Fonologien til grenlandsmålet

**Fonologien til [[grenlandsmålet]].**

### Vokalar
Grenlandsmålet har – som dei fleste variantane av norsk – 9 kort og 9 lange monoftongar og 7 diftongar.

Det er eit særkjenne ved grenlandsmålet at det er klåre kvalitetsskilnader mellom dei fleste korte og lange vokalane. Klårast er dette ved dei trong-midtre vokalane /e eː/, /ø øː/ og /o oː/ og dei opne vokalane /a aː/. Dette inneber at dei lange vokalane /eː/, /øː/, /oː/ og /aː/ ikkje fell i hop med dei tilsvarande korte når dei blir forkorta i trykksvak stilling.
Dei seks diftongane blir . Diftongane har ein del fellestrekk, t.d. er alle stigande, bortsett frå dei to siste, som er avvikande ved å ha to tronge vokalar. Diftongen /æʉ/ blir uttala [æʉ̞] eller [æʋ].

#### Trykkveik kort e
Trykkveik kort **e** varierer sterkt i uttale. I omstendeleg uttale av td **²maːɽe** 'måle', mellom anna føre pause, læt han oftast som [ɛ]. I raskt tale, særleg føre eit anna ord, blir han sentralisert til [ɛ̈] eller [ǝ]. Dette skjer berre når ordet etter tek til med konsonant, for han blir ikkje uttala i det heile føre vokal:

* **skarʉ ²maːɽe** [²mɒːɽǝ] **poː eːn ¹sønda** 'skal du måle på ein sundag?'
* **skarʉ ²maːɽ** [²mɒːɽ] **i ¹daː** 'skal du måle i dag?'

Når trykkveik kort **e** står mellom ein konsonant og **n** eller **l**, smeltar **e** og **n**/**l** i hop til syllabisk **n**/**l**:

* **¹boːten** [¹boːtn̩] 'båten'
* **¹feŋʃel** [¹fɛŋʃl̩] 'fengsel'

Når trykkveik kort **e** følgjer ein annan vokal, får han same kvaliteten som denne vokalen, særleg når ein konsonant følgjer **e**:

* **²spaːe** [²spɒːɛ] ~ [²spɒːɒ] 'spade'
* **²spaːen** [²spɒːɒn] 'spaden'
* **²ɡoːen** [²ɡoːon] 'gåen'

Desse ord kunne *ikkje* skrivast fonemisk som ***²spaːan** og ***²ɡoːon**, for kort **a** og **o** blir uttala [a] og [ɔ]. Legg merke til kva **²spaːe** 'dag' og **¹daː** 'dag' heiter i bunden fleirtal – dei rimar ikkje:

* **²daːene** [²dɒːɒnɛ] ‘dagane'. 
* **²spaːane** [²spɒːanɛ] ‘spadane'.

#### Kort [æ]
I eldre grenlandsmål var ikkje [æ] eit eige fonem. 
##### I trykksterk staving
I trykksterk staving var [æ] og [ɛ] allofonar av eit fonem /e/, med desse distribusjonane:
* Trykksterk /e/ blei realisert som [æ] føre konsonantane /ʈ ɖ ɳ ʂ r ɽ/, som i desse døma:
** /¹eʈ/ [¹æʈ] f 'ert'; /¹ɡeɖ/ [¹ɡæɖ] 'Gerd'; /²geɳe/ [²ɡæɳɛ] 'galne'; /²heʂe/ [¹hæʂɛ] v 'herse'; /¹vere/ [¹ʋæɾɛ] adj, komp 'verre'; /¹eɽj/ [¹æɽj] m 'elg'
* Trykksterk /e/ blei realisert som [æ] i diftongane /ei/ og /eʉ/:
** /¹brei/ [¹bɾæi] adj 'brei'; /²eʉe/ [²æʉɛ] n 'auge'
* Trykksterk /e/ blei realisert som [ɛ] i andre samanhengar, td:
** /²veske/ [²ʋɛskɛ] f 'veske'; /²hesje/ [²hɛʃjɛ] f 'hesje'
Tilhøva endra seg då /sj/ midt på 1900-talet fall saman med /ʂ/ i det som vi i moderne grenlandsmål skriv /ʃ/, slik at det einaste som skil uttalen av 'hesje' og 'herse' er kvaliteten på den trykksterke vokalen:
* /²heʃe/ [¹hæʃɛ] v 'herse'; /²hæʃe/ [²hɛʃɛ] f 'hesje'
I dette nye systemet må vi rekne trykksterk /e/ og /æ/ som to ulike fonem i trykksterk staving.

##### I trykkveik staving
I trykkveik staving var tilhøva tidlegare annleis, ved at [a] og [æ] var allofonar ev eit fonem /a/, med desse distribusjonane:
* Trykkveik kort /a/ blei realisert som [æ] føre konsonantane /ʈ ɳ ʂ r/:
** /¹keʉaʈ/ [¹kæʋæʈ] 'Coward' (eit familienamn); /²læːraɳ/ [²læːɾæɳ] m 'læraren'; /²stakaʂ/ [²stakæʂ] adj 'stakkars'; /²stakar/ [²stakæɾ] m 'stakkar'; /²læːrar/ [²læːɾæɾ] m 'lærar'; /²eɽjar/ [²æɽjæɾ] m, pl 'elgar'
* Trykkveik /a/ blei realisert som [a] i andre samanhengar, td
** /²hopa/ [²hɔpa] v 'hoppa'
Det fanst òg ein kort /e/ i trykkveik staving, som alltid blei realisert som [ɛ]:
* /²jente/ [²jɛntɛ] f 'jente'; /²jenter/ [²jɛntɛɾ] f, pl 'jenter'
Tilhøva endra seg då lånord med trykkveik /ar/ byrja å bli uttala med [aɾ]:
* /¹ɡʉnar/ [²ɡʉnaɾ] 'Gunnar'; /¹raːdar/ [¹ɾɒːdaɾ] m 'radar'
I dette nye systemet må vi skilje mellom trykkveik /a/, /æ/ og /e/:
* /¹keʉæʈ/ [¹kæʋæʈ] 'Coward' (eit familienamn); /²læːræɳ/ [²læːɾæɳ] m 'læraren'; /²stakæʂ/ [²stakæʂ] adj 'stakkars'; /²stakær/ [²stakæɾ] m 'stakkar'; /²læːrær/ [²læːɾæɾ] m 'lærar'
* /²jente/ [²jɛntɛ] f 'jente'; /²jenter/ [²jɛntɛɾ] f, pl 'jenter'

### Konsonantar
Grenlandsmålet har 22 konsonantfonem:

Bymåla i Brevik og Langesund mangla tidlegare (inntil fyrste helvta av 1900-talet) fonemet **ɽ**, og ein nytta **l** eller i staden, til dømes **²nyːˌmaːla ²golver** 'nymåla golv (pl.)', mot **²nyːˌmaːɽa ²goɽver** andre stader. Bymålet i Kragerø manglar framleis **ɽ**, i motsetnad til dei tilgrensande bygdemåla.

Folk som er fødde før 2. verdskrigen, har **ʃj** av eldre **sj**, til dømes **¹ʃjøː** 'sjø' og **²ʃjelden** 'sjeldan'. Den dominerande uttalen i dag er **¹ʃøː** 'sjø' og **²ʃelden** 'sjeldan'.

### Trykk, aksent og tonem
Trykk, aksent og tonem i grenlandske ord har desse relasjonane til kvarandre:
* Ordet har trykkveike og trykksterke stavingar.
* Trykksterke stavingar er uaksentuert eller aksentuerte.
* Aksentuerte stavingar har aksent 1 eller aksent 2.
Aksent 1 og aksent 2 kan òg kallast "tonem 1" og "tonem 2" eller tonelag 1 og tonelag 2. Denne klassifikasjonen inneber at det finst fire typar stavingar i høve til trykk, aksent og tonem:
# Trykkveike stavingar.
# Trykksterke uaksentuerte stavingar.
# Trykksterke aksentuerte stavingar med tonem 1.
# Trykksterke aksentuerte stavingar med tonem 2.
Ordet **²baːdeˌstrana** [²bɒːd̻ɛˌs̻t̻ɾan̻a] 'badestranda' har fire stavingar, **²baːd**, **e**, **ˌstran** og **a**:
* **²baːd** er ei trykksterk aksentuert staving med tonem 2, markert med **²** føre; tonem 2 er markert med **²**.
* **e** er ei trykkveik staving.
* **ˌstran** er ei trykksterk uaksentuert staving, markert med /ˌ/ føre.
* **a** er ei trykkveik staving.

#### Meir om aksent
Som nemnt i innleiinga til artikkelen Grenlandsmålet, har dialekten fleire vestnorske drag, til dømes at framandord ikkje har konsekvent aksent på fyrste stavinga, som i tradisjonelt austnorsk. På grenlandsk, som vidare vestover, heiter det **mʉ¹sik** 'musikk' og **diːa¹lekt** 'dialekt', mens det i Vestfold og elles på Austlandet tradisjonelt heiter **²mʉsik** 'musikk' og **²diːaˌlekt** 'dialekt'. Dette tyder likevel ikkje at aksenten alltid ligg på same staden som i såkalla "standarduttale" av nynorsk og bokmål. Det finst mellom anna ord som **¹kɽuːak** 'kloakk', **pu¹daːɡra** 'podagra' og **mu¹tuːr** 'motor', som i "standarduttale" heiter **kluː¹ak** 'kloakk', **¹puːdaɡra** 'podagra' og **¹mu(ː)tur** 'motor'. Hos eldre folk kan ein òg høyre uttalemåtar som **puli¹tiker** 'politikar', der "standarduttalen" er **pu¹liːtikar** (nynorsk) / **pu¹liːtiker** (bokmål).

Ein ting som skil grenlandsmålet frå mange søraustlandske og midtaustlandske dialektar, er aksentueringa av adjektiv i superlativ. Her ei ei jamføring mellom oslomålet og grenlandsmålet:

* Oslomålet: **¹fiːn** 'fin', **¹fiːnest** 'finast', **²fiːneste** 'finaste'; **²tiːli** 'tidleg', **¹tiːlikst** 'tidlegast', **²tiːlikste** 'tidlegaste'
* Grenlandsmålet: **¹fiːn** 'fin', **²fiːnast** 'finast', **²fiːnaste** 'finaste'; **²tiːli** 'tidleg', **²tiːliast** 'tidlegast', **²tiːliaste** 'tidlegaste'

I grenlandsk har superlativformene alltid aksent 2, i samsvar med dei fleste målføra utanfor Søraustlandet og i samsvar med det ein skulle vente på bakgrunn av utviklinga frå norrønt til moderne norsk. Oslomålet har derimot eit system der superlativ *utan* **-e** på slutten har aksent 1 og superlativ *med* **-e** på slutten har aksent 2, truleg i analogi med positive former, med aksent 1 i **¹fiːn** 'fin' og aksent 2 i **²fiːne** 'fine'.

## Fotnotar