open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caenorhabditis elegans

***Caenorhabditis elegans*** er ein gjennomsiktig 1–2 millimeter lang rundmakk. Han finst i ròtnande frukter og stenglar og er ein viktig modellorganisme.

## Oppbygging

Eit vakse individ har kring 1 000 seller, og dette talet er konstant; vaksne individ veks berre ved at sellene vert større.

*C. elegans* har to kjønnskategoriar: tvikjønn og hankjønn. Tvikjønna makkar kan fræva seg sjølve, medan hannmakkar berre kan fræva tvikjønna makkar.

Meltesystemet til *C. elegans*  har 20 epitelseller som liknar på dei ein finn hjå menneske. *C. elegans* har ikkje immunseller.

Det ytre laget av *C. elegans* vert laga og skilt ut av 12 seller med til saman 157 sellekjernar. Langs sidene av vaksne *C. elegans*-individ går det òg to band kalla *alae*, skilte ut av samansmelta saumseller.

Nervesystemet til *C. elegans* er det mest komplekse vevet i organismen. Hjå tvikjønna makkar utgjer det kring 37% av alle kroppssellene. Tvikjønna makkar har 302 nerveseller fordelte på 118 ulike typar og 56 gliaseller. Hannar har 385 nerveseller og soleis fleire enn tvikjønna. Dei fleste ekstra nervesellene hjå hannane sit i halen. Hannane har åtferd knytt til øksling som tvikjønna ikkje har, og eit par ekstra nerveseller i hovudet er knytt til slik åtferd.

## Modellorganisme
*C. elegans* er og har vore ein viktig modellorganisme og mange oppdagingar vart gjorde med *C. elegans* som modell. Mellom anna vart mikro-RNA oppdaga i *C. elegans* i 1993.

## Genom
Ei sekvensering av genomet til *C. elegans* på kring 97 megabasepar vart publisert i 1998 og gjorde *C. elegans* til den fyrste fleirsella organismen som fekk genomet sitt sekvensert. Sekvenseringa fann meir enn  gen. 

*C. elegans* har fem autosom og eitt kjønnskromosom (kromosom X).

## Kjelder
Kurganets-25

**Kurganets-25** (Russisk: Курганец-25 - Курганец-25) er ein 25-tonns modulær plattform på belte, utvikla for den russiske Hæren. Kurganets-25 skal utvikle seg i ulike modeller, og vil gradvis erstatta BMP og BMD og MT-LB samt andre typer pansra plattformer på belte.Kurganets-25 vil ha modulær rustning som kan oppgraderast for spesifikke truslar og andre tilhøve.

Kurganets-25 stormpanservogn og variantar av denne vart først sett offentleg med tårn og bestykking dekt til for Sigersdagsparaden i Moskva 2015. Ein viss serieproduksjon starta i 2016.

## Design
Kurganets-25 er designa for å bringa dei russiske beltekøyretøya opp til vestleg standard så som til dømes den Amerikanske M2 Bradley og Britiske Warrior. Desse utklassa den sovjetiske BMP-serien under den kalde krigen, samstundes som Kurganets er lettare enn den T-15 "tunge stormpanservogna" basert på Armata-plattforma. Det er to versjonar av køyretøyet: ei tungt væpna Stormpanservogn som rømmer 6-7 soldatar, og ein lett væpna PPK som rømmer åtte soldatar. Andre variantar som er føreslege for Kurganets inkluderer ein pansra ambulanse, ein 82 mm Vasilek bombekastarvogn, PV-køyretøy, pansra bergevogn, eit rekognoseringskøyretøy, eit kommandokøyretøy, og ein pansra ingeniørvogn. 
Køyretøyet representerer eit avvik frå det tradisjonelle russiske lågprofildesignet, har ein høgare profil som er meir eigna for kanonskyting snarare enn troppetransportør, noko som òg gjev betre vern mot IED og landminer.Medan T-15 er planlagt utgruppert saman med T-14 stridsvogner, er Kurganets esla til mekaniserte einingar.

### Bestykking
Kurganets-25 som stormpanservogn har fjernkontrollert tårn av typen Bumerang-BM med 2A42 30 mm maskinkanon, eit 7.62 mm koaksialt PKT maskingevær og to Kornet-EM Panservernmissil på kvar side. Kurganets-25 som PPK har eit 12,7 mm maskingevær i staden for Bumerang-BM tårn.

Ein versjon SPAAG med ein 57 mm kanon og ein Kurganets-25 SPG med ein 125 mm er planlagd.

### Mobilitet
Kurganets-25 veg 25 tonn. Dette gjer at Kurganets-25 er lett nok til å vera flytande på vatn. Den maksimale farten til køyretøyet er 80 km/t på land og 10 km/t i vatn. Både stormpanservogn- og pansra personellkøyretøy-variantane har eit frontmontert motor på 800 kw.

### Vern
Kurganets-25 stormpanservogn har 360-graders dekning frå sin active vernesystem med utskytingsrør. Dettesystemet er mindre enn det ein finn på T-14 Armata og T-15, men slik som på T-15, er det festa nær toppen av skroget. Eit to-delt prosjektildetekteringssystem er plassert på ulike stadar i skroget og i tårnet.  

### Ergonomi og Mannskap
Kurganets-25 brukar ein konsoll som liknar på ein Sony PlayStation gamepad. Det er breiare enn tidlegare generasjonar av russiske pansra køyretøy og stormpanservogner. Òg  det at motoren er plassert i front aukar mannskapskomforten og tilgjenge.

## Variantar
* IFV (Industriell nemning — **Objekt 693**);
* APC (Industriell nemning — **Objekt 695**).

## Operatørar
* 

## Sjå òg
* Bumerang-BM
* Bumerang
* T-15 Armata
* Tyfon (AFV familie)

## Referansar
Ski-NM 1982

**Noregsmeisterskapen på ski 1982** i nordiske greiner fann stad på Raufoss, Rena og Trondheim i tida frå 21. januar til ? februar 1982.

Meisterskapen omfatta elleve øvingar, sju for menn og fire for kvinner. Åtte av øvingane vart avvikla på Raufoss 21. til 24. januar. Hopprennet i storbakken på Rena fann stad ei veke seinare, før noregsmeisterskapen vart avslutta i Trondheim med langrenn over 20&nbsp;km for kvinner og femmil for menn.

## Langrenn menn
### 15 km



Dato: 21. januar 1982
Stad: Raufoss

### 30 km



Dato: 23. januar 1982
Stad: Raufoss

### 50 km



Stad: Trondheim

### 3 x 10 km stafett



Dato: 24. januar 1982
Stad: Raufoss

## Langrenn kvinner
### 5 km



Dato: 21. januar 1982
Stad: Raufoss

### 10 km



Dato: 23. januar 1982
Stad: Raufoss

### 20 km



Stad: Trondheim

### 3 x 5 km stafett



Dato: 24. januar 1982
Stad: Raufoss

## Kombinert



Dato: 22.-23. januar 1982
Stad: Raufoss

## Hopprenn
### Normalbakke



Dato: 24. januar 1982
Stad: Raufoss

### Storbakke



Dato: 31. januar 1982
Stad: Rena

## Kjelder
**Sportsboken 82-83*. Sportsboken As/Hjemmets bokforlag As. 1982.
Paul Meyer Smit

**Paul Meyer Smit** () var ein norsk embetsmann frå Bergen, stortingsmann 1854-58.

Smit var son til ein kjøpmann. Han vart student i 1831 og cand.jur. i 1837. I 15 år var han fullmektig på stiftskontoret i Bergen, frå 1846 også dispasjør. 1849-59 var han auditør i bergenske brigade og garnisonsaudistør ved Bergenhus festning. I 1859 fekk han verte stiftamtmann i Bergen, ein posisjon han hadde livet ut.

Smit var ordførar i Bergen 1852-53, 1855-56 og 1858-59. Han representerte Bergen på Stortinget i 1854 og 1857, og på omframtstortinget 1858. I 1854 var han medlem i Næringskomite nr 1, medan han både i 1857 og -58 var president i Odelstinget. Elles 1857 formann i Næringskomite nr 2 og 1858 medlem i Valkomiteen og Bannkomiteen.

## Kjelder
*Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Improvisert bombe

**Improvisert bombe** eller **vefbombe** (engelsk *improvised explosive device*, *IED*) er ei bombe som til dels er laga under relativt primitive tilhøve, i motsetnad til produksjonstilhøva hjå kommersielle fabrikantar av landminer og andre sprenglekamar.

Den enkelte bomba kan samansetjast av militære sprenglekamar, til dømes ein artillerigranat, som vert kopla til ein utløysar. Improviserte bomber er vorte nytta til terroristhandlingar, og dessutan ukonvensjonell krigføring som gerilja eller av kommandosoldatar. Det er ikkje uvanleg å plassera improviserte bomber ved vegar for detonering når køyretøy eller fotgjengarar passerer. Denne typen bomber vert difor kalla «vegkantbomber» (engelsk *roadside bombs*). Dei kan utløysast ved hjelp av lys-sensor, elektrisk kabel, lunte eller radiosignal.

Større, kraftigare improviserte bomber vert òg plasserte i bilar, i det føremålet å skada dei som er nær bilen. Då vert bomba kalla ei bilbombe, og ho kan utløysast av ei vekkjarklokke, sentrallåsen, tenninga eller ein fjernkontroll.
* SVBIED står for *Suicide Vehicle Born Improvised Explosive Device* - Sjølvmordangrep med improvisert bilbombe eller anna køyretøy. 
* RCBIED står for *Remote Control Born Improvised Explosive Device* - Improvisert bombe ført av drone eller anna fjernstyrt køyretøy.

## Bakgrunn
Nemninga «IED» har vore brukt sidan 1970-talet av den britiske hæren, etter at den paramilitære organisasjonen IRA produserte bombar med semtex (smugla frå Libya) og kunstgjødsel, som vart nytta til bombefeller og fjernstyrte bombar.

Denne typen bomber vart òg nytta i Irak og Afghanistan på 1990- og 2000-talet.

I 1992 vart den italienske dommmaren Giovanni Falcone drepen av ei fjernstyrt bombe (350&nbsp;kg) som låg nedgravd ved ein veg.

## Referansar
Tallak Mølbak Nielsen

**Tallak Mølbak Nielsen** () var ein næringsdrivar frå Porsgrunn, stortingsmann 1871-73 og 1877-78.

Far til Nielsen var skomakarmeister. Sjølv fekk han privatundervisning i norsk, tysk og rekning. 17 år gammal vart han tilsett i Johan Christian Bruun si forretning i Larvik. I 1846 tok han handelsborgarskap og var frå 1850 kompanjong med Bruun, svigerfaren. Frå 1855 dreiv han eiga forretning som grosserar, skipsreiar og fabrikkeigar med reperbane og tobakkproduksjon.

Nielsen var medlem i Larvik bystyre, også som ordførar, og elles forlikskommissær og styreleiar i sparebank i mange år. Han var valkrinsen Larvik og Sandefjord sin representant på Stortinget 1871-73 og på ny 1877-79, alle sesjonane som medlem i Tollkomiteen. Grunna sjukdom møtte han ikkje til 1879-sesjonen. 

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
Thomas Johannes Wiborg

**Thomas Johannes Wiborg** () var ein norsk kjøpmann og politikar frå Brevik som var stortingsmann 1871–1873.

Wiborg var son til ein kjøpmann, ein yrkesveg han sjølv fylgde vidare. Han var medlem i Brevik bystyre frå det vart oppretta i 1838 og i mange år ordførar, også forlikskommissær i fleire år. Frå 1846 var han styreleiar i den lokale sparebanken.

Både i 1868–1869 og i 1871–1873 var han Brevik sin representant på Stortinget. Til 1873-sesjonen møtte han fyrst 3. april. Han var medlem 1868–1869 i Justiskomité nr 1 og 1871–1873 i Tollkomiteen.

## Kjelder
* Lindstøl, Tallak: *Stortinget og Statsraadet 1814-1914*. Kristiania, 1914
*
Ski-NM 1984

**Noregsmeisterskapen på ski 1984** i nordiske greiner fann stad i Hof i Vestfold, på Kongsberg i Buskerud og Meldal i Sør-Trøndelag i tida frå 13. januar til 4. mars 1984.

## Langrenn menn
### 15 km



Stad: Hof

### 30 km



Stad: Hof

### 50 km



Stad: Hof

### 3 x 10 km stafett



Stad: Hof

## Langrenn kvinner
### 5 km



Stad: Hof

### 10 km



Stad: Hof

### 20 km



Stad: Hof

### 3 x 5 km stafett



Stad: Hof

## Kombinert



Stad: Kongsberg

## Hopprenn
### Normalbakke



Stad: Kongsberg

### Storbakke



Dato: 5. februar 1984
Stad: Meldal

## Kjelder
**Sportsboken 84-85*. Sportsboken As. Stavanger 1984.

## Litteratur
*
Kragehai

**Kragehai** (*Chlamydoselachus anguineus*) er ein bruskfiskart i kragehaifamilien. Han er ein av dei mest primitive haiane som lever i dag. Munnen er nesten endestilt. Haien har seks gjellespalter, kvar med eit kort frynseforma gjellelok. Det ser ut som om kragehaien har ein seksdobbel krage, noko som har gjeve han namnet.

Kragehaien har ein avlang og smal kropp på opptil 190 cm i lengd. Han er einsfarg brunleg. Rygg- og analfinnane sit langt bak, og halen er lang og sterkt skjeiv. Oppbygginga til haien har ei rad primitive trekk.

Kragehai lever av fisk. Han lever mest pelagisk og enkeltvis på  meters djup. Han føder levande ungar, opptil 12 stykk, som er 60 cm lange. Kragehaien vert ofte fanga på djupline i japanske farvatn etter 1970.

Kragehaien har ei verdsfemnande utbreiing. Nokre få funn (kring 25) er gjorde i Nord-Atlanteren, der eitt av dei var i Varangerfjorden i 1896.

## Kjelder
Altenburg

**Altenburg** er ein by som ligg lengst aust i den tyske delstaten Thüringen, nær grensa til Sachsen og Sachsen-Anhalt.

Mellom historiske personar med tilknyting til Altenburg står i første rekkje keisar Fredrik Barbarossa. Han oppheldt seg ofte i byen og hadde stor innverknad på utviklinga der. Seinare var Altenburg residensby for hertugdømmet Sachsen-Altenburg.

Innbyggjartalet i byen låg på det høgaste i 1981, med ein folkesetnad på 55 827. Sidan då har tala på innbyggjarar vorte redusert med rundt ein tredel, til det i 2007 låg på 36 703.
Byen har eit areal på 45,60&nbsp;km².

Den regionale flyplassen Leipzig-Altenburg lufthamn ligg 5&nbsp;km aust-søraust for Altenburg (og 42&nbsp;km sør for Leipzig).

## Oppfinningar
* Skat - Aust-Tyskt Kortspel
* Gumpert - Sportsbil

## Bilete

File:AltenburgRoteSpitzen02.jpg|Rota Spitzen (dei raude spirane) er kjennemerket i byen
File:Schloss Altenburg 02.JPG|Altenburg slott
File:Altenburger Rathaus.jpg|Rådhuset frå 1564
File:Altenburg - train station 2009 (aka).jpg|Jernbanestasjonen frå 1878
File:Leipzig-Altenburg Airport-Terminal.jpg|Flyplassterminalen
File:Altenburg Inselzoo auf der Insel im Großen Teich Foto 2006 Wolfgang Pehlemann Wiesbaden PICT0306.jpg|Bru til øya med den zoologiske hagen


## Bakgrunnsstoff

*
Cowboyhatt

**Cowboyhatt** er ein type hatt med brei brem og høg pull som særleg er knytt til Vesten i USA og den nordamerikanske cowboyen. I dag kan han brukast av fleire ulike menneske, som ranch-arbeidarar i vestlege og sørlege USA, vestlege Canada og nordlege Mexico, av rodeo-deltakarar og av countrymusikarar. Han er kjend over heile verda som eit symbol på Det ville vesten.

Den første hatten for bruk i Vesten var den såkalla Boss of the Plains, utforma av John B. Stetson.
Etter denne kom den såkalla Carlsbad-modellen med fold på toppen av pullen.
Dei avleidde filthattane med høg pull og vid brem er blitt nært knytt til cowboyar og western-kultur.

## Kjelder



*
*

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Cowboyhat|Cowboyhat]]» frå , og «[[:en:Cowboy hat|Cowboy hat]]» frå  den 24. desember 2017.*  


## Bakgrunnsstoff

; Litteratur 
*Bender, Texan Bix. (1994) *Hats & the cowboys who wear them.* ISBN 1-58685-191-8
*Blevins, Winfred. *Dictionary of the American West: over 5,000 terms and expressions from Aarigaa! to Zopilote* (2001)  ISBN 1570613044
*Carlson, Laurie. (1998) *Boss of the plains, the hat that won the West*.  ISBN 0-7894-2479-7
*Christian, Mary Blount. (1992) *Hats off to John Stetson* 1992 ISBN 0-02-718465-X
*Foster-Harris, William (2007) *The Look of the Old West: A Fully Illustrated Guide*  ISBN 160239024X
*Reynolds, William and Rich Rand (1995) *The Cowboy Hat book.* ISBN 0-87905-656-8
*Snyder, Jeffrey B. (1997) *Stetson Hats and the John B. Stetson Company 1865-1970.* ISBN 0-7643-0211-6
Dress

**Dress** (av engelsk for 'drakt, kjole') er ein klesdrakt for menn sett saman av jakke, bukse og eventuelt vest. Den moderne dressen har lausthengjande, komfortabel jakke og typisk vest og bukser i same tøy. Han blei populær til uformell bruk i England i 1860-åra, og nådde Norge etter kort tid.

## Galleri

Man's two-piece lounge suit 1875-1880.jpg|Rutete dress frå England frå 1875-1880.
File:BertWilliams1896.jpg|Den amerikanske artisten Bert Williams i tredelt dress kring 1896.
Två unga män i utomhusmiljö - Nordiska Museet - NMA.0054262.jpg|To unge menn i tredelt dress ved byrjinga av 1900-talet.
Fil:D.F. Davis, Asst. Secty. War, Chas. S. Dewey, Asst. Secty. Treas. Hanford MacNider.jpg|Tre amerikanske politikar i ulike dresstypar – enkelknappa med vest og dobbelknappa – i 1926.
Fil:NMA.0052727, Fashion Photo by Erik Holmén ca 1940–1945.jpg|Reklamefoto frå Nordiska kompaniet for tweeddress frå førstedelen av 1940-talet.
Rayfield McGhee in a zoot suit- Tallahassee, Florida (6298592762).jpg|Zoot suit fotografert i 1942.
MENSWEAR spring summer 2013 GALLIANO Paris June2012.jpg|Dress designa av John Galliano i 2013.



## Kjelder
Shigella

***Shigella*** er ei slekt av fire gram-negative bakteriar i familien Enterobacteriaceae. Artane i slekta spelar ei større role i diarésjukdomar verda over og kan valda shigellose. Dei sjukdomsvaldande eigenskapane til *Shigella*-bakteriane kjem frå eit større virulensplasmid med ein storleik på opp til 220 kilobasepar.

Artar av *Shigella* nyttar retta polymerisering av aktin til å røra seg inne i cytoplasma til seller. Til dette føremålet rekrutterer dei proteina N-WASP og ARP2/3-komplekset frå vertssella ved hjelp av IcsA-proteinet.

Artane *[[Shigella flexneri|S. flexneri]]* og *[[Shigella sonnei|S. sonnei]]* står for dei fleste av tilfella av shigellose. Globalt står *[[Shigella boydii|S. boydii]]* og *[[Shigella dysenteriae|S. dysenteriae]]* kvar berre bak  av shigellose-tilfella.

## Kjelder
Aktiv skøyteklubb

**Aktiv Skøyteklubb (ASK)** er eit norsk idrettslag som held til i Oslo og har Valle Hovin kunstisbane som heimebane.

Aktiv Skøyteklubb er stifta som Arbeidernes Skøiteklub i 1924, parallelt med Arbeidernes Idrettsforbund som vart stifta same år. Klubben var leiande på skøyter i arbeidaridretten i hovudstaden på 1920-talet og fekk m.a. Hans Engnestangen som medlem då han gjekk over frå Brandbu Idrettsforening i 1928. Han sette norske arbeidarrekordar på alle distansar som medlem av klubben. 

På 1930-talet ville klubben satse på sykkel og skifta namn til Arbeidernes Cykleklubb i 1929. Dermed overlet dei skøytehegemoniet på arbeidarsida i Oslo til andre klubbar. I siste halvdel av 30-talet skifta prioriteringane att og i 1935 tok dei attende det gamle namnet sitt i ny form, Arbeidernes Skøyteklubb. Men dei fekk ikkje att den gamle posisjonen med ein gong. Etter krigen hadde dei òg dei borgarlege klubbane å konkurrere med på grunn av forbundssamlinga. 

For å kunne konkurrere på like fot med dei borgarlege om å få arrangere inntektsbringande storstemne måtte dei kunne skilte med eigne toppløparar, og det fekk dei først i form av Arne Johansen, som tok bronse på 500 m i OL 1952. Året etter kom russar-epoken, som med eitt fekk norsk skøytesport til å verke nokså akterutsegld. Men i Knut Johannesen fekk ASK fram ein ny storløpar som hadde talent og vilje nok til å ta på seg det treningsarbeidet som måtte til for å kunne svare når raske russarar skaffa seg store forsprang føre 10 000 m. 

ASK var no etablert som storklubb og fullverdig medlem av Oslo-alliansen som sto ansvarleg for og fekk inntektene av alle storstemna i hovudstaden. Talent frå andre distrikt som Sigrid Sundby, Ivar Eriksen og Per Willy Guttormsen melde seg inn i klubben og blei populære og framgangsrike utøvarar. 

Ut på 70-talet var skøytemarknaden i nedgang og det var teikn til at det ikkje lenger var rom for 3 skøyteklubbar i hovudstaden. For å sikre seg mot å gå tapande ut av denne prosessen vedtok klubben i 1978 etter lange og harde diskusjonar å skifte namn frå Arbeidernes til det meir nøytrale Ask Skøyteklubb. Då den store krisa kom i 1986, var det òg ganske raskt stort sett forbi med dei to andre som leverandørar av talent til skøyteeliten, og Ask var den som sto att og kunne halde skøytesporten i hevd i hovudstaden. På denne tida var Geir Karlstad og Petter Andersen to framtredande toppløparar, som òg var rekruttert frå andre klubbar. 

På grunn av uheldige økonomiske omstende måtte klubben ha ein omstart i 2001 og fekk då sitt noverande namn, Aktiv Skøyteklubb. Sidan det har klubben drive godt og får på nytt fram eigne talent med Allan Dahl Johansson som det fremste.

## Offisiell nettstad
http://www.aktivsk.no/
Kjole

**Kjole** (frå dansk, av kjortel) er eit klesplagg for kvinner med liv og skjørt i eitt. Utforminga av kjolar og lengden på skjørtet kan variera mykje mellom tidsperiodar og kulturar.

I samansetjingar kan ordet kjole kan også visa til gallaantrekk for menn (sjå kjole og kvitt, snippkjole), embetsdrakt for prestar (sjå samarie), og i eldre tid også militær uniformsjakke (våpenkjole).

## Kjolelengder

File:1970s Laura Ashley dresses 05.jpg|Maxikjolar (ca. 1970) - *maxi* har vore brukt sidan minst sist på 1960-talet for kjolar som når til ankelen. Dei er typisk rekna som uformelle.
StateLibQld 1 50184 E. Power on her wedding day in August, 1927.jpg|Kortare kjolar (*midi*) kan nå til midten av leggen. Dette er ein brudekjole frå 1927.
Apricot Dress worn by Jacqueline Kennedy for a daytime boat ride on Lake Pichola, India.jpg|Kjole som når til kneet, brukt av Jacqueline Kennedy på 1960-talet.
File:1968 Uniforme Iberia por Manuel Pertegaz (5536701449).jpg|Minikjole (1960-talet) er ein kjole med kort skjørt som stoppar over kneet.
File:Glamour Models on Red Carpet.jpg|*Mikrokjole* (til høgre) og minikjolar i 2008. Ein mikrokjole eller *microdress*er ein svært kort versjon av ein minikjole.


## Sjå òg
*Ballkjole
*Brurekjole

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Shogun

**Shogun** (japansk 将軍 shōgun) er ein japansk embetstittel som mesteparten av tida frå 1192 til 1867 viste til den utøvande makta i Japan. I shoguntida var keisaren av Japan berre nominelt statsoverhovud. Dette enda med Meijirestaurasjonen.

Ordet «shogun» tyder 'feltherre' eller 'general'. Den komplette tittelen *seii taishōgun* (征夷大将軍) tyder 'den store generalen som kuar barbarar', det vil seia innfødde ainuar som heldt til på Honshu og Hokkaido. 

## Tokugawashogunatet

Under Tokugawashogunatet var Japan eit militærdiktatur med shogunen i Edo som den verkelege herskaren i landet. Keisarbyen Kyoto var framleis offisiell hovudstad i landet, men keisarfamilien og adelen rundt han hadde inga reell makt. Under denne perioden isolerte Japan seg frå omverda. Det tillét berre svært avgrensa kontakt med utlendingar i form av nederlandske protestantiske handelsmenn på øya Dejima i hamna til Nagasaki.

Shogunatet byrja slå sprekker på i midten av 1800-talet, og ende til slutt med Meijirestaurasjonen. Etter 250 år fekk keisaren makta attende og shogunatet og samuraiordninga blei avvikla.

## Japanske shogunar
*Årtala viser til tida då kvar shogun sat ved makta eller hadde tittelen*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Shogun|Shogun]]» frå ,  den 25. desember 2017.* 
*** oppgav desse kjeldene: &nbsp;*
 
*
Trysilgutten

**Trysilgutten IL**, til vanleg kalla berre **Trysilgutten**, er eit idrettslag i Trysil rekna som verdas eldste skiklubb. Han blei stifta 20. mai 1861 som **Trysil Skytte- og Skiløberforening**. På 1870-talet gjekk skyttarane ut av klubben og stifta *Trysilfjeld Skytterlag*. Det gjenståande idrettslaget endra då namn til *Trysil Skiklub*. Etter at nye idrettar kom inn blei namnet endra att i 1890 *Trysil Idrætsforening*. Etter at turn blei lagd til 1912 blei namnet *Trysil Turn- og Idrætslag*. I 1940 fekk laget sitt noverande namn, Trysilgutten.

I dag omfattar idrettslaget skiidrettane langrenn, hopp, skiskyting og kombinert i tillegg til friidrett, handball, turn, orientering og fotball.

Nokre kjende utøvarar frå klubben er Anita Moen, 
Per Bakken, Elling Rønes, Halvor Næs og Johan Sætre.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Trysilgutten|Trysilgutten]]» frå ,  den 25. desember 2017.*  
 
* Trysilgutten ILs hjemmeside
Inderøy Idrettslag

**Inderøy Idrettslag** er eit idrettslag frå Inderøy i Trøndelag. Det blei stifta i 1863, og er eit av dei eldste idrettslaga i Noreg. Opphavleg heitte laget *Inderøens Skiløberforening*, seinare bytta det namn til *Inderøy turn- og idrettslag* og til slutt Inderøy Idrettslag.

Klubben driv med idrettar som fotball, volleyball, friidrett, sykling, handball, vektløfting men har skiskyting og langrenn i hovudsetet. Inderøy har også eit godt orienteringsmiljø, med store profilar som mellom anna Per Morten Kvam. 
Langrennsmiljøet har også fått fram mange talent som Ole-Marius Bach, Kristin Gausen, Eirik Lorentsen og Julie Gausen. 

Inderøy Idrettspark har kunstgrasbane med løpebane rundt, ein tennisbane og ein basketballbane. Inderøy har 3 lysløyper. Desse er på Lyngstad (Kjerknesvågen, Rostad (Utøy) og Gran (Vuddu).

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Inderøy Idrettslag|Inderøy Idrettslag]]» frå ,  den 25. desember 2017.* 
*** oppgav desse kjeldene: &nbsp;*
*** Oversikt over anleggene på Inderøy ILs nettsted
 

## Bakgrunnsstoff
*
Velosiped

**Velosiped** (frå fransk *vélocipède*, sett saman av dei latinske orda for 'rask' og 'fot') er ei gammal nemning for sykkel. Det kan visa til dei eldste sykkeltypane som kom før den moderne sykkelen. Det kan til dømes visa til den såkalla veltepetteren med stort framhjul og lite  bakhjul.


Velocipede Michaux-1.jpg|Velosiped av Pierre Michaux
C.1868 Ernest Michaux and Michaudine velocipede invented in 1861.png|Ernest Michaux ca. 1868 med sin *Michaudine velocipede* frå 1861.
Dexter Velocipede, 1869 - Smithsonian Institution, Negative 73-9979-CN.jpg|Dexter-velosiped frå 1869.
August Lehr 1889.jpg|August Lehr, ein tidleg tevlande syklist, på ein veltepetter i 1889.


## Kjelder
Romsonden Psyche

**Psyche** er ein NASA-romsonde til metallasteroiden 16 Psyche. Han vart skoten opp klokka 04:19 13. oktober 2023 norsk tid med ein Falcon Heavy-rakett. Psyche er venta å nå asteroiden i august 2029. Målet er at romsonden er verksam i bane kring asteroiden i 26 månader og vil gå i lægre og lægre banar kring han.

## Kjelder
Sjakhtarsk rajon

**Sjakhtarsk rajon** (ukrainsk: Шахтарський район) er ein av 33 rajonar i Donetsk oblast i det søraustlege Ukraina. Det administrative sentrumet er byen Sjakhtarsk.
Krigen i Donbas

**Krigen i Donbas**, òg kjend som **Krigen i Aust-Ukraina**, er ein pågåande konflikt i regionen Donetsbekkenet (Donbas/Donbass) aust i Ukraina. Han starta etter Den ukrainske revolusjonen i 2014 og Krimkrisa i 2014. Prorussiske separatistar i Donbas tok kontroll over statlege bygningar, og erklærte sjølvstende frå Ukraina. 6. april 2014 vart Folkerepublikken Donetsk erklært oppretta i oblasten Donetsk. 27. april same år vart Folkerepublikken Lugansk i Luhansk oblast erklært oppretta. Totalt 10&nbsp;303 menneske hadde mista livet før 15. november 2017, og over 1,5 millionar var drivne på flukt.

## Sjå også
*Krigen i Ukraina

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Krigen i Donbass|Krigen i Donbass]]» frå ,  den 25. desember 2017.*
Gammaherpesvirus

**Gammaherpesvirus** (*Gammaherpesvirinae*) er ein underfamilie av herpesvirus med fire slekter. Dei har pattedyr som vertar. Epstein-Barr-viruset og Kaposi-sarkom-assosiert herpesvirus er døme på gammaherpesvirus.

Gammaherpesvirus føretrekkjer lymfocyttar som vertsseller. Dei ser òg ut til å føretrekkja løynde infeksjonar over lytisk øksling, der genomet til viruset finst i cytoplasma i form av eit sirkulært DNA-molekyl.

Gammaherpesvirusa kodar alle for tegumentprotein med domene som er homologe til enzymet fosforibosylformylglysinamid-amidotransferase (FGARAT). Korkje alfaherpesvirusa eller betaherpesvirusa har ein slik homologi. Dei FGARAT-homologe virusproteina spelar ei rolle i uverksamgjeringa av antivirusvern i vertssella.

## Kjelder
Lymphocryptovirus

***Lymphocryptovirus*** er ei slekt av gammaherpesvirus som har primatar som vertar. Epstein-Barr-viruset er det einaste menneskeviruset i slekta, og er typearten hennar.

## Kjelder
S-75 Dvina

**S-75 ''Dvina*** (russisk skrift С-75 Двина]], [[NATO-rapporteringsnamn|NATO-namn]] *Guideline*, Pentagon-kodenamn *SA-2*) var eit sovjetisk luftvernmissil nytta av [[Egypt]] og [[Nord-Vietnam]] på 1960-talet og 1970-talet mot [[Israel]] og [[USA]]. [[Lockheed U-2]]-piloten [[Francis Gary Powers]] ([[U2-saka]]) vart nedskoten av sovjetiske *Dvina*-missil.

Ein radar på bakken mæler avstand og vinkel til målet, og ein høgdemålar mæler kor høgt målet er over bakken. Eit eldleiarsystem kalkulerarkursen til missilet og fjernstyrer det til målet for kollisjon. Systemet er rekna for å vere sårbart for [[elektronisk krigføring]].

==Kjelder==
<references/>
<div class="references-small">
**Denne artikkelen bygger på «S-75 Dvina» frå ,  den 28. april 2019.''
Nord-Vietnam

**Nord-Vietnam** (**Den demokratiske republikken Vietnam**, på vietnamesisk **Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa**) vart grunnlagt av Hồ Chí Minh i 1945, formelt anerkjend i 1954, og sameint med Sør-Vietnam i 1976, 15 månader etter at nordvietnamesiske styrkar erobra Saigon). Hovudstaden i Nord-Vietnam var Hanoi.

Den kommunistiske republikken vart ved grunnlegginga i 1950 berre anerkjend av Folkerepublikken Kina og Sovjetunionen. I 1954 slutta krigen mellom vietnamesiske revolusjonære og Frankrikes kolonistyrke etter eit fransk nederlag i slaget ved Dien Bien Phu. I 1954 anerkjende Frankrike republikken som eit sjølvstendig land, og delinga av Vietnam vart dermed anerkjent av fleire andre vestlege land. Første statsminister og president var Ho Chi Minh, som leia landet fram til sin død i 1969.

Etter delinga fylgde ei masseutvandring frå nord til sør og motsett. Særleg var det mange katolikkar som flykta frå kommuniststyret. Medan buddhismen og andre austlege religionar stort sett vart akseptert, vart kristendomen sett som ein framand religion og ein arv frå kolonitida. 

Dei viktigaste jordbruksområda i Vietnam ligg i sør, og Nord-Vietnam hadde difor dårlegare vilkår for framgang enn Sør-Vietnam. Likevel klarte landet å sørgja for høg vekst i jordbruket ved hjelp av jordreformer som delte jorda ut til bøndene i landet. Dette førte til fengslingar av rike jordeigarar som nekta å gje frå seg markane dei hadde, og som ofte stod brakk. Den høgaste veksten opplevde industrien, som frå 20 industrianlegg i 1954 hadde omtrent 1200 anlegg i 1965.

Vietnamkrigen braut ut i 1957, og i 1959 avgjorde Nord-Vietnam seg for å leggja vekk ikkje-innblanding-politikken sin, og ein meir militant fløy av partiet vann fram, og byrja å støtta ein meir open krigsinnsats i sør. Detta medførte store kostnader, og landet vart meir avhengig av hjelp frå mellom anna Folkerepublikken Kina. Kinesiske styresmakter gav store summar til Hanoiregimet gjennom store delar av krigen. Allereie i slutten av 1950-åra byrja amerikanske soldatar å koma med status som rådgjevarar og treningspersonell, for å støtta Sør-Vietnam si regjering. I 1964 vart konflikten opptrappa, og amerikanarane byrja å senda større styrkar. Òg andre vestlege land, spesielt Australia, intervenerte. 

Noreg etablerte diplomatiske samband med Nord-Vietnam hausten 1971 (sjå Noregs ambassade i Hanoi). 30. april 1975 fall Saigon, og den kommunistiske Republikken Sør-Vietnam vart oppretta. Denne vart sameint med Nord-Vietnam 2. juli 1976 til Den sosialistiske republikken Vietnam.
Veltepetter

**Veltepetter** viser til syklar med svært store framhjul og små bakhjul som blei laga i den tidlege utviklinga av sykkelen. Den første veltepetteren blei laga i 1869, og dei var vanlege i to tiår, fram til utvikla av den moderne «tryggleikssykkelen» på 1880-talet.

## Opphav

Franske Eugène Meyer fann opp det stabiliserte spilehjulet og ein sykkele med større framhjul i 1869. Rundt 1870 byrja mellom anna den engelske oppfinnaren James Starley og andre å laga syklar med stadig større framhjul. I 1878 byrja amerikanske Albert Pope å laga slike syklar utanfor Boston, og starta ei sykkeldille i Nord-Amerika.

## Skildring
Framhjulet på ein veltepetter kunne ha ein diameter på opptil 1,5 meter. Hjulet blei laga slik for å retta opp i eit problem med tidlegare velosipedar med to like store hjul - ein måtte trø svært raskt for å oppnå høg fart. Som på tidlegare velosipedar hadde veltepetteren pedalar feste til framhjulet.

Det store framhjulet var først mogleg å laga etter at ein tok i bruk jernspiler for å byggja opp og stabilisera hjulet. Bakhjulet ble gjort mindre for å gjera fargreia lettare. Det kunne vera vanskeleg og farleg å sykla på den nye velosiped-versjonen, og etterkvart blei han kjend som «veltepetter» i Noreg. 

Sjølv om veltepetter-varianten av sykkel var kortliva, blei han eit symbol på den seine viktoriatida. Det var også med denne sykkelen av sykling som idrett og fritidsaktivitet blei utbreidd.

## Galleri

Zbraslav 2011, jízda elegance (07).jpg
Zbraslav 2011, vysoké kolo Kohout.jpg
Zbraslav 2011, jízda elegance (19).jpg
Zbraslav 2011, jízda elegance (22).jpg
Velocipedist.JPG|Veltepetter i Sverige, 2008
Höghjuling - High wheeler - Ystad-2021.jpg|Sykelløp med veltepetter i Ystad 2021. 


## Kjelder


 

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Penny-farthing|Penny-farthing]]» frå ,  den 25. desember 2017.*  

## Bakgrunnsstoff
9N314-M

**9N314-M** er eit stridshovud i missil av typen 9M38 og 9M38M1 brukt i luftvernsystemet SA-11 Gadfly

## Referansar


## Kjelder
https://www.rt.com/news/318592-report-buk-missile-crash/
http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/11928778/MH17-hit-by-Buk-missile-Ukraine-plane-crash-Russia-live.html
http://www.whathappenedtoflightmh17.com/a-detailed-description-of-the-buk-sa-11-which-could-have-shot-down-mh17/ 
http://www.whathappenedtoflightmh17.com/secret-buk-missile-tests-in-finland/ 
http://www.whathappenedtoflightmh17.com/dsb-final-report-doubts-does-a-9n314m-warhead-fit-on-9m38-missile/
Strutsar

__NOTOC__
**Strutsar** (*Struthio*) er ei biologisk slekt med verdas største nolevande fuglar. Ho er einaste slekta i strutsefamilien, Struthionidae, som igjen er einaste familien i den biologiske ordenen Struthioniformes.

Ein har funne 10 artar av slekta *Struthio*, 8 av desse er utdøydde. Dei tidlegaste fossila frå denne slekta er frå tidleg miocen, for 20-25 millionar år sidan, og kjem frå Afrika, så det er foreslått at dei oppstod der. Deretter hadde dei spreidd seg til Eurasia i midten til sein miocen, 5-13 millionar år. Ved ca. 12 millionar år hadde dei utvikla seg til storleiken som vi er kjent med i dag. På denne tida hadde dei spreidd seg til Mongolia og seinare til Sør-Afrika.

Ostrich_in_Addo_National_Elephant_Park.JPG|Slettestruts, hann
Autruche_male.jpg|Somalistruts, hann
Struthio camelus MHNT.ZOO.2010.11.1.1.jpg|Egg av slettestruts


## Artslista
***Struthio*** i rekkjefølgje etter eBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:
* Slettestruts, *Struthio camelus*, Common Ostrich, Linné, 1758, (LC)
* Somalistruts, *Struthio molybdophanes*, Somali Ostrich, Reichenow, 1883, (VU)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Struthio|Struthio]]» frå ,  den 1. oktober 2017.*  
 
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
NM i symjing 1968

**Noregsmeisterskapen i symjing 1968** vart avvikla i Frognerbadet i Oslo i dagane frå 9. til 11. august 1968. Meisterskapen omfatta 18 individuelle tevlingar, likt fordelt mellom kvinner og menn, og dessutan tre stafettar, to for menn og ein med kvinner.

Kongepokalane vart tildelt Berit Hafstad og Ørjan Madsen, begge medlemer i Bergens Svømme Club.

## Menn
### 100 meter fri





### 400 m fri





### 1500 m fri





### 200 meter rygg





### 200 meter bryst





### 200 meter butterfly





### 400 meter medley





### Sviktstup





### Kunststup





## Kvinner
### 100 m fri





### 400 m fri





### 800 m fri





### 100 m rygg





### 200 m bryst





### 100 m butterfly





### 400 m medley





### Sviktstup





### Kunststup





## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
Goughøya

**Goughøya**, òg kjent historisk som Gonçalo Álvares etter den portugisiske utforskaren, er ei vulkansk øy i Sør-Atlanteren. Administrativt er ho ein del av øygruppa Tristan da Cunha og ein del av det britiske oversjøiske territoriet St. Helena, Ascension og Tristan da Cunha. Øya har ikkje folkesetnad, sett bort frå personellet på ein vêrstasjon (vanlegvis seks personar) som det sør-afrikanske nasjonale antarctic-programmet har oppretthalde kontinuerleg på øya sidan 1956. Dette er ein av dei meste avsidesliggande stadane med konstant menneskeleg nærvære.

Goughøya ligg ca. 400&nbsp;km søraust for Tristan da Cunha-øyane, 2400&nbsp;km  nordaust for Sør-Georgia, 2700&nbsp;km vest for Cape Town og over 3200&nbsp;km frå det næraste punktet i Sør-Amerika. Flatevidda er ca. 90&nbsp;km².

Nesten alle verdas par av tristanalbatross, *Diomedea (exulans) dabbenena*, hekkar på denne øya. Dessutan hekkar òg gulnasealbatross, *Thalassarche chlororhynchos*, sotalbatross, *Phoebetria fusca*, og mange andre stormfuglar på Goughøya. Tanagaren goughsporv, *Rowettia goughensis*, er ein fugleart som er endemisk for øya.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gough Island|Gough Island]]» frå ,  den 26. desember 2017.*
NM i alpine greiner 1968

**Noregsmeisterskapen i alpine greiner 196**8 fann stad i Ørsta og i Narvik i mars månad. På Bondalseidet skisenter i Ørsta vart slalåm- og storslalåm-øvingane avvikla 2. og 3. mars, medan utforrenna vart arrangert i Narvik den 22. mars. Kongepokalane vart tildelt vinnarane i slalåm-tevlingane, Karianne Christiansen og Bjarne Strand.

## Menn
### Slalåm





### Storslalåm





### Utfor





## Kvinner
### Slalåm





### Storslalåm





### Utfor





## Kjelder
**Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
*Arbeiderbladet 23.3.1968
Hólladning

Ei h**ólladning** er ei sprenglading som er forma slik at energien vert fokusert.  Ulike typar vert brukt for å forma metall, atomvåpen og trenga gjennom panser.  Ei typisk moderne hóllading kan trenga gjennom panserstål til omtrent 7 gonger diameteren til ladninga.

Ei typisk hólladning er laga av ein massiv sylinder av sprengstoff med ei konisk hóllading i den eine enden.  Dette holrommet er belagt med eit tett, formbart metall som til dømes kopar.  Når ladninga vert detonert frå den andre enden, vert koparen projisert ut i ein tynn,  flytande stråle med ein toppfart opp til 12 km/s.  Trykket som vert skapt tvingar metallet som vert treft til å gje seg og vert pressa unna i ein hydrodynamisk respons. 

Avstanden mellom materialet som skal penetrerast og metallkonusen av kopar kallast standoff. Denne avstanden trengst for at jetstrålen skal rekkja å strekkja seg ut for å gje best mogleg inntrengningsevne. Den optimale avstanden er vanlegvis ein avstand som er 3-6 gonger diameteren til ladninga (kaliber).

Holladningsprinsippet vart utnytta til panservernsvåpen først under andre verdskrigen, i den tyske invasjonen av Belgia i 1940. Mot slutten av krigen brukte òg andre land prinsippet i nokre av sine panservåpen.

Motmiddelet mot holladningsgranater er reaktivt panser.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hulladning|Hulladning]]» frå ,  den 26. desember 2017.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Utviklinga av holladninga (engelsk)
NM i turn 1968 for menn

**Noregsmeisterskapen i turn 1968** for menn vart avvikla i Bergen helga 20.-21. april 1968. Deltakarane tevla i tolvkamp, dobbelt program i alle seks øvingane med både obligatoriske og sjølvvalde program i øvingane.

### Tolvkamp





Åge Storhaug var bestemann i 10 av dei 12 enkeltøvingane, medan Tore Lie var best i obligatorisk bøylehest og Trygve Gjerstad i obligatorisk ringar.

## Kjelder
**Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
*Arbeiderbladet 22.4.1968
NM i turn 1967 for menn

**Noregsmeisterskapen i turn 1967** for menn vart avvikla på Nøtterøy helga 25.-26. november 1967. Deltakarane tevla i tolvkamp, dobbelt program i alle seks øvingane med både obligatoriske og sjølvvalde program i øvingane.

### Tolvkamp





## Kjelder
*Arbeiderbladet 27. november 1967
NM i turn 1968 for kvinner

**Noregsmeisterskapen i turn 1968** for kvinner vart arrangert i Sandefjord helga 11.-12. mai 1968. Deltakarane tevla i åttekamp, med både obligatoriske og sjølvvalde program i dei fire øvingane: bom, frittståande, hopp og skranke.

### Åttekamp





## Kjelder
* *Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
NM i sykling 1968 på landeveg

**Noregsmeisterskapen i landevegssykling 1968** fann stad i Bergen den 11. august 1968.






## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
NM i sykling 1968 i tempo

**Noregsmeisterskapen i sykling 1968 i temporitt** vart avvikla i Sandnes 31. august og 1. september 1968.

### 50 km temporitt




### 100 km lagtempo




## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
SALT-avtalene

**SALT-avtalene** (***Strategic Arms Limitation Talks***) var to omgangar av nedrustningsforhandlingar og -avtalar mellom Sovjetunionen og USA. SALT I føregjekk mellom 1969 og 1972 og SALT II mellom 1972 og 1979.

Etter SALT-avtalene heldt nedrustningsforhandlingene fram som skulle føra til START-avtalene og Prøvestansavtalen frå 1996.

## SALT I
Forhandlingane vart innleidd den 17. november 1969 i Helsingfors og haldne fram anten i Helsingfors eller Wien. Forhandlingane var lenge fastlåste, men i mai 1972 vart det semje om å frysa talet utskytingspunkt for strategiske atomrakettar og avgrensa installasjonane med rakettforsvar (ABM) rundt desse. Avtala vart underteikna 26. mai 1972 av USAs president Richard Nixon og Sovjetunionens generalsekretær Leonid Bresjnev. Ein vart òg samde om å halda fram nedrustningsforhandlingane.

## SALT II
Nedrustningsforhandlingene heldt fram med å diskutera reduksjonar i talet på strategiske atomvåpen. Den 18. juni 1979 møttest USAs president  Jimmy Carter og Leonid Brezjnev i Wien og underteikna ein avtale om nedrustning. Seks månader seinare invaderte Sovjetunionen Afghanistan, og USAs senat ratifiserte difor aldri avtalen. Sjølv om avtalen formelt sett ikkje var bindande, har partane halde seg til avtalen sienare.

## Bakgrunnsstoff
* Avtaletekst SALT I
* Avtaletekst SALT II
* Avtaletekst  SALT II (forts.)
* Avtaletektsten frå USAs utenriksdepartement
* NuclearFiles.org Avtaletekst SALT II 1979
Militærteknologi

**Militærteknologi** er teknologi utvikla for og brukt i krigføring.
Slik teknologi er grunnleggjande for å krigføring. Menneske utan våpen har vanskar med å drepa, skada eller truga om å gjera dette effektivt. Teknologiske fordelar knytt til våpen og forsvar har truleg vore viktige til å sikra sigrar sidan førhistorisk tid. Oppfinninga av nye våpenteknologiar kan føra til såkalla våpenkappløp, der alle partar prøver å skaffa seg, forbetra eller forsvare seg mot den nye teknologien. Armbrøst, kavaleri, kanon, skytevåpen, stridsvogn, u-båt og atomvåpen er nokre døme på militære teknologiar som har hatt innverknad på krigføring gjennom historia.

Militærteknologi og sivil teknologi kan begge ha innverknad på kvarandre. Nokre forskarar meiner utviklinga av til dømes metallurgi og skipskonstruksjon hang tett saman med utviklinga av militære middel. I tillegg til teknologi direkte knytt til krigføring kan ein også rekna trening og organisering av hærar, ulike kommunikasjonsmåtar, og planlegging og logistikk for å gje dei nødvendige forsyningar.

Forsking på nye teknologiar til militær bruk blei særleg viktig frå 1900-talet av, då første og andre verdskrigen introduserte nye former for krigføring og tekniske nyvinningar kunne gje store fordelar. Den første verdskrigen er blitt kalla «kjemikarkrigen» både på grunn av introduksjonen av giftgass og fordi nitrat og avanserte høgeksplosiv hadde stor tyding. I løpet av krigen utvikla både tyske og britiske vitskapsfolk nye kjemikaliar og vernemiddel mot dei nyaste gassane frå fienden. Men fysikarar bidrog også med utviklinga av trådlause kommunikasjonsteknologiar og lyd-baserte måtar å oppdaga u-båtar på.
Under andre verdskrigen blei fokuset på utvikling av militærteknologi enormt, og ein fekk ei rekkje nye oppfinningar som jetfly, radar, nærleiksbrannrøyr, ballistiske missil og ikkje minst atomvåpen under det målretta Manhattan-prosjektet. Under begge krigane bidrog den sivile industrien til miliærteknologien, men særleg under andre verdskrigen blei bidrag frå akademikarar svært viktige.

## Kjelder
Etterretningsdisiplin

Ein **Etterretningsdisiplin** er eit klårt definert område innan Etterretning, der ein samlar inn, prosesserar og utnyttar spesielle kategoriar av tekniske eller menneskelege ressursar. Det er sju hovudområder innan desse disiplinane:

HUMINT
IMINT
MASINT
SIGINT
OSINT
TECHINT
Kontraspionasje

## Referansar
NM i orientering 1968

**Noregsmeisterskapen i orientering 1968** vart arrangert 15. september 1968 ved Arendal, med Idrettsklubben Grane som arrangør. Menn og kvinner tevla i såkalla normalprogram. Stafett-NM fann stad i juni månad og langdistanse-NM, einast for menn, gjekk av stabelen fire veker seinare.

## Menn
### 14,3 km/15 postar





## Kvinner
### ? km/10 postar





## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
NM i orientering 1968/langdistanse

**Noregsmeisterskapen i orientering 1968** i langdistanse vart arrangert 13. oktober 1968 i Jevnaker kommune i Oppland. Tevlinga var einast for menn.

### Langdistanse 21 km





## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
Panserskip

**Panserskip** eller **kystslagskip** er ein type krigsskip som er verna av panser. Den skipstypen som oftast blir omtala som panserskip var ein type høvesvis tungt pansra krigsskip med store kanonar, men med eit deplasement på langt mindre enn 10&nbsp;000 tonn.

Skipstypen oppstod som ei vidareutvikling av monitorane, som hovudsakleg marinane i mindre land hadde nytta til kystforsvar sidan den amerikanske borgarkrigen, fram til denne skipstypen mista sin militære verdi mot 1870. Monitorane hadde lågt fribord og eigna seg dårleg langs vêrutsette kyststrok. Panserskipea var skip med høgt fribord, kraftig panser for storleiken, og kraftige kanonar. Skipa hadde ikkje spesielt gode eigenskapar på ope hav, og var laga med tanke på kystforsvar. Skipstypen har muligens opphav i den svenske Svea-klassen panserskip, bygd frå 1883: HMS «Svea», HMS «Göta» og HMS «Thule». 

Avhengig av kva definisjon ein vel, varierer epoken for då panserskipa var gjeldande. Som mindre, pansra kystforsvarsskip heldt skipstypen seg til rundt 2. verdskrigen, då dei eldste panserskipa framleis var i bruk i nokre marinar (mellom anna den norske). Før og etter 2. verdskrigen blei skipstypen erstatta av skip som motortorpedobåtar, jagarar og fregattar. Panserskipa var som oftast dei største skipa i dei marinane dei var ein del av.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Panserskip|Panserskip]]» frå ,  den 26. desember 2017.*
Glykolyse

**Glykolysen** er ein metabolsk reaksjonsveg der glukose vert brote ned og det vert danna to pyrodruesyre-molekyl, to ATP og to NADH frå . Når oksygen er tilgjengeleg kan pyrodruesyra oksiderast vidare i sitronsyresyklusen. Utan oksygen vert pyrodruesyra laga om til mjølkesyre eller etanol (avhengig av organisme), og i dette steget vert dei to NADH-molekyla reduserte att til .

## Kjelder
NM i orientering 1968/stafett

**Noregsmeisterskapen i orientering 1968** i stafett vart arrangert av Eiker O-lag ved Hokksund den 16. juni 1968.

### Menn





### Kvinner





## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
NM i bryting 1968

**Noregsmeisterskapen i [[bryting]] 1968** vart arrangert helga 16.-17. mars 1968. Meisterskapen var delt mellom byane Kristiansund og Oslo, med tevlingar i høvesvis tre og fire ulike vektklassar på dei to arrangørstadene, i Oslo på Grorud.

Kongepokalen vart tildelt weltervektaren Harald Barlie.

### Bantamvekt




### Fjørvekt




### Lettvekt




### Weltervekt




### Mellomvekt




### Lett tungvekt




### Tungvekt




## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
PR

**PR, Pr** eller **pr** kan visa til:
* pr. – forkorting for latin *per*, gjennom, med, ved, på, for
* .pr – nasjonalt toppnivådomene for Puerto Rico 
* Pr – kjemisk symbol for grunnstoffet praseodym
* PR – forkorting for *[[Informasjonsarbeid|public relations]]*, på norsk i blant kalla informasjon og samfunnskontakt
* PR – forkorting for *[[privatradio]]*
NM i roing 1968

**Noregsmeisterskapen i roing 1968** fann stad på vatnet Årungen i Ås kommune helga 3. og 4. august 1968. Mennene tevla i ni ulike båtklassar og kvinnene i tre.

## Menn
### Singlesculler





### Dobbeltsculler





### Toar utan styrmann





### Toar med styrmann





### Firar lettvekt





### Firar utan styrmann





### Firar med styrmann





### Firar innriggar





### Åttar





## Kvinner
### Singlesculler





### Dobbeltsculler





### Firar med styrmann





## Kjelder
*Sportsboken 1968*. Norsk kunstforlag. Oslo 1968.
Heksokinase

**Heksokinase** er ein kinase som fosforylerer heksosar. Han finst i nesten alle vev. I glykolysen fosforylerer han glukose og dannar glukose-6-fosfat. 

## Kjelder
TECHINT

**TECHINT** er teknisk etterretning som kjem frå innsamling og analyse av truslar frå fiendtlege våpen, utstyr eller assosierte ressursar.

Denne kunnskapen må utnyttast til fulle av dei som skal vinne på slagmarka, og på teknisk og taktisk nivå er det avgjerande å forstå den teknologiske kapasiteten og trugselen frå fienden sine våpensystem, kommando og kontrollsystem og effektiviteten av fienden sin logistikk.

## Døme på TECHINT

* Oslorapporten

## Kjelder