Hornlue

**Hornlue**, **ladjo**  eller **ládju**, etter den nordsamiske nemninga  *ládjogahpir*, er ei tradisjonell nordsamisk kvinnelue med ein hornforma topp. Den høgreiste, framoverbøygde kammen er skore til av ein uthola trestamme, plassert på bakhovudet og trekt med fargerikt stoff som lua elles.

Hornluer er kjende frå nordlege delar av Sápmi frå kring år 1700 til 1900. Luetypen var særleg vanleg i  austlege delar av Finnmark. Han var òg i bruk i finsk Lappland. Frå 1850-åra fordømde læstadianarane hovudplagget som eit «satans tegn», og lua gjekk ut av bruk i delar av Finnmark i løpet av hundreåret.

## Bakgrunn

### Namn
Nemningane ladjo, *ládju* og *laggjo* kan visa til både hornet, altså trestykket inni, og til sjølve lua. I dialektar i området frå Nesseby til Karasjok har ein òg kalla hornet *fierrå* eller *fierra*, og luar utan dette trestykket *sluobmo*. Det austsamiske *ládjogahpir* kunne tidlegare òg skrivast *laggjokâpper*, eventuelt i kortforma laggjo, og på andre måtar. Alternative nordsamiske nemningar er *čoarvegahpir*.

Ladjo har òg blitt omtalt som *konelue* på norsk.  Eit sjeldnare namn er *hjelmlue*.

På finsk kallar ein luetypen *sarvilakki* og *kuumukka* («månebøy»), på svensk *hornmössa* og på engelsk *horned cap*.

### Utforming og bruk

Hornlua minner om ei frygisk lue av fargerikt tekstil som er utstyrt med ein hornforma, uthola valk av tre inne i pullen. Hornet, som er trekt med stoff, gjev hovudplagget ein høg, krum kam som stig opp i nakken og over bakhovudet. Det har flat, brei topp med eit spisst nebb fremst og dannar ein baug- eller halvmåneforma krone øvst på hovudplagget. I tillegg blei luene pynta med dekorband, kniplingar og anna. Lua er staseleg, men kunne vera tung og upraktisk i bruk. Ho kunne hekta seg i greiner under sledekjøring, og det skal ha vore vanleg å slå eit skaut over i uvêr.

Trestykket vart tradisjonelt laga av furu eller bjørk, og gifteferdige kvinner skulle sjølv skjera det ut til si eiga konelue. Etter tilverking blei det trekt med skinn, og ytst med klede. Hornet var holt, ope oppe og nede, og hadde eit ovalt tverrsnitt på 7–9 cm. Hornet kunne òg vera av tøy og fylt med reinhår. Hornlua blei sydd av raudt klede for gifte kvinner og blått eller svart for enker. Inni hornet kunne det vera ei lita pute fylt med fjør. Der kunne kvinner ta vare på smykke på reiser.

Ifølgje *Skildring over Finmarkens lappar* av Knud Leem frå 1767 var kvinneluene til samane på den tida vanlegvis sett saman av to delar; ein øvre på issen og i nakken, og ein annan som dekte hovudet elles. Før kvinnene tok på seg hovudplagget, samla dei håret i ein høg valk som dei dytta inn i den øvste delen som deretter blei stramma til med eit band og blei ståande som ein topp på lua.

### Utbreiing og fordømming

Fargar og design på samiske luer og kofter varierer mellom kjønn og ulike stadar og område. Særleg hovudplagga kan ha store geografiske ulikheiter som viser kvar berarane kjem frå. I Noreg var hornluer stadtypiske for Finnmark.

Pietistiske læstadianarar fordømde likevel kvinneluer med «djevelsk horn» som unaudsynleg pynta, og luetypen gjekk i stor grad ut av bruk blant samar i Norden, bortsett frå hjå enkelte austsamar. I Kautokeino forsvann hornluer på 1850-talet, medan dei i Karasjok og lenger aust vart haldne på mykje lengjer. Slike luer var i bruk vest til Øksfjord fram til siste halvdelen av 1800-talet. Ei mindre hornlue blir framleis brukt austsamiske kvinner. Hornluene blei erstatta av hovudplagg med flat pull.

I eldre tid skal ein òg ha brukt eit tilsvarande hovudplagg i Gudbrandsdalen. Hornlue liknar dessutan på *faldurinn* i islandsk folkedrakt.  Austsamiske luer med oppbygde toppar og brei front kan dessutan minna om variantar av kokosjnik, tradisjonelle nordrussiske hovudplagg for kvinner, med ein tverrstilt halvmåne som ei slag krone.

## Galleri

Fil:Skolt Sami woman.jpg|Skoltesamisk kvinne iført ei form for hornlue fyllar skallane til mannen (på finsk *nutukkaat*) med sennegras vinterstid. Foto truleg frå første halvdel av 1900-talet.
Fil:NinaAfanasyeva(privatearchive).jpg|Den kildinsamiske aktivisten Nina Afanassjeva frå Murmansk i Russland iført tradisjonell drakt med hornlueliknande hovudplagg med høg front og oppspent «tak» pryda med austsamisk perlesaum.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hornlue|Hornlue]]» frå ,  den 12. mars 2021.*  

## Bakgrunnsstoff

* Samisk husflid i Finnmark. Norsk folkemuseum : Landbruksforlaget. 1987. s. 47–48. 
* Liber saecularis in honorem J. Qvigstadii. Oslo: Aschehoug. 1953. s. 130–139. 
* Bildetreff på søkeordet «hornlue» i digitaltmuseum.no