open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shungwaya

**Shungwaya** (eller Shingwaya, Singwaya) er eit sogeomspunne område som skal ha vore ein stad på grensa mellom notidas Somalia og Kenya i Aust-Afrika, og er blitt rekna som årestaden for fleire austafrikanske folkegrupper.

Det er særleg knytt til mijikendafolka som no lever langs kysten av Kenya. Også folkegruppene swahili, kikuyu, meru, kamba, teita, asu, chaga, shambaa og digo er blitt knytt til området av nokre forskarar. Nøyaktig kva type stad og utstrekkinga av området omgrepet viser til, og om alle desse folkegruppene verkeleg har tradisjonar som seier at dei stammar derfrå, er omstridd.

## Dokumentasjon
Namnet Shungwaya finst på kart frå 1600-talet, utan fleire detaljar. Det er ikkje omtalt i arabiske kjelder frå 900-1400-talet. På 1800-talet blei det omtalt som staden der forfedrane deira kom frå av fleire av innbyggjarane i Mombasa. I swahilikrøniken *Kitab al Zanj* frå 1800-talet blir Shungwaya sagt å vera det same som den noverande kystbyen Bur Gao i Somalia. Seinare har ein funne Shungwaya, eller liknande ord, nemnd som arnestaden for fleire grupper bantufolk. Omgrepet er særleg nytta av mijikendafolka, som no bur i kystområda nær Mombasa. 

## Tolkingar
Kva stad Shungwaya eigentleg viser til, har fått ulike tolkingar. Om det er éin by eller fleire, ein region eller ein stat, går ikkje klart fram av overleveringane.

Forskarar som James de Vere Allen har rekonstruert ein Shungwayastat som skal ha eksistert frå om lag 500 til om lag 1600. Staten skal ha dekt store område nord i Kenya og sør i Somalia, frå Tanga til Jubba-elva, og frå kyststroka til den sentrale Riftdalen. Han forklarte felles historie frå Shungwaya som opphavet til swahili-identitet. Allen brukte munnleg historie (og kinesiske nedteikningar) som bevis, men har fått kritikk for manglande kjeldekritikk.

Thomas Spear tok for seg shungwayatradisjonane til mijikendafolk og andre og tolka det som om mijikendaene var blitt fortrengde frå Shungwaya, ved den sør-somaliske kysten, av oromofolk på 1400-talet. Mijikendaene grunnla såkalla *[[kaya]]*, bygdeborger, som skal ha spegla planen til den opphavlege byen Shungwaya.

Nærare undersøkingar av austafrikansk arkeologi og fleire overleveringar tyder på at ein ikkje kan påvisa nokon eintydig stad eller stat som kan kallast Shungwaya. Framstillinga av eit rike som alle mijikendafolka forlèt samtidig er truleg også for enkel. I staden ser det ut til at ulike mijikendagrupper slo seg ned ved Mombasakysten over tid, og at forteljingane om eit forlate Shungwaya kan vera meir symbolske. 

## Sjå og
* bantuekspansjonen

## Kjelder
* 
* 
*
Bantu

**Bantu** eller **bantufolk** viser til over 400 ulike etniske grupper i Afrika, frå Kamerun til Sør-Afrika. Bantuane er samla gjennom ein felles språkfamilie, bantuspråk og ofte felles tradisjon.

Bantuane var opphavleg eit jordbruksfolk frå skogane i Vest-Afrika. Gjennom folkevandringane sørover i Afrika assimilerte dei eller nedkjempa folka som dei møtte på vegen.

Svarte sør-afrikanarar vart til tider offisielt kalla bantu av apartheidregimet som også oppretta bantustatar.

## Litteratur
* Schapera I (OD.): The Bantu Speaking Tribes OF South Africa. 1959: Routlege & Kegan Paul, London.
Kadmium

**Kadmium** er eit grunnstoff med atomnummer 48 og kjemisk symbol **Cd**. Kadmium og sambindingar av dette transisjonsmetallet er giftige. 

## Særlege kjenneteikn

## Bruk

Kadmium vert brukt som anode i oppladbare nikkel-kadmium batteri.

## Historie

Friedrich Strohmeyer oppdaga kadmium i forureina sinkkarbonat i 1817.

## Sjå òg
* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff
* Webelements - kadmium
R

**R (r)** er den 18. bokstaven i det latinske alfabetet og den 17. bokstaven i det greske alfabetet (Ρ, ρ). Bokstaven stammar frå det fønikiske alfabetet. Det semittiske namnet er *resh*, som tyder hovud, og i den opphavlege biletskrifta viste teiknet eit hovud. Grekarane kalla han rho og romarane *er*. Det matematiske teiknet for rot, √, er i røynda ein r og forkorting for det latinske *radix*, som tyder «rot».

Runealfabetet har r som femte rune i første ætt. I norsk vert han vanlegvis uttalt med tungespissen som vibrerer eller slår mot området bak fortennene («rulle-r»), eller med drøvelen mot baktunga («skarre-r»).

## R kan stå for
* registrert varemerke (vanlegvis med ein liten ring rundt: ®)
* eit programmeringsspråk, sjå programmeringsspråket R
* symbol for eininga røntgen og rayleigh.
* *R* er symbol for resistans og for den molare gasskonstanten, lik 8,31451 J/(mol · K).
* i matematikksymbol for mengda av alle reelle tal
* engelsk forkorting som ofte tyder *royal* (kongeleg) som i R.A.F. (Royal Air Force). I geografiske namn tyder det *river* eller «elv» (R. Tyne).
* latinsk forkorting som står for rarus, 'sjeldan'; recipe, 'ta' (på legereseptar); regina, regnum, respublica, rex, Roma, Romanus og fleire. 
* jødisk forkorting for rabbi.
* i gregoriansk song forkorting for *responsum* («svar»).
* i musikk forkorting for *[[ripieno]]*, som tyder «full», «med alle stemmer» eller «fullt orkester».
* på urverk ei forkorting for *retarder* (fransk for «minske farten»).
* forkorting for ordensgraden *riddar*.

## Kjelder

* 

## Bakgrunnsstoff
Ali ibn Abi Talib

**Ali bin Abu Talib** var kalif over den muslimske verda på 600-talet. Han etterfølgde kalif Uthman som vart drepen i 656. Ali bin Abu Talib var svigerson og nær slektning av profeten Muhammed. Kalifatet hans vart utfordra av omajadekalifen Muawiya I, dei kom fram til eit forlik i 657 som innebar at Muawiya vart kalif i røynda medan Ali bin Abu Talib vart verande kalif i namnet. Ali vart drepen i konfliktene som følgde av forliket. Tilhengjarane av Ali er opphavet til dagens sjiamuslimar.

## Kjelder
*
А

**A** (kyrillisk **А**, **а**) er den første bokstaven i det det kyrilliske alfabetet. Ved transkripsjon tilsvarer han bokstaven A i det latinske alfabetet.

Bokstaven representerer vanlegvis ein open sentral urunda vokal, lyden [a], som i ordet *alt*.

## Kjelder
В

**Ve** (kyrillisk **В**, **в**) er den tredje bokstaven i det kyrilliske alfabetet. Ved transkripsjon tilsvarer han bokstaven V i det latinske alfabetet. Han kan sjå ut som den latinske versalen B, og har same opphav, men blir uttalt annleis.

Bokstaven representerer vanlegvis ein stemd labiodental frikativ, lyden [v], som i ordet *vase*. 

## Sjå òg
* Be (Б, б)

## Kjelder
С

Bokstaven **С** er den 19. bokstaven i det russiske alfabetet.I&nbsp;det latinske alfabetet blir han representert med symbolet** '[[S]]'.**
Legionærsjukdom

**Legionærsjukdom** er ein infeksjonssjukdom som skuldast bakterien *[[Legionella pneumophila]]*, som veks fort i varmt vatn. Sjukdommen vart fyrst nemnt i 1976 i Philadelphia. Der var det eit større utbrot av sjukdommen under årsmøtet til organisasjonen av krigsveteranar i Sambandsstatane, som ber namnet the American Legion, og slik fekk sjukdommen namnet sitt. Men legionærsjukdom har truleg opptredd hjå menneske heilt sidan 1950-talet, då klimaanlegg vart vanlege.

Legionærsjukdom smittar ikkje frå person til person. Smitterisikoen kjem frå konsentrerte skyer av legionellabakteriar i kjøletårn, ismaskiner, sprinklaranlegg for brannslokking, luftesystem/klimaanlegg og andre varmtvassanlegg der vatnet ikkje vert varma opp høgt nok til å drepa bakteriane. Sjukdommen gjev betennelse i lungevevet etter ei inkubasjonstid på truleg 10&ndash;20 dagar. Ein kan behandla han med antibiotika.

## Utbrot i Noreg
* 2001 - Stavanger, 28 sjuke, 7 døde. Dette var aller fyrste gongen legionærsjukdom vart påvist i Noreg.
* 2002 - Stavanger, mange sjuke, ingen døde.
* 2005 - Østfold (Sarpsborg/Fredrikstad), 10 døde.

## Større og viktige epidemiar
* 1976 - Philadelphia - sjukdommen vart oppdaga - 221 sjuke, 34 døde
* 1999 - Bovenkarspel i Nederland - 200 sjuke, 32 døde
* 2001 - Murcia i Spania, 449 stadfesta sjukdomstilfelle, 6 døde
* 2001 - Stavanger, 28 sjuke, 7 døde
* 2002 - Barrow i England - 172 sjukdomstilfelle, 7 døde
* 2005 - Østfold (Fredrikstad), 10 døde.

## Bakgrunnsstoff
* Centers for Disease Control and Prevention: Legionellosis
* Occupational Safety and Health Administration
* http://www.idph.state.il.us/public/hb/hblegion.htm
* http://www.astdhpphe.org/infect/legion.html 
* Legionella; Murcia- Spain 28th June to 14th July 2001; the world's largest outbreak of legionnaries'disease .
* http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol9no8/03-0337.htm
* Folkehelseinstituttet
Kardemommelova

**Kardemommelova** er den einaste lova i Kardemomme by, ein oppdikta by frå boka *Folk og røvere i Kardemomme by* skriven av den norske forfattaren Thorbjørn Egner og gitt ut i 1955. Lova er formulert slik:

:*Man skal ikke plage andre,*
:*man skal være grei og snill,*
:*og forøvrig kan man gjøre som man vil.*

## Kjelder
Ho Chi Minh-byen

**Ho Chi Minh-byen** (vietnamesisk **Thành Phố Hồ Chí Minh**), tidlegare **Saigon** (vietnamesisk **Sài Gòn**; som framleis vert nytta av mange vietnamesarar i daglegtale) er den største byen i Vietnam, med om lag 8,2 millionar innbyggjarar (2015). Han ligg ved vestbreidda av Saigonelva. Byen var hovudstad i Sør-Vietnam frå 1954 til 1975, og i Republikken Sør-Vietnam frå 1975 til 1976. Han har sidan vore administrert som ein provins.

## Kjelder
Saigonelva

**Saigonelva** er den største elva i den søraustlege delen av Vietnam. Ho har fått namnet sitt etter det gamle namnet på Ho Chi Minh-byen, som inntil 1975 heitte Saigon. Elva har i fleire hundreår vore ei viktig handelsrute gjennom Vietnam.

Hamna i Ho Chi Minh-byen vart bygd i 1862, og er tilgjengeleg for store djuptgåande skip. Dette er uvanleg for elvehamner i innlandet, og har ført til at byen er ein av dei viktigaste hamnebyane i landet.
Г

**Г** (ge, ghe eller he) er den fjerde bokstaven i det kyrilliske alfabetet. I det latinske alfabetet blir han representert anten med bokstaven G eller H, avhengig av språk. For russisk og ukrainsk transkriberer ein han som «g»,
for belarusisk som «h»

## Kjelder
Ivar Giæver

**Ivar Giæver** eller **Giaever** () var ein norsk-amerikansk fysikar som fekk Nobelprisen i fysikk i 1973. 

## Livssoge
Giæver var fødd i Bergen og voks opp på Østre Toten, der faren var apotekar. Etter å ha jobba eitt år ved Raufoss Ammunisjonsfabrikker studerte Giæver ved NTH, der han blei ferdig sivilingeniør i 1952. Dette året gifta han seg òg med Inger Skramstad.

To år etter at utdanninga var avslutta utvandra ekteparet til Canada, der Ivar Giæver blei tilsett i selskapet General Electric. Frå 1958 var han tilknytt forskingsdelen av selskapet.

Han studerte fysikk vidare ved Rensselaer Polytechnical Institute i staten New York. I 1964 blei han både dr.philos. og amerikansk statsborgar. Giæver forlet General Electric i 1988 og blei professor ved Rensselaer. Han blei òg utnemnd til professor ved Universitetet i Oslo, der han var gjesteførelesar kvar sommar.

## Forsking
I tida mellom 1958 og 1969 fokuserte Giæver på elektron-tunnelering gjennom tynne isolerande filmar mellom metall som fungerte normalt og som superleiarar. Det var banebrytande arbeid innan dette felte som gav han Nobelprisen i fysikk i 1973, saman med Leo Esaki.

I 1969 studerte Giæver biofysikk i Cambridge og har sidan jobba mykje med dette området.

## Kjelder
* nobelprize.org
* uio.no 

## Bakgrunnsstoff
*
Trygve Haavelmo

**Trygve Magnus Haavelmo** () var ein norsk økonom frå Skedsmo som vann Nobelprisen i økonomi i 1989.

Haavelmo var byråsjef i Handelsdepartementet frå 1947 til 1948 og professor i sosialøkonomi og statistikk ved Universitetet i Oslo (1948-1979). Arbeidet hans innan økonometri og matematisk økonomi gav han nobelprisen i 1989.

## Bibliografi
* «The Method of Supplementary Confluent Relations», 1938, Econometrica 
* «The Inadequacy of Testing Dynamic Theory by Comparing the Theoretical Solutions and Observed Cycles», 1940, Econometrica 
* «Statistical Testing of Business Cycles», 1943, RES 
* «The Statistical Implications of a System of Simultaneous Equations», 1943, Econometrica 
* «The Probability Approach in Econometrics», 1944, Econometrica 
* «Multiplier Effects of a Balanced Budget», 1945, Econometrica ("Supp. Notes", 1946)
* «Family Expenditures and the Marginal Propensity to Consume», 1947, Econometrica 
* «Methods of Measuring the Marginal Propensity to Consume», 1947, JASA 
* «Statistical Analysis of the Demand for Food: Examples of Simultaneous Estimation of Structural Equations», with M.A. Girshick, 1947, Econometrica 
* «Family Expenditures and the Marginal Propensity to Consume», 1947, Econometrica 
* «Quantitative Research in Agricultural Economics: The Interdependence Between Agriculture and the National Economy», 1947, J of Farm Econ 
* «The Notion of Involuntary Economic Decisions»,1949, EJ 
* «A Note on the Theory of Investment», 1950, RES 
* «The Concepts of Modern Theories of Inflation», 1951, Eknomisk Tidssk 
* A Study in the Theory of Economic Evolution, 1954.
* «The Role of the Econometrician in the Advancement of Economic Theory», 1958, Econometrica 
* A Study in the Theory of Investment, 1960.
* «Business Cycles II: Mathematical Models», 1968, IESS 
* Variation on a Theme by Gossen, 1972 (Swedish)
* «What Can Static Equilibrium models Tell Us?», 1974, Econ Inquiry 
* «Econometrics and the Welfare State», 1990, Les Prix Nobel de 1989

## Bakgrunnsstoff
* Biografi på engelsk (nobel.se)
* Trygve Haavelmo-vekstmodell
Paul Samuelson

**Paul Anthony Samuelson** () var ein USA-amerikansk økonom frå Gary i Indiana, USA som fekk Nobelprisen i økonomi i 1970. Han var utdanna ved Harvard-universitetet i 1930-åra, der han vart sett på som eit vedunderbarn og mellom anna hadde Joseph Schumpeter og Vassilij Leontief som lærarar. Han fekk derimot professoratet sitt ved MIT. 

I verket sitt Foundations of Economics frå 1947 reformulerte han heile den nyklassiske teorien i matematiske termar, og leverte seinare omfattande bidrag innan dei fleste områda av økonomifaget, mellom anna innan statisk og dynamisk likevektsteori, produksjons- og konsumentteori og handelsteori. Læreboka hans, Economics, frå 1948 er utan tvil den mest kjende og lesne læreboka i økonomi, og har seinare kome i nesten 20 utgåver og seld i millionar av eksemplar.

Samuelson var òg i alle år konsulent i økonomiske spørsmål for private og offentlege instansar og leverte, mellom anna gjennom faste spalter, eit utal innlegg om økonomiske spørsmål til ulike tidsskrift.
Massachusetts Institute of Technology

**Massachusetts Institute of Technology** (**MIT**) er eit universitet i Cambridge i Massachusetts i USA med fokus på teknologi. I den seinare tid har biologiske fag fått ei større rolle. Det vart skipa av William Barton Rogers i 1862 og låg opphavleg på den andre sida av Charles river i Boston. 

MIT er verdsleiande innan teknologi og vitskap, i tillegg til mange andre felt, mellom anna administrasjon, økonomi, lingvistikk, statsvitskap og filosofi.

## Skyting

18. april 2013 vart ein politimann skoten og drepen utanfor Stata-bygget.  
Studentane vart råda til å halde seg innandørs av di den mistenkte var på frifot.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Ustasja

**Ustasja** (kroatisk **Ustaša** fleirtal, Ustaše, ustasje, på norsk omtrent 'dei opprørske', serbisk **Усташа**) var ein kroatisk høgreekstrem organisasjon som vart sett til å leia Kroatia av Aksemaktene i 1941. Dei førte ein nazistisk/fascistisk politikk og vart til slutt kasta ut av jugoslaviske partisanar og Den raude armeen i 1945. Leiar for Ustasja var Ante Pavelić.

Den kroatiske fascistrørsla vart illgjeten for ekstrem brutalitet mot serbarar, jødar og sigøynarar under krigen. 
Ustasjaen freista utrydda alle serbarar, jødar, sigøynarar, og kroatiske kommunistar frå området dei kontrollerte. Organisasjonen bygde fleire konsentrasjonsleirar, og den mest illgjetne er nok konsentrasjonsleiren Jasenovac.
## Bakgrunn
Rørsla vart grunnlagd i 1929 av Pavelić. Bakgrunnen var eit ynske om ein eigen kroatisk stat, for ikkje å bli dominert av serbarane.

Etter at tyske og italienske tropper tok kontroll over Jugoslavias territorium våren 1941 vart det oppretta ein separat kroatisk stat, der Ustasja fekk makta. Denne staten omfatta au Bosnia-Hercegovina og Syrmia, som Ustasja gjorde krav på som «opphavlege kroatiske område». Derimot måtte store delar av Dalmatia avståast til Italia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ustasja|Ustasja]]» frå ,  den 4. august 2006.*
Mongstad

**Mongstad** er eit område i kommunane Alver og Austrheim i Vestland fylke. Mongstad er særleg kjend på grunn av Mongstad oljeraffineri, som vart sett i drift frå 1975. I tillegg er Mongstad bygd opp som ein terminal og lagringsstad for råolje. Kaien ved Mongstad kan ta imot skip på inntil fire hundre tusen tonn. 
Før raffineriet vart bygd, var området mest nytta til jordbruk. 
Mongstad vart kjend gjennom Mongstad-skandalen mot slutten av 1980-talet. Kostnadsoverskridingar i samband med utbygging av oljeraffineriet gjorde at leiinga i oljeselskapet Statoil måtte gå av i 1987. Overskridinga synte seg til slutt å vera på kring seks milliardar norske kroner. Ein slik sum vart i media kalla ein *mong*, oppkalla etter Mongstad. 
Mongstad-saka inspirerte forfattaren Georg Johannesen til å skriva ein satirisk og samfunnskritisk roman, *Romanen om Mongstad*.

## Litteratur
* Georg Johannesen: *Romanen om Mongstad*, Oslo 1989 ISBN 82-02-12018-7, ISBN 82-574-0737-2
* Karl Kolstad: *Mongstad. Frå utkantbygd til industristad*, Oslo Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5176-0
Partisan

Med ordet **partisan** er oftast meint ein geriljasoldat eller væpna motstandskjempar eller militsmedlem som kjempa mot fascisme og nazisme under andre verdskrigen. 

Særleg var det mykje partisanverksemd i dei nazi-okkuperte delane av Sovjetunionen, i dei okkuperte landa Jugoslavia, Hellas og Frankrike, og i det fascistiske Italia. Dei store og militært aktive partisanrørslene i desse landa batt store fascistiske/nazistiske styrkar, og bidrog mykje til sigeren over fascismen og nazismen. 

Det at mesteparten av Jugoslavia blei frigjort av den jugoslaviske partisanrørsla sjølv, under leiing av Josip Tito, gjorde også at landet kunne stå imot sovjetisk dominans i etterkrigstida.

Dei fleste av dei store partisanrørslene var under kommunistisk leiing, også den jugoslaviske.

Ordet partisan om ein slik irregulær stridande person blei bruka iallfall så tidleg som under den russiske borgarkrigen. Det er også blitt bruka om ikkje-kommunistiske og anti-kommunistiske væpna grupper, særleg i Aust-Europa, men i hovudsak er nemninga blitt nytta om dei kommunistisk leidde militært aktive motstandsrørslene under andre verdskrigen.
Josip Broz Tito

**Josip Broz Tito** () var den øvste leiaren av Jugoslavia i perioden etter den andre verdskrigen og fram til han døydde i 1980, fyrst som statsminister (1945–53), så som president. Etter brotet med Sovjetunionen i 1948, førte han ein sjølvstendig kommunistisk politikk, medan han utanrikspolitisk stod for ein nøytral politikk.

Tito var fødd Josip Broz i Kumrovec i Kroatia. Han var opphavleg metallarbeidar, og aktiv kommunist frå 1917. Det jugoslaviske kommunistpartiet fekk stor støtte ved valet i landet i 1920, men blei alt året etter forbode. Tito blei sjølv dømd til fem år i fengsel for si deltaking i kommunistpartiet. 

Da den spanske borgarkrigen braut ut organiserte Tito mange frivillige til forsvaret av den spanske republikken mot fascismen. 

## [[Den jugoslaviske frigjeringskrigen]]

Frå 1937 var Tito leiar i Det jugoslaviske kommunistpartiet. Før krigen var det enno relativt lite, men under den tyske okkupasjonen leidde det den store anti-fascistiske partisanrørsla med 800 000 medlemmer, dei fleste bondeungdommar. Eit av særmerka med den kommunistleidde partisanrørsla, var at den aleine av dei væpna gruppene i landet organiserte folk frå alle nasjonalitetane, utan diskriminering. 

Okkupasjonsmakta dreiv ein nådelaus terror mot sivilbefolkninga, ofte med hjelp av lokale fascistar, som kroatiske Ustasja. Jugoslavia mista om lag ein million menneske under den andre verdskrigen, som utgjorde omtrent ti prosent av den jugoslaviske folkesetnaden. 

Frigjeringa i 1945 var i Jugoslavia folket sitt eige verk, da mesteparten av landet blei frigjort av partisanane. Dette gjorde det lettare for Tito å stå imot sovjetisk dominans i etterkrigstida.

## [[Titoisme]]n
I 1948 blei Tito og den sjølvstendige jugoslaviske kommunismen fordømt av Stalin, og «titoisme» blei eit skjellsord på linje med trotskisme i dei stalinistiske kommunistpartia. Men Jugoslavia stod imot presset. 

Etter at Stalin var død i 1953, blei tilhøvet mellom Sovjetunionen og Jugoslavia betre, men Tito heldt fram som ei sjølvstendig stemme i internasjonal politikk, som ein av leiarane i den alliansefrie rørsla.

Det jugoslaviske systemet under Tito var ein kombinasjon av ein kommunistisk eittpartistat og eit desentralisert bedriftsdemokrati. Nasjonal diskriminering og oppmoding til hat mellom folkegruppene var strengt forbode. 

Det «titoistiske» systemet var til tider relativt vellykka, men under overflata lurte framleis den etniske nasjonalismen. Etter Tito var død, greip korrupte maktpolitikarar tak i den og vekte den til liv igjen med tragiske konsekvensar for Jugoslavia og folkeslaga der.

## Kjelder
Kumrovec

**Kumrovec** er ein tettstad og ein landkommune i fylket Krapina-Zagorje i det sentrale Kroatia. Han ligg ved elva Sutla, langs den kroatisk-slovenske grensa.

Landsbyen er kjend som fødestaden til marskalk Josip Broz Tito (1892&ndash;1980), den tidlegare jugoslaviske presidenten.

## Folketal
Dei største busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar





## Bakgrunnsstoff
* Kumrovec
Alabama

**Alabama** (frå choctaw *alba almoh*, kanskje 'krattskogryddarane') er ein delstat i det sørlege USA med rundt 4,9 millionar innbyggjarar.
Han grensar til Tennessee i nord, Georgia i aust, Florida og Mexicogolfen i sør og Mississippi i vest. Alabama er ein del av Sørstatane, og er blitt kalla «Heart of Dixie». Andre tilnamn er *Cotton State* etter den store bomullsproduksjonen her og *Yellowhammer State* etter delstatsfuglen gulspett.

Alabama er med ei flatevidd på 135&nbsp;765 km² den 30. største av USAs delstater etter areal, og med 4,8 millioner innbyggere den 23. største delstaten etter befolkning. Delstatshovudstaden i Alabama er Montgomery, men dei største byområda er Birmingham, Huntsville og Mobile.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Alabama State Guide ved Library of Congress
* All About Alabama  ved Alabama Department of Archives and History
* Alabama State Fact Sheet ved U.S. Department of Agriculture
Sitronmelisse

**Sitronmelisse** (*Melissa officinalis*) er ei fleirårig krydderurt i leppeblomfamilien. Planten har fått namn etter lukta, som minner om sitron, og tiltrekkinga dei kvite nektarfylte blomane har på bier – *[[Melissa]]* tyder 'honningbie'. Menneske bruker gjerne sitronmelisse til mat og drikke som dessertar og urtete, og til andre nyttige føremål, som å skremma vekk mygg og i aromaterapi.

Planten blir 70–150 cm. Han er ein framandart som finst forvilla i Noreg.

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
*
* Klassifiseringsinformasjon om Melissa officinalis ved NPGS/GRIN
* Den virtuella floran
* rolv.no
Utla

**Utla** er ei norsk elv som renn gjennom Utladalen i Årdal kommune. Utla har mange sideelver med fossar, til dømes Vettisfossen.
Ante Pavelić

**Ante Pavelić** () var ein av grunnleggjarane av og leiar for den kroatiske fascistiske Ustasja-rørsla på 1930-talet i Jugoslavia. Under den andre verdskrigen vart han innsett av den tyske okkupasjonsmakta som diktator for den sjølvstendige staten Kroatia.

## Ungdom
Pavelić var fødd i Bradina, ein liten landsby i Bosnia og Herzegovina. Seinare flytta han til Zagreb for å studera jus. I ungdomen vart han medlem av Partiet for kroatiske rettar. Pavelic var ein del av den meir nasjonalistiske fraksjonen leia av Josip Frank kring 1908. I 1919 vart han partisekretær. I 1921 vart han arrestert saman med fleire andre medlemer av partiet.

## Politisk karriere
I 1927 vart Pavelić vald til bystyret i Zagreb. Han hadde stillinga som partisekretær til 1929, då det vart innført kongeleg diktatur i kongedømet Jugoslavia. Han vart då med på å skipa Ustasja og gjekk over til undergrunnsarbeid. Han skreiv ned partiprogrammet til Ustasja-rørsla det same året. Regimet i Jugoslavia vart meir oppmjuka fram mot 1931, men i 1932 reiste Pavelic til eit Italia leidd av Benito Mussolini.

I 1934, då kong Aleksandar I av Jugoslavia vart drepen i Frankrike, vart Pavelic og andre medlemer av Ustasja arrestert i Italia. Dei vart klaga for å ha vore med på planane om å ta livet av kongen. Etter ei stund vart dei frigjevne att.

Pavelić var i Italia fram til byrjinga av den andre verdskrigen. I 1941 vart Jugoslavia invadert av Tyskland. Paveli&#263; vart med hjelp av okkupasjonsmakta utnemnd til leiar (*poglavnik*) av Kroatia. 

Som leiar for Ustasja gav han ordre om og organiserte ein terrorkampanje mot serbarar, jødar, sigøynarar og kommunistiske kroatar. Kampanjen mot serbarane grensa til folkemord. Målet var å utrydda ein tredel, utvisa ein annan tredel, og omvenda den siste tredelen til katolisismen.

## Flukt
I mai 1945, heilt mot slutten av krigen, flykta Pavelić via Bleiburg til Austerrike. Der vart han nokre månadar, før han reiste til Roma. I Roma vart han skjult, vert det hevda, av folk knytt til den katolske kyrkja. Opphaldet i Roma skal ha vore kjend av den amerikanske etterretningstenesta, men dei var ikkje så interessert i å arrestera antikommunistar frå Aust-Europa. Etter seks månadar flykta han til Sør-Amerika.

Etter å ha kome til Argentina, vart han tryggingsrådgjevar for president Juan Peron. Peron gav 34 000 innreiseløyve til kroatar. Dei fleste av desse var folk som hadde samarbeidd med nazistane og/eller antikommunistar som flykta frå det kommunistiske regimet til Josip Broz Tito.

## Død
I april 1957 vart Paveli&#263; skoten to gonger i eit drapsforsøk. Mange trudde at den jugoslaviske etterretningsorganisasjone UDBA hadde organisert drapsforsøket. Seinare stod Blagoje Jovovi&#263;, ein tsjetnik i eksil i Argentina, fram og sa at han hadde stått bak. Paveli&#263; reiste til Spania. Han døydde i Madrid mot slutten av 1959, av komplikasjonar etter skota.

Pavelić fekk ein plass i litteraturen gjennom Curzio Malaparte sin roman *Caput*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* B Pavelic 
* Two Bullets for Paveli&#263;
Rasmus Ingebrigtsson på Myklebust

**Rasmus Ingebrigtsson på Myklebust**, kalla **Store-Rasmus** (fødd ca. 1595 på Li i Ørskog, død ca. 1666), var ein &laquo;bondeopprørar&raquo; i Møre og Romsdal. Han var leiglending på garden Myklebust på Harøya (i noverande Ålesund kommune).

Rasmus heldt rekneskap med futar som tok for mykje skatt og klaga dei inn for Kongen. Etter fleire runder i retten, kor søksmåla gjekk både vegar, blei han 24. august 1661 dømd til livsvarig straffarbeid på Akershus slott for ulovlege allmugemøte, grunnlause klagemål og forakt for retten.

Sonen hans, «Unge-Rasmus», som hadde hjelpt faren i rettsprosessen, fekk etter søknad lov til å halda på garden Myklebust. Fleire av dei mange tusen etterkomarane hans er omtalte i *Slekter fra Romsdalskysten* (1979) av Anna S. Julnes.

## Kjelder
* Bjørn Jonson Dale: &laquo;Opphavet til Store-Rasmus&raquo;  i *Sunnmørsposten* 14.9.1996
* K. J. Tennøe: *Os-ætten i Vatne (med et tillæg om Ulvestad-ætten)* (Aalesund 1928): s. 29
Brønnøysund

**Brønnøysund** er ein by og administrasjonssenteret i Brønnøy kommune i Nordland.
Tettstaden har  og fekk bystatus i 1996. Brønnøysund vart likevel ladestad allereie i 1923, og hadde då ein byliknande busetnad.
Rett utanfor og frå Brønnøysund kan du sjå Torghatten som er eit kjent landemerke i Nordland.

Hurtigruta stoppar i byen to gonger om dagen, sørgåande om ettermiddagen og nordgåande rett over midnatt.
Brønnøy kyrkje som står i Sørbyen vart innvia i 1870, men den fyrste kyrkja vart bygd så tidleg
som på slutten av 1100-talet.

Tettstaden er mest kjend bland nordmenn flest for Brønnøysundregistra.

Den 6. mars 1995 la Brønnøysunds Avis som fyrste avis i Noreg ut nyhendestoff på internett.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*bronnoysund.com - lokal portal for Brønnøysund og Brønnøy
*Brønnøysund turistinformasjon
* Brønnøysund lufthamn
Einar O. Risa

**Einar O. Risa** () er ein norsk forfattar. I mange år var han journalist, men debuterte litterært i 1995. Han fekk Tidenprisen i 2000.

## Verkliste
* 1995 *Skygger* (roman) 
* 1996 *Ring* (roman) 
* 1997 *Velvære* (roman) 
* 1998 *Nasjonaldagen* (roman) 
* 1999 *Mannen i speilet, Alexander L. Kielland i Stavanger 1888-1902* (biografisk essay) 
* 1999 *Helvete* (roman) 
* 2000 *L.C. Nielsens papirer* (roman) 
* 2002 *Casanovas siste erobring* (roman)
* 2003 *Likeså, skulle han si* (roman)
* 2005 *Kom, kom hør nattergalen. Roman om kunstmålaren [[Peder Severin Krøyer]]*
* 2006 &ndash; *Jeg går ikke ut lenger, jeg svever over byen* 
* 2008 &ndash; *Hos blodsugerene - Peter Nansen og drømmen om det germanske kabelnett*
* 2008 &ndash; *M. Kanne & Søn 1889-1922* 
* 2009 &ndash; *M. Kanne & Søn 1923-1943*
* 2010 &ndash; *M. Kanne & Søn 1950-1970*
* 2012 &ndash; *M. Kanne & Søn 1980-2006*
* 2012 &ndash; *Maskineriet. Listene*
* 2014 *Moses* (roman)
* 2018 *Mannen på balkongen (roman)*

## Litteratur
* 2004 *Raseriet i hendene. Et essay om Einar O. Risas forfatterskap* av Kjetil Vikene
P.S. Krøyer

**Peder Severin Krøyer** () òg kjend som **P.S. Krøyer**, var ein av skagensmålarane. Krøyer var fødd i Stavanger i Noreg. Mora hadde depresjonar og han vart difor send til søstera hennar, Bertha Cecilie Krøyer i København.
Ho var gift med zoologen Henrik Nikolai Krøyer.

Allereie som born synte Krøyer talent for å teikne og han vart teke opp på 
Det Kongelige Danske Kunstakademi da han var 14 år gamal.



Fil:Hipp hipp hurra! Konstnärsfest på Skagen - Peder Severin Krøyer.jpg|Hip, hip, Hurra! 1888

File:P.S. Krøyer - Roses. Marie Krøyer seated in the deckchair in the garden by Mrs Bendsen's house - Google Art Project.jpg|Hage med Marie Krøyer 1889

Fil:P S Krøyer 1899 - Sommeraften ved Skagens strand. Kunstneren og hans hustru.jpg|Sommeraften ved Skagens strand. Kunstneren og hans hustru 1899

Fil:P.S. Krøyer - Summer evening on Skagen's Beach.  Anna Ancher and Marie Krøyer walking together. - Google Art Project.jpg| Anna Ancher og Marie Krøyer, 1893
Fil:Peder Severin Krøyer - A luncheon. The artist, his wife and the writer Otto Benzon - Google Art Project.jpg|Peder Severin Krøyer, hans hustru og Otto Benzon, 1893
File:Midsummer Eve bonfire on Skagen's beach - P.S. Krøyer - Google Cultural Institute.jpg|Midsommar, 1906

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* - Skagens Museum om Krøyer
Rhode Island

**Rhode Island** er den minste delstaten i USA i utstrekking. Han ligg nordaust i landet, i regionen New England, og grensar til Connecticut i vest og Massachusetts i nord og aust. Delstaten har fleire bukter og strender, og har gjennom Block Island- og Rhode Island-sundet kyst mot Atlanterhavet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rhode Island|Rhode Island]]» frå ,  den 19. november 2010.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Amerikansk Samoa

**Amerikansk Samoa** er eit sjølvstyrt territorium i Polynesia i Stillehavet som høyrer til USA. Området omfattar seks øyar i den austlege delen av Samoa. Denne delen vart amerikansk i 1899, då USA og Tyskland delte øygruppa mellom seg. 

På Amerikansk Samoa ligg Steps Point som er det sørlegaste punktet i USA.

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
KNM «Sleipner»

**KNM «Sleipner»** er namnet på to skip i Den norske marinen:
* **[[Jagaren KNM «Sleipner»]]** som var i bruk under Andre verdskrigen.
* **[[Korvetten KNM «Sleipner»]]** som vart teken i bruk i 1965 og utfasa i 1992.
Halvard Hølleland

**Halvard Hølleland** () i Oslo er forfattar og tidlegare leiar av Elevorganisasjonen. Han er politisk nestleiar av Elevorganisasjonen og var leiar av organisasjonen frå 1. juli 2005 til 2006, då han vart etterfølgd av Jan Christian Vestre. Han vart vald til fylkesleiar i Elevorganisasjonen i Oslo i 2001 og vart attvald to gonger før han slutta våren 2004. Han var politisk nestleiar i Elevorganisasjonen i perioden 2004&ndash;2005. Hølleland har elles vore styremedlem i Lånekassen (2004&ndash;2005).

Hølleland debuterte som forfattar i 2007 med *Veien mot kunnskapsløftet*. Frå 2007 er han styremedlem i bokhandelkjeden Studia.

## Verk
**Faste rammer* (2020)

## Kjelder
Namnet Iris

**Iris** er eit kvinnenamn frå gresk med tydinga ‘regnboge’. Den personleggjorte regnbogen var ei gudinne som heitte Iris. Ho var syster til harpiane og bodbringar for gudane, særleg Juno. Namnet kan òg knyttast til irisblomar frå sverdliljeslekta.

Iris har norsk namnedag 24. mai og svensk den 10. februar.

## Kjende namneberarar
* Iris Uurto (1905–1994), finsk forfattar
* Iris Adrian (1912&ndash;1994), amerikansk filmskodespelar 
* Iris Murdoch (1919&ndash;1999), britisk forfattar
* Iris Apfel (1921–2024), amerikansk interiørdesigner og moteikon
* Iris von Arnim (f. 1945), tysk moteskapar
* Ellen Iris Lindvåg (f. 1960), norsk forfattar
* Iris Vermillion (f. 1960), tysk mezzosopran
* Iris Theres Korsnes (f. 1970), norsk skodespelar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Folk

**Folk** kan vise til 
* Folkegruppe
* Nasjon
* Omgrepet folk
* Menneske
* Folkrock, musikksjanger spela m.a. av gruppa Folque
Ájtte, Svenskt fjäll- och samemuseum

**Ájtte, Svenskt fjäll- och samemuseum** er eit svensk fjell- og samemuseum i Jokkmokk. Ájtte er hovudmuseum for den samiske kulturen, spesialmuseum for natur og kultur i fjellkjeda og eit informasjonssenter for fjellturistar. Muséet vart innvigd den 15. juni 1989.

Ordet *Ájtte* kjem frå lulesamisk og tyder 'stabbur'.

## Bakgrunnsstoff
* Ájtte, Svenskt fjäll- och samemuseum
Lappgeit

**Lappgeiter** (svensk *lappgetter*) er ein sterkt utryddingstrua geiterase. Dei er noko mindre enn vanlege geiter, med kortare bein. Dei har ofte noko lengre ragg, og dei er vanlegvis kvite. 

Etter den svenske raudlista (*Lantrasforums rödlista över svenska oförädlade lantraser*) finst det berre 25 individ att, etter andre kjelder berre fem.

Geiterasen vart oppdaga i Fatmomakke i 2001 da eit tal geiter skulle slaktast. Geitene vart i staden tekne hand om, og desse geitene og etterkommarane etter dei er dei einaste nolevande lappgeitene. 

På Björksta stuteri utanfor Umeå blir dei einaste lappgeitene alne opp.

## Bakgrunnsstoff
* Björksta stuteri  Lappgetter
Е

Den kyrilliske bokstaven **Е** er den sjette bokstaven i det russiske alfabetet.På russisk og kviterussisk vert han uttalt **je**, men i somme samanstillingar vert uttalen meir som ein **e** eller ein **i**.

Merk: På russisk vert bokstaven Ё ofte skriven 'Е', men den har ein heilt annan lyd enn **Е**.
Ё

Den kyrilliske bokstaven **Ё** er den sjuande bokstaven i det russiske og kviterussiske alfabetet. Han blir uttalt **jå** og er alltid trykksterk.

På moderne russisk (1950-talet og seinare) vert bokstaven 'Ё' vanlegvis skriven 'Е' (**je**) på prent, sjølv om uttalen skal vera **jå**.  For utlendingar som ikkje kjenner ordet, er det difor somme tider vanskeleg å gissa uttalen av eit ord som er prenta med&nbsp;'E'.  (*Gorbatsjev* eller *Gorbatsjov*?  *Khrustsjev* eller *Khrustsjov*?)  I&nbsp;russiske barnebøker og lærebøker skil ein framleis mellom 'Е' og 'Ё'.  På kviterussisk skriv ein ikkje 'Е' for&nbsp;'Ё'.
## Kjelder
Talet 500

Talet **500** (**fem hundre**) er eit samansett tal: 500&nbsp;=&nbsp;2·2·5·5·5.

I heiltalsrekkja kjem det etter talet 499 og før talet 501.

Ordenstalet som svarar til talet fem hundre, er **fem hundrede** (**500.**).
Ж

**Ж** er ein bokstav i det kyrilliske alfabetet. Han er den åttande bokstaven i det russiske alfabetet, den sjuande bokstaven i det bulgarske og det kviterussiske alfabetet, og den niande bokstaven i det ukrainske alfabetet. Han representerer lyden [ʒ], ein stemd alveolar frikativ; jamfør vislelyden i starten av det franske ordet *journal*. I transkripsjon av russisk til norsk skriv ein han «zj». Den vitskaplege transkripsjonen (ISO 9) er ž.

## Kjelder
Den engelske kanalen

**Den engelske kanalen** (engelsk *the English Channel*, fransk *la Manche*) er sundet som skil England frå Frankrike. Det er ein del av Atlanterhavet, og knyter dette til Nordsjøen. Sundet er smalast i aust, det vil seie mellom Dover og Calais, der det er 34&nbsp;km breitt. På det breiaste er sundet 240&nbsp;km.

Øyane Jersey og Guernsey og ein del småøyar ligg i Den engelske kanalen, nærmast den franske sida, og vert med eit felles namn kalla Kanaløyane. Île d'Ouessant markerer den vestlege enden åt kanalen, og ''pas de Calais'' (engelsk *Strait of Dover*) den austlege.

## Opphavet åt sundet

Før slutten åt den siste istida, for omkring 10&nbsp;000 år sidan, var Dei britiske øyane ein del av det europeiske fastlandet. Då isen smelta vart det danna ein stor ferskvasssjø i den sørlege delen av området, den som i dag er Nordsjøen. Vatn rann ut frå denne sjøen til Atlanterhavet mellom Dover og Calais. 

Omkring år 6500 fvt. slipte kraftig erosjon bort kalk slik at Den engelske kanalen vart danna. Han er seinare vorten noko breiare når bølgjene har tært på kalkklippene. Denne utviklinga held fram.

## Kanaltunnelen

Planane om ein tunnel under kanalen er gamle. I det 19. hundreåret vart det teke fleire prøver av grunnen, og gravinga byrja, men det synte seg at teknologien ikkje var komen langt nok.

Fyrst i 1994 opna Kanaltunnelen, som bind saman Cheriton i Kent på den engelske sida og Sangatte i nærleiken av Calais på den fransk sida. Den er ein jernbanetunnel, som vert bruka både til person- og godstransport.

## Kryssingar av kanalen
Den engelske kanalen er så smal at han lett kan kryssast, men likevel eit hinder ein må forbi, både for enkeltpersonar og armear. Han er kjend som invasjonsveg for normannarane i 1066, den spanske armadaen i 1588, og den britiske hæren under D-dagen i 1944.

Medan sjøfolk har kryssa kanalen dagleg i fleire hundre år, er det og blitt gjort mange uvanlege forsøk på å koma seg over til den andre sida utan bruk av båt.

### Siste verdsrekord
Den siste verdsrekorden som vart sett for ei kanalkryssing, var då sir Richard Branson slo rekorden for amfibiebil-kryssing med omkring seks timar den 14. juni 2004.
З

Den kyrilliske bokstaven **З** er den niande bokstaven i det russiske alfabetet. Han blir uttalt som ein «stemd»&nbsp;**s** (som i engelsk *«is»*), bortsett frå i slutten av ord, då han blir uttalt som vanleg **s**.
Д

**Д**, transkribert som *d* på norsk, er ein kyrillisk bokstav. Han er den femte bokstaven i dei fleste alfabeta, som det russiske alfabetet, og den sjette i det ukrainske alfabetet.

I det latinske alfabetet blir han representert med symbolet** '[[D]]'.**

## Kjelder
И

Den kyrilliske bokstaven **И** er den tiande bokstaven i det russiske alfabetet. Han tilsvarar den norske bokstaven **[[I]]**.
М

Den kyrilliske bokstaven **М** er den 14. bokstaven i det russiske alfabetet. Han tilsvarar den latinske bokstaven **[[M]]**.
П

Den kyrilliske bokstaven **П** er den 17. bokstaven i det russiske alfabetet. Han tilsvarar den latinske bokstaven **[[P]]** og den greske bokstaven **[[Π]]** (Pi).
Rabbinar

**Rabbinar**, òg skrive **rabbin**, **rabbi**, **rebbi** og **ribbi**, er ein tittel som blir bruka om jødiske lærde. Det varierer noko mellom ulike retningar av jødedommen kva som ligg i denne tittelen — frå hebraisklærar («ribbí» eller «rebbí») blant spanske og portugisiske sefardím via religionslærar og dommar i typisk askenasisk ortodoks jødedom til forrettar i synagogen og sjelesørgjar i liberale retningar av amerikansk jødedom. 

## Om ordet
Sjølve ordet kjem frå misjnaisk hebraisk רִבִּי med uttalen [ribbī] eller [rebbī]. Ordet vart lånt inn i gresk i forma *ραββι* og vart spreidd med kristne biblar i forma rabbi. I nyare tid har særleg askenasisk jødedom omvokalisert det hebraiske ordet til רַבִּי [rabbī].

## Yrkestittelen rabbinar

## Skandinaviske rabbinarar
* Joel Jacob Hirsch, rabbinar i Det mosaiske trossamfunn, Trondheim i 1920-åra; seinare busett i Kristiansund, men vart deportert og døydde i Auschwitz den 3. mars 1943.
* Bent Lexner, overrabbinar i Det mosaiske Troessamfund i København
* Bent Melchior, tidlegare overrabbinar i Det mosaiske Troessamfund i København
* Michael Melchior (son av Bent Melchior), overrabbinar i Det Mosaiske Trossamfund i Oslo
* Morton Narrowe
* Yitzhak Rapoport, rabbinar i Det Mosaiske Trossamfund i Oslo sidan 2002

## Bakgrunnsstoff

### [[Ortodoks jødedom]]

#### Skular
* Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary i New York i USA

#### Yrkesorganisasjonar
* Rabbinical Council of America

### [[Konservativ jødedom]]

#### Skular
* Jewish Theological Seminary, Manhattan i New York i USA
* Schechter Rabbinical Seminary , Jerusalem i Israel
* Ziegler School of Rabbinic Studies  ved the American Jewish University i Bel-Air i California i USA

#### Yrkesorganisasjonar
* The Rabbinical Assembly – the Worldwide Association of Conservative/Masorti Rabbis

### [[Rekonstruksjonistisk jødedom]]

#### Skular
* Reconstructionist Rabbinical College, Wyncote ved Philadelphia i Pennsylvania i USA

#### Yrkesorganisasjonar
* The Reconstructionist Rabbinical Association, Wyncote ved Philadelphia i Pennsylvania i USA

### [[Reformjødedom]]

#### Skular
* Leo Baeck College – Centre for Jewish Education , London i England
* Hebrew Union College, Cincinnati i Ohio i USA

#### Yrkesorganisasjonar
* Central Conference of American Rabbis (CCAR)

### [[Jewish Renewal]]

#### Skular
* The ALEPH Rabbinic Program , desentralisert studium

#### Yrkesorganisasjonar
* Ohalah — Agudat HaRabbanim L’Hithadshut HaYahadut / Association of Rabbis for Jewish Renewal

### Andre

#### Skular
* The Academy for Jewish Religion, Riverdale i New York, USA (uavhengig)
* Hebrew College, Newton Centre i Massachusetts, USA (uavhengig)
* The American Seminary for Contemporary Judaism , Baldwin i New York, USA

#### Yrkesorganisasjonar
*

## Sjå òg
* Ḥakhám
* Ḥazzán
* Rebbe
Undervassbåt

**Undervassbåt**, **ubåt** eller **kavbåt**, er eit fartøy som kan vere neddykka og manøvrera under vatn. På grunn av mangelen på luft under vatn, både til mannskapa og til motorane, var det fyrst ved oppfinninga av den kombinerte elektro- og dieselmotoren at dei fyrste røynlege ubåtane kom.

Frå byrjinga til i dag har ubåtane utvikla seg frå å vera eit overflatefartøy som kunne dykka for å unngå fiendar, til å bli eit fartøy som går skjult under vatn frå det går frå kai til det kjem tilbake. 
Fartøystypen er det einaste krigfartøyet som kan operera skjult bak fiendelinjene over lengre tid, og ubåtar blir derfor ofte brukt før ei konflikt bryt ut. Moderne ubåtar kan vera utrusta med både torpedoar og missil.

Det norske Sjøforsvaret har ein eigen undervassflotilje.

## Bakgrunnsstoff
Polynesia

**Polynesia** er eit fellesomgrep for øygruppene i dei sentrale og sørlege delane av Stillehavet. Geografisk er Polynesia eit triangel med dei tre hjørnene sine ved Hawaii, New Zealand og Påskeøya. Samoa, Tonga, Marquesasøyane og Fransk Polynesia er andre store øygrupper i Polynesia.
Fransk

**Fransk** (*le* *français* [lɘˌfʁɑ̃ˈsɛ]) er eit indoeuropeisk språk på den romanske greina. Det vert mellom anna tala i Frankrike, i Vallonia i Belgia, i Romandie i Sveits og i provinsen Quebec i Canada. Det finst òg ein franskspråkleg minoritet i Italia. Fransk vert òg framleis nytta i mange av dei tidlegare franske koloniane, særleg i Magreb og Vest- og Sentral-Afrika. I mange av desse landa er ikkje fransk offisielt språk, men vert likevel nytta i statsforvaltninga og høgare utdanning. Fransk er eit av dei offisielle språka til Dei sameinte nasjonane og Den europeiske unionen, og sjølv om engelsk i stort mon har teke over som diplomatspråk, er fransk framleis eit viktig lingua franca i store delar av verda.

Fransk skil seg frå andre romanske språk gjennom eit vokalsystem som omfattar fleire nasaliserte vokalar (*an*, *en* /ɑ̃/ som i *enfant* [ɑ̃ˈfɑ̃] («barn»),  *on* /ɔ̃/ som i *maison* [mɛˈzɔ̃] («hus»), *in* /ɛ̃/ som i *cinq* /sɛ̃k/ («fem») og *un* /œ̃/ som i *brun* [bʁœ̃] («brun»), ein labialisert *u* /y/ som i *rue* [ʁy] («gate»), skarre-r /ʁ/ som i *Paris* [paˈʁi]  og schwa /ə/ som i *cheval* [ʃəˈval] («hest»).

Språket skil ikkje mellom betona og ubetona stavingar, slik at alle stavingar har nokså jamnt trykk. Stavingar med såkalla «ustabil e» eller schwa kan ha mindre betoning medan stavingar sist i ei rytmegrupper har sterkare. Når mange ord blir uttalte etter kvarandre (altså i vanleg tale) er stavings- og rytmegruppene viktige, slik at ord kan gli over i kvarandre og ein stum konsonant kan bli uttalt ved byrjinga av neste ord om det byrjar med vokal (*[[liaison]]*).

## Utbreiing

Fransk er offisielt språk i desse landa og territoria: 

I visse land har språket ingen offisiell status, men er andrespråk for store delar av innbyggjarane:

Det finst også fransktalande grupper i Guinea-Bissau, Kambodsja, Egypt, India (Puducherry), Italia ( Aostadalen), Laos, Storbritannia (Kanaløyane), Israel (jødar med franske og nordafrikanske røter), USA (særleg Louisiana og New England) og Vietnam.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Franska|Franska]]» frå , den 11. februar 2013.*
Samojediske språk

**Samojediske språk** er ei språkgruppe tala av samojedar, og er den austlegaste av dei sju greinene i den uralske språkfamilien. Denne familien deler seg i to hovudgreiner, sør og nord. Dei samojediske språka skil seg frå dei andre uralske språka ved at dei har ei lang historie bak seg som separat språkfamilie, oppsplittinga i dei moderne samojediske språka kom relativt seint.

## Litteratur
* Aikio, Ante 2002: *New and old Samoyedic etymologies*. I: Finnisch-Ugrische Forschungen 57, 9–57 og 59, 2006, 9–34
* Castrén M. A. 1854, Grammatik der samojedischen Sprachen, St.-Petersburg.
* Castrén M. A. 1855, Wörterverzeichnisse aus den samojedischen Sprachen, St.-Petersburg.
* Hajdú P. 1963, The Samoyed peoples and languages, Bloomington.
* Hajdú P 1968, Chrestomathia Samoiedica, Bdpst.
* Hajdú P. 1988, The Samoyedic languages.  Sinor, Denis: *[The Uralic languages. Description, history and foreign influences]*. Leiden: E.J. Brill. s. 3-40.
* Janhunen, Juha 1977: *Samojedischer Wortschatz. Gemeinsamojedische Etymologien*. Helsinki 1977
* Joki A. J. 1952, Die Lehnwörter des Sajansamojedischen, Hels.
* Mikola, Tibor. 1988, Geschichte der samojedischen Sprachen.  Sinor, Denis: *[The Uralic languages. Description, history and foreign influences]*. Leiden: E.J. Brill. s. 219-263.
* Paasonen H. 1917, Beiträge zur finnischugrisch-samojedischen Lautgeschichte, Bdpst
* Samojedische Wörterverzeichnisse, gesammelt und neu hrsg. von K. Donner, Hels. 1932.
* Терещенко Н. М., Синтаксис самодийских языков, Л., 1973;
* Sammallahti, Pekka 1988: Historical phonology of the Uralic languages with special reference to Samoyed, Ugric and Permic. Sinor, Denis: *[The Uralic languages. Description, history and foreign influences]*. Leiden: E.J. Brill. s. 478-554.

## Bibliografi
* Bibliographia Uralica. Финно-угорское и самодийское языкознание в Советском Союзе 1918—1962, Таллин, 1976;
* Gloggolog: Bibliografi over samojedisk språkforsking
Missouri

**Missouri** er ein delstat i USA. Hovudstaden er Jefferson City. Staten ligg i Midtvesten, rundtom
det nedre løpet til Missourielva. Delstaten grensar til Iowa i nord, Illinois, Kentucky og Tennessee i aust, Arkansas i sør og til Oklahoma, Kansas og Nebraska i vest.

Namnet «Missouri» er eigentleg namnet på ein urfolkstamme som levde langs Missourielva. Namnet kan vera sett saman av ojibwa *missi*, 'stor', og *uri*, 'gjørme', og viser då til det gjørmete vatnet i elva. Det kan også bety 'kanoelva' og er i så fall avleidd av algonkin *misulit*, 'kanofolk', brukt om dakotafolka som kom nedover elva i kano.

## Kjende personar frå Missouri
* Robert Altman, regissør
* Burt Bacharach, songar
* Josephine Baker, dansar
* Tom Berenger, skodespelar
* Chuck Berry, songar 
* Edwin Hubble, astronom
* Jesse James, lovlaus
* Rush Limbaugh, mediapersonlegdom
* Brad Pitt, skodespelar
* Joseph Pulitzer, journalist
* Ginger Rogers, dansar
* Harry S. Truman, president
* Kathleen Turner, skodespelar
* Tina Turner, songar
* Mark Twain, forfattar
* Dick Van Dyke, skodespelar
* Tennessee Williams, forfattar
* Jane Wyman, skodespelar
* Eminem, songar

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff

*