Yanar Mohammed

**Yanar Mohammed** () var ein irakisk feminist og forkjempar for kvinners rettar. Ho var medgrunnleggjar og leiar for Organisasjonen for kvinners fridom i Irak, og fungerte som redaktør for avisa *Al-Mousawat* (*Likskap*). Mohammed starta dei første krisesentera for kvinner i Irak i 2003, der kvinner vart verna mot æresdrap og menneskehandel til seksuell utnytting. Nettverket vaks til 11 hus i fem byar i 2018. Mellom 2003 og 2019 hjelpte sentera hennar meir enn 800 kvinner.
## Tidleg liv og aktivisme
Mohammed vart fødd i Bagdad i Irak i 1960. Ho vaks opp og budde i byen i ein liberal familie der mora var skulelærar og faren var ingeniør. Bestefaren hennar på morssida var religiøs og ein framståande mann i lokalsamfunnet sitt, som «definitivt fortente heiderstittelen mulla», bortsett frå at han gifta seg med den fjorten år gamle yngre systera til ekskona si. Dette var det som først fekk Yanar Mohammed til å engasjere seg i kampen for kvinnerettar.

Ho vart uteksaminert frå Universitetet i Bagdad med ein bachelorgrad i arkitektur i 1984, og tok ein mastergrad i 1993. Etter vidare studium og reiser til Canada var ho aktiv i Worker Communist Party i Irak, som ho seinare forlét i 2018.

I 1995 flytta familien hennar frå Irak til Canada. I 1998 grunnla Mohammed ein organisasjon kalla Defence of Iraqi Women’s Rights, ein føregangar til Organization for Women’s Freedom in Iraq.

Etter den USA-leidde invasjonen av Irak i 2003 vende Mohammed tilbake til Bagdad, ei reise ho finansierte med sparepengar frå eit liv med arbeid innan arkitektur. Etter at ho kom tilbake til Irak, starta Mohammed Organization of Women’s Freedom in Iraq, ei gruppe som arbeidde for kvinnerettar etter invasjonen. Organisasjonen oppretta krisesenter og trygge hus for å verne kvinner som var truga av vald i nære relasjonar og æresdrap, mellom anna det første krisesenteret for kvinner i Irak. Dei støtta òg overlevande etter vald mot kvinner utført av Den islamske staten.

Organisasjonen leidde òg aktivitetar mot menneskehandel med unge kvinner, heldt kurs for kvinnelege aktivistar om korleis dei kunne møte intoleranse, og arbeidde for likestilling for kvinner på irakisk radio og fjernsyn. Arbeidet til Mohammed i Organization of Women’s Freedom in Iraq førte til eit nettverk av krisesenter for kvinner i fire byar i Irak, som hjelpte meir enn 870 kvinner over ein periode på 16 år (2003–2019). For arbeidet sitt i denne gruppa fekk Mohammed Gruber Foundation Women’s Rights Prize i 2008 og den norske Raftoprisen i 2016.

Mohammed intervjua og hjelpte òg rundt 30 kvinner som sat i fengsel. Etter desse intervjua vart éi kvinne redda frå dødsstraff, medan fleire vart hindra i å vende tilbake til miljø knytte til sexhandel. Ho redigerte òg det feministiske nyheitsbrevet *Al-Mousawat*. 

I 2006 heldt ho eit innlegg på World Social Forum i Caracas i Venezuela. I 2018 vart ho lista som ein av BBC sine 100 Women. Mohammed studerte òg ved University of Toronto ved Ontario Institute for Studies in Education og skreiv ei masteroppgåve med tittelen «Theorizing Feminist Struggle in Post-War Iraq 2003–2018».

I 2020 var Mohammed ein fast demonstrant på Tahrir-plassen i Bagdad. Mot midten av 2020-åra vende ho tilbake til Canada etter å ha vorte truga med arrestasjon i Irak. Mohammed kritiserte irakisk lovgiving som «innskreiv sjia-religiøs rettslære i familielovgivinga», noko som ville gje ektemenn automatisk foreldreansvar for barna og ein einsidig rett til skilsmisse utan samtykke frå kona, og som òg ville svekkje avgrensingane på barneekteskap.

## Politiske syn

Mohammed kjempa for kvinnerettar, sekularisme og demokrati. Ho var medlem av Communist Alternative Organisation i Irak.

Ho var sterkt kritisk til den USA-leidde invasjonen av Irak, og sa at «den amerikanske okkupasjonen gjorde gatene i Irak til ei sone utan kvinner». Ho uttalte også at valet stod mellom «den amerikanske okkupasjonen som er villig til å gjennomføre folkemord, eller politisk islam som vil tvinge oss til å leve i eit heilt umenneskeleg og ufritt samfunn», og meinte difor at Irak trong ein tredje veg for å byggje fridom i landet. I eit intervju i 2007 sa ho: «Dei amerikanske troppane må dra umiddelbart, utan vilkår.» Mohammed meinte vidare at den amerikanske okkupasjonen gav næring til opprøret og valdsspiralen som prega Irak etter 2003, noko som hadde negative konsekvensar for kvinnerettane.

Mohammed var ikkje imot religion, men ho var ein sterk tilhengjar av ein sekulær stat. Ho meinte at likestilling for kvinner berre kan oppnåast gjennom eit sekulært styresett, fordi eit islamsk styre ville skade kvinner sine rettar og fridomar. I 2003 peika Mohammed på kontrasten mellom korleis bestemødrene hennar vart behandla midt på 1900-talet og den meir tilbakestegne kvardagen kvinner opplevde i Irak i samtida.

På grunn av arbeidet sitt for kvinnerettar, som utfordra ekstreme tolkingar av islam, vart Mohammed utsett for drapstruslar, mellom anna frå Den islamske staten, og ho vart nøydd til å avgrense rørslefridomen sin. Jaish al-Sahaba, ein del av den irakiske islamistiske gruppa Supreme Command for Jihad and Liberation, sende to drapstruslar til Yanar Mohammed i 2004. Desse vart oppgjevne å vere direkte knytte til arbeidet hennar for likestilling i det irakiske samfunnet. Etter mange år med open kamp for vern og rettar for kvinner minka truslane, og organisasjonen hennar og krisesentera hennar vert i dag rekna som dei einaste trygge stadene for kvinner i fare i Irak. Organisasjonen hennar, Organization for Women’s Freedom in Iraq, starta også kurs i feministisk teori og er gradvis i ferd med å utvikle seg til ein feministisk skule.
## Død
Om morgonen 2. mars 2026 vart Mohammed skoten av to ukjende væpna menn nær huset sitt i Nord-Bagdad. Ho vart frakta til sjukehus, men døydde kort tid etter av skadane. Skytinga skjedde berre nokre dagar etter at ho hadde kome tilbake frå Canada, noko som førte til mistanke om eit målretta attentat. Ho vart 65 år gammal.

Det irakiske innanriksdepartementet oppretta eit etterforskingsteam for å granske drapet. Fleire irakiske og kurdiske aktivistar har kravd ei full og grundig etterforsking av dødsfallet hennar.
## Prisar og heider
* 2008: Gruber-prisen for kvinners rettar
* 2016: Raftoprisen
* 2025: Den fransk-tyske prisen for menneskerettar og rettsstaten
Mohammed er òg portrettert i dokumentarfilmen *I Am the Revolution* av Benedetta Argentieri.

## Merknadar

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Yanar Mohammed|Yanar Mohammed]]» frå ,  den 5. mars 2026.*