open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bauhaus

**Bauhaus**, eller offisielt **Staatliches Bauhaus** (statlege Bauhaus), var ein arkitektskule i Tyskland frå 1919 til 1933.

Skulen vart grunnlagd av Walter Gropius i Weimar i 1919. Skulen vart i 1925 flytta til Dessau. I 1932 skjedde ei ny flytting, til Berlin. Walter Gropius var rektor for skulen frå 1919 til 1928. Etter dette var Hannes Meyer og Ludwig Mies van der Rohe rektorar. Skulen var stengd av nazistane i 1933. 

Bauhaus har hatt stor innverknad på moderne kunst og arkitektur. Skulen dreiv i hovudsak med utdanning av arkitektar, men det var òg ei avdeling for utdanning innan kunstfag. I 1996 vart alle bygg i Dessau knytt til Bauhaus tekne opp på UNESCO si liste over verdsarv.

Bauhaus var mellom anna viktig for utviklinga av stilretninga funksjonalisme.

I Berlin vart det på 1970-talet oppretta eit arkiv, Das Bauhaus-Archiv, med teikningar og verk laga ved Bauhaus. 

## Nokre kjende lærarar innan Bauhaus
* Vasilij Kandinskij
* Laszlo Moholy-Nagy
* Paul Klee
* Lyonel Feininger
* Marcel Breuer

## Bakgrunnsstoff
* Bauhaus 1919-1933 Norsk nettside om Bauhaus
* Bauhaus Museum 
* Bauhaus Archiv Bauhaus arkiv ved Museum für Gestaltung i Berlin
* Stitinga Bauhaus Dessau
* Bauhausstadt.de 
* Bauhaus-Klinke Nettstad mellom anna om Bauhaus- dørklinke
* bauhaus art Nettstad om Bauhaus arkitektur og kunst
Sjekk

Ein **sjekk** er ei skriftleg oppmoding til ein bank om å utbetale ein viss sum pengar til den personen som har sjekken i hende. Sjekken kan overdragast etter fastsette reglar, dette vert kalla eit endossement. Ein kryssa sjekk er ein vanleg sjekk som det er sett to skrå, nesten vertikale, parallelle linjer over. Ein kryssa sjekk vil ikkje kunne overdragast til andre, men må utbetalast direkte til mottakaren eller setjast inn på bankkontoen hans.

Lov om chekker frå 1932 regulerer bruken av sjekkar i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
Lappland i Finland

**Lappland** (finsk **Lappi**; nordsamisk *Sápmi*) er det nordlegaste landskapet i Finland.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Universitet

**Universitet** (frå latin *universitas*, heilskap) er eit ord på ein høgare utdanningsinstitusjon som gjev undervisning og driv forsking på ymse vitskaplege område.

Dei første universiteta vart grunnlagde i Bologna, Oxford og Paris omkring 1100-talet. Det eldste i Nord-Europa er universitetet i Rostock, grunnlagt 1419. Dei eldste skandinaviske universiteta er universitetet i Uppsala, grunnlagt 1477, og Københavns Universitet, grunnlagt 1479. I Noreg vart Universitetet i Oslo det første då det i 1811 vart grunnlagt som *Det Kgl. Frederiks Universitet*.

I løpet av seinmellomalderen vart universitet sett på som prestisjeprosjekt iverksett av fyrstar for å auke statusen til landet sitt. 

I Noreg er universitet eit lovverna namn.

## Norske universitet
* Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet
* Universitetet for miljø- og biovitenskap
* Universitetet i Bergen
* Universitetet i Oslo
* Universitetet i Stavanger
* Universitetet i Tromsø
* Universitetet i Agder
* Universitetet i Nordland

## Europeiske universitet
* Universitetet i Bologna (eit av Europas eldste).
Vyborg bibliotek

**Vyborg bibliotek** er eit bibliotek i Vyborg i Russland. Bygget er utforma av den kjende finske arkitekten Alvar Aalto. På finsk heiter biblioteket *Viipurin kirjasto*. 

Aalto vann ein arkitektkonkurranse i 1927. Det tok tid å avgjera om bygget skulle reisast, og teikningane vart endra etter kvart. Bygget vart reist i tida frå 1933 til 1935. På denne tida var Vyborg (finsk Viipuri, svensk Viborg, russisk Vyborg) ein del av Finland. Etter andre verdskrigen vart området ein del av Sovjetunionen. 

Bygget er sett på som eit tidleg viktig verk av Aalto, med typisk funksjonalistisk arkitektur. Internasjonalt er biblioteket rekna som eit viktig arkitekturhistorisk kulturminne, som bør takast var på nær slik det vart bygd. Aalto teikna og var formgjevar for alt frå sjølve bygget til interiør og møblar. Mykje trematerial vart nytta. 
Under krigen vart byen utsett for sterk bombing, men bibliotekbygget vart ikkje råka. 

Etter krigen stod bygget lenge tomt, og det vart gjort lite vedlikehald. På 1950-talet vart bygget på nytt opna som bibliotek, men mykje av innreiinga og interiøret hadde gått tapt. Noko oppussing vart gjort, ut frå fotografi. Ein kunne då, på grunn av politiske tilhøve, ikkje ha kontakt med Aalto sitt arkitektkontor. 

På 1990-talet vart det sett i gang eit prosjekt med å restaurera bygget i høve Aalto sine teikningar. Prosjektet er eit samarbeid mellom Finland og Russland. Det er laga til eit fond for restaureringsarbeidet, som det vert samla inn pengar til. 

## Kjelder
*Viipuri Library  www.alvaraalto.fi 
*greatbuildings.com
*Viipuri Library - Alvar Aalto  www.lesterkorzilius.com
*Viipuri Library: 70th Anniversary in 2005  virtual.finland.fi
*Viipuri Municipal Library, 1933-35, Viipuri, Russia  www.artek.fi
Bøkkar

Ein **bøkkar** er ein som lagar og tek vare på tønner. Dette var tidlegare eit vanleg handverk, men i takt med utviklinga av nye oppbevaringsmetodar blei det mindre etterspurnad etter tønner, og dermed færre bøkkarar. 

## Faget
Ein bøkkar må kunne ta ut eigna material, bearbeida desse til tønnestavar og forma dei i ein *stavkrakk*. Stavane blir tilpassa, og deretter tetta med til dømes siv der det trengst. Deretter blir tønnebanda slått på plass med *mokkar* og *sleggert*.

I 1960-åra blei dei fleste tønnefabrikkane i Noreg nedlagde, og faget gjekk ut av lærlingordninga. Det trengst likevel framleis bøkkarar, særleg for vedlikehald og restaurering av ulike typar fat og tønner. Mellom anna er eikefat viktige for norsk akevittproduksjon. Vinmonopolet tok derfor initiativ til å få faget innført igjen i 1994. Utdanninga til dette yrket er i Noreg i dag to år på skole og to år i lære ute i bedrift.

## På andre språk
På engelsk heiter bøkkar *[[Cooper]]* eller *[[Couper]]* og på nederlandsk *[[Kuiper]]* eller *[[Kuijper]]*. Dette er vanlege etternamn i desse språkområda.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Bøkkar|Bøkkar]]» frå , og «[[:en:Cooper|Cooper]]» frå  den 5. februar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
Cooper

**Cooper** og **Couper** er engelske slektsnamn med tydinga 'bøkker', eller tønnemakar. Cooper er og namnet på ei rekkje selskap.

## Kjende namneberarar

* Alice Cooper, musikar
* Dennis Cooper, forfattar
* Douglas Cooper, forfattar
* Gary Cooper, skodespelar
* James Fenimore Cooper, forfattar
* James Graham Cooper, biolog
* John Cooper, og kjend som *Giovanni Coprario* eller Coperario, komponist og luttenist
* Leon Neil Cooper, fysikar og nobelprisvinnar
* Peter Cooper, oppfinnar og filantrop
* Susan Cooper, forfattar

## Kjende selskap
* Cooper Car Company, ein tidlegare britisk bilprodusent
Desimaltal

**Desimaltal** er tal som er sett saman av ein heiltalsdel og ein fraksjonsdel. Desse to delane er skilt med eit *desimalskiljeteikn*. Eit døme kan vere talet «49,90» der heiltalsdelen er «49» og fraksjondelen er «90». 

Sifra i fraksjondelen vert kalla *desimalar*. Desimalar er altså det som i daglegtale kallast «tala bak komma» eller «tala til høgre for komma», i dette tilfellet 9 og 0. 

## Desimalskiljeteikn

Desimalskiljeteiknet er det teiknet som blir brukt for å skilje heiltalsdelen og fraksjonsdelen av eit desimaltal. I Skandinavia (inkludert Noreg) og ei mengd andre land nyttast *«,»* (komma), medan i USA, Storbritannia og andre engelskspråklege land nyttast *«.»* (punktum). Desimaltalet som blir skrive «49,90» i Skandinavia blir altså skrive «49.90» i engelskspråklege land. (I desse landa blir komma brukt til å *skilje tusengrupper* i tal, der vi brukar punktum eller mellomrom i Skandinavia.) 

## Nøyaktigheit

Desimaltal kan ikkje brukast til å skildre alle reelle tal, men brukast likevel ofte som ei tilnærming eller avrunding fordi dei er enkle å forstå. Nøyaktigheita ved slik avrunding blir avgjort av mengda desimalar i det avrunda *desimaltalet*. Det kan vere så mange desimalar du vil i eit tal. 

Til dømes kan ikkje 1/3 skrivast som eit desimaltal, men det kan avrundes til eit desimaltal med ein viss nøyaktigheit. For å oppnå ein nøyaktigheit på 0,01 trengst 2 desimalar bak desimalskiljeteiknet, og tilnærminga blir 0,33. Generelt trengst *N* desimalar for å oppnå ei nøyaktigheit på  *10<sup>-N</sup>*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Desimaltall|Desimaltall]]» frå ,  den 1. november 2011.*
Ullandhaug

**Ullandhaug** er eit område i Stavanger kommune, ved grensa mot Sola kommune. Universitetet i Stavanger, International Research Institute of Stavanger, Oljedirektoratet, Petroleumstilsynet, Rogaland Kunnskapspark og NRK Rogaland har hovudsetet sitt på Ullandhaug.
På Jernaldergarden på Ullandhaug er det bygd opp hus, etter slik dei kan ha sett ut i jernalderen.

## Namn
Ullandhaug har namn etter den norrøne guden Ull.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* www.ullandhaug.no  Nettstad for universitetsområdet i Stavanger
* Jernaldergarden på Ullandhaug
Theodor Caspari

**Theodor Caspari** () var ein norsk diktar som på grunn av sin lyrikk om natur og friluftsliv er blitt kalla &laquo;fjellpoeten&raquo;. Han er best kjend for diktet «Norge, mit Norge».

Caspari var fødd i Kristiania som son av den tyske teologiprofessoren Carl Paul Caspari. Han var utdanna lærar og tilsett ved Oslo Katedralskole 1890&ndash;1922. Han dreiv òg som kritikar.

Caspari var opptatt av naturen, og bidrog gjennom verka sine til at mellom anna
Gjende blei verna frå regulering.

Han gav mellom anna ut «Polemiske Sonetter» (1880), «Tidsbilleder» (1883), «Lyrik og Satire» (1887), «Vildren, et livsbillede fra høifjeldet» (1905) og «Myrmalm, fra norsk natur og folkeliv» (1932).

## Kjelder
*
Mats

**Mats** og **Mads** er skandinaviske kortformer av mannsnamnet Mattias, som kjem frå hebraisk gjennom gresk. 
Mats har norsk og svensk namnedag den 24. februar.

Mats er vanlegast i svensk tradisjon, Mads i dansk. På norsk er forma Mats vanlegast, med  i 2010, då Mads hadde . Begge formene hadde ein brukstopp på midten av 1980-talet, då opptil 0,5 % av nyfødde gutar kunne få kvart namn.

## Kjende namneberarar
*Mads Scheel, norsk lensherre frå dansketida
*Mads Wiel (1791-1835), norsk industrimann
*Mads Johansen Lange (1807-1856), dansk handelsmann og fredsmeklar på Bali
*Mads Berg (1865-1955), norsk songpedagog
*Mats Wahl (f. 1945), svensk forfattar
*Mads Vinding (f. 1948), dansk musikar
*Mads Eriksen (f. 1962), norsk gitarist
*Mads Mikkelsen (f. 1965), dansk skodespelar
*Mads Ousdal (f. 1970), norsk skodespelar
*Mads Larsen (f. 1975), norsk forfattar
*Mads Eriksen (f. 1977), norsk teikneserieskapar
*Mads Østberg (f. 1987), norsk rallyførar
*Mats Solheim (f. 1978), norsk fotballspelar
*Mads Sjøgård Pettersen (f. 1984), norsk skodespelar

## Bakgrunnsstoff
Ida

**Ida** er eit kvinnenamn av germansk opphav. Namnet kjem av *id* som tyder arbeid. Det er kjend frå gammalhøgtysk *Ita* og frå gammalsaksisk.

Ida har namnedag i Noreg den 4. september, i Sverige den 14. september.

## Bruk
Bruken av namnet byrja å gå opp rundt 1975 og nådde ein topp mot slutten av 1980-talet, då det blei gjeve til over 2 % nyfødde jenter. I dag heiter 15&nbsp;390 norske kvinner Ida (2005).

Namnet blei spreidd i den engelsktalande verda gjennom Alfred Tennyson sitt dikt *The Princess* (1847) som seinare blei gjort om til den komiske operaen *Princess Ida* (1884) av Gilbert og Sullivan.

Namnet Ida er særleg kjend i Skandinavia etter bøkene, tv-serien og filmane om Emil i Lönneberget frå 1970-talet, der Ida var namnet på veslesøstera til Emil.

## Kjende namneberarar
* Ida Brun (1792-1857), dansk songar og dansar
* Ida von Hahn-Hahn (1805–1880), tysk forfattar
* Ida Aalberg (1857–1915), finsk skodespelar
* Ida M. Tarbell (1857-1944), USA-amerikansk forfattar
* Ida B. Wells (1862–1931), afroamerikansk borgarrettsforkjempar 
* Ida Kerkovius (1879–1970), tysk målar
* Ida Rubinstein (1885–1960), russisk ballerina
* Ida Noddack (1896–1978), tysk fysikar
* Ida Lupino (1914–1995), engelsk-amerikansk filmskodespelar
* Ida Børresen (f. 1950), norsk samfunnsvitar
* Ida Hjort Kraby (f. 1960), norsk jurist
* Ida Maria Børli Sivertsen (f. 1984), norsk artist
* Ida Alstad (f. 1985), norsk handballspelar
* Ida Jenshus (f. 1987), norsk country-musikar
* Ida Marcussen (f. 1987), norsk friidrettsutøvar
* Ida Njåtun (f. 1991), norsk skøyteløpar

### Menn
* Den angelsaksiske kongen Ida av Bernicia (ca. 547-599)

## Sjå og
* Fossilet Ida, eit primatfossil av arten *Darwinius masillae*
* Gudinna Ida i hinduismen
* Idavollen i norrøn gudelære
* Ida på Kreta, eit fjell frå gresk mytologi
* Elva Ida i Slovakia
* Asteroiden 243 Ida

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ida|Ida]]» frå , den 14. mars 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Kulturhuset i Helsingfors

**Kulturhuset**, finsk **Kulttuuritalo**, i Helsingfors blei utforma av den kjende moderne arkitekten Alvar Aalto og bygd i 1958. Bygget blei verna i 1989. Kulturhuset ligg i arbeidarbydelen Berghäll i sentrum av Helsingfors, på Sturegatan 4.

## Innhald
Konsertsalen i Kulttuuritalo skal ha den beste akustikken i Finland. Staden har òg husa klubbar, eit idrettslag og ein kino sidan han blei opna. I dag blir Kulturhuset også brukt til møte og festarrangement. Kulturhuset har ein triveleg kafé. Dei viktigaste leigetakarane er for tida Rundradion og Radions Symfoniorkester, og Museiverket (Museovirasto) si bygningshistoriske avdeling.

## Utforming
Huset er bygd i raud murstein i ei vid vifteform med eit asymmetrisk auditorium. Alvar Aalto utforma ein særskild smalnande murstein for å kunne forma bygget friare.

## Bakgrunnsstoff

*
Eva

**Eva** er eit kvinnenamn. Namnet kjem av eit hebraisk namn frå Første Mosebok i Bibelen, *Cawa*. Namnet vart som omsett til *Eva* i den greske bibelomsetjinga (Septuaginta). Namnet kan koma frå det hebraiske omgrepet for liv, *chai*, men etymologien er uviss.
I Bibelen går det fram at Eva var den første kvinna, slik Adam var den første mannen. Namnet *Eva* eller *Evadotter* kan nokre gonger verta bruka om alle kvinner.

;Bruk av namnet Eva i Noreg
* Over 20&nbsp;000 kvinner har Eva som første førenamn.
* Over 9&nbsp;500 kvinner har Eva som einaste førenamn.

## Kjende namneberarar
* Den bibelske Eva
* Eva Nansen (1858-1907), norsk songarinne og kona til Fridtjof Nansen
* Eva Braun (1912-1945), kjærasten til Adolf Hitler
* Eva Scheer (1915-1999), norsk-jødisk forfattar
* Eva Kolstad (1918-1999), norsk politikar og kvinnesakskvinne
* Eva Peron (1919-1952), argentinsk skodespelar og presidentfrue, mest kjend som Evita
* Eva Knardal (1927-2006), norsk pianist
* Eva Joly (f. 1943), norskfødd fransk politikar
* Eva Lundgren (f. 1947), norsk sosiolog
* Eva Ström (f. 1947), svensk forfattar
* Eva M. Nielsen (f. 1950), norsk politikar
* Eva Marie Halvorsen (f. 1951), norsk lokalpolitikar
* Eva Jensen (f. 1955), norsk forfattar
* Eva Isaksen (f. 1956), norsk filmregissør
* Eva Elisabeth Marklund (f. 1962), svensk krimforfattar kjend som Liza Marklund
* Eva Cassidy (1963-1996), USA-amerikansk artist
* Eva Kristin Hansen (f. 1973), norsk politikar (Ap)
* Eva Weel Skram (f. 1985), norsk Idol-deltakar og frontfigur i Eva & the Heartmaker
* Eva Rivas (f. 1987), armensk songar og Eurovision-deltakar

## I stadnamn

* Evaøya i Frans Josefs land nord for Russland er oppkalla etter Eva Nansen.
Petróleos de Venezuela

**Petróleos de Venezuela, S.A.** (**PDVSA**) er eit statseigd oljeselskap i Venezuela. Det vert drive stort innan eksport av petroleum frå Venezuela.  PDVSA kjøpte halvdelen av bensin- varemerket Citgo frå Southland Corporation i 1986 og resten i 1990. Slik kom selskapet seg inn på marknaden i USA. 
PDVSA vart etablert i 1975, og har hovudkontoret sitt i Caracas.

Venezuela er rekna å ha dei største petroleumsreservene i Amerika. Landet er på femteplass i verda om ein listar opp land etter petroleumsreserver. 
Med reservane i Orinoco-beltet er det rekna med at landet kan ha opp imot dei største reservene i verda. 

PDVSA har ein produksjonskapasitet, inkludert avtalar med andre selskap, på 4 millionar fat kvar dag (600,000 m³). Dagleg produksjon er på det jamne over 3 millionar fat om dagen (500,000 m³). Reservane er rekna å vera 78 milliardar fat råolje og 4190 km³ naturgass.

I 2002  slutta mange av dei tilsette i PDVSA seg til ein nasjonal streik. Målet med streiken var at president Hugo Chávez skulle lysa ut eit tidleg nyval. Styresmaktene sette inn lojal arbeidskraft, og tusenvis av streikande fekk ikkje halda fram i arbeidet sitt. 

## Konkurrentar
*Exxon Mobil Corporation
*Petróleos Mexicanos
*Saudi Arabian Oil Company
*Petrobras

## Bakgrunnsstoff
*PDVSA - Petróleos de Venezuela - offisiell nettstad
*Yahoo! - Petróleos de Venezuela SA selskapsprofil
Sametingets språkstyre

**Sametingets språkstyre** er det organet som, i lag med tilsvarande organ i Sverige, Finland og Russland normerer dei samiske språka. Språkstyret deler også ut ein språkmotiveringspris.

Språkstyret har også ansvar for å utvikle samisk terminologi, og for å føre oversikt over kvalifiserte omsetjarar og tolkar.

Språkstyret har tre nordsamiske, ein sørsamisk og ein lulesamisk representant. I perioden 2002&ndash;2005 hadde språkstyret desse medlemmene:

* Rolf Olsen, leiar 
* Nora Bransfjell. nestleiar 
* Inger-marie Oskal 
* Tor Magne Berg 
* Karen Monika Paulsen
Aalto

**Aalto** er eit finsk ord som tyder 'bølgje'. Det første belegget i skrift er frå 1544, frå Mikael Agricola si *[[Rucouskiria]]* (bønnebok). Ordet er også i bruk både som førenamn og etternamn, den mest kjende namneberaren er Alvar Aalto. Ordet er lånt frå urnordisk, jf. **alðō* 'bølgje, alda' og har stadieveksling, genitivsforma er *aallon*.

## Namneberarar
* Aino Aalto, finsk arkitekt og designar
* Alvar Aalto, finsk arkitekt og designar
* Antti Aalto, finsk ishockeyspelar
* Arvo Aalto, finsk politikar
* Asprihanal Pekka Aalto, finsk løpar
* Elissa Aalto, finsk arkitekt og forfattar
* Eevahenna Aalto, finsknorsk biletkunstnar
* Iiro Aalto, finsk fotballsspelar
* Saara Aalto, finsk artist
* Simo Aalto, finsk tryllekunstnar
* Teemu Aalto, finsk ishockeyspelar
* William Aalto, amerikansk kommunist som kjempa i den spanske borgarkrigen

Arkitekten Alvar Aalto har gjeve namn til:
* Aaltohuset i Avesta
* Aalto-universitetet, eit universitet i Finland
* Aalto-Theater, operahuset i Essen i Tyskland
* Alvar-Aalto-Kulturhaus i Wolfsburg i Tyskland
* Alvar Aalto-museet i Jyväskylä
* Aalto-Hochhaus, eit høghus i Bremen i Tyskland
* Aalto-vasen, ein krystallvase utforma av Aino og Alvar Aalto
Samisk språkråd

**Samisk språkråd** (sam. *Sámi giellaráđđi*) var eit organ for normering av dei samiske skriftspråka i Noreg. Det vart, i lag med ein del andre samiske råd, lagt inn under Sametinget i 2002, reorganisert som del av Sametingets språkavdeling (*Sámi giellaossodat*). Leiar for Sametingets språkavdeling var Anne Britt Hætta, denne avdelinga vart seinare slått saman med Sametingets opplæringsavdeling med Julie Eira som leiar.

Sjølve språkrådet var samansett med representantar for dei ulike samiske språka.
Sametingets språkavdeling

**Sametingets språkavdeling** (nordsamisk *Sámi giellaossodat*) er ein av dei administrative avdelingane i Sametinget. Språkavdelinga har, i lag med Sametingets utdanningavdeling, kontor i Kautokeino. Leiar for Sametingets språkavdeling er Anne Britt Hætta. Språkavdelinga er sekretariat for Sametingets språkstyre, det er sakshandsamar for fordeling av dei statlege tospråklegheitsmidla, pengar som blir løyva for å dekkje meirkostnadene med å oppretthalde ein administrasjon på to språk i dei samiske kommunane. Språkavdelinga administrerer også Sametingets prosjekt for eit samisk ordretteprogram. Leiar for Sametingets språkavdeling er Anne-Britt Hætta.
Peter Jebsen

**Peter Jebsen** () var ein norsk forretningsmann. Han voks opp i hertugdømet Slesvig, som den gong låg under Danmark. Han var fødd i Broager sogn på halvøya Sundeved i Nord-Slesvig og var bror til Jürg Jebsen og Johan Jebsen. Han kom til Bergen i 1843. Etter å ha vore tilsett eit par år hjå Gades Manufaktur i Bergen, kjøpte han Blindheimselva i Ytre Arna for 200 spesidalar, halve formuen sin. I 1846 bygde han eit bomullsveveri ved utløpet til elva med 36 vevstolar som han hadde kjøpt i England. Dette skal ha vore det første mekaniserte bomullsveveriet i Noreg. Verksemda auka raskt, og etterkvart vart det bygd både bomullsspinneri, fargeri og bleikeri på staden. Dette vart starten på Arne fabrikker.

I tillegg til å vere industrigründer, vart Peter Jebsen også ein pioner innan samferdslehistoria på Vestlandet. Fabrikken kjøpte i 1864 dampbåten D/S «Arne». Den viktigaste oppgåva for båten var transport mellom fabrikken i Arna og Bergen, samstundes vart han den første rutebåten som gjekk i trafikk mellom Bolstad og Bergen. Peter Jebsen var også ein av dei som jobba for å få ein jarnbane mellom Bergen og Voss.

Jebsen representerte Bergen på Stortinget i 1874 og i 1880.

## Bakgrunnsstoff
* Peder Jebsen Dansk biografisk leksikon
* Tekstilindustri i Bergensdistriktet etablert av innvandrere
*
Tekniska högskolan i Helsingfors

**Tekniska Högskolan i Helsingfors** (finsk *Teknillinen korkeakoulu*, eller *TKK*) vart grunnlagt i 1849 under namnet *Polytekniska Realskolan* og fekk universitetsstatus i 1908. TKK flytta frå Helsingfors til Esbo i 1966. 

TKK er særleg kjend for kompetansen sin på mobilteknikk og treforedling. I tillegg har dei eitt av dei fleste lågtemperaturslaboratioria i verda.

Høgskolen ligg i Otnäs i nabobyen til Helsingfors, Esbo, men skolen vart grunnlagt i Helsingfors og blir oppfatta som ein Helsingfors-høgskole. 

Tekniska högskolan er kjend under forkortingane *HUT* (Helsinki University of Technology), *TKK* (Teknillinen Korkeakoulu) og *TH* (Tekniska Högskolan), men har i det siste satsa på å bruke berre forkortinga TKK for å unngå misforståingar.

KTT er offisielt trespråkleg (finsk, svensk og engelsk). Sjølv om undervisninga primært går føre seg på finsk og engelsk har svenskspråklege studentar rett til å avlegge eksamenar på svensk, og kommunisere med skolen på morsmålet sitt. KTT har dessutan ein svenskspråkleg «nation» (Teknologföreningen).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Tekniska högskolan i Helsingfors|Tekniska högskolan i Helsingfors]]» frå ,  den 6. februar 2006.*  


## Bakgrunnsstoff

* 
* Offisiell nettstad på svensk
Politistasjon

Ein **politistasjon** eller **lensmannskontor** er ein bygning ei politistyrke bruker som hovudkontor. Slike bygg har gjerne kontor, oppbevaringsrom for utstyr og køyretøy, eventuelt òg midlertidige fengselsceller og avhøyrsrom.

## Noreg
Innan kvart politidistrikt finst det politistasjonar og namsfogdkontor. Tidlegare fanst det òg lensmannskontor, men lensmannstittelen blei avskaffa i 2021.

Politistasjonar kan anten ha reine politioppgåver eller både politigjeremål og sivile rettspleie­gjeremål. Namsfogdkontor blir leia av ein namsfogd og dekker eit namsfogddistrikt.

Kvar politistasjon er leia av ein politistasjonssjef som har både operativt og administrativt ansvar for alle tilsette på sin stasjon og inngår som ein del av leiargruppa i politidistriktet.

Politistasjonssjefar er som regel politiinspektør og er polititenestemenn med anten politifagleg utdanning eller juristutdanning. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Politistasjon|Politistasjon]]» frå ,  den 9. januar 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
Morten Gamst Pedersen

**Morten Gamst Pedersen** () i Vadsø) er ein norsk fotballspelar og tidlegare landslagspelar. Han spelar i 2. divisjon for Alta Idrettsforening.

Han spelte for klubben Blackburn Rovers i England, og var lenge fast i troppen til det norske landslaget.

Han vart seld av Tromsø IL i august 2004 for 1,5 millionar pund. Salsprisen vert auka etter tal på kampar som han spelar, prisen kan difor stiga opp til 2,5 millionar pund.

Morten Gamst Pedersen debuterte i Premier League i ein kamp mot Manchester United den 28. august 2004. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Uoffisiell fanside
Suezkanalen

**Suezkanalen** er ein 171 km lang kanal i Egypt mellom Middelhavet og Raudehavet. Byen Suez ligg ved munningen i Raudehavet, og byen Port Said ved munningen i Middelhavet. 
Bygginga av kanalen vart leia av Ferdinand de Lesseps i tida mellom 1859 og 1869. Bygginga vart gjennomført av eit fransk selskap. Etter at kanalen vart opna, eigde Frankrike og Egypt kanalselskapet som stod for dagleg drift. I 1875 kjøpte Storbritannia 45 % av kanalselskapet og inngjekk ei avtale med Egypt om at selskapet skulle overførast til Egypt i 1968. I 1956 nasjonaliserte den egyptiske presidenten Gamal Abdel Nasser kanalen, noko som førte til Suezkrisa.

På grunn av det flate terrenget har kanalen ingen sluser slik at det salte havvatnet strøymer fritt gjennom kanalen. Tidvatn og ein liten skilnad i høgd mellom Middelhavet og Raudehavet skaper litt straum i kanalen.

## Sjå òg
* Panamakanalen

## Bakgrunnsstoff
Veksel

Ein **veksel** er ei godkjent oppfordring om å utbetale pengar (trukken veksel) eller erklæring av pengeskuld (eigenveksel). Den som skriv ut vekselen (trassenten),  den som overdreg vekselen (endossenten) og den som garanterer for vekselen (avalisten) er vekselskuldnarar med eit solidarisk ansvar. Bruk av vekslar byggjer på ein internasjonal overeinskomst i Genève frå 1930 og er i Noreg regulert av Lov om veksler frå 1932.
Tidsskriftet Folkemål

**Folkemål** vart gjeve ut av Norsk Målungdom frå 1980 til 1984. Det var eit medlemsblad, og avløyste Målfront. Folkemål endra namn til Eg i 1985.
Gjeldsbrev

**Gjeldsbrev** er ein skriftleg lovnad om at ein forpliktar seg til å betala tilbake ein viss sum pengar ein har lånt frå nokon. Gjeldsbrev kan vera uomsettelege (enkle) eller omsettelege. Lov om gjeldsbrev frå 1939 regulerer bruken av gjeldsbrev.

I forarbeida til Gjeldsbrevloven av 17 feb. 1939 nr 1 er gjeldsbrev definert som: 
«et skriftlig og i det ytre selvstendig løfte om å betale penger.»

## Kjelder

*
Naturalismen

**Naturalismen** var ein kunstretning innan realismen som gjekk ut på å skildra verda så naturleg og uromantisk som råd. Han er kjend for å ta opp negative tema og sjå verda i eit pessimistisk lys. I Noreg var retninga særleg framståande i 1880-åra. Naturalistisk kunst frå denne tida viste på same måte naturlege, upynta motiv, gjerne frå kvardagslivet til vanlege folk. Motiva skulle gjenskapast med nær fotografisk presisjon, og kunstverka hadde som mål å forklara sosiale og psykologiske fenomen.

## Opphav
Omgrepet *naturalisme* hadde opphav i Frankrike, der Zola i forordet til *Thérèse Raquin* kalla romanen for eit laboratorium der kjenslemekanismane blei utprøvde. Romanen var med andre ord ein stad der ein kunne studera dei biologiske og psykologiske reaksjonane til mennesket. Perioden var òg preget av Darwin sine tankar om mennesket som eit utvikla vesen. Hans *Origin of Species* kom ut på dansk i 1872, og den biologiske styringa av menneske blei teken opp i mange romanar på denne tida, til dømes *Mogens* av J.P. Jacobsen, som hadde omsett boka til Darwin.

## Litteratur
Dei naturalistiske forfattarane prøvde ikkje å setta problem under debatt, slik dei realistiske hadde gjort noko tidlegare. I staden sette dei inn eit einsidig åtak på alt dei mente var gale i samfunnet. Medan realismeforfattarane meinte at ein kunne ta opp problem og diskutera seg fram til ei løysing innanfor samfunnet slik det var, ønska naturalistane å rive ned samfunnsrammene og erstatta dei med noko nytt.

Optimismen som prega dei realistiske forfattarane blei avløyst av djup pessimisme hjå naturalistane. Dei hadde inga tru på at endring var mogleg. 
Når naturalistane skreiv, brukte dei få eller ingen bilde &mdash; verka deira skulle vera ei sakleg, tørr framstilling, utan ymtingar. Nokre skribentar skjerpa krava til realisme ved å skildra dei verste skuggesidene av livet med klare deterministiske trekk.

Mennesket som blir skildra i den naturalistiske diktinga er eit produkt (resultat) av arv og miljø:
* Det miljøet du er fødd i, vil prega deg for alltid, og du vil alltid bli i dette miljøet.
*Fødd fattig &mdash; alltid fattig.

Naturalismeforfattarane gjekk til sterke angrep på:
*familielivet
*ekteskapet
*kristendommen

### Kjende forfattarar
**Norske**
*Amalie Skram (1846&ndash;1905) skreiv kvinneromanar og slektssagaen *[[Hellemysrfolket]]*
*Arne Garborg (1851&ndash;1924) skreiv romanar frå Jæren og Kristiania, mellom anna *[[Bondestudentar]]* og *[[Fred (1892)|Fred]]*
* Hans Jæger (1854&ndash;1910) skreiv mørkt frå Kristiania.
*Christian Krohg (1852&ndash;1925) skildra livet til dei fattige i litteratur og biletkunst.

**Franske**
*Honoré de Balzac
*Gustave Flaubert

**Russiske**
*Lev Tolstoj
*Anton Tsjekhov

## Kjelder

*Prosjekt om Christian Krohg, lagra i Internet Archive
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Naturalisme|Naturalisme]]» frå ,  den 28. februar 2006.*
Eisenmenger

**Eisenmenger** er eit etternam som ofte blir nytta som kortnamn på hjarte- og lungefeilen **[[Eisenmengers syndrom]]**. Namnet har tysk opphav og viser til ein jernhandlar, sett saman av middelhøgtysk *īsen*, 'jern', og *mengære*, 'handlar'.

## Namneberarar
* Arthur Eisenmenger, formgjvevar for EU, leia utforminga av EU-flagget, CE-merket og eurosymbolet (€).
* August Eisenmenger (1830&ndash;1912), austerriksk målar
* Samuel Eisenmenger (1534&ndash;1585), tysk lege, teolog og astronom
* Victor Eisenmenger (1864&ndash;1932) , legen som først skildra Eisenmengers syndrom
Victor Eisenmenger

**Victor Eisenmenger** () var ein lege frå Austerrike.

Han arbeidde i Wien og var livlege for 
erkehertug Franz Ferdinand av Austerrike og for keisar Karl I av Austerrike-Ungarn. 
Eisenmengers syndrom har namn etter han.

## Kjelder
Jyväskylä

**Jyväskylä** er ein by i Finland som ligg i landskapet Mellersta Finland. Byen er mellom anna kjend for å ha fleire bygg teikna av arkitekten Alvar Aalto. Jyväskylä universitet har sju fakultet.

Jyväskylä ligg i den nordlege enden av innsjøen Päijänne. Byen har over  innbyggjarar (2009). Kring 200 er svenskspråklege. 

Området rundt har om lag 143&nbsp;600 innbyggjarar, av dei rundt 290 svenskspråklege (2005), og omfattar i tillegg til byen Jyväskylä landskommun, Laukas og Muurame.

## Historie
Jyväskylä fekk marknadsrettar i 1801 og bystatus den 22. mars 1837. Same året laga arkitekten Carl Ludvig Engel ein byplan for byen og i 1838 hadde byen 189 innbyggjarar. Finlands fyrste finskspråklege ungdoms- og vidaregående skule vart oppretta i Jyväskylä i 1858. Sjølvstendig kyrkjelyd vart Jyväskylä i 1875, og bykyrkja, teikna av Ludvig Isak Lindqvist, stod ferdig i 1880.

I 1897 kom jarnbana til Jyväskylä frå Haapamäki og ho skifte ut dampbåttrafikken over Päijänne til Lahtis som det viktigaste transportsambandet til byen.

## Venskapsbyar
* Debrecen (Ungarn)
* Esbjerg (Danmark)
* Eskilstuna (Sverige)
* Fjarðabyggð (Island)
* Jalapa (Nicaragua)
* Jaroslavl (Russland)
* Mudanjiang (Kina)
* Niiza (Japan)
* Potsdam (Tyskland)
* Poznan (Polen)
* Stavanger (Noreg)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Jyväskylä stad 
* Finlands hantverksmuseum, svensk
Bayern

**Fristaten Bayern** (tysk **Freistaat Bayern**, latin **Bavaria**) er den tyske delstaten som ligg lengst mot sør. Den har ei flatevidd på 70 551 km² og 13,1 millionar innbyggjarar i 2019. Hovudstaden er München.

Bayern grensar mot Austerrike, Böhmen (Tsjekkia), Baden-Württemberg, Hessen, Thüringen og Sachsen. Elvane Donau og Main flyt gjennom staten.

Andre viktige byar utanom hovudstaden inkluderer Nürnberg, Augsburg, Würzburg, Ingolstadt, Regensburg, Fürth og Erlangen.

Ein av dei mest kjende mellomalderbyane i Europa er den bayerske byen Rothenburg ob der Tauber.

I fristaten lever det tradisjonelt tre folkeslag: Bayarar («gamalbayarar»), schwabarar og frankarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Orellanaprovinsen

**Orellana** er ein provins i Ecuador. Hovudstaden er Puerto Francisco de Orellana, òg kjent som El Coca. Provinsen ligg lengst aust i Oriente-regionen, det vil seie regionen i Ecuador som ligg i regnskogen i Amazonas. Orellana er den siste politiske eininga i landet som blei opprett som ein provins. Tidlegare var Orellana austre del av Napoprovinsen, men han vart skilt ut i 1998.

Petroleum og trelast av tropisk skog er dei viktigaste naturressursane. På siste delen av 1900-talet vart det oppdaga mineralolje i området der det bur huaoraniar, shuarar og såkalla amazonquechuaer.

Det er conquistadoren og oppdagaren Francisco de Orellana som har gjeve namn til provinsen, fordi ein trur han passerte gjennom området då han som første europear drog tvers over det søramerikanske kontinent frå Ecuador til munningen av Amazonaselva, 1541–1542. I starten var reisa del av Gonzalo Pizarro sin store ekspedisjon på søk etter El Dorado.

Også i dag er infrastrukturen i provinsen svakt utbygd, mange område kan ein berre nå med fly, elvebåt eller kano. Napo med mange store og små sideelver renn gjennom provinsen. Napo er òg grenseselv over ei strekning i nord mot Sucumbíosprovinsen. Ho passerer grensa til Peru mot aust, og sluttar seg til Amazonaselva rett aust for Iquitos i Peru.

Provinsen er inndelt i følgjande *cantóns*, hovudstad i parentes:
# Aguarico (Nuevo Rocafuerte)
# Francisco de Orellana (Puerto Francisco de Orellana)
# Joya de los Sachas (La Joya de los Sachas)
# Loreto (Loreto)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orellana Province|Orellana Province]]» frå , og «[[:de:Provinz Orellana|Provinz Orellana]]» frå  den 7. februar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Georg Ohm

**Georg Simon Ohm** () var ein tysk fysikar, fødd i Erlangen. Ohm var professor i matematikk og fysikk i Nürnberg. Han døydde i München.

Han vart i 1833 professor ved den polytekniske skulen i Nürnberg, og frå 1849 professor ved universitetet i München. Ohm er kjend for å ha oppdaga Ohms lov (1826). Han gjorde òg viktige oppdagingar innan akustikk og krystalloptikk.

## Sjå òg
* Ohm
* Ohms lov

## Kjelder
*
Aino Aalto

**Aino Maria Marsio-Aalto** (), fødd **Mandelin**, var ein finsk arkitekt og formgjevar. Ho var gift med Alvar Aalto. Aino Aalto arbeidde i arkitektkontoret til mannen sin, og formgav mellom anna møblar, keramikk, glas og lamper. I lag med Alvar Aalto, Nils-Gustav Hahl og Maire Gullichsen grunnla ho Oy Artek Ab, der ho fungerte som administrativ leiar frå 1941 til 1949.

## Kjelder

* *Suomi-Fakta* (WSOY, 2002)
* Finsk Wikipedia

* [http://www.blf.fi/artikel.php?id=1386 Biografiskt lexikon för Finland: Marsio-Aalto, Aino
Machala

**Machala** er ein kystby lengst sør i Ecuador ved Guayaquilbukta og hovudstaden i El Oro-provinsen. Folkesetnaden var ca 217&nbsp;000 i år 2000. Byen ligg ca 200 km sør for største byen i landet, Guayaquil. 

Machala er eit kommersielt senter for jordbruksindustri i provinsen. Her er stor lokal handel med banan, kaffi og kakao. Jamvel om bananeksporten hadde mest å seie under bananboomen 1948&ndash;1965, så er Machala av mange framleis rekna som verdas bananhovudstad. Puerto Bolívar er namnet på hamna som ligg 7 km sør om Machala by. 

Nær byen ligg landets einaste gasskraftverk (2005) som utnyttar gass frå eit naturgassfelt i Guayaquilbukta. Her finst òg ein liten flyplass. 
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Machala|Machala]]» frå ,  den 7. februar 2006.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* Machala Ecuador
Nordli

**Nordli** er ein tidlegare norsk kommune, no ein del av Lierne kommune i Nord-Trøndelag. 

Nordli var ein del av Lierne fram til denne blei delt i Nord- og Sørli kommunar 1. juli 1915. Lierne var i sin tur skilt ut frå Snåsa kommune 1. januar 1874. 

Då Nordli blei etablert som eigen kommune hadde han 863 innbyggjarar.

1. januar 1964 blei Nordli og Sørli slått saman igjen til dagens Lierne kommune. Ved samanslåinga hadde Nordli 1&nbsp;147 innbyggjarar.
Egge

**Egge** er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Nord-Trøndelag, no ein del av Steinkjer. Opphavleg var han del av Stod formannskapsdistrikt (frå 1837), men blei skilt ut som eigen kommune den 1. januar 1869. Egge hadde då 941 innbyggjarar.

I 1948 blei ein del av Egge, med 48 innbyggjarar, overført til Steinkjer kommune.

1. januar 1964 blei Egge saman med Beitstad, Kvam, Ogndal, Sparbu, Steinkjer og Stod kommunar slått saman til dagens Steinkjer kommune. Egge hadde ved samanslåinga 3&nbsp;476 innbyggjarar.

Kommunen hadde namn etter kyrkjestaden, den gamle storgarden Egge.
Konkurs

Ein **konkurs** i norsk meinig (tidlegare òg kalla **fallitt**) er den juridiske prosessen som går føre seg etter at ein eller fleire kreditorar (dei som har pengar til gode hjå ein skuldnar), eller skuldnaren sjølv, har sett fram krav for tingsretten om konkursførehaving. Dette kan gjerast når skuldnaren er *insolvent*, dvs han er både *illikvid* (ikkje har inntekter nok til å dekkja løpande utgifter) og *insuffisient* (ikkje har aktiva som overstig verdien av forfalle skuld). Tingretten avgjer kravet om konkursførehaving og har den øvste styringa av konkursførehavinga, slik det er fastsett i konkurslova.

Dersom tingretten etter førehavinga av konkurskravet kjem til at det skal opnast konkurs i buet til skuldnaren, vert det teke beslag i alle eignelutene til skuldnaren (med somme unntak og avgrensingar, spesifikt skildra i lova). Til å styre konkursbuet sett tingretten ein *bustyrar*, i regelen ein privatpraktiserande advokat, som mellom anna har til oppgåve å skaffe eit oversyn over stoda og vurdere om skuldaren har gjort noko ulovleg, og å selje eignelutane i buet for høgste sum, slik at det vert pengar til å dekkje mest mogleg av dei pengekrava som er melde mot konkursbuet.

Etter at kostnadene til konkursførehavinga er frådragne, vert resten av pengane delte på kreditorane etter ein utrekna prosent (dividende) i høve til storleiken på dei krava dei hadde mot skuldnaren. Kvar av kreditorane skal ha like mykje, rekna i prosent, av dei krava dei har mot skuldnaren. Berre krav som er godkjende som rettvise under konkursførehavinga vert rekna med. Konkursførehavinga er soleis eit skifte av skuldnarens aktiva mellom kreditorane, og dei ordinære rettsmøta i tingretten har difor nemninga *skiftesamlingar*.

Etter lova skal det gjerast opp for somme grupper av krav (som til dømes skattekrav) fyrst, før det kjem på tale å gjere opp for andre typar krav. Ofte er det ikkje pengar nok til å betale meir enn delar av dei krava som har fyrsteprioritet etter lova, slik at det ikkje vert noko til dei andre.

Dei krava eller partene av krava mot skuldnaren som ikkje vert dekte ved konkursoppgjerda, fell ikkje bort, men kan framleis gjerast gjeldande innanfor foraldringsfristane. Men dersom skuldnaren er eit selskap med avgrensa ansvar, eit aksjeselskap eller ei stifting, er det berre selskapets eller stiftingas aktiva som kan nyttast til å betale krav. Selskapet vert difor oppløyst som fylgje av konkursen, utan at kreditorane har nokon skuldnar å halde seg til for framtida. 

Dersom det ikkje er nok pengar i konkursbuet til å gjere opp for kostnadene med konkursførehavinga (og ingen av kreditorane har sagt seg viljug til å take på seg desse kostnadene), kan tingretten fastsette at konkurssaka vert innstilt og buet gjeve attende til skuldnaren til fri disposisjon.

Staten, kommunar og fylkeskommunar kan ikkje takast under konkursførehaving.

## Bakgrunnsstoff
* Konkursrådet
* Lov om gjeldsforhandling og konkurs (konkurslova)
* Lov om fordringshavernes dekningsrett (dekningslova) 
* Statistisk sentralbyrå: Konkursar
Kanelbolle

**Kanelbolle, skillingsbolle** eller **«kanel i svingane»** er namn på eit bollestort bakverk forma som ein spiral. Bolla har fått namna sine fordi ho inneheld mykje kanel mellom deiglaga, og fordi ho tidlegare kosta éin skilling.

Bolla er særleg kjend i Noreg og Sverige, men finst òg i USA som *cinnamon bun*.  

For å laga ei kanelbolle treng ein hovudsakleg kveitemjøl, mjølk, gjær, sukker og sjølvsagt kanel. Ein kan òg ha kardemomme i deigen, medan bolla kan pyntast med melisglasur eller perlesukker.

4. oktober er utnemnd til «kanelbullens dag» i Sverige. På svensk kallar ein òg ofte alfakrøllteiknet for 'kanelbulle'.

## Bakgrunnsstoff
* Oppskrift på kanelboller 
* Oppskrift på kanelboller på svenske wikibooks 
* Ode til kanelbollen
Øvre Stjørdal

__NOTOC__
**Øvre Stjørdal** er ein tidlegare kommune i Nord-Trøndelag fylke. 
Han bestod fram til 1. januar 1874 då kommunen blei delt i to: Hegra og Meråker kommunar. 

Kommunen blei oppretta då Stjørdalen formannskapsdistrikt blei delt i Nedre og Øvre Stjørdal i 1850. 
Kommunen låg i Inntrøndelag, i søraustre enden av fylket, og grensa til Sverige i aust og Sør-Trøndelag, som då heitte Søndre Trondhjems amt, i sør. 

## Øvre Stjørdal prestegjeld
Øvre Stjørdal er òg namnet på eit prestegjeld i Stjørdal prosti i Den norske kyrkja. Prestegjeldet femner same området som den gamle kommunen, det vil seie Hegra sokn i Stjørdal kommune og Meråker sokn som tilsvarar Meråker kommune. 

### Kyrkjer i Øvre Stjørdal prestegjeld
#### Hegra sokn
* Hegra kyrkje
* Floren kapell
* Okkelberg kapell

#### Meråker sokn
* Meråker kyrkje
* Stordalen kapell
* Kopperå kapell

## Kjelder
* Kart over gamle kommunegrenser i Trøndelag på Arkivverket sin nettstad Digitalarkivet.no 
* «Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen» av Dag Juvkvam for Statistisk sentralbyrå.
Ella Holm Bull

**Ella Holm Bull** () var ein sørsamisk lærar og forfattar frå Snåsa. Ho arbeidde i mange år aktivt for sørsamisk språk, ho stod mellom anna attom den sørsamiske rettskrivinga frå 1974, den såkalla Bergsland-Bull-rettskrivinga. Holm Bull fekk fleire prisar for arbeidet sitt for sørsamisk språk, mellom anna i 2004 Gollegiella-prisen på 100&nbsp; for styrking av samisk språk.

Ella Holm Bull, fødd Joma, var dotter av Nils Pedersen Joma (1905–48) og Anna Sofie Johnsen Steinfjell (1904–74). Ho mista far sin, tre onklar og to tanter i Dunderlandsdal-ulukka sommaren 1948.  I 1953 gifta ho seg med Nils Holm Bull (1929–2003) frå Røros.

Bull blei uteksaminert frå Nesna lærarhøgskule i 1954, og tok grunnfag i samisk ved Universitetet i Oslo i 1964.  I 1968 blei ho tilsett som lærar ved Åarjel-saemiej skuvle, den nystarta sameskulen i Snåsa. Saman med professor Knut Bergsland utarbeidde ho i 1974 *Bergsland-Bull-rettskrivinga*. 

Ho sat på Sametinget frå 1989 til 1993. Svigersonen Jarle Jonassen har også sete på Sametinget.

Då Bull døydde var ho nett engasjert til å skrive den samiske historia i Røyrvik og omland, med tilskot frå fylkestinget i Nord-Trøndelag.

## Bibliografi

* Manne joe maahtam lohkedh. 1989 
* Åarjel-saemien Gåalmede gærja. 1987 
* Åarjel-saemien Vijhtede gærja. 1986 
* Åarjel-saemien Nubpie gærja. 1986 
* Åarjel-saemien Nealjede gærja. 1986 
* Ovmese veareldh. 1985 
* Suhtjegh. 1984 
* Tsååbpe-niejlen jih Tsååbpe-baernien bijre. 1984 
* Brorke. 1984 
* Åarjel-saemien Voestes gærja. 1982 
* Lohkede Saemien (med Knut Bergsland). 1974

## Kjelder
Tersamisk

**Tersamisk** er eit samisk språk som blir, eller vart, snakka på Kolahalvøya i dei austlege delane av Murmansk oblast i Russland. Det er rekna som eit døyande språk med berre to eldre talarar (2010). Tersamisk høyrer til dei austsamiske språka, og dei næraste slektningane er enaresamisk, skoltesamisk, kildinsamisk og akkalasamisk.

Språket er blitt noko studert gjennom lydopptak, nedskrifter og tospråklege ordbøker, men det er ikkje utvikla noko standardisert skriftspråk eller nokon grammatikk. 

## Status
Tersamisk har vore eit språk i nedgang dei siste tiåra, då dei fleste tersamane har gått over til russisk. Tidleg på 1990-talet hadde språket seks eldre talarar, på 2000-talet var det berre to att.

Nedgangen til tersamisk blei framskunda av sovjetisk kollektivisering og språkpolitikk der tersamisk blei forbode å nytta i heimar og skular på 1930-talet. 
Innbyggjarane i den største av dei seks landsbyane der ein tala språket, Jokanga, blei flytta til den lukka byen Gremikha (no Ostrovnoj).

## Kjelder

*«Saami, Ter», ethnologue.com
*Thomas Nilsen, «Sami languages disappears», barentsobserver.com (February 19, 2010)

## Bakgrunnsstoff
* Glottolog: Bibilografi over tersamisk språkforsking
* Tersamiske ordlister frå Giellatekno
Hiragana

**Hiragana** er namnet på eitt av dei tre japanske skriftsystema. Det er eit stavingsbasert skriftsystem.

## Hiraganatabell

Dette er ein tabell over hiragana med Hepburn-translitterasjon. Eldre  kana er vist med raud latinsk skrift.

*ti* kan også bli stava てぃ.

## Bakgrunnsstoff

* Hiragana-kodetabell i Unicode
* Øvingsoppgåver
De Samiske Samlinger

**De Samiske Samlinger** (nordsamisk **Sámiid Vuorká-Dávvirat**) i Karasjok er hovudmuseum for samisk kunst, kultur og historie. Samlinga vart etablert i 1972 som den fyrste samiske kulturinstitusjonen i Noreg. Ho er administrasjonssete for RiddoDuottarMuseat, som er ei eining som består av fire museum og eit kunstmagasin.

Ved De Samiske Samlinger er det bevart om lag 5000 gjenstandar. I tillegg til dette er det ei kunstsamling på om lag 800 verk, og eit friluftsmuseum med fleire titals bygningar.

## Kjelder

* «De samiske samlinger»  ved karasjok.kommune.no

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* Riddoduottarmuseat
Digerkampen

**Digerkampen** eller **Degerkampen** er eit fjell på 1&nbsp;956 meter over havet i Lesja kommune.

Fjellet ligg i den planlagde Reinheimen nasjonalpark. Ein kan nå Digerkampen på ein dagsmarsj frå Rånå, og det er kjend for eitt av dei beste utsyna i Noreg.
Storskrymten

**Storskrymten** er eit fjell på 1&nbsp;985 meter i Lesja, Sunndal og Oppdal kommunar. Grensa mellom tre fylke møtest her; Innlandet, Møre og Romsdal og Trøndelag. Fjellet er det høgaste i Sør-Trøndelag. Fjellet er det 206. høgaste i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter. 

Fjellet er namngjete i lokal folketru, og skal ha vore bustad for «skrymt», det vil seia troll og haugfolk. Viktige, gamle ferdselsvegar mellom Møre og Lesja kryssar over ved foten av Storskrymten.
Passord

**Passord** er ei samling ord eller teikn som kan brukast som identifikasjon eller til å gjeva nokon tilgang til avstengde område eller system. For at det skal verka må passordet vera kjend av to eller fleire personar eller system, og ukjend for andre.

Historisk har ein brukt passord i samband med militære og vakthald, til dømes i den romerske hæren. I moderne tid har ein særleg brukt passord i samband med elektroniske tenester, til dømes banktenester, datanettverk og mobiltelefonar

Eit passord kan bestå av teikn som tal og bokstavar. Det kan innehalda verkelege ord eller vera ei teiknsamling utan meining. Jo vanskelegare det er å gjetta kva passordet er, jo sikrare reknar ein det. På den andre sida bør passordet vera enkelt nok til å kunna hugsast slik at ein ikkje treng skriva det ned og slik gjera det mykje mindre sikkert. Det er også gjort forsøk med biletpassord.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Password|Password]]» frå , den 27. august 2010.* 
 
* 

## Bakgrunnsstoff
* Polybios om passorddeling i den romerske hæren (engelsk, avsnitt 34)
* Forskingsmateriale om passord ved passwordresearch.com
* Graphical Passwords: A Survey
Partikularisme

**Partikularisme**, frå lat. jf. *partikulær*, er eit omgrep som kan brukast innan ulike felt om særbehandling av noko.

Partikularisme kan til dømes gå ut på at det ikkje finst nokre generelle eller alltid gyldige moralske prinsipp. Kva som er rett handlemåte vil i staden avhenga av situasjonen.

Ei anna form for partikularisme er det å hevde eller tilgodesjå særinteresser på kostnad av interessene til ei større gruppe.

Eit motsett omgrep er universalisme.