Krasnojarsk

**Krasnojarsk** (russisk Красноя́рск) er det administrative senteret i Krasnojarsk kraj i Russland, og den tredje største byen i Sibir. Krasnojarsk ligg ved elva Jenisej og er ein viktig stoppestad på den transsibirske jernbanen. Byen har om lag 1&nbsp;100&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Historie
Byen vart grunnlagd i juli 1628 som eit russisk grensefort. Ei gruppe kosakkar, leia av Andrej Dubenskoj kom til staden der elva Katsja munnar ut i Jenisej og bygde festningsverk her for å verne grensa mot åtak frå innfødde folk langs Jenisej og sideelvane hennar. Fortet fekk namnet *Krasnyj Jar*, som tyder «raud malm» på tyrkisk, etter ei klippe fortet vart bygd ved. Krasnojarsk vart seinare namnet på landsbyen og byen som voks opp rundt fortet. 

Krasnojarsk byrja å vekse då postvegen frå Moskva (i dag *M53*) kom til byen mellom 1735 og 1741, som knytte han og dei nærliggande byane Atsjinsk og Kansk til resten av Russland. Veksten heldt fram då det vart oppdaga gull i nærleiken og jernbanen kom til byen i 1895.

I 1749 vart ein meteoroitt med masse kring 700 kr funne 230 km sør for Krasnojarsk. Han vart sett av Peter Simon Pallas i 1772 og transportert til Krasjonjarsk. Krasnojarskmeteoritten er viktig fordi han var den første pallasitten som vart undersøkt. 

På 1800-talet var Krasnojarsk senter for ei sibirsk kosakkisk rørsle. I 1822 fekk han bystatus og hadde vorte hovudstad i Jenisej Gubernija. Mot slutten av 1800-talet hadde Krasnojarsk fleire fabrikkar, verkstad for jernbanetog og eit maskinrom. 

I Det russiske riket var Krasnojarsk ein av stadane der politiske motstandar vart sendt i eksil. Til dømes vart dekabristane sendt her frå St. Petersburg etter eit mislukka opprør. 

Etter den russiske revolusjonen i 1917 under periodar med sentralisert planlegging vart fleire store fabrikkar og anlegg bygd i Krasnojarsk, mellom anna Krasnojarsk vasskraftverk, som i dag er det femte største i verda og det neste største i Russland. 

I 1934 vart Krasnojarsk kraj oppretta, det nest største administrative området i Russland. Krasnojarsk vart då administrasjonssenter i byen. 

Under stalinismen vart Krasnojarsk eit stort senter for Gulagsystemet. Den viktigaste arbeidsleiren var Kraslag eller *Krasnojarskij ITL* (1938-om lag 1960) med to einingar i Kansk og Resjotyj. I sjølve Krasnojarsk var òg arbeidsleiren Jenisejlag eller *Jenisejskij ITL* viktig under den andre verdskrigen (om lag 1940-41).

Under den andre verdskrigen vart fleire fabrikkar evakuert frå Ukraina og Vest-Russland til Krasnojarsk og nærliggande byar, og stimulerte slik den industrielle veksten i byen. Etter krigen vart fleire fabrikkar bygd. 

Seint i 1970-åra startar Sovjetunionen bygginga av ein faseretta radarstasjon ved Abalakova, nær Krasnojarsk, som visstnok braut med ABM-avtalen. I 1983 gjorde USA krav om at antenna skulle fjernast fram til Sovjetunionen innrømde at radarstasjonen var eit brot på avtalen i 1989. Utstyret vart gradvis fjerna og i 1992 var han offisielt demontert. Utstyret vart truleg flytta til ein ny stad nær Komsomolsk-na-Amure.

Etter Sovjetunionen kollapsa og mange store anlegg og fabrikkar vart privatisert tok mange påståtte kriminelle selskap og oligarkar over, medan andre gjekk konkurs.

## Galleri

Krasnoyarsk Strelka.jpg|Krasnojarsk ved Jenisej.
Krasnoyarsk Marx x.jpg|Eit gammalt hus. 
Krasnoyarsk Marx 132.jpg|Nyklassisistisk hus (stalinperioden) i sentrum. 
Krasnoyarsk view.JPG|Utsyn mot sentrum av Krasjonarsk, 2003.


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Krasnoyarsk|Krasnoyarsk]]» frå , den 9. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*