Olena Zelenska

**Olena Volodymyrivna Zelenska** (fødd **Kijasjko**; ) er ein ukrainsk manusforfattar som har vore førstedame i Ukraina sidan 2019, som kona til president Volodymyr Zelenskyj. Zelenska vart av *[[Bladet Time|Time]]* kåra til ein av dei 100 mest innflytelsesrike personane i 2023.
## Bakgrunn
Olena Kijasjko vart fødd 6. februar 1978 i Kryvyj Rih i den ukrainske sovjetrepublikken. Ho studerte ved Kryvyj Rih gymnas nr. 95, der ho møtte den framtidige ektemannen sin, Volodymyr Zelenskyj.
I 2000 vart ho uteksaminert frå Kryvyj Rih tekniske universitet, der ho studerte by- og byggforvaltning, og fekk eit spesialistdiplom. Ho gjekk òg ut frå musikkskule med piano som hovudfag.

]]

I 2003 gifta ho seg med Zelenskyj. Olena og Volodymyr Zelenskyj har to barn: dottera Oleksandra (fødd 15. juli 2004) og sonen Kyrylo (fødd 21. januar 2013).. Familien har fleire kjæledyr: to hundar, ein katt, ein papegøye og eit marsvin. Zelenska likar sport, les gjerne og er interessert i film. Familien bur i Kyiv.
## Yrkesliv
Olena Zelenska har vore manusforfattar for Kvartal 95 sidan grunnlegginga av selskapet.

## Førstedame i Ukraina (2019– )
### Sosiale initiativ før den fullskala russiske invasjonen

Den sosiale aktiviteten til Ukrainas førstedame før krigen hadde tre hovudretningar: helsa til framtidige generasjonar, like moglegheiter og kulturdiplomati.

Olena Zelenska tok initiativ til fleire prosjekt, mellom anna forbetring av skulematordninga og utvikling av ein nasjonal strategi for eit trygt skulemiljø, kampen mot vald i nære relasjonar og kjønnsbasert vald, arbeidet for eit meir tilgjengeleg og barrierfritt samfunn, i tillegg til innføring av audioguidar på ukrainsk i museum rundt om i verda.

Den 3. desember 2020 signerte presidenten eit dekret «Om å sikre etableringa av eit barrierfritt rom i Ukraina». På initiativ frå førstedama vart den nasjonale strategien for eit barrierfritt samfunn vedteken — ein standard for like moglegheiter for alle grupper i befolkninga. Samtidig vart det utvikla ein handlingsplan for å overvinne barrierar, ei slags vegkart for arbeidet i dei ulike departementa.

Den 13. januar 2020 vart ho medlem av utviklingsrådet til Mystetskyj Arsenal, det nasjonale museums- og kulturkomplekset for kunst og kultur.

Den 11. september 2020, på initiativ frå presidentfrua, slutta Ukraina seg til Biarritz-partnarskapet. Med dette tok landet på seg forpliktingar innan likestilling mellom kjønn og utvikling av barrierfrie offentlege rom.

I 2021 vart det gjennomført ei omfattande reform av skulematen. Ein ny, fullverdig meny for fire veker vart presentert, modernisering av lagringsfasilitetar for mat starta, og UNICEF i Ukraina lanserte ein kommunikasjonskampanje om sunn ernæring for barn og foreldre.

Som ein del av initiativet frå Ukrainas førstedame er det allereie lansert meir enn 50 audioguidar på ukrainsk i leiande kulturinstitusjonar i over 30 land. Prosjektet starta i 2020.

Den 23. august 2021 vart det første Kyiv-toppmøtet for førstedamer og førstemenn arrangert i Kyiv på initiativ frå Olena Zelenska. Elleve førstedamer frå ulike land deltok på arrangementet. Hovudtemaet for diskusjonane var verda etter covid-19-pandemien. Ved slutten av møtet godkjende deltakarane ei felles erklæring.

Målet med toppmøta er å samle førstedamer og førstemenn for å skape ein internasjonal plattform der ein kan dele erfaringar og gjennomføre felles prosjekt til beste for menneske over heile verda. Dei skal òg drøfte aktuelle problem og arbeidet førstedamer og førstemenn gjer for å løyse dei, og bidra til å gjere stemma til kvar av dei meir innflytelsesrik.

### Aktivitetar etter den fullskala russiske invasjonen
Etter den russiske invasjonen av Ukraina i 2022 vart Olena Zelenska omtalt som Russlands mål nummer to. I midten av mars oppheldt ho seg framleis i Ukraina på ein hemmeleg stad. Ho publiserte ei fråsegn der ho løfta fram namna på barn som hadde vorte drepne under invasjonen. Under krigen har arbeidet hennar i stor grad vore retta mot humanitær hjelp, særleg evakuering av barn med funksjonsnedsetjingar via Polen og innkjøp av kuvøsar til sjukehus i krigsramma område. Zelenska gjorde sin første offentlege opptreden sidan invasjonen starta 8. mai 2022, då ho møtte  i Uzjhorod. Besøket til Biden i Ukraina – som fall saman med morsdag i USA og Ukraina – vart ikkje kunngjort på førehand.

På initiativ frå førstedama har det også vorte sett i gang fleire medisinske prosjekt: evakuering av barn med alvorlege kreftsjukdommar til behandling i utlandet og innsamling av medisinsk utstyr til barnesjukehus, særleg kuvøsar for nyfødde.

På det humanitære området arbeider Olena Zelenska med å sende foreldrelause barn til lengre opphald i utlandet. Ho følgjer også opp humanitær hjelp til familiebaserte barneheimar, store familiar og eldre som bur i frigjorde område. For å styrkje bandet til heimlandet for menneske som har vorte tvangsflytta, tok førstedama i 2022 initiativ til prosjektet «Bøker utan grenser». 260 000 bøker på ukrainsk vart trykte for barn som måtte flykte frå heimane sine på grunn av russisk aggresjon og fann tilflukt i 20 land.

Prosjektet «Den ukrainske bokhylla» vert gjennomført under vern av førstedama. Det går ut på å spreie ukrainsk litteratur og omsetjingar av ukrainsk litteratur i leiande bibliotek rundt om i verda. Over 20 land har allereie slutta seg til initiativet.

I «Barrierfri handbok», lansert av førstedama, er det oppretta ein ny del med råd og rettleiing for krigstid for familiar med funksjonsnedsetjingar, eldre og pårørande, samt for menneske med nedsett funksjonsevne.

I mai 2022 tok Olena Zelenska initiativ til opprettinga av det nasjonale programmet for mental helse og psykososial støtte. Programmet er utvikla for å hjelpe ukrainarar med å handtere dei traumatiske følgjene av krigen.

Den 19. juli 2022 starta Zelenska eit besøk i USA. Den første dagen møtte ho den amerikanske utanriksministeren  og , leiaren for USAs byrå for internasjonal utvikling (USAID). Dagen etter møtte ho USAs førstedame Jill Biden i Det kvite huset. Ho vart også teken imot på trappa til Det kvite huset av president Joe Biden og visepresident Kamala Harris.

Under besøket tala Zelenska også til den amerikanske Kongressen, og vart dermed den første førstedama frå eit anna land som har halde tale der. Ho bad om meir militær støtte til dei ukrainske væpna styrkane for å kunne forsvare landet mot den russiske invasjonen.

Innleiinga av talen hennar var vigd til familiar og barn som har vorte ramma av krigen. Eit av bileta ho viste var av fire år gamle Liza Dmytrijeva, som vart drepen i eit luftangrep i byen Vinnytsia. Zelenska viste også bilete og videoar av offer frå angrepet på kjøpesenteret i Krementsjuk og frå mange andre offer for invasjonen.

Under reisa tok Zelenska også imot Dissident Human Rights Award ved minnesmerket for kommunismens offer i Washington, D.C., på vegner av heile det ukrainske folket.

Den 23. juli 2022 var Ukraina vertskap for det andre toppmøtet for førstedamer og førstemenn, som var vigd til gjenoppbygginga av Ukraina etter krigen. Arrangementet vart planlagt som ei digital samankopling mellom fleire land. Under toppmøtet vart det starta ei innsamlingsaksjon til ambulansebilar av C-typen. Totalt vart det samla inn 6,4 millionar dollar, noko som gjorde det mogleg å kjøpe 84 ambulansebilar til det ukrainske helsedepartementet. Desse bilane er utstyrte for å kunne frakte hardt skadde pasientar raskt og trygt til sjukehus.

I september 2022 var Zelenska invitert til talen om tilstanden i Den europeiske unionen, halden av EU-kommisjonens president . Ho heidra der motet til Zelenska under krigen i Ukraina.

Den 19. september 2022 deltok Zelenska i statsgravferda til dronning Elizabeth II i London for å vise respekt for den avdøde monarken på vegner av alle ukrainarar.
Den 20. oktober 2022 vitja Zelenska Tyrkia. Der drøfta ho evakuering av ukrainske foreldrelause barn til Tyrkia saman med den tyrkiske førstedama , møtte den økumeniske patriarken Bartholomeos I av Konstantinopel og deltok ved sjøsetjinga av den ukrainske korvetten «Hetman Ivan Mazepa».

Den 21. mai 2023 vitja Zelenska Sør-Korea som særskild utsending for president Zelenskyj. President Yoon Suk-yeol uttala då at Sør-Korea vil gi aktiv støtte til Ukraina i tett samarbeid med det internasjonale samfunnet.

#### Russisk desinformasjon
Olena Zelenska har fleire gonger vore mål for desinformasjonskampanjar der ho blir skulda for luksuriøst forbruk. Desse påstandane har vorte motbeviste. Under eit besøk i Paris i desember 2022 vart det på sosiale medium og i enkelte franske medium hevda at ho hadde brukt over 40 000 euro på ein shoppingtur. Påstanden viste seg å vere falsk og hadde opphav i prorussiske medium.

I oktober 2023 vart Zelenska igjen feilaktig skulda for å ha brukt éin million dollar på smykke under ein shoppingtur i New York. Påstanden kom frå ein video der ei kvinne hevda at ho arbeidde i ein Cartier-butikk i New York og kom frå Benin. Seinare vart det avdekt at kvinna eigentleg budde i St. Petersburg. Historia vart spreidd gjennom sponsa innlegg på den nigerianske nettstaden The Nation og av engelskspråklege nettstader med tilknyting til Kreml, mellom anna Twitter-kontoen til den russiske ambassaden i Storbritannia. Den dagen kjøpet skulle ha funne stad, 22. september 2023, var Zelenska i røynda på besøk i Canada saman med ektemannen sin. Også i 2023 vart det hevda at Zelenska og ektemannen hadde kjøpt to luksusyachter til ein verdi av rundt 70 millionar euro ved hjelp av amerikansk bistand. Påstanden vart mellom anna spreidd av amerikanske politikarar som  og JD Vance. Seinare stadfesta yachtmeklarane at dei aktuelle båtane ikkje eingong hadde vorte selde. 

I 2024 vart Zelenska feilaktig skulda for å ha kjøpt ein Bugatti-sportsbil til ein verdi av éin million dollar. Påstanden vart spreidd breitt på sosiale medium av Jackson Hinkle. Ein video der påstanden vart fremja viste seg å vere generert ved hjelp av kunstig intelligens, og nettstaden som hadde publisert historia vart avdekt som oppdikta. Bilforhandlaren i Paris som skulle ha vore involvert, opplyste også at han ikkje hadde noko med saka å gjere og leverte klage til styresmaktene.
### Olena Zelenska-stiftinga

Den 22. september 2022 presenterte Olena Zelenska stiftinga si under eit veldedighetsarrangement i New York i samband med den 77. generalforsamlinga til SN.

Hovudmålet til stiftinga er å gjenoppbyggje Ukrainas menneskelege ressursar, slik at kvar ukrainar kan kjenne seg fysisk og mentalt frisk, trygg og i stand til å bruke retten til utdanning, arbeid og til å byggje ei framtid i Ukraina.

Stiftinga arbeider innan tre hovudområde: medisin, utdanning og humanitær hjelp. Innan desse områda skal ho gi målretta støtte, investere i gjenoppbygging av barnehagar og skular, poliklinikkar og andre helseinstitusjonar, samt dele ut stipend til utdanning og forsking. Utenlandske verksemder og internasjonale stiftingar er tenkte som viktige samarbeidspartnarar og bidragsytarar.
## Utmerkingar
Olena Zelenska fekk ShEO Awards 2022 i kategorien «Verdsfred». Prisen vart oppretta av Wprost, eit av dei mest innflytelsesrike og eldste tidsskrifta i Polen.

Den 9. november 2022 vart Olena Zelenska teken med på lista «ELLE 100 Women».

Den 10. desember 2022 fekk Ukrainas førstedame Hillary Rodham Clinton Award, ein pris som årleg blir delt ut av Georgetown Institute for Women, Peace and Security for framifrå leiarskap i arbeidet for kvinners rettar og for å skape ei meir fredeleg og trygg verd.

Ho vart også kåra til ein av BBC 100 Women i desember 2022.

I november 2023 vart Olena Zelenska inkludert på lista over dei 25 mest innflytelsesrike kvinnene i verda ifølgje *[[Financial Times]]*.

## Merknadar

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Olena Zelenska|Olena Zelenska]]» frå , den 11. mars 2026.*