Spore på dyr

Ein **spore** er ein utvekst av bein dekt av ei kappe av horn, som finst på ulike anatomiske stader hos somme dyr. I motsetnad til klør eller negler, som veks frå tuppen av tærne, blir sporar danna frå andre delar av foten, vanlegvis i samband med ledd der tærne møter foten eller der foten møter dei lange beina. Sporar finst oftast på bakføtene, men nokre fuglar har òg sporar på framkanten av vengene.

## Anatomi

Ein spore liknar mykje på eit ekte horn; han har ein kjerne av bein som er festa til skjelettet og eit ytre hornlag. Som horn veks sporen frå basis og utover, slik at spissen er eldre enn basisen. Nokre sporar blir danna som ein utvekst frå eit eksisterande bein, men dei fleste blir danna sekundært som hudbein (dermalt bein) som er festa til skjelettet gjennom eit halvstivt ledd. Sporar på bakføtene ser ikkje ut til å bli felte, men vengesporar hos fuglar blir felte ein gong i året saman med vengfjørene.

I motsetnad til klør er sporar vanlegvis rette eller berre svakt krumma, noko som gjer dei eigna til slag eller stikk. Hos fuglar og pattedyr ser funksjonen ut til å vere knytt til kamp, forsvar og markering av territorium, heller enn predasjon. Hos slangar finst sporar vanlegvis berre hos hannar, og dei blir brukte til å halde fast eller stimulere hoa under paring.

## Hos krypdyr

Omgrepet spore blir stundom brukt om bekkensporar, restar av lemer (vestigiale lemer) som finst hos primitive slangar, som boaer og pytonslangar, og hos den stripa beinlause øgla *Delma impar* i Australia. Desse sporane fungerer hovudsakleg som feste under paring. Sidan dei sit i enden av ein lem, kan dei eigentleg reknast som klør heller enn ekte sporar.

Hannar hos dei fleste artar i kameleonslekta *[[Chamaeleo]]* har òg paringssporar. Ein tarsal spore finst på baksida av bakføtene hos hannar av jemenkameleon (*Chamaeleo calyptratus*), og denne er til stades ved fødsel og veks med alderen. Sjølv om ikkje funksjonen er godt dokumentert for slekta, trur ein sporen blir brukt i reproduksjon.

Nokre skilpadder i slekta *[[Testudo]]* har òg sporar som sit på låret (femur). Desse er velkjende som artskjenneteikn, men funksjonen deira er ikkje godt dokumentert.

## Hos fuglar

Dei fleste fuglar har fire tær. Den første peikar bakover hos dei fleste artar, medan den andre, tredje og fjerde peikar framover. Den femte tåa er heilt borte, bortsett frå hos nokre få fuglar der ho er omdanna til ein spore. Ei rekkje fuglar har sporar på føtene eller beina, vanlegvis danna frå den nedre delen av tarsusbeinet. Dei mest kjende er sporane hos høns, men dei fleste hønsefuglar har sporar. Sporane finst oftast hos hannar og blir brukte i konkurranse om paring eller til forsvar av territorium. Nokre fuglar har sporar på vengene i staden for på beina; desse finst ofte hos begge kjønn og har truleg andre funksjonar, til dømes forsvar.

Tamhøns har metatarsale sporar som stikk ut frå metatarsen i ein vinkel på om lag 90 gradar, og som peikar bakover og inn mot midten i ein vinkel på om lag 45 gradar. Dei sit mellom den midtre og den ytre tredelen av metatarsen. Både høner og hanar kan utvikle sporar, men dei er vanlegare og betre utvikla hos hanar. Både tamme og ville kalkunar har òg slike sporar. Hos villkalkun veks sporane gjennom heile livet og blir lengre og skarpare. Lengda på sporen blir ofte rekna som det mest pålitelege kjenneteiknet for å bestemme alderen på ville hannar. Det er òg skilnader i sporelengd mellom underartar, truleg på grunn av leveområde. Steinete terreng kan slite ut sporane tidlegare enn blautt underlag.

Sporegåsa (*Plectropterus gambensis*), den største vassfuglen i Afrika, har tydelege karpale sporar som ikkje er synlege når vengene er samanlagde. Det har eit anna opphav enn sporar hos andre vassfuglar. Når fuglen blir uroa, strekkjer hannen ofte vengene bakover slik at sporane og dei kvite vengefelta blir synlege, noko som kan fungere som eit trugsmålssignal. Fleire andre fugleartar er kjende for å slå kvarandre med vengene, og somme har utvikla sporar for å auke skaden dei kan påføre.

Dei tre medlemene av gjetarfuglfamilien (Anhimidae, andefuglar i Sør-Amerika) har to store piggar på carpometacarpus (armbeinet). 

Karpale sporar finst òg hos straumand (*Merganetta armata*). Dei har ein kraftig basis og smalnar raskt mot ein spiss, og er vanlegvis større og skarpare hos hannar enn hos hoer.

Maskevipe (*Vanellus miles*) har karpale sporar. Par som hekkar, forsvarer territoriet sitt mot inntrengjarar ved å rope høgt, breie ut vengene og deretter stupe raskt og lågt, og ved behov slå mot fiendar med føtene og åtake dyr på bakken med dei tydelege gule sporane. Det finst ein utbreidd, men feilaktig myte om at desse sporane kan injisere gift.

## Hos pattedyr

Sporar er uvanlege hos pattedyr. Hannar hos ringhalelemur (*Lemur catta*) har sporar som blir brukte til visuell og luktbasert territoriemerking. Både hannar og hoer har ein duftkjertel på innsida av underarmen, men hos hannar er denne dekt av ein spore. I ein åtferd kalla «sporemerking» grip dei tak i eit underlag, ofte ein liten trestamme, og dreg sporen over han slik at barken blir snitta og kan feste eller spreie kjertelsekretet. Sporane veks med alderen og ser ut til å vere utvikla frå sekret frå den underliggjande kjertelen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spur (zoology)|Spur (zoology)]]» frå ,  den 22. mars 2026*