open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astronomisk epoke

I astronomi er **epoke** ein augneblunk i tid der himmelkoordinatane eller baneelementa er spesifisert.
For himmelkoordinatane er posisjonen ved andre utrekna ved å sjå på presesjon og eigenrørsle.
For baneelement er det naudsynt å ta omsyn til avvik/påverknader av andre lekamar for å rekne ut baneelement for ei anna tid.

Epokestandarden nytta no er J2000.0 som er 1. januar 2000 klokka 12.00 jordtid (jordtid blir au kalla terrestrisk tid, TT). Bokstaven 'J' viser at typen epoke er juliansk epoke. Den førre epokestandarden var B1950.0, der 'B'-en står for besseliansk epoke.

Etter 1984 er juliansk epoke i bruk, tidlegare var det besseliansk.

* Henry Draper-katalogen brukar B1900.0

Epoke for baneelement er vanlegvis gitt i jordtid (TT), i fleire format, t.d.:

* Gregoriansk dato med 24-timarsklokke: 1. jan. 2000, 12:00 TT
* Gregoriansk dato med døgnet i talbrøk: Jan. 1,5 2000 TT
* Juliansk dag med døgn i talbrøk: JDT 2451545,0
* NASA/NORADs Tolinjeelementsformat med døgn i talbrøk: 00001,50000000
Fifth Avenue

**Fifth Avenue** på Manhattan er den femte hovudgata i New York City. 

Gata er godt kjend som handlegate for dei som har god råd. Langs Fifth Avenue ligg kjende bygningar som Rockefeller Center, Empire State Building, St. Patrick's Cathedral, Trump Tower og Metropolitan Museum of Art.

## Bakgrunnsstoff
Hans Heiberg

**Hans Heiberg** () var ein norsk kritikar, forfattar og teatersjef.

Heiberg var utdanna jurist med Cand.jur. frå 1927. I fleire år arbeidde han som utanrikskorrespondent, frå 1931 til 1940 var han litteraturkritikar i Arbeiderbladet og frå 1945 til 1952 arbeidde han som litteratur- og teaterkritikar i *[[Verdens Gang]]*. I VG var han også kulturredaktør. Frå 1952 til 1973 var han sjef for NRK Radioteatret, og frå 1946 til 1965 var han formann i Den norske Forfatterforening der han gjorde eit stort arbeid for å betra forfattarane sine kår. Han var også formann i styret til Riksteateret frå 1949 til 1968. 

Heiberg gav ut to skjønnlitterære bøker og skreiv også skodespel og nokre kunstnarbiografiar, mellom anna Ibsenbiografien *...født til kunstner* som han vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris for i 1969 og fekk Bokhandlarprisen for i 1968. Boka har kome i mange nyutgåver, seinast i 2003, og ho vart også omsett til svensk og engelsk.

## Utmerkingar

* I 1969 vann han Bokhandlarprisen for *..født til kunstner*
* I 1969 vart han nominert til Nordisk Råds litteraturpris for *..født til kunstner*
* I 1973 vart Heiberg utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden
* I 1973 vart han tildelt Norsk kulturråds ærespris. 
* I 1979 vart han posthumt tildelt Fritt Ords honnør for *kraftfull, evnerik og uredd - men aldri uansvarleg - bruk av det frie ordet gjennom 50 år.*

## Bøker
* 1931	*Gutten i jacket*, roman (Aschehoug, Oslo)
* 1934 *Ta den ring og la den vandre*, roman (Aschehoug, Oslo)
* 1950 *Peilinger : artikler om nitten norske skribenter* (Aschehoug, Oslo)
* 1967	*...født til kunstner: et Ibsen-portrett* (Aschehoug, Oslo) 
* 1972 *Så stort et hjerte : Henrik Wergeland* (Aschehoug, Oslo)
* 1974 Thomas Kingo: *Som den gyldne soel frembryder*, i utvalg ved Hans Heiberg.

## Skodespel
* 1945 *Broen* (Aschehoug, Oslo)
* 1946 *Minnefesten* (Aschehoug, Oslo)
Stor halvakse

I astrodynamikk er omløpsperioden T\, av ein liten lekam i sirkel- eller elliptisk bane rundt ein sentral lekam fylgjande:

:T = 2\pi\sqrt{a^3/\mu} 

der:
:a\, er lengda av den store halvaksen til banen
: \mu er den standarde gravitasjonelle parameteren

Legg merke til at for alle ellipsar med gitt stor halvakse er baneperioden den same, uansett eksentrisitet.

I astronomi er den store halvaksen ein av dei mest viktige karakteristikkane til ein bane, saman med omløpsperioden. For objekt i solsystemet er den store halvaksen kopla til baneperioden via den tredje lova til Kepler,

:P^2=a^3\,

der *P* er perioden i år og *a* er stor halvakse i astronomiske einingar. Denne formelen viser seg å vera ei forenkling av den generelle formelen utleda av Newton:

:P^2= \frac{4\pi^2}{G(M+m)}a^3\,

der *G* er den gravitasjonelle konstanten, og *M* er massen av den sentrale lekamen og *m* er massen til lekamen i bane. Typisk er massen til lekamen i midten så mykje større enn den i bane at ein kan sjå bort frå m. Ved å gjøra dette i tillegg til å bruke typiske astronomiske einingar blir resultatet den enkle formelen Kepler oppdaga.

## Middelavstand
Det blir ofte sagt at stor halvakse er middelavstanden mellom den største og den minste avstanden til lekamen i bane. Dette er ikkje heilt nøyaktig da han er avhengig av over kva snittet er tatt.

## Energi; utrekning av stor halvakse frå tilstandsvektorar

I astrodynamikk kan **store halvakse** a \, bli rekna ut frå tilstandsvektorar til banen:

 a = { - \mu \over {2\epsilon}}\, for ein elliptisk bane og  a = {\mu \over {2\epsilon}}\, for ein hyperbolsk kurve

og 

 \epsilon = { v^2 \over {2} } - {\mu \over \left | \mathbf{r} \right |}  (spesifikk baneenergi)

og

 \mu = GM \, (standard gravitasjonell parameter),

der:
*  v\, er banefarten frå hastigheitsvektoren til eit banegåande objekt,
*  \mathbf{r }\, er kartesisk positionsvektor til eit objekt i bane i koordinatene til ei referanseramme som baneelementa skal bli utrekna i forhald til (dvs. geosentrisk ekvatorial for ein bane rundt Jorda, eller heliosentrisk ekliptikk for ein bane rundt Sola),
*  G \, er den gravitasjonelle konstanten,
*  M \, er massen til den sentrale lekamen.

Legg merke til at for ein gitt sentrallekam og total spesifikk energi er alltid den store halvaksen den same, uansett eksentrisitet. Difor,
for ein gitt sentralekam og stor halvakse er alltid den totale spesifikke energien den same.

## Døme

Den internasjonale romstasjonen har ein baneperiode på 91,74 minutt, difor er den store halvaksen 6738&nbsp;km http://www.google.com/search?num=100&hl=en&lr=&newwindow=1&safe=off&q=%28%2891.74*60%2F2%2Fpi%29%5E2*398600%29%5E%281%2F3%29. Kvart minutt meir føre til ca. 50 km meir: dei ekstra 300 kilometrane av banelengde tar 40 sekund, den lågare farten legg til 20 ekstra sekund.

## Kjelder

* Jeremy B. Tatum, ''Celestial Mechanics, Chapter 9 - The Two Body Problem in Two Dimensions'' (2004) (engelsk)
* Darren M. Williams, ''Average distance between a star and planet in an eccentric orbit'', American Journal of Physics, November 2003, Volume 71, Issue 11, pp. 1198-1200 (engelsk)
Tefillín

**Tefillín** (hebraisk תְּפִלִּין, תְּפִילִּין [təfillīn]) eller **bønereimer** er namnet på to småe lêrboksar som inneheld mellom anna bøna Sjemá‘ Jisraél og som blir bundne med lêrreimer i panna og på den eine overarmen under morgonbøn på vanlege kvardagar av tradisjonelle rabbanittiske jødar — anten berre av menn (vanlegast i ortodoks jødedom) eller òg av kvinner (vanleg i konservativ jødedom og unntaksvis òg i ortodoks jødedom).

## Kjelder
‘Amidá

**ʿAmidá** (hebraisk עֲמִידָה [ʿămīdā]), òg kalla **shmone-esre** (gjennom jiddisch shmoine-esre frå hebr. שְׁמונֶה עֶשְׂרֶה [šəmōne ʿesre], ‘atten’) er den ståande, stille bøna som dannar høgdepunktet i *[[minhá]]* (ettermiddagsgudstenesta) og *[[musáf]]* (tilleggsgudstenesta etter morgongudstenesta på sjabbát, rosj hódesj (nymåne) og høgtidsdagar); og eitt av høgdepunkta i sjaharít (morgongudstenesta).
Ab 'Ubayd al-Bakri

**Ab 'Ubayd Abdullah al-Bakri** () var ein muslimsk geograf og historikar frå Córdoba i Spania. Al-Bakri er ein av dei mest kjende arabiske geografane, og den viktigaste frå muslimsk Spania. 

Al-Bakri skildra Europa, Nord-Afrika, Den arabiske halvøya og Kongedømmet Ghana. Han skreiv relativt objektivt om folk, byar, klima og geografi, skikkar og anekdotar. 

Al-Bakri var sonen til guvernøren av Huelva, og levde heile livet sitt i Spania. Han vitja aldri områda han skreiv om, men baserte verka sine på reiseskildringar frå andre. 

## Kjelder
* Spain & western Africa, history of. Encyclopædia Britannica Online. http://search.eb.com/eb/article?tocId=54838 & http://search.eb.com/eb/article?tocId=70382
* 
*
Baneperiode

Ein **baneperiode** er tida ein planet (eller eit anna objekt) brukar på å fullføre eit omløp rundt eit anna objekt.

Det er fleire typar baneperiodar for objekta kring sola:

* **Siderisk periode** er tida eit objekt brukar på å fullføre eit omløp rundt sola sett i forhald til stjernene. Dette blir sett som den sanne baneperioden til eit objekt.
* **Synodisk periode** er tida eit objekt brukar på å koma tilbake til same plassen på himmelen relativt til sola, som sett frå jorda. Dette er tida bruka mellom to konjunksjonar på rad med sola og er baneperioden observert frå jorda. Den synodiske perioden skil seg frå den sideriske av di at jorda sjølv går i bane rundt sola.
* **Drakonisk periode** er tida som går mellom to passasjer objektet gjer forbi sin oppstigande knute, punktet der banen kryssar ekliptikken frå den sørlege til den nordlege himmelhalvkula. Den drakoniske perioden er ulik den sideriske fordi knutane typisk preseserar eller resesserar sakte men sikkert.
* **Anomalistisk periode** er den tida som går mellom to passeringar av perihel til objektet, det punktet der objektet er nærast sola. Dette er forskjellig frå den sideriske av di at den store halvaksen til objektet typisk vil presesere eller resessere sakte (men sikkert).
* **Tropisk periode** er tida som går mellom to passasjer av objektet ved rektasensjon null. Denne er litt kortare enn den sideriske perioden fordi vårjamdøgnpunktet preseserar.

## Sjå au
* geosynkron bane
* siderisk tid
* siderisk år
* synodisk månad
Kultur i 1951

**Kultur i 1951** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1951.

## Årets prisar og utmerkingar
* Nobelprisen i litteratur: Pär Lagerkvist frå Sverige.
### I Noreg
* Kritikarprisen: Sigurd Evensmo for romantriologien *Grenseland*, *Flaggermusene* og *Hjemover*.
* Gyldendals legat: Gunvor Hofmo

## Årets hendingar
* Jens Bjørneboe debuterte med diktsamlinga *Dikt*.
* Astrid Lindgrens *Pippi Långstrump* (på norsk: *[[Pippi Langstrømpe]]*) kjem ut i Frankrike i sensurert utgåve.

## Årets bøker
### A - G
* *Aldrende Orfeus* av Paal Brekke
* *The Catcher in the Rye* av J.D. Salinger 
* *The Day of the Triffids* av John Wyndham
* *Den hemmelige sommer* av André Bjerke
* *From Here to Eternity* av James Jones
* *Gullskoen* av Ole Viker
### H - N
* *Jeg er blitt glad i en annen* av Sigurd Hoel
* *Nunamiut - blant Alaskas innlands-eskimoer* av Helge Ingstad

### O - U
* *Tyven, tyven skal du hete* av Agnar Mykle
* *Under bergfallet* av Olav H. Hauge

### V - Å

## Fødde
* 26. april Tor Bomann-Larsen, norsk forfattar, teikneserieskapar, illustratør og historikar.
* 20. august Helge Torvund, norsk forfattar.
* 17. september Magnhild Bruheim, norsk forfattar og journalist.

## Døde
* Gro Holm, norsk forfattar.
* 7. februar - Sinclair Lewis, amerikansk forfattar, nobelprisvinnar i litteratur. 
* 19. februar - André Gide, fransk forfattar, nobelprisvinnar i litteratur.
Nordstrand

**Nordstrand** er ein bydel i Oslo. Han har 42&nbsp;939 innbyggarar og eit areal på 16,8&nbsp;km&sup2;.

## Bakgrunnsstoff
Nordstrand bydel
Unikorn

I 1995 vart forretningsdelen av Statens kornforretning privatisert under namnet Statkorn AS. Statkorn skifta seinare namn til **Unikorn AS**. Unikorn driv handel og import med korn, kraftfôr, silodrift og korntransport.
Vigeland

**Vigeland** er ein tettstad i Lindesnes kommune i Agder med . Tettstaden ligg i Audnedalen. 

Fram til 2019 var staden kommunesenter i tidlegare Lindesnes kommune i Vest-Agder fylke. Den 1. januar 2020 vart kommunane Mandal, Marnardal og Lindenes slegne saman, og nytt administrasjonssenter i kommunen er byen Mandal.

Valle kyrkje frå 1793 ligg på Vigeland. Ein statue av presten Peder Claussøn Friis laga av Gustav Vigeland står utanfor Valle prestegard.

Vigeland er òg eit norsk etternamn som er blitt verdskjend gjennom Vigelandsparken og spreidd til USA gjennom utvandring.

## Kjende namneberarar
* Gustav Vigeland
* Emanuel Vigeland
* Arne N. Vigeland
August Strindberg

Johan **August Strindberg** () var ein svensk forfattar, dramatikar og kunstnar. Han er ein av Sveriges mest kjende forfattarar. I dei fire årtia rundt 1900 dominerte han den litterære scenen i Sverige. Strindberg var omdiskutert, og ofte i konflikt med einkvan. Produksjonen hans var enorm, og fleire romanar, noveller og drama vert rekna som klassikarar.

## Verkliste
* *[[Den fredlöse]]* (1871)
* *[[Från Fjerdingen och Svartbäcken]]* (1877)
* *[[Mäster Olof]]* (1872)
* *[[Röda rummet]]* (1879)
* *[[Svenska folket i helg och söcken]]* (1881-1882)
* *[[Det nya riket]]* (1882)
* *[[Lycko-Pers resa]]* (1882)
* *[[Svenska öden och äfventyr I-IV]]* (1882-1891)
* *[[Dikter på vers och prosa]]* (1883)
* *[[Sömngångarnätter på vakna dagar]]* (1884)
* *[[Giftas I-II]]* (1884-1886)
* *[[Utopier i verkligheten]]* (1885)
* *[[Tjensteqvinnans son I-V]]* (1886-1909)
* *[[Hemsöborna]]* (1887)
* *[[Le plaidoyer d'un fou]]* (1895; *En dåres försvarstal*, svensk omsetjing 1914 og ny 1979)
* *[[Fadren]]* (1887)
* *[[Fröken Julie]]* (1888)
* *[[Skärkarlslif]]* (1888)
* *[[Paria]]* (1889)
* *[[Bland franska bönder]]* (1889)
* *[[Fordringsägare]]* (1888-1889)
* *[[I hafsbandet]]* (1890)
* *[[Inferno]]* (1897)
* *[[Legender]]* (1898)
* *[[Till Damaskus I-III]]* (1898-1904)
* *[[Advent]]* (1899)
* *[[Gustaf Vasa]]* (1899)
* *[[Erik XIV]]* (1899)
* *[[Påsk]]* (1900-1901)
* *[[Kronbruden]]* (1901)
* *[[Dödsdansen]]* (1900-1901)
* *[[Gustaf III]]* (1902)
* *[[Ett drömspel]]* (1901-1902)
* *[[Fagervik och Skamsund]]* (1902)
* *[[Ensam]]* (1903)
* *[[Götiska rummen]]* (1904)
* *[[Ordalek och småkonst]]* (1905)
* *[[Svarta fanor]]* (1904-1907)
* *[[Oväder]]* (1907)
* *[[Brända tomten]]* (1907)
* *[[Spöksonaten]]* (1907)
* *[[Pelikanen]]* (1907)
* *[[Svarta handsken]]* (1909)
* *[[En blå bok I-IV]]* (1907-1812)
* *[[Riksföreståndaren]]* (1908)
* *[[Stora landsvägen]]* (1909)
* *[[Tal till Svenska Nationen...]]* (1910)
* *[[Världs-språkens rötter]]* (1911)
* *[[Vivisektioner]]* (1958)
* *[[Ockulta Dagboken]]* (1977)

## Bakgrunnsstoff
* Strindbergsprojektet  på Stockholms universitet: *Nationalupplagan av August Strindbergs Samlade Verk*
* Presentasjon på Projekt Runeberg
** runeberg.org - *Samlade skrifter av August Strindberg*, 55 band, 1912-1921
* Fotografier av Strindberg fra Kungliga biblioteket på Flickr
* Strindbergsmuseet - Blå tornet
* Strindbergssällskapet *på svensk*
* The Strindberg Society (Strindbergssällskapet)  *på engelsk*
Martin Nag

**Martin Gunnar Nag** () var ein norsk forfattar, statsstipendiat og litteraturforskar fødd på Storhaug i Stavanger. Han spesialiserte seg på austeuropeisk litteratur.

Nag vart lic. phil. på avhandlinga «Hamsun i russisk åndsliv» i 1962. Han var æresmedlem i Kritikerlaget (tidlegare *Norsk Litteraturkritikerlag*) frå 1994.

## Kjelde
Informatikk

**Informatikk** er læra om system for innsamling, strukturering, registrering, behandling, lagring og attfinning av informasjon. 

Informatikk er ein vitskap med fleire ulike retningar som:

* Utvikling av teknologi gjennom programmering og utforming
* Matematisk forståing av programmerbare fenomen
* Forståing av korleis datamaskiner og programvare påverkar menneske

Informatikk er altså dels ein teknologisk disiplin, men har også element av matematisk og sosial analyse. 
Informatikk kan vidare delast inn i spesielle greiner som er sterkt knytt til andre fagfelt som bioinformatikk og medisinsk informatikk

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*What is Informatics?  ved Indiana University
*What Does Informatics ''Mean''?  ved University of Edinburgh
Svein Sundbø

**Svein Sundbø** () er ein norsk amanuensis, bibliotekar og bibliograf.

Bibliografiane hans krinsar om den norske positivismedebatten.

## Verkliste
* Johan Vogt : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1917-1990
* Nils Christie : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1945-1999
* Thomas Mathiesen : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1956-1999
* Dag Østerberg : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1955-1999
* Hans Skjervheim : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1948-2002
* Gunnar Skirbekk : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1957-2003
* Rune Slagstad : en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1962-2005
* Arne Næss: en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1936-2007
* Jon Hellesnes: en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1956-2009
Robert Walser

**Robert Walser** () var ein tyskspråkleg sveitsisk forfattar.

Walser var ei viktig kjelde til inspirasjon for mellom andre Franz Kafka, Robert Musil og Elias Canetti.

Forlaget Bokvennen har utgjeve ein handfull av dei sentrale verka hans på norsk. 

## Bibliografi
### Omsett til norsk
* *Spaserturen*. Oslo: Bokvennen, 1994. Omsett av Sverre Dahl
* *Jakob von Gunten*. Oslo: Bokvennen, 1994. Omsett av Sverre Dahl
* *Assistenten*. Oslo: Bokvennen, 2001. Omsett av Sverre Dahl
* *Søsknene Tanner*. Oslo: Bokvennen, 2003. Omsett av Sverre Dahl
* *Røveren*. Oslo: Bokvennen, 2004. Omsett av Sverre Dahl

## Kjelder
Rasmus Løland

**Rasmus Løland** () var ein norsk forfattar, journalist, kritikar og omsetjar som skreiv på nynorsk. Løland gav ut fleire bøker, var i mange år journalist i avisa *[[Den 17de Mai]]* og var redaktør av Norsk Barneblad.

Løland er særleg kjend som barnebokforfattar. Han skreiv levande og moderne frå eit barneperspektiv.

## Liv
Rasmus Løland var fødd på garden Løland ved Hylsfjorden i Ryfylke, og heldt seg der &ndash; første gongen han drog så langt som til Stavanger var han rundt tjue år. Familien var likevel vellesen, dei abonnerte på tidsskrifter og hadde fleire bøker. Foreldra var stillfarande og djupt religiøse.

På skulen gjorde Løland det godt, og i 1878 gjekk han amtskulen. Som ung hadde han drive med skogs- og gardsarbeid, men sjukdom gjorde at han måtte gjera mindre krevjande arbeid, som å laga tiner og sopelimar. Helsa skulle plaga han heile livet, med veike lunger, hjarte, auge som ofte ikkje tolte sollys, og depresjonar.

I 1891, 30 år gammal, fekk Løland gjeve ut den fyrste boka si, *Folkeliv*. Året etter drog han til Bergen, og nokre år etter det gjekk han frå heimen i Suldal til Oslo. I slutten av 1890-åra hadde han reisestipend til Tyskland og Austerrike. I 1903 kjøpte han hus på Labråten i Asker og blei næraste nabo til Arne Garborg.

Løland døydde av tuberkulose, 46 år gammal, og blei gravlagd på Asker kyrkjegard. I 1911 blei det reist ein minnestein over Løland på Sand i Suldal, i 1925 blei det reist eit minnesmerke på gravplassen hans. Det har ellers blitt utgitt fleire biografiar over Løland, både i 1938, 1961 og 2007, den siste av Ernst Berge Drange kalla *Rasmus Løland. Barnebokpioneren frå Ryfylke*.

## Verkliste

* 1891 &ndash; *Folkeliv*
* 1892 &ndash; *Skuld. Forteljing*
* 1892 &ndash; *Ungar. Forteljingar* 
* 1892 &ndash; *Paa sjølvstyr. Forteljing*
* 1893 &ndash; *Skattegravaren. Forteljing*
* 1894 &ndash; *Kor vart det av jola? Barneforteljing* 
* 1895 &ndash; *Blodstyng og andre soger*
* 1895 &ndash; *Aandelige klenodier*
* 1895 &ndash; *Gamle ungkarar*
* 1895 &ndash; *I klemma*
* 1896 &ndash; *Emne*
* 1896 &ndash; *Nervesliten*
* 1896 &ndash; *Stevleik*
* 1897 &ndash; *Daudingehandi.Spelstykke*
* 1897 &ndash; *Hugtekne*
* 1897 &ndash; *Trollspel. Spelstykke i ei akt*
* 1989 &ndash; *Jordvend*
* 1899 &ndash; *Mannen som skulle stella heime*
* 1900 &ndash; *Det store nashornet* 
* 1901 &ndash; *Ute og heime*
* 1902 &ndash; *Aasmund Aarak*
* 1904 &ndash; *Umskifte*
* 1905 &ndash; *Norsk eventyrbok*
* 1906 &ndash; *Kvitebjørnen* 
* 1907 &ndash; *Eventyr og dyresoger fraa alle land*

Post mortem
* 1908 &ndash; *Paa skuggesida*
* 1910 &ndash; *Hundrad aar*

## Om Rasmus Løvland
* Ernst Berge Drange:*Rasmus Løland. Barnebokpioneren frå Ryfylke*. Oslo 2007: Samlaget. ISBN 978-82-521-6208-0
* Fidjestøl, Alfred. 2014. *Frå Asker til Eden* : *historia om askerkretsen 1897-1924*. Oslo: Samlaget. ISBN 978-82-521-8459-4

## Bakgrunnsstoff
* Bøker av Rasmus Løland digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* Nashornet.no Nettstaden til Rasmus Løland- markeringa
* Rasmus Løland av Arne Garborg
* Les ''På sjølstyr'' ved Høgskolen i Vestfold
* Forfattarnett
Carl Frode Tiller

**Carl Frode Tiller** () er ein norsk forfattar, historikar og musikar frå Namsos. 

Tiller forfattardebuterte med romanen *[[Skråninga]]* i 2001. Boka vart svært godt teken mot av kritikarane og han fekk Tarjei Vesaas' debutantpris og P2-lytternes romanpris for henne. Romanen *[[Innsirkling]]* frå 2007 gav han Brageprisen. Han vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris for både *Innsirkling* og *Innsirkling 2*, og fekk European Union Prize for Literature i 2009 for *Innsirkling*. Tiller skriv bøkene sine på nynorsk.

Bøkene hans har vorte omsette til svensk, dansk, islandsk, fransk, tsjekkisk, ungarsk og tysk.

Saman med Håvard Thørring er han gruppa Kong Ler, som har utgjeve to CD-ar.

## Utgjevingar

### Bibliografi
**Skråninga* &ndash; roman (2001)
**Bipersonar* &ndash; roman (2003)
**[[Innsirkling]]* &ndash; roman (2007)
**Folkehelsa* &ndash; skodespel (2009)
**Skråninga* &ndash; skodespel (2010)
**Innsirkling 2* &ndash; roman (2010)
**Portrett av ein varulv* &ndash; skodespel (2011)

### Diskografi
**Kong Ler - Smil!* &ndash; CD (1997) 
**Kong Ler - Sauter, et bakterievorspiel bak beingrinda* &ndash; CD (2000) 

## Teateroppføringar
**Skråninga* &ndash; uroppført på Det Norske Teatret i 2004
**Folkehelsa* &ndash; uroppført på Trøndelag Teater i 2007
**Innsirkling* &ndash; uroppført på Det Norske Teatret i 2011

## Prisar
*Tarjei Vesaas' debutantpris 2001, for *Skråninga*
*P2-lytternes romanpris 2001, for *Skråninga*
*Sunnmørsprisen 2001, for *Skråninga*
*Aschehougs debutantstipend 2001, for *Skråninga*
*Bjørnsonstipendet 2004, for Bipersonar
*Brageprisen 2007, for *Innsirkling*.
*Den norske Kritikerprisen for litteratur 2007 for *Innsirkling*.
*Mads Wiel Nygaards legat 2007
*Sult-prisen 2008, for *Innsirkling*
*Nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2008 for *Innsirkling*
*European Union Prize for Literature 2009 for *Innsirkling*
*Nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2011 for *Innsirkling 2*
*P2-lytternes romanpris 2010 for *Innsirkling 2*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Carl Frode Tiller
*Utgjevingar av Carl Frode Tiller i BIBSYS Ask
Jarlsbergost

**Jarlsberg** er ein halvfast løypeost av Emmenthaler-type utvikla ved Meieriinstituttet ved Noregs Landbrukshøgskole på 1950- og 60-talet. Osten vert produsert i Noreg av meierisamvirket TINE og på lisens i USA av Alpine Cheese i Ohio.
Prader-Willis syndrom

**Prader-Willis syndrom** (PWS) er ein medfødd tilstand kjenneteikna av varierande grad av psykisk utviklingshemming. Tilstanden vart først skildra i 1956 av sveitsarane Andrea Prader, Heinrich Willi, Alexis Labhart, and Guido Fanconi. Det er om lag 1 per 10000 fødde som er ramma av sjukdommen, det vil seie 5-6 nye barn med Prader-Willis kvart år. . 

Årsaka til syndromet er ein feil i på kromosom 15 på DNA-molekylet. Dei gena som gjev opphav til Prader-Willis syndrom finst både på det paternelle og maternelle genomet. Hjå eit friskt individ vil dei gena som stammar frå mor vere stille grunna ein DNA-inaktiveringsprosess kalla genomisk imprinting, medan dei gena frå far vil vere aktive. Dersom anten dei paternelle gena manglar på grunn av ein delesjon eller dei har vorte imprinta i staden for dei maternelle, så vil det resultere i Prader-Willis syndrom. 

Nokre av trekka skuldast ein feil i hypothalamus, som mellom anna regulerer hormondanninga og svoltkjensla. 
Dei aller fleste har ein feil som rammar arvestoffet i kromosom 15. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Landsforeningen for Prader-Willis syndrom
Fri programvare

**Fri programvare** er i følgje Free Software Foundation (FSF) programvare som gjer brukaren fri til å:

# køyre programmet, uansett føremål
# studere korleis programmet verkar, og tilpasse det til eigne behov
# redistribuere kopiar av programmet
# vidareutvikle programmet, og gje det ut med forbetringar, slik at alle får del i forbetringane

For punkta 2 og 4 er det eit krav at kjeldekoden er tilgjengeleg.

Ein programvarelisens som ofte vert nytta til fri programvare er GNU General Public License. Dette er ein lisens av typen Copyleft.

Programvare som ikkje er fri vert ofte kalla proprietær, godseigd eller ufri programvare. Fri programvare må ikkje forvekslast med Freeware, sidan fri programvare ikkje føreset at programvaren vert levert gratis. Fri programvare føreset derimot at kven som helst har rett til å gjere programvaren gratis tilgjengeleg.

## Sjå òg
* Open kjeldekode
* Richard M. Stallman
* GNU

## Bakgrunnsstoff
* Fri programvare – definisjon frå FSF
* Sida til FSF på nynorsk 

## Kjelder
Bokmål Wikipedia
Begerglas

**Begerglas** er sylindriske glas, ofte med merke for volum. Nokre begerglas er ganske vide, medan andre er smalare. Dei finst i mange ulike storleikar. Ein kan til dømes få begerglas som tek 10 ml og begerglas som tek 1000 ml eller meir. Dei kan vera laga av ulike materiale. 

Begerglas er noko av det vanlegaste laboratorieutstyret. Dei kan brukast når ein skal laga løysningar, ved titrering eller for å mellombels oppbevara ei væske. 

## Sjå òg

* Laboratorieutstyr
Hallgeir Opedal

**Hallgeir Opedal** () er ein norsk journalist og forfattar. Han vart fødd i Odda. Ei tid var han journalist i avisa Hardanger Folkeblad. Etter det byrja han som journalist i avisa Dagbladet i Oslo. 
Journalisten har blitt kjent etter reportasjen om «Aldri en dag uten tran og Martin Kolberg» i Dagbladet våren 2007.

## Verkliste
* 2001 *Er det farlig å ha et lite hjerte? : og andre ting du ikke visste du lurte på* Oppslagsverk redigert saman med Torbjørn Lysebo Ekelund ISBN 82-10-04663-2 
* 2001 *11* Fotballbok skriven saman med Joachim Førsund ISBN 82-05-27812-1 
* 2004]*Flekkmonsteret bygger harefelle* barnebok saman med sonen Vetle Opedal ISBN 82-521-6402-1
* 2004 *Jøss* roman ISBN 82-05-33095-6
Nynorsk i opplæringa

**Nynorsk i opplæringa** er ein konferanse som vart halden på Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa på Høgskulen i Volda 31. mars 2005. Konferansen hadde som mål å markera oppstarten av senteret og setja søkelys på nynorsk i grunnskulen og den vidaregåande skulen.

Annonserte innleiarar var:
* Knut Åge Teigen frå prosjektet Betre sidemålsopplæring i Bærum
* Torill Tørjesen frå Holmlia skole
* Kjell Lars Berge frå Universitetet i Oslo
* Roger Lockertsen frå Universitetet i Stavanger
* Bjørn Kvalsvik Nicolaysen frå Universitetet i Stavanger
* Synnøve Matre frå Høgskolen i Sør-Trøndelag
* Benthe Kolberg Jansson frå Høgskolen i Østfold

## Bakgrunnsstoff
* hivolda.no - Høgskulen i Volda si oppføring om konferansen.
* hivolda.no - offisielt program frå senteret.
Bjartmann

**Bjartmann** er ein teikneserie oppkalla etter teikneseriehelten skapt av serieskaparen Øystein Runde. 

Bjartmann held til i byen Ulsteinvik. Teikneserien er på nynorsk.

## Utgjevingar
* *Bjartmann* - av Øystein Runde - Jippi forlag, Oslo, 2004.
* *Bjartmann er din presang* - av Øystein Runde - Jippi forlag, Oslo, 2004.
Olaus Fjørtoft

**Olaus Johannes Amundsen Fjørtoft** () var ein norsk journalist og opposisjonshugen politisk agitator. Fjørtoft vert rekna som ein av dei fyrste sosialistane i Noreg. 

## Livssoge
Fjørtoft var fødd på Flemsøya i Haram. Han var latinelev ved Molde Lærd- og Realskole 1861&ndash;66 (i same klasse som Kristofer Kristofersen), og studerte på Heltbergs studentfabrikk i Christiania i 1869. Seinare studerte han matematikk og astronomi. I studietida kom han i kontakt med Aasmund Olavsson Vinje, Johan Ernst Sars, Hagbard Emanuel Berner, Carl Berner og Bjørnstjerne Bjørnson. 

Fjørtoft gav i åra 1871&ndash;73 ut bladet *[[Fram &ndash; eit vikoblad for målmenne og bondevenne]]*.

## Målsyn
Fjørtoft ynskte å gjera skriftspråket mest mogleg talemålsnært skriftspråk. Språksynet gjorde han til den mest markante talsmannen for ortofoni i nynorskrettskrivinga. Fjørtoft var lite oppteken av å markere historiske former i skriftmålet, og han meinte dessutan at bymåla måtte trekkjast inn i nynorsken.

## Figur i litteraturen
Arne Garborg har skildra Fjørtoft i romanen *Bondestudentar*, som &laquo;student Fram&raquo;. Han opptrer òg som Student Fredriksen i Gunnar Heiberg sitt skodespel *Tante Ulrikke* (1883) og som figuren Olav Toft i romanen *Paa Forpost* av Kristofer Kristofersen.

## Bakgrunnsstoff

* Fjørtoft Fjørtoft, Olaus Johannes i Pax leksikon.
Helgeland

**Helgeland** (sørsamisk ) er ein region i Nordland fylke som går frå grensa til Nord-Trøndelag i sør og opp til Saltfjellet og området Salten i nord. Regionen har rundt 78&nbsp;000 innbyggjarar og dekker litt under 18&nbsp;000 km&sup2;. Han omfattar kommunane Alstahaug, Bindal, Brønnøy, Dønna, Grane, Hattfjelldal, Hemnes, Herøy, Leirfjord, Lurøy, Meløy, Nesna, Rana, Rødøy, Vefsn, Vega, Sømna, Træna og Vevelstad. Regionen har ikkje nokon eigen administrasjon, men kommunane har mykje samarbeid seg imellom.
Namnet *Helgeland* har same opphav som «Hålogaland».
Tidlegare blei òg Meløy kommune rekna å høyra til Helgeland, men i dag blir han sett på som ein del av Salten.

## Geografi
Kystområda på Helgeland har ein vidstrekt skjergard med fjorder som strekker seg eit godt stykke innover i regionen. Innover mot grensa til Sverige finst det store skog- og fjellområde, med Oksskolten som det høgaste fjellet.

## Bakgrunnsstoff

*Hele Helgeland på Internett
Migrene

**Migrene** (frå gresk *ημικρανίον*) er ei form for hovudverk, som oftast særs intens og hemmande. Hovudverk er ikkje alltid til stades i migrene, og ein kan òg få symptom som å sjå blinkande lys, tap av delar av synsfeltet og til og med lamming av musklar. Migrene er ein nevrologisk sjukdom med utgangspunkt i blodomløpet. Migrene som står ved lag i meir enn 72 timar blir kalla status migrainosus.

Ordet *migrene* stammar frå gresk hemikrania, av hemi- 'halv' og kranion 'kranium', då ein får smerter i eine halvparten av hovudet.
Krypton

**Krypton** er eit grunnstoff med atomnummer 36 og kjemisk symbol **Kr**. Det er ein edelgass og er plassert i gruppe 18 i periodesystemet.

## Førekomst
Krypton førekjem hovudsakleg i atmosfæren der det utgjer ca. 1 ppm (ein milliondel) av tørr luft. Det er noko meir konsentrert nær jorda enn lenger oppe fordi det er om lag 3 gonger så tungt som luft.

Krypton blir framstilt ved destillasjon av flytande luft. Etter at lufta er gjort flytande fordampar nitrogen (78,08 % av lufta) ved −196&nbsp;°C, edelgassen argon (0,93%) ved −186&nbsp;°C, oksygen (20,95%) ved −183&nbsp;°C, og etter kvart kan dei tyngre edelgassane krypton og xenon skiljast frå kvarandre.

## Sambindingar
Edelgassar dannar få sambindingar, men krypton(II)fluorid (KrF2) er kjend.

## Bruk
Krypton vert brukt i visse typar lamper. 

## Sjå også
* Kryptonitt (eit fantasimineral i historiene om *[[Supermann]]*)
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements - Krypton
* Krypton
Tysk (fleirtyding)

**Tysk** (norr. *þýðverskr, þýskr*, frå tysk *deutsch*) er ei nemning som kan syna til:

* Tysk språk
* Etniske tyskarar
* Personar eller ting frå Tyskland
Teko

**Teko** er ei samantrekking av orda tekstil og konfeksjon, altså utvikling og laging av klede. Det kan ogsa visa til tilverking av skotøy.

Tekoindustrien har lenge vore viktig i Noreg, men slit no med konkurranse frå lågkostland.

## Kjelder
Thore Eithun Helland

**Thore Eithun Helland** () er ein norsk forfattar og jurist. Helland vart fødd i Sogndal, men voks opp mellom anna i Leikanger og Norheimsund. 

Han tok juristutdanning ved Universitetet i Bergen (1985–1992), og har arbeidd som resepsjonist i Norheimsund, vore dommarfullmektig i Stjør- og Verdal herredsrett (1993–94), Sunnfjord heradsrett (1994–96) og Oslo tingrett (2005–07). Helland har òg vore rådgjevar i Kommunal- og regionaldepartementet (1996–2005) og frå 2007 har han arbeidd som advokat i Huseiernes Landsforbund i Oslo.

Han debuterte som forfattar i 2003 med romanen *Bitterhonning blues*.

## Bibliografi
### Bøker
*

* 

* 

### I bøker - eit utval
* 

## Kjelder
* Om Thore Eithun Helland på prosjektet ”Vestlandsforfattere” 
* Om Thore Eithun Helland i Allkunne
Svein Nyhus

**Svein Nyhus** () er ein norsk teiknar og barnebokforfattar som har skrive eigne og illustrert ei rekkje biletbøker. Bøkene hans er omsett til fleire språk. 

Nyhus er fødd i Tønsberg. Han er tvillingbroren til illustratøren og avisteiknaren Egil Nyhus og gift med diktaren og forfattaren Gro Dahle. Nyhus utdanna seg ved Kunst- og Håndverksskolen i Oslo og er busett på Tjøme i Færder.

## Verkliste

* *Drømmemaskinen* - biletbok (1995)
* *Pappa!* - biletbok (1998)
* *Verden har ingen hjørner* - biletbok (1999) 
* *Lille Lu og trollmannen Bulibar* - fantasyroman for born (2001)
* *Ingen* - biletbok (2001)
* *Jeg!* - biletbok (2004)
* *Opp og ut* - biletbok (2008)
* *Sånt som er* - biletbok (2010)
* *Lars er lars* og *Lars danser* - peikebøker (2011)
* *Lars er ikke* - peikebok (2012)
* *Lars sier hei* og *Lars er stor* - peikebøker (2013)

## Illustrasjonar (utval)

* Gro Dahle: *Bare blåbær, Bjarne* (1993)
* Tor Edvin Dahl: *Bamsen som ikke kunne si C* (1993)
* *Sesam stasjon ABC* (1995)
* Gro Dahle: *Den grådige ungen* (1997)
* Gro Dahle: *Den helt vidunderlige grisen Nøffi* (1998)
* Gro Dahle: *Hemmeligheten til fru Plomme* (1999) 
* Gro Dahle: *Bak Mumme bor Moni* (2000)
* André Bjerke: *Moro-vers* (2000) (ny-illustert utgåve)
* Gro Dahle: *Snill* (2002)
* Gro Dahle: *Sinna mann* (2003)
* Märtha Louise: *Hvorfor de kongelige ikke har krone på hodet* (2004)
* Gro Dahle: *Tikk takk, sier Tiden* (2005)
* Gro Dahle: *Håret til mamma* (2007)
* Gro Dahle: *Roy* (2008)
* Gro Dahle: *God natt, natt* (2009)
* Ylvis: *Hva sier reven?* (2013)

## Prisar (utval)
* Kultur- og kyrkjedepartementet si biletbokpris 1998, for *Pappa!*
* Årets vakraste biletbok 1999, for *Pappa!*
* Unni Sands bildebokpris 1999, for *Verden har ingen hjørner*
* Skolebibliotekarforeningens litteraturpris 2000, for *Verden har ingen hjørner*
* Kultur- og kyrkjedepartementet si litteraturpris for barne- og ungdomslitteratur 2001, for *Lille Lu og trollmannen Bulibar*
* Brageprisen 2002, for *Snill* (saman med Gro Dahle)
* Kultur- og kyrkjedepartementet si biletbokpris for barne- og ungdomslitteratur 2003, for *Sinna Mann* (saman med Gro Dahle)
* Nominert som norsk illustratør til IBBY-prisen (Hans Christian Andersen-medaljen) 2003 og 2005
* Vestfolds litteraturpris 2007
* Bokkunstprisen 2010
* Vestfold fylkeskommunes kunstnerpris 2010
* Nominert som norsk illustratør (blant fleire) til den internasjonale Astrid Lindgren-prisen 2006-2013
*Teskjekjerringprisen 2013
*Kritikerprisen for beste bok for born eller ungdom 2014, for *Akvarium* (saman med Gro Dahle)

## Bakgrunnsstoff
* Blogg om biletbøkene til Svein Nyhus og eit teikneshow for born
* Doktorgradsavhandling 2008 om ''Verden har ingen hjørner'' og meir
* Bokmelding av ''Opp og ut'' 2008
Karin Bang

**Karin Bang** () var ein norsk forfattar fødd i Oslo.

Ho har skrive to kriminalromanar under psevdonymet **Fanny Siwers**.

Ho har òg skrive lyrikk og barnebøker.

## Utvalde verk

* *Nordenvind - Sønnenvind* (1949)
* *Drømmenes bro* (1949)
* *Glemte vinger* (1951)
* *Mord i måneskinn* (1956), kriminalroman
* *Seilas med døden* (1960), kriminalroman
* *Fjerne seil : en roman fra seilskutetidens Vestfold* (1962)
* *Blåst om babord - !* (1964)
* *Seilersberget* (1966)
* *Blues* (1968)
* *Av bokormens liv : selvportrett med tommeltott* (1985)

## Prisar

* Riksmålsforbundets litteraturpris (1966) 
* Leserprisen (1968)
* Aschehougprisen (1976) 
* Vestfold fylkes kulturpris (1982) 
* Gyldendals legat (1984) 
* Kulturrådets barnebokpris 1994, for *Katten på sjørøverøya*

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Karin Bang hjå Nasjonalbiblioteket
* tom Lotherington: «Karin Bang» i Norsk Biografisk Leksikon
Tor Bomann-Larsen

**Tor Bomann-Larsen** () er ein norsk forfattar og teiknar. Han har gjeve ut teikneseriar (mellom anna om Fridtjof Nansen), skrive fleire barnebøker, og utgjeve biografiar om Roald Amundsen og Sigurd Christiansen. I 2004 mottok han Brageprisen for *Folket. Haakon & Maud*, andre band i ein biografi om Haakon VII og dronning Maud.

Tor Bomann-Larsen bur i Drammen.

## Verkliste
**Kongen : Haakon & Maud VIII* (2019) 
**Hjemlandet : Haakon & Maud VII* (2016) 
**Svaret. Haakon & Maud VI* (2013)
**Æresordet. Haakon & Maud V* (2011)
**Makten. Haakon & Maud IV* (2008)
**Vintertronen. Haakon & Maud III* (2006)
**Folket. Haakon & Maud II* (2004) 
**Kongstanken. Haakon & Maud I* (2002) 
**Sporet fra Ødemarken* (2001) 
**Livlegen* (1999) 
**Det usynlige blekk* (1997) 
**Den siste prinsen* (1996) 
**Roald Amundsen* (1995) 
**Lille Sonjas store pappa* (1993) 
**Den evige sne* (1993) 
**Roalds tur* (1992) 
**Turen til Nordpolen* (1991) 
**De fleste har nok med å leve* (1991) 
**Olavs første skitur* (1990) 
**Da det gjaldt* (1990) 
**Adolfs menn* (1990) 
**Den perfekte politiker* (1989) 
**Drama i Bayern* (1987) 
**Fridjof & Hjalmar* (1986) 
**1905* (1985)

## Prisar
*1987 - Sproing-prisen for teikneserien *Drama i Bayern*
*1993 - Cappelenprisen
*2000 - Fritt Ords honnør *for verdifulle bidrag til norsk biografisk litteratur.*
*2000 - Brakeprisen for *Livlegen*
*2004 - Brageprisen for faglitteratur, for *Folket. Haakon & Maud II*
*2009 - Utnemnd til statsstipendiat.
Gerd Brantenberg

**Gerd Brantenberg** () er ein norsk forfattar fødd i Oslo. Ho har særleg markert seg som ein forkjempar for kvinnerørsla i verka sine. Brantenberg er òg kjend som lesbisk, og har kjempa for rettane til homofile. 

Brantenberg fekk Mads Wiel Nygaards legat i 1983.

## Verk

**Opp alle jordens homofile* (1973)
**Egalias døtre*, Pax Forlag (1977)
**Ja, vi slutter* (1978)
**Sangen om St. Croix* (1979)
**Favntak* (1983)
**Ved fergestedet* (1985)
**På sporet av den tapte lyst* (1986, saman med andre forfattarar)
**For alle vinder* (1989)
**Eremitt og entertainer* (1991)
**Ompadorastedet* (1992)
**Augusta og Bjørnstjerne* (1996)
**Landssvikersken* (2003)

## Bakgrunnsstoff
*
Kurt Aust

**Kurt Aust** (psvd. for **Kurt Østergaard**) () er ein dansk forfattar og frilansskribent. Han er utdanna pedagog, og har vore busett i Noreg frå 1982 og skriv på norsk. Aust debuterte som forfattar i 1999.

Aust skriv historisk krim frå Danmark-Noreg kring byrjinga av 1700-talet. Hovudpersonar er professor Thomas af Boueberge ved Københavns Universitet og hans dr. Watson, den mindre geniale nordmannen Petter Hortten. Romanane har fleire handlingar. Det eine er kriminalsaka som dei skal løyse. Det andre er Petter Horten sin bakgrunn, som ikkje vert avslørt før enn langt ut i serien. Det er også andre hendingar, som går over fleire bøker. Eit anna grep som Kurt Aust bruker, er at Petter Hortten skriv ned desse fortellingane fleire tiår etter at hendingane skjedde. Han fortel til folk, på sine gamle dagar, om opplevingane i frå ungdomen då han var i teneste med professoren. Vredens dag har gått som høyrespel i Radioteateret med Nils Ole Oftebro som Thomas af Boueberge.   

## Verkliste
**Slaveskipet Fredensborg* &ndash; teikneserie (1997) (Saman med Kin Wessel og Leif Salvesen) 
**Vredens dag* &ndash; kriminalroman (1999)
**Den tredje sannhet* &ndash; kriminalroman (2001)
**Hjemsøkt. Nest etter Gud* &ndash; kriminalroman (2003)
**Kongefrykt* &ndash; kriminalroman (2004)
**De usynlige brødre* &ndash; kriminalroman (2006)
**Kasper & Måns. Den store kaosdagen* &ndash; barnebok (2006) (saman med Kin Wessel)
**De usynlige brødre* &ndash; kriminalroman (2006)
**Løvøyspillet* &ndash; historisk spel (2006)
**Kaos og Øyeblikkets renhet* &ndash; roman (2008)
**Hevnens alkymi* &ndash; kriminalroman (2009)
**Symboler & demoner : en guide til Dan Browns Det tapte symbol : fakta og fascinerende funn* &ndash; (2009)
**Når døde hvisker* &ndash; kriminalroman (2011)
**Stumme skrik* &ndash; kriminalroman (2013)
**Dødt løp*&ndash; kriminalroman (2015)

*  *Skipet med det onde øye* &ndash; kriminalroman (2017)
*  *Quiz og grøss* &ndash; Sakprosa, quizbok  saman med  Tom Egeland (2018)
*  *Udyr* &ndash; thriller,  samen med  Kin Wessel (2018)
*  *Hjertets mørke* &ndash; kriminalroman (2020)

## Prisar
*Aschehougs debutantstipend 1999, for *Vredens dag*
*Rivertonprisen 2003, for *Hjemsøkt. Nest etter Gud*
*Glassnøkkelen 2004, for *Hjemsøkt. Nest etter Gud*
*Mads Wiel Nygaards legat 2012 
*Vestfolds litteraturpris 2014 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Kurt Aust hjå Nasjonalbiblioteket
* Utgjevingar av Kurt Aust i Biblioteksøk
* Utgjevingar av Kurt Aust i BIBSYS Ask
Thelonious Monk

**Thelonious Monk** () var ein amerikansk pianist og komponist innan jazzen. 

Monk vart fødd i Rocky Mount i North Carolina med namnet Thelonious Sphere Monk. Han voks opp i New York City.

Thelonious Monk platedebuterte saman med Coleman Hawkins i 1944. Han gjorde si siste framføring som musikar i juli 1976. Monk døydde i New York i 1982 etter eit slag.

Av hans verk kan ein nemne:
* Round Midnight 
* Criss Cross
* Epistrophy 
* Well, You Needn't 
* Blue Monk

## Bakgrunnsstoff
* Thelonious Monk 
* The Thelonious Monk Website
Coleman Hawkins

**Coleman Randolph Hawkins** () var ein amerikansk jazzmusikar fødd i Saint Joseph i Missouri. Den spesielle og rikt varierte improvisasjonsteknikken har gjort han til ein av stilskaparane på instrumentet tenorsaksofon.

## Bakgrunnsstoff
Le Canard

**Le Canard** er ein tidlegare restaurant som heldt til i «Villa Klevstuen» i President Harbitz’ gate på Frogner i Oslo. 
Han serverte fransk gourmetmat. Namnet *Le Canard* er fransk for 'anda'. Restauranten opna i 1991. Frå 1994 hadde han éi stjerne i Michelinguiden. 

Restauranten stengte i 2011, og året etter opna asiatisk-inspirerte restaurant Sawan i bygningen.

## Sjå òg
* Le Canard enchaîné

## Kjelder
Gebhard Leberecht von Blücher

**Gebhard Leberecht von Blücher** () var ein prøyssisk generalfeltmarskalk og fyrste av Wahlstatt.

Han er mest kjend for sin innsats under Napoleonskrigane. I 1813 vart han utnemnd til øvstkommanderande for den schlesiske hæren. Han fekk Gerhard von Scharnhorst som stabssjef og August von Gneisenau som generalkvartermeister. Nyårsnatta 1813 gjekk Blücher sine styrkar over Rhinen. Saman med Gneisenau hadde Blücher ein viktig del av æra for sigeren ved Waterloo. Som heider for sigrane sine vart Blücher utnemnd til fyrste. 

Blücher var fødd i Rostock. Han døydde i 1819 på godset sitt i Krieblowitz i Schlesien.

## Fire skip er oppkalla etter Blücher
* pansarkryssaren SMS Blücher av den keisarlege tyske marinen
* den store kryssaren «Blücher» av den tyske krigsmarinen
* passasjer- og fraktskipet Blücher av Hamburg-Amerika-linja
* torpedoskuleskipet Blücher av den keisarlege tyske marinen

## Utmerkingar
* Pour le Mérite 
* Elefantordenen
Michelinguiden

**Michelinguiden**, òg kalla **Guide Michelin** eller **Guide Rouge**, er ein serie med bøker med raudt omslag som vert gjevne ut årleg av den franske bildekkprodusenten Michelin. Serien inneheld mellom anna tilrådingar av gode resturantar og hotell for folk på reise, framfor alt på reise med bil. Guiden vart gjeven ut første gongen i 1900 i Frankrike av brørne André og Edouard Michelin for å hjelpe bilistar å finne vegen, få service til bilen og eit hotell å sove på. Med tida er guiden utvida til fleire område og land i Europa, og deretter andre stader i verda. Noreg er ein del av den engelsksprålige delen *The Michelin Guide Nordic Countries*.

Guiden er best kjend for å gi fine restaurantar éin, to eller tre stjerner. Dette blir gjort ved at inspektørar vert sendt ut i løyndom for å bedømme smaken og kvaliteten på maten, utvalet og kvaliteten på vin, personalet sin kunnskap og opptreden, serveringslokalet etc. Berre maten karakteriserast med stjerner; dei andre tilhøva ved serveringsstaden markerast på anna vis i guiden. Å ha éi eller fleire stjerner vert rekna som høg status i restaurantbransjen.

### Stjerneverdiar
* éi stjerne - «Ein svært bra restaurant i sin kategori»
* to stjerner - «Usedvanleg bra matlaging, verdt ein omveg»
* tre stjerner - «Utruleg bra kjøken, verdt ei eiga reise»

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
«Blücher»

**«Blücher»** var eit tysk krigsskip oppkalla etter den prøyssiske generalfeltmarskalken og fyrsten Gebhard Leberecht von Blücher (1742–1819). Skipet vart sjøsett 8. juni 1937, og hadde åtte kanonar, 12 antiluftskyts og tolv torpedorøyr.

Skipet vart senka på veg inn i Oslofjorden om morgonen 9. april 1940 ved Oscarsborg festning, av to torpedoar frå Nordre Kaholmen. Meir kjent er skota frå 28 cm-kanonane Moses og Aron, men ingen av desse var fatale for «Blücher». Av mannskapet på 1308 menn omkom om lag 1000 i det kalde vatnet. Senkinga av «Blücher» sette seinka det tyske okkupasjonsforsøket. Resten av eskadren trudde sundet var minelagt (grunna torpedotreffa), og gjekk ikkje lenger inn fjorden. Senkinga gav norske styresmakter med kong Haakon VII i spissen tid til å flykta. Planen var at dei tyske skipa skulle koma inn til Oslo grytidleg på morgonen og ta den norske hovudstaden. 

Vraket ligg på botnen av Oslofjorden, aist for Askholmene, og vart i juni 2016 freda som krigsminne og gravminne.
Vraket lek olje og utgjer ein miljøtrussel for Drøbaksundet.

## Sjå òg
* Operasjon Weserübung - kodenamn for den tyske invasjonen av Noreg i april 1940. 
* «Tirpitz»
* «Admiral Hipper»

## Kjelder
Knut Nærum

**Knut Nærum** () er ein norsk komikar, forfattar, teikneserieteiknar og fjernsynspersonlegdom, oppvaksen i Halden. Han er mest kjend frå fjernsynsprogramma Nytt på nytt og Egentlig, den politisk satiriske teikneserien Bloid (som ei stund gjekk i Dagbladet kvar laurdag) og for bøkene han har skrive:
 
## Verkliste
* *Å* (2000) – parodiar på ymse norske forfattarar.
* *Norsk litteraturhistorie, fritt etter hukommelsen* (2001) – morobok om det ein hugsar av norskundervisinga på ungdoms- og vidaregåande skule.
* *Døde menn går på ski* (2002) – André Bjerke- krimparodi.
* *Monkypop-saken* (2003) – ei barnebok, illustrert av Bjørn Ousland.
* *Krig!* (2003) – samfunnskritisk roman, som òg parodierer Johan Sebastian Welhaven sitt dikt «Republikanerne».
* *En himmel full av stjerner* (2004) - Eit satirsik blikk på kjendishysteri
* *Nydelige greier* (2004) Samling av Nærum sine teikneseriar frå byrjinga til i dag.
* *Barnepolitiet* (2004) - ei biletbok illustrert av Bjørn Ousland.
* *Kalle Komet* (2005) - ei barnebok illustrert av Bjørn Ousland
* *Madonna-gåten* (2005) - parodi på *[[Da Vinci-koden]]*

## Bakgrunnsstoff

* Store Norske Leksikon om Nærum.
Sigurd Hoel

**Sigurd Hoel** () var ein norsk forfattar frå Nord-Odal i Hedmark. Han debuterte med novellesamling *Veien vi gaar* i 1922. Gjennombrotet kom med *Syndere i sommersol* (1927), som vart filmatisert i 1934.

På 1930-talet var Hoel redaktør for Gyldendal norsk forlag sin «Gule Serie», der han var med å omsetja kjende, internasjonale verk til norsk. Dette gjaldt mellom anna verk av forfattarar som Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald og Franz Kafka.

*Veien til verdens ende* (1933) er ei barneskildring frå bondemiljø, og vert rekna som eit av hans hovudverk. Der og i boka *Møte ved Milepelen* (1947) tek han avstand frå nazismen.
*Trollringen* (1958) er òg eit av dei meir kjende verka av han.

Hoel stødde aktivt opp om riksmålsrørsla. Han var mellom stiftarane av Forfatterforeningen av 1952 og var formann for Riksmålsforbundet frå 1956 til 1959. 

Sigurd Hoel døydde av slag, 69 år gamal.

## Prisar og utmerkingar

* Gyldendals legat 1940
* Bokhandlarprisen 1948