open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stormfulle høyder

***Stormfulle høyder*** (engelsk originaltittel: ***Wuthering Heights***) er ein roman av den britiske forfattaren Emily Brontë (1818-1848). Romanen vart utgjeven i 1847 under pseudonymet «Ellis Bell». Same år romandebuterte også søstrene Charlotte Brontë og Anne Brontë. Boka er den einaste romanen til Emily Brontë, men blir likevel rekna som ein klassikar blant engelske romanar.

Forteljinga er ikkje lineær, og det er to forteljarar: Herr Lockwood rammar inn historia, og let Nelly Dean ta over frå det fjerde kapittelet, med korte innslag fortald av herr Lockwood.

## Figurar
*  Heathcliff: Foreldrelaus gut som blir funnen av Mr Earnshaw på gata i Liverpool. Mr Earnshaw tek han med seg heim. Kjærleiken mellom Heathcliff og Catherine er eit hovudtema i romanen.
*  Catherine Earnshaw: Dotter i Earnshaw-familien. Ho og Heathcliff er gode venner i oppveksten.
*  Edgar Linton: Bur på Thrushcross Grange. Catherine giftar seg med han og ikkje Heathcliff. Dette fører til konflikt mellom Edgar og Heathcliff.
*  Ellen (Nelly) Dean: Nelly er tenar både for Earnshaw- og Linton-familien på ulike tidspunkt. Nelly blir også tenar for mr Lockwood, og ho fortel han historia om kva som har skjedd på Wuthering Heights og Thrushcross Grange.
*  Isabella Linton: Syster til Edgar.
*  Hindley Earnshaw: Bror til Catherine, som giftar seg med Frances.
*  Hareton Earnshaw: Sonen til Hindley og Frances.
*  Catherine «Cathy» Linton: Dotter av Catherine Earnshaw og Edgar Linton.  
* Linton Heathcliff: Sonen til Heathcliff og Isabella. Han møter faren først etter at mora hans er død. Han giftar seg med Cathy Linton, men berre etter påtrykk frå faren.
* Joseph: Ein tenar ved Wuthering Heights som er djupt religiøs. Han snakkar med brei Yorkshire-aksent. 
* Mr  Lockwood i Wuthering Heights|Lockwood : Forteljar i boka. Han leiger Thrushcross Grange av Heathcliff for å finne fred og ro, men finn til slutt ut at han ikkje vil halde fram med å bu der.
* Frances: Kona til Hindley, som han kjem heim med etter at mr Earnshaw er død.
* Kenneth: Ein lege i landsbyen Gimmerton.
*  Zillah:  Tenar for Heathcliff ved Wuthering Heights i tida etter at Catherine var død.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stormfulle høyder|Stormfulle høyder]]» frå ,  den 17. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Om Emily Brontë i Britannica
Hyposykloide

Ein **hyposykloide** er i matematikk ei kurve som vert skildra av eit punkt på ein sirkel når sirkelen rullar langs innsida av ein annan sirkel. 

## Eigenskapar

Om den mindre sirkelen har radius *r*, og den større sirkelen har radius *R* = *kr*, så er den parametriske likninga for kurven gjeven av anten :
:x (\theta) = (R - r) \cos \theta + r \cos \left( \frac{R - r}{r} \theta \right)
:y (\theta) = (R - r) \sin \theta - r \sin \left( \frac{R - r}{r} \theta \right),
eller:
:x (\theta) = r (k - 1) \cos \theta + r \cos \left( (k - 1) \theta \right) \,
:y (\theta) = r (k - 1) \sin \theta - r \sin \left( (k - 1) \theta \right). \,

Om *k* er eit heiltal så er kurva lukka, og har *k* toppunkt (til dømes spisse hjørne, der kurva ikkje er differensierbar). Spesifikt for k=2 er kurva ei rett linje og sirklane vert kalla Cardanosirklar. Girolamo Cardano var den første til å skildre desse hyposykloidane, som vart nytta i teknologien for raske trykkpresser.

Om *k* er eit rasjonalt tal, som *k* = *p*/*q* uttrykket på enklast vis, så har kurven *p* toppunkt.

Om *k* er eit irrasjonalt tal, så lukkar aldri kurven seg, og fyller rommet mellom den større sirkelen og ein sirkel med radius *R* − 2*r*.

## Døme


Image:Hypocycloid-3.svg| k=3 - ein deltoide
Image:Hypocycloid-4.svg| k=4 - ein astroide
Image:Hypocycloid-5.svg| k=5
Image:Hypocycloid-6.svg| k=6
Image:Hypocycloid-2-1.svg| k=2,1
Image:Hypocycloid-3-8.svg| k=3,8
Image:Hypocycloid-5-5.svg| k=5,5
Image:Hypocycloid-7-2.svg| k=7,2


## Sjå òg
*Episykloide

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hypocycloid|Hypocycloid]]» frå ,  den 18. september 2011.*
Parallellaksiomet

**Parallellaksiomet** (òg kalla **parallellpostulatet** eller **Euklids femte postulat**) er det femte aksiomet i euklidsk geometri, oppkalla etter den greske matematikaren Euklid. Aksiomet er meir kontroversielt enn andre aksiom sidan det ikkje er like enkelt å formulere og innbyrdes ikkje av alle rekna for å vere så sjølvklårt som ein ofte vil at eit aksiom skal vere. Euklid prøvde sjølv utan hell å bevise parallellaksiomet ut frå dei øvrige fire. Aksiomet seier at dersom to rette linjer vert skoren av ei tredje, vil dei to skjere kvarandre på den sida av den tredje kor summen av dei indre vinklane er mindre enn 180° (to rette vinklar).

Avhengig av om ein forkastar parallellaksiomet eller ikkje, og i så fall om ein erstattar det med noko anna, får ein vidare det som blir kalla ulike geometriar. Dei ulike geometriane er altså ulike teoriar, og ei bestemd setning kan vere sann i ein teori og falsk i ein annan.

Det finst ulike formuleringar av parallellaksiomet, men *Playfairs aksiom* som vart formulert av J. Playfair, er ein ekvivalent versjon som seier at det gjennom kvart og eit gjeve punkt berre kan trekkjast éi linje parallell med ei gjeven linje. Denne formuleringa er nok den vanlegaste.

Playfairs formulering vart rekna som sjølvinnlysande opp til 1800-talet, då dei ikkje-euklidske geometriane vart utvikla. Her vart alle dei øvrige aksioma frå euklidsk geometri bevarte, medan parallellaksiomet vart forkasta. Om ein tek til seg og lever etter denne idéen får ein euklidsk geometri, om ein forkastar han får ein ikkje-euklidsk geometri.

Nokre av dei setningane som er ekvivalente med parallellaksiomet synst ved første augekast ikkje å vere relatert til parallelitet. Nokre lyder så sjølvinnlysande at dei umedviten vart akseptert som gyldige av folk som hevda at dei hadde bevist parallellaksiomet ut frå Euklids øvrige aksiom.

Nokre av desse setningane lyder slik:

# Summen av vinklane i ein trekant er 180°.
# Det finst ein trekant dersom vinklane til saman er 180°.
# Summen til vinklane er den same i kvar og ein trekant.
# Det finst ei rekkje trekantar som er like, men ikkje kongruente.
# Kvar og ein trekant kan omskrivast av ein sirkel.
# Viss tre vinklar i ein firkant er rette vinklar, så er den fjerde vinkelen òg rett.
# Det finst ein firkant med fire rette vinklar.
# Det finst to rette linjer som har ein fast konstant avstand frå kvarandre.
# To linjer som er parallelle med den same tredje linja, er òg parallelle med kvarandre.
# Gjeven to parallelle linjer, så vil kvar og ei linje som skjer ei av dei òg skjere den andre.
# I ein rettvinkla trekant er kvadratet på hypotenusen lik summen av kvadrata på dei to andre sidene (Pythagoras' læresetning).
# Det finst inga øvre grense for arealet til ein trekant.
# Toppvinklane til Saccheri-firkanten er 90°.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Parallellaksiomet|Parallellaksiomet]]» frå ,  den 18. september 2011.*
Évariste Galois

**Evariste Galois** () var ein fransk matematikar. Han vart fødd i Bourg-la-Reine og døydde tjue år gammal i Paris etter ein duell.

Galois var den første som klarte å finne naudsynte og tilstrekkelege føresetnader for at løysingane til ei algebraisk likning kan uttrykkjast ved hjelp av rotuttrykk. I arbeida sine, som ikkje vart publisert før lenge etter han døydde, la han grunnlaget for det som i dag blir kalla Galoisteori, ei stor grein innan abstrakt algebra.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Évariste Galois|Évariste Galois]]» frå ,  den 18. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* matematikk.org  Biografi: Évariste Galois
* O'Connor, John J., and Edmund F. Robertson. «Évariste Galois». MacTutor History of Mathematics archive
* The Galois Archive (Biografier, brev og andre tekster relatert til Galois)
Schaffhausen

**Schaffhausen** er ein by og ein kommune i det nordlege Sveits, hovudstad i kantonen Schaffhausen. Kommunen har  innbyggjarar () med eit . Kommunesenteret ligg 403 meter over havet.Schaffhausen er den nordlegaste byen i Sveits, og ein av fire som ligg nord for Rhinen. Den gamle delen av byen har mange bygningar frå renessansen som er dekorert med utvendige fresker og skulpturar. Òg den gamle kantonsfestninga Munot er eit vanleg turistmål. 

### Næringsliv
Schaffhausen har nokre større industribedrifter som mellom anna lagar røyrsystem, maskinverktøy og produserer for bilindustrien. Dessutan har ein farmasøytisk industri, og ein internasjonalt kjend klokkeprodusent.

### Historie
Schaffhausen var ein bystat i mellomalderen, som slo eigne myntar så tidleg som i 1045. Etter ei tid under Habsburg-dominans, vann byen att sjølvstendet i 1415. Byen allierte seg med Zürich i 1457, og vart ein fullverdig medlem av den sveitsiske konføderasjonen i 1501.

Den første jarnbanen kom til Schaffhausen i 1857.

Kantonen Schaffhausen er omringa av tysk territorium på tre kantar. Den 1. april 1944 vart byen Schaffhausen råka av eit bombetokt frå det US-amerikanske flyvåpenet, som hadde forvilla seg frå tysk luftrom inn over det nøytrale Sveits. 49 sveitsarar omkom under bombinga, som byen framleis minnest med klokkekiming kvar 1. april.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Schaffhausen|Schaffhausen]]» frå ,  den 18. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* Turistinformasjon
Neuhausen am Rheinfall

**Neuhausen am Rheinfall** (som offisielt heitte **Neuhausen** fram til 1938) er ein kommune i kantonen Schaffhausen i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () med eit . Kommunesenteret ligg 410 meter over havet, ved grensa mot Tyskland.

Kommunen er særleg kjend for Rhinfossen, den mest vassførande fossen i Europa. Fossen dannar grense mot grannekommunen Laufen-Uhwiesen i kantonen Zürich i aust. I sør grensar Neuhausen am Rheinfall mot Tyskland.

Kommunen var opphavleg ein landsby ved sørfoten av Randen-åsane nær Rhinen, men er i dag ein industriby sørvest for byen Schaffhausen.  

Nabokommunane er Laufen-Uhwiesen, Flurlingen, Feuerthalen, Schaffhausen, Beringen, Guntmadingen og den tyske kommunen Jestetten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Neuhausen am Rheinfall|Neuhausen am Rheinfall]]» frå ,  den 18. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
Rhinfossen

**Rhinfossen** (tysk:*Rheinfall*) er ein foss i det nordlege Sveits. Fossen er den fossen i Europa med størst vassføring. Falla ligg i Oberrhein i kommunane Neuhausen am Rheinfall i kantonen Schaffhausen og Laufen-Uhwiesen i kantonen Zürich. Fossefallet er 23 m høgt og 150 meter breitt. Vinterstid har Rhinfossen ei gjennomsnittleg vassføring på 250 m³/s, i sommarmånadene 700 m³/s. Den høgaste vassføringa som er målt her er 1250 m³/s i 1965 og den lågaste 95 m³/s i 
1921.

## Galleri

Fil:Rheinfall_Panorama_revised.jpg|Panorama av Rheinfall i april 2010.
Fil:Rheinfall IMG 3772.JPG|Ein turistbåt nær fossen
Fil:Rheinfall - Schloss Wörth IMG 3787 ShiftN.jpg|Wörth slott
Fil:Rheinfall (Steg).jpg|Observasjonsplattform på Zürich-sida
Fil:Rheinfall LCD.jpg|Rheinfalla med Laufen slott i bakgrunnen


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad 
* www.rheinfall.org 
* Gamle bilete av Rheinfall
Kongeskip

Eit **kongeskip** er eit skip som tener som embetsbustad og -transport for ein monark. Det er berre to europeiske land som har kongeskip. Danmark har Kongeskibet «Dannebrog» og Noreg har KS «Norge».

## Kjelder
**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Kongeskib|Kongeskib]]» frå ,  den 18. september 2011.*
«Dannebrog»

**«Dannebrog»** er det danske kongeskipet. Det vart bygd på Orlogsværftet i København i 1931 som avløysar for det førre kongeskipet, «Dannebrog», som var frå 1879 og var kongeskip til 1931. Kongeskipet til Danmark har dermed heitt «Dannebrog» sidan 1912, men to ulike skip har delt namnet.

Det noverande kongeskipet «Dannebrog» er teikna av N. K. Nielsen og vart sjøsett i 1931. Skipet er døypt av Dronning Alexandrine og tener no som offisiell og privat residens for den danske kongefamilien når dei er på reise i Danmark eller på offisielt besøk i utlandet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Kongeskibet Dannebrog|Kongeskibet Dannebrog]]» frå ,  den 18. september 2011.*
Kongesjaluppen «Stjernen»

**Kongesjaluppen «Stjernen»** er det minste norske dampskipet som framleis eksisterer. 

Kongesjaluppen «Stjernen» vart bygd av Akers mekaniske verksted på oppdrag av Oskar II av Noreg og Sverige i 1899. Frå 1905 og fram til den fyrste verdskrigen vart han brukt av Haakon VII av Noreg. I mellomkrigstida vart han brukt om sommaren til ulike oppgåver, mellom anna som turbåt i Oslofjorden. Etter at tyske offiserar hadde nytta båten under den andre verdskrigen vart han kassert på grunn av dårleg forfatning og selt. Han vart transportert til Mjøsa og ombygd til fraktebåt.

Sjaluppen vart seinare gjenoppdaga ved Mjøsa, han var i ein svært dårleg forfatning. Ved hjelp av gåver og gjennom dugnadar organisert av foreininga Marinemuseets Matroser vart han sett i stand igjen, så mykje som mogleg av den opphavlege substansen til båten vart bevart. 21. mars 2000 vart han sjøsett igjen.

I 1996 vart «Stjernen» erklært verneverdig av riksantikvaren.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kongesjaluppen «Stjernen»|Kongesjaluppen «Stjernen»]]» frå ,  den 18. september 2011.*  


## Bakgrunnsstoff
*
Freienbach

**Freienbach** er ein kommune i distriktet Höfe i kantonen Schwyz i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 418 meter over havet.

Kommunen ligg ved Zürichsjøen og strekkjer seg frå innsjøen til fjellet Etzel. Småbyen Pfäffikon med sine ikring 7&nbsp;000 innbyggarar er den største byen i kommunen. Kommunen består elles av landsbyane Freienbach, Wilen, Bäch, Hurden (ved Seedamm) og dei to øyane Lützelau og Ufenau (Ufnau).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Freienbach SZ|Freienbach SZ]]» frå ,  den 18. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Offisiell nettstad
Höfe

**Höfe** er eitt av seks distrikt (tysk *bezirk*) i kantonen Schwyz i Sveits, på sørbreidda av Zürichsjøen. Distriktet har eit areal på 44,4 km2 og hadde 27&nbsp;137 innbyggarar i 2009. Höfe består av tre kommunar; Feusisberg, Freienbach og Wollerau. Wollerau og Pfäffikon vekslar om å vere hovudstad for distriktet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Höfe (Bezirk)|Höfe (Bezirk)]]» frå ,  den 18. september 2011.*
Rapperswil-Jona

**Rapperswil-Jona** er ein by og ein kommune i valkrinsen See-Gaster i kantonen St. Gallen i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 409 meter over havet. Byen Rapperswil-Jona er den nest største i kantonen etter hovudstaden St. Gallen. 

Utanom Rapperswil og Jona, som var eigne kommunar fram til 2006, består kommunen av Bollingen, Busskirch, Curtiberg, Kempraten-Lenggis, Wagen og Wurmsbach.

Landområdet Rapperswil-Jona består av 37,4 % landbruk, 30,6 % skog, 28,6 % bygningar og vegar, dei siste 3,4 prosentane er elvar og sjøar.

### Demografi
86,9 % har tysk morsmål, medan dei nest mest utbreidde språka er italiensk med 3,1 % og serbokroatisk med 2,1 %.

### Historie
Rapperswil kan syne til busetjing frå omkring 5&nbsp;000 år tilbake. Rapperswil slott er bygt om kring år 1220 av greven av Rapperswil. 

### Ymse
Rapperswil stod som ansvarleg arrangør av Verdsmeisterskapen i orientering 2003.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Rapperswil-Jona|Rapperswil-Jona]]» frå ,  den 18. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Rapperswil-Jona (offisiell nettstad) (tysk)
*Capuchin kloster (tysk)
*Universitetet i Rapperswil, HSR
* 
* 
* 
*
Altstätten

** Altstätten ** er ein kommune i kantonen St. Gallen. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på .  Altstätten er hovudstad i valkrinsen Rheintal. Kommunesenteret ligg 410 meter over havet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Altstätten|Altstätten]]» frå ,  den 18. september 2011.*


## Bakgrunnsstoff

* Altstätten si offisielle webside
Prærievåk

**Prærievåk** (*Buteo swainsoni*) er ein stor *[[buteo]]*-våk i ordenen Accipitriformes, haukefuglar. Artsnamnet stammar frå den britiske naturforskaren William Swainson.

Denne våken har hekkehabitat på prærien og tørre grassletter i det vestlege Nord-Amerika. Han byggjer reir av trepinnar i eit tre eller ein busk eller på ein klippekant. Arten er ein langdistanseflyttfugl, og overvintrar i Argentina.

Ein prærievåk vart observert på Røst i mai 1986, truleg rømt frå fangenskap.

## Skildring
Prærievåk er ein slank rovfugl, litt mindre enn raudhalevåk (*B. jamaicensis*). Likevel har prærievåk ein litt lengre vengespenn og tynnare venger enn andre våkar som kretsflyg. Det er hovudsakleg to fargevariantar. Over 90 prosent av individa er av lys morf, den mørke morfen er vanlegast lengst vest i leveområdet:

* Lys morf av vaksne er kvite på undersida med ein mørk, raudleg flekk på brystet og ein påviseleg kvit hals og flekk i andlet. Undersida av vengene, observert når fuglen kretsflyg, har lys forkant og mørke bakkant, eit mønster unik blant nordamerikanske rovfuglar. Halen er gråbrun med rundt seks smale mørke striper og ein breiare endeband. Oversida er brun. Ungane liknar, men dei mørke partia har bleike flekker, og dei lyse områda, særleg flankane, har mørke flekker. Brystet er bleikt med nokre mørkare flekker. Endebandet på halen er mindre markert. Den første våren kan dei ha bleik hovud på grunn av fjørslitasje.

* Fuglar av den mørke morfen er mørke brune med unntak av ein ljos flekk under halen. Det er ein raudleg variant som er lysare på undersida med raudlege striper. Begge desse formene har halar som liknar dei på lys morf.

## Slektskap
Denne arten eller den umiddelbare forgjengaren er stamfar til galapagosvåk, i følgje nyare forsking. Sistnemnde art skilte seg frå fastlandsfuglane kanskje for berre 300&nbsp;000 år sidan, ei svært kort tid i evolusjonen. I USA er prærievåk òg kalla  fordi han gjerne beitar på Acrididae-grashopper, og vil grådig ete desse insekta når dei er tilgjengelege.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Swainson's Hawk|Swainson's Hawk]]» frå , den 18. september 2011, mellom anna følgjande referansar var gjevne:*
:* Bollmer, Jennifer L.; Kimball, Rebecca T.; Whiteman, Noah Kerness; Sarasola, José Hernán & Parker, Patricia G. (2005): Phylogeography of the Galápagos hawk (*Buteo galapagoensis*): A recent arrival to the Galápagos Islands. *Molecular Phylogenetics and Evolution* 39(1): 237–247.  PDF fulltext 
:* Sibley, David Allen (2000): *[[The Sibley Guide to Birds]]*. Alfred A. Knopf, New York. ISBN 0-679-45122-6

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av prærievåk hos Internet Bird Collection
Amurfalk

**Amurfalk** ein liten rovfugl i falkefamilien. Han hekkar i søraustlege Sibir og Nord-Kina og er flyttfugl som overvintrar i Sør-Afrika. Dietten består hovudsakleg av insekt, som termittar.

Hannar er karakteristisk mørk sotbrune, og kan forvekslast med melanistisk gabarhauk, men kastanjefarga undergump er eit tjenneteikn som skil dei. Dessutan det kan vere noko overflatisk likskap med sotfalk og skiferfalk, men desse to artene begge har gule føter og cere. Hannar av amurfalk blir best skilt frå kveldsfalk ved skilnaden i underdekkfjørene der amurfalk er kvit, medan undervengen hos kveldsfalk hannar er jamt grå.

Hofuglar har kvit, svartspraglete underside og svarte striper på undersida av halen, og kan lettare forvekslast med eit breiare spekter av falkar, men flekker på nedre delen av buken, raud cere og føter utelukkar alle andre falkar.

Amurfalk var lenge tenkt å vere ein underart eller berre morf av kveldsfalk, men er i dag rekna som godt distinkt. Likevel er kveldsfalk næraste slektningen, tilhøva deira til andre falkar er uavklart. Morfologisk står amurfalk som mellomledd mellom tårnfalk og lerkefalk. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Amur Falcon|Amur Falcon]]» frå , den 18. september 2011*, følgjande referansar var gjevne:
:* Griffiths, Carole S. (1999): Phylogeny of the Falconidae inferred from molecular and morphological data. *[[Auk (journal)|Auk]]* **116**(1): 116–130. PDF fulltext 
:* Griffiths, Carole S.; Barrowclough, George F.; Groth, Jeff G. & Mertz, Lisa (2004): Phylogeny of the Falconidae (Aves): a comparison of the efficacy of morphological, mitochondrial, and nuclear data. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **32**(1): 101–109.  (HTML abstract)
:* Wink, Michael; Seibold, I.; Lotfikhah, F. & Bednarek, W. (1998): Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes). *In:* Chancellor, R.D., Meyburg, B.-U. & Ferrero, J.J. (eds.): *Holarctic Birds of Prey*: 29-48. Adenex & WWGBP. PDF fu 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av amurfalk hos Internet Bird Collection
Den siste viking

***Den siste viking*** er ein roman av Johan Bojer. Den omhandlar kystmiljøet rundt Rissa i Trøndelag og fiskarane si reise til, og deltaking i lofotfisket. Boka kom ut i 1921 og har seinare vorte omsett til fleire språk. Ho  vert rekna  som den boka Johan Bojer hadde mest suksess med i Noreg. Bojer skildrar ein kultur som går tapt med framvoksteren  av industrifisket. Han skildrar og kvardagskulturen i eit fiskevær for hundre år sidan. Boka gir og eit levande og autentisk bilete av fiskaren sit forhold til, og bruk av lofotbåten.

## Handling
Kristaver Myran, småbrukar og fiskar , kjøper lofotbåten «Kobben». Denne båten har kollsegla tre vintrar på rad. Kristaver arbeider med å finne ut kva som er feil med båten. Under ein storm kollseglar «Kobben» denne vinteren og. Kristaver ser no kva som må rettast på. Mannskapet på «Kobben» er og med på slaget i Trollfjorden i 1890.

## Skodespel
*Den siste viking* har fleire gonger vorte oppsett som friluftsteater på Museet Kystens Arv på Stadsbygd. På framsyninga i 2007 var bl.a. Toralv Maurstad og Erik Wenberg Jacobsen i rollene. Det har òg vorte oppsett ved Trøndelag Teater. 

## Utgjevingar
*1996: Storskriftforlaget, Oslo. ISBN 82-7790-040-6 - Les i fulltekst
*2002: Cappelen Damm, lydbok, innlese av Per Frisch. ISBN 9788278441381. 

## Omsett til andre språk
*1921 - rumensk: *Ultimul viking*
*1921 - polsk: *Ostatni wiking*
*1922 - fransk: *Le dernier viking*
*1923 - engelsk: *The Last of the Vikings*
*1923 - svensk: *Den siste vikingen*
*1926 - italiensk: *L'ultimo Viking*
*1933 - kroatisk: *Posljednji Viking*
* - tysk: *Die Lofotfischer* / *Der letzte Wiking*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den siste viking|Den siste viking]]» frå ,  den 18. september 2011.*
Smalnebblire

**Smalnebblire** (*Ardenna tenuirostris*) er ein fugl i stormfuglfamilien. Han er den mest talrike sjøfuglarten i australske farvatn og er ein av dei få australske hekkefuglar der fugleungane blir hausta for kommersielt føremål. Ungane blir fanga i garn og deretter haldne i kokande vatn i nokre sekund. Det er ein flyttfugl som hekkar hovudsakleg på små øyar i Bass Strait og Tasmania, og vandrar til den nordlege halvkula til den boreale sommaren. 

Kvar av foreldra matar ungen i 2-3 dagar og forlèt deretter reirplassen i opptil tre veker for å samle mat. Desse fôringsturane kan dekke ein distanse på 15&nbsp;000 kilometer og i mens kan ungen vere utan tilsyn i over ei veke. Når ungen er flygedyktige veg han rundt 900 gram, og kan vere tyngre enn foreldra. I Tasmania, og spesielt på øyar i Furneaux-gruppa, blir ungane hausta inn på dette tidspunktet for mat og olje. Den største populasjonen i verda, 2,8 millionar par, eller om lag 12 % av totalbestanden, synest å bruke Babel Island i øygruppa som hekkelokalitet.

Under den australske vinteren vandrar smalnebblire nordover til havet utanfor Aleutane og Kamtsjatka. Så vandrar dei sørover igjen om våren langs kysten California før dei kryssar Stillehavet og tilbake til Australia.

Denne arten ser ut til å vere nært i slekt med *[[Puffinus]]*-artane grålire og storlire. Alle tre har svart nebb og hale som ikkje er rett avkutta, men dei presise relasjonane er uklåre. Desse er blant dei større lireartane som kan utgjere si eiga slekt, *Ardenna*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Short-tailed Shearwater|Short-tailed Shearwater]]» frå , den 18. september 2011*

:* Austin, Jeremy J. (1996): Molecular Phylogenetics of *Puffinus* Shearwaters: Preliminary Evidence from Mitochondrial Cytochrome *b* Gene Sequences. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **6**(1): 77–88.  (HTML abstract)

:* Austin, Jeremy J.; Bretagnolle, Vincent & Pasquet, Eric (2004): A global molecular phylogeny of the small *Puffinus* shearwaters and implications for systematics of the Little-Audubon's Shearwater complex. *[[Auk (journal)|Auk]]* **121**(3): 847–864. DOI: 10.1642/0004-8038(2004)121[0847:AGMPOT]2.0.CO;2 HTML abstract

:* Penhallurick, John & Wink, Michael (2004): Analysis of the taxonomy and nomenclature of the Procellariformes based on complete nucleotide sequences of the mitochondrial cytochrome *b* gene. *[[Emu (journal)|Emu]]* **104**(2): 125-147.  (HTML abstract)
 
### Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Videoar, bilete og lydopptak av smalnebblire hos Internet Bird Collection
Rombe

Ein **rombe** er ein samanhengande geometrisk figur som består av fire like lange linjestykke. Kvar av desse linjestykka har ei motståande side som er parallell med seg sjølv. Ein rombe med rette vinklar (4x90°) er eit kvadrat. Alle rombar er parallellogram, men eit parallellogram er berre ein rombe viss dei to diagonalane står vinkelrett på kvarandre.

Noko som har form som ein rombe vert kalla *rombisk*. 

## Utrekningar
### Areal
Arealet *A* av ein rombe er lik lengda av eit linjestykke multiplisert med avstanden til dets parallell (la oss kalle denne avstanden *h* (så parallellogram)). 

: A = a \cdot h 

### Omkrins
Omkrinsen *O* er fire gonger lengda av eit linjestykke.
: O = a + a + a + a = 4 \cdot a 

## Sjå òg
*Romboeder
*Rombikosidodekaeder
*Rombeporfyr
Trapes i geometri

Eit **trapes** er ein firkant der to sider er parallelle. Dei parallelle sidene vart kalla grunnlinjene i trapeset. Høgda i eit trapes er den vinkelrette avstanden mellom grunnlinjene.

Ordet «trapes» kjem frå gresk τραπέζιον (trapézion), som ordrett meiner «eit lite bord», eit diminutiv av τράπεζα (trápeza), «eit bord».

Eit trapes med hjørne ABCD, vart notert  ABCD eller ⏢ ABCD. Arealet av eit trapes er produktet av høgda og det arimetetiske gjennomsnittet av dei parallelle sidene:
A=\frac{a+b}{2}\cdot h
Likebeint trekant

Ein **likebeint trekant** er ein trekant med to sider som er like lange og to vinklar som er like store. Høgda deler den i to like rettvinkla trekantar.

## Formlar
Desse formlane er nok ikkje like effektive som dei er med ein likesida trekant, men det er råd å forenkle nokre av dei. Her er *g* grunnlinje, *h* høgde og *s* er lengda på dei to like sidene.

## Likebeint trekant i andre figurar

*Ein rett pyramides sider er, viss ein ser vekk frå grunnflata, alltid likebeinte.
*Ein rombe inneheld alltid to **likebeinte trekantar**.
Berberisfamilien

**Berberisfamilien** (Berberidaceae) er ein plantefamilie i ordenen Berberidopsidales. Han omfattar ca. 575 artar fordelt på 15 slekter. 450 av desse høyrer til berberisslekta. 
Tidlegare høyrde berberisfamilien til orderen Ranunculales, i den siste klassifikasjonen (APG III-systemet) er Berberidopsidales skild ut som eigen orden.

Fleire hagebusker høyrer til denne familien. Mange norske hageeigarar har den raud-fiolette blodberberis som hekkplante.

## Slekter
**[[planteslekta Achlys|Achlys]]* 
**[[Berberis]]* - Berberis, 450 artar
**[[Bongardia]]* 
**[[Caulophyllum]]* 
**[[Diphylleia]]* 
**[[Dysosma]]* 
**[[Epimedium]]* 
**[[Gymnospermium]]* 
**[[Jeffersonia]]*
**[[Leontice]]* 
**[[Mahonia]]*
**[[Nandina]]* 
**[[Podophyllum]]*
**[[planteslekta Ranzania|Ranzania]]* 
**[[Vancouveria]]*

Nokre eldre taksonomiar anerkjenner berre fire slekter (*Berberis, Epimedium, Mahonia, Vancouveria*), men i dag er 15 grupper rekna som eigne slekter under familien *Berberidaceae*.

## Bakgrunnsstoff

* Berberidacea-familien.
Fykologi

**Fykologi** (frå gresk , *phykos*, "sjøgras"; og , **') er den vitskaplege studiet av [[alge|algar]].  Fykologi er ei grein av naturvitskap og er ofte sett på som ein underdisciplin til [[botanikk]].  

Algar er viktige [[plante|plantar]] som [[primary production|primærprodusentar]] i akvatiske [[økosystem]]. Dei fleste algar er [[eukaryote|eukaryotiske]], [[photosynthesis|fotosyntetiske]] organismar som lever i eit fuktig miljø.  Dei er uik høgare plantar ved at det manglar ekte [[rot|røter]], [[stengel|stenglar]] eller [[lauv|blad]].  Mange artar er ein-cella og mikroskopiske (inklusive [[fytoplankton]] og andre [[mikroalgae]]); mange andre er meir eller mindre [[fleircella]]. Somme av desse veks og blir store (for eksempel, [[sjøgras]] slik som [[tare]] og ''[[Sargassum]]'').

Fykologi inkluderer studiet av [[prokaryote|prokaryotiske]] former kjent som blå-grøne algar eller [[cyanobakterie|cyanobakteriar]]. Nokre av desse mikroskopiske algane finn ein òg som symbiontar i [[lav]].

Ein ***fykolog*''' er ein person som studerer algar, som skildra ovanfor.

## Kjente fykologar
* Elsie M. Burrows (Dr.) (1913–1986)
* Blackler, Margaret Constance Helen (1902–1981)
* Elsie Conway (née) Phillips) (1902–1992) 
* de Váléra, Máirin (1912–1984).
* Kathleen Mary Drew-Baker (Dr) (1901-1957)
* Dixon, Peter Stanley (1929–1993).
* Eifion Jones, Willian  (1925–2004)
* Irvine, David Edward Guthrie (1924–1995)
* Manton, Irene. (1904–1988)
* Newton, Lilly (née Batten) (1893–1981)
* Papenfuss, George Frederik (1903–1981)
* Parke, Mary (1908–1989)
* Taylor, William Randolph. (1895–1990)

## Bakgrunnsstoff
*Algae: The World's Most Important "Plants" videoforerag ved Russell Chapman frå 2006.
*http://www.algaefuel.org/  AlgaeFuel research and development company in California bay area. 
*http://www.brphycsoc.org/ British Phycological Society
*http://www.intphycsoc.org/ International Phycological Society
*http://www.schweizerbart.de/j/algological-studies/ Algological Studies is an international journal of phycology which publishes peer reviewed scientific papers of international significance from the entire field of algology (phycology)
*http://www.psaalgae.org/  Phycological Society of America
*http://www.algaebase.org/ AlgaeBase
*http://www.seaweed.ie/ Seaweed Site
Diehtosiida

**Diehtosiida** er namnet på det samiske vitskapsbygget i Kautokeino. Bygget stod ferdig i juni 2009 og den offisielle opninga var 2. november 2009. Følgjande institusjonar held til her:
* Sámi allaskuvla / Samisk høgskole
* Sametingets opplæringsavdeling og avdeling for språk
* Gáldu
* Studentsamskipnaden i Indre Finnmark
* Samisk arkiv
Kaprifol

**Kaprifol**, **duftkaprifol** eller **ekte kaprifol** (*Lonicera caprifolium*) er ein lauvfellande lian med kraftig, slyngande vekstform. Borken er først lysegrøn og glatt, seinare blir den brun og til sist lysegrå og lett fura. Knoppane sit motsett, og dei er lysegrå og utsperra. Blada spring ut i milde periodar om vinteren. Dei er elliptiske og heilranda. Oversida er frisk grøn, medan undersida er grågrøn. Blomstrane er uregelmessige med lange kronrøyr og fin duft. Yttersida er raudleg og innsida fløytekvit. Det øvste bladparet under den endestilte standen av blomstrar er samanvakse. Frukta er raude bær som er giftige. Dei modnar godt, og frøa spirer lett.

## Skildring
;Ikkje-synlege trekk: Rotnettet består av kraftig forgreina, vidt udbreidde hovudrøter. Heile planta er giftig. Planta kan angripast av ei møllarve, som bit av blomstrane før dei spring ut, og av ei minérflue-larve, som lagar buktande gangar i blada. Ingen av dei gjer nemneverdig skade.

;Storleik: 4 &times; ? m (100 &times; ? cm/år).

;Heimstad: Planta høyrer heime i Aust-Europa og middelhavsland aust for Italia. Den gror overalt som lian i kratt, lysningar og skogbryn på tørr, varm jord.

## Hybridar
Mange av hageplantane er hybridar
* Lonicera x italica (Lonicera caprifolium x etrusca ) - Hagekaprifol
* Lonicera × heckrottii (L. sempervirens x L. × italica) - Blomsterkaprifol 

## Sjå òg
* Villkaprifol eller vivendel (*Lonicera periclymenum*)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Ægte Kaprifolie|Ægte Kaprifolie]]» frå ,  den 18. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
***Sten Porse: *Plantebeskrivelser*, DCJ 2003 (CD-ROM).

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Snøbærslekta

**Snøbær**, (*Symphoricarpos*) er ei lita slekt med om lag 15 artar av bladfellande buskar i kaprifolfamilien, Caprifoliaceae. Alle artane høyrer naturleg heime i Nord- og Mellom-Amerika, med unnatak av ein som ein finn naturleg i den vestelge delen av Kina. Namnet på slekta er avleidd frå gresk *symphorein* (συμφορειν) som tyder 'å bere saman' og *karpos* (καρπος) som tyder 'frukt'. Det viser til dei tettpakka bæra som arten har.

## Skildring
Blada på planter i snøbærslekta er 1,5–5&nbsp;cm lange, runde, heile eller med ein eller to foldar ved basis. Blomstrane er små, grøn-kvite til lilla, i små klasar på 5–15 hos dei fleste artane, enkelt eller parvise hos andre (e.g. *S. microphyllus*). Frukta er 1–2&nbsp;cm i diameter, mjuk, varierande frå kvit (e.g. *S. albus*) til lilla (*[[Symphoricarpos microphyllus|S. microphyllus]]*) til raud (*[[Symphoricarpos orbiculatus|S. orbiculatus]]*) og hos ein art (*[[Symphoricarpos sinensis|S. sinensis]]*), svartpurpur.  Når dei kvite bæra blir opna, ser frukta ut på insida som fin, sprakande korna snø.

## Nokre artar


Symphoricarpos_albus_3049.JPG|*[[Symphoricarpos albus]]* blomar
Lonicera symphoricarpos Ypey55.jpg| *[[Symphoricarpos vulgaris]]* . Teikna av Eersde Deel, 1813.
Coralberries.JPG|Frukt på *Symphoricarpos orbiculatus* om vinteren
Coral berries in prairie.JPG|Frukt på *Symphoricarpos orbiculatus* om hausten


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*USDA PLANTS Profile
*Winter ID pictures
*Canadian Poisonous Plants Information System Notes on poisoning: thin-leaved snowberry
*''Symphoricarpos orbiculatus'' images at bioimages.vanderbilt.edu 
*
Snøbær

**Snøbær** (*Symphoricarpos albus*), òg kjent som vanleg snøbær, kvitsnøbær eller krattsnøbær, er ein busk i snøbærslekta i kaprifolfamilien. Han høyrer naturleg heime i Nord-Amerika der ein finn han i store delar av Canada og det nordlege USA.

Snøbærbusken veks i skuggefulle og fuktige fjell- og skogshabitat, i skogsmark og på flaumjorde og elvebankar. Han trivst på ei rekkje typar habitat. Planta er naturalisert i delar av Storbritannia, der ho har blitt planta som hageplante og som dekke for vilt. Det er ein opprett, bladfellande busk, med ein stivgreina hovudstamme og ofte med fleire skot frå ein jordstengel (rhizoma). Han kan spreie seg og kolonisere eit område og danne tette kratt. Maksimumhøgda er 2 meter. Blada sit motsette på spreiande greiner. Dei er generalt ovale, men varierer i storleik og form kan vere opp til 5&nbsp;cm lange, eller litt større på årsskota. Blomsterstanden er ein klase med opptil 16 blomstrar. Kvar blome har ein liten, fem-tanna calyx (beger) av begerblad. Dei bjølleforma, runde kronblada er om lag 0.5&nbsp;cm lange, med kraftig lilla farge. Dei har spisse faldar ved munnen og er fylt med kvite hår.
Frukta er kjøtaktig kvit, bærliknande steinfrukt om lag ein centimeter brei. Kvar frukt inneheld to frø. Planta kan reprodusere via frø, men hovudsakleg via vegetativ fomering, reproduksjon ved å spire frå si spreiande rhizom. Fuglar spreier frøa etter at dei har ete frukta.

Busken er ei viktig matkjelde for ei rekke dyr som tjukkhornsau, kvithalehjort og grizzlybjørn. Husdyr som storfe og sau kan ete av busken. Mange fuglar og små pattedyr nyttar busken for mat og skjul. Kinnposerotter kan grave holer under snøbærbusken om vinteren.

Indianarane nytta planta som medisin og til såpe, og nokre gonger til mat. Sjølve treet vart nytta som pilskaft.

Busken blir nytta for å hindre erosjon på flaummarkområde, og ho er planta i økologiske restaureringsprosjekt på forstyrra område som nedlagde gruver. Den kvite frukta gjer henne populær som prydplante.

## Variantar
Det er to variantar:
**S. albus* var. *albus*, naturleg i den austlege delen av Nord-Amerika
**S. albus* var. *laevigatus*, naturleg på stillehavskysten. Dette er ein større busk, opp til 2 m høg og med litt større frukter. Somme botanikarar ser på dette som ein eigen art, *Symphoricarpos rivularis*.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

*Jepson Manual Treatment: var. ''laevigatus''
*USDA Plants Profile
*Washington Burke Museum 
*Photo gallery
Multiplisitet

**Multiplisitet** er eit omgrep i matematikken. Multiplisiteten til rota *α* av eit polynom *p*(*x*) syner til kor mange faktorar (*x*-*α*) som inngår i polynomet. Om polynomet vert skrive på forma 

:\ p(x) = (x-\alpha)^k q(x)

der *α* ikkje er ei rot til polynomet *q*, så er *k* multiplisiteten for rota *α*.

**Døme:**

Om 

:\ p(x) = (x-3)^3 (x-5)^2

så seier ein at *x*=3 er ei rot til polynomet *p* med multiplisiteten 3, medan rota *x*=5 har multiplisiteten 2.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Multiplisitet|Multiplisitet]]» frå ,  den 19. september 2011.*
Cosinus

**Cosinus** er i matematikk ein trigonometrisk funksjon med symbol *cos*. Cosinus til ein vinkel er definert som forholdet mellom hosliggande katet og hypotenusen. 

:\cos A = \frac {\textrm{hosliggande}} {\textrm{hypotenus}} = \frac {b} {h}\,.

## Sjå òg
* Trigonometrisk funksjon

## Kjelder
*
Brennpunkt i matematikk

I geometri er **brennpunktet** eit spesielt punkt som ein kan ta utgangspunkt i for å konstruere forskjellige kurver. Til dømes kan brennpunktet nyttast til å definere kjeglesnitt. Dei fire kjeglesnitttypane er sirkel, ellipse, parabel og hyperbel. I tillegg kan brennpunkta nyttast til å definere Cassinis oval og kartesisk oval.

Om to kjeglesnitt har same brennpunkt vert dei sagt å vere **konfokal**.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Focus (geometry)|Focus (geometry)]]» frå ,  den 19. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*
Avbilding i matematikk

**Avbilding** er eit omgrep nytta i matematikk. Det er gjeve ei avbilding av ei mengd *A* inn i ei mengd *B* dersom det er gjeve ei forskrift som let kvart element i *A* svare til eit bestemt element i *B*. I staden for omgrepet avbilding nyttar ein òg funksjon eller transformasjon

## Sjå òg
* Matematisk funksjon

## Kjelder
Cato Guldberg

**Cato Maximilian Guldberg** () var ein norsk matematikar og fysikar. Han er mest kjend for at han i 1864 utvikla masseverknadslova saman med kollegaen sin og svoger Peter Waage.

Han voks opp i Christiania og Nannestad som eldste born av bokhandlar, seinare sokneprest *Carl August Guldberg* og Hanna Bull. Ungdomsåra var han i Fredrikstad hos farmora som dreiv eit reiarlag, og han fekk prøvt sjømannslivet. Han tok artium i Fredrikstad og Christiania 1854, deretter universitetsstudium i matematikk og fysikk. I studietida budde han hos mostera og ektemannen hennar, statsråd Hans Riddervold, hans seinare svigerforeldre.

Etter eksamen i 1859 underviste han ved Nissens skole, ved Krigsskulen og skreiv for Polyteknisk tidsskrift. Han fekk eit reise- og utdanningsstipend i 1861, og studerte praktisk matematikk og maskinlære i Tyskland, Sveits og Frankrike. Han vart universitetsstipendiat i 1867, og professor i 1869.

Teorien som seinare vart kjend som *masseverknadslova* vart først presentert i Vitskapsselskapet i 1864, i skriftet *Studier over Affiniteten*. Seinare vart det publisert i revidert utgåve i 1867: *Édtudes sur les affinités Chimiques*, og etter at dei fekk internasjonal heider kom ein ny, utvida presentasjon i *Journal für praktische Chemie* 1979.

Guldberg var direktør for *Hovedbanen* 1878-83, redaktør for *Polyteknisk tidsskrift* 1863-73, medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi frå 1867 (og var preses og visespreses her 1872-1895), medlem av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab frå 1870, riddar av St. Olavs Orden frå 1891 (kommandør frå 1896), æresdoktor ved Uppsala universitet 1877, riddar av Vasaordenen 1866, Dannebrogordenen 1872 og Nordstjerneordenen 1882.

Han var bror av diakonipioneren Cathinka Guldberg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Cato Guldberg|Cato Guldberg]]» frå ,  den 19. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Andersen, Alf G og Hans-Erik Hansen. *500 som preget Norge, norske kvinner og menn i det 20. århundre*.  Millennium, 1999 
*Birkeland, Bent. «Cato Guldberg» I: Norsk biografisk leksikon, bd 3, 2001
Fordobling av kuben

**Fordobling av kuben** eller **det deliske problemet** er eit av dei klassiske problema i matematikken. Det går ut på å konstruere ein kube med dobbelt så stort volum som ein viss kube. I følgje myta vart dette problemet aktuelt for orakelet i Delfi då det vart kravd at eit altar med terningform skulle gjerast dobbelt så stort. 

Dersom \ x er sida i det nye alteret, \ s sida i det gamle, er problemet å konstruere eit linjestykke slik at 

:\ x^{3} = 2 s^{3}

eller 

:\ x = s \sqrt[3]{2}

Det er bevist at denne konstruksjonen ikkje let seg gjennomføre med passar og linjal.

## Kjelder
Edmund Gunter

**Edmund Gunter** () var ein engelsk matematikar og astronom. 

Han studerte i Oxford og var frå 1619 professor i astronomi ved Gresham College. Han studerte magnetfeltet til jorda og fann opp forskjellige astronomiske apparat. Den såkalla Gunter-linja eller skala er ein forløpar for reknestaven og logaritmane, og gjennom venskapen sin med Henry Briggs har Gunter truleg hatt innverknad på arbeida til Briggs over logaritmane. Gunter innførte òg først omgrepa cosinus og cotangens.

Britiske landmålarar nyttar framleis Gunter-kjeda, som er 22 yard delt i 100 delar = 20,12 m.

## Kjelder
Feillære

**Feillære** eller **feilteori** er i statistikk læra om korleis feil og uvisse i variablar og funksjonar utartar seg. Når variablane er resultat av målte verdiar har dei uvisse knytt til målingane (til dømes kor nøyaktig instrumentet er) som kan forplante seg i kombinasjon med variablar i funksjonen. 

Uvissa er vanlegvis definert av den absolutte feilen. Uvisser kan òg definerast av den relative feilen (Δ*x*)/*x*, som vanlegvis vert skriven som ein prosent.

Vanlegvis vert feilen til ein storleik, Δ*x*, gjeven som eit standardavvik, *σ*. Standardavviket er den positive kvadratrota av variansen, *σ*2. Verdien av ein storleik og feilen vert ofte uttrykt som . Om den statistiske sannsynsfordelinga til ein variabel er kjend eller gått ut frå, er det mogeleg å få fram konfidensgrenser for å skildre området som ein trur den sanne verdien til variabelen ligg innanfor. Til dømes om konfidensgrensa er 68 % for ein variabel med ei normalfordeling ± eitt standardavvik frå verdien, så er det 68 % sannsyn for at den sanne verdien ligg i området .  

Om variablane er korrelerte, så må ein ta omsyn til kovarians.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Propagation of uncertainty|Propagation of uncertainty]]» frå ,  den 19. september 2011.*
Generatrise

Ei **generatrise** er i matematikk ei rett linje som ved ei bestemt rørsle skildrar ei flate. Til dømes kan ei kjegleflate skildrast av ei rett linje når denne flyttar seg langs ein sirkel og samstundes går gjennom eit fast punkt utanfor planet til sirkelen. Linja vert då kalla generatrisa til kjegleflata. Generatrisa vert òg kalla den skildrande linja, og kurva som dirigerer rørsla vert ofte kalla *direktrise*. I dømet her er sirkelen direktrisa. 

## Kjelder
Harmonisk i matematikk

**Harmonisk** vert nytta om fleire konsept i matematikk. Likskapen mellom denne terminologien og den nytta i musikk er ikkje tilfeldig. Rørslelikningane til vibrerande strenger, trommer og luftsøyler er gjevne av formlar som omfattar Laplace-operatorar. Løysingane til desse er gjevne av eigenverdiar som svarar med modane til vibrasjonen deira. Derfor vert omgrepet «harmonisk» nytta når ein ser på funksjonar med sinusforma svingingar, eller løysingar av Laplace-likninga og tilknytte problem. 

Sjå 

* harmonisk analyse
* harmonisk deling
* harmonisk form
* harmonisk funksjon, som til dømes cosinus og sinusfunksjonane
* harmonisk gjennomsnitt
* harmonisk modus
* harmonisk tal
* harmonisk rekkje
Bedriftsteljing

**Bedriftsteljing** er ei statistisk undersøking av bedrifter innan industri, handel og transport, med føremålet om å analysere den tekniske, økonomiske og juridiske strukturen av desse sektorane i næringslivet. Andre sektorar, som jordbruk, har sjølvstendige teljingar. 

Statistisk sentralbyrå har gjennomført fire fullstendige bedriftsteljingar i Noreg, i 1936, 1953, 1963 og 1974. Data frå den siste teljinga er offentleggjort i eigne hefte for kvart fylke og eigne næringshefte. 

## Kjelder
Aksonometri

**Aksonometri** er ein metode for å avbilde tredimensjonale lekamar inn i eitt eller fleire plan, etter at eit rettvinkla koordinatsystem er valt i planet.

Med aksonmetriske projeksjonar er skalaen for fjerne lekamar den same som for nære lekamar, og eit slikt bilete vil sjå forvrengd ut, sidan det er slik augo våre eller eit fotografi fungerer. Denne forvrenginga vert særleg tydeleg om lekamen hovudsakleg består av rektangulære trekk. Trass i denne avgrensinga, er aksonometriske projeksjonar nyttige for somme illustrasjonar. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Implisitt og eksplisitt funksjon

Ein **implisitt funksjon** er i matematikk ein funksjon som er gjeven ved å vere løysinga av ei likning. Det vil ofte vere slik at ei likning \ F(x,y) = 0 som knyter to storleikar *x* og *y*, kan bestemme *y* som ein funksjon av *x*. Dette betyr at kvar gong vi set inn ein verdi for *x* i \ F(x,y) = 0, så finst det ein verdi y = f(x), slik at vi har

:\ F(x,f(x)) = 0.

Vi seier då at den den eksplisitte funksjonen \ y = f(x) er gjeven implisitt ved \ F(x,y) = 0. Til dømes vil likninga

:\ x^2+y^2=a^2 

som bestemmer ein sirkel i planet med radius a, gje to eksplisitte funksjonar for y:

:\ y = \sqrt{a^2 - x^2} 

:\ y = - \sqrt{a^2 - x^2} 

## Kjelder
Johannes Hudde

**Johann(es) (van Waveren) Hudde** () var ein nederlandsk matematikar og politikar. 

Han var i mange år borgarmeister i Amsterdam. Under den fransk-nederlandske krigen i 1672 leia han oppsynet med flaumane til hjelp for forsvaret. 

Som matematikar er han kjend for ein metode for å avgjere multiple røter i ei likning. To av avhandlingane hans vart trykte som tillegg til *La Géométrie* av René Descartes, som kom ut i 1659. Han dreiv òg med matematiske formlar for livsforsikring og livrenter, og dessutan med konstruksjon av fysiske og astronomiske instrument. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Flodørn

**Flodørn** (*Haliaeetus vocifer*) er ein fugleart i haukefamilien. Han er ei afrikansk ørn i slekt med havørn. Flodørn er nasjonalfuglen til Zimbabwe og Zambia.

 
Flodørn er ein stor ørneart der hoa (3,2-3,6 kg) er større enn hannen (2-2,5 kg). Hoa har eit vengespenn på rundt 2,4 meter, medan spennet til hannen er omtrent 2 meter. Kroppen er hovudsakleg brun med svarte store venger. Hovudet, brystet og stjerten er kvit og han har gult nebb med ein svart tipp.

Flodørn lever hovudsakleg av fisk, som ho jaktar på frå tre. Ho stupar ned til vatnet, fangar fisken med klørne og et han oppe i treet att. Flodørn lever i Afrika sør for Sahara og er vanleg nær ferskvassjøar og elvar. Fuglen kan også nokre gonger halda til ved kysten ved elvemunningar og lagunar. 

## Bakgrunnsstoff