open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kompensasjon i fysikk

**Kompensasjon** er i fysikk at ei forandring av ein målbar storleik blir oppheva ved eit anna verkemiddel enn det som skapte forandringa. Kompensasjonen kan vere automatisk, til dømes ved temperaturkontroll med termostatar som koplar inn eit varmeelement når ein får for sterk avkjøling, eller i ur der ein ved kompensasjonspendlar opphevar verknaden av temperaturforandringar. Mange målemetoder beror òg på kompensasjon. Den forandringa som skal målast, blir kompensert av ein innstillbar like stor og motsett forandring, og storleiken av denne kan målast nøyaktig.

## Kjelder
* Kompensasjon: fysikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 9. november 2013 frå http://snl.no/kompensasjon/fysikk.
Komplementaritetsprinsippet

**Komplementaritetsprinsippet** er eit prinsipp som byggjer på den førehandstrua at ei rekkje av eigenskapane til naturen er parvis komplementære, det vil seie slik at dei opplysningane ein får ved å undersøkja den eine eigenskapen, utfyller eller kompletterer det ein får vita ved å undersøkja den andre eigenskapen. Begge eigenskapane kan ikkje undersøkjast fullt ut samstundes. Nøyaktig informasjon om den eine eigenskapen må alltid gjevast på rekning av informasjon om den komplementære eigenskapen.

Komplementaritetsprinsippet vart formulert av dansken Niels Bohr i 1928. Fysikken har eit kvantitativt uttrykk for komplementaritetsprinsippet i Heisenbergs uskarpsleiksrelasjon, men Bohr trudde òg at det same prinsippet kunne vere gyldig utanfor området til fysikken.

## Kjelder
*
Kaluza–Klein-teori

**Kaluza-Klein-teori** er ein sameint teori for elektromagnetisme og gravitasjon konstruert ved å bruke den generelle relativitetsteorien til Albert Einstein på eit femdimensjonalt tidrom. Det femdimensjonale tidrommet er elektrisk nøytralt og inneheld verken elektriske eller magnetiske felt. I følgje denne teorien er det me oppfattar som eit punkt i rommet, i røynda ein bitte liten sirkel, med radius omtrent 10–30 m. Når ein nøytral partikkel går rundt ein slik sirkel, oppfattar vi dette, frå vårt firedimensjonale perspektiv, som ein ladning.

Teorien vart utvikla av den tyske fysikaren Theodor Kaluza, (1885-1954) og den svenske fysikaren Oscar Klein.

## Kjelder
* Kaluza Klein Teori. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 9. november 2013 frå http://snl.no/Kaluza-Klein-_teori.
Sture Parelius Koch

**Sture Parelius Koch** () var ein norsk fysikar. 

Han tok graden cand.real. i 1931 og var assistent ved Bureau International des Poids et Mesures i Paris i 1931 og 1932. Han vart dosent i fysikk ved NTH frå 1937 ti l1947, og forskar og seinare sjef ved for Forsvarets forskningsinstitutt si avdeling for radar i Bergen frå 1947 til 1955. Frå 1955 til 1974 var han direktør i Justervesenet frå 1955 til 1974. Skreiv avhandlingar om mellom anna magnetisme, optikk og elektrolyse.

## Kjelder
* Sture Parelius Koch. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 9. november 2013 frå http://snl.no/Sture_parelius_koch.
Komponent

Ein **komponent** er ein identifisérbar del av eit system.
Komponent kan referere til:

* Elektrisk komponent, dei einingane som inngår i elektroniske kretsar, t.d. transistorar og diodar, ofte kalla elektroniske komponentar.
* Mekanisk komponent, ein del av ein maskin eller eit instrument
* Ein komponent av ein vektor
* Komponent i kjemi, dei ulike delane av ei kjemisk sambindingm, løysing og legering osv.
Kontinuerleg spekter

Eit **kontinuerleg spekter** syner vanlegvis til ei mengd verdiar av ein fysisk storleik (som energi eller bølgjelengd) som best vert skildra som intervall av reelle tal. Det står i motsetnad til diskret spekter, som er ei mengd verdiar som er diskrete i matematisk tyding, der det er eit positivt gap mellom ein verdi og den neste. 

Eit klassisk døme på eit kontinuerleg spekter er den delen av spekteret til lys strålt ut av eksiterte atom i hydrogen. Desse er glatt spreidd utover mange bølgjelengder, i motsetnad til diskrete linjer som kjem av elektron som fell frå ein kvantetilstand til eit lågare energinivå. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Continuous spectrum|Continuous spectrum]]» frå ,  den 10. november 2013.*
Korreksjon

Ein **korreksjon** er ei retting av eit observert resultat ved berekning av den innverknaden ulike biomstende kan ha hatt på resultatet.

## Kjelder
* Korreksjon: fysikk, astronomi. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 9. november 2013 frå http://snl.no/korreksjon/fysikk%2C_astronomi.
Kolspiss

**Kolspiss** er ein **kolelektrode** i ein bogelampe. Lyset frå ein bogelampe skriv seg dels frå sjølve lysbogen, og dels frå dei kvitglødande områda på kolspissane.

## Kjelder
Kullspiss. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 9. november 2013 frå http://snl.no/kullspiss.
Per-Olov Löwdin

**Per-Olov Löwdin** () var ein svensk teoretisk fysikar og kjemikar. 

Han var knytt til Uppsala universitet frå 1942 og var professor i kvantekjemi frå 1955 til 1982 ved universitetet. Han var dessutan gjesteprofessor ved University of Florida frå 1960 og leiar for Nobelkomiteen for fysikk frå 1972 til 1984. Löwdin er kjent for arbeid innan kvantefysikk, faststoff-fysikk, teoretisk kjemi og kvantebiologi.

## Kjelder
* Per Olov Löwdin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.
Kvanteelektronikk

**Kvanteelektronikk** er eit område av fysikken som omfattar resonansfenomen ved vekselverknad mellom stråling og materie med kvantiserte energinivå, slik som i laserar og maserar.

## Kjelder
* Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Kvanteelektronikk. I Store norske leksikon. Henta 9. november 2013 frå http://snl.no/kvanteelektronikk.
Kornsirkel

Ein **kornsirkel** er ein type geoglyf («jordteikning») i form av ein geometrisk formasjon som er danna ved at felt av planter, til dømes kornet i ein åker, blir lagt ned. Trass i namnet er dei ikkje alltid sirkelrunde. Det er ikkje kjent nøyaktig når fenomenet oppstod, men mengder dokumenterte tilfelle har auka markant frå 1970-talet og fram til i dag, ikkje minst i delar av England.

Opphavet og årsaka til kornsirklane, som tilsynelatande kan oppstå spontant om natta og ofte dannar avanserte grafiske figurar, er for mange eit mysterium. Fleire har foreslått overnaturlege forklaringar og blant anna tolka teikningane som meldingar frå utanomjordiske vesen. Den mest kjende metoden for sjølv å lage ein kornsirkel er å bruke eit langt tau som i den eine enden blir festa til ein staur eller eit anna fast punkt og i den andre til ein planke som blir til brukt å presse plantene ned og lage mønster i åkeren.

## Historie

Det er visse ting som tyder på at kornsirklar kan ha funnest før 1900-talet, til dømes den såkalla *The Mowing-Devil* («Slåttedjevelen») frå 1678. Det er likevel viktige skilnader mellom denne historia og moderne kornsirklar. Historia om «Slåttedjevelen» handlar ikkje om at at planter blir lagt ned, men om slått av ein kornåker i samband med ein disputt. Det vart heller ikkje rapportert om geometriske formasjonar.

Opningsseremonien til Dei olympiske leikane i London i 2012 viste filmopptak av to stader med kornsirklar forma som dei olympiske ringane og plassert slik at dei kunne sjåast frå passerande tog.

## Utanomjordisk kontakt?

Det finst ulike teoriar om kven som står bak, og kvifor kornsirklane oppstår. Fleire UFO-forskarar, både norske og utanlandske, meiner at kornsirkelfenomenet er spennande og interessant, og nokre hevdar at det ikkje kan vere menneske som står bak alle sirklane. Det verserer òg påstandar om at lysande kular er vorte sett i nærleiken når kornsirklar dannast.

## Årsaker
Sjølv om det eksisterer ei rekkje pseudovitskaplege forklaringar på korleis kornsirklar oppstår, herskar det i vitskaplege kretsar semje om at dei er skapt av menneske.

I 1991 stod engelskmennene Doug Bower og Dave Chorley fram og påsto at dei hadde starta fenomenet i 1978 ved å lage faktiske sirklar i kornåkrar ved bruk av enkle verktøy. Etter å ha stått fram med dette, viste dei to mennene korleis dei kunne lage ein kornsirkel på éin time.

## Sjå òg
* Geoglyf, «jordtegning»

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kornsirkel|Kornsirkel]]» frå ,  den 10. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Joseph Larmor

**Sir Joseph Larmor** () var ein britisk fysikar og matematikar. 

Frå 1901 til 1903 var han professor i matematikk i Cambridge. Han arbeidde med eterteori, gravitasjonsteori og anna. Namnet hans er mellom anna knytt til larmoreffekten, som spelar ei viktig rolle i atom- og kjernefysikk.

## Kjelder
* Joseph Larmor. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.
Paul Langevin

**Paul Langevin** () var ein fransk fysikar. 

Han var i 1909 professor i eksperimentalfysikk ved Collège de France, og i 1925 vart han direktør for École municipale de physique et de chimie industrielles i Paris. I 1917 og 1918 arbeidde han med ein metode for lokalisering av ubåtar ved hjelp av ultralyd. Han er elles kjent for arbeida sine om rørsla til gassion, og om magnetisme, mellom anna grunnleggjande teori for ferromagnetisme. 

Han var æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1946.

## Kjelder

*Paul Langevin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.
Viso

**Viso** (piemontesisk) eller **Monviso** (italiensk) er ein 3&nbsp;842 meter over havet høg fjelltopp i Kottialpane i Italia, nær grensa mot Frankrike. Fjellet er det høgste i denne delen av Alpane, og den sørlegaste av fjelltoppane som når 3&nbsp;500 meter over havet. Kjeldene til elva Po ligg ved foten av Viso.

Sommaren 1861 steig eit klatrelag på fire mann; William Mathews, Frederick Jacomb, Michel Croz og Jean Baptiste Croz, til topps som dei fyrste menneska.

Den romerske forfattaren Vergil nemner Viso i sin versjon av eposet Æneiden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Monte Viso|Monte Viso]]» frå ,  den 10. november 2013.*
Licata

**Licata** er ein by og ein kommune i provinsen Agrigento i regionen Sicilia i Italia. Kommunen har vel 38&nbsp;000 ibuarar og har eit areal på 178,9 km².

Byen ligg på sørkysten av øya Sicilia, ved munningen av elva Salso. Viktigaste næringsgreinene i kommunen er fiskeri, landbruk med dyrking av korn og grønsaker, framstilling av kunstgjødsel og svovelprodukt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Licata|Licata]]» frå ,  den 10. november 2013.*
Helgøya kyrkje

**Helgøya kyrkje** er ei langkyrkje frå 1870 i Ringsaker kommune, Innlandet.

Kyrkja er lafta og har om lag 200 sitjeplassar.

På kyrkjegarden er om lag 50 graver med ortodokse krossar etter kviterussarar som flykta frå revolusjonen.

## Kjelder
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* 
* Nes kyrkjelyd 
*
Sciacca

**Sciacca** er ein by og ein kommune i provinsen Agrigento i regionen Sicilia i Italia. Kommunen har 41&nbsp;000 ibuarar og har eit areal på 191 km². 

Hamnebyen Sciacca ligg på sørkysten av øya Sicilia, om lag 50 km nordvest for provinshovudstaden Agrigento. Hovudnæringane er industri, landbruk og turisme.

Byen vart grunnlagd av grekarar i det femte hundreåret før Kristi fødsel.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Sciacca|Sciacca]]» frå ,  den 10. november 2013.*
Favara

**Favara** er ein by og ein kommune i provinsen Agrigento i regionen Sicilia i Italia. Kommunen har 33&nbsp;000 ibuarar og har eit areal på 81,0 km².

Byen Favara ligg 338 meter over havet, elleve kilometer aust for provinshovudstaden Agrigento. Landbruk er hovudnæring med dyrking og framstilling av korn, appelsinar, vassmelonar, mandlar, pistasjenøtter, oliven og vin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Favara|Favara]]» frå ,  den 10. november 2013.*
Canicattì

**Canicattì** er ein by og ein kommune i provinsen Agrigento i regionen Sicilia i Italia. Kommunen har vel 35&nbsp;000 ibuarar og har eit areal på 91,4 km². Byen ligg 465 meter over havet, 33 kilometer aust for provinshovudstaden Agrigento.

Landbruk, særleg fruktdyrking, er hovudnæring i Canicattì, ved sidan av handel og annan tenesteyting.

I Nord-Italia vert canicatti ofte nytta som nemning om ein stad som ligg langt unna, og som ein ikkje veit stort om.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Canicattì|Canicattì]]» frå ,  den 10. november 2013.*
24. serierunde i Tippeligaen 2013

**24. serierunde i Tippeligaen 2013** starta fredag 20. september klokka 19 med Rosenborg mot Haugesund. Runden fortsette med to kampar laurdag 21. september. Lillestrøm mot Hønefoss klokka 15.30, og Brann mot Strømsgodset klokka 18. Runden avslutta med fem kampar søndag 22. september. Sarpsborg 08 mot Tromsø klokka 15.30, tre kampar klokka 18, og Viking mot Vålerenga klokka 19.



## Fakta
25. serierunde i Tippeligaen 2013

**25. serierunde i Tippeligaen 2013** starta fredag 27. september klokka 19 med Sogndal mot Strømsgodset. Runden fortsette med to kampar laurdag 28. september. Hønefoss mot Viking klokka 15.30, og Aalesund mot Brann klokka 18. Runden avslutta med fem kampar søndag 29. september. Haugesund mot Molde klokka 15.30, tre kampar klokka 18, og Sarpsborg 08 mot Rosenborg klokka 19.



## Fakta
30. serierunde i Tippeligaen 2013

**30. serierunde i Tippeligaen 2013** vart spelt søndag 10. november klokka 18. Alle kampane vart spelt samstundes slik at ingen skulle få ein fordel av å spele seinare enn andre.



## Fakta
Tore Lindmo

**Tore Lindmo** () er ein norsk fysikar. Han har arbeidd med biofysikk og leia eit større samarbeidsprosjekt mellom NTH og Radiumhospitalet frå 1989 til 1994 om utvikling av ein metode for å kjenne att og binde biologiske stoff basert på bruk av monodisperse kuler, såkalla ugelstadkuler.

Han tok utdanning som sivilingeniør ved NTH i 1972 og dr.philos. ved Universitetet i Oslo i 1982. Han var forskar ved Det norske Radiumhospital frå 1973 til 1983 og professor i fysikk ved NTH frå 1989. 

## Kjelder

*
Jens Lothe

**Jens Lothe** () er ein norsk fysikar. Lothe er kjent for ei rekkje arbeid innan teoretisk faststoff-fysikk.

Han tok dr.philos. i 1968 og vart professor i faststoff-fysikk ved Universitetet i Oslo frå 1972. 

Han gjesta University of Bristol 1957-58, Carnegie Institute of Technology 1960-62 og Ohio State University 1965-66.

## Verv
*Det Norske Videnskaps-Akademi
*Fridtjof Nansens belønning for fremragende forskning

## Kjelder
*
Longitudinalbølgje

**Longitudinalbølgjer** er bølgjer der svingingane i eit stoff føregår i forplantingsretninga til bølgja, òg kalla **langsbølgjer**. Longitudinalbølgjer er karakterisert ved at det i bølgja oppstår fortettingar og fortynningar som breier seg i stoffet. Lydbølgjer er longitudinalbølgjer. 

Det motsette er transversalbølgjer.

## Kjelder
*Longitudinalbølger. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/longitudinalb%C3%B8lger.
Theodore Maiman

**Theodore Harold «Ted» Maiman** () var ein amerikansk fysikar, som 16. mai 1960 demonstrerte prinsippet for laser for første gongen. Maiman arbeidde då ved Hughes Research Laboratories, og fekk laserlys (694 nm) ved å sende kraftige lyspulsar inn i ein rubinstav. 

Maiman tok mastergrad i fysikk ved Stanford University i 1951 og doktorgrad i 1955. Laseren blir rekna som ein av dei viktigaste oppfinningane innan fysikken etter andre verdskrigen, og Maiman har difor vore nominert til Nobelprisen i fysikk to gonger. 

## Kjelder
* Theodore Harold Maiman. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.
Matematisk fysikk

**Matematisk fysikk** er ei grein av fysikken der ein finn konsekvensar av fysiske teoriar ved hjelp av matematiske metodar. 

Feltet omfattar mellom anna undersøkingar av rørslene til lekamar i solsystemet, trelekamproblemet, matematisk analyse av svingerørsler, analyse av bølgjerørsle og utleingar av konsekvensane til relativitetsteorien. 

## Sjå òg
* teoretisk fysikk

## Kjelder
* Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Matematisk Fysikk. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/matematisk_fysikk.
Materiebølgje

**Materiebølgjer** er ifølgje ein teori av Louis de Broglie frå 1924 eit fenomen som finst ved rørsle av materielle partiklar. I 1927 påviste Clinton Davisson og George Paget Thomson interferensfenomen ved elektronstrålar som vart reflekterte frå metalloverflater og stadfesta med det hypotesen til de Broglie. Teorien er vidareført i formuleringa til Erwin Schrödinger av kvantemekanikken. Ifølgje kvanteteorien kan all materie vise bølgjeegienskapar.

## Kjelder
Materiebølger. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/materieb%C3%B8lger.
Menisk i fysikk

**Menisk** er den boga, øvre væskeoverflata i eit røyr som stikk ned i ei væske. Han kan vere anten konkav eller konveks sidan væska fuktar eller ikkje fuktar røyret.

Menisk er òg nemning for boga brilleglas.

## Kjelder
*Menisk: fysikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/menisk/fysikk.
Mikrovekt

Ei **mikrovekt** er ei vekt der ein kan måle vektendringar på 10–6 gram eller 0,001 mg, når maksimalbelastninga ikkje overstig 20 g. For spesielle føremål er det konstruert vekter der ømfintligheita er så liten som 10–9 g.

## Kjelder
*
Kronologi

**Kronologi** (frå gresk χρόνος khrόnos, «tid» og λόγος logos, «fornuft» eller «lære») vil seia tidsrekkefølgje. Kronologi er også den vitskaplege læra om å rangera hendingar etter når dei fann stad i tida. Døme på dette er bruken av tidslinjer, eller hendingsrekkefølgjer. Kronologi er også "å bestemma den faktiske tidssekvensen av hendingar i fortida."

Kronologi er ein del av periodisering. Det er også ein del av fagfeltet historie, inkludert jordas historie, geofag og studiet av den geologiske tidsskalaen.

Joseph Scaliger (1540–1609) vert rekna for banebrytande i sitt arbeid når det gjeld moderne kronologi. Hans verk *De emendatione temporum* (1583) tok for seg mange spørsmål i samband med oldtidskronologi.

## Relaterte fagfelt

Kronologi er vitskapen som tidfestar historiske hendingar. Ein føresetnad for kronologi er kronometri, også kjent som tidsmåling, og historiografi som undersøkjer historieskriving og bruk av historiske metodar. Karbondatering utreknar alderen på levande skapningar frå fortida ved å måla proporsjonen av karbon-14-isotopen i karboninnhaldet deira. Dendrokronologi, eller årringsdatering, reknar ut alderen på tre ut frå korrelasjon av dei ulike årringane i veden til dei kjende årlege referansesekvensane i regionen som gjenspeglar årleg klimatisk variasjon. Dendrokronologi blir i sin tur brukt som kalibreringsreferanse for karbondatering.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chronology|Chronology]]» frå ,  den 11. november 2013.*  
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kronologi|Kronologi]]» frå ,  den 11. november 2013.*
Abiogenese

**Abiogenese** eller **abiogenesis** (av gresk *a*, 'ikkje', *bios*, 'liv' og *genesis*, 'opphav') er teorien om korleis liv kan oppstå frå livlaus materie.

Frå antikken trudde ein at liv spontant kunne oppstå utan foreldreorganismar. ]Aristoteles hevda til døms at dyr kunne oppstå frå einkvar tørka lekam som blei fukta, eller ein fukta lekam som blei tørka. Først på 1800-talet viste vitskaplege eksperiment at slike organismar ikkje oppstod av seg sjølv. Louis Pasteur sine eksperiment frå 1862 var særleg viktige for å visa dette.

I dag er abiogenese rekna som ein vitskapleg hypotese der inorganisk materie spontant går saman og dannar organiske molekyl som er i stand til å kopiera seg sjølv.

Det finst fleire konkurrerande hypotesar, men den som har breiast vitskapelig støtte er RNA-hypotesen. Denne går kort ut på at RNA er det einaste kjende sambandet som kan fungera både som arvemateriale og enzym. 

## Kjelder


 

## Bakgrunnsstoff
Magdeburgske halvkuler

**Magdeburgske halvkuler** var eit par store halvkuler laga av kopar med ein diameter på kring 50 cm, og slipt slik at dei passa akkurat til kvarandre. Kantane var smørt inn med feitt og lufta pumpa ut. Det vart då danna eit vakuum inni holrommet, og dei to halvkulene kunne ikkje dregast frå kvarandre, sjølv ikkje med åtte hestar som drog frå kvar si side.

Dei magdeburgske halvkulene vart oppfunnen av den tyske vitskapsmannen og borgarmeisteren i Magdeburg i Tyskland, Otto von Guericke. Det var i 1650 då han hadde funne opp ei luftpumpe. Det første kunstige vakuumet hadde vorte laga nokre år tidlegare av den italienske vitskapsmannen Evangelista Torricelli, og han inspirerte Guericke til å gjere dette eksperimentet. Det var den 8. mai 1654 den dramatiske demonstrasjonen fann stad, føre Riksdagen i Regensburg, med keisar Ferdinand III til stades. 30 hestar – 15 på kvar side – lukkast ikkje å dra halvkulene frå kvarandre. I 1656 gjentok han eksperimentet i Magdeburg – der han òg var borgarmeister – no med åtte hestar på kvar side. I 1663 (nokre kjelder seier 1661) gjentok han forsøket i Berlin, då med 24 hestar.

Krafta som held dei to halvkulene saman er lik trykket på det arealet avgrensa av samanføyinga av halvkulene, i dette tilfellet arealet av ein sirkel med diameter = 50 cm. Det er usikkert kor godt vakuumet var som Guericke laga, men vi må rekne med at luftpumpa hans neppe klarte å dra ut all luft. Likevel skulle trykket vere lik krafta som skal til for å løfte ein bil eller ein liten elefant.

Eksperimentet vart svært populært for å demonstrere prinsippet med lufttrykk, og mange mindre kopiar med magdeburgske halvkular vart laga, og blir òg brukt i dag. Eksperimentet har vorte brukt som motiv på i alle fall to tyske frimerke

Dei originale halvkulene er bevarte i Deutsches Museum i München.

I Magdeburg er det òg ein statue som viser eksperimentet 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Magdeburgske halvkuler|Magdeburgske halvkuler]]» frå ,  den 11. november 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Magdeburg Hemispheres
Kvalvik i Lyngen

:*Sjå òg [[Kvalvik]].*
**Kvalvik** (nordsamisk: **', [[kvensk]]: **') er ein tettstad i Lyngen kommune i Troms. Bygda ligg på vestsida av fjorden Lyngen, omtrent 7 kilometer sør for Lyngseidet og 7 kilometer nord for Furuflaten, like sør for utløpet til elva *Myllyjoki*. Fylkesveg 868 går gjennom bygda.

## Kjelder
* Kvensk stadnamn  
* Stedsnavnfakta frå Kartverka til Staten 

## Bakgrunnsstoff
* Lyngen kommune
* NVE-rapport
* Værvarsel for Kvalvik
Monokromatisk

**Monokromatisk** syner til lys eller stråling som består av bølgjer med ein enkel frekvens eller bølgjelengd, svarande til ein bestemd farge. Monokromatisk lys vil ved bryting i eit prisme ikkje blir spalta i lys av fleire fargar.

## Kjelder
Monokromatisk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/monokromatisk.
Walther Nernst

**Walther Hermann Nernst** () var ein tysk fysikar og kjemikar. Han var ein av grunnleggjarane av den moderne fysiske kjemien, og bidrog innan elektrokjemi, termodynamikk og fotokjemi. Han er òg kjent for å ha oppdaga Nernst-likninga. Han fekk Nobelprisen i kjemi i 1920.

## Liv
Etter artium ved gymnasiet i Graudenz studerte han i Zürich, Berlin og Graz. Der samarbeidde han med Albert von Ettingshausen (Ettingshausen-Nernst-effekten) og Ludwig Boltzmann. Han tok doktorgraden i 1887 under rettleiing av Friedrich Kohlrausch i Würzburg. I 1889 habiliterte han under rettleiing av Wilhelm Ostwald i Leipzig. 1889 vart han assistent og privatdosent for Eduard Riecke i Göttingen.

1892 vart han gift med Emma Lohmeyer, dotter av ein medisinprofessor og kirurg frå Göttingen. I ekteskapet fekk han døtrene Hildegard, Edith og Angela og sønene Rudolf og Gustav. Begge sønene fall i første verdskrigen. 1899 skaffa Nernst seg den første privatbilen i Göttingen. Ein vidare lidenskap var jakt. Han slo seg ned i Berlin i 1905. I 1922 kjøpte han riddargodset Ober-Zibelle ved Muskau, der han etter eremiteringa si i 1933 trekte seg tilbake.

## Verk
* *Theoretische Chemie vom Standpunkte der Avogadroschen Regel und der Thermodynamik*. Stuttgart 1893
* mit A. Schönflies: *Einführung in die mathematische Behandlung der Naturwissenschaften*. München 1895
* *Die theoretischen und experimentellen Grundlagen des neuen Wärmesatzes*. Halle 1918

## Litteratur
* Hans-Georg Bartel: *Walther Nernst*. Teubner, Leipzig 1989, ISBN 3-322-00684-0

## Galleri

Fil:Liebermann Walther Nernst 1912.jpeg|Portrett av Max Liebermann i 1912
Fil:Walther Nernst (Nobel).png|Nernst i 1920


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Walther Nernst|Walther Nernst]]» frå ,  den 11. november 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* 
* 
*
Nicolai Norman

**Nicolai** (**Nico**) **Norman** () var ein norsk fysikar. Han var professor ved Fysisk institutt ved Universitetet i Oslo frå 1964 til 1986.

Norman byrja å studere realfag ved UiO like før andre verdskrigen. Under krigen var han aktivt med på motstandsarbeid mot den tyske okkupasjonen. I 1947 fekk han cand.real.-graden, før han så vart stipendiat. I 1956 tok Norman dr. philos-graden, med avhandlinga «On the cylindrically symmetrical distribution method in X-ray analysis».

I 1950 hadde Norman forskingsopphald ved MIT, og i 1954 ved Brooklyn Polytechnic Institute. Etter han hadde tatt doktorgraden jobba han ved Sentralinstituttet for industriell forsking (det seinare SINTEF), før han gjekk tilbake til UiO som professor i faststoff-fysikk i 1964. 

I 1966 vart Norman innvalt i Det Norske Videnskaps-Akademi. Han var styrar ved Fysisk institutt frå 1976 til 1978.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nicolai Norman|Nicolai Norman]]» frå ,  den 11. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*«Nekrolog: Nicolai Norman» *Aftenposten* Morgen (14. juli 2006)
Johan Feyer

**Johan Fredrik Feyer** () var ein norsk industrileiar, fødd og død i Kristiania.

Feyer var son til ein sorenskrivar som frå 1834 hadde embete i Eigersund. Etter å ha avlagt ein dårleg eksamen artium i 1841, reiste Feyer til England og lærte seg å produsere leirvarer. I 1846 vende han tilbake til Eigersund og starta året etter opp ein fabrikk, Egersund Potteri, som laga brunt steinty. Alt frå 1850-åra var Feyer den fremste fabrikanten av steintøy i Noreg.
 
I 1865 danna han Egersund Fayancefabrik, og drifta vart innretta mot kvitt steintøy. Jamsides fabrikkdrifta var han heile tida på jakt etter nye skjerp og mineral. I 1870-åra fekk han pengevanskar, grunna det mislukka AS Stavanger Grubekompani, og vart slegen konkurs i 1876. Firmaet var selt av skifteretten til eit aksjeselskap. Men fajansefabrikken var likevel solvent, og Feyer vart boden disponent-stillinga. Han avslo tilbodet, valde i staden å flytte til hovudstaden, der han arbeidde som kontorist.

Feyer hadde store kunnskapar kva gjaldt teknikk og naturvitskap, men var mindre oppteken av forretningsdrift og økonomi.

## Kjelder
**[[Norsk Allkunnebok]]*. IV, bandet. 1952
*Norsk Biografisk Leksikon
Negentropi

**Negentropi** er det motsette av entropi og tyder «negativ entropi». Omgrepet vart innført av Erwin Schrödinger i 1943 for å karakterisere prosessar, gjerne knytte til liv, som utviklar eit system i retning av auka struktur.

Eit nærskyldt omgrep er syntropi, som vart innført av den italienske matematikaren Luigi Fantappiè i 1942. Den andre termodynamikklova seier at naturlege prosessar skjer slik at at entropien i eit lukka system veks, og at dette er eit uttrykk for at strukturar vert brotne ned og informasjon går tapt, medan Fantappiè meinte at det eksisterer naturlege prosessar slik at struktur byggjast og syntropien veks. Omgrepet blir mellom anna nytta innanfor alternativ medisin.

## Kjelder
* Grøn, Øyvind. (2009, 5. april). Negentropi. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/negentropi.
*Grøn, Øyvind. (2009, 12. mai). Syntropi. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/syntropi.
Erling Laugsand

**Erling Emil Laugsand** () var leiar i Senterungdomen frå 2013 til 2016. Han er oppvaksen i Averøy i Møre og Romsdal.

## Utdanning
Laugsand har studert sivilingeniør i industriell økonomi ved NTNU. Han har pause fra studiet på grunn av vervet som senterungdomsleiar.

## Politisk karriere
Erling Laugsand vart vald som ny leiar i Senterungdomen 9. november 2013 i Ålesund, på organisasjonen sitt 64. landsmøte. Han tok offisielt over etter Sandra Borch ved møteslutt dagen etter. Før han vart vald som leiar, var han styremedlem i sentralstyret.

## Referansar
* Erling Laugsand er ny leder i Senterungdommen , Senterungdomen 9. november 2013
Nivå

**Nivå** kan syne til: 
*Nivå i Danmark, ein by på Sjælland i Danmark. 
*Ein etasje i ein bygning. 
*Eit tenkt eller verkeleg vassrett plan gjennom eit visst punkt, ofte med omsyn til eit anna vassrett plan, som til dømes havoverflata. Sjå libelle eller vaterpass. 
*Grad eller steg, som i kvalitetsgrad eller utviklingssteg, t.d. førkrigsnivå, lønsnivå, rentenivå 
*To omgrep innan dataspel, begge synonym med level:
**Level i dataspel
**Bane i dataspel
Optimalisere

**Optimalisere** tyder å gjere noko så godt som mogeleg eller føre noko til eit optimum. Det kan vere ein prosess eller eit system under visse vilkår. Optimalisering går gjerne føre seg ved at ein skapar ein matematisk modell av prosessen eller systemet, og ved hjelp av datamaskinar undersøker under kva forhold modellen fungerer best når ein varierer ulike parameterar. 

## Sjå òg
*Matematisk programmering

## Kjelder
* Grøn, Øyvind. (2009, 11. desember). Optimalisere. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/optimalisere.
Optisk modulator

Ein **optisk modulator** er eit apparat som vert nytta til å endre eigenskapane til ei lysstråle. Det kan til dømes vere retninga til lysstrålen, frekvensen, fasen eller lysintensiteten. 

Ofte er den lettaste måten å endre intensiteten til lyset på ved å endre straumen som driv lyskjelda, til dømes ein laserdiode. Denne måten å modulere lyset på vert kalla direkte modulasjon. 

## Kjelder
*Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Optisk Modulator. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/optisk_modulator.
Oscillator

Ein **oscillator**, **svingar** eller **svingekrets** er eit system som utfører svingingar av kva for ein som helst art (mekaniske, akustiske, elektriske).

## Mekanisk oscillator
Ein mekanisk harmonisk oscillator oppstår når ein fri rørleg lekam påverkast av ei kraft som alltid er retta mot likevektsstillinga og er proporsjonal med avstanden til lekamen frå denne, til dømes elastiske svingninger ved små utslag. Den udempa harmoniske oscillatoren utfører reine sinussvingingar (harmoniske svingninger) omkring likevektsstillinga.

## Elektriske oscillatorar

Elektriske oscillatorar genererer udempa, periodiske elektriske spenningar av ulike former (oftast sinusforma), og inngår i mange typar elektronisk utstyr. 

I teoretisk fysikk skildrast atoma og rørslene deira, t.d. i krystallgitter, som elektriske oscillatorar. Studiet av desse oscillatorane og den strålinga (lys, varmestråling) dei skapar, har vore grunnleggjande for forståinga av oppbygginga til materien og for utviklinga av kvantemekanikken.

## Kjelder
*Oscillator. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/oscillator.
Nullpunkt

**Nullpunkt** kan syne til fleire ting: 
*Sentrum i noko
*Midten av ein skala, der målingar kan gje både pluss- og minusutslag. Døme: Celsiusskalaen som har frysepynktet for vatn som null.
*Nullpunkt i matematikk, midten av eit koordinatsystem. 
**Ground Zero* i samband med store eksplosjonar, både plassen for ei atombombe (*Alamogordo Ground Zero* f. eks.) og Ground Zero i New York der World Trade Center låg.
*Nullpunktsenergi
*Absolutt nullpunkt
Frognerkilen

**Frognerkilen** er ei smal bukt i Indre Oslofjord, i Oslo mellom Filipstad og Skillebekk i aust og Bygdøy i vest. Saman med Bestumkilen gjer Frognerkilen at Bygdøy er ei halvøy som er forbunde med fastlandet berre over eit smalt, lågt eide. I gamal tid, då havet stod høgare, var Bygdøy ei verkeleg øy.

I Frognerkilen er det båthamner for fridtidsfartøy. Ved innseglinga til Frognerkilen ligg på austsida klubbhuset til Christiania Roklub, kalla Kongen, på vestsida (Bygdøysida) ligg klubb- og selskapslokala til Kongelig Norsk Seilforening, kalla Dronningen. Båe husa ligg litt ut frå stranda, med brusamband inn til stranda. På vestsida lenger inn i bukta ligg lystslottet Oscarshall. Langsetter den austre stranda går den sterkt trafikkerte Europaveg 18, som her har namnet Frognerstranda, og mellom denne vegen og sjøen, ein gangveg og sykkelveg som er mykje nytta.

Vintrane i tida 1860–1900, når fjordisen hadde lagt seg, vart det laga til skeisebane på Frognerkilen. Mellom anna vart verdsmeisterskapen på skeiser 1900 arrangert på fjordisen her.

Bukta har namn etter storgarden Frogner hovedgård, som mellom anna eigde dei areala som Frognerparken ligg på, og som òg eigde grunn ned til Frognerkilen. Frognerkilen og Bestumkilen har tidlegare hatt namna Ladegårdsfjordene

Frognerkilen er eit freda kulturminne.

## Fotnotar

## Kjelder

*Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Frognerkilen|Frognerkilen]]» frå ,  den 11. november 2013.*  
 
**[[Norsk Allkunnebok]]*. IV. bandet. 1953
## Bakgrunnsstoff
*
Mikael Foslie

**Mikael Heggelund Foslie** () var ein norsk botanikar frå Borge i Nordland, spesialist på havalgar. Han var far til Steinar Foslie.

Foslie var son til ein kyrkjesongar. I ungdomsåra arbeidde han som telegrafist  i telegrafverket. Han var interessert i naturhistorie og byrja studere det marine livet, særleg havalgar. Frå 1880 fekk han statsstipend og kunne dermed vie seg heilt til studiane. Perioden 1885 til 1892 var han konservator ved Tromsø museum. Sidan styrte han samlingane ved vitskapsselskapet i Trondheim til han døydde.

Han gav ei rekke verk om systematikk til havalgane. Særleg arbeidde han med kalkalgar og ytte grunnleggjande tilskot til den vitskaplege litteraturen på feltet. I sine siste leveår sysle han på eit stort verk om kalkalgane, men rakk ikkje å fullføre det. I privatarkivet etter Foslie, som finst ved NTNU Universitetsbiblioteket, Gunnerusbiblioteket, er korrespondansen han førte om botanikk og zoologi.

Foslie døydde i Trondheim.

## Kjelder

**[[Norsk Allkunnebok]]*. IV, bandet. 1952
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mikael Foslie|Mikael Foslie]]» frå ,  den 11. november 2013.*
Nes kyrkje i Ringsaker

**Nes kyrkje** er ei krosskyrkje frå om lag 1250 i Ringsaker kommune i Innlandet. Ho vart opphavleg oppført som langkyrkje, men vart utvida til krosskyrkje omkring 1700. Kyrkje har brent fleire gonger og har vore utsett for mange flaumar, ikkje minst Storofsen i 1789.


Nes kirke, Ringsaker 03.jpg|Mot koret
Nes kirke, Ringsaker 02.jpg|Preikestol frå 1963
Nes kirke, Ringsaker 01.jpg|Sett frå nordre tverrskip
Nes kirke - valgkirke.jpg|Nes kyrkje var valkyrkje i 1814.
Nes kirke på Ringsaker.jpg|Kyrkja sett frå Helgøya
Nes church.JPG|Kyrkja sett frå baksida


## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* 
*
Physica Norvegica

**Physica Norvegica** er eit vitskapleg tidsskrift for fysikk, som etterfølgde Archiv for Mathematik og Naturvidenskab. Det vart utgjeve 1964–77 av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo. I 1977 gjekk tidsskriftet inn i Physica Scripta, som då gjekk over frå å vere eit reint svensk til eit fellesnordisk tidsskrift for fysikk.

## Kjelder
* Physica Norvegica. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/Physica_norvegica.
Oluf Vilhelm Falck-Ytter

**Oluf Vilhelm Falck-Ytter** () var ein norsk embetsmann og forfattar frå Romedal i Hedmark. Han var særleg kjend som forfattar av spenningsbøker for born.

Falck-Ytter var son til ein fut. Han vart utdanna cand.jur. (jurist) i 1857 og arbeidde dei neste 27 åra i Finansdepartementet. Jamsides arbeidet i departementet redigerte han i mange år *Børnenes Blad* og *For Ungdommen*. Han skreiv fleire bøker for born og unge, dei mest kjende er *Haakon Haakonsen. En norsk Robinson* som kom ut i 1873 og vart filma som Håkon Håkonsen i 1990, og *Sjørøveren og hans Hule* frå 1896.

I 1884 vart Falck-Ytter byfut i Sarpsborg, eit embete han hadde til han døydde i Kristiania i 1914. Falck Ytters plass på Ila i Oslo har namn etter han.

## Kjelder

**[[Norsk Allkunnebok]]*. IV, bandet. 1952
*Oluf Falck-Ytter i Norsk Biografisk Leksikon
Potensial i fysikk

**Potensial** er ein matematisk og fysisk storleik som blir brukt til å skildre visse eigenskapar ved kraftfelt, til dømes elektrisk felt og tyngdefelt. Omgrepet kjem av potensiell energi, stillingsenergi, som ein lekam får når det til dømes blir løfta i tyngdefeltet.

## Elektrisk potensial

Med potensialet i eit punkt i eit elektrisk felt meiner ein det arbeid som må til for å føre ein lekam med positiv ladningseining inn i feltet og fram til punktet frå ein posisjon der lekamen har null potensiell energi. Elektrisk potensial er stillingsenergi per ladningseining. Eininga for elektrisk potensial er joule/coulomb = volt. Spenninga mellom to punkt i eit elektrisk felt er lik differansen mellom potensiala i punkta, og eininga for spenning blir difor òg volt.

## Tyngdepotensialet

Tyngdepotensialet i eit punkt i eit tyngdefelt er stillingsenergi per masseeining. I eit tyngdefelt er potensialskilnaden mellom to punkt lik arbeidet som blir utført på ein lekam med 1 masseeining (1 kilogram) når det blir flytta frå det eine punktet til det andre.

Alle punkt med same potensial i eit felt dannar ei potensialflate eller nivåflate. Nemninga potensial blir brukt med liknande eller tilsvarande definisjonar i magnetisk potensial, termodynamisk potensial, kjemisk potensial og anna. 

## Kjelder
*Potensial: fysikk, matematikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/potensial/fysikk%2C_matematikk.
Punktkjelde

Ei **punktkjelde** er ei idealisert energikjelde med ein viss posisjon og utan noko utstrekking. Punktkjelder vert nytta i matematiske modellar, der dei kan tilnærmast som eit matematisk punkt slik at ein kan gjere forenkla analysar. 

Den faktiske kjelda treng ikkje vere fysisk liten, om ein kan sjå bort frå storleiken i forhold til lengdeskalaen i problemet. Til dømes kan stjerner handsamast som punktkjelder i astronomien, sjølv om dei i røynda er langt større enn jorda. Når lyset stråler radielt utover følgjer det prinsippet om at energibevaring at lysintensiteten minkar proporsjonalt med kvadratet av avstanden. Om ein kjenner lysstyrken til kjelda, kan ein då frå den observerte lysstyrken rekne ut avstanden til lyskjelda. 

## Kjelder
*Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Punktkilde: fysikk. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/punktkilde/fysikk.
Klemet Espeset

**Klemet Pedersson Espeset** () var ein norsk plassemann og felespelar frå Øn sokn i Hyllestad.

Klemet var fødd på garden Hydalen i Øn sokn. Han gifta seg i 1850 og flytta kring midten av 1850-åra til husmannsplassen Espeset under garden Lone i Fjaler. På denne husmannsplassen, som låg på austsida av Langesjøen, budde han til han var nærmare 80 år. Siste leveåra budde han på sjølve garden Lone Fjaler på fattigkassa sin kostnad.

Klemet Espeset spele på hardingfele i mange bryllaup. Han kunne mange særmerkte slåttar som Arne Bjørndal skreiv ned. Ein av desse slåttane var den særmerkte Styggemannsslåtten, ein variant av Fanitullen.

## Kjelder
**[[Norsk Allkunnebok]]*. IV, bandet. 1952
*Kyrkjebøker for Askvoll og Holmedal
Randverdi

Ein **randverdi** er verdien av ein matematisk eller fysisk storleik på randa eller overflata av eit område. I fysiske problem er randverdien ofte gjeve til dømes for temperatur, elektrisk potensial og liknande. Ut frå randverdiane kan storleiken ofte bereknast for resten av området, eit såkalla **randverdiproblem**.

## Kjelder
*Randverdi. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/randverdi.
Refleksjonsfaktor

**Refleksjonsfaktor** eller **reflektans** er den brøkdelen av ein bølgjeenergi som blir reflektert når bølgja fell inn mot ei grenseflate. Refleksjonsfaktoren for lys mot eit gjennomsiktig stoff er avgjort ved brytingsindeksen til stoffet, n, og er for lys som fell loddrett inn mot ei speglande flate, lik (n − 1)2/(n + 1)2. For glas med n ca 1,5 blir refleksjonsfaktoren ca 4 %, for vann 2 %, for krystallglas opptil 10 %. For ugjennomsiktige stoff varierer refleksjonsfaktoren frå bortimot 100 % (98 % for magnesiumoksid, 93 % for sølv) til 0,3 % (grafitt i olje).

## Kjelder
*Refleksjonsfaktor. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/refleksjonsfaktor.
Relaksasjon

**Relaksasjon** er eit samleomgrep for prosessar i fysikk som består i at einkvan verknad forsvinn med tida etter at årsaka er borte, og utan at det oppstår svingingar.

## Kjelder
* Holtebekk, Trygve. (2009, 14. februar). Relaksasjon: fysikk. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/relaksasjon/fysikk.
Brotmekanikk

**Brotmekanikk** er ei grein av mekanikk som fokuserer på korleis brot oppstår i eit materiale og eventuelt kan hindrast. Brotmekanikken tek utgangspunkt i at alle konstruksjonsmateriale har sprekkliknande defektar og at ein slik defekt kan føre til brot i konstruksjonsdelen når ein funksjon av djupna på defekten og den nominelle spenninga i konstruksjonen går over ein viss storleik. Denne storleiken er avhengig av eigenskapane til materialet og blir kalla for brotseigleiken til materialet.

Utviklinga av brotmekanikk og måling av brotseigleiken til material går kontinuerleg framover. I Europa er European Structural Integrity Society (ESIS) ein viktig organisasjon for brotmekanisk forsking og utvikling. Brotmekanikken er viktig i dag, ikkje berre i romfartsforsking, men også i forsking om avanserte konstruksjonar der brot kan ha alvorlege konsekvensar, til dømes i behaldarar og røyrsystem i kraftstasjonar baserte på atomenergi, off-shorekonstruksjonar og skipsbygging.

## Kjelder
Paul Scherrer

**Paul Scherrer** () var ein sveitsisk fysikar. 

Han var professor ved ETH i Zürich frå 1916 og direktør for det fysiske instituttet ved ETH frå 1920. Scherrer er kjent for arbeid innan faststoff-fysikk, røntgenfysikk og kjernefysikk og medoppdagar av Debye–Scherrer-metoden.

## Kjelder
Paul Scherrer. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/Paul_scherrer.
Furnes kyrkje

**Furnes kyrkje** er ei krosskyrkje frå 1708 i Ringsaker kommune, Innlandet. Dette er den fyrste steinkyrkja som vart oppført på Hedemarken etter mellomalderen, med stein mellom anna frå domkyrkjeruinane på Hamar. I byrjinga hadde kyrkja sentraltårn, men ved ei ombygging i 1876–78 etter planar av Paul Due fekk ho vesttårn. Due gav kyrkja eit nygotisk preg, men dette er endra i seinare restaureringar (1914, 1957–58).


Furnes kirke interiør 0412-14875.jpg|Interiør
Furnes kirke – Prekestol.jpg|Preikestol av Jens Strammerud
Prekestolhimling i Furnes DOK-03311.jpg|Preikestolhimling
Furnes kirke Gravleggelsen DOK-00571.jpg|Trerelieff av Jesu gravlegging
Furnes kirke – Krusifiks.jpg|Krusifiks av Jens Strammerud


## Kjelder
* 
* 
* 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Reststråling

**Reststråling** er den strålinga som blir tilbake når infraraud stråling reflekterast fleire gonger frå fleire like krystall. Den kraftige refleksjonen kjem av resonans mellom den reflekterte strålinga og svingingar i molekyla til det reflekterande stoffet. Strålinga inneheld difor berre ein eller nokon få avgjorde bølgjelengder. Ved å måle den karakteristiske bølgjelengda for reststrålinga kan ein få opplysningar om oppbygginga til krystalla. Reststråling vart oppdaga av den tyske fysikaren Heinrich Rubens og den amerikanske fysikaren Ernest Fox Nichols 1897.

## Kjelder
* Reststråler. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/reststr%C3%A5ler.
Oskar Emil Schiøtz

**Oskar Emil Schiøtz** () var ein norsk professor i fysikk som òg forska på kjemi og geologi.

Etter examen artium 1864, tok han reallærereksamen med *[[laudabilis|laudibilis præ ceteris]]* i 1871 ved Det Kongelege Frederiks Universitet. Med stipendium
gjorde han somrane 1870–71 geologiske undersøkingar i Østerdalen (saman med dr.med. Hagen) og i 1872 fjella ved Meråker, på oppdrag av Noregs geologiske undersøking. Vidare studerte han fysikk og matematikk i to år frå 1872 med nytt stipendium hos blant andre Hermann von Helmholtz i Berlin og Gustav Kirchhoff i Heidelberg. Han returnerte til Kristiania hausten 1874 og vart tilsett som lektor, men vart 27. november den yngste professoren i landet, 29 år gammal.
Her jobba han mellom anna saman med unge og lovande Vilhelm Bjerknes og Kristian Birkeland. I tida 1881–88 leia han temperaturmålingane i Mjøsa, samstundes med at han fortsette sine sommarlege geologiske undersøkingar av fjella i aust.  Han sat som professor til han vart 76 år, og professoratet vart i 1922 overtatt av Sem Sæland.

Elles sat han i *Kommissionen for mål og vægt* (1889), *Norske gradmålingskommissionen* 1891, leia elektricitetskommissionen frå 1897 og patentkommissionen frå 1898. Han skreiv lærebok i fysikk og fleire avhandlingar og vart i 1878 innvald i Det Norske Videnskaps-Akademi og det svenske Geologiselskapet. I
1894 mottok han St. Olavs Orden. I 1905 var han med på skipinga av Norsk geologisk forening, og i 1909 var han med i det første styret for *Fysisk Selskap* der han òg var formann i 1909, 1912 og 1916. Selskapet eksisterte 1909–25 og vart etterfølgd av *Fysikkforeningen* i 1938 og Norsk Fysisk Selskap i 1953.

Han var bror til oftalmologen Hjalmar August Schiøtz (1850–1927), som han òg studerte og jobba saman med i forsking, mellom anna i utviklinga av tonometeret (1905). Foreldre deira var bankkasserar Søren Gabriel Schiøtz (1804–56) og Marie Dorothea Christiane Lange (1807–52). Han var onkel til historikaren Johannes Henrik Schiøtz (1884–1957).

## Utgjevingar
* 
*
*
*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oskar Emil Schiøtz|Oskar Emil Schiøtz]]» frå ,  den 11. november 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Reidar Svein Sigmond

**Reidar Svein Sigmond** () var ein norsk fysikar. Han arbeidde mellom anna med gassutladingsfysikk, mellom anna utladingar og overslag i høgspenningsanlegg og om korleis lynnedslag går føre seg. Han var ein pioner innanfor praktisk utvikling av høgspenningsbrytarar som nyttar SF6-gass som isolasjonsmiddel. 

Sigmond tok utdanning som sivilingeniør ved NTH i 1956 og var dosent her frå 1965 til 1984. Frå 1985 var han professor i teknisk fysikk. 

Han viste ved målingar under høgspenningslinjer gjennom det radioaktive området rundt Tsjernobyl-reaktoren at slike kraftlinjer i særs liten grad produserer eller fell ut moglege helseskadelege kjemikaliar frå lufta.

Reidar Sigmond skreiv boka *Vakuumteknikk*, som kom ut på Tapir forlag i 1979.

## Kjelder

*
Bråstad kyrkje

**Bråstad kyrkje** er ei langkyrkje  frå 1963 i Gjøvik kommune, Innlandet. Det var elles kyrkje på staden frå mellomalderen til 1822.

## Litteratur
* 
* 

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Bråstad kyrkjelyd
* 
*
Josef Stefan

**Josef Stefan** () var ein austerriksk fysikar. 

Frå 1863 var han professor i Wien, kjent for undersøkingar av svart stråling (varmestråling), og særskild for eksperimentelt å ha funne Stefan-Boltzmann-lova. Han er òg kjent for arbeid innan kinetisk gassteori, hydrodynamikk og for undersøkingar av elektromagnetisk induksjon.

## Kjelder
*Josef Stefan. (15. februar 2009). Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.
Vaksdal Idrettslag

**Vaksdal Idrettslag** er eit idrettslag på Vaksdal i Vestland fylke. Det har treningsområde ved Vaksdal Idrettspark. Idrettslaget driv ulike aktivitetar for born og vaksne, til dømes lagspel som handball og fotball og trimaktivitetar som aerobikk, zumba og turar. Laget blei skipa i 1925.

Idrettslaget har fleire fotballag for ungar, eit seniormannslag som speler i 5. divisjon (2019) og eit kvinnelag, Vaksdal Gylne Jenter, som starta i 2013.

## Kjelder

*«Om Vaksdal IL», vaksdalil.com
*Vaksdal Gylne Jenter, vaksdalil.com

## Bakgrunnsstoff
*
Soliton

Ein **soliton** er ei isolert bølgje som rører seg utan at energien til bølgja spreier seg over eit større område. Solitonar oppstår mellom anna i grunt vatn og i plasma, og to slike bølgjer kan passere kvarandre utan at dei blir endra. Bølgjene har somme fellestrekk med partiklar, så innanfor kvantefeltteori nyttar ein stundom solitonløysingar for å skildre elementærpartiklar.  

## Kjelder
*