open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaularspelet

**Gaularspelet** er eit historisk spel som vert synt på utescene på Osen Gard, i Gaular kommune i Sogn og Fjordane i august annakvart år. Spelet vart til i 1987 etter ein idé av Egil Hjelmeland. I fleire år sidan 2000 er det versjonen *Kjærleikssaum* skriven av Rolf Losnegård som har blitt synt. Spelet er bygd opp på ein stor lokal dugnadsinnsats der dei fleste aktørane er amatørar, men med enkelte profesjonelle innslag.

Gaularspelet byggjer på historiske hendingar i Dalsfjordområdet i vikingtida mellom år 865 og 874. Desse hendingane var viktige, ikkje berre i høve til maktkampen kring samlinga av Noreg, men i endå større grad busettinga på Island.

*Kjærleiksaum* er eit drama om korleis det kan ha gått føre seg då Harald Hårfagre sende mennene sine til veitsle hjå Atle Jarl «hin Mjove» (den smale) som styrde Gaular og Sygnafylket for han. Det handlar om Ingolf Arnarsson og syster hans Helga «Den Fagre» som var lova til frenden Leiv Rodmarsson, men som òg Holmstein, son til Atle Jarl, var hugteken av. Det fortel også om korleis drapet på Atlesønene førte til at Ingolfr og Leiv vart dømde fredlause og reiste vest i havet til Island og slo seg ned der.

## Speleår
* 1987 - Urpremiere på Gaularspelet, forfatta av Egil Hjelmeland. Regissør: Kristin Geiring. Musikk av Glenn Erik Haugland. Stad: Osen Gard
* 1988 - Regi: Kristin Geiring
* 1990 - Regi: Kristin Geiring
* 1992 - Regi: Kristin Geiring
* 1995 - Regi: Kristin Geiring
* 1997 - Oddvar Helland omarbeidde manus, og hadde regi på dette. Spelestaden blei flytta til bak Osen Stadion.
* 2000 - Den siste versjonen av spelet, *Kjærleikssaum* (Rolf Losnegård) oppført for første gong, attende på den opphavlege speleplassen på Osen Gard. Ny musikk skriven av Magne Rutle. Instruktør: Rolf Losnegård. 
* 2002 - *Kjærleikssaum*, instruktør: Rolf Losnegård. Spelet igjen flytta, denne gongen inn til Osbogen, p.g.a. arkeologiske utgravingar på den opphavlege speleplassen, som no vert bygd om til amfi, som ein del av tusenårsstaden til Gaular kommune.
* 2005 - *Kjærleikssaum*, instruktør: Rolf Losnegård. Spelet er igjen attende på den opphavlege speleplassen, som no er bygd om til amfi.
* 2007 - *Kjærleikssaum*, instruktør: Idun Losnegård.
* 2009 - *Kjærleikssaum*, instruktør: Idun Losnegård
* 2012 - *Kjærleikssaum*, instruktør: Idun Losnegård. 25 års jubileum.
* 2014 - *Kjærleikssaum*, instruktør: Torkil Sandsund Scenekampinnstruktør: Jeff Pederen, hovudrolle: Nils Sletta

## Bakgrunnsstoff
* www.gaularspelet.no
* www.opragard.no
Linjesender

Ein **linjesendar** var ein radiosendar som sende i langbølgjebandet. Som andre kringkastingssendarar brukte dei AM (amplitudemodulasjon). Namnet sitt fekk dei fordi dei bruka det høgspente kraftlinenettet som sendarantenne. Sendareffekten var oftast liten, berre 250 W til 2 kW. Dei hadde likevel god rekkjevidd. Dei var òg rimelege å setja opp. Linjesenderane vart utvikla av folk i Teledirektoratet i Noreg, og vart berre brukte her til lands. Den første linjesendaren vart testa i Sulitjelma i august 1953. Den siste, Røldal Linjesendar, var i drift til 1987.

### Kjelder
* Norske kringkastningsendere
* Norske AM kringkastningsendere
Anthony Davidson

**Anthony Denis Davidson** () er ein engelsk formel 1-førar.

## Bakgrunnsstoff
* Den offisielle nettstaden for Anthony Davidson
Mika Häkkinen

**Mika Pauli Häkkinen** () er ein finsk formel 1-motorsportutøvar. Han vart verdsmeister i 1998 og 1999 for McLaren. Han køyrde formel 1 frå 1991 til 2001.

## Bakgrunnsstoff

* www.hakkinen.com
Silas

**Silas** var ein kristen leiar som levde i det første hundreåret. Han var ein respektert mann og ein av dei førande personane i den første ortodokse kyrkja i Jerusalem. Silas er rekna som ein av Dei sytti apostlane og er ein helgen i fleire kyrkjer.

Helgenen er omtalt i Apostelgjerningane som «Silas» (gresk Σίλας), truleg den arameiske forma av det hebraiske namnet Saul. 
Han er truleg den same som Silvanus (Σιλουανός), som er nemnd i apostelen Peter sine brev.

## Liv og virke
Etter disippelforsamlinga i år 51 e. Kr., som tok for seg spørsmålet om kristne, som tidlegare hadde vore heidningar, skulle følgje dei jødiske Moselovane, sende disiplane brev til kristne i Antiokia med apostlane Paulus og Barnabas om at dei heidningekristne ikkje måtte følgje Moses sine lover. Det vart derimot avgjort at dei måtte halde seg borte «frå kjøt ofra til avgudar, frå blod, frå kjøt av kvelte dyr og frå hor» (Apg. 15, 20-29) og «ikkje gjere mot andre som dei ikkje ønska for seg sjølv».

Apostelgjerningange fortel vidare at to andre medlemmer av kyrkja i Jerusalem, Silas og Judas, vart sende til Antiokia saman med Paulus og Barnabas for å bringe denne meldinga muntleg. Judas drog så til Jerusalem, medan Silas oppheldt seg i Antiokia og hjelpte ivrig Paulus med å forkynne evangeliet. Disiplane vitja Syria, Kilikia og Makedonia.

I Fílippi (i dag Kavála) vart dei skulda for å hisse opp folket. Dei vart gripne, slått med stokk og så kasta i fengsel. Ved midnatt då Paulus og Silas bad, oppstod det plutseleg eit kraftig jordskjelv og lenkjene fall frå dei og dørene i fengselet opna seg. Fangevaktaren var redd for at fangane skulle rømme og han prøvde å ta livet sitt, men Paulus stoppa han. Då fall han føre føtene deira og tok imot orda deira om Kristus. Han førte dei ut av fengselet, tok dei inn i huset sitt for å stelle skadane deira og vart kristna saman med heile familien sin.

Paulus og Silas drog vidare til byane Amfipolis, Apollonia og Thessaloníki frå Filippi, fekk nye disiplar og grunnla kyrkjer i kvar by. I Korint vart Silas biskop resten av livet sitt, der han skal ha utført mange mirakel.

Silas er nemnd i *[[Martyrologium Romanum]]*. Korleis han døydde er ukjend, men han blir tradisjonelt rekna som ein martyr.

## Kjelder

* Ortodoks kalender
* Den hellige Silas eller Silvanus (1. årh) ved katolsk.no
* Silas, Missionary Companion of Paul ved justus.anglican.com

## Bakgrunnsstoff
* Saint Silas the Martyr ved saintsilas.org.uk
** Biografi (engelsk)
Tetra

**Tetra** er eit populærnamn som vert nytta om små stimfisk i ordenen *[[Characiformes]]*. Dei skil seg frå andre fisk m.a. ved å ha feittfinne (noko berre få andre fisk har, m.a. lakse- og mallefisk).

Eigentleg er ikkje ordet *tetra* nokon vitskapleg term. I akvaristikken er mange tetra-artar populære (særleg neontetra, kardinaltetra, kongotetra m.m), noko som har gjort at mange ulike fisk ber namnet utan naudvendigvis å vera nærskylde kvarandre. Dei eigentlege tetraane høyrer til den Sør-Amerikanske familien *[[Characidae]]*, karpelaks. Familien *[[Alestiidae]]*, som tidlegare vart rekna som ein underfamilie av karpelaksane, har òg ei rekkje artar som vert omtalt som tetra; desse lever likevel i Afrika.
Mallefisk

**Mallefisk** er ei stor og mangfaldig gruppe beinfisk som finst i alle verdsdelar, hovudsakleg i ferskvatn eller langs kystar. Dei fleste artane er botnlevande, og mange har skjeggtrådar (eit slags sanseorgan) i nærleiken av munnen. Det er stor variasjon innanfor gruppa; ho omfattar alt frå dei opp til 5 meter lange europeiske mallane til små artar som sjeldan vert over 10 cm.

I norske farvatn finst éin art, nemlig dvergmalle.

## Kjelder

* FishBase
* L'Abée-Lund, Jan Henning: «Mallefisker» i *Norges Dyr - Fiskene 1* Cappelen 1992
Silvanus

**Silvanus** var ein av Jesu sytti disiplar. Silvanus talte Guds Ord saman med apostlane Peter og Paulus. Silvanus vart nemnd i Peters fyrste brev: «Med hjelp frå Silvanus, som eg held for ein påliteleg bror, sender eg dette vesle brevet eg har skrive for å setja mot i dykk og vitna om Guds sanne nåde. I den må de bli ståande.» (1 Pet. 5, 12). 

Silvanus vart biskop i Thessaloníki og der etter mykje liding for Gud døydde han som ein martyr.

Silvanus er sannsynlegvis same person som Silas, og somme omtalar desse to som eitt menneske. 

## Minnefestdagar for St. Silvanus
* 17. januar (4. januar i den julianske kalenderen) - Minnefest for Jesu sytti displar
* 30. mai (17. mai i den julianske kalenderen)
* 12. august (30. juli i den julianske kalenderen)

## Kjelde
* Ortodoks kalender
* Silas på katolsk.no
Alexander Wurz

**Alexander Wurz** () frå Waidhofen an der Thaya er ein austerriksk motorsport-utøvar som køyrer for formel 1-laget Williams. Han er den andre sonen til den tidlegare rallycross utøvaren Franz Wurz som vart europeisk rallycrossmeister i 1974, 1976 og 1982.

## Bakgrunnsstoff

* Alex Wurz sin offisielle nettstad
Nico Rosberg

**Nico Rosberg** () frå Wiesbaden i Tyskland) er ein a tysk-finsk Formel 1-førar som køyrer for Williams-laget.

Rosberg vann GP2-serien i 2005 for ART, og har tidlegare konkurert i Formel 3 for faren sitt lag.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
Pierre Nkurunziza

**Pierre Nkurunziza** () var president i Burundi og sat i styret i Conseil National Pour la Défense de la Démocratie–Forces pour la Défense de la Démocratie (CNDD-FDD). Han blei fødd i den burundiske hovudstaden Bujumbura. Han studerte ved universitetet i Burundi og i 1990 blei han ferdig med studia sine.

Nkurunziza var forelesar ved universitetet i Burundi da borgarkrigen i Burundi braut ut som følgje av drapet på Burundis første hutu-president Melchior Ndadaye i 1993. Han blei med i CNDD-FDD i 1995. Der steig han raskt i gradene og blei vise-generalsekretær i 1998.

Før valet i 2005 blei Nkurunziza nominert som CNDD-FDDs presidentkandidat. Han blei vald til president av parlamentet 19. august og overtok vervet som president 24. august.
Dunderlandsdalen

**Dunderlandsdalen** er eit dalføre i Rana kommune i Nordland. Dalføret strekkjer seg frå Mo til Saltfjellet. Ranelva følgjer dalen. I Dunderlandsdalen ligg tettstaden Storforsheia, bygdene Skonseng, Røssvoll og Storvoll.

E6 følgjer dalen frå Mo i Rana til Saltfjellet. Illhøllia tunnel, mellom Nevermoen og Røssvoll opna i 2002.

Som ein del av Dunderland Iron Ore Company sitt anlegg i 1902 vart det lagt jernbane frå Storforshei til Mo i Rana, og sidan 1947 har denne traseen vore ein del av Nordlandsbanen.

## Historie

### Steinalder

Det har vore busetnad i Dunderlandsdalen sidan steinalderen. Sommaren 2003 oppdaga ein dansk turist ei «stridsøks» (Streitaxe) ved elva Eiterå. Øksa vart overlevert kulturavdelinga ved Rana Museum den 1. juli 2004.

Dette er det første funnet av den stridsøkskulturen i innlandet i Nord-Noreg. I 1913 vart det oppdaga ei 20 cm lang øks frå den same kulturhorisonten på Brattland i Utskarpen.

Øksa er ei «båt-øks» av svensk-norsk type frå 2800&minus;2400 f.Kr. Ho var neppe ein funksjonell reiskap, men ei pynteøks &mdash; eit symbol på rikdom og sosial lagdeling. Kanskje høyrte ho til ein lokal høvding.

### Gruvedrift
Sidan 1799 har jernmalmleiene i dalen vore kjent, og den første industrielle utnyttinga av malmen skjedde i regi av Dunderland Iron Ore Company i fleire driftsperiodar, den første frå 1902. Selskapet vart avvikla i 1947. Frå 1937 har Rana Gruber drive utvinning av malmen. 

Under den andre verdskrigen, opna okkupasjonsmakta, fleire fangeleirar; fangar svelta i hjel og fangar vart avretta.

I 1948 var det ei bussulykke i dalen der 16 døde, Dunderlandsdalen-ulukka. Bussen var på veg frå Tromsø frå det første landsmøtet i Norske Reindriftssamers Landsforbund (NRL).

Frå 1964 vart magnetitt og hematitt frå dalen nytta i produsjonen ved Norsk Jernverk i Mo i Rana.

## Geografi

Sentrale stader, frå foten av Saltfjellet i nord og sørover, er Krokstrand, Bjøllånes, Storvoll, Dunderland, Eiterå, Nevernes, Storforshei, Nevermoen og Røssvoll.

Av sidedalar finn ein mellom anna Plurdalen, Røvassdalen, Bjøllådalen, Grønfjelldalen og Virvassdalen.

### Geologi
Dunderlandsdalen er kjent for store førekomstar av jernmalm, glimmerskifer og tildels marmor.

Berggrunnen i Dunderlandsdalen består av kaledonsk skifer som har gjeve grunnlag for bergverksdrift; mellom anna på Fauske marmor som òg finst på Fauske. På Storforshei har det vore utstrekt drift på jern.

### Folketal

## Sjå òg
*Fangeleirane til okkupasjonsmakta i Noreg under andre verdskrigen

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dunderlandsdalen|Dunderlandsdalen]]» frå , den 4. mai 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Crescens av Galatia

**Crescens av Galatia** er ein person som er nemnd i Nytestamentet, og blir rekna som ein helgen og ein av Jesu sytti disiplar. Paulus omtaler Crescens i andre brev til Timoteus (2 Tim. 4, 10), der han seier at Crescens har reist til Galatia for å forkynne.

I følgje tidleg kristen tradisjon (*[[Constitutiones Apostolorum]]*) vart han biskop i Galatia. I følgje seinare tradisjon forkynte han i Gallia. Han skal ha vore biskop i byen Vienne, og seinare utnemnd eleven sin Zacharias til ny biskop der. 

Crescens skal ha døydd som martyr i Galatia under keisar Trajan si regjeringstid. Han er minna 27. juni i *[[Martyrologium Romanum]]*, men er ikkje nemnd i tidlegare verk om martyrar.

## Minnefestdagar
* 4. januar i den julianske kalenderen - Minnefest for Jesu sytti displar (tilsvarar 17. januar i den gregorianske kalenderen)
* 17. mai i den julianske kalenderen (30. mai i den gregorianske)
*30. juli i den julianske kalenderen (12. august i den gregorianske)

## Kjelder

* Ortodoks kalender
Epainetos

**Epainetos** er ein helgen og var ein av Jesu sytti displar. Han var biskop i Kartago. Epainetos er omtala i Paulus sitt brev til romarane (Rom. 16, 5) der han skriv: «Hels min kjære Epainetos, han som er den første frukta for Kristus i Asia». 

## Minnefestdagar for St. Epainetos
* 17. januar (4. januar i den julianske kalenderen) - Minnefest for Jesu sytti displar
* 30. mai (17. mai i den julianske kalenderen)
* 12. august (30. juli i den julianske kalenderen)

## Kjelde
* Ortodoks kalender
Andronikos og Junia

**Andronikos og Junia** er to helgenar. Andronikos er ein av Jesu sytti disiplar. Paulus omtalar begge i brevet til romarane: «Hels Andronikos og Junia, som er landsmennene mine og fengselskameratane mine. Dei har eit godt namn mellom apostlane, og dei kom til trua på Kristus før meg» (Rom. 16, 7). 

Andronikos var biskop i Pannonia. 

## Minnefestdagar for Andronikos og Junia
*Minnefest for Jesu sytti displar: 4. januar i den julianske kalenderen, tilsvarande 17. januar i den gregorianske
* 17. mai i den julianske kalenderen (30. mai i den gregorianske)
* 30. juli i den julianske kalenderen (12. august i den gregorianske)

## Kjelder
* Ortodoks kalender
Sander Røo

**Sander Tomasson Røo** () var ein framtredande bonde og kulturberar i Hol i Hallingdal på 1800-talet. 

Sander vart fødd på garden Røo i Hol, og tok med tida del i dei offentlege og sosiale stellet i heradet. Han hadde underoffisersskolen, og noko meir utdaning enn bønder flest på denne tida. Han var ei tid ordførar i Hol, og stilte ofte til val i heradsstyret. Sander Røo var svært oppteken av folkeopplysing, og ivra for betre lærarutdaning på bygdene, og fekk oppretta Hol folkebibliotek på 1860-talet. Samstundes dreiv han innsamling, og sende mykje av dette til universitetssamlingane, og møtte og samrådde med mange av dei mest framtredande mennene i si tid, mellom dei Peter Christen Asbjørnsen, Ernst Sars, Hans Ross, Carl Berner, og ikkje minst Ivar Aasen. Frå Sander Røo fekk Aasen eit stort tilfang av gamle ord frå Hallingdal. 

Sander var elles god til å spela bukkehorn, og var ein god forteljar. Verdens Gang skreiv om han i 1885: «De fremmede, som har rehst gjennom Hallingdal og benyttet anledningen til at besøge Sander Raaen og samtale med ham om videnskabelige Ting og høre ham fortælle muntre Bygdesagaer, vil være blet opfyldt af Beundring for denne mands sjeldne Dannelse og Kunskabsfylde.» Fleire andre har gitt liknande skildringar av Sander Røo, noko som minner om at han nok var av dei førande i si tid.

Sander stamma frå skotten Sander Sanderson som slo seg ned i Hallingdal om lag 1590 og gifte seg til Røo. Han var svært ættestolt, og fortalde gjerne om forfedrane sine. Han er rekna som hovudkjelda til segnkrinsen om Villandskarane og Blank-Ola.

## Kjelder
*Lars Reinton: *Villandane*, 1939.
Bekkerøye

**Bekkerøye** (*Salvelinus fontinalis*) er ein laksefisk nærskyld røya. Ho kjem opphavleg frå austlege Nord-Amerika, men er sett ut som sportsfisk mange andre stadar. I Noreg vart ho sett ut frå 1876 til 1920 og frå 1960-åra; særleg i forsura vassdrag sidan ho toler lågare pH-verdiar enn aure. Arten står på Norsk svarteliste 2007 og vert rekna som ein høgrisikoart; ho er nemleg ein mogleg vektor for ymse utanlandske parasittar.

## Kjenneteikn
Bekkerøya er mørk grøn til brun med marmorisering i lysare fargar på ryggen og ofte halen. Magen og finnane på undersida av fisken er raude, han har òg ein del raude prikkar. Raudfargen på magen vert kraftigare i gytetida, særleg hjå hannar.

Den største registrerte lengda på bekkerøye er 86 cm, og den største vekta 9,4 kg. Han kan nå ein alder på minst 7 år; kanskje det dobbelte i område kor han er innført.

## Levesett
Bekkerøya trivst i klart, kaldt vatn med mykje oksygen. I det naturlege utbreiingsområdet har det vorte observert ein tendens til å symje mot straumen tidleg på våren, om sommaren og seint på hausten; og nedover på seinvåren og hausten. Somme bestandar er anadrome til ein viss grad - dei vandrar ut i saltvatn, men forflyttar seg aldri meir enn nokre få kilometer frå elvemunningane. Dei blir verande på sjøen i opp til tre månadar.

Bekkerøya er ein rovfisk som et frå eit vidt spekter av organismar, m.a. makk, krepsdyr, insekt, blautdyr, fisk, amfibium og små pattedyr. Det har òg vorte funne planterestar i mageinnhaldet til nokre eksemplar.

Dei gyter over grusbotn. Kurtisen tek til med at hannen freistar å driva hoa mot ein passande gyteplass. Om ho er villig, vel ho ein plass og grev eit reir. Medan ho grev sym hannen rundt ho og freistar å stryka finnane sine mot ho, sjølv om han mesteparten av tida er oppteken med å jaga vekk andre hannar. Når reirholet er ferdig, legg paret seg ned i og slepp ut egg og mjølke. Når dei er ferdige med dette, dekker hoa egga med småstein ho feiar oppstrøms. Når dei er heilt dekt, sym ho opp mot straumen og tek til å grava ei ny gytegrop.

Egga klekker etter om lag 100 dagar ved 5&nbsp;°C, saktare ved lågare temperatur.

## Bakgrunnsstoff
* Bekkerøye hjå artsdatabanken 
* Bekkerøye hjå FishBase
*
Nils Løingslåtta

**Nils Olsson Løingslåtta**, (), var ein norsk kjend forteljar og tradisjonsberar frå Hol i Hallingdal. Han var frå garden Rygg, sjølv var han gardbrukar på bruket Løingslåtta i heimbygda.

I følgje Lars Reinton var Nils Løingslåtta ein forteljar av det spontane slaget.

Reinton skriv:*Han var ikkje før komen innom døra, so bar det til å fortelja. Eg var hjå han og fekk han til å fortelja om forfedrane mine. Han sat ved vindauga, den gamle, magre mannen, med augo som stirde meir innetter enn frametter, hovudet nikka og nikka, han var so skjelv, hendene hans riste. Men fortelnadene hans kom som hugne i stein. Ein såg skapnadene for seg...*

Rikard Berge skriv: *Med sitt gode minne, sin lyriske hug og si klaare, rike maalføring høyrde han til dei beste sogusegjarar Hallingdal hev havt paa 1800-tale, de tvilast ikkje*.

Nils var av den store Rygg-slekta i Hol, og var barnebarn av rosemålaren Kitil Olsson Rygg. Nils budde i Kvisle heile livet. 

## Kjelder
* Lars Reinton:*Villandane*, 1939 
* Rikard Berge:*Norsk Sogukunst*, 1924
Torbjørn Hansen

**Torbjørn Hansen** ()) er ein norsk politikar frå Bergen som representerer Høgre.
Han vart vald inn på Stortinget frå Hordaland i 2001, og var vararepresentant frå 1997. Han har vore leiar i Bergen Høgre.

Torbjørn Hansen voks opp i Norheimsund.

## Stortingskomitéar
* 2001&ndash;2005 medlem av Finanskomitéen.
* 2005&ndash;2009 medlem av Næringskomitéen.

## Bakgrunnsstoff
* Bergen Høyre 
* Bergen kommune
* Stortinget.no - Biografi
Johannes krigaren

**Johannes krigaren** er ein helgen som levde på 300-talet. Johannes gjorde teneste i hæren til keisar Julian den fråfalne (361-363). Saman med andre soldatar vart han send ut for å finne og drepe kristne. Skjult som ein forfølgjar hjelpte derimot Johannes dei kristne som vart jakta på. Han sette fri dei som var tatt, varsla andre og hjelpte til med rømminga. St. Johannes var ikkje berre miskunnsam med kristne, men med alle som budde i elende og trong hjelp. Han vitja sjuke og trøysta sørgande. Då keisaren oppdaga kva Johannes dreiv med vart han send i fengsel. I 363 vart keisaren drepen i krig mot persarane. St. Johannes slapp fri og vigde livet sitt til å hjelpe menneske. Han budde i heilagskap og reinheit, og døydde svært gamal.

Ein er ikkje sikker på kva år han døydde og det var heller ikkje kjend kor han var gravlagd. Han synte seg for ei gudfryktig kvinne og viste henne staden der han kvilte. Det vart kjend området og leivningane hans vart flytta til St. Johannes-kyrkja i Konstantinopel. Gud gav leivningane hans ei heilag lækjande kraft. Ved bøn til St. Johannes får syndarar og sørgande trøyst. I den russiske kyrkja vert Johannes krigaren æra som ein stor hjelp for menneske i sorg og med vanlege problem.

## Minnefestdagar for Johannes krigaren
* 12. august (30. juli i den julianske kalenderen)

## Kjelde
* Ortodoks kalender
Higravstindan

**Higravstindan** som ligg på austsida av Austvågøy er det høgaste fjellet i Lofoten med 1146 meter. Fjellet ligg på kommunegrensa mellom Hadsel kommune i Vesterålen og Vågan kommune i Lofoten.

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor
Folégandros

**Folégandros** (gresk Φολέγανδρος), òg kalla *Pholegandros*, er ei øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. I lag med Síkinos, Íos, Anáfi og Santoríni dannar ho den sørlege delen av øygruppa. Ho har eit areal på 32&nbsp;km² og 719 innbyggjarar (2021). Øya har tre små landsbyar, Khóra eller Folégandros, Karavostásis og Áno Meriá.

Folégandros er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Thíra i periferien Dei&nbsp;sørlege&nbsp;egeiske&nbsp;øyane.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen Folégandros 719&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 370&nbsp;innbyggjarar.

## Geografi
Folégandros har eit variert landskap med mellom anna høge klipper og ei stor grotte. Hovudbyen Khóra er bygd på kanten av ei 200 meter høg klippe. Hamna på øya er den litle landsbyen Karavostásis.

Folégandros er ei av mange avsidesliggande greske øyar med natur i flotte omgjevnadar. Med det klåre blå vatnet er strendene her kåra til blant dei ti beste i verda av Travel Channel.

## Historie
Lite er kjend om den antikke historia til Folégandros. Innbyggjarane var dorianarar og ho kom seinare athensk styre. Øya vart erobra i 1207 av venetianaren Marco Sanudo og var under Venezia fram til 1566, då ho vart ein del av Det osmanske riket. Grekarane tok øya tilbake på 1800-talet.

## Byar og tettstader
Byane og tettstadene i kommunen er:

Småøyar i kommunen:
* Ájos Ioánnis (0)
* Tría Adélfia (0)

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side

## Kjelde
Galatasaray

**Galatasaray Spor Kulübü** er eit tyrkisk idrettslag på den europeiske sida av Istanbul. Idrettslaget er særleg kjend for sine fotballag og basketballag. Galatasaray deltek med utøvarar også i friidrett, handball, hestesport, judo, roing, segling, symjing, vasspolo, volleyball, tennis, samt bridge og rullestol-basketball.

Galatasaray Spor Klubü blei stifta av Ali Sami Yen og studiekameratar på Galatasaray-gymnaset den 17. oktober 1905. 

### Fotball
Galatasaray er det einaste tyrkiske fotballaget som har vunne ei stor europeisk fotballturnering. I 2000 vann klubben UEFA-cupen. Finalemøttet mellom engelske Arsenal og Galatasaray fann stad i København 17. mai 2000. Ingen av laga hadde skåra etter 120 minuttars spel, straffeskytinga enda med 4-1 til det tykiske laget. Noko etterpå vann laget den såkalla Supercupen. Klubben har vunne den tyrkiske seriemeisterskapen 19 gongar, og 14 gongar sigra i den nasjonale cupmeisterskapen. 

Sidan januar 2011 har fotballaget spela heimekampane på nybygde *Türk Telekom Arena*. Fram til dess var Ali Sami Yen med plass til knappe 24&nbsp;000 tilskodarar heimebane til klubben.

### Basketball
Galatasaray sitt basketballag for kvinner vann FIBA Eurocup i 2009.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Galatasaray|Galatasaray]]» frå ,  den 16. juli 2010.*
Hamre på Osterøy

**Hamre** er ei bygd på Osterøy i Vestland. 

## Hamre kommune
Prestegjeldet Hamre (til 1915 skrive *Hammer*) vart oppretta som heradskommune 1. januar 1838 - etter formannskapslovene av 1837.

Ved kommunesamanslåinga i 1964 gjekk den delen av kommunen som låg på Osterøya inn i den nye Osterøy kommune. Den delen av Hamre kommune som låg nord for Osterfjorden gjekk inn i den nye Lindås kommune.

Hamre heradskommune låg på nord- og sørsida av Osterfjorden og på austsida av Sørfjorden. 
Den sørlegaste delen Hamre låg på Osterøy og omfatta vidare Alversund, Meland,og Åsane sokn. Alversund og Meland sokn vart i 1885 slått saman med Seim sokn i Hosanger og danna Alversund herradskommune. I 1904 vart Åsane sokn skilt ut som eigen heradskommune.

Før kommunesamanslåinga i 1964 grensa kommunen i aust til Hosanger, i sør og søraust til Haus og i vest til Åsane kommune.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Hamre kommune frå 1920 til 1964:**

## Hamre kyrkje
Den eldste kyrkjestaden på Osterøy er Hamre. På denne plassen har det stått stavkyrkje frå omtrent år 1024. Kyrkja var hovudkyrkje for heile Nordhordland. Stavkyrkja vart riven då noverande Hamre kyrkje vart bygd omkring 1620. Kyrkja er delvis ombygd i 1859 og restaurert på 1940-talet. 

Innvendig er det døypefonten i kleberstein som er det eldste inventaret. Den er ifrå omtrent år 1250. Det nest eldste i kyrkja er hovuddelen av et mellomaldersk alterskap. Dette er laga i Lübeck omkring år 1480.

## Fotnotar
Andímilos

**Andímilos** (gresk Αντίμιλος), òg kalla *Antimelos*, er ei lita øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Øya ligg 20&nbsp;km nordvest for Mílos.

Andímilos høyrer til kommunen Mílos, som er ein del av periferieininga Mílos i periferien Dei sørlege egeiske øyane. Øya har ingen busetnad.

Andímilos består berre av trakytt, og vert ofte kalla Erimómilos (‘Ørkenmilos’). Ho er ei vulkansk øy og krateret er framleis synleg. I antikken omforma innbyggjarar på øya krateret om til eit ope regnreservoar. Ein sjeldan variant av geiter lever på øya i dag, ho liknar den kretiske geita kalla «kri-kri», men er ikkje den same.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Antimilos|Antimilos]]» frå ,  den 13. august.*
Mogens Petterson Teleman

**Mogens Petterson Teleman** () var sokneprest i Hadsel, prost i Lofoten og Vesterålen. 
Namnet hans vert òg latinisert til Magnus Petri og etternamnet vert ofte skrive *Thi(e)lemann*, men han skal sjølv ha underskrive *Teleman*, 

Telaman var son til ein tidlegare prest i Hadsel, Peder Lauritzen Teleman. Han var gift tre gonger; med Karen Tallaksdotter Lind, Inger Hansdotter Blix (1625-55) og Maren Pettersdotter Falk (1629-1709), mor til diktarpresten Petter Dass.

Eit måla portrett av Teleman heng i Hadsel kyrkje.

## Kjelder
* Hansen Kåre: Petter Dass- mennesket, makten og mytene (2006)
* Dansk slektsside - Falch / Falck / Falk 
* Diskusjon på slektsforskarforum
Håar

**Håar** (*Squaliformes*) er ein bruskfiskorden innanfor haiane. Namnet er au nytta om alle haiane. Gruppa har 80 artar fordelt på 4 familiar, og finst berre i havet.

Håane har to ryggfinnar og fem gjellespaltar, men manglar gattfinne og gjennomsiktige horisontale augelokk.

## Klassifisering
Familiar, slektar og norske artar:

**Familien [[Echinorhinidae]]**
* *[[Echinorhinus]]*
* *[[Pseudoechinorhinus]]*

**Familien [[Centrophoridae]]**
* *[[Centrophorus]]*
* *[[Deania]]*
** Gråhå (*Deania calceus*)

**Familien [[ Dalatiidae]]**
* *[[Aculeola]]*
* *[[Centroscyllium]]*
* *[[Centroscymnus]]*
* *[[Dalatias]]*
* *[[Etmopterus]]*
** Svarthå (*Etmopterus spinax*)
* *[[Euprotomicroides]]*
* *[[Europtomicrus]]*
* *[[Heteroscymnoides]]*
* *[[Isistius]]*
* *[[Mollisquama]]*
* *[[Oxynotus]]*
* *[[Scymnodalatias]]*
* *[[Scymnodon]]*
* *[[Somniosus]]*
** *[[Håkjerring]]* (*Somniosus microcephalus*)
* *[[Squaliolus]]*

**Familien [[Squalidae]]** (håfamilien)
* *[[Cirrhigaleus]]*
* *[[Squalus]]*
** Pigghå (*Squalus acanthias*)

## Bakgrunnsstoff
Håar på Fishbase
Dyreplankton

**Dyreplankton** er dei heterotrofe eller detrivore delane av planktonet. Dei fleste av dei er protistar, men det er òg mange dyr som lever planktonisk heile eller delar av livet. Bortsett frå nokre få unnatak (t.d. manetar og krill) er dei som regel for små til å sjå med det blotte auga.

Mellom dei meir økologisk viktige protistane i dyreplankton-segmentet kan me nemna foraminiferar, radioloarianar og dinoflagellatar. Døme på viktige fleircella dyr som lever planktonisk er m.a. manetar, hoppekreps, kril, salpar, fiskelarvar og pteropodar. Dette breie fylogenetiske spekteret er tilsvarandre mangfaldig i fødeinntak; nokre er passive filtrerarar, andre er aktive predatorar og atter andre lever mutualistisk med autotrofe planteplankton. Dyreplankton et bakterieplankton, planteplankton, andre dyreplankton (gjerne kannibalistisk), detritus og stundom tilmed symjande organismar.
Alexander Schmorell

**Alexander Schmorell** () var ein tysk-russisk medisinstudent og medlem av Den kvite rosa.

Schmorells far var ein tyskar fødd og oppvaksen i Russland medan mora var russisk. Mora døydde av tyfus i 1920. Etter at mora var død gifta faren seg med ei tysk kvinne som akkurat som faren var oppvaksen i Russland. I 1921 måtte dei flykte frå bolsjevikane og busette seg i München.

Schmorell var russisk Ortodoks og såg på seg sjølv som både tyskar og russar.

I 1938 blei han innkalla til riksarbeidsteneste, og deltok i annekteringa av Austterrike og seinare også i invasjonen av Tsjekkoslovakia. I 1942 var han sanitet på austfronten, og det var etter å ha sett korleis tyskarane behandla krigsfangar og sivile der han blei skeptisk til naziregimet.

I 1939 begynte begynte han å studere medisin, og i 1940 blei han kjend med Hans Scholl og seinare også Willi Graf. 

Etter at Christoph Probst, Sophie og Hans Scholl blei arresterte prøvde Schmorell å rømme til Sveits men blei arrestert 24. februar, på same dagen som venene blei gravlagde.

19. april 1943 blei han dømd til døden av Folkedomstolen.

Tida før avrettinga brukte han på å skrive brev til familien der han forsikra dei om at han ikkje var redd for å døy. 13. juli 1943 blei han avretta ved giljotinering saman med Kurt Huber.
Síkinos

**Síkinos** (gresk Σίκινος) er ei øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. I antikken vart ho kalla *Oinoe* (Vinøya). I motsetnad til naboøya Íos er ho roleg og relativt lite utvikla. Síkinos ligg midt mellom Íos og Folégandros, og like sørvest for øya ligg den litle øya Kardiótissa.

Síkinos er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Thíra i periferien Dei&nbsp;sørlege&nbsp;egeiske&nbsp;øyane.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen Síkinos 253&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 180&nbsp;innbyggjarar.

Øya har to landsbyar, hamna Aloprónia og Síkinos by (ofte kalla Kástro eller Khóra) lenger oppe i åsane. Det er eit par gjestgiveri ved hamna. Stranda ved hamna er ein av to store strender på øya. Det ligg fleire ruinar frå antikken på Síkinos, men nokre av dei er nokså avsidesliggande. Terrenget er kupert og gjer det vanskeleg å ferdast på øya. Nesten heile øya er dekt av terrassar som tidlegare vart nytta til omfattande jordbruk. I dag vert berre nokre få av desse nytta.

## Byar og tettstader
Byane og tettstadene i kommunen er:

Småøyar i kommunen:
* Avoladonísio (0)
* Kalójeros (0)
* Karavós (0)
* Kardiótissa (0)

## Referansar

## Kjelde
Íos

**Íos** (gresk Ίος) er ei øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Íos er ei åslendt med høge klipper langs nesten heile kysten. Ho ligg om lag midt mellom Náxos og Santoríni. Ho er om lag 18&nbsp;km lang og 10&nbsp;km brei med eit areal på 109&nbsp;km².

Íos er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Thíra i periferien Dei&nbsp;sørlege&nbsp;egeiske&nbsp;øyane.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen Íos 2&nbsp;299&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 1&nbsp;957&nbsp;innbyggjarar.

## Byen Khóra
Hamna på Íos ligg ved Órmos i nordvest. Frå her går det buss eller ein 15 minuttar lang gåtur opp til landsbyen, som vert kalla Khóra eller Íos by. Han består av kvite og svært vakre kykladiske hus, med mange trapper og smale gater. I dag er hovudgata i landsbyen fullstendig basert på turisme med restaurantar, butikkar, barar og diskotek. Bortsett frå hamna og landsbyen Khóra har Íos berre eit par små busetnadar, hovudsakleg eit par spreidde hus i nærleiken av dei store strendene (Psáthi, Ajía Theodóti, Mylopótas, Manganári).

## Historie
Íos har ikkje sett så mange spor etter seg i historia. I følgje dei antikke segnene var mor til Homer frå Íos, og han sjølv skal visstnok vere gravlagd her. På øya kan ein sjå den antikke byen Plakotos heilt nord på øya, der ein kan sjå inngangen til ei grav der Homer visstnok ligg. Nord på Íos kan ein òg sjå ruinane etter ei venetiansk borg frå 1400-talet. Øya skal visstnok ha like mange kyrkjer og kapell som dagar i året, 365.

## Strender
Íos trekkjer til seg store mengder unge turistar. På 1970-talet brukte mange av dei å sove i sovepose på stranda eller Mylopótasetter å ha festa heile natta. I dag har Mylopótas utvikla seg til ein feriestad for pakketuristar.

## Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

Dei andre busetnadene i kommunen er:
* Manganári (23)
* Psáthi (19)
* Ajía Theodóti (3)

Småøyar i kommunen:
* Petalídi (0)


Fil:Ios Milopotas.JPG|Stranda Mylopótas
Fil:Ios Village.JPG|Khóra på Íos


## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Webkamera over hamna på Íos

## Kjelde
Despotikó

**Despotikó** (gresk Δεσποτικό) er ei lita øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Øya ligg i kommunen Andíparos, som er ein del av periferieininga Páros i periferien Dei sørlege egeiske øyane.

Den litle øya ligg om lag ein kilometer frå Andíparos. Ho er ikkje busett,2021 men det finst sterke indikasjonar på at ho kan ha vore eit sentrum i Kykladane i antikken. I dag vert det gjort arkeologiske utgravingar på øya og funna så langt har vore viktige. Enkelte lekamar ein har funne her er utstilt i museet i Páros by (Parikía) på øya Páros, i lag med andre viktige funn frå området.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Despotiko|Despotiko]]» frå ,  den 14. august 2007.*
Kardiótissa

**Kardiótissa** (gresk Καρδιώτισσα), òg kalla *Kariotissa* og *Lagousa*, er ei lita øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Øya ligg om lag midt mellom Folégandros og Síkinos.

Kardiótissa høyrer til kommunen Síkinos, som er ein del av periferieininga Thíra i periferien Dei sørlege egeiske øyane. Øya har ingen busetnad.

## Referansar
The Carburetors

**The Carburetors** er ei norsk rockegruppe. Dei spelar ei blanding av rock and roll og hardrock. Den 7. august 2007 var dei oppvarmingsband for Rose Tattoo på Rockefeller Music Hall i Oslo. Musikken er kjenneteikna av høgt tempo og vedvarande «trøkk». Dei kallar sjølve musikken sin for *Fast Forward Rock’n Roll*.

## Medlemmar
* Eddie Guz (vokal)
* Kai Kidd (gitar)
* Stian Krogh (gitar)
* King O'Men (bassgitar)
* Chris Nitro (trommer)

## Albums
* Rock'n'Roll Forever (2010) - new version
* Rock'n'Roll Forever (2008) 
* Live - Wild at Heart, Berlin (2007) - live mini album
* Loud Enough To Raise The Dead (2006)
* Pain Is Temporary, Glory Is Forever (2004)

## Singles
* Don't Touch the Flame (2012) - single
* Feel Alive (2008) - single
* God Damn (it's good to be right (2005) - single
* Burnout (2003) - single
* Fast Forward Rock'n'Roll (2002) - CD single
* Burning Rubber (2002) - single

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside
* Facebook side
* MySpace
Petter Andersson Dass

**Petter Andersson Dass** (** Petter Dass d.y.**) () var ein norsk godseigar på Helgeland, fødd på Alstahaug prestegard. Han var son til Rebekka Lorentzsdotter Angell og sokneprest Anders Dass, og soneson til diktarpresten Petter Dass.

Petter Dass (d.y.) flytta inn på Tjøtta gard i 1738, same året som han gifta seg med Susanna Elisabeth Margrethe Bergmann (død 15. april 1744). Dei gjorde Tjøttagarden til eit godssentrum. Etter faren ervde han jordegods og tienderettar i Tjøtta, Vefsn, Alstahaug, Rana og Lurøy. I 1750 kjøpte han allmenningane i Helgeland av staten.

Petter Dass (d.y.) hadde ingen barn då han døydde, og godset han hadde bygd opp, vart selt på auksjon til Isach Coldevin d.e. på Dønnes slik at eigedommane vart ein del av Dønnesgodset.

## Kjelder:

* Axel Coldevin: *Jordegods og storgårder i Nord-Norge* Lokalhistorisk forlag Espa 1989
* Erik Berntsens slektssider
Planteplankton

**Planteplankton** eller **fytoplankton** er planktonorganismar med fotosyntese. Desse er som regel for små til å bli sett med det blotte auga, iallefall individuelt. Dersom det er mykje planteplankton i vatnet kan ein likevel sjå dei som eit grønt skjer i vatnet. Dette kjem av klorofyll i cellene deira eller av pigment i såkalla *[[fycobiliprotein]]*.

## Økologi
Planteplankton får energien sin frå fotosyntese, ein prosess som krev lys. Difor lever dei i den såkalla *eufotiske sona*; det solopplyste overflatelaget i havet, fjorden, innsjøen e.l. Opp til 90 % av oksygenet i atmosfæra kjem frå fotosyntetiserande planteplankton. I tillegg til dette er planteplankton det grunnleggjande elementet i så godt som alle marine næringskjeder.

I tillegg til lys treng planteplanktonet ymse næringsstoff for å kunne veksa. Dette er hovudsakleg makronæringsstoff som nitrat, fosfat og silikat, men òg jarn er viktig. Særleg i Sørishavet er det lite jarn i omløp, noko som gjer at mengda planteplankton der er lita. Nokre forskarar meiner ein bør gjødsla slike potensielle algefelt med jarn som eit mottiltak mot -utslepp.

## Typar av planteplankton
Ordet planteplankton vert nytta om alle foto-autotrofe mikroorganismar i akvatiske næringsnett. Dette omfattar mange ulike grupper - i motsetnad til på landjorda, kor dei fleste autotrofar er plantar, omfattar planteplankton både alger, protistar, bakterier og arkebakterier. Me kjenner til om lag 5000 artar marint planteplankton.

Målt i tal på individ er dei viktigaste gruppene planteplankton diatomear, cyanobakterier og dinoflagellatar, sjølv om det òg eksisterer mange andre grupper alger. Ei gruppe, coccolithophoridane, er delvis ansvarleg for store utslepp av dimetyl-sulfid (DMS) i atmosfæra. DMS vert omdanna til sulfat, som igjen trekkjer til seg vassmolekyl og dannar skyer. 

I oligotrofe havområde som Sargassohavet består planteplanktonet for det meste av særs små celler, kalla pikoplankton. Som regel tyder dette store mengder cyanobakterier (*Prochlorococcus*, *Synechococcus*) og pikoeukaryotar som *[[Micromonas]]*.
Herøybrua

**Herøybrua** er ei bru mellom Gurskøya og Leinøya i Herøy kommune i Møre og Romsdal. Brua er 544 meter lang, lengste spenn er 170 meter, og seglingshøgda er 32 meter. Brua vart opna av kong Olav V den 4. september 1976. Den er ein del av riksveg 654.

## Bakgrunnsstoff
Håbrann

**Håbrann** (*Lamna nasus*) er ein stor hai som lever i temperert til kaldt vatn over heile verda. Han er rekna som ein sårbar art, og har vorte foreslått til FNs konvensjon om internasjonal handel med truga artar (CITES).

## Kjenneteikn
Det mest karakteristiske kjennemerket til håbrannen er ein kvit strek som skil ryggfinnen frå sjølve ryggen. Elles er han mørkt blågrå på oversida og kvit på undersida. Håbrannen er tungt bygd og kan nå lengder på 3,7 m med ei vekt på 160-250 kilo.

## Levesett
Håbrannen lever stort sett pelagisk på djupner frå 0-700 m, men ein kan òg stundom treffa på dei ved kysten. Han trivst best i kaldt vatn frå om lag 5&nbsp;°C til 10&nbsp;°C, men har vorte funne ned til 1&nbsp;°C og opp til 23&nbsp;°C.

Han vert rekna som ein av dei raskaste haiartane, og kan stundom hoppa heilt opp frå vatnet. Dette er det rett nok særs sjeldan ein ser. Sidan han er så rask, tek han òg mykje rask fisk, t.d. makrell, og seglfisk. Han tek òg mykje sild.

Håbrannen er ovovivipar, det vil seie at avkommet modnast i egg som ligg inne i kroppen til mora. Yngelen er 60-80 cm lang når ho føder dei levande. Hoa brukar om lag dobbelt så lang tid på å bli kjønnsmogen som hannen.

## Status
Håbrannen brukar lang tid på å bli kjønnsmogen og får berre 1-5 ungar i kullet. Dette gjer han særs sårbar for overfiske. Frå 1960-talet har fangstane gått ned frå over 1000 tonn til om lag 20 tonn i 2002. Det vert tilrådd å ikkje tillata fangst av arten, og handel med finnar frå han er forbode i EU.

## Bakgrunnsstoff
* Håbrann hjå Artsdatabanken 
* Håbrann hjå FishBase
Kalk

**Kalk** er eit vanleg namn for kalsiumkarbonat CaCO3 eller kalsiumoksid CaO. **Kalk** er òg eit generelt omgrep for ulike naturlege mineral og material som kan bli framstilt frå dei, der karbonat, oksid og hydroksid av kalsium dominerer.

Desse materiala er bruka i store mengder som byggemateriale og byggestein. Materiala omfattar òg kalkprodukt, betong og morter og kjemiske halvfabrikata.

## Industriell utnytting
: *Sjå òg* Kalkbrenning og Sement

Bergartane som desse materiala kjem frå, er oftast kalkstein eller krit, og er først og fremst bygd opp av kalsiumkarbonat. Bergartane kan bli skore i blokker, pulveriserast eller knusast, og dei kan også bli endra kjemisk til brukbare stoff. Innan landbruk blir det kalla landbrukskalk.

Kalsiumoksid blir kalla brent kalk av di det blir laga ved gløding eller brenning av kalkstein eller anna som inneheld kalsiumkarbonat, CaCO3. Blanda med ei viss mengd med leire får ein sement.

Slemma i vatn (H2O) heiter kalken leska kalk.
::: CaCO3 = CaO + CO2
::: CO2 + H2O = H2CO3

Sement slemma i vatn heiter mørtel.

Kalk kan verke irriterande på hud og auge.

## Førekomst i naturen
Kalk finst i naturen særleg som plankton med kalkskal som lever i havet; til dømes foraminiferar. Også muslingar har kalkskal. 

Kalkstein er ein bergart som utgjer 10 % av jordskorpa.

## Kalkbrot i Noreg
Sjå sement, Oslofeltet

* Brevik
* Kjøpsvik
* Slemmestad

## Sementfabrikkar
* Norcem

## Bruk av kalk
* Bygningsmateriale
* Murverk
* Kalkmaling
* Kalking av vassdrag og jord
Elling Nilsson Villand

**Elling Nilsson Villand**, daud i 1720, var ein av dei førande bøndene i øvre Hallingdal tidleg på 1700-talet. Han var leiar for oppstanden i Hovet i 1713.

## Liv og ætt

Elling var son av Nils Olsson Villand. Nils hadde nærpå sytt for at garden søre Villand hadde gått utor ætta, men Elling fekk kjøpt heile bruket attende over nokre år. Han byrja i 1686 med fire lobbøl, og hadde fått samla alt i 1699. 

Elling gifta seg med Åse Sveinsdotter Brattåker frå Hol. Dei hadde tre døtrar saman, Ragnhild Ellingsdotter Villand, som vart gift med Blank-Ola, og så Margit og Siri.

## Politisk virke

Den store nordiske krigen førte mange ekstra skattar over bygdefolket i Noreg. Attåt skattlegginga vart bøndene tvinga til å huse dragonar frå den ståande hæren, noko som vart ei ekstra utgift for mange. I 1713 førte dette til bondereising, som tok til i Hovet, og spreidde seg nedetter til Ål. Grunngjevinga for oppstanden var den såkalla «dagskatten» frå 1712, som bøndene nekta å betala. Leiaren for oppstanden var Elling Villand, og han fekk støtte av bonden Olav Hovdegard frå Ål. Tidleg på året 1713 vart det nedsett ein kommisjon for å granske saka. Utover hausten var det framleis lite innkome av dagskatten, og soldatar vart sende til gardane for å krevja han inn. Då dei kom til Villand, svara Elling at han ikkje kjende til denne skatten, og nekta å betala dagskatt. Svaret Elling gav, er skrive ned: 

:*Vi troer iche Kongen ved af dem, men de Sysselherrerne her hiemme har det i mellem sig. Ieg har noch penge og kand betalle siger hand... men [[Fanden]] smætte i mig...Ieg troer iche een schall betalle 1 skilling her i bøygden.*

Soldatane heldt fram frå gard til gard og fekk det same svaret. Då vart dei vare at bøndene hadde samla seg mot dei, og Elling førte dei. Skatten vart nekta betalt på same vis i Holet og i Ål. Men dei som hadde vore med på dette, vart tekne og sette på Akershus festning hausten 1714. Elling vart peikt ut som hovudmann, og laut gjera straffarbeid på festninga i to år. Ola Hovdegard fekk tre. Det synte seg i høyringa at Elling hadde fare med agitasjon mellom bøndene, og samla dei til motstand. I oktober 1714 vart straffa mildna til seks månader, og Elling slapp ut i desember same året. Han sat i 219 dagar. Men domen kravde at alt han åtte skulle overdragast til kongen, bo og middel. Dette vart av ein eller annan grunn ikkje panta ut, og Elling sat på Villand til han døydde.

## Kjelder
* Lars Reinton: *Villandane*, 1939
Andíparos

**Andíparos** (gresk Αντίπαρος), i antikken kalla *Oliaros*, er ei øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Ho ligg berre om lag 1&nbsp;km vest for Páros, ein båttur som berre tar 10 minutt frå Poúnda, ei lita hamn på Páros.

Andíparos er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Páros i periferien Dei&nbsp;sørlege&nbsp;egeiske&nbsp;øyane.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen Andíparos 1&nbsp;265&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 1&nbsp;077&nbsp;innbyggjarar.

Øya har ei 57&nbsp;km lang kystlinje. Dei fleste av innbyggjarane bur i landsbyen Andíparos eller Kástro på nordkysten og arbeider med jordbruk og fiske. Øya er 12,5&nbsp;km lang og 5,5&nbsp;km brei med eit areal på 35&nbsp;km². Vest for Andíparos ligg den vesle øya Despotikó.

## Turisme
Den størst turistattraksjonen på øya er ei stalaktittgrotte på sørkysten. Det er mange strender på øya og den største er Psaraliki, der dei fleste turistane dreg til. Det er òg andre strender og restaurantområde på øya, men desse er vanskelegare å nå.

## Byar og tettstader
Byane og tettstadene i kommunen er:

Småøyar i kommunen:
* Despotikó (0)
* Dipló (0)
* Kávouras (0)
* Revmatonísi (0)
* Strongylí (0)
* Tsimindíri (0)
* Firá (0)

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside

## Kjelde

* J. P. de Tournefort, *Relation d'un voyage au Levant* (1717); English edition, 1718, vol. i. p.&nbsp;146
Habbestad

**Habbestad** er ei lita bygd i Bømlo kommune. Nærmare bestemt ligg bygda nordom Storavatnet nær Svortland. Bygda grensar til Gåsland i aust, Storavatnet i sør, Sjøvoll i vest og havet i nord.
Thirasía

**Thirasía** (gresk Θηρασία), òg kalla *Therasia*, er ei lita øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Ho ligg vest for Santoríni og har 249 innbyggjarar (2021). Santoríni og Therasía vart skilde frå kvarandre under Det minoiske utbrotet som sprengde bort store delar av dei to øyane.

Thirasía høyrer til kommunen Santoríni (Thíra), som er ein del av periferieininga Thíra i periferien Dei sørlege egeiske øyane. Hovudbyen heiter Manolás eller Thirasía by.

## Landsbyar

## Referansar

## Kjelde

## Referansar
Kéros

**Kéros** (gresk Κέρος) er ei lita øy i Hellas som høyrer til Kykladane i Egearhavet. Øya har eit areal på 15&nbsp;km² og er ikkje busett. Det høgaste punktet er 432 moh. Ho var ein viktig stad for Den kykladiske sivilisasjonen som blømde rundt år 2500 fvt.

Kéros høyrde til den tidlegare kommunen Koufonísia, men inngår frå 2011 i kommunen Náxos og dei små Kykladane, som er ein del av periferieininga Náxos i periferien Dei sørlege egeiske øyane.

Øya ligg mellom Amorgós og Náxos, like sør for Koufonísia og aust for Skhinoúsa.

Kéros er særskild kjend for marmorstatuar med flate andlet som seinare inspirerte Pablo Picasso og Henry Moore.

## Referansar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Keros|Keros]]» frå ,  den 15. august 2007.*