open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rekhta

**Rekhta** (persisk skrift ریختہ *rekhta*, devanagari रेख़्ता *rekhtā*) var ei litterær form av hindustani som var skrive med det persiske alfabetet. Moderne urdu stammar frå rekhta.

Rekhta vart danna i Delhi-området på 1700-talet. Persisk, som hadde vore hoffspråk hjå mughalane i mange hundreår, hadde slutta å vera morsmål for dei fleste adelsmennene, og hadde dimed mist fotfestet sitt som eit litterært språk. Rektha vart danna for å erstatta persisk, og blanda dialektane av hindustani som vart tala i Delhi og nærområdet, med mange persiske lånord og litterære verkemiddel.

Frå byrjinga var det ei usemje over kor stor påverknad hindustani laut ha på rekhta. Nokre diktarar, som Mir Taqi Mir, meinte at rekhta laut vera meir folkeleg og kvardagsleg, og brukte ei språkform som hadde fleire hindustaniord. Andre meinte motsett, at språket laut følgja adelsmenn sin forfina tale. Dei meinte at språket laut omfatta berre dei få orda av hindustanisk opphav som adelsmenn brukte. I nokre tekstar som brukte ei ekstrem form av denne normalen, er dei einaste hindustaniorda postposisjonane og hjelpeverba. Framleggsstillarane for denne norma meinte òg at alle ord av persisk eller arabisk opphav laut ha stavinga og tydingane dei hadde i dei originale språka sine, sjølv om dei hadde fått ei ny tyding eller uttale på rekhta. På 1740-talet fekk denne andre språkforma tilnamnet "zaban-e-urdu-e-mualla" ("språket til den kongelege festninga", dvs til den raude borga der kongeætta budde). 

Det var endeleg ei meir moderat form av "zaban-e-urdu-e-mualla" som vann språkstriden. Frå 1750-talet byrja rekhta å verta meir og meir påverka av persisk, og namnet til språket vart til "urdu" på slutten av 1700-talet. Namnet "rekhta" vart brukt i tillegg til "urdu" i nokre år, men gjekk ut av bruk over tida. Frå 1850-talet vidare var "urdu" det einaste namnet som vart brukt.

## Kjelder
* S.R. Faruqi: "Unprivileged Power: The Strange Case of Persian (and Urdu) in Nineteenth-Century India", *Annual of Urdu Studies*, 1998, Vol. 13 (tilgjengeleg på nettet)
* A. Rai, *A house divided: The origin and development of Hindi-Urdu*, 1991, Oxford University Press, London.
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
Talet 40

**Talet førti** (**40**) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 39 og før talet 41.

Ordenstalet som svarar til talet førti er **førtiande** (**40.**).
Talet 81

**Talet 81** (**åttiein**) er eit oddetal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 80 og før talet 82.

Ordenstalet som svarar til talet åttiein, er **åttifyrste** (**81.**).
Olga I. Zajtseva

**Olga Zajtseva** () er ein russisk friidrettsutøvar som er spesialist på 400 og 200 m. banelaup. Saman med resten av det russiske laget sette ho verdsrekord på 400-meter stafett i Glasgow i 2006. I EM i friidrett i 2006 vann ho bronse på 400 m. individuelt, og gull med det russiske laget på stafetten. 

Den personlege rekorden hennar på 400 m. er 49,49 sekundar frå 2006.

## Bakgrunnsstoff
* Utøvarinformasjon frå EAA
Ш

**Ш** (liten bokstav **ш**) er ein kyrillisk bokstav. Han uttrykkjer ein vislelyd, som om lag tilsvarar den latinske bokstavkombinasjonen **[[s]][[j]]**, uttala med tunga lågt i munnen. På norsk blir han transkribert som «sj».

Han er den 25. bokstaven i det bulgarske, den 26. bokstaven i det russiske, den 27. i det belarusiske og den 29. i det ukrainske alfabetetet. På serbisk og makedonsk er han den siste bokstaven, på høvesvis 30. og 31. plass i alfabetet.

## Kjelder
Щ

**Щ** (liten bokstav **щ**) er ein kyrillisk bokstav som blir nytta i bulgarsk, russisk og ukrainsk. Han er den 26. bokstaven i det bulgarske, den 27. bokstaven i det russiske og den 30. bokstaven i det ukrainske alfabetetet. På norsk blir bokstaven transkribert som «sjtsj» for russisk og ukrainsk og som «sjt» for bulgarsk og gammalslavisk.

På russisk representerer han ein lang ustemd alveolo-palatal frikativ , som dei midtre konsonantlydane i engelsk *Wel*'sh***-***sh**eep''. På [[ukrainsk]] og [[rusinsk]] representerer han [[konsonantkluster]]et , omtrent som i  midten av engelske ''ca**sh-ch*'est*. På bulgarsk representerer han konsonantklusteret .

## Kjelder
Ю

Den kyrilliske bokstaven **Ю** (liten bokstav **ю**) er den 32. og nest siste bokstaven i det russiske alfabetet. Det finst ingen tilsvarande bokstav i det latinske alfabetet. Ю tilsvarar (som regel) bokstavkombiasjonen **[[j]][[o]]** i det latinske alfabetet. Når Ю står fyrst i eit ord får den **j**-forslag og vert uttala som den latinske bokstavkombinasjonen **[[j]][[o]]**, ellers vert han uttala som **[[o]]**.
Э

Den kyrilliske bokstaven **Э** (liten bokstav ** э**) er den 31. bokstaven i det russiske alfabetet. Det finst ingen tilsvarande bokstav i det latinske alfabetet. Э vart uttala som ein mellomting mellom dei latinske bikstavane **[[e]]** og **[[æ]]**.
Ы

Den kyrilliske bokstaven **Ы** (liten bokstav ** ы**) er den 29. bokstaven i det russiske alfabetet. Det finst ingen tilsvarande bokstav i det latinske alfabetet. **Ы** er ein vokallyd, som vert uttala som ein mellomting mellom dei latinske bokstavane **[[u]]** og **[[i]]**, med munnen trekt ut som når ein uttalar bokstaven **[[i]]**. Starten av uttalelyden kan minna om ein svak **[[å]]**. Med unnatak av framandord står aldrig **Ы** fyrst i russiske ord.
Ь

Den kyrilliske bokstaven **Ь** (liten bokstav **ь**), òg kjend som «det mjuke teiknet», er den 30. bokstaven i det russiske alfabetet. Det finst ingen tilsvarande bokstav i det latinske alfabetet. **Ь** har ingen eigen lyd, men viser at konsonanten framom **Ь** skal ha palatalisert (*mjuk*) uttale.
Ъ

**Ъ** (liten bokstav **ъ**) er ein kyrillisk bokstav som opptrer i det bulgarske og det russiske alfabetet. Det finst ingen tilsvarande bokstav i det latinske alfabetet. Han blir også kalla «hardt teikn» eller «stor jer».

## Bulgarsk
I det bulgarske alfabetet er Ъ den 27. bokstaven. Her er han kjend som ер голям (*er goljám*) ‘stor jer’.
Han blir nytta til å uttrykka fonemet  midtre bakre urunda vokal , som av og til også blir vist som ein schwa . 

## Russisk

Ъ er den 28. bokstaven i det russiske alfabetet, og er kjend som твёрдый знак (*tvjordyj znak*) ‘hardt teikn’. Før revolusjonen i 1917 var han vanleg i russisk rettskriving, men i moderne russisk er han meir sjeldan. Han uttrykker ikkje ein lyd på russisk, men blir nytta ortografisk. Han har som funksjon å skilja prefiks som endar i konsonantar frå morfem som byrjar med ein vokal som har j-lyd framfor seg, og viser at j-lyden framleis skal uttalast. Ein finn han derfor berre framfor я, е, ё og ю (ja, je, jo og ju).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hard sign|Hard sign]]» frå ,  den 22. mars 2024.*
Jonas Øglænd

**Jonas Øglænd A/S**, på Sandnes, var gjennom heile 1900-talet den leiande sykkel-, motorsykkel- og moped-produsent i Noreg. Øglænd er mellom anna kjent kjend for sykkelmerket **[[DBS]]** og motorsykkel- og moped-merket **[[Tempo motorsyklar|Tempo]]**.

Firmaet vart stifta i 1868, av Jonas Christian Øglænd, som ein «assortert «landhandel». 

Selskapet som er knytt til syklar vart grunnlagt av Jonas Øglænd i 1892 i Sandnes, under namnet Øglænd Cyklelager. I starten var det ein agent for den tyske produsenten *Hengstberg*, seinare òg for merket *The World* frå USA. Øglænd monterte sjølv syklane. Andre merke som Øglænd òg monterte var *Fram* og *Viking*. I 1906 opna Øglænd ein sykkelfabrikk i Langgata 6 i Sandnes, der selskapet produserte eigne syklar. I 1932 registrerte  Øglænd  varemerket **DBS** - *Den beste sykkel*. Merkenamnet Den Beste Sykkel (DBS) kom til etter ein namnekonkurranse der ein 12 år gammal gut kom med vinnarforslaget. I åra etter voks DBS, og i 1949 eksporterte dei sin første sykkel.

Jonas Øglænd starta motorsykkelproduksjon sist på 30-talet, noko dei heldt fram med i etterkrigstida. Dei selde både motorsyklar og mopedar under varemerket Tempo. Motorane kjøpte dei frå Fichtel & Sachs i Tyskland.

I 1989 vart firmaet kjøpt av Varner-gruppa, som selde sykkeldelen av firmaet til den svenske sykkelprodusenten Monark, ein del av Cycleurope-konsernet. Sykkelproduksjonen i Sandnes er no nedlagt.

## Kjelder
* '' Short Øglænd history.  Øglænd bicycle factory 1949'', www.mo-ped.se.

## Bakgrunnsstoff
*
Tempo

**Tempo** er i musikalsk terminologi eit uttrykk for snøggleiken til ein takt eller ein rytme. Sjølve ordet *tempo* er italiensk for tid. Tempoet i eit musikkstykke vert markert i starten av stykket. I moderne musikk nyttar ein eininga BPM, som står for «beats per minute» eller på norsk taktslag pr. minutt. Det tyder at ein spesifiserer lengda av eit taktslag og deretter kor mange av desse som skal spelast per minutt. Denne matematiske utrekninga av tempo vart populær i løpet av 1800-talet, då dei første metronomane vart laga. Desse var riktignok høgst upålitelege.

## Italienske tempomarkeringar

### Vanlege tempomarkeringar

Dei vanlegaste tempomarkeringane på italiensk er:

* *Grave* - særs langsamt og høgtidleg
* *Largo* - langsamt og breitt 
* *Adagio* - langsamt
* *Lento* - langsamt
* *Andante* - i gåande fart
* *Moderato* - moderat, passeleg - verken hurtig eller langsamt
* *Allegretto* - «litt allegro», moderat hurtig
* *Allegro* - hurtig
* *Presto* - særs hurtig
* *Prestissimo* - så hurtig som mogeleg

### Graderingar

* *non troppo* - ikkje for mykje; til dømes *Allegro non troppo* (eller *Allegro ma non troppo*) som tyder «Hurtig, men ikkje for hurtig».
* *molto* - veldig, som i *Allegro molto*
* *poco* - litt, som i *Poco Adagio*
* *piu* - meir, som i *Piu Allegro*
* *meno* - mindre, som i *Meno Presto*
* Ulike suffiksar frå italiensk vert brukt, i tillegg til Allegretto; *Andantino*, *Larghetto*, *Adagietto*, *Larghissimo*, *Prestissimo*.

### Uttrykk som markerer endring av tempoet ([[agogikk]])

* *Accelerando* - gradvis hurtigare (fork.: *accel.*)
* *Meno Mosso* - mindre rørsle eller langsamare 
* *Più Mosso* - meir rørsle eller hurtigare
* *Rallentando* - gradvis langsamare (fork.: *rall.*)
* *Ritardando* - gradvis langsamare (fork.: *rit.*)

## Tempomarkeringar på andre språk

### Franske tempomarkeringar

* *Grave* - langsamt og høgtideleg
* *Lent* - langsamt
* *Modéré* - i eit moderat tempo
* *Vif* - livleg
* *Vite* - hurtig
* *Très* - veldig, som i *Très vif* 
* *Moins* - mindre, som i *Moins vite*

### Tyske tempomarkeringar

* *Langsam* - langsamt
* *Mäßig* - moderat
* *Lebhaft* - livleg
* *Rasch* - fort
* *Schnell* - hurtig

### Tempomarkeringar på engelsk

Engelske indikasjonar, til dømes *quickly* (fort), har òg vorte brukt, av Benjamin Britten, av mange andre. I jazz og pop kan indikasjonar (som markerer tempo og stil) lik desse førekome;
* *Fast* - hurtig
* *Laid back* - avslappa
* *Ballad* - ballade
* *Medium* - moderat
* *Medium-up* - moderat til hurtig

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tempo|Tempo]]» frå , den 26. april 2010.*
Tidlegare norske båtmotorfabrikkar

**Norske båtmotorfabrikkar** er ei liste over tidlegare båtmotorfabrikkar i Noreg. Fram til tidleg på 70-talet var det mange mange små båtmotorprodusentar langs norskekysten. Mange av desse er i dag heilt eller delvis gøymde og få opplysningar er tilgjengelege. 

* Andersen mekaniske verksted, Tromsø (Børr, Midnatsol)
* Bergens mekaniske verksted, Bergen (B.M.V)
* Bentsen & Sjøholt, Tennfjord (B.S.)
* Blokkens skibsverft & Mek. Verksted, Blokken (Blokken)
* Brødrene Brunvoll Motorfabrik, Molde (Brunvoll) 
* Brødrene Klemsdal, Sarpsborg (BK-Diesel)
* Bønes verft og mekaniske verksted, Bønes (Bønes)
* Damsgård motorfabrikk: sjå *Sabb Motor* 
* De Forenede motorfabrikker, Bergen
* Edvard Christensen & sønner, Brevik (ECS)
* Engelsviken Slipp (Viking)
* Isodor Nielsen mekaniske verksted, Trondheim (Dan)
* Ferdinand Dahl motorfabrik, Molde (Dahl)
* Folkvord & Jensen, Stavanger (Concord)
* Færd
* Favorit
* Fredrikstad motorfabrik, Fredrikstad (FM)
* Frigg
* Gideon motorfabrikk, Helgøya 
* Glimt motorfabrikk, Kristiansund (Glimt)
* Grenaa havns motorfabrik, Kristiansund (Grenaa)
* Grov mekaniske verksted, Grovfjord (Grov)
* Halås motorverksted, Kristiansund (Delvin)
* Hamnvik mekaniske verksted, Ibestad (Eide)
* Heggens motorfabrik, Kristiansund (Møringen)
* Hjelseth motorfabrikk, Ålesund
* Jens Torgersen mek. verksted, Stavanger (Ruøy)
* Kabelvåg mekaniske verksted, Kabelvåg (Røed)
* Ludolf Olsen mekaniske verksted, Bodø
* Mandals motorfabrikk, Mandal (Marna)
* Motorfabrikken Fix, Harstad (Fix)
* Motorfabrikken Heimdal, Molde (Heimdal)
* Nabbetorp mekaniske værksted (Sterk, Trim)
* Nils N. Finnøy, Finnøya i Ålesund i Møre og Romsdal (Finnaøy)
* Nogva Motorfabrikk, Søvik
* Ormset motorverksted & metalstøperi, Aure (O. M.)
* Motoren Rapp, Oslo (Rap)
* Real motorfabrik (Real)
* Sabb motor (tidlegare *Damsgård Motorfabrikk*), Laksevåg ved Bergen (Sabb). 
* Sleipner motorfabrikk, Sarpsborg
* Vestsmølens slip og motorverksted, Smøla (Vestsmøl)
* Sterkodder mekaniske verksted, Kristiansund ( 	Stærkodder)
* Stokmarknes mekaniske verksted, Stokmarknes (Bjørn)
* Tromsø motorverksted, Tromsø (Trums)
* Tromsø skipsverft, Tromsø (Trollhætta)
* Wichmann motorfabrikk, Rubbestadneset, Bergen
* Østfold motorverksted (Smart)
* Øveraasens motorfabrikk & mek. verksted (Trygg)
* Årthun mek. berksted, Sandnessjøen (Årthun)
Sleipner (fleirtyding)

**Sleipner** eller **Sleipnir** kan vera:

* Hesten **[[Sleipner]]** frå norrøn mytologi
***[[Motorfabrikken Sleipner]]** i Fredrikstad
*Ein **[[plog|hesteplog]]** for åker- og vollpløying
*Sleipner aust/Sleipner vest, gass og kondensatfelt i Nordsjøen, med plattformer på felta Sleipner A, Sleipner B og Sleipner T
*Fleire båtar:
**MS «Sleipner» frå 1989 og MS «Sleipner» frå 1999, hurtigbåtar eigd av HSD
**HF «Sleipner», hydrofoilbåt eigd av Sandnæs Dampskibs-aktieselskab (1961)
**Kanonbåten Sleipner, norsk kanonbåt frå 1878
**Jagaren KNM «Sleipner», norsk jagar frå 1936
**Korvetten KNM «Sleipner», norsk korvett som blei utfasa i 1992
1930-åra

**1930-åra** var eit tiår på 1900-talet. Det er knytt til den store depresjonen, ei økonomisk krise som råka fleire land og medførte at det internasjonale finanssystemet braut saman. Franklin D. Roosevelt blei vald til amerikansk president i 1933, og innførte ei rekkje økonomiske og sosiale program kjende som New Deal som respons på krisa. I andre land kom autoritære leiarar til makta, som Adolf Hitler i Tyskland. Han rusta opp landet militært og stod for ei rad anneksjonar og åtak på naboterritorium, der det siste av desse, åtaket på Polen 1. september 1939, førte til utbrotet av andre verdskrigen.

## Hendingar i utlandet
;Krigar
* Den kinesiske borgarkrigen heldt fram
* Leticiakrigen mellom Colombia og Peru frå 1933 til 1934
* Den andre krigen mellom Italia og Etiopia frå 1933 til 1939
* Krigen mellom Saudi–Arabia og Jemen i 1934
* Chacokrigen mellom Bolivia og Paraguay i 1935
* Den spanske borgarkrigen frå 1936 til 1939
* Den andre kinesisk-japanske krigen braut ut i 1937 og varte til 1945 som del av andre verdskrigen
* Andre verdskrigen braut ut i 1939

## Hendingar i Noreg

*1935 - Den fyrste langvarige arbeidarpartiregjeringa kom til makta med Johan Nygaardsvold som statsminister
*1937 - Den norske kongefamilien auka med dei fyrste barna fødde i Noreg - prinsesse Ragnhild i 1930, prinsesse Astrid i 1932 og tronarvingen prins Harald i 1937. Dronning Maud døydde i 1938.

## Viktige personar
* Léon Blum
* Neville Chamberlain
* Francisco Franco
* Paul von Hindenburg
* Adolf Hitler 
* Benito Mussolini
* Franklin D. Roosevelt 
* Josef Stalin

## Galleri

Zygmunt Glinicki - Polish-Palestinian Line - Google Art Project.jpg|Plakat for den polske palestinalinja frå 1934
1934 circa Jupp Wiertz Plakat Im Turnier, nach einem Ölgemälde, Pallas-Verlag AG, Berlin, Tennisspielerin.jpg|Plakat av tennisspelarar frå rundt 1934
Edward M. Eggleston - Pennsylvania Railroad - Atlantic City, 1935.jpg|Plakat for Atlantic City og Pennsylvania Railroad frå 1935.
1936 circa Max Ullmann Plakat für die Deutsche Lufthansa, Junkers Ju 52 über einer Postkutsche.jpg|Tysk plakat frå rundt 1936 viser eit Junkers Ju 52-fly med nazistflagg over ei gammaldags postvogn.
Como Ha Sembrado la Inglesia Su Religion en España.jpg|Spansk propagandaplakat
Recruitment poster for the Tank School of the Imperial Japanese Army.jpg|Rekrutteringsplakat for den japanske hæren
1910-åra

**1910-talet** er tiåret som byrja 1. januar 1910 og enda 31. desember 1919. Det var det andre tiåret av 1900-talet. 1910-åra var prega av den første verdskrigen, som varte frå 1914 til 1918. Fleire land gjekk gjennom store omveltingar, som Den meksikanske revolusjonen i 1910, Xinhairevolusjonen i Kina (1911-1912), Februar- og Oktoberrevolusjonen i Russland (1917) og Novemberrevolusjonen i Tyskland (1918).

## Viktige hendingar
* Oktober 1911: Xinhairevolusjonen som førte til avsettinga av den kinesiske keisaren og at landet blei republikk.
* 1912: Atlanterhavsdamparen «Titanic» råka eit isfjell og sokk 15. april. 1&nbsp;522 av dei 2&nbsp;227 passagerarna døydde.
* 1912: Europeisk kolonisering av Nord-Afrika. Frankrike og Spanien delte Marokko i to protektorat, Fransk Marokko og Spansk Marokko. Italia tok over Libya frå Osmanarriket.
* 1912-1913: Dei to Balkankrigane, som til ei viss grad kan reknast som forløparar til første verdskrigen.
* 1. august 1914-11. november 1918: Første verdskrigen.
* Mars 1917: Februarrevolusjonen i Russland.
* November 1917: Oktoberrevolusjonen i Russland.
* 1917: Finland erklærte sjølvstende frå Russland.
* Oktober/november 1918: Den tyske novemberrevolusjonen førte til at keisar Vilhelm II av Tyskland abdiserte.
* 28. juni 1919: Versaillesfreden blei underskriven.
* August 1919: Grunnlegginga av den tyske Weimarrepublikken.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:1910-talet|1910-talet]]» frå , den 23. mai 2011.*
Wichmann motorfabrikk

**Wichmann Motorfabrikk** var ei verksemd på Rubbestadneset på Bømlo der det vart produsert båtmotorar. Fabrikken vart seinare kjøpte opp av det finske selskapet Wärtsilä. 
Fabrikken ligg framleis på Rubbestadneset, og produserer no propellar, gir og framdriftssystem, under namnet Wärtsilä Norway AS.
Spreiing

**Spreiing** er ein fysisk prosess der banen til eit objekt eller ei stråle blir endra gjennom ei vekselvirking med eitt eller fleire andre objekt. Lys, lyd og partiklar i fart er døme på noko som kan spreiast. Ei rekke ting kan føra til spreiing, til dømes andre partiklar, bobler, dropar, celler i organismar eller ulik tettleik i mediumet objektet eller stråla går gjennom.

Fenomenet oppstår når ein avgrensa strålebunt går gjennom eit stoff slik at strålinga oppstår i andre retningar samstundes som intensiteten av den opphavlege strålen minkar.
Gassplattform

Ei **gassplattform** er ei plattform med utstyr for å utvinna hovudsakleg naturgass frå gassfelt offshore.

## Sjå òg
* Oljeplattform
Apostrofe

:*Sjå òg [[apostrof]]*

**Apostrofe** er eit verkemiddel innan dikting og retorikk som vert nytta om henvendingar til ein fråverande eller daud person som om vedkomande var til stades, eller om noko abstrakt som om det var levande.

## Kjelder
* Janss og Refsum. 2003. *Lyrikkens liv*. Universitetsforlaget.
* Nynorskordboka
Strofe

**Strofe** vert i lyrikken brukt om ei samling av vers som vert knytt ilag. Ofte grupperar strofene seg i like eller tilnærma like mønster gjennom heile diktet. Om strofene vert gruppert systematisk og regelmessig slik, kallar vi diktet strofisk. Strofe vert også nytta nokså fritt om avsnitt eller om enkelte delar av dikt som er tilnærma like seg i mellom. 

Døme på strofer:

:"Ord over grind" av Haldis Moren Vesaas

:Du går fram til mi inste grind,
:og eg går og fram til di.
:Innanfor den er kvar av oss einsam,
:og det skal vi alltid bli.

:Aldri trenge seg lenger fram,
:var lova som galdt oss to.
:anten vi møttest tidt eller sjeldan
:var møtet tillit og ro.

:Står du der ikkje ein dag eg kjem
:fell det meg lett å snu
:når eg har stått litt og sett mot huset
:og tenkt på at der bur du.


Utsnittet av dette diktet består av 3 strofer, og kvar av desse består så av 4 vers.
Ellipsoide

Ein **ellipsoide** er ein tredimensjonal lekam, med tre ulike diametrar. Han kan sjåast på som den tredimensjonale utgåva av ein ellipse.

Ei gjennomskjæring av ein ellipsoide vil alltid gje ein ellipse. Om to av ellipsens diametrar er like store kan ein tenkje seg at ellipsoiden er danna ved å la ein ellipse rotere rundt ein akse. Dette kallast ein **rotasjonsellipsoide** eller **sfæroide**. Han er flatklemt eller forlenga, etter som om rotasjonen er gjort rundt den vesle eller store aksen på ellipsen. Jorda og andre himmellekamar har forma til flatklemte sfæroidar. 

Likninga for ein standard ellipsoide i kartesiske koordinatar er 

:{x^2 \over a^2}+{y^2 \over b^2}+{z^2 \over c^2}=1,

der *a* og *b* er radien langs *x*- og *y*-aksane og *c* er polarradien langs z-aksen. 

## Volum

Volumet til ein ellipsoide er gjeven av formelen 
:\frac{4}{3}\pi abc.\,\!
Merk at likninga vert redusert til volumet for ei kule om dei tre radiane er like. 

Voluma til den største innskrivne og minste omskrivne boksen er høvesvis:
:\frac{8}{3\sqrt 3} abc.\,\!  og   8abc.\,\!.

## Bakgrunnsstoff
Andrew Z. Fire

**Andrew Fire** () er ein amerikans lækjar frå Palo Alto i California. Fire fekk Nobelprisen i medisin 2006 for oppdaginga av RNA-interferens. Prisen blei delt med Craig C. Mello.

## Kjelde
* Nobelprize.org
Craig C. Mello

**Craig C. Mello** () er ein amerikansk lækjar og biolog. 

Mello fekk Nobelprisen i medisin 2006 for oppdaginga av RNA-interferens. Prisen blei delt med Andrew Z. Fire.

## Kjelde
* Nobelprize.org
Lars-Ánte Kuhmunen

**Lars-Ánte Kuhmunen** () er ein samisk musikar og joikar frå Rensjön i Kiruna. Han vann Samisk Grand Prix i 2000 og Folkelarm-prisen for *årets nykomar* i 2006.
Vers

**Vers** i lyrikken er ei linje i eit dikt. Dette er grunneininga i ei strofe. Desse versa grupperar seg ofte i nokså like mønster gjennom diktet. Versa kan anten vere frie vers eller vers som er bunden av ein eller annan slags metrikk.
Sabb motor

**Damsgård Motorfabrikk** vart stifta den 30. april 1925, av brørne Håkon og Alf Søyland, saman med Harald Svendsen. Frå starten og fram til 1929 heldt dei til i ei sjøbu i Damsgårdsveien, i Laksevåg ved Bergen. 

## Historie
Den fyrste motoren, modell A, var ein 3 hk oppfyringsmotor, mynta på små fiskebåtar. Dette motoren synte seg  vera driftssikker og vart produsert heilt fram til 1962. Den neste motoren kom på marknaden i 1927 og var ein 5-7 hk glødehovudmotor. Han hadde underdimensjonert veivaksel, noko som førte til ein rekkje havari og reklamasjonssaker. Det kom difor ei forbetra utgåve, som vart kalla type C 5-9 hk , som òg var i produksjon i 38 år. Motorane vart marknadsførte under merkenamnet **Sabb**. I 1936 vart det innført ein ny motor, type B, på 4-5 hk. På 1940-tallet kom to totakts dieselmotorar på markedet, type E og F, med effekt på 4 respektivt 5 hk. Men berre nokre få av desse vart produserte før Sabb gjekk attende til glødehodemotorar.

Fyrst på 1950-tallet kom Sabb type D, på 6-12 hk, som var i produksjon til midt på 60-talet. I 1955 kom ein firetakts dieselmotor, type G, på markedet. Han ytte 8 hk ved 1500 rpm. Seinare vart turtallet auka til 1800 rpm og effekten auka til 10 hk. Det vart produsert rundt 70.000 av denne typen fram til 2000-tallet. Ein tosylindra versjonen, kalla 2G, på 16-22 hk vart òg populær. To litt mindre firetakts dieselmotorar, type H og 2H, som kom på 1970-tallet hadde ein effekt på 6-8 respektivt 18 hk. Den siste og største motoren frå Sabb var type 2J. Han hadde direkteinsprøyting og ytte 30 hk. 

I 1971 vart føretaket gjort om til aksjeselskap og fekk namnet **Sabb Motor AS**.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Sabb Motor AS
* A Tribute To The Legendary SABB Marine Diesel Engine
Sverre Anker Ousdal

**Sverre Anker Ousdal** () var ein norsk skodespelar. Han var ein markant filmskodespelar med ei rekke hovudroller i norsk og svensk film.

Han debuterte i 1965 på Den Nationale Scene. Ousdal var ved Oslo Nye Teater 1967–1970, og ved Nationaltheatret frå 1970.

Ousdal hadde store roller i TV-seriene *Grenseland* (1980), *The Last Place on Earth* (1985), *Blodsbånd* (1998). 

## Utmerkingar

Ousdal vann Amandaprisen i klassen beste mannlege hovudrolle to gonger. Fyrste gongen i 1990 for hovudrolla i Fjernsynsteatrets *[[Kreditorer]]*, andre gongen i 1998 for hovudrolla i *[[Blodsbånd]]*.

I 2009 vann han òg Amandaprisen sin heiderspris saman med Helge Jordal og Kjersti Holmen.

Ousdal blei i 1997 utnemnd til riddar av 1.klasse av St. Olavs orden for sin innsats i norsk scenekunst.

## Kjelder
Chrysler Building

**Chrysler Building** er ein skyskrapar i New York by. Den 319 meteren høge bygningen stod ferdig i 1930, og var den høgaste bygningen i verda i nesten eitt år, inntil Empire State Building nokre kvartal lenger vest på Manhattan stod ferdig i 1931.

Chrysler Building vart designa av William van Alen for den amerikanske bilprodusenten Chrysler. Bygningen er eit av dei fremste eksempla på Art Deco-stilen, og vert av mange sett på som den vakraste bygningen i New York. Med sin karakteristiske skinande topp i rustfritt stål, er Chrysler-bygningen òg ein av dei mest dominerande landemerka i byen. Utforminga av den dekorative toppdelen var dessutan inspirert av hjulkapslane på Chrysler-bileane på 1920-talet.

Til forskjell frå Empire State Building, er Chrysler-bygningen ikkje open for publikum.

## Sjå òg
* Verdas høgaste bygningar

## Bakgrunnsstoff

*
Bø

**Bø** kan vise til
__NOTOC__
## Etymologi
Bø kjem av gammalnorsk *bœr*, genitiv; *bœjar* eller *bjár*, fleirtal; *bœir*. Ordet tyder gard og kjem òg i forma *[[by]]* i tydinga busett område.

## Stader
Det er omtrent 1 200 stader i Noreg som heiter **Bø** ell. By.
### Kommunar
* Bø kommune i Nordland
* Bø tidlegare kommune i Telemark fram til 2020

### Tettstader
* Bø i Telemark
* Bø i Vesterålen
### Gardar
* Bø &ndash; ein gard i Drangedal kommune i Telemark
* Bø, ein gard på Radøy kommune i Hordaland
* ein **bø** &ndash; jorde eller innmark, bø er òg eit gamalt namn for bondegard

## Andre tydingar
* **Bø** &ndash; eit ord ein seier når ein vil skremme nokon

## Kjelder
* Bottolv Helleland om stadnamn
Knut Arild Hareide

**Knut Arild Hareide** () er ein tidlegare politikar, og leiar for KrF frå 2011 til 2019. Hareide gjekk av som partileiar i 2019 etter at KrF valde å gå inn i regjering med Høgre, Venstre og Framstegspartiet, det sistnemnde partiet ville ikkje Hareide ha i koalisjonen. Sidan 1. januar 2022 har han vore sjøfartsdirektør i Sjøfartsdirektoratet.

## Bakgrunn
Hareide vaks opp på Rubbestadneset. Han var statsråd og sjef for Miljøverndepartementet (Miljøvernminister) frå 18. juni 2004 til regjeringa Bondevik II gjekk av hausten 2005. Frå 24. januar 2020 var han samferdselsminister for regjeringa Solberg. 

Hareide er utdanna siviløkonom frå Norges Handelshøyskole (NHH) og har sosiologi grunnfag frå Universitetet i Bergen. Han har vore politisk rådgjevar i Kyrkje- utdannings- og forskingsdepartementet i Regjeringa Bondevik I, statssekretær i Finansdepartementet i den andre Bondevikregjeringa; og er 2. nestleiar i KrF frå 2003.

Då Hareide tiltredde stillinga som miljøvernminister 18. juni 2004, berre 31 år gammal, vart han den yngste ministeren frå KrF nokon sinne.

I det sivile livet har Hareide vore tilsett i Schibsted-konsernet sidan 1997. I januar 2007 vart det kjent at Hareide førebels trekte seg frå politikken for å satse på ein karriere i næringslivet. Frå 2007 til hausten 2009 var han tilsett som organisasjonsdirektør i Schibsted.

Hareide blei ved stortingsvalet 2009 vald inn som representant frå Akershus. Han leia Transport- og kommunikasjonskomitéen på Stortinget.

Hareide er gift med Lisa Marie Hareide, saman har dei to born.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Gimping

**Gimping** er ein handarbeidsmetode som går ut på å laga remser av garn og å setja desse saman. Slik kan ein mellom anna laga skjerf, sjal og grytelappar. 

Utstyret som trengst er ein gimpegaffel og ei heklenål. Gimpegaffelen er forma om lag som ein U, men er flat i botnen. Garnet skal leggast rundt pinnane og heklast saman slik at det vert danna ei bord med løkker langs sidene. Som regel består eit arbeid av meir enn ei slik remse. For å festa desse til kvarandre kan ein anten dra løkker frå ei remse gjennom løkker på ei anna eller hekla remsene saman med ein ny tråd. 

## Sjå òg
* Hakking
* Hekling
* Strikking
* Nålebinding

## Bakgrunnsstoff
*
Sonja Edvardsen

**Sonja Edvardsen** () er ein norsk Arbeidarparti-politikar. Ho var ordførar i Eid kommune frå 2005 til 2011. Ho tok over etter Gunvald Ludvigsen som då vart stortingsrepresentant.

Edvardsen var vararepresentant til Stortinget 2009–2013.

## Kjelder
Troll A

**Troll A** er ei oljeplattform (gassplattform), sett opp for å utvinna naturgass frå Trollfeltet. Bygginga av Condeep-plattforma var eit av dei største ingeniøroppdraga gjennom historia. Statoil er operatør for feltet.
Gassen vert send inn til Kollsnes i Øygarden kommune, der gassen vert prosessert. 
Plattformunderstellet vart bygd av Norwegian Contractors for Norske Shell, som var operatør i utbyggingsfasen, medan plattformdekket vart bygd ved Aker Stord. 
Plattformaunderstellet er bygd av armert betong. Ho står på havbotnen 303 meter under havoverflata. 

Gass vert utvunne frå 40 gassbrønnar, og vert frakta gjennom ulike røyrleidningar. Understellet og dekket vart bygd kvar for seg (med byggestart i 1991-1992). Dekket vart sett på medan understellet var delvis søkt ned. Troll A vart taua over 200 km frå Vats, nord i Rogaland fylke, og ut til Trollfeltet 80 km nordvest for Bergen. Då plattforma vart taua ut i Nordsjøen i 1995, vart det sendt på fleire fjernsynskanalar. 
Tauinga tok sju dagar.

I oktober 2006 heldt Katie Melua ein konsert nedst i det eine betongbeinet til Troll A plattforma. Konserten sette ein ny Guiness verdsrekord for å vera den konserten som er halden djupast under havoverflata.

## Nokre fakta
* Sett på plass på feltet: 17. mai 1995
* Produksjonsstart 9. februar 1996
* Plattforma er det høgaste byggverket som er flytta av menneske. Plattforma er totalt 472 meter høg, av dette 369 meter under vatn.
* Plattformvekta er 656 000 tonn
* Trollfeltet er rekna totalt å innehalda kring 1300 milliardar kubikkmeter naturgass 
* Plattforma vart i 1999 kåra av lesarane av Teknisk Ukeblad til *århundrets ingeniørbragd*
* Pr. 31.12.2005 er det investert totalt 53,9 milliardar 2006-kroner i feltutbygginga av Troll Gass

## Sjå òg
* Troll B - flytande produksjonsplattform for utvinning av råolje frå Trollfeltet 
* Troll C - flytande produksjonsplattform for utvinning av råolje frå Trollfeltet
* Troll Pilot - prosessanlegg på havbotnen

## Bakgrunnsstoff
* Århundrets ingeniørbragd : Trollbinder hele verden  på http://www.tu.no (Teknisk Ukeblad)
* Structurae: Troll
* Offshore-Technology.com: Troll 
* Bilete av Troll A
Fridomskjempar

**Fridomskjempar** er ei nemning på ein person som kjempar mot okkupasjon eller undertrykking, gjerne i samband med ein krig. Okkupantane eller motstandarane kallar gjerne fridomskjemparar for terroristar.
Regjeringa Lyng

**Regjeringa Lyng** var ei koalisjonsregjering med dei politiske partia Høgre, Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Venstre. Regjeringa kom til makta etter at regjeringa Gerhardsen III den 28. august 1963 måtte gå av på grunn av mistillitsframlegg. Mistillita frå Stortinget kom på grunn av Kings Bay-ulukka.  John Lyng si regjering måtte gå av etter kort tid, då partia på venstresida reiste mistillitsframlegg i samband med regjeringserklæringa. Regjeringa gjekk av 25. september 1963.

## Sjå òg
* Norske regjeringar
* Stortingsvalet 1961

## Kjelder
* Regjeringa Lyng hos Regjeringen.no, vitja 15. januar 2010
Jan Zahl

**Jan Zahl** () er ein norsk forfattar og journalist. Han voks opp på Bryne på Jæren.

I 2006 gav han ut ei bok om musikkgruppa Kaizers Orchestra, *Kontroll på kontinentet*. Bror hans, Geir Zahl, spelar i musikkgruppa.

Zahl mottok i juni 2015 Kulturdepartementets nynorskpris.

## Utgjevingar
* 2003 *Sommerfugleffekter : turist Zahls glade beretning fra en søramerikansk nedtur* ISBN 
* 2005 *Vi kan godt kysse* : roman i samarbeid med Mari Grydeland ISBN 82-05-34037-482-10-04803-1
* 2006 *Kontroll på kontinentet*
* 2010 *Rogaland* : i samarbeid med Lars Idar Waage ISBN 9788281401082
* 2018 *Vi kan godt få barn* : roman i samarbeid med Mari Grydeland ISBN 9788210055096
* 2019 *Forbodne stemmer. Reiser til ytringsfridomens grenser* : i samarbeid med Finn E. Våga. Pelikanen forlag. ISBN 9788283830651

## Kjelder
Talet 41

**Talet førtiein** (**41**) er eit oddetal og eit primtal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 40 og før talet 42.

Ordenstalet som svarar til talet førti er **førtifyrste** (**41.**).
Talet 43

**Talet førtitre** (**43**) er eit oddetal og eit primtal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 42 og før talet 44.

Ordenstalet som svarar til talet førtitre er **førtitredje** (**43.**).
La Nigérienne

***La Nigérienne*** er nasjonalsongen til Niger. Teksten er skriven av Maurice Albert Thiriet. Robert Jacquet og Nicolas Abel François Frionnet har skrive musikken. *La Nigerienne* har vore nasjonalsongen til Niger sidan 1961.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:La Nigerienne|La Nigerienne]]» frå ,  den 4. oktober 2006.*
Khariboli

**Khariboli**, **khadiboli** eller **kharidialekt**, (hindi खड़ी बोली; urdu كهڑى بولى, /kʰəɽiː boːliː/, bokstaveleg ‘rett mål’) er utgangspunktet for dei offisielle hindi- og urdunormalane.

Khariboli er ei målføregruppe av hindi som blir tala i vestre Uttar Pradesh og i området rundt Delhi. Dialekten var grunnlaget for hindustani, språket som blir tala i mange byar i India og Pakistan, og er dermed òg grunnlaget for litterær hindi og litterær urdu.

## Kjelder
* G.A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (oms. G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Khariboli|Khariboli]]» frå ,  den 4. oktober 2006.*
Resirkulering

**Resirkulering** eller **attvinning** er å bruke matriale frå boss og avfall som råstoff til å produsere nye varer. Ved å bruke resirkulering hindrar ein avfallet frå å hope seg opp på bossplassar eller å verte brent. På den måten kan ein redusere utvinning av råvarer frå naturen. Materiale som ofte vert resirkulert er mellom anna glas, papir, stål, aluminium, tekstilar og plast.

## Sjå òg
* Ombruk

## Bakgrunnsstoff
Bradjbhakha

**Bradjbhakha** er eit vestleg hindispråk som blir tala i store delar av Uttar Pradesh og over grensa i Rajasthan.

Særskilde kjennteikn ved språket er hannkjønnssubstantivendinga /o:/ i nominativ, fleirtalsendingane /an/ og /ani/ (og /õ/) i oblik form, verbendingane /tu/ eller /at/ for perfektiv partisipp og /jau/ eller /au/ for perfektiv partisipp.

Bradjbhakha er rekna som språket til bhaktirørsla i mellomalderen, og har ei rik krisjnadikting frå 1400- til 1700-talet. Den vidkjende diktaren Surdas skreiv på bradj. Amir Khusro skreiv på khariboli med innverknad frå bradjbhakha. Det finst også mange dadrasongar på språket.

## Kjelder
* Ethnologue-rapport
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
Harianvi

**Harianvi**, **djatu** eller **bangaru** er eit språk som blir tala i delstaten Haryana og kringliggande område. Det blir ofte rekna som ein dialekt av hindi, men talarar av hariyanvi og hindi kan ha vanskar med å forstå kvarandre.

Medan harianvi er morfologisk og fonologisk likt khariboli, eller standard hindi, har det òg likskapar med panjabi. Mellom anna imperfektiv partisipp-endinga /da:/ og substaniv-endinga /ã:/ i oblikt fleirtal minnar om panjabi. Endinga for hannkjønn eintal, /a:/, er felles for panjabi, harianvi, og også khariboli, men skil dei to sistnemnde frå dei andre vestlege hindispråka.

Bradjbhakha er det hindispråket som ligg nærast harianvi.

## Bakgrunnsstoff
* Språkdøme og omsetjingar  i vitsar hjå Haryana Times

### Kjelder
* Ethnologue-rapport
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
Doggpunkt

**Doggpunktet** til ein luftpakke er temperaturen lufta må avkjølast til, ved konstant lufttrykk, for at vassdamp skal kondensere til vatn, ofte kalla dogg. Når doggpunkttemperaturen kjem under 0&nbsp;°C kallar ein det **rimpunktet** sidan vassdamp ikkje lenger vil danne dogg, men rim eller rimfrost ved deposisjon. 

Lufta kan innehalde meir vassdamp når temperaturen aukar. Vassdampen sitt likevektspartialtrykk aukar med aukande temperatur og dermed kan meir vatn fordampe. Lufta har ingenting å seie for fordampingsprosessen, og sjølv om vassdampen var den einaste gassen til stades ville han ha kondensert. 

Doggpunktet er knytt til relativ fukt. Høg relativ fukt indikerer at doggpunktet er nærare lufttemperaturen. Viss den relative fukta er 100 %, vil doggpunkttemperaturen og lufttemperaturen vere like. Viss ein har eit konstant doggpunkt vil den relative fukta minke når lufttemperaturen aukar. Dette er årsaka til at tropisk klima kan ha låg relativ fukt og likevel kjennast ubehageleg. 

Ein plar å kjenne uvelvære ved høge doggpunkt. Dei som er vand med kontinentalklima startar å kjenne seg ubehageleg når doggpunktet kjem opp i mellom 15 og 20&nbsp;°C. 

## Formel

Her er ein formel til å rekne ut doggpunktet innanfor ±0,4&nbsp;°C. Han gjeld for 
:0&nbsp;°C d* < 50&nbsp;°C
der 
:*T* = temperaturen i grader Celsius
:*RH* = er relativ fukt 
:*Td* = er doggpunkttemperaturen som skal reknast ut. 

Formelen er:

:<math>
T_d = \frac {b\ \gamma(T,RH)} {a - \gamma(T,RH)}
</math>
der
:<math>
\gamma(T,RH) = \frac {a\ T} {b+T} + \ln RH
</math>
og
:*a* = 17.27
:*b'' = 237.7&nbsp;°C
:ln er naturleg logaritme.

For utleiing av formelen og feilestimat sjå 
Utrekning av doggpunktformel .

## Bakgrunnsstoff
* Kva er doggpunkt?
Roger D. Kornberg

**Roger David Kornberg** () er ein amerikansk vitskapsmann og professor i strukturbiologi. Han arbeider no ved Stanford University i California.

Han vart tildelt Nobelprisen i kjemi for 2006 for studiane sine av korleis informasjon i gena vert kopiert og overført til dei delane av cellene som produserer protein. Far hans, Arthur Kornberg, fekk Nobelprisen i medisin i 1959.
Snekker Andersen og julenissen

**Snekker Andersen og julenissen** er ei juleforteljing skriven av Alf Prøysen. Ei fjernsynsutgåve av forteljinga blir ofte send på NRK rundt juletider.
Klepp ungdomsskule

**Klepp ungdomsskule** er ein ungdomsskule i Kleppe i Klepp kommune i Rogaland. Den noverande skulen vart opna i 2005. Skulen har 392 elevar, og rektoren heiter Sigurd Ravndal.

## Kjelder
Rettskrivingsnormal

Ein **Rettskrivingsnormal** er ein offisiell standard eller normal for korleis eit språk skal skrivast. I Noreg har vi to offisielle rettskrivingsnormalar, nynorsk og bokmål. Rettskrivingsreglane i Noreg vert formelt vedtekne av Stortinget.
Økonom

Ein **økonom** er ein som studerer, utviklar og bruker teoriar og konsept innan økonomifaget.

## Viktige økonomar
* Adam Smith (1723-1790)
* Thomas Malthus (1766-1834)
* David Ricardo (1772-1823)
* John Stuart Mill (1806-1873)
* Karl Marx (1818-1883)
* William Stanley Jevons (1835-1882)
* Alfred Marshall (1842-1924)
* John Maynard Keynes (1883-1946)
* Joseph Schumpeter (1883-1950)
* Ragnar Frisch (1895-1973)
* Trygve Haavelmo (1911-1999)
* Milton Friedman (1912)
* Paul Samuelson (1915)
* James Tobin (1918-2002)
* Finn E. Kydland (1943)
* Joseph Stiglitz (1943)
* Paul Krugman (1953)
Vokalfirkant

**Vokalfirkanten** er ei todimensjonal grafisk framstilling av posisjonane til tunga under artikulasjonen av vokalar. 
Den vertikale dimensjonen svarar til opningsgraden mellom tungeryggen og munntaket, medan den horisontale dimensjonen svarar til dei ulike posisjonane langs ein fremre-bakre-akse. Ein tek gjerne utgangspunkt i eit tenkt - og noko kontroversielt - «høgaste punkt» på tungeryggen (dorsum):

Plasseringa av vokalane representerer punktet der tunga er høgast, i ein munn sett frå venstre. Vokalane er sett opp parvis, med den urunda vokalen til venstre og den runda til høgre.
Maskulinum

**Maskulinum** eller **hankjønn** er eit grammatisk trekk i kategorien genus, primærfunksjonen til maskulinum er å klassifisere substantiv som viser til referentar av (biologisk) hankjønn.

Maskulinum vert i norsk markert med den ubundne artikkelen *ein* eller den bundne endinga *-en*, og hankjønnsord vert viste til med pronomenet *han*.
Kanaudji

**Kannauji** eller **kanauji** (devanagari क़न्नौजी), òg kalla **braj-kanauji** (क़न‍उजी), er ein variant av hindi som blir tala i regionane Farrukhabad og Cawnpore i den indiske delstaten Uttar Pradesh. Kannaaudji er eit austindisk språk og har om lag 6 millionar talande.

Språket er det austlegaste av dialektkontinuumet vestleg hindi. Kanaudji har ei lingvistisk grense til bradjbhakha, som det mange trekk til felles med. Ein dialekt av språket har mange trekk frå det austlege hindispråket avadhi.

Kannaudjitalarar oppfattar gjerne seg sjølve som hinditalarar, og mange av dei reknar det ikkje som eit eige språk. Det er likevel vanskeleg for talarar av standard hindi å forstå kannaudji. 

## Fonologi
Kanaudjiendinga /o:/ erstattar ofte bradjbhakhaendinga /au/. Substantiv som ender med konsonant på hindustani har ofte endinga /u/ i kanaudji.

## Kjelder

* Ethnologue-rapport
* G. A. Zograph: *Languages of South Asia*, 1960 (translated by G.L. Campbell, 1982), Routledge, London.
* Engelsk Wikipedia
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Braj-kanauji|Braj-kanauji]]» frå ,  den 1. januar 2016.*
Sønderjyllands amt

**Sønderjyllands amt** var eit amt heilt sør i Danmark, og var ein del av Sønderjylland. Amtet ligg nord for den tyske delstaten Schleswig-Holstein, sør på Jylland.
Amtet vart oppretta i 1970, ved ei samanslåing av amta Haderslev, Tønder, Åbenrå og Sønderborg. Med Kommunalreforma i 2007 gjekk amtet saman med Fyns Amt og Ribe Amt i tillegg til den sørlege delen av Vejle Amt over til den nye Region Syddanmark.

## Kommunar i amtet

* Augustenborg kommune
* Bov kommune
* Bredebro kommune
* Broager kommune
* Christiansfeld kommune
* Gram kommune
* Gråsten kommune
* Haderslev kommune
* Højer kommune
* Lundtoft kommune
* Løgumkloster kommune
* Nordborg kommune

* Nørre-Rangstrup kommune
* Rødding kommune
* Rødekro kommune
* Skærbæk kommune
* Sundeved kommune
* Sydals kommune
* Sønderborg kommune
* Tinglev kommune
* Tønder kommune
* Vojens kommune
* Aabenraa kommune


## Statistisk kjelde
Danmarks Statistik, Statistikbanken.dk
Jernsporv

**Jernsporv** eller **jarnsporv** (*Prunella modularis*) er ein liten sporvefugl som held til i tempererte delar av Europa og Asia aust til Ural og Iran, og som ein introdusert art på New Zealand. I Noreg er han ein trekkfugl som kjem i april/mai. 

Den stillfarande jernsporven kjem hit i mars/april og byggjer reiret sitt i små einar eller i grantre. Jernsporvreiret er bygt av grøn mose med tilsetting av skjegglav, strå, kvist og fora med raude sporehusstilkar frå mose.

Tidleg i mai stiller hannfuglen seg opp i toppen av eit grantre eller liknande og framfører sin spinkle, melodiøse song. Fuglen er sky og vanskeleg å kome nær.

Egga (5-6) er blågrøne. Rugetida er som for andre småfuglar, 12-14 dagar. Det er hoa som rugar. Ungane vert i reiret i 10-14 døgn, og vert fora av begge foreldra. Foreldra held fram med foringa dei to første vekene etter at ungane har forlate reiret. Ungane vert fora med insekt, som også er hovudføde til dei vaksne fuglane om våren og sommaren. Elles et fuglane noko frø, og om hausten litt bær. Mesteparten av næringa vert funne på marka.
Fuglen kan ha to kull.

Jernsporvane flyg ut av landet i september-oktober. Vinterkvartera ligg i det sørvestlege Europa. Det hender at jernsporvar overvintrar langs kysten frå Østfold til Møre. Dei finst sjeldan lengre nord. Denne tida er dei aldri å sjå flokkvis, berre aleine eller i par.

## Galleri

Dunnock eggs.jpg|Reir med jernsporvegg
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.30.jpg|Egg av gauk (*Cuculus canorus canorus*) og jernsporv.
Zingende en poetsende heggenmus-4961739.webm|Film 


## Kjelder

* Norsk Fugleatlas, 1994.

## Bakgrunnsstoff
Egga

**Egga** er skråningen frå kontinentalsokkelen ned mot djuphavsområdet av Norskehavet.

Han dannar ytterkanten av fiskebankene fra Stad og nordaustover til Andenes. Her svingar han rett nordover og går på vestsida av Sveinsgrunnen, Malangsgrunnen og Tromsøflaket. Egga går vidare nordover på vestsida av Bjørnøya og Spitsbergen og utgjer ei grense mellom Norskehavet og det grunne Barentshavet.

Avstanden til kysten varierer. Utanfor Sunnmøre ligg han ca. 70&nbsp;km frå land og vert kalla Storegga. Lenger nord er avstanden til kysten større, til dømes 280&nbsp;km ved Vikna. Ved Andøya er Egga særs nær land og dannar Bleikdjupet, som berre er 7&nbsp;km frå land. Inn- og utbuktingane passer akkurat saman med forma på kontinentalsokkelen til Grønland, noko som syner Noreg og Grønland ein gong hang saman.

Egga har stor biologisk produksjon og høgt biologisk mangfald med stor konsentrasjon av mange fiske- og sjøfuglarter, og mange kaldtvasskorallrev. Kystvatn og atlantisk vatn møtes her og fører til stor omrøyring av vassmassar og større biologisk produksjon, i tillegg til stor førekomst av dyreplankton og pelagisk stimfisk.

Sjøfugl nyttiggjer seg denne høge produksjonen, og eggakanten er eit viktig beiteområde for spesielt alkefuglar og pelagiske arter som havhest og krykkje. Den store konsentrasjonen av dyreplankton gjer området til eit viktig næringsområde for bardekvalar, og området er særskild viktig for finnkval i sør og blåkval vest og nord av Svalbard. Det er òg viktige gyteområde for djupvassartar som vanleg uer, snabeluer, blåkveite og vassild i ulike delar av området.

Eggafisket er eit tradisjonelt linefiske som vert drive langs Egga i perioden april&ndash;august. Det vert fiska etter torsk, brosme, lange, kveite og uer.

Under siste glasiale maksimum gjekk innlandsisen heilt ut på Egga, og det vert avsett enorme mengder sediment. I desse massane har det gått store ras, som Andøyaraset, Trænadjupraset, og det mest kjente og største, Storeggaraset.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Egga|Egga]]» frå ,  den 9. september 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*3.3.4 Eggakanten i Stortingsmelding nr. 37 - Helhetlig forvaltning av det marine miljø i Norskehavet (forvaltningsplan)
*NGU – Blant ras og korallrev i Norskehavet
*Mareano - Generelt naturtypekart for Eggakanten
Frikativ

Ein **frikativ** er ein konsonant som er kjenneteikna ved at lufta blir hindra når ho kjem ut via taleorgana, men ikkje hindra så mykje at ho blir stoppa. Han blir danna ved at to artikulasjonsstader dannar ein trong kanal som luft blir pressa gjennom.
Frikativar i norsk er labiodentalen /f/, laminalalveolaren /s/, retrofleksen /ʂ/, dorsal-palatalen /ç/ og glottalen /h/. 

Sibilantar er ei særskild undergruppe av frikativar. Når ein dannar ein sibilant, blir luft framleis pressa gjennom ein trong kanal, men i tillegg blir tunga krølla slik at lufta blir ført over kanten av tennene.

Stemde frikativar er ikkje vanlege i norsk. Engelsk har labiodentalen /v/, laminal-dentalen /ð/, laminal-alveolaren /z/ og laminal-postalveolaren /ʒ/, medan den norske «v-lyden» oftast blir uttala som approksimanten /ʋ/.

Frikativar og plosivar blir med ei felles nemning kalla obstruentar.

## Kjelder
Tastatur

Eit **tastatur** er ei eining med mange knappar (tastar) som oftast er merkt med bokstavar, tal og andre teikn. 
Tastatur vert oftast nytta saman med datamaskiner.
Det mest vanlege oppsettet i dag, er eit alfanumerisk QWERTY-tastatur med 102 til 105 taster. Men det finst mange andre typar tastatur. Dette kan vera tastatur som fysisk er heilt ulike dei frå vanlege datamaskiner. Døme er spesialtastatur som i kasseapparata i butikkar, reine numeriske tastatur nytta på reknemaskiner, eller tastatur spesiallaga for å skriva fort med berre ei hand. Det finst òg alternative oppsett for vanlege PC-ar, slik som Dvorak-tastaturet. Dette er rett og slett ei omflytting av tastane.

Det finst tastatur der ein må trykkja fleire tastar om gongen for å skriva. Slike tastekombinasjonar produserer heile stavingar i staden for einskilde bokstavar. Det vert hevda at ein som er trent i bruken av eit slikt tastatur skriv langt fortare enn ein som er trent i bruken av eit vanleg tastatur. Slike tastatur er særleg nytta i sambande med teksting av tv-program i direktesending.

## [[tastaturoppsett|Ulike oppsett]] av standardtastaturet
* AZERTY (fransk)
* Dvorak (optimalisert/forenkla)
* Dvorak for høgre hand
* Dvorak for programmerarar
* Dvorak for venstre hand
* Numerisk tastatur
* QWERTY (det vanlegaste i Noreg og verda)
* QWERTZ (tysk)