open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ductus arteriosus

**Ductus arteriosus** (frå latin ductus *gang*, tidlegare kalla *Ductus Botalli*) er ein føtal shunt og ein særs viktig del av fostersirkulasjonen. Han er ein blodåre mellom lungepulsåra og aorta (livpulsåra).

Lungene er ikkje i bruk som pusteorgan i fostertida og treng difor ikkje mykje blod. Samstundes pumpar høgre hjartekammer (som normalt pumpar blod til lungane) meir blod enn venstre. Mykje av dette blodet går difor ut av hjartet gjennom lungepulsåra, men tar vegen gjennom ductus arteriosus til aorta og systemkretsløpet. Utveklingsmessig er ductus arteriosus danna av den sjette gjellebogen.

Ductus arteriosus lukkar seg normalt i løpet av dagar etter fødselen. At oksygentensjonen i blodet stig er den viktigaste årsaka til lukkinga. Ductus arteriosus gror då helt igjen og blir omdanna til eit bindevevsdrag, **ligamentum arteriosum**. Av og til kan lukkinga ta nokre veker og somme tider blir det ein opning livet ut. Ved nokre medfødde hjartefeil er pasienten avhengig av ductus arteriosus for å leva, så lenge han er uoperert. Ein kan då halde han oppe med tilførsel av prostaglandin. Dersom pasienten må vente lenge på operasjon kan ein i nokre høve leggje inn eit røyr (stent) med kateterteknikk for å halde han open.

## Open (persisterande) ductus arteriosus (PDA)

Når ductus arteriosus ikkje lukkar seg kallar me det persisterande ductus arteriosus, ofte avkorta til PDA. Årsaka av trykkskilnaden på system- og lungekretsløpet vil det gå ein blodstraum frå aorta til lungepulsåra. Er blodstraumen liten får ein ikkje problem av det. Han er òg vanskeleg å oppdage. Slike PDAar er ofte bifunn ved ekkokardiografiske undersøkingar. Elles blir dei gjerne oppdaga på grunn av ein typisk hjartelyd (maskinhall-lyd) dersom dei er store. Symptom vil vera tungpust, men ein PDA gjev ofte ikkje tydelege symptom.

Er blodstraumen stor vil det gå ein større mengd blod gjennom lungene enn det normalt gjer. Dette kan både gje større risiko for luftvegsinfeksjonar og fåre for hjartesvikt. Ein stor PDA blir difor alltid lukka. Før skjedde dette kirurgisk, no er standard metode kateterbasert intervensjon kor ein spiral (coil) eller propp blir plassert i den opne åra. Blodet vil så trombosere rundt implantatet og tette åra.

For tidleg fødde born har oftare open ductus arteriosus enn andre nyfødde. Born med fødselsasfyksi har òg ofte open ductus arteriosus. Ein kan lukke åra med medikament, (ibuprofen eller indometacin). Alternativt nyttar ein kirurgi. Kirurgi skjer utan hjarte-lungemaskin og tek berre nokre minutt. Ein går då inn mellom to ribbein på venstre side og sett ein klips på åra.

Komplikasjonar til behandlinga er uvanleg og pasienten er å rekna som heilt frisk etterpå.

## Bakgrunnsstoff

* HerzKinderWiki Tyskspråkleg, for pasientar og foreldre
Erosjon

**Erosjon** (latin *erosio*, «avgnaging») er alle geologiske prosessar der ytre krefter som vind, bølgjer, isbrear og rennande vatn riv laus og flyttar materiale frå ein stad på jordoverflata til ein annan. Ofte deler ein erosjon inn etter kva kraft som rår, som *vinderosjon*, *bølgeerosjon*, *breerosjon* og *elveerosjon*. Energien til denne nedbrytinga av jordoverflata kjem frå solstrålinga, og hadde det ikkje vore for at dei indre geologiske prosessane samstundes skapte nye geologiske formasjonar, så ville erosjonen for lengst ha jamna ut overflata til ei plan flate under havnivå.  

## Former
I lause jordartar skjer erosjonen raskt, fordi det lause materialet vert ført bort med regnvatn, bekkar eller vind. Den faste berggrunnen vert slipt ned ved at strøymande vatn fører med seg sand, grus og stein som gnir over overflata. Små renner kan utvikle seg til gjel og dalar forma som ein V. 

Isbrear kan grave vidare i eldre renner og forme terreng som tindar og skar, dalbotnar, U-dalar og fjordar. Medan elvene berre eroderer terrenget ned til havnivået, vil isbreane kunne grave ut groper og renner djupt under havnivået. 

Langs kysten er det havbølgjene som verkar og gjer at kysten langsamt trekkjer seg attende, noko ein kallar abrasjon. Vind fjernar støv og sand, sliper fasettar på stein som stikk fram eller grev ut bratte skrentar med innhole former, noko ein kallar deflasjon. 

## Erosjonsproblem

Når menneske eller dyr fjernar vegetasjon frå eit terreng, vil ofte erosjonen få betre tak. Regn og vind kan fjerne matjorda, medan avskoging, overbeiting eller intensivt jordbruk i jordbruksområde kan omskape området til ufruktbar steppe og ørken, som til dømes i USA, Mellom-Amerika og Afrika. Regnvatnet vert ikkje lenger soge opp i jorda når eit område er avskoga, men renn avstad. Dette aukar mellom anna sjansane for flaum og har ved fleire høve ført til at tusenvis av menneske har mista livet. I tillegg vil lokalklimaet endrast ved erosjon. 

I Noreg har erosjon vert eit problem for gardsbruk på Austlandet. Kvart år renn det vekk fleire tusen kubikkmeter jord med regnvatnet. Dette er særleg merkbart på Romerike på grunn av flatehogst, bakkeplanering og asfaltering som har gjort at nedbørsvatn i mindre grad trekkjer ned i jorda. Dette medfører at det lettare oppstår flaum og elva Leira transporterer årleg om lag 100&nbsp;000 tonn jord forbi Frogner i Sørum. 

## Kjelder
Forsking

**Forsking** er ei grundig og ofte vitskapleg undersøking av noko, til dømes ein sjukdom. Ein som driv forsking er ein **forskar**. Alle kan drive sjølvstendig forsking, men oftest tenkjer ein på vitskapeleg tilsette på universitet eller utveklingsavdelingar i industrien.
Ordet «forsking» vert ofte brukt i ei tyding som stort sett er synonymt med vitskap.

Men vitskap og forsking er ikkje heilt det same:
* Mykje forsking har eit *for lågt ambisjonsnivå* til å kunne kallast vitskap. Til dømes kan mykje slektsforsking ikkje kallast vitskap.
* Ofte ligg skilnaden mellom *innsamling* og *bearbeiding*. Forsking har ofte mykje vekt på innsamling av data, vitskap har ofte større vekt på fortolking.
* Vitskap legg større vekt på prøving av hypotesar.

## Kjelde
* Dansk wikipedia
Catoira

**Catoira** er ein kommune i provinsen Pontevedra i Galicia i Spania.

Festivaler i Catoira er *Festa da parroquia de Oeste*, òg kalla *Festas de Santabaia*, andre søndagen i august. Første søndagen i august er *Romaría Vikinga*.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side om "San Antonio de Catoira"
* Offisiell side om m.a. vikingfestivalen
Innsbruck

**Innsbruck** er delstatshouvdstaden i Tirol i Austerrike. Han hadde ved utgangen av 2003 hadde 114&nbsp;888 innbyggjarar. 

Innsbruck arrangerte vinter-OL i 1964 og 1976 og det fyrste vinter-OL for ungdom i 2012. Byen arrangerte òg vinter-PL i 1984 og 1988.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Innsbruck|Innsbruck]]» frå ,  den 19. februar 2006.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Innsbruck|Innsbruck]]» frå ,  den 15. september 2012.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Miljø

**Miljø** (frå fransk *milieu*, sett saman av *mi-* 'midten' og *lieu* 'sted') er eit omgrep som vanlegvis blir brukt om omgjevnader. I dei siste tiåra er ordet særleg blitt eit omgrep brukt om vilkåra rundt menneske og andre livsformer, ofte i nær samanheng med økosystem eller kultur.

På fleire naturvitskaplege fagområde er «miljø» nemninga på ytre påverknadar og livsvilkår for ein organisme eller ei gruppe organismar; men det kan og brukast i utvida tyding når ein snakka om det *indre miljøet* i ein organisme. 

## Ordsamansetjingar
«Miljø» blir brukt i fleire samansette omgrep:

* Kulturmiljø
* Miljøavgift
* Miljørørsla
* Miljøforsking
* Miljøgeologi
* Miljøgift
* Miljøinstitutt
* Miljøkriminalitet
* Miljømerking
* Musikkmiljø
Biologisk mangfald

**Biologisk mangfald**, **biodiversitet** eller **naturmangfald** er variasjon mellom og innan alle biologiske artar i alle grupper av organismar, og miljøet, økosystemene og dei økologiske prosessane som desse artane og organismane er ein del av. 

Mangfaldet kan målast på fleire nivå. *Genetisk mangfald* viser til den genetiske variasjonen innan ein art; anten mellom populasjonar eller innanfor same populasjon.

*Artsmangfald* viser til variasjonen av artar som finst i eit område. Eit vanleg brukt mål er talet på artar. Eit meir presist mål er «taksonomisk mangfald», der ein i tillegg ser på breidda av taksa. Til dømes vil ei øy med to fugleartar og éin pattedyrart ha større mangfald enn ei øy med tre fugleartar og ingen pattedyr.

Mangfald av habitat og økosystem er sjølve grunnlaget for det biologiske mangfaldet, både på gen- og artsnivå. Dette mangfaldet er vanskeleg å måla fordi grensene mellom dei ulike områda er flytande.

I praksis vert det biologiske mangfaldet i eit område oftast målt ved artsrikdom.

## Idehistorie
Omgrepet biologisk mangfald dukka først opp hjå Norse og McManus i 1980. Det vart fort korta ned til biomangfald (*biodiversity*), og fekk sitt store gjennombrot som konsept med Ed Wilsons bok med same namn i 1988.

I 1992 skreiv over 150 land under på SN-konvensjonen om biologisk mangfald. Her fekk omgrepet ein klår, eintydig definisjon, i tillegg til at landa forplikta seg til å ta vare på biomangfaldet sitt. I kva grad konvensjonen faktisk vert følgd opp er diskutabelt. I arbeidet med å ta vare på biologisk mangfald er det først og fremst viktig å kartlegga det; ei oppgåve som mange stadar er fullstendig avhengig av idealistisk innsats.

## Kjelder
* Artsdatabanken om biologisk mangfald 
* Birks, John: *Broad-Scale Ecology - Species Richness (Biodiversity) Patterns in Time and Space* Forelesningsnotatar, UIB 2008

## Bakgrunnsstoff
*Naturmangdfold  ved miljostatus.no
Kontinent

**Kontinent** (frå latin *terra continens*, 'samanhengjande land') er ei nemning på eit stort, samanhengjande landområde. Dei byggjer meir på fysiske geografiske skilje enn verdsdelar, som har meir kulturell og historisk bakgrunn.

Det finst ulike måtar å dela jorda inn i kontinent på. Ei vanleg inndeling er Afrika, Eurasia, Amerika, Antarktika og Australia. 
Ein kan definera mindre kontinent, som Amerika delt inn i Nord- og Sør-Amerika, eller større, som Afrika-Eurasia, der den samanhengjande landmassen til Afrika og Eurasia blir kombinert til eitt kontinent.

Fleire av kontinenta ligg hovudsakleg på ei eiga kontinentalplate, som den eurasiske plata eller den antarktiske plata. Delar kan likevel høyra til andre plater. Det indiske subkontinentet ligg til dømes på den australske plata, men heng saman med det eurasiske kontinentet på landjorda og er dermed rekna som ein del av dette.
## Sjå òg
* Verdsdel
* Kontinentet
* Kontinentalsokkel

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Kontinentalsokkel

**Kontinentalsokkel** er ei nemning på den delen av eit kontinent som går ut i havet. Havdjupna i slike område er høvesvis liten. Ein annan definisjon er at sokkelen går ut til kontinentalskråninga, der havbotnen skrånar ned mot djupare havområde. Kontinentalhylla er den inste delen av kontinentalsokkelen og er relativt flat med grunn havbotn langs landområda. Overgangen mellom sokkelen og skråninga vert kalla havegg. Yttergrensene geografisk er kanten av kontinentalmarginen. 

Juridisk er kontinentalsokkelen rekna som ei naturleg forlenging av territoriet til eit land. Dette er ei sone på 200 nautiske mil ut frå kysten, om ikkje anna er fastsett. Grensa på 200 nautiske mil er følgjer ikkje geologiske og batymetriske tilhøve, slik at den grensa kan gå forbi kontinentalskråninga.

Om det er mindre enn 400 nautiske mil til grunnlinja til ein nabostat, vert avgrensinga av sokkelen mot ein nabostat avgjort av avtalar mellom dei statane det gjeld om ei delelinje. Landa kring Nordsjøen har delt kontinentalsokkelen ved slike avtalar, slik at yttergrensa normalt er midtlinja mellom grunnlinjekanten til statane (midtlinjeprinsippet).

Ein kyststat er grunneigar på kontinentalsokkelen, med rettar til å undersøka og utnytta ressursane der, i høve kontinentalsokkelkonvensjonen av 1958. Havrettskonvensjonen av 1982 la fram reglar for at yttergrensene kan trekkast lengre ut enn 200 mil ved visse høve.

Avklaring av kva stat som har rettar på ein kontinentalsokkel har vorte særleg aktuelt i høve petroleumsverksemd utaskjærs.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Loch Lomond

**Loch Lomond** (skotsk-gælisk *Loch Laomainn*) er ein innsjø i Skottland. Han er den største innsjøen på øya Storbritannia ut frå overflateareal og det ligg mange øyar i innsjøen, som Inchmurrin, den største øya i ein innsjø på Dei britiske øyane. Staden er ein populær feriestad og er omtalt i song.

## Geografi

Loch Lomond er ein innsjø som ligg i Highland-forkastinga, grensa mellom låglandet i det sentrale Skottland og Dei skotske høglanda. Innsjøen er 39&nbsp;km lang og mellom 1,21&nbsp;km og 8&nbsp;km brei. Middeldjupna er kring 37 meter og den største djupna er 190 meter. Overflatearealet er 71&nbsp;km² og han har eit volum på 2,6&nbsp;km³. Av alle innsjøane på øya Storbritannia har han det største overflatearealet og det nest største vassvolumet etter Loch Ness. Berre Lough Neagh i Nord-Irland er større på Dei britiske øyane.

Tradisjonelt har innsjøen vore ei grense mellom Stirlingshire og Dunbartonshire, og Loch Lomond ligg for tida i regionane Stirling, Argyll and Bute og West Dunbartonshire. Sørsida av innsjøen ligg 23&nbsp;km nord for Glasgow.

Loch Lomond er i dag ein del av of Loch Lomond and the Trossachs nasjonalpark. Ben Lomond ligg på austsida med ei høgd på 974 meter over havet.

Vegen A82 går langs vestsida av innsjøen. I lange tider var dette ein stad der det ofte oppstod trafikkork på grunn av mykje turistar her i sommarmånadane. Vegen vart oppgradert i 1980- og 1990-åra.

### Øyar

Innsjøen har over 30 øyar. Nokre av øyane kjem berre fram når vassnivået er lågt. Fleire av øyane er forholdsvis store til å ligge i innsjøar og Inchmurrin er til dømes den største øya i i ein innsjø på Dei britiske øyane. Som i Loch Tay er fleire av øyane såkalla crannogs, kunstige øyar som vart bygde i førhistoriske tid.

På ein av øyane i innsjøen, Inchconnachan, finst det kenguru.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Loch Lomond|Loch Lomond]]» frå ,  den 31. august 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Loch Lomond & The Trossachs National Park
* Loch Lomond data
* Turar i Loch Lomond-området
* Webkamera frå Loch Lomond
* Øyar i Loch Lomond
Overbeiting

**Overbeiting** er eit omgrep brukt innan jordbruk og økologi når plantelivet i eit område blir utsett for beiting for lenge, slik at det ikkje maktar å fornya seg. Dette gjer landet mindre grøderikt over tid, og kan til tider føra til ørkenspreiing og erosjon, eller at ein ny type planteliv, gjerne innført, tek over i området.
Espeland i Fana

: For andre tydingar av Espeland sjå fleirtydingsida Espeland, mellom anna Espeland i Arna

**Espeland** er ein gard attmed Flesland i Fana bydel i Bergen kommune i Hordaland fylke.
Avskoging

**Avskoging** er ei nemning på ein prosess der område kledd av skog vert endra til andre typar vegetasjon, eller til ørken. 
Avskoging i Afrika er døme på ein slik prosess. Avskoginga kan koma av menneskeleg verksemd eller av endringer i klima.

I Noreg vart Rørosvidda avskoga etter hard hogst av trevirke for gruvedrifta på Røros. På kysten er mange område avskoga som følgje av hogst etterfølgd av hard beiting. For å hindre avskoging, har Noreg sidan 1893 i skogbrukslovgivinga hatt lovverk for å ta vare på vernskogen.

## Bakgrunnsstoff
* FAO Forestry
* CFAN - CIDA Forestry Advisory Network
* Mongabay.com
* University of Wisconsin: Natural Hazrds: deforestation 
* Deforestation of the Central American Rainforest - Photos  
* Himalayan Dilemma
* Amazon Deforestation (Google maps) 
* http://www.yeomansplow.com.au/priority-one (Chapter 8)
* Wang Hongchang, "Deforestation and Desiccation in China :A Preliminary Study"
Skugge

**Skugge** er eit mørklagd område som oppstår fordi eit objekt hindrar ljosstråler å passere. Storleiken til skuggen vert regulert av avstanden og lengda på vinkelen mellom objektet og ljoskjelda. Er det fleire enn ei ljoskjelde, til dømes ved ein fotballkamp seint om kvelden, oppstår det like mange skugger som det er ljoskjelder tilstades.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Bikubesong

***Bikubesong*** er ein roman skriven av den norske forfattaren Frode Grytten. Boka vart utgitt i 1999 på Det Norske Samlaget. Bikubesong har vorte sett som ein «novelistisk roman», på grunn av at han består av 25 små «novelleaktige» forteljingar som skildrar dagleglivet i industribyen Odda i tidlegare Hordaland. Murboligen, ein arbeidarbustad, er det som bind desse forteljingane saman, sidan alle forteljingane involverer denne bustaden. Tema som vert tatt opp i *Bikubesong* er alt i frå kjærleik og utruskap til politikk og løgn. 

Frode Grytten mottok ein Bragepris for romanen, og han vart i tillegg nominert til Nordisk Råds Litteraturpris.

## Bakgrunnsstoff
* ''Bikubesong'' digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
Scotsman i Bergen

**The Scotsman** er ein fotballpub  i Bergen, oppkalla etter utestaden Scotsman i Oslo.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.thescotsman.no

### Kjelder
* http://www.10best.com/Bergen/Nightlife/Nightlife/
Hornindalsrokken

**Hornindalsrokken** (1529 moh.) ligg på grensa mellom Volda og Stranda kommune på Sunnmøre ved Tyssevatnet inst i Hjørundfjorden. Fjellet blir rekna som ein del av Sunnmørsalpane.

Toppen av Hornindalsrokken kan nåast både sommar og vinter. Om sommaren er den vanlegaste ruta frå Hornindalssætra / Sæterdalen i Hornindal kommune. Alternativ rute er Kjellstaddalen i Stranda kommune. Oppstigninga frå Sæterdalen og opp skaret mellom Hornindalsrokken og Lidafjellet er bratt og har parti med snø som ligg langt ut på sommaren. Turgåarar ventar ofte til oppstigninga er snøfri. Frå skaret er det vanleg å krysse i underkant av toppen, og runde mot toppen frå baksida. Som skitur er ruta via Kjellstaddalen einaste alternativ, men her òg kan det vere rasfare og store snøskavlar, spesielt tidleg på vinteren.

Frå Hornindalsrokken kan ein sjå både Sunnmørsalpane og Jostedalsbreen.

Nokre kjelder oppgjev høgda til å vere 1526 moh.

## Bakgrunnsstoff
* Ålesund-Sunnmøre Turistforeining om Hornindalsrokken

### Kjelder
* no Hornindalsrokken
Ductus

**Ductus** (fleirtal ductus) er latin og tydar *gang*. Ordet blir nytta i anatomien om gangar og kanalar med skikkelege veggar, som leiar ut frå eksokrine kjertlar eller organ.

Innanfor kardiologien blir ductus ofte nytta som kortform for ductus arteriosus.
Ilmārs Bricis

**Ilmārs Bricis** () frå Riga, er ein latvisk skiskyttar. 

Bricis vann bronse på 20 km under VM i Pokljuka i 2001 og bronse på sprinten under VM i Hochfilzen i 2005. Han har tatt del i OL 5 gonger, den beste plasseringa hans er 4.plass på jaktstarten under OL i Torino i 2006.

Bricis jobbar i politiet. Han er gift og har eit barn.

## Kortfatta merittliste
(pr. 12. desember 2007)
* Verdscupen samanlagt:
** Beste plassering: 11. plass (1997/98)
* Verdsmeisterskap:
** 2 bronse
* Olympiske leikar:
** beste plassering: 4. plass (jaktstart, Torino 2006). 
* Verdscuprenn:
** 3 sølv, 4 bronse
Fondy

**Fondy** (fransk *fondue*, som betyr «smelta») er ein sveitsisk middagsrett der hovudingrediensen er smelta ost.

Det finst fleire variantar av kva ost som blir bruka, men i Sveits er det vanlegaste truleg å bruke ei blanding av ostane gruyère og emmentaler («sveitsarost»). Desse blir smelta i kvitvin i ei emaljert gryte. Mot slutten er det ikkje uvanleg å tilsetje eit lite glas av kirsebærbrennevinet kirsch. Deretter dyppar kvar enkelt brødterningar i den smelta osten ved hjelp av lange gaflar, mens gryta putrar på ein slags primus. Det er viktig å røre med brødet i botnen av gryta for at ikkje osten skal brenne seg fast. Ofte er det knytt ei form for straff til det å miste brødbiten sin i gryta.

Sveitsarar flest insisterer på at ein må drikke kvitvin til fondy og hevdar at til dømes vatn vil gi problem med fordøyinga.

I staden for brød kan det av og til bli bruka potetar eller frukt. Mange gnir inn gryta med kvitlauk før dei smeltar osten. Meir avvikande fondyvariantar er sjokoladefondy (dyppe frukt i smelta sjokolade) og kinesisk fondy (koke kjøt i buljong).

## Sjå òg
* Raclette

## Bakgrunnsstoff
Romandie

**Romandie** (fransk *la Romandie* eller *la Suisse romande*) er ei nemning for den fransktalande delen av Sveits - i praksis betyr dette den vestlege delen. Regionen må ikkje forvekslast med det som på fransk heiter *la Suisse romanche*, som er den delen av Sveits der det blir snakka retoromansk (delar av kantonen Graubünden).

Romandie omfattar kantonane Genève, Vaud, Neuchâtel og Jura og dei fransktalande delane av kantonane Bern, Valais og Fribourg. Rundt 1,5 million menneske (ca. 20&nbsp;% av sveitsarane) bur i Romandie.

Dei ulike franske dialektane i Romandie kan av og til bli kalla sveitsarfransk. Imidlertid er det små forskjellar mellom sveitsarfransk og «vanleg» fransk, og det er generelt mogleg å forstå den andre typen dersom ein forstår den eine av dei. Noko av det første ein legg merke til i sveitsarfransk kan vera talsystemet; sytti heiter *septante* (ikkje *soixante-dix*), nitti heiter *nonante* (ikkje *quatre-vingt-dix*), og nokre stader heiter åtti *huitante*. Det blir gjerne sagt at sveitsarar snakkar saktare enn franskmenn, og at tonefallet deira er meir «syngande».

Regionen eksisterer ikkje i seg sjølv i det politiske systemet, men verkar likevel identitetsskapande for det fransktalande folket i Sveits. Fjernsynsselskapet TSR lagar program for folk i Romandie.

## Sjå òg
*Romandie rundt (sykkelløp)
*Sveitsartysk
Vitalisme

Vitalisme (av lat. *vita*, liv), filosofisk retning som hevdar at ein ikkje kan forklara den organiske røyndommen reint mekanisk, men på bakgrunn av eksistensen av ei særskilt livskraft («energi», av somme sett som synonymt med «sjel»). 

Retninga har røter tilbake til Aristoteles sin naturfilosofi, som med anna danna grunnlaget for vestleg medisin heilt fram til moderne tid. Den såkalla humoralpatologien tok i tråd med dette utgangspunktet i at sjukdom hadde si årsak i endringar i balansen mellom dei fire vevsvæskene (blod, slim, svart og gul galle). Teorien vart utfordra frå renessansen og framover, då ein fekk eit nytt fokus på funksjonane til dei ulike organa istadenfor dei vitale kreftene. Likevel vart element av teorien ståande heilt til eit stykke ut på 1800-talet.

På byrjinga av 1900-talet oppstod neo-vitalismen (ny-vitalismen). Denne retninga er med anna knytt til filosofane Bergson og Nietzsche. Retninga hadde innverknad på kunstnarar og forfattarar som Edvard Munch, Knut Hamsun, Kristofer Uppdal og Gustav Vigeland. Andre som av og til blir rekna som vitalistar er Tarjei Vesaas, Åsmund Sveen, Jakob Sande og Bertrand Besigye.
## Bakgrunnsstoff

Livskraft. Vitalismen som kunstnerisk impuls 1900-1930. (Munch-museet) 

Jakob Sande og Vitalismen (av Hadle Oftedal Andersen)
Frode Estil

**Frode Estil** () er ein norsk langrennsløpar frå Lierne i Nord-Trøndelag. Han fekk dei første verdscuppoenga sine i 1996 med ein niandeplass i eit sprintrenn i Reit im Winkl. Estil sin første verdscupsiger kom i Davos i desember 1999, der han vann ei klassisk tremil.

Estil er kjent for sine raske taktomslag i bratte motbakkar, denne evna har han bruka til å avgjera fleire spurtduellar i sin favør.
I 2007 vart Frode Estil tildelt Holmenkollmedaljen saman med Simon Ammann, Odd-Bjørn Hjelmeset og Dronning Sonja.

## Meisterskapsmedaljar
* OL 2006: sølv på 2x15 km jaktstart
* VM 2005: gull på 50&nbsp;km klassisk, gull på stafetten, bronse på 2x15 km jaktstart
* VM 2003: gull på 4 x 10&nbsp;km stafett, bronse på 15&nbsp;km klassisk og 30&nbsp;km klassisk
* OL 2002: delt gull på jaktstarten (saman med Thomas Alsgaard), gull på stafetten, sølv på 15&nbsp;km klassisk
* VM 2001: gull på 4 x 10&nbsp;km stafett, sølv på 30&nbsp;km klassisk

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1996: Sølvmedalje på 10 km jaktstart i Stryn
*Ski-NM 1997: Nr 5 på 10 km i Mo i Rana
*Ski-NM 1998: Bronsemedalje både på 30 km og på 15 km jaktstart i Berkåk
*Ski-NM 1999: Gullmedalje på 50 km på Høylandet
*Ski-NM 2000: Nr 10 på 50 km på Vang
*Ski-NM 2001: Nr 10 på 30 km og på 50 km i Steinkjer
*Ski-NM 2002: Nr 4 på 15 km jaktstart på Høydalsmo
*Ski-NM 2003: Sølvmedalje på 10 km og 50 km i Molde
*Ski-NM 2004: Nr 4 på 15 km og på 50 km i Bardufoss
*Ski-NM 2005: Gullmedalje på 30 km på Lillehammer
*Ski-NM 2006: Sølv på 30 km og bronse på 15 km på Kongsberg
*Ski-NM 2007: Gull på 30 km, sølv på 50 km og bronse på 15 km
*Ski-NM 2008: 

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hos FIS
Anders Aukland

**Anders Aukland** () er ein norsk langrennsløpar frå Tønsberg. Han er medlem av Oseberg skilag. Da han vann det svenske «Vasaloppet» i 2004, vart han den andre nordmannen gjennom tidene som har vunne dette skiløpet, 33 år etter at Ole Ellefsæter vann i 1971.

Anders Aukland vart tildelt Egebergs Ærespris i 2001.

## Merittar
* VM 2005 - Sølv på 50&nbsp;km klassisk
* Vasaloppet 2004 - Vinnar
* VM 2003 - Gull på 30&nbsp;km klassisk
* OL 2002 - Gull på stafetten

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1993: Nr 12 på 50 km på Dombås
*Ski-NM 1994: Nr 5 på 50 km i Stor-Elvdal
*Ski-NM 1995: Nr 7 på 50 km i Oslo
*Ski-NM 1996: Sølvmedalje på 50 km i Stryn
*Ski-NM 1997: Nr 6 på 50 km i Mo i Rana
*Ski-NM 1998: Nr 8 på 30 km i Berkåk
*Ski-NM 1999: Nr 8 på 50 km på Høylandet
*Ski-NM 2000: Bronsemedalje på 15 km jaktstart i Vang
*Ski-NM 2001: Sølv på 50 km og bronse på 15 km 
*Ski-NM 2002: Sølvmedalje på 50 km i Vang
*Ski-NM 2003: 
*Ski-NM 2004:
*Ski-NM 2005:
*Ski-NM 2006: Nr 4 på 15 km på Kongsberg
*Ski-NM 2007: Nr 6 på 30 km i Meråker
*Ski-NM 2008: Gullmedalje på femmila (56 km) Støren/Selbu
*Ski-NM 2009: Sølvmedalje på 15 km, 30 km og 50 km
*Ski-NM 2010: Sølvmedalje på 50 km på Tolga
Odd-Bjørn Hjelmeset

**Odd-Bjørn Hjelmeset** () er ein norsk langrennsløpar. Han vart fødd i Sandane og voks opp på Vereide i Gloppen kommune. Hjelmeset representerer Fjellhug/Vereide&nbsp;IL. Han blir rekna som spesialist i klassisk stil. 

Sesongen 1999/2000 kom han på tredjeplass samanlagd i verdscupen, og på andreplass i sprintcupen. Per desember 2005 hadde han vunne fem enkeltrenn i verdscupen (tre i sprint).

I 2007 vart Hjelmeset tildelt Holmenkollmedaljen saman med Frode Estil, Simon Ammann og Dronning Sonja.

## Merittar
### OL-/VM-medaljar
* VM 2007 - gull på 50 km klassisk fellesstart
* VM 2005 – gull på 4 x 10 km stafett, bronse på 50 km klassisk fellesstart
* OL 2002 – bronse på 50 km klassisk
* VM 2001 – gull på 4 x 10 km stafett, bronse på 15 km klassisk
* VM 1999 – bronse på 10 km klassisk

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1994: Nr 9 på 50 km i Stor-Elvdal
*Ski-NM 1995: Nr 11 på 15 km jaktstart i Oslo
*Ski-NM 1996: Bronsemedalje på 50 km i Stryn
*Ski-NM 1997: Nr 5 på 10 km i Mo i Rana
*Ski-NM 1998: Nr 4 både på 15 km på Berkåk og på 50 km i Alta
*Ski-NM 1999: Nr 5 på 15 km på Skrautvål
*Ski-NM 2000: Gullmedalje på 30 km
*Ski-NM 2001: Gullmedalje på 10 km og på 15 km jaktstart, bronsemedalje på 50 km
*Ski-NM 2002: Gull på 30 km og sølv på 15 km jaktstart på Høydalsmo
*Ski-NM 2003: Gullmedalje på 10 km i Molde
*Ski-NM 2004: Gullmedalje på 15 km i Bardufoss
*Ski-NM 2005: Sølvmedalje på 50 km på Lillehammer
*Ski-NM 2006: Gullmedalje på 15 km på Kongsberg
*Ski-NM 2007: Sølv i sprint og bronse på 30 m i Meråker
*Ski-NM 2008: Nr 12 på femmila (56 km) Støren/Selbu
*Ski-NM 2009: Nr 4 på 15 km på Gjøvik
*Ski-NM 2010: Bronsemedalje i sprint
*Ski-NM 2011: Nr 8 på 15 km i Steinkjer

## Bakgrunnsstoff

* Odd-Bjørn Hjelmeset i olympedia.org
Åsmund Sveen

**Åsmund Sveen** () var ein norsk forfattar frå Sørskogbygda i Elverum. Lyrikken hans er tydeleg inspirert av vitalismen. 

Sveen var medlem av Nasjonal Samling og ein sentral kulturpolitikar under den andre verdskrigen. Etter krigen var han lenge hindra i å gje ut bøker.

Sveen var forholdsvis ope homofil.

## Bibliografi
* 1932 – *Andletet* (Oslo: Gyldendal. Dikt).
* 1933 – *Jordelden* (Oslo: Gyldendal. Dikt).
* 1935 – *Eros syng* (Oslo: Gyldendal. Dikt).
* 1937 – *Svartjord* (Oslo: Gyldendal. Roman. 2. utgåve med etterord av A. Kittang, 1976)
* 1940 – *Såmannen* (Oslo: Gyldendal. Dikt).
* 1943 – *Bygdeviser. Ord og tonar* (Oslo: Gyldendal. Ny utgåve 1970).
* 1963 – *Brunnen* (Oslo: Cappelen. Dikt, posthumt).
* 1966 – *Tonemesteren* (Oslo: Cappelen. Dikt, posthumt).
* 1970 – *Bygdeviser* (Oslo: Den norske bokklubben. Posthumt).
* 1995 – *Etterkrigsdikt* (Oslo: Cappelen. Samla utgåve av *Brunnen* og *Tonemesteren* med etterord av Knut Imerslund).
* 2010 – *Dikt i utval* (Vallset: Oplandske bokforlag. Ved Knut Imerslund og Knut Ødegård).

Det finst også ei brevsamling etter Sveen i familien si eige.

## Kjelder
* Jan Olav Gatland: «Sveen, Åsmund» *[[Norsk biografisk leksikon]]*; bind 9, Sundt−Wikborg (Oslo: Kunnskapsforlaget, 2005) (www).

## Bakgrunnsstoff
* Jan Olav Gatland: *Det andre mennesket. Eit portrett av Åsmund Sveen* (Oslo: Samlaget, 2003).
* Svanaug Steinnes: *Ei kjelde djup. Diktinga og livet til Åsmund Sveen* (Oslo/Høvik: S. Steinnes, 2003).
Jens Arne Svartedal

**Jens Arne Svartedal** () er ein norsk langrennsløpar som representerer Trøsken IL frå Sarpsborg. I VM i Sapporo 2007 vann han gull på individuelle sprinten.

## Meisterskapsmedaljar
* OL 2006: Sølv på sprintstafetten (med makker Tor Arne Hetland)
* VM 2007: Gull på den individuelle sprinten

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 2000: Nr 12 på 30 km på Vang
*Ski-NM 2001: Sølv i sprint og bronse på 10 km i Steinkjer  
*Ski-NM 2002: Nr 8 på 30 km jaktstart og 30 km klassisk på Høydalsmo
*Ski-NM 2003: Gullmedalje på 50 km i Meråker
*Ski-NM 2004: Bronse i sprint, nr 4 på 30 km
*Ski-NM 2005: Gull i sprint og bronse på 50 km på Lillehammer
*Ski-NM 2006: Sølvmedalje på 15 km på Kongsberg
*Ski-NM 2007: Gullmedalje på 50 km i Nybygda
*Ski-NM 2008: Sølvmedalje på femmila (56 km) Støren/Selbu
*Ski-NM 2009: Gullmedalje på 15 km på Gjøvik
*Ski-NM 2010: Bronsemedalje på 30 km

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hos FIS
Tor Arne Hetland

**Tor Arne Hetland** () er ein norsk langrennsløpar frå Helleland i Eigersund kommune i Rogaland, som er ein av dei mest snøfattige kommunane i Noreg. Han representerer Byåsen IL.

## Karriere
Tor Arne Hetland har i fleire år høyrt til den absolutte verdstoppen i langrennssprint. Han vart tidenes første verdsmeister i 1,5&nbsp;km sprint i Lahti i Ski-VM 2001. Øvinga kom òg med på det olympiske programmet i OL i Salt Lake City 2002, og igjen gjekk Hetland til topps. I VM 2003 i Val di Fiemme vart det bronsemedalje, og i VM i 2005 i Oberstdorf vart det sølv.

Hetland er òg ein sterk løpar på lengre distansar. I 2001 var han med på laget som vann 4 x 10&nbsp;km stafett i Lahti-VM.

I sesongen 2004/2005 vann han verdscupen i sprint, og kom på tredje plass i verdscupen samanlagt. I desember 2005 leia han verdscupen 2005/2006 framom tyskaren Tobias Angerer.

I Vinter-OL 2006 tok han sølv saman med makker Jens Arne Svartedal på lagsprinten.

24. april 2009 vart det klart at Tor Arne Hetland legg opp som følgje av problem med astma og ein kneskade.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1996: Nr 6 både på 10 km og 30 km i Stryn
*Ski-NM 1997: 
*Ski-NM 1998: Sølvmedalje på 10 km på Berkåk
*Ski-NM 1999: Nr 7 på 30 km på Skrautvål
*Ski-NM 2000: Gullmedalje i sprint, nr 9 på 10 km på Vang
*Ski-NM 2001: Gullmedalje på 30 km i Steinkjer
*Ski-NM 2002: Nr 4 på 10 km på Høydalsmo
*Ski-NM 2003: 
*Ski-NM 2004:
*Ski-NM 2005: Nr 9 på 15 km på Lillehammer
*Ski-NM 2006:
*Ski-NM 2007: Nr 11 på 50 km i Nybygda
*Ski-NM 2008:
*Ski-NM 2009:

## Bakgrunnsstoff
*
Osterøybrua

**Osterøybrua**, under prosjekteringa kalla *Kvisti bru*, er ei hengebru mellom Kvisti i Osterøy kommune med fastlandet ved Herland aust for Bergen. Osterøybrua har et hovudspenn på 595 meter, medan tårna er 121,5 meter høge. Brua stod ferdig 3. oktober 1997 og kosta kring 308 millionar kroner. Brua er den tredje største hengebrua i Noreg.

Opninga fann stad 28 år etter at dei første planane om eit ferjefritt fastlandssamband mellom Osterøy og Bergen vart lagt fram. Brua vart opna for trafikk av statsråd Sissel Rønbeck.

Eit særpreg med Osterøybrua var at ho den første tida gynga i vinden, og brua skremde opp både lokale folk, vegstyresmakter og lokalpolitikarar i Bergen.  Brua er bygd for å tola vind opp til sterk storm. Brua gynga mest då vinden var kring 10 m/s (frisk bris). Ei tid etter bruopning vart det difor sett opp spoiler på sidene under brua. Etter at desse kom opp vart det slutt på gynginga. Seinare vart same løysinga nytta på trekantsambandet i Sunnhordland der bruene også gynga i vinden.

## Sjå òg
* Bruer i Noreg
* Bruer i Noreg etter lengd

## Bakgrunnsstoff
Skeleton

**Skeleton** (engelsk for *skjelett*), meir sjeldant kalla **toboggan**, er ein vintersport der utøvarane prøver å koma ned ei isdekt løype så raskt som mogleg. Dei ligg på ein kjelke med hovudet først (i motsetnad til i aking, der føtene er fremst).

Den høgste farten som er oppnådd i skeleton — omkring 130 km/t — er noko mindre raskt enn i aking. Namnet på idretten kjem truleg av at ein brukar ein nedstrippa kjelke, som opphavleg berre var ei ramme, omtrent som eit skjelett. Ein annan teori går ut på at «skeleton» er ein engelsk feiluttale av det norske ordet «kjelke».

Skeleton er den eldste akeidretten det blir konkurrert i. Han stammar frå St. Moritz i Sveits, der major Bulpetts bygde Cresta-banen i 1884. Da Vinter-OL vart heldt i St. Moritz i 1928 og 1948, var skeleton ein del av programmet. Idretten vart seinare lagt til OL-programmet frå Vinter-OL 2002.

Dei fleste løpa skjer på kunstige isdekte banar, sjølv om nokre naturlege isbanar, som i St. Moritz, framleis blir bruka.

## Sjå òg
* Aking
* Bobsleigh

## Bakgrunnsstoff
* Skeletonreglar i OL 2006 
* Det internasjonale bobsleigh- og tobogganforbundet (FIBT)
Blægja

**Blægja**, også kjend som **Blegja** og **Bleia** er ein fjelltopp på 1304 moh. som ligg i kommunane Askvoll og Sunnfjord i Vestland. Fjellet er den høgaste toppen på Hellefjellet og ligg på Askvollhalvøya.

Namnet «Blægja» kjem truleg frå det norrøne ordet for 'duk' og viser til at fjellet ligg som med ein kvit duk av snø mesteparten av året.

Helle Fabrikker i Holmedal har kalla foldekniven Helle Bleja etter dette fjellet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Blægja|Blægja]]» frå ,  den 26. oktober 2009.*  
 
## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Blægja, 1304m på Norwegian Mountains/www.westcoastpeaks.com
Ragna Rekkverk

**Ragna Rekkverk** var ein rollefigur i Pelle Parafins Bøljeband. Ho blei spela av Anne Nyutstumo (fødd 1957).
Pelle Parafins Bøljeband var eitt av prosjekta til Tramteatret.
Gjegnen

**Blånibba** eller **Gjegnen** er ein fjelltopp med høgde 1670 moh. og 1460 m primærfaktor. Toppen er den høgaste i Bremanger kommune i Vestland, han er også høgaste toppen i Nordfjord vest for Snønipa og det femte høgaste fjellet i Noreg ut frå primærfaktor. Vanlegaste turrute er i frå Hope/Hyen og opp Skordalen. Ein passerer ei ubetjent turisthytte eit lite stykke før Gjegnalundsbreen, Gjegnabu ligg høgt og fritt¨på nesten 1200 moh. med Gjegnen mot nord.

Vestsida av Blånibba har eit nær loddrett fall på over 1200 meter ned til Bjørndalsvatnet. Den beste utsikta mot denne sida av fjellet har ein frå lenger ute i Nordfjorden. Når ein har kome til topps, kan ein vandre eit par hundre meter ned til Galleriet. Galleriet liknar på mange måtar på ein liten versjon av Preikestolen i Rogaland.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

## Kjelder
* Boka Opptur - 267 fotturar i Sogn og Fjordane av Anne Rudsengen ISBN 82-91722-47-1
* Gjegnen, westcoastpeaks.com

## Bakgrunnsstoff
*Kartblad med rute frå Hope
Arsenikk

**Arsenikk**, eller **arsentrioksid** (As2O3), er velkjent som eit effektivt stoff å forgifta menneske med.

## Gift

Arsenikk er langt giftigare enn det reine grunnstoffet arsen. 0,1&nbsp;g&nbsp;-&nbsp;0,2&nbsp;g arsenikk er normalt ein dødeleg dose, men ved langvarig inntak kan ein venja seg til å tola ganske store mengder.

Gifta er vanskeleg å oppdaga, av di ho gjev frå seg korkje smak eller lukt. Men det er lett å påvisa henne i kroppen etter dauden.

I mellomalderen var arsenikk ei frykta gift i fleire europeiske kongehus. Difor var det ikkje uvanleg at kongelege sjølv drakk litt av gifta for å vera motstandsdyktige dersom einkvan skulle freista å drepa dei.

## Kjemi

Arsenikk er eit oksid av arsen. Det har formelen (As2O3). Arsen har oksidasjonstrinn +3 i sambindinga. Andre namn på stoffet er *arsen(III)oksid*, *arsentrioksid*, *arsensesquioksid* og *kvit arsenikk*. Arsenikk er, som andre oksid, ei uorganisk sambinding. 

Arsenikk er eit kvitt, fast stoff.

## Bruk

Arsenikk vert brukt mot skadedyr og i tilverking av opaliserande glas og emalje.

Stoffet blei tidlegare noko brukt i små dosar som medisin mot blodsjukdommar og som styrkjande og appetittvekkjande middel.

## I grunnvatn
Arsenikk finst naturleg i bergartar og sediment som mineralet arsenolitt (kubisk As2O3) og claudetitt (monoklin). Denne særs giftige sambindinga kan derfor finnast laust i grunnvatnet. Jamn eksponering for arsenikk kan mellom anna føre til auke førekomst av hud- og blærekreft. Det finst derfor grenseverdiar for kor mykje arsenikk grunnvatn kan innehalde. Mange land har høge arsenikk-konsentrasjonar i grunnvatnet, og særleg i Bangladesh og Vest-Bengal i India er arsenikk eit stort helseproblem. 

## Kjelder
Baltikum

**Baltikum** (kanskje frå baltisk *baltai* (baltarar), 'dei kvite') er ei fellesnemning for dei europeiske landa Estland, Latvia og Litauen som ligg ved den austlege delen av Austersjøen. Historisk blir også Aust-Preussen gjerne rekna med.

Estarane lengst i nord snakkar estisk, som er eit finsk-ugrisk språk. Latviarane og litauarane, som er dei sørlegaste baltiske folka, snakkar dei baltiske språka latvisk og litauisk. Desse er om lag like forståelege seg imellom som norsk og tysk.

## Land
* 
* 
*
Ragna Breda

**Ragna Breda** () var ein norsk skodespelar som spelte i norsk og svensk film. Breda var fødd i Horten og døydde i Fredrikstad.
 
## Filmar

## Bakgrunnsstoff
*Ragna Breda i *Svensk Filmdatabas*
*Ragna Breda ved IMDB
## Kjelder

*Ragna Breda i *Svensk Filmdatabas*
Ragna Nielsen

**Ragna Vilhelmine Nielsen** fødd **Ullmann** () var ein norsk lærar og kvinnesaksforkjempar. Ho var dotter av Vilhelmine Ullmann og Jørgen Ullmann og syster til skulemannen Viggo Ullmann. 

Allereie som femtenåring byrja Ragna Ullmann virket sitt som lærar. Ho var seinare med på å grunnleggja den første fellesskulen for gutar og jenter, Fru Ragna Nielsens skole, i 1885. Ho danna òg Kristiania Kvindelige Handelsstands Forening i 1890 og Hjemmenes Vel i 1900. 

Som kvinnesaksforkjempar var ho med på stiftinga av Norsk Kvindesagsforening i 1884, og sat som formann i periodane 1886&ndash;1888 og 1889&ndash;1895. Hovudinteressa hennar var stemmerett, og ho var òg med i Kvindestemmeretsforeningen som styremedlem (1903-1913), men stod imot danninga av den meir liberale Landskvindestemmeretsforeningen. 

I 1906 blei Nielsen, som ei av dei seks første kvinnenen nokon gong, vald inn i bystyret i Kristiania. Frå rundt 1910 var ho òg aktivt med i Riksmålsforbundet. 

Nielsen skreiv mykje i tidsskriftet *[[Nylænde]]* og gav ut boka *Norske Kvinder i det 19de Aarhundrede* (1904). Denne boka har forøvrig et forord på ca. 2 sider: «Til Kvinderne i Aaret 2000». 
Ho har òg gitt ut boka *Fra de smaa følelsers tid. Billeder af en norsk bygd* (1907).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Ragna Sigurðardóttir

**Ragna Sigurðardóttir** () er ein islandsk kunstnar og forfattar, fødd i Reykjavík. Ho debuterte i 1987, men fekk først stor merksemd for romanen *Borg* i 1993.

Ragna har budd i Nederland og Danmark, men er no busett i Bessastaðahreppur nær Reykjavík.

## Bakgrunnsstoff
* Om forfattaren på bokmenntir.is
Michael Rösch

**Michael Rösch** () er ein tysk skiskyttar fødd i Zinnwald i Sachsen i DDR. Han vart olympisk meister på stafett frå OL i Torino i 2006. 

Michael Rösch er son av tidlegare verdsmeister i skiskyting Eberhard Rösch, og begynte med skiskyting som 9-åring. Han er fire gonger juniorverdsmeister, tre gonger med det tyske stafettlaget og på sprinten i 2002/03. I verdscupavslutninga i Fort Kent i 2004 fekk han 6. plass på sprinten, men klarde ikkje eit like godt resultat i den påfylgjande sesongen. 16. desember 2005 fekk han sølv på sprinten i verdscuprennet i Brezno-Osrblie etter han dagen før hadde fått sin første verdscupmedalje med bronse på 20 km. 15. januar 2006 vann han sin første siger i eit verdscuprenn med eit spurtoppgjer mot Raphaël Poirée på jaktstarten i Ruhpolding. Dagen før hadde han fått sølvmedalje på sprinten.

I OL i Torino i 2006 deltok han i sitt første OL, og var med å ta gull med det tyske stafettlaget.

## Kortfatta merittliste
* Verdscupen samanlagt:
** Beste plassering: 49. plass (2004/05)
* Olympiske leikar:
** 1 gull (Beste individuelle plassering: 10. plass (fellesstart, Torino 2006). 
* Verdscuprenn:
** 1 gull, 2 sølv, 2 bronse

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Sjukepleiar

Ein **sjukepleiar** er ein helsearbeidar utdanna i sjukepleie. Sjukepleiarar arbeider i alle delar av helsetenesta. Sjukepleiarar driv både med direkte sjukepleie og leiing av sjukepleietenesta. 

## Utdanning
Sjukepleiarutdanninga i Noreg er treårig og gjev bachelorgrad i sjukepleie. I dag er det 46 høgskular som har tilbod om sjukepleiarutdanning. 

## Autorisasjon
Det er Statens autorisasjonskontor som gjev autorisasjon som helsepersonell og kvar helsearbeidar får eit eige registreringsnummer i helsepersonellregisteret (HPR)

Autorisasjonen skal sikre at sjukepleiaren har dei nødvendige kvalifikasjonar for yrket. Autorisasjonen tek slutt ved fylte 75 år. Sjukepleiarar som ynskjer å jobbe som sjukepleiar etter fylte 75 år må søkje om lisens.

Tittelen «Sjukepleiar» er ein verna yrkestittel med heimel i lov 1999-07-02 nr 64: Lov om helsepersonell m.v. (helsepersonellova) med seinare endringar. Personar utan autorisasjon har ikkje tilgang til å nytte same tittel eller tittel som liknar eller kan gje inntrykk av at vedkommande har autorisasjon. Den gamle nemninga «Offentleg godkjend sjukepleiar» fall bort med denne lova.

## Spesialisering
Nokon sjukepleiarar er spesialsjukepleiarar, med etterutdanning i spesialfelt som anestesisjukepleie, intensivsjukepleie, nevrosjukepleie, barnesjukepleie eller operasjonssjukepleie. Jordmødrer og helsesjukepleiarar (tidlegare helsesøstrer) er òg spesialsjukepleiarar, med unntak av nokre eldre jordmødrer.

For dei fleste spesialutdanningane er det krav om to års klinisk erfaring som sjukepleiar før ein kan byrje på vidareutdanning. Utdanninga skjer på høgskulane. Utdanningane tek frå 1,5 år til 2 år.

## Bakgrunnsstoff
*Norsk Sykepleierforbund
*Tidsskriftet Sykepleien
*Statens autorisasjonskontor for helsepersonell
Sjukepleie

**Sjukepleie** er aktivitet for å hjelpe einskilde menneske og familiar å få, få attende og vedlikehalde normal helse og funksjon. Det er både eit yrke og ein vitskapeleg disiplin. Ein kan og bruke *sjukepleie* om all pleie av sjuke, til dømes det foreldre gjer for eigne sjuke born. Som yrke blir det utøva av sjukepleiarar, hjelpepleiarar og andre. Som vitskapeleg disiplin blir det kalla sjukepleievitskap.

Sjukepleiar er ein verna tittel.

## Historie

I tidlegare tider var det vanleg at nær familie eller religiøse, særleg nonner, utførte sjukepleie. Under Krimkrigen byrja Florence Nightingale å utvikla eit moderne sjukepleievesen, som seinare voks til som følgje av dei to verdskrigane.

## Bakgrunnsstoff
* Norsk Sykepleierforbund (NSF)
Blekk

**Blekk** er ei flytande svart eller farga væske som blir nytta til å skrive, teikne eller trykke tekst og bilete på papir eller anna materiale med.
Tømmerhogst

**Tømmerhogst** vil seia å hogga ned tre og kvista dei for å rydda skog eller, meir vanleg, for å bruka trematerialet. Storparten av tømmeret som blir hogd blir brukt til å laga papir eller trevyrke, men noko blir òg hogd for ved. I dag er det meste av tømmerhogsten i verda avvikla med maskinell drift. Ein person som driv med tømmerhogst vert kalla ein tømmerhoggar.

Hogst har vore viktig i lange tider for å skaffa materiale til mellom anna hus, båtar, møbel og papirindustrien, men har mange stader ført til avskoging. Nokre stader er skogen heilt forsvunnen; i England vart det meste av skogen utrydda på 1600-talet, og i delar av Amazonas og Indonesia vert det framleis drive rovdrift. I Canada har det òg vore rapportert om rovdrift. 
I Noreg har det òg vorte teke ut meir tømmer enn tilveksten. Mange stader i Nordland vart skogen nedhoggen for å skaffa materiale til jektbygging, på Røros vart store område snauhoggne for å skaffa ved til smelteverket. Når avviklinga ikkje overstig tilveksten talar ein om berekraftig avvikling. 

## Kjelder

* Disappearing habitats in Britain 
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Logging|Logging]]» frå ,  den 21. februar 2006 k.*  

## Bakgrunnsstoff
Slekta Mus

***Mus*** er ei slekt av små gnagarar i musefamilien.  I Noreg finst artane stor skogmus, lita skogmus, husmus og dvergmus.
Svetlana Isjmuratova

**Svetlana Irekovna Isjmuratova**, tatarsk *Svetlana İrek qızı İşmoratova* () er ein russisk skiskyttar av tatarsk etnisk opphav. Ho er olympisk meister på 15&nbsp;km frå OL i Torino i 2006 og fleire gonger verdsmeister på stafett.

Svetlana Isjmuratova var fødd i Zlatoust i Tsjeljabinsk oblast. Far hennar var skitrenar, og ho begynte å stå på ski som femåring, men først i 1996 gjekk ho over frå langrenn til skiskyting. Ho vann sitt første VM-gull på stafetten i Pokljuka i 2001. I OL i Salt Lake City i 2002 fekk ho bronse med stafettlaget. I VM i Khanty-Mansijsk i 2003 fekk ho sølv på fellesstarten og bronse på jaktstarten. I 2006 vann ho sitt første verdscuprenn, og kvitta seg med stempelet som evig toar, etter at ho hadde fått andreplass 12 gonger. I OL i Torino nådde karrieren hennar eit nytt høgdepunkt då ho vann gull på 15&nbsp;km og var med å vinna gull med stafettlaget.

Isjmuratova la opp som skiskyttar etter 2006-sesongen. I desember 2007 vart ho vald inn i det russiske parlamentet, Dumaen, for partiet Sameint Russland.

## Kortfatta merittliste
(per 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** 6. plass (1999/2000)
* Verdsmeisterskap:
** 4 gull, 2 sølv, 1 bronse (beste individuelt: sølv på fellesstart, 2003)
* Olympiske leikar:
** 2 gull (15&nbsp;km, Torino 2006), 1 bronse 
* Verdscuprenn:
** 2 gull, 13 sølv, 9 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Lilija Jefremova

**Lilija Jefremova** () er ein ukrainsk skiskyttar.

Fram til 2002 budde Jefremova i Russland. I 2002 flytta ho til Belarus og året deretter til Ukraina.

## Karriere
Jefremova vann sin første medalje i eit verdscuprenn i Brezno-Osrblie i 2005/06-sesongen. I OL i Torino i 2006 fekk ho overraskande bronsemedalje på sprinten.

### Kortfatta merittliste
* Verdscupen samanlagd:
** Beste plassering: 34. plass (2002/03)
* Verdsmeisterskap:
** Beste plassering: 27. plass (15 km, 2001)
* Olympiske leikar:
** 1 bronse (sprinten, 2006) 
* Verdscuprenn:
** 2 bronse
Svirydding

**Svirydding** er å rydde jorda for skog ved å tenne på ein kontrollert skogbrann, for slik å skaffe permanent dyrka plassar eller gardar.

Svirydding krev rikeleg tilgang på skog som ikkje kan brukast på betre vis. I Noreg vart svedjebruk utbreidd ved gjenryddinga på 1500- og 1600-talet. Gardar som er rydda på denne måten, har ofte namn som sluttar på *brenna, svid(ning), váll* med fleire. Særeleg gardar på namnet *váll* kan vere rydda ved svirydding i tidleg mellomalder.

## Sjå òg
* Bråtebruk

## Kjelder
* Kåre Lunden i Det Norske Samlaget (2002): *Norges landbrukshistorie* ISBN 82-521-5584-7 (band II)
Servitutt

**Servitutt** (frå latin *servus*: slave, træl) er ein råderett over annan manns eigedom. 

Døme på positive servituttar er *vegrett* og *båtfesterett* som gir servitutthavaren rett til å bruka eigedomen til h.v. ferdsle og båtfeste.

Negative servituttar går ut på at servitutthavaren kan nekte eigaren å utnytte eigedomen fullt ut, t.d. at eigedomen ikkje skal ha hus over ei viss høgd. 

Servituttar vert ofte stifta i samband med at tomter vert fråskilde, for å regulera rettane slik eigaren og servitutthavaren har avtala. 

Der partane ikkje har spesifisert servitutten, gjeld Lov um særlege råderettar over framand eigedom (servituttlova) av 29.11.1968. Lova byggjer på tanken om at det skal vere balanse mellom byrda for eigaren og gleda som retten gjev servitutthavaren, slik at dei ikkje krenkjer kvarandre. Vidare skal rettane utøvast i samsvar med tida og tilhøva, noko som kan medføre at servitutten endrar seg utan at partane har har gjort avtale om det.
Skiftjordbruk

**Skiftjordbruk** er ein primitiv jordbruksteknikk der bonden finn ein skogteig, ryddar og dyrkar han inntil avlingane byrjar å bli dårlege, og så finn bonden seg ein ny teig. Moderne reiskapar vert sjeldan nytta og det er vanleg å berre nytta handkraft og hakke, eller ein enkel plog. 

## Kjelde
Misjonstidende