Orkidéfamilien

**Orkidéfamilien** (eller marihandfamilien) er ein familie i aspargesordenen. Han er den største familien med blomstrande plantar, som omfattar om lag 22-25&nbsp;000 artar i nesten 900 slekter. 
Han er utbreidd over heile verda og har representantar i alle habitattypar bortsett frå på isbrear. 
Fleire av slektene har meir enn 1000 artar. Vaniljeslekta er medlem av familien.

## Utbreiing

Orkidear finst overalt i verda. Hovudvekta av orkideane finst i tropiske strok, men dei finst overalt frå øyer nær Antarktis til Nord-Europa.

* Latin-Amerika: 250-270 slekter
* Asia (tropisk): 260-300 slekter
* Afrika (tropisk): 230-270 slekter
* Oseania: 50-70 slekter
* Europa og Nord-Asia: 40-60 slekter
* Nord-Amerika: 20-25 slekter

I Noreg finn ein 20 slekter med 32 artar og ein del underartar. Dei finst i heile landet.

## Klassifisering

Orkideane utgjer familien Orchidaceae i ordenen Asparagales. Av di familien er so stor er det noko usemje om dei innbyrdes tilhøva i familien, men i dag reknar ein fem underfamiliar. Underfamilien Epidendroidea er den største, med ca. 15&nbsp;000 artar i 400 slekter.

Den fyrste som klassifiserte orkidear var Carl von Linné, som registrerte åtte slekter i 1753. Orkideane vart plasserte i sin eigen familie av de Jussieu i 1789, og fire av underfamiliane kom på 1830-talet, klassifisert av John Lindley, orkideklassifiseringas far. Den nyaste store klassifiseringa er gjort av Robert Louis Dressier, og det er denne me fylgjer her. Det er fem underfamiliar, som alle er monofyletiske. Utover det er mykje usikkert. Dressier si klassifisering er basert på utsjånad, og genetikk har synt at mange av dei lågare inngrupperingane er parafyletiske. Attåt vert meir enn hundre nye artar skildra i året, som gjer arbeidet enno vanskelegare.

* **[[Apostasioideae]]**: 16 artar i 2 slekter, finst i Sørvest-Asia.
** **[[Cypripedioideae]]**: 115 artar i 6 slekter (1 i Noreg), finst i hovudsak i tempererte sonar, somme frå tropiske område i Amerika
** Monandrae:
*** **[[Vanilloideae]]**: 180 artar i 15 slekter og, finst i fuktige tropeområde og det austlege Nordamerika.
**** **[[Epidendroideae]]**: ca. 15&nbsp;000 artar i over 400 slekter (8 i Noreg). Finst over heile verda.
**** **[[Orchidoideae]]**: 3&nbsp;630 artar i 108 slekter (9 i Noreg). Finst over heile verda.

Underfamiliane over står i tilhøve til einannan som spesifisert i APG-systemet. Alle underfamiliane ligg på same «nivå». Di mindre intendert ein familie er, di tidlegare skilde han seg frå dei andre utviklingsmessig.

## Skildring

Alle orkidear er eittfrøblada, slik liljer og alle typar gras òg er. Difor går alle nervane i blada parallelt frå bladfestet og møtest i spissen av bladet.

Alle orkideblomar er symmetriske om ein vertikal akse. Dei har fem kronblad, ofte med sterke fargar, pluss ei «leppe», som er eit omdanna kronblad. Utsjånaden kan variera enormt, og mange orkideblomar vert rekna som svært vakre.

## Livssyklus

Som alle plantar har orkidear generasjonsveksling mellom ein haploid gametofyttgenerasjon, og ein diploid sporofyttgenerasjon. Orkidear er karplantar, so det er sporofytten som er den synlege planten.

Alle artar lever i symbiose med sopp i minsto ein del av livssyklusen. Hjå alle artar treng frøet næring frå sopp.

### Forplanting

Orkideane har veldig ulike og spesialiserte pollineringsstrategiar, men hovudvekta nyttar insekt pollinering. Mange artar er avhengige av ein einaste insektart. Dei slepp difor alt pollenet på ein gong, sidan det kan gå lenge mellom kvar vitjing.

Dei fleste insektpollinerande artane lokkar insekt med fargar og lukt, men få har nektar. 

Hjå slekta *[[Ophrys]]* liknar blomen på hoa til den pollinerande insektarten, og produserer ofte holege kjønnsferomonar. Pollenet vert overført medan hannen freistar para seg. Arten *Ophrys insectifera* (flugeblom) liknar på ei ho-fluge, og finst i Nordland og på Søraustlandet.

Somme artar vert vitja av orkidefluger, som treng stoff som orkideen skil ut for å produsera feromon.

Somme artar fangar insektet inni blomen. Pollen vert overført når insektet forlèt planten.

Somme artar sjølvpollinerer, og somme forplantar seg ukjøna.

## Levekår

Flest alle orkideartar er epifyttar (veks på andre plantar), og somme av desse er heilt eller delvis parasittiske. Somme artar driv ikkje fotosyntese. Desse er heilt parasittiske, anten på høgare plantar eller på sopp. 

Somme artar veks i mose på steinar, og somme er *[[terrale]]* (veks på jord).

## Orkidear i Noreg

Orkidear finst i heile Noreg. I Artsdatabanken er det registrert 32 artar frå 20 ulike slekter. I tillegg er det registrert ein del underartar.

Liste over orkideartar og underartar i Noreg. Vitskaplege namn står i kursiv, norske namn i parentes:
* ''Anacamptis'' (narrmarihandslekta)
** ''A. morio'' (narrmarihand)
* ''Cephalanthera'' (skogfrueslekta)
** ''C. longifolia'' (kvit skogfrue)
** ''C. rubra'' (raud skogfrue)
* ''Chamorchis'' (fjellkurleslekta)
** ''C. alpina'' (fjellkurle)
* ''Corallorhiza'' (korallrotslekta)
** ''C. trifida'' (korallrot)
* ''Cypripedium'' (mariskoslekta)
** ''C. calceolus'' (marisko)
* ''Dactylorhiza'' (marihandslekta)
** ''D. incarnata'' (engmarihand)
*** ''D. incarnata'' ssp. ''incarnata'' (grasmarihand)
*** ''D. incarnata'' ssp. ''coccinea'' (dynemarihand)
*** ''D. incarnata'' var. ''cruenta'' (blodmarihand), ikkje lenger rekna som underart, men som varietet
** ''D. maculata'' (bleikmarihand)
*** ''D. maculata'' ssp. ''fuchsii'' (skogmarihand)
*** ''D. maculata'' ssp. ''maculata'' (flekkmarihand)
** ''D. majalis'' (kongsmarihand)
*** ''D. majalis'' ssp. ''lapponica'' (lappmarihand)
*** ''D. majalis'' ssp. ''purpurella'' (purpurmarihand)
*** ''D. majalis'' ssp. ''sphagnicola'' (smalmarihand)
** ''D. praetermissa'' (stormarihand), berre få einskildfunn i herbariebelegg
** ''D. sambucina'' (systermarihand)
** ''D. viridis'' (grønkurle)1
*** ''D. viridis'' ssp. ''islandica'' (islandsgrønkurle)
*** ''D. viridis'' ssp. ''viridis'' (smågrønkurle)
* ''Epipactis'' (flangreslekta)
** ''E. atrorubens'' (raudflangre)
** ''E. helleborine'' (breiflangre)
*** ''E. helleborine'' ssp. ''helleborine'' (skogbreiflangre)
*** ''E. helleborine'' ssp. ''neerlandica'' (dyneflangre)
** ''E. palustris'' (myrflangre)
* ''Epipogium'' (huldreblomslekta)
** ''E. aphyllum'' (huldreblom)
* ''Goodyera'' (knerotslekta)
** ''G. repens'' (knerot)
* ''Gymnadenia'' (brudesporeslekta)2 
** ''G. conopsea'' (brudespore)
** ''G. densiflora'' (praktbrudespore)
* ''Hammarbya'' (myggblomslekta)
** ''H. paludosa'' (myggblom)3
* ''Herminium'' (honningblomslekta)
** ''H. monorchis'' (honningblom)
* ''Liparis'' (feittbladslekta)
** ''L. loeselii'' (feittblad), rekna som regionalt utdøydd i Noreg
* ''Lysiella'' (sibirnattfiolslekta)
** ''L. oligantha'' (sibirnattfiol)4
* ''Malaxis'' (knottblomslekta)
** ''M. monophyllos'' (knottblom)5
* ''Neottia'' (fuglereirslekta)
** ''N. cordata'' (småtviblad)6
** ''N. nidus-avis'' (fuglereir)
** ''N. ovata'' (stortviblad)6
* ''Nigritella'' (svartkurleslekta)
** ''N. nigra'' (svartkurle)7
* ''Ophrys'' (flugeblomslekta)
** ''O. insectifera'' (flugeblom)
* ''Orchis'' (vårmarihandslekta)
** ''O. mascula'' (vårmarihand)
* ''Platanthera'' (nattfiolslekta)
** ''P. bifolia'' (nattfiol)
*** ''P. bifolia'' ssp. ''bifolia'' (heinattfiol)
*** ''P. bifolia'' ssp. ''latiflora'' (skognattfiol)
** ''P. chlorantha'' (grov nattfiol)
* ''Pseudorchis'' (kvitkurleslekta)
** ''P. albida'' (kvitkurle)
** ''P. straminea'' (fjellkvitkurle)

Denne klassifiseringa er henta frå den norske nettstaden Artsdatabanken. Fylgjande skil seg frå ein del andre klassifiseringar:

# Grønkurle var tidlegare rekna til slekta *Coeloglossum*: *C. viride*
# Brudespore og praktbrudespore var tidlegare rekna som underartar
# Myggblom var tidlegare rekna til slekta *Malaxis*: *M. paludosa*
# Sibirnattfiol blir av mange rekna til slekta *Platanthera*: *P. oligantha*
# Knottblom var ei tid rekna til slekta *Microstylis*: *M. monophyllos*
# Småtviblad og stortviblad var tidlegare rekna til slekta *Listera*: *L. cordata* og *L. ovata*
# Svartkurle blir av mange no rekna til slekta *Gymnadenia*: *G. nigra*

## Orkidear i Nord-Europa
Andre slekter som er representerte i Norden:

* *[[Amerorchis]]*
** *[[Amerorchis rotundifolia|A. rotundifolia]]*
* ''Calypso'' (norneslekta)
** ''C. bulbosa'' (norne)
* ''Limnorchis'' (islandsnattfiolslekta)
** ''L. hyperborea'' (islandsnattfiol)
* ''Neotinea'' (krutbrennarslekta)
** ''N. ustulata'' (krutbrennar)
* ''Spiranthes'' (skrueaksslekta)
** ''S. spiralis'' (skrueaks)

På Dei britiske øyane finn vi òg:

* *[[Himantoglossum]]*
** *[[Himantoglossum hircinum|H. hircinum]]*
* *[[Serapias]]*
** *[[Serapias lingua|S. lingua]]*
** *[[Serapias parviflora|S. parviflora]]*

I Baltikum finst dessutan:

* *[[Hemipilia]]*
** *[[Hemipilia cucullata|H. cucullata]]*

I Benelux finn vi:

* *[[Limodorum]]*
** *[[Limodorum abortivum|L. abortivum]]*

## Bilete

Bilete av dei fleste norske orkideartane.


Fil:Orchis_morio_plants.jpg|Narrmarihand
Fil:Cephalanthera rubra 02 Luxemburg.jpg|Raud skogfrue
Fil:Chamorchis alpina flowers.jpg|Fjellkurle
Fil:Corallorrhiza trifida 01 mg-k.jpg|Korallrot
Fil:Dactylorhiza incarnata 150508.jpg|Engmarihand
Fil:Dactylorhiza maculata Norway.jpg|Flekkmarihand
Fil:Dactylorhiza purpurella - Northern marsh orchid 1.jpg|Purpurmarihand
Fil:Dactylorhiza sambucina Rheinland-Pfalz 03.jpg|Systermarihand
Fil:Epipactis atrorubens Saarland 39.jpg|Raudflangre
Fil:Epipactis helleborine plant2 110703.jpg|Breiflangre
Fil:Epipactis palustris 230705.jpg|Myrflangre
Fil:Epipogium aphyllum.jpg|Huldreblom
Fil:Goodyera-repens-mgk2.jpg|Knerot
Fil:Hammarbya paludosa Niedersachsen 01.jpg|Myggblom
Fil:Herminium monorchis (plants).jpg|Honningblom
Fil:Liparis loeselii.jpeg|Feittblad
Fil:Listera cordata inflore2.jpg|Småtviblad
Fil:Listera ovata Saarland 03.jpg|Stortviblad
Fil:Neottia nidus-avis Saarland 010.jpg|Fuglereir
Fil:Brunkulla2.JPG|Svartkurle
Fil:Ophrys insectifera 050505.jpg|Flugeblom
Fil:Orchis mascula Saarland 133.jpg|Vårmarihand
Fil:Platanthera bifolia.jpg|Nattfiol
Fil:Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg|Grov nattfiol
Fil:Pseudorchis albida 010706.jpg|Kvitkurle


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger delvis på «[[:en:Orchid|Orchid]]» frå , den 30. juli 2008.*

## Referansar





----