open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sosialdemokratar mot EU

**Sosialdemokratar mot EU**, korta **SME**, var ein medlemsorganisasjon for sosialdemokratiske EU-motstandarar i Noreg. Organisasjonen vart skipa i 1993, omkring folkerøystinga om norsk EU-medlemskap i 1994, og vart leidd av Hallvard Bakke. Andre sentrale personar var mellom andre Tove Strand, Rune Gerhardsen og dåverande AUF-leiar Trond Giske. SME var open for både Ap-medlemmer og sosialdemokratar frå andre organisasjonar eller partilause. Mange tillitsvalde i Arbeidaranes ungdomsfylking engasjerte seg også i SME.

Arbeidet til SME var avgjerande for nei-sigeren ved folkerøystinga i 1994. For å understreke føremålet til organisasjonen, vart SME lagt ned dagen etter folkerøystinga.

## Historie
Skipinga av SME vart offentleggjort 27. oktober 1993, etter valet same haust. Skipinga var planlagd i god tid, men SME ville vente til etter valet i frykt for å verte skulda for opprør og bråk i Arbeidarpartiet under valkampen. Lanseringa kom som ei bombe på Ap-leiinga. Sjølv om sentralstyret i partiet ikkje var positive til fraksjonen, som var eit brot på partivedtektene i Arbeidarpartiet, valde dei å ikkje slå ned på organisasjonen, i frykt for meir bråk i det konfliktfylde organisasjonsdemokratiet.

Ved skipinga vart Hallvard Bakke leiar og Tove Strand Gerhardsen nestleiar. Gerhardsen hadde berre nokre månader tidlegare gått av som statsråd i regjeringa til Gro Harlem Brundtland. Trond Giske, Trond Jensrud, Anniken Huitfeldt og Wegard Harsvik var òg mellom skiparane av organisasjonen.

### EU-striden
Nei-rørsla hadde allereie Nei til EU som sentral organisator for nei-kampen. SME ville ikkje bygge ei masserørsle, men var tiltenkt ei rolle som tenketank og organisator for nei-sida i Arbeidarpartiet. SME skulle legitimere nei-standpunktet for sosialdemokratar, og mobilisere sosialdemokratar til å røyste nei.

SME spelte òg ei rolle under den ekstraordinære LO-kongressen i september 1994, der LO skulle ta standpunkt i EU-spørsmålet. Nei til EU hadde satsa stort på å få eit nei-fleirtal på kongressen, og SME tok del i dette arbeidet gjennom kontaktar i fagrørsla. Sjølv om dei fleste hadde venta eit fleirtal for medlemskap, vart resultatet overraskande *nei*. Nei-resultatet frå kongressen vart for SME eit viktig argument fram til folkerøystinga 28. november.

### Ettertid
SME hadde i tufta til organisasjonen slått fast at organisasjonen skulle nedleggjast etter folkerøystinga, uansett utfall. Sjølv om organisasjonen ikkje speler nokon formell rolle i dag, har grupperingar og nettverk frå denne tida framleis innflytnad i Ap. Dette gjeld mellom anna det mykje omtala nettverket kring Trond Giske. I 2004 vart nettstaden nyttnei.no  lansert som ein «sosialdemokratisk nettstad mot EU» av forfattarane bak boka *Et nytt nei*. På nettstaden vert fleire personar med bakgrunn frå SME, mellom andre Hallvard Bakke og Trond Jensrud, presentert og intervjua.

## Sjå òg
* EU-striden
* Folkerøystinga i 1994
* Sosialdemokratar mot EØS

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* Kjell-Erik Nordenson Kallset: *Makta midt i mot. Kampen om EU og Arbeiderpartiets sjel*, Forlaget Manifest (2009) ISBN 978-82-92866-19-1
Høgskolen i Sør-Trøndelag

**Høgskolen i Sør-Trøndelag** (HiST) vart oppretta i 1994 gjennom samanslåing av fleire tidlegare høgskolar i Trondheim. Frå 1. januar 2016 vart HIST ein del av NTNU:

Skolen er framleis lokalisert rundt i byen, med fleire studiestader som i stor grad speglar dei tidlegare høgskolane.

* **HiST sin sentraladministrasjon'', ''Avdeling for teknologi** (AFT) og **Avdeling for informatikk og e-læring** (AITeL) ligg på Leütenhaven i sentrum. 
* **[[Trondheim Økonomiske Høgskole]]** (TØH) (heitte «Avdeling for økonomisk administrativ utdanning» frå opprettinga av HiST til 2004) (AØA) ligg på Moholt. 
* **Avdeling for lærerutdanning og tegnspråk** (ALT) ligg på Rotvoll. 
* **Avdeling for helse- og sosialfag** (AHS) held til i Radmannbygget på Leangen. 
* **Avdeling for sykepleie** (ASP) held til i Øya Helsehus på Øya, nær relevante fagmiljø på St. Olav.

HiST har dei siste åra (fram til 2011) hatt framgang i talet på studenter.

Det er planar om å fusjonere HiST med NTNU, Høgskolen i Ålesund og Høgskolen i Gjøvik. Det endelege vedtaket fattast av Kunnskapsdepartementet. Dette skjer truleg sommaren 2015.

## Kjelder
Masseenergilova

**Masseenergilova** forklarer forholdet mellom energi og masse. Massen til ein lekam er eit mål på kor mykje energi han inneheld. Albert Einstein utleia denne samanhengen i 1905 og han er seinare vorte kjend gjennom formelen

::E = mc^2 \,\!

der E er energi, m er masse og c er lysfarten i vakuum.

## Bevaring av masse og energi
Masseenergilova postulerer at masse og energi er to sider av same sak. Han impliserer ikkje at masse kan omvandlast til energi, men heller at dersom energi endrar form og forlèt eit system tek det med seg den ekvivalente massen ut av systemet. Denne samanhengen forklarar den store energimengda som kan frigjerast av kjernefysiske prosessar, massen er vesentleg mindre etter reaksjonen, dette tyder at ei vesentleg mengd energi har forlate systemet. Slike kjernefysiske prosessar er det som frigjer dei store energimengdene i kjernevåpen og atomreaktorar

## Historie

Sjølv om andre tidlegare hadde foreslått ein samanheng mellom masse og energi var Albert Einstein den første som korrekt utleia samanhengen. Denne vart utleia i artikkelen «Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?». I artikkelen vert samanhengen formulert på følgjande vis: Dersom ein lekam gjev frå seg ei energimengd L vil massen minske som L/V^2, der V er lysfarten i vakuum. Formelen vart utleidd som ein direkte konsekvens av den spesielle relativitetsteorien publisert av Einstein tidlegare same år.

## Praktisk døme

Ved å bruke denne formelen kan vi finne ut til dømes kor mykje energi ein tomat på 0,1 kilogram tilsvarar

*E*=*mc*²

*E*=0,1×

*E*=0,1×

*E*=

Dette betyr at ein tomat som veg 0,1 kg tilsvarar nesten 9 billiardar joule . Til samanlikning vil ein tomat gje frå seg éin joule til underlaget dersom ein slepp han ned frå éin meters høgd. Med andre ord er ein særs liten masse ekvivalent med ei enorm energimengd.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Masseenergiloven|Masseenergiloven]]» frå , den 16. august 2012.* 
** * oppgav desse kjeldene: <references>

</references>*
Majorstuen stasjon

**Majorstuen** stasjon er den vestlegaste felles t-banestasjonen i Oslo. Han er òg eit trafikkknutepunkt av di fleire buss- ogg sporvognsliner går på utsida. Stasjonen ligg på baksida av Majorstuhuset. Han var endestasjon for Holmenkollbanen frå starten i 1898 til tunnelen til Nationaltheatret stasjon blei bygd i 1928.

På stasjonsområdet ligg vognhallar og verkstadar som høyrer til Oslo T-banedrift AS. Verksemda her vart lagd ned i 2015, då ein ny base stod ferdig attmed Avløs haldeplass på Kolsåsbanen i Bærum kommune.

Namnet Majorstuen på stasjonen blei vedteke i 26. august 1981.

Fil:U-bane-krasj 1980.jpeg|Kollisjon i 1980 mellom vogn frå Kolsåsbanen (til venstre) og Holmenkollbanen ved innkøyringa til Majorstuen stasjon.
Fil:Majorstua stasjon.jpg|Majorstuen stasjon, september 2005. Foto:
Fil:Majorstuen station 270620085492.jpg|Majorstuen stasjon i 2008:Innkøyringa til tunnelen
Fil:Majorstuen - no-nb digifoto 20150206 00021 NB MIT FNR 15851.jpg|Tidlegare var det utvendig skistativ på alle vognene om vinteren. Skia vart festa ståande med reimer av ler.


## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Oslo Sporveier
Tunnelbane

**Tunnelbane**, forkorta **T-bane**, òg kalla **undergrunn** og **metro**, er ein jarnbane for persontransport i by, og som for det meste går i tunnel under byen og med stasjonane under jorda. I Noreg er det berre Oslo som har T-bane.

T-banane er vanlegvis kjenneteikna av dei er dobbeltspora og at toga får straumen gjennom ei straumskjene festa til svillene, ikkje ved leidning i lufta. Då det er fleire straumavtakarar på båe sider på kvart tog, kan straumskjenene ha avbrot der det er naudsynt, til dømes i pensar (sporveksel) og andre stader, og det kan vekslast mellom straumskjene på venstre og høgre side. Alle T-banelinene i Oslo har no straumskjene i staden for luftleidning. Tidlegare var luftleidning nytta på dei gamle linene mot vest.

Det er vanskeleg å trekke absolutte skilje mellom sporvogn, bybane, T-bane, forstadsbane og vanleg jarnbane. Til liks med mange T-banar, kan til dømes T-banen i Oslo sjåast som ei blanding av T-bane og vanleg lokaljarnbane: Banen går i tunnel på lange strekningar, men utanfor bykjernen likevel mest over jorda på eigen trasé, og sporvidda er den same som på jarnbanen. Men det er likevel ikkje mogleg å køyre vanlege persontog på T-banenettet i Oslo.

T-banelinene i Oslo er utan kryssingar med annan trafikk. Eit unnatak er den gamle, men moderniserte lina til Holmenkollen og vidare til Frognerseteren, som har nokre kryssingar i plan med bilvegar og gangvegar.

T-banar kan ha tog som vert styrte automatisk, utan førarar i toga. Eit døme på dette, er metroen i København.

## Sjå òg
* London Underground - Europas fyrste, opna 10. januar 1863
* Metro Budapest - nummer 2, opna 2. mai 1896
* Glasgow Subway - nummer 3, opna 14. desember 1896
* Paris Métropolitain - nummer 4, opna 19. juli 1900
* Berlin U-bahn - opna 15. februar 1902
* T-banen i Madrid - opna 1919
* T-banen i Oslo - opna 1928
* Københavns metro
* Helsingfors Tunnelbana - opna 1980
* Metropolitana Torino - opna 2006
Havstrilen

**Havstrilen - Kulturhistorisk årbok for Fjell, Sund og Øygarden** er eit samarbeidsprosjekt mellom Nordsjøfartmuseet i Telavåg, Kystmuseet i Øygarden, kulturminnelaget i Fjell og sogelaga i Øygarden og Sund. Den fyrste boka kom ut i 2001.

Namnet *Havstrilen* på årboka refererer seg til den gamle nemninga *[[stril]]* på dei som budde i området ikring Bergen.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.museumvest.no/
Hjartekateterisering

**Hjartekateterisering** er å føre eit kateter inn i hjarte eller dei hjartenære blodårene. Dette skjer for å sette diagnose eller for å behandle, ofte begge delar.

Inngangen for kateteret er ein av dei plassane dei store venene eller arteriane ligg rett under huda; lyske, vrist, olboge eller hals. Ein stikk inn med ein hol nål eller blottlegg åra med eit lite snitt. Så blir ein streng (guidewire) tredd dit ein ynskjer, kateret blir tredd over strengen og strengen trekt ut. Kateteret er væskefylt, ein kan difor måle trykket ved kateterspissen. Ein kan òg føre ulike instrument opp i gjennom kateteret. Når ein trer strengen og kateteret inn kan ein sjå dei med gjennomlysing (fluoroskopi). Ekkokardiografi blir òg nytta i særskilde tilfelle. I løpet av ein kateterisering kan ein nytta fleire kateter, og katetere i fleire posisjonar. Når katetera er trekt ut blir innstikksstaden komprimert ei stund.

Ein kan gjera ei rekke prosedyrar under ei hjartekateterisering:
* Måling av trykk og oksygeninnhald forskjellige stader
* Angiografi, avbilding av hjarte og blodårer ved hjelp av kontrastmiddel
* Angioplastikk, utviing av forsnevra blodårer, oftast kranspulsårer
* Stenting, plassering av røyr i blodårene som så blir utvida
* Utviding av forsnevra hjarteklaffar
* Lukking av hol (atrieseptumdefektar og ventrikkelseptumdefektar) og blodårer (ductus arteriosus)
* Atrieseptostomi, opning av forkammerskiljeveggen
* Ablasjon, avbrenning eller frysing av nervebanar

Blant eksperimentelle metodar er òg innsetting av klaffeprotesar.

Under kateteriseringa får pasienten oftast antiokoagulasjon (heparin) for å motverka trombosar og antibiotika for å motverka infeksjonar.
Avhengig av alder og type prosedyre foregår hjartekateterisering i vaken tilstand, med lett sedering eller i full narkose.
Helsingfors Tunnelbana

**Helsingfors Tunnelbana** i Helsingfors, finsk: **Helsingin metro**, er det einaste tunnelbanesystemet i Finland. Det er den nordlegaste tunnelbanen i verda. Banenettet er ei line i aust-vestleg retning, som forgreinar seg ein gong, i den austlege delen. Det er 16 stasjonar, 8 over og 8 under jorda. Toga går enten mellom Gräsviken (fi. Ruoholahti) og Mellungsbacka (Mellunmäki) eller mellom Nordsjö (Vuosaari) og Gräsviken, sporet forgreiner seg ved Östra Centrum (Itäkeskus).

Metroen vart opna i 1982, som eitt spor frå Östra Centrum til Hagnäs (Hakaniemi). Året etter opna dei Järnvägstorget (Rautatientori) og Kampen (Kamppi) også. I 1988 vart sporet forlenga til Mellungsbacka, og til Gräsviken og Nordsjö på 90-talet.

Tunnelbanen blir drive av Helsingfors stads trafikverk (HKL, *Helsingin kaupungin liikennelaitos*).

## Teknologi

Det er to ulike modellar av togsetta i drift. 100-serien vart bygd av Strömberg seint på 1970- og tidleg på 1980-talet, og den nye 200-serien vart bygd av Bombardier og har vore i bruk sidan 2002. Dette gjer Helsingfors-metroen til eit moderne metrosystem.

## Planlagde utvidingar

Det har i fleire år versert planar om forlenging vestover,  til Esbo, som *Västra metron*, *Länsimetro*. Forlenginga skulle vere eit samarbeidsprosjekt mellom staten og dei to involverte byane, men Esbo har så langt vore mot ei forlenging. Det er også planar om å knyte Böle (Pasila) nord for sentrum til metroen, via Tölö (Töölö).

## Linjekart

Metroen består av ei Y-delt linje med 30 stasjonar over 43 kilometer.

}

|}

## Sjå også
*Liste over T-banestasjonar i Helsingfors
*Helsingfors

## Bakgrunnsstoff

*Helsinki City Transport 
* Metro Website of the Finnish Tramway Society 
*UrbanRail - Helsinki
Juvenil

**Juvenil** (latin for 'ungdom') er ein umogen organisme. Eit døme er ungfugl som er i si første flygedyktige fjørdrakt, før første fjørfelling (myting). Juvenil ved eller ungdomsved er umogen ved i unge tre.

## Kjelder
Nordvest-Europa

**Nordvest-Europa** er ein del av Europa som dekker dei britiske øyane, Skandinavia, noko av Tyskland, Nederland, Belgia og Frankrike, og område i Nordsjøen. Området har eit temperert klima som blir gjort mildare av Golfstraumen, og eit dyreliv som står til dette.
Saltgruve

**Saltgruver** er stader der ein vinn salt ut frå berggrunnen. Medan dette tidlegare var hardt slave- eller straffearbeid med høg gevinst for gruveeigarane, er saltgruver i dag ein mindre viktig kjelde til både salt og inntekter som hovudsakleg blir drivne av fleirnasjonale selskap.

## Gruverabeid
Før ein fann opp forbrenningsmotoren og andre moderne gruvemaskinar var gruvedrift ein dyr og farleg oppgåve. Ettersom salt tradisjonelt har vore eit sjeldan og etterspurd produkt, har ein likevel utvikla store gruvekompleks for å få tak i stoffet, like frå førhistorisk tid og til våre dagar.

Ofte brukte ein slave- og fangearbeid i saltgruvene. Forbrytarar i Romarriket var mellom dei som kunne bli dømde til slikt livsforkortande arbeid. Straffeforma blei og brukt i Nazi-Tyskland og Sovjetunionen på 1900-talet.

## Saltgruver og helse
Gruvearbeid er i seg sjølv farefullt, men det vinna ut salt har ein ekstra helsekostnad. Salt kan tæra på huda og føra til sår som det så kan gå koldbrann i fordi saltet hindrar dei i å gro.

I nyare tid har ein likevel funne ut at gruvene og kan vera gunstige for helsa. På 50-talet la polske legar merke til at arbeidarar i saltgruvene hadde få lungesjukdommar, slik som tuberkulose, samanlikna med befolkninga elles. På grunnlag av dette laga dei ei ny behandlingsform, *[[speleoterapi]]*, der pasientar tilbrakte tid i saltgruver. Denne blir i dag brukt i heile Aust-Europa mot astma og andre luftvegssjukdommar. Saltet i lufta skal løysa opp slim og drepa bakteriar i lungene.

## Saltgruver i verda

Ulike stader i verda med høgt saltinnhald i grunnen har hatt saltgruver. Dette gjeld mellom anna Polen, som lenge baserte økonomien sin på dei mange saltgruvene sine. Ei av desse, saltgruva og verdsarvstaden i Wieliczka har vore i drift frå 1200-talet, og inneheld i tillegg til mange hallar og gruvegangar kyrkjerom og skulpturar.

Andre kjende gruvestader er Salzkammergut i Austerrike og Avery Island i Louisiana.

## Kjelder
* :en:salt mine
* http://www.cooksrecipes.com/tips/salt.html (om saltskader)
* Courrie International No 793: Les mines de sel, c'est bon pour l'asthme (om saltgruveterapi}

## Bakgrunnsstoff
* The ghostly salt city beneath Detroit (Detroit News)
* The Salt Mines of Wieliczka, 1850 (Bayard Taylor)
* heimeside til saltgruvene i Wieliczka 
* A Salty Heritage: Licking the problem of Poland's melting treasures
Fachhochschule Münster

**Fachhochshule Münster** er ein utdanningsinstitusjon i Westfalen i Tyskland. Med 8&nbsp;846 studentar (studieåret 2004/2005) er han den fjerde største faghøgskulen i Tyskland, og tilbyr utdanning i 15 fagområde innan teknologi, sosial- og omsorgsfag og design. 

Mellom anna utdannar denne skulen kunsthandverkarar, og særleg på 60- og 70-talet hadde institusjonen mange kunstfagstudentar frå Noreg. Dåverande rektor, Fritz Reese var noregsven, og med sine mange kontakter i Noreg, særleg ved kunsthandverkskulane, gjorde han kunststudiet på høgskulenivå i Tyskland populært. Nordmenn med utdanning frå Fachhochshule Münster arbeider hovudsakleg som biletkunstnarar, som lektorar i forming eller i reklamebransjen.

## Bakgrunnsstoff
* Fachhochschule Münster (heimeside)
Kronisk bronkitt

**Kronisk bronkitt** er eit eldre namn på kronisk obstruktiv lungesjukdom. Diagnosen kronisk bronkitt blir stilt ved bronkitt som varar i minst tre månader per år i fleire år på rad, og der symptoma i liten grad er reversible. Kronisk bronkitt skil seg slik sett ut frå kronisk astmatisk bronkitt, der symptoma i noko større grad er reversible.
Fjørdrakt

**Fjørdrakt** viser både til fjørene og duna som dekker ein fugl, fargen og mønsteret dei har, og korleis dei er plasserte på kroppen. Fjørdrakta kan variera innan ein fugleart ut frå alder, kjønn og årstid, og innan ein art kan det òg finnast ulike fargekombinasjonar uavhengig av desse faktorane. Ornitologar og fuglekikkarar kan bruka fjørdrakta til å skilja mellom ulike artar og til å læra noko om enkeltindividet dei ser på.

## Ulikskaper mellom ulike fuglar
Talet på fjører ein fugl har på kroppen varierer, først og fremst etter storleik. Ei låvesvale har rundt 1&nbsp;500 fjører og ei songsvane rundt 25&nbsp;000.

## Grunnleggjande og alternativ fjørdrakt
Neste alle fugleartar myter minst éin gong i året, vanlegvis etter paringstida. Mytinga etter paringa fører til ei fjørdrakt kjend som den *grunnleggjande fjørdrakta*. Mange artar myter også før paringa. Fjørdrakta dei har då blir kalla den *alternative fjørdrakta*. Denne har ofte sterkare fargar enn den grunnleggjande fjørdrakta for å tiltrekka seg makar, men kan også ha som føremål å skjula fuglar som ligg på egg.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Plumage|Plumage]]» frå ,  den 6. oktober 2008.*
Biologisk familie

**Familie** viser i biologien til ei eining sett saman av ei eller fleire biologiske slekter. Ein familie kan òg delast inn vidare i underfamiliar og stammar. Overordna vil ein eller fleire familiar delast inn i ordenar.

Som i andre kategoriar (bortsett frå arten) er det eit skjønnsspørsmål kva gruppe ein vel å kalla familie. Dagens systematikk er derfor meir oppteken av slektskap mellom organismar eller stamtre enn av kategoriar.

Tabellen under viser tilknytinga mellom biologiske familiar og dei næraste inndelingane, i tillegg til dei ulike suffiksa ein vil finna i kvart familienamn.

:('ae' blir ofte òg skrive 'æ')
Gruve 3

**Gruve 3** er ei nedlagd gruve utanfor Longyearbyen på Svalbard. Gruva blei sett i produksjon i 1971 og stengd 1996. Ho er no blitt gjord om til Svalbard globale frøkvelv. Gruva er eit tryggleikslager for Nordisk genbank der frø blir lagra under låg temperatur til bruk ein gong i framtida. Genbanken vart etablert i 1984, og blei gjord om til ein global frøbank i 2008.

Delar av gruva er opne for turistar.

På Svalbard er det permafrost. I gruvene er det minusgrader natt og dag, heile året. I Gruve 3 er det heile tida kring minus 4&nbsp;°C

## Bakgrunnsstoff

* 
* Gruve 3, tipp i Bjørndalen, oppslag i kulturminnesøk.
* Store Norske Spitsbergen Kulkompani om Gruve 3 
* Om den internasjonale genbanken: http://www.aftenposten.no/viten/article1001800.ece, http://www.aftenposten.no/viten/article1198706.ece, http://www.newscientist.com/channel/earth/mg18925343.700 og http://www.aftenposten.no/viten/article1356888.ece.
Minaret

**Minaretar** (arabisk *minara*, urdu *minra*) er arkitektonisk særprega byggverk tilknytt muslimske moskear. Minaretar er som regel høge og grasiøse spir, ofte med løkforma kroner, vanlegvis frittståande eller markant høgare enn bygningane rundt. 

Minaretane sin viktigaste funksjon i nyare tid er å vera eit høgt punkt der muaddhinen kan kalla dei truande til bøn. I mange moderne moskear vert bønekallet, adhan, ropt ut med mikrofonar i staden, og minareten er såleis gjerne mest eit dekorativt element. 

Minaretar har vorte skildra som ein port mellom himmel og jord, og vert i blant samanlikna med den arabiske bokstaven *[[alif]]*, som er ei rett line.



fil:Minaret Abidine 2.JPG|Minaret i El Abidine-moskeen i Kartago i Tunisia.
fil:Kazan Blue mosque minaret.jpg|Minaret i Kazan i Tatarstan i Russland.
fil:Kocatepe Camii Ankara.JPG|Minaretar ved Kocatepe-moskeen i Ankara.
fil:Baitul Aman Mosque.JPG|Opplyst minaret i Barisal i Bangladesh.


## Bakgrunnsstoff
Odelsbonde

**Odelsbonde** er ein norsk bonde som eig slektsjord med odelsrett.

Sjølv om ein har hatt ordninga i mange andre land, er odelsinstitusjonen særmerkt for Noreg, der
han går langt attende i tid. Di lengre attende i tid, jo snevrare og meir eksklusiv vert ordninga. Den gammalnorske nemninga på ein odelsbonde var hauld, og dei var det etter
landskapslovene ikkje mange av. 

I det første hundreåret etter 1814 vart det fart i salet av leilendingsbruk frå dei store jordegodsa. Leiglendingane vart sjølveigarar, og dette la grunnlaget for odelsbonden i meir moderne tyding.
Hauld

**Hauld** var namnet på den norske odelsbonden i mellomaldaren.

På eine sida er namnet so gammalvore, at det verkar forelda sjølv i historiebøkene, på andre sida er det eit sentralt omgrep i norsk tradisjonsarv, lange liner, som og kan liggja under dagsens ordskifte. Det er mellom anna dette omgrepet som tuftar den marxistiske klassikaren Friedrich Engels sin påstand om det frie og sjølvrådne norske småborgarskap. Historikarane er samde om at haulden var noko meir enn ein vanleg fribonde, nærmast ein slags godseigar. Det går greitt fram både av Gulatingslova og av Frostatingslova. I Magnus Lagabøte si Landslov, er einast kvalretten att av haulden sine gamle rettslege føremoner, og i seinare omsettingar av landslova til dansk vart haulden oppfatta som havdyret sjølv. På Island vart hauld omsett med riddar, noko som òg tyder på at tittelen er særs gammal. I nyare tid er det einast historikaren Kåre Lunden som har nytta den gamle tanken til Ernst Sars om ei opphavleg lagdeling i bondesamfunnet.

I England var hauld ein adelstittel, etter jarl men over baron. Namnet kom frå Noreg.
Det kan vera at den høge rangen i England skuldast at vikingane var erobrarar. Sir Francis Merry Stenton teiknar i sitt standardverk *Anglo-Saxon England* eit levande bilete av dei norske høvdingane i nordlege England. Dei var «adelsmenn av opphøgd rang» («noblemen of exalted rank»), og ein slik kar er det som må ha gjeve namn til halvøya Holderness (hauldeneset) utanfor vikingbyen York, skriv Stenton.

## Bakgrunnsstoff
* Dagsens ordskifte  (Aftenposten 2005)

* Konrad Maurer: *Die norwegischen Höldar*, 1899.
* *Oxford Dictionary of English Surnames*, 1997.
* Kåre Lunden: *Norge under Sverreætten 1177-1319*, i Cappelens norgeshistorie, 1976.
* Sir Francis Merry Stenton: *Anglo-Saxon England*, fleire utgåver.
Kåre Lunden

**Kåre Lunden** () var ein norsk historikar.

Lunden var opphavleg bondegut frå Sunnfjord. Han tok eksamen som sivilagronom frå Norges landbrukshøgskole i 1957. Han vart Cand.philol. i 1965.

Han var sekretær i Kyrkje- og undervisningsdepartementet i 1957, og var professor i historie ved Universitetet i Oslo frå 1976 til han gjekk av med pensjon i 1997. Han fortsette å arbeide som pensjonist, særleg med verket *Norges landbrukshistorie*. Lunden var støtt ein ihuga deltakar i samfunnsordskiftet, der han beit kvasst frå seg.

I 2008 vann Lunden Årets bok - Klassekampens litteraturpris.

## Bibliografi
### Bøker
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Om Kåre Lunden i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
* Om Kåre Lunden i Allkunne
Biholebetennelse

**Biholebetennelse**, eller **sinusitt**, er betennelse i biholene. Vanlege symptom er tett, slimete nase og andletsverk. Andre symptom er feber, hovudverk, nedsett luktesans, sår hals og hoste. Alvorlege komplikasjonar er sjeldsynte. Biholebetennelse blir gjerne klassifisert som *akutt* når han varer i mindre enn 4 veker, og *kronisk* når han varer i meir enn 12 veker.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sinusitis|Sinusitis]]» frå ,  den 19. desember 2016.*
Teodor

**Teodor**, **Theodor** og **Theodore** er mannsnamn med gresk opphav. Den opphavlege forma er Θεοδωρος (Theodoros), sett saman av *[[teo|theos]]*, 'gud', og *doron*, 'gåve'.

Teodor har òg ei latinsk form, *Theodorus*, og variantar som *Theodosius* og *Theodulus*. Ei russisk form av namnet er Fjodor.

Namnet har kortformene Ted og Teo. Den kvinnelege forma er Teodora.

Teodor har svensk namnedag 9. november.

Ei parallell germansk/nordisk tyding knyter namnet til Teodorik, Didrik og Tjodrik. Tjoð er ei gammal nemning for 'folk', og '(e)rik' er ei nemning for herskar, om enn også åsen Heimdall, kjent som Rig.

## Kjende namneberarar
### Religiøse leiarar
* Pave Teodor I
* Motpave Teodor II
* Pave Teodor II

### Herskarar
* Keisar Theodor I av Bysantarriket
* Keisar Theodor I av Bysantarriket

* Keisar Tewodros I av Etiopia
* Keisar Tewodros II av Etiopia

### Andre
* Theodor Mommsen (1817-1903), tysk historikar og nobelprisvinnar
* Theodor Kjerulf (1825-1888), norsk geologiprofessor
* Theodor Abildgaard (1826-1884), norsk arbeidarleiar
* Theodore Gill (1837-1914), USA-amerikansk zoolog
* Theodor Stousland (1842-1910), norsk stortingsmann
* Theodor Caspari (1859-1914), norsk diktar
* Theodor Kittelsen (1857-1914), norsk kunstnar
* Theodore Roosevelt (1858-1919), president av USA
* Theodor Herzl (1860-1904), austerriksk jøde, grunnleggjaren av politisk sionisme
* Theodor Liebknecht (1870-1948), tysk politikar
* Theodor Dahl (1886-1946), norsk forfattar
* Theodor Kallifatides (f. 1938), svensk forfattar
* Theodor Koritzinsky (f. 1941), norsk politikar (SV)
* Theodor Hänsch (f. 1941), tysk fysikar som vann nobelprisen
* Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (f. 1942), president i Ekvatorial-Guinea

## Bakgrunnsstoff
Noregs landbrukshøgskule

**Norges landbrukshøgskole** var ein norsk høgskole for landbruket. Institusjonen blei oppretta i 1897, då forsking blei ei hovudoppgåve ved sidan av undervising.

*Den høiere Landbrugsskole paa Aas* blei grunnlagd allereie i 1854. Dei første studentane byrja i 1859.

Høgskolen tok opp i seg Statens småbrukslærerskole på Sem hovudgard i 1962. Sem blei brukt til pedagogiske seminar, interne konferanser og huste instituttet for birøkt.
Sidan 1995 har Sem Gjestegård hatt tilhald på Sem.

NLH blei etterfølgd av Universitetet for miljø og biovitenskap i 2004. Dette danna grunnlaget for Noregs miljø- og biovitskaplege universitet som blei skipa i 2014. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Sakshaug, Gaute, *Hundre år for samfunn og næring : Norges landbrukshøgskole 1897-1997*, Landbruksforlaget, 1. utg., 1997.
* *Senit*, Senterpartiet sitt tidsskrift for samfunn og politikk, årgangane 1984-87.
* Eggen, Eystein, ''Bygdekultur og mediapolitikk'', Østlendinge, 2/8-1978. (Lenka 8/9-2007)
Theo Koritzinsky

**Theo Koritzinsky** () er ein norsk akademikar og politikar som var partileiar i Sosialistisk Venstreparti på 1980-talet.

## Bakgrunn
Theo Koritzinsky var leiar i SF sin ungdomsorganisasjon SUF 1965–1966 og sat som stortingsrepresentant frå Oslo 1985–1993. Frå 1983 til 1987 var han partileiar. Etter Jo Benkow (1980) og Odd Einar Dørum (1982) var han den tredje partileiaren i Noreg av jødisk ætt.

Koritzinsky er førsteamanuensis i samfunnsfag ved Høgskolen i Oslo (2006). Han har gjeve ut fleire bøker om didaktikk, mellom anna *Samfunnskunnskap. Fagdidaktisk innføring* (2006).

Theo er son av legen Ephraim Wolff Koritzinsky.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Teodora

**Teodora** og **Theodora** er kvinnenamn med gresk opphav. Dei er avleia av Teodor, sett saman av *[[teo|theos]]*, 'gud', og *doron*, 'gåve'. Namnet finst òg som **Theodosia**, og har kortformene Tea og Dora. Sjå òg Dorotea.

Namnet er lite brukt i Noreg, dei to ulike skriveformene har til saman under 100 berarar (SSB 2005).

Teodora har svensk namnedag 9. november.

## Kjende namneberarar
* Theodora Comnena, dronning av Jerusalem
* Flavia Maximiana Theodora, dotter av keisar Maximianus av Romarriket og gift med keisar Constantius I Chlorus
* Theodora (500-talet), bysantinsk keisarinne gift med Justinianus I
* Theodora (800-talet), bysantinsk keisarinne på 800-talet. 
* Theodora (1000-talet), bysantinsk keisarinne som herska 1055–1056. 

## Bakgrunnsstoff
Informasjonssamfunn

**Informasjonssamfunn** er eit samfunn der informasjons- og kommunikasjonsteknologi speler ei sentral rolle. Ein meiner at desse teknologiane har evne til å skapa grunnbrigde i økonomien, og i måtane menneskje lever og tenkjer på.
Johan L. Hirsch

**Johan Leuthäuser Hirsch** () var ein norsk landbrukslærar, direktør ved Norges Landbrukshøyskole og føregangsmann for norsk agronomiundervisning.

Johan L. Hirsch var fødd på Ringsaker på Hedemarken men voks opp på Vik i Sogn, der faren var distriktslege.
Frå 1861 studerte han landmåling i Fjordane, men gjekk så på landbruksskule i Buskerud frå 1861 til 1863. Frå 1863 til 1863 studerte Hirsch ved Ås Høiere Landsbruksskole (no Universitetet for miljø- og biovitenskap). 

Frå 1866 og tre år framover var han lærar ved Mo Jordbruksskule i Førde og arbeidde deretter eit par år som landmålar.
I 1871 byrja han arbeida ved Jønsberg landbruksskole i Hedmark. Dette blei ein mønsterskule som tente som førebilete innan norsk jordbruksopplæring. 
I 1881 var han med på å skipa det første [dampmeieriet i Noreg på [Stange stasjon.
I 1895 vart han direktør ved den Høiere Landbruksskole, som frå 1897 blei til Norges Landbrukshøgskole. Hirsch hadde arbeidd for å få til ein vitskapleg driven høgskule og var formann i Den parlamentariske landbrukskommission av 1895 som la grunnen for dette. Han gjekk av frå stillinga i 1904, etter konflikt med landbruksministeren. Frå 1905 til 1908 var han styrar for Hove landbruksskole i Kristians amt (Oppland). 

I tillegg til rolla i Landbrukskommisjonen av 1895 var Hirsch medlem av Høgfjellskommisjonen (1909-1912), leiar for Fjellbeitekommisjonen (1910) og medlem av mjøltollkommisjonen (1913).

Dei siste åra av livet dreiv Hirsch med eigedomspekulasjon. Han kjøpte eit herregods i Värmland i Sverige, og var busett som styrar der frå 1914 til 1918. Deretter flytta han til Oslo der han budde fram til sin død.

Hirsch var ein sterk forkjempar for saker han brann for. Eit viktig emne for han var å utvida og vitskapleggjera landbruksundervisinga, noko han fekk til med landbruksshøgskolen på Ås. Han gjorde også kraftig motstand mot den samtidig blandingsavl, som den mellom fjordhest og dølahest. Han meinte i staden ein skulle reinavla lokale rasar, ettersom desse var best skikka til stadeigne tilhøve. Sjølv utvikla Hirsch ei framifrå besetning av dølafe, og er blitt omtat som «dølafeets far».

## Hovudverk
* *Bondens raadgiver*, bind I til V, 1911-13.

## Bakgrunnsstoff
* Minneskrift om Joh. L. Hirsch, Cappelen 1929 (nb.no)

## Kjelder

* Norges landbrukshøiskole 1859-1909 ved N. Ødegaard utgitt av Grøndahl (nb.no), s. 21-22.
* Joh. L. Hirsch utgitt av Cappelen (nb.no)
* «Hirsch, Johan Leuthäuser» (runeberg.org) i Nordisk familjebok (2. opplags supplement, 1924)
* «Hirsch, Johan Leuthäuser» (runeberg.org) i *[[Salmonsens Konversationsleksikon]]* (2. udgave, 1921)
* «Johan Leuthäuser Hirsch» (nrk.no) i Fylkesleksikonet til NRK Sogn og Fjordane
* Kyr og okse (husdyrparken.no)
Hn/Høgnorsk formlæra

**Høgnorsk formlæra**

## Grammatikk

### Bøygjing av namnordi

Høgnorske namnord og lagord vert bøygde i tal og bundenskap. Namnordi hev tri kyn; *hankyn*, *hokyn*, *inkjekyn*. Desse hev anten sterk eller linn bøygjing, som viser seg i endingi.

Døme på regelbundne sterke og linne namnord i alle kyn: 

### Bøygjing av lagordi
Kafe Kaffan

**Kafe Kaffan** (òg *kafe kaffaen*, *kafe kafan*, *kafe kaffaan*) var ein aktivistkafe i Bergen. Kafeen starta opp i år 2000, og låg opphavleg i Vestre Torggate 6, under kontora til Raud Valallianse. Kafeen vart starta opp med stønad frå RV. Vinteren 2005 vart kafeen tvinga til å flytte til Marken i Bergen, der drifta starta opp att i mai same år. I 2006 måtte så kafeen stenge ned etter økonomiske og administrative problem.

Kafeen vart driven av gjestene, og var organisert som eit kollektiv der allmøtet, der alle hadde møterett, tok avgjerder og delegerte makt til eit arbeidsutval. Kafeen vart ikkje registrert som ei verksemd eller organisasjon, og dette gjorde at kafeen hadde problem med å få tilskot. Kafeen hadde eit stort utval bøker som vart donert av gjevarar og delvis frå Oktober-bokhandelen i Haugesund. Kafeen vart òg nytta til møte og andre samlingar på venstresida i Bergen.
Globus II

**Globus II** er eit radaranlegg som ligg på Forsvarets stasjon i Vardø kommune. Anlegget er etablert som eit samarbeid mellom US Air Force Space Command i USA og Etteretningstjenesten i Noreg. Radaren stod opphavleg på Vandenberg Air Force Base i California. Bygginga av anlegget i Vardø tok til i april 1998 og radaren vart sett i drift på hausten i 2000.

Globus II vert brukt til å overvake verdsrommet, overvake norsk interesseområde i utlandet og å samle inn informasjon til bruk i forsking og utvikling.

## Historie

Mot slutten av 1980-åra byrja USA og Noreg eit samarbeid om å sette opp en radarstasjon i tillegg til den som Luftforsvaret hadde på Vårberget. Dette samarbeidet vart brote og amerikanarane sette opp den aktuelle radaren som vart kalla Have Stare, på flybasen Vandenberg i California. I 1995 vart norske og amerikanske styresmakter einige om å flytte Have Stare til Vardø. Flyttinga skjedde 1999 og radaren var operativ i 2001.

Radaren er utvikla i USA. Ettersom radaren ligg 40 km frå den russiske grensa, der Russland har store militære basar, har det ført til fleire diplomatiske spenningar mellom Noreg og Russland.

Den russiske generalen Leonid Ivasjov sa på *[[Dagsrevyen]]* sumaren 2000 at Russland hadde programmert taktiske atomvåpen til å angripe Vardø-radaren. Den russiske forsvarseksperten Pavel Felgenhauer hevda i eit intervju med NRK at radaren irriterte russiske styresmakter.

## Referansar


## Kjelder


* A GLOBUS II / HAVE STARE SOURCEBOOK, fra Federation of American Scientists, fas.org (PDF-fil)
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Globus II|Globus II]]» frå ,  den 11. desember 2017.*
Iso suomen kielioppi

**Iso suomen kielioppi** er ein referansegrammatikk for finsk. Grammatikken er skrive av Auli Hakulinen, Maria Vilkuna, Riitta Korhonen, Vesa Koivisto, Tarja-Riitta Heinonen og Irja Alho. Han er gjeven ut på Suomen kirjallisuuden seura.

Med 1&nbsp;698 sider er *Iso suomen kielioppi* den største grammatikken over finsk. Han skil seg frå tidlegare grammatikkar ved at han er eksplisitt deskriptiv, og ved at han tar opp grammatikken til det såkalla *talespråket* (det som på engelsk ville ha vore kalla «Colloquial Finnish», til skilnad frå standardfinsk, som var temaet for tidlegare grammatikkar). 

ISBN 951-746-557-2.
Forsvarsdepartement

**Forsvarsdepartement** eller **forsvarsministerium** er departement med ansvar for militærvesenet til eit land. Det blir som regel leia av ein forsvarsminister og blir gjerne bistått av ein funksjonær som kan ha tittelen statssekretær og politiske og militære rådgjevarar.

Historisk har ein ofte skild mellom ulike hær- og marinedepartement. I nokre land har hærdepartementet vore kjend som krigsdepartementet og marinedepartement som sjø- eller sjøforsvarsdepartement. Ei tid hadde ein også eigne luftfartsdepartement, som 
*Air Ministry* i Storbritannia (1918-1964) og *Reichsluftfahrtministerium* i Nazi-Tyskland (1933-1945).

Forsvarsdepartement i Noreg blei danna i 1884 då Armédepartementet blei slått saman med Marinedepartementet. Departementet er leia av ein forsvarsminister og har ein statssekretær og ein politisk rådgjevar. Administrativt er det styrt av departementsråden og forsvarssjefen, som også er etatssjef for Det norske forsvaret. I tillegg til Forsvaret har departementet ansvar for 
Forsvarets forskningsinstitutt (FFI), Forsvarsbygg og Nasjonal sikkerhetsmyndighet (NSM).

## Døme på forsvarsdepartement

*Forsvarsdepartementet i Noreg
*Forsvarsdepartementet i USA
*Forsvarsdepartementet i Sverige
*Forsvarsministeriet i Danmark
*Forsvarsministeriet i Storbritannia

## Kjelder

*«Administrativ ledelse», «Organisasjon», www.regjeringen.no (vitja 9. november 2014)
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:Försvarsministerium|Försvarsministerium]]» frå ,  den 9. november 2014.*  

## Bakgrunnsstoff
Bondekannibalisme

**Bondekannibalisme** er ei nemning på strukturrasjonaliseringa i landbruket som inneber at små bruk vert nedlagde og jordressursane og marknadsandelane vert overtekne av nabobruka.

I nemninga ligg ein kritikk av den rådande landbrukspolitikken. Strukturrasjonaliseringa har tvinga seg fram mellom anna fordi nye maskiner gjer det mogleg for bøndene å auke produksjonen, medan bruka ikkje har hatt ledig dyrkingsland og difor har vore nøydde til å kjøpe nabobruk for å utnytte produksjonskapasiteten. Like viktig har det vore at produksjonen i landbruket har auka meir enn etterspurnaden i markanden.

## Litteratur
Hans Haga: *Færre, men sterkere. Hvordan?*, i festskriftet til Norges Bondelag sitt 50-årsjubileum i 1972.
Slekt

**Slekt** eller ætt viser til ei gruppe menneske som er nærskylde kvarandre.

Omgrepet er vidare enn familie, og strekkjer seg lenger attende i tid.

## Bøker

Det finst to slags ættebøker:

* Slektbok/slektstre der ein sjølv fører inn slekta si. Desse bøkene går ikkje så langt attende i slekta, og det kan vere forskjellige oppsett.

* Bøker skrivne av ein eller fleire om slekta eller slektene på ein eller fleire plassar, til dømes Ættebok for Skjåk som er gjeven ut i to band. Band ein er skrive av Erling Bruheim med oppsett frå presten H. H.Neumann; band to er skrive av ektefellen Anna Bruheim og desse bøkene er utgjevne av Skjåk historielag.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Etterretningstenesta

**Etterretningstenesta** (tidlegare **Forsvarets etterretningsteneste**, også kalla **E-tenesta**) er den sivile og militære utealandsetterretningstenesta i Noreg. Ho har det koordinerande og rådgjevande ansvaret for all etterretningsverksemd i Forsvaret. Etterretningstenesta hentar inn, bearbeider og analyserer informasjon som gjeld norske interesser, sett i høve til framande statar, organisasjonar og individ. Hensikten med etterretningsverksemd er å bidra til å gje norske styresmakter eit solid avgjerdslegrunnlag i saker som gjeld utanriks-, tryggleiks- og forsvarspolitikk. Sjefen for Etterretningstenesta er direkte underlagd Forsvarssjefen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Etterretningstjenesten|Etterretningstjenesten]]» frå ,  den 10. mars 2019.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*
; Litteratur 
* Borgersrud, Lars (2001): *Fiendebilde Wollweber. Svart propaganda i kald krig*, s. 25. Oktober, Oslo. ISBN 82-495-0050-4.
* Riste, Olav Moland, Arnfinn (1997): *Strengt hemmelig: norsk etterretningsteneste 1945-1970*. ISBN 82-00-12769-9.
Livssynslina

**Livssynslina** var ei av dei to hovudlinene i norsk bondepolitikk.

Omgrepet om offentlegheita er truleg teke av folkehøgskulestyrar Lars Eskeland (1867-1942), med samtykke av godseigar Johan E. Mellbye (1866-1954). Desse to var pott og panne i det gamle Norges Bondelag, Mellbye var Bondelagets skipar og formann, han var «bondehøvdingen». Det skarpe skiljet frå nyare tid, botna i at Mellby og Eskeland meir såg på bonden som kulturberar, enn som produsent. Sjølv om dei kanskje var heller konservative i utgangspunktet, kom dei såleis og til å stå for ei kulturell massereising, med likskapstrekk med seinare maoisme. Lina femnde både busetting og miljø, land og folk, soge og minnearv. Det klåraste uttrykket for lina var då Eskeland skipa sitt store Bondestemna på Voss i 1939, og sjølv skreiv festskriftet: frilyndt konservatisme, tør vera beste karakteristikken. Stemnet gav m.a. ei solid handslag til wergelandslina i jødespørsmålet.

NLH-professoren Stein Tveite har hevda at Norges Bondelag i 1922 ikkje vart skipa som nokon næringsorganisasjon, men som ein livssynsorganisasjon. På førehand hadde ein Landmannsforbundet; det var ein næringsorganisasjon. Heilt visst er det, at det mest kontrære til livssynslina var då Hans Haga til bondelaget sitt femtiårsjubileum i 1972 skreiv hovudartikkelen *Færre men sterkere! Hvordan?* Vonde tunger sa at spissartikkelen var så sterk at bondelaget grunna EU- striden ikkje torde gje femtiårsfestskriftet sitt ut i folkeomrøytstingsåret: det vore eit spark til nett den livssynsidealismen som så monaleg hadde forbetra bondens kår. På Norges landbrukshøgskole skapte Hagas artikkel ei motbølge, og kalla "Senterpartiet(ml)". Bygdesosiologen Helge Solli førte med omgrepet «lokalismen» inn bonden som "buandi", som innbyggjar. Mange såg dette som eit framhald av den gamle livssynslina.

## Bakgrunnsstoff
* Lars Eskeland: *Bondestemna på Voss*, 1939.
* Helge Solli: *Bondekortet*, 1985.
Stein Tveite

**Stein Tveite** () var ein norsk historikar.
Tveite var fødd i Stavanger, men voks opp i Vennesla. Han vart magister i historie frå 1953,  og var 1954-56 på London Scool of Economics.  I 1959 fekk han stilling som førsteanmanuensis ved Universitetet i Bergen og disputerte for doktorgraden i historie i 1961. Tveite var professor i økonomisk historie ved Norges Handelshøyskole frå 1969 og professor i landbrukshistorie ved Norges landbrukshøgskole (Universitetet for miljø- og biovitskap) i Ås frå 1970.

## Verk i utval
* *Vennesla. Gard, plass og ætt*, 1956.
* *Jord og gjerning*, 1959.
* *Norsk økonomisk historie 1500-1800*, 1979
* *Det som svarte seg best : studier i økonomisk historie og politikk*, 1990 (Festskrift til Stein Tveite, redigert av Edgar Hovland, Even Lange og Sigurd Rysstad). ISBN 82-417-0033-4
Michelle Bachelet

**Verónica Michelle Bachelet Jeria** () er ein chilensk sosialistisk politikar og tidlegare president i Chile. Ho er den første kvinna som er blitt vald til denne stillinga. Bachelet er medlem av partiet Partido Socialista de Chile.

Ved presidentvalet i Chile i 2005 fekk ho 46 % av stemmene i fyrste valomgang. Ho vann den andre valomgangen 15. januar 2006, over forretningsmannen Sebastián Piñera, med 53,5 % av stemmene. Bachelet vart innsett som president 11. mars 2006. Ved valet 17. januar 2010 tapte sentrum-venstresida mot sentrum-høgre-kandidaten Sebastián Piñera, og presidentskiftet skjedde 11. mars 2010. 

Bachelet måtte rømme Chile etter at faren vart drepen av soldatane til Augusto Pinochet. Ho studerte germanistikk og medisin i Leipzig og Berlin. Ho var helseminister og forsvarsminister i regjeringa til president Ricardo Lagos.

Michelle Bachelet er skild og mor til tre.

## Merknadar

## Bakgrunnsstoff
* «The woman taking Chile's top job» på BBC News
* «Bachelet vow on gender equality» på BBC News
Geofag

**Geofag** (au kjent som **geovitskap**), er eit samleomgrep på vitskapane som dreiar seg om planeten jorda. Det er ein variant av planetologi da jorda er den einaste kjente planeten med liv.

## Fagområde på jorda
* **[[Geologi]]** dekker berggrunnsområda på jorda litosfæren inkludert kjernen, mantelen og skorpa til jorda. Hovedinndelinga i geologien er oftast geofysikk, geokjemi, paleontologi, petroleumsgeologi, stratigrafi og sedimentologi.

* **[[Jordbotnlære|Jordbotnlæra]]** dekker det ytre laget av jordskorpa som det blir danna jord på (pedosfæren). Underliggjande fagfelt er edafologi og pedologi. 

* **[[Oseanografi]]**, **[[limnologi]]**, og **[[hydrologi]]** beskriver dei områda på jorda som er dominert av vatn, hydrosfæren. Desse blir har mellom anna underemna hydrogeologi og fysisk-, kjemisk, og biologisk oseanografi.

* **[[Atmosfærevitskap]]ane** inkluderer dei områda på jorda som er i gassform, med andre ord atmosfæren til jorda.

* **[[Glasiologi]]** dekker dei isdekte områda av jorda, kryosfæren.

Men dei mange samankoplingane mellom hovudemna gjer tilleggsfag naudsynte, og dei passar ofte ikkje i desse hovudgruppene:

## Tilleggsfag
* **[[Biogeokjemi]]** 

* **[[Mineralogi]]** 

* **[[Paleoseanografi]]** og **[[Paleoklimatologi]]** 

I tillegg er andre moderne fagfelt kjent som **[[geosystemvitskap]]** i bruk for å sjå på heile jorda som eit system som endrar seg som fylgje av negativ og positiv tilbakekopling mellom underliggjande system:

* **[[Meteorologi]]** 

* **[[Klimatologi]]** 

* **[[Atmosfærisk kjemi]]** 

* **[[Gaiateori]]ar** 

## Delvis liste over hovedemna i geofag

### Faste jords fysikk
* Økonomisk geologi
** bergverksgeologi
** oljegeologi
* Ingeniørgeologi

* Miljøgeologi
* Geokjemi
* Geokronologi
* Geomikrobiologi
* Geomorfologi
* Geofysikk
** Geomagnetikk
** Fysisk geodesi
** Seismologi
* Geostatistikk
* Historisk geologi
* Hydrogeologi
* Mineralogi
** Krystallografi
** Gemologi
* Paleontologi
** Palynologi
** Mikropaleontologi 
* Petrologi
* Planetarisk geologi
* Platetektonikk
* Kvartærgeologi
* Sedimentologi
* Stratigrafi
* Strukturgeologi
* Tektonikk
* Vulkanologi

### Jordvitskap
* Edafologi
* Pedologi

### Oseanografi
* Kjemisk oseanografi
* Marinbiologi
* Maringeologi
* Marin geofysikk
* Meteorologisk oseanografi, eller biosfærikk 
* Paleoseanografi
* Fysisk oseanografi

### Geografi
* Samfunnsgeografi
* Geografi
* Paleogeografi
* Naturgeografi

### Limnologi
* Limnologi

### Glasiologi
* Glasiologi

### Atmosfærisk vitskap
* Atmosfærisk kjemi
* Klimatologi
* Meteorologi
* Paleoklimatologi

### System
* Jordsystemvitskap
* Gaiateori

## Bakgrunnsstoff
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** () var ein italiensk politikar og mediemagnat. Han var kjend for ei rekkje skandalar, men òg som Italia sin statsminister tre gongar: Frå 2001 til 2006, i ein kort periode frå 1994 til 1995, og frå 5. mai 2008 til 16. november 2011. 

## Bakgrunn
Berlusconi vart fødd i Milano. Han vart uteksaminert frå universitetet i Milano, der han hadde studert rettsvitskap. Berlusconi skal ha ein formue på 5,6 milliardar dollar, og vert rekna som den 432. rikaste personen i verda, ifylgje Forbes. Han har til saman fem born frå dei to ekteskapa sine.

Han var leiar for partiet Forza Italia som han grunnla sjølv då han byrja med politikk. Berlusconi eigde òg ein stor del av italiensk media og hadde gjennom desse gode moglegheiter til å påverke italiensk opinion. Han hadde dessutan interesser i mange andre delar av næringslivet. På slutten av 1970-talet byrja han i mediebransjen, og i 1980 starta han den fyrste kommersielle fjernsynskanalen i landet, Canale 5, og selskapet hans, Mediaset som kontrollerte tre av dei sju store fjernsynskanalane i Italia (Italia 1, Rete 4 og Canale 5). Han er hovudaksjonær i det største forlaget i Italia, Mondadori, og eig mellom anna forsikringsselskap og reklamebyrå. I tillegg eigde han fotballklubben AC Milan, men måtte selja han, likevel kjøpte han året etter ein ny fotballklubb, AC Monza.

### Skandalar
Under ei holocaust-minnemarkering hylla Berlusconi fascist-diktatoren Benito Mussolini, der han meinte at Mussolini gjorde mykje godt. Berlusconi forsvara til dømes alliansen Italia hadde med Tyskland under den andre verdskrigen. Seinare måtte han orsaka sine fråsegner.

Han var tiltala for korrupsjon, maktmisbruk og kjøp av sex med mindreårige fleire gongar. Likevel vart han berre dømd for korrupsjon og unnlate å betala skatt fleire gongar, mellom anna vart han i 2014 dømd for skattesvindel og vart nekta til å stilla til politiske verv fram til 2019. Han vart òg dømd for å ha bestikka ein tidlegare senator i 2015.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* NRK sine saker om Berlusconi