open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karensdag

**Karensdag** er namnet på éin eller fleire dagar som må gå før ein får ein rett. Ordet tyder opphavleg «ventedag».

Ein bruker karensdagar i den norske trygdeordninga for arbeidsløyse, der ein må venta tre dagar før ein får trygd. Fram til 1. juli 1978 var det òg brukt i samband med sjukdom, der ein måtte venta tre dagar frå sjukemeldinga før ein fekk sjukepengar.

I dei seinare åra har ein særleg diskutert bruk av karensdag i samband med eigenmelding for sjukefråver. Norske borgarlege parti meinte det ville føra til lågare sjukefråver dersom arbeidstakarane sjølv tapte på å melda seg sjuke ein dag. Innføring av denne typen karensdag i Sverige viste at sjukefråveret gjekk ned, men etterkvart auka igjen, anten fordi folk som gjekk sjuke på jobb spreidde smitte eller blei meir alvorleg sjuke, eller hadde fleire fråversdagar når dei først var blitt borte ein dag og hadde tapt ei dagsløn.

## Kjelder
* (arkivert versjon)
Skiptvet kyrkje

**Skiptvet kyrkje** er ei kyrkje i Skiptvet kommune i Østfold. Kyrkja vart bygd på 1100-talet i romansk stil. Kyrkja er bygd i stein. 

## Kjelder
* Norges Kirker: «Skiptvet kirke» på nettstaden til Norsk institutt for kulturminneforskning

## Bakgrunnsstoff
* Om Skiptvet sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Østfold» på nettstaden til Arkivverket 
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* 
*
Kristian den fjerdes norske lov

**Kristian den fjerdes norske lov** var eit sett med lover som kong Kristian IV av Danmark-Noreg lét gjelda for Noreg frå den 4. desember 1604. 
Lova er i hovudsak ei omsetjing til dansk språk av Magnus Lagabøters landslov av 1274. Landslova kan igjen førast attende til Gulatingslova. 
Lova var gjeldande rett i Noreg i 80 år, men Kristian den femtes norske lov førte vidare mykje av dei same lovene.

## Bakgrunnsstoff
* KONG CHRISTIAN DEN FJERDES NORSKE LOVBOG af 1604 - universitetet i Oslo
* Christian IVs norske lov 1604 Riksarkivet
Amnesty International

**Amnesty International** vart stifta i 1961 av den engelske advokaten Peter Benenson på bakgrunn av ein artikkel han skreiv om samvitsfangar. Artikkelen fekk stor merksemd og førte til ein brevskrivingskampanje for lauslating av samvitsfangar i mange land.

I dag har organisasjonen 1,8 millionar medlemmer i meir enn 150 land. På Amnesty International sitt hovudkontor, det internasjonale sekretariatet i London, arbeider over 400 personar.

## Visjon
Amnesty International sin visjon er ei verd der ein kvar nyt godt av alle rettane i verdsfråsegna om menneskerettane og andre internasjonale menneskerettsstandardar. I sitt arbeid for å auke respekten for alle menneskerettane, etterforskar og aksjonerer Amnesty International for å motverka og stogge grove overgrep mot retten til fysisk og mental integritet, samvits- og ytringsfridom og fridom frå diskriminering.

## Amnesty i Noreg
Amnesty International Norsk avdeling vart stifta på FNs menneskerettsdag 10. desember 1964. I byrjinga vart organisasjonen drive berre på frivillig basis, først i 1976 vart det bestemt av styret å opprette ei halv stilling som dagleg leiar. I 1977 vart Amnesty International tildelt Nobels Fredspris for å levandegjere FNs menneskerettserklæring og for å trygge grunnlaget for fridom, rettferd og fred i verda. 

Prisen sørgde for at den jamne veksten som hadde vart ved sidan stiftinga no auka kraftig. Distriktskontor vart oppretta på slutten av 1970-åra i Stavanger, Oslo og Bergen (Trondheim fekk sitt kontor først ti år seinare). I dag har Amnesty over 47&nbsp;000 medlemmer og rundt 30 tilsette i Noreg. I tillegg finst det ei rekke aktive amnestygrupper, studentgrupper og ungdom for Amnesty-grupper.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Amnesty International Norge
*
Norske lov (fleirtyding)

**Norske lov** kan visa til:

* Kristian den femtes norske lov av 1684. 
* Kristian den fjerdes norske lov - eit sett med lover som kong Kristian IV av Danmark-Noreg lét gjelda for Noreg frå den 4. desember 1604.

## Sjå òg
* :Kategori:Norske lover
Tvinga migrasjon

**Tvinga migrasjon** er migrasjon på grunn av diskriminering av politiske, religiøse eller etniske årsaker; tvingande økonomiske årsaker (som til dømes at ein må flykte for å kunne tene til livets brød); eller miljøendringar som naturkatastrofar eller andre alvorlege miljøendringar som ikkje gjer det mogleg å leva der ein kjem frå. Omgrepet skil seg frå frivillig migrasjon. 

Folk som av slike årsaker blir tvungne til å flykta blir ofte kalla for høvesvis konvensjonsflyktningar, økonomiske flyktningar og miljøflyktningar. Konvensjonsflyktningar kjem inn under FN sin høgkommissær for flyktningar (UNHCR) sitt ansvar og blir såleis prioritert og fordelt på land som har forplikta seg til å ta imot flyktningar. Å komme inn under FN sin definisjon for flyktning kan altså ha stor betydning. omgrepet miljøflyktning er eit relativt nytt omgrep som har komme med den generelle merksemda rundt miljøproblem i 1980-åra.

## Kjelder
* Bilsborrow, Richard E. (2002): «Migration, Population Change, and the Rural Environment.» I *Ecsp report nr. 8* sommaren 2002. http://wwics.si.edu/topics/pubs/Report_8_BIlsborrow_article.pdf  (pdf-dokument)
* Birkeland, Nina M. (2000): «Forced migration and deslocados in the Huambo Province, Angola. Oslo»: *[[Norsk Geografisk Tidsskrift]]*. Vol 54, s. 110–115.
* Birkeland, Nina M. (2003): *Migrasjon og miljø – Miljøflyktninger finnes de? Eksempel fra Huambo i Angola.* Leksjon frå AFR 6002/1002 (Afrikastudier ved NTNU). NTNU: 08.03.2003.
* Fuglerud, Ø (2001): *Migrasjonsforståelse. Flytteprosesser, rasisme og globalisering*. Side 19–33. Oslo: Universitetsforlaget.
Kvalheim i Vågsøy

**Kvalheim** er ei kystbygd med eit stort jordbruksareal. Bygda ligg i Kinn kommune, ca. 15 minutt frå kommunesenteret Måløy. Bygda kan sporast langt tilbake i tid og er nemnd i kjelder så tidleg som på 1300-talet. I dag bur det ca. 130 menneske på Kvalheim, og folketalet held seg stabilt.
Erik Bergman

**Erik Valdemar Bergman** () var ein finlandssvensk komponist.

Han studerte ved Helsingfors universitet i åra 1931–1933, etter det ved Sibelius-Akademin i Helsingfors og studerte seinare hos Heinz Tiessen i Berlin og Wladimir Vogel i Ascona.

Bergman var hovudmannen bak den finske modernismen innan klassisk musikk, men skreiv som ung romantiske verk og var òg innom primitivismen. Han introduserte i 1950-åra tolvtonemusikken i Finland. Spesialinteressa hans var menneskerøysta, som han har skrive mange verk for. 77 år gammal fullførte han sin første opera, *Det sjungande trädet* (1988), med ein libretto av Bo Carpelan.

Det siste verket sitt, *Fantasi* for trompet og orkester, komponerte Erik Bergman 92 år gamal, kort tid før han vart råka av hjerneblødning. Erik Bergman døydde den 24. april 2006 i Helsingfors etter lengre tids sjukdom.

## Verk
* Rekviem for ein død diktar (1970)
* *Colori ed improvvisazioni* (1973)
* *Noa*
* *Aubade*
* *Symbol*
* *Circulus*
* Tre fantasiar for klaver og klarinett
* *Det sjungande trädet*, opera (1988)
Politisk økologi

**Politisk økologi** er eit nytt omgrep som oppstod rundt 1980-åra. Omgrepet har enkelt sett oppstått frå ein kombinasjon av «kulturell økologi» og «politisk økonomi», og inneber difor at ein kombinerer kunnskap frå både naturvitskaplege og samfunnsvitskaplege fag slik som biologi, økologi, botanikk, hydrologi, meteorologi, geomorfologi, sosiologi, antropologi, geografi og økonomi (Klein 2004:2).

Piers Blaikie er ein sentral lærd innan politisk økologi. Hans regionale politiske økologi kan sjåast på som ein «kreativ idé som kombinerer ulike innfallsvinkler» (Klein 2004:2). For å oppnå dette er han tverrfagleg.

## Kjelder
* Klein, Jørgen (2004): Om begrepet ’Politisk Økologi’. Leksjon frå AFR 6002/1002. NTNU: 05.02.2004. Ikkje tilgjengeleg utanfor NTNU.
Sverd

**Sverd** (frå norrønt *sverð*, frå protoindoeuropeisk *swer-* 'å skade, å såre') er eit handvåpen for å hogge, kutte og stikke med. Det er samansett av eit hjalt for å halde i og eit langt blad av metall, til vanleg med egg på begge sider av bladet. Måten sverdet har vore handsama på har ikkje endra seg mykje, men teknikkar har variert mellom kulturar og tidsperiodar som resultat av ulikskap i utforminga på bladet og formålet med sverdet. Frå mytologi, litteratur, og historie finn vi sverdnamn som reflekterer den høge prestisjen som mange av desse våpna har hatt.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
* Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk
Sekularisering

**Sekularisering** er den prosessen som fjernar ein stat eller eit samfunn frå ein samfunnsmoral prega av ein viss religion og der befolkninga for det meste sluttar å vedkjenna seg ein religion med metafysiske drag.

*Sekularisme* er da primært den oppfatninga at politiske forhold bør diskuterast uavhengig av religion. Det er såleis ei sekularistisk haldning at stat og kyrkje bør skiljast åt, til fordel for begge, og religionane blir med det også formelt likestilte.

Sekularisme i skolesystemet inneber mellom anna at religionsundervisninga skal vere nøytralt formidlande snarare enn forkynnande og at biologiundervisninga skal ta utgangspunkt i den biologiske evolusjonsteorien. Og forskinga bør ifølgje sekularismen vere metodisk uavhengig av dei eventuelle religiøse overtydingane til forskarane. 

Filosofisk inneber sekularismen at etiske og metafysiske spørsmål kan drøftast uavhengig av idéen om ein guddom.

Sekularismen har si rot i renessansen, da objekt og prinsipp frå spesielt antikken blei utforska empirisk og uavhengig av kyrkja sine dogme. Seinare tok delar av den politiske liberalismen og sosialismen utgangspunkt i ein sekularistisk stat. Sekularismen har til ein vis grad prega moderne statsoppfatningar generelt, ikkje minst i Frankrike, der ein sterk sekularisme er grunnlaget for den franske *laïcité*.

Sekularisme må ikkje forvekslast med ateisme, da sekularismen i og for seg er fullt foreinleg med religiøs tru. Der finst mange religiøse sekularistar. Det avgjerande er at politikk, etikk og erkjenning blir betrakta uavhengig av den religiøse trua, som blir rekna for eit reint personleg spørsmål.

## Kjelde
Mellom anna den danske wikipediaen. 

## Sjå òg
* Sekulær
Syntaks

**Syntaks** (av gamalgresk σύνταξις *syntaksis* σύν: „saman“, τάξις: „orden, rekkjefølgje“) er læra om korleis ord vert sette saman til frasar og setningar og om kva for grammatiske relasjonar og avhengigheiter vi finn mellom ord i frasar og setningar. I alle språk er det reglar for ordstilling og i mange språk manifisterer syntaktiske avhengigheiter seg som bøying, til dømes samsvarsbøying (kongruens; til dømes mellom subjekt og verb eller adjektiv og nomen) og kasusbøying (det vil seie varierande form på substantiv (frase) og pronomen etter kva for verb eller preposisjon dei står saman med).
Gulrot

**Gulrot** (*Daucus carota*) er ei populær rotfrukt. Gulrøter er vanlegvis oransje, men det finst òg kvite, gule, raude, blå og lilla variantar. Forma på gulrøtene kan vere konisk, sylindrisk eller rund.

## Næringsinnhald
Gulrøter inneheld mykje vitamin A, og er difor godt for synet. Den oransje fargen stammar frå karoten.

## Historie
Gulrota er ei gamal kulturplante som stammar frå Vesleasia, der har ho vore dyrka i minst 2000 år. Arabarane tok gulrøter med til Spania for om lag 1000 år sidan, og dedan har ho spreidd seg over resten av Europa. Ho har vore kjend i Europa sidan mellomalderen, men då hovudsakleg som ein kvit grønsak. Oransje gulrøter byrja ein fyrst med å dyrka på andre halvdel av 1800-talet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Ellen Charlotte Wilsgaard

**Ellen Charlotte Wilsgaard** var fødd i Tønsberg og dreiv Ellen Charlottes danseskole i Majorstuhuset i Oslo i ei rekke år. 

Danseskulen hadde dei normale kursa danseskulene hadde på denne tida, også konkurranseparti, som ho kanskje var spesielt interessert i. Wilsgaard meinte at det var viktigare med god haldning, godt fotarbeid, meir enn å boltre seg i mange variasjonar, det måtte ein vente med til ein verkeleg var god. Dette førte til at elevane hennar vann ei rekke premiar i dansekonkurransar. Dette førte til at ho til slutt selde danseskulen til Olav og Ragnhild Broen (Broen danseskole, og tok til på Sosialhøgskolen i Oslo, men etter eit år døydde ho.

Wilsgaard hadde på danseskulen mange biletkunstnarar som betalte kursa med måleri, slik at ho etter kvart hadde ei stor samling.
Amazonas

**Amazonas** kan referere til:

* Amazonas – ein delstat i Brasil.
* Amazonas – ein provins i Colombia.
* Amazonas – ein region i Peru.
* Amazonas – ein delstat i Venezuela.

Alle desse fire områda er kalla opp etter Amazonaselva som drenerer nedbørsfeltet Amazonasbekkenet, delvis dekt av regnskogen i Amazonas. Elva Amazonas fekk namnet sitt etter amasonene frå gresk mytologi.
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** () er ein tysk politikar. Ho var leiar for det kristelegdemokratiske partiet CDU. Frå 22. november 2005 til 8. desember 2021 var ho tysk kanslar. I 2007 var ho president for G8-landa. Forbes Magazine kåra Merkel til verdas mektigaste kvinne 15. gongar.

## Bakgrunn
Merkel vart fødd i Hamburg i Vest-Tyskland, men flytta saman med familien til Templin i Aust-Tyskland. Ho voks opp i Templin. Ho tok doktorgraden i fysikk i 1986 ved universitetet i Leipzig. I 1989 engasjerte ho seg i den opposisjonelle partidanninga Demokratischer Aufbruch, som i 1990 gjekk saman med det austtyske CDU.

Etter at Tyskland igjen vart samla i 1990 vart Merkel vald inn i Forbundsdagen. Frå 1991 til 1994 var ho minister for familiedepartementet og frå 1994 til 1998 miljøvernminister i regjeringa til Helmut Kohl.

I april 2000 vart ho vald til partileiar i CDU. I samband med Forbundsdagsvalet 2005 var ho høgresida sin kandidat til embetet som tysk forbundskanslar, mot den sitjande kanslaren Gerhard Schröder. Den 10. oktober 2005 vart det kunngjort at partia CDU, CSU og SPD hadde kome fram til ei avtale om at Merkel skulle verte ny kanslar, ho vart dermed den fyrste kvinnelege kanslaren i Tyskland.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* CDU
* Angela Merkel si offisielle heimeside 
* http://www.europaprogrammet.no/index.php?struct=93&join=278 (arkivert)
Forbundsdagsvalet 2002

**Forbundsdagsvalet 2002** var eit forbundsdagsval til den tyske forbundsdagen i 2002. På tysk språk vert valet omtala som *Bundestagswahl 2002*. 
Valet var ein siger for forbundskanslar Gerhard Schröder frå sosialdemokratane (SPD).

## Mandatfordeling (2002-2005)



  +
  SPD: 251 (38.5 %) (inkl. 4 utjamningsmandat)


  +
  CDU: 248 (38.5 %) (inkl. 1 utjamningsmandat)


  +
  Bündnis 90/Die Grünen (Dei grøne): 55 (8.6 %)


  +
  FDP: 47 (7.4 %)


  +
  PDS: 2 (4.05 %) (begge direktevalde)
Forbundsdagen

**Forbundsdagen** (tysk *Bundestag*) er parlamentet i Tyskland. 

Den fyrste forbundsdagen var forbundsdagen for Det nordtyske forbundet. Mellom 1871 og 1933 vart det tyske parlamentet kalla **Riksdagen** (*Reichstag*). Det (vest-)tyske parlamentet vart kalla forbundsdag att i 1949 med førebels sete i Bonn. Sidan 1998 har setet til det tyske parlamentet igjen vore i Berlin, i den gamle riksdagsbygningen ved Brandenburger Tor. 

Eit val til til forbundsdagen vert kalla *forbundsdagsval* (Bundestagswahl). Siste forbundsdagsval var i 2021. 

## Forbundsdagsval

* Forbundsdagsvalet 2002 
* Forbundsdagsvalet 2005 

## Bakgrunnsstoff
* Forbundsdagen sin nettstad
Det norske myrselskap

**Det norske myrselskap** vart skipa 11. desember 1902 og hadde som føremål *«tilgodegjørelse av landets myrer»*. 

I byrjinga av 1900-talet var Noreg inne i ein periode med dårlege arbeidsvilkår og lønene var låge. Det var økonomiske kriser i jordbruket. Industrien var dårleg utbygd og kunne ikkje ta mot ein aukande folketilvekst. Myrene var ein ressurs både til oppdyrking og til bruk til tekniske føremål. Arbeidsoppgåvene i Det norske myrselskap endra seg gjennom dei ulike epokane. Dei første 30 åra stod produksjon av brenntorv og torvstrø, samt myrdyrking i fokus. Seinare dreia arbeidet seg meir om jordvern og registrering av landskapstypar, og i perioden 1952-72 var det stor aktivitet i høve til fôrproduksjon og fellesbeite.

I 1972 gjekk Det norske myrselskap og Selskapet Ny Jord (skipa i 1908) saman til Det norske jord- og myrselskap (DNJM). Då vart utvikling på bureisingsfelta ei viktig oppgåve. I samsvar med vedtak i Stortinget overtok selskapet Statens jordundersøkelse ved NLH i 1986 og bygde ut si eiga verksemd, Landbrukets analysesenter, med moderne apparat og utstyr. I 1989 fusjonerte DNJM og GEFO (Institutt for georessurser og forurensningsforskning) til Jordforsk.
Lauvtre

**Lauvtre** er ei stor gruppe plantar som kan bli til tre og har store, flate blad. Grupperinga blir ikkje brukt systematisk innan botanikken, ettersom ho omfattar tre innan svært ulike familiar. Ho er likevel ei vanleg nemning fordi lauvtre har lik utsjånad og fordi veden deira gjerne har liknande struktur. Mange lauvtre er lauvfellande.

Dei fleste lauvtrea er einfrøblada, som bjørk og eik, eller tofrøblada, som bambus og palmetre. Blant nakenfrøingane finst òg ei slekt afrikanske bartre som har ei form for lauv. Det eineståande tempeltreet har òg lauvaktige blad.

## Bruk
Frå gammal tid har ein brukt ved frå lauvtre til å laga reiskapar og andre ting som trong eit slitesterkt materiale. Men bruken fall vekk med industrialiseringa, og lauvtre blei ei stund gløymd som materiale. I dag har bruken auka igjen, og rundt 22 % av det produktive skogarealet i Noreg er lauvtredominert.

## Bakgrunnsstoff
*http://www.treteknisk.no/fagartikler/lauvtre/ 
*Lauvtre - mer enn ved!
Unterseeboot 864

**«Unterseeboot 864»**, eller ofte omtala som **«U 864»**, var ein tysk ubåt. Mot slutten av andre verdskrig, den 9. februar 1945, vart han søkt av ein britisk ubåt. Ubåten ligg på havbotnen utanfor Fedje i Nordhordland. Ut frå arkivmaterial har ein funne ut at ubåten hadde opp til 70 tonn flytande kvikksølv om bord, lagra i stålflasker. Det vert rekna som truleg at kvikksølvet vil øydeleggja havlivet og fiskeriet i området om det skulle blanda seg med havvatnet. Det vert arbeidd med ulike alternativ for å minska mogleg forureining frå ubåten. 
Vraket av «U-864» vart funne av det norske Sjøforsvaret i mars 2003, kring 150 meter under havoverflata.

I januar 2009 vedtok regjeringa at vraket av ubåten skulle hevast. 

## Bakgrunnsstoff
* Ubåt U-864 på http://www.kystverket.no] Kystverket med artikkel, foto- og videoarkiv
* Hitlers kvikksølv truer Nordsjøen NRK Brennpunkt
* Uboat.net om U-864
* Forslag fra stortingsrepresentantene Ursula Evje og Jan Simonsen om at det settes i gang strakstiltak for å fjerne 65-70 tonn kvikksølv om bord i ubåtvrak U-864 utenfor Fedje i Hordaland
* 

## Kjelder
Magnus Lagabøtes landslov

**Magnus Lagabøters landslov** var ei samling av lover som vart vedtekne på tinga rundt om kring i Noreg frå 1274 til 1276. Tidlegare hadde det vore landsdelslover, som gjaldt for dei ulike lagtinga, Frostating, Gulating, Borgarting og Eidsivating. Landslova vidareførte rettspraksisen frå mellom anna Gulatingslova. Kong Magnus VI av Noreg fekk tilnamnet *Magnus Lagabøter* på grunn av eit stort og omfattande arbeid med å forbetra, 'bøta på' dei norske landskapslovene. I same tidsrom var det vedteke ei eiga bylov, Magnus Lagabøters bylov, som gjaldt for byar. Magnus lagabøte sytte òg for at islendingane fekk ei ny lov. Han sendte først ei lovbok som vart kalla Járnsiða dit, men denne vart avløyst av Jónsbók få år etter. Jónsbók har vore gjeldande lov på Island langt inn i moderne tid. Noreg var det første landet i Norden som fekk éi lov for heile landet. Danmark fekk ikkje noka landsdekkjande lov før Kristian den femtes danske lov frå 1683. I Noreg vart Magnus Lagabøtes landslov avløyst av Kristian den fjerdes norske lov i 1604, men store delar av denne er ei omsetjing til dansk av Magnus Lagabøters landslov. 

## Manuskript
Det finst 31 utgåver av landslova. Ho er mellom anna attgjeven i den illumunerte manuskriptet Codex Hardenbergianus frå 1300-talet. Dette tilhøyrer Det kongelige bibliotek i København. Mellom 2018 og 2023 skal denne attgivinga vera ved Nasjonalbiblioteket i Noreg.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Magnus Lagabøtes Landslov og Bylov utgitt i Norges gamle Love bind 2
* Magnus Lagabøters landslov Nasjonalbiblioteket
* Magnus Lagabøtes landslov  Justervesenet 
* Magnus Lagabøters landslov tilbake til Noreg? Artikkel av Magnus Rindal i Aftenposten
* Hardenbergs Codex i Det Kongelige Bibliotek.
* Handskrift med mellom anna Kong Magnus lagabøters norske landslov i web.archive.org.
Tvinna parkabel

Ein **tvinna parkabel** eller **TP-kabel** er ein signalkabel sett saman av to leiarpar som er tvinne kring kvarandre. Dette vert gjort for at støyspenning som vert indusert skal verta så lik som mogeleg i begge leiarane. Ei slik fellesmodespenning kan kansellerast i mottakaren, under føresetnad av at det er ein differensialforsterkar og at sendaren nyttar ein balanser drivar med same kjeldeimpedans i positiv og negativ utgang. Dette vert kalla balanset overføring. 

Balansert overføring med tvinne parkablar blir mellom anna nytta for Ethernet, USB, for overføring av analog og digital lyd (AES3), innan telefoni og så vidare.
Romersk konsul

**Konsul** (latin *consul*) var det høgaste embetet i den romerske republikken, og blei halde av to menn for eitt år om gongen. I følgje tradisjonen avløyste konsulordninga monarkiet i 510 f.Kr..

Romarane viste til år ved hjelp av namna til dei som var konsular det året, noko som viste kor viktig embetet var. Til dømes ville dei omtala året 59 f.Kr. som «konsulatet til Cæsar og Bibulus», ettersom dei to konsulane det året var Julius Cæsar og Marcus Calpurnius Bibulus. Fordi konsullistene er tekne vare på er det derfor mogleg å datera mange hendingar i romersk historie mykje meir sikkert enn det ein kan for andre oldtidsrike.

Konsular blei vald mot slutten av året, og embetsperioden tok til 1. januar. Under republikken var minimumsalderen for å bli vald til konsul 40 år for patrisiarar og 42 år for  plebeiarar.
Busk

Ein **busk** er ein vedplante som er mindre enn eit vanleg tre og greiner ut nær bakken, slik at han har ei avrunda, kompakt form. Medan mange plantar veks seg naturleg til denne forma, kan òg tre bli avgrensa til buskform på grunn av jordsmonn, vind eller menneskepåverknad, som stadig klipping. 

Det finst buskar frå lauvtre såvel som nåletre, og dei kan vera vintergrøne eller lauvfellande.

Buskdannande plantar kan danna større eller mindre kratt.
Naturlege og menneskeskapte buskar blir brukt i hekkar og i hagar, der dei kan vera frittveksande eller formklipte.

## Døme på buskar
(punkt markerte med * kan òg bli til tre)

* Malurtslekta (*Artemisia*)
* Berberisslekta (*Berberis*)
* Buksbomslekta (*[[Buxus]]*)
* Lyngslekta *[[Calluna]]*
* Kameliaslekta *[[Camellia]]*
* Hasselslekta (*Corylus*)
* Gyvelslekta *[[Cytisus]]*
* Hortensiaslekta *[[Hydrangea]]*
* Kristtornslekta (*Ilex*) *
* Jasminslekta *[[Jasminum]]*
* Einerslekta (*Juniperus*) *
* Lavendelslekta *[[Lavandula]]*
* Rhododendronslekta (*Rhododendron*)
* Syrinslekta (*Syringa*)
Kjegle

Ei **kjegle** eller **konus** er ein lekam med botn forma som ein sirkel eller ellipse og ei sideflate som smalnar inn til eit punkt på toppen. Volumet av ei kjegle finn ein ved å ganga flaten med høgda og dela svaret på tre.

Ein kan tenka seg at ei rett sirkulær kjegle blir laga av ein rettvinkla trekant som dreier seg om ei av dei rette sidene. Ei kva for helst kjegle kan òg lagast av ei linje som står stille i ein enda og går i ein sirkel eller ellipse i den andre.

Døme på kjegler er trafikkjegler, iskjeks, nokre drikkeglas (delvis) og mange vulkanar.

## Sjå òg
* Kjeglesnitt

## Bakgrunnsstoff
* Kjegle på matematikk.net
Pionertre

**Pionertre** er rasktveksande, lyselskande tre som er først ute med å gjera ope terreng om til skog. Desse trea dukkar gjerne opp etter brann, flaum, jordskred, skogrydding eller andre økologiske katastrofar. 

Pionertrea har tidleg blomstring og kort levetid, dei har som mål å utnytta jorda fortast mogleg. Trea har lett lauvverk som gjev lite skugge. Bjørk, osp, rogn og selje er døme på slike tre som veks i Noreg.

Etter kvart vil som regel pionertrea bli fortrengde av klimakstre som veks seinare, men tek det meste av lyset. I område med dårleg jordsmonn, til dømes tørr sandjord, eller kuperte flater, vil pionertrea framleis ha nok lys til å kunna spira.

## Sjå òg
* Pionerart
Hove kyrkje

**Hove kyrkje** står i utkanten av Vikøyri i Vik kommune i Vestland. Kyrkja er bygd i stein på slutten av 1100-talet. Ikkje langt frå kyrkja ligg Hopperstad stavkyrkje. Frå 1877 var den nye Vik kyrkje soknekyrkje i Vik.
Arkitekt Peter Andreas Blix (1831-1901) organiserte restaurering av kyrkja, og ligg gravlagd under kyrkjegolvet. 

Hove kyrkje og Hove kyrkjegard er automatisk freda som kulturminne frå mellomalderen. I 2005 freda Riksantikvaren mellombels eit område kring kyrkja. 
Bønder i området har planar om bygging av eit samdriftsfjøs i området. I september 2005 kom Riksantikvaren med ei uttale om at dei meiner bygging av eit slikt fjøs strir mot vernereglane. 

## Galleri

Hove kyrkje kor.JPG|Kor og alter.
Hove kyrkje Blix.JPG|Grava til Peter Andreas Blix i golvet.
Hove Kyrkje vind.JPG|Eit vindauge og den dekorerte veggen.
Hove kyrkje madonna.JPG|Nisje og alter for Madonnaen som er i Bergen Museum.
Hove kyrkje tak kor.JPG|Apsisen, dekorert som himmel.
Madonna from Vik.jpg|Jomfru Maria med Barnet (1230&ndash;1235), truleg frå Hove]]


## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Bakgrunnsstoff
* Områdefreding ved Hove kyrkje på nettstaden til Riksantikvaren
* NRK fylkesleksikon om Hove kyrkje
* Om fellesfjøs og områdefreding på nettstaden til Riksantikvaren
* Om Hove kyrkje på nettstaden til Fortidsminneforeninga 
*
*
Dei tre nornene

**Dei tre nornene** var i norrøn gudelære tre lagnadsgudinner som heitte Urd, Skuld og Verdande. Dei sat ved brunnen Urdarbrunn under Yggdrasil og spann på lagnadsveven, som synte lagnaden til alle menneske og æsene. 

Dei tre nornene står for fortid (*Urd*), notid (*Verdande*) og framtid (*Skuld*). Nornene var alltid til stades når eit barn vart fødd. Dei avgjorde lagnaden til barnet. Det var mange norner i den norrøne mytologien, men desse tre stod over dei andre nornene. 

Det er hevda at Urd nok er den førande og mest sentrale av dei tre nornene, og at dei to andre er aspekt av henne. Urd finst og under nærskylde namn i andre språk (*Wyrd* på Gamalengelsk).

Mange av dei førkristne mytologiane har lagnadsgudinner av dette slaget. Ein finn dei mellom anna gresk mytologi (moirene).

Ulike slag treeningsgudinner finst att i mange indoeuropeiske gudekrinsar.

## Kjelder
Kristian den femtes danske lov

**Kristian den femtes danske lov** vart underskriven av kong Kristian V av Danmark-Noreg den 15. april 1683.

Danmark fekk dermed ei lov, ei landslov, som var gjeldande for heile kongeriket. Inntil då hadde det vore tre ulike lover, dei såkalla landskapslovene.

Jyske Lov gjaldt tidlegare for Fyn og Jylland, Sjællandske Lov for Sjælland, Møn, Lolland og Falster og Skånske Lov for Skåne, Halland, Blekinge og Bornholm. Jyske Lov var den nyaste og vart difor òg nytta utanom Jylland.

Danske Lov vart sett i kraft av Kristian V på bakgrunn av einevalsmakta hans (*jus majestatis*), som vart innført i samband med Kongeloven av 1665.

Danske Lov er detaljert og uutførleg i sine lovreglar, i samsvar med den (kasuistiske) metoden som var vanleg. Det var tale om ei samanskriving av ei rad samfunnsmessig viktige problemstillingar, som før enten hadde vore regulert ut frå sedvane eller ved landsskapslovene.

Danske Lov gjev såleis reglar innanfor ei rad forskjellige emne. Innan strafferett vert det, som noko nytt, prøvd å grunngjeva straff ut frå førebygging av kriminelle handlingar.

Regelen i Danske Lovs 3. bok, 19. kapitel, 2. avsnitt (DL 3&ndash;19&ndash;2), dannar framleis eit grunnlag i arbeidsrettslege tilhøve i Danmark. Bolken dekkjer arbeidsgjevar sitt ansvar for ein arbeidstakar sine uaktsame og forsettlege handlingar medan han er på arbeid. Også andre delar av Danske Lov er gjeldande, til dømes 5-1-1 om at avtalar er bindande og 5-8-1 om ansvar for skader på lånte ting.

Lovsamlinga fekk merksemd òg i utlandet og finst omsett til engelsk, latin, tysk og russisk. Lova bør sjåast i samanheng med rettstradisjonen i Europa. Frå 1100-talet hadde det vorte vanleg med ei større samanskriving av gjeldande sedvanerett. Utviklinga vart skunda på av den katolske kyrkja.

Noreg fekk i 1687 si Kristian den femtes norske lov, som i form og innhald vart mykje lik Danske Lov.

## Bakgrunnsstoff
* Danske Lov på Retsinfo - kva som gjeld framleis
* Danske Lov i digital form
Mator

**Mator** er eit utdøydd uralsk språk. Det høyrer til den sørlege delen av den samojediske språkgreina. Andre sørsamojediske språk er selkupisk, og dei utdøydde khoibalsk og kamassisk.

## Historie
Mator døydde ut på 1840-talet. Det vart snakka i Sibir, i dei nordlege delane av Sajanfjella ikkje langt frå nordgrensa til Mongolia. Talarane budde i eit stort område frå Jenisej til Baikalsjøen. Taigi og karagassisk, som av nokon blir halde for eigne språk, var sannsynlegvis dialektar av mator. Mator-talarane vart assimilert inn i dei altaiske språka som blir snakka i det same området, spesielt khakassisk og tuvinsk.
Enetsisk

**Enetsisk** eller *jeniseisamojedisk* er eit uralsk språk. Det høyrer til den nordlege delen av den samojediske språkgreina. Andre nordsamojediske språk er nenetsisk, juratisk og nganasansk.

Etter den russiske folketeljinga frå 2010 var det 43 enetsiskspråklege av ei befolkning på 227 enetsar. Etter den sovjetiske statistikken frå 1989 var det 110 enetsiskspråklege, av dei hadde 95 enetsisk som morsmål og 15 enetsisk som andrespråk. Enetsisk blir snakka i Sibir, i den nordlege delen av asiatisk Russland, Tajmyr langs breidda av Jenisej.

Det finst to ulike enetsiske språk, tundraenetisk og skogsenetsisk.

## Skogsenetsisk

Skogsenetsisk er den minste av dei to språka. Det vart vinteren 2006/2007 snakka av ca 35 personar (6 i Dudinka, 20 i Potapova og 10 i Tukhard. Den yngste talaren er fødd i 1962, den eldste i 1945. Mange av talarane er trespråkleg, i skogsenetsisk, tundranenetsisk og russisk, og snakkar helst tundranenetsisk.

Det var tidlegare radioprogram i skogsenetsisk, dei vart lagt ned i 2003, men det var framleis i 2007 ei side publisert i skogsenetsisk, omtrent ein gong i månaden, på avisa taimyr24. Det vart i alle fall fram til 2007 undervist i skogsnenetsisk på det pedagogiske instituttet i Dudinka.

## Kjelder

* Florian Siegl, feltarbeid blant skogsenetsane (22.11.06 - 19.04.07)

## Litteratur
* Ago Künnap: *Enets.* Lincom Europa, München 1999.
* Tibor Mikola: *Morphologisches Wörterbuch des Enzischen.* Szeged 1995 (= *Studia Uralo-Altaica* 36).
* Florian Siegl: "The sociolinguistic status-quo on the Taimyr Peninsula" i: *Études finno-ougriennes* 45. 2013. 239–280. DOI 10.4000/efo.2472
* Florian Siegl: *[https://www.sgr.fi/en/items/show/673 Materials on Forest Enets, an indigenous language of northern Siberia]* Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura. 2013. ISBN 978-952-5667-46-2
* Д. С. Болина: *Русско-єнецкий разговорник.* Просвещение, Санкт-Петербург 2003, ISBN 5-09-005269-7.
* И. П. Сорокина, Д. С. Болина: *Энецкий-русско и русско-єнецкий словарь.* Просвещение, Санкт-Петербург 2001, ISBN 5-09-002526-6.
* И. П. Сорокина, Д. С. Болина: *Энецкий словарь с кратким грамматическим очерком : около 8.000 слов.* Наука, Санкт-Петербург 2009, ISBN 978-5-98187-304-1.
* И. П. Сорокина: *Энецкий язык*. Наука, Санкт-Петербург 2010, ISBN 978-5-02-025581-4.
Juratisk

**Juratsisk** er eit uralsk språk. Det høyrer til den nordlege delen av den samojediske språkgreina. Andre nordsamojediske språk er nenetsisk, enetsisk og nganasansk.

Juratsisk døydde ut på 1800-talet, og vi har ikkje så mykje kjennskap til dette språket. Det stod i ei mellomstilling mellom nenetsisk og enetsisk, men kan likevel klassifiserast som eit eige språk.

## Forskingshistorikk

Den primære kjelda til juratsisk er notatane til M.A. Castrén frå 1850-talet.
Napoleon (fleirtyding)

**Napoleon** er eit fransk namn. Napoleon kan visa til:

* Napoléon Bonaparte - keisar av Frankrike som Napoleon I
* Napoleon III av Frankrike (Louis-Napoleon Bonaparte).
* Napoleon II av Frankrike, ein tittel gjeve til Napoleon I sin son Napoleon Francis Joseph Charles Bonaparte, Konge av Roma. Han regjerte aldri over Frankrike. 

## Sjå òg
* Napoleonskrigane
* Code Napoleon
* Napoleonstida
* Napoleonskake
Selkupisk

**Selkupisk** er eit uralsk språk. Det høyrer til den sørlege delen av den samojediske språkgreina, og det er det einaste sørsamojediske språket som framleis har talarar. Andre sørsamojediske språk var mator, khoibalsk og kamassisk.

I den russiske folketeljinga frå 2010 vart det registrert 3649 selkuparar og 1023 selkupisktalande. I 1994 vart det vurdert at selkupisk hadde ca. 1570 talarar, som gav ein morsmålsprosent på godt under 50 %.

Selkupisk blir snakka i dei vestlege delane av Sibir, langs Taz-elva og mellom Ob og Jenisej.

## Dialektar
Selkupisk har tre dialektar: nord-, midt- og sørselkupisk. Nordselkupisk er den største dialekten, dei to andre dialektane har færre enn 100 talarar kvar.

## Grammatikk

### Syntaks

Selkupisk er eit SOV-språk.

## Skriftspråk
Før den russiske revolusjonen vart det publisert ein del religiøse skrifter på selkupisk. Rett etter revolusjonen fekk selkupisk, som så mange språk i Sovjetunionen, eit eige skriftspråk, basert på det latinske alfabetet. I tråd med skiftet i den sovjetiske politikken i 1935 vart dette skriftspråket skifta ut med eit skriftspråk basert på det kyrilliske alfabetet.

## Forskingshistorikk
Selkupisk vart kartlagt av M.A. Castrén. Den viktigaste kjelda til kunnskap om selkupisk er notata til Kai Donner, som framleis ikkje er publisert.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Glottolog: Bibliografi over selkupisk språkforsking

; Litteratur 
* Alatalo, Jarmo 2001: Phonological irregularities in Selkup morphology and their origin. Materialen zum internationalen uralistischen Symposium Diachronie in der synchronen Sprachbeschreibung, Hamburg 6-10 Oktober 1999. *Finnisch-Ugrische Mitteilungen* 23:1-9. Hamburg.
* Alatalo, Jarmo : Sölkupisches Wörterbuch aus Aufzeichnungen von Kai Donner, U. T. Sirelius und Jarmo Alatalo. Zusammengestellt und herausgegeben von Jarmo Alatalo. XXX. 2004. XXVII + 465 s. (ISBN 952-5150-76-3)
* Hajdú, Péter. Chrestomathia Samoiedica. Budapest 1968, s. 58–65.
Henrik VIII av England

**Henrik VIII av England** () var konge av England frå 22. april 1509 og til han døydde. Han stod for unionen mellom England og Wales, og var den første engelske monarken som herska som konge av Irland. Han stod også for ei kraftig oppbygging av den britiske marinen. Han er likevel mest kjend for å ha utløyst den engelske reformasjonen og for dei seks ekteskapa sine.

Han var den andre kongen av fyrstehuset Tudor, og etterfylgde far sin Henrik VII av England. 
I sin tur vart Henrik VII etterfylgd av sonen, kong Edvard VI av England. 

## Ekteskap og born

**** *Av dei påståtte [[fødd utanfor ekteskap|uekte ungane]] til Henrik VIII hevda han berre greven av Richmond og Somerset formelt som sitt barn. Farskapen til dei andre barna er aldri blitt fastslått sikkert.*

## Bakgrunnsstoff
Banansplitt

**Banansplitt** (engelsk *banana split*, 'delt banan') er ein dessert laga ved at ein banan vert delt på langs og servert med is og krem. Retten vart oppfunnen i 1904 av David Strickler, ein apotekar i Latrobe i Pennsylvania i Sambandsstatane.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Karantene

**Karantene** er eit medisinsk uttrykk (frå italiensk *quaranta giorni*, førti dagar) som tyder å halde folk eller dyr fråskilt frå andre for ein viss periode, til dømes ved å hindre dei å reise til eit anna land, ut av ein bygning eller liknande. Ved å gjere dette, er det til dømes mogeleg å hindre spreiing av sjukdom. 

Historisk brukte ein karantene mot skip der det var brote ut epidemiar. I nyare tid, ved å ha utvikla vaksiner og lært meir om korleis sjukdom smitter, bruker ein ikkje karantene på same måte. Pasientar som har ein farleg smittsam sjukdom kan i staden isolerast på sjukehus.

Karantene blir no hovudsakleg brukt for dyr som er blitt flytta frå eit smittefarleg område til eit nytt.
Lennox Robinson

**Esmé Stuart Lennox Robinson** () var ein anglo-irsk dramatikar, diktar og teaterprodusent og direktør ved Abbey Theatre.

Han var den yngste av fem barn som voks opp i i ein protestantisk unionistisk familie i County Cork. Far hans var ein meklar frå mellomklassen, men gav i 1892 opp karrieren for å bli prest i den irske protestantiske kyrkja. 

Robinson var mykje sjuk som barn, og fekk privat utdanning heime før han sidan blei teken opp ved ein latinskule. Han var fantasirik, og laga mellom anna eit familieblad saman med søskena sine. Det første teaterstykket han skreiv, *The Clancy Name*, var inspirert av ei historie søstera hadde skrive for bladet.

Interessera hans for teateret blei vekka etter at han hadde sett ei oppsetting av skodespel av W. B. Yeats og Lady Gregory ved Cork Opera House i august 1907. Same året gav han òg ut sitt første dikt.

Den første oppføringa av eit av skodespela hans, *The Cross Roads*, skjedde i Abbey i 1909. Ved slutten av det same året blei han leiar for teateret. I 1914 sa Robinson opp stillinga etter ein mislukka turné i USA, men tok henne opp igjen i 1919. Han blei medlem av teaterstyret i 1923 og sat der fram til han døydde. 

Robinson døydde i Dublin og er gravlagd i St. Patrick's Cathedral.

## Verk
Som skodespelforfattar var Robinson påverka av Ibsen og realismen, men skulle seinare fjerna seg frå denne.

Robionson var ein irsk nasjonalist, noko som er tydeleg i spel som *Patriots* (1912) og *Dreamers* (1915). På den andre sida høyrde til han ein del av det irske samfunnet som ikkje blei sett på som fullstendig irsk. Denne delinga av «ekte», katolske irar på den eine sida og angloirar på den andre syner han mellom anna i *The Big House* (1926), der eit protestantisk herskapshus blir brunne ned av ekstreme republikanarar.

Det best likte stykket hans var komedien *The Whiteheaded Boy* (1916). I 1951 gav Robinson ut *Ireland's Abbey Theatre*, det første lengre historieverket om teateret.

## Prisar og utmerkingar
* 1949: Utnemnd til æresdoktor i litteratur ved Trinity College i Dublin
Daglegtale

**Daglegtale** eller **kvardagsspråk** er det språket folk snakkar til vanleg. Det skil seg frå fagspråk og såkalla høgspråk ved at det er meir uformelt og ofte mindre presist, men blir forstått av fleire og har dermed høgare kommunikasjonspotensiale.

Oppbygginga og ordbruken av daglegtalen skil seg frå skriftspråk. Daglegtalen kan til dømes innehalda heilt andre ord eller ha ei anna tyding for orda. Han har òg gjerne enklare setningskonstruksjonar enn det ein kan finna nedskrive.

I nokre samfunn der forskjellane mellom skriftspråk, standardspråk, eventuelt høgspråk og daglegtale store. Der kan bruk av daglegtale kan signalisera ein avslappa situasjon. Samstundes blir denne talemåten ofte sett på som galen eller slurvete. I lingvistikken finst det ikkje noko «dårleg» språk, i staden held ein føre at reglane for talespråket som er ulike. 

Ei stor endring i det europeiske kulturlivet skjedde då europearar frå ulike land i løpet av mellomalderen og seinare tok til å skriva på kvardagsspråk, som fransk eller tysk, i staden for å bruka latin. 

## Sjå òg
* Dialekt
* Sjargong
Simon Wiesenthal

**Simon Wiesenthal** (), fødd i Buczacz i Austerrike-Ungarn, i det seinare Lviv Oblast i Ukraina. Wiesentahl var kjend for si verksemd med å finna nazistiske krigsforbrytarar. Wiesenthal var jøde, og sat i ulike konsentrasjonsleirar under andre verdskrig. Han overlevde Holocaust, og arbeidde etter krigen med oppspora flykta nazistar. Ein av dei mest kjende som vart funne av Wiesenthal, var den tidlegare Gestapo-offiseren Karl Silberbauer. Silberbauer var ansvarleg for arrestasjonen av Anne Frank. 

Han døydde den 20. september 2005 i Wien i Austerrike. 

## Bakgrunnsstoff
* Biografi-side på Wiesenthal Center si heimeside 
* Simon Wiesenthal er død - nekrolog i Dagbladet
Kontorpakke

Ein kontorpakke er ei samling av programvare som er meint for å handsama informasjon. Programvara i ei slik pakke kan også skaffast og brukast kvar for seg, men applikasjonane er skreddarsydd til fungere med kvarandre og dele på data seg imellom. Kontorpakker vert like gjerne nytta i heimen, som hjå et kontor.

Programvare som ofte finst i ei kontorpakke er teksthandsamingsprogram, rekneark, databaseverktøy samt presentasjonsprogramvare, men kan og inkludera e-post og kalenderverktøy, bilethandsaming og anna programvare. Den mest vanlege kontorpakka er er Microsoft Office. Andre kommersielle kontorpakker er Microsoft Works, WordPerfect Office, SSuite Office, Lotus SmartSuite/Lotus Symphony, i tillegg til AppleWorks/iWork for operativsystemet Macintosh. OpenOffice er ei populær kontorpakke basert på open kjeldekode. Kontorpakka kan lastast ned gratis til ei rekkje
operativsystem, inkludert Windows. Andre kontorpakker basert på fri programvare, er KOffice og GNOME Office.

## Nynorsk programvare
Microsoft har vore særs skeptisk til å omsetje Office-pakken til nynorsk , sjølv etter at elevar i heile landet demonstrerte for å få skuleprogramvaren på nynorsk. Etter ei stund gav dei seg, og skal ha omsett dei fleste programma i Office-pakka til nynorsk. Nynorskversjonen heiter *Microsoft Office 2003 Edition Nynorsk Interface Pack*, og er ei fil ein kan lasta ned og installera.

OpenOffice er open programvare, og difor tilgjengeleg for offentleg omsetjing. I tillegg til at fleire frivillige har bidrege med å omsetje programpakken til nynorsk, har òg fleire norske kommunar og fylkeskommunar gått inn i eit samarbeid med m.a. SkuleLinux for å sikre ei god omsetjing av OpenOffice til nynorsk .
Amazonas i Peru

**Amazonas i Peru** er ein region i det nordlege Peru med grense mot Ecuador. Han har grenser mot Cajamarca-regionen i vest, mot San Martín-regionen i aust, Loreto-regionen i nordaust og La Libertad-regionen i sør.

Folkesetnaden var om lag 380&nbsp;000 i 2017, arealet er 39&nbsp;249&nbsp;km². Hovudstaden er Chachapoyas.

## Politisk inndeling

Regionen er delt inn i sju provinsar med til saman 83 distrikt. 
Provins (hovudstad):
# Bagua (Bagua)
# Bongará (Villa de Jumbilla)
# Chachapoyas (Chachapoyas)
# Condorcanqui (Santa María de Nieva)
# Luya (Lamud)
# Rodríguez de Mendoza (Mendoza)
# Utcubamba (Bagua Grande)

## Geografi
Det er to hovudtypar av landskapsformer i Amazonas-regionen, lågtliggande regnskog i nord og i aust og høgfjell i sør. Den lange djupe Marañón-dalen kryssar ein stor del av regionen og vidar seg ut i nordleg retning mot Bagua, kor han lengre nord smalnar inn gjennom Eastern Cordillera før han endar ned i regnskogen. Utcubamba-dalen kjem inn på tvers frå aust (frå Chachapoyas og Rodríguez de Mendoza) før han endar ned i Marañón. Utcubamba utgjer det viktigaste område for busetnad og produksjon i regionen.

## Historie
Forsvunne arkeologiske sentera i regnskogen dukkar opp som vitnesbyrd på menneskeleg aktivitet i område i fjerne tider. Mange kulturar frå tida før spanjolane kom i 1532 har blomstra i dette område, og det står att mykje forsking og utgreiing av uløyste spørsmål. 
Kuélap-fortet er det mest representative monumentet frå tida før 1532. Det er eit svært byggverk av militær arkitektur som syner kva nivå folket i sivilisasjonen rakk opp til.

Chachapoyaskulturen utvikla seg i inkatida og stod i sterk opposisjon til Tawantinsuyu ved å motstå første freistnad frå inkaene på å inkludere regionen i inkariket.

Byen Chachapoyas vart tufta i 1538 av Alonso de Alvarado. I same året vart den første kyrkja reist. Seinare vart kyrkjene Santa Ana, San Lázaro og Señor de Burgos bygd. I april 1821 tok innbyggjarane i byen saman med frigjeringshæren åt San Martín makta ved å drive ut spanjolane og ignorere deira autoritet.

Regionen var sentral og sterkt knytt til frigjeringsrørsla. Den geistlege Toribio Rodríguez de Mendoza var den mest framståande representanten i rørsla som oppmuntra patriotane og signerte fridomserklæringa.

Krigen mellom Peru og Ecuador i 1981 vart utkjempa i fjellområdet Cordillera del Condor.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Megan Leigh

**Megan Leigh** () var ein amerikansk erotisk dansar og pornoskodespelar. Ho var somme gonger godskriven som *Carolyn Chambers*, *Megan Lee* eller *Heather Newman*. 

## Bakgrunnsstoff
* Excaliburfilms.com - Megan Leigh
* Biografi
* Megan Leigh - Video
* Internet Movie Database oppføring (på engelsk)
* rame.net om Megan (på engelsk)
Norgesglas

**Norgesglas** er eit fellesnamn på glas for hermetisering, sylting og anna konservering. Dei har eit lokk av glas, ei gummipakning mellom lokket og sjølve glaset og ein metallring som skruvast nedpå og festar lokket til glaset.

Definisjonen på typen er «Norgesglasset», produsert frå 1908 til 1978. Opphavleg produsent og formgjevar er ukjend. Produksjonen blei etter kvart teke over av Drammen Glassverk, frå 1958 Moss Glassverk. Glaset finst i minst seks ulike storleikar og er laga i om lag 75 millionar eksemplar.

## Kjelder
* Norgesglass Stavanger museum
* Radioprogrammet "Norgesglasset" si jubileumssending 27.08.2004
Middelhavsland

**Middelhavslanda** er landa som ligg rundt eller i Middelhavet og har liknande klima, geografi og historie. Sjølv om landa i dag ligg i tre verdsdelar, var dei lenge ei slags eining, bunde saman av havet mellom seg og avgrensa av ørken i sør og aust og av fjellkjeder i nord.

Dagens middelhavsland er:

* I nord: Spania med dei større øyane Ibiza, Mallorca og Menorca, Frankrike med øya Korsika, Monaco, Italia med øyane Sardinia og Sicilia, Slovenia, Kroatia, Bosnia-Hercegovina, Montenegro, Albania, Hellas med Kreta, Évvia og Ródos, og Tyrkia
* I aust: Øystatane Malta og Kypros, Libanon, Israel og Syria
* I sør: Egypt, Libya, Tunisia, Algerie og Marokko

## Klima og geografi

Landområda rundt Middelhavet er prega av tørre, varme og lange somrar og våte, milde vintrar. Denne klimatypen finn ein fleire stader i verda, og han er blitt kalla middelhavsklima.

Klimaet egner seg for å dyrka druer, oliven, fiken, sitron, appelsin, mandel og kork. Andre artar ein finn mykje av er pinje (*Pinus pinaster*), steineik (*Quercus ilex*), kermeseik (*Quercus coccifera*) og aleppofuru (*Pinus halepensis*), med sypressar og palmetre somme stader. Plantelivet finst gjerne i kortvaksen krattskog.

## Historie

Landa rundt Middelhavet har vore heimen til fleire tidlege sivilisasjonar, som det gamle Egypt, fønikarane, dei gamle grekarane og Romarriket. Havet batt dei saman til krig og handel. Den første viktige handelsruta var mellom Egypt og minoarsivilisasjonen på Kreta.

Ulike sivilisasjonar dominerte og spreidde seg i området: Greske bystatar nord for havet og fønikarar i aust og sør frå 1000-talet f.Kr., romarar frå rundt 500 f.Kr., arabarar frå 700-talet og osmanarar frå 1400-talet. Alle desse har prega store delar av middelhavslanda, og bidratt til at dei har fått ei felles kulturarv.

Heile denne tida hadde Middelhavet vore ei viktig ferdselsåre for handel mellom Europa, Afrika og Asia. Dette endra seg med oppdagingstida og utviklinga av større skip som kunne segla rundt Afrika i staden for at varene tok omvegen gjennom Middelhavet. Området blei mindre viktig.

## Bakgrunnsstoff
Bharati Mukherjee

**Bharati Mukherjee** () er ein indisk-amerikansk forfattar og professor i engelsk. I verka sine tek ho særleg for seg spørsmåla indiske kvinner møter når dei flytter til Vesten.

Mukherjee blei fødd i Calcutta i den indiske delstaten Vest-Bengal. Familien var velståande, og ho fortsette si indiske universitetsutdanning i USA og Canada. Der trefte ho den kanadiske forfattaren Clark Blaise som ho gifta seg med i 1963. Dei har to ungar, og har skrive to bøker saman.

Det mest kjende verket til Bharati Mukherjee er romanen *[[Jasmine]]* frå 1989, der ei ung kvinne frå India går gjennom mange omstillingar før ho slår seg ned som mor i ein amerikansk lappeteppefamilie.

Forfattaren er i dag tilsett ved Berkeley-universitetet i California.

## Verkliste

* 1972: *The Tiger's Daughter*
* 1975: *Wife*
* 1977: *Days and Nights in Calcutta* (reiseskildring, med Clark Blaise)
* 1985: *Darkness* (noveller)
* 1987: *The Sorrow and the Terror: The Haunting Legacy of the Air India Tragedy* (med Clark Blaise)
* 1988: *The Middleman and Other Stories* (noveller)
* 1989: *[[Jasmine]]*
* 1993: *The Holder of the World* 
* 1997: *Leave It to Me*
* 2002: *Desirable Daughters* 
* 2004: *The Tree Bride: A Novel*