open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lufttettleik

**Lufttettleik**, ρ (gresk: rho), er jordatmosfæren sin masse per volum. I SI-systemet blir den målt som kilogram luft per kubikkmeter (kg/m3). Tørr luft ved havnivå og med temperatur på 20&nbsp;°C har ein tettleik på om lag 1,2 kg/m3. Lufttettleiken varierer med trykket og temperaturen, som begge minkar med høgda. 

## Effekt av trykk og temperatur

Likninga for lufttettleiken er gjeven ved: 

:\rho = \frac{p}{R \cdot T}

der *ρ* er lufttettleiken, *p* er trykket, *R* er gasskonstanten og *T* er temperaturen i kelvin.

Den spesifikke gasskonstanten *R* for tørr luft er: 

:R_\mathrm{dry\,air} = 287.05 \frac{\mbox{J}}{\mbox{kg} \cdot \mbox{K}}

Dermed:
* Ved standard temperatur og trykk (0&nbsp;°C og 1013,25 hPa)har tørr luft ein tettleik på ρSTP = 1,293 kg/m3.
* Ved standard temperatur og trykk i omgivnadane (25&nbsp;°C og 1000 hPa) har tørr luft ein tettleik på ρSATP = 1,168 kg/m3.

## Effekt av vassdamp
Med vassdamp i lufta (fuktig luft) blir tettleiken til lufta mindre, som i første omgang kan virke ulogisk. 

Dette skjer fordi den molekylære massen til vatn (18) er mindre enn den molekylære massen til luft (rundt 29). For ein gass med ein viss temperatur og trykk, vil talet på molekyl vere konstant i eit visst volum. Så med vassdamp i lufta vil luftmolekyla bli bytta ut med talet på vassmolekyl, utan at trykket eller temperaturen endrar seg. Dermed blir massen per volum mindre, og tettleiken redusert. 

Kor stor effekten blir avheng av den absolutte fukta og ikkje relativ fukt. 

## Effektar av høgde

For å rekne ut lufttettleiken som ein funksjon av høgda, må ein ha fleire parameterar. Dei er lista opp nedanfor i lag med verdien dei har i Internasjonal Standard Atmosfære og ved å bruke den universelle gasskonstanten i stadenfor den spesifikke: 

* trykket i havnivå *p*0 = 1013,25 hPa
* standard temperatur i havnivå *T<sub>0</sub>* = 288,15 K
* tyngdeaksellerasjonen *g* = 9.80665 m/s2.
* adiabatisk temperaturendring *L* = &minus;0,0065 K/m
* universell gasskonstant *R* = 8,31447 J/mol·K
* molekylvekta til tørr luft *M* = 0,0289644 kg/mol

Temperaturen i høgda *h* meter over havnivå er gjeven ved denne likninga (som berre gjeld i troposfæren):

:T = T_0 + L \cdot h

Trykket i høgda *h* er gjeve ved: 

:p = p_0 \cdot \left(1 + \frac{L \cdot h}{T_0} \right)^\frac{g \cdot M}{-R \cdot L}

Tettleiken kan då reknast ut: 

:\rho = \frac{p \cdot M}{R \cdot T}

## Temperaturen si rolle

Tabellen under viser korleis forskjellige eigenskapar ved luft endrar seg med temperaturen. 

**Tabell — [[lydfarten]] i luft ''c'', lufttettleiken ''ρ'',**
**[[akustisk impedans]] ''Z'', [[temperatur]] °C**

## Bakgrunnsstoff

* Lufttettleik og variasjon med høgda
Konvektiv tilgjengeleg potensiell energi

**Konvektiv tilgjengeleg potensiell energi** (**CAPE**, convective available potential energy) er eit uttrykk brukt innan meteorologi for energimengda ein luftpakke ville hatt om den blei løfta til ei viss høgd i atmosfæren. CAPE blir målt i joule per kilogram luft (J/kg). Alle verdiar større enn 0 J/kg indikerer instabilitet og at utviklinga av torevêr er mogeleg. 

Torevêr oppstår når luftpakkar blir løfta vertikalt. Atmosfæren er varm ved overflata, men blir gradvis kaldare med høgda. Når luftpakkar blir avkjølt seinare enn i omgivnadane rundt, vil den bli varmare og få mindre tettleik enn omgivnadane. Pakken vil då fortsette å stige gjennom atmosfæren så lenge omgivnadane er kaldare enn luftpakken. 

I ekstreme tilfelle med kraftig uvêr kan CAPE-verdiane komme over 5000 J/kg. To timar før Oklahoma vart ramma av ein kraftig tornado i mai 1999, vart CAPE-verdiane over Oklahoma City målt til 5885 J/kg. Eit par timar seinare raste ein F5 tornado dei sørlege forstadane av byen. 

Uvêr og tornadoar kan derimot oppstå i område med mykje lågare CAPE-verdiar. 

## Bakgrunnsstoff
* Ei kort skildring av CAPE
Ewok

**Ewok** er ein fiktiv dyreart frå Star Wars-filmane. Dei er framstilt som bjørneliknande rovdyr. Dei bur på månen til Endor, ein planet i yttarkanten av fiksjonsuniverset filmane utspeler seg i. Ewokane er rundt ein meter i høgde, og står på to føter. Dei har ein primitiv teknologi, og kan konstruera hangefly og katapultar. Den nyfikne naturen deira viser seg når dei vert stilt framfor avansert teknologi. Ewokane bur høgt oppe i trea i små landsbyar på skogsmånen.

## Filmar og fjernsynsseriar
* Star Wars: Episode VI - Return of the Jedi (1983)
* Caravan of Courage: An Ewok Adventure (1984)
*  (1985)
* Ewoks (1985)

## Bakgrunnsstoff
* ''Ewok'' i Star Wars Databank
* ''Ewok'' i Wookieepedia
Moldefjorden

**Moldefjorden** er namnet på to fjordar på nordvestlandet i Noreg:

* **[[Moldefjorden i Romsdal]]** er namnet på den breie delen av Romsdalsfjorden mellom Otrøya og Sekken i Romsdal i Møre og Romsdal fylke.
* **[[Moldefjorden i Nordfjord]]** er namnet på ein fjordarm i Sildegapet som går inn sørvest på Stadlandet i Selje kommune i Nordfjord i Sogn og Fjordane fylke.
Talet 48

**Talet førtiåtte** (**48**) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 47 og før talet 49.

Ordenstalet som svarar til talet førtiåtte er **førtiåttande** (**48.**).
Strategic Defense Initiative

**Strategic Defense Initiative** (SDI), på folkemunne **[[Star Wars]]** etter ein populær science fiction-film, var eit framlegg frå USAs president Ronald Reagan. Framlegget som kom 23. mars, 1983 gjekk ut på å nytte forsvarsmiddel på bakken og i verdsrommet for å verna Sambandsstatane mot ballistiske rakettar med atomvåpen.
Aurlandsfjorden

**Aurlandsfjorden** er ein om lag 29 kilometer lang fjordarm på sørsida av Sognefjorden. Han ligg i kommunane Lærdal, Aurland og Vik.

Fjorden har innløp mellom Staven nær Fresvik i vest og Solsnes nær garden Buene i aust. Like innanfor innløpet ligg garden Simlenes på vestsida. Han har vegsamband via åtte hårnålssvingar som går om lag 450 høgdemeter opp til toppen av Fresvikåsen. Vidare innover i fjorden er fjordsidene bratte og stort sett urørte med høgder opp til 1100 meter på kvar side. 11 km deler fjorden seg i to om lag like lange delar. Aurlandsfjorden held fram søraustover til Aurlandsvangen og Flåm, medan den smale Nærøyfjorden går sørvestover og inn til Gudvangen. 

5 km sør for innløpet til Nærøyfjorden ligg Undredal på vestsida, på motsett side (litt lenger inne) ligg grenda Skjerdal i enden av ein blindvei. Om lag 7 km lenger inn ligg Aurlandsvangen, kommunesenteret i Aurland, her munnar Aurlandselvi ut i fjorden. Mellom Aurland og Flåm går E16 langs austsida av fjorden. Flåm ligg om lag 5 km innanfor Aurland i botnen av fjorden. Mellom Aurland og Flåm ligg grendene Onstad og Otternes. Otternes er også bygdetun og museum.

## Galleri

File:Aurlandsfjorden frå Snøvegen.jpg|Aurlandsfjorden sett innover frå Aurlandsvegen
File:Aurlandsfjorden from Stegastein.jpg|Sett utover fjorden frå Stegastein ved Aurlandsvegen
File:Kongeskipet Norge i Aurlandsfjorden.jpg|Kongeskipet ved Skjerdal i Aurlandsfjorden
File:Aurlandfjorden.jpg|Panoramafoto
File:Flåm cruisehamn Boudicca.jpg|Cruiseskip ved Flåm
File:Undredal from Sognefjord.jpg|Undredal sett frå fjorden
File:DS Fjalir i Aurlandsfjorden.jpg|Dampbåten "Fjalir" på fjorden (1930) 


## Referansar

## Bakgrunnsstoff
Filmen Casino Royale (2006)

***Casino Royale*** er den 21. offisielle James Bond-filmen. Han hadde verdspremiere 17. november 2006. I Noreg hadde han premiere 24. november. Daniel Craig spelar hovudrolla som James Bond for fyrste gong. EON Productions står bak produksjonen av filmen. Filmen er bygt på den fyrste boka om Bond, *[[Casino Royale]]*, frå 1953.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff

*
Blåmann Barnebokklubb

**Blåmann Barnebokklubb**, til vanleg kalla **Blåmann**, var ein bokklubb for born mellom 2 og 12 år. Klubben vart stifta av Det Norske Samlaget i 2001 og tilbaud berre bøker på nynorsk. Redaktør var Erle Stokke. I 2009 selde Samlaget bokklubben og den nynorske nettbokhandelen Bokdykk til private investorar, m.a. Trond Økland frå Florø. Blåmann barnebokklubb vart nedlagt i 2012.

Namnet Blåmann har klubben frå songen Blåmann, skriven av Aasmund Olavsson Vinje
 

## Bakgrunnsstoff
* Blåmann Barnebokklubb
Laft

**Laft** eller *lafteverk* er ein type berekonstruksjon som var den mest brukelege til å bygge trehus i Noreg frå vikingtida og fram til midten av 1800-talet. Laftinga blir gjort av tømmerstokkar som blir lagde vassrett og stabla oppå kvarandre. Stokkane blir lagde i kryss så dei ligg i same nivå i to parallelle vegger, mens stokkane i dei to veggane imellom ligg ein halv stokkhøgd høgare. I hjørna (*lafta*, *knutane* eller *nøvene*) blir stokkane skore saman med underhogg og overhogg som låsar dei til kvarandre. Ordet «laft» tyder opphavleg 'hjørne'.

Stokkar i same vegg blir tilpassa til kvarandre ved å hogge eit v-forma spor (*medfar* eller *mosefar*) i underkanten av overliggjande stokk. Presis tilpassing til den runde overkanten av underliggjande stokk vert gjort med *meddragning*, som vil seie at ein kloforma reiskap rissar konturen av understokken inn i overstokken. Til tetting mot trekk blir det under opplaftinga lagt *husmose* mellom stokkane, slik at mosen fyller både medfaret og laftehogga. Stokkane vart lagde andføttes i same veggen, toppende over rotende, slik at ulike stokkhøgder vart utjamna.

I løer og andre uthus som skal vere luftige, vert veggene lafta av rundtømmer utan medfar. Utanfor Norden kjenner ein til lafting heilt utan meddrag, der tetting mellom stokkane vert gjort med leirklining eller dytting.

## Sjå òg
*Reisverk
*Bindingsverk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lafteverk|Lafteverk]]» frå ,  den 7. november 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

* Sagastua - lafting påNorsk Folkemuseum
Sandra

**Sandra** er eit kvinnenamn som er ei kortform av Aleksandra, som er eit namn med gresk opphav. Den avleidde forma Sandra skal fyrst ha vorte teke i bruk i Italia som kortnamn for Alessandra, den italienske forma av namnet Aleksandra. Tilsvarande mannsnamn er Sandro og Sander. Sandra kan også vere ei kortform av Kassandra.

## Sandra i Noreg og Sverige
I Noreg var namnet ein del bruka på slutten av 1800-talet, men gjekk so nesten ut av bruk til det tok seg noko oppatt frå 1940-talet og utover. Namnet fekk ein stor oppsving på midten av 1980-talet og har helde seg ganske populært sidan, men det har ikkje noko år vore mellom dei ti mest gjevne jentenama i Noreg sett under eitt. Dei som fekk namnet på slutten av 1800-talet budde til størstedelen i Nordland og Troms, hovudområdet frå etter andre verdskrigen var Sør-Vestlandet.

Mellom 1996 og 2005 har det kvart år vore mellom 134 og 220 jentebarn som har fått namnet Sandra. 1. januar 2006 var det 4592 jenter og kvinner i Noreg som hadde Sandra som fyrste førenamn.

I Sverige har namnebruken hatt ei liknande utvikling som den i Noreg, men namnet vart der endå meir populært på 1980-talet. Sandra var på sitt mest populære det sjette mest gjevne namnet til jentebarn i Sverige. Pr. 31. januar 2005 var det 24&nbsp;155 jenter og kvinner som hadde Sandra som fyrste førenamn i Sverige.

## Namnedag
Sandra har namnedag 17. februar både i Noreg og Sverige.

## Kjende namneberarar
* Sandra Day O'Connor (f. 1930), amerikansk jurist, første kvinnelege dommar i høgsteretten i USA
* Sandra Mondaini (f. 1931), italiensk filmskodespelar
* Sandra Dee (1942–2005), amerikansk filmskodespelar
* Sandra Cretu (f. 1962), også kjend som berre Sandra, tysk popsongar som hadde ein kjempehit på midten av 1980-talet med *Maria Magdalena*.
* Sandra Bullock (f. 1964), amerikansk filmskodespelar
* Sandra Oh (f. 1971), kanadisk skodespelar
* Sandra Kim (f. 1972), belgisk popsongar, vinnar av Melodi Grand Prix 1986

## Fiktive figurar med namnet Sandra
* Sandra Salamander er ein rollefigur i Tramteaterets Pelle Parafins Bøljeband 

## Bakgrunnsstoff
* Ola Stemshaug, Kristoffer Kruken: *Norsk personnamnleksikon*. Det Norske Samlaget. Oslo 1982. ISBN 82-521-2036-9
* Namnestatistikk og tabellar for Noreg frå Statistisk sentralbyrå
* Namnestatistikk for Sverige frå Statistiska centralbyrån
Otilie

**Otilie**, også skrive **Otelie**, er eit kvinnenamn som er avleida frå det tyske kvinnenamnet Oda. Otilie er ei latinisering av det gamaltyske Odila, som igjen er ei diminutivsform av Oda. **Tilla** har vore brukt som kortform for Otilie.

## Otilie i Noreg
Sist på 1800-talet var Otilie eit vanleg bruka namn i Noreg. Etter 1930-talet vart namnet lite bruka. Pr. 1. januar 2006 var det 136 kvinner i Noreg som hadde Otilie eller Otelie som fyrste førenamn, 75 av desse bruka forma Otilie og 61 bruka Otelie. 

## Fiktive figurar som heiter Otilie
* Otilie Senne &ndash; i romanen *Godwi oder Das steinerne Bild der Mutter* frå 1801&ndash;02, av den tyske forfattaren Clemens Brentano.

## Bakgrunnsstoff
* Ola Stemshaug, Kristoffer Kruken: *Norsk personnamnleksikon*. Det Norske Samlaget. Oslo 1982. ISBN 82-521-2036-9
* Namnestatistikk og tabellar for Noreg frå Statistisk sentralbyrå
* Namnestatistikk for Sverige frå Statistiska centralbyrån
Tomatsuppe

**Tomatsuppe** er ei suppe med tomat som hovudingrediens. Ho finst i mange ulike variantar, med ei rekkje moglege tilleggsingrediensar. Ein kan laga tomatsuppe med ferske tomatar som  er mogne eller grøne, av tomatar på boks og eventuelt tomatpuré eller passata. Det finst også ulike pulver, kubar og hermetikk av slike supper som ein kan blanda ut med vatn eller som er klare til servering. Ulike tomatsupper kan serverast varme eller kalde, eller kan brukast som ingrediens i andre rettar. Nokre kjende kalde tomatsupper er gazpacho og salmorejo.

Tidlege britiske oppskrifter på «Tomato Soup» var i røynda grønsaksupper der ein også nytta tomat. I løpet av 1800-talet blei tomatane ein viktigare ingrediens i slike supper. I Nord-Amerika fekk ein nye oppskrifter frå slutten av 1800-talet av, med glatte supper eller tomatsupper med tilleggsingrediensar som mjølk, fløyte eller ris. Ved byrjinga av 1900-talet var tomatsuppe ei favorittsuppe i USA. Det blei selt hermetiske tomatsupper frå slutten av den amerikanske borgarkrigen.
Campbell Soup Company introduserte si suksessrike hermetiske tomatsuppe i 1897.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Skrue

Ein **skrue** er eit skaft med ein heliks (gjenge) på overflata. Dei to viktigaste bruksområda er som festemiddel og som ei enkel maskin for å omdanne ei roterande kraft til ei lineær kraft.

Skruar vert klassifiserte mellom anna etter fastleiken til materialet, typen hovud og typen gjenge.

## Sjå òg
*Skrujarn
*Skrueuttrekkjar
Mutter

:*For andre tydingar, sjå [[mutter (fleirtyding)]]*

Ein **mutter** er ein reiskap til å festa noko med. Ein mutter er laga av eit hardt materiale, oftast metall eller plast. Han har eit hòl med innvendige gjenge, som passar til gjenga på ein skrue. Den vanlegaste utforminga av mutrar er sekskanta, med eit gjennomgåande, gjenga hòl normalt på dei flate endane.
Daniel Ortega

**Daniel Ortega Saavedra** () er president i Nicaragua. Han var også president i perioden 1985–1990.

Ortega var ein av leiarane til sandinistane i Nicaragua, ei rørsla av revolusjonære sosialistar som tok makta ved ein revolusjon i 1979.
Tørrtemperatur

**Tørrtemperatur** er lufttemperaturen målt med eit udekka termometer som er verna mot stråling og fukt. Innan bygningsbransjen er det ein viktig faktor i design av bygningar i enkelte klima. Det har vore sagt at det er den viktigaste klimavariabelen for menneskeleg komfort og energisparing i bygningar.

## Sjå òg

* Våttemperatur
* Hygrometer

## Referansar

* Nall, D. H. (2004-11). Looking across the water: Climate-adaptive buildings in the United States & Europe. In *The Construction Specifier*, 57, 50 – 56.
Våttemperatur

**Våttemperatur** eller **våtkuletemperatur** (wet-bulb temperatur) er ein temperatur som kan brukast til å finne relativ fukt. Våttemperaturen blir målt med eit termometer som har ein våt *sokk* rundt temperaturfølaren. Eit slikt instrument blir kalla våttermometer (wet-bulb termometer). Når den relative fukta er under 100 % fordampar vatnet frå sokken, noko som gjer at følaren blir avkjølt. For å avgjere den relative fukta, blir lufttemperaturen målt med eit vanleg termometer, i denne samanhengen kalla eit tørrtermometer (dry-bulb termometer). Når den relative fukta er låg vil skilnaden mellom tørr- og våttemperaturen vere større, og våttemperaturen den lågaste. Når ein kjenner desse to temperaturane kan ein bruke eit diagram for å finne den relative fukta (eller gjere avanserte utrekningar).

Hygrometer er instrument som brukar både våt- og tørrtermometer.

## Sjå òg

* Doggpunkt
* Tørrtemperatur
Hans Meyer

**Hans Meyer** () var ein tysk oppdagar, naturforskar og forleggar og den fyrste europearen til å klatre opp på Kilimanjaro, i 1889.

## Bakgrunn
Meyer blei fødd i Hildburghausen i Thüringen som son av forleggaren Herrmann Julius Meyer. Han studerte natur- og statsvitskap og gjekk i 1884 inn i verksemda til faren, *[[Bibliographisches Institut]]*. 

## Oppdaging
Etter reiser til Aust-Asia (1886) og Nord-Amerika, så vel som Sør-Afrika (1886), tok Hans Meyer til å forske på Kilimanjaro. I 1887 greidde han for første gong å passere den daverande bregrensa ved 5&nbsp;500&nbsp;m.o.h. På grunn av mangelfullt utstyr måtte han avbryte ekspedisjonen. Før han forlét Afrika reiste han gjennom Kinganidalen og Usaramo.

I midten av august 1888 la han i veg for andre gong, denne gongen i lag med Oskar Baumann. Etter at dei hadde utforska fjellregionen Usambara forlét berarane ekspedisjonen på grunn av eit opprør som hadde brote ut ved kysten. Meyer og Baumann var dermed nøydde til å avbryte reisa og dra attende til kysten. Der vart dei tekne til fange og mishandla av opprørsleiaren Buschiri. Dei kom seg fri med å betale ein stor sum løysepengar.

## Kilimanjaro

For tredje gong la Meyer i 1889 ut på ei ny reise, denne gongen i lag med Ludwig Purtscheller frå Salzburg. Den 6. oktober 1889 stod Meyer på det høgaste punktet av kraterkanten til Kibo, som han døypte «Kaiser-Wilhelms-Spitze». Til skilnad frå Victoria-sjøen fekk altså Kilimanjaro namn av ei tapande kolonimakt, og har dermed også fått halde på det afrikanske namnet sitt. Meyer fekk også ny kunnskap om Ugwenfjella på denne reisa.

## Seinare
Hans Meyer drog i 1894 til Kanariøyane, 1898 på nytt til Kilimanjaro, gjekk rundt fjellet og slo fast at det tidlegare hadde vore ein isbre der. I 1903 drog han til Kordillerane i Ecuador.

Hans Meyer vart utnemnd til professor i 1899, og frå 1901 var han medlem av det tyske kolonirådet. Han døydde i Leipzig den 5. juli 1929.
Steinar

**Steinar** er eit vanleg norsk gutenamn. Det kjem frå norrønt **steinn** (stein) og **arr** (krigar). Namnedagen er 14. desember.

## Kjente personar som heiter ''Steinar''
* Steinar Schjøtt (1844-1920), norsk ordboksredaktør og målmann
* Steinar Foslie (1887-1951), norsk geolog
* Steinar Skjeseth (1924-1996), norsk geolog
* Steinar Supphellen (f. 1939), norsk professor
* Steinar Amundsen (f. 1945), norsk padlar
* Steinar Bastesen (f. 1945), norsk politikar (Kystpartiet)
* Steinar Pettersen (f. 1945), norsk fotballspelar
* Steinar Stjernø (f. 1945), norsk professor
* Steinar Gullvåg (f. 1946), norsk politikar (Ap)
* Steinar Pedersen (f. 1947), norsk-samisk politikar
* Steinar Ofsdal (f. 1948), norsk fløytist
* Steinar Tjomsland (f. 1948), norsk høgsterettsdommar
* Steinar Horsgård (f. 1954), ordførar på Dønna
* Steinar Albrigtsen (f. 1957), norsk musikar
* Steinar Hoen (f. 1971), norsk høgdehoppar
* Steinar Opstad (f. 1971), norsk lyrikar
* Steinar Nilsen (f. 1972), norsk fotballtrenar
* Steinar Sagen (f. 1975), norsk programleiar
* Steinar Tenden (f. 1978), norsk fotballspelarar
* Steinar Strømnes (f. 1987), norsk fotballspelar
* Steinar Kleppe (f. 1989), norsk friidrettsutøvar
Mjølkevegen

**Mjølkevegen**, **Vinterbrauta** eller **Vintergata** er den galaksen som inneheld solsystemet vårt. Han er 80&nbsp;000&nbsp;–&nbsp;100&nbsp;000&nbsp;lysår i diameter og inneheld ein stad mellom 200 og 400&nbsp;milliardar stjerner.

Mjølkevegen høyrer til mindretalet av spiralgalaksar som har stavforma sentrum i staden for ein rund kjerne, som er langt meir vanleg.

Mjølkevegen er medlem av galaksehopen den lokale gruppa. Denne gruppa har ein diameter på om lag 1&nbsp;megaparsec og omfattar nokre dusin galaksar. Alle er mykje mindre enn Mjølkevegen, så nær som Andromeda-galaksen, som er litt større, og som ligg omtrent 3&nbsp;millionar lysår unna. Mange av dei mindre galaksane er satellittar til dei to store. Den lokale hopen ligg heilt i utkanten av den gigantiske superhopen Virgo-hopen i stjernebiletet Jomfrua.
Spelemann

**Spelmann** eller **spelemann** er ei nemning som tradisjonelt blir brukt om utøvarar av instrumental tradisjonsmusikk. På norsk gjeld nemninga fortrinnsvis utøvarar av norsk folkemusikk, men kan òg brukast om utøvarar av andre tradisjonelle sjangerar, til dømes svensk folkemusikk. 

Døme på spelemenn er «hardingfele-spelemann», «felespelemann». Utøvarar av vokal tradisjonsmusikk vert i Noreg ofte kalla kvedarar.

## Sjå òg
* Kronologisk liste over spelemenn på hardingfele
* «Per Spelmann»
* Spellemannprisen
Talet 49

**Talet førtini** (**49**) er eit oddetal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 48 og før talet 50.

Ordenstalet som svarar til talet førtini er **førtiniande** (**49.**).
Kondensasjonsreaksjon

Ein **kondensasjonsreaksjon** er ein kjemisk reaksjon der to molekyl reagerer og dannar ei kovalent binding og eit lite molekyl. Dette er ofte vatn, metanol eller eit hydrogenhalid som t.d. HCl. 

Ein alkohol og ei karboksylsyre kan reagera på denne måten og danna ein ester. 

R-OH + HOOC-R > R-O-CO-R + H_2O

Mange polymerar vert danna ved ein kondensasjonsreaksjon. Dette gjeld mellom anna nylon.
Harald Mæle

**Harald Mæle** () er ein norsk skodespelar, instruktør og omsetjar, kjend for å leggje norsk røyst på mange teiknefilmar, -seriar og lydbøker for barn. 

Harald Mæle vart først kjend for norske TV-sjåarar som programvert for NRK Fjernsynet frå 1972. Sidan vart han kjend som forteljarstemmen i komiserien *[[Forviklingar]]*. Han var og programleiar i den populærvitskaplege TV-serien *[[Magnus (TV-program)|Magnus]]* på NRK på 1980-talet.

Han er bror av forretningsmannen Ola Mæle.

## Kjelder
Olympia

**Olympia** er eit namn som kan ha fleire tydingar. Opphavleg var det namnet på ein heilag stad i det gamle Hellas der dei olympiske leikane blei haldne &mdash; sjå Olympia i Hellas. Olympia og avleidde namn er seinare blitt brukt om fleire stader og kvinner.

## Stader
* Olympia i Hellas
* Antikke Olymbía, kommune i Hellas
* Olympia i Washington, delstathovudstad

## Personar
* Olympias, mor til Aleksander den store
* Olympe de Gouges, fransk forfattar og kvinnesaksforkjempar

## Filmar
* Filmen Olympia, ein spelefilm frå 1938 film, regissert av Leni Riefenstahl. Filmen dokumenterer Sommar-OL 1936 i Berlin 
* Filmen Olympia (1998), ein spelefilm frå 1998, regissert av Bob Byington
Blåskavlen

** Blåskavlen ** er ein isbre og ein fjelltopp i Aurland kommune i Vestland. Det høgaste punktet på breen ligg 1809 meter over havet og dette er det 452. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter. Det er òg det høgaste punktet i Aurland. 

## Sjå òg
* Høgaste fjell i Noreg
Filmen Olympia

**Olympia** er ein tysk dokumentarfilm frå 1938 regissert av Leni Riefenstahl. Filmen dokumenterer dei olympiske sommarleikane som vart haldne i Berlin i 1936.

Dette var den første dokumentarfilmen om dei olympiske leikane. Mange av dei opptaksteknikkane som seinare vart vanlege i filming av idrettstilskipingar vart utvikla av Riefenstahl i samband med denne filmen. Den olympiske elden vart innført av Riefenstahl som estetisk element i samband med med leikane i Berlin.

## Oppbygging
Filmen har to delar: *Fest der Völker* «fest for folkeslaga» og *Fest der Schönheit* «fest for venleiken».

Filmen vert sett på som eit estetisk meisterverk, og vart òg førebilete for seinare filming av dei olympiske leikane. TIME Magazine har skildra filmen som ein av dei hundre beste filmane dei på 1900-talet.

## Bakgrunn
Filmen vart laga på oppdrag av riksministeriet for folkeopplysing og propaganda, og vart finansiert av statlege midlar. Filmen hadde premiere den 20. april 1938, på Adolf Hitler sin 49-årsdag.
Såleis kan filmen sjåast som ein propagandafilm for Nazi-Tyskland og det herskande partiet NSDAP. Trass i nær tilknyting til nazi-styresmaktene, vert det i filmen teke med enkelte element som den gong ikkje var politisk korrekt. Mellom anna vert det i filmen fokusert på andletet til Hitler då han såg at afroamerikanske Jesse Owens vann gullmedalje. Mørkhuda menneske vart av nazistane sett på som underlegne kvite menneske.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Olympia 1936 i full lengd, hjå GoogleVideo
* Olympia 1: Fest der Völker på http://imdb.com
* 2: Fest der Schönheit på http://imdb.com
Ole Bjerkebakke

**Ole Bjerkebakke** () er ein norsk trommelagar som har spela i grupper som Cadaver og Ricochets.

### Bakgrunnsstoff
* MICLEX/Norsk pop- og rockleksikon
Ekvipotensiell temperatur

**Ekvipotensiell temperatur**, òg kalla **Theta-e** \left( \theta_e \right), er eit mål på stabiliteten til lufta ved eit visst trykk, fukt og temperatur. Viss ein tenkjer seg ein luftpakke med ein viss temperatur eit godt stykke over bakkenivå, der all fukt kondenserer og fell ut som regn, så kan den latente varmen som vert frigjeve brukast til å varme opp den tørre lufta. Temperaturen i ein slik luftpakke vert kalla *[[ekvivalent temperatur]]*. Ekvipotensiell temperatur får ein då ved å rekne oss langs tørr-adiabaten ned til havnivå. Til dømes kan luftpakken i utgangspunktet ligge i 1000 m høgd med ein ekvivalent temperatur på 5&nbsp;°C. Visst ein senkar luftpakken tørr-adiabatisk (ca 1&nbsp;°C/100 m) vil den ekvipotensielle temperaturen i dette tilfellet vere 5&nbsp;°C + 10&nbsp;°C = 15&nbsp;°C. 

Denne metoden kan ein bruke som eit mål på stabiliteten til lufta i forskjellige trykknivå. 

Likninga for theta-e er som følgjer: 

\theta_e = T_e \left( \frac{p_0}{p} \right)^\frac{R}{c_p} \approx \left( T + \frac {l_v}{c_{p}} r \right) \left( \frac{p_0}{p} \right)^\frac{R}{c_p} 

der:
* T_e = ekvivalent temperatur
* T = Temperaturen i trykknivå p
* p = trykket (hPa) 
* p_0 = standard referanse trykk (1000 hPa)
* R = spesifikk gasskonstant for luft (287 J/(kg·K))
* c_p = spesfikk varme til tørrluft med konstant trykk (1004 J/(kg·K))
* l_v = latent varme frå fordamping ((2400 kJ/kg {ved 25&nbsp;°C} til 2600 kJ/kg {ved -40&nbsp;°C})
* r = blandingsforholdet til vassdamp i luft. 

## Sjå òg
* potensiell temperatur

## Referansar
* M K Yau and R.R. Rogers, *Short Course in Cloud Physics, Third Edition*, publisert av Butterworth-Heinemann, 1. Januar, 1989, 304 sider. EAN 9780750632157 ISBN 0-7506-3215-1
* http://meted.ucar.edu/awips/validate/thetae.htm
Geysir på Island

**Geysir** er ei varm kjelde i Haukadalur på Island. Namnet kjem av norrønt *gjósa*. Utbrot i kjelda kan slynge vatn opp til 60 meter opp i lufta. 

Ordet blir òg bruka om alle varme kjelder med utbrot.
Ekvivalent temperatur

**Ekvivalent temperatur** er temperaturen ein luftpakke vil ha om ein trekkjer ut all vassdamp frå han i ein adiabatisk prosess. 

Luft inneheld vassdamp som har fordampa frå vasskjelder (innsjøar, hav, osv.). Fordamping krev energi, som blir teke frå lufta. Viss all vassdamp i ein luftpakke med temperatur *T* og blandingsforhold *r* blir kondensert ut vil det bli frigjeve latent varme som aukar temperaturen til luftpakken: 

T_e \approx T + \frac {L_v}{c_{pd}} r

\,L_v : latent varme frå fordamping (2400 kJ/kg {ved 25&nbsp;°C} til 2600 kJ/kg {ved -40&nbsp;°C})

\,c_{pd} : spesifikk varme for luft i konstant trykk (\approx 1004 J/(kg·K)) 

## Referansar
* M K Yau and R.R. Rogers, *Short Course in Cloud Physics, Third Edition*, publisert av Butterworth-Heinemann, 1. januar 1989, 304 sider. EAN 9780750632157 ISBN 0-7506-3215-1
* J.V. Iribarne and W.L. Godson, *Atmospheric Thermodynamics*, publisert av D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, Holland, 1973, 222 sider

## Sjå òg
* Ekvipotensiell temperatur
* Potensiell temperatur
Måneformørking

Ei **måneformørking** er ei formørking som oppstår når månen går inn i den skuggen jorda skapar så ikkje noko direkte sollys treffer månen. Noko sollys blir avbøygd i jordatmosfæren og treffe månen sånn at han ikkje blir heilt svart. Dette er eit svakt lys som blir mest raudleg på grunn av lysbrytinga. Så lenge månen er oppe er måneformørkingar synlege frå heile jordkloten.

## Sjå au

* Solformørking
* Formørking

## Bakgrunnsstoff
Romfarar

Ein **romfarar** er nemninga på ein person som reiser i verdsrommet.

Den mest kjende kosmonauten er truleg Jurij Gagarin (1934–1968), som var det første mennesket i verdsrommet. Gagarin gjennomførte eitt jordomløp i romfartøyet Vostok 1 den 12. april 1961.

Den mest kjende astronauten er truleg Neil Armstrong (fødd 1930), som var det første mennesket som sette foten på overflata av Månen, 21. juli 1969.

Kinas første taikonaut var oberstløytnant Yang Liwei, som letta frå Jiuquan-senteret i Gansu i romfartøyet Shenzhou 5 den 15. oktober 2003. Yang Liwei gjennomførte 21 timar i bane.

## Variantar av ordet
* Engelsk: **astronaut** (frå gresk *astron*, «stjerne», og lat. *nauta*, «sjømann»)
* Russisk: **kosmonaut** (frå gresk *kosmos*, «verdsaltet», og *naves*, «sjømann»)
* Fransk: **spationaut** (frå latin *spatium* «rommet» og gr. *nautes*, «sjømann»)
* Kinesisk: **taikonaut** (frå kinesisk *taikong*, «verdsrommet», og lat. *nauta*, «sjømann»)

## Bakgrunnsstoff
Vandrefalk

**Vandrefalk** eller **ferdafalk** (vitskapleg namn *Falco peregrinus*) er ein fugl i falkefamilien. Han lever som trekkfugl i nordlege område og standfugl i sørlege.

## Utsjånad

Vandrefalken har svartgrå rygg medan undersida er lys, spetta med mørk grått. Nebbet er mørkegrått med gultone mot rota. Iris er svartbrun, medan føtene er gule hos vaksne individ og blågrå hos yngre. 

Fuglen vert mellom 40 og 50 cm lang og har eit vengespenn på 95-110 cm. Hannfuglen kan vega inntil 700 g, medan hoa kan bli opptil 1100 g. Hannen er på storleik med ei kråke og hoa med ein ramn.

## Levevis

Vandrefalken fangar bytte, nesten utelukkande fuglar i duestorleik, gjennom styrtdykkingar på over 200 km/t frå ei stor høgd. Farten og tyngda til fuglen gjer det mogleg å slå ut byttet i lufta. Vandrefalken er tilpassa raske flygingar gjennom små framspring i nasebora som styrer den kraftige luftstraumen vekk frå dei, og blinkhinner framfor augo som vernar dei samtidig som falken kan sjå.

Vandrefalken legg egg rett på underlaget på ei fjellhylle. Fuglen er monogam.

## Utbreiing

Vandrefalken er den mest spreidde og framgangsrike rovfuglarten. Han finst over heile jordkloten bortsett frå i Antarktis, ørkenstrøk og delar av Sør-Amerika.

Bestanden i Noreg er kategorisert av norsk raudliste som livskraftig (LC), etter å tidlegare ha vore *nær trua* (NT).

## Galleri

Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg|Vandrefalkegg
Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg|Egg frå *Falco peregrinus madens*


## Kjelder
* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Pilgrimsfalk|Pilgrimsfalk]]» frå , og «[[:en:Peregrine falcon|Peregrine falcon]]» frå  den 14. juni 2010.*  
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
Stjertmeis

**Stjertmeis** (*Aegithalos caudatus*) er ein meiseliknande sporvefugl i stjertmeisfamilien. Fuglen er utbreidd i mesteparten av skogbeltet i palearktis, med unnatak av Island og Nord-Afrika. I Noreg finst fuglen i lauv- og blandingsskog i Sør-Noreg nord til Trondheimsfjorden, meir spreidd lengre nord og i Nordland og Troms. Han er ein sjeldan streiffugl i Finnmark. Hekkeområda er som oftast frodige og høgproduktive lokalitetar, ofte med høgstamma skog. Arten hekkar sjeldan i dei ytre og mest eksponerte kystområda på Vestlandet og i Trøndelag. Stjertmeisa likar best fuktige biotopar som t.d. orebelter langs vassdrag, bekkedalar og sumpskogområde. Fuglane treng ikkje større samanhengande skogområde og finn gode hekkelokalitetar i lauvskogrike kulturlandskap, spesielt der det framleis finst våtmarker.

## Utsjånad

Fuglen er ca. 16 centimeter lang og 7-9 gram. Han har lang stjert, kort nebb, kvitt hovud og er rosa på skuldrene og sidene. Ryggen er svart. 

## Levevis

Stjertmeis er ein stand- og streiffugl, men somme år med ujamne mellomrom kjem det invasjonar frå aust. Dette kan hende i alle delar av landet. Hekkebestanden i Noreg varierer mellom 5000 og 20000 par. Stjertmeisa et mest insekt heile året. Om vinteren streifar stjertmeis rundt i små flokkar som oftast er sett saman av eit par foreldrefuglar og avkomet deira frå siste hekkesesong. Tidleg på våren, ofte i mars, vert flokkane splitta opp i par. Det vert utveksla individ mellom vinterflokkane, helst ved at unge hoer flyttar over i andre flokkar. 

Fuglen byggjer kunstferdige reir. I april-mai legg hoa 10-12 egg. Desse vert ruga i 12-14 døgn. Ungane blir i reiret

## Kjelder
* Norsk ornitologisk forening
* Dansk ornitologisk forening
* Miljølære
* Norsk Fugleatlas, 1994.
;Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Norsk ornitologisk forening
* Dansk ornitologisk forening
* Miljølære
* Norsk Fugleatlas, 1994.
Frysing

**Frysing** er ein avkjølingsprosess av ei væske til temperaturen der væska går over til fast stoff. Denne temperaturen vert kalla frysepunktet. Smelting er det motsette av frysing, og er ein prosess der fast stoff går over til væskeform. For dei flest stoff er temperaturen for smelte- og frysepunktet det same. Rask avkjøling i samband med kryogene temperaturar, kan derimot få eit stoff til å fryse under smeltepunktet. 

Frysepunktet for enkelte reine stoff, som heilt reint vatn, er lågare enn smeltetemperaturen. Frysepunktet til vatn er berre lik smeltepunktet når ein har små partiklar i vatnet som hindrar underkjøling. Smeltepunktet til vatn er 0&nbsp;°C. Utan frysekjernar kan ein få underkjølt vatn ned til −42&nbsp;°C, før det frys til is. Med frysekjernar er frysepunktet til vatn om lag det same som smeltepunktet. Frysekjernar, som støv, er vanleg i lufta, og derfor vil regnvatn og vatn frå springen vanlegvis fryse ved smeltepunktet til vatn. 

Frysing er ein vanleg metode til å konservere mat på, som hindrar maten i å rotne og vekst av mikroorgansimar. Når vatn frys til is hindrar ein bakterievekst og kjemiske reaksjonar.
Tony André Hansen

**Tony André Hansen** () er ein norsk sprangryttar. Han deltok på det norske spranglandslaget i dei olympiske leikane i 2008. Før finalen i individuell sprangridning vart Hansen og hesten *Camiro* utestengde på grunn av ei positiv dopingprøve som vart teken etter lagkonkurransen. A-prøva viste at hesten hadde spor i blodet av stoffet capsaicin, og B-prøva var også positiv. I lagkonkurransen tok det norske laget ein bronsemedalje, men dei vart frådømde medaljen på grunn av dopingsaka.

## Kjelder
* Norges Rytterforbund
* Engelskspråkleg profil og resultatliste hos sports-reference.com
Versaillestraktaten

**Versaillestraktaten** av 1919 er fredsavtalen som førte til den offisielle slutten på første verdskrigen. Traktaten var resultatet av ein seks månader lang fredskonferanse i Paris. Han blei ratifisert den 10. januar 1920 og kravde at Tyskland tok på seg ansvaret for krigen og dermed var pliktig til å betala store krigsskadeerstatningar til dei andre krigsdeltakarane. Likt med mange andre traktatar er også denne kalla opp etter staden han blei underteikna på: Spegelsalen i Versaillespalasset. 

Traktaten førte til danninga av Folkeforbundet, ei viktig målsetjing for den amerikanske presidenten Woodrow Wilson. Føremålet med organisasjonen var å mekla i konfliktar mellom nasjonar før dei gjekk til krig.

USA ratifiserte aldri traktaten. Vala i 1918 gav Republikanarane kontrollen i Senatet, og dei blokkerte ratifiseringa to gonger. Dei ville heller ha isolasjonisme og gjekk imot Folkeforbundet. Som eit resultat gjekk aldri USA inn i Folkeforbundet, og landet forhandla da seinare fram ein separat fredsavtale med Tyskland: Berlin-traktaten av 1921 som stadfesta krigsskadererstatningane og andre delar av Versailles-traktaten, men eksplisitt ekskluderte alle artiklar som var relatert til Folkeforbundet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Versaillestraktaten|Versaillestraktaten]]» frå ,  den 9. november 2006 og  25. juni 2007.*
Versailles

**Versailles** er eit område vest for Paris sentrum i Frankrike. Versailles er ein forstad til Paris, men har status som by. 
Versailles er kjend for Slottet i Versailles (fransk *Château de Versailles*). Slottet eller palasset vert ofte berre kalla **Versailles**. Slottet vart mykje nytta av kongane av Frankrike. I periodar på 1600 og 1700-talet, i tida som vert kalla ancien régime, var Versailles i røynda hovudstad i Frankrike. Hoffet og dei øvste styresmaktene heldt til i området.

Versailles er administrasjonsstad (Préfecture- prefektur) for det franske departementet Yvelines. Departementet ligg i den franske regionen Île-de-France.

## Kjende utdanningsinstitusjonar
* Université de Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines

## Sjå òg
* Versaillestraktaten - fredsavtala frå 1919 som førte til den offisielle slutten på første verdskrigen

## Bakgrunnsstoff

* City council website 
* Bilete av Slottet i Versailles
* Turistattraksjonar i Versailles
Brunbjørn

**Brunbjørn**, ofte berre kalla **bjørn**, er den mest utbreidde bjørnearten i verda. Ein finn han i Afrika, Europa, Nord-Asia og Nord-Amerika, med dei mest stabile populasjonane i Alaska, Canada og Russland. 

Ein reknar med at det finst om lag 150&nbsp;000–200&nbsp;000 brunbjørnar i verda; 90&nbsp;000–120&nbsp;000 av dei i Russland. I Skandinavia finst det i dag mellom 1&nbsp;200 og 1&nbsp;500 individ av brunbjørnen.

## Sjå òg
*Grizzlybjørn

## Bakgrunnsstoff
Hovedbanen

**Hovedbanen** mellom Oslo og Eidsvoll ved øvre delen av elva Vorma er den eldste jarnbanestrekninga i Noreg, bygd for norsk-britisk kapital, opna 1. september 1854, og frå 1854 drive av eit halvoffentleg aksjeselskap, *Norsk Hoved-jernbane*.  Bana vart statsbane i 1926.

I kombinasjon med dampbåtar på innsjøen Mjøsa og ned Vorma til Eidsvoll, revolusjonerte bana sambandet mellom Oslo og stroka kring Mjøsa og oppover Gudbrandsdalen. Særleg hadde bana mykje å seie for transporten  av tømmer og trelast frå desse stroka til Oslo for lokal bruk og for utskiping. Den gamle hjuldampbåten DS «Skibladner» siglar no som turistbåt frå Eidsvoll til byar og andre stader attmed Mjøsa om sumaren.

Hovedbanen er 68 km lang. På strekninga mellom Oslo og Lillestrøm vart bana utvida til dobbeltspor i 1904, og strekninga vart elektrifisert i 1927. Resten av bana har framleis berre eitt spor, og denne strekninga vart elektrifisert i 1953. Det er mange stasjonar og haldeplassar langs bana, dei viktigaste er Bryn, Strømmen, Lillestrøm, Jessheim og Eidsvoll. Strekninga frå Oslo sentralstasjon og opp til Bryn stasjon er den brattaste på jarnbanelinene i Noreg nest etter Flåmsbanen.

Etter opninga av den dobbeltspora høgfartsbana Gardermobanen i heilt ny trasé mellom Oslo og Eidsvoll via Oslo lufthamn Gardermoen, nyttar passasjertoga i langdistansetrafikk denne bana i staden for Hovedbanen. Dette gjev mange byar og distrikt nordover og austover på Austlandet eit greitt togsamband med flyplassen, ettersom Gardemobanen er knytt saman med saman med Dovrebanen på den nye Eidsvoll stasjon.

Hovedbanen har difor vorte ei lokalbane på heile strekninga mellom Oslo og Dal stasjon når det gjeld persontrafikk. Siste persontog på strekninga mellom Dal stasjon og Eidsvoll stasjon gjekk i 2004, og her er det no berre godstrafikk. 

Den viktige skiftestasjonen og terminalen for godstog på Alnabru i Groruddalen i Oslo er knytt til Hovedbanen. På denne stasjonen vert vognene i godstoga kopla frå kvarandre og sorterte etter destinasjonar i kvar sine spor for å setjast saman til nye tog til dei einskilde destinasjonane. Dessutan er her spor for overføring av gods mellom tog og bil, og store lagerhus. Hovedbanen på strekninga mellom Lillestrøm og Oslo vert difor nytta av både lokaltog og godstog.

## Linjekart
}

|}

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Stasjonsdatabasen - Hovedbanen

## Sjå òg
*Gardermobanen
Kenneth Arnold

**Kenneth A. Arnold** () var ein amerikansk privatpilot frå Boise i Idaho i USA. Arnold gjorde den UFO-observasjonen som til vanleg vert sett på som den fyrste store i USA. Dette hende 24. juni 1947.
Skjene

**Skjener** er tradisjonelt stålprofilar lagt parvis som køyreveg. Samla blir dei to skjenene, med underlag kalla *[[skjenegang]]* eller berre *spor*. Skjener blir nytta av transportmiddel som jarnbane og sporvogn, men dei kan òg vera underlag t.d. for kraner i hamner. I nyare tid er det konstruert skjenegang med ei skjene, det finst òg skjenegang med tre eller fire skjener.

## Dei fyrste jarnskjenene

Dei fyrste jarnskjene for skjenegåande transport var tynne blekkstrimlar som blei spikra fast på trestokkar som låg parvis parallelt med køyreretninga. Etter kvart blei blekket erstatta av støypejarn, som i Coalbrookdale eller i kolgruvene i Sheffield etter 1776.
Ei føremon med dette systemet var at ein kunne nytte vanlege vogner utan særskilte hjul.

## Framstilling
Skjener er laga av valsa stål, og toppen som skal ligge mot hjula blir herda. Skjenene blir til vanleg laga ferdig på fabrikken i lengder på 120 meter. Dersom dei skal ligge i kryss eller krappe kurver blir dei sveisa saman eller bøygd på fabrikken. Skjener for slakere kurver (radius over 300 meter) blir gjerne bøygd på plassen der dei blir lagde. Skjenene blir så sveisa eller klinka saman.

## Kvalitetar
Det er vanleg å klassifisera skjener etter vekt pr. meter. I dag er tre storleiker i bruk på jarnbaneskjener.*S 49* med 49 kg/m stål er den minste. *S 54* med 54 kg/m er standardskjene og *[[Union Internationale des Chemins de fer|UIC]] 60* veger 60 kg/m, og blir nytta på strekningar med særskild stor påfreistnad, t.d. høg fart. Nedgrovne rilleskjener for sporvogn er oftast *S 41*.

Ein føremon med lettare skjener er sjølvsagt lågare pris. Men dei har heller ikkje så lett for å få solslyng av di dei har mindre masse som skal utvida seg når temperaturen stig.

Skjener blir òg klassifisert etter styrken på godset, som blir måla som strekkfastheit i N/mm2. Vanlege tal er 700, 800 og 900.

## Ulike skjenetypar i bruk
### Vignolskjene

## Sjå òg
* Jarnbaneskjene
* Sporvidd
Entrecôte

**Entrecôte** (frå fransk *entre côte*, 'mellom ribbein') er beinfritt storfekjøt som kjem frå kammen av dyret, mellom ribbeina.

Entrecôte er ein noko feitare stykningsdel som vert brukt til roastbeef eller tillaga som biff. Internasjonalt vert ordet brukt om ei uspesifisert tjukk skive oksekjøt.

## Uttale
Uttalen av ordet på fransk er [] (lydskrift). Den norske tilnærminga til denne uttalen er gjerne []. Men etter mønster av slike franske ord der t-en står heilt i slutten av ordet og difor er stum, vert han òg uttala «feil» som [].

## Kjelder

* gilde.no 
*
Porsgrunds Porselænsfabrik

**Porsgrunds Porselænsfabrik** er ein norsk porselensfabrikk som vart grunnlagt i Porsgrunn i 1885. Grunnleggjaren var skipsreiar Johan Jeremiassen, medan tyske Carl Maria Bauer leidde oppbygginga av fabrikken. 
«PP», som fabrikken òg vert kalla, er den største turistattraksjonen i Porsgrunn. Fabrikken ligg heilt nede ved elva, ved det venstre bruhovudet til Porsgrunnsbrua, i innløpet til Telemarksvassdraget. I fabrikklokala finst det både utsal og museum.

## Historie
Fabrikken vart grunnlagt i 1885 av skipsreiar Johan Jeremiassen. Den tyske porselensspesialisten Carl Maria Bauer leidde oppbygginga av fabrikken. 10. februar 1887 kunne den fyrste brenninga finne stad.

Produksjonen i Porsgrunn vart vedtatt lagt ned i 2012.
Fleire tilsette blei sagt opp, og det meste av produksjonen blei lagt til Tyskland. Men porselenssalet tok seg opp, og selskapet gjekk med overskot att.

## Bilete av produkt frå Porsgrunds Porselænsfabrik

Sjokoladekanne fra Porsgrunds Porselænsfabrik.jpg|Sjokoladekanne 
Tekanne, Norsk Folkemuseum, NF.1986-0700AB.jpg|Tekanne i *Spire* designa av Konrad Galaaen og produsert 1952-1985. 
Fløtemugge, Norsk Folkemuseum, NF.1982-1065.jpg|Fløytemugge frå 1928, designa av Nora Guldbrandsen.
Tekopp Norsk Folkemuseum NF.1980-0293AB.jpg|Tekopp frå ca. 1920
Bartekopp Norsk folkemuseum NF.1985-0623.jpg|Bartekopp frå ca. 1908.


## Kjelder

## Litteratur
* Bøe, Alf (1994): *Nora Gulbrandsen på Porsgrund,* Oslo. ISBN 82-7003-129-1
* Bøe, Alf (1967): *Porsgrunds Porselænsfabrik. Bedrift og produksjon gjennom åtti år*. Oslo.
* Engelstad, Helen (1944): *Porselen og paramentet. Brukskunstneren Nora Gulbrandsens arbeider*. Oslo.
* Halvorsen, Josef og Larsen, Kjell Egil (1997) *"Gammelt Porsgrund" Klenodier verd å eie.* Porsgrunn. ISBN 82-992998-2-9.
* Polak, Ada (1080): *Gammelt porsgrund porselen.* Oslo. ISBN 82-7003-024-4

## Bakgrunnsstoff
* Porsgrunds Porselænsfabrik
* Stempel
Christel Alsos

**Christel Alsos** er artistnamnet til **Christel Alsos Monsen** (), ei norsk songarinne frå Fauske i Nordland fylke. 

Etter å ha opptredd på TV-programmet *[[Noen Bedre]]* på NRK hausten 2004 vart ho oppdaga av plateselskapet Sony BMG, som ho teikna kontrakt med.

Den første utgjevinga hennar var singelen «Come On» i 2006. Denne vart godt motteke av norske radiostasjonar og kom inn på Hit40 i november 2006. Debutalbumet *Closing the Distance* kom ut 15. januar 2007 og selde 30&nbsp;000 på tre månader, noko som gjorde henne til ein av dei bestseljande kvinnelege artistane våren 2007. Ho er vorte nominert til Spellemannprisen fire gonger: til Spellemannprisen 2006 i klassa årets musikkvideo for «Come On», til Spellemannprisen 2007 i klassene årets nykomar og kvinneleg artist for albumet *Closing the Distance* og til Spellemannprisen 2010 i klassa kvinneleg artist for hennar andre album *Tomorrow Is*.

Alsos' songar «Found» og «When the Light Dies Out» har vorte brukt i TV-serien *[[Vampire Diaries]]*.

## Utgjevingar
### Album
**Closing the Distance* (2007)
**Tomorrow Is* (2010)
**Presence* (2013)
**I den kalde vinter* (2013)

### Singlar
**Come On* (2006)
**Suzanne* (2009)
**Conquer* (2012)
**I den kalde vinter* (2013)

## Bakgrunnsstoff
*Christel Alsos på MySpace.com
*Christel Alsos i Store norske leksikon
*Christel Alsos  på Rockipedia
*Christel Alsos Monsen på allmusic.com
Blizzard Entertainment

**Blizzard Entertainment** (tidlegare *Silicon & Synapse*) er ein amerikansk dataspelutviklar og -utgjevar med hovudkontor i Irvine i California. Selskapet har vore ein av dei mest kjende og respekterte dataspelprodusentane sidan starten av 1990-talet etter suksessar som *[[StarCraft]]*, *[[Warcraft]]*-serien og *[[Diablo]]*-serien. Selskapet sitt system for spel på Internett (Battle.net) er eit av verdas mest brukte.

Blizzard Entertainment er eit dotterselskap av Vivendi Universal Games, ei avdeling i Vivendi Universal. Blizzard heitte *Silicon & Synapse* då dei vart stifta i 1991 av Allen Adham, Michael Morhaime og Frank Pearce. Dei skifta namn til Chaos før dei vart Blizzard Entertainment i 1994.

For tida utviklar og markedsfører selskapet Starcraft II, og det nyleg introduserte Diablo III.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Goff-Gratch-likninga

**Goff-Gratch likninga** er ein av mange likningar for å estimere mettingsvassdamptrykket ved ein viss temperatur. Alle slike likningar er derimot berre tilnærmingar, men dette er kanskje den beste ein har kome fram til så langt. 

## Historikk

Likninga er kalla opp etter forfattarane av den opphavlege vitskaplege artikkelen som skildra korleis ein kunne rekne ut mettingsvassdampstrykket over ei fri vassflate som ein funksjon av temperatur (Goff og Gratch, 1946). Goff (1957) utbetra seinare formelen, og i 1988 blei den anbefalt til bruk av World Meteorological Organization, med vidare utbetring i 2000. 

## Likninga

Den opphavlege Goff-Gratch likninga frå 1946 er 

:

der:
:log er logaritmen
:*e** er mettingsvassdamptrykket (hPa)
:*T* er lufttemperaturen i Kelvin
:*T*st er kokepunktet (373,15 K) 
:*e**st er e* ved kokepunktet (1013.25 hPa)

På same måte er likninga for mettingsvassdamptrykket over is:

:

der:
:*e**i er mettingsvassdamptrykket over is (hPa)
:*T* er lufttemperaturen (K)
:*T*0 er frysepunktet (273.15 K) 
:*e**i0 er e* ved frysepunktet (6,1071 hPa)

## Referansar
* Goff, J. A., and S. Gratch (1946) Low-pressure properties of water from -160 to 212 F, in Transactions of the American society of heating and ventilating engineers, pp 95-122.
* Goff, J. A. (1957) Saturation pressure of water on the new Kelvin temperature scale, Transactions of the American society of heating and ventilating engineers, pp 347-354.
* World Meteorological Organization (1988) General meteorological standards and recommended practices, Appendix A, WMO Technical Regulations, WMO-No. 49.
* World Meteorological Organization (2000) General meteorological standards and recommended practices, Appendix A, WMO Technical Regulations, WMO-No. 49, corrigendum.