open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ryddesag

**Ryddesag** er ei motorsag med eit roterande sagblad, eller knivar, i enden på eit røyr, som vert nytta for å rydda bort uønskt vegetasjon. Motoren sit i bakkant av røyret, som heng i ein meis som gjer det lettare å bera saga. 

Ryddesager vert brukte til å rydde vekk kratt og småbuskar før skogplanting, og til å rydde bort uønskt vegetasjon i skogplantefelt. 

## Produsentar
* Hitachi
* Husqvarna Group
** Husqvarna 
** Jonsereds
** McCulloch
* Makita
* Stihl
* Stiga
* Yamabiko Corporation:
** Echo

## Bakgrunnsstoff
* Meisingset, H.E., *Verneutstyr ved ungskogpleie!*, Skogsnorge.no.

## Sjå òg
* Grastrimmar
USS «Lexington» (CV-2)

**USS «Lexington» (CV-2)** var eit amerikansk hangarskip av Lexington-klassen. Skipet var det fjerde amerikanske krigsskipet som fekk namnet «Lexington» og vart opphavleg bygd som slagkryssar (CC-1), men vart konvertert og fullført som det andre hangarskipet til USA.

Ved åtaket på Pearl Harbor den 7. desember 1941 leverte «Lexington» fly til Midway Islands og slapp dermed unna det japanske angrepet. Den første operasjonen til skipet var eit forsøk på å støtte styrkane på Wake og i januar 1942 gav «Lexington» flystøtte til et raid mot Marshall-øyane. Den 8. mai 1942 deltok skipet i slaget i Korallhavet. Stupbombefly vart sende ut for å gå til åtak på dei japanske hangarskipa «Shokaku» og «Zuikaku» , men samtidig vart skipet sjølv angripe av japanske fly. «Lexington» vart treft av to torpedoar og to bomber, eksplosjonane skapte lekkasjar i drivstofftankane til skipet. Brannen som oppstod om bord klarte ein først å sløkkje, men ein time etter åtaket starta brannen på nytt og ei rekkje eksplosjonar fylgde. Seks timar etter det japanske åtaket på «Lexington», vart det gjeve ordre om å forlate skipet. 216 av mannskapet omkom.

## Kjelder
USS «Akron» (ZSR-4)

**USS** «**Akron**» var eit amerikansk luftskip som vart bygd for den amerikanske marinen. Saman med søsterskipet USS «Macon» vart USS «Akron» utstyrt som flygande hangarskip.

Luftskipet var utstyrt med hangar for fire Curtiss F9C Sparrowhawk jagarfly og ein trapésanordning som flya hekta seg på under innhenting. Sjølv om flya var klassifisert som jagarfly var den primære rolla rekognosering, og luftskipet vart først og fremst sett på som eit langtrekkande rekognoseringsplattform.

USS «Akron» gjekk tapt med 73 av mannskapet under ein storm natt til den 4. april 1933.
Det tyske krosstoget

**Det tyske krosstoget** (òg kalla **krosstoget i 1197** eller **krosstoget til Henrik VI**) var ei krosstog som keisar Henrik VI av Det tysk-romerske riket sette i gang etter det mislukka krosstoget til Fredrik I, som òg vert kalla «keisarkrosstoget» Krosstoget enda totalt mislukka. Henrik VI døydde av feber i Messina i oktober 1197 og mange av kommandantane reiste attende til Tyskland for å verne om sine interesser føre det neste keisarvalet. Dei gjenverande adelege i krosstoget erobra Sidon og Beirut før dei reiste attende til Tyskland. 

## Bakgrunn
I 1187 erobra Saladin Jerusalem frå krossfararstatane. I eit forsøk på å ta byen tiblake vart det tredje krosstoget sett i gang av kong Filip II August av Frankrike, kong Rikard Løvehjarta av England og den tysk-romerske keisar Fredrik I Barbarossa. Fredrik Barbarossa døydde etter å drukna i Anatolia og det tyske krsstoget, som kan ha bestått av mellom 100&nbsp;000 og 150&nbsp;000 mann, vendte heim att Det heilage landet vart verande ein sterk muslimsk skanse. 

Den eldre son til Fredrik, Henrik VI, erklærte eit nytt krosstog og håpte at den massive slagkrafta til det tredje krosstoget framleis kunne utnyttast, og mange mann svarte:
* To erkebiskopar
* Ni biskopar
* Fem hertugar

Mange lågadelege vart òg med i krosstoget og etter kvart var ein mektig arme på veg søraustover.

## Det tyske krosstoget
Henrik VI valde å utnytte faren sin trugsel om å ta Austromarriket og sendte ei trugande brev til den austromerske keisaren Isak II Angelus. Isak hadde vorte styrta i april 1195 av broren Aleksius III Angelus. Aleksius underla seg kravet til Henrik VI med ein gong og samla inn høge skattar frå sine undersåttar for å betale krossfararane 5000 pund gull. Før Henrik kom seg vidare døydde han, men då var alt ein stor del av tyskarane på veg mot Palestina. Krossfararane gjekk i land ved Akko i september 1197 og erobra Sidon og Beirut. Då meldinga om at keisaren var død nådde krossfararane returnerte dei heim att utan fleire sigrar.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Crusade of 1197|Crusade of 1197]]» frå , den 1. januar 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** 
**
FA Premier League 2008/09

**[[FA Premier League]] 2008/09** var den 17. sesongen av Premier League. Ligaen begynte laurdag 16. august og vart avslutta i mai. Terminlista vart offentleggjort måndag 16. juni. 

Manchester United var regjerande meister og dei nyopprykte laga var West Bromwich og Stoke City som kom på høvesvis 1. og 2. plass i Football League Championship. Hull rykte opp etter å ha slege Bristol City i play-off-finalen på Wembley 24. mai 2008.

## Klubb- og stadionoversikt
Andy Warhol

**Andy Warhol** () var ein amerikansk kunstnar. Han blei raskt den leiande skikkelsen blant popkunstnarane på 1960-talet, og er i dag rekna som ein av dei mest sentrale kunstnarane frå førre hundreåret. Warhol henta inspirasjon frå reklame- og moteverda, alminnelege gjenstandar i amerikansk kultur, og i dei seinare år også frå fotografi.

## Litteratur
* Lynton, Norbert; *The story of modern art*, Oxford 1982, ISBN 0-7148-1848-8
Oslo universitetssykehus HF

**Oslo universitetssykehus HF**, som ligg under Helse Sør-Øst RHF, blei oppretta 1. januar 2009 som ei samanslåing av dei tidlegare Aker universitetssykehus HF, Rikshospitalet HF og Ullevål universitetssykehus HF. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ljubertsy

**Ljubertsy** (russisk Люберцы́) er ein by i Moskva oblast i Russland med om lag 230&nbsp;000 innbyggjarar. Ljubertsy vart nemnd første gong i 1623 og fekk bystatus i 1925. Byen dekker eit areal på 12&nbsp;km².

Ljubertsy er eit stort industrisenter. Det er over 25 industrielle verksemder og eit stort jernbaneknutepunkt i byen. Dei viktigaste industriane er mekanisk industri, metallhandsaming,, produksjon av byggematerial, treindustri og næringsmiddelindustri.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ljubertsy|Ljubertsy]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Kovrov

**Kovrov** (russisk Ковро́в) er ein by i Vladimir oblast i Russland med om lag 130&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg på høgresida av elva Kljazma, rundt 60&nbsp;km aust for Vladimir.

## Historie
Byen var frå 1100-talet og gjennom mellomalderen overskugga av den nærliggande Starodub-na-Kljazme, men Kovrov fekk omsider byrettar i 1778. På 1700-talet vart det etablert tekstilfabrikkar i Kovrov og med bygginga av jernbanen mellom Moskva og Nizjnij Novgorod, som er ein av dei eldste i Russland, kom ein økonomisk oppsving. Den store industrialiseringa følgde først i den kommunistiske epoken.

## Økonomi og næringsliv
Byen er eit større senter for forsvarsindustrien i Russland, med hovudvekt innan mekaniske konstruksjonar, metallhandsaming, tekstil- og lettindustri, samt bygningsindustri.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kovrov|Kovrov]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Balasjikha

**Balasjikha** (russisk Балашиха) er ein by i Moskva oblast i Russland med om lag 530&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Pekhorka, 25&nbsp;km aust for Moskva. Byen er kjent for sitt unike system av elvar og vassvegar. Elvesystemet til Pekhorka dekker eit område som strekkjer seg 40 km nord-sør og 20 km aust-vest og mange små innsjøar og dammar vart bygt for å gje vasskraft for bomullsfabrikkane på 1800-talet. 

## Historie
Balasjikha er ein relativt ung by og vart grunnlagd i 1830. Først i 1928 fekk han bystatus, sjølv om fleire gamle grender hadde eksistert lenge før den moderne byen. 

Byen er kjend for Vladimirka-vegen, som førte austover frå Moskva. Dette var ruta dei kriminelle måtte gå til arbeidsleirane i Sibir. Vegen vart kalla Gorkijvegen i sovjettida. 

Mellom 1830 og 1870 vart det drive ein bomullsfabrikk i området. Ein jernbanestasjon vart bygt mot slutten av 1800-talet. Etter kvart som byen voks absorberte han andre landsbyar, som Gorenki, ein bustad for grev Andreas Razumovskij. Her står òg ei steinkyrkje bygt mellom 1777 og 1782. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Balashikha|Balashikha]]» frå , og «[[:nb:|Balasjikha]]» frå  den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Elektrostal

**Elektrostal** (russisk Электроста́ль) er ein by i Moskva oblast i Russland med like under 140&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg 58&nbsp;km aust for Moskva. Fram til 1938 hadde byen namnet *Zatisje* (russisk: Зати́шье).

## Industri
Elektrostal er eit senter for metallurgi og bygging av tungt maskineri. Dei viktigaste føretaka er:
* Elektrostal metallurgiske fabrikk
* Elektrostal kjemisk-mekaniske fabrikk
* Elektrostal Heavy Machine Building Plant, JSC.
* Machine Building Plant (MSZ), òg kjent som Elemasj, produserer utstyr til kjernekraftverk, med eksport til mange land i Europa.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elektrostal|Elektrostal]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Koroljov

**Koroljov** (russisk Королёв) er ein by i Moskva oblast i Russland. Han ligg rundt 20&nbsp;km nordaust for Moskva og har om lag 225&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen er kjend som staden der den russiske romfarten starta. Byen vart grunnlagd i 1938 under namnet «Kaliningrad», som det førande sovjetiske senteret for produksjon av antistridsvogn- og luftforsvarsartilleri. Etter den andre verdskrigen vart derimot artillerifabrikken ombygd for produksjon av rakettar og romfartøy, under leiing av den russiske vitskapsmannen og akademikaren Sergej Pavlovitsj Koroljov. Fabrikken vart seinare kjent som RKK Energija. I juli 1996 vart bynamnet endra til Koroljov, for å unngå forveksling med den meir kjente byen Kaliningrad.

Rakett- og romfartskomplekset RKK Energija er den største arbeidsgjevaren i byen, i tillegg finst det fleire andre industriar i Koroljov. Det russiske kontrollsenteret for romferder (russisk Центр Управления Полётами (ЦУП), *Tsentr Upravlenija Poljotami (TsUP)*) ligg òg i Koroljov. Dette svarar til NASA Mission Control Center i Houston i Texas.

## Historie
På 1100-talet låg ein slavisk busetnad på staden der Koroljov ligg i dag. Busetnaden låg ved ein stad der fleire handelsvegar mellom fyrstedøma Moskva og Vladimir-Suzdal møttest. Etter mongolinvasjonen av Russland gjekk regionen tilbake. På 1700-talet vart ein dei første tekstilfabrikkane i Russland etablert her.

På slutten av 1800-talet og fram til revolusjonen i 1917 låg det mange datsjaer for velståande moskovittar i Koroljov. Mange kjende personar, som Konstantin Stanislavskij, Anton Tsjekhov, Valerij Brjusov, Boris Pasternak, Anna Akhmatova, Isaak Levitan, Pavel Tretjakov, Marina Tsvetajeva og Vladimir Lenin budde her.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Koroljov|Koroljov]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
* Uoffisiell nettstad for Koroljov (russisk)
Khimki

**Khimki** (russisk Химки) er ein by i Moskva oblast i Russland med om lag 260&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg om lag 20&nbsp;km nordvest for Moskva sentrum, ved sidan av Moskvakanalen.

Byen Khimki vart offisielt grunnlagd i 1939 rundt ein jernbanestasjon med same namn som hadde eksistert sidan 1850 på ruta mellom St. Petersburg og Moskva. Khimki ligg no direkte ved grensA til byen Moskva.

Etter den andre verdskrigen vart Khimki vertsby for fleire sovjetiske utviklingssentera innan romfart og forsvar, som var dei primære arbeidsgjevarar for størsteparten av innbyggjarane. Av denne grunnen var Khimki utilgjengeleg for alle utlendingar som vitja Sovjetunionen, trass i at byen låg ved hovudvegen mellom Moskva og den viktigaste internasjonale lufthamna. Nokre romfartsbaserte utviklingssentera i Khimki bidrar for tida til eit program for den internasjonale romstasjonen ISS.

I dei siste åra har innbyggjarane i Khimki helde fram å vokse raskt, på grunn av massiv bustadbygging drive av nærleiken til Moskva, som er tett folkesett og treng nye område å ekspandere på.

Byen nyt godt av mykje handelsverksemd på grunn av plasseringa mellom Moskva og ein av hovudflyplassane, Sjeremetjevo. I Khimki ligg eit av dei to største kjøpesentera i Russland, med den franske handelskjeda Auchan og den svenske møbelkjeda IKEA.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Khimki|Khimki]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Pjatigorsk

**Pjatigorsk** (russisk Пятиго́рск) er ein by i Stavropol kraj i Russland med om lag 140&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Podkumok, rundt 150&nbsp;km søraust for Stavropol. 

Namnet Pjatigorsk tyder «fem fjell» på russisk og har namnet frå dei fem toppene i Besjtau (som òg tyder «fem fjell» på dei tyrkiske språka i Kaukasus. Byen vart grunnlagt i 1780 og har vore ein kurstad med mineralvasskjelder sidan 1803. 

## Historie
Den første gongen mineralkjeldene vart nemnt i historiske kjelder er i dokument frå den arabiske oppdagaren frå 1300-talet, Ibn Battuta. Vitskapeleg interesse for dei vart først vist av tsar Peter I, men informasjonen som vart innsamla på ekspedisjonen hans har sidan gått tapt. Interessa vart vekka igjen på slutten av 1700-talet, då den første russiske busetnaden vart grunnlagt – festninga Konstantinogorskaja, som vart bygt ved Masjukfjellet i 1780.

Dei verdifulle kaukasiske mineralkjeldene førte til at det vart bygt ein feriestad her i 1803 og dei første studiane av vatnet sine medisinske eigenskapar starta etter dette. Den 24. april skreiv Aleksander I under på eit dekret som gjorde mineralvasskjeldene til statleg eigedom. Mange busetnader vart danna ved kjeldene. Den første busetnaden var Gorjatsjevodsk (no ein del av Pjatigorsk) ved foten av Masjukfjellet, så Kislovodsk, Jessentuki og Zjeleznovodsk.

## Økonomi og næringsliv
Næringslivet i Pjatigorsk er hovudsakleg orientert mot mineralvasskjeldene og kurbada ved dei. Det finst òg ein næringsmiddelindustri (eit slakteri, eit vintapperi, eit meieri og eit bryggeri), tekstilindustri, ein skofabrikk og ein teppefabrikk, maskinindustri og metallarbeid, ein kjemisk fabrikk og ein keramikkfabrikk (TEMP Ceramics ) som har spesialisert seg på porselen og keramiske gaveartiklar som samovarar, figurinar, vasar og dekorative keramiske veggpanel.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pjatigorsk|Pjatigorsk]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Almetjevsk

**Almetjevsk** (russisk Альме́тьевск, tatarisk Әлмәт, *Älmät* ) er ein by i Republikken Tatarstan i Russland med om lag 165&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Zaj (ei sideelv til Kama), rundt 230&nbsp;km søraust for Kazan. 

Han vart grunnlagt som ein busetnad ved eit anlegg for handsaming av råolje. Bystatus vart innvilga i 1953. 

Almetjevsk er eit viktig senter for den russiske oljeindustrien. Han er eit av startpunkta for den store Druzjba-røyrleidninga mot vest. Andre røyrleidninger fører til Nizjnij Novgorod, Samara og Subkhankulovo.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Almetjevsk|Almetjevsk]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Nakhodka

**Nakhodka** (russisk Нахо́дка) er ein hamneby i Primorskij kraj i Russland med om lag 130&nbsp;000 innbyggjarar. I tida mellom 1950–1991, då den nærliggande store hamnebyen Vladivostok var stengd for utlendingar og utanlandsk skipsfart, vart Nakhodka den viktigaste djuphavshamna i Russisk fjerne austen.

Næringa i byen, som hovudsakleg er basert på hamna og hamnerelatert aktivitet som fiskeindustri, har hatt problem etter 1991, då Vladivostok igjen vart opna for utanlandsk aktivitet. Den lokale industrien fekk seg òg eit slag i 1998 under den russiske finanskrisa. Men framtida ser no lysare ut, då Nakhodka er vorte erklært som «økonomisk frisone» og styresmaktene i både Moskva (føderalt) og Vladivostok (regionalt) har verka interessert i å opne byen ytterlegare opp for utanlandske investeringar.

Nakhodkabukta, som byen ligg ved, vart oppdaga i 1859 av den russiske korvetten «Amerika», som søkte ly i bukta under ein storm. Frå dette kjem namnet på Nakhodka, som på russisk tyder «eit heldig funn». Før 1950 var Nakhodka ein liten fiskerlandsby, men alt det endra seg då dei sovjetiske styresmaktene stengde Vladivostok for utanlandsk skipsfart, etter at det vart avgjort at den sovjetiske Stillehavsflåten skulle baserast der. Nakhodka voks raskt. Mange av bygningane i byen er frå 1950-talet, då japanske krigsfangar vart nytta som tvangsarbeidarar for å bygge bustader for dei kommande hamnearbeidarne. «Gullalderen» til byen var tydelegvis på 1970- og 1980-talet, da han nøyt godt av å vere den einaste stillehavshamna som var heilt open for utlendingar. På den tida fungerte han òg som det austlege endepunktet for passasjerdelen av den transsibirske jernbanen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nakhodka|Nakhodka]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Odintsovo

**Odintsovo** (russisk Одинцо́во) er ein by i Moskva oblast i Russland med om lag 190&nbsp;000 innbyggjarar. Byen fekk bystatus i 1957. 

## Historie
Landsbyen Oditsovo vart grunnlagd seint på 1300-talet av Andrej Ivanovitsj Domotkanov. Han fekk landområde sørvest for Moskva av Dmitrij Donskoj etter å ha gjort han ei teneste. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Odintsovo|Odintsovo]]» frå , den 1. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Norilsk

**Norilsk** (russisk Норильск) er ein by i Krasnojarsk kraj i Russland med om lag 175&nbsp;000 innbyggjarar. Han er den nordlegaste byen i verda med meir enn 100&nbsp;000 innbyggjarar. Byen har òg ein av dei største førekomstane av nikkel i verda og vart grunnlagd i 1935.

MMC Norilsk Nikel er eigarane av nikkelførekomstane, og ei hjørnesteinsbedrift i byen. Dette er det same firmaet som eig smelteverket i Nikel ved grensa til Noreg. På grunn av at malmen frå Norilskgruvene er særs urein, har dette ført til at byen er rekna som ein av dei mest forureina i verda. I følgje enkelte estimat kan så mykje som 1 % av all utslepp av svoveldioksid kome frå denne byen. Jordsmonnet ved byen er så forureina at det er økonomisk forsvarleg å vinne ut førekomstane av platina og palladium frå jorda.

Norilsk er ein lukka by for utlendingar (bortsett frå belarusarar). 

## Galleri

Firsthouse.jpg|Det første huset bygt i Norilsk.
Forest tundra.jpeg|Tundra nær Norilsk.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Cheyenne

**Cheyenne** er hovudstaden og den største byen i delstaten Wyoming . I 2000 vart det estimert at Cheyenne hadde 53 011 innbyggjarar, med 81 607 menneske som bur i storbyområdet. Han er òg hovudsete for fylket Laramie.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
Metrostasjonen La Défense

**La Défense** er eit stasjonskompleks for metroen i Paris, RER, og regionjernbanen Transilien plassert under Grande Arche-bygget i La Défense, forretningsområdet med høghus i kommunen Puteaux vest for sentrum av Paris, i Hauts-de-Seine. Stasjonen er endestasjon for metrolinje 1 og har sidan 1992 forbunde denne linja med RER linje A, og sida 1994 med trikkelinja T2 og jernbanen SNCF Transilien. Det er au bygd eit kjøpesenter i samband med stasjonen.

Stasjonen hadde fyrst namnet «La Défense», fekk deretter namnet «Grande Arche de La Défense», og så det noverande namnet La Défense att.

På bakkenivå ved stasjonen ligg den moderne «triumfbogen», bygningen *Grande Arche*, som kan sjåast frå sentrum av Paris gjennom Triumfbogen på Place Charles-de-Gaulle, skyskraparane til store franske og utanlandske verksemder, og gatekunst som *Le Pouce* av César Baldaccini. Denne delen av La Défense hadde eit informasjonssenter (for Europaparlamentet) om Europaunionen fram til 1994.
Førde kyrkje i Sunnfjord

**Førde kyrkje** står på Skei i Førde i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei langkyrkje bygd i tre i 1885.

Bygget vart ført opp etter teikningar av arkitekt Jacob Wilhelm Nordan og har sitjeplassar til 600 personar.

Førde kyrkje er soknekyrkje i Førde sokn i Sunnfjord prosti. 
Det har vore kyrkje på staden sidan 1100&ndash;1200-talet.

## Altartavla
Altartavla er frå 1643 og er av dei aller mest verdfulle barokktavlene ein har i Noreg. Tavla vart skjenka av sokneprest og prost Peder J. Finde.
Ho vart ikkje sett inn i kyrkja då ho stod ny i 1885, for planen var å få laga ei ny altartavle. Barokktavla var i staden lagra på skuleloftet. Det gjekk heilt til 1925 før ho kom på plass i kyrkja, og då var det ukjende personar som på eiga hand flytte henne dit utan at presten og kyrkjelyden elles visste noko om det før dei kom i kyrkja og fann altartavla der.

## Sjå òg
* Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

## Kjelder
* Margrethe Henden Aaraas og Sigurd Vengen: «Førde kyrkje» på nettstaden til Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
* «Førde kyrkje» i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Førde sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen/Digitalarkivet
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversikt over gravminne i Førde kommune på nettstaden disnorge.no
*
*
Amen

**Amen** (hebraisk , arabisk , ; , 
; arameisk/, 'amīn) ) er ein liturgisk sluttformel som tyder 'det står fast'. 

Ordet vert bruka til å avslutte bøner, som i Salmane 41,14: «Lova vere Herren, Israels Gud, frå æve til æve! Amen, amen.» Ordet kan stå uomsett i Bibelen, eller det kan vere omsett med 'sanneleg', som når Jesus innleier ei utsegn med eitt eller to *amen*: «Sanneleg, sanneleg, eg seier deg: Den som ikkje blir fødd på nytt, kan ikkje sjå Guds rike.»

Innanfor kristen liturgi vert ordet bruka til å avslutte Fadervår og når kyrkjelyden skal slutte seg til ei bøn eller velsigning. 

I eit folkeleg munnhell heiter det «sikkert som amen i kyrkja» om ting vi kan kjenne oss sikre på at vil inntreffe.

## Referansar
Saturn IB

**Saturn IB** var ein amerikansk bererakett som vart nytta i Apollo-programmet. Han var ein oppgradert utgåve av Saturn I-raketten med eit kraftigare trinn to: S-IVB. I motsetning til Saturn I hadde Saturn IB nok kraft til å sende ein Apollo kommando-/servicemodul og månelandar i bane rundt jorda. Dette gjorde raketten verdifull i testinga av Apollofartøya medan den større Saturn V raketten framleis var under utvikling. Seinare vart Saturn IB brukt til dei bemanna Skylab-ferdene og Apollo-Soyouz-prosjektet.

## Data

## Alle oppskytingar med Saturn IB

## Bakgrunnsstoff
* http://www.apollosaturn.com/
* http://www.spaceline.org/rocketsum/saturn-Ib.html
* Saturn launch vehicles (PDF)
Randy Rhoads

**Randell William Rhoads** () var ein gitarist frå USA som har spelt med heavy metal-gruppa Quiet Riot, men som er best kjend som den første gitaristen til Ozzy Osbourne då den tidlegare Black Sabbath-vokalisten byrja si solokarriere. 

## Liv

Randy Rhoads blei fødd i Santa Monica i California. Faren, William Arthur Rhoads, flytta heimefrå då Randy var 2 år, men heldt kontakt med barna gjennom brev. Mora, Delores Violet Rhoads, dreiv ein musikkskole, slik at barna tidleg fekk tilgang til instrument og musikkunne. Randy starta å spele gitar på bestefaren sin gamle kassegitar då han var sju år. Han tok opphavleg timar i amerikansk folkemusikk, men gjekk seinare over til hard rock/heavy metal. Samstundes var Rhoads interessert i klassisk gitarspel.

Den første gruppa Randy Rhoads spelte i heitte Violet Fox ('Lilla rev'). Han danna gruppa med storebroren og nokre andre skolekameratar då han var 14 år. Bandet spelte for det meste songar som andre band hadde laga, eit såkalla coverband. Seinare, etter fleire bytte av bandnamn og medlemmer, stod dei i 1977 med bandet Qiet Riot.

Quiet Riot gav ut to album med Randy Rhoads, *Quiet Riot I* og *Quiet Riot II*. Bandet var på vegen til suksess og begynte å bli vidkjend. I 1983, etter at Randy hadde slutta i bandet kom dei til førsteplassen på Billboard-lista med singelen «Cum on Feel the Noize», som eigentleg var ein song frå bandet Slade.

## Karriere med Ozzy Osbourne
I 1978 blei vokalisten Ozzy Osbourne sparka frå heavy metal-bandet Black Sabbath, som var eitt av dei mest kjente banda på den tida. Året etter byrja han å setja saman ei gruppe til ein solokarriere. Bassisten Dana Strum tala varmt om Rhoads, og han kom på audition for Osbourne. Etter å ha spelt eit par riff blei han tilsett. Osbourne omtalte spelinga til Rhoads som «God entering my life» ('Gud som kom inn i livet mitt'). I november det året spelte gruppa, som kalla seg Blizzard of Ozz, inn eit album med same namn. 

*Blizzard of Ozz* kom ut i 1980 og blei det mestseljande albumet til Ozzy Osbourne. Etter utgjevinga blei Randy Rhoads kalla ein av verdas beste gitaristar. Mange av songane på albumet liknar symfoniar, med piano, fiolin og klassisk gitar. Eit godt eksempel på dette er songen «Relevation (Mother Earth)», der songen startar vanleg med vers og refreng heilt til rundt midten av songen. Resten av songen er klassisk i forma med piano og fiolin, men blir avslutta med gitarsolo på elektrisk gitar.

I 1981 gav Ozzy ut albumet *Diary of a Madman*. Det blei selt om lag ein tredjedel mindre av dette albumet enn *Blizzard of Ozz*. På dette albumet er det også mykje klassisk, som på det førre.

## Død
19. mars 1982, under *Diary Of a Madman*-turneen, døydde Randy Rhoads berre 25 år gammal i ei flyulykke i eit privatfly. Piloten hadde kokain i blodet. Osbourne tok tapet tungt, både personleg og musikalsk. Det første året etter at Rhoads døydde hadde han tre forskjellige gitaristar. Han spelte inn eit konsertalbum til minne om gitaristen, *Tribute*, fem år etter at han døydde.

## Innverknad på andre gitaristar
Randy har hatt innverknad på mange gitaristar, der den best kjende er Dimebag Darrel.

## Fotnotar
Brud

**Brud** eller **brur** er ei nemning for ei kvinne den dagen ho giftar seg.

Ordet kjem frå norrønt *brúðr*, og ordstammen finst i mange indoeuropeiske språk i tydinga brud, nygift kvinne eller svigerdotter. Ordstammen er ei hokjøns passivform av verbet «seie», og grunntydinga kan ha vore «den tilsagte, lovde».

Mange kulturar har sterke tradisjonar om korleis ei brud skal kle og te seg. I Noreg har det vore tradisjon at brura er kledd i bunad eller i kvit eller lys pastell brudekjole. Til ei kvit brudekjole kan det høyre eit brudeslør. Til bryllupssermonien vart ho tradisjonelt leidd av far sin eller ein annan mannleg slektning, ved hans høgre hand. Det er i dag ikkje brot med takt eller tone om brudgomen leier brura. Etter bryllupssermonien er det alltid brudgommen som leier brura ved si høgre side.

## Kjelder
* Waldemar Brøgger: *[[Skikk og Bruk]]* J.W. Cappelens Forlag 1960
* Falk og Torp 1903-06: *Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog*. Faksimileutgåve ISBN 82-90520-16-6
Språkmodell

Ein statistisk **språkmodell** tilordnar sannsynet til ein sekvens av *m* ord P(w_1,\ldots,w_m) med hjelp av ei sannsynsfordeling.

Språkmodellering er i bruk i mange ulike typar av program for prosessering av naturleg språk slik som taleattkjenning, maskinomsetjing, ordklassetagging, parsing og informasjonssøk. 

I taleatkjenning og i datakomprimering prøver ein slik modell å fange eigenskapene til språket, og å spå neste ord i ein ordsekvens.

I informasjonssøk blir det laga ein språkmodell for kvart dokument i ei dokumentsamling. Med eit søk *S* som input blir innfanga dokument rangert basert på sannsynet for at språkmodellen *M* for kvart einskild dokument vil generere termane i søket, *P(S|M<sub>d</sub>)*. 

Å estimere sannsynet til sekvensar er vanskeleg i korpora der fraser eller setningar kan vere svært lange, og visse sekvensar ikkje er observert i treningsfasen til språkmodellen (problemet med for få data). Derfor er slike modellar ofte gjort med tilpassa N-gram-modellar.

## N-gram modellar

I ein n-gram-modell er sannsynet P(w_1,\ldots,w_m) for å observere sekvensen w1,...,wm estimert til


P(w_1,\ldots,w_m) = \prod^m_{i=1} P(w_i|w_1,\ldots,w_{i-1})
 \approx \prod^m_{i=1} P(w_i|w_{i-(n-1)},\ldots,w_{i-1})


Her går vi ut frå at sannsynet for å observere det *i<sup>-te</sup>* ordet *w<sub>i</sub>* i konteksthistoria til det føregåande *i-1*-ande ordet kan bli estimert av sannsynet for å sjå det i den forkorta historia til det føregåande *n-1* ordet (*n*-te ordens Markoveigenskap).

Vilkårssannsynet kan bli estimert frå n-gram-frekvensteljingar:


P(w_i|w_{i-(n-1)},\ldots,w_{i-1}) = \frac{count(w_{i-(n-1)},w_{i-1},\ldots,w_i)}{count(w_{i-(n-1)},\ldots,w_{i-1})}


**Bigrams** og **trigrams** språkmodeller refererer til n-gram-modellar der *n=2* and *n=3*.

### Eksempel
I ein bigrams språkmodell (n=2) er sannsynet for setninga *Eg såg det raude huset* estimert som 

***P(Eg,såg,det,raude,huset) ≈ P(Eg) P(såg|Eg) P(det|såg) P(raude|det) P(huset|raude)***

mens i ein trigrams språkmodell (n=3) er estimeringa

***P(Eg,såg,det,raude,huset) ≈ P(Eg) P(såg|Eg) P(det|Eg,såg) P(raude|såg,det) P(huset|det,raude)***

## Kjelde

Engelsk wikipedia

## Litteratur
* J M Ponte and W B Croft (1998). "A Language Modeling Approach to Information Retrieval ". *Research and Development in Information Retrieval*: 275-281.
* F Song and W B Croft (1999). "A General Language Model for Information Retrieval ". *Research and Development in Information Retrieval*: 279-280.
Brudgom

**Brudgom** er ei nemning for ein mann den dagen han giftar seg.

Ordet kjem frå norrønt *brúðgumi*. Om forstavinga, sjå brud. Det norrøne etterleddet *gumi* tyder 'mann' eller 'menneske'. Ordet finst att i mange indoeuropeiske språk, som i det latinske ordet *homo* ('mann') og i ordet for jordhytte, gamme, og er forklart som 'jordboar'. 

Mange kulturer har sterke tradisjonar om korleis ein brudgom skal kle seg og te seg. I Noreg har det vore tradisjon at brudgommen er kledd i bunad eller i kjole og kvitt, men mange har velt å gifte seg i militær uniform eller ein moderne dress. Brudgommen *kan* leie brura til byllupsseremonien, og han *skal* leie henne etter at dei er gift, ved si høgre side. Ved bryllupsmiddagen er han tredje talar, etter at verten har ønskt velkommen og faren til brura har heldt sin tale. Brudgommen kan «takke for brura» eller han kan tale for svigerforeldra, men ein treng ikkje følgje tradisjonelle formkrav lenger enn det kjennest naturleg for moderne menneske. 

## Kjelder
* Waldemar Brøgger: *[[Skikk og Bruk]]* J.W. Cappelens Forlag 1960
* Falk og Torp 1903-06: *Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog*. Faksimileutgåve ISBN 82-90520-16-6
Kjole og kvitt

**Kjole og kvitt**, **livkjole** eller **snippkjole** er eit gallaantrekk for menn. 

I klenaden inngår livkjole med lange skøytar bak, bukser med silkerender, kvit vest og kvit sløyfe. Buksa og jakka er vanlegvis av svart tøy. Buksa har silkeband som render i sidene. Kvit stiveskjorte, kvit vest og sløyfe høyrer til.

Kjole og kvitt er etter det høgaste sivile gallaantrekket for menn, i norsk kultur jamstilt med bunaden. Det er tradisjonell bryllupsklenad for brudgommen.

Fasongen går tilbake til motedrakten som blei vanleg for menn i 1820-åra.

## Bilete

fil:Philip in white tie.jpg|Prins Philip av Storbritannia i gallaantrekk; kjole og kvitt med dekorasjonar.
fil:Atatürk in white tie.jpg|Mustafa Kemal Atatürk i kjole og kvitt på 1920-talet.
fil:Mens evening wear costumes parisiens 1912.jpg|Parisisk moteteikning av kjole og kvitt som aftanantrekk frå 1912.
fil:Spy Delacouur.jpg|Engelsk mann (Mr John Delacour) i livkjole med mørk vest i 1885.


## Kjelder
Førde kyrkje

**Førde kyrkje** er namnet på fleire kyrkjer:

* Førde kyrkje i Sunnfjord &ndash; i Førde kommune i Sogn og Fjordane
* Førde kyrkje i Sunnhordland &ndash; i Sveio kommune i Hordaland
André

**André** er ei fransk form av mannsnamnet Andreas, som er avøleidd av det greske ordet *andrós*, genitivforma av *anér*, «mann». Aksenteiknet vert i norsk plassert på ymse måtar, nokre skriv «Andrè», nokre få «Andre» og atter andre berre «Andre».

André har i Noreg namnedag 3. juli.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet André kom i vanleg bruk i Noreg på slutten av 1950-talet, og populariteten nådde ein topp midt i 1980-åra. 
* I folketeljinga 1801 var det 9 som var innskrivne som Andre eller Andree
* I folketeljinga 1900 var det 110 som het Andre eller Andree
* I 2007 er det 6095 somheiter André, Andrè, Andre eller Andre' til første fornamn, 37 heiter Andree

## Kjende personar med namnet
* André-Marie Ampère (1775 - 1836), fransk fysikar
* André Bjerke (1918 - 1985), norsk lyrikar
* André Gorz, (1923 - 2007), venstreradikal filosof
* André Franquin (1924 - 1997), belgisk teikneserieskapar
* André N. Skjelstad (1965), norsk politikar
* André Bergdølmo (f. 1971), norsk fotballspelar
* André (f. 1979), armensk songar
* André Muri (f. 1981), norsk fotballspelar
 
## Kjelder:

* Olav Veka 1991: Namneboka (Det Norske Samlaget)
* Folketeljingar på Digitalarkivet
### Referansar
Discover Petroleum

**Discover Petroleum** er eit norsk oljeselskap som vart registrert i november 2004. Discover Petroleum har fått tildelingar i 7 lisensar på norsk kontinentalsokkel, og er operatør for ein av dei. Føretaket har hovudkontor i Tromsø og utforskingsavdeling i Stavanger.
Charles Vernon

**Charles «Charlie» Vernon** er basstrombonist i Chicago Symphony Orchestra (CSO) og professor i trombone ved DePaul- og Northwestern-universitetet i Illinois i USA. 

Han har utdanning frå Brevard College og Georgia State University. Hovudlærarane hans var basstrombonisten Edward Kleinhammer og tubaisten Arnold Jacobs, begge tidlegare medlemer av Chicago Symphony Orchestra.

Vernon byrja i symfoniorkesteret i Chicago i 1986, han kom då frå Philadelphia Orchestra, der han hadde spelt sidan 1981. Før det spelte han i Baltimore Symphony frå 1971 til 1980 og i San Francisco Symphony frå 1980 til 1981. 

Charles Vernon er klinikk-artist for Selmer Instrument Company og ein hyppig gjesteartist for International Trombone Association, og han har gjort mange solo-konsertar verda over. I april 1991 framførte han verdspremiera av Ellen Taaffe Zwilich sin konsert for basstrombone saman med CSO. I 2006 var det premiere på *«Chick 'a' Bone Checkout»*, ein ny konsert for alt-, tenor- og basstrombone, komponert av Christian Lindberg.

## Sjå òg
* Trombone

## Bakgrunnsstoff
* CharlieVernon.com - Charlie Vernon si nettside
* The Chicago Symphony Orchestra sin profil av Charles Vernon
Kåfjord kyrkje

**Kåfjord kyrkje** er namnet på fleire kyrkjer:

* Kåfjord kyrkje i Alta &ndash; i Alta kommune i Finnmark
* Kåfjord kyrkje i Kåfjord &ndash; i Olderdalen i Kåfjord kommune i Troms
Oljeskandalen i Peru 2008

**Oljeskandalen i Peru 2008**, i peruansk presse kalla «Petrogate», i Noreg òg kalla korrupsjonsskandalen rundt Discover Petroleum International, er nemninga på ei hending i kjølvatnet av utdelingar av kontraktar for petroleumsverksemd i Peru. Det som løyste ut skandalen var ei rad kompromitterande samtalar tatt opp på lydband i løynd og seinare gjort kjent. Hendinga enda med regjeringskrise i Peru den 10. oktober. Berre 11 dagar etter hendinga blei 24 personar sikta for ei rekkje straffbare forhold, mellom dei sikta var styreleiaren i Discover Petroleum, representantar for det peruanske oljedirektoratet og for det peruanske statsoljeselskapet Petroperú. Den avgåtte statsministeren, Jorge del Castillo, vart kalla inn som vitne.

## Bakgrunnen
Den 11.september gjorde det peruanske oljedirektoratet kjent fleire nye konsesjonar for utforsking av petroleumsressursar, av dei ligg fire blokker til havs og ei, blokk 157, i regnskogen i Madre de Dios-regionen. Fem tildelingar gjekk til PeruPetro, men med det litle norske selskapet Discover Petroleum som deltakar. Den 5. og 7. oktober var det gjort kjent lydopptak som er tatt opp før kontrakttildelinga med samtalar som dreidde seg om økonomiske godtgjersler for tildelingar og at Discover Petroleum skulle vinne løyva til å vere med. Det er ikkje kjent kven som gjorde lydopptaka. 

Blokk 157 er på 6846 kvadratkilometer  og ligg i sentrale og nordaustlege delar av Madre de Dios-regionen, i ein sektor mellom elvene Madre de Dios og Rio de Las Piedras vest for Puerto Maldonado. Næraste infrastruktur er røyrleidningen som fører gass frå Camisea-feltet, blokk 88 i Amazonasbassenget, over Andes til stillehavskysten nær byen Pisco. Dette er 150 til 200 kilometer nordvest for blokk 157. Blokka grensar til Manu nasjonalpark i vest.

## Konsekvensar
President Alan García vart tvungen til å løyse opp regjeringa si, og utnemnde Yehude Simon som ny statsminister. Dette kom blant anna som følgje av gatedemonstrasjonar blant opposisjonelle. Direktøren for det peruanske oljedirektoratet, Alberto Quimper Herrera, fekk sparken. Toppleiar César Gutierrez i Perupetro gjekk av. Discover Petroleum trekte seg frå alle engasjement i Peru, seinare hevda revisjonsfirmaet Ernst & Young at dotterselskapet til Discover Petroleum i Peru ikkje hadde vore med på korrupsjon. Kongressen i landet la bort siktinga mot styreleiar Jostein Kjerstad og Discover Petroleum International i januar 2009. Same månad vart seks personar arresterte mistenkte for ulovlege opptak av telefonsamtalar.

## Kjelder
* Norwatch, 23. oktober 2008 Slik gikk det skeis for DPI  Henta 26. november 2011
* Artiklar hos dn.no 
* Artiklar hos offshore.no 
* Artikkel på engelsk Wikipedia «2008 Peru oil scandal»
* Nettstad for Camisea-prosjektet  lest 2. januar 2009

### Fotnotar
Valjok kyrkje

**Valjok kyrkje** står i grenda Váljohka ved Tanaelva, nordaust i Karasjok kommune i Finnmark fylke, og er ei tømra langkyrkje frå 1932.

Kyrkja hadde tidlegare status som kapell.
Det vesle bygget vart ført opp i åra 1931&ndash;32 etter teikningar laga av arkitekt Harald Sund og har sitjeplassar til 60 personar.
John Isaksen frå Karasjok var byggmeister.  

Fargevala og utsmykkingane inni kyrkja er udulgd samiske, noko som elles er ukjend i norske kyrkjer før bygg frå heilt ny tid. 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* 
* Om Karasjok sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker - Finnmark» på nettstaden til Arkivverket 
*
Anton Bruckner

**Anton Bruckner** () var ein austerriksk komponist og organist. I musikkhistoria blir han rekna inn under romantikken og er særleg kjent for sine symfoniar, messer og motettar. Gustav Mahler kalla Bruckner for sin føregjengar.

## Liv

Bruckner blei fødd i Ansfelden i Austerrike. Han viste lovande musikalitet som barn, men valde likevel å følgje i faren sine fotspor og utdanne seg til skulemeister. Han blei nærare kjend med musikken gjennom å undervise i orgelspel i dei ti åra han var tilsett ved klosteret St Florian nær Linz, der han tidlegare hadde vore elev.

Han brukte fritida si på å studere forskjellige musikalske disiplinar. Då stillinga som organist i katedralen i Linz blei ledig i 1855, blei han til slutt overtalt til å søkje jobben.

Sjølv om han var svært oppteken i Linz, fann Bruckner tid til å ta eit kurs i harmoni og kontrapunkt med Simon Sechter ved konservatoriet i Wien. Han mottok eit framifrå vitnemål i 1861; ein sensor bemerka at «Han skulle ha eksaminert oss». I 1868, blei han atter ein gong overtalt til å forlate jobben i Linz for å ta eit professorat ved konservatoriet i Wien, inkludert lønshøging.

Som person var Bruckner tilbakehalden, tidvis nærmast folkesky. Han var dessutan djupt religiøs.

## Musikk

Fram til 1863 skreiv Bruckner hovudsakleg minutiøst utforma, anonym kyrkjemusikk, men møtet med Wagner sine verk fekk han til å bryte laus frå reglar og teori og utvikle si eiga særeigne form. Wagners dristige harmonikk blei òg det sentrale i Bruckner sine komposisjonar, ved at han brukte komplisert harmonikk i ei motsetning til det som blir kjenneteikna som funksjonsharmonikk. Harmonikken er skil seg frå klassisistane, som gjer at han ofte blir omtalt som «nytyskar», på linje med Liszt, Berlioz og Wagner. Han skreiv likevel absoluttmusikk, på linje med klassisistane. Musikken hans kan verke massiv. Han nytta seg av eit stort orkester, større enn kva normalt var på 1800-talet. Musikken er full av kontrasterande tema og dynamikk. Hans første fullenda symfoni kom i 1856, fire nye symfoniar følgde i løpet av åra 1871 til 1876. Bruckner sine symfoniar har eit monumentalt preg. Med eit romantisk musikksyn framstår dei for mange som mystiske og med eit underliggjande religiøst drag.

Anton Bruckner skreiv i alt ni symfoniar. Han døydde under arbeidet med den siste av desse.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Anton Bruckner|Anton Bruckner]]» frå , den 3. januar 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff

*
Darius Milhaud

**Darius Milhaud** () var ein fransk komponist.

## Biografi

Milhaud kom frå ei gammal slekt av jødisk-provensalsk opphav. I følgje han sjølv var både den geografiske og den religiøse bakgrunnen noko som hadde monaleg innverknad på han gjennom heile livet.

Frå 1909 studerte han fiolin i Paris, men tre år seinare var det komposisjon som opptok han mest. Han blei undervist av André Gedalge, Charles-Marie Widor, og Vincent d'Indy. I Gédalges kurs blei han òg kjend med bl.a. Arthur Honegger og Jacques Ibert. På denne tida oppstod først og fremst lieder etter dikt av samtidige franske diktarar, og hans første opera (*La brebis égarée*, 1910-1915).

Etter å ha tilbringa 2 år i Sør-Amerika, der han blei kjend med brasiliansk folkemusikk og populærmusikk, kom han i 1918 tilbake til Frankrike, der han høyrde til krinsen rundt Jean Cocteau og Erik Satie. Der vart han med i den kjende komponistgruppa les Six. Komposisjonane gav Milhaud suksess, men av og til òg skandalar.

I 1925 gifte han seg med kusina si Madeleine.

Etter utbrotet av andre verdskrig emigrerte Milhaud med kona si til USA, og blei lærar ved Mills College i Oakland, der han verka til 1971. Etter krigen hadde han òg ein komposisjonsklasse ved konservatoriet i Paris (til 1972). Han underviste i denne tida høvevis eitt år på kvart kontinent. Han hadde studentar som jassmusikaren Dave Brubeck, minimalisten Steve Reich, symfonikaren Allan Pettersson og avantgardistane Karlheinz Stockhausen, Larry Austin og Iannis Xenakis.

## Musikk
Milhaud var ein svært produktiv komponist (hans verkliste inneheld meir enn 400 opus), som verka innan alle framståande musikkformer (opera, symfonisk musikk, instrumentalkonsertar, kammer- og vokalmusikk, lieder).

Han var under sterk påverknad frå musikk frå middelhavsnære område, særleg den italienske. Kompositorisk brukte han teknikkar som bi-polytonalitet, polyrytmikk og inspirasjon frå jass, han avstod frå strenge og formelle teknikkar frå klassisk satslære, og ein av styrkane hans var ein særeigen melodikk. Eit av dei mest kjende stykka hans er Scaramouche for 2 klaver, som han òg arrangerte for mange andre besetningar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Darius Milhaud|Darius Milhaud]]» frå , den 3. januar 2009.* 
 .
Bedřich Smetana

**Bedřich Smetana** () var ein bøhmisk komponist og musikklærar.

I åra 1843 til 1847 arbeidde han som muskklærar i Praha, mens han studerte klaver under Josef Proksch. Saman med direktøren for musikkonservatoriet i Praha, Johann Friedrich Kittl, og musikkhistorikaren August Wilhelm Ambros stifta Smetana og Proksch ei musikalsk-patriotisk gruppe, som tilslutta seg ideala i nyromantikken til blant andre Richard Wagner. I 1848 fekk han midlar frå Franz Liszt til å opne eigen musikkskule i Praha. 

Av politiske årsaker forlét Smetana Praha i 1856, og slo seg ned i Gøteborg i Sverige. Der verka han som musikklærar og dirigent. I 1861 vende han tilbake til Praha, og i 1863 opna han nok ein musikkskule for utbreiing av tsjekkisk musikk. I denne perioden var han svært aktiv, og hadde ei rekke oppdrag som dirigent, musikkritikar og ikkje minst som pådrivar i ei rekke foreiningar og institusjonar som arbeidde med nasjonalromantisk musikk.

Smetana var smitta av syfilis. I 1874 hadde sjukdomen gjort han døv, og han trekte seg unna ålmenta. Han heldt likevel fram med å komponere, som til dømes *[[Má vlast]]* (*Mitt land*) . Han skreiv òg ein strykekvartett, *Z mého života* (*Frå mitt liv*), som er eit sjølvbiografisk verk der ein kan høyre at komponisten var plaga av tinnitus.

Etter kvart blei han sinnssjuk, og kort tid før døden sin blei han lagt inn på mentalsjukehuset der han døydde 12. mai 1884. Han er gravlagt på gravlunden Vyšehrad i Praha.

Smetanas arbeid omfattar blant anna åtte operaar der den mest kjende er *[[Den solgte brud]]*. Syklusen *[[Má vlast]]* består av seks symfoniske dikt, der den eine, *[[Vltava]]* (betre kjend som *Moldau*) er kanonisk. Musikken har gjerne preg av tsjekkiske danserytmar, og melodiane kan ha preg av folkemusikk. Han har hatt stor påverknad på Antonín Dvorák, som òg i stor grad har brukt tsjekkiske tema i arbeida sine. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:no:Bedřich Smetana|Bedřich Smetana]]» frå , den 3. januar 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
*
Gustav Holst

**Gustav Theodore Holst** () var ein engelsk komponist. Han er mest kjend for orkestersuiten *Planetane*, som delvis er inspirert av astrologi (Holst var sjølv astrolog). I *Choral Hymns from the Rig Veda* har Holst sjølv omsett teksten frå sanskrit.

Musikken og innstillinga til livet var under påverknad av folkemusikk, Austen sin filosofi og vennskapen med Vaughan Williams.
Han blei verdskjend for *Planetene* som er frå 1916 og er ein orkestersuite i sju satsar.

## Bakgrunnsstoff
*
Kromatisk skala

Ein **kromatisk skala** er ein skala som berre består av halvtonetrinn, f.eks. c-ciss-d-diss osb. Dette gjer at ein oktav inneheld tolv etterfølgjande tonar. Innanfor likesvevande temperering finst det ingen grunntone i den kromatiske skalaen, då toneforholda er like uansett kva for tone ein startar på.

## Frekvensforhold
Frekvensane for to tonar med *eitt* oktavsintervall har forholdstalet 2. Ettersom alle halvtonar ved «normal», det vil seie temperert, stemming har same frekvensforholdstalet og talet halvtonetrinn i ein oktav er 12, er frekvensforholdstalet mellom to halvtonar \sqrt[12]{2} = 1,059463....

## Sjå òg

* Diatonisk skala
* Heiltoneskala
* Pentaton skala
* Dimskala
* Tetrakeordskala

## Kjelder
Rio de Las Piedras

**Rio de Las Piedras**, òg kalla **Tacuatimanu**, er ei elv lengst søraust i Peru og ei bielv til Madre de Dios. I heile lengda på 621 km renn ho gjennom regionen Madre de Dios. 

Elva blir fødd i eit område kalla Tacuatimanu som dannar vasskilljet mot Urubamba og elva Alto Purús. Dette er relativt lågtliggande. Ho renn i retning søraust gjennom særs tynt busette område av Amazonasbassenget til ho møter Madre de Dios ved Puerto Maldonado. Ho får tilførsel frå sideelver i nord som strekkjer seg like til Manu nasjonalpark, kjent for sin store biodiversitet. Største sideelva er Lidia Pariamanu.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:es:Río Tacuatimanu|Río Tacuatimanu]]» frå ,  den 3. januar 2009.*