Analogi i språkvitskapen

Med **analogi** meiner ein **i språkvitskapen** det at ei språkleg ovring blir endra etter mønster av ei anna språkleg ovring.
## Etymologi og historie
Ordet *analogi* kjem av klassisk gresk ἀναλογία f 'proporsjon, jamhøve', og det greske ordet blei sett om til latin med *prōportiō* f 'jamhøve, samsvar, proporsjon, analogi'. 

Ein framstiller ofte ein analogi formelt som eit samsvar mellom *a–b* og *c–d*, slik at tilhøvet mellom *a* og *b* er proporsjonalt med tilhøvet mellom *c* og *d*. Det romerske retorikklæraren Mārcus Fabius Quīntiliānus (35–96 e.Kr.) gjev dette dømet på ein analogi i læreboka *Īnstitūtiō Ōrātōria* V.XI.26:

* *Ut rēmiges sine gubernātōre, sic mīlites sine imperātōre nihil valēre.*
* 'Som roarar utan styrmann, slik er soldatar utan hærførar inkje verd.'
Her kan vi setje opp denne analogien: 
* Tilhøvet mellom (a) roarar og (b) styrmann er proporsjonalt med tilhøvet mellom (c) soldatar og (d) hærførar.
Å argumentere gjennom ein analogi er eit retorisk hjelpemiddel som har vore skildra sidan antikken.

## Døme
### Frå morfologien
Eit døme frå morfologien har vi når fleirtalsformene av det norske substantivet SAU i mange dialektar har blitt endra frå *sauer, sauene* til *sauar, sauane*, etter det vanlegaste bøyingsmønsteret for norske substantiv med genuset maskulinum, eller når fleirtalsformene av det norske substantivet ELV i mange dialektar har blitt endra frå *elvar, elvane* til *elver, elvene*, etter det vanlegaste bøyingsmønsteret for norske substantiv med genuset femininum. Døme på substantiv som frå gamalt av følgjer dei vanlegaste bøyingsmønstera for substantiv i høvesvis maskulinum og femininum, er HEST og SKÅL, med fleirtalformene *hestar, hestane* og *skåler, skålene*.

### Frå syntaksen
På norrønt fanst det nokre få verb som ikkje kravde subjekt, mellom anna verb for ulike typar vêr:
* *Rignir.* 'Det regner.'
* *Snjóvar.* 'Det snøar.'
I moderne norsk krev desse verba eit subjekt, det «upersonlege» *det*. Ein kan kalle den endringa som her har skjedd, for ein analogi. Verba *rigna* 'regne' og *snjóa* 'snøe' har tilpassa seg det vanlege mønsteret for norske setningar, med eit obligatorisk subjekt.

### Frå leksikon
Det norske verbet *handtere* tyder mellom anna 'bruke el. behandle (ein reiskap, eit hjelpemiddel, eit materiale o. l.)'. Når ordet blir skrive ***hand'''tere'' i staden for ***han**tere'', er det fordi ein tenkjer seg at ordet heng i hop med substantivet ''hand'', noko det ikkje gjer historisk. ''Handtere'' er lånt frå [[nedertysk]], ''hanteren'' 'vitje ofte, drive handel', som igjen kjem av [[fransk]] ''hanter'' 'ha omgang med'. Endringa ''hantere'' > ''handtere'' har skjedd i analogi med ''hand''. På nynorsk er denne analogien reint ortografisk, sidan ''handtere'' og ''hantere'' begge lyt uttalast [han¹teːre], og det handlar truleg om ein påverknad frå [[bokmål]]/[[dansk]], som har ***hånd*'tere*, slik at analogien ikkje berre gjeld skrivemåten, men også uttalen.

Det vanlege namnet på leksikalsk analogi er «folkeetymologi».

===Frå fonologien===
Endringane i [[kvantitet]]ssystemet frå [[norrønt]] til moderne norsk kan framstillast som ein fonologisk analogi. Norrønt hadde fire kvantitetsmønster i [[trykksterk]] [[staving]] (V = [[vokal]]; C = [[konsonant]])
# VC – td *dag* [ˈdaɣ]
# VːC – td *hús* [ˈhuːs]
# VCː – td *mann* [ˈmanː]
# VːCː – td *rétt* [ˈreːtː]
Mønster (1) og (4) var mindre vanlege enn (2) og (3), og det fyrste som skjedde frå overgangen frå norrønt til [[mellomnorsk]], var:

* a. (1) blei til (2) eller (3)
* b. (4) blei til (3)

I Nord-[[Gudbrandsdalen]] har enno berre endring *b* skjedd, i delar av [[Setesdalen]] berre endring *a*. I resten av landet har både *a* og *b* skjedd, med mindre unnatak.

Visse typar endringar som ofte blir sedde på som "folkeetymologiske" (sjå avsnittet "Frå leksikon" over), kan kanskje tolkast som fonologisk analogi. Det er relativt vanleg at ordet *legitimasjon* blir uttala som om det var skrive *legimitasjon*, truleg av di *…mitasjon* er ein vanlegare fonemsekvens enn *…timasjon*.

== Litteratur ==

* Anttila, Raimo 1977: *Analogy*. Trends in Linguistics, State-of-the-Art Reports, 10. The Hague: Mouton.
* Garmann, Nina Gram 2008.  *The Quantity Shift. A Cognitive Usage-Based Analysis of the Quantity Shift in Eastern Norwegian with Data from Old Norse and North Gudbrandsdal.* Oslo: Faculty of Humanities, University of Oslo.
* Gundersen, Helge 1995. *Linjedansere og pantomine på sirkhus. Folkeetymologi som morfologisk omtolking.'' (Oslo-studier i språkvitenskap. 10.) Oslo: Novus forlag.

## Fotnotar