open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
19

År **19** (romartal XIX) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

* Tiberius av Romarriket utviste alle egyptarar frå Roma og deporterte 4000 jødar til Sicilia.

* Den populære romerske generalen Germanicus døydde av forgifting, 33 år gammal. På dødsleiet skulda han Gnaeus Calpurnius Piso, guvernøren av Syria, for å stå bak. Piso og kona Plancina måtte svara for det romerske senatet om skuldingane, og ende opp med å ta liva sine.
* Ein triumfboge blei bygd for Germanicus i Saintes i noverande Frankrike.

* Gondofares blei første kongen av det indo-partiske riket

* Det kinesiske verket *[[Hanshu]]* fortel at ein flygemaskin blei brukt og prøvd ut i Chang'an dette året.

## Fødde
* 10. oktober: Tiberius Gemellus, barnebarn av keisar Tiberius.

## Døde
* 10. oktober: Germanicus, romersk general, forgifta.
* Vonones I av Partia
27

**27** var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.
I Romarriket var det kjend som året då Piso og Frugi var konsular (eller sjeldnare, 780 ab urbe condita). 

## Hendingar
* Ifølgje Tacitus braut det ut ein brann i Roma.
* Eit dårleg bygd amfiteater i Fidenae kollapsa. 20&nbsp;000-50&nbsp;000 tilskodarar døydde, ifølgje Tacitus.
* Ein triumfboge til ære for keisar Augustus blei reist i Rimini.

## Fødde
* Agrippa II av Judea, son av Herodes Agrippa I
* Petronius, romersk forfattar
* Wang Chong, kinesisk filosof

## Døde
*Liu Penzi, marionettkeisar i Kina
28

**28** var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Silanus og Nerva var konsular (eller sjeldnare, år 781 ab urbe condita).

## Hendingar
* Romerske legionar i Germania blei frakta med flåtar til festningen Flevum på Rhinen for å nedkjempa frisiske opprørarar. Frisarane gjekk inn på ein avtale med romarane.

* Daru blei konge av det koreanske kongedømet Baekje etter Onjo.

## Fødde
*Keisar Ming av Han
## Døde
*Onjo av Baekje
29

**29** (romartal XXIX) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Geminus og Geminus var konsular, eller sjeldnare, år 782 ab urbe condita. 

## Hendingar

* Agrippina den eldre blei send i eksil på Pandataria og sønenen hennar (bortsett frå Caligula) blei fengsla av Sejanus.

* Ifølgje Lukasevangeliet (Luk. 3:1-2), byrja Johannes døyparen og Jesus å forkynna dette året.
* Krossfestinga av Jesus fann stad dette året ifølgje katolsk tradisjon og kronologien til Tertullian.

## Døde
* Gaius Fufius Geminus, romersk plebeiartribun og konsul
* Livia Drusilla, romersk keisarinne gift med Augustus og mor til Tiberius
* Julia den yngre, romersk adelskvinne, dotterdotter av keisar Augustus.

## Kjelder
32

**32** (romartal XXXII) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriekt var det kjent som året då Ahenobarbus og Camillus var konsular, eller sjeldnare, år 785 ab urbe condita. 

## Hendingar
* I følgje tradisjonen blei apostelen Peter den første paven

## Fødde
* Keisar Otho av Romarriket, verka frå 15. januar til 16. april i år 69

## Døde
* Decimus Haterius Agrippa, romersk konsul
* Lucius Calpurnius Piso, romersk konsul
33

**33** (romartal XXXIII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Ocella og Sulla var konsular (eller sjeldnare som år 786 ab urbe condita). 
## Hendingar
* 
* 3. april: Mogleg krossfestingsdato for Jesus frå Nasaret. Ein annan mogleg dato støtta av mange andre forskararer 7. april i år 30.

* Juli/august: Caligula gifta seg med Junia Claudilla.

* 18. oktober: Etter å ha blitt send i eksil av Tiberius, først til Pompeii, så til øya Pandataria, døydde kona til Germanicus og barnebarnet til Augustus, Agrippine den eldre, av svolt.
*Ei økonomisk krise i Roma førte til at verdien av land sokk, og mange familiar blei ruinerte. Keisar Tiberis såg seg nøydd til å opna ein kredittbank med 100 millionar sestertius som ein kunne ta opp rentefritt lån i over tre år.
* Julia Drusilla, dotter av Germanicus, gifta seg med Lucius Cassius Longinus. Syster hennar Julia Livilla gifta seg med Marcus Vinicius

## Fødde
* Gaius Rubellius Plautus, son av Gaius Rubellius Blandus og Julia Livia (barnebarn av den herskande romerske keisaren Tiberius) 

## Døde
* 3. april: Jesus frå Nasaret (mogleg dato).
* 17. oktober: Agrippina den eldre 
* Drusus Caesar, son av Germanicus og Agrippina den eldre, adoptivson av Tiberius 
* Gaius Asinius Gallus, enkjemann etter Vipsania Agrippina og påstått elskar av Agrippina den eldre
* Marcus Aemilius Lepidus, romersk senator og consul i år 6, svigerfar til Drusus Caesar 

## Kjelder
30

År **30** (romartal XXX) var eit normalår som byrja på ein sundag etter den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Vinicius og Longinus var konsular.

## Hendingar
* Moderne bibelforskarar reknar dette året som mest sannsynleg for krossfestinga av Jesus.

## Fødde
* 8. november: Nerva, romersk keisar
* Claudia Antonia, romersk keisarleg (omtrentleg år)
* Mobon av Goguryeo, keisar av Goguryeo 

## Døde
* Judas Iskariot, læresvein av Jesus, døydde ifølgje overleveringane for eiga hand etter å ha forråda Jesus (omtrentleg dato)
* Jesus frå Nasaret, religiøs leiar og religionsstiftar (omtrentleg dato)
* Shammai, jødisk skriftlærd og leiar for sanhedrin (omtrentleg dato)
31

**31** (romartal XXXI) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Augustus og Seianus var konsular (eller sjeldnare, år 784 ab urbe condita).

## Hendingar
*Pretorianarprefekten Lucius Aelius Sejanus blei utnemnd til medkonsul med keisar Tiberius. Seinare fekk keisaren han arrestert og avretta som forrædar. Naevius Sutorius Macro blei leiar for Pretorianargarden etter Sejanus.

## Fødde
*

## Døde
* 18. oktober: Lucius Aelius Sejanus, romersk politikar (avretta)
* Livilla, romersk keisarleg etter å ha blitt skulda for konspirasjonar
* Jesus (i følgje nokre tradisjonar, andre reknar 32 eller 33 som dødsåret)
36

**36** (romartal XXXVI) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Allenius og Plautius  var konsular (eller sjeldnare, år 788 ab urbe condita). 

## Hendingar
* 
* Herod Antipas leid nederlag i ein krig mot Aretas IV av Nabatea.

## Fødde
* Lucius Annius Vinicianus, romersk senator 

## Døde
* 24. desember: Gongsun Shu, kinesisk keisar av Chengjia 
* Gaius Sulpicius Galba, romersk senator og konsul
* Thrasyllus of Mendes, gresk grammatikar og astronom
* Vibulenus Agrippa, romersk adelsmann og riddar (*[[Equites|eques]]*)
37

**37** (romartal XXXVII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Proculus og Pontius var konsular, eller sjeldnare år 790 ab urbe condita. 

## Hendingar

* 18. mars: Det romerske senatet annulerte testamentet til Tiberius og peika ut Caligula som ny romersk keisar
* Antiokia i Syria blei øydelagd av jordskjelv.
* Apostelen Peter grunnla den syrisk-ortodokse kyrkja (tradisjonell dato)

## Fødde
* 15. desember: Lucius Domitius Ahenobarbus, keisar Nero av Romarriket
* Josefus, jødisk historikar (eller år 38)

## Døde
* 16. mars: Tiberius av Romarriket
* Den heilage Stefan, steina
38

**38** (romartal XXXVIII) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Iulianus og Asprenas var konsular, eller sjeldnare år 791 ab urbe condita. 

## Hendingar
* Ifølgje tradisjonen blei apostelen Andreas den fyrste patriarken av Konstantinopel dette året. Han trekte seg kort tid seinare, og Stakys apostelen blei den andre patriarken.

## Fødde
* Lucius Calpurnius Piso Licinianus, romersk medkeisar
* Marcus Valerius Martialis, romersk diktar (omtrentleg dato)
## Døde

* 10. juni: Julia Drusilla, syster av Caligula
* Archelaus av Cilicia, romersk klientkonge
* Du Shi, kinesisk oppfinnar og politikar
* Ennia Thrasylla, romersk adelskvinne
* Naevius Sutorius Macro, romersk prefekt
* Rhoemetalces II, romersk klientkonge
* Tiberius Gemellus, barnebarn av Tiberius 
* Tiberius Julius Aspurgus, romersk klientkonge

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:AD 38|AD 38]]» frå ,  den 25. desember 2024.*
39

**39** (romartal XXXIX) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Augustus og Caesianus var konsular, eller sjeldnare år 791 ab urbe condita. 

## Hendingar
* Agrippa I, kongen av Judea, skulda Herod Antipas, tetrarken av Galilea og Perea, for å konspirera mot Caligula. Antipas blei send i eksil, og Agrippa overtok hans territorium.

## Fødde
* 3. november: Marcus Annaeus Lucanus, romersk diktar
* 30. desember: Titus Flavius, romersk keisar
* Julia Drusilla, dotter av Caligula (d. år 41)

## Døde
* Gnaeus Cornelius Lentulus Gaetulicus, romersk konsul
* Marcus Aemilius Lepidus, romersk politikar. avretta
* Seneca den eldre, romersk retorikar (omtrentleg dato)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:39|39]]» frå ,  den 25. desember 2024.*
40

**40** var eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Augustus var konsul utan kollegaer, eller sjeldnare år 793 ab urbe condita. 

## Hendingar
* Caligula blei einekonsul i Romarriket.
* Ein germansk stamme kjend som kvaderar (quadi) slo seg ned i noverande Mähren og Slovakia.

## Fødde
* Mars: Claudia Octavia, romersk keisardotter, stesyster og kone til keisar Nero
* 13. juli: Gnaeus Julius Agricola, romersk guvernør av Britannia

## Døde
* Ptolemaios av Mauretania (avretta av Caligula)
* Filon av Alexandria, jødisk filosof
69

**69** var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. I samtida var det kjend som året då Augustus og Rufinus var konsular, eller sjeldnare 822 ab urbe condita.

## Hendingar
* Året med fire keisarar i Romarriket: Revolusjonskeisarane Galba, Otho, Vitellius og Vespasian kjempa om den romerske keisarmakta.
* 22. desember: Vespasian blei romersk keisar.

## Fødde
* Gaius Suetonius Tranquillus, romersk historikar (uviss dato)

## Døde
* 15. januar: Keisar Galba av Romarriket
* 15. april: Keisar Otho av Romarriket
* 22. desember: Keisar Vitellius av Romarriket
34

År **34** (romartal XXXIV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Persicus og Vitellius var konsular (eller sjeldnare, år 787 ab urbe condita).

## Hendingar
*

## Fødde
*4. desember: Aulus Persius Flaccus, romersk diktar

## Døde
*Artaxias III, armensk klientkonge
35

**35** (XXXV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjent som året då Gallus og Nonianus var konsular (eller sjeldnare, år 788 ab urbe condita). 
## Hendingar
* 
* Tiridates III blei konge av Partia.

## Fødde
* Ban Zhao, kinesisk historikar
* Quintilian, romersk retorikar (omtrentleg år)

## Døde
* Epaticcus, prins over catuvellaunarane
* Artaxias III, konge av Armenia
* Heilage Stefanus, kristen martyr
70

**70** var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Vespasian var konsular (eller sjeldnare, år 823 ab urbe condita).

## Hendingar
* 4. august (uviss dato): Tempelet i Jerusalem blei øydelagt av den romerske hæren under leiing av general Titus Flavius, seinare keisar av Romarriket.

## Fødde
*Gaius Julius Quadratus Bassus, romersk senator og general

## Døde
*Malichus II av Nabatea
71

**71** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Augustus og Nerva var konsular (eller sjeldnare, år 824 ab urbe condita).

## Hendingar
* Romarane grunnla ein festning dei kalla Eboracum nord i Britannia. Festningen blei seinare til byen York.

* Titus blei æra med ein triumf etter å ha gjort ende på opprøret i Judea. I triumftoget blei jødiske fangar og skattar plyndra frå Tempelet i Jerusalem viste fram. Selotleiaren Simon bar Giora blei piska og kvelt i Forum Romanum.

* Rabbel II Soter blei konge av Nabatea. Han var den siste kongen av riket.

## Fødde
*

## Døde
*Simon bar Giora, jødisk opprørsleiar
Åtaket på D/S «Romsdal» og M/K «Norden»

**D/S «Romsdal» og M/K «Norden» vart angripne av allierte fly** 23. mars 1945. D/S «Romsdal» vart angripe midt på Herøyfjorden, medan M/K «Norden» vart angripe på Leinevika. Til saman vart 5 personar drepne og 5 såra i åtaket på dei sivile båtane.

## Åtaket
D/S «Romsdal» gjekk i rutetrafikk på Nordvestlandet og hadde denne dagen akkurat sett i land nokre passasjerar i Herøy kommune då allierte fly av typen Mosquito frå Banff Strike Wing løyste skot mot båten. 1 passasjer vart drepen med det same, medan to omkom av skadane like etter. 1 passasjer til vart såra, men overlevde saman med 3 av mannskapet som òg vart såra.

Same dag var fly frå Dallachy Strike Wing av typen Beaufighter i området og gjekk til åtak på fiskebåten M/K «Norden» i Leinevika. To av fiskarane om bord miste livet og ein vart såra. Teljingar i etterkant viste at båten vart treft av minst 40 kuler. M/K «Norden» låg tett oppunder land under åtaket og folk som var på land måtte òg søkje dekning då det var stor spreiing av skota.

## Frå rapportane
8 beaufighterar frå 489. skvadron i Dallachy Strike Wing hadde ordre om å angripe skip på hamna i Ålesund, då det hadde kome rapportar om ein tysk kovoi. Med seg hadde dei 32 beaufighterar frå 144. skvadron, 455. skvadron og 489. skvadron, 1 mosquito frå RAF si filmavdeling, 12 mustangar frå 65. skvadron og 2 fly av typen ASR Warwicks frå 279. skvadron. Flya som letta frå flybasen i Dallachy i Skottland bomma i fylgje rapporten på Ålesund grunna tåke og dis, og kom i staden inn over Hareidlandet. Etterkvart vart M/K v feilaktig angripen. Sivile augnevitne frå åtaket seier at det var sol og klårt vêr denne dagen, noko som ein også kan sjå på bilete og film teke av filmflyet til RAF. Sannsynlegvis er også sjølve åtaket filma, då opptak frå åtaket på Lysaker er funne.

Banff Strike Wing hadde med seg førtito mosquitoar og tolv mustangar for åtak på skip ved Stad, Ålesund og Dalsfjord og vart etterkvart involvert i åtaket på D/S «Romsdal». 143. skvadron og 235. skvadron var med på dette oppdraget.

## Sjå òg
* Åtaket på D/S «Lysaker»
Folkemål

:*For målbladet med same namn, sjå [[Folkemål (tidsskrift)]].*

I norsk samanheng betyr nemninga **folkemål** vanlegvis det faktisk tala språket til vanlege folk i bygd og by, det reelle fleirtalsmålet i landet, norsken slik han eigentleg er. 

Bokmålet er eit bokmål, og ikkje eit folkemål, sjølv om radikalt bokmål kan seiast å liggje relativt nær folkemålet i den søraustlege delen av landet, dersom det blir skrive nokolunde konsekvent.

Mellom nynorskingane har det vore eit stort ordskifte mellom dei som står for *folkemålslinja* og dei som står for *den nasjonale linja*. 

Den nasjonale linja har enkelt sagt gått på å gjenreise eit «reint» norsk mål, fritt for merke etter «koloniherrespråket» dansk og med klår samanheng til det norrøne skriftspråket. Denne linja fører i sin logiske konsekvens til ein sterk *purisme* i ordtilfanget, der ein prøver å lage nye ord som er «norskare» eller meir i samsvar med norrønt enn dei som faktisk blir bruka av folket. Likeeins til val av former som samsvarar mest mogleg med norrønt og den indre bygnaden i språket, sjølv om dei er lite utbreidde i folkeleg daglegtale. I Noreg er høgnorsk uttrykk for slik tenking. Islandsk og delvis færøysk er au normerte etter nasjonal tenking.

Folkemålslinja har i motsetning til dette gått på å fremje folket sitt eige mål, slik det blir bruka i daglegtalen, også med dei påverknader i ordtilfanget som kjem frå lågtysk og dansk. Tendensar til å sjå ned på talemåla fordi dei er påverka av dansk eller bokmålet tar folkemålstilhengarar avstand frå. For å sette det på spissen: Viss det hadde vore slik at folk flest faktisk hadde snakka dansk eller bokmål her i landet, så hadde det vore greitt at dei skreiv det au. Men slik er det ikkje, for vanleg bokmål representerer i røynda ein snever geografisk og sosial basis i høgare sosiale lag på Søraustlandet, og står sterkt berre på grunn av det kulturelle *hegemoniet* denne eliten har, ifølgje folkemålstilhengarane. Dei meiner at nynorsk er meir folkeleg enn bokmål fordi det har den grunnleggjande strukturen som mesta alle norske dialektar har, mellom anna med konsekvent trekjønnsordning.

Folkemålstilhengarar er ofte relativt positive til radikalt bokmål i tillegg til nynorsk, og til «eit samnorsk mål på folkemålets grunn». Men folkemålstanken skil seg frå den teknokratiske varianten av samnorskideen, som la vekt på effektivitetsgevinsten i å sameine dei to skriftmåla. For folkemålsmenneske er det alltid den sosiale frigjeringa som ligg i respekten for det faktisk tala målet til vanlege folk som er kjernen. I denne samanhengen også at skriftspråket skal byggje på dette faktiske talemålet.
Billy the Kid

**Henry McCarty** (), betre kjend som **Billy the Kid** men også som **William Henry Bonney**, var ein amerikansk kriminell på 1800-talet som heldt seg i grensestrøka for europeisk busetjing i dagens USA (American frontier) og var med i Lincoln County War. Det er blitt sagt at han drap 21 menneske, eitt for kvart år av livet hans, men det rette talet er truleg nærare 9 (fire aleine og fem med hjelp frå andre). McCarty hadde blå augo, jamne kjakar og var uvanleg vennleg.

## Litteratur
* *The Old West: The Gunfighters*, Paul Trachtman, (Time Life Books; 1974) 
* DesertUSA: "The Desert's Baddest Boy" (engelsk)
* The Last Escape of Billy the Kid (engelsk)

## Bakgrunnsstoff
* Om Billy the Kid (engelsk)
* Billy the Kid: Lovlaus legende (engelsk)
* Billy the Kid and Posse? (engelsk)
* Billys gravstein (engelsk)
* Kriminalbiblioteket: Billy the Kid  (engelsk)
Pave

**Pave** er tittelen til den øvste leiaren av den katolske kyrkja. Paven er formelt biskop av Roma og statsoverhovud for Vatikanstaten. Den øvste leiaren for den koptiske kyrkja blir og kalla pave.

## Historie
Den katolske kyrkja reknar pavestillinga for å ha blitt stifta av sjølvaste Jesus Kristus, som utnemnde apostelen Peter til overhovud for dei som skulle følgja han. Paven blir då òg ofte omtala som «Peter sin etterfølgjar». Andre titlar som blir brukte er den opphavleg heidenske «Pontifex Maximus» (*øvste brubyggjar*) og «Servus Servorum Dei» (*Tenar av Guds tenarar*).

Ordet «pave» kjem frå latin *papa*, som tyder ‘far’. Dette blei brukt til å tiltala biskopar, men frå 300-talet var det berre brukt som tittel for biskopen av Roma.

## Pavemakt
Tidlegare styrte pavane over store delar av Italia, men denne kyrkjestaten forsvann i 1870 då han blei innlemma i den nye italienske staten. Paven trekte seg då tilbake til Vatikanet og nekta å ha noko med Italia å gjera. Først i 1920-åra klarte den dåverande italienske leiaren, Benito Mussolini, å oppnå forsoning med paven.

## Liste over pavar

Til tider har det vore meir enn éin pave. I ettertid har éin av dei fått status som den ekte paven, medan dei andre blir rekna som motpavar. Desse står i lista *i kursiv*.

Paverekkja går langt tilbake, og nokre opplysingar er usikre. Ho blir nå og då oppdatert. Denne lista er basert på den offisielle lista frå Vatikanet som blir gjeven ut i årboka for den katolske kyrkja, *[[Annuario Ponteficio]]*. 

### Frå byrjinga til 250

### 250–498

### 498–752

### 752–1003

### 1003–1254

### 1254–1503

### 1503–1758

### 1758-2025

## Merknadar

Nummereringa av pavar er feilaktig for tre namn:
* Stefan II vart feilaktig kalla Stefan III, og dette hang att lenge, slik at alle dei som tok dette namnet går under to ulike nummer. Det reelle er sett fyrst, med det feilaktige i parentes.
* Det finst ingen Martin II eller Martin III. Ved ei feiltaking tok ein Marinus I og Marinus II for å vere same namn, slik at han som skulle vore Martin II vart Martin IV.
* Johannes XVI er ein motpave, men sidan statusen hans var uklår i lang tid går den offisielle pavelista rett frå Johannes XV til Johannes XVII.
Å i Lofoten

**Å** (lokal uttale: *Åg*) er eit tidlegare fiskevær i Moskenes kommune i Lofoten. 
Tradisjonelt har fiskeri vore ein viktig næringsveg, særleg torskefiske og vidare produksjon av tørrfisk og tran, men turistnæringa er blitt stadig viktigare.

Det finst to museum her, Lofoten Tørrfiskmuseum og Norsk Fiskeværsmuseum.

## Kjende åværingar
* Hans-Erik Dyvik Husby, songar i Turboneger

## Sjå òg
* Andre stader som heiter Å
Haustkrokus

**Haustkrokus** (*Crocus speciosus*) er ei plante i krokusslekta i sverdliljefamilien. Arten er opphavleg kjend frå Vest-Asia.

Namnet «haustkrokus» er no det normerte namnet for denne arten, men namnet har tidlegare òg vore brukt om andre haustblomstrande krokusar, til dømes safrankrokus (*C.&nbsp;sativus*). Også tidlaus (*Colchicum autumnale*) har stundom vore omtalt som «haustkrokus», sjølv om det slett ikkje er ein krokus.

I Noreg er arten ein framandart som er komen inn som prydplante og er forvilla. Haustkrokus er bufast i Ås i Akershus frå 2005. I&nbsp;Framandartslista 2023 er arten registrert med låg risiko (LO).

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Tidlaus

**Tidlaus** eller **hausttidlaus** (*Colchicum autumnale*), òg kalla *naken jomfru* eller *tidløyse* på norsk, er ei plante i tidlausslekta i tidlausfamilien. I Noreg er tidlaus ein framandart som er innført som prydplante og som no er bufast og ofte naturalisert i skogkantar og på grasbakkar frå Østfold til Møre.  I Framandartslista 2023 er arten registrert med låg risiko (LO)..

Tidlaus er ein giftig pryd- og plante som særleg er viktig for utvinning av kolkisin («colchicin»)  &mdash; eit viktig lækjemiddel for behandling av sjukdommar som urinsyregikt og familiær middelhavsfeber. Colchicum skil seg frå krokus ved at blomstrane har seks pollenberarar i motsetnad til dei tre pollenberarane åt krokusen. Arten har stundom blitt kalla «haustkrokus», men dette er no det normerte namnet på arten *[[Crocus speciosus]]*.

## Skildring og vekst
Planten er fleirårig og veks frå ein oppsvulma del av stilken som kan minna om ein lauk. Blomane kjem om hausten, før blada, og dette har gjeve opphav til namnet *naken jomfru*. Det kjem ein eller to blomar frå kvar stilkrot. Dei minner om krokus, men har altså fleire pollenberarar og har alltid ei form for lilla, gjerne kvit inst i blomen. Dei tynne blada blir rundt 30 cm høge. 

Naken jomfru kjem opphavleg frå Vest-Asia, men har spreidd seg til store delar av det eurasiske kontinentet på eiga hand, og er blitt flytta til Nord-Amerika og New Zealand av menneske. Han er både brukt som hageplante og veks vilt.

## Gift og medisin
Ein kan bli forgifta av berre ei lita mengd tidlaus. Symptoma minner om arsenikkforgifting, med oppkast, ei brennande kjensle i munnen og halsen, diaré, magesmerter og nyresvikt. Deretter kan ein døy av lungesvikt. Det finst inga særskilt motgift, i staden kan ein behandla ein som er blitt forgifta ved å pumpa han

Dei gamle grekarane er dei første til å skildra haustkrokusen som ein giftplante, men bysantinske og arabiske lækjarar tok til å bruka han som medisin mot ulike former for gikt. I moderne medisin bruker ein innhaldsstoffet kolkisin mot familiær middelhavsfeber, urinsyregikt (tidlegare *podagra*) og fleire typar kreft. Planten blir òg brukt som homøopatisk medisin mot ei rekke lidingar.

## Galleri

File:Illustration Colchicum autumnale0.jpg|*Colchicum autumnale*(Plansje frå Otto Wilhelm Thomé: *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz* (1885))
File:Colchicum speciosum var. bornmuelleri.jpg|Naken jomfru i svart mold
File:Colchicum autumnale (Marek Szczepanek).jpg|*Colchicum autumnale* 


## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Familiær irsk feber

**Familiær irsk feber** (FIF) er ein autosomal dominant sjukdom som liknar på familiær middelhavsfeber ved dei primære symptoma periodisk feber med buksmerter. FIF skil seg ut frå familiær middelhavsfeber ved at FIF er dominant medan FMF normalt er recessiv. Nyare forsking har òg vist at *[[FEVH]]*-mutasjonane som er karakteristiske for FMF ikkje er typiske for FIF-pasientar.

## Kjelder
M.F. McDermott ... [et.al.]: «Exclusion of the familial Mediterranean fever locus as a susceptibility region for autosomal dominant familial Hibernian fever,» i *[[Journal of Medical Genetics]]*, vol. 35 (1998), s. 432&ndash;434.
M.F. McDermott ... [et.al.]: «Linkage of familial Hibernian fever to chromosome 12p13,» i ''Am J Hum Genet, vol. 62 (1998) nr. 6, s. 1446&ndash;51.

## Sjå òg
* Familiær middelhavsfeber
Sør

**Sør** (før òg **sud**, no berre i samansetjingar; *sø* eller *syd* i enkelte dialektar) er ei av dei fire himmelretningane, kompassretningane eller verdshjørna og vert som oftast forkorta med S. Ho er motsett av nord og har rette vinklar til aust og vest.

Sør er rekna som retninga mot den sørlege enden av aksen som jorda roterer rundt, kalla Sørpolen eller den geografiske sørpolen. Sørpolen ligg i Antarktis. Magnetisk sør er retninga mot den magnetiske sørpolen som ligg eit stykke unna den geografiske.

* På kompasset er sør gitt ved retninga 180 grader eller 200 gon.
* Dersom ein er vendt aust, er sør retninga til høgre.
* På ein flyplass vil ei sørvendt landingsbane ha nummer 18 etter kursen til det landande flyet (180 grader).

Ein nyttar ofte *sørlegare strok* for å snakke om område som ligg sør for talaren, og då gjerne sør om ekvator. *[[Syden]]* (etter tysk *Süden*) vert først og fremst nytta om Sør-Europa, og då særskilt når ein snakkar om ferie, til dømes *sydenferie*. Etterkvart har *syden* i denne samanhengen vorte brukt om andre solfylte feriestader.

## Sjå òg
* :Kategori:Sørlegaste punkt
* Sønnavind
* Nord
* Aust
* Vest
Nevø

**Nevø** er sonen til nokon sin bror eller syster. Ein kan òg nytta ordet **brorson** eller **systerson** for å vidare klargjera slektskapet.

Ordet «nevø» kjem frå fransk *neveu*, av latin *nepos* med same tyding. Det tilsvarande ordet for jenter, «niese», har ei liknande avleiing. Ei anna nemning for jenter og gutar nokon er onkel eller tante til er onkel- eller tantebarn. Desse nemningane kan opplevast som mindre formelle enn «niese» og «nevø».

## Kjende nevøar
*Ole, Dole og Doffen er nevøane til Donald Duck

## Kjelder
* , , 
*Er det lov å skrive tantebarn? ved foreldreportalen.no
Pave Johannes Paul I

**Johannes Paul I** () var pave frå 26. august 1978 til han døydde berre 33 dagar seinare. Han rakk ikkje å setje sitt preg på paveembetet, men vart etter innsetjinga samanlikna med Johannes XXIII. Eigenskapar som særleg vert trekt fram i omtalen av han er vennlegheit og audmjukskap. 

## Før pavevalet
Den komande paven var fødd **Albino Luciani**, i Forno de Canale, som no heiter Canale d'Agordo, i Belluno i Italia. Han studerte ved bispedømmet Belluno sitt seminar, og vart ordinert som prest den 7. juli 1935. Han tok seinare ei doktorgrad i teologi ved Det pavelege universitet Gregoriana i Roma. Frå 1937 til 1947 var han viserektor ved seminaret i Belluno, og underviste òg i dogmatisk teologi, moralteologi, kyrkjerett og kyrkjekunst. 

I 1948 vart han pro-generalvikar, og i 1958 generalvikar for bispedømet Belluno. I 1958 vart han så utnemnd til biskop av Vittorio Veneto av Johannes XXIII. Han deltok i alle sesjonar av det andre Vatikankonsil (1962–1965). 15. desember 1969 vart han utnemnd til patriark av Venezia av Paul VI, og 5. mars 1973 til kardinal av same pave. 

Etter Pave Paul VI sin død vart Luciani vald til pave den 26. august 1978, og innsett neste dag. Angeluspreika hans på innsetjingsdagen viste han som ein varm person med sans for humor, og imponerte tilhøyrarane sterkt. 

## Den smilande paven

Etter valet gjorde Johannes Paul det klart at han ynskte å «menneskeleggjere» paveembetet. Han fortalde offentleg at han hadde vorte knallraud av flauheit då han fekk vete at Paul VI hadde utnemnt han til patriark av Venezia. Som fyrste pave uttalte han seg i eintalsform, som «eg» og ikkje «vi». I talane slik dei er bevart for ettertida går ikkje dette alltid fram; dei vart gjerne endra til det tradisjonelle majestetiske fleirtal før dei vart trykt i pressemeldingar og *[[L'Osservatore Romano]]*.

Johannes Paul I var òg den fyrste som avviste *sedia gestatoria*, berestolen som paven tradisjonelt har brukt. Han gjekk likevel med på å bruke den etter at rådgjevarane hadde forklart han gongen hans verka upassande; han var plattfot og gjekk difor på ein spesiell måte. Etter at han var død har plattfotheita vorte trekt fram som eit positivt, menneskeleg trekk ved han. 

Han var svært skeptisk då han vart vald, og måtte overtalast til å akseptere embetet. Han skal ha sagt til kardinalane: «Måtte Gud tilgje dykk for det dykk har gjort for mi skuld»; bemerkninga skal ha vorte levert med det smilet som gav han tilnamnet «Den smilande paven». Mottoet hans var *Humilitas*, «audmjuke». 

## Bakgrunnsstoff
Derrick

***Derrick*** var ein velkjend og populær tysk krimserie for fjernsyn. Han vart produsert av ZDF, ORF og SF DRS i 281 episodar mellom 20. oktober 1974 og 16. oktober 1998. Hovudrolla som detektiven sjefinspektør Stephan Derrick, som løyste kompliserte mordsaker i München, hadde Horst Tappert. Den trufaste assistenten hans, Harry Klein, vart spelt av Fritz Wepper.

Serien er eksportert til 100 land, og var i tillegg til Tyskland særleg populær i Japan, Kina, Frankrike, Italia og Noreg.
The Late Show with David Letterman

***The Late Show with David Letterman***, kalla ***David Letterman-show*** på norsk, er eit timelangt komi- og prateprogram produsert og leia av David Letterman frå Ed Sullivan-teateret på Broadway i New York. Programmet debuterte 30. august 1993 og vert sendt av CBS i USA og TVNorge i Noreg. Programmet vart og vist hjå NRK 2 nokre år. Programmet sin musikkdirektør og leiar av husbandet The CBS Orchestra er Paul Shaffer.

Ifylgje august 2004-utgåva av programmet sitt interne nyhendebrev har *The Late Show*, i løpet av dei 11 åra, hatt 2264 sendingar, 4082 gjestar og 1668 musikalske opptredenar.

Letterman involverer ofte staben til programmet i sketsjar, blant andre Shaffer, programannonsør Alan Kalter, inspisient Biff Henderson, scenearbeidarane Pat Farmer og Kenny Sheehan, plakatgut Tony Mendez og assistent Stephanie Birkitt. Rupert Jee som er eigaren av butikken Hello Deli er og med i forskjellige innslag.

Mor til programleiar David Letterman, Dorothy Letterman(no Mengering) er og til tider på skjermen. I mange år var ho berre med via telefon, men i 1994 gjorde ho debut på tv-skjermen under OL på Lillehammer. Der hadde ho et intervju med blant andre Hillary Clinton. Ho var og Letterman si utsending til OL i 1998, Nagano, Japan og 2002 Salt Lake City, Utah, då saman med Biff Henderson. Ho pleier og å komme til programmet rundt morsdagen og bursdagen hennar.

Eit tidlegare «crew-medlem» Calvert DeForest også kjent som Larry «Bud» Melman var ofte brukt i sketsjar. Han var med frå starten på NBC i 1982, der han brukte namnet Larry "Bud" Melman) og blei også med David Letterman over til CBS i 1993. Der måtte han ta i bruk sitt verklege namn: Calvert DeForest. Han var med heilt fram til 2002.

### Nordmenn som har gjesta Late Show

Sissel Kyrkjebø (2 gonger), Maria Mena, Liv Arnesen, Mona Grudt og Sondre Lerche er dei 5 norske som har opptrådt hjå David Letterman. Eskil Rønningsbakken var invitert, men droppa opptredenen sin i protest på grunn av politiske standpunkt. 

### Regelmessige segment
* Top Ten List
* CBS Mail Bag
* Stupid Pet Tricks
* Pat & Kenny Read Oprah Transcripts
* Know Your Current Events
* Will It Float?
* Is This Anything?
* Dr. Phil's Words of Wisdom
* Trump or Monkey?
* Dwight the Troubled Teen

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad hjå CBS
* Side hjå IMDb
Kvitveis

**Kvitveis**, **kvitsymre** eller **geitsymre** (*Anemone nemorosa*) er ei fleirårig urt i soleiefamilien. Dei kvite blomane hennar pregar skogbotnen kvar vår, i Noreg i april-mai. Kvitveis er giftig. Symrenamnet speglar attende på at planta har vore eit merke for når geitene kunne sleppast ut på beite. Når geitsymra blomstra var sumarsesongen i gang for geitene, og seinare, når kusymra blomstra, kunne kyrne starte sin sumarsesong ute på beite.

Planten vert 7-20 cm høg og dannar store bestandar. Han er spesielt tilpassa livet i lauvskogar. Dei kvite blomane spring ut før blada på trea, og blir slik dei første til å utnytta næringsstoff som er blitt frigjorte i løpet av vinteren. Når lauvet spring visnar kvitveisen, og jordstenglane tek vare på næringa til neste år.

## Bakgrunnsstoff

* Den virtuella floran - kvitveis
Feber

**Feber**, òg kjent som **pyreksi** eller ein **febril respons**, er unormalt høg kroppstemperatur på grunn av sjukdom, særleg infeksjonssjukdommar. Feberen er meint å verna kroppen; han er ein forsvarsreaksjon brukt mot inntrengjarar som bakteriar eller virus. Mange slike framandelement toler ikkje temperaturar som er høgare enn normal kroppstemperatur (rundt 37 grader hos menneske). 

## Korleis ein får feber
Det er hypotalamusen som aukar kroppstemperaturen dersom han får melding frå celler om at dei er blitt infiserte. Temperaturen kan aukast mellom anna ved at blodårene blir snevra inn slik at mindre varme blir tapt med blodet, eller ved at kroppen tek til å skjelva.

## Grad av feber
Grada av feber kjem an på normaltemperaturen til den sjuke, men som regel kallar ein feber mellom 38 og 39 låg, mellom 39 og 40 moderat, og over 40 høg. Feber over 42 grader kan føra til vevskadar, særleg i hjernen, og blir sett på som farleg.

## Feber innan medisinen
Feber har vore skildra som eit sjukdomsteikn sidan Hippokrates, men eit instrument for å måla kroppstemperatur vart først laga av Hermann Boerhaave (1668-1734). Termometeret hans hjelpte Carl Wunderlich til å kartleggja febermønster i ulike sjukdommar. Det enorme forskingsarbeidet hans omfatta  pasientar og varte i tjue år. Verket hans, *Das Verhalten der Eigenwärme in Krankheiten*, kom ut i 1885 og var eit viktig grunnlag innan legevitskapen.

## Anna
Feber kan brukast biletleg om noko som ein er opptatt av og brenn for, til dømes fiskefeber eller fotballfeber.
Ester

**Esterar** er ofte velluktande organiske sambindingar som finst i mange plantar og frukter. 

Ein ester kan dannast i ein kjemisk reaksjon mellom ein alkohol og ei karboksylsyre. Esterar inneheld den funksjonelle gruppa R-COO-R', der R og R' er alkylgrupper. 

I vatn kan esterar brytast ned ved hydrolyse. 

## Sjå òg
* Polyester
Pave Aleksander I

*Den heilage* **Aleksander I** (død ca. 115 i Roma) var pave frå ca. 105 til sin død. Han skal, ifylgje *[[Liber Pontificalis]]* ha vore frå Roma, og var ein disippel av Plutark. 

Aleksander skal ha vore den som innførte skikken med å signe hus med vievatn, og han skal ha påbudt at hostier skal vere av usyra brød. 

Tradisjonen hevdar at han var martyr. Ei legende kjend frå slutten av 400-talet fortel at han vart halshogd ved Via Nomentana, nordaust for sentrum av Roma. Ei grav som vert hevda å vere hans vart funnen i dette området i 1855. Relikviane hans vert sagde å ha vorte overførte til Freising i Bayern i 834. Ettersom det angjevelege martyriet hans ikkje er omtala i dei tidlegaste krønikene, trur ein no at det er ei samanblanding med ein romersk martyr med same namn. Ein St. Aleksander vert nemnd saman med martyrane i Den romerske kanon, og hadde det dreidd seg om ein pave, er det grunn til å tru at han hadde vorte nemnd saman med pavane tidlegare i kanonbøna.
Pave Benedikt XV

**Benedikt XV** () var pave frå 3. september 1914 til han døydde i 1922.

Benedikt var fødd **Giacomo della Chiesa** i ein adeleg familie i Genova. Han tok den juridiske doktorgraden i 1875, og studerte seinare ved presteskolar og ved Vatikanets diplomatakademi, før han gjorde karrière som diplomat i teneste for pavestolen.

I 1907 avslutta han den diplomatiske tenesta og vart erkebiskop av Bologna. I 1914 vart han utnemnd til kardinal, og i den eigenskapen heldt han ei tale ved utbrotet av fyrste verdskrig om kyrkja sin posisjon og kyrkja sine plikter, der han la vekt på kyrkja måtte vere nøytral, fremje fred og bote all liding. Konklavet opna i slutten av august, og den 3. september vart Giacomo della Chiesa vald til pave. Han tok namnet Benedikt XV.

Pontifikatet hans vart dominert av krigen og alle omkastingane som følgde med. Han organiserte omfattande humanitære aksjonar, mellom anna skipa han eit byrå som skulle hjelpe krigsfangar frå alle nasjonar å kontakte familiane sine, og gjorde fleire forsøk på å forhandle fred (mellom anna det velkjente pavelege forslaget frå 1917), men alle sider såg på han som vennlegsinna ovanfor fienden og var uvillige til å akseptere vilkåra han føreslo. Vatikanet vart ikkje tekne med i fredsforhandlingane då krigen slutta, men paven skreiv ut ein encyklika, *Pacem Dei munus*, der han bad om internasjonal forsoning. I etterkrigstida la han ned mykje arbeid i å utvikle den kyrkjelege administrasjonen til betre å kunne handtere det nye samfunnet som utvikla seg.

## Bakgrunnsstoff
Fasediagram

Eit **fasediagram** er ein graf som viser jamvekt mellom ulike fasar av eit stoff.

Trykk-temperatur-diagram for eit enkelt stoff er mykje brukt. Desse viser ved kva trykk og temperaturar stoffet finst som gass, væske og fast stoff. Langs linjene som skil to fasar er desse i jamvekt. Her finn me altså smeltepunkt, frysepunkt og liknande. Ved trippelpunktet er dei tre fasane gass, væske og fast stoff i jamvekt. 

Linja mellom fast stoff og væske har vanlegvis positiv stigning fordi stoffet har større tettleik i fast enn i flytande form. I vatn har denne linja negativ stigning. 

Fasediagram kan òg lagast med andre variablar enn temperatur og trykk. 

## Bakgrunnsstoff
Undervassfjell

Eit **undervassfjell** er eit fjell som stig minst 1000 m opp frå havbotnen og som ikkje når havoverflata. Dei vert ofte funne i grupper eller som nedsenka øygrupper. Einslege eller ikkje-vulkanske undervassfjell ser ut til å vera sjeldne.

Undervassfjell er stort sett av vulkansk opphav, og eit klassisk eksempel er Emperor Seamounts, som er ei vidareføring av Hawaii. Undervassfjella her vart forma av vulkansk aktivitet for millionar år sidan, og har sidan blitt slitne ned av erosjon til dei no er under havoverflata. Den lange lekkja av øyar og undervassfjell strekkjer seg tusenvis av kilometer nordaust for den store øya er eit resultat av ei plate som rører seg over eit vulkansk aktivt område.

Undervassfjell strekkjer seg ofte opp i øvre sjølag, og gjev dermed betre grunnlag for marint liv samanlikna med havbotnen rundt. I tillegg til dette kan dei leia næringsrike undervasstraumar mot overflata. Undervassfjell skaper dermed grunnlag for planktonvekst, og for alt over dei i næringskjeden, og bidrar til liv i eit ørkenaktig ope hav. Dei kan vera livsviktige stoppestader for dyr som trekk over lange avstandar, til dømes ein del kvalar.

## Sjå også
* Guyot
* Lo'ihi seamount &ndash; ein aktiv undersjøisk vulkan.

## Bakgrunnsstoff
* SeamountsOnline, a database of seamount biology
* Volcanic History of Seamounts in the Gulf of Alaska
* Hydrographic structure and circulation at the Great Meteor Seamount showing an example of an isolated seamount and the formation of a submerged island of life.
* Seamount Oasis
Rudolf Hilferding

**Rudolf Hilferding** () var ein austerriksk sosialist. Han er kjend som ein av dei fremste representantane for «austromarxismen», dei kretsane i det austerrikske sosialdemokratiske partiet (SDAP, frå 1945 SPÖ) som utvikla ein venstresosialistisk kurs for dette partiet i første halvdelen av førre hundreåret. Denne venstresosialismen var annleis enn både den moderate fleirtalsretninga som utvikla seg i internasjonalt sosialdemokrati, og annleis enn den russiske bolsjevismen som skapt av Vladimir Lenin blei til internasjonal kommunisme. Andre framståande austromarxistar var Otto Bauer, Max Adler og Karl Renner.

Hilferding er kjend som forfattar av boka «*Finanskapitalen*», som kom i 1910, og som hevdar at kapitalismen blir stadig meir prega av innverknaden frå kredittinstitusjonane. Kapitalen blir ikkje berre meir og meir konsentrert og sentralisert, det skjer også ei utvikling der finanskapitalen får herredømme over den industrielle produksjonen, realkapitalen. Herredømmet til finanskapitalen medfører også auka kapitaleksport, og intensivert imperialisme.

Hilferding hadde flytta frå Austerrike til Tyskland i 1907, og representerte det tyske sosialdemokratiske partiet SPD i den tyske riksdagen (parlamentet) da første verdskrigen braut ut i 1914. Han var ein av dei få tyske sosialdemokratiske riksdagsrepresentantane som røysta *mot* krigskredittar til den keisarlege regjeringa. Etter krigen blei han enda meir framståande i SPD. 

Etter at nazistane fekk makta i Tyskland i eit samarbeid med det konservative høgrepartiet i 1933, blei stoda stadig vanskelegare for Hilferding som for andre sosialistar. I 1938 flykta Hilferding til Frankrike, og slo seg ned i Paris. Etter at Hitler-Tyskland hadde okkupert Paris i 1940, blei Hilferding arrestert av Gestapo. Han blei funnen hengd i fengselscella i 1941.
Pave Benedikt XIV

**Benedikt XIV** (), fødd **Prospero Lorenzo Lambertini** i Bologna, var pave frå 1740 til han døydde.


Fil:C_o_a_Benedetto_XIV.svg|Seglet til pave Benedikt XIV 


## Bakgrunnsstoff
Pave Hadrian VI

**Hadrian VI** () i Roma) var pave frå 1522 til han døydde. Han var den siste paven som ikkje kom frå Italia før pave Johannes Paul II (1979-2005). Han var òg den einaste nederlandske paven og den siste tyske paven før pave Benedikt XVI i 2005.


Image:C o a Adriano VI.svg|Hadrian VI sitt våpen


## Bakgrunnsstoff
Pave Klemens VII

**Klemens VII** () var pave frå 18. november 1523 til han døydde. 

Pave Klemens var fødd i Utrecht som Giulio de' Medici, den uektefødde sonen til Giuliano de' Medici, brorson til Lorenzo de' Medici og fetter til pave Leo X, som han var nær rådgjevar for. 

Han gjekk inn i johanniterordenen, blei prior i Capua. I 1513 blei han, trass sin status som uektefødd, erkebiskop av Firenze og deretter kardinal. Han vart vald til pave, etter ein lang og stormfull konklave, den 18. november 1523.

## Bakgrunnsstoff
Karbohydrat

**Karbohydrat** er energirike organiske molekyl som vert brukt som energikjelde og -lager i alle levande organismar, og dessuten inngår som strukturelement i celleveggane til bakteriar, plantar og tre, og i bindevev hos dyr. Karbohydrat er dei aller vanlegaste biomolekyla på jorda.

Reine karbohydrat er bygd opp av grunnstoffa karbon, hydrogen og oksygen, oftast i forholdet 1:2:1 med den generelle formelen [C(H2O)]x. Kjemisk sett er karbohydrat polyhydroksialdehyder og -keton, det vil seia aldehyd og keton med mange hydroksylgrupper. Dei enklaste karbohydrata vert kalla monosakkarid eller enkle sukkerartar og har 3 til 6 karbonatom per molekyl. Dei best kjende er glukose («druesukker») og fruktose («fruktsukker»). Vanleg sukker eller farin (sukrose) er eit disakkarid samansett av glukose og fruktose.

Mange karbohydrat er tilsynelatande sykliske eterar, meir korrekt sykliske hemiacetaler, idet ketogruppene og hydroksylgruppene dannar intramolekylære bindingar. Karbohydrat kan òg danna større molekyl ved at dei bind seg til kvarandre gjennom sakkaridbindingar. Sakkarid vert delte inn i oligosakkarid med nokre få byggesteinar, og polysakkarid med mange byggesteinar. Oligosakkarida kan vidare delast inn i mono-, di- og tri-sakkarid osv.

* Døme på monosakkarid: glukose, fruktose, galaktose
* Døme på disakkarid: sukrose (glukose+fruktose), laktose (galaktose+glukose), maltose (glukose+glukose)
* Døme på polysakkarid: stivelse og cellulose

## Sjå òg
* Organisk kjemi
* Kosthald og ernæring
Aust

**Aust** (*øst* eller *ost* vert òg nytta til tider) er ei av dei fire himmelretningane, kompassretningane eller verdshjørna og kan forkortast med ein av bokstavane A (nynorsk), Ø (bokmål og dansk), O (Tidlegare stava ein ordet *ost*) eller E (engelsk). Ho er motsett av vest og har rette vinklar til nord og sør. Ordet aust er i slekt med dei latinske orda *aurora* (morgonraude) og *aurum* (gull) som ein referanse til soloppgangen.

Aust er retninga jorda roterer om sin eigen akse. Difor er det òg i den retninga at ein ser soloppgangen på eit av jamdøgera (vårjamdøgn eller haustjamdøgn), eller heile året om ein er på ekvator. Ein annan konsekvens er at det er den føretrekte retninga for romutskytningar, grunna innsparingar på delta v.

Dersom ein dreg rett aust, fylgjer ein ein breiddegradssirkel, som dersom ein ser vekk frå ekvator, ikkje er ein storsirkel.

* På kompasset er aust gitt ved retninga 90 grader eller 100 gon
* På ein flyplass vil ei austvendt landingsbane ha nummer 09 etter kursen til det landande flyet (090°)
* Dersom ein er vendt nord, er aust til høgre

Kyrkjene har som regel koret vendt mot aust, og mange ynskjer å gravleggjast slik at kista sin hovudende er vendt mot det som er rekna som den heilage retninga, aust. 

Tradisjonelt har ein nytta ordet *Østen* om den delen av verda som er aust for Europa, med andre ord Asia. Midt-Austen er den delen av Asia som er nærast og er hovudsakleg landa hitom India. Fjerne austen er landa lengst aust i Asia, hovudsakleg Kina, Japan og Korea.

I Europa er Aust-Europa ofte rekna som dei landa som låg bak jernteppet.

I USA er Austkysten eit namn på dei statane som ligg langs den austlege kysten. 

I Noreg er Austlandet ein av dei fem landsdelane.

## Sjå òg
* :kategori:austlegaste punkt
* Vest
* Nord
* Sør
Legering

Ei **legering** er ein kombinasjon av to eller fleire grunnstoff der minst eit skal vera eit metall. Legeringar har metalliske eigenskapar. Ei legering av to grunnstoff vert kalla ei binær legering, er det tre grunnstoff vert ho kalla ternær og med fire kvarternær. Legeringar er vanlegvis utvikla for å få fram eigenskapar som er gunstigare enn i grunnstoffa. Til dømes er stål sterkare enn jern, medan messing er meir slitesterkt enn kopar og har finare glans enn sink.

Medan reine metall vil ha eit klart definert smeltepunkt, vil legeringar vanlegvis ha eit smelteområde der materialet er ei blanding av fast og flytande fase. Temperaturen der smeltinga startar vert kalla solidus og temperaturen der smeltinga er komplett vert kalla liquidus. I nokre tilfelle kan ein ha legeringar med eit definert smeltepunkt, desse vert kalla eutektiske.

I enkelte tilfelle har ein eigne namn på legeringar, slik som for amalgam, messing eller bronse. I andre tilfelle vil grunnmaterialet vera utgangspunkt for namnet, ein snakkar da om aluminiumlegeringar, sinklegeringar eller magnesiumlegeringar.