open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Macao

**Macao**, eller **Macau**, er ein adminstrativ region på ei lita halvøy i Sør-Kina, 65 km vest for Hongkong. Hovudstaden er Santa Nome de Deus de Macau.

## Namn
På mandarin heiter Macao ogso Àomén (澳門). Macao er elles kjend som Magok (媽閣廟), Haojing'ao (壕鏡澳), Xiangshan'ao (香山澳) og Liandao (蓮島 «Lotusøya»).

## Soge
Macao vart grunnlagd som ein portugisisk koloni i 1557 og vart eit viktig handelssentrum. Staden miste mykje av statusen då britane grunnlagde Hongkong like attved. Etter den portugisiske revolusjonen i 1974 oppretta Kina og Portugal diplomatisk samband og byrja forhandla om statusen åt Macao. I 1979 vart Macao eit kinesisk territorium under portugisisk forvaltning. Etter fleire tingingar i 1987 vart det slutta at Macao skulle gjevast til Kina i 1999, med di det vart eit særskilt administrativt område.

## Geografi
Macao ligg på den vestre sida av vika der Perlefloda (Zhujiang) munner ut i Sørkinahavet. Macao er, attåt halvøya, to øyar, Taipa og Coloane. Størstedelen av Macao er utbygd. Der finst ikkje fossar eller elvar, og difor er vatn ei mangelvara.

## Økonomi
Turisme er den viktigaste delen i økonomien. Kasinoverksemda står for nesten helvta av innkomene. Andre næringar er tekstilindustri og fyrverkeriproduksjon.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Vidar Sandbeck

**Vidar Sandbeck** () var ein norsk visesongar, visediktar og forfattar frå Åsta i Åmot kommune.

## Biografi
Sandbeck voks opp i tronge kår og levde eit omskifteleg liv før han etablerte seg med tekst og tonar som profesjon. 

Han debuterte i 1954 med visesamlinga *I døragløtten*, og fekk gjennombrotet sitt som visesongar med *Pengegaloppen* i 1959. Etter knallsuksessen med den gjerrige gubben som «sat i kveldinga» og talde pengar, vart Sandbeck fast tilsett i Otto Nielsen sitt vekefaste radioprogram Søndagsposten. I Barnetimen for dei minste nådde han gjennom 20 år ein popularitet som kunne måle seg med Alf Prøysen og Anne-Cath. Vestly. Dei fleste av radioforteljingane hans er gjevne ut i bokform. 

Litterært nådde han høgda i åra rundt 1980, med to seriar sorgmuntre barndomserindringar; åtte band barnebøker og seks band med romanar for vaksne.

## Utmerkingar

* Språklig samlings litteraturpris 1980
* Spellemannprisen 1992 for viseplata *Legende*, samt heidersprisen for eit livslangt bidrag til norsk visekunst
* Gammleng-prisen 1994
* I 2003 vart han tildelt Kongens fortenestmedalje i gull
* Alf Prøysens Ærespris i 2003.

## Diskografi
### Album
* 1965: *Vidar Synger Sandbeck*
* 1973: *Fra viseskuffen*
* 1975: *Kan Du Låne Bort en Femmer?*
* 1981: *Påsans viser*
* 1992: *Legende*
* 2003: *Jordbærstrå* (samlealbum)
* 2003: *En fergemanns vise* (samlealbum)
* 2003: *Gull og grønne skoger* (tolka av andre artistar)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vidar Sandbeck|Vidar Sandbeck]]» frå ,  den 14. november 2005.*  
 
* diskografi.no 
* Hamar Dagblad
Jarl André Storbæk

**Jarl André Storbæk** () er ein norsk fotballspelar frå Ljørdalen i Trysil. Han er forsvarsspelar og har spelt i Ham-Kam og Vålerenga. Storbæk er kjend som ein særs påliteleg og stabil spelar, dei to første sesongane for Vålerenga spela han samtlege speleminutt i Tippeligaen. Storbæk har spelt på landslaget for Noreg, han har òg mange kampar for aldersbestemte landslag.

## Kjelder
*Nettavisens spelarstatistikk
*Spelarprofil hos Vålerenga
Skodespel

**Skodespel** (òg kalla **teaterstykke** eller **spelstykke**) er ein dramatisk tekst som fungerer som førelegg for ei teaterframsyning. Ei slik framsyning går vanlegvis føre seg på ei teaterscene i eit teater.
Ein som er med i eit skodespel vert gjerne kalla skodespelar.
Samanliknande politikk

**Samanliknande** eller **komparativ politikk** er ei faggrein innan statsvitskapen, som er særmerkt ved sin bruk av samanliknande metode. Forskarane Seymour Martin Lipset og Stein Rokkan er med sine vitskaplege arbeid rekna som nokre av grunnleggjarane av denne faggreina. Oftast er faggreina underlagd meir ålmenn statsvitskap, men på Rokkans eige universitet, Universitetet i Bergen, har dei eit Institutt for samanliknande politikk, der dette vert undervist i som eit eige fag.

## Den eldste studien i samanliknande politikk

Aristoteles stod attom det som somtid vert kalla den eldste studien i samanliknande politikk, *Politikken* (Πολιτικα). Han samla inn informasjon om statsskipnaden i over 150 greske bystatar i samtida, og kategoriserte funna etter variablane kor mange som styrte, *éin*, *få* eller *mange* og om styresettet var *godt* eller *dårleg*, det vil seia om styret var meint å tena til alle sitt beste eller ei. Denne kategoriseringa gjev eit oversyn over seks slag bystatar:

Merk at Aristoteles kallar pøbelveldet eller fleirtalsdiktaturet for *demokrati*, medan *politeia* er ordet han nyttar om det som ligg nærast det me i dag brukar kalla demokrati: Eit fleirtalsstyre som søkjer tena alle sitt beste.

## Sentrale spurdagar i nyare tid
I nyare tid har ein sette større fokus på kva som utgjer eit demokratisk styresett, og korso det vert til. Forsking innan samanlikande politikk freistar til dømes å svara på:
* Korso definerer ein eit land som demokratisk? Vil til dømes alle land som har folkerøystingar vera demokratiske?
* Er det ein samanheng mellom økonomisk utvikling og demokratisk styresett?
* Er det ein samanheng mellom religionar og kulturar og demokratisk styresett?
* Produserer føderalstatar meir stabile politiske system enn sentraliserte statar?

## Kjelder
Det britiske flagget

**Det britiske flagget**, ofte kalla **Union Jack** eller **Union Flag**, er blått, kvitt og raudt og er ei samansetning av det engelske flagget, det skotske flagget og eit gammalt irsk flagg med patrikskross. Flagget i si noverande form blei teke i bruk 1. januar 1801, etter at Irland blei innlemma i Storbritannia.

I tillegg til å vere Storbritannia sitt flagg vert det og brukt av fleire land i Det britiske samveldet som offisielt eller halvoffisielt flagg og som ein del av flagga til Australia, New Zealand, Tuvalu, og Fiji. 

## Bakgrunnsstoff
Det sanmarinske flagget

**[[San Marino]] sitt flagg** er to like store horisontale band, kvitt (øvst) og lyseblått (nedst) med riksvåpenet i sentrum. Flagget vart teke i bruk 2011.

## Bakgrunnsstoff
Harry S. Truman

**Harry S. Truman** () var ein amerikansk politikar og president i USA frå 1945 til 1953. Han var den 33. presidenten, og overtok stillinga etter at Franklin D. Roosevelt døydde. Truman vart president mot slutten av den andre verdskrig. Han er den einaste som til no har gjeve ordre om å nytta atombomber i krig. I august 1945 vart byane Hiroshima og Nagasaki i Japan utsletta av atombomber. Atombombene over Hiroshima og Nagasaki var meint å gjera slutt på krigen. Slik gjekk det òg, men i ettertid er det drøfta om det verkeleg var naudsynt å sleppa bombene. 

Etter at krigen var slutt, var det mange oppgåver som skulle løysast. Truman sin administrasjon utarbeidde Marshallplanen for å byggja opp att Europa etter krigen. Tilhøvet til Sovjetunionen var i starten relativt godt, men utvikla seg til starten på den kalde krigen. Truman var med på opprettinga av dei sameinte nasjonane. Slutten av presidenttida var prega av Koreakrigen. 

Sigeren i presidentvalet i 1948 mot republikanaren Thomas E. Dewey er rekna som ein av dei mest uventa i amerikansk politisk historie. I ettertid kunne Truman visa fram løpesetlar med overskrifta «Dewey vann». Før røystene vart talde rekna alle med at Dewey kom til å vinna.

Truman tok ikkje attval ved presidentvalet i 1952. Adlai Stevenson var demokratane sin kandidat. Republikanaren Dwight D. Eisenhower vann valet.

## Bakgrunnsstoff
* Harry S. Truman Presidential Library and Museum
Jens Andreas Friis

**Jens Andreas Friis** () var ein norsk språkforskar og forfattar.
    
Friis var fødd i Sogndal i Sogn. Han tok først teologisk embetseksamen. Seinare studerte han samisk språk i Christiania og vidare hos Elias Lönnrot i Finland. Han vart dosent i lappiske språk ved universitetet i Christiania i 1866 og professor i 1874. Friis gjorde studiet av samisk til si livsgjerning. Han utgav mange og grundige verk om samiske språk og mytologi. Attåt skreiv han folkelivs- og reiseskildringar, som vart svært populære. Det mest kjende skjønnlitterære verket hans kom ut under namnet *Fra Finnmarken. Skildringer*, i 1881. Seinare kom boka i fleire nye opplag, under namnet *[[Lajla]]*, også på nynorsk (1944). Romanen er filmatisert tre gonger. Hans skjønnlittære verk er og omsett til andre språk.

Den langsiktige verknaden av Friis sitt arbeid var det praktiske språkarbeidet hans. Friis-rettskrivinga for nordsamisk vart brukt i den nordsamiske bibelen, og i tidsskriftet Nuorttanaste. Ho er dermed i bruk i religiøs samanheng den dag i dag, trass i at det har komme tre ulike rettskrivingar etter Friis si rettskriving.

Ordboka til Friis var viktig då ho kom, men ho har seinare komme i skuggen av Konrad Nielsen si store ordbok.

J.A. Friis døydde i Kristiania.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

## Sjå også

* Nordsamisk ortografi
* Samisk språkforsking i Noreg

## Kjelder
*Tidsskrift. Nummer 26. Utgjeve av Historielaget for Sogn. Dikting og diktarar frå Sogn. Ved Andreas Bjørkum og Jarle Bondevik Kaupanger : Historielaget, 1978

## Bakgrunnsstoff
* Friis Etnografiske kart over nordlige Nord-Norge Frå dokumentasjonsprosjektet
* Lindkjølen, Hans: *J. A. Friis og samene*, 1983 ISBN 82-7122-000-4
* Hansen, Lars Ivar: *Friis' etnografiske kart* i *Ottar*, tidsskrift fra Tromsø Museum 3/1998
* Om Jens Andreas Friis i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

### Kart
* Friis, J.A. 1861: Etnografisk kart over Finnmarken
* Friis, J.A. 1888: Etnografisk kart over Finnmarken

### I tidsskrift - eit utval
*Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Tåkeskog

**Tåkeskog** er ein biotop dominert av tett skog i fuktige, tropiske og høgtliggande område, typisk mellom 2000 og 3000 moh. Det meste av denne biotypen finst i Asia, resten er delt på Latin-Amerika med 25 % og Afrika med 15 %. 

I dag går areala attende grunna klimaendringar, aktivitetar i samband med vegbygging og skoghogst, og vekst i landbruksareal. Attendegangen gjer mange forskarar uroa fordi områda er kjelde for reint vatn til mange millionar menneske og fordi biotypen held eit rikt genetisk mangfald. 

Fleire vidkjende artar har funne sin biotop i tåkeskogen, til dømes den afrikanske gorillaen, den kinesiske kjempepandaen, og Guatemala sitt nasjonalsymbol, praktquetzalen.

## Kjelder
* Kirby, A., ''Earth's cloud forests threatened'', BBC.
John F. Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy** (), òg kalla **«JFK»** eller **«[[Jack]]» Kennedy**, var ein amerikansk politikar for det demokratiske partiet i USA) og president i USA frå 1961 til 1963. Han var nummer 35 i rekkja over presidentar og den første katolske presidenten i landet. John F. Kennedy vart drepen i eit attentat.

John F. Kennedy var fødd i Brookline i Massachusetts i USA. Han var son av Joseph Kennedy og bror til Robert Kennedy og Edward Kennedy. Han gifta seg med Jacqueline Bouvier Kennedy den 12. september 1953. 

Presidenten vart drepen under ei offisiell vitjing til Dallas i Texas den 22. november 1963). I høve granskingskommisjonen etter mordet, den såkalla *[[Warrenkommisjonen]]*, var han myrda av Lee Harvey Oswald. Oswald skal ha skote fleire skot mot Kennedy frå eit bygg i Dallas. Andre granskarar har kome til at fleire må ha vore med i alle høve på planlegginga. I ettertid er det sett fram ymse konspirasjonsteoriar knytt til mordet på Kennedy. 

Kennedy var som president mellom anna ansvarleg for forsøket på å invadera Cuba via Grisebukta i 1961. Året etter var den såkalla Cubakrisa.

## Bakgrunnsstoff

* Facts and Fiction in the Kennedy Assassination
C.A. Gottlund

**C.A. Gottlund** eller **Carl Axel Gottlund**, () var ein finsk folklorist, etnograf, kulturpolitikar og fennoman. Han var lektor i finsk språk ved Universitetet i Helsingfors frå 1839.

Gottlund er framfor alt kjend for å ha samla kunnskap om skogfinnane i Värmland og på Finnskogen i Noreg.
Bill Clinton

**William Jefferson Clinton** (), oftast berre kalla **Bill Clinton**, er ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1993 til 2001, som nummer 42 i rekkja over presidentar.

Regjeringstida til Clinton var prega av gode økonomiske tider med ein samanhengande økonomisk vekst og tilhøyrande budsjettoverskot og låg arbeidsløyse. Likevel sleit Clinton med at republikanarane kontrollerte Kongressen, noko som mellom anna gjorde at han ikkje kunne fullføra planane sine om å omskapa helsevesenet.

Clinton er utdanna jurist, og er gift med politikaren Hillary Rodham Clinton.

## Bakgrunnsstoff
Nettradio

**Nettradio** er ei kringkastingsteneste over Internett. Nettradio treng ikkje vere tradisjonelle radiostasjonar som lokale- og riksdekkjande FM-stasjonar. Kringkasting på Internett er ofte referert til strauming. 
 
Fordi radiosignalet er distribuert over Internett, blir det mogeleg å lytte på radiostasjonar frå heile verda. Det kan eksempelvis vere å lytte på lokalradio i Tyskland frå Noreg. På same måte kan vi frå Noreg reise til utlandet, og samtidig lytte på lokalradioen heime – dette kan gjerast frå heile verda.

## Kringkasting av nettradio
For å sende nettradio må tilbydaren ha lydkjelde som CD-plate, mp3 eller tilsvarande og tenar som kan sende lyden ut. Tenaren er ein datamaskin med programvare som tillet utsending av lyd. Slik programvare kan vere SHOUTcast, Streamcast, MuSE, Windows Media eller i kombinasjon med nettbaserte løysingar som PhpStreamcast. Det finst mange ulike løysingar, dette er berre nokre få.

Radiostasjonen overfører normalt musikk frå CD til harddisk, kjøper eller lastar ned musikk frå Internett. Dette blir lagt til i spelelister, som for vanleg avspeling. Radiostasjonen sender normalt denne sendinga vidare til eigne tenarar, med stor bandbreidd. Denne tenaren distribuerer sendinga direkte til lyttarar som brukar eigna radiomottakarar.

## Historikk
Kringkasting av radio starta tidleg på 20-talet, men blei ikkje tilgjengeleg mobilt før i 1954 da transistorradio blei tilgjengeleg.

Nettradio følgjer same utvikling og er nyare form for radio. Nettradio har sidan 90-talet vore tilgjengeleg berre for datamaskinar med installert programvare til å spele av. Dette har dei siste åra endra seg i utvikling og i likskap med vanleg radio, blir nettradio mobilt og trådlaust tilgjengeleg for produkt som bilstereo, PDA og mobiltelefonar i neste generasjons nettverk.

## Virtuelle radiomottakarar
Det finst mange virtuelle radiomottakarar på Internett. Den største er vtuner som har over 7800 nettradiostasjonar. I Noreg er kjende tenester Aerosol.no og lytte.no.

Ein virtuell radiomottakar opnar ei direkte kopling mellom klienten og radiostasjonen sine tenarar. På denne måten blir ikkje sendingar distribuerte vidare av mellomledd eller opphavsrett krenkt.

* Kopling til nettradio → Frekvens
* Vevside → Virtuell radiomottakar
* Klient → Radiomottakar

## Bakgrunnsstoff
### Samlingar med stasjonar
* DeliCast.com 
* www.vtuner.com
* www.lytte.no

### Klientar
* Aerosol Nettradio
* iTunes
* mPlayer 
* RealPlayer
* VideoLAN
* WinAmp
* Windows Media Player
Kraft

Ei **kraft** er i fysikken ein storleik som får ein lekam til å gjennomgå ei viss endring, anten det gjeld rørsla, retninga eller den geometriske forma til lekamen. Krafta vert målt i SI-eininga newton og har symbolet ***F***.  Med andre ord kan ei kraft få ein lekam med masse til å endre snøggleik (gjeld òg frå ein tilstand der lekamen ligg i ro), til dømes å få lekamen til å akselerere, eller ein fleksibel lekam til å endre form, eller begge. Kraft kan òg skildrast meir intuitivt som det å dytte eller å dra. Ei kraft har både storleik og retning og er derfor ein vektorstorleik. 

Den opphavlege forma av Newtons andre lov seier at ei netto kraft som verkar på ein lekam er lik endringa av rørslemengda med tida. Om massen til ein lekam er konstant, indikerer denne lova ein akselerasjon av lekamen som er direkte proporsjonal med nettokrafta som verkar på lekamen, i same retning som nettokrafta verkar og omvendt proporsjonal med massen til lekamen. Dette er gjeve i formelen under: 

:\vec{F} = m \vec{a}

der pila indikerer at krafta er ein vektorstorleik som har både storleik og retning. 

Omgrep som er knytt til ei kraft er: drivkraft, som aukar snøggleiken til ein lekam: motstand, som minkar snøggleiken til ein lekam og dreiemoment som skapar ei endring i rotasjonsfarten til ein lekam. For ein større lekam vert lekamen som regel utsett for alle desse delane. Fordelinga av slike krefter gjennom ein lekam vert kalla mekanisk spenning. Trykk er ei enkel form for spenning. Spenning skapar vanlegvis ein deformasjon av faste stoff, eller straum i ei væske.

Ei **motkraft** er den reaksjonskrafta ein lekam B verkar attende på ein lekam A med, når A verkar på B med ei kraft. Kraft og motkraft verkar på kvar sin lekam og er like store og motsett retta. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Force|Force]]» frå ,  den 18. mai 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene: 
*
*

*
*
*
*
*
*
*
*
 

## Bakgrunnsstoff
*Video lecture on Newton's three laws by Walter Lewin from MIT OpenCourseWare
*A Java simulation on vector addition of forces
*Force demonstrated as any influence on an object that changes the object's shape or motion
Jeremias bok

**Jeremias bok** (hebraisk  [jirməjāhū]) er ei av bøkene i Tanákh/Gamletestamentet i Bibelen. Ho skildrar livet og spådommane til profeten Jeremia, som levde medan tempelet til Salomo stod og då kongeriket Judea blei erobra av babylonarane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Book of Jeremiah|Book of Jeremiah]]» frå ,  den 15. november 2005.*
Monoteisme

**Monoteisme** (av gresk *[[mono]]*, 'éin', og *[[teos]]*, 'gud'), er trua på berre éin gud som har makt over heile verda. Religionar med berre éin gud er dei abrahamittiske religionane: jødedommen, kristendommen (treeininga, tre sider av ein gud) og islam, men òg andre religionar, som parsismen (zoroastrismen), atonismen, sikhismen og deisme er monoteistiske.
Aortaklaff

**Aortaklaffen** er ein hjarteklaff og sit i utløpet frå venstre hjartekammer og i starten av livpulsåra (aorta). Han slepper blodet frå hjarte og ut systemkretsløpet når hjarte trekkjer seg saman (systolen). Når hjarte på nytt blir fylt (diastolen) hindrar klaffen blodet i å renne attende.

Aortaklaffen har ei sirkelforma grunnflate. Han har tre kuspar (frå latin cuspis, *brodd*) eller lommer, som opnar når trykket i venstre hjartekammer stig. Når trykket søkk, snur blodstraumen og lommene blir fylt med blod og klaffen lukkar. Han liknar derfor på veneklaffane.

Nedst på livpulsåra, bak kuspane, er det ei utviding kalla *sinus Valsalva* kor ein finn avgangen av kranspulsårene. Sinus Valsalva gjer at kuspane ikkje legg seg heilt inn mot åreveggen og at blodstraumen ut i kranspulsårene ikkje blir avbroten.
Vektor

**Vektor** er eit omgrep i matematikk og fysikk som har både mengde og retning, ulikt omgrepet skalar. Ordet har latinsk opphav og tyder *berar*.

Ein vektor er eigentleg eit 2- eller 3-tuppel, som kan illustrerast ved å tenkje seg ei pil med lengde og retning i xy-planet eller xyz-rommet. Ein vektor [a, b, c] i rommet har same lengde og retning som ei pil frå origo til punktet (x, y, z). Ein vektor i matematikken har inga plassering. Han kan plasserast kor som helst i rommet (planet), så lenge han beheld same retning og lengde.

I matematikk og fysikk skil ein mellom storleikar som er skalare og storleikar som vert oppgitt som vektorar. Døme på skalare storleikar er tid, masse, ladning. Dette er storleikar som ikkje har nokon retning, i motsetnad til storleikar som fart og kraft, der ein ikkje berre treng å vite kor stor ei kraft eller en fart er, men òg i kva retning krafta verkar eller farten til lekamen går.
George H.W. Bush

**George Herbert Walker Bush** () var den 41. presidenten i USA i tida frå 1988 til 1992. Han vart fødd i Milton i Massachusetts. Han var gift med Barbara Bush og far til seks, mellom anna George Walker Bush, som også var president i USA.

## Bakgrunnsstoff
George Bush

**George Bush** kan vera:

* George Herbert Walker Bush, president i USA frå 1989 til 1993
* George Walker Bush, president i USA frå 2001 til 2009
,
Turbin

**Turbin** er ei nemning på ein vasskraft- eller vindkraftmaskin som omset energien i ein væske- eller gassstraum til mekanisk energi i form av ei rotasjonsrørsle. Eit turbinhjul fangar opp rørsleenergien. 

Vassturbinar vert nytta i til dømes kraftverk, medan gassturbinar mellom anna vert nytta som skipsmotorar og i jetmotorar.

## Turbintypar
* vassturbin (vasskraftmaskin)
* vindturbin (vindkraftmaskin)
* dampturbin (varmekraftmaskin)
* gassturbin (varmekraftmaskin)

## Monument
I 2018 vart eit peltonturbin-hjul  frå Sima kraftstasjon reist som eit monument i Eidfjord sentrum.

## Kjelder
Frankfurt am Main

**Frankfurt am Main** er ein by ved elva Main i Tyskland og den største byen i delstaten Hessen og den femte største i landet. Han har eit innbyggjartal på om lag 780&nbsp;000, men det urbane området går langt ut over bygrensene, og sjølve storbyområdet har nesten 6 millionar innbyggjarar. Dette er det nest største storbyområdet i Tyskland.

Frankfurt er eit senter for økonomi og transport i Tyskland. Her ligg mellom anna Den europeiske sentralbanken, Frankfurt-børsen og er i lag med Paris ein av dei to største finansmetropolane i Europa. I følgje Liverpool University var Frankfurt den rikaste byen i EU i 2001 målt etter BNP per innbyggjar.

Vanlegvis vert byen berre kalla Frankfurt, sjølv om tyskarane stundom brukar det fulle namnet for å skilje han frå den mykje mindre byen Frankfurt an der Oder i Brandenburg.

## Finansbyen

Frankfurt er ein stor finansmetropol i Europa. Den europeiske sentralbanken, Frankfurt-børsen, en av verdens største børser, og den tyske sentralbanken Bundesbank ligg her. Det same er hovudkontora til storbankane Deutsche Bank, Dresdner Bank og Commerzbank. Frankfurt er derfor også kjent som *Bankfurt*, eller som *Mainhatten* på grunn av av dei mange skyskraparane i byen. Den høgaste skyskraparen, i tillegg til åtte av dei ti høgaste i Europa, finst her.

## Kulturbyen
Frankfurt er verdas største forlagsby. Verdas viktigaste bokmesse, Frankfurter Buchmesse, blir halden her kvart år. Ho blei arrangert for første gong i 1478.

## Historie

Namnet *Frankfurt* er avleia frå den germanske stammen frankarane, og var opphavleg *Franconofurt*. Namnet blir først nemnt i 794, då Karl den Store heldt ei riksforsamling her. I det tysk-romerske riket var Frankfurt ein av dei viktigaste byane. *Frankfurter Messe* blir nemnt for første gong i 1150. I 1240 gav keisar Friedrich II vitjande til byen keisarleg vern. Frankfurt blei ein riksby, direkte underlagt keisaren, i 1372.

Frå 855 blei dei tyske kongane og romerske keisarane valde i Frankfurt. Frå 1562 blei dei òg krona i Frankfurt, med Maximilian II som den første. Tradisjonen tok slutt etter 1792, då Franz II blei vald som den siste tysk-romerske keisaren.

Ein av dei travlaste flyplassane i europa er Frankfurt Flughafen som ligg rett utanfor byen.

## Fødde i Frankfurt
* 823, 13. juni, Karl II, tysk-romersk keisar
* 1743, 23. februar, Mayer Amschel Rothschild, finansmann
* 1749, 28. august, Johann Wolfgang von Goethe, forfattar
* 1779, 21. februar, Carl von Savigny, romantisk rettsteoretikar
* 1785, 4. april, Bettina von Arnim, forfattar
* 1879, 8. mars, Otto Hahn, kjemikar, atomfysikar og nobelprisvinnar
* 1898, 26. juni, Willy Messerschmitt, flykonstruktør
* 1900, 23. mars, Erich Fromm, psykolog
* 1903, 11. september, Theodor W. Adorno, filosof og sosiolog
* 1929, 12. juni, Anne Frank, jødisk holocaust-offer og dagbokskrivar
* 1958, 24. mars, Roland Koch, statsminister i Hessen (1999-)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Frankfurt am Main|Frankfurt am Main]]» frå , og «[[:nb:Frankfurt am Main|Frankfurt am Main]]» frå  den 14. juni 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Pakores

**Pakores** var konge i Det indo-partiske kongeriket frå år 100 til 135. Han er velkjend ut frå myntar laga i Seistan og Kandahar, og er den siste herskaren av riket ein kjenner namnet på — men det er funne myntar som viser til endå ein konge før det indo-partiske riket blei overvunne av Kusjanriket.

## Kjelder
* Wikipedia på tysk og engelsk
* Bilete av indopartiske myntar, mellom anna av Pakores
* Encyclopedia Iranica om dei indo-partiske kongane
Polsk-litauisk union

**Polsk-litauisk union** eller **Polen-Litauen** ei nemning på ulike samband mellom kongedømet Polen og Storfyrstedømet Litauen. Kva landområde sambandet omfatta skifta mykje opp gjennom tidene. Sambandet omfatta til tider Polen av i dag, Litauen, Latvia, Estland, Kviterussland, Ukraina (delvis), Romania (delvis) og Russland (delvis). 
Området vart mot slutten av 1700-talet delt mellom nabostatane i fleire steg. Oppdelinga kom mykje av at Polen-Litauen hadde eit lite samkøyrd styresett både saman og innetter. Nemninga polsk riksdag kjem frå denne tida, ei nemning på ei styresmakt eller nasjonalforsamling der det er tilnærma umogleg å gjera vedtak. 

## Tidsline
* 1385 - Krewounionen - Personalunion
* 1401 - Unionen av Vilnius og Radom - Litauen var gjeve stor fridom med Vytautas av Litauen som storfyrste og kong Władysław Jagiełło av Polen som overherre
* 1413 - Horodłounionen
* 1432 (1432-34) - Grodnounionen
* 1499 - Vilniusunionen
* 1501 - Mielnikunionen
* 1. juli 1569 - Lublinunionen - starten på Den polsk-litauiske realunionen, òg kalla *Tonasjonsrepublikken*.
* 3. mai 1791 - Polens maigrunnlov - Kongedømet Polen og Storfyrstedømet Litauen gjekk saman og etablerte ei sams statsdanning. 
* 1795 - Området vart delt mellom keisarriket Austerrike, Preussen og Tsar-Russland.
Gerald Ford

**Gerald Rudolph Ford** () var ein politikar i USA. Han var visepresident i USA frå 1973, då han vart utpeika etter Spiro Agnew. Ford vart president i USA i 1974 då Richard M. Nixon måtte gå av etter Watergate-skandalen. Ford var nummer 38 i rekkja av presidentar. Ford si store avgjerd som president var å gje straffefridom til Nixon. Avgjerda gjorde mykje til han han seinare måtte gå av som president etter å ha tapt valet mot Jimmy Carter.

Ford var den einaste amerikanske presidenten som ikkje er vorte vald korkje som visepresident eller president.
Jimmy Carter

**James Earl Carter II** (), oftast omtala som **Jimmy Carter**, var ein USA-amerikansk politikar for Det demokratiske partiet. Han var president i USA frå 1976 til 1981, som nummer 39 i rekkja over presidentar. Han er den lengstlevande amerikanske presidenten, og den fyrste som har levd i 100 år. Han døydde den 29. desember 2024, 100 år og 89 dagar gammal.

Hans største utanrikspolitiske suksess som president vart forhandlingane knytt til Camp David-avtalen mellom Israel og Egypt i 1978. Siste delen av presidenttida vart prega av ei gisselsak i Iran. Han stilte opp i presidentvalet i 1980, men vart slegen av Ronald Reagan.

Etter avgangen som president engasjerte Carter seg i fredspolitisk arbeid verda over. Mellom anna har han mekla i konfliktområde i Latin-Amerika, Midtausten og Afrika. Jimmy Carter var den fyrste sitjande eller tidlegare amerikanske president som vitja Cuba sidan 1928. Vitjinga var eit forsøk på å betra tilhøvet mellom USA og Cuba.

I 2002 vart Carter tildelt Nobels fredspris for arbeidet sitt med å finna fredelege løysingar på internasjonale konfliktar.

## Bokutgjevingar
(utval) 
**Keeping Faith. Memoirs of a President* (1982)
**The Blood of Abraham. Insights into the Middle East* (1985)
**White House Diary* (2006)
**Palestine: Peace not Apartheid* (2006)
**Faith. A Journey for All* (2018)

## Galleri

Graduation of Jimmy Carter from U.S. Naval Academy, Annapolis, Maryland, Rosalynn Carter and Lillian Carter Pinning on Ensign Bars - DPLA - e1b1f2b5b4e38fc82cfe091678fc112a.jpg|Jimmy Carter i 1946, då han gjekk ut frå U.S. Naval Academy, med kona Rosalynn Carter og mora Lillian Carter.
Jimmy Carter.jpg|Jimmy Carter i 1977.
Jimmy Carter at the LBJ Library02.jpg|Carter i 2011.
Four U.S. presidents in 2013.jpg|Jimmy Carter med dei andre tidlegare presidentane Bill Clinton, Barack Obama og George W. Bush i 2013.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Polsk riksdag

**Polsk riksdag** er ei nemning på ei styresmakt eller nasjonalforsamling der det er tilnærma umogleg å gjera vedtak. I den polsk-litauiske realunionen kunne eit kvart medlem av parlamentet Sejmen setja fram eit liberum veto. Om eit slikt veto vart sett fram, måtte parlamentet oppløysast. Alle lover og vedtak parlamentet hadde gjort vart oppheva.
Lyndon B. Johnson

**Lyndon Baines Johnson** () var ein politikar i USA. Nokre gonger vert han omtala berre med forkortinga **LBJ**. Han var visepresident i USA under John F. Kennedy frå 20. januar 1961 til 22. november 1963. Han vart den 36. presidenten i USA etter at Kennedy døydde. Han sat som president til januar 1969.
Quislingregjering

**Quislingregjering** er ei nedsetjande nemning på ei regjering som er innsett av ei okkupasjonsmakt. 

## Sjå òg
* Quisling
Herbert Hoover

**Herbert Clark Hoover** () var ein politikar frå USA. Han var president i USA frå 1929 til 1933. Han var nr. 31 i rekkja over presidentar. Han var president i USA under det store børskrakket i 1929, noko som kom til å prega regjeringstida hans.

Hoover stilte også opp i presidentvalet i 1932, men måtte gje tapt mot Franklin D. Roosevelt.

* Claus Bernet: Herbert Hoover, in: BBKL, 30, 2009, 644-653: http://www.bautz.de/bbkl/h/hoover_h_c.shtml
Calvin Coolidge

**John Calvin Coolidge II** () var ein liberalistisk politikar i USA. Han var president i USA frå 1923 til 1929, som nummer 30 i rekkja over presidentar. Han var nummer 29 i rekkje over visepresidentar i USA frå 1921 til 1923. Då president Warren G. Harding døydde, vart Coolidge president. Coolidge vann presidentvalet i 1924. Han stilte ikkje som kandidat ved presidentvalet i 1928. 

## Kjelder
William Howard Taft

**William Howard Taft** () var ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1909 til 1913, i ei presidentperiode, som nummer 27 i rekkja over presidentar.
Benjamin Harrison

**Benjamin Harrison** () var ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1889 til 1893. Harrison var nummer 23 i rekkja over presidentar. Levi P. Morton var visepresident i USA medan Harrison var president.
Grover Cleveland

**Stephen Grover Cleveland** () var ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1885 til 1889 og frå 1893 til 1897. Grover Cleveland er den einaste presidenten i USA som har sete i to presidentperiodar som ikkje har vore samanhengjande i tid. I rekkja over presidentar er han difor nummer 22 og 24.
James A. Garfield

**James Abram Garfield** () var ein politikar i USA. Han var president i USA frå 4. mars til 19. september 1881. Han var nummer 20 i rekkja over presidentar. 

Garfield vart skoten i eit attentat den 2. juli 1881. Den 19. september 1881 døydde han av skadane. Han fekk dermed den til no nest kortaste tida som president i USA, etter William Henry Harrison.
Rutherford B. Hayes

**Rutherford Birchard Hayes** () var ein politikar i USA som var president i landet frå 1877 til 1881. Han var den nittande i rekkja over presidentar.
Woodrow Wilson

**Thomas Woodrow Wilson** () var ein politikar i USA. Wilson var utdanna statsvitar. Han var president i USA  frå 1913 til 1921. Thomas R. Marshall var visepresident i denne tida. Før Wilson vart president var han guvernør i New Jersey frå 1911.

Tida som president vart prega av første verdskrigen, og om USA skulle gå med i krigen eller ikkje. Wilson hadde lova å halda USA utanom krigen, og vann presidentvalet i 1916 mykje på grunn av denne lovnaden. Trass i dette gjekk USA med i krigen i 1917, ved å erklæra krig mot Tyskland i april og Austerrike-Ungarn i desember. I november 1918 slutta krigen med Tyskland la ned våpna, og USA var på den vinnande sida. I januar 1918 heldt Wilson ei tale der han la fram 14 punkt for å få slutt på krigen og få ei god fredstid etterpå. I punkta la han mellom anna fram ideen om eit Folkeforbund For fredsarbeidet sitt mottok han Nobels fredspris for året 1920. Trass i dette gjekk ikkje USA med i Folkeforbundet, og mange av punkta til Wilson vart ikkje tekne omsyn til.

I september og oktober fekk Wilson fleire hjerneslag, og var etter dette sterkt svekka. Presidenten sin tilstand vart halden løynd sjølv for visepresidenten. Kona til Wilson, Edith Bolling Galt Wilson, tok styringa med kva saker som vart lagde fram for presidenten. 
Wilson sat som president fram til mars 1921.
Pulmonalklaff

**Pulmonalklaffen** er ein hjarteklaff og sit i utløpet frå høgre hjartekammer og i starten av lungepulsåra (pulmonalarterien). Han slepp blodet frå hjarte og ut i lungekretsløpet når hjarte trekkjer seg saman (systolen). Når hjarte på nytt blir fylt (diastolen) hindrar klaffen blodet i å renne attende.

Pulmonalklaffen har ein sirkelforma grunnflate. Han har tre kuspar (frå engelsk *cusp*) eller lommer, som opnar når trykket i venstre hjartekammer stig. Når trykket søkk, snur blodstraumen og lommene blir fylt med blod og klaffen lukkar. Han liknar derfor på veneklaffane.
Ulysses S. Grant

**Ulysses Simpson Grant** () var ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1869 til 1877. Han var nummer 18 i rekkja over presidentar. 
Han var general for Nordstatane under borgarkrigen i USA.

Grant er rekna som ein av dei viktigaste generalane i USA si historie. Tida som president vart kaotisk, prega av fleire skandalar og korrupsjon.
Andrew Johnson

**Andrew Johnson** () var ein politikar i USA som var president i landet frå  1865 til 1869. Han var den syttande i rekkja over presidentar. 

Johnson var visepresident under Abraham Lincoln, og vart president etter at Lincoln vart drepen i 1865.  Han hadde ansvaret for oppbygginga og samlinga (Reconstruction) av landet etter borgarkrigen i USA.  Under dette arbeidet fekk Johnson eit dårleg tilhøve til Kongressen. Av Representantanes hus vart han stilt for riksrett i 1868. Han vart frikjend i Senatet. Kritikarane meinte at han var for positiv til taparane i borgarkrigen. 

I Johnson si tid som president vart kjøpet av Alaska frå Russland forhandla fram. Overdraginga fann stad den 18. oktober 1867, for 7 200 000 dollar.
James Buchanan

**James Buchanan** () var ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1857 til 1861. Han var nummer 15 i rekkja over presidentar. I ettertid har han vorte kritisert for å ha gjort for lite for å hindra splittinga som førte til borgarkrigen i USA. Han er til no den einaste presidenten i USA som ikkje har vore gift.
Zachary Taylor

**Zachary Taylor** () var ein USA-amerikanske politikar og president frå Virginia. Han var president i USA frå 1849 til 1850.
Millard Fillmore

**Millard Fillmore** () var ein USA-amerikansk politikar og president frå staten New York i USA. Han var president i USA frå 1850 til 1853.
William Henry Harrison

**William Henry Harrison** () var ein politikar og president i USA. Han var president i USA i frå 4. mars til 4. april 1841. Han er til no den presidenten som har sete kortast tid, berre ein månad. Harrison døydde av lungebetennelse. Han vart sjuk etter den to timar lange talen han heldt då han vart innsett som president.
Martin Van Buren

**Martin Van Buren** () eller med nederlandsk stavemåte **Martin van Buren** var ein amerikansk politikar og president. Han var president i USA frå 1837 til 1841, som den åttande i presidentrekkja. Van Buren var den fyrste presidenten i USA som vart fødd etter at sjølvstendeerklæringa til USA vart underskriven. Han var den fyrste utan bakgrunn frå Storbritannia, og er den einaste presidenten som ikkje har hatt engelsk som morsmål.
John Quincy Adams

**John Quincy Adams** () var ein amerikansk politikar. Han var den sjette presidenten i USA frå 1825 til 1829. J.Q. Adams var son av John Adams, som var den andre presidenten i USA. Før han vart president var han ambassadør i Russland og Storbritannia, og utanriksminister under James Monroe. I 1831 vart han vald inn i representantforsamlinga i Kongressen, til no den einaste presidenten som har vorte vald inn i kongressen etter tida som president.

Adams døydde brått etter eit hjerneslag han pådrog seg under ein politisk debatt i Representanthuset i februar 1848. Det er sagt han var såpass ved vitet at han bad ordstyrar om orsaking for dette før han slokna.
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** () var ein amerikansk statsmann og den tredje presidenten i USA (1801-1809). Jefferson var hovudforfattaren til den amerikanske sjølvstendeerklæringa og ein av dei mest innflytelsesrike av grunnlovsfedrene i USA, som ein sterk pådrivar for ei republikansk amerikansk nasjon.

## Karriere
Thomas Jefferson var med på å skipe, og var leiar av, Det demokratisk republikanske partiet i USA, som var dominerande i amerikansk politikk i 25 år og forløparen til Det demokratiske partiet. Han stilte til presidentvalet i USA i 1796, som motkandidat til dåverande visepresident John Adams (føderalist). Han tapte valet, men vart utnemnd til visepresident. I 1800 stilte han til val mot Adams nok ein gong, og vann. Dette vert rekna for det første demokratiske valet der makta vart overført frå eit parti til eit anna.

Thomas Jeffersen døydde på same dag som forgjengaren sin, John Adams.

### Nokre hendingar i tida som president
* Louisiana-kjøpet (1803)
* Ohio vart ein del av Sambandsstatane i 1803
* Opprettinga av Orleans Territoriet i 1804
* Marbury mot Madison (1803)
* Landlova av 1804 i USA
* Det 12. tillegget i til grunnlova i USA vart sett i kraft (1804)
* Lewis og Clark-ekspedisjonen (1804-1806)
* Oppretting av Louisiana Territoriet (seinare døypt om til Missouri Territoriet) i 1805 
* Splitting i det demokratisk-republikanske partiet i USA
* Embargolova av 1807 i USA, eit forsøk på å tvinga fram respekt for USA si nøytralitet ved å gjera slutt på handelen med dei stridande i Napoleonskrigane
* Utomlands slavehandel vart avskaffa i 1808

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
George Washington

**George Washington** () var den fyrste presidenten i USA. Han sat som president frå 1789 til 1797. I tillegg til rolla som politikar var Washington også plantasjeeigar og militærleiar.

## Oppkalla etter George Washington
Hovudstaden i USA, Washington, DC, er oppkalla etter han. District of Columbia vart oppretta gjennom eit vedtak i kongressen i 1790. Washington var mykje med på opprettinga, irekna plassering av det kvite huset. Washington-monumentet er eit av dei mest kjende landemerka i byen og vart bygd til ære for han. Universitetet George Washington University vart oppkalla etter han. Det økonomiske grunnlaget for universitetet var mellom anna aksjar som George Washington hadde gjeve for å oppretta eit nasjonalt universitet i byen.

Delstaten Washington ligg nord i USA på Stillehavskysten. Han er den einaste delstaten som er oppkalla etter ein president.

Washington valde West Point i New York til stad for militærakademiet i USA. Marinen i USA har oppkalla tre skip etter president Washington.

Andre døme inkluderer George Washington Bridge, som går mellom New York City og New Jersey.
Ebsteins anomali

**Ebsteins anomali** er ein medfødd hjartefeil der trikuspidalklaffen er ufullstendig utvikla. Funksjonelt tyder dette at høgre framkammer er forstørra, mens høgre hjartekammer er mindre enn normalt. Defekten finst i alle gradar frå bagatellmessig til ikkje foreinleg med liv. Han forekommer i frå 0,03 til 0,6 % av alle medfødde hjartefeil.

## Anatomi
Under utveklinga av hjarte blir segla i trikuspidalklaffen danna frå veggane i høgre hjartekammer. Det inste cellelaget i veggane losnar og blir til klaffeseila. I Ebsteins anomali er denne losninga meir eller mindre ufullstendig. Som regel er ikkje alle seila råka like mykje, og dei er meir fri mot hjartespissen enn opp mot det eigentlege klaffefestet.

Ein får då ein situasjon kor høgre framkammer blir forstørra, mens hjartekammeret kan bli for lite til å pumpa eit stort nok minuttvolum. Det kan ofte vera ei opning mellom framkammera, anten ein atrieseptumdefekt eller eit ope foramen ovale. Dersom høgre hjarte ikkje klarer å ta unna blodmengda, vil ein del av blodet renne over på venstresida. Det vil då gå for lite blod til lungene, og tilblandinga av uoksygenert blod i systemkretsløpet vil gje eit blått (cyanotisk) barn. 

Klaffen kan òg bli lekk (insuffisient) eller for trong (stenotisk). I dei mest alvorlege tilfella sperrer den unormale klaffen for utløpet frå hjartekammeret.

## Arytmiar
Rundt 50 % av desse pasientane har problem med hjarterytmen. Det vanlegaste problemet er ventrikulær tachyarytmi (for rask puls, med utspring i hjartekammeret). Dei kanòg ha medfødd Wolff-Parkinson-White syndrom.

## Diagnostikk
Ein riktig diagnose kan som regel settast med ekkokardiografi og elektrokardiogram (EKG).

## Behandling
Kirurgisk korreksjon av klaffen er mogeleg hos nokon. Ein kan òg sette inn ein kunstig hjarteklaff når hjartet er stort nok. I land kor tilfanget av donorhhjarte er stor er hjartetransplantasjon eit tilbod.

## Kjelder
* Gersony WM, Rosenbaum MS: *Congenital heart disease in the adult*. New York, 2002.
* Tysk wikipedia
James Madison

**James Madison** () var ein amerikansk politikar. Han sat som president i USA i to presidentperiodar frå 1809 til 1817. Han er rekna som den viktigaste forfattaren av Den amerikanske grunnloven. Han var òg medforfattar saman med John Jay og Alexander Hamilton av dei føderalistiske papira i USA.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Pekka Aikio

**Pekka Aikio** () var president i det finske sametinget (den offisielle tittelen er *Saamelaiskäräjien puheenjohtaja*, «ordstyrar for sametinget»), i dei tre fireårsperiodane 1996&ndash;2008. I 1996 fekk det finske sametinget den konstitusjonen det har i dag. Den viktigaste saka for Aikio fram til den siste valkampen var retten til land og vatn for samane.

Aikio er son av ein reindriftssame og har studert biologi.
Samira Munir

**Samira Munir** () var ein norsk-pakistansk politikar (H), fødd i Pakistan. 

Munir var bystyrerepresentant i Oslo. Ho døydde då ho blei påkjøyrd av toget mellom Rosenholm og Kolbotn stasjon 11. november 2005. 

Samira Munir uttalte seg fleire gonger om integreringa av innvandrarar i Noreg og kvinneundertrykking i islamske miljø. Ho hadde fleire kontroversielle syn, mellom anna gjekk ho inn for å forby muslimske skaut i skulen. På grunn av dette fekk ho fleire trugsmål på livet, og blei innkalla til samtalar med den pakistanske ambassadøren i Noreg.

Munir døydde i Follo i 2005.

## Bakgrunnsstoff
* «Samira Munir døde fredag» &ndash; Aftenposten

## Kjelder
* Bokmål- og riksmålswikipediaen
Sievert

:*Sjå òg namnet [[Sivert]]*

**Sievert** er ei avleidd SI-eining for måling av ekvivalentdose av ioniserande stråling. Symbolet for sievert er Sv. Eininga har fått namn etter den svenske fysikaren Rolf Sievert.
Don Juan Dracula

**Don Juan Dracula** er ei norsk popgruppe frå Tønsberg. Medlemmene er Henrik Lysell (gitar og vokal), Ola Eriksen (bass), Henning Krane (synth) og Thomas Lute (trommer).

## Diskografi
### Singel/EP
* *Black balloons* (2000)
* *Perfect girl EP* (2002)
* *Happy Boy EP* (2003)
* *Take Me Home EP* (2005)

### Album
* *A nrk documentary* (2000)
* *Young Debutants II* (2005)

## Bakgrunnsstoff
* www.donjuandracula.com - Nettstaden til Don Juan Dracula
James Monroe

**James Monroe** () var ein amerikansk politikar som var president i USA frå 1817 til 1825. Monroe har fått knytt til seg Monroedoktrina, ei politisk doktrine som i hovudsak seier at Amerika bør sleppa framtidig kolonisering frå Europa. Sjølvstendige amerikanske land bør sleppa europeisk innblanding i innanrikssaker.
2100

**2100** er eit normalår i den gregorianske kalenderen og eit skotår i den julianske. Dei to kalendrane vil dermed forskyva seg éin dag meir i høvet til kvarandre, slik at skilnaden på 13 dagar mellom datoar aukar til 14 dagar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:fr:2100|2100]]» frå ,  den 19. november 2013.*
Estér

**Ester** (hebr. אֶסְתֵּר [’estēr]) var ei foreldrelaus jødisk jente som voks opp hjå slektningen sin, Mordekhai, i Susa. Ho blei teken til dronning av persarkongen Ahasverus og brukte stillinga si til å redda jødane i Persia frå forfølgingar. Dette blir feira i den jødiske festivalen purím. Historia til Ester er skildra i Esters bok i Bibelen. 

## Kjelder
* Tilsvarande artikkel på engelsk Wikipedia
Curlyhest

**Curlyhest** (eng. *Curly Horse*) er ein amerikansk hesterase med kort, krøllete pels som viktigaste kjenneteikn. Den særskilde pelsen gjer han mindre allergiframkallande enn andre hestar.

Krøllene er forårsaka av eit dominant gen, og er særleg tydelege om vinteren, når pelsen er lang og kan minna om saueull. Curlyhestane mister vinterpelsen om sommaren og får kortare hår som ikkje alltid krøller seg. Manen, luggen og håret i øyrene vil derimot krølla seg året rundt.

Hestetypen oppstod truleg av seg sjølv gjennom ein mutasjon. Amerikanske gardseigarar oppdaga ville hestar med slikt krøllete hår, og tok til å avla på dei. I 1971 blei *American Bashkir Curly Registry* grunnlagd for å verna om typen og hindra at for mange av hestane blei slakta. Rasen er no delvis standardisert, men finst i mange ulike storleikar og fargar.

## Kjelder
* http://www.curlyhorses.org/standard.html 
* http://www.curlyhorse.ca/PageCCCurlyOrigin.html 

## Bakgrunnsstoff
Andrew Jackson

**Andrew Jackson** () var ein politikar i USA som var president i USA frå 1829 til 1837. Han var den sjuande i presidentrekkja.

Jackson sat som president i to valperiodar, frå 4. mars 1829 til 4. mars 1837. Jackson er i ettertid rekna som ein av dei mest viktige presidentane. Arkansas og Michigan vart tekne opp som delstatar i Jackson si tid som president.

## Tidlege år
Andrew Jackson vart fødd i Waxhaw i Nord Carolina. Han fekk berre lite utdanning. Under Den amerikanske frigjeringskrigen vart han berre 13 år gamal med i den amerikanske motstandshæren som kurér. Han vart teken til fange av britane i løpet av krigen. Til no er han den einaste presidenten i USA som har vore krigsfange i løpet av livet. Han mista òg heile familien sin i løpet av krigen. Etter desse hendingane fekk Jackson eit hat til britane. Jackson flytta til Tennessee i 1800, og slo seg opp som advokat. Han gjorde òg tenest som offiser i den amerikansk-britiske krigen i åra frå 1812 til 1815. Han vart seinare vald som som representant til begge kammera i kongressen. I 1824 måtte Jackson gje tapt i presidentvalet mot John Quincy Adams, men han vann en solid siger i 1828. Han vart den fyrste presidenten frå Demokratane.

## Bakgrunnsstoff