open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lars Hertervig

**Lars Hertervig** () var ein norsk kunstmålar. Han vart fødd i 1830 på Borgøy i Tysvær kommune, men voks for det meste opp i Stavanger, der han seinare døydde. Hertervig var plaga av sinnslidingar heile livet, noko som gjorde han fattig og ukjend som målar. Kunsten hans er blitt gjenoppdaga i moderne tid, og har inspirert ei rekke samtidskunstnarar. Det er særleg naturskildringar frå Ryfylke kunstnaren er kjend for.

Hertervig drog til akademiet i Düsseldorf i 1852 for å gå i lære hjå Hans Gude. Etter berre to år som kunststudent måtte han avbryta studia og flytta tilbake til Stavanger-området på grunn av mentale plager, truleg schizofreni. Verken ein sjøtur til Middelhavet eller eit opphald på Gaustad asyl kunne lækja han. 

Hertervig henta motiva sine frå fjord og skog i stavangerområdet. Arbeida hans frå 1860-åra er særleg merkte av sjukdommen hans. Trea har forvilla, fantastiske former, klippene og skyene har ofte blokkaktige former. 

Dei siste tretti åra av livet sleit Hertervig med dårleg økonomi og hadde ikkje lenger råd til å måla med olje på lerret. Frå denne perioden er det arbeid utført med akvarell og gouache på papir som ikkje var laga for slike arbeid. I nokre bilete bygde han opp arbeida av fleire lag og papirbitar som er limt saman med heimelaga rugmjølsklister.

Hertervig døydde i Stavanger som fattiglem. Det endelege gjennombrotet hans kan seiast å ha kome på den store jubileumsutstillinga i Christiania i 1914, fyrst 12 år etter han var daud.

Det finst få eller ingen portrett av Hertervig. Eitt kan vera måla av Niels Bjørnsen Møller i 1851, då båe studerte ved Christiania Tegneskole. Det vert òg hevda at Hertervig teikna eit sjølvportrett. Det er heller ikkje verifisert.

## Bakgrunnsstoff

* Bergen Kunstmuseum om Lars Hertervig 
* Kulturformidling om Lars Hertevig 
*Fragmenter - Lars Hertervigs sene arbeider på papir 1868-1902 om ei utstilling ved Museet for samtidskunst

### Litteratur
* Fosse, Jon: *Melancholia I-II*; roman om Lars Hertervig, Oslo 1999. ISBN 82-521-5534-0
* Torvund, Helge: *Blått sug Lars Hertervig*, Stavanger 2002. ISBN 82-91370-47-8
Virus

Eit **virus** er ein liten biologisk partikkel som kan infisere organismar. Virus kan berre reprodusere seg ved å overta celler, og er på den måten årsak til ulike sjukdommar hos menneske, frå forkjøling og influensa til koppar og HIV/AIDS. Mellom dei verste virussjukdommane i dag, finn ein nemnte HIV/AIDS (valda av HIV-viruset) og Ebola.

Antibiotika hjelper ikkje mot virussjukdommar, berre mot sjukdommar som skuldast bakteriar.

Viruspartiklar kan variera i størrelse frå til dømes det vesle picornaviruset som er rundt 20 nm stort og poxviruset som er rundt 300 nm stort. 

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel på forskning.no
Britisk pund

**Britisk pund** (**£**, offisielt namn: *Pund Sterling*) er valutaen i Storbritannia. 
 
Opphavleg var £1 det same som eitt pund (vekt) i Sterlingsølv. Dette sølvet vart delt opp i 250 like delar: Myntmakeren fekk 10, dei resterande 240 vart støypt om til 240 pence. Eintalsforma av pence er penny.

Denne oppdelinga av £1 i 240 pence vart avskaffa i 1970-åra.

## Bakgrunnsstoff
* Pengesetlar frå Storbritannia (engelsk/tysk)
* Setlar frå Skottland (engelsk/tysk)
* Setlar frå Nord-Irland (engelsk/tysk)
Russisk rubel

**Rubel** er Russland sin valuta. Ein rubel = 100 kopek. Valutakoden er RUR.

Rubelen har vore i bruk som valuta i Russland i fleire hundre år, og vart òg brukt under Sovjet-tida. Etter Sovjet sitt fall vart det innført ulike valutaer i dei tidlegare sovjetrepublikkane.
Kalle Blomkvist

Mesterdetektiven **Kalle Blomkvist** er Astrid Lindgrens motsvarande til karakterar som Hercule Poirot, Sherlock Holmes eller Lord Peter Wimsey, Kalle ville i alle fall ikkje hatt noko mot den jamføringa.

Saman med venene Eva-Lotta og Anders dannar han riddarane av den Hvite Rosen og dei kjempar for å ta, og sidan forsvara, Stormumriken frå fiendane i Røde Rosen. Men dette leier ofte til at dei finn mystiske hendingar under overflata i den idylliske småbyen der dei veks opp.

### Bøker
* 1946 *Mästerdetektiven Blomkvist*, på norsk: 1948 *[[Mesterdetektiven Blomkvist]]* (Tiden, Oslo)
* 1951 *Mästerdetektiven Blomkvist lever farligt*, på norsk: 1952 *Mesterdetektiven Blomkvist lever farlig* (Tiden, Oslo)
* 1953 *Kalle Blomkvist och Rasmus*, på norsk: 1954 *Mesterdetektiven Blomkvist og lille Rasmus* (Tiden, Oslo)

### Filmar
* 1947 *Mästerdetektiven Blomkvist*, regi: Rolf Husberg
* 1953 *Mästerdetektiven och Rasmus*, regi: Rolf Husberg
* 1957 *Mästerdetektiven Blomkvist lever farligt*, regi: Olle Hellbom
* 1996 *Kalle Blomkvist - Mästerdetektiven lever farligt*, regi: Göran Carmback
* 1997 *Kalle Blomkvist och Rasmus* regi: Göran Carmback
Journalist

Ein **journalist** er ein person som driv med journalistikk, det vil seie å lage redaksjonelt stoff til ulike massemedium som aviser, nyhendebyrå, fjernsyn eller radio.

## Å vere journalist
*Journalist* er ikkje i dag ein verna tittel, og det tyder at kven som helst kan kalle seg det. Det har difor i alle år vore viktig for dei som arbeider som journalistar å kunne definere kva som høyrer til journalistrolla. I Noreg er det i stor grad Norsk journalistlag som definerer denne rolla. Norsk Presseforbund står for utdeling av pressekort som er medlemsbevis for medlemmer i Norsk journalistlag og Norsk Redaktørforening. Aasmund Olavsson Vinje har vert ofte rekna som den fyrste norske journalisten.

## Kjende journalistar

* Paul Foot (1938-2004)
* Julie Hamnes
* Per Egil Hegge
* George Monbiot
* George Orwell (1903-1950)
* John Pilger
* Åsne Seierstad
* Hans-Wilhelm Steinfeld
* Ingolf Håkon Teigene
* Hunter S. Thompson
* Bob Woodward

## Sjå òg
* :Kategori:Norske journalistar
* Norsk journalistlag

## Bakgrunnsstoff

* Norsk Journalistlag
* Norsk Journalistlag - Studentklubben ved Høgskulen i Volda 
* Journalistutdanninga i Volda
* Overbye.no
Journalistikk

**Journalistikk** er arbeidet med å dokumentere hendingar i samtida. Ein journalist si oppgåve er å samle saman informasjon og nå folk gjennom forskjellige media. Det kan vere å gjere informasjon, politikk eller kultur offentleg, å halde ein kritisk debatt om samfunnet og samtida, legge eit press på makthavarane i samfunnet og utøve kritikk mot andre media og journalistar. Media blir difor ofte kalla den fjerde statsmakt.

## Kriterium for nyhende
Kvar dag strøymer det inn med tips til redaksjonen i ei avis, radio- eller TV-stasjon. Då er journalisten sin jobb å vurdere kva som er viktig. I ei kommersiell medieverd vil dette også vere ei vurdering av kva som sel best. Difor vel redaksjonen ut kva nyhende som skal veljast ut frå nokre krav:
# *Geografisk nær*. I ei norsk avis vil ein prioritere ei hending i Noreg heller enn i Sverige, og Sverige framfor Kenya. Ei lokalavis vil velje lokale hendingar framfor nasjonale.
# *Kjensler*. Om avstandane er så store at det normalt vil vere uaktuelt for eit medium å rapportere om saka, kan denne prioriteringa endre seg om nokon i mediet sitt dekningsområde er involvert.
# *Nærleik i tid*. Tid er et viktig kriterium i nyhendeformidlinga. Det vil alltid vere meir aktuelt å rapportere om noko som har skjedd nyleg enn noko som skjedde for ei stund sida.

## Typar journalistikk
* Petit
* Kronikk
* Kritikk
* Leiarspalte
* Reportasje
* Gonzo-journalistikk
* Feature-journalistikk

## Kjelder
* Sigurd Allern, 1996, *Kildenes makt - Ytringsfrihetens politiske økonomi*, Oslo, Pax
Paul Foot

**Paul Mackintosh Foot** () var ein britisk undersøkjande journalist og mangeårig medlem av Socialist Workers Party (SWP). Han var utdanna ved University College i Oxford. Han vart med i International Socialists, som var føregangaren for SWP då han jobba som fersk reporter i Glasgow på 1960-talet. Frå 1972 til 1980 skreiv han for Socialist Worker, partiavisa til SWP, før han gjekk over til Daily Mirror. Han forlet the Daily Mirror i 1993 då avisa nekta å trykke artiklar som var kritiske til avisa si leiing. Han var med å stifte magasinet *[[Private Eye]]* og har skrive for *[[The Guardian]]*.

I 1977 stilte han som kandidat for SWP i Birmingham. Frå 2001 og utover stilte han som kandidat for Socialist Alliance, ei valallianse me mellom anna SWP og Communist party of Great Britain, ved fleire høve. I 2002 kom han på tredjeplass i valet til ordførar i bydelen Hackney i London, og slo dermed kandidaten frå liberaldemokratene. Han stilte som kandidat for RESPECT i valet til EU-parlamentet i 2004.

Paul Foot var son av Hugh Foot, seinare Lord Caradon, som var guvernør på Kypros under kampen om sjølvstende mot Storbritannia på 1950-talet. Frå 1964 til 1970 representerte Hugh Foot Storbritannia i FN. Paul Foot var nevøen til Michael Foot, tidlegare leiar av det britiske arbeidarpartiet Labour.

I 1972 og 1989 fekk Paul Foot prisen som *Årets journalist* i What The Papers Say Awards, han vann George Orwell sin journalistpris i 1994 og han vart vald som *Campaigning Journalist of the Decade* i 2000 av British Press Awards.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nekrolog frå the Independent 
* Nekrolog frå BBC
* Private Eye
Holtefjell i Buskerud

**Holtefjell** er eit skogsområde rundt 400-707 moh. som ligg i Øvre Eiker og Flesberg kommune i Buskerud. Området har delvis urørt skog, myrer, mange småvatn og snaukollar. Høgste toppen i Holtefjell er Myrhogget 707 moh., der det er fin utsikt m.a. mot Blefjell, Norefjell, Vikerfjell, Tyrifjorden, Drammensmarka og Eikerdalen. Det er nokon få merka turstiar, og få eller ingen oppkjørte skiløyper sentralt i området.

## Litteratur
* Øygarden, Einar (1979). *Gruvedrift på Holtefjell*. Drammen og Omegns Turistforening
Sverre Knudsen

**Sverre Knudsen** () er ein norsk forfattar, omsetjar og musikar. Han har også produsert musikkinnspelingar og arbeidd med teater, fjernsyn, reklame og multimediautvikling. Han har brukt pseudonymet Freddi Fiord, særleg som musikkprodusent.

I perioden 1979 til 1988 spelte han i gruppene The Aller Værste!, Løver og Tigre og The Beste.

Han debuterte som forfattar med romanen *Strålende nederlag* i 1989 og har vore forfattar på heiltid sidan 2002.

## Diskografi
### Med TAV!
* 1980 &ndash; «Blålys»/«På vei hjem» &ndash; singel  
* 1980 &ndash; *Dans til musikken* &ndash; EP 
* 1980 &ndash; *Materialtretthet* &ndash; album 
* 1981 &ndash; *Disniland i de tusen hjem* &ndash; album
* 1981 &ndash; «Hakk» &ndash; singel  
* 1999 &ndash; *The Aller Værste !* &ndash; samlealbum 

### Med Løver og Tigre
* 1983 &ndash; *Grr...* &ndash; album 

### Med The Beste
* 1985 &ndash; *En sang for åtte kroner, en lomme full av rusk, og firogtjue troster i damens rosenbusk* &ndash; album
* 1987 &ndash; *Blått* &ndash; album

### Solo
* 2009 &ndash; *La det brenne* &ndash; album
* 2017 - *Vi* - album

## Bibliografi
* 1989 &ndash; *Strålende nederlag* &ndash; roman 
* 1990 &ndash; *Rabaldriansen og Lille Fiskebank* &ndash; illustrert barnebok 
* 1991 &ndash; *Sommerfuglbensin* &ndash; dikt 
* 1992 &ndash; *Rask* &ndash; ungdomsroman  
* 1993 &ndash; *Rabaldriansen og Lille Fiskebank står i butikk* &ndash; barnebok
* 1996 &ndash; *Munn til munn* &ndash; ungdomsroman 
* 1997 &ndash; *Berettiget* &ndash; roman 
* 1997 &ndash; *Noe i lufta* &ndash; ungdomsroman 
* 1998 &ndash; *Løpe løpsk* &ndash; ungdomsroman 
* 1998 &ndash; *Harmonilære* &ndash; dikt 
* 1999 &ndash; *Mannen som ble edru* &ndash; roman 
* 1999 &ndash; *Kommer sjelden alene* &ndash; ungdomsroman 
* 2001 &ndash; *Spill for stjernene* &ndash; ungdomsroman 
* 2002 &ndash; *Hjerte til salgs* &ndash; ungdomsroman 
* 2002 &ndash; *De aller nærmeste* &ndash; thriller 
* 2003 &ndash; *Død hånd* &ndash; krim 
* 2003 &ndash; *Rytmisk forening* &ndash; ungdomsbok 
* 2004 &ndash; *Fare, fare krigsmann* &ndash; krim 
* 2004 &ndash; *Det var ikke meg* &ndash; ungdomsroman
* 2006 &ndash; *Fabrikken uten hjerte* &ndash; barnebok
* 2007 &ndash; *Racerbilen og tyven* &ndash; barnebok
* 2008 &ndash; *Skremt* &ndash; barnebok
* 2010 &ndash; *Hunden* &ndash; barnebok
* 2011 &ndash; *Aarons maskin* &ndash; ungdomsroman

## Prisar

* Sonja Hagemanns barne- og ungdomsbokpris 1999 for *Kommer sjelden alene*
* Språklig samlings litteraturpris 2005
* Riksmålsforbundets litteraturpris 2011 for *Aarons maskin*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Sverre Knudsen
*Digitaliserte bøker av Sverre Knudsen hjå Nasjonalbiblioteket
*Utgjevingar av Sverre Knudsen i BIBSYS Ask
Det latinske alfabetet

**Det latinske alfabetet** var alfabetet brukt til å skrive latin. Variantar av dette alfabetet er i dag brukt for nesten alle språka i landa som vart kristna frå den vestre delen av det delte Romarriket. Det latinske alfabetet er dermed det mest utbreidde skriftsystemet i verda. Det blir brukt i Vest-Europa og dei fleste tidlegare koloniane til desse landa. Alfabetet har få teikn, men ved å kombinera desse med kvarandre og fleire aksentteikn kan dei stå for fleire lydar i ulike språk. Det latinske alfabetet er òg utgangspunktet for det fonetiske alfabetet.

## Det opphavlege latinske alfabetet

Det opphavlege latinske alfabetet var bygd på det greske alfabetet, og besto av desse 23 bokstavane:

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z

## Variantar av det latinske alfabetet

Dei opphavlege 23 bokstavane utgjer i lag med dei tre bokstavane J, U, W det latinske grunnalfabetet, som t.d. er representert i ASCII.

Dei fleste språka som bruker det latinske alfabetet har lagt til diakritiske teikn eller tilleggsbokstavar.

## Kjelder
Carsten Smith

**Carsten Smith** () er ein norsk jurist, professor i rettsvitskap ved Det juridiske fakultetet ved Universitetet i Oslo og frå 1. mai 1991 til 1. august 2002 høgsterettsjustitiarius.

Carsten Smith har utmerkt seg særleg innan privatretten. Doktoravhandlinga var om garantirett. Han har også interessert seg for samefolket si rettsstilling. I 1985 vart han tildelt Fritt Ords honnør «for sitt arbeid som formann for Samerettsutvalet.»

I eit foredrag på 1970-talet gav Carsten Smith uttrykk for at Høgsterett ikkje berre skulle avgjera dei konkrete sakene dei fekk framfor seg, men at dei også skulle vareta ei rettsskapande rolle innan norsk juss. 

Carsten Smith var dekan ved det juridiske fakultetet frå 1977 til 1979.

I 2003 vart Smith tildelt storkrossen av Den Kongelege Norske St. Olavs Orden, og har vorte utnemnd til æresdoktor ved ei rad universitet i mellom anna Noreg, Sverige og Kina. 

Carsten Smith er son til høgsterettsadvokat Oscar Smith. Han var gift med professor dr. juris Lucy Smith, som mellom var rektor ved Universitetet i Oslo. Dei hadde tre døtrer, alle juristar, m.a. Merete Smith. Både Carsten Smith, Lucy Smith og Merete Smith har vore dommar i spørjeprogrammet Kvitt eller dobbelt på NRK.
Ketil Kern

**Ketil Kern** () er ein norsk musikar og filmarbeidar.

Frå 1979 til 1981 spelte han trommer i The Aller Værste. Før det hadde han spelt i Johnny Banan Band. Han spelte også trommer på utgjevinga Stilleben med gruppa av same namn i 1982. Sidan har han arbeidd med film, og han har også arbeidd i NRK fjernsynet.

## Diskografi
* 1980 The Aller Værste! Blålys/På vei hjem (Singel) Den Gode Hensikt
* 1980 The Aller Værste! TAV! (EP) Den Gode Hensikt
* 1980 The Aller Værste! Materialtretthet (Album) Den Gode Hensikt/Jaap A/S
* 1981 The Aller Værste! Disniland i de tusen hjem (Album) Den Gode Hensikt
* 1982 Stilleben  12 tommars EP
* 1999 The Aller Værste! The Aller Værste ! (Samlealbum) Den Gode Hensikt/Virgin Records Norway AS

## Filmografi
ikkje komplett
Regi:
* 1985 Ansjonsen, kortfilm
* 1986 Afrika og spillet om Afrika, dokumentarfilm
* 1995 Sønnen, kortfilm
* 2001 Mini og dama inni Hue hans, kortfilm.
Talmúd

***Talmúd*** (hebraisk  [talmūd]) er fellesnamnet på to bokverk som inneheld bokverket *[[Misjná]]* og eit kommentarverk (i to ulike utgåver — éin for kvart bokverk) til *Misjná*. I nyare tid blir den delen av *Talmúd* som utgjer den primære kommentaren til *Misjná* kalla *[[Gemará]]*. Dei to bokverka som går under namnet *Talmúd* er:

# *[[Talmúd Jerusjalmí]]*
# *[[Talmúd Bablí]]*

I vanleg språkbruk blir «Talmúd» gjerne bruka som namn spesifikt på *[[Talmúd Bablí]]* — sjå dette for meir informasjon.

## Sjå òg
* Mekhiltá
* Misjná
* Toseftá
* Talmúd Jerusjalmí
* Talmúd Bablí
* Kategori: Talmúd
Talet 2

**2** (**to**) er det minste primtalet. I heiltalsrekkja kjem det etter talet éin og før talet tre.

Talet to kan indikerast med prefiksa *bi-* (frå latin), *du(o)-* (frå latin), *di-* (frå gresk) eller *tvi-* (frå norrønt *tví-*).

Ordenstalet som svarar til talet to, er **andre** (**2.**).

I grammatikken blir særskilde former for to-tal kalla dualis.
Drammen Glassverk

**Drammen Glassverk** var ei verksemd på Tangen i Drammen for framstilling av glas og glasprodukt. Glasverket vart starta i 1873 under namnet Tangen Glasværk. I 1878 vart verket bygd om, og ny produksjon vart sett i gang under namnet Drammens Glasværk. Verket vart lagt ned i 1977.

## Historie
Drammen Glassverk vart eigd av Interessentskapet Hurdal, Biri og Hadeland Glasværker, som i 1898 vart til AS Christiania Glasmagasin. 

Når Hetty kom til Drammen i 1882, gjorde dei om den nedlagde småglasproduksjonen til vindusglas. Dei to første åra nytta dei potteomnen frå småglasproduksjonen, men i 1884 den riven og det vart det kjøpt inn ein wanneomn til produksjon av vindusglas.

Produksjonen av vindaugsglas, flasker og anna bruksglas vart overflytta i 1895 frå Hurdal Verk til Drammen Glassverk. Frå 1890-åra var fabrikken den einaste som laga vindaugsglas i Noreg, og i 1928 tok dei til å maskinprodusera desse med eit Fourcaultanlegg. I 1959 gjekk verket over til elektrisk smelting, som eit av få glasverk i verda.

Ein trur at kavl med varemerket CM er produsert ved Drammen glassverk tidleg på 1900-talet.

## Verknad på omgjevnadene
Glassverket førte snart til opprettinga av ein fastskule i nærleiken, og av Glassverket Idrettsforening i 1919.

## Arbeidarar
* Nils Nicolay Hetty (1820-1905), 1882-1885 og 1892- .
* Petter Hetty, 1882-, hyttemeister.

## Referansar
Talet 1

**1** (**éin** eller **eitt**) er det minste positive naturlege talet. I heiltalsrekkja kjem talet éin etter talet 0 og før talet to.

1 er det multiplikative identitetselementet; *a* * 1 = 1 * *a* = *a*.

Talet éin kan indikerast med prefikset *mono-* (frå gresk) eller *uni-* (frå latin).

Ordenstalet som svarar til talet éin, er **fyrste** eller **første** (**1.**).
Bergens Glasværk

**Bergens Glasværk** var ei verksemd som produserte glas, oppretta i 1875 og nedlagt i 1927. Det hadde vore mange eigarskifte og produksjonsstansar på dei vel femti åra verket var i drift. Verket vart også kalla **Flesland Glasværk**. 
I 1937 vart verket starta opp att som **Flesland nye glassverk**, seinare skifta det namn til A/S **Flesland Glassverk**. 

Ein av dei som var med å skipe Bergens Glasværk i 1875 var seinare statsråd Wollert Konow.

Etter den uhorvelege eksplosjonen i eit tysk skip på Vågen i Bergen i 20. april 1944 fortel Bergens Tidende den 3. juni same år at Flesland Glassverk hadde fått inn over 100 tonn glasskår etter ulukka. Glasskåra skulle brukast i produksjonen av kavl og anna bruksglas. Drifta vart lagt ned igjen etter ein eksplosjonsarta brann som gjekk ut over dei fleste bygningane på verket i 1956.

Verket låg på Flesland, det meste av området er no vorte bustadområde og stad for eit spesialavfallsanlegg. Som alle glassverk på den tida vart det lagt i nærleiken av kjelder for brensel, i dette tilfellet torvmyrer. Torvmyrene er no for det meste dekt av Bergen lufthamn, Flesland. I tillegg var tilgangen til rikeleg kjølevatn frå Fleslandselva viktig, og at råvarer og ferdige glassprodukt lett kunne transporterast inn og ut frå eigen kai ved Raunefjorden.

Verket produserte mest flasker, men også kavl, særleg i den siste perioden. Kavl merka F skal vere frå Flesland Glassverk.

## Arbeidarar
* Nils Nicolay Hetty (1820-1905), til 1872. Digelmaker og oppsysmann.

## Arbeidarar Flesland
* Nils Nicolay Hetty (1820-1905), 1885-1888

## Kjelder
* Hordamuseet 
* Heimstamnsforklaring til Mads Rognaldsen frå 1883 
* Kavl frå Flesland 

; Referansar
Nesttun-Osbanen

**Nesttun-Osbanen** var ein privat smalspora jarnbane med 750 mm sporvidd som gjekk mellom Nesttun stasjon på Nesttun i Fana og Osøyro i Os. Banen vart opna i 1894 og nedlagt i 1935 på grunn av at drifta ikkje var lønsam.

Mykje av traseen kan framleis sjåast i terrenget, og er på lange strekningar gjort om til gang- og sykkelveg. Stasjonbygningen på Stend og nokre vogner er tekne vare på som eit lite museum.

På Nesttun hadde banen stasjon saman med den dåverande Vossabanen (Bergensbanen), som gav samband til Bergen sentrum. Men då sporvidda var mindre på Osbanen enn på Vossabanen, som hadde normalspor, måtte gods lastast om og passasjerar skifte tog.

Nesttun-Osbanen hadde stasjonar på Nesttun, Skjold, Rådal, Stend, Solbakken, Fana (ved krysset Titlestadvn/Kvernbabekkvn), Hamre, Kismul og Kalandseidet i Fana, og på Søfteland, Ulven, Kuven og Osøyro i Os.

## Linekart

## Bakgrunnsstoff
Soga om Osbanen
Rjukanbanen

**Rjukanbanen** er ei norsk jarnbanestrekning frå Rjukan til Mæl stasjon. Nokre gonger vert Tinnosbanen frå Tinnoset til Notodden omtala som ein del av Rjukanbanen. Nokre tek med jarnbaneferjene på Tinnsjøen i omgrepet «*Rjukanbanen*». Slik kan ein seia at heile transportstrekninga frå Rjukan til Notodden er *Rjukanbanen* i vid tyding. Saman med vassvegen Notodden-Skien, danna Rjukanbanen frå opninga i 1909 ei samanhengjande transportline på 130 kilometer. Kong Haakon VII opna Rjukanbanen den 9. august 1909.

Rjukanbanen vart bygd i samband med Norsk Hydro sine store fabrikkprosjekt på Rjukan. Det var trong for å få transportert råstoff inn, og produkt ut til kysten. Rjukanbanen var den fyrste normalspora og elektriske jarnbanen i Noreg. 
Rjukanbanen vil for alltid vera knytt til framveksten av storindustri i Noreg, men òg til norsk krigshistorie. Kampen om tungtvatnet under andre verdskrig vart avslutta då norske sabotørar senka jarnbaneferja «Hydro» på Tinnsjøen den 20. februar 1944.

Anlegget vart freda av Riksantikvaren i 2014 og i 2015 vart det innskrive på UNESCO si verdsarvliste som ein del av 
Rjukan-Notodden industriarv.

## Nedlegging og museumsjernbane
4. juli 1991 gjekk siste tog på Rjukanbanen. Norsk Hydro hadde flytta produksjonen sin andre stadar, og hadde ikkje lenger trong for eit storstilt transportsystem. 

Rjukanbanen er frå 2012 museum og ei konsolidert eining av Norsk Industriarbeidermuseum,Tinn museum og Heddal bygdetun.

## Stasjonar og haldeplassar
* Vemork stasjon
* Rjukan stasjon
* Ingolfsland stasjon
* Øverland stasjon
* Miland stasjon
* Mæl stasjon (Rollag)

## Linjekart

}

|}

## Sjå òg
* Tinnosbanen
* Bratsbergbanen
* Norsk Hydro
* Sam Eyde

## Kjelder

## Litteratur
* Gary Payton og Trond Lepperød: *«Rjukanbanen - på sporet av et industrieventyr».*, 1999.
## Bakgrunnsstoff
*
* Stiftinga Rjukanbanen
* Rjukanbanen - på sporet av et industrieventyr 
* Postkort: Saaheim Jernbanestation
* Postkort: Fra Rjukanbanens aabning
* Poststempler fra Rjukanbanen
Uran

**Uran** er eit radioaktivt, metallisk grunnstoff med atomsymbol **U** og atomnummer 92. Halveringstida er 4,5 milliardar år. Det høyrer til actinoida og f-blokka i periodesystemet.

Uran blir brukt som drivstoff i kjernekraftverk, og sprengstoff i atomvåpen. Utarma uran blir brukt i panserbrytande ammunisjon.

## Historie

## Bruk

Uran blir brukt som brennstoff i kjernereaktorar i kjernekraftverk (atomkraftverk). Varmen som oppstår ved fisjon av uran blir overført til eit kjølemedium (vatn, tungtvatn eller smelta natrium), som enten kan brukast direkte til å lage damp (kokevatnsreaktor) eller til å varme opp
sekundært kjølevatn. I begge tilfella vert dampen nytta i ein dampturbin, som driv ein generator, som lagar elektrisk straum.

Uran blir òg brukt som sprengstoff i atomvåpen. Ei vanleg atombombe inneheld ei eller fleire subkritiske mengder uran som under detonasjonen vert samanføydd til ei kritisk mengde (d.e. at talet på partiklar som kjem frå ein fisjonsreaksjon og som har rett energi og skaper nye fisjonar, i gjennomsnitt er større enn 1), som då eksploderer spontant. Uran som skal brukast i atomvåpen må vera opprika uran, det vil seia at mengda av isotopen, 235U, er auka i forhold til den naturlege førekomsten.

I seinare år har somme produsentar av konvensjonelle våpen teke i bruk utarma uran i panserbrytande ammunisjon, av di uran er svært tett og tungt og kan bryta gjennom tjukt panser. Utarma uran inneheld i hovudsak den minst radioaktive isotopen 238U, men også små mengder av meir radioaktivt material. Bruken av utarma uran i konvensjonelle våpen er omstridd på grunn av den radioaktive forureininga som militært personell på begge sider – og naturen – blir utsett for.

## Framstilling

## Viktige sambindingar

* Uranoksid (UO2 og U3O8)

## Tryggleik

I tillegg til at uran er radioaktivt og dermed skadeleg, er uransambindingar kjemisk giftige. Dei kan særleg skada lever og nyrer. 

## Sjå også

* Kjernekraft
* Atomvåpen
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet

## Bakgrunnsstoff
* Uran
Konservativ

Å vere **konservativ** er å ville ta vare på noko slik det er. Ordet kjem frå latin, *conservare*, å ta vare på. Som generelt ord er ordet konservativ såleis veldig vidt, og folk kan vere konservative på eitt område, men gå inn for endring på eit anna.

Som *[[politikk|politisk]]* nemning er det å vere konservativ i ein vestleg kontekst det same som å vere på høgresida. Den politiske konservatismen oppstod som ein reaksjon mot den franske revolusjonen frå 1789 og frametter, med britiske Edmund Burke som framståande tenkjar.
Eventyr

Eit **eventyr** er enkelt sagt ei forteljing som ikkje gjev seg ut for å vera sann, i motsetnad til segna. 

## Stil

Eventyret har gjerne overnaturleg innhald og er som regel oppstått og overført på folkemunne. Forteljingane har likevel òg blitt påverka av eventyrsamlarar og forfattarar som har tolka dei på sin eigen måte. 
 
Eventyra har hatt mange funksjonar, frå det reint underhaldande til oppseding.
Sjølv om eventyr oftast vert rekna som barnelitteratur, er det også skrive eventyr med innhald klart mynta på vaksne.

Eventyra er ikkje knytt til ei bestemt tid eller rom, men føregår gjerne i ei verd der alt har ei meining og det magiske ikkje er overraskande.

## Inndeling
### Grupper
Eventyra kan delast inn i tre hovudgrupper:
* Eigentlege eventyr, med undereventyr, novelleeventyr og legendeeventyr
* Dyreeventyr
* Skjemteeventyr

Aarne-Thompson-systemet er eit forsøk på å katalogisera folkeeventyr som blei vidareutvikla i ATU-systemet.
Systemet er også blitt tilpassa norske folkeeventyr av Ørnulf Hodne.
### Kunsteventyr og folkeeventyr
Ein kan også dela inn eventyr i kunsteventyr og folkeeventyr, der førstnemnde har ein kjend forfattar medan sistnemnde er kjend frå munnleg overlevering. Desse to typane kan likevel gli over i kvarandre, ettersom forfattarar av kunsteventyr ofte kan byggja på folkeeventyr. 

Charles Perrault var tidleg ute med å gje franske folkeeventyr ei skriftleg form i «gåsemoreventyra» sine, *[[Les Contes de ma mère l'Oye]]* frå 1697. 
Medan Perrault gav støytet til å skriva ned folkeeventyr er den samtidige Madame d’Aulnoy blitt rekna som ein opphavsperson til kunsteventyret. Ho innførte også den franske nemninga for eventyr, *conte de fées*, på fransk. 
Begge forfattarane kombinerte tradisjonelle soger med litterære uttrykksmåtar.

## Teoriar

Det er mogleg å sjå felles strukturar/funksjonar i eventyra, og det finst fleire analysemetodar som kan nyttast; m.a. Vladimir Propps funksjonar, Olriks episke lover, aktantmodellen m.m. 

Desse forteljingane har spreidd seg frå kultur til kultur med småendringar undervegs. Ved å sjå på nedskrivingar frå ulike tider kan ein spora til dømes eit norsk eventyr til Oldtids-India.

Særtrekk frå eventyrsjangeren kan også finnast i moderne journalistikk.

## Kjelder
Kvarts

**Kvarts** er eit mineral laga av silisiumdioksid (SiO2). Mineralet er kvitt eller gjennomsiktig, men kan få farge av andre materiale. Kvarts er nest etter feltspat det mest utbreidde mineralet i jordskorpa og finst både i magmatiske bergartar (granitt, granittpegmatitt o.l.), i metamorfe bergartar (gneis, kvartsitt o.l.), i sedimentære bergartar (sandstein, kvartskonglomerat) og i lausavsetningar (sand). 

Vanleg kvarts er kvit (mjølkekvarts) eller fargelaus (bergkrystall, òg kalla dvergstein). Farga varietetar er røykkvarts eller morion (brunleg til
mørkebrun), citrin (gul), ametyst (fiolett), rosenkvarts (rosa) og blåkvarts (blå). Alle desse kan brukast som smykkesteinar. 
Varietetar med inneslutninger er jernkisel (jernoksid), aventurin (kloritt eller glimmer) og rutilkvarts (rutil)

Rosenkvarts inneheld små mengder mangan, som gjev ein rosa farge. Rosenkvarts er kjent frå fleire granittpegmatittar i Iveland-Evje-området og til dømes Meløy i Nordland.

Ein kan bruka kvarts som råvare til å laga porselen og glas.

## Kjelder

*Raade, Gunnar. (12. mars 2012). Kvarts. Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

;Referansar

## Bakgrunnsstoff

*Kvartsvariantar
Konservatisme

**Konservatismen** (frå latin; *conservare*, å ta vare på) som politisk retning oppstod etter den franske revolusjonen frå 1789 og frametter. 

Ein av dei fremste tenkjarane i den tidlege konservatismen var den britiske godseigaren Edmund Burke. 

Dei konservative var sjokkerte over den valden som ramma adelen i Frankrike under revolusjonen, og meinte denne hang nødvendig saman med tanken om at alle menneske var likeverdige og måtte ha same rettane (menneskerettane). Dei konservative meinte ulikskap er naturleg, og at alle samfunn må utvikle seg gradvis på sine eigne gitte premissar. Derfor måtte den radikale og universelle menneskerettstanken avvisast. 

På 1800-talet var konservatismen ideologien til monarkiet, adelen og kyrkjeleiarane. Mot dei stod dei liberale, som representerte det ikkje-adelege borgarskapet som var på veg opp og fram i samfunnet, og dei tidlege sosialistane, som kjempa arbeidarklassen si sak. Noko av det viktigaste for dei konservative (og mange liberale) på denne tida var å hindre innføring av allmenn stemmerett. 

Dei konservative i Noreg representerte, i mangel av ein adel, *embetsmennene* og deira sær-rettar i embetsmannsstaten (1814-1884). Det konservative partiet, Høgre, oppstod som ein kamporganisasjon *mot* innføring av parlamentarismen, det vil seie prinsippet om at regjeringa ikkje kan ha stortingsfleirtalet imot seg. 

I dag kallar det norske partiet Høgre seg *liberal-konservativt*. Det har foregått ein viss dragkamp innanfor Høgre mellom *verdikonservative* kretsar og marknadsliberalistiske kretsar. Det er ikkje anna å vente, for marknadskreftene er i røynda ei sterk endringskraft i samfunnet. Dei fleste er vel samde om at marknadsliberalistane synest å ha overtaket i Høgre no. Såleis representerer partiet Høgre i dag først og fremst den økonomiske liberalismen.
Kol

:*Kol er òg eit anna namn på grunnstoffet [[karbon]].*
----

**Kol** er ei samnemning for brennbare sedimentære bergartar som inneheld karbon. Dei er svarte eller brunsvarte, og 
for det meste danna av planterestar. Ufullstendig brend timber blir òg kalla kol. Kol har stor økonomisk verdi, og kolkraft blir mellom anna nytta i kraftverk (kolkraftverk).

I Noreg har ein særleg hatt kolgruvedrift på Spitsbergen. Kolet derifrå inneheldt stort sett lite svovel, og vart rekna for å vera av særs god kvalitet.

## Ulike typar kol
Ei enkel grovinndeling av koltypane som finst deler dei inn slik:

* Fossila kol: Kol som er skapt i økosystem av myrer der plantedelar blei verna mot oksidering og nedbryting. Torv er eit forstadium til kol. 
** Brunkol er eit yngre fossilt kol med låg energiverdi som hovudsakleg kjem frå den geologiske perioden tertiær. Brunkol er ein sedimentær bergart som hovudsakleg blir brukt i kraftproduksjon.
** Steinkol er eit eldre fossilt kol med høgare energiverdi, hovudsakleg danna i karbontida. Også steinkol er ein sedimentær bergart og blir i tillegg til kraftproduksjon også brukt til koks.
** Antrasitt er eit uvanleg hardt fossilt kol med høg energiverdi. Dette kan reknast som ein metamorf bergart då det har vore utsett for høgt trykk og temperatur.

Inndelinga av kol baserer seg på delen av flyktige bestanddelar, og varierer mellom ulike land.

### Andre typar kol
* Koks blir laga gjennom oppvarming av steinkol, slik at flyktige delar forsvinn og det som er igjen smelter saman.
* Trekol blir laga gjennom oppvarming av tre.

## Kol i verda
Kolreservane i verda utgjer over 1 billion tonn. Det samla globale forbruket er på omkring fem milliardar tonn/år. Frå 1990 til 2006 gjekk forbruket i Europa ned 36 %. Reserver, forbruk (kring 2006) og venta forbruk i 2025 etter land/område:

1Utanom Russland

## Bruk av ordet kol
Ordet «kol» er ofte blitt brukt for å visa til noko som er heilt svart, og er brukt i nokre namn, som Kolbein og Kolbjørn.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Silisium

**Silisium** er eit grunnstoff med atomnummer 14 og kjemisk symbol **Si**. Det er eit halvmetall i gruppe 14 i det periodiske systemet. Det engelske ordet for silisium er *silicon* medan silikon heiter *silicone*. 

## Særlege kjenneteikn

Silisium er motstandsdyktig mot dei fleste syrer. 

## Bruk

Silisium vert brukt i elektronikk som ein halvleiiar. Mange transistorar og dioder og andre integrerte kretsar er laga av silisium.

Silisiumoksid (SiO2) er råmateriale for produksjon av glas.

## Historie

Silisium vart oppdaga av Jöns Jacob Berzelius i 1824.

## Biologisk rolle

Silisium er eit nødvendig mineral for dyr og menneske. 

## Førekomst

Silisium er eit av dei vanlegaste grunnstoffa i jordskorpa, og finst til dømes i kvarts.

## Kjemi

Silisium kan ha oksidasjonstrinn +2 og +4 i sambindingar. 

Silisium dannar sambindingar som silisiumdioksid (SiO2) og silisiumklorid (SiCl4). Silisiumsambindingar kan òg vera polymerar. 

## Isotopar

## Tryggleik

Innanding av silisiumstøv kan gje lungeskade. 

## Sjå også
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* WebElements.com - silisium
* Silisium
Setesdalsbanen

**Setesdalsbanen** er jarnbanestrekninga mellom Kristiansand og Byglandsfjord i Setesdal. Setesdalsbanen er 78 km lang og bygd med sporvidd 1067 mm (3,5 fot).

## Historie
Banen vart opna til Hægeland den 26. november 1895 og til Byglandsfjord den 27. november 1896. Stasjonane langs linja var mellom anna Mosby, Vennesla, Grovene (Grovane), Iveland og Hægeland.

Då Sørlandsbanen vart opna til Kristiansand i 1938, vart Grovane den nye endestasjonen for Setesdalsbanen, med samband til Sørlandsbanen. 

Setesdalsbanen vart nedlagd 1. september 1962, og sporet vart fjerna mellom Byglandsfjord og Beihølen. Den 6 km lange strekninga mellom Beihølen og Grovane vart teke vare på av lokale entusiastar. Setesdalsbanens Hobbyklubb vart starta allereie i 1964.

I dag er Setesdalsbanen ein museumsjarnbane, drivet av Stiftelsen Setesdalsbanen, med damptog som trafikkerer den 8 km lange strekninga mellom Grovane og Røyknes. Fire damplokomotiv frå 1894-1902 er teke vare på, saman med eit tal person- og godsvogner. Ei utviding på om lag 2 km lang utviding til Røyknes stasjon vart opna den 5. september 2004.

## [[Lokomotiv]]a som er tekne vare på

### Damplokomotiv for [[smalt spor]]

*Type XXI nr. 1, bygd ved Dübs & Co. i 1894. Lokomotivet er ikkje i drift.
*Type XXI nr. 2, bygd ved Dübs & Co. i 1894. Lokomotivet under reparasjon.
*Type XXI nr. 5, bygd ved Thunes Mekaniske Værksted i 1901. Lokomotivet er i drift.
*Type XXII nr. 6, bygd ved Thunes Mekaniske Værksted i 1902. Lokomotivet er i drift.

### Diesellokomotiv for [[smalt spor]]

*SJ Z4t nr. 227, bygd i 1950. Kjøpt frå Statens Järnvägar i 1976.
*SJ Z4t nr. 307, bygd i 1952. Kjøpt frå Statens Järnvägar i 1981.

### Diesellokomotiv for [[normalspor]]

Desse lokomotiva vert berre nytta til skifting på område med kombinert spor.

*Skd 206 nr. 39, bygd i 1936.
*Skd 206 nr. 44, bygd i 1936.

## Linjekart
### Før Sørlandsbanens opna i 1938

}

|}

### Museumsjernbanen pr. 2007

}

|}

## Bakgrunnsstoff
*Olsen, R, (red.), *Fra gamp til damp: Setesdalsbanen - de første hundre år*, Stiftensen Setesdalsbanen, 1996.
*Setesdalsbanen sin nettstad
*Setesdalsbanen sin YouTube-kanal
Mol

**Mol** er SI-eininga for stoffmengd. Symbolet er **mol**. Eit mol av eit stoff er det same som avogadros tal med partiklar av stoffet. 

Molmassen av eitt mol av eit stoff har same talverdi som massen av eit atom eller molekyl av stoffet, men eininga er da g/mol.
Allegori

**Allegori** (frå gresk 'seia noko anna') er ein utvida metafor eller ei omfattanda biletfamstilling som kan brukast som verkemiddel innan tekst og biletkunst. Omgepet viser særleg til ei konkret framstilling av noko abstrakt, til dømes personifiseringa av døden som mannen med ljåen.

## Allegori i litteraturen
Allegorisk litteratur er ei framstilling med overførd tyding der ein bruker eit gjennomført mønster av bilete. Medan metaforar og symbol kan brukast åleine i ein tekst, er allegorien ein struktur av ulike verkemiddel som gjer at ein tekst kan forståast på eit anna tydingsplan. I moderne litteraturvitskap har omgrepet fått ei noko annan og utvida tyding, i og med at det blir brukt meir generelt i tilknyting til språket si figurative eller overførte tyding.

Nokre døme på allegoriske verk er mellom anna *[[Reisa mot vest]]* av Wu Cheng'en frå 1590-åra, ei forteljing om ei buddhistisk pilgrimsreise som òg kan stå for ei indre reise mot opplysing; og *[[The Pilgrim's Progress]]* (1678) av John Bunyan, ei forteljing om «Christian» si reise til «Celestial City» med klar protestantisk vinkling. *[[Animal Farm]]* (1945) av George Orwell framstiller ein bondegård som blir teken over av husdyra og er ein allegori over Sovjetunionen under stalinismen. *Haiene* (1974) av Jens Bjørneboe, som på overflata handlar om ein overfart og eit forlis i Indiahavet, kan lesast som ein allegori for verdssamfunnet eller menneskelivet.

## Allegorisk kunst

Også innan biletkunst er allegori ei meir omfattande framstilling enn eit enkelt symbol. Både symbol og allegori har stor tyding i kunsten. Ein utbreidd måte å bruka allegori på er å framstilla abstrakte idear, som fred, rett, musikk, stader eller ulike nasjonar, som personar.

Ein finn allegori allereie i kunst frå antikken, i mellomalderen fekk verkemiddelet ei viktig tyding innan kyrkjekunst, og under renessansen blei det framstil allegoriar inspirert av antikken og etter nye idear. Nokre kjende døme er *Våren* (*La Primavera*) av Botticelli og *Melencolia I* av Albrecht Dürer.


fil:Scheffer Allegory of the November Uprising.png|Allegori over det nedkjempa polske Novemberopprøret
fil:Rose Nord Cathédrale de Laon 181008 02.jpg|Allegori over filosofi.
fil:Dürer Melancholia I.jpg|*Melencolia I* av Dürer.
fil:Botticelli-primavera.jpg|*Våren* av Botticelli.
Fil:Nicolas Régnier - Allegory of Vanity (Pandora).JPG|Nicolas Régnier, *Allegori over  forgjengelegdomen*, eit vanitasmotiv


## Sjå òg
* Fabel
* Likning
* Parabel

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Kakao

**Kakao** er eit næringsmiddel framstilt av frukta til kakaotreet (*Theobroma cacao*). Det kan seljast i pulverform, som ein ferdig drikk eller omforma til produkt som sjokolade, bakverk, sausar og anna.

Ordet «kakao» kjem frå tysk *Kakao* av fransk og spansk *cacao* som er avleidd frå nahuatlordet *cacahuatl*.

## Produksjon
Kakaotreet er ein tropisk plante som stammar frå Sør-Amerika. Det er seinare blitt dyrka i andre delar av Amerika, Asia og Afrika. Dei største produksjonslands i 2004 var Elfenbeinskysten, Ghana, Indonesia, Nigeria, Brasil og Kamerun.

Kakaopulver blir laga ved å mala kakaobønner og skilja ut kakaosmøret.

## Bruk

Drikken kakao eller varm sjokolade vert laga med kakaopulver og sukker blanda med mjølk eller vatn.

Kakao er ein viktig del i ulike former for sjokolade, med større del kakao i mørk sjokolade og mindre i mjølkesjokolade. 

Ingrediensen vert òg brukt i ulike typar bakverk, både i rører og til glasur, til dømes i mange former for sjokoladekake. Han er også viktig i mange typar iskrem. 

Særleg i mesoamerikansk matlaging blir kakao brukt til å laga fleire ikkje-søte matrettar og drikkar, som sausen mole og drikken tejate.

## Næringsstoff
Kakao inneheld mykje antioksidantar i tillegg til alkaloida teobromin og koffein.

Det finst 1,4–2,5&nbsp;% teobromin i embryoet og 0,3–1&nbsp;% i skalet til bønna. Koffeininnhaldet er 0,1–0,8&nbsp;%. Andre bestanddelar er feitt (kakaosmør) 40–56&nbsp;%, stivelse 7–17&nbsp;% og proteinar.

## Kjelder
Organisme

Ein **organisme** (frå gresk: ὄργανον (organon) 'instrument') er eit levande vesen. Han er eit individ av eller ein representant for ein biologisk art. Ein organisme har normalt eit stoffskifte i minst eitt av dei biologiske utviklingstrinna sine.

Det finst både *[[eincella organisme|eincella]]* og *[[fleircella organisme|fleircella]]* organismar. Til dei sistnemnde høyrer til dømes dyr, planter og sopp.

Eincella organismar kan vera anten prokaryotar eller eukaryotar. Prokaryotar er delte inn i domena arkebakteriar og bakteriar.
Eukaryote organiar kan også vera fleircella. Cellene deira er kjenneteikna av ei cellekjerne omslutta av ein membran og andre celledelar, kalla organeller, som også er omslutta av membranar (som mitokondrium i dyr og plantar og plastidar i plantar og algar, alle generelt rekna å stamma frå symbiogenese med bakteriar). Dyr, plantar og sopp er rekna som rike av organismar innan eukaryotane.

## Kjelder
Polyklorert bifenyl

**Polyklorerte bifenyl** (**PCB**) er ei gruppe kjemiske sambindingar som er giftige og skadelege for miljøet. PCB er feittløyselege og tungt nedbrytbare. I Noreg har ny bruk av stoffa vore forbode sidan 1980.

## Bruk
Stoffet har mellom anna vore brukt i lysarmatur. 

## Bakgrunnsstoff

* Miljøstatus i Norge
Bronse

**Bronse** er ei legering av kopar og eit anna metall, som regel tinn. Legeringa har gjeve namn til bronsealderen. Kopar og sink-legeringa blir kalla messing.

I dag blir bronse særleg brukt til statuar og klokker.

I medaljesamanheng, gjerne innan idrett, vert det ofte rekna som den tredje valøren etter gull og sølv.
Alkaloid

**Alkaloid** er ei gruppe organiske sambindingar som inneheld nitrogen. Slike stoff finst i mange plantar. Alkaloida har farmakologisk verknad på menneske og dyr. Mange av dei er giftige.

## Døme på alkaloid
* Koffein
* Morfin
* Stryknin
* Teobromin

## Bakgrunnsstoff
Reduksjon

**Reduksjon** er ein kjemisk prosess der oksidasjonstalet til eit atom vert mindre. Det vil (laust) seia at atomet får elektronpar. For at ein reduksjon skal skje, må òg den motsette prosessen (oksidasjon) skje. Kjemiske reaksjonar der desse prosessane finn stad vert kalla redoksreaksjonar.

## Sjå òg
* Oksidasjon
* Redoksreaksjon
Gift

Ei **gift** er eit stoff som er skadeleg eller dødeleg for menneske eller andre organismar, som regel ved at dei reagerer kjemisk med eit stoff i organismen. 

Eit stoff kan vera giftig for ein organisme, men ufarleg for ein annan. Til dømes verker mange medisinar ved at dei er giftige for bakteriar, medan den større organismen dei har infisert toler gifta.

Det er òg stor forskjell på kor sterk ei gift er. Eit stoff som kan skada eller drepa i svært små dosar, kallar me svært giftig eller akutt giftig. I svært store dosar er nær sagt alle stoff giftige, til dømes salt og vatn. Me reknar likevel ikkje desse som gifter.

## Døme på gifter
* Arsenikk
* Stryknin
Oksidasjon

**Oksidasjon** eller **oksidering** er omgrep som kan visa til fleire ulike kjemiske reaksjonar som skjer i samband med oksygen.

Den vanlegaste tydinga er ein kjemisk prosess der oksidasjonstalet til eit atom aukar. Det vil seia at atomet gjev frå seg eit elektronpar. For at oksidasjonen skal skje må òg den motsette prosessen finna stad. Denne vert kalla reduksjon, og samla blir desse reaksjonane kalla redoksreaksjonar.

Ei anna tyding er nedbryting av feittsyrer i fleire steg som inneber esterutvikling, umetting, hydroksylering og oksidasjon som nemnt over.
Honning

**Honning** er eit seigt, sukkerhaldig stoff som blir framstilt av honningbier og humler. Desse insekta sankar søte safter (nektar og honningdogg) dei samlar frå levande plantar og sidan omdannar og lagrar i kuben. Honning vert brukt i matlaging, i mjød, som pålegg og som naturmedisin. Det var lenge det einaste søtingsmiddelet brukt i Europa.

Frå gammalt av har honning vorte brukt som betalingsmiddel og som medisin. I dag er honningen verdsett både for den søte smaken og enzyma (og andre bestanddelar) han inneheld.

## Kjelder
* Nynorskordboka
* :sv:Honung

## Bakgrunnsstoff
* Norges Birøkterlag
* Honningcentralen
Grunnlov

Ei **grunnlov** eller ein konstitusjon er dei grunnleggjande lovene som konstituerer ein moderne stat, der mellom anna rettane og pliktene til den enkelte statsborgaren er slått fast. 

Kravet om ei grunnlov blei reist på 1700-talet i kampen mot det eineveldige monarkiet som var den dominerande statsforma da. Ideologien var at monarken hadde makta si frå Gud, og innbyggjarane hadde berre å lyde same kva han eller ho bestemte.

Ei grunnlov er derimot ein slags kontrakt mellom styrande og styrte, med folkesuverenitetsprinsippet i botnen. Dette går ut på at all legitim makt kjem frå folket, at dei styrande derfor må vere folkevalde, og at folket derfor også i prinsippet kan trekkje denne makta tilbake dersom dei styrande bryt kontrakten som ligg i grunnlova (opprørsretten). 

Innføringa av grunnlover er på denne måten ein første byggjestein i utviklinga av demokratiet. Men mykje stod att, til dømes det at berre ein del av den mannlege befolkninga blei rekna for å høyre til «folket», slik at kvinner og eigedomslause ikkje fekk stemmerett før mykje seinare.

## Soge
### Dei første moderne grunnlovene
Den første moderne grunnlova kom etter den amerikanske revolusjonen, i 1787. Viktigare for den vidare utbreiinga av fenomenet var det at den franske revolusjonen frå 1789 og framover produserte fleire grunnlover i dei ulike fasene av denne. Frankrike var det mektigaste og folkerikaste landet i Europa på den tida, utanom Russland, mens USA var eit lite land på andre sida av storhavet. 

### Den norske grunnlova
Den norske grunnlova er frå 1814, vedtatt 17. mai på Eidsvoll. Vedtaket om grunnlova var også ein liten revolusjon, og ei kraftig demokratisering i forhold til eineveldet som hadde vore til da. I tillegg la det grunnen for det nasjonale sjølvstendet, sjølv om Noreg blei tvinga inn i union med Sverige seinare same året. Denne unionen var av ein annan art enn den med Danmark: Noreg fekk behalde grunnlova og var å rekne som eit sjølvstendig kongerike som delte monark med Sverige.

Men attåt unionsoppløysinga i 1905 stod to større kampar att før Noreg eigentleg blei det ein vanlegvis kallar demokratisk i dag: Innføringa i 1884 av parlamentarismen, det vil seie folkevald kontroll over regjeringa, og allmenn stemmerett i 1913.

## Kjelder
Hekling

**Hekling** er ein handarbeidsteknikk der ein lager stoff ved hjelp av garn og ei heklenål. Teknikken kan nyttast til klede, dukar, vesker og mykje anna. Stoffet ein lagrr er fast og ikkje elastisk som ved strikking.

Ein bruker heklenåla til å dra garnet gjennom ei heklemaske. Gjennom masken som oppstår kan ein dra tråden på ny, og skapa ein ny maske. Slik får ein ei hekla lenkje.

Når ein hekler gjer ein som regel ei maske heilt ferdig før ein startar på den neste. Ofte vert glatt heklegarn nytta til denne typen handarbeid, men det er mogleg å hekla med alle typar garn. 

Det er mange ulike heklemasker. Mellom dei vanlegaste er luftmasker, fastmasker og stavar. Ved å kombinera desse kan ein laga mange ulike mønster. 

## Bakgrunnsstoff

* Instruksjon 
* Digitaliserte bøker om hekling hjå Nasjonalbiblioteket

### Sjå òg
* Gimping
* Hakking
* Strikking
Misjné Torá

***Misjné Torá***, òg kalla ***Jad haḥazaká***, er eit bokverk som inneheld ei samla framstilling av jødisk halakhá (religiøs lov) slik han vart oppfatta av forfattaren &mdash; den sefardiske filosofen, lækjaren og rabbinaren Moses Maimonides.
Konstitusjon

**Konstitusjon** er eit samnemne for alt som er med og konstituerer ein stat. Soleis famnar konstitusjon om både skrivne dokument so som ei grunnlov, eit kvart slag anna skipingsdokument, fråsegner om rettane til innbyggjarane og fredsfråsegner som slår fast grensone til grannelanda, attåt uskriven sedvane, som parlamentarismen i Noreg. Storbritannia har til dømes inga grunnlov, men sedvanen deira er like fullt ein konstitusjon. 

## Andre tydingar
*Konstitusjon* kan òg visa til kroppsbygnad og generell helsetilstand.

## Kjelder