open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grimnesmål

***Grimnesmål***, norrønt *Grímnismál*, òg kalla ***Grimnismål***, er eit visdomsdikt frå Odins munn, i norrøn mytologi i *[[Den eldre Edda]]*. Diktet finst i dei islandske handskrifta *[[Codex Regius]]* og manuskriptet *AM* 748.

## Handling
Namnet *Grimnesmål* tydar «den maskerte si tale», då Grimne tydar «den maskerte». I avslutninga av diktet gjev «den maskerte» seg til kjenne som guden Odin etter at han har gjort greie for korleis verda er utforma, korleis verda kom til ved å ha vorte laga av lekamen til jotunen Yme, kva som er namna på dei ulike heimene som gudane og gudinnane bur i og kven som bur der, korleis treet Yggdrasil vert beita på av både ormar og hjortar og difor går ein låk lagnad til møtes, kva for elvar som renn i verda og kvar dei kjem frå, kva for ulike namn Odin gjev seg ut for å ha i ymse situasjonar, og så bortetter.

Sjølve diktet vert ramma inn av ei prosaforteljing med dette innhaldet:

Frigg og Odin oppfostrar dei to kongssønene Agnar og Geirrød (norrønt Geirrøðr). Frigg tek seg av Agnar og Odin Geirrød. Deretter seglar dei heim, men Geirrød hoppar i land først og støyter båten ut igjen og seier: «Far du dit trolla tek deg». Når faren deira døyr, vert Geirrød konge.

Når Odin skryt av sin fosterson, påstår Frigg at han er gjerrig på maten når gjester kjem på besøk.

Odin reiser forkledd for å undersøkja saka, men Geirrød vert narra til å tru at ein trollmann har kome for å forvandla honom. Når Odin, som kallar seg Grimne, kjem til Geirrøds gard vert han fanga og bunde over eit bål. Etter at Geirrøds son Agnar har gjeve han vatn å drikka kvad han. Når kvadet er ferdig forstår Geirrød at det er Odin han har fanga og reiser seg for å frigjer han, men han fell over sit eige sverd og døyr.

Eit vers i Grimnesmål handlar om Hugin og Munin, Odins to ramnar.

## Bakgrunnsstoff
* Grímnismál på norrønt hos Heimskringla.no
* [Grimnesmål](http://www.heimskringla.no/wiki/Grimnesord_(Grímnesmǫ́l)) - på norsk hos Heimskringla.no
* ''Grímnismál'', Sophus Bugge
* ''Sången om Grimner'', Erik Brates omsetjing på Projekt Runeberg
Per Bjarne Molnes

**Per Bjarne Molnes** () er busett i Førde kommune i Sogn og Fjordane.  Han vaks opp på Vigra i Møre og Romsdal.  Han var tidlegare bussjåfør og fiskar.
## Bibliografi
*
## Kjelder
* Selja Forlag
Montego Bay

**Montego Bay** er den andre største byen på Jamaica, etter Kingston, og den einaste andre byen som har status som *city*. Han ligg nordvest på øya og er administrasjonsstad for Saint James Parish. Lokalt blir han gjerne berre kalla *MoBay* eller *Bay*. 

Montego Bay ligg i ei bukt som er verna mot handelsvindane av låge åsar.
Byen er eit populært turistmål med cruiseskipterminal, tax-free-handel og fleire strender og hotell i nærleiken. Turistindustrien dominerer den nordlege delen av bukta langs kysten. Donald Sangster internasjonale lufthamn, som er den travlaste flyplassen i engelsktalande Karibbia, ligg innanfor bygrensa. 

## Historie

Då Christopher Columbus kom til øya for første gong, i 1494, gav han bukta namnet *Golfo de Buen Tiempo* ('Godvêrsbukta'). Namnet «Montego Bay» skal stamma frå spansk *manteca*, som tyder 'smult' og viser til produktet dei eksporterte etter å ha jaga ville grisar i området. På gamle kart finn ein også den engelske nemninga *Lard Bay* eller 'Smultbukta'.

Jamaica var ein spansk koloni frå 1511 til 1655, då den karibiske ekspedisjonen frå England under Oliver Cromwell, *[[Western Design]]*, dreiv spanjolane frå øya som dell av den anglo-spanske krigen (1654–1660).

Under slavetida, frå midten av 1600-talet til 1834, og vidare inn på 1900-talet, var byen hovudsakleg ei hamn for sukkereksport. Den siste store slaveoppstanden, Juleoppreisten eller Baptistkrigen (1831–1832) fann stad i området rundt Montego Bay. Leiaren for oppreisten, predikanten Samuel Sharpe, blei hengd her i 1832. I 1975 blei Sharpe utnemnd til jamaicansk nasjonalehelt, og den største plassen i byen har namn etter han.

Sukkerhandelen gjekk tilbake på 1800-talet, og ein byrja dyrka bananar på plantasjar i staden. Men det var først med utviklinga av turistindustrien på 1900-talet at byen fekk ny økonomisk vekst. 
Montego Bay har likevel ei rekkje sosiale og økonomiske problem, som ein mellom anna har skulda på mangelen på reelt sjølvstyre og kontroll over inntente middel. Byen har ei rekkje uregulerte slumområde, medan andre delar er prega av turistanlegg og fritidshus for rike jamaicanarar, nord-amerikanarar og europearar, fine restaurantar og handelshus. Eit stort sjukehus, Cornwall Regional Hospital, ligg her. 

Fleire gamle sukkerplantasjar er gjort om til turistanlegg, ofte med opphavlege bygninigar intakte. Den best kjende av desse er White Witch of Rose Hall, ein plantasje kjend for heimsøkingar som i dag er ein golfbane.
Montego Bay Convention Centre, i nærleiken av Rose Hall, blei opna av den jamaicanske statsministeren Bruce Golding 7. januar 2011.

## Kjende folk frå Montego Bay
* Ian Goodison, fotballspelar
* Donovan Ricketts, fotballspelar
* Ruby Turner, songar og skodespelar

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Montego Bay|Montego Bay]]» frå ,  den 8. desember 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Bernt Lund

**Bernt Lund** () var ein norsk offiser og ingeniør, fødd i Våler i Hedmark. Han var ingeniøroffiser i vegvesenet i 25 år, og elles kunstmålar og forfattar av diktet 'Trysil-Knud'. Frå 1847 var han gift med Hedevig Lund.

Lund voks opp på garden Lund i Våler i Solør. Etter examen artium i 1831 studerte han i tre år teologi ved universitetet og arbeidde som lærar ved Christiania Søndagsskole. År 1834 tok han steget over i det militære og tok i 1837 offiserseksamen ved Krigsskulen. Ved den tid skreiv han ned folkeminne frå heimbygda og var med i eit litterært selskapslag kalla Tollekniven. Sidan gjorde han nokre år teneste i kavaleriet. Tidleg gjekk han i målarlære hos Thomas Fearnley og seinare med Hans Gude i Düsseldorf, og viste framifrå evner som  landskapsmålar.

Frå 1847 dreiv Lund på og kartla områda mellom Hallingdal og Lærdal, då det skulle byggjast veg over Hemsedalsfjellet. Han var premierløytnant ved Trondhjemske ridende jegerkorps frå 1850 og forfremja til rittmeister og sjef for Sparboske eskadron i 1863. Same året byrja han på heiltid å arbeide i vegstellet, der han 1853-78 var tilsett som ingeniør.

Lund skreiv elles dikt og gav ut *Nogle Digte* i 1882. Hans mest kjende dikt, 'Trysil-Knud', stod i fleire tiår i lesebøker for folkeskulen.

## Kjelder
*lokalhistoriewiki
Ekte hesteskonasar

**Ekte hesteskonasar** (Rhinolophidae) er ein familie av småe flaggermyser. Dei har ein hesteskoforma hudfald framme på hovudet, og breie og høvesvis korte venger. Flyginga er flakkande og ikkje vidare snøgg.

Ekte hesteskonasar finst i tempererte og tropiske område utanfor Amerika. Familien har éi slekt og kring 70 artar.

## Kjelder
Frederik Macody Lund

**Julius Frederik Macody Lund** () var ein norsk historikar og omstridd kulturaktør.

## Liv og gjerning
Frederik Macody Lund voks opp i Stavanger, der faren var skipsreiar. Etter middelskole-eksamen i 1880 braut han, grunna sjukdom, av skulegangen straks før eksamen artium. Han var så elev ved Christiania Theater. Straks før han skulle debutere deltok han i ein pipekonsert mot teatersjefen, som hadde nekta å sette opp Ibsen-stykket *Gengangere*. Dei neste åra var han mykje utanlands, både i København og i andre storbyar i Europa. Innimellom var han lærar i Kristiania og i Bergen.

Frå sommaren 1889 budde Macody Lund i Noreg og livnærde seg som huslærar til han i 1892 vart tilsett  stortingsstenograf, ei stilling han hadde til 1897. År 1896 kjøpte han konsesjonen for utbygging av telefoni i Farsund og på Lista. Farsund og Oplands Telefonanlæg kom i drift før jul 1897.

Macody Lund var mykje opptatt av mellomalderens økonomiske historie. Særleg engasjerte han seg i restaureringa av Nidarosdomen i Trondheim. Då Christian Christie la fram planar for restaurering av vestskipet og vestfronten i 1903, lanserte Macody Lund eit motforslag der han introduserte skjermfronten og rosevindauget. Desse elementa tok Olaf Nordhagen med i sine planar frå 1907.

I 1915 lanserte Macody Lund idéen om at Nidarosdomen var konstruert etter det gylne snitt. Frå Stortinget fekk han stønad til å utvikle forslaget sitt til gjenreising av vestskipet og vestfronten, i konkurranse med dei planane Nordhagen hadde laga. Denne «systemstriden» førte til store forseinkingar i restaureringsarbeida. Macody Lund presenterte sitt system i verket *Ad Quadratum* i 1919, men fyrst i 1922 vart striden avgjort ved at eit internasjonal ekspertutval forkasta Macody Lund sitt system. Stortinget vedtok i 1923 å fullføre restaureringa av Nidarosdomen etter Nordhagen sine planar.

Frå 1929 var Macody Lund statsstipendiat.

Politisk hevda han konservative, nasjonalistiske og antidemokratiske synspunkt, ein periode var han positiv til Benito Mussolini sitt fascistiske diktatur i Italia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Frederik Macody Lund|Frederik Macody Lund]]» frå ,  den 8. desember 2017.*
Vinhegre

**Vinhegre** (*Ardeola bacchus*) er ein fugl i hegrefamilien som lever i hovudsakleg Aust-Asia sommarstid og overvintrar i Søraust-Asia.

## Skildring

Dette er ein liten hegre, ca. 42-52 centimeter i kroppslengd og han veg rundt 300 gram. I hekkedrakta har vinhegren ei karakteristisk djup raudbrun farge på hovud, hals og framkropp, men strupen er kvit. Både underside bak brystet, rygg og venger er kvite med oversida dekt av lange svarte fjørduskar som rekkjer heilt bak til halen. Auga er gule, nebbet gult til oransje med ein svart spiss. Beina er gule. Hofuglar kan vere litt bleikare i farger. Vinterdrakta er kvit med lysbrune, grove striper på hovud, hals og bryst og dei mørke fjørene på oversida er lys brune. Undersida av kropp og venger er framleis kvite, oversida av vengene mest kvite. 

Leveområdet for denne hegrearten er opne sumpar, langs elvebreidder ut i salt miljø inkludert mangrovar. Dei kan beite i opp til 1450 moh., men kan treffast mykje høgare på streif og over 4000 moh. under trekket. Føda er fisk og andre vasslevande dyr, inkludert froskar. Hekkeområdet er  austre og nordaustre Kina, Korea-halvøya, litt inn i søraustlegaste Russland og i Japan. Dei trekker sørover og overvintrar på Malayahalvøya, i Indokina, på delar av Sumatra og Borneo og nordaust til og med Ryukyuøyane.  Det er overlapping mellom hekkeområde og vinterkvarter i sørlegaste Kina. 

I Noreg finst ein godkjent registrering av vinhegre i Stranda kommune i 1973, dessutan er eit individ fotografert ved Mandal i 2016.

Populasjonen er estimert til under ein million individ og er trudd å vere stabil. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

## Kjelder
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Handball-VM 2015 for kvinner

**Verdsmeisterskapen i handball 2015 for kvinner**, den 22. i rekka, vart avvikla i tida 5. til 20. desember 2015 i Danmark. Til saman 24 land deltok i turneringa. Noreg vann meisterpokalen etter finalesiger 32-24 mot Nederland.

## Arenaar

## Gruppespelet
### Gruppe A



-----------

-------------

-----------

-----------

-----------

### Gruppe B



--------------

-----------

-----------

-----------

-----------

### Gruppe C



---------

----------

--------

--------

--------

### Gruppe D



----------

----------

-------

-------

-----------

## President's Cup
### Plasseringskampar om 21.- til 24.-plass

------------

;Kamp om 23.-plass

;Kamp om 21.-plass

### Plasseringskampar om 17.- til 20.-plass

------------

;Kamp om 19.-plass

;Kamp om 17.-plass

## Sluttspelet
### Åttandedelsfinalar

------------

------------

------------

------------

------------

------------

------------

------------

### Kvartfinalar

------------

----------

------------

--------

### Plasseringskampar om 5.- til 8.-plass

---------

;Kamp om 7.-plass

;Kamp om 5.-plass

### Semifinalar

---------

### Bronsefinale

### VM-finalen
Finalen mellom semifinalevinnarane Nederland og Noreg fann stad i Herning framfor 12&nbsp;500 tilskodarar. Dei norske kvinnene formeleg fossa fram i fyrste omgangen og leia heila 20-9 ved pause. «Andre omgang ble en ren transportetappe der konsentrasjonen til de norske spillerne sviktet.» Sigeren var likevel aldri truga og sluttresultatet vart 31-23 til Noreg.

Noregs lag bestod av målvaktene Kari Aalvik Grimsbø og Silje Solberg, målskårarane Camilla Herrem 7, Heidi Løke 6, Ida Alstad 4, Stine Oftedal 3, Stine Skogrand 3, Amanda Kurtovic 2, Veronica Kristiansen 2, Nora Mørk 1, Linn Sulland 1, Pernille Wibe 1, Marta Tomac 1, dessutan Mari Molid, Betina Riegelhuth, Sanna Solberg.

Nederlands mål vart sett inn av Estavana Polman 8, Danick Snelder 5, Cornelia Groot og Sanne van Olphen 3, Martine Smeets 2, Debbie Bont og Michelle Goos 1.

Dei franske systrene Charlotte og Julie Bonaventura dømde finalekampen. Dei straffa Noreg med tre 2-minuttsutvisingar og Nederland med fire.

## Kjelder

*ihf.info
Estavana Polman

**Estavana Polman** () er ein nederlandsk handballspelar frå Arnhem som sidan 2013 spelar på den danske klubben Esbjerg. Rykkromspelaren vann VM-sølv 2015 og EM-sølv 2016 med Nederland.

Polman var aktiv på heimlege Arnhem 1899 til 2010. Etter ein sesong med VOC Amsterdam, melde ho overgang til SønderjyskE i Danmark. Ho spelte to sesongar på SønderjyskE, før turen gjekk vidare til Esbjerg, eit lag ho vart dansk seriemeister med i 2016.

Polman fekk sin landslagdebut i 2010. Sidan deltok ho i VM 2011, 2013, 2015, 2017 og 2019, Sommar-OL 2016 og EM 2016. Både i Handball-VM 2015 og Handball-EM 2016 hadde ho ei sentral rolle då Nederland i begge meisterskapane tok seg til finalen. I dei to aktuelle finalane var Noreg finalemotstandar, og begge enda med nederlandsk tap, i EM 2016 med eitt einaste mål. Polman var toppskårar i VM-finalen 2015 med sine åtte nettkjenningar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Estavana Polman|Estavana Polman]]» frå ,  den 9. desember 2017.*  
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Estavana Polman|Estavana Polman]]» frå ,  den 9. desember 2017.*
Støytar

**Støytar** er ein reiskap som kan brukast til å knusa ting, til dømes i samband med matlaging eller til tradisjonell tilverking av produkt som medisinar og kosmetikk. Ein støytar blir ofte brukt i samband med ein mortar. Støytarar kan vera av mange ulike harde materiale, som stein, tre, metall og i nokre høve glas. Dei er ofte avlange med eit handtak i eine enden, medan den andre enden kan vera tilpassa støyting, til dømes ved å vera avrunda eller svulma ut. Støytarar kan også ha meir avrunda former, og nokre kan ha form som ein rund stein.

Menneske har brukt støytarar sidan steinalderen i sein pleistocen. I natufisk kultur blei det laga støytarar og mortarar under siste glasiale maksimum, for mellom 18&nbsp;000 og 25&nbsp;000 år sidan. Dette fann stad samtidig med at ein byrja bruka ville kornslag og etterkvart byrja å dyrka dei.

## Mat
Støytarar kan brukast til å gjera planteprodukt høvelege til å eta, som ved tresking av korn eller knusing rotvekstar som jams, maniok, taro
eller bregnar.
Dei kan også brukast til å knusa heile krydder til pulver, eller laga ein masse av krydder, urter og andre smakssetjarar. Slike massar er til dømes eit utbreidd utgangspunkt for matretter frå Søraust-Asia.


Cosmetic pestle (FindID 79010).jpg|Metallstøytar til kosmetikk frå mellom 150 og 100 f.Kr., funne i Suffolk i England. Til bruk saman med ein halvmåneforma mortar.
Bird-shaped pestle, British Museum.jpg|Taro-støytar frå  Papua Ny-Guinea med form som ein fugl, truleg til seremoniell bruk.
Mortar and a mallet to make a rice cake,Katori-city,Japan.JPG|Japansk støytar brukt til å laga riskaka mochi.
Earthenware bowl and a pestle..jpg|Trestøytar frå Ghana.

## Drikke

Ein kan støyta produkt for å gjera dei lettare å blanda med væske, til døms kan kaffibønner støytast til pulver før ein lager kaffi av dei.

Spesialstøytarar kan brukast til å knusa og blanda ingrediensar i drinkar. Denne typen støytar kan ein også kalla ein «muddler», av engelsk *muddler*, 'samanblandar'.

## Kjelder
Anton Mohr

**Anton Mohr** () var ein norsk økonom og geograf frå Bergen, i si tid allment kjend for eit titals bøker om reiser og økonomiske tilhøve frå heile verda. Han var son til den rike kjøpmannen Conrad Mohr og bror til Wilhelm Mohr.

Mohr reiste i 1913 med foreldra på ein verdsomspennande tur. Frå da av skreiv han over 1300 artiklar i Aftenposten, der han var fast utanriks-kronikør frå 1920. I 1915 tok han cand.philos.-graden i historie ved Universitetet i Kristiania og åtte år seinare vart han dr.philos. på ei avhandling om Nil-økonomien. Der etter var han 1926-31 universitetsstipendiat i politisk geografi.

Mohr tok 1933-36 del i planlegginga av Norges Handelshøyskole. Frå 1. juli 1936 arbeidde han på høgskulen som dosent i handelsgeografi, saman med Axel Sømme. Seinare vart handelshistorie og kolonialpolitikk fagområda hans. Frå 1946 til 1960 var han professor i økonomisk historie.

I tillegg til fleire økonomiske avhandlingar skreiv Mohr reiseskildringar, barnebøker og tre verk om napoleonstida.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Anton Mohr|Anton Mohr]]» frå ,  den 9. desember 2017.*  
 
*Norsk Allkunnebok. VIII. Bandet. 1958
Sjølvskulda rus

**Sjølvskulda rus** er eit omgrep innan rettsvitskapen som kan ha rettsleg tyding i fleire ulike situasjonar. At rus er sjølvskulda vil så godt som alltid vera tilfelle, og vil leggjast til grunn så sant ikkje det motsette kan godtgjerast. Døme på at rus ikkje er jølvskulda kan vera at nokon har tilført noko oppi drykkjen til ein person utan kunnskap til dette hjå vedkomande, eller i situasjonar der produkt har innehalde rusmiddel (mest praktisk alkohol) utan at den som har fått det i seg hadde  rimeleg forventing om dette (eit døme i praksis har vore tannkrem). Det gjeld likevel ei streng aktsemdplikt på dette punktet, slik at det er svært vanskeleg å høyrast med at ein rus ikkje er sjølvskulda.

## Strafferetten
Sjølvskulda rus har først og fremst tyding innan strafferetten. For det første vil ein ved vurderinga av om det finst forsett sjå vekk frå at gjerningsmannen har opptredd i sjølvskulda rus, sjå Almindelig borgarleg Straffelov § 40 første ledd andre punktum. I slike tilfelle skal retten sjå bort frå rusinga, og setja seg inn i korleis gjerningsmannen hadde tenkt dersom han var edru. Ei alvorleg valdshandling begått i rusa tilstand vil såleis vurderast ut ifrå kva gjerningsmannen ville forstått om konsekvensane dersom han var edru, og dette vil kunna føra til ein langt meir alvorleg bedømming av tilhøvet. Det seiast i slike tilfelle gjerne at forsettet *fingerast.* Overlegg og føremål kan derimot ikkje fingerast, sistnemnde kan få tyding blant anna ved tjuveri, som krev «vinnings føremål» for at straff kan koma til anvendelse.

For det andre vil ein ikkje sjåast på som utilregnelig (og dermed sleppa unna straff) sjølv om ein er medvitslaus i gjerningsaugneblunken, dersom medvitløysa er grunna sjølvskulda rus, sjå straffeloven § 45. Begge desse grunnprinsippa vert skulda moralske betraktninger: det ville vera støytande overfor almugen dersom forbrytarar unnslapp straff ved å visa til at dei var rusa. Òg breidare alkoholpolitiske betraktninger har nok spelt inn.

## Erstatningsretten
Òg innan erstatningsretten vil selvforskyldt rus koma inn ved skuldvurderinga. Sjølv om det her ikkje finst faste lovfeste prinsipp, vil ein vanskeleg kunna høyrast med at tilstrekkeleg skuld ikkje er utvist dersom ein har handla i rusa tilstand. Rusen vil såleis koma inn som eit moment i aktløysevurderinga, som talar til skadevolderens ugunst.

Innan eit spesielt område er selvforskyldt rus tillagt uttrykkeleg rettsverknad, nemleg innan bilforsikring. Dersom det må leggjast til grunn at ein kollisjon skulda at føraren var rusa vil forsikringsselskapet uavhengig av skuld forresten kunna krevja regress frå føraren for den erstatninga dei har måtta betala ut til andre. Eigen retten til føraren til erstatning vil dessutan falla bort, sjå nærare bilansvarsloven §§ 12 og 7. Unntak frå dette prinsippet kan berre verta der gjort særlege tilhøve talar for det.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Selvforskyldt rus|Selvforskyldt rus]]» frå ,  den 9. desember 2017.*
Køyring i påverka tilstand

**Køyring i påverka tilstand** (ofte omtalt som **fyllekøyring** eller **promillekøyring**) er det å vera sjåfør for ei motorisert fargreie når ein er påverka av eit rusmiddel, som alkohol eller narkotika.

## Sjå òg
* Sjølvskulda rus

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjøring i påvirket tilstand|Kjøring i påvirket tilstand]]» frå ,  den 9. desember 2017.*
333 skvadron

**333 skvadron** er det norske luftforsvaret sin operatør av P-3C Orion overvakingsfly.  Skvadronen er underlagd pp133 Luftving]], og stasjonert på Andøya flystasjon i Andøy kommune i Nordland fylke.

## Historie

8. februar 1942 blei forløparen til 333 skvadron, «Catalina-avdelingen», oppretta i Woodhaven i Skottland. Avdelinga var underlagd 210 Squadron RAF, og fekk tilgang på det første av fire Catalina-fly kort tid etter opprettinga. Offisielt gjekk avdelinga under namnet Norwegian Detachment Woodhaven. I byrjinga av 1943 fekk avdelinga ei ny nemning, 1477 (Norwegian) Flight, samstundes som ho blei tilført seks Mosquito-fly. Dermed var avdelinga så stor at det blei naturleg å oppretta ein skvadron. 333 (Norwegian) Squadron blei oppretta 10. mai 1943 med Catalina-flya i ein A-flight og Mosquito-flya i B-flight. Skvadronen var underlagt RAF Coastal Command.

## Referansar




**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:333. skvadron|333. skvadron]]» frå ,  den 2. april 2020.*  
 
## Litteratur
* Georg Werner-Hansen: På vingane for Noreg - historia om 333 (Norwegian) Squadron's kamp. Gyldendal 1947.
* Håvard Klevberg: *«Request Tango» - 333 skvadron på ubåtjakt - maritime luftoperasjonar i norsk tryggleikspolitikk.* Universitetsforlaget 2012. ISBN 978-82-15-01863-8
Vårberget

**Vårberget** er den høgaste fjellkammen (ca. 60 moh.) på Vardøya i Vardø. Berget ligg heilt aust på Austøya der ein har ei panoramautsikt utover byen i vest og Austhavet og til Fiskarhalvøya i Russland i aust.

Sidan 1952 har Vårberget vore militært område. I dag held Forsvarets stasjon Vardø til her. I tillegg finst eit radarhovud tilhøyrande LSTN Sørreisa; detta var tidlegare ein del av no nedlagde LSTN Vardø. Tyskarane hadde under andre verdskrig eit krigslasarett i fjellet.

## Referansar
Viksjøfjell

**Viksjøfjell** er ein fjelltopp på 391 meter over havet i Sør-Varanger kommune der ETJ har ein stasjon

## Referansar
Glottal

**Glottal** er ein språklyd som blir laga ved stemmespalta eller *[[glottis]]* (opningen mellom stemmebanda).
I Det internasjonale fonetiske alfabetet er det berre tre glottale konsonantar. Det er ein stemd og ein ustemd frikativ (høvesvis [h] og [], og ein glottal plosiv eller glottal stop [].

På norsk finst det éin glottal konsonant, ein ustemd frikativ [h].

## Døme

## Kjelder

* Sivertsen, Eva 1967: Fonologi. Fonetikk og fonemikk for språkstudenter. Oslo, Universitetsforlaget.

## Fotnoter


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Glottal|Glottal]]» frå , og «[[:en:Glottal consonant|Glottal consonant]]» frå  den 9. desember 2017.*
Metrosideros kermadecensis

***Metrosideros kermadecensis***, på engelsk også kjend som *Kermadec pōhutukawa* og *New Zealand Christmas bush*, er eit eviggrønt tre i myrtefamilien som berre veks på dei vulkanske Kermadecøyane rundt 900 km nordaust for New Zealand. 

Arten er det dominerande treet på Raouløya, der det kan bli 15 meter eller høgare. Stammen kan bli 1 meter eller meir i diameter. 
Treet har iaugefallande raude blomar danna av ei mengd støvberarar. Det liknar mykje på newzealandsk pōhutukawa, og blir ofte forveksla med denne slektningen. Skilnaden er at *M. kermadecensis* har mindre, meir ovale blad og blomstrar året rundt. Det liknar også *[[Metrosideros polymorpha]]* frå Hawaii.

## Dyrking

*Metrosideros kermadecensis* er mykje dyrka på New Zealand og finst forvilla på Hawaii.  Det finst ei variegert form som blir mykje brukt i hagar. Treet er lett å dyrka frå friske frø og frå skot frå bakken. Det kan hybridisera med pōhutukawa (*[[Metrosideros excelsa|M. excelsa]]*).

## Kjelder

* 
* 
* Simpson, P., 2005. *Pōhutukawa & Rātā: New Zealand's Iron-Hearted Trees*. Wellington: Te Papa Press.

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Metrosideros kermadecensis|Metrosideros kermadecensis]]» frå ,  den 9. desember 2017.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Taro

**Taro** (*Colocasia esculenta*) er ein planteart i myrkonglefamilien. Rotknollen kan etast, og planten blir dyrka i mange tropiske og subtropiske område.


Colocasia esculenta A.jpg|Taroplantar
Colocasia esculenta dsc07801.jpg|Rotknollane til taro, som kan etast.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Taro|Taro]]» frå ,  den 10. desember 2017.*
Forsvarets stasjon Fauske

**Forsvarets stasjon Fauske** på Veten i Fauske, Nordland fylke er ein av Etterretningstenesta sine stasjonar. Stasjonen samlar inn og analyserer informasjon fra utvalde satellitter i verdensrommet. Den vart etablert i 1952. Frå 1965 til 1995 var der to stasjonar i Fauske. I 2017 er berre  ein stasjon operativ.

Stasjonen skal ha hjelpt Storbritannia under Falklandskrigen i 1982, og USA i Golfkrigen

## Referansar
Forsvarets stasjon Varanger

**Forsvarets stasjon Varanger** heitte i byrjinga **Forsvarets Forsøksstasjon Vadsø** (**FFSV**), ved Thomaselv 3&nbsp;km utanfor Vadsø sentrum, er ein av etterretningstenesta sine tre stasjonar i Finnmark.

Stasjonen, som har oppgåver knytt til militær signaletterretning, vart etablert like etter andre verdskrig. Den har vore permanent operativ sidan byrjinga av 1950-talet, og vart gradvis utbygt gjennom fleire tiår under den kalde krigen. Den siste utvidinga, med nye bygg, fann stad i 1996.

## Bakgrunnsstoff
* Etterretningstjenesten Forsvaret.no
* FFSV på Forsvarsnett (arkivert nettside)
Viersongar

**Viersongar** (*Phylloscopus schwarzi*) er ein mellomstor bladsongar i den biologiske slekta *Phylloscopus*, som hekkar i Sibir. Han er ein er sterkt trekkfugl og overvintrar i Søraust-Asia. Det vitskaplege namnet *Phylloscopus* på den biologiske slekta  er frå gammalgresk og tyder bladsøkjar. Det spesifikke artsnamnet *schwarzi* heidrar den tyske astronomen Ludwig Schwarz (1822-1894).

## Skildring
Dette er ein songar med storleik som ein lauvsongar, ca. 12,5 - 13,5 centimeter i kroppslengd og masse på 8 - 15 gram. Vaksne fuglar har olivenbrun rygg og krone, og gulbrun underside. Dei er eit veldig langt framtredande lys augebrynstripe, *supercilium*, og det spisse nebbet er langt tjukkare enn hos den elles liknande brunsongaren. Beina er bleikare, og føtene ser store ut, noko som gjenspeglar det meir bakkenære leveområdet til denne songaren. Kjønna er like, som hos dei fleste songarar, men unge fuglar har meir gul underside. Lokkelætet er eit mjukt, nesten nasalt 'tjett'.

Viersongaren lever i sørlege delar av Sentral- og Aust-Sibir så langt aust som Korea og Mandsjuria. Det er ein trekkfugl og om vinteren held han til i Bangladesh, Kambodsja, Laos, Myanmar og Thailand. I hekkeperioden har han habitat i opne lauvskogar med litt undervekst og i utkant lågvaksen skog, ofte i nærleiken av vatn. I vinterkvarteret er det i ytterkantar av skog, i område med tette buskar eller høgt gras nær skog. Som andre i denne familien, er viersongaren ein insektetar.

Reiret er bygd lågt i ein busk og kullet er 4 eller 5 egg. 

Denne vesle songaren kan streife så langt som til Vest-Europa i september - oktober, heile 3000 km frå hekkeplassane. Det finst ei registrering i Nord-Irland i 2008. I Noreg er det gjort ca. 20 observasjonar av viersongar i perioden 1981 til 2017, siste gong på Røst i september 2017.

Populasjonen er ikkje estimert og er trudd å vere stabil. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Radde's Warbler|Radde's Warbler]]» frå ,  den 9. desember 2017.*  
 
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Cercotrichas

__NOTOC__
***Cercotrichas*** er ei biologisk slekt av krattskvettar og hekkskvettar i flugesnapparfamilien, Muscicapidae.

Dette er mellomstore insektetande fuglar i slekta Cercotrichas. Dei var tidlegare i trastefamilien, (Turdidae), men vert oftare no handsama som ein del av den gamle verdas flugesnapparfamilie, (Muscicapidae). Dei er ikkje nært nærskyldt med krattskvettar i  slekta *[[Drymodes]]*, som er medlemmer av australske flugeskvettar.

Slektsnamnet *Cercotrichas* er frå antikken sin greske *kerkos*, «hale» og *trikhas*, «trøst».

Krattskvettar og hekkskvettar er hovudsakleg afrikanske artar som lever i open skog eller i krattskog, hekkar i buskar eller på bakken, men arten hekkskvett har òg hekkeområde i Sør-Europa og austover til Pakistan.

## Artslista
Kategorisering av taksona i denne slekta varierer frå autoritet til autoritet. BirdLife International (2017) IUCN raudliste for fuglar listar berre fem artar. EBird/Clements Checklist v2017 listar heile 11 artar.

***Cercotrichas*** i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*:     
* Karookrattskvett, *Cercotrichas coryphoeus*, Karoo Scrub-Robin, Vieillot, 1817 , (LC)
* Jungelkrattskvett, *Cercotrichas leucosticta*, Forest Scrub-Robin, Sharpe, 1883 , (LC)
* Zulukrattskvett, *Cercotrichas signata*, Brown Scrub-Robin, Sundevall, 1850, (LC)
* Kanelkrattskvett, *Cercotrichas quadrivirgata*, Bearded Scrub-Robin, Reichenow, 1879 , (LC)
* Miombokrattskvett, *Cercotrichas barbata*, Miombo Scrub-Robin, Hartlaub & Finsch, 1870 , (LC)
* Svartkrattskvett, *Cercotrichas podobe*, Black Scrub-Robin, Müller, 1776, (LC)
* Hekkskvett, *Cercotrichas galactotes*, Rufous-tailed Scrub-Robin, Temminck, 1820, (LC)
* Sahelhekkskvett, *Cercotrichas minor*, African Scrub-Robin, Cabanis, 1850
* Kalaharikrattskvett, *Cercotrichas paena*, Kalahari Scrub-Robin, Smith, 1836, (LC)
* Graskrattskvett, *Cercotrichas hartlaubi*, Brown-backed Scrub-Robin, Reichenow, 1891, (LC)
* Kvitbrynkrattskvett, *Cercotrichas leucophrys*, Red-backed Scrub-Robin, Vieillot, 1817, (LC)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cercotrichas|Cercotrichas]]» frå ,  den 10. desember 2017.*  
 
;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Pungrev

**Pungrev, revekusu** eller berre **kusu** (*Trichosurus vulpecula*) er eit pungdyr i pungrevslekta, som høyrer til familien klatrepungdyr. På engelsk er han kjend som *possum* eller *common brushtail possum*.

Pungrev kan ha ei kroppslengd på 32–58&nbsp;cm og ein hale på 24–40&nbsp;cm. Dyra veg 1,2-4,5&nbsp;kg. Hannar er som regel større enn hoer.

Pelsen er tjukk og mjuk med ulike fargevariantar som kjem an på underart og kjønn. Fargane kan vera sølvgrå, brun, svart, raud eller kremfarga. Undersida er typisk lysar, medan halen som regel er brun eller svart. Snuten har svarte flekkar. Hannar kan ha raudlege område ved skuldrene.

Øyrene er store og spisse. Halen er buskete og fleksibel; pungreven kan bruka han til å gripa greiner med. Framføtene har skarpe klør. «Stortærne» på bakføtene har ikkje klør, men har stor gripeevne. Tredje og fjerde tå har vokse saman, og blir brukt av dyret til å stella seg.

Som dei fleste pungdyr har hoer ein velutvikla, framoveropnande pung til å ha avkommet i. Begge kjønn har ein kjertel på brystet som gjev ut eit raudleg sekret og farger området rundt. Sekretet blir brukt til å markera territorium.

Pungreven er nattaktiv. Han et hovudsakleg plantekost, sjølv om han også kan eta smådyr. 
Dyra kan leva i skogar, særleg med eukalyptustre, eller i ope landskap. 

Pungrev stammar frå Australia og australske øyar, som Tasmania. Han er eit av dei vanlegaste pungdyra i Australia, og blir ofte sett også i byar. Arten er også blitt innført på New Zealand, der han er blitt ein invasiv art som gjer stor skade på lokalt planteliv og jordbruk.

Dyret er blitt fanga av menneske på grunn av pelsen. Det blei introdusert til New Zealand både som pelsdyr og ei mogleg matkjelde, men utvikla seg etterkvart til eit stort skadedyr der. I Fastlands-Australia er pungrev no freda, medan det kan fellast i jaktsesongen på Tasmania, eller av jordbrukarar med fellingsløyve. På New Zealand blir det drive storstilt jakt og giftontroll mot dyret, men populasjonen verker likevel vera stabil.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Common brushtail possum|Common brushtail possum]]» frå ,  den 10. desember 2017.*
Hoft

**Hofta** eller **mjødma**  (latin *coxa*) er overgangen mellom kroppen og beina. Her finst hofteledane (acetabulofemoralledane) som er to store flate bein, og musklane deira. Hofteledane er ledane som bind saman hofteskålene (acetabulum) i bekkenet, og hovudet på lårbeina  (*femurhovudet*). På grunn av fødsel, er ofte hofta hjå kvinner breiare enn hjå menn.

Bekkenet inneheld sju knoklar, der nokre veks saman medan ein veks opp:
* Korsbeinet (*sacrum*) som er ein del av ryggrada.
* To tarmbein (*os ilium*) som formar hofteskåla.
* To setebein (*os ischium*) som stikker ned og bak.
* To skambein (*os pubis*) under navlen, bundne saman av symfysen.

Oversyn over hofta med musklar markerte med raudt:

Fil:Posterior Hip Muscles 1.PNG
Fil:Anterior Hip Muscles 2.PNG
Fil:Posterior Hip Muscles 3.PNG
Barringtonia asiatica

***Barringtonia asiatica*** er ein art i planteslekta *[[Barringtonia]]* som veks i tropiske mangrovehabitat ved kystar og øyar i Indiahavet og det vestlege Stillehavet frå Zanzibar og aust til Taiwan, Filippinane, Fiji, Ny-Caledonia, Solomonøyane, Tuvalu, Cookøyane, Wallis og Futuna og Fransk Polynesia.

Det er også kjend som *box fruit*, *fish poison tree*, og *sea poison tree* på engelsk og under lokale namn som 
filippinsk *botong* og *bitoón*, 
indonesisk *butun* og *keben*
malayisk *putat* og *pertun*, 
malayalam *nirppazha* ('vassfrukt'), tamil *samudrapazham* ('sjøfrukt')
og polynesisk *futu*, *hutu* eller avleiingar, 
noko som er opphavet til namnet på øya Futuna.

## Skildring

Treet er lite til middels stort, med høgder på mellom 7 og 25 meter. Blada er smale og omvendt eggforma med ei lengd på 20–40&nbsp;cm og ein breidd på 10–20&nbsp;cm.

Treet har store, rosa-kvite, duskforma blomar. Dei har ei sterkt søt lukt som lokkar til seg pollinerande møllar og flaggermyser om natta.

Frukta er kjenneteikna av relativt skarpe kantar som gjer ho nokså firkanta og boksaktig i eine enden. Den andre enden som er festa til treet er meir runda. Frukta har ein diameter på 9–11&nbsp;cm. Eit tjukt, svampaktig og fiberrikt lag dekkjer eit frø med ein diameter på 4–5&nbsp;cm.

## Spreiing
Frukta blir spreidd på same måte som kokosnøtt, av havstraumar. Ho har svært god flyteevne og er motstandsdyktig mot vatn. Frukta kan overleva i havet i opptil femten år. Planten var ein av dei første til å etablera seg på Anak Krakatau då øya oppstod etter Krakatau-utbrotet. Frøet spirer etter at frukta blir skylt på land og gjennombløytt av regn.

## Bruk
Alle delane av treet er giftige. Det inneheld mellom anna saponinar. Fruktene er giftige nok til å kunna brukast som fiskegift. Pulver laga av frøa har blitt brukt til å lamma eller drepa fisk, til dømes ved å kvela han medan fiskekjøtet blir verande etande.

*Barringtonia asiatica* er utbreidd i malaysiske mangrovar og våtmarksområde som Kuching og Bako nasjonalpark.
Treet blir dyrka langs gater som skugge- og prydtre i nokre delar av India, særleg på søraustkysten.

## Taksonomi
Typen for arten blei sanka av botanikaren Pehr Osbeck på ein sandstrand på Java. Han blei seinare skildra og gjeven sitt opphavlege vitskaplege namn, *Mammea asiatica*, av Carl von Linné i *[[Species Plantarum]]* i 1753.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barringtonia asiatica|Barringtonia asiatica]]» frå ,  den 10. desember 2017.*
Handball-VM 2013 for kvinner

**Verdsmeisterskapen i handball 2013 for kvinner**, den 22. i rekka, vart avvikla i tida 6. til 22. desember 2013 i Serbia. Til saman 24 land deltok i turneringa. Brasil vann meisterpokalen etter finalesiger 23-22 mot vertslandet. Det var Brasils aller fyrste VM-triumf i handball og VM-medalje i det heile.

## Gruppespelet
### Gruppe A



-------------

----------

----------

----------

-----------

### Gruppe B



-----------

-----------

------------

------------

------------

------------

### Gruppe C



-----------

---------

----------

-----------

-----------

### Gruppe D



----------

----------

----------

----------

-----------

## President's Cup
### Plasseringskampar om 21.- til 24.-plass

---------------

;Kamp om 23.-plass

;Kamp om 21.-plass

### Plasseringskampar om 17.- til 20.-plass

------------

;Kamp om 19.-plass

;Kamp om 17.-plass

## Sluttspelet
### Åttandedelsfinalar

---------------

------------

---------------

------------

---------------

------------

---------------

------------

### Kvartfinalar

-----------

---------

-----------

---------

### Semifinalar

-----------

### Bronsefinale

### VM-finalen
Finalen mellom semifinalevinnarane Serbia og Brasil fann stad i dåverande Kombank-Arena i Beograd framfor 19&nbsp;467 tilskodarar. I ein jamn kamp låg Brasil ofte eitt eller to mål framom motstandaren. Ved pause leia søramerikanarane 13-11 over vertslandet og då sluttsignalet lydde stod det 23-22 i favør Brasil.

Brasil sine mål kom ved Alexandra do Nascimento (6), Fernanda da Silva (4), Ana Paula Rodrigues (4), Eduarda Amorim (3), Deborah Nunes (2), Deonise Cavaleiro (2) og Daniela Piedade (1). Den brasilianske målvakta Bárbara Arenhart vart kåra til meisterskapens beste målvakt, medan Eduarda Amorim den aller beste spelaren i meisterskapen.

Serbia sine målskårar var Dragana Cvijić (5), Sanja Damnjanović (4), Andrea Lekić (4), Jelena Živković (2), Jelena Nišavić (2), Jelena Popović, Katarina Krpež og Jelena Erić, alle 1 mål. 

Ignacio García og Andreu Marín Lorente frå Spania dømde finalekampen. Dei straffa Brasil med to 2-minuttsutvisingar og Serbia med fire.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Handball-Weltmeisterschaft der Frauen 2013|Handball-Weltmeisterschaft der Frauen 2013]]» frå ,  den 10. desember 2017.*  
 
*ihf.info
Eduarda Amorim

**Eduarda Idalina Amorim Taleska** () er ein brasiliansk handballspelar frå Blumenau i Santa Catarina-delstaten, som vart verdsmeister med Brasil i 2013. Sidan 2009 har ho vore venstre rykkromspelar i den ungarske klubben Győr. Amorim vart kåra til verdas beste kvinnelege handballspelar 2014 av Det internasjonale handballforbundet (IHF).

Amorim spelte på lag i heimlandet til 2006. I februar 2006 byrja ho spele på Kometal Skopje i Makedonia. Då Kometal var i ferd med å gå konkurs vinteren 2009, vart Amorim og fleire andre spelarar løyst frå kontraktane. Sidan den gongen har ho vore aktiv i Győr og vunne tre meisterligapokalar med det ungarske laget, høvesvis 2013, 2014 og 2017. 

I åra frå 2007 til 2017 har Amorim delteke i fem verdsmeisterskap og alle tre sommarleikane i perioden. Ho var sentral då Brasil vann verdmeisterskapen 2013 etter finalesiger 23-22 mot vertslandet Serbia. I den meisterskapen vart ho også kåra til den beste spelaren i meisterskapen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Eduarda Amorim|Eduarda Amorim]]» frå ,  den 10. desember 2017.*  
 
*
Sophora tomentosa

**Sophora tomentosa** er ein busk eller eit lite tre i erteblomfamilien.
Arten har ei  pantropisk utbreiing.

På engelsk er planten også kjend som ,  og tidvis  som  eller .

Planten blir typisk 1-3 meter høg. Han har gule blomar og ein karakteristisk perlebandaktige frøbelg som har gjeve han det engelske *necklacepod*-namnet.

*Sophora tomentosa* veks ofte i kystområde og ved våtmark. 

Planten er ei nektarkjelde for bier, sommarfuglar og i delar av Amerika også for kolibriar. 

*Sophora tomentosa var. truncata* er ein lokal plante tilrådd for hagebruk i Florida. Nære slektningar (andre underartar) finst i Texas og Karibia. 

Den australske varieteten av planten er rekna som truga i nokre område på grunn av rydding av kysthabitat og fortrenging frå invasive artar.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sophora tomentosa|Sophora tomentosa]]» frå ,  den 10. desember 2017.*  


## Bakgrunnsstoff

* ''Sophora tomentosa''-bilde ved hear.org
*
Motitiøya

**Motiti** er ei øy i Bay of Plenty ved kysten av Nordøya på New Zealand. Ho ligg 21 km nordaust for Tauranga og 9,4 km nordaust for Papamoa. Ved folketeljinga i 2006 var det 18 bustader på øya der det budde 27 folk.

Motiti er ei relativt flat øy med ein flatevidd på rundt 10 km². Då oppdagaren James Cook sigla nær øya den 2. november 1769 under si første reise til Oseania kalla han øya «Flat Island», og rapporterte om dei mest utbygde befesta landsbyane han hadde sett til då.

Det viktigaste næringsområdet på øya er jordbruk, med avokadodyrking som eit vekstområde i 2010. 

Transport til og frå øya skjer vanlegvis med fly. Sunair har ei linje mellom Motiti og Tauranga med Cessna 172-fly.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Motiti Island|Motiti Island]]» frå ,  den 10. desember 2017.*
Gregers Fougner Lundh

**Gregers Fougner Lundh** () var ein norsk offiser, skule- og norskdomsmann, fødd i Fron. Han var far til Sverrer Hakon Lundh.

### Liv og gjerning
Lundh var frå 1808 fenrik og 1812 kaptein. I 1814 var han ei kort tid byråsjef i Indredepartementet og deretter lektor i teknologi ved Universitetet i Christiania. Frå 1822 var han same staden professor i statsøkonomi.

Lundh «var ein energisk og handlekraftig mann, rik på idéar, og gjorde seg mykje gjeldande i mange tiltak», mellom anna i Selskabet for Norges Vel. I 1822 grunnla han 'Magazin for Naturvidenskaberne' og i 1831 var han mellom skiparane av 'Samfundet for det norske Folks Sprog og Historie'. Han skreiv fleire utgreiingar i «Samlinger til det norske Folks Sprog og Historie» som kom ut 1833-39. I 1828 gav han ut «Prøve af et Norsk Diplomatarium» og grunnla ein diplomsamling.

Alt i studieåra 1806-08 i København skreiv Lundh «Hvorfor har Norge ikke sit eget National-Sprog?» og sette opp ei norsk ordliste. På 1830-talet fatta han interesse for Henrik Wergeland sine tankar om ein norsk «Sprogreformation». Lundh sette då kapitla 162-163 av *Hákonar Saga* om til eit slags nynorsk, ei tekst som i 1954 vart prenta i *Skrifter fraa Norsk Maalførearkiv* IV.

Statsøkonomen Lundh fekk i 1823 i oppdrag å greie ut moglegheitene for byreising ved Mjøsa, og la med det arbeidet grunnlaget for at Hamar og Lillehammer fekk bystatus.

Han døydde på Brånes i Skedsmo, 50 år gammal.

## Kjelder
Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957
Fiber

**Fiber** er ein materialtype danna av samanhengande filament eller forlenga einingar, på same måte som homogene trådar. Dei er viktige delar i biologien for både plantar og dyr, der dei held resten av vevet saman. 

Menneske bruker fibrar på mange ulike måtar. Kostfiber er viktig for fordøyinga. Fibrar frå ulike kjelder kan spinnast til tråd, hyssing, snøre, garn og tau. Desse kan ein igjen bruka til tekstilar og utstyr. Fibrar kan inngå som del av komposittmateriale eller kan føyast saman til matter som papir eller filt. 

## Naturlege fibrar
Naturleg fiber er fiber som er danna av plantar, dyr og av geologiske prosessar. Ein kan klassifisera slike fibrar etter opphav:

*Plantefiber kan koma frå oppbygnaden til planten (t.d. bast eller ved) eller frå frukter (t.d. lin og bomull).
** Vegetabilsk fiber er generelt sett basert på variantar av cellulose, gjerne med lignin. Nokre døme er bomull, hamp, brennesle, jute, lin, ramie og sisal. 
** Trefiber blir framstilt frå tre, hovudsakleg frå massevirke. Det kan framstillast både kjemisk og mekanisk, og ein får då høvesvis cellulose eller tremasse. Mesteparten av fiber frå tre blir brukt i papirframstilling som papirmasse. Det blir også brukt til framstilling av så ulike ting som tekstilar (viskose), folie (cellofan) og sponplater.
* Animalsk fiber er for det meste laga av særskilde protein. Nokre typar er edderkoppsilke, ekte silke, tarmreimer, hår og ull, slik som kashmir, mohair og angora.
* Mineralske fiber i naturleg tilstand finn ein i asbest, som har naturleg førekomande lange, mineralske fibrar. Korte fiber-liknande mineral er mellom anna wollastinitt, attapulgitt og halloysitt.

## Kunstfibrar

Kunstfiber eller syntetisk fiber er fibertypar laga ved hjelp av kjemiske reaksjonar i industrien av polymerar eller av uorganiske stoff som glas, metall eller mineral. Dei kan til dømes lagast av petroleum eller av omarbeidd cellulose. Nokre døme på kunstfiber er polyester, akrylfiber, elastan, viskose og celluloseacetat.

## Kjelder

*

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fiber|Fiber]]» frå ,  den 10. desember 2017.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Les om fiber på Treveven
Luftrot

**Luftrot** er ein type planterot som blir utvikla i lufta. Dei finst i mange ulike plantetypar, til dømes klatreplantar som eføy og giftsumak, epifyttar (plantar som gjerne veks på andre plantar) som banyan og tropiske orkidear, plantar som veks i tropiske kystsumper som mangrovar,  og tempererte regnskogplantar som rata (*[[Metrosideros robusta]]*) og pohutukawa (*[[Metrosideros excelsa]]*).

Luftrøter kan anten veksa nedover mot jorda, der dei veder eller forgreinar seg, eller ut i lufta, til dømes for å unngå vassmetta jord. Dei sistnemnde er dekte av ein fleirlaga epidermis, velamen, danna av døde og ofte luftfylte celler. Dei høvesvis stive celleveggane har ei mengd porer. Den vanlege oppfattinga er at velamen tener som absorpsjonsvev for vatn (ikkje vassdamp). Luftrøtene inneheld klorofyll, og grønfargen kjem tydeleg fram når vatn fortrenger lufta i velamen.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aerial root|Aerial root]]» frå ,  den 10. desember 2017.*
Itinerarium

**Itinerarium** er ei gammal romersk kartform eller reisehjelpar i form av ei liste byar, landsbyar og andre stoppestader med avstanden mellom dei oppgjevne. Seinare i mellomalderen blei dei brukte av pilegrimar for å vitja valfartsstader som Jerusalem.

## Romarriket
Itinerarium kunne omfatta korte reiseruter eller vera eit oversyn over alle dei romerske vegane.

Romerske styresmakter fekk frå tid til anna laga eit fullstendig itinerarium over alle romarvegar.
Julius Cæsar og Marcus Antonius fekk laga det første kjende oversynet i 44 f.Kr. Tre greske geografar, Zenodoxus, Theodotus og Polyclitus, fekk i oppdrag å måla avstander og laga eit slikt oversyn. Arbeidet tok over 25 år. Resultatet var ein stein gravert med det fullstendige itinerariumet som blei laga. Steinen blei sett opp nær Pantheon i Roma. Herfrå kunne reisande og itinerarium-seljarar laga kopiar.

Eit kjent døme på eit itinerarium er Tabula Peutingeriana, ein illustrert versjon frå 1200-talet som er avleidd frå eit kart laga under Marcus Vipsanius Agrippa. Det tek for seg vegane i Kontinental-Europa. 
Itinerarium Antonini Augusti blei laga under keisar Augustus, og inneheld også vegar og stader i Britannia.
*[[Itinerarium Alexandri]]* frå 300-talet er ei liste over erobringane til Aleksander den store.  

Eit døme på kopierte itinerarium er dei fire Vicarello-koppane (eller Cadiz-koppane), fire sølvkoppar som skildrar ruta frå Roma til Cadiz. Dei blei funne ved Bracciano i 1852.

## Kristne itinerarium
Seinare i mellomalderen blei itinerarium skildringar av reiseruter til heilage stader, særleg Det heilage landet. *[[Itinerarium Burdigalense]]* frå 333 er eit gammalt overlevande døme på dette. Det skildrer vegen ein pilgrim tok frå Bordeaux til Jerusalem og tilbake, og nemner hendingar knytt til stadene han vitja. Eit anna itinerarium frå seint på same hundreåret, *Itinerarium Egeriae*, skildrar reisa til ei kvinne identifisert som Egeria, som heldt til i Jerusalem i tre år og vitja fleire viktige religiøse stader. Denne skildringa er meir detaljert enn tidlegare itinerarium, og fortel også om liturgien i tidleg kristendom. 

Seinare itinerarium kunne også ha kart og bilde. 

## Døme

The Votive Deposit of Vicarello (10171650146).jpg|Vicarello-koppane
14 Buenting 1592.jpg|*Itinerarium Sacrae Scripturae* (1592)
Map of holy sites on the route from Jerusalem to Bethlehem - Cootwijck Johannes Van - 1619.jpg|*Itinerarium Hierosolymitanum et Syriacum* (1619)
FLAMINUS(1681) p207 Nr.1 - IEUSALEM.jpg|Oversyn over Jerusalem frå *Leonis Flaminii Itinerarium per Palæstinam* (1681)


## Merknadar

## Sjå òg
*Periplus

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Itinerarium|Itinerarium]]» frå ,  den 11. desember 2017.*