Fyrstedømet Transilvania

**Fyrstedøme Transilvania** var ein delvis sjølvstendig stat, hovudsakleg styrt av ungarske fyrstar. Som delvis sjølvstendig stat eksisterte fyrstedømet frå 1570 til 1711. Fram til det tyrkiske nederlaget i den store tyrkiske krigen (1683-1697), var det ein vasallstat under Det osmanske riket. Etter freden i Karlowitz (1699), vart det ein vasallstat i Habsburgmonarkiet.

## Det austungarske kongedømet og familien Zápolya

Den 29. august 1526 slo armeen til sultan Süleyman I av Det osmanske riket ein ungarsk styrke i det avgjerande slaget ved Mohács. Johan Zápolya var på veg til slagmarka med ein stor arme, men deltok av ukjende årsaker ikkje. Den unge kong Ludvig II av Ungarn og Böhmen fall i slaget og det same gjorde mange av soldatane hans. Då Zápolya vart vald til konge av Ungarn, gjorde òg Ferdinand frå Huset Habsburg krav på trona i Ungarn. I den påfølgjande striden vann Johan Zápolya støtte hos sultan Süleyman, som etter han døydde i 1540 okkuperte Buda og det sentrale Ungarn i 1541 med påskot om å verne sonen til Zápolya, Johan II. Ungarn var no delt i tre: det vestlege og nordlege Kongelege Ungarn, Osmansk Ungarn og Det austungarske kongedømet som var underlagt osmanarane, som seinare vart Fyrstedømet Transilvania og som austerrikarane og tyrkarane kjempa om i nesten to hundreår. Dei ungarske magnatane i Transilvania spelte eit politisk dobbeltspel for å sikre seg sjølvstende.

Transilvania var no utanfor katolsk styresmakt, slik at lutheranismen og kalvinismen kunne bløme. I 1563 vart Giorgio Blandrata utpeikt som hofflækjar og dei radikale religiøse ideane hans påverka både den unge kong Johan II og den kalvinistiske biskopen Francis David, og begge konverterte etter kvart til anti-trinitarianar (unitar) tru. I ein formel offentleg disputt, SIGRA Francis David over den kalvinistiske Peter Melius og i 1568 vart det formelt innført religionsfridom under ediktet i Turda (det første i sitt slag i det kristne Europa).

## Fyrstedømet Transilvania
Báthory-familien, som kom til makta då Johan II døydde i 1571, regjerte Transilvania som fyrstar under osmanarane, og ei kort stund under Habsburg, fram til 1602. Samstundes med at dei kom til makta kan ein rekne Fyrstedømet Transilvania som ein delvis sjølvstendig stat.

Den yngre Stefan Báthory, den første mektige fyrsten i det sjølvstendige Transilvania, ein ungarsk katolikk som seinare vart konge under namnet Stefan Bathory av Polen, ønskte å oppretthalde religionsfridomen frå ediktet i Turda, men tolka dette i ein snever forstand. I den seinare perioden under Báthory-styret vart Transilvania under Sigismund Báthory -fyrste i Det tysk-romerske riket- med i den lange krigen, som starta som ein kristen allianse mot tyrkarane og vart ein fire-sida konflikt som involverte Transilvania, Habsburgmonarkiet, osmanarane og voivoden av Valakia, Mikael den modige. Etter 1601 kom fyrstedømet for ei kort stund under styret til Rudolf I som starta ei germanisering av folkesetnaden og ein motreformasjon for å gjere fyrstedømet katolsk att. Frå 1604-1606 klarte den ungarske adelsmannen Stefan Bocskay å slå austerrikarane i eit opprør. Bocskay var vald til fyrste av Transilvania den 5. april 1603 og fyrste av Ungarn to månader seinare. Han klarte å få i stand Freden i Wien i 1606. Med freden i Wien fekk Bocskay religionsfridom og politisk sjølvstyre, og attende alle konfiskerte eigedomar, ei tilbakekalling av alle «urettferdige» kjenningar, og ein totalt tilbakeverkande amnesti for alle ungararar i Kongelege Ungarn, samt at han sjølv vart respektert som ein sjølvstendig fyrste i det no større fyrstedømet Transilvania. Med freden i Wien i 1606 var transilvanarane no garantert retten til å velje sine eigen sjølvstendige fyrstar, men Georg Keglević, som var øvstkommanderande, general, vise-ban av Kroatia, Slavonia og Dalmatia, var sidan 1602 baron i Transilvania. Det var ein vanskeleg og komplisert fredsavtale etter ein lang krig.

Under etterkomarane til Bocskay hadde Transilvania gullalderen sin, særleg under regjeringstida til Gábor Bethlen og George I Rákóczi. Gábor Bethlen, som regjerte frå 1613 til 1629, hundra alle forsøk frå keisaren om å undertrykke eller omvende folket hans, og vann rykte utanlands som ein som kjempa for protestantismen. Tre gonger erklærte han krig mot keisaren, og to gonger vart han erklært konge av Ungarn, og med Freden i Nikolsburg (31. desember 1621) fekk han stadfestar freden i Wien for protestantane, og for seg sjølv fekk han sju nye fylke i det nordlege Ungarn. Etterfylgjaren til Bethlen, George I Rákóczi, hadde like stor suksess. Den største handlinga hans var freden i Linz (16. september 1645), den siste politiske triumfen for ungarsk protestantisme, der keisaren vart tvungen til å igjen stadfeste vilkåra i freden i Wien. Gabriel Bethlen og George I Rákóczi gjorde òg mykje for utdanninga og kulturen i fyrstedømet, og regjeringstidene deira er vorte kalla den transilvanske gullalderen. Dei nytta store summar på hovudstaden sin Alba Iulia, som vart den største skansen for protestantismen i Aust-Europa. Under regjeringstida deira var Transilvania òg ein av dei få europeiske statane der katolikkar, kalvinistar, lutheranarar og unitarar levde i fred med kvarandre.

Då Nagyvárad fall (1660) starta nedgangstida for fyrstedømet Transilvania og dei habsburgske monarkane fekk stadig meir kontroll over området. Under fyrst Kemeny, erklærte riksdagen i Transilvania at dei skilde seg ut frå osmanarane (april 1661) og bad Wien om hjelp, men ein løynd habsburgsk-osmansk avtale førte til at habsburgarane fekk enno større kontroll. Etter at osmanarane tapte i slaget ved Wien i 1683, starta habsburgarane gradvis å ta over det tidlegare sjølvstendige Transilvania. Mot slutten av 1600-talet var Transilvania slått saman med det habsburg-kontrollerte Ungarn og direkte underlagt guvernørane til keisaren. Frå 1711 og frametter stadfesta Habsburg kontrollen over Transilvania og fyrstane av Transilvania vart erstatta av guvernørar.

Transsylvaniens regenter:

ImageSize = width:720px height:auto barincrement:15px
PlotArea = left:0 bottom:50px top:0 right:0

DateFormat = yyyy
Period = from:1480 till:1740
TimeAxis = orientation:hor
AlignBars = justify

Colors =
 #legends
 id:SAP  value:rgb(0.9,0.5,0.6)

 id:BAT  value:rgb(0.4,0.7,0.9)

 id:RAK  value:coral
 id:APF  value:rgb(0.8,0.64,0.90)
 id:HAB  value:yelloworange
 id:MAS  value:yellowgreen
 id:THO  value:yellowgreen
 
  #interface
 id:grid1 value:gray(0.7)   # major grid
 id:grid2 value:gray(0.95)  # minor grid

 id:reign value:gray(0.4)

ScaleMajor = unit:year increment:50 start:1500
ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1480

Define $reign = color:reign width:4
Define $lshift = shift:(8,-4) #legend text shift
Define $now = 2007 #–keep updated!
Define $jwidth = width:0.1 #width of the vertical joint
Define $w1 = color:w1
Define $w2 = color:w2
Define $w3 = color:w3

BarData=
 bar:space1
 bar:JAN
 bar:FRT
 bar:FRD
 bar:IZA
 bar:JZS
 bar:BIS
 bar:BZS
 bar:BOC
 bar:RZS
 bar:BGA
 bar:BET
 bar:RGY1
 bar:RGY2
 bar:KEM
 bar:APM1
 bar:APM2
 bar:THO
 bar:RF2

 bar:space2

PlotData=
  align:left fontsize:M width:6

 color:SAP
 bar:JAN
 from:1487	till:1540	shift:(78,-5)	text:Szapolyai János 
 from:1526	till:1540	$reign
 bar:JZS
 from:1540	till:1571	shift:(49,-5)	text:János Zsigmond
 from:1559	till:1571	$reign
 bar:IZA
 from:1519	till:1559	shift:(60,-5)	text:Izabella
 from:1556	till:1559	$reign
 bar:FRT
 from:1482	till:1551	shift:(100,-5)	text:Fráter György
 from:1542	till:1551	$reign

 color:HAB
 bar:FRD
 from:1503	till:1564	shift:(91,-5)	text:Ferdinánd I
 from:1551	till:1556	$reign

 color:BAT
 bar:BIS
 from:1533	till:1586	shift:(80,-5)	text:Báthory István
 from:1571	till:1586	$reign
 bar:BZS
 from:1572	till:1613	shift:(66,-5)	text:Báthory Zsigmond
 from:1588	till:1594	$reign
 from:1594	till:1598	$reign
 from:1598	till:1599	$reign
 from:1601	till:1602	$reign

 bar:BGA
 from:1589	till:1613	shift:(-35,-5)	align:right text:Báthory Gábor
 from:1608	till:1613	$reign

 color:MAS
 bar:BOC
 from:1557	till:1606	shift:(75,-5)	text:Bocskai István
 from:1605	till:1606	$reign

 align:right
 bar:BET
 from:1580	till:1629	shift:(-71,-5)	text:Bethlen Gábor
 from:1613	till:1629	$reign

 bar:KEM
 from:1607	till:1662	shift:(-77,-5)	text:Kemény János
 from:1661	till:1662	$reign

 color:RAK
 bar:RZS
 from:1555	till:1608	shift:(81,-5)	align:left text:Rákóczi Zsigmond
 from:1607	till:1608	$reign
 bar:RGY1
 from:1593	till:1648	shift:(-80,-5)	text:Rákóczi I György
 from:1630	till:1648	$reign
 bar:RGY2
 from:1621	till:1660	shift:(-58,-5)	text:Rákóczi II György
 from:1648	till:1657	$reign
 from:1658	till:1659	$reign
 from:1659	till:1660	$reign
 bar:RF2
 from:1676	till:1735	shift:(-85,-5)	text:Rákóczi II Ferenc
 from:1704	till:1711	$reign

 color:APF
 bar:APM1
 from:1632	till:1690	shift:(-82,-5)	text:Apafi I Mihály
 from:1661	till:1690	$reign
 bar:APM2
 from:1676	till:1701	shift:(-40,-5)	text:Apafi II Mihály
 from:1690	till:1690	$reign

 color:THO
 bar:THO
 from:1657	till:1705	shift:(-66,-5)	text:Thököly Imre
 from:1690	till:1690	$reign

LineData=
 #a long hack to create a cool grey-bar ScaleMinor
 #since a line max width is only 10, two lines are used for each grey-bar
 layer:back color:grid2 width:7
 at:1485
 at:1495
 at:1505
 at:1515
 at:1525
 at:1535
 at:1545
 at:1555
 at:1565
 at:1575
 at:1585
 at:1595
 at:1605
 at:1615
 at:1625
 at:1635
 at:1645
 at:1655
 at:1665
 at:1675
 at:1685
 at:1695
 at:1705
 at:1715
 at:1725
 at:1735

 #ScaleMajor done manually to allow for the previous hack
 layer:back color:grid1 width:0.1
 at:1500
 at:1550
 at:1600
 at:1650
 at:1700

 width:5
 points:(380,15)(390,15) $reign 
 points:(230,15)(290,15) color:yelloworange
 points:(270,15)(280,15) $reign

TextData=
 fontsize:M
 pos:(300,10) text:Levetid
 pos:(400,10) text:Regjeringstid



## Sjå òg
*Transilvania
*Transilvansk historie

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Principality of Transylvania (1570–1711)|Principality of Transylvania (1570–1711)]]» frå ,  den 19. januar 2012.* 
*** oppgav desse kjeldene:*