open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dolgoprudnyj

**Dolgoprudnyj** (russisk Долгопру́дный) er ein by i Moskva oblast i Russland med om lag 120&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved Moskvakanalen, rundt 20&nbsp;km nord for Moskva.

Bynamnet kjem av det russiske «Долгий пруд», *dolgy prud* – «lang dam», etter ein lang og smal dam som ligg i den nordaustlege delen av byen. Bynamnet vert stundom uformelt forkortet til *Dolgopa*.

## Historie
Ein busetnad kalla *Vinogradovo*, som låg same stad som dagens by, har vore kjend sidan 1600-talet. På 1900-talet vart så ein jernbane bygt og i 1914 kom ei jernbaneplattform på staden. Busetnaden starta og utvikle seg, særskild etter at ein luftskipfabrikk vart bygt der i 1931. Luftfartsingeniøren Umberto Nobile arbeidde der i fem år på 1930-talet. I nokre få år på 1930-talet vart busetnaden kalla *Dirizjablstroj* (tyder «luftskipbygging»).

I 1951 flytta det kjende Moskva Institutt for fysikk og teknologi til Dolgoprudnyj og bygginga av det noverande universitetsområde starta sør i byen, inspirert av Nobelprisvinnarane Pjotr Kapitsa, Lev Landau og Nikolaj Semjonov.

Byen har no òg verksemder innan maskinbygging, ingeniørverksemd og kjemisk industri. Dolgoprudnyj er òg gjenstand for ein omfattande utvikling med stor byggeverksemd både kommersielt og innan bustadbygging, på grunn av den fordelaktige plasseringa og som følgje av aukande etterspurnad etter tomtar i forstadane til Moskva.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dolgoprudnyj|Dolgoprudnyj]]» frå ,  den 11. januar 2009.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Våpenkvile

**Våpenkvile** er ein avtale mellom krigførande partar som avbryt kamphandlingar på ubestemt tid. Våpenkvila er ein *[[modus vivendi]]* og er ikkje det same som fredsslutning, noko det kan ta månader og år å koma fram til.

Våpenkvila som avslutta kamphandlingane i Koreakrigen er eit eksempel på ein våpenkvile som ikkje er etterfølgd av ein fredsavtale. Ei anna kjend våpenkvile fann stad 11.11 klokka 11 i 1918 og avslutta den fyrste verdskrigen.
Jelabuga

**Jelabuga** (russisk Ела́буга, tatarisk Алабуга, *Alabuğa*), òg skrive *Alabuga* eller *Elabuga*, er ein by i Republikken Tatarstan i Russland med om lag 75&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved Kama, rundt 190&nbsp;km aust for Kazan. 

Busetnaden si historie går tilbake til 1000-talet, då ei volga-bulgarsk grenseborg vart bygt på staden. Borga vart seinare forlaten og restane av ho er i dag kjend som *Şaytan qalası* (det vil seie «Satan si borg» eller «Djeveltårnet»).

På andre halvdel av 1500-talet vart ein russisk landsby grunnlagt på same stad. Byen er i dag kjent for oljeindustrien sin.

## Kjende personar frå Jelabuga
* Ivan Sjisjkin – kunstmålar
* Marina Tsvetajeva – diktar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jelabuga|Jelabuga]]» frå , den 11. januar 2009.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Barnedauden

**Barnedauden** var ein pestepidemi som braut ut i Noreg i 1359-60, og som i endå større grad enn svartedauden eller «den store mannedauden» råka dei yngste årsklassane.

Barn kan ha vore spesielt utsette for smitte, sidan dei ikkje hadde motstandskraft i same grad som dei vaksne som hadde gjennomlevd ein pestepidemi ti år tidlegare. Barnedøyinga medførte at tendensen til ny vekst i folketalet etter svartedauden vart snudd, ein situasjon som heldt fram som følgje av nye pestutbrot utover seinmellomalderen.

## Kjelder
* Geir Atle Ersland og Hilde Sandvik: *Norsk historie 1300-1625* Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5545-6
* Jørn Sandnes: «Mannesdauden og de overlevende» i *Norges historie, b. 4: Avfolking og union* J.W. Cappelens Forlag 1977 ISBN 82-02-03427-2
Sumbawa

**Sumbawa** er ei øy i Indonesia, som ligg midt inne mellom dei mindre Sundaøyane, aust for Lombok og vest for Flores. Sumbawa høyrer til provinsen Vest-Nusa Tenggara.
 
Sumbawa er 15 448 km² med eit folketal knappe 1,5 millionar. Øya er vulkansk og rik på fjell. Ho er for det mest dekt av regnskog, og har mange små og store bukter. Øya markerer grense mellom øyane i vest, som vart religions- og kulturpåverka av India, og områda i aust som vart mindre påverka.

### Historie
Fire fyrstedømme i det vestlege Sumbawa var underordna Majapahit-imperiet på det austlege Java. Sumbawas naturressursar førte til at øya jamleg vart invadert av framande styrkar; japanske, nederlandske, og makassarske. Nederlendarane var der første gongen i 1605, men fekk ikkje kontroll med Sumbawa før enn tidleg i det 20. hundreåret. Det balinesiske kongedømmet Gelgel styrte elles det vestlege Sumbawa i ein kort periode.

Folk på Sumbawa var kjende for si honning, sine hestar og for sappantreet som vart nytta til å lage raudfarge, og sandaltreet som vart brukt til lækjemiddel. Jorda vart halden for å vere svært produktiv kva gjeld jordbruk.

### [[Demografi]]
Islam vart innført via makassarane på Sulawesi.

Sumbawa har historisk hatt to talemålsgrupper som tala språk som var innbyrdes uforståelege. Gruppa på vestsida av øya snakkar Basa Samawa, som er mykje likt sasak-språket på Lombok; den andre gruppa i aust snakkar Nggahi Mbojo. Kongedømma i Sumbawa Besar og i Bima var i sentrum for stridane på Sumbawa. Dette skiljet av øya i to delar gjeld framleis. Sumbawa Besar og Bima er dei to største byane på øya, og er senter for åtskilde folkegrupper som har kvar sin del av øya. Det offisielle estimatet på folketalet var i 2005 1 219&nbsp;590.

### [[Vulkan]]ar
Sumbawa ligg på den vulkanske ryggen mot Stillehavet. Det er ei vulkansk øy, med 2&nbsp;850 m høge Tambora (8°14’41”S, 117°59’35”E) som eksploderte i 1815, det mest øydeleggande vulkanutbrot i moderne tid, om lag fire gonger større 1883-utbrotet på Krakatau, målt i magma-massar. Utbrotet drap så mange som 72&nbsp;000 menneske, og det knuste det vesle kongedømmet Tambora. Utbrotet slengde 100 kubikkilometer med oske opp i dei øvre delane av atmosfæren, noko som førte til at 1816 vart omtala som «året utan sommar».

## Kjelder
* Engelsk wikipedia
Hans Dons

**Hans Flesicher Dons** () var ein norsk flygar og sjøoffiser. 1. juni 1912 vart han fyrste nordmann som flaug eit fly i Noreg. 

Den første norske flyturen gjekk frå Horten til Fredrikstad og varte 35 minutt. Flyet vart kalla «Start» og var eit Rumpler Taube monoplan.

## Kjelder
Vegarbeid

**Vegarbeid** kan vera alt frå arbeid med skogsvegar til bygging av motorvegar. I tidlegare tider vart vegarbeid utført manuelt, men hestar vart nytta til transport. I dag vert det nytta anleggsmaskinar til det meste, men det er framleis bruk for manuelt arbeidskraft til ymse monteringsarbeid. 

## Fjerning av masse

I samband med vegbygging er det som oftast naudsynt å grava ut og transportera bort masse. Om det er fjell som må transporterast bort vert massen det nytta som fyllmasse på andre parti av vegen. Om det er lausmasse vert dette arbeidet utført med gravemaskinar og dumparar eller lastebilar. Der det er fjell lyt ein fyrst bora ned til høveleg djupn og skyta ut fjellet. Til boringa vert det nytta fjellboreriggar. Transporten av masse forgår med dumpar eller dumparbil.

## Tunneldriving
I land med mykje fjell, som til dømes Noreg og Sveits vert vegar ofte lagt i tunnel. Nokre gongar er dette den einaste praktiske løysinga, andre gongar vert det gjort av omsyn til rasfare. Tunneldriving var tidlegare eit tungt og farefullt arbeid. I dag vert det nytta maskinar for å driva nye tunellar. I laust fjell kan ein nytta tunellboremaskinar, men i hardt fjell lyt ein sprenga ut tunnelar. Det vert då nytta fjellboreriggar. Etter sprenging vert skotensteinen frakta ut av tunnelen med dumparar. 

## Brubygging

I samband med vegbygging vert det ofte bygt bruer over elvar, djupe dalar og fjordar. Eit av dei vanlegaste byggemateriala er armert betong, men stål vert òg nytta. Små og mellomstore bruer vert ofte bygde av same entreprenør som er ansvarleg for vegen, medan større bruer kan vert utsette på eigne anbod. 

## Rassikring
I bratte fjellsider er det ofte fare for ras på grunn av stein som losnar når frosten arbeider med han eller på grunn av at rennande vatn grev bort lausmasse som held han fast. Det er difor ofte naudsynt å sprenga bort stein i fjellsider over vegen. Mindre stein kan òg fangast opp med kraftige stålnett. 

## Sjå òg
* Anleggsreiskap
* Anleggsmaskin
Månefisk

**Månefisk** er ein stor fastkjevefisk i månefiskfamilien. Han førekjem sporadisk i norske farvatn, men er hovudsakleg knytt til tropiske eller tempererte hav. Den store, runde og flate kroppen er tilpassa å driva passivt med straumen i den pelagiske sona, noko som har gjeve arten kallenamnet «verdas største plankton». Han er ein treig rovfisk som lever av større virvellause dyr som manetar, salpar og blekksprut, samt noko fisk.

## Kjelder
* Jonsson, Bror: «Månefisk»; s. 267-268 i Bror Jonsson & Arne Semb-Johansson (redaktørar): *Norges Dyr - Fiskene 2*. J.W. Cappelens Forlag, 1992. ISBN 82-02-13564-8
* Fishbase

## Bakgrunnsstoff
*
Atle Grønn

**Atle Grønn** () er ein norsk sjakkspelar. Han blei utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 2008. 

Atle Grønn har lenge vore over rating-kravet på 2400, og har også hatt tre innteikningar i IM-tittelen ei stund. To av desse turneringane var over 9 rundar, men den tredje var ei lagturnering over 7 rundar. Dermed hadde han IM-resultat på samla 25 parti, medan kravet er 27 parti. Men den 30. mars 2008 klarte han eit 4. IM-resultat, ved å ta 5,5 poeng på 9 rundar i den norske Ishavsserien i sjakk 2007-2008 (eliteserien for klubblag). Atle Grønn vart deretter utnemnd til Internasjonal Meister i sjakk av Verdssjakkforbundet FIDE.

Atle Grønn vart junior-noregsmeister i sjakk i 1987 og vann NM i hurtigsjakk i 1993. Han er medlem i Oslo Schakselskap.

Atle Grønn har vore redaktør av Norsk Sjakkblad. Han er kjend som kommentator i NRK sine sjakksendingar. Sidan 2016 har han skrive sjakkspalta i Aftenposten. I det daglege arbeider han som professor i russisk ved Universitet i Oslo.

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad
* Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Nokre av Atle Grønn sine parti hos www.chessgames.com - som "Atle Groenn"
* Atle Grønn sine parti i Noreg hos NorBase
* Atle Grønn sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
Roy Fyllingen

**Roy Harald Fyllingen** () er ein norsk sjakkspelar. Han vart utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) av Verdssjakkforbundet FIDE i 1995.

Roy Fyllingen vart Noregsmeister i sjakk i 1998. Han vart junior-noregsmeister i sjakk i 1991.

Roy Fyllingen er medlem i Bergens Schakklub. Han er jurist av utdanning.

## Bakgrunnsstoff
* Nokre av Roy Fyllingen sine parti hos www. chessgames.com

* Roy Fyllingen sine parti i Noreg hos NorBase
* Roy Fyllingen sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad 
* Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3
 
## Fotnotar
Norges Sjakkforbund

**Norges Sjakkforbund** (**NSF**) er landssamanslutninga for sjakkspelarar og sjakklubbar i Noreg. Forbundet er medlem i Nordisk Sjakkforbund og Verdssjakkforbundet (FIDE). 

Norges Sjakkforbund vart stifta som Norsk Schakforbund, den 20. juli 1914 av sju klubbar. På 30-talet hadde Arbeidernes Idrettsforbund eit eige sjakkutval, som etter kvart vart større enn Norsk Sjakkforbund. Under 2. verdskrigen låg den organiserte sjakken nede, og i 1946 vart dei to organisasjonane einige om å slå seg saman. Samtidig vart namnet endra til det noverande Norges Sjakkforbund.

Ungdommens Sjakkforbund organiserer sjakkspelarar som er under 25 år i nært samarbeid med Norges Sjakkforbund. 

Norges Sjakkforbund gir ut medlemsbladet Norsk Sjakkblad. 

## Organisatorisk
Forbundet sitt høgeste organ er kongressen. Kongressen blir arrangert kvar sommar i samband med Noregsmeisterskapen i sjakk (Landsturneringa).

Kongressen vel eit sentralstyre, som styrer Norges Sjakkforbund mellom kongressane. Sentralstyret blir leia av presidenten i Norges Sjakkforbund. I tillegg vel kongressen ei rekkje utval: Turneringsutvalet, Eliteutvalet, Reglementsutvalet, Elo-komiteen, Seniorutvalet mv.

Norges Sjakkforbund har dei siste åra hatt om lag 2500 medlemmar i om lag 110 sjakklubbar.

## Sjakkontoret
Forbundskontoret har adresse Sandakerveien 24D i Oslo (Myhrens verksted). Norges Sjakkforbund har fram til mai 2011 hatt felles generalsekretær med Ungdommens Sjakkforbund. Generalsekretæren har ansvaret for den daglege drifta av kontoret.

Kontoret arbeider mellom anna med:
* Medlemsregistrering
* Administrasjon av turneringsverksemda
* Service til klubber, kretsar og medlemar.

### Generalsekretærar
* Øystein Brekke (1982–1988)
* Johs. R. Kjeken (1988–1998)
* Bjarke Sahl (Kristensen) (1998–2005)
* Dag Danielsen (2006–2011)
* Liv Mette Harboe (2011–2014)
* Geir Nesheim (2014–2021)
* Eirik Natlandsmyr (2021–2022)
* Kristine Marie Ganz (2022–2024)
* Sofie Sæther (2024–)

## Kjelder

## Litteratur

* Øystein Brekke: *Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989*, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
* Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*. Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3

## Bakgrunnsstoff

*
Norsk Sjakkblad

***Norsk Sjakkblad*** er eit norsk sjakktidsskrift og er no medlemsbladet til Norges Sjakkforbund. Det kjem no ut med vanlegvis 6 nummer i året.

Bladet kom ut allereie i 1906-1909, med til saman 30 nummer, men gjekk deretter inn. 

Etter at Norges Sjakkforbund vart stifta i 1914, kom det meir regelmessigheit i utgjevinga frå 1919 til 1929, og deretter frå 1932 til 1939. Etter andre verdskrigen kom det i gang igjen i 1950, og ein heldt det gåande med i alle fall 2-3 nummer i året fram til 1969. Frå 1975 har Norsk Sjakkblad kome ut regelmessig, finansiert over medlemskontingenten til Norges Sjakkforbund.

*Norsk Sjakkblad* inneheld mellom anna artiklar om sjakkhendingar i Noreg og ute i verda, terminliste over komande sjakkturneringar og ratinglister for dei aktive spelarane.

Sjakkhistorisk forum har digitalisert dei aller fleste årgangane av Norsk Sjakkblad, og gjort dei tilgjengelege på nettet.

Ungdommens Sjakkforbund utgir eit eige medlemsblad, *[[Førsteraden]]*.

## Kjelder
* Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
* *Norsk Sjakkblad*

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Norges Sjakkforbund 
*Lenke til Norsk Sjakkblad hos Sjakkhistorisk forum
Bjarke Sahl

**Bjarke Sahl**, tidlegare Bjarke Torben Sahl Kristensen, () er ein dansk og norsk sjakkspelar. Han er Internasjonal meister i sjakk.

Bjarke Sahl har budd i Noreg frå 1997. Han melde i 2007 overgang frå Danmark til Noreg, vart dermed av Verdssjakkforbundet FIDE pr 1. oktober 2007 registrert som Noreg sin 20. dåverande IM.

Bjarke Sahl delte førsteplassen i den danske meisterskapen i 1981, men tapte omkampen.

Han har tre innteikningar i stormeister-tittelen, men har til no ikkje klart kravet om å oppnå ein eigen FIDE-rating på 2500.

Bjarke Sahl var generalsekretær i Norges Sjakkforbund og Ungdommens Sjakkforbund i åra 1998 - 2005.

Då han gifta seg med den sterke norske sjakkspelaren Sheila Barth Berntsen, no Sheila Barth Sahl, skifta dei begge etternamn til Sahl. 

## Bakgrunnsstoff
* Bjarke Sahl sine sjakkparti hos www.chessgames.com som Bjarke Kristensen
* Bjarke Sahl sine sjakkparti hos www.chessgames.com 
* Bjarke Sahl sine sjakkparti i Noreg hos NorBase som "utanlandsk spelar"
* Bjarke Sahl sine sjakkparti i Noreg hos NorBase som "norsk spelar
* Bjarke Sahl sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad

## Fotnotar
Torbjørn Ringdal Hansen

**Torbjørn Ringdal Hansen** () er ein norsk sjakkspelar. Han vart utnemnd til Noregs 11. stormeister i sjakk i mai 2015.

Torbjørn Ringdal Hansen vart Internasjonal meister i sjakk (IM)  i 2008. Han klarte IM-kravet i Noregsmeisterskapen i sjakk 2003, sjakkturneringa Rilton Cup i Stockholm ved årsskiftet 2003-2004 og sjakkturneringa Iles Medes International i 2007. Han klarte deretter den 12. januar 2008 ratingkravet på 2400, etter å ha tatt 4,5 poeng på dei første 5 rundane i den norske Ishavsserien i sjakk 2007-2008 (eliteserien for klubblag). 

Torbjørn Ringdal Hansen vart Stormeister på grunnlag av tre gode turneringar: Resultatet i Rilton Cup 2003/2004 var også eit stormeister-napp. Deretter, i Ishavsserien 2007-2008 enda han opp med 7 poeng på 9 rundar, noko som gav eit nytt stormeister-napp. Og i stormeisterturneringa Roquetas de Mar i Spania, i tida 1-6. januar 2011, tok han 6,5 poeng på 9 rundar, noko som gav han det tredje tilstrekkelege stormeisternappet. Men for å bli utnemnd til stormeister er det i tillegg eit krav at ein klarer å få eigen FIDE-rating opp i 2500. Han hadde pr. 1. januar 2011 2439, og det tok deretter nokre år før han pr. 1. mai 2015 passerte 2500, og deretter straks vart utnemnd til stormeister. 

Torbjørn Ringdal Hansen vart junior-noregsmeister i sjakk i 1998. Han er no medlem i Schakklubben av 1911.
Torbjørn Ringdal Hansen var den første trenaren til Magnus Carlsen. 

## Kjelder
* Norsk Sjakkblad 
* Øystein Brekke: *Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014*, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Nokre av Torbjørn Ringdal Hansen sine parti hos www.chessgames.com
* Torbjørn Ringdal Hansen sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
* Torbjørn Ringdal Hansen sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
Ålfoten kyrkje

**Ålfoten kyrkje** står i bygda Ålfoten i Bremanger kommune i Vestland, og er ei lafta langkyrkje frå 1600-talet.

Eksakt kva år kyrkja vart sett opp har ein ikkje heilt sikre opplysningar om. 
300-årsjubileet vart feira i 1978, men ikkje lenge etter vart det lagt fram opplysningar som gjorde at ein no meiner kyrkja er frå 1610.

Kyrkja er soknekyrkje i Ålfoten sokn i Nordfjord prosti. 
Sokna Davik, Rugsund og Ålfoten høyrde til Eid prestegjeld til 1740. 
Dei vart då skilde ut som Davik prestegjeld. 
Det har vore kyrkje i Ålfoten sidan mellomalderen. 
Det tidlegaste Ålfotkyrkja er nemnd i kjeldene er 1348. 
Kyrkja som då stod var truleg ei stavkyrkje frå 1200-talet.

## Kjelder
* 
* «Trangt under taket i Ålfot-kyrkja» i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Ålfoten sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Bremanger kommune på nettstaden disnorge.no
* 
*
Babylonia

**Babylonia** var eit oldtidsrike i Mesopotamia (det moderne Irak). Hovudstaden var Babylon som låg ved elva Eufrat, ca. 110&nbsp;km sør for dagens Bagdad. Fyrste gong Babylon blir nemnd er på ei tavle som blei skrive på den tida Sargon av Akkad regjerte, kanskje så tidleg som 2&nbsp;300 år før Kristus.
Farisearar

**Farisearar** var ei filosofisk grein av jødedommen. Jødedommen delte seg i fleire filosofiske greiner. Blant desse fann ein farisearar, saddukearar, selotar og essearar.

Farisearane var skriftlærde. Det som skilde farisearane frå dei andre gruppene var at farisearane trudde på, og levde etter «fedrenes overleveringer», altså den muntlege lova som stamma frå Moses.

I kristendommen er ofte farisearane vorte sett ned på, på grunn av at Jesus stadig kom i diskusjon med dei. Jesus stod for ei meir praktisk tolking av Talmúd enn farisearane. Det nye testamentet fortel om Jesu verop over farisearane, medan det er teikna eit meir sympatisk bilete av farisearen Nikodemus som Jesus hadde ein nattleg samtale med.

## Referansar
Reinhard

**Reinhard** eller **Reinhart** er mannsnamn, frå tysk *Raginhart*, samansett av 'råd, avgjerd' og 'hard'. 

Reinhard har i Noreg namnedag 12. januar. 

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet har vore noko bruka i Noreg, særleg på Vestlandet, men bruken av namnet har gått attende i løpet av 1900-talet.

* I folketeljinga frå 1801 var det 6 som hadde namnet i formene *Reinard, Reinart, Reinhard, Reinhart*
* I 1900 var 511 listeførte med namnet *Reihnart, Reinard, Reinart, Reindhard, Reinhard, Reinhart, Rejnart, Rejnhard, Rejnhart, Renard, Renart, Renhard, Renhart, Renihard, Rennard, Rinhard*, over halvparten av desse budde i Sogn og Fjordane.
* I 2008 hadde 25 menn *Reinhart* til første fornamn, 60 heiter Reinhard

## Kjende namneberarar
* Reinhard Heydrich (1904–1942), tysk SS-offiser
* Nils-Reinhardt Christensen (1919–1990), norsk forfattar og regissør, kjend for høyrespela om Stompa
* Reinhard Selten (f 1930), tysk økonom
* Reinhardt Søbye (f 1956), norsk biletkunstnar

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Reinert

**Reinert**  er eit  mannsnamn,  ei sideform av Reinhard, som kjem frå  tysk *Raginhart*, samansett av 'råd, avgjerd' og 'hard'.  

Reinert har i Noreg namnedag 12. januar. 

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet har vore noko bruka i Noreg, særleg på Sørvestlandet, men bruken av namnet har gått attende i løpet av 1900-talet.

* I  folketeljinga  frå 1801 var det 97 som hadde namnet i formene *reinert, rejnert, renert, rennert, reynert*
* I 1900 var 818 listeførte med namnet *reinert, reinhert, reinnert, reinært, rejnert, renert, rennert, reynert*,  med ei toppnotering i  Vest-Agder fylke.
* I 2008 hadde 199  menn *Reinert*   til første fornamn

## Kjende personar med namnet

*Reinert Tønnesson Bergsager (1785-1865), norsk stortingsmann
*Reinert Torgeirson (1884–1969), norsk diktar og omsetjar
*Reinert Eidshaug (f 1947), norsk politikar

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

*  Folketeljingar i Digitalarkivet
Herbjørn

**Herbjørn** er eit mannsnamn, av norrønt *Herbjǫrn*, samansett av 'hær' og 'bjørn'. 

Herbjørn har namnedag 14. januar.

### Bruken av namnet i Noreg

* I folketeljinga frå 1801 var det 24 som hadde namnet i formene *Herbiøn, Herbiørn, Herbjørn*, 19 av dei budde i Telemark .
* I 1900 var 42 listeførte med namnet *Herbjørn *, også då flest i Telemark.
* I 2008 hadde 199 menn *Herbjørn* til første fornamn. 

## Kjende namneberarar
* Herbjørn Sørebø (1933-2003), norsk journalist

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Herborg

**Herborg** er eit kvinnenamn, av norrønt *Herbjǫrg*, samansett av 'hær' og 'berging, vern'. Eit nærskyld namn med same opphavet er Herbjørg.

Herborg har i Noreg namnedag 14. januar.

### Bruken av namnet i Noreg

* I folketeljinga frå 1801 var det 389 som hadde namnet i formene *Herbor, Herborg,*, 85 % av desse budde i Hordaland .
* I 1900 var 618 listeførte med namnet *Herbaar, Herbaarg, Herbog, Herbor, Herborg *, også då flest i Hordaland.
* I 2008 hadde 472 kvinner *Herborg* til første fornamn. 

## Kjende namneberarar
* Herborg Bryn (f. 1957), norsk journalist
* Herborg Kråkevik (f. 1973), norsk songar og skodespelar

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Herbjørg

**Herbjørg** er eit kvinnenamn, av norrønt *Herbjǫrg*. Namnet er samansett av ledda 'hær' og 'berging, vern'. Eit nærskyld namn med same opphav er Herborg.

Herbjørg har i Noreg namnedag 14. januar.

### Bruken av namnet i Noreg
* I folketeljinga frå 1801 var denne namneforma ikkje registrert.
* I 1900 var 8 listeførte med namnet *Herbjørg*, flest i Nordland. Ei hadde namnet *Herbørg*.
* I 2008 hadde 167 kvinner *Herbjørg* til første fornamn.

## Kjende namneberarar
* Herbjørg Wassmo (f. 1942), norsk forfattar

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

## Bakgrunnsstoff

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Louis Blériot

**Louis Blériot** () var ein fransk flygar og flyinstruktør. I 1909 vart han den første som flaug over Den engelske kanalen.

Det første flyet hans, Canard, vart bygd i 1907. Blériot utvikla styreorgana om lag slik som dei er i dag, med stikke for høgderor, og balanseror og pedalar for sideror. 25. juli 1909 vart han vidkjend for å ha gjennomført den første flyginga over Den engelske kanalen, frå Baraques til Dover.

Blériot er tuftaren av flyfabrikken Blériot Aéronautique, som var ein av dei største som fanst i Frankrike i mellomkrigstida. Det var denne flyfabrikken som bygde flyet som Tryggve Gran tok i bruk under Nordsjøflyginga si i juli 1914.

## Kjelder
* *Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon. Bind. 2. Ben-Ch.* Oslo: Kunnskapsforlaget. 1978-1984. ISBN 82-573-0013-6
Hadash

**Hadash** er eit venstreparti i Israel. Det definerer seg sjølv som eit jødisk-arabisk parti.

## Soge og namn
Hadash vart skipa i 1973, da kommunistpartiet *Rakah* (no Maki) slo seg saman med andre venstregrupper. Hadash er eit akronym, og det står for *haĦazit haDemokratit leShalom ulShivyon* (på hebraisk החזית הדמוקרטית לשלום ולשוויון), som omsett betyr *Den demokratiske fronten for fred og likskap*, og det er òg det hebraiske ordet for *ny*. På arabisk er partiet kjent som *al-Jabhah al-Dimuqrāṭiyyah lil-Salām wa'al-Musāwah* (ar. الجبهه الدمقراطية للسلام والمساواة)

## Politikk
Partiet støttar evakuering av dei israelske busettingane på den okkuperte Vestbreidda, tilbaketrekking frå alle område tekne i 1967, og etableringa av ein palestinsk stat på desse områda. Dei støttar òg palestinske flyktningar sin rett til å vende tilbake eller få kompensasjon frå Israel. Hadash er òg aktiv i forhold til sosiale spørsmål og miljøspørsmål. 

Hadash definerer seg som eit ikkje-sionistisk parti. Det går inn for full anerkjenning av dei palestinske arabarane som ein nasjonal minoritet i Israel.

Etter at krigen mot Gaza starta i årsskiftet 2008-2009 har Hadash fleire gonger demonstrert mot krigen og for israelsk tilbaketrekking frå Gaza, åleine eller saman med Meretz.

## Knesset-medlemer
# Mohammad Barakeh
# Hana Sweid
# Dov Khenin

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hadash|Hadash]]» frå , den 12. januar 2009.* 


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (aljabha.org)
* Nettstad (hadash.org.il)
* Partisoge ved Knesset sin nettstad
J.M. Stenersens Forlag

**J.M. Stenersens Forlag AS** er eit norsk forlag, etablert i 1892 av Johan Martin Stenersen. Forlaget har tidlegare hatt namna *J.M. Stenersen & Co.s Forlag* og *G. Stenersens Forlag*.

Blant kjende utgjevingar frå forlaget er *Snorre* (1899), ei praktutgåve av Snorres kongesoger med illustrasjonar av Halfdan Egedius, Christian Krohg, Gerhard Munthe, Eilif Peterssen, Erik Werenskiold og Wilhelm Wetlesen. Året etter gav dei ut boka *[[Svartedauen]]* med tekst og illustrasjonar av Theodor Kittelsen.

Forlaget gjekk inn i eit samarbeid med Nasjonal Samling under Den andre verdskrigen med eit spesielt ansvar for å utgi tyske bøker omsett til norsk. Forlaget endra under krigen namn til *G. Stenersens Forlag*, etter Gunnar Stenersen, son av Johan Martin Stenersen, og gav ut nazistisk propagandalitteratur, som i 1943 blei overteke av det nyetablerte Centralforlaget. I denne perioden var desse to, samt Blix forlag, Atlantic forlag, Viking forlag og Kamban forlag, kalla «NS-forlaga».

I nyare tid har forlaget mellom anna satsa på utgjeving av kunstbøker, mellom anna om Edvard Munch.

I 2003 kjøpte Kagge Forlag selskapet frå familien Stenersen.

## Kjelder
* 
* Norgeslexi (Krigsleksikon, oppslagsordet *NS-forlagene*)
Bokkunst

**Bokkunst** er det å lage og utforme vakre bøker. Omgrepet omfattar både sjølve handverket og det visuelle og taktile utstyret i bøkene, det vil seie papiret, trykketeknikken, innbindinga, typografien, den grafiske designen og illustrasjonane. I bokkunsten er særleg den estetiske heilskapen i boka og samspelet mellom elementa viktig. For at bokhandverk av høg kvalitet skal kunne kallast kunst, er det hevda at utøvaren må tilføre noko eige og nytt og ikkje berre gjenta det andre har gjort før eller det som allereie ligg i teksten.

Noreg har og har hatt ei rad dyktige typografar, illustratørar og designarar som har sørgt for vakre bokutgjevingar. Somme av dei ar motteke Bokkunstprisen for arbeidet sitt.

## Bakgrunnsstoff
* Bokkunstsamlinga i Universitetsbiblioteket i Oslo
* Vakre historiske bokbind i Trondheim
* Schøyen-samlingen (manuskript, historiske bøker m.m.)
* Ei samling klassiske, engelske, illustrerte bøker (gjengitt i høg oppløysing)
* Norsk bokillustrasjon (døme frå Tegnerforbundets bibliotek)


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bokkunst|Bokkunst]]» frå , den 12. januar 2009.*
Dreyers Forlag A/S

**Dreyers Forlag A/S**, ofte berre kalla **Dreyer**, var eit tidlegare norsk forlag. 

Forlaget starta som ei trykkeriverksemd i Stavanger i 1847, men forlagsdelen av verksemda vart kjøpt opp av Barthold A. Butenschøn i 1942 og etablert som forlag då, med Butenscøn som direktør og diktaren Alf Larsen som hovudkonsulent. Seinare overtok forfattaren Aasmund Brynildsen konsulentjobben. Forlaget utgav mykje omsett essayistikk (mellom anna i serien Dreyers kulturbibliotek), men også norsk og omsett skjønnlitteratur. 

Forfattarskapen til Georges Simenon; Maigret-bøkene, var i mange år ei viktig inntektskjelde. 
Dreyer vart slått saman med Grøndahl & Søn Forlag A/S i 1991 under namnet Grøndahl og Dreyers Forlag A/S, med J.W. Cappelens Forlag som eigar. I 1999 vart Grøndahl og Dreyers Forlag oppløyst, og det gjekk inn i Cappelens Forlag.
Kunnskapsforlaget

**Kunnskapsforlaget ANS** er eit norsk forlag som vart oppretta i 1975, og som hovudsakleg har gjeve ut leksika, oppslagsverk og ordbøker. Forlagets viktigaste produkt er Store norske leksikon og dei «blå ordbøkene», både i papirutgåver og som elektroniske tenester. 

Forlaga Aschehoug og Gyldendal Norsk Forlag eig Kunnskapsforlaget med halvparten kvar.

## Bakgrunnsstoff
* Kunnskapsforlaget


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kunnskapsforlaget|Kunnskapsforlaget]]» frå , den 12. januar 2009.*
Severin Grande

**Severin Grande** () var ein norsk kunstmålar som måla bilde i ein fargerik, impresjonistisk stil.

Grande var fødd i Verdal. Han studerte kunst ved Statens håndverks- og kunstindustriskole og fekk opplæring av Eyolf Soot og seinare Erik Werenskiold og Harriet Backer. Han drog til Paris i 1905–06, var hjå Kristian Zahrtmann i København i 1906, og kom i 1907 tilbake til Paris der han blei elev av Christian Krohg og Henri Matisse. Severin Grande var deretter eitt år i Italia. 

Nasjonalgalleriet eig tre måleri av Grande, som måla bybilde, interiør og landskap.

## Kjelder
*
Mahayana

**Mahayana** (sanskrit महायान, mahāyāna, 'stort køyretøy') er den eine av dei to store hovudretningane innan buddhismen i dag, der den andre er theravada. Somme tider skil ein ut tibetansk buddhisme (*vajrayana*) frå mahayana.

Mahayana-retninga oppstod i India rundt 100-talet f. Kr. eller 100-talet e. Kr. og spreidde seg etter kvart til Aust-Asia. Han blei den viktigaste retninga i Kina, Korea, Japan og Vietnam, og har spreidd seg med utvandrar frå desse landa til store delar av verda.

Retninga legg vekt på hjelp frå bodhisattvaer, folk som har oppnådd ei høg grad av oppvakning, til å hjelpa alle levande vesen til å frigjera seg frå den sanselege verda. Ho var ein reaksjon mot den sterke vektlegginga av munkesamfunn og ideala om *[[arhat]]ar*, enkeltpersonar som har gjeve opp den materielle verda.

Innan mahayana blir annan buddhismene kalla *arhatyana* eller *hinayana*, 'lite køyretøy'.

## Utbreiing i Noreg
:*Sjå og [[Buddhisme i Noreg]]*

I Noreg finst fleire mahayana-grupper, til dømes Rinzai Zen Senter (zen-buddhisme) og Karma Tashi Ling buddhistsamfunn (tibetansk buddhisme).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mahayana|Mahayana]]» frå , den 13. januar 2009.* 
 

## Bakgrunnsstoff
* Buddhistforbundet
* Rinzai Zen Senter
* Karma Tashi Ling buddhistsamfunn
* Foundation for the preservation of the Mahayana Tradition (Tibetansk buddhisme)
Maghi

**Maghi** er ei sikhhøgtid til minne om «dei førti udøyelege», følgjesveinane til Guru Gobind Singh som etter å tidlegare ha svikta han, kjempa mot mogulhæren og møtte martyrie i Muktsar. Guru Gobind Singh signa dei og sa dei hadde oppnådd *mukti*, frigjering. Sikhane markerer dagen ved å vitja gurudvaraer og høyra *kirtan*, sikhymner. Særskild mange vitjar Muktsar denne dagen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of Sikh festivals|List of Sikh festivals]]» frå , den 13. januar 2009.*
Bandtvang

**Bandtvang** er plikt til å halde hund i band eller forsvarleg innestengd eller inngjerda. Krav om bruk av band kan stillast for å sikra full kontroll over hundar og slik hindra at dei rømmer, skaper farar i trafikken, trugar folk, dyr eller eigedelar. Bandtvang kan innførast på nasjonalt eller lokalt nivå, og gjelda generelt eller innanfor eit mindre område.

## Noreg
I Noreg kan hund berre gå laus når han vert følgd eller kontrollert på ein aktsam måte, eller om han er forsvarleg inngjerda på ein stad som ikkje er open for allmenn ferdsel. Denne retten til å springe laus er avgrensa ved nasjonal bandtvang i tida frå 1. april til 20. august. Slik bandtvang er gitt av omsyn til tamfe og ynglande vilt.

Lokalt kan kommunane innføre bandtvang ut over dette tidsrommet, av omsyn til andre brukarar av naturen, offentleg ro og orden, beitande husdyr eller ekstraordinære tilhøve som gjer det påkravt å verne viltet. Kommunen kan ikkje gje slik bandtvang i større grad enn formålet krev, og kommunen skal òg ta omsyn til dei som ønskjer å ferdast med laus hund.

Det er unntak for bandtvangen for hund brukt i gjeting og under jakt.

Folk som kjem over laus hund i bandtvangtida, kan ta han opp. I jakttida kan likevel berre politiet eller dei som har jaktrett, ta opp laushunden. Hunden skal leverast attende til eigaren eller, om det ikkje let seg gjere, til politiet. I visse alvorlege tilfelle kan farleg laushund avlivast. I alle høve gjeld reglane dyrevernlova ved opptak eller avliving av laushund.

## Bakgrunnsstoff
* Hundelova (2003)
* Hunder og båndtvang  ved jusstorget.no
Anleggskompressor

**Anleggskompressor** er ein flyttbar kompressor som fyrst og fremst vert nytta for å generera trykkluft for å driva til dømes boreriggar for fjellsprenging.

## Oppbygging
Tidlegare var det vanleg med stempelkompressorar, men i dag er dei fleste maskinane utstyrte med skruekompressor. Kapasiteten på transportable kompressorar varierer frå 1,5 til 30 m3. Dei største maskinane er ofte monterte på eit toaksla chassi. Trykket er avhengig av bruksområdet og kan vera 0.7, 1,0, 1,4 og 2,0 MPa . Transportable anleggskompressorar er som oftast utstyrte med dieselmotor. Større stasjonære maskinar, nytta til dømes ved tunneldriving, kan ha elektrisk motor når det ikkje er for langt unna elnettet.

## Bruksområde
Forutan boreriggar vert anleggskompressorar nytta for å levera trykkluft til påledrivarar, betongpumper, betongspreiarar, sandblåsarr, trykkluftvibratorar, etc. Ved tunneldriving vert det ofte nytta store kompressorar plasserte utanfor tunellen og trukklufta vert ført i røyr innover i tunellen.

## Referansar
Veghøvel

**Veghøvel** er ei anleggsmaskin som vert nytta for å fordela og planera masse. Dei vert òg nytta for snørydding og for å fjerna is om vinteren. 

Maskinene har motor og førarhus bak og skjeret er montert under ein lang bom som går frå den bakre delen til framakselen. Det er vanleg med boggi bak, med drift på begge akslingane. I tillegg til skjeret under hovudbommen er det vanleg med eit frontskjer, slik at ein kan utføra to arbeidsoperasjonar samstundes. Av og til vert det i tillegg montert eit riveliknande skjer bak maskina. I tillegg til styring på framakselen har mange maskinar rammestyring mellom bommen og driveininga, slik at bakenden kan styrast utover i sving. Dette gjer det muleg å arbeida i skarpe svingar, som til dømes i rundkøyringar og krappe svingar

## Soge
 
Veghøvlane utvikla seg frå hestedregne vegskraper, som opphavleg var laga av tre. Då traktorar vart tilgjengelege vart dei etter kvart nytta for å trekkja vegskraper. På grunn av den større trekkrafta måtte sterkare skraper av stål verte tekne i bruk.

Mange av dei fyrste sjølvgåande veghøvlane var bygde opp rundt motor og drivverk henta frå landbrukstraktorar. Etter kvart vart maskinene bygde som veghøvlar frå grunnen av.

## Kjelder

## Sjå òg
* Vegskrape
Agat

**Agat** er ein halvedelstein og ein kryptokrystallinsk variant av mineralet kvarts (Kalsedon) i tynne parallelle ulikfarga sjikt, som dannar konsentriske eller uregelbundne mønster. Agat kan òg vere einsfarga, og mineralet kan vere transparent eller ugjennomskinneleg. 

Namnet kjem från Achtes, ei elv i Sicilia. I dag vinn ein ut mineralet i mellom anna Brasil, India, Egypt, Skottland og Uruguay.

Agat vert bruka til smykkesteinar, men sidan mineralet er hardt og seigt, vert det òg brukt i mortarar og tilsvarande bruksgjenstandar.
Sjaktvogn

**Sjaktvogn** er ei anleggsmaskin som vert nytta til å flytta masse. Når maskina flyttar seg framover vert grunnen løyst opp av eit skjer og går opp i ein stålkasse. Skjeret er festa på denne kassen og heile kassen vert senka ned når han skal fyllast. Denne typen maskiner høver best når ein skal flytta overflatejord over korte avstandar. Dei er meir utbreidde i Nord-Amerika enn i Europa. Dei fyrste sjaktvognene vart laga av Robert Gilmour LeTourneau.

Maskinene er rammestyrte, med motor og førarhus på framdelen og lastekassen på den bakre delen. Maskinene har drift på alle hjula og mange maskinar har ein separat motor på den bakre delen. Når bakken er hardpakka kan trekkrafta likevel verta for lita og ein nyttar av og til ein bulldosar for å skuva på attafrå. Det finst òg små sjaktvogner som vert dregne etter ein bulldosar, eller ein kraftig jordbrukstraktor.

Det finst ulike variantar av denne maskintypen. Ein av desse har ein skråstilt elevator i framkant av lastekassen, som fører massen opp og inn over lastekassen. Denne typen er meir komplisert, men treng ikkje skuvehjelp frå ein bulldosar. Ein annan variant har vertikale arkimedesskruvar i framkant av lastekassen, som fører massen oppover.
## Galleri

Fil:COLLECTIE TROPENMUSEUM De aanleg van het vliegveld Sabang op het eiland We waar de bodem zwaar en rotsachtig is TMnr 10010729.jpg|Ei sjaktvogn trekt av ein beltetraktor i 1944.
Fil:28th Annual Vintage Rally, Long Melford. 2nd & 3rd July 2011 Caterpillar.jpg|Eldre Caterpillar sjaktvogn. Utstikkaren bak vert nytta når ein bulldosar hjelper til med å skuva på.
Fil:Scraper CAT 631E.jpg|Rammestyrt sjaktvogn. 
Fil:A19 Terrassements.JPG|Sjaktvogn nytta for vegbygging i Frankrike.
Fil:CatScapper613C2.jpg|Ei lita sjaktvogn (Caterpillar 613).
Fil:CatScapper627.jpg|Caterpillar 627 med to motorar. 
Fil:Rougham Airfield, Wings, Wheels and Steam Country Fair. (3680609665).jpg|Eldre sjaktvogn i arbeid.


## Kjelder
Kalsedon

**Kalsedon** er ein særs finkorna (mikro- til kryptokrystallinsk) varietet av kvarts med fibrig tekstur. Mineralet har voksaktig glans og vanlegvis gråleg farge, men det finst fleire fargetypar som blir brukt som edelsteinar, mellom anna karneol og sarder som er raudlege, krysopras og plasma som er grøne og heliotrop (blodstein) som er grøn med blodraude flekker. Agat er eit banda variant av kalsedon, likeeins onyks og sardonyks, som har parallelle band (brukast til kaméar). Jaspis, flint, chert og prasem er nærskyld med kalsedon, men er meir urein og har korna tekstur. Kalsedon-mineral opptrer særleg i holrom i sedimentære bergartar og i lavaer. 

Mineralet er oppkalla etter byen Khalkedon i Tyrkia.

I Noreg er det mellom anna kjent frå kalkstein i området Brevik–Porsgrunn.

## Kjelder

* Ivar Oftedal (1960): Steiner i farger
*
Jaspis

**Jaspis** er ein tett kryptokrystallinsk variant av mineralet kvarts. Det er ugjennomsiktig og farga av jernoksid. Den typiske jaspisen er raud, men namnet har òg vore brukt om brune, gule eller grøne variantar. Materialen er ofte massiv, banda eller finst som runde knollar. Agat, flint og kalsedon er liknande variantar av kryptokrystallinsk kvarts. Jaspis kan handsamast til smykke og prydgjenstandar. 

Mineralet er ganske vanleg i einskilde lavaer og sediment, og finst i uedel form blant anna i Trondheimsfeltet.

Namnet kjem frå gresk, men ordet vart bruka onnorleis i antikken enn no, då vart det bruka om grøne, gjennomskinnelege steinar.

Jaspis finst i mange nyansar, ofte flekket. Basismineralet er silisiumoksid, men i tillegg har jaspisen opp til 20 % andre stoff i seg, og det er dette som lagar dei ulike fargekombinasjonane. Einsfarga jaspis er sjeldan. 

## Kjelder
*Jaspis. (2012, 13. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/jaspis.

## Bakgrunnsstoff
Asfaltleggjar

Ein **asfaltleggjar** er ei maskin som vert nytta for å legga eit jamnt lag med asfalt på vegbanen. Før asfalten vert lagt vert vegbanen jamna med veghøvel. Asfaltleggjarar er ofte beltegåande. Varm asfalt vert tippa opp i ein behaldar frå ein lastebil. Maskinane vert produserte i ulike storleikar, med arbeidsbreidd frå under ein meter til 16 meter . 

## Galleri

Fil:Асфальтова машина в дії.JPG|Asfaltleggar i Kramatorsk i Donezk oblast i Ukraina.
Hjullastar

**Hjullastar** er ei anleggsmaskin som vert nytta for lasting og planering av jord, grus og stein, men og for arbeid som lasting av tømmer og trelast, rydding av snø osb.

Med unnatak av nokre små maskinar er moderne hjullastarar rammestyrte, med motoren på den bakre og lasteapparatet på den fremre delen. 

## Soge
Dei fyrste hjullastarane hadde bakhjulsstyring og det var ikkje før på 1950-talet, då hydrauliske komponentar vart tilgjengelege, at rammestyring vart innført. Den fyrste hjullastaren med rammestyring tykkjest å ha vore Scoopmobile Model LD-5, som vart produsert av Mixermobile Manufacturers i Portland i Oregon i USA. Han kom på marknaden i 1953 og var truleg den fyrste maskina som var utstyrt med hydraulisk rammestyring.

## Referansar




## Sjå òg
* Baklastar
* Lastemaskin
Vegvals

**Vegvals** er ei anleggsmaskin som vert nytta for å komprimera vegbanen både før og etter at det vert lagt asfalt. Nokre vegvalsar har ein brei rull som dekkjer heile bredda, medan andre har ein brei valse i framkant og to smalare valsar i staden for bakhjul. Valsane vibrerer for å gjera pakkinga meir effektiv. 

## Galleri

Fil: Deutsches Straßenmuseum, Germersheim. Horse-drawn road roller 01.jpg|Hestedregen vegvals frå rundt 1800.
Fil:Winschoter Jumbo r.jpg|Dampvegvals frå 1925.
Fil:Brno, Řečkovice, Parní válec a Škoda Sentinel.JPG|Ein Škoda Sentinel dampvegvals.
Fil:Munktells Typ CB.png|Munktells Typ CB dampvegvals (1910-1915).
Fil:MTZ-katok-Kupyansk-2010.jpg|MTZ Belarus traktor ombygd til vevals.
Fil:Straßenbau.jpg|Komprimering av asfalt med ein HAMM DV6 vegvals.
Fil:BOMAG BW 213 DH-4 Walzenzug 101 2368.jpg|Bomag BM 213 vegvals.
Fil:Road-rollers-in-Sofia.jpg|To ulike vegvalsar i bruk i Sofia i Bulgaria.
Fil:Road roller powered walk-behind 03.jpg|Liten vegvals.
Hjuldosar

**Hjuldosar** er ein anleggsmaskin med same type frontskjer som ein bulldosar, men med hjul i staden for belte. Maskinane er som oftast rammestyrte, som ein hjullastar. Hjuldosarar er ikkje så vanlege som beltegåande bulldosarar, men farten er større og ved flytting over korte avstandar kan dei køyrast etter veg utan å gjera skade.
Vegskrape

**Vegskrape** er ein reiskap som vert nytta vedlikehald av grusvegar, som å skrapa grus frå kantane og inn i køyrebanen, fjerna hol og jamna grusen. Dei vert òg nytta for å fjerna is og snø frå vegar om vinteren får å gjera dei mindre sporete. Dei fyrste vegskrapene var laga av tre og var hestedregne. I dag vert vegskrapene dregne av traktorar. Tyngre skrapearbeid vert utført av sjølvgåande veghøvlar. 

## Galleri

Good_roads_-_a_scraper_LCCN2014703490.jpg|Primitiv vegskrape.
Road_scraping,_Wilbraham,_Massachusetts,_by_an_unknown_photographer,_c._1903,_from_the_Digital_Commonwealth_-_commonwealth_fb494v22p.jpg|Gestedregen vegskrape i Wilbraham i Massachusetts i 1903.
J.D._Adams_leaning_wheel_graders_-_DPLA_-_f7a7f1eb490c98b15d1e9a42194a5a6c_(page_51).jpg|Vegskrape produsert av J.A. Adams Company, frå 1910.
Road_grader_(horse_drawn)_P5080588.jpg|Hestedregen vegskrape i Ohio i USA
Two Indians on horse drawn road grader - NARA - 285802.jpg|Hestedregen vegskrape.
Grader_levelling_a_dirt_road_(I0026386).jpg|Traktordregen vegskrape.
PazandakGrader1918.jpg|Ein Twin City 25 som trekkjer ei vegskrape i Nord-Dakota i 1918.
Erdhobel von K. März.jpg|Ei gamal vegskrape.
1_tallinn_parnu_mnt_1928_0.jpg|Vegskrape i Tallinn i Estonia i 1928.
Equipment_-_DPLA_-_3eaaa52ebf5951804c89bc13a1547cb5.jpg|Vegskrape dregan av ein beltetraktor.
Hammond_Slides_Unlabeled_69.jpg|Vegskrape dregen av ein sovjetisk beltetraktor.
Road_Construction_-_Virginia_-_DPLA_-_6bc51c7f79f3b922f5b7bfcee322c6de.jpg|Vegskrape dregen av ein i beltetraktor i Virginia i USA.


## Sjå òg
* Veghøvel
Laurentius

**Laurentius**  er eit mannsnamn med  latinsk opphav, og tyder ‘(mann) frå Laurentum’. 

I Noreg er kortforma  Laurits ei vanleg form av namnet. Andre avleidde former er Lorents, Lavrans, Lawrence, Laurent og Lorenzo.

### Bruken av namnet i Noreg
* I  folketeljinga  frå 1801 var 14 personar listeførte med namnet i formene Lanrentius, Larentius, Laurentcieris, Laurentius, Laurentzius
* I 1900 var 106 listeførte med namnet i former som *Larensius, Larentsius, Laurenlius, Laurensius, Laurensiuss, Laurenssius, Laurentius, Laurentsius, Laurentzius, Laurenzius, Lauretsius*
* I 2008 hadde ingen av skrivemåtane meir enn tre brukarar og kom difor ikkje fram i statistikken frå SSB.

## Kjende namneberarar
* motpave Laurentius (d. 506/507)
* Heilage Laurentius (d. 258), helgen, i Noreg også kjend som heilage Lars
* Laurentius Petri el. Petersson (1499-1573), svensk teolog
* Laurentius Nicolai Norvegus (1538-1622), fødd Lauritz Nielssøn, også kjend som «Klosterlasse» og «Pater Norvegus», norskfødd jesuitt og teolog
* Laurentius Paulinus Gothus (1565-1646), svensk teolog
* Laurentius Borchsenius (1772-1844), norsk stortingsmann
* Laurentius Koren (1804-1892), norsk stortingsmann
* Laurentius Borchsenius Stenersen (1843-1921), norsk klassisk filolog og numismatikar

## Kjelder
* Olav Veka: *Namneboka*, Det Norske Samlaget 1991

* Folketeljingar i Digitalarkivet
Namnet Laurentia

**Laurentia** er ei eit kvinnenamn av latinsk opphav , og tyder (kvinne) 'frå Laurentum '. I Noreg har namnet hatt ulike former, men det er vanlegast i korforma Laura. 

### Bruken av namnet i Noreg

* I folketeljinga frå 1801 var 68 personar listeførte med namnet i formene *Laucretia, Laurencia, Laurense, Laurenthe, Laurentia, Laurentina, Laurentje, Laurentza, Laurentzia, Laurenza, Laurenzia, Laverentze, Laverenze, Lavrentza,* flest i Rogaland.
* I 1900 var 530 listeførte med namnet i formene *Larentie, Lauerentse, Lauerenze, Laurence, Laurencie, Laurensa, Laurense, Laurensea, Laurensia, Laurensie, Laurentia, Laurentie, Laurentse, Laurentsia, Laurentza, Laurentzia, Laurentzie, Laurenze, Laurenzia, Lauvrentse, Lawrenze* , i tillegg hadde ein handfull (i alt 15) namnet i former som *Laugra, Lauvra, Leura, Loura, Læura*
* I 2008 har ingen av skrivemåtene meir enn tre brukarar slik at det kjem fram i statistikken frå SSB.. 

## Bruk av namnet
Namnet er kjend for aktivitetssongen 
Laurensia, kjære Laurensia, når skal jeg møte deg neste gang, Laurentsia

## Sjå òg

* Folketeljingar i Digitalarkivet

## Kjelder
* Olav Veka: *Namneboka*, Det Norske Samlaget 1991
Laurits

**Laurits**  eller **Lauritz** er ei kortform av  det latinske namnet  Laurentius , og tyder (mann) 'frå Laurentum ' . 

Laurits har i Noreg namnedag 15. januar. 

### Bruken av namnet i Noreg
Namnet var mykje bruka ved førre hundreårsskifte, men bruke nav namnet har gått jamnt attende.

* I  folketeljinga  frå 1801 var 58 personar listeføre med namnet i formene *Lauridtz, Lauris, Laurits, Lauritz, Louritz*
* I 1900 var 5646 listeførte med namnet i former som *Larurits, Laudritz, Lauiris, Lauirits, Laurids, Lauridst, Lauridts, Lauridtz, Lauridz, Laurihts, Laurintz, Laurirs, Lauris, Laurisdt, Laurist, Laurits, Lauritz, Lauriz, Laurris, Lautrits, Lauvris, Lauvritz, Leurits*
* I 2008 har  331 menn *Lauritz*   til første fornamn, 292 heier *Laurits*  

## Kjende namneberarar
*Laurits Weidemann (1775-1856), Eidsvollsmann
*Lauriz Oftedahl (1781-1843), Eidsvollsmann
*Lauritz Hervig (1843-1918), norsk stortingsmann
*Lauritz Haaland (1855-1938), norsk kunstmålar
*Lauritz Bergendahl (1887-1964), norsk langrennsløpar og skihoppar
*Lauritz Johnson (1906-1992), programleiar i NRK
*Lauritz Falk (1909-1990), svensk-norsk skodespelar, regissør, songar og biletkunstnar
*Lauritz Johan Riise (1910-1978), norsk stortingsmann
*Laurits Bjerrum (1918-1973), norsk-dansk geolog

## Sjå òg

*  Folketeljingar i Digitalarkivet

## Kjelder
* Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991