open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edith Carlmar

**Edith Carlmar** (), døypt **Edith Mary Johanne Mathiesen**, var ein norsk skodespelar og filmregissør, den første kvinna som laga film i Noreg. Ho er kjend for spelefilmar som *[[Fjols til fjells]]* og *[[Ung flukt]]*.

Carlmar voks opp på austkanten i Oslo. Ho var fødd utanfor ekteskap til ei fattig sydame. Jenta blei sett vekk til ein pleiefamilie med mange andre ungar og liten plass. Då ho var seks kom ho tilbake til mora, som då hadde fått leilegheit der dei begge kunne bu.

Carlmar gjekk på danseskule, og debuterte som dansar då ho var 15. I samband med teateret møtte ho Otto Carlmar, som ho gifta seg med då ho var 18. Frå 1936 arbeida ho som skodespelar, først ved Trøndelag Teater og seinare ved Det Nye. Ho blei kjend med Lillebil Ibsen og mannen hennar, Tancred Ibsen, som introduserte henne til filmverda. Edith Carlmar samarbeida med han i produksjonen av *Gjest Baardsen* og *Tørres Snørtevold*, og blei svært interessert i det nye mediet.

I 1949 starta ho saman med ektemannen Carlmar Film A/S, og tok til å skriva manus, regissera og produsera filmar. I tillegg til kortfilmar og dokumentarar laga dei i løpet av ti år ti spelefilmar av ulikt slag, frå mørke drama til komediar. Desse blei godt likte av publikum og filmmeldarar, men fleire av dei skapte moralsk forarging. Debutfilmen *Døden er et kjærtegn* handla om kjærleik utanfor ekteskapet, medan *Ung flukt* frå 1959 med ei nakenbadande Liv Ullmann førte til mykje oppstyr, og blei til og med debattert i Stortinget. 

*Aldri annet enn bråk*, som handla om fembarnsfamilien Bråten på eitt rom og kjøkken, var derimot ei sosialrealistisk skildring. Den omarbeida teaterkomedien *Fjols til fjells* med Leif Juster blei ein publikumssuksess som stadig er vist på norsk fjernsyn.

Etter dei ti filmane trekte Carlmar seg tilbake som regissør. Ho tok etter kvart mindre rollar i skodespel og filmar. I 1994 fekk ho Amandas ærespris, og i 2001 fekk ho Norsk Filmforbunds ærespris for arbeidet sitt for norsk film.

## Verkliste
* 1949: *Døden er et kjærtegn*
* 1950: *Sunnmøre*
* 1951: *Litt om boka gjennom 100 år*
* 1951: *Skadeskutt*
* 1953: *Ung frue forsvunnet*
* 1953: *Sonja!*
* 1953: *Langåra - Et sommerparadis*
* 1953: *Vann og kloakk*
* 1954: *Aldri annet enn bråk*
* 1954: *Oslo Bymuseum*
* 1954: *Kirker i Oslo*
* 1955: *Bedre enn sitt rykte*
* 1956: *På solsiden*
* 1957: *Fjols til fjells*
* 1957: *Slalåm under himmelen*
* 1958: *Lån meg din kone*
* 1959: *Ung flukt*
* 1965: *Bak kulissene*
Elsa Beskow

**Elsa Beskow** () var ein svensk forfattar og biletkunstnar som er særleg kjend for ei rekke vakre biletbøker for barn .

## Liv
Elsa Beskow var fødd i Stockholm som dotter av Bernt Andreas Maartman (1841-1889) frå Flekkefjord i Noreg og Augusta Josefine Fahlstedt (1850-1915). 
Ho var den andre i ein syskenflokk på seks, og den eldste jenta. Då ho 15 år døydde faren. Storebroren Hans blei då send for å bu hjå ein morbror medan mora og resten av syskenflokken flytta saman med mora, broren og dei to ugifte systrene hennar i ein leilegheit  på Östermalm.

Beskow viste kunstnariske evner, og fekk utdanna seg innan kunstindustri ved Tekniska skolan i byen. Frå 1894 til 1897 var ho teiknelærar ved Whitlockska samskolan, der ho tidlegare hadde vore elev.

I 1897 gifta ho seg med den presteutdanna Natanael Beskow. Dei fekk  seks søner, av dei er Bo Beskow blitt kjend som kunstnar og Gunnar Beskow som forfattar.

## Virke
Beskow debuterte med *Sagan om den lilla, lilla gumman* i 1897. Gjennombrotet hennar kom i 1901 med boka *Puttes äventyr i blåbärsskogen*. Gjennom ein lang karriere gav ho ut bøker fram til 1952, året før ho døydde. Bøkene handlar gjerne om barn, natur og vesen som nissar, alvar eller menneskeaktige plantar og dyr. Den kjende serien på fem bøker som byrjar med *Tant Grön, tant Brun och tant Gredelin* (norsk *Tante Grønn, tante Brun og tante Fiolett*) kan ha vore inspirert av tida hjå mostrene og morbroren.

På 1930-talet var Elsa Beskow med i utforminga av ei ny lesebok for det svenske skuleverket, *Vill du läsa?* i tre band saman med Herman Siegvald.

## Verkliste

* *Sagan om den lilla, lilla gumman*, 1897 
* *Barnen från Solbacka*, 1898 
* *Puttes äventyr i blåbärsskogen*, 1901 
* *Gnällmåns*, 1905 
* *Olles skidfärd*, 1907 
* *Tummelisa*
* *Tomtebobarnen*, 1910 
* *Pelles nya kläder*, 1912 
* *Sagbok*, 1915 
* *Görans bok*, 1916 
* *Tant Grön, tant Brun och tant Gredelin*, 1918 
* *Muntergök*, 1919 
* *Lasse liten i trädgården*, 1920 
* *Lillebrors segelfärd*, 1921 
* *Bubbelemuck*, 1921 
* *Farmors lapptäcke*, 1922
* *Resan till landet Längesen*, 1923 
* *Sagan om den lilla hinden*, 1924 
* *Tant Bruns födelsedag*, 1925 
* *Kistan på herrgårdsvinden*, 1926 
* *Årets saga*, 1927 
* *Jan och alla hans vänner*, 1928 
* *Petter och Lotta på äventyr* 
* *Hattstugan*, 1930 
* *Farmor och Fjunlätt*, 1930 
* *Solägget*, 1932 
* *Sagan om den nyfikna abborren*, 1933 
* *Sessalätt*, 1934 
* Beskow-Siegwald: *Vill du läsa?*, 1935-1937 
* *Läsebok för folkskolan*
* *Ocke, Nutta och Pillerill*, 1939 
* *Duktiga Annika*, 1941 
* *Farbror Blås nya båt*, 1942 
* *Det hände en gång*, 1944
* *Petter och Lottas jul*, 1947
* *Röda bussen gröna bilen*, 1952
* Ein serie målebøker: *Vill du måla?*

### Songar
* «Mors lilla Olle» (tonesett av Alice Tegnér)
* «Blomsterfesten i täppan» (tonesett av Tone Groven Holmboe), 1914 
* «Borgmästar Munte» (tonesett av Alice Tegnér)

## Kjelder
Mammut

**Mammut** er namnet på fleire utdøydde dyr i elefantfamilien. Mammutar var nærmast i slekt med den nolevande indiske elefanten. Dei levde på steppene i Nord-Amerika og Eurasia gjennom Pleistocen-tida, og heldt seg som regel ved iskantane.

Mange stader i verda, også i Noreg, kan ein finne rester av mammutar. I Gudbrandsdalen har ein gjort mange funn av støyttenner. I Sibir har ein funne mammutar godt bevarte i isen. Derfor er det mogleg å vita ein del om korleis dyret såg ut og kva det åt.

Den fyrste gongen det vart mogeleg å rekonstruere mammutens utsjånad, var etter at ein jeger i Sibir har funne eit heilt mammutkropp i ei myr og rapporterte det til forskarar kring 1800. Før dette funnet var mammutrestar trudd til å vera kadaver av underjordiske hjortar eller hornete gjedder som kunne symja i jord som om det var vatn. Slidrepresten Hermann Ruge i si bok frå 1754 har gjenfortalt denne sibirske myten, men har likevel understreka likskap mellom mammutbein og elfenbein.

## Skildring
Mammutane likna elefantar, men utmerka seg ved ein stor kul på hovudet og ein pukkel framme på ryggen. Kroppen var dekt med tett, tjukt hår, og hadde eit opptil 12 cm tjukt lag med spekk under huda ved vinterstid. Støyttennene kunne verte opptil tre meter lange og vege 80 kg, og snodde seg etter kvart som dei voks. Hoene hadde mindre og rettare støyttenner enn hannane.

Det fanst fleire mammutartar i ulike storleikar i ulike delar av verda. Dei største mammutartane levde i Nord-Amerika, og kunne bli 5 meter høge ved skuldrene. Dei fleste av dei vart likevel ikkje stort større enn dei indiske elefantane vert i dag.

## Utrydding
Dei fleste mammutartane døydde ut samstundes med at den siste istida slutta for om lag 12&nbsp;000 år sidan. Nokre få, isolerte bestandar heldt likevel stand; på St.Paul Island i Alaska klarte dei seg heilt til år 6&nbsp;000 før vår tidsrekning, og ein dvergart som levde på Wrangeløya døydde ikkje ut før mellom år 1700 og 1500 før vår tidsrekning. Forskarane er usamde i kvifor dei døydde ut.

Dei viktigaste hypotesane om utrydjinga går på dårleg tilpassing til klimatiske endringar og menneskeleg overjakt. Nokre forskarar meiner òg at dei vart offer for ein epidemi. Dei fleste meiner likevel at løysinga ligg i ein kombinasjon av klimaendringar og jakt.

Det har vorte vist, ut frå studium gjort på moderne elefantar, at menneskeleg påverknad kan ha vore ein faktor, om ikkje den einaste. Ein veit at allereie menneskearten *[[Homo erectus]]* åt mammutkjøt så tidleg som for 1,8 millionar år sidan.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Ringerikspotet

**Ringerikspotet** er ein liten, rund potettype med sterkt raudfarga skal og gult indre. Ho kan vera noko knudrete i fasongen og har gjerne små knollar. Ho er ei velsmakande, mjølen potet som gjerne blir kokt med skalet på og så skrelt for hand. Det er vanleg å servera henne til festmåltid, saman med spesialitetar som til dømes pinnekjøt og lutefisk. Poteta har eit høgt innhald av tørrstoff og har god lagringsevne. 

## Historie
Ein tok til å dyrka poteta på Ringerike på midten av attenhundretalet. Kvar ho kom frå, er usikkert. Ein teori er at ein sjømann tok henne med frå Storbritannia eller frå Nederland. Poteta skal så ha blitt teken frå Botanisk hage i Oslo til garden Søndre By i Hole. Her blei potetene etter kvar kjend som *aabler*, etter Jens Aabel som åtte garden frå 1867. 

Etter kvart tok fleire gardbrukarar i området til å dyrka poteta og selja henne på marknaden i Kristiania. Ettersom dei kom frå Ringerike, blei potettypen deira heitande ringerikspotet.

I 2003 søkte bønder frå Ringerike om eit vernande opphavsmerke for ringerikspoteta og i juni 2007 fekk poteta slikt vern. Ordninga vert administrert av Matmerk og ringerikspoteta har fått såkalla «beskyttet geografisk betegnelse» og kan berre dyrkast i kommunane Hole og Ringerike. Ringerikspoteta er det trettande produktet som får eit slikt vern.

## Dyrking
Ringerikspoteta er ein krevjande knoll som helst veks i varm og middels lett jord. Den kalkrike silurjorda i Hole, Norderhov og Haug passar henne utmerka. 

Poteta gjev små avlingar og har dårleg motstandsevne mot potetvirus og tørråte. Ho har ei ujamn, kantete form som gjer at ho lett kan bli skada av maskinsortering. Det er difor best å sortere poteten på eit mindre gardsanlegg. Den gode smaken gjer det likevel verdt å dyrka poteta.
Dei fleste ringerikspotetene vert i dag sortert og pakka på Ask på Ringerike.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.ringerikspotet.no

## Kjelder
* http://www.ringerikspotet.no
* http://matoppskrift.no/sider/artikkel411.asp
* Om geografisk vern
* Om det geografiske vernet, nettsidene til Marmerk
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** () var ein fysikar, oppfinnar, mekanisk ingeniør, elektroingeniør og investor av serbisk avstamming. Han vart fødd i Smiljan i Krajina, som den gongen var under Austerrike-Ungarn, men som i dag ligg i Kroatia. Han fekk seinare statsborgarskap i USA. Tesla er best kjend for sine mange revolusjonerande bidrag til disiplinane elektrisitet og magnetisme mot slutten av det 19. hundreåret og byrjinga av det 20. Store delar av Tesla sine patent og teoretiske arbeid danna grunnlaget for moderne vekselstraumsteknikk, inkludert fleirfase distribusjonssystem og vekselstraumsmotoren. Moderne biografiar har døypt Tesla «mannen som fann opp det tjuande hundreåret» og «verneengelen til moderne elektrisitet».

Etter å ha demonstrert radio i 1891 og vunne «spenningskrigen» (mot Edison si likespenning), var han vidkjend som Amerika sin fremste elektroingeniør. Mykje av dei tidlegare arbeida hans var pionérarbeid innanfor moderne elektroteknikk, og fleire av oppdagingane hans var banebrytande. I denne perioden kunne få oppfinnarar eller vitskapsmenn konkurrere med Tesla som den mest berømte i USA, men på grunn av sin eksentriske personlegdom og sine utrulege og tildels bisarre påstandar om mogelege vitskaplege og teknologiske gjennombrot, vart Tesla frossen ut og sett på som ein «galen vitskapsmann». Tesla var aldri særleg oppteken av pengar. Han døydde fattig 86 år gammal.

SI-eininga for magnetisk flukstettleik B heiter tesla (symbol T) og er kalla opp etter han (på Conférence Générale des Poids et Mesures, Paris, 1960).

Ved sida av arbeidet hans med elektroteknikk, vert det sagt at Tesla har bidrege i varierande grad til fagfelt som robotteknikk, fjernstyring, radar og datateknologi, og til utviding av ballistikk, kjernefysikk, og teoretisk fysikk. I 1943 tilkjende høgsterett i USA han æra som oppfinnaren av radioen. Mange av bidraga hans til vitskapen har (kontroversielt) vorte nytta som støtte for ulike pseudovitskapar, teoriar på kva UFO-ar er og tidleg new age-okkultisme. Tesla er høgt skatta i både Serbia og Kroatia, og dessutan det seinare heimlandet hans USA.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* ''Niclas Tesla - Les documents'', NiclasTesla.fr
Arne Randers Heen

**Arne Randers Heen** () var ein norsk skreddar og fjellklatrar frå Åndalsnes.  Spesielt kjend for sine vinterbestigningar, og 233 bestigningar av Romsdalshorn i perioden 1928-1985.  Han fekk tilnamnet «Kongen av Romsdalshorn».

## Litteratur og nettkjelde
*Iver Gjelstenli. *Arne Randers Heen*, Det Norske Samlaget, 1988
*NBL-artikkel om Heen, skriven av Matti Goksøyr.
Isfjorden i Rauma

**Isfjorden** er ei bygd og ein tettstad i Rauma i Møre og Romsdal. Tettstaden har . Senteret i bygda ligg på Hen, rundt 6&nbsp;km aust for Åndalsnes. Bygda ligg inst ved den om lag seks kilometer lange Isfjorden, og strekker seg austover, omtrent ei mil innover Grøvdalen og Dalsbygda. Nokre andre grender er Liabygda, Engan, Stein, Tokle, Hatlen, Kavli, Melbø og Moa. Isfjorden er kjent som «konfeksjonsindustriens vogge» i Noreg. 

## Landskap

Bygda er omkransa av spektakulære fjelltoppar, bl.a Kirketaket, Juratind, Store Venjetind og Romsdalshornet. 

Elvane Isa, frå Grøvdalen, og Glutra, frå Dalsbygda, møter kvarandre og renn saman ut i Isfjorden. Begge er gode lakseelver. 

Kvanndalen er ein sidedal til Dalsbygda. Mot vest kneisar Vengjetindan og i sør ender dalen i Kvanndalstind med Torshammaren. Dalen er rekna som ei naturperle, og er ennå fri for menneskelege inngrep som kraftliner og vegar. 

Vengedalen er ein sidedal mot sør. Det er ni kilometer bilveg (bomveg) opp til Vengedalsetra og Vengedalsvatnet. Frå enden av bilvegen er det ei kort oppstiging (omtrent 100 høgdemeter) til Litlefjellet (800 meter), herifrå er det utsikt rett over mot Trollveggen og ned Romsdalen til Åndalsnes. Dalen blir nytta som utgangspunkt for fjellklatring på Store Venjetind og Romsdalshorn. 

## Konfeksjonsindustri og Nordlandshandel
Isfjorden er kjent som «konfeksjonsindustriens vogge» i Noreg. Grunnen til dette var at det var ein vidfemnande Nordlands-handel. Dei fleste av Nordlandshandlarane i Rauma, kom frå den forholdsvis litle bygda Isfjorden. Denne handelen gav bygda ein enorm optimisme og det blomstra opp med skomakarverkstader og det vart sydd klede nær sagt i alle heimar. Nordlandshandelen utløyste eit eineståande handverksmiljø. Varene var opphavleg heimeproduserte, men etterkvart vart det etablert fleire fabrikkar. Dette gjorde at Isfjorden seinare har blitt kalla konfeksjonsindustriens vogge i Noreg. Ein av konfeksjonsfabrikkane er bevart som minne og industrimuseum, Konfeksjonsmuseet, den tidlegare *Oddfred Tokles konfeksjonsfabrikk*. 

## Kjente isfjordingar
Målar Halvard Hatlen

## Bildegalleri

Fil:Vikinghouse-Isfjorden-Norway.jpg|*Vikingehuset* ved Isfjorden skole.
Fil:Isfjordshallen-rauma-norway.jpg|*Isfjordshallen*.
Fil:Isfjorden-school-rauma-no.jpg|Isfjorden skole.
Fil:Konfeksjonsmuseet-Rauma-Norway.jpg|Konfeksjonsmuseet.
Fil:Kirketaket-rauma-norway.jpg|Skarven, Kirketaket og Kjøvskartind, sett frå Åndalsnes.
Fil:Vengetind-norway.jpg|Store Venjetind og inngangen til Vengedalen.
Fil:Isfjorden-Aasen-Dalsbygda-HH.jpg|Dalsbygda sett frå Aasen.


## Bakgrunnsstoff
* www.isfjorden.com
James Watt

**James Watt** () var ein skotsk matematikar og ingeniør. Vidareutviklinga hans av dampmaskina, ein stempeldampmaskin i perioden mellom 1765 og 1769, vert rekna som ein sterkt medverkande årsak til den industrielle revolusjonen. James Watt innførte omgrepet hestekraft for effekten til dampmaskinar. SI-eininga for effekt, watt, er oppkalla etter han.

## Liv og virke
Watt blei fødd i Greenock nær Glasgow i Skottland. Far hans var instrumentmakar som tilverka og reparerte navigasjonsinstrument. Då James var 19 drog han til London for sjølv å læra seg dette yrket. Av ein ukjend grunn fullførte han ikkje lærlingetida, men drog tilbake til Skottland, der han etter fleire forsøk fekk arbeid som matematisk instrumentmakar ved universitetet i Glasgow. Her kom han i kontakt med vitskapleg nyskaping, mellom anna dampmaskinen laga på 1700-talet av engelskmannen Thomas Newcomen, og arbeidet hans støtta seg på eit inngåande studium av dampmaskina hans, og vitskaplege målingar av damptrykket, temperaturen og spesifikt volum, som Watt utførte som universitetsmekanikar i Glasgow frå 1759.

Han tok i 1769 patentet som vart avgjerande for utviklinga til dampmaskina i langt over eit hundreår. I 1774 starta Watt i samarbeid med Matthew Boulton den første store dampmaskinfabrikk i Soho ved Birmingham som, takka vere forlenginga av patentet, inntil 1800 hadde ei monopolstilling for framstilling av dampmaskinar. I industrielle føretak var det naudsynt å tilføre energien ved ei roterande rørsle, og Watt prøvde ulike konstruksjonar for å overføre stempelets fram- og tilbakegåande til roterande rørsle.

Watt fann mellom anna opp sentrifugalregulatoren, indikatoren, parallellogramlikeføring og vasstandsglas. South Kensington Museum i London oppbevarer ei større mengd originalmodellar av Watt frå utviklingstida. Watt medverka til utarbeidinga av metersystemet. Etter 1800 trekte han seg tilbake frå det daglege arbeidet i Soho og dreiv mykje med bilethoggararbeid.

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:James Watt|James Watt]]» frå ,  den 18. november 2005.*  

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Isfjorden

**Isfjorden** er namnet på fleire stader i Noreg:

* Isfjorden på Svalbard
* Isfjorden i Romsdalsfjorden, den inste delen av Romsdalsfjorden. 
* Isfjorden i Rauma, ei bygd i enden av Isfjorden i Romsdalsfjorden. 
* Isfjorden på Sør-Georgia eller Ice Fjord, ein fjord på Sør-Georgia.
Romsdalshorn

**Romsdalshorn** (1550 moh.) er eit fjell i Rauma kommune i Møre og Romsdal fylke. Fjellet er eitt av dei mest kjente i Romsdalsalpene.
Ein kan koma dit frå Romsdalen eller Vengedalen.

Fyrste bestiginga blei etter historia gjord av Kristen Hoel (kalla Kristen Smed) og Hans Bjærmeland summaren 1828. 

Den «offisielle» andrebestigninga av Romsdalshornet blei gjort 1. september 1881 av dansken Carl Hall og nordmennene Erik Norahagen og Mattias Soggemoen, to husmannssøner frå Romsdalen.Hall og følgje kunde konstatere at det då allereie fanst ein varde på toppen.
Pharming

**Pharming** er ein måte å «kidnappa» ei webside på, ved å utnytta svakheiter i namnetenarane på Internett.

*(Sjå òg [[phishing]].)*
Trippelvaksine

**Trippelvaksine** eller **DPT-vaksine** er ein vaksine mot sjukdomane kikhoste, difteri og stivkrampe, i vaksineprogrammet frå 1952. Etter gjeldande vaksinasjonsprogram for Noreg frå 1. juli 1983 vert vaksinen gjeven til born som er 3, 4, 5 og 17 månader. Borna får ei *duovaksine* (mot difteri og stivkrampe) i 5. klasse.

Av og til blir også MMR-vaksinen (mot meslingar, kusma og raude hundar) kalla for trippelvaksine.
Iridium-systemet

**Iridium** er eit mobilt satellittkommunikasjonssystem kalla opp etter grunnstoffet iridium. Kommunikasjonssystemet skulle opphavleg ha 77 satellittar i polar bane, 77 er atomnummeret til iridium, men berre 66 aktive + reservesatellittar vart sende opp i bane. Systemet gjev global dekning. 

Satellittane går i ei høgd på omtrent 780 km over jorda med ei omløpstid på omtrent 100 minutt. For å kunne ringe tvers over jorda har satellittane radiolinkar mellom kvarandre; ein har kontakt med naboen framfor og bak i same rotasjonsplanet, og naboen til kvar side i med-roterane plan. Sidan satellittane går i polar bane vert det dermed best dekning over nord- og sørpolen, dei stadane det er færrast potensielle kundar. 

Systemet vart lansert 1. november 1998 og gjekk konkurs 13. august 1999. Sjølv om ideen bak systemet var god, greidde ein ikkje å forutsjå den store internasjonale suksessen til GSM-systemet. Eit anna problem for systemet er at ein ofte får ein låg elevasjonsvinkel til den satellitten som skal dekke området ein står i, utsynet til satellitten er til dømes gøymt bak eit høgt hus i ein by.

I dag er det det amerikanske forsvaret som eig og driv systemet.
Maxwell

**Maxwell** er ei måleining for magnetisk fluks nytta i CGS-systemet. Eininga har symbolet Mx. 

1 Mx er det same som 10-8. Han er kalla opp etter James Clerk Maxwell. 

## Kjelder
* Maxwell. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 12. november 2013 frå http://snl.no/maxwell.
Signal-til-støy-tilhøve

**Signal-til-støytilhøve** (på engelsk ofte forkorta *SNR*, Signal-to-Noise ratio) er tilhøvet mellom effekta til eit signal og effekta til støyen. For at ein skal kunne kjenne igjen eit signal er det viktig at det ikkje forsvinn i bakgrunnsstøy. SNR er ein viktig parameter innan signalhandsaming, elektronikk, akustikk, telekommunikasjon, informasjonsteori, osb. 

Signal-til-støytilhøve blir definert som

:
\mathrm{SNR} = \frac{P_s}{P_n},

der P_s er effekta i signalet og P_n er effekta i støyen.
På grunn av at signal-støytilhøve kan variera over eit stort område uttrykkjer ein det som oftast i  dB: 
:
\text{SNR}_{\text{dB}} = 10 \log_{10} \left( \frac{P_s}{P_n} \right ) = 20 \log_{10} \left( \frac{A_s}{A_n} \right ),

der A_s er RMS-verdien til signalamplituden (spenning eller straum) og A_n er RMS-verdien til støyamplituden. Både signal- og støyeffekt må målast innanfor bandbreidda til systemet.
Solsynkron bane

At ei satellittbane er **solsynkron** tyder at ein satellitt som går i bana vil passere over eit punkt på jorda til same lokale tid gjennom heile året. På den måten har ein dei same lysforhalda ved alle passeringar. Solsynkrone baner er ein type polarbaner. Fleire jordobservasjonssatellittar utnyttar dette.
Nettfiske

**Nettfiske** (etter engelsk *phishing*) er ein måte å lura til seg hemmeleg, gjerne sensitiv, informasjon på via Internett. Eit typisk nettfiskeåtak er eit skjermbrev som utgjev seg for å vera frå banken til mottakaren, og til dømes ber mottakaren svara med passordet eller kredittkortnummeret sitt.

Nettfiskebrev vert gjerne sende ut til mange mottakarar, i håp om at i det minste nokre få av mottakarane vil la seg lura til å svara. Meir avanserte metodar skreddarsyr gjerne brev til dei einskilde brukarane, basert på personleg informasjon som nettfiskaren har innhenta andre stader. Ein slik framgangsmåte vert av somme kalla *spyd-nettfiske*.

## Sjå òg
* Pharming 
* Vishing
Darwin

**Darwin** er eit engelsk etternamn som har vore brukt av fleire kjende personar. Det har òg gjeve namn til fleire stader i verda.

## Kjende namneberarar
* Charles Darwin (1809&ndash;1882), naturforskar
* Erasmus Darwin (1731&ndash;1802), bestefar til Charles, naturforskar og lege
* George Darwin (1845&ndash;1912), son av Charles, astronom og matematikar
* Leonard Darwin (1850&ndash;1943), son av Charles, økonomikar, politikar og eugenikar.
* Charles Galton Darwin (1887&ndash;1962), son av George, matematikar, lege og eugenikar.

## Stader
### Busetjingar
* Byen Darwin i Australia
* Byen Mount Darwin i Zimbabwe
* Småbyen Darwin på Falklandsøyane
* Småbyen Darwin på Tasmania

### Geografiske punkt
* Fjellet Mount Darwin på Tasmania
* Vulkanen Darwin på Galápagos
* Fjellet Monte Darwin
* Fjellkjeda Darwin Mountains i Antarktis
* Isbreen Darwin Glacier i Antarktis
RAIPON

**Samskipnaden for små urfolk i nordområda, Sibir og det russiske fjerne austen** (russisk: *Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации*) er interesseorganisasjonen til dei såkalla nordlege folka i Russland. Forkortinga **RAIPON** kjem frå den engelske omsettinga *Russian Association of Indigenous Peoples of the North*.

Etniske grupper som er organisert i RAIPON er samar, khantiar, mansiar, nenetsarar, enetsarar, nganasanarar, selkuparar, evenkarar, evenarar, negidalarar, ultsjarar, orokarar, orotsjarar, udegejarar, aleutar, inuittar, tsjuktsjarar, korjakar, itelmenarar, kerekarar, dolganarar, tofalararar, sjorarar, teleutar, tuvinarar, ketarar, nivkharar, jukagirarar, tazyar og tsjuvanarar. For eit oversyn over desse minoritetane sjå til dømes *Arctic mirrors* av Y. Slezkine.

RAIPON vart stifta i 1990, då Sovjetunionen braut saman. Den første presidenten var nivkharen Vladimir Sangi, etter han kom Jeremij Aipin, ein khanti, som også er kjend som forfattar.

RAIPON er permanent medlem i Arktisk Råd, og samarbeider med The Inuit Circumpolar Conference og Samerådet.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Amplitude

**Amplitude** er ein ikkje-negativ verdi som fortel om det maksimale utslaget til eit signal. Til dømes utslaget mellom nullverdi og toppverdi for eit sinus-signal. 

På biletet ser ein amplituda som y, og avstanda mellom to toppar er bylgjelengda til signalet. 

Sjå og RMS-verdi.
Ufrivillig barnløyse

**Ufrivillig barnløyse** vil seia at eit par ikkje kan få barn saman på naturleg måte. Det kan vera mange grunnar til at par ikkje kan få barn saman, mellom anna sterilitet hjå ein av partane, men framleis er mange av årsakene ukjende for medisinen. 

Gjennom tidene har folk utført ulike ritual som mellom anna skulle auka sjansen deira for å få barn. Par eller kvinner som ikkje fekk barn kunne til dømes vitja heilage stader eller utføra særskilde offer. I dag finst det mange medisinske metodar som kan hjelpa ufrivillig barnlause par å likevel få ungar, til dømes prøverøyrsmetoden. Ein annan måte å handsame barnløyse på kan vera gjennom adopsjon eller å oppfostra ungar andre ikkje kan ta vare på.
Kassettopptakar

Ein **kassettopptakar** vert nytta til å spela av eller spela inn lyd på kassettar. Ei enkel utgåve av kassettopptakaren består av kassettdrev og ein eller to høgtalarar. Meir avanserte kassettopptakarar har også innbygd ein radiomottakar og stundom ein CD-spelar.
Gitar

**Gitar** er eit opphavleg spansk strengeinstrument av tre. Gitaren (*akustisk*) er samansett av ei lydkasse med hol, ein stol der strengane er festa og ein hals med band. Klangbotnen er vanlegvis av nåletre som gran eller seder, mens hals, sarg og botn er laga av ulike typar hardtre som lønn, rosetre, mahogni og andre. 

## Gitartypar
### Klassisk gitar

Klassiske gitarar (òg *spansk gitar*) har nylonstrengar, men det er i dag òg vanleg med stålstrengsgitarar, og mange av desse igjen er utstyrt med mikrofon slik at dei kan spelast på gjennom ein forsterkar. Klassiske gitaristar nyttar ofte ei gitarstøtte eller fotskammel.

### Elektrisk gitar
Reindyrka elektriske gitarar (òg *kalla el-gitar*) er også vanlege og vert ofte kalla plankegitar fordi dei ikkje har klangbotn og lydkasse. El-gitarane er konstruerte som ein «planke» med magnetiske mikrofonar. Den mest populære plankegitaren er Fender Stratocaster, ein gitartype som har eksistert praktisk talt uforandra sidan 1954.

## Teknisk
Gitaren har normalt seks strengar. Tre vert kalla basstrengar, og tre for diskantstrengar. På «hovudet» på gitaren er det stemmeskruer for å halde instrumentet stemt, og den normale stemminga går i kvarter frå E til A, frå A til D osb, mens intervallet frå G-strengen berre er ein ters opp til H, og deretter kjem nok ein kvart til E. Standardstemming for dei 6 strengane vert difor tonane (frå lågast til høgast) E-A-D-G-H-E, «Ein Annan Dag Gjekk Han Einsam». Gitarar kjem også med tolv strengar (tolvstrengsgitar) som har seks strengepar der dei djupaste strengane er stemde i oktavar.

Mange stemmer om gitaren til open stemming, der strengane vert stemd i ein akkord, som oftast ein dur-akkord. Dette er vanleg innan blues ved bruk av slide eller bottleneck, eit metall- eller glasrøyr som kviler på strengane og lagar tonar utan å røre ved gitarhalsen. Den vanlegaste opne stemminga er D-A-D-G-A-D.

Gitaren er eit ideelt akkordinstrument for bruk ved akkompagnement av song eller eit melodi-instrument, men er eit velkjent soloinstrument òg. Det var særleg klassisistiske komponistar som Fernando Sor og Maurio Guliani som har gitt oss gitarkomposisjonar av høgare kompleksitet. Sonatane og etydane deira vert ofte spela i vår tid.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gitar|Gitar]]» frå ,  den 17. november 2005.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Guitarbuild.com
* www.guitar.ch
Baneplanknute

**Baneplanknute** (eng. *orbital node*) er eit uttrykk innan astronomi som til dømes skildar dei punkteta ein satellitt i bane rundt jorda kryssar jorda sitt ekvatorplan. Oppadstigande knute er punktet der satellitten kryssar ekvatorplanet på veg nordover, nedadstigande knute er punktet der satellitten kryssar på veg sørover.
Bandar Seri Begawan

**Bandar Seri Begawan** (ofte korta ned til **BSB** eller **Bandar**) er hovudstaden i Brunei. Han ligg nord på Borneo, ved nordbreidden av elva Brunei. Byen ligg 15 km frå elvemunningen i Sørkinahavet, og har med si elvehamn lenge vore eit handelssenter. I 2015 hadde byen rundt  innbyggjarar.

## Namn
Bandar Seri Begawan fekk det noverande namnet sitt den 5. november 1970. Det tidlegare namnet på byen var *Bandar Brunei*, *Brunei by*. *[[Bandar]]* kjem opphavleg frå persisk og tyder 'by' eller 'hamn' på malayisk. *Seri* kjem frå sanskritordet *[[sri]]* som tyder 'heilag'. *Begawan* er ein tittel av sanskritopphav med tydinga 'herre' som tradisjonelt har vore brukt av sultanane i landet. Namneendringa blei gjort for å æra Omar Ali Saifuddien, far til den dåverande sultanen av Brunei, Hassanal Bolkiah. 

## Soge
Folk har budd i pålehus nær denne staden i fleire hundre år. Byen blei hardt skadd under andre verdskrigen, men blei etter dette gjenoppbygd som økonomisk of administrasjonssenter for Brunei. 

## Økonomi og kommunikasjon
Økonomien i Bandar Seri Begawan og Brunei har vokse på petroleumsindustri. Ein prøver òg å byggja opp andre servicenæringar. 

Brunei internasjonale lufthamn ligg 11 km utanfor byen, og flyselskap som Royal Brunei Airlines, Singapore Airlines, Malaysian Airlines, Air Asia og Thai Airways International har ruter her.
Bandar Seri Begawan har elles busstasjon med samband til resten av Brunei, i aust ved å køyra gjennom Sarawak i Malaysia. Byen har taxi- og vasstaxitenester.

## Bydelar og bygningar
Bydelen Kampong Ayer, med rundt 30 000 innbyggjarar, er bygd på pålar ute i elva.

I Bandar finst fleire to veldige bygg. Sultan Omar Ali Saifuddin-moskeen, bygd i 1965, var lenge den største i Søraust-Asia. Jame'asr Hassanil Bolkiah-moskeen frå 1994 er større. Like sør for bysentrumet ligg sultanpalasset Istana Nurul Iman. Det blei fullført i 1985, og er rekna som verdas største residenspalass. 

## Kjelder

* Britannica.com, Bandar Seri Begawan
* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bandar Seri Begawan|Bandar Seri Begawan]]» frå , den 12. januar 2011.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Roquefort

**Roquefort** er ein blåmuggost opkalla etter Roquefort-sur-Soulzon i det sørlege Frankrike. Osten vart først skildra av Plinus den eldre i år 79, og først nemnd under namnet Roquefort i 1060. Han vert ofte kalla kongen av ostar, men må slost om trona med Brie de Meaux frå Paris. Osten er verna etter opphavsstad, slik at berre ostar frå holene ved Roquefort-sur-Soulzon kan kallast roquefortostar.

## Skildring
Osten er smuldrete, noko fuktig, og kvit i farge med blåe strekar av mugg. Han har sterk lukt og smak med eit særskild preg av smørsyre og ein ekstra spiss frå muggen. Han har inga skorpe. 
Eit typisk ostehjul veg mellom 2,5 og 3 kilo. For kvart kilo ost treng ein om lag 4,5 liter mjølk, og roquefort inneheld derfor mykje feitt, protein og mineral.

## Ysting
Muggtypen som gjer osten den særeigne smaken heiter *Penicillium roqueforti* og finst i jorda i dei naturlege grottene rundt Roquefort-sur-Soulzon. Ostemakarar hausta tradisjonelt muggen ved å leggja brød i grottene slik at dei blei dekte av mugg. Ein tilsette så muggen i ostemassen etter at han hadde stivna noko.

Ein kan nå dyrka muggen i laboratorium, og roquefortost blir i dag laga i heile regionen. Etter fransk lov kan likevel berre ost som er lagra i dei naturlege grottene rundt Roquefort bera namnet. Ein må òg bruka ei spesiell sauemjølk for å laga ekte roquefort, nemleg mjølk frå lacaune-søyer frå dei kringliggande distrikta Aveyron, Lozère, Gard, Hérault og Tarn.

## Soga om roqueforten
Ei soge seier at det var ein gjetargut som oppdaga osten. Han sat og åt fersk ost då han fekk auge på ei ven jente. Han gøymde osten i ei hole og sprang etter jenta. Han fekk ikkje tak i henne, og då han kom tilbake hadde osten byrja å mygla. Gjetaren åt han likevel, og fann ut at verda ikkje berre var ute for å skuffa han.

## Kjelder
* Tilsvarande artikkel på engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Balalaika

**Balalaika** er eit luttaktig strengeinstrument av russisk opphav. Det har ein karakteristisk triangulær kropp og tre strengar.  Instrumentet blir laga i seks ulike storleikar frå piccolo til kontrabass.
Prima-balalaika er den vanlegaste typen.

Ein speler prima-, secunda- og alt-balalaika ved å klimpra på strengane med fingrane eller eit plekter. Til bass- og kontrabass bruker ein lêr-plekter. Til piccolo-instrumentet blir det også vanlegvis brukt eit plekter. Strengane kling ikkje lenge etter anslag, så ein speler ved å slå dei an ganske raskt.

To av strengane er vanlegvis stemte til same tone, medan den tredje vanlegvis er stemt ein kvart høgare.
Prima-balalaika er vanlegvis stemt E4–E4–A4. Balalaikaen kan også stemmast «som gitar» av folkemusikarar med G3–B3–D4, som dei tre høgaste strengane på russisk gitar. Dette gjer det lettare å spela for russisk gitarspelarar. Balalaikaen kan også stemmast E4–A4–D5, likt domrastemming, for å gjera det lettare for dei som har lært å spela domra å spela balalaika.  Andre folkemusikkstemmingar er D4–F4–A4 og C4–E4–G4.

## Historie
Balalaikaen blei utvikla frå domraen. Ordet «balalaika» er fyrst nemnt i eit russisk dokument frå 1688, då to personar blei arresterte for å spela balalaika og synga på gata. Det opptrer vidare i eit dokument frå Verkhotursky distrikt datert oktober 1700, og i eit dokument underskrive av Peter den store frå 1714 knytt til bryllaupsfeiringa til N.M. Zotov i Sankt Petersburg.  På ukrainsk er ordet fyrst nemnt på 1700-talet som «balabaika», denne forma finn ein også i sørrussiske og kviterussiske dialektar, og i russisk Sibir. I løpet av 1700-talet blei instrumentet svært populært i Russland, og i 1780 skreiv Jean-Benjamin de La Borde at ein kunne finna instrumentet i kvar heim i Russland, og at det knapt var ein bonde som ikkje kunne spela det.

Vasilij V. Andrejev (1861-1918) standardiserte balalaikafamilien med (piccolo, prime, secunda, alt, bass og kontrabass) i 1880-åra.

## Galleri

Siberian Balalaika.jpg|Sibirsk balalaika frå 1800-talet.
Prima balalaika (c1914-c1930), St. Petersburg - MIM PHX.jpg|Dekorert balalaika frå byrjinga av 1900-talet.
Balalaika instrumap.jpg|Framside og bakside
Balalaika bass.JPG|Bass-balalaika
Contrabassbalalaika.jpg|Kontrabass-balalaika
Petr Zabolotskiy 01.jpg|'Gut med balalaika' av Pjotr Zabolotskij frå 1835.
Description-ethnographique-des-peuples-de-la-Russie 1.jpg|Russisk folkelivsskildring med balalaika frå 1862.
Trutovsky 001.jpg|'Folkedans i Kursk guvernement' av Konstantin Trutovskij frå 1860.
Гулак Дивчатам 7.jpg|Vassili Goulak, *Николы не кохай кацапа*, postkort frå rundt 1918 med den ukrainske teksten «Ti bodord for ei ung jente. Sjuande bodordet: Aldri slå seg samam med ein *[[katsap]]*». Ei jente sparkar vekk ein mann med stereotypiske russisk klede og balalaika.


## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Balalaika|Balalaika]]» frå ,  den 29. mars 2021.*
Kassettband

**Kassettband** eller berre **kassett** er eit magnetisk lydband plassert i ein plastikkasett. Dei vart mest nytta som lagringsmedium for musikk og tale. Kasettbanda kan overspelast og nyttast fleire gongar. Formatet vart utvikla av det nederlandske føretaket Philips i 1962 og marknadsført i 1963. 

## Bakgrunnsstoff
Thomas von Westen

**Thomas von Westen** () var norsk prest og misjonær blant samane.

Etter militærteneste byrja han i 1697 på utdanninga si i København. Frå 1709 var von Westen sokneprest på Veøy i Romsdal, der han var leiar for prestelauget &laquo;7-stjerna&raquo; som utarbeidde ein strategi for å kristne samane. Etter at danskekongen etablerte Misjonskollegiet i 1714, vart Thomas von Westen utnemnd til leiar for Lapplandsmisjonen i 1716. I 1716 deltok  von Westen på seminar ved Katedralskolen i Trondheim for å bli lektor i samisk, og der tok han opp arbeidet med å kristne samane. For dette arbeidet fekk han tilnamnet &laquo;Samanes Apostel&raquo;. I løpet av perioden 1716-1723 gjennomførte han tre større misjonsreiser nordover. von Westen etablerte i Mo i Rana både ei kyrkje og ein sameskole.

## Von Westen i norsk misjonshistorie
I norsk misjonshistorie representerer von Westen den fløya som har vore positive til bruk av samisk språk i forkynninga. Det at han døydde var såleis eit attendeslag for bruk av samisk, og det innleidde ei 25 års lang fornorskingstid, før Seminarium Lapponicum vart stifta i 1752.

## Von Westen i samisk religionshistorie
Den første generasjonen av misjonsprestar har ei svært viktig rolle i samisk religionshistorie, i og med at deira notat er dei einaste som møter den samiske religionen frå tida før han hadde komme under massiv kristen påverknad. I kristningsarbeidet sitt skreiv von Westen ned detaljerte «skriftemål» frå kristna samar, skriftemål som særleg omhandla den førkristne religionen deira. Notata gjekk tapt i Brannen i København i 1793, i lag med den samiske trommesamlinga hans. Delar av notata er likevel indirekte bevart, i og med at dei sannsynlegvis ligg til grunn for misjonshistoria til Hans Skanke, von Westens elev.

Seinare samisk religionshistorisk forsking har vore avhengig av von Westen si framstilling.

## Litteratur
* Sæter, Ivar 1926: *Thomas von Westen. Finnefolkets sande ven, læreren og videnskapsmanden.*

## Kjelder
* Ökumenisches Heiligenlexicon
Mandolin

**Mandolin** er eit strengeinstrument som ein spelar ved å klimpra. Dei fleste mandolinar har 8 strengar. Desse er plassert saman i unisont stemde par og dannar 4 strengepar, og desse er stemde i kvintar som ein fiolin (GG-DD-AA-EE frå lågast til høgast). Til forskjell frå fiolinen er gripebrett på mandolinen utstyrt med band som strengane vert trykte ned mot for å danna tonar, og mandolinen vert normalt spela med plekter.

## Bakgrunnsstoff
Glødelampe

Ei **glødelampe** er eit elektrisk apparat der ein elektrisk straum varmar opp ein glødetråd (filament) av metall inni ei glasspære med vakuum i til tråden vert kvitglødande, slik at han lysar opp omgivnadene. (Dei første glødelampene nytta glødetrådar av karbon.)

Glødelampa er eigentleg ein svært lite effektiv måte å skapa lys på. Om lag to prosent av energien som ei moderne glødelampe brukar (under 15&nbsp;lm/W), vert til synleg lys, resten blir avgitt som varme. Halogenvarianten kan koma opp i mellom 3 og 4 prosent, eller over 25&nbsp;lm/W. Til samanlikning har kvite lysdiodar ein verknadsgrad på mellom 25 og 30 lm/W, og vanlege lysstoffrør rundt 60 lm/W.
Ruijan Kaiku

***Ruijan Kaiku*** (‘Atterklangen frå nord’) er ei kvensk avis som kjem ut i Noreg.

Avisa vart grunnlagt i 1995 og kom i byrjinga ut annakvar veke. I dag kjem ho ut ti gong i året, no i magasinformat. I tillegg har Ruijan Kaiku sida 2013 vore på nett, der dei kjem med opptil fleire saker dagleg. Avisa har og ein radio-/podcastsending som kjem ein gong kvar veke.

Per 1. januar 2026 er Arne Hauge redaktør, og sit på hovudkontoret i Alta. Avisa har òg ei avdeling på Storslett.

Ruijan Kaiku skriv mest om kvenske tilhøve, og om arbeidet for å styrke kvensk språk og kultur i Noreg. I tillegg skriv avisa om kva som skjer i dei ulike kvenforeiningane i Noreg, om tilhøvet for andre austersjøfinske minoritetar i Norden og nærområda.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ruijan Kaiku si heimeside
Cyanose

**Cyanose** (av gresk *kyanos*, 'blå') er ei blåfarging av lepper, hud, slimhinner eller negler. Blåfargen skuldast deoksygenert hemoglobin i blodkar nær kroppsoverflata. Ein skil mellom sentral og perifer cyanose. 

## Sentral cyanose
Sentral cyanose er lettast å sjå på (innsida av) leppene, og skuldast oksygenmangel i blodet. Han skuldast anten dårleg oksygenering av blodet i lungene (som ved lungesjukdom eller kveling), at blod går ut i systemkretsløpet utan å ha vore innom lungene (som ved medfødde hjartefeil) eller fordi langsam blodsirkulasjon gjev auka uttrekk av oksygen.

## Perifer cyanose
Perifer cyanose (tydeleg under neglene) skuldast dårleg blodsirkulasjon, til dømes grunna kalde hender. Perifer cyanose er normalt hos spedborn, og blir då kalla akrocyanose.

## Kjelder
* «Cyanosis» på Engelsk Wikipedia
* Øyri, A: *Norsk medisinsk ordbok*
Ð

**ð** (**stungen d** eller **edd**) er ein tilleggsbokstav til det latinske alfabetet. Den store bokstaven er **Ð**. Det finst tre ulike bokstavar Ð:

Bokstaven edd (engelsk: *eth*) (Ð/ð) blir brukt i islandsk og færøysk, d med strek (Đ/đ) i nord-, enare- og skoltesamisk, kroatisk og vietnamesisk, og d med krok (Ɖ/ɖ) i ewe. I dei europeiske språka, færøysk unntatt, står desse bokstavane for ein stemt, apiko-dental frikativ, som blir skrive med IPA , t.d. slik vi finn han i th-lyden i engelsk i 'there'.

Grunnen til at det er tre ulike teikn for same glyff **Ð** i Unicode er altså at dei står til tre ulike små bokstavar.

I mellomalderen blei bokstaven eth erstatta med *dh* i Skandinavia, og deretter, på 1500-talet, til *d*. Det same skjedde med finsk, der frikativen ikkje gjekk over til lukkelyd, som i svensk. Seinare, på 1800-talet, vart det finske standardspråket tilpassa skriftspråket, og lyden /d/ vart innført for bokstaven .

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ð|Ð]]» frå ,  den 18. november 2005.*
Synestesi

**Synestesi** (av gr. *syn*-, 'sam-', og *aesthesis*, 'sansing') er fagtermen for samanblanding av ulike sanseinntrykk i hjernen. Somme menneske kan til dømes *høyra* fargar, *sjå* lydar og *stikka seg* på smakar. Ei relativt utbreidd form for synestesi er å alltid sjå visse bokstavar og tal i faste fargar.

## Bakgrunnsstoff
* TED talk: "I listen to color"
Nymfe

:*Sjå òg [[nymfestadiet]]* 

**Nymfer** er vakre, kvinnelege skapningar i gresk mytologi. Dei er knytte til naturen, ofte ein særskilt del av han, som tre eller vatn. Nymfene er kjende for å elska song og dans, og for mykje friare kjærleiksliv enn det greske borgarlege idealet. 

Ein kunne dela inn nymfer i kvar dei høyrde til, til dømes *[[najader]]*, vassnymfer, *[[dryader]]*, trenymfer, og *[[oreader]]*, fjellnymfer. Dei heldt ofte til i tre og lundar, fjell, hòler og dalar eller i elver og kjelder. Særskilde nymfer kunne bli tilbedne som ein lokal guddom. Andre har plass i mytologien som følgjesveinar til gudane, som fest- og grødeguden Dionysos, naturgudane Hermes, Pan eller jaktgudinna Artemis. Dei opptrer ofte i legender, til dømes som offer for eller elskarinner til satyrar eller gudar. Ei rekkje greske soger fortel òg om ein patriark eller stamfar, ofte med same namn som eit folkeslag, som gifta seg med ei nymfe. Slike mytologiske røter gav kongen og etterfølgjarane hans status og autoritet.

Gjennom seinare europeisk dikting og klisjéskaping blei «nymfe» eit anna ord for ei vakker kvinne. Nymfer blei gjerne skildra som ville og galne, og hadde mange eventyr med menn. Gjennom dette har dei gjeve opphav til omgrepet nymfomani.

## Kjende nymfer
* Dafne, redda frå Apollon
* Evrydike (kanskje), gift med Orfevs
* Io, elskarinne med Zevs
* Kalypso, kjend frå Oddysseen
* Danaidene

## Kjelder

* *Denne artikkelen inneheld stoff frå [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nymph&oldid=416997124 «Nymphs]» frå , den 13. mars 2011.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Mahinda Rajapakse

**Mahinda Rajapakse** () er ein srilankisk politikar som var president av Sri Lanka frå 2005 til 2015. Han høyrer til det sosialistiske partiet Sri Lankas Fridomsparti (SLFP).

Rajapakse blei vald til president på Sri Lanka den 17. november 2005 og innsett den 19. november. Han var tidlegare statsminister i landet. I presidentvalet fekk Rajapkse 50,33 prosent eller rundt 180&nbsp;000 fleire stemmer enn konkurrenten Ranil Wickremasinghe. Rajapakse blei etterfølgd som president av Maithripala Sirisena etter eit valnederlag den 9. januar 2015.

Mahinda Rajapakse er ein singalesisk buddhist frå Hambantota sør på øya. Før han blei vald hadde han markert seg som kritisk til fredsprosessen med dei tamilske tigrane og det han oppfatta som utanlandsk innblanding, mellom anna frå Noreg. Opprørsgruppa oppfordra folk til å boikotta valet. Som følgje av dette var valdeltakinga blant srilankiske tamilar svært låg. Det var likevel venta at Rajapakse vil fortsetja fredssamtalane.

Rajapakse er utdanna advokat, men blei rikspolitikar for Hambantota i 1970. Far hans var før han folketingsrepresentant for det same området frå 1947 til 1960. Han har lenge vore ein alliert av tidlegare president Chandrika Kumaratunga, og var frå 1994 til 2001 minister for arbeid og fiske i regjeringa hennar. I april 2004 blei han utpeikt som statsminister. Ein hadde venta at Kumaratunga skulle velja Lakshman Kadirgamar, ein nær rådgjevar og tidlegare utanriksminister, men han mangla støtte i folket og var i tillegg ein kristen tamil.

## Kjelder

* Stavanger Aftenblad om valsigeren 
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mahinda Rajapaksa|Mahinda Rajapaksa]]» frå ,  den 18. november 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Stavanger Aftenblad om valsigeren 
* BBC om valsigeren
George Weah

**George Manneh Weah** () er ein liberisk tidlegare fotballspelar og politikar fødd i Monrovia. Han stilte som presidentkandidat til valet i 2005, der han kom på andreplass.
Prediksjonsmarknad

Ein **prediksjonsmarknad** – også kalla «meiningsmarknad» eller «informasjonsmarknad» - er ein marknad som er oppretta med formål om å bruke den informasjonen som kan lesast ut i frå marknadsverdiane til å forutsei bestemte framtidige hendingar . Slike hendingar kan vere politiske valutafall, det framtidige salsvolumet av ei vare laga av ei verksemd, eller anna. Deltakarane kjøper og sel «aksjar» på same måte som på regulære aksjebørsar, og deltakarane maksimerer profitten ved å kjøpe til låg pris og selje til høg pris.

Prediksjonsmarknader vart først nytta som eksperiment av forskarar ved University of Iowa – dei såkalla Iowa Electronic Markets (IEM). Sidan 1988 har desse marknadane mellom anna forutsagt utfalla i dei amerikanske presidentvala jamt over med større presisjon enn konkurrerande meiningsmålingar og statsvitskaplege stemmegjevingsmodellar . I kjølvatnet av suksessen til IEM vart det på 1990-talet gjort ulike forsøk på å overføre prediksjonsmarknadane til forretningslivet, blant anna av Hewlett-Packard og av Siemens . Desse var vellukka, og i dag eksisterer det derfor kommersielle selskap som tilrettelegg prediksjonsmarknader for andre bedrifter. I internasjonal samanheng er Newsfutures Ltd. og Foresight Exchange dei mest kjende i dag, og i Noreg leverer PrediMark slike tenester.

## Kjelder
* Berg, JE, R Forsythe, F Nelson og TA Rietz (2000): «Results from a dozen years of election futures market research». Technical report, University of Iowa.
* Berg, JE, F Nelson og TA Rietz (2003): «Accuracy and Forecast Standard Error of Prediction Markets». Working draft. Henry B. Tippie College of Business and Administration; University of Iowa.
* Chen, K, C Plott (2002): «Information Aggregation Mechanisms: Concept, Design and Implementation for a sales forecasting problem». Social Science Working Paper 1131. California Institute of Technology.
* Hayek, F. A. (1945): «The Use of Knowledge in Society». The American Economic Review, vol. 35, nr. 4, s. 519-530.
* Wolfers, Justin, E Zitzewitz (2004): «Prediction Markets». Journal of Economic Perspectives, vol. 18, nr. 2, s. 107-126.