Gribbkarakara

**Gribbkarakara** (*Caracara plancus*) er ein rovfugl i falkefamilien, Falconidae. Han lever frå det sørlege og søraustlege USA (Texas, Arizona og Florida) gjennom Mexico, der han finst i alle delstatar, og i store delar av Sentral- og Sør-Amerika, og dessutan på Cuba. Han er generelt ikkje i regnskogen i Amazonas har fråvære frå det indre av Peru og indre Nord-Chile. 

## Taksonomi

I 1777 oppretta den engelske illustratøren John Frederick Miller det binomiale namnet *Falco plancus* for arten og spesifiserte typelokaliteten som Tierra del Fuego. Det spesifikke epitetet *plancus* er latin for «ørn». Gribbkarakara er no plassert i slekta *Caracara* som vart introdusert i 1826 av den tyske naturforskaren Blásius Merrem.
To underartar er anerkjende, *C. p. plaancus* i sør og *C. p. cheriway* i nord. Dei var klassifiserte som sjølvstendige artar i ein periode fram til ca. år 2021.

Gribbkarakara er einaste nolevande arten i slekta *Caracara*. Guadalupekarakara (*Caracara lutosa*) var ein annan art i slekta som levde på Isla Guadalupe vest for Californiahalvøya, men vart sist observert rett etter år 1900.

## Skildring

Gribbkarakaraen har ei total lengd på 49–64 cm og eit vengespenn på 120–130 cm. Kroppsmassen er 0,9–1,6 kg, i gjennomsnitt 1348 gram for sju undersøkte fuglar frå Tierra del Fuego. Individ frå den kaldare sørlege delen av området er i gjennomsnitt større enn dei frå tropiske områda (som føresagt av *Bergmanns regel*) og er den største karakaraarten. Faktisk er dei den nest største falkearten i verda målt i gjennomsnittleg kroppsmasse, etter jaktfalk. Krona, buken, låra, det meste av vengene og halespissen er mørkebrune. Øyrefjørene, strupen og halsen er kvitaktige, og bryst, nakke, mantel, rygg og øvre haledekkarar, undergumpen, og den basale delen av halen er kvitaktig-brun, mørk brunaktig tverrstrupa. Under flukt viser undersida av dei ytre primærene ein stor iaugefallande kvitaktig-gul flekk, nett som hos fleire andre karakaraartar. Beina er gule og den nakne ansiktshuda og sere er djup gul til raudoransje. Ungfuglar liknar vaksne, men er bleikare, med striper på bryst, nakke og rygg, grå bein og kvitaktig, seinare rosa-lilla, ansiktshud og hud.


File:Caracara plancus MHNT 226 RdN Malouines.jpg|Gribbkarakaraegg
File:Southern crested caracara (Caracara plancus) head juvenile.JPG|Hovudet til ein juvenil.
File:Southern crested caracara (Caracara plancus) head young bird.JPG|Hovudet til ein ung vaksen fugl.
File:Southern crested caracara (Caracara plancus) head adult.JPG|Hovudet til ein vaksen fugl.
File:Caracara2.jpg|Vaksen og juvenil fugl
Crested caracara (Caracara plancus plancus) Los Glaciares.jpg|Vaksen gribbkarakarai eit tre.l


### Levevis

Dette er ein rovfugl som ofte er sett på bakken der han søkjer opportunistisk etter mat. Han lever hovudsakleg av kadaver av daude dyr. Han stel mat frå andre rovfuglar, åtakar fuglereir og krypdyr, og tar levande byttedyr viss moglegheita byr seg, for det meste insekt eller små pattedyr, småfuglar, amfibium, krypdyr, fisk, krabbar, andre skaldyr, flugelarver og makk. Han kan også ete frukt. Han er dominerande over svart- og kalkunkondorar ved kadaver. Vidare røvar han også maten frå kondorar og våkar, så vel som frå brunpelikanar, ibisar og skeistorkar, og jagar dei til dei svelger opp eller mistar mat. Gribbkarakaraen tar levande byttedyr som blir skremt opp av brannar, storfe og jordbruksmaskinar. Lokalt har han til og med lært seg å finne avfall langs toglinjer og vegar. Den opportunistiske karakteren til denne arten gjer at han følgjer etter teikn på mogleg føde, t.d. skogbrannar og kondorar i høg, sirklande glideflukt. Vanlegvis søkjer dei føde einskildvis, men fleire individ kan samlast ved ei stor matkjelde som t.d. søppelfylling. Hekkinga skjer på den sørlege halvkula vår/sommar i den sørlege delen av området, men taiminga er mindre streng i varmare strøk. Reiret er ein stor, open struktur, vanlegvis plassert på toppen av eit tre eller ein palme, men nokre gonger på bakken. Den typiske kullstorleiken er to til tre egg.


Caracara Plancus (Carancho) 2.jpg|Ung vaksen med dei typiske lyse «vindauga» i vengene.
Southern crested caracara (Caracara plancus) in flight.JPG|Vaksen fugl som flyg.
Crested caracara (Caracara plancus plancus) in flight Leona Amarga.jpg|Vaksen fugl som syner oversida av vengene.
Carcara.jpg|Vaksen som blir mobba av ein gaffeltyrann.
Crested caracaras (Caracara plancus plancus) on carcass Torres del Paine.jpg|Gribbkarakara på åtsel.


### Utbreiing og habitat

Gribbkarakaraen lever frå Tierra del Fuego i det sørlegaste Sør-Amerika nordover til det sørlege USA (Texas, Arizona og Florida). Ein isolert populasjon finst på Falklandsøyane og arten er og på Cuba. Han unngår høglandet i Andes, i Peru finst han berre lengst nordvest og langs kysten i sør. Han unngår òg tette fuktige skogar, der han stort sett er avgrensa til relativt opne delar langs store elvar. Elles trivst dei i praktisk talt alle opne eller halvopne habitat og finst ofte i nærleiken av menneske. Sjeldne streiffuglar er observerte så langt nordaust som til New Brunswick i Canada. Populasjonen i Florida er ein reliktpopulasjon datert til siste istid, som enda for rundt 12&nbsp;500 sidan, eller slutten av pleistocen.

### Status
Gjennom det meste av utbreiingsområdet er han ein vanleg til svært vanleg rovfugl. Estimatet på populasjonen er 2,5 til 5 millionar kjønnsmodne individ. Han vil sannsynlegvis dra nytte av den utbreidde avskoginga i det tropiske Sør-Amerika, så det blir rekna for å vere livskraftig (LC) av BirdLife International.

## Kjelder

**Første versjon av denne artikkelen var baset på «[[:en:Crested caracara|Crested caracara]]» frå , den 8. juni 2024*

## Bakgrunnsstoff