Béla Bartók

**Béla Bartók** (), fullstendig ungarsk namn **Bartók Béla Viktor János**, var ein ungarsk komponist og pianist. Han var ein leiande komponist på 1900-talet, og er saman med Liszt rekna som Ungarns største komponistar. Bartók høyrer til modernismen, men samla og fann inspirasjon i folkemusikk, og er rekna som ein av grunnleggjarane av etnomusikologi.

## Liv og virke
Béla Bartók var fødd i Nagyszentmiklós i Banatregionen i kongedømet Ungarn som var del av Austerrike-Ungarn, no Sânnicolau Mare i Romania. Faren stamma frå lågare ungarsk adel, mora var ungarar med tysk morsmål. Béla viste tidleg musikalsk talent, og fekk pianoundervisning av mora.

Faren døydde då han var fem, og familien flytta først til Nagyszőlős (no Vynohradiv i Ukraina) og deretter Pozsony (no Bratislava i Slovakia). Det var her Béla Bartók heldt sin første konsert, elleve år gammal. Konserten, som mellom anna inneheldt eigenkomponerte stykke, fekk ei varm kritisk mottaking, og László Erkel tok imot Bartók som elev.

I 1900 byrja Bartók å studere ved musikkonservatoriet i Budapest, og etter 8 år vart han professor der. Han gifta seg med ein av elevane sine, og paret fekk ein son. Han skilde seg frå kona Marta i 1923, nokre år etter den første store suksessen sin, operaen *[[Riddar Blåskjegg]]*.

Bartok var svært interessert i folkemusikk og han vigde ein stor del av livet sitt til å studere den ungarske og rumenske musikktradisjonen. Han samla og gav ut om lag 2000 folkemelodiar. Bartok sin eigen musikk hadde òg sterk innverknad frå harmonikk og særskilde rytmar i folkemusikken.

I 1940 utvandra han til USA frå Ungarn, og slo seg ned i New York. I løpet av tida i Amerika, trass i dårleg helse og økonomi, skreiv Bartók det mest vidkjende verket sitt *Konsert for orkester*.

## Verk

### Sceniske verk

* 1911: *Ridder Blåskjeggs borg*. Opera i ei akt, urframført 1918
* 1914–1916: *Treprinsen*. Ballett, urframført 1917
* 1918–1919: *Den mirakuløse mandarin*. Ballett, urfamført 1926

### Orkesterverk

* 1905: 2 suitar
* 1923: *Dansesuite*
* 1936: *Musikk for strengeinstrument, slagverk og celesta*
* 1939: Divertimento for strykeorkester
* 1943: *Konsert for orkester*

### Konsertar

* 1905: Rapsodi for klaver og orkester
* 1907–1908: Fiolinkonsert, urframført 1958
* 1926: 1. klaverkonsert
* 1928–1929: 1. rapsodi for fiolin og orkester
* 1930—1931: 2. klaverkonsert
* 1935: 2. rapsodi for fiolin og orkester
* 1937–1938: Fiolinkonsert
* 1945: 3. klaverkonsert
* 1945: Bratsjkonsert

### Kammermusikk

* 1908: 1. strykekvartett
* 1917: 2. strykekvartett
* 1921: 1. sonate for fiolin og klaver
* 1922: 2. sonate for fiolin og klaver
* 1927: 3. strykekvartett
* 1928: 4. strykekvartett
* 1928: 2 rapsodiar for fiolin og klaver
* 1931: 44 duettar for to fiolinar
* 1934: 5. strykekvartett
* 1937: Sonate for 2 klaver og slagverk
* 1938: *Contrasts* for fiolin, klarinett og klaver
* 1939: 6. strykekvartett
* 1944: Sonate for fiolin solo

### Klaververk
* 1908: 14 Bagateller
* 1908: *Für Kinder*. 85 stykke etter ungarske og slovakiske songar
* 1911: *Allegro barbaro*
* 1913: 18 lette stykke
* 1915: 6 rumenske folkedansar
* 1915: *Sonatine*
* 1926: 9 små klaverstykke
* 1926: *Im Freien* (*Szabadban*)
* 1926: *Sonate*
* 1926–1937: *Mikrokosmos*. 153 stykke

### Vokalverk

* 1912: Fire gamle ungarske folkesongar for blanda kor
* 1930: *Cantata profana* for dobbelkor, soli og orkester
* 1935: *Frå gamle dagar* for trestemt blanda kor

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Béla Bartók|Béla Bartók]]» frå ,  den 18. oktober 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*** Bayley, Amanda. 2001. *[http://books.google.co.uk/books?id=4uInwtVVfxMC&pg=PA16&dq=Bela+Bartok+his+father+mother+serb&hl=en&ei=khYiTf-JJMimhAfPxuG3Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q&f=falseThe Cambridge Companion to Bartók]*. Cambridge Companions to Music. Cambridge and New York: Cambridge University Press.
*** Móser, Zoltán. 2006a. «Szavak, feliratok, kivonatok». 
*** de Toth, June. 1999. «Béla Bartók: A Biography». Bela Bartok Biography Liner notes to ''Béla Bartók: Complete Piano Works''  7-CD set, Eroica Classical Recordings
 

## Bakgrunnsstoff