja Forlag 2009). I 2011 kom *Opptur Nærøyfjorden* som han har skrive og teke foto til, saman med Tom Dybwad.
I 2012 gav han ut praktboka *Opplev Sognefjorden* (Skald Forlag) saman med Ingrid Loftesnes.
I 2014 gav Selja Forlag ut ei ny turbok – *Opptur kysten Bergen-Stad* - med foto av Loftesnes og tekst av Knut Magne Nesse.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*
*
*
*
*
*

*

*
### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder

*
Igor Zjelesovskij

**Igor Nikolajevitsj Zjelezovskij** () var ein skeiseløpar frå Orsja i Kviterussland som representerte Sovjetunionen og frå 1992 Kviterussland. Han vart sprintverdsmeister seks gongar i tida 1985-93.

## Aktiv
Heilt på tampen av 1983-sesongen sette Zjelesovskij verdsrekord på 1500 meter med tida 1.54,26 på Medeo-bana ved Alma Ata. Både i 1985 og 1986 vann han verdsmeisterskapen i sprint med klar margin, framfor høvesvis Gaétan Boucher og Dan Jansen. Den 5. desember 1987 tok han tilbake verdsrekorden på 1500 m då han på OL-isen i Calgary kom i mål på 1.52,50. Under Vinter-OL 1988 i Calgary to månader seinare fekk han bronsemedaljen på 1000 m og vart fjerdemann på 1500 m.

I slutten av februar 1989 vart Zjelezovskij verdsmeister i sprint for tredje gong. Under meisterskapen i Heerenveen forbetra han verdsrekorden på 1000 m til 1.12,58 og firkamprekorden i sprint til 145,945 poeng. Ved sprint-VM 1990 i Tromsø kom han på bronseplassen, eit stykke bak verdsmeister Bae Ki-tae frå Sør-Korea og sin eigen lagkamerat Andrej Bakhvalov.

Vintrane 1991, 1992 og 1993 vann Zjelesovskij tre strake VM-titlar i sprint. Særleg imponerte han i 1992 då han på Bislett stadion i Oslo vann alle distanseløpa og slo nestemann med nærpå to tidspoeng. Under Vinter-OL 1994 på Hamar tok han leiinga på 1000 m, men måtte sjå at Dan Jansen i eit seinare par sette verdsrekord med 1.12,43 og vann OL-gullet. Dermed avslutta Zjelesovskij idrettskarrieren med olympisk sølvmedalje som beste OL-prestasjon.

Zjelesovskij vart sovjetisk sprintmeister åra 1985-86 og 1989-91.

Frå 1992/93-sesongen representerte Zjelezovskij Kviterussland. Etter han la opp som aktiv i 1994 var han i fleire år president i Kviterussland skeiseforbund.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Igor Zjelezovski|Igor Zjelezovski]]» frå ,  den 16. november 2016.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Nikolaj Guljajev

**Nikolaj Aleksejevitsj Guljajev** () er ein russisk tidlegare skeiseløpar frå Moskva som representerte Sovjetunionen. Han vart i 1987 både europameister og verdsmeister i firkamp, året etter vart han olympisk meister på 1000 meter.

Guljajev kom på femteplassen då EM 1986 vart avvikla på Bislett stadion i Oslo. Vinteren 1987 vann han både EM i Trondheim og verdsmeisterskapen i Heerenveen. Den 15. februar tok han heim VM-tittelen etter fyrst å ha sett verdsrekord med 1.52,70 på 1500 m og deretter verdsrekord i firkampen med 159,356 tidspoeng.

I januar 1988 vart Guljajev hekta for å ha forsøkt smugla 700 tablettar av eit anabolt steroid, og fekk ikkje høve til å delta i EM og VM. Under Vinter-OL 1988 i Calgary sikra han seg derimot sigeren på 1000 meter med tida 1.13,03, høvesvis åtte og seksten hundredels sekund framom Uwe-Jens Mey og Igor Zjelesovskij. På 1500-meteren enda han på sjuandeplassen.

Etter Calgary-OL makta ikkje Guljajev å hevde seg i internasjonale firkamp-meisterskap. Han satsa meir på sprintdistansane, der ein sjuandeplass i sprint-VM 1992 var han beste plassering før han la opp same året.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Nikolaj Goeljajev|Nikolaj Goeljajev]]» frå ,  den 16. november 2016.*
Sverre Haugli

**Sverre Ingolf Haugli** () var ein norsk skeiseløpar frå Jevnaker. Han vart norsk meister i 1953 og fekk OL-bronse på 5&nbsp;000 meter i 1952. Haugli representerte Jevnaker Idrettsforening, deretter Gjøvik Skøiteklub og seinare Oslo Skøiteklub.

### Aktiv
Haugli vart i 1949 nummer seks i NM i Tønsberg. Året etter vart han fjerdemann i noregsmeisterskapen, før han overraska stort med tredjeplass under EM 1950 i Helsinki. I 1951 vart han nummer to etter Hjalmar Andersen då NM vart avvikla på Lillehammer og han kom på fjerdeplassen i VM 1951. 

Under Vinter-OL 1952 i Oslo vann Haugli bronsemedaljem på 5&nbsp;000 meter, og enda på sjetteplass på 10&nbsp;000 meter. Ved noregsmeisterskapen 1953 i Skien vann han dei tre lengste distanseløpa og vart norsk meister framfor Roald Aas. Sesongen etter vart Haugli andremann i NM, slått av Hjalmar Andersen, og han vart nummer sju i EM. Ved Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo tok Haugli fjerdeplassen på 10&nbsp;000 m. Han heldt høgt nasjonalt nivå til 1959.

Haugli var farfar til skeiseløparane Sverre og Maren Haugli.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sverre Haugli|Sverre Haugli]]» frå ,  den 15. november 2016.*