open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1836

**1836** (romartal MDCCCXXXVI) var eit skotår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske. 

## Hendingar

### Utlandet
* Boarane i dagens Sør-Afrika byrja Det store trekket.
* Hiram More konstruerte den fyrste fungerande skurtreskaren.
* 23. februar–6. mars: Slaget ved Alamo ende med meksikansk siger.
* 25. februar: Samuel Colt fekk patent – U.S. Patent #138 – på revolveren.
* 2. mars: Republikken Texas erklærte seg uavhengig frå Mexico.
* 21. mars: Krigen mellom Mexico og Texas enda då texanske styrkar sigra over meksikanarane i slaget ved San Jacinto og sikra sjølvstendet til den nye republikken.

### Noreg
* 7. juli: Kong Karl III Johan av Noreg oppløyste Stortinget og utløyste ei konstitusjonell krise i Noreg.
* 28. juli-27. august: Sogningen Mons Monsen Øyri, betre kjend som Mensen Ernst, sprang frå Istanbul til Calcutta og tilbake att, på 59 dagar.

## Fødde
 

* 18. februar: Ramakrishna, indisk Kali-tolkar 
* 21. februar: Léo Delibes, fransk komponist 
* 24. februar: Elias Blix, norsk salmediktar, målmann og politikar
* 23. mars: Hans Bjering, norsk gardbrukar og stortingsrepresentant
* 14. juni: Nils Anker, norsk trelasthandlar, fabrikkdirektør og stortingsrepresentant
* 26. juni: Julius von Staudinger, tysk jurist og senatspresident 
* 9. juli: Sofie av Noreg og Sverige, dronning
* 11. august: Cato Guldberg, norsk fysikar og matematikar
* 29. september: Didrik Cappelen, norsk godseigar og stortingsrepresentant
* 2. november: Michał Andriolli, polsk arkitekt og målar
* 14. november: Nikka Vonen, norsk forfattar og målkvinne

## Døde

* 6. mars: Davy Crockett, USA-amerikansk soldat
* 22. mars: Hans Jacob Grøgaard, norsk prest, forfattar og stortingsmann
* 18. april: Jens Worm Bruun, dansk lærar og songpedagog
* 1. juni: Ola Olsson Heimsæter, norsk gardbrukar og stortingsrepresentant
* 10. juni: André-Marie Ampère, fransk fysikar
** Peder Rosenkilde, norsk kjøpmann, eidsvollsmann og stortingsmann
* 26. juni: James Madison, USA-amerikansk president
* 4. juli: Fredrik Moltke, dansk embetsmann og statsminister
* 12. september: Svend Hersleb, norsk teolog
* 6. november: Karl X av Frankrike, fransk konge
1841

**1841** (romartal MDCCCXLI) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet

* 26. januar: Storbritannia okkuperte Hongkong. 
* 11. februar: Nedre og Øvre Canada vart slått saman til Provinsen Canada.

* 4. mars: William Henry Harrison vart president av USA etter Martin Van Buren. Han døydde kort tid etter innsettinga, 4. april.
* 4. april: John Tyler vart president av USA etter William Henry Harrison.
* 3. mai: New Zealand vart ein eigen britisk koloni.
* 18. juli: Pedro II av Brasil vart keisar av Brasil etter far sin.

;Utan dato

* Den amerikanske misjonæren Aldin Grout byrja på nytt sitt virke i Zululand.
* Mozarteum i Salzburg vart skipa.
* Det engelske tidsskriftet *[[Punch]]* vart skipa.

### Noreg
* Akers Mekaniske Verksted vart stifta.
* Severin Løvenskiold vart statthaldar i Noreg.

## Fødde

* 14. januar: Berthe Morisot, fransk målar
* 28. januar: John Rowland, kjend som Henry Morton Stanley, britisk journalist
* 19. februar: Elfrida Andrée, svensk komponist
* 25. februar: Auguste Renoir, fransk målar
* 9. april: Thomas Nicolay Fearnley, norsk næringsdrivar
* 5. mai: Kristofer Janson, norsk forfattar og målmann
* 29. juli: Gerhard Henrik Armauer Hansen, norsk patolog
* 8. september: Antonín Dvorák, tsjekkisk komponist 
* 28. september: Georges Clemenceau, fransk politikar
* 9. november: Edvard VII av Storbritannia, britisk monark
* 20. november: Carl Berner, norsk politikar

## Døde

* 12. januar: Märta Helena Reenstierna, svensk herrgardseigar og dagbokskrivar
* 17. februar: Ferdinando Carulli, italiensk toneskapar
* 4. april: William Henry Harrison, USA-amerikansk president
* 6. april: Jens Fabricius, norsk sjøkrigar og politikar
* 19. juni: Ludvig Mariboe, dansk-norsk forretningsmann og politikar
* 27. juli: Mikhail Lermontov, russisk forfattar
* 13. august: Bernhard Romberg, tysk musikar
* 9. oktober: Karl Friedrich Schinkel, tysk arkitekt og målar
* 21. oktober: Niels Hertzberg, norsk prest

## Kjelder
1842

**1842** (romartal MDCCCXLII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Den amerikanske misjonæren Aldin Grout blei kasta ut av Zululand etter at misjonsverksemda hans utvikla seg mot *ein stat i staten*.

### Noreg
* Det norske misjonsselskap blei oppretta.
* Konventikkelplakaten blei oppheva.

## Fødde

* 2. februar: Jonas Vellesen, norsk forfattar og målmann
* 15. februar: Emanuel Mohn, norsk skulemann og fjellklivar
* 13. mai: Arthur Sullivan, britisk komponist
* 26. mai: Evald Rygh, norske embetsmann og politikar
* 12. juni: Rikard Nordraak, norsk toneskapar
* 6. august: Karl Gether Bomhoff, norsk sentralbanksjef
* 22. september: Sultan Abd ül-Hamid II av Det osmanske riket
* 9. oktober: John Lund, norsk politikar 
* 16. desember: Otto Sinding, norsk målar
* 17. desember: Sophus Lie, norsk matematikar

## Døde

* 16. februar: Thomas Fearnley, norsk målar
* 15. mars: Luigi Cherubini, italiensk komponist
* 16. mars: Maurits Hansen, norsk forfattar
* 30. mars: Élisabeth Vigée Le Brun, fransk målar
* 14. juli: Ole Holck, norsk soldat og politikar
* 10. september: William Hobson, britisk guvernør
* 15. september: Francisco Morazán Quesada, mellomamerikansk president (skoten)
* 31. oktober: Hans Barlien, norsk bonde og politikar
1843

**1843** (romartal MDCCCXLIII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
* Natal (i dagens Sør-Afrika) blei britisk koloni.

### Noreg
* Det norske misjonsselskap grunnla Misjonsskulen i Stavanger.
* *[[Romsdals Budstikke]]* blei skipa.

## Fødde

* 2. februar: Knute Nelson, norsk-amerikansk politikar
* 31. mai: Fredrikke Marie Qvam, norsk kvinesaksforkjempar 
* 9. juni: Bertha von Suttner, austerriksk forfattar
* 15. juni: Edvard Grieg, norsk komponist
* 31. juli: Paul Irgens, norsk bilkonstruktør
* 18. august: Johan Thorne, norsk næringsdrivar og politikar
* 8. oktober: Kitty Kielland, norsk målar
* 11. desember: Robert Koch, tysk lege
* 24. desember: Lydia Koidula, estisk forfattar

## Døde

* 20. oktober: Knut Lurås, norsk spelemann
* 12. desember: Kong Vilhelm I av Nederland
1846

**1846** (romartal MDCCCXLVI)

## Hendingar

### Utlandet
* 23. september: Planeten Neptun blei oppdaga av dei tyske astronomane Johann Gottfried Galle and Heinrich Louis d'Arrest.
* 10. oktober: Neptunmånen Triton blei oppdaga av William Lassell

### Noreg

## Fødde

* 2. februar: Hans Konrad Foosnæs, norsk bonde og politikar
* 7. februar: Vladimir Makovskij, russisk kunstmålar og kunstsamlar
* 4. april: Amund Helland, norsk geolog
* 21. mai: Ole Five, norsk bonde og politikar
* 22. august: Amalie Skram, norsk forfattar
* 18. september: Richard With, norsk næringsdrivar
* 3. oktober: Oskar Emil Schiøtz, norsk fysikar

## Døde

* 8. juni: Rodolphe Töpffer, sveitsisk målar, forfattar og ein av dei fyrste teikneserieskaparane
* 6. august: Vass-Per, norsk byggmeister
1847

**1847** (romartal MDCCCXLVII)

## Hendingar

### Utlandet
* Sultanen av Zanzibar blei pressa til å gjera slutt på eksport av slavar.
* 12. oktober: Industrikonsernet Siemens AG vart grunlagt.

### Noreg
*

## Fødde

* 11. februar: Thomas Edison, USA-amerikansk oppfinnar og næringsdrivar
* 17. februar: Otto Albert Blehr, norsk politikar og statsminister (1901-02 og 1921-23)
* 19. februar: Olaus Fjørtoft, norsk journalist
* 11. april: Ebbe Hertzberg, norsk historikar
* 19. mai: Oscar Tybring, norsk lækjar og forfattar
* 24. mai: Wollert Konow (H), norsk politikar
* 20. juni: Gina Krog, norsk kvinnesaksforkjempar
* 18. oktober: Bolette C. Pavels Larsen, norsk forfattar
* 20. oktober: Frits Thaulow, norsk målar
* 23. oktober: Adolf Arctander, norsk teolog
* 2. november: Georges Sorel, fransk filosof
* 1. desember: Agathe Backer-Grøndahl, norsk toneskapar

## Døde

* 21. juni: Blind-Anna, norsk forteljar 
* 4. november: Felix Mendelssohn, tysk jødisk-ætta romantisk komponist 
* 6. desember: Sylvester Sivertson, norsk journalist
1845

**1845** (romartal MDCCCXLV) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* Misjonæren Hans Paludan Smith Schreuder blei den første nordmannen til å besøka Zululand.

### Noreg
*

## Fødde

* 21. januar: Harriet Backer, norsk målar
* 22. januar: Sofus Arctander, norsk politikar
* 5. mars: Alphonse Hasselmans, belgisk-fransk musikar
* 10. mars: Aleksander III av Russland, keisar
* 27. mars: Wilhelm Röntgen, tysk fysikar og vitskapsmann
** Jakob Sverdrup, norsk politikar
* 15. juli: Christian Holtermann Knudsen, norsk politikar
* 6. august: Edvard Liljedahl, norsk politikar
* 16. august: Wollert Konow (SB), norsk politikar og statsminister (1910-12)
* 9. september: Christen Christensen, norsk skipsreiar
* 5. desember: Hans Nysom, norsk ingeniør og politikar
* 27. desember: Bernhard Øverland, norsk næringsdrivar

## Døde

* 10. juli: Christian Frederik Hansen, dansk arkitekt
* 12. juli: Henrik Wergeland, norsk forfattar
* 16. august: Christian Sørenssen, norsk biskop og politikar
1849

**1849** (romartal MDCCCXLIX)

## Hendingar

### Utlandet
* 5. juni - Fredrik VII av Danmark skreiv under på ein ny dansk grunnlov som gjorde landet til eit konstitusjonelt monarki.
* Libreville i dagens Gabon blri grunnlagd som ein fransk koloni for frisette slavar.

### Noreg
* 26. juli – Slottet vart teke i bruk.

## Fødde

* 22. januar: August Strindberg, svensk forfattar 
* 18. februar: Alexander Kielland, norsk forfattar
* 15. april: Birger Kildal, norsk embetsmann og politikar
* 3. mai: Bernhard von Bülow, tysk politikar 
* 5. juni: Vilhelm Andreas Wexelsen, norsk prest og politikar
* 19. juli: Gerhard Munthe, norsk målar 
* 6. oktober: Torgrim M. Kleppen, norsk lensmann og politikar
* 29. november: John Ambrose Fleming, engelsk fysikar

## Døde

* 18. januar: Mikkel Grendahl, norsk bonde og politikar
* 10. mai: Hokusai, japansk målar
* 11. mai: Juliette Récamier, fransk kvinne
* 22. mai: Maria Edgeworth, irsk-britisk forfattar
* 15. juni: James Knox Polk, USA-amerikansk president 
* 13. mai: Gjest Bårdsen, norsk lovbrytar og forfattar 
* 28. mai: Anne Brontë, britisk forfattar 
* 15. juli: Bernhard Herre, norsk forfattar
* 7. oktober: Edgar Allan Poe, USA-amerikansk forfattar
* 10. oktober: Wilhelm Frimann Koren Christie, norsk jurist og politikar 
* 17. oktober: Frédéric Chopin, polsk-fransk komponist og pianist 
* 2. desember: Adelheid av Sachsen-Meiningen, britisk kongeleg
* 6. desember: Peder Bugge, norsk biskop
1850

**1850** (romartal MDCCCL) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 29. januar: Henry Clay introduserte «1850-kompromisset» mellom dei slavehaldande Sørstatane og dei frie Nordstatatane til Den amerikanske kongressen.

* Brasil innførte lovgjeving mot slavehandel.
* Misjonsstasjonen Umpumulo blei sett opp ved grensa til Zululand av Det norske misjonsselskap.
* Desember: Taipingopprøret braut ut i Kina.

### Noreg
* Første klatring opp på Galdhøpiggen.

## Fødde

* 15. januar: Sonja Kovalevskaja, russisk matematikar og forfatar
* 24. januar: Hermann Ebbinghaus, tysk psykolog og fysiolog 
* 8. februar: Kate Chopin, amerikansk forfattar 
* 13. april: Nikolai Prebensen, norsk embetsmann og politikar
* 23. april: Agda Montelius, svensk filantrop og kvinnesaksforkjempar
* 4. juli: Ole Olsen, norsk komponist 
* 6. oktober: Thomas Engelhart, norsk embetsmann og politikar
** Sven Aarrestad, norsk organisasjonsleiar og politikar
* 12. oktober: Kristian Andersen Grimsø, norsk bonde og politikar
* 13. november: Robert Louis Stevenson, skotsk forfattar
* 8. desember: Ivar Tveiten, norsk bonde og politikar
* 21. desember: Zdenek Fibich, tsjekkisk komponist
* 29. desember: Erik Vullum, norsk skribent

## Døde

* 26. februar: Lars Roverud, norsk songpedagog
* 28. mars: Bernt Michael Holmboe, norsk matematikar
* 23. april: William Wordsworth, britisk forfattar
* 9. juli: Báben, iransk profet (avretta)
** Zachary Taylor, USA-amerikansk president 
* 15. juli: Francesca S. Cabrini, den første helgenen frå USA
* 5. august: Guy de Maupassant, fransk forfattar
* 17. oktober. Frederik Heidmann, norsk embetsmann og politikar
* 8. desember: Georg Sverdrup, norsk filolog og politikar
* 24. desember: Frederic Bastiat, fransk økonom
1900

**1900** (romartal MCM) var eit normalår som byrja på ein mandag i den gregorianske kalenderen. 

## Hendingar
* Boarkrigen i Sør-Afrika heldt fram
* Boksaropprøret i Kina heldt fram
* Det var hungersnaud i India på andre året

### Utlandet
*Verdsutstillinga i Paris blei halden i Frankrike.
* Sommar-OL 1900 blei haldne i Paris som den andre gongen dei moderne olympiske leikane blei haldne..
* Den første panafrikanske konferansen vart arrangert i London.
* Nobelstiftinga blei skip i Sverige, etter testamentet til Alfred Nobel
* Aleksandr Stepanovitsj Popov sette i drift ein radiotelegraf

* 1. januar: Den første loven om barnevern nokon stad, *Lov om behandling av forsømte børn*, vergerådsloven, fekk verknad i Noreg.
** Nigeria blei eit britisk protektorat.
* 27. februar Det britiske Arbeidarpartiet blei grunnlagd.
* 18. mai: Tonga blei britisk protektorat.
* 21. mai: Russland invaderte Mandsjuria
* 20. juni: Boksaropprøret: Boksarane drap fleire hundre europearar nær Beijing, blant dei den tyske ambassadøren. 
* 2. juli: Ferdinand von Zeppelin flaug det første luftskipet med motor og propellar, LZ1
* 14. desember: Kvantefysikken såg dagens lys då Max Planck la fram sin strålingslov

### Noreg
* Natt til 16. mars: Bybrann i Sandefjord.
* 1. april: Det norske Landbruks- og matdepartementet blei oppretta som *Det Kongelige Landbruksdepartement*.
* 21. november: Norsk Arbeidsgiverforening blei stifta.
* 3. desember: Folketeljing. Det var  innbyggjarar i Noreg,  kvinner og  menn.  (72 %) budde i landkommunar og  i byane.

## Fødde

* 15. januar: William Heinesen, færøysk forfattar
* 4. februar: Jacques Prévert, fransk diktar
* 19. mars: Frédéric Joliot-Curie, fransk atomfysikar
* 26. april: Charles Francis Richter, amerikansk geofysikar
* 17. mai: Ruhollah Khomeini, iransk statsleiar
* 23. juli: Einar Skjæraasen, norsk forfattar
* 29. juli: Eyvind Johnson, svensk forfattar
* 3. september: Urho Kekkonen, finsk president
* 7. oktober: Heinrich Himmler, tysk politikar
* 14. november: Aaron Copland, USA-amerikansk toneskapar

## Døde

* 13. januar: Peter Waage, norsk kjemikar
* 20. januar: John Ruskin, britisk forfattar og kunstkritikar
* 6. mars: Gottlieb Daimler, tysk bilkonstruktør 
* 29. juli: Sigbjørn Obstfelder, norsk diktar
** Umberto I av Italia, drepen
* 4. august: Jean-Joseph Étienne Lenoir, belgisk-fransk oppfinnar
* 25. august: Friedrich Nietzsche, tysk filosof
* 15. oktober: Zdenek Fibich, tsjekkisk komponist
* 22. oktober: Anders Askevold, norsk målar
* 22. november: Arthur Sullivan, britisk komponist
* 30. november: Oscar Wilde, britisk forfattar
1700

**1700** (romartal MDCC) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* 11. februar: Den store nordiske krigen starta då ein polsk hær gjekk til åtak på Livland.
* 20. november: Den store nordiske krigen. Sverige vann slaget ved Narva.
* 23. november: Giovanni Francesco Albani blei pave Klemens XI.

### Noreg
* 18. februar: Noreg gjekk over frå Den julianske kalenderen til Den gregorianske kalenderen, slik at 1. mars dette året kom like etter 18. februar.

## Fødde

* 9. februar: Daniel Bernoulli, nederlandsk-sveitsisk matematikar
* 7. november: Erdmuthe Dorothea von Zinzendorf, tysk adelsdame og salmediktar
* 28. november: Nathaniel Bliss, engelsk astronom

## Døde

* 27. september: Pave Innocens XII
* 12. mai: John Dryden, engelsk diktar
* 1. november: Kong Karl II av Spania
1600

**1600** (romartal MDC) var eit skotår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
* 1. januar: Skottland tok i bruk 1. januar som nyårsdag, i staden for 25. mars som tidlegare.
* 27. januar: Den nederlandske kapteinen Sebald de Weert kartla Falklandsøayne for første gong.
* 17. februar: Giordano Bruno blei brend som kjettar i Roma.
* 19. februar: Vulkanen Huaynaputina i Peru hadde utbrot.
* 20. mars: Blodbadet i Linköping. Fem svenske adelsmenn blei avretta offentleg og den polsk-svenske kong Sigismund III Vasa blei de facto avsett som svensk herskar.
*21. oktober: Slaget ved Sekigahara i Japan. Tokugawa Ieyasu vann kontroll i namnet over heile Japan.
*31. desember: Det britiske austindiakompaniet fekk eit kongeleg charter i England for å driva handel med Asia.

### Noreg

## Fødde

* 28. januar: Giulio Rospigliosi, seinare pave Klemens IX
* 19. november: Karl I av England
:Utan dato:
*Bathsua Makin, engelsk forfattar og feminist
*Marie de Rohan, hertuginne av Chevreuse, fransk adelsdame og politikar
*Marin le Roy de Gomberville, fransk forfattar

## Døde

* 17. februar: Giordano Bruno, italiensk religiøs tenkjar, brend som kjettar.
* 5. august: Dronning Uiin av Joseon (Korea)
* 6. november: Ishida Mitsunari, japansk føydalherre (avretta)
: Konishi Yukinaga, japansk krigsherre (avretta)

## Kjelder
1500

**1500** (romartal MD) var eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 26. januar: Den spanske sjømannen Vicente Yáñez Pinzón gjekk i land i det som i dag er Brasil, men på grunn av Tordesillastraktaten kunne han ikkje gjera krav på landet for Spania.
* Februar: Kalmarunionen gjekk til åtak på Ditmarsken, ein fri bonderepublikk like sør for novarande Danmark.
*17. februar: Slaget ved Hemmingstedt mellom styrkane til kong Hans av Danmark og folka i Ditmarsken, som sigra over unionshæren.
* 22. april: Den portugisiske sjømannen Pedro Alvares Cabral oppdaga offisielt Brasil og gjorde krav på landet for Portugal.
* 10. august: Diego Diaz oppdaga Madagaskar som første europear.

### Noreg
*

## Fødde

* 24. februar:  Karl V av det tysk-romerske riket
*23. april: Johannes Stumpf, sveitsisk forfattar
*5. september: Maria av Jever, den siste herskaren av Jever
*26. september: Ludovica Torelli, grevinne av Guastalla

## Døde

* ca. 29. mai: Bartolomeu Dias, portugisisk oppdagar (forlis)
*21. oktober: Keisar Go-Tsuchimikado av Japan

## Kjelder
1400

**1400** (romartal MCD) var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Henrik IV av England slo ned eit adelsopprør og avretta jarlane av Kent, Huntingdon og Salisbury for å ha prøv å gjeninsetta Rikard II som konge.
* 14. september: Den opprørske walisaren Owain Glyndŵr blei krona som prins av Wales
* Jubelår i den katolske kyrkja førte til ei mengd vitjande til Roma, trass pest i byen.
* Kong Wenzel av Tyskland blei avsett av dei tyske prinsane og erstatta av Rupert.
* Taejong av Joseon blei konge av Korea

### Noreg
* Erik av Pommern, konge av Noreg, Danmark og Sverige, blei myndig.

## Fødde
* Johann av Portugal, portugisisk prins, konstabel av Portugal
* Isabella I av Lotharingua, fransk vasallhertuginne, napolitansk dronning og regent (omtrentleg år).

## Døde
* 14. februar: Rikard II av England
* 25. oktober: Geoffrey Chaucer, engelsk forfattar
* Narayana Pandit, indisk matematikar
* Jeongjong av Joseon, konge av Korea
1851

**1851** (romartal MDCCCLI)

## Hendingar

### Utlandet
* Misjonær Hans Paludan Smith Schreuder bygde Empangeni - den første norske misjonsstasjonen i Zululand.

### Noreg
* Ivar Aasen gav ut boka *[[Søndmørsk Grammatik eller kortfattet Underretning om Bygdemaalet paa Søndmør]]*.
* 10. januar – Den Norske Bokhandlerforening blei stifta.
* 21. juli – «Jødeparagrafen» i Noregs grunnlov, avsnittet i paragraf 2 som stengd jøder ute av landet, blei avskaffa.
* 23. september – Selskabet for folkeoplysningens fremme blei stifta i Kristiania.
* 12. desember – Det Bergenske Dampskibsselskab blei stifta i Bergen.

## Fødde

* 22. januar: Alexander Seippel, norsk folkeminnesamlar
* 25. januar: Arne Garborg, norsk forfattar
* 17. februar: Francis Hagerup, norsk politikar
* 11. mars: Kristofer Kristofersen, norsk forfattar og journalist
* 15. mars: Johannes Vigdal, norsk lærar og fjellførar
* 16. april: Ernst Josephson, svensk målar
* 23. juli: Peder Severin Krøyer, norsk-dansk målar 
* 25. juli: Aasmund H. Vinje, norsk politikar
* 20. august: Abraham Berge, norsk politikar 
* 29. september: Rasmus Flo, norsk målmann
* 10. november: Waldemar Christofer Brøgger
* 1. desember: Mathias Skeibrok, norsk bilethoggar og forfattar
* 26. desember: Andreas Austlid, norsk forfattar

## Døde

* 28. januar - John J. Audubon, fransk-amerikansk ornitolog og illustratør
* 1. februar - Mary Shelley, britisk forfattar
* 18. februar - Carl Gustav Jakob Jacobi, tysk matematikar
* 9. mars - Hans Christian Ørsted, dansk fysikar
* 10. juni - Hans Linstow
* 10. juli - Louis Daguerre
* 13. august - Hilmar Meincke Krohg
* 19. desember - William Turner
1844

**1844** (romartal MDCCCXLIV) var eit skotår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 3. juni: Dei to siste geirfuglane vart drepne på Eldey på Island.
* Misjonæren Hans Paludan Smith Schreuder kom til Natal (i dagens Sør-Afrika) for å misjonera i Zululand.
* Verdas første samvirkelag vart oppretta i Rochdale i England

### Noreg
* 4. november: Den norske høgsteretten stadfesta at sefardiske jødar hadde rett til opphald i Noreg: «... det antages at de saakaldte Portugis-Jøder maa uanset Grundlovens § 2, være berettigede til at opholde sig her i Riget, hvilket ogsaa, saavidt vides, hidtil har været almindelig antaget – – –»

## Fødde

* 7. januar: Bernadette Soubirous, fransk helgen
* 2. mars: Ole Skattebøl, norsk jurist og politikar
* 6. mars: Nikolaj Rimskij-Korsakov, russisk toneskapar
* 21. mai: Henri Rousseau, fransk målar
* 22. mai: Mary Cassatt, USA-amerikansk målar
* 23. mai: Abdu'l-Bahá, religionsleiar
* 5. august: Ilja Repin, russisk målar
* 6. oktober: Peder Rinde, norsk politikar og næringsdrivar
* 15. oktober: Friedrich Nietzsche, tysk tenkjar
* 22. oktober: Sarah Bernhardt, fransk skodespelar

## Døde

* 8. mars: Karl III Johan av Noreg/XIV av Sverige, konge over Sverige-Noreg
* 24. mars: Bertel Thorvaldsen, Bertel Thorvaldsen, dansk bilethoggar
* 27. juni: Joseph Smith, USA-amerikansk grunnleggjar av mormonkyrkja
* 27. juli: John Dalton, britisk kjemikar og fysikar
* 4. august: Jacob Aall, norsk godseigar og politikar
Moses Mendelssohn

**Moses Mendelssohn** (), var ein tysk jødisk rasjonalistisk filosof, opplysningsfilosof og bibelomsetjar. Han blir rekna som hovudsymbolet for haskalá-rørsla, eller den jødiske opplysnings- og emansipasjonsrørsla.

## Bibelomsetjing
Moses Mendelssohn omsette delar av Den hebraiske Bibelen til tysk med hebraisk skrift med hans eige kommentarverk, *Bi'ur* (1783).

## Familie
Moses Mendelssohn hadde seks born, sønene Joseph, ein bankmann som mellom anna var ven og støttespelar av Alexander Humboldt, Abraham og Nathan og døtrene Dorothea, Recha og Henriette. To av barneborna hans, Felix Mendelssohn og Fanny Mendelssohn, var vidkjende romantiske komponistar.

## Kjelder
Mendelssohn

**Mendelssohn** eller **Mendelsohn** er eit slektsnamn av askenasisk opphav. Namnet tyder ‘son av Mendel’.

### Kjende namneberarar
* Moses Mendelssohn (1729&ndash;1786), tysk-jødisk opplysningsfilosof og teolog
* Felix Mendelssohn (1809&ndash;1847), tysk romantisk komponist
* Oskar Mendelsohn, norsk-jødisk filolog
Bahá'u'lláh

**Bahá'u'lláh** () var grunnleggjaren av bahai-religionen. Det opphavlege namnet hans var Mirza Husayn-Ali Núri, men han tok det arabiske namnet Bahá'u'lláh som tyder *Guds herlegdom*. Innan bahai blir Bahá'u'lláh rekna for å vera Guds bodberar for menneskja i dag.

Mirza Husayn-Ali Núri var fødd i Teheran i Iran. Han var ein tilhengjar av Báben, som grunnla religionen babisme. Ein av læresetningane i religionen var at «han som Gud skal syna fram» skal sameina alle menneske og religionar.

I 1863 i Bagdad openberra Bahá'u'lláh seg som den utvalde, den som babismen, og etter hans syn alle andre tidlegare religionar, hadde lova. Han skreiv brev til kongar og presidentar og formana dei om å leggje bort konfliktar og usemje og minske skattebyrda for dei fattige. Han bad dei komma saman til ein stor konferanse for å leggje fundamentet for «den største freden». Da dei ikkje lydde boda hans, erklærte han at dei kjem til å miste rikdommane sine. Krigar og katastrofar skal fortære land og område føre verdas likevekt blir oppnådd.

Bahá'u'lláh vart landsforvist frå Persia (noverande Iran) i 1850-åra, og reiste gjennom noverande Irak og Tyrkia i Det osmanske riket til Akko i det noverande Israel), der han døydde i 1892.

## Verk
Den viktigaste boka hans, *[[Kitáb-i-Aqdas]]* (Den heilagaste boka), inneheld 190 vers med utførlege kommentarar. Denne boka blir i bahaitrua rekna som verdenscharteret for menneskja. Andre sentrale bøker er *[[Kitáb-i-Iqan]]* (Boka av vissheiter) og *Dei skjulte ord* (utgjeve posthumt). Ein del av bøkene hans er omsette til norsk.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Bahá'í-samfunnet i Noreg
* International Bahá'í Community
Mehissá

Ein **mehissá** (hebraisk מְחִצָּה *məḥiṣṣā*) er eit fysisk skilje mellom manns- og kvinneavdelingane av synagogerommet i tradisjonelle og ortodokse synagogar. Dette skiljet kan vera alt frå eit halvmeterhøgt rekkverk til eit separat kvinnegalleri eller ein fullhøg skiljevegg med gittervindauge.

I ortodokse ikkje-egalitære tradisjonelle synagogar er hovudregelen at mehissáen skil mellom ein sentral og aktiv mannsseksjon og ein perifer og vanlegvis passiv kvinneseksjon. I feministisk-ortodokse og tradisjonell-egalitære synagogar er gjerne mehissáen sett opp slik at kvinner og menn har lik tilgang til tebáen (bimaen) og arka.

Mehissáen er avskaffa i mange tradisjonell-egalitære synagogar, alle reformsynagogar og dei aller fleste konservative og rekonstruksjonistiske synagogar.
Shul

**Shul** (frå jiddisch שול) er eit vanleg askenasisk ord for synagoge. Det betyr rett og slett 'skule'.

Ordet stammar frå ikkje-jødiske kjelder. Romarane kalla stadane skular ettersom dei forstod at det føregjekk studiar på stadane.
I tradisjonelle askenasiske samfunn har shulen vore ein samlingsstad like mykje som ein stad å halda gudstenester.
## Kjelder
Esnoga

**Esnoga** (frå spansk/portugisisk) er ein sefardisk term for synagoge. Den mest vidkjende *esnogaen* er Den portugisiske synagogen i Amsterdam.
Ḥazzán

Ein **ḥazzán** (hebraisk חַזָּן [ḥazzān]) er ein jødisk profesjonell forsongar, solist og bøneleiar i synagogen.
Ketubím

**Ketubím** (hebraisk כתובים), eller **Skriftene**, er den tredje hovuddelen av **[[Tanákh]]**, eller den jødiske Bibelen.
Han omfattar dei tre poetiske bøkne (Salmane, Ordspråka og Job), dei fem bokrullane (Høgsongen, Rut, Klagesongane, Predikaren og Ester) og ein del andre (Første og andre Krønikebok, Daniel, Esra-Nehemja).)
Nebiím

**Nebiím** (hebraisk נְבִיאִים *nəḇī’īm*), eller **Profetane**, utgjer den andre av tre hovuddelar av Tanákh, eller den hebraiske bibelen. Denne delen er igjen delt inn i to delar: *Nebiim risjonim* (dei tidlegare profetane – Josva, Dommarboka, Samuelsbøkene og Kongebøkene) og *Nebiim aharonim* (dei seinare profetane – Jesaja, Jeremia og Esekiel og dei tolv mindre profetane).
Tanákh

**Tanákh** eller **Tenákh** (hebraisk  *tānāx* eller *tənax*) er det mest brukte jødiske namnet for den hebraiske Bibelen. Tanákh svarar i hovudtrekk til det kristne Gamle testamentet, men med ulik bokrekkefølgje, noko ulik versnummerering (særleg i Salmane) og ei vesentleg ulik tolkingshistorie. Tanákh har til felles med det protestantiske Gamle testamentet at dei deuterokanoniske skriftene normalt ikkje er tekne med. Blant etiopiske jødar blir òg dei deuterokanoniske skriftene rekna som kanoniske.

## Ordet Tanákh

### Alternative skrivemåtar og [[synonym]]
Ordet kan òg bli skrive som **Tenakh**, **Tanach**, **Tenach** eller **TN&quot;K**. I hovudsakleg kristne teologiske krinsar finst òg forma *Tanak*.

### Ordet &laquo;Tanákh&raquo; er eit [[akronym]]

Tanákh er i seg sjølv eit akronym for dei tre hovuddelane av den jødiske Bibelen:

* Torá [] («Lova»; òg kalla *Læra* eller *Instruksjonen*)
* Nebiím [] («Profetane»)
* Ketubím [] («Skriftene» eller «Heilagskriftene») 

### Synonym
* *[[Mikrá]]* (hebraisk )
* *Den hebraiske Bibelen*
* *Den jødiske Bibelen*

## Liste over bøkene i Tanákh

### [[Torá]] ''(Lova, Læra)''
# Fyrste Mosebok
# Andre Mosebok
# Tredje Mosebok
# Fjerde Mosebok
# Femte Mosebok

### [[Nebiím]] ''(Profetane)''
# **Nebiím risjoním** (Dei tidlege profetane)
## Josva
## Dommarane
## Samuelsbøkene (1-2)
## Kongebøkene (1-2)
# **Nebiím aharoním** *(Dei seinare profetane)*
## Jesaja
## Jeremia
## Esekiel
## Teré asár *(Dei tolv (mindre profetane))*
### Hosea
### Joel
### Amos
### Obadja
### Jona
### Mikha
### Nahum
### Habakkuk
### Sefanja
### Haggai
### Sakarja
### Malakhi

### [[Ketubím]] ''(Skriftene)''
# Salmane
# Salomos ordtøke
# Job
# Megillot *(Skriftrullane)*
## Høgsongen
## Rut
## Klagesongane
## Forkynnaren
## Ester
# Daniel
# Esra&#8211;Nehemja:
## Esra
## Nehemja
# Krønikebøkene (1-2)

## Bakgrunnsstoff
Sande kommune i Møre og Romsdal

**Sande** er ein kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal. Kommunen grensar i nord og aust mot Herøy, i sør (over fjorden) mot Vanylven og over Vanylvsgapet i sørvest mot Stad kommune.

Lokalavisa for Sande er *[[Vestlandsnytt]]*, medan *[[Sunnmørsposten]]* er regionavis.

## Tusenårsstad
Tusenårsstaden til Sande kommune er friluftsområdet «Kongsvollen» på Sandsøya. Her finn «Spelet om kong Arthur» stad. Spelet var kommunen sitt tusenårsprosjekt, og er eit humoristisk sogespel om Kong Arthur som kom til øya *Doll*, eit tidlegare namn på Sandsøya. Sogespelet har vorte eit viktig kulturarrangement for kommunen, og har vorte vist kvar sommar med stor suksess.

## Kjende folk frå Sande kommune
* Bernt Støylen (1858–1937), salmediktar og teolog
* Olaf Storegjerde (1879-1958), fotograf
* Bjartmar Gjerde (1931–2009), politikar (Arbeidarpartiet), kringkastingssjef (NRK) 1981-1989
* Odd Lovoll (1934-), norsk-amerikansk historikar og professor ved St. Olaf College, Minnesota, USA
* Jan Åge Fjørtoft (1967–&nbsp;), landslagsspelar i fotball, klubbtrenar i Tippeligaen og kommentator på NRK og TV3 
* Magnus Myklebust (1985–&nbsp;), fotballspelar i LSK og på ungdomslandslaget
## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Sande kommune
* Sande - Allkunne, levande leksikon
* Sande kyrkje - Kulturnett.no
* Storegjerdesamlinga - foto
Allah

**Allah** er arabisk for ‘gud’, eller ‘den eine sanne Gud’.

Ordet blir, utanfor den arabiske verda, vanlegvis forbunde med islam, der det er sett som namnet på den einaste sanne Gud som forkynt av Muhammed. Ordet blir òg brukt av arabisktalande jødar, kristne og bahá'íar.

Ordet *Allah* er nært i slekt med hebraisk *Elóah* og *[[Elohím]]* og med arameisk *Eláh*/*Elahá*, og dessutan med det hebraiske El.

### Uttrykk som inneheld «Allah»
* Alláhu-Akbar tyder *Gud er stor*. Muslimsk påkalling av Gud. 
* Alláhu-Ajmal' tyder *Gud den venaste*. 
* Alláhu-Abhá tyder *Gud den strålande, den altstrålande*. Blir bruka som helsing av bahá'íar.
Sumer

**Sumer** var eit oldtidsrike i Mesopotamia i det noverande Irak. Sumerarane innvandra ca 3500 f.kr. frå aust og grunnla mellom anna byane Ur, Nippur, Lagasj og Kisj. På denne tida var ikkje sumerarane organiserte i eit enkelt rike, men som sjølvstendige bystatar. Sumerarane var flinke handelsfolk og utvikla skriftspråk for betre å kunna halde styr på handelen. Av di dei ikkje hadde noko felles forsvar, var dei sårbare mot erobrarar utanfrå — særleg semittane. Ein kort periode kring år 2000 f.kr. var sumerarane samla i eit rike, og dei greidde da å vinne over nabolanda Elam og Assyria. Riket ramla raskt frå kvarandre, og sumerarane vart sårbare att. På 1700-talet f.kr. gjorde Hammurabi av Babylon ende på dei sumeriske rika.

## Sjå òg
* Sumerisk språk
Roger Albertsen

**Roger Albertsen** () var ein norsk fotballspelar på fleire europeiske fotballag og spela fleire gonger på det norske landslaget. Han vart fødd i Tyssedal i Odda kommune.

## Karriere
* Odda
* Feyenoord
* FC Den Haag
* KFC Winterslag
* Olympiakos
* Rosenborg

## Bakgrunnsstoff
* Karrierebiografi
* Karrierebiografi frå Bergens Tidende
Samaritansk religion

**Samaritansk religion** er ein israelittisk religion, nært i slekt med jødedommen. Samaritansk religion godtek ikkje den jødiske Tanákh, og berre den samaritanske utgåva av Toráen blir sett som kanonisk. Sentralt i samaritansk religion står fjellet Gerizím, der mellom anna påskeofferet framleis finn stad kvar pesah.

## Bakgrunnsstoff
*The-Samaritans.com (engelsk og hebraisk)
*The Samaritan Update (eit nettmagasin på engelsk)
Mosebøkene

**Mosebøkene** er den eldste delen av Bibelen. Dei er den første av tre delar av den hebraiske Bibelen og utgjer dei fem første bøkene i Det gamle testamentet. Dei blir òg kalla *pentateuken* (den femfaldige boka) og på hebraisk Torá (תּוֹרָה, «Lova» eller «Læra»). Dei utgjer grunnlaget for jødisk religiøs lov.

Dei fem bøkene med deira hebraiske, greske og latinske namn er:
Askenasar

**Askenasar** eller **askenasiske jødar** (hebraisk אשכנזי *’aškənazzī*) er jødar som stammar frå Mellom- og Aust-Europa. Nemninga omfattar jødane som tradisjonelt budde i Tyskland, Austerrike, Polen, Litauen og andre delar av Aust-Europa. Tidlegare tala alle askenasiske jødar jiddisch.

Sidan 1800-talet har mange emigrert til andre land som Frankrike, USA og Israel.

*Askenas* (hebraisk אשכנז *’aškənaz*) er det eldre hebraiske ordet for Tyskland, og særleg området langs Rhinen der alemannarane budde (jamfør det franske namnet for Tyskland, *Allemagne*).

## Askenasar i Skandinavia

### Noreg
Frå kristendomen vart innført på 1000-talet fram til midten av 1800-talet var askenasar stort sett utelukka frå Noreg anna enn etter spesiell søknad om leidebrev. Etter grunnlovsendringa i 1851 fekk dei askenasiske jødane innreise-, bu- og arbeidsrett, og ei moderat innvandring i dei neste tiåra førte til etablering av mosaiske trussamfunn i Kristiania (Oslo) og Trondheim. Grunnstamma i desse trussamfunna er askenasím — hovudsakleg frå Sverige, Danmark, Tyskland, Polen og dei baltiske landa. Mindre busetnader av askenasím fanst òg i Bergen, Kristiansund, Drammen, Narvik, Tromsø og andre stader, men dei fleste av desse jødiske samfunna vart meir eller mindre utsletta under den andre verdskrigen.

## Sjå òg
* Askenasisk jødedom
* Jiddisch språk
* Jiddisch musikk
* Klezmer
* Sefard

## Kjelder

* 
*

## Bakgrunnsstoff

*
No-drama

**No** (japansk 能, *nō*) er ei klassisk japansk musikk-teaterform frå 1500-talet. *No* er eit messande drama, kjend for skodespelarane sine sakte, elegante og spartanske rørsler. I vestleg populærkultur er dramaet mest kjend for at skodespelarane nyttar masker som er målte i sterke fargar og etterliknar menneskeandlet med særs distinkte trekk. Sidan 2001 har teaterforma vore oppført på UNESCO si liste over immateriell verdsarv som del av *Nōgaku*.

Ofte har *no* vorte skrive om til «japansk opera», av di heile handlinga vert messa, men i motsetnad til i europeisk opera, involverer messesongen som driv handlinga framover i no ei avgrensa tonevidd med lange, gjentakande passasjar i eit smalt dynamisk register. Det er med andre ord ikkje melodien som ligg i sentrum for no-messinga.

Tekstane er poetiske, og er i stor grad bygd opp på liknande vis som dei mykje yngre haiku-dikta, som er kjende og skrivne over heile verda.

## Inspirasjon og påverknad
Til liks med den nærliggjande kyogen-farsen har *no* utvikla seg frå ei blanding av eldre aristokratiske kunstformer, som til dømes dengaku, shirabyoshi og gagaku. Dramaet har i ettertid hatt stor innverknad i utviklinga av andre japanske dramaformer, som til dømes kabuki og butoh.

I løpet av Meiji-epoken vart *no* og *kyogen* rekna som to av dei tre nasjonale dramaformene i Japan.

Kan'ami og sonen Zeami vert gjeven æra for at *no* framstår i si noverande form.

## Oppbygging

No-dramaet er bygd opp kring fire faste roller eller rollegrupper som vert kalla *Shitekata*:
* shite (hovudrolla)
* tsure (partnaren til shiten)
* jiutai (eit kor)
* koken (scenehjelparar)

I tillegg kjem:
* wakikata (ei slags birolle)
* kyogenkata (som underheld i pausen)
* hayashikata (musikarane)

Sminke vert ikkje brukt, men dei fleste rollene blir spela med masker. Skodespelarane har dekorerte, stoffrike silkedrakter. Spelet er ikkje naturalistisk, men stilisert og tufta på konvensjonar. Ei rørsle kan vera eit innarbeidd symbol eller eit estetisk uttrykk for kjenslene til rollefiguren.

No vert spela på ei firkanta scene med eit måla nåletre på atterveggen som einaste dekorasjon. All trafikk til og frå scena skjer over ei bru i det bakre venstre hjørnet. Scena har skråtak som ligg på berebjelkar. Opphavleg stod desse scenene ute, og dei ber framleis preg av å vera byggverk flytta innomhus.

## Kjelder
Slaget ved Stamford bru

**Slaget ved Stamford bru** stod den 25. september 1066, nord i England, mellom den norske og engelske kongen. 

Kong Harald Hardråde leidde eit norsk felttog mot England saman med Tostig, bror til den engelske kongen Harold Godwinson, som meinte han var blitt sviken. Harald var nett krona til engelsk konge, og nordmennene venta liten motstand. Dei vann då òg over jarlane Edwin av Mercia og Morcar av Northumbria ved Fulford, like sør for York. Men då dei kom lenger sør og møtte sjølve den engelske hæren, mislukkast felttoget, og Harald Hardråde fall ved Stamford bru. 

Hendinga har liten plass i engelsk historieskriving, og kjem lett i skuggen av alt som hende seinare det året. Slaget var jamvel avgjerande for ettertida, av di det bidrog til å svekkje den angelsaksiske hæren så mykje at han tapte mot den normanniske invasjonen i slaget ved Hastings like etter. Det markerte òg slutten på vikinginvasjonane av England.

Winston Churchill spekulerer i si *Historie* over kva som kunne hendt om dei to invasjonane hadde skjedd i omvend rekkefylgje, og prisar seg lukkeleg over at England vart del av ei kontinental stormakt og ikkje ei skandinavisk.
Brus

**Brus** er ein leskedrikk laga med kolsyre, søtingsmiddel og interessante smakar og fargar. Ordet er ei forkorting for bruslimonade, og namnet viser til den brusande effekten som kolsyra gjev drikken.

## Sukkerdrikken
På svensk kallar ein produktet *sockerdrycka* eller 'sukkerdrikk', ettersom sukker er slik ein viktig del av brusen. Saman med kolsyra gjer sukkeret brusen skadeleg for tenner. Det finst òg sukkerfri brus som er søta med andre stoff, som aspartam, cyklamat og sakkarin, som kan vera mindre skadelege for tennene. Ved at brus har svært låg PH-verdi og inneheld svært mykje raffinert sukker, er den òg rekna for å vera skadeleg for resten av kroppen.

## Brussmakar

Ulike brustypar har ofte, eller påstår at dei har, smak av ulike typar frukt. Bruslimonaden hadde sitronsmak medan ein annan gammal norsk brus, Solo, var kjenneteikna av appelsinsmaken sin. Det finst òg meir eksotiske brussmakar, som ananasbrus og litchibrus.

I tillegg finst det fleire brustypar utan naturlege smakar. Coca cola er kanskje den best kjende av desse, men rødbrus og champagnebrus er andre eksempel.

## Mineralvatn
Vatn som ikkje er tilsett sukker og råsaft frå frukt eller andre kunstige smaksemne, men berre kolsyre, blir kalla mineralvatn, eller Farris.

## Brusfabrikantar

Kjende norske fabrikantar av brus er:
*Brænne Mineralvatn i Volda
*Oskar Sylte Mineralvannfabrikk i Molde
*Lerum Fabrikker i Sogndal
Volda Mineralvatn

**Volda Mineralvatn AS**, tidlegare **Brænne Mineralvatn**, var ein brusprodusent opphavleg lokalisert på Folkestad i Volda kommune på Sunnmøre og seinare flytt til Furene industriområde.
Foretaket vart starta i 1915, og vart drive av familien Brænne sidan 1927.

Brænne Mineralvatn var ein av dei siste frittståande brus-fabrikantane i Noreg. Dei har slite tungt i konkurransen med romsdalsbaserte Oskar Sylte Mineralvannfabrikk i Molde.

Brænne mineralvatn produserte brusen som vart selt i Lidl-butikkar i Noreg. Lidl vart kjøpt av Reitangruppen i 2008 som ikkje førte avtala vidare.
I oktober 2009 meldte verksemda oppbod og Volda Mineralvatn og Brænne-brusen gjekk inn i historia etter 94 år med drift.

Inntil nedlegginga var det 10-15 personar som arbeidde med framstilling av saft, leskedrikk, brus og mineralvatn hos Brænne. 

Foretaket hadde si eiga vasskjelde, Aasen-kjelda, som ligg eit «steinkast» frå Ivar Aasens heimstad, 150 meter nede i grunnfjellet. Vatnet i kjelda er godkjent som naturleg mineralvatn etter internasjonale krav.

## Produkt
Klassiske produkt:
* Luks
* Florida
* Eplerose
* Brus med ananassmak
* Brus med sitronsmak
* Brus med pæresmak
* Festbrus
* Brus med bringebær- og rabarbrasmak

Produkt på lisens:
* Jolly Cola
* RC Cola
* Asina

Vatn
* Fjellbekk
* Fjellbekk med stitron

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Nettsida til Volda mineralvatn
* Gravøl for Brænne
* NRK Fjellbekk
Sørestisk

**Sørestisk** (og ofte kalla Võro-språk, etter ein by i Sør-Estland) er eit austersjøfinsk språk som blir brukt i dei søraustlege delane av Estland. Sørestisk blir snakka av om lag 70000 menneske. Tradisjonelt er sørestisk sett som ein dialekt av estisk, men grammatikken skil seg på fleire område mykje frå standard-estisk; mellom anna har sørestisk, i likskap med finsk, vokalharmoni &#8212; noko det nordestiske standardspråket ikkje har. Andre grammatiske trekk minner meir om livisk. Brukarar av språket var lenge utsette for eit stort normeringspress. Ei sørestisk folkerørsle arbeider difor for at språket skal få status som minoritetsspråk.

## Skriftspråk

Etter ein lang periode utan standardisert skriftspråk vart det i 1990 laga eit eige skriftspråk for sørestisk. Det er opplæring i dette skriftspråket i 26 skolar i søraust-Estland, og på universitetet i Tartu. Avisa Uma Leht "(Vårt) eige blad" kjem ut ein gong annakvar veke (2010-talet).

Sørestisk har dei same bokstavane som nordestisk (det vanlege latinske alfabetet pluss bokstavane *ä, ö, ü. õ*), med desse tillegga: **q** står for ein glottal stopp [ʔ], **y** står for ein bakre urunda vokal (mykje lik russisk ы.
Aksentmerket ´ markerer palatalisering av konsonanten som teiknet knyter seg til, **ś**, **ń**, **l´**, **t´**, **k´**, **h´** etc. Alle andre konsonantar enn *q* og *j* kan palataliserast.

## Historie

Skilnaden mellom sør- og nordestisk går attende til tida då det gjekk ei riksgrense gjennom Estland. Sørestisk stod sterkt som skriftspråk i denne perioden, Det nye testamentet vart omsett til sørestisk i 1686, *Wastne Testament*. Med nasjonalismen og revitaliseringa av det nordestiske skriftspråket fram mot slutten av 1800-talet, gjekk sørestisk meir og meir ut av bruk som skriftspråk, og det vart ikkje gjort forsøk på å ta det opp att før på slutten av 1980-talet.

## Språkdøme
; Meie Essa (Fader vår)

:*Meie Essa taiwan: pühhändetus sago sinno nimmi. Sinno rikk tulgo. Sinno tahtmine sündko kui taiwan, nida ka ma pääl. Meie päiwaliko leiba anna meile täämba. Nink anna meile andis meie süda, nida kui ka meie andis anname ommile süüdleisile. Nink ärra sada meid mitte kiusatuse sisse; enge pästa meid ärra kurjast: Sest sinno perralt om rikk, nink wäggi, nink awwustus iggawestsel ajal. Amen.*

## Bakgrunnsstoff

* Võro-språkområdet - Kart over Võromaa, med grenser mot Tartu, Setumaa, Russland og Latvia
* Võro-estisk ordbok (Võro-instituttet)
* Võro e-ordbok
* Võro e-læringsprogram
* Võro-instituttet
* Den võrospråklege avisa "Uma Leht"
* Teksten på Estlands Melodi Grand Prix-bidrag 2004 (på sørestisk)
* Språkprøver
* Heimeside for dataprogram på sørestisk 
* Engelsk-võro dataterminologi 
* Uralic languages (Salminen 2003)

; Litteratur

* Hella Keem (1997): Võru keel. Eesti teaduste akadeemia Emakeele selts. Tallinn.
Abstrakt algebra

**Abstrakt algebra** er ei grein innan matematikken der ein studerer algebraiske strukturar, der dei viktigaste er grupper, ringar og kroppar.

Dei store norske matematikarane Niels Henrik Abel og Sophus Lie gjorde viktige bidrag innan abstrakt algebra.
Høgnorsk

**Høgnorsk** er ei nemning på ei uoffisiell form for nynorsk der målet er halde ved like i ubroten tradisjon etter det første nynorske skriftmålet (landsmål), som ein finn det hjå Ivar Aasen, Aasmund Olavsson Vinje, Arne Garborg og andre. Offisiell nynorsk veik av frå denne tradisjonen først og fremst ved rettskrivingsendringa i 1938, med ei tilmåting til rettskrivinga og ordvalet i bokmål og til målføra i Nord-Noreg, i Trøndelag og på Austlandet. Det er altså på desse områda høgnorsken skil seg frå offisiell nynorsk. 

Høgnorskrørsla er i dag organisert i samskipnaden Ivar Aasen-sambandet. Dei to største lokallaga er Høgnorskringen i Oslo og Vestmannalaget i Bergen. Vestmannen og Målmannen er tidsskrift som kjem ut på høgnorsk.

*[[Norsk Ordliste]]* frå 1921 av Lars Eskeland er gjerne nytta som ordliste for høgnorsk.

## Namnet
Omgrepet «høgnorsk» vart gjort kjent av Torleiv Hannaas i 1922 i artikkelen «Høgnorsk eller flatnorsk?». Der brukar han omgrepsparet høgnorsk og flatnorsk etter mønster frå høgtysk og plattysk. Hannaas dreg opp eit skilje mellom høgnorsken som blir tala i fjell-Noreg og fjordbygdene motsett flatnorsken ein tala i byane og bygdene på det flate Austlandet (dei same nemningane nytta òg Knut Liestøl i 1918, i ei utgreiing av 1917-rettskrivinga i Syn og Segn). «Høgnorsken» såg Hannaas som den beste og mest ekte, «flatnorsken» meinte han var mest oppblanda med dansk. Artikkelen er ein polemikk mot samnorskpolitikken som var i emning.

## Grammatikk

### Bøying av namnorda

Høgnorske namnord og lagord vert bøygde i tal og bundenskap. Namnorda har tre kjønn; *hankjønn*, *hokjønn* og *inkjekjønn*. Desse har anten sterk eller linn bøying, som viser seg i endinga.

Døme på regelbundne sterke og linne namnord i alle kjønn:   

## Sjå òg
* Samnorsk
* Riksmål
* Høgislandsk

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* «Høgnorsk eller flatnorsk?» - artikkel av Torleiv Hannaas. 
* ''Høgnorskringen''
* ''Mållekken'' - ein wiki til kunnskap om og bruk av høgnorsk. 
* Ivar Aasen-sambandet 
* Vevsida ''Høgnorskportalen''
* Bladet ''Målmannen''

* Høgnorskgrammatikken «Norsk Formlæra»
* Høgnorskordlista «Norsk Ordliste»
Skålvikfjorden

**Skålvikfjorden** er ein fjordarm av Vinjefjorden i Heim kommune i Trøndelag. Skålvikfjorden strekkjer 9,5 km sørover til Betna. Den same geologiske renna fortset nordom Vinjefjorden i Solåsundet i Aure kommune.

Fjorden har innløp ved Korsneset i vest og Steinstien i aust. Den ytre delen av fjorden er berre om lag 400-500 meter brei, før han vidar seg ut ved grenda Vågland, som ligg på austsida. Innanfor Vågland ligg bygda Liabøen

Betna ligg inst i Betnvågen på vestsida av fjordbotnen. Reitvågen ligg på andre sida, like aust for bygda Halsa.
Tustningar

**Tustningar** er folk frå Tustna på Nordmøre.

## Kjente tustningar
* Modulf Aukan, stortingspolitikar for KrF
* Johannes Berven (1899&ndash;1996), eller «Jóanes Trø’n», småbrukar, smed og postopnar som òg var lokalkjend som felespelar. Pariserpolkaen «Salmå-ass Bærven» etter han vart truleg skriven av han sjølv og er i dag på repertoaret til Nordmøre spel- og dansarlag.
* Ingvald Glomstad, felespelar
* Jappe Ippes, nederlandskfødd forretningsmann som innførte klippfiskforedling til Noreg kring 1690
* Finnur Thordarson, islandskfødd fiskar og innførar av motortrålen i norsk fiskeri

## Sjå òg
* Aurgjeldingar