open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dei sytten provinsane

**Dei sytten nederlandske provinsane** var ein personalunion i Nederlanda på 1500-talet. Området svarer omtrent til Nederland, Belgia, Luxembourg, litt av Frankrike (Artois, Nord) og litt av Tyskland. 

## Dei sytten provinsane

# Grevskapet Artois
# Grevskapet Flandern (inkl. Lille, Douai og Orchies)
# Dominium Mechelen
# Grevskapet Namur
# Grevskapet Hainaut
# Grevskapet Zeeland
# Grevskapet Holland
# Hertugdømmet Brabant og Markgrevskapet Antwerpen
# Hertugdømmet Limburg og Overmaas' område 
# Hertugdømet Luxemburg
# Dominium Utrecht 
# Dominium Friesland
# Dominium Gelre (etter 1543)
# Dominium Groningen
# Drenthe (ein del av Herredømet Overijssel, med Lingen)
# Dominium Overijssel med Wedde og Westwoldingerland)
# Grevskapet Zutphen
Det blå området mellom Lille og Mons er byen Tournai, som også blir rekna med til dei sytten provinsane, mens fyrstbispedømmet Liège i grønt ikkje er ein av dei.
Eskimoar

**Eskimo** er eit omgrep brukt om urfolk frå polarområda nord i Amerika, lengst aust i Russland og på Grønland. Det kan anten visa til alle folka som tradisjonelt heldt til i desse områda og snakkar eskimoisk-aleutiske språk, eller berre til inuittar som kjem frå Grønland og Nord-Amerika og talar inuittspråk. Namnet 'eskimo' er eit utgruppenamn, lånt inn som internasjonalt vandreord via fransk *esquimaux*, opphavleg frå innu *ayas̆kimew*, av uklar tyding, kanskje ‘person med truger' og først brukt om mikmaqar og huronar, seinare som samlenamn for inuittar, aleutar og yupikfolk.

## Referansar
Lover om kjøp og sal

Kjøp og sal er ei spesiell form for avtalar, som er regulert av fleire ulike lover.

Handel med lausøyre mellom privatpersonar eller mellom næringsdrivande er vanlegvis regulert av kjøpslova, som definerer rettar og plikter for både kjøpar og seljar.

Dersom seljaren er næringsdrivande og kjøparen er ein forbrukar, er det forbrukarkjøpslova som gjeld. Den gjev betre vern av forbrukaren sine rettar enn kjøpslova.

Ved handel utanom fast utsalsstad kjem angrerettlova inn og gir eit visst vern for forbrukarane.

For handel med fast eigedom gjeld avhendingslova. Den fastset dei juridiske rammene for kjøp og sal av mellom anna bustader, dersom desse bustadene har vore i bruk tidlegare. Men ved kjøp og sal av bygningar som enno ikkje er ferdig oppførte, gjeld først og fremst bustadoppføringslova.

Det finst òg ei avtalelov, men den er svært generell og seier lite eksplisitt om kjøpsrett for dei einskilde typane av kjøp.
Déjà vu

**Déjà vu** (fransk for 'allereie sett') er ei nemning for ei kjensle av at ein tidlegare har opplevd noko ein i røynda opplever for første gong.

Omgrepet vart første gongen bruka av franskmannen Emile Boirac i boka hans *L'Avenir des sciences psychiques*. Kjensla av déjà vu blir følgt av ei sterk kjensle av attkjenning, og ofte ei underleg eller nifs stemning.

## Sjå òg
* Paramnesi
Hermann Jónasson

**Hermann Jónasson** () var statsminister i Island i to bolkar. Fyrste gonga sat han frå 28. juli 1934 til 16. mai 1942 og den andre perioden var frå 24. juli 1956 til 23. desember 1958. 

Hermann Jónasson var far til Steingrímur Hermannsson som vart islandsk statsminister på 1980-talet.

## Andre nettstader
* Alþingi.is - Hermann Jónasson

Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Hermann Jónasson» henta frå Wikipedia på svensk 9. januar 2007.
Panamakanalen

**Panamakanalen** er ein stor kanal som skjer gjennom den smalaste delen av Panama. Kanalen er 80&nbsp;km lang og opna i 1914. Han gjer det mogeleg for skip å ta «snarvegen» frå Atlanterhavet til Stillehavet og omvendt via Gatúnsjøen. 5 % av verdshandelen går gjennom kanalen.

## Dimensjonar

Panamakanalen er vel 80&nbsp;km lang. Han har to sett med sluser på stillehavssida, Miraflores- og Pedro Miguel-slusene, og Gatun-slusene på atlanterhavssida. Kvart slusekammer er 305 meter langt, 33,5 meter breidt og 24 meter djupt.

Kanalen har to løp slik at det kan gå skip i begge retningar samstundes. Høgdeskilnaden frå havet til Gatunsjøen er 26 meter. Samanlikna med Suezkanalen vart det tatt ut tre gonger meir masse då Panamakanalen vart bygd, totalt 204 millionar kubikkmeter (268 millioner kubikkyards).

På atlanterhavssida har slusene massive stålportar som er 21 meter høge og veg 745 tonn kvar, men dei er allikevel så godt balansert at dei bare krev ein 30 kW (40 hestekrefter) motor for opning og lukking. På stillehavssida, ved Miraflores, er slusene 24&nbsp;cm høgare og er utsett for mykje større tidvasskilnader.

## Merknadar

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Panamakanalen|Panamakanalen]]» frå ,  den 16. januar 2022.*
Tryggvi Þórhallsson

**Tryggvi Þórhallsson** () var statsminister på Island frå 28. august 1927 til 3. juni 1932. Han representerte partiet Framsóknarflokkurinn.
Plagiat

**Plagiat** vil seie å kopiere kva andre har sagt, skrive eller spelt inn, og på alle moglege slags måtar distribuere dei offentleg. Spesielt blant forfattarar, musikarar og oppfinnarar har dette fenomenet vore utbreidt. Òg diverse oppfinningar har vorte plagiert opp gjennom tidene. Fenomenet plagiat - eller plagiering - gjeld forøvrig berre ferdige produkt. Vanlegvis gjev åndsverkslova automatisk copyright til ferdige produkt, som til dømes bøker, komposisjonar og andre ting. Uferdige produkt, som til dømes idéar, vert ikkje råka av verken copyright eller åndsverkslova.
Cannabis

Ordet **Cannabis** kan skildra:
* Plankteslekta *Cannabis*
** Cannabis sativa
** Cannabis indica
** Cannabis ruderalis
** Cannabis rasta
** Hamp i industrien, industrielle produkt av hamp-planta
* Rusmiddelet Cannabis
Målrøystingar 2000-2009

Oversyn over folkerøystingar om opplæringsmål i norske skulekrinsar i åra 2000–2009.

## Kjelder

* Språkfakta 2010
* Noregs Mållag - Årsmeldingar
Aker Elektro

**Aker Elektro** (**AEL**), tidlegare **Stord Elektro** og **Aker Kværner Elektro**, er eit industriselskap i Aker Solutions-gruppa. AEL leverer elektro-, instrument- og telekommunikasjonsutstyr og -tenester til olje- og gassindustrien, hovudsakleg på norsk sokkel. AEL har avdelingar på Stord, i Stavanger, i Bergen og i Stjørdal. Firmaet har om lag 1530 tilsette.

## Historie
Firmaet vart skipa på Stord i 1946, då under namnet Stord Elektro.

Då Aker Maritime og Kværner vart slegne saman til Aker Kværner, vart Kværner sine elektro- og automasjonsavdelingar overførte til Aker Elektro. Firmaet skifta seinare namn til Aker Kværner Elektro. Hovudkontoret vart flytta frå Stord til Stavanger på 2000-talet. AEL er i dag leiande i Noreg på sitt fagområde. Då Aker Kværner skifta namn til Aker Solutions i 2008, vart firmaet heitande Aker Elektro att.
Elektronskal

Eit **elektronskal** er ei gruppe elektronbanar med same avstand frå atomkjernen. Det er eit elektron i kvar bane og det er eit maksimalt tal på kor mange banar det er i kvart skal. Det er maksimalt sju elektronskal rundt ein atomkjerne. Eit skal må vera fullt før det kan vera elektron i skalet utanfor. Kor mange elektron atomet har blir kalla elektronkonfigurasjonen til atomet.
Målrøystingar

**Målrøystingar** er folkerøystingar knytte til opplæringsspråk på norske skular.

## Grunnlag

Ordninga med lokale folkerøystingar om opplæringsspråket i den einskilde lokale skulen skal vere bokmål eller nynorsk er eit viktig element i det norske lokaldemokratiet, og eit viktig mål på kva innbyggjarane i skulekrinsane sjølve meiner når dei må ta aktivt stilling til språkspørsmålet. Det er her resultatet av målstriden syner seg, og det er avgjerande for kva slags opplæringsmål dei ungane får og dermed i høg grad kva mål dei for det meste vil nytte gjennom livet. Etter måten få elevar byter frå bokmål til nynorsk som hovudmål di eldre dei vert, medan andre vegen er meir utbreidd.

 

Tilgjengelege data for målrøystingar går attende til 1965, og sidan då har det vore halde røystingar i 400 skulekrinsar. Den typiske skulemålsrøystinga har gitt eit svært jamt resultat, men i vedtaks form har likevel resultatet oftare vore bokmål enn nynorsk. I mange krinsar har det vore fleire røystingar, i somme fall fire. Av dei 264 krinsane med røystingar i perioden var det 70 som heldt på nynorsken, medan 194 enda med bokmål. Mange av krinsane er seinare lagde ned, såleis at det i dag er 50 krinsar med nynorsk og 146 med bokmål attende av desse.

## Sidan tusenårsskiftet

I perioden 2000–2010 er det dette biletet som teiknar seg: I 84 % av tilfella er det nynorsk som er nytta målform før røystinga. Nynorsken har sigra i 26 av 69 (38%) godtekne røystingar i dette tidsrommet. Berre ein gong, ved Sviland skule i Sandnes, har ein gått frå bokmål til nynorsk etter målrøysting i perioden, men dette var ein opphavleg nynorskkrins som gjekk til bokmål året før. For ein bokmålskrins, Florø barneskule, gav målrøystinga knapp margin for å halde på bokmålet, men deltakinga var låg. Etter vedtak i kommunestyret gjekk krinsen likevel over til nynorsk, sidan skulen har eit stort fleirtal elevar som har valt nynorsk.

 

### Fylkesvis oversyn

Ser ein fylkesvis på resultata, så er det stor forskjell på kor god nynorsken klarer å halde stand mot bokmålet. Dei verste fylka i så måte er Telemark, Aust-Agder og Nord-Trøndelag, kor alle krinsane har gått over til bokmål, og i Buskerud og Hordaland er det ei stor overvekt av krinsar som endra til bokmål. I Oppland, Vest-Agder og Møre og Romsdal er det mesta jamt mellom krinsane som nynorsken har halde på og dei som er tapt. Målet held mykje betre stand i Rogaland, og i Sogn og Fjordane er det altså det spesielle høve at ein bokmålskrins endrar til nynorsk, og såleis gjer nynorsken mesta einerådande i det fylket. I einskilde kommunar har det gått spesielt hardt utover nynorsken, i dei tre byane Bergen, Notodden og Steinkjer har i alt 13 krinsar endra til bokmål. Totalt i perioden har nynorsken halde stand i 18 krinsar og fått ein ny, medan bokmålet har halde på sju krinsar og teke 32 nye, det vil seie at berre ein av tre krinsar med målrøysting held framleis på nynorsken i desse åra.

 

## Merknadar

## Kjelder
* Nynorsk faktabok 2005
* Nyhende frå nynorskverda - nynorsk.no
Mauna Loa

**Mauna Loa** (hawaiisk for 'langt fjell') er ein aktiv skjoldvulkan på Hawaii. 
Han har ei høgd på 4&nbsp;169 moh., men er heile 9&nbsp;170 meter høgare enn havbotnen han står på, og heile fjellet er bygd opp av rundt 65&nbsp;000-80&nbsp;000 km³. Mauna Loa er dermed den største aktive vulkanane i verda i dag. 

Sidan 1832 har vulkanen hatt 39 utbrot, det siste i 1984. Området hadde mykje jordskjelvaktivitet i 2004, men fekk likevel ingen utbrot det tiåret.

## Kjelder

* Mauna Loa Volcano, soest.hawaii.edu
* «Mauna Loa - Earth's Largest Volcano», wr.usgs.gov

## Bakgrunnsstoff
Dalsfjorden på Sunnmøre

:*For andre tydingar, sjå [[Dalsfjorden]].*

**Dalsfjorden** er ein 17 kilometer lang fjordarm av Voldsfjorden i Volda kommune på Sunnmøre. Den største djupna i fjorden er 209 m.

Fjorden har innløp mellom Bjørkvoll i nord og Rysteneset i sør. Frå her går fjorden nesten rett sørover. 

På austsida av fjorden har ein i retning innover: Kornberg, Nautvik og Dale.
Inst i fjorden ligg Steinsvik.
På vestsida av fjorden i retning utover har ein: Åmelfot, Innselset, Aksnes, Dravlausbygda, som inneheld: Løvik, Holen, Lisjemyra, Dravlaus, Ulvestadbygda som inneheld Sætre, Lauvstad og Ulvestad og Velsvik. 

Det ligg ein barneskule på Lauvstad og ein barne- og ungdomsskule i Dravlausbygda.

Dalsfjord kyrkje ligg på Dravlaus i Dravlausbygda.

Fjorden er omgjeven av høge fjell og fjordsidene i den indre delen av fjorden stig bratt opp til 600-800 meter over havet. 

Anleggsarbeidarar frå Dalsfjorden spesialiserte seg midt på 1800-talet i å bygge fyr, fyrlykter og sjømerke langs norskekysten. Deira verksemd har fått sitt minnesmerke i heimbygda, Dalsfjord fyrmuseum.

Fv5890 går langs begge sider av fjorden. Det går ferje mellom Lauvstad og Volda.

Dalsfjord var eigen kommune, skild ut frå Volda frå 1. januar 1924, fram til den igjen blei slått saman med Volda frå 1. januar 1964 til den nye Volda kommune.

## Sjå òg
* Volda

## Bakgrunnsstoff
Nettside for Dalsfjord fyrmuseum

## Fotnotar
Tupiar

**Tupiar** er eit at dei største urfolka i Brasil. Dei snakka opphavleg tupi-guarani-språk.

Tupiar spreidde seg til store delar av Brasil for over 2000 år sidan. Då europearar først kom til området på 1500-talet budde det tupiar langs heile kysten frå Amazonasmunninga til sør i delstaten São Paulo. Dei levde i ulike stammegrupper som kunne måla nokre hundre til fleire tusen folk, til dømes tupiniquim, tupinambá, potiguara, tabajara, caetés, temiminó og tamoios.Tupiane dreiv jordbruk og dyrka mellom anna mais, maniok, søtpotet, graskar, bønner, jordnøtter, bomull og tobakk. Dei ulike stammane låg ofte i krig med kvarandre eller andre folkegrupper i området.

Etter at kolonitida byrja blei tupiar drepne, tekne som slavar eller gjekk opp i den nye brasilianske folkesettinga. Fleire brasilianarar har dermed noko tupiopphav. Det finst også nokre få grupper att som har ein eigen tupi-identitet og følgjer gamle tradisjonar.

## Kjelder

* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tupi people|Tupi people]]» frå , den 21. september 2010.* 

## Bakgrunnsstoff
* Brazilian Tribes  ved balagan.org.uk
Sioux

**Sioux** er eit siouxspråk som blir tala av rundt 20&nbsp;000 siouxfolk i USA og Canada. Det blir delt inn i tre hovudgrupper: Lakota (lakȟóta), vest-dakota (yankton-yanktonai eller dakȟóta) og aust-dakota (santee-sisseton eller dakhóta).

Folkegrupper som tradisjonelt har tala siouxspråk blir kalla siouxfolk. Desse igjen tilhøyrer gjerne stammar med namn etter kva språk dei snakker.

## Språkdøme

#### Fonetiske skilnader
Tabellen under viser skilnader i uttale av ulike ord mellom ulike typar sioux og dei nærskilde nakotaspråka assiniboine og stoney, som ikkje er rekna som gjensidig forståelege med sioux.

#### Skilnader i ordtilfang

Siouxdialektane har store skilnader i ordforråd. Her har yankton-yanktonai meir til felles med lakota enn med santee-sisseton. Døme:

## Bakgrunnsstoff
*Sioux, språkomtale med døme ved omniglot.com
*Lakota:
**Lakota ved inext.cz
**Lakota for beginners ved unilang.org
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sioux language|Sioux language]]» frå ,  den 3. februar 2013.*
La Liga

**Primera Division** som ofte blir kalla **Liga de Fútbol Profesional** eller berre **La Liga** er den øvste divisjonen i den spanske fotballigaen. Han består av 20 lag. Kvart år rykkjer tre lag ned til 2. divisjon, *Segunda División*. Barcelona vann Primera División i 2009/10-sesongen. Sidan 1950-talet har det stort sett vore Real Madrid og Barcelona som har dominert ligaen.

## Vinnarar

### År etter år

### Sigrar etter klubb

* **[[Real Madrid|Real Madrid/Madrid CF]]**: **36**
** 1931–32, 1932–33, 1953–54, 1954–55, 1956–57, 1957–58, 1960–61, 1961–62, 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1971–72, 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1978–79, 1979–80, 1985–86, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1989–90, 1994–95, 1996–97, 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020, 2021-2022, 2023-2024
:::
* **[[FC Barcelona|FC Barcelona/CF Barcelona]]**: **27**
** 1928–29, 1944–45, 1947–48, 1948–49, 1951–52, 1952–53, 1958–59, 1959–60, 1973–74, 1984–85, 1990–91, 1991–92, 1992–93, 1993–94, 1997–98, 1998–99, 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–2010, 2010-2011, 2012-2013, 2014-2015, 2015-2016, 2017-2018, 2018-2019, 2022-2023
:::
* **[[Atlético de Madrid|Atlético Madrid/Atlético Aviación]]**: **11**
** 1939–40, 1940–41, 1949–50, 1950–51, 1965–66, 1969–70, 1972–73, 1976–77, 1995–96, 2013-2014, 2020-2021
:::
* **[[Athletic Bilbao|Athletic Bilbao/Atlético Bilbao]]**: **8** 
** 1929–30, 1930–31, 1933–34, 1935–6, 1942–43, 1955–56, 1982–83, 1983–84
:::
* **[[Valencia CF]]**: **6**
** 1941–42, 1943–44, 1946–47, 1970–71, 2001–02, 2003–04 
:::
* **[[Real Sociedad]]**: ** 2**
** 1980–81, 1981–82
:::
* **[[Real Betis]]**:**1**
** 1934–35
:::
* **[[Sevilla FC]]**:**1**
** 1945–46 
:::
* **[[Deportivo de La Coruña]]**:**1**
** 1999–2000

## Deltakande lag
Laga i 2019/20-sesongen er:
* Alavés
* Athletic Bilbao
* Atlético Madrid
* Barcelona
* Betis
* Celta
* Eibar
* Espanyol
* Getafe
* Granada
* Leganés
* Levante
* Mallorca
* Osasuna
* Real Madrid
* Real Sociedad
* Sevilla
* Valencia
* Valladolid
* Villarreal

## Bakgrunnsstoff
* (spansk) Primera División si offisielle side
* (spansk) Det spanske fotballforbundet si offisielle side
* (engelsk) Resultat frå alle Primera División-sesongar
Urea

**Urea** er eit amid med kjemisk formel CH4N2O. Det vil seia ei organisk sambinding som inneheld nitrogen og ei karbonylgruppe. Sambindinga er òg kjend under namna **urinstoff** og **karbamid**. Det systematiske namnet er karbonsyrediamid. Reint urea er eit kvitt, krystallinsk, luktfritt stoff. 

## Oppdaging

Urea vart oppdaga av Hilaire Rouelle i 1773 . Stoffet var den første organiske sambindinga som vart syntetisert frå uorganiske utgangsstoff. Dette vart gjort i 1828 av Friedrich Woehler. Han danna stoffet i ein reaksjon mellom kaliumcyanat og ammoniumsulfat under eit forsøk på å framstilla ammoniumcyanat (NH4CNO). Ved å danna urea motbeviste han vitalisme, teorien om at kjemikaliane i levande organismar var fundamentalt ulike andre materiale. Dette vart starten på fagfeltet organisk kjemi. 

:

## Bruk

Urea har mange bruksområde. Nokre eksempel er:
* Som bestanddel i gjødsel. Urea er ei ganske billig kjelde til nitrogen.
* Som ingrediens i nokre hudkremar, badeoljar o.l. 
* Som råstoff i produksjon av nokre typar plast.
* Som råstoff i produksjon av nokre typar lim (urea-formaldehyd eller urea-melamin-formaldehyd). Den siste er vassfast.
* Karbamid har e-nummer E-927b og vert mellom anna brukt i tyggegummi. 	

## Framstilling

Stoffet kan utvinnast av urin og var den første organiske sambindinga som vart framstilt kunstig i laboratoriet. 

I dag vert urea produsert i store mengder ved direkte reaksjon mellom ammoniakk (NH3)og karbondioksid (CO2).

## Biologisk rolle

Urea er eit avfallsstoff frå nedbryting av protein. Det vert utskilt gjennom urinen.

## Bakgrunnsstoff
ISS

**ISS** kan blant anna vera:
* Den engelske forkortinga for Den internasjonale romstasjonen
* Det danske firmaet ISS A/S
Adveksjon

**Adveksjon** er transport av skalare storleikar i eit vektorfelt. Eit døme på adveksjon kan vere transport av varme, fukt eller salinitet i hav eller atmosfæren, men alle substansar og storleikar kan advekterast i alle slags væsker. Adveksjon er ein viktig prosess i danninga av orografiske skyer og nedbør frå skyer. Adveksjon følgjer isobarflater og derfor i hovudsak horisontale. Adveksjonsoperatoren i høgde- (*z*) og trykkoordinatar (*p*) er:

:\mathbf{v} \cdot \nabla = u \frac{\partial}{\partial x} + v \frac{\partial}{\partial y} + w \frac{\partial}{\partial z} = u \frac{\partial}{\partial x} + v \frac{\partial}{\partial y} + \omega \frac{\partial}{\partial p}.

der vektoren **v** og skalarane *u* og *v* er dei horisontale komponentane av straumen, *w* er den vertikale komponenten av straumen. *x* og *y* er den horisontale posisjonen, medan *z* er høgda. 

## Meteorologi

I meteorologi og fysisk oseanografi viser adveksjon ofte til transport av ein storleik i atmosfæren eller havet, som varme, fukt eller salinitet. Meteorologisk eller oseanografisk adveksjon følgjer isobarflater og er derfor hovudsakleg horisontal. Adveksjon er viktig for danninga av orografiske skyer og nedbørsdanninga i skyer, som ein del av vasskrinslaupet.

## Andre storleikar
Adveksjonslikninga gjeld òg viss storleikar som vert advektert er representert av ein sannsynstettleiksfunksjon i kvart punkt. Å gjere greie for diffusjon vert derimot vanskelegare i slike tilfelle. 

## Sjå òg
* Adveksjonslikninga
* Jordatmosfæren
* Vind
Atmosfærisk bølgje

Ei **atmosfærisk bølgje** er ei periodisk forstyrring i feltet av atmosfæriske variablar (som lufttrykk eller geopotensiell høgd, temperatur eller vind) som kan forplante seg eller stå i ro. Atmosfæriske bølgjer varierer i både storleik og tid frå storskala planetære bølgjer (rossbybølgje) til lydbølgjer som kan vare nokre minutt. Atmosfæriske bølgjer med harmonisk periode på ein soldag (t.d. 24 timar, 12 timar, 8 timar osv.) er kjend som atmosfæriske tidvassbølgjer. 

## Årsaker og konsekvensar
Mekanismane som driv bølgjene, t.d. det som i utgangspunktet lagar forstyrringane i dei atmosfæriske variablane, kan variere. Hovudsakleg blir bølgjene sett i gang av oppvarming eller dynamiske effektar som luftstraumar som blir hindra av fjellrekkjer som Rocky Mountains, Alpane og Himalaya. Varmeeffektar kan vere på liten skala (som danning av tyngdebølgjer ved konveksjon) eller stor skala (rossbybølgjer som oppstår som følgje av temperaturskilnader mellom kontinent og hav på nordlege halvkule). 

Atmosfæriske bølgjer transporterer momentum som blir gjeve til bakgrunnsstraumen når bølgja løyser seg opp. Bølgjer som virkar med luftstraum er særleg viktig i stratosfæren der momentum frå tyngdebølgjer kan føre til brå stratosfærisk oppvarming og den kvasibiennale oscillasjonen. 

I den matematiske skildringa av atmosfæriske bølgjer blir den sfæriske eigenfunksjonen brukt. Viss ein ser på ein del av ei bølgje langs ein breiddegradssirkel, vil denne ha ei sinusform.

## Bølgjetypar
Forplantinga av bølgjer blir i all hovudsak årsaka av ubalanse i kreftene som virkar på lufta. Dei forskjellige bølgjetypane og korleis dei forplantar seg varierer med lengdegraden, hovudsakleg på grunn av at corioliseffekten er størst ved polane og null ved ekvator. 

Forskjellige bølgjetypar:

* lydbølgjer (på grunn av høg frekvens blir desse vanlegvis ikkje tatt med i rørslelikningane)
* interne tyngdebølgjer (krev stabile forhold i atmosfæren &mdash; desse må ikkje forvekslast med tyngdebølgjer i den generelle relativitetsteorien)
* tregleiksbølgjer (i hovudsak tyngdebølgjer som er påverka av coriolis). 
* Rossbybølgjer (desse kan ein sjå som tråg og ryggar i den geopotensielle høgda på 500 hPa og dannar høgtrykk og lågtrykk på midlare breidder). 

Ved ekvator kan ein òg observere Rossby-tyngdebølgjer og Kelvinbølgjer.

## Litteratur
* Holton, James R.: *An Introduction to Dynamic Meteorology*, 2004. ISBN 0-12-354015-1
Effektivitet

**Effektivitet** i sosialøkonomisk forstand tyder det å oppnå ei høg verdiskaping samstundes som ein ikkje nyttar mykje ressursar. (Busch, Johnsen og Vanebo, 2002). 

Effektivitet = \frac{verdiskaping}{ressursbruk}

Effektiviteten til noko avheng såleis av kva vi meiner med verdiskaping, og kva vi meiner med ressursbruk. Dette er tema som ein i få tilfelle vil bli sams om. Samstundes er ikkje alltid all verdiskaping og ressursbruk målbar. Likevel nyttast omgrepet som ei oppfordring for kva ein ynskjer å oppnå på mange felt i livet, gjerne utan at ein klargjer kva ein legg i dei underliggjande omgrepa verdiskaping og ressursbruk.

Omgrepet vert ofte forvirra med det relaterte omgrepet produktivitet. Produktivitet tyder likevel ein størst mogleg produksjon av noko i forhold til ressursbruken. Effektivitetsomgrepet er med andre ord vidare.

## Kjelder
* T. Busch, E. Johansen, J.O. Vanebo: Økonomistyring i det offentlige. 3.utgåve. Oslo, 2002.
Barotropi

**Barotropi** er eit meteorologisk uttrykk som blir brukt om ein barotrop atmosfære der tettleiken berre er avhengig av trykket, slik at flater med konstant trykk (isobarflater) er parallelle til flater med konstant tettleik (isopyknalflater). Isobarflatene vil vere dei same som dei isoterme flatene (flater med konstant temperatur), og dermed (frå termalvindlikninga) vil den geostrofiske vinden vere avhengig av høgda. Rørslene i ei roterande barotrop væske vil derfor vere sterkt hemma.

Meir generelt kan ein seie at ei barotrop væske er ei idealisert væske der trykket berre er ein funksjon av tettleiken. Eit døme kan vere ein isoterm eller isentropisk ideell gass. Ein bartrop straum er ei generalisering av den barotrope atmosfæren skildra over her. Det er ein straum der trykket berre er avhengig av tettleiken. Ein kan ha ein barotrop straum i ei ikkje-barotrop væske, men ei barotrop væske vil alltid ha ein barotrop straum. 

Det motsette av barotropi er baroklinitet. For ei barotrop væske eller straum (slik som ein barotrop atmosfære), er den barokline vektoren alltid lik null.

## Sjå òg
* Baroklinitet

## Kjelder
* James R Holton, *An introduction to dynamic meteorology*, ISBN 0-12-354355-X, 3rd edition, p77.
* Marcel Lesieur, «Turbulence in Fluids: Stochastic and Numerical Modeling», ISBN 0-7923-0645-7, 2e.
* D. J. Tritton, «Physical Fluid Dynamics», ISBN 0-19-854493-6.
Mjølne

**Mjølne** eller **Mjolne** (òg kalla *Mjølner*; norrønt *Mjǫllnir*) er hammaren og viktigaste våpenet til Tor i norrøn gudelære. Ifølgje Den yngre Edda ville hammaren alltid nå målet sitt, og slå så hardt brukaren måtte ønskja. Om han vart kasta mot noko, ville han aldri bomma, og heller ikkje flyga så langt at han ikkje ville finna tilbake til eigaren. Mjølne kunne òg bli så liten at han kunne berast inni trøya. Tor brukte hammaren mot jotnar og andre uvesen, som Midgardsormen.

## Soger
Ifølgje *[[Skaldskaparmål]]* i Snorre-Edda lagde dei to dvergane Brokk og Sindre hammaren på oppdrag frå Loke. Ettersom han hadde vedda hovudet sitt på at dei ikkje ville kunne laga like fine ting som Ivaldesønene, prøvde Loke, i flugeham, å hindra dei i arbeidet. Då dei skulle laga hammaren, lukkast han i å få Brokk til å stoppa å blåsa med belgen eit bel, og hammaren fekk dermed eit litt for kort skaft.

*[[Trymskvida]]* fortel om korleis hammaren ein gong fall i hendene til jotnane, og Tor og Loke måtte bruka list for å få han attende.

## Bruk

Torshammaren blei brukt som smykke i norrøn tid. Det er særleg funne mange hammaranheng i område med sterk kristen påverknad, som sørlege Noreg, søraustre Sverige og Danmark. Ettersom hammaren kan minna mykje om dei likearma kristuskrossa som var vanlege blant kristne på denne tida, kan ein tenka seg at å bera torshammaren som smykke var ein måte å hevda den gamle trua på. Ein finn også hammaren avbilda på runesteinar frå Danmark og Sør-Sverige, tidvis med innskrifter som ber Tor om å vaka over døde. Igjen kan dette vera eit svar på kristen skikk med å be Gud om vern for dei døde.

I nyare tid har mange nyheidenske åsatruande teke i bruk hammaren som symbol. Ein finn også hammaren i bruk som meir eller mindre symbolsk pynt i fleire andre miljø, til dømes innan tungmetallmusikk, særleg svartmetall og vikingmetall. Elles finn ein Mjølne i kommunevåpenet til Torsås i Kalmar län og i logoen til Bornholm Museum på Bornholm.

## Kjelder
* 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mjolnir|Mjolnir]]» frå , den 10. september 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
**  
** 
**
Lignings-ABC

**Lignings-ABC** er ei bok utgjeven kvart år av Skatteetaten. Boka vert gjeven ut i likningsåret for føregåande inntektsår og inneheld tolking og forklaring av skattereglane.

#### Lignigs-ABC på nettet
* Lignigs-ABC 2005 på nettsidene til Skatteetaten
Telefonsal

**Telefonsal** er ei form for fjernsal der ein seljar forsøker selja  varer eller tenester over telefonen. Aktivitetar innan telefonsal  utgjer delar av, ofte første fase av *[[telemarketing]]*.

## Lovreguleringar
Angrerettlova gjeld ved telefonsal:

* 
* 

Datatilsynet gjev løyver til telemarketingsverksemd i Noreg. Bransjeorganet NORDMA set krav til aktørane, mellom anna med normer og reglar for etikk. I Noreg er det mogleg å reservere seg mot telefonsal. USA har ei liknande regulering, den såkalla *Do-Not-Call Implementation Act*. I EU finst det reguleringar mot automatiserte oppringingar for direkte marknadsføring når motakaren ikkje har semja kontakt på førehand.

## Telefonsal retta mot privatpersonar
Det er som regel eigne bedrifter som spesialiserer seg for slik sal. Den oppringde er ikkje alltid klår over dette, ettersom seljaren identifiserer seg som den organisasjonen eller bedrifta som har hyra inn telefonseljaren.

Telefonseljarar blir gjerne trena i samtale og kommunikasjon. Ut over det ikkje krav til spesifikk utdanning for å verte telefonseljar.Sjølv om grunnløna kan vere låg, får ein bonus for kvart velluka telefonsal og dyktige seljarar kan oppnå god forteneste.

Å verta oppringt av telefonseljarar kan opplevast som eit irritasjonsmoment, og i høve med pågåande seljarar som eit sterkt kjøpepress.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Forbrukerrådet: Reserver deg mot telefonselgere
* NORDMA: Bransjenormer for Telemarketing
Brunt-Väisälä-frekvensen

**Brunt-Väisälä-frekvensen** eller oppdriftsfrekvensen blir brukt i atmosfærisk dynamikk eller oseanografi om frekvensen som ein pakke vil svinge opp og ned med rundt likevektspunktet i eit statisk stabilt luft- eller vasslag. 

: N \equiv \sqrt{\frac{g}{\theta}\frac{d\theta}{dz}}, der \theta er potensiell temperatur, g er den lokale tyngdeakselerasjonen og z er høgda.

I havet der salinitet er viktig, eller i ein ferskvassinnsjø som er i ferd med å fryse til og tettleiken ikkje er ein lineær funksjon av temperaturen, har ein

: N \equiv \sqrt{-\frac{g}{\rho}\frac{d\rho}{dz}}, der \rho, potensiell tettleik, er avhengig av både temperatur og salinitet.

## Kontekst
Dynamiske prosessar der Brunt-Väisälä-frekvensen blir brukt er adiabatiske og innanfor stabile lagdelte hydrostatiske væsker. Viss ein pakke blir forskyvd vertikalt i ei slik væske, vil den akselerere tilbake til utgangspunktet på grunn av oppdriftskrafta. Viss omgivnadane hadde vore statisk ustabile ville ikkje pakken ha gått tilbake til utgangspunktet, men i staden halde fram i den retninga pakken blei forskyvd.
Khat

**Khat** (*Catha edulis*) er ein plante tradisjonelt brukt som rusmiddel i Aust-Afrika og Sørvest-Arabia. Ved å tygga ferske blad frigjer ein dei euforiserande stoffa katinon og katin, som er svakt sentral­stimulerande. Verdshelseorganisasjonen WHO erklærte at khat var eit narkotika i 1980, og stoffet er totalforbode i Noreg.

## Skildring
Planten stammar frå Etiopia, men finst no i store delar av austre Afrika og sørlege Arabia, både vilt og dyrka. Khatplantane kan vera små buskar eller tre på opptil 15, men meir normalt 3 til 6 meter. Barken er lys gråbrun, blada brunraude. Blada er motstilde med avlang form, små sagtenner i kantane og korte stilkar. Dei varierer i lengd frå 3 til 12 cm. Blomane er små og kvite, frukta avlang og mørkebrun og inneheld 1 til 3 frø.

## Bruk

Khat er brukt som eit sosialt rusmiddel på linje med tobakk eller alkohol av både menn og kvinner. Brukarar tygg ferske blad og stilkdelar. Ved å svelga safta som blir skild ut får dei i seg dei narkotiske stoffa. Tygging er den mest vanlege måten å innta stoffet på, men ein kan også bruka khat i te, matretter eller røyka det. I tillegg til at ein tygg det i sosiale samanhengar kan ein òg bruka planten som eit stimulerande middel, som kaffi, for å halda seg vaken eller auka konsentrasjonen. Nokre muslimar bruker òg stoffet som hjelpemiddel til å fasta under ramadan, ettersom det senkar appetitten.

Tradisjonelt har ein berre brukt khat i vekseområda til planten, ettersom den stimulerande verknaden forsvinn når blada er rundt 4 dagar gamle. Med betre transportmiddel og meir reising og migrasjon har bruken spreidd seg til andre delar av verda, men brukarane har fortsatt gjerne tilknyting til Arabia eller Aust-Afrika.

## Verknad

Kva verknad bruken av planten har avheng av kor fersk han er, kor mykje og kor fort ein tygg, og eins eigen kropp. Dei sentralstimulerande stoffa katinon og katin er norefedrin som verker liknande amfetamin, men òg kan samanliknast med efedrin og koffein. Vanlegvis vil hjartet slå fortare, blodtrykket auke og kroppen bli varm. Ein blir pratsam, livleg eller uroleg, og får mindre appetitt. I nokre tilfelle kan brukarane få hallusinasjonar. Bruk av stoffet over lengre tid kan forsterka psykiske lidingar og føra til psykosar, og til sårdanning i munnen som ved høgt forbruk kan utvikla seg vidare til betennelsar i munnhola, matrøyret eller magesekken. Forsking tyder òg på at mykje bruk kan auka sjansen for å få hjarteproblem og munnholekreft. Tygging av planten kan òg hindra bakterievekst i munnen, og er dermed godt for tannhelsa, utan at det veg opp for dei negative sidene ved bruken.

Ein får ikkje merkbare abstinenssymptom av khat, men stoffet kan skapa psykologisk avhenge. Bruken kan òg føra til at ein trekker seg vekk frå familien og får økonomiske problem fordi ein bruker store delar av formuen sin på stoffet.

## Kjelder

* Norsk narkotikapolitiforening 
* Actis 
* Tore Gundersen: Bruk av khat i Noreg 
* Svensk Wikipedia
* Dansk Wikipedia
* Engelsk Wikipedia
* moss-dagblad.no
Rusfri Diil

**Rusfri Diil** er eit rusførebyggjande ungdomsprosjekt for ungdom i alderen 13 – 21. «Diil» er ei omskriving av ordet *deal*, som er engelsk for avtale: Ungdomen gjer ein avtale om å vere rusfri i eit år.

## Ansvarlege
Actis - Rusfeltets samarbeidsorgan har stått for den daglege drifta av Rusfri Diil fram til 2006, då ungdomsorganisasjonen Juvente overtok drifta. Prosjektet er eit samarbeid mellom organisasjonane Juvente, Blå Kors Ungdom, og .
Føremålet til Rusfri Diil er å heva debutalderen for bruk av rusgifter blant ungdom.

## Historie
Rusfri Diil vart oppretta i 1996, og ca. 55&nbsp;000 ungdommar har skrive under ein «diil» så langt. Noverande medlemstal er over 12&nbsp;000. Prosjektet er finansiert av Sosial- og helsedirektoratet, og er religiøst og partipolitisk uavhengig. Medlemskap er kostnadsfritt.

## «Diilar»
Den individbaserte diilen er utgangspunktet for dei andre elementa som utgjer Rusfri Diil:
* *Rusfri Diil skoledagbok*: Vert delt ut gratis til 3/4 av 8. klassingane i Noreg etter tinging frå skulane. Boka er mellom dei mest brukte skuledagbøkene i landet, og hadde størst opplag av norske skuledagbøker skuleåret 06/07.
* *Magazin Big Diil*: Medlemsblad som vert sendt ut gratis til alle medlemar 4 gonger i året. Bladet skal vera eit alternativ til kommersialiserte og sexfikserte ungdomsblad, og fokuserer på aktiv og positiv livsstil framfor farane med rusmiddel.
* *www.diil.no*: Heimesida til prosjektet. Denne fungerer òg som møtestad for medlemane. Her kan dei treffa andre medlemar frå heile Noreg og det finst spel, forum og andre aktivitetar.
* *Diil Påints*: Ein kan få poeng for aktivitet og verving. Poenga kan ein veksla inn i m.a. produkt frå Rusfri Diil.
* *Rusfri Diil produkter*: Eit utval «identitsmarkørar», bruksprodukt med logo på, som medlemene brukar for å visa standpunktet sitt.
* *Diil Aktivitet*: Rusfri Diil arrangerer aktivitetar over heile landet i samarbeid med lokallaga i dei organisasjonane som deltek. Dette kan dreia seg om alt frå mindre samankomstar til store *Diil Weekend* med hundrevis av deltakarar over ei heil helg.
* *Rusfri Diil Tjenester*: MMS, SMS og e-post-tenester stadig under utvikling, med både kommunikasjonskanalar og nedlastingar.
* *Rusfri Diil Radio*: Rusfri Diil samarbeider med Kanal 24 om å levere innslag til radioprogrammet *[[Jång]]*. 

## Bakgrunnsstoff
* Rusfri Diil heimeside 
* Juvente
* MA:Ungdom 
* Blå Kors Ungdom
Golden retriever

**Golden retriever** er ein hunderase av retrievertype. Han er ein stor hund med tjukk, gyllen pels og hengande øyre. Golden retriever oppstod som ein fuglehund i Storbritannia på 1800-talet. Han er mykje brukt både som brukshund og kjæledyr.

## Skildring
Pelsen er lettkjenneleg gjennom sin gylne farge, i sjatteringar frå djup gyllen til fløytefarga, og kan vera glatt eller lett bølgja. Han har brei skalle, kraftig snute og hengande øyre. Hannhundar har ei mankehøgd på ca. 56–61 cm medan tisper ligg på ca. 51–56 cm. Vekta ligg på ca. 30–43 kg hjå hannane og 25–35 kg hjå tispene, men vekt er ikkje nemnd i rasestandarden.

Golden retriever er kjend som ein stødig, sjølvsikker og vennleg hund. Hundane har høgt aktivitetsnivå og treng mykje mosjon. Dei er rekna som særs intelligente og trenbare, og kan lett lærast opp til jaktapport, agility, dressur, som blindehund og lavinehund. Golden retriever har også gode symjeevne. Dei er også særs barnevennlege, og er populære familiehundar.  

## Historie
Golden retriever blei avla fram av lord Tweedmouth på landeigedommen hans i Skottland. Det som skulle bli ein god apporthund, tilpassa storskala fuglejakt med moderne skytevåpen, blei til gjennom kryssingar av *wavy-coated retriever* (no flatcoated retriever) og ein spanieltype som ikkje finst lenger, *tweed water spaniel*. I avlsarbeidet blei det også nytta irsk setter, blodhund og St. John's water dog frå Newfoundland.

## Helse
Golden retrieveren blir omtalt av Norsk Retrieveklubb som ein sunn hunderase. Nokre dyr får hoftedysplasi og albuedysplasi, men det er ikkje noko stort problem. Gjennomsnittsalderen er over 12 år.

## Kjelder

* https://retrieverklubben.no/golden-retriever/nytt-om-helse/
* https://retrieverklubben.no/golden-retriever/
* https://thegoldenretrieverclub.co.uk/
* http://retrieverklubben.no/golden-retriever/wp-content/uploads/sites/3/2016/05/RAS-Golden-endelig.pdf
* http://web2.nkk.no/filestore/Rasestandard/Golden-retriever-FCI-111.pdf 
* 

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Golden retriever|Golden retriever]]» frå , og «[[:en:Golden Retriever|Golden Retriever]]» frå  den 10. juni 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Romfartøyet Sojuz

**Sojuz** (russisk *Союзer*) er eit russisk romfartøy for manna romferder. Fartøyet vart utvikla av dåverande Sovjetunionen i byrjinga av 1960-talet for å få ein kosmonaut først på månen, men teknologiske problem med bereraketten N1 gjorde at amerikanarane nådde månen først. I staden utvikla Sojuz seg til et fartøy som er svært godt eigna til transport av mannskap til låge jordbanar, spesielt romstasjonar. Dei moderne romfartøya vert brukt til transport av mannskap til og frå den internasjonale romstasjonen.

Sojuz fungerer dessutan som ein redningsbåt, dermed er det alltid ein sojuzkapsel tilkopla romstasjonen. Varingstida i rommet er seks månader, så Sojuz skal skiftast ut to gongar i året.

## Kjelder
Mihrab

**Mihrab** (persisk مهراب or محراب, arabisk **ألمحراب** pl. **محاريب**, nokre gonger *mehrab* eller *mehraab*) er ei nisje i ein moskévegg som syner qibla, det vil seie bøneretninga mot Kaba.

Veggen rundt blir kalla qibla-veggen, og mihraben gjev inntrykk av å vere ei dør eller ein opning mot Mekka. Størrelsen kan variere, men han er vanlegvis dekorert med ornament. Ved sida av mihraben står det ofte ein minbar, eller preikestol.

Mihrabar vart introdusert under Umayyade-kalifen al-Walid I (705–715). Tidlegare hadde ein brukt skilt for å visa *qibla*.

Det afghanske riksvåpenet og flagget viser ein mihrab.



## Bilete av mihrabar

Fil:Cordoba-Mezquita14.jpg|Mihrab i Mezquita-katedralen Córdoba i Spania.]]
Fil:Great Mosque of Sousse - Mihrab.jpg|Den store moskeen i Sousse i Tunisia.
Fil:Haga Sofia RB5.jpg|I Hagia Sofia i Istanbul
Fil:Mihrab of badshahi mosque.JPG|I Badshahi-moskeen i Lahore i Pakistan.



## Bakgrunnsstoff
Nyklassisismen

**Nyklassisisme**, neoklassisisme, novantikk eller nyantikk, er ei stilretning innanfor kunst, arkitektur og kunsthandverk i Europa og Amerika. Retninga tok utgangspunkt i kunsten i gresk og romersk antikk, og var framherskande ca. 1750-1850. 

Retninga bygde på skriftene til den tyske arkeologen J.J. Winckelmann og funna ved utgravingane i Herculaneum og Pompeii. 

Biletkunsten i nyklassisismen hadde ofte drag frå den samtidige romantikken og representantar for denne var den franske målaren Jacques-Louis David (som var lærar for mellom anna danske C.W. Eckersberg og norske Jacob Munch) og den italienske bilethoggaren Antonio Canova. I Danmark vart stilen utvikla av målaren Nicolai Abildgaard og bilethoggarane Johs. Wiedewelt og Bertel Thorvaldsen.

Arkitekturen var inspirert av både antikken og renessansen, særleg bygningane til Andrea Palladio. Mellom representantane var A.C. Gabriel, C.N. Ledoux, Robert og James Adam, Karl Friedrich Schinkel og Leo von Klenze. I Danmark var mellom andre C.F. Harsdorff og C.F. Hansen med sine enkle bygningar med få dekorative detaljar framståande figurar.

I Noreg var viktige nyklassisistar målaren Jacob Munch, bilethoggaren Hans Michelsen og arkitektane H.D.F. Linstow og Christian H. Grosch. Slottet i Oslo er bygd i nyklassisistisk stil.

Først på 1900-talet sette endå ei nyklassisistisk bølgje preg på arkitekturen. Sentrale verk i Danmark innanfor dette straumdraget er Faaborg Museum frå 1915 av Carl Petersen og Politigården i København (1918-1923) av Hack Kampmann og Aage Rafn.

Den tidlege nyklassisismen innanfor både arkitektur og kunsthandverk blir ofte kalla Louis-seize-stil. Denne vart så vidareutvikla til directoirestil og sidan empirestil. Innanfor musikken brukar dei som regel nemninga neoklassikk. Sjå òg klassisisme.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Nyklassicisme|Nyklassicisme]]» frå , den 29. oktober 2006.* 
 

## Bakgrunnsstoff

*
Johan Thorbjørnsen

**Johan Thorbjørnsen** () i Bergen er ein norsk fotballspelar. Han spelar for Løv-Ham, der han er målvakt. Han har i yngre år spelt for Nymark og Årstad, og var utlånt til Hovding i 2003.

Thorbjørnsen debuterte i eliteserien i 1. serierunde i 2005-sesongen for ein skada førstemålvakt Håkon Opdal.

I 2002 blei han noregsmeister for juniorar då Brann vann 3-2 mot Bodø/Glimt i finalen på Aspmyra stadion. Han sat på benken då Brann vann cupen i 2004, men fordi han ikkje hadde vore innpå i nokon av kampane fekk han ikkje kongepokalen. Han var Brann sitt andreval i mål frå sommaren same år, då Ivar Rønningen blei seld til Rosenborg. Etter 2009-sesongen forlet han Brann og gjekk til 1. divisjonsklubben Løv-Ham, der han vart førstekeeper.

## Fotnotar
Steffen Haraldsen

**Steffen Haraldsen** () er ein norsk fotballspelar. Han spelar i eliteserieklubben Brann, der han er ei av dei tre målvaktene på A-laget.

Haraldsen kom frå Molde før 2005-sesongen, der han kombinerte vidaregåande utdanning med å vera reservelags- og juniorkeeper i klubben. Han er opphavleg frå Bildøy utanfor Bergen, og starta karrieren i Øygard. I Brann har Haraldsen vore tredjeval og har og aldri sleppt til på A-laget, men han har sete på innbytarbenken i enkelte eliteseriekampar.

## Bakgrunnsstoff
*Spelarprofil på skbrann.org
Martin Knudsen

**Martin Knudsen** ( i Bergen) er ein norsk fotballspelar. Han har spelt for Brann, Tromsø og  Staal.

Knudsen debuterte i eliteserien i 1997 då han spelte for Viking FK. Han blei på den tida rekna som ein av dei meir talentfulle spelarane i eliteserien, og fekk med seg 22 eliteseriekampar for Viking den sesongen. I 1998 spelte Knudsen alle seriekampane for Viking. Knudsen markerte seg som ein allsidig spelar som spelte mest på høgresida på midtbanen, men han har i løpet av karrieren òg spelt ein del på dei to backane og som venstrekant.

Etter ein brukbar 1999-sesong gjekk han til Brann, der han raskt etablerte seg som høgrekant. Han spelte òg på det norske U21-landslaget. Men i august 2000 blei Knudsen ramma av salmonella, noko som førte til at det tok nesten eit år før han kom tilbake på fotballbanen. Derfor spelte han berre sporadisk hausten 2001 for Brann.

Sidan 2002 var Knudsen litt inn og ut av Brann-laget, men han fekk likevel med seg dei fleste kampane. Han blei òg i stadig større grad flytta rundt på laget. Då Brann vann cupfinalen i 2004 blei Knudsen kåra til ein av banens beste spelarar.

Knudsen blir rekna som ein taklingssterk og løpssterk spelar, men han har til tider fått kritikk for dårleg pasningsspel.

I yngre år spelte Knudsen for Midtbygden og Fyllingen.

## Kjelder

*Spelarprofil på skbrann.org
Flimmerhår

**Flimmerhår** (medisinsk latin *cilia* eller *flagella*) er organellar i form av små utløparar eller hår på overflata av visse celler. Dei er om lag 10 mikrometer og finst på nokre celler både hjå eukaryotar og prokaryotar. Alle dyr har flimmerhår, medan dei er uvanlege i plantar. 

Det finst to typar flimmerhår: *Rørlege* og *ikkje-rørlege flimmerhår*. Rørlege flimmerhår kan flytta væsker eller partiklar over ein celleoverflate.

Eincella organismar kan nytta håra til å røra seg og til å ta til seg næring. Nematoder og artropodar har berre ikkje-rørlege flimmerhår.

Flimmerdyr eller infusjonsdyr (*Ciliophora*) er eincella organismar som er kledde med flimmerhår heile eller delar av livet.

## Flimmerhår hjå menneske

Menneske har rørlege flimmerhår i epitelet i luftvegane og i eggleiarane. Det sit 200–300 flimmerhår på éi celle. Håra rører seg saman og kan dermed «feia» eit slimteppe av avfall, som døde celler eller infeksjonsceller, mot dei sentrale luftvegane slik at dei kan hostast ut. Flimmerhåra i eggleiarane fører eggceller frå eggstokkane mot livmora.

### Sjukdom
Nedsett funksjon av flimmerhåra i luftvegane kan føra til stadige luftvegsinfeksjonr. Dette kan vera ein medfødd defekt (primær ciliær dyskinesi) eller vera ei følgje av røyking.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* Dansk Wikipedia
* *[[Caplex]]*
* Ole Henning Skjønsberg, flimmerhår (SML-artikkel), Store medisinske leksikon (SML)
Helge Haugen

**Helge Haugen** () er ein norsk fotballspelar. Han harf spela for Hønefoss BK (2012–2013) og for Brann i den norske eliteserien.

Haugen kom til Brann frå Åsane i oktober 2001 for 100 000 kroner. Han spelte for det meste på reservelaget til Brann i den første sesong sin i klubben, og det var ofte på ein uvant midtstopparplass. Han hadde berre sporadiske innhopp i eliteserien. Han blei difor fristilt av klubben framfor 2003-sesongen, men for å avventa ei eventuell juridisk behandling av korleis saka skulle løysast, heldt Haugen fram å trena med Brann. 

I mellomtida skifta Brann trenar frå Teitur Thordarson til Mons Ivar Mjelde, som valde å gjera om på avgjersla om å sleppa Haugen. Etter ein dårleg sesongstart for Brann måtte Mjelde gjera fleire grep for at klubben skulle klatra opp frå botnsjiktet. Raymond Kvisvik blei henta frå Austria Wien, Cato Guntveit og Robbie Winters blei kvitt sine skadeproblem, samstundes som han valde å para den kreative Seyi Olofinjana med den løpssterke Haugen sentralt på midtbanen. Det førte til at Brann gjorde ein svært sterk haustsesong, og klubben hadde små problem med å halda plassen i eliteserien.

I 2004 heldt Haugen fram å spela godt på Brann sin midtbane. Olofinjana blei midtvegs i sesongen erstatta av austerrikske Paul Scharner og skotske Charlie Miller, men Haugen heldt likevel fram å vera førsteval på midtbanen. Han sendte blant anna Brann til semifinalen i cupen. Brann blei same sesong cupmeistrar.

Vinteren 2005 braut Haugen foten. Det øydela heile sesongoppkøyringa. Samstundes hadde klubben henta landslagskaptein Martin Andresen. Difor var innhoppa berre sporadiske i vårsesongen. Det var først i løpet av haustsesongen Haugen klarde å etablera seg på laget, mykje på grunn av Brann sine skadeproblem. I fylgje fotballekspertane klarde han ikkje å nå opp på same nivå som sesongen før.

I 2006-sesongen vart konkurransen om plassane på midtbanen til Brann endå hardare, etter innkjøpa av Eirik Bakke og Ardian Gashi. Haugen spelte likevel over 20 seriekampar då Brann kom på andreplass i eliteserien.

Helge Haugen har kontrakt med Brann ut 2010-sesongen. Han har landskampar på alle aldersbestemte nivå, men berre éin U21-landskamp. Som tenåring var han òg ein av Noregs mest talentfulle orienteringsløparar.

## Karriere som spelar
(*Sist oppdatert 29. oktober 2006*)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Spelarprofil på skbrann.org
Geopotensiell høgd

**Geopotensiell høgd** er eit vertikalt mål på høgda over midla havnivå der ein bruker variasjonen av gravitasjonen med breiddegrad og høgd i stadenfor geometrisk høgd som er høgda i meter over havet. Vanlegvis brukar ein geopotensiell høgd om høgda mellom overflata og opp til eit visst trykknivå. 

I den geometriske høgda h er geopotensialet definert som 

\Phi = \int_0^h g(\phi,z)\,dz\, ,

der g(\phi,z) er tyngdeakselerasjonen, \phi er breiddegraden og z den geometriske høgda. 

Altså er dette den potensielle energien per masse i dette nivået. Den **geopotensielle høgda** er

{Z_g} = \frac{\Phi}{g_{0}}\,, 

der g_0 er standard tyngdeaksellerasjon ved midla havnivå. 

Meteorologar brukar ofte den geopotensielle høgda i stadenfor geometrisk høgd, fordi dei analytiske utrekningane ofte blir enklare. Til dømes kan dei primitive likningane, som numeriske vêrmodellar løyser, uttrykkast lettare ved å bruke geopotensiell høgd i stadenfor geometrisk høgd. Ved å bruke geopotensiell høgd fjernar ein sentrifugalkrefter og lufttettleik (som er vanskeleg å måle) i likningane. 

Eit plott av geopotensiell høgd for eit enkelt trykknivå viser tråg og ryggar, høgtrykk og lågtrykk. Den geopotensielle tjukkleiken mellom to trykknivå - til dømes skilnaden i den geopotensielle høgda mellom 850 hPa og 1000 hPa - er proporsjonal til den midla virtuelle temperaturen i laget. Ein kan bruke geopotensielle høgdekotar til å rekne ut den geostrofiske vinden, som er sterkare der kotane ligg nærmare. 

## Litteratur
* Eskinazi, S. *Fluid Mechanics and Thermodynamics of our Environment*, 1975. ISBN 0-12-242540-5