open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Månane til Mars

**Marsmånane** er dei to naturlege satellittane til planeten Mars, Phobos og Deimos, som sannsynlegvis er innfanga asteroidar. 

Sett i frå eit område nær ekvator på Mars, vil ei full Phobos-skive sjå omtrent éin tredjedel så stor ut som ein fullmåne her på jorda. Phobos-skiva har ein vinkeldiameter på mellom 8' (stigande) og 12' (høgst på himmelen). Den vil sjå mindre ut når observatøren er lengre borte frå Mars’ ekvator, og er usynleg frå iskalottane av di den alltid er under horisonten. Deimos ser meir ut som ei lys stjerne eller ein planet for ein observatør på Mars, litt større enn det Venus verkar på jorda; vinkeldiameteren er på omtrent 2'. I samanlikning er vinkeldiameteren til sola på Mars omtrent 21'. Slik er det ingen totale solformørkingar på Mars, sidan månane er for små til å heilt formørka solskiva. Derimot skjer det totale måneformørkingar nesten kvar natt.

Phobos og Deimos sine rørsler over nattehimmelen tar seg ut mykje forskjellig frå dei til vår eigen måne. Phobos står opp i vest og går ned i aust på berre elleve timar, medan Deimos, som er rett utanfor i ein synkron bane, står òg opp i aust, men går ned sakte. Trass i ein omløpsperiode på 30 timar, brukar Deimos 2,7 dagar på å gå ned i vest.

Begge månane har bunden rotasjon og vender alltid den same sida mot Mars. Sidan Phobos kretsar rundt Mars fortare enn planeten sjølva roterer, vil tidvasskrefter sakte men sikkert redusera baneradiusen. Ein gong i framtida vil Phobos nå roche-grensa og bli brekt opp i bitar av desse tidvasskreftane. Fleire «snorer» av krater på marsoverflata, inklinerte meir frå ekvator dess eldre dei er, hintar til at det har eksistert fleire små marsmånar tidlegare i historia; og at marsoverflata i ein heilskap har flytta seg mellom desse hendingane. I motsetning til Phobos, går Deimos i bane langt nok unna Mars til at baneradiusen blir stadig større, det same som skjer med jordas måne. 

Begge satellittane blei oppdaga i 1877 av Asaph Hall, og fekk namn etter figurane Phobos og Deimos som i gresk mytologi følgde faren sin, krigsguden Ares, i strid. Ares var kjend som Mars for romarane.

Det har blitt gjort søk etter fleire satellittar. Nyleg søkte Scott S. Sheppard og David C. Jewitt gjennom nesten heile hill-sfæren til Mars for småmånar. Spreidd lys frå Mars ekskluderte dei inste få bogeminutta der Phobos og Deimos held til. Inge nye satellittar blei funne. Søket kunne finna objekt ned til 0,09 km ved ein albedo på 0,07.

## Banedetaljar

## Sjå òg
* dei naturlege satellittane til Jorda · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun
* namngjeving av naturlege satellittar

## Fotnotar
Magdalena

**Magdalena** og **Magdalene** er eit kvinnenamn avleia av bynamnet Magdala, etter ein by ved Geneseratsjøen. Magdala skal tyde 'tårn', på hebraisk *Migdal*. Namnet skriv seg frå Maria Magdalena i Bibelen. 

Namnet har gjeve opphav til mange kortnamn, blant dei Malene, Magda, Malin og Lena. Andre variantar er til dømes Madeleine og Madalena.

Namnet Magdalenius er òg kjend som mannsnamn i Troms.

Den fulle forma av namnet var noko utbreidd i Noreg i 1900, men i dag er det mange fleire som brukar ei av kortformene av namnet:
* I 1801 var det etter folketeljinga nær 560 som het Magdalena/Magdalene.
* I 1900 var det etter folketeljinga om lag 2240 som het Magdalena/Magdalene.
* I 2007 var det vel 360 med namnet Magdalena, medan knapt 100 hadde Magdalene til første fornamn.

## Kjende namneberarar
* Maria Magdalena, kvinne som følgde Jesus i Nytestamentet og i kristen førestilling
* Anna Magdalena Bach (1701&ndash;1760), tysk songar
* Magdalena Suarez Frimkess (fødd 1929), venezuelansk keramikar
* Magdalena Abakanowicz (fødd 1930), polsk bilethøggar
* Magdalena Frackowiak (fødd 1984), polsk modell
* Magdalena Neuner (fødd 1987), tysk skiløpar
* Magdalena Berny, polsk fotograf
* Magdalena Bors, australsk kunstnar
* Magdalena Wosinska, amerikansk fotograf

## Kjelder
* Olav Veka 1991: Namneboka (Det Norske Samlaget)
* Folketeljingar på Digitalarkivet
* Luk. 8,2

## Bakgrunnsstoff
Pål Steigan

**Pål Steigan** () frå Oslo er tidlegare leiar av det «marxistisk-leninistiske» kommunistpartiet AKP(m-l) og forfattar, sidan forlagsredaktør og sjølvstendig næringsdrivande innan områda kultur og informasjonsteknologi.

Mellom bøkene han har gjeve ut er *På den himmelske freds plass - Om ml-bevegelsen i Norge* (1985), *Veiskille - Finnes det en vei ut av miljøkrisa?* (1990), *Vargtid - eller myten om en fredelig verdensorden* (1992) og *[[Sammenbruddet]]* (2011).
Strategisk allianse

Ein **strategisk allianse** er eit samarbeid mellom to eller fleire partnarar. Samarbeidet kan formast av uformelle og formelle avtalar, gjennom fellesføretak og felles eigarskap.

Ein kjend motivasjon for å opprette strategiske alliansar er tilgang på ressursar som verksemder ikkje kan skaffe seg i ein open marknad. I tillegg kan strategiske alliansar vere eit godt alternativ til koordinering av aktivitetar mellom føretak i felles prosjekt.

Strategiske alliansar veks i popularitet, og studiar frå den nordamerikanske marknaden indikerer at talet på strategiske alliansar har vakse med 25&nbsp;% årleg dei siste åra (tal frå 1998).

Trass føremona med strategiske alliansar, viser det seg at mange alliansar feilar, og det er funne ein feilrate i området 40-60 %.
 Vanlege grunnar til vanskane er kommunikasjonsproblem, frykt for å dele kritiske ressursar, mistydingar og huga etter profitt. 

## Kjelder


* Artikkelen er ei omsetjing av artikkelen «Strategisk allianse» på bokmålswikipediaen slik han var den 28. desember 2007
Sesto San Giovanni

**Sesto San Giovanni** er ein by i provinsen Milano i regionen Lombardia i Italia med om lag 85&nbsp;000 innbyggjarar.

Sesto San Giovanni var lenge berre ei uviktig lita grend, men utover 1800-talet og tidleg på 1900-talet voks han kraftig og fleire industriselskap slo seg ned her som Falck, Campari, Marelli og Breda. I denne perioden steig folketalet frå 5&nbsp;000 innbyggjarar i 1880 til 14&nbsp;000 i 1911. Etter den andre verdskrigen flytta mange frå Sør-Italia til Sesto og folketalet auka til 95&nbsp;000 i 1981. Sesto var lenge kjend som Italia sitt svar på Stalingrad sidan partiet PCI, det italienske kommunistpartiet stod sterkt her. 

I 1990-åra vart Sesto San Giovanni råka av ei økonomisk krise og alle dei historiske selskapa la ned kontora sine i byen. Byen klarte å kome seg ut av krisa med å satse på andre industriar enn produksjon av stål og klarte dermed å unngå skjebnen til mange andre stålproduserande byar som Sheffield i England og Flint i Michigan . Arbeidsløysa er låg sidan store selskap har opna kontor i Sesto, som ABB Group, Wind, Impregilo og Oracle Corporation.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sesto San Giovanni|Sesto San Giovanni]]» frå ,  den 29. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Rho i Italia

**Rho** er ein by i provinsen Milano i regionen Lombardia i Italia med om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar.

## Historie
Rho vart først nemnd i skriftlege kjelder i 846 og vart berre referert til som ei gruppe hus under namnet *Vicus Raudus*. 

Etter år 1000 blømde byen som ein fri kommune, og i 1004 heldt keisar Henrik II av Det tysk-romerske riket til her. I 1160 vart byen rasert av Fredrik Barbarossa som straff for eit opprør mot Det tysk-romerske riket. Byen kom seg raskt att, men i 1313 vart han omleira av troppar frå Milano og innbyggjarane vart slakta eller tvinga bort. Ei anna plyndring av byen blei utført i 1511 av landsknecht-troppar.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rho (Italy)|Rho (Italy)]]» frå ,  den 29. desember 2007.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Proteksjonisme

**Proteksjonisme** er ein økonomisk politikk der ein ved ulike middel avgrensar handel mellom land. 

Proteksjonistiske handelshindringar kan vere høge tollsatsar, kvoteavgrensingar, og forskjellige statlege reglar som favoriserer innanlands produksjon. 

Proteksjonisme står i motsetning til frihandel, der det ikkje blir etablert nokon hinder for handel mellom landa.

Proteksjonisme blir ofte assosiert med økonomiske teoriar som merkantilisme, idéen om at det er gunstig å ha eit handelsoverskot med andre land; og at ein for å nå det må avgrense importen. 

Dei to hovudtypane av proteksjonisme er tradisjonell proteksjonisme, der ein toll blir innkrevd på vara; eller proteksjonisme ved andre middel - moderne proteksjonisme.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Proteksjonisme|Proteksjonisme]]» frå ,  den 28. desember 2007.*
Det puertoricanske sjølvstendepartiet

**Det puertoricanske sjølvstendepartiet** (spansk *Partido Independentista Puertorriqueño*) er eit politisk parti i Puerto Rico, formelt grunnlagt etter valet i 1946. Partiet står for sosialdemokratiske prinsipp og sjølvstende for Puerto Rico frå USA. 

## Historie

PIP vart danna ut frå Movimiento Soberania, ei rørsle som arbeidde for sjølvstende, og som vart grunnlagt av Gilberto Concepcion de Gracia.

## Partileiarar

* Ruben Berrios 
* Fernando Martin
* Maria de Lourdes Santiago
* Juan Dalmau
* Manuel Rodriguez Orellana
* Victor Garcia San Inocencio
* Edwin Irizarry Mora
* Jessica Martinez
* Jorge Fernandez Porto

## Kjelder
* Svensk wikipedia
Rasmus Meyer

**Rasmus Meyer** () var ein norsk forretningsmann og mesen frå Bergen. Rasmus Meyer gav den store kunstsamlinga si til Bergen kommune. Samlinga fekk namnet Rasmus Meyers Samlinger, som seinare har vorte ein del av KODE Kunstmuseene i Bergen.

Frå 1905 vart Rasmus Meyer ein kunstsamlar i stor stil då han kjøpte verftseigaren Ananias Dekke si etterlatne privatsamling. Han hadde mål om å samle kvar kunstnar som hadde vore viktig for norsk målarkunst og som synte utviklinga til måleriet gjennom tidene. Samlinga hans inneheld verk av dei fleste store målarane frå I.C. Dahl til Matisse-elevane sitt gjennombrot i 1914. Vekta ligg på Edvard Munch med ei eineståande samling av måleri og grafiske blad. Samlinga inneheld også ein stor del av Theodor Kittelsen sine arbeid, og alle teikningane og skissene Gerhard Munthe laga til det store arbeidet med dekor av Håkonshallen. Dette vart øydelagt under eksplosjonsulykka på Vågen i Bergen i 1944.

Rasmus Meyer vart utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden i 1911. Han døydde i 1916 i Bærum.

## Litteratur
* Arntzen, Jon Gunnar (red.); *Bergensere i tusen år*, Oslo 2005, ISBN 82-573-1652-0
Vigevano

**Vigevano** er ein by i provinsen Pavia i regionen Lombardia i Italia med om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar. Byen har mykje flott kunst og er eit stort industri- og jordbrukssenter i området kalla Lomellina.

## Historie

Dei første kjeldene frå Vigevano er frå 900-talet då den langobardiske kongen Arduin heldt til her for å kunne jakte i nærleiken. 

Vigevano støtta Ghibellini og keisaren i Det tysk-romerske riket og vart derfor tatt av Milano i 1201 og igjen i 1275. I 1328 overgav byen seg omsider til Azzone Visconti og frå den tid deler byen historie med Milano. Kyrkja S. Pietro Martiere vart bygd ved dominikanarklosteret, av Filippo Maria Visconti i 1445. Dei siste åra under Visconti-styret vart han omleira av Francesco Sforza. Då Sforza fekk makta i Lombardia vart Vigevano eit bispesete som gav byen gode inntekter.

## Landemerke

* *Castello Sforzesco* ligg oppfor byen og vart bygd i åra 1492-1494 av Ludovico Sforza, hertugen av Milano som bygde om ei tidlegare festning, som igjen stamma frå ei tidlegare langobardisk festning. Festninga vart gjesta av mellom andre Leonardo da Vinci og Donato Bramante. Bramante ferdigstilte tårna i festninga som var starta alt i 1198.

* *Piazza Ducale* vert rekna som ein av dei flottaste plassane i Italia, ein rektangulær og rettvinkla renessanseplass i proposisjonene 1:2.  Arkitekten skal ha vore Filarete og Bramante skal ha sørgt for at han vart bygd. Dette skjedde i alle fall da Ludovico il Moro leidde byen og plassen skal ha vorte fullført på rekordtid i åra 1492-1493.

* Katedralen er ein konkav bygning med barokk fasade ut mot plassen og er justert i formene slik at fasaden skulle passe inn langs linjene og sentrere plassen. Katedralen vart starta i 1532 og stod ferdig i 1606.

## Kjende personar

* Skodespelaren Eleonora Duse vart fødd her i 1858 og matematikaren Gian-Carlo Rota i 1932. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vigevano|Vigevano]]» frå , og «[[:nb:Vigevano|Vigevano]]» frå  den 29. desember 2007.*
Sondrio

**Sondrio** (latin *Sundrium*, lombardisk *Sùndri*, romansk *Sunder*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Sondrio i regionen Lombardia og har om lag 20&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg nord i regionen midt i Valtellina.

## Historie

Området rundt Sondrio var busett alt i antikken av ligurarar og frå 400-talet fvt. av keltarar. Sondrio vart grunnlagd av langobardar der det tidlegare hadde vore ein romersk militærleir. På deira språk tydde *Sundrium* «eksklusive eigedom» og refererte til innbyggjarane sin status som frie menn (*[[arimanni]]*).

Etter fallet til det lombardiske kongedømet i Italia vart Sondrio ein del av Det tysk-romerske riket. Capitanei av Vizzola, som kontrollerte mykje av Valtellina tok byen frå Henrik II i 1040. Frå 1310 til 1335 vart byen involvert i striden mellom Welf og Ghibellini i den nærliggande byen Como, og krigen mot Milano. Etter å ha stått imot fleire åtak frå Como i 1335 vart Sondrio og Valtellina ein del av Visconti-familien og Milano.

Frå andre halvdel av 1500-talet til 1700-talet vart Sondrio styrt av Tre Leghe Grigie i Graubünden, som hovudstad i Valtellina. Etter reformasjonen var Sondio åstad for kraftige kampar mellom dei katolske innbyggjarane i Valtellina og dei protestantiske innbyggjarane i Graubünden. I 1620 tok innbyggjarane leia av Giacomo Robustelli livet av 180 protestantar og erklærte sjølvstende for Valtellina.

Etter napoleonskrigane, der Sondrio vart ein del av Den cisalpinske republikken kjempa Sondrio tappert med det austerrikske Kongedømet Lombardia-Venetia for sjølvstendet sitt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sondrio|Sondrio]]» frå ,  den 29. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Arvikaverken

**Arvikaverken** var eit svensk føretak grunnlagt i 1885, då Per Andersson tok til å produsera plogar og hakkelsemaskiner i Arvika. I 1888 vart føretaket registrert under namnet **P. Andersson**. I 1889 var drifta utvida ved at Johan Igels jarnstøyperi vart overteke og namnet vart endra til **P Andersson & Co Mekaniska Werkstad**. Føretaket voks fort og i 1899 vart namnet endra på nytt, denne gongen til **AB Arvika Werkstäder**. I 1916 vart namnet endra til **AB Arvikaverken**. I 1917 gjekk Arvikaverken saman med Thermaenius Mekaniska Verkstad i Hallsberg og namnet vart endra til **AB Arvika-Verken**. Føretaket satsa no på produksjon av landbruksmaskiner og utvikla seg til ein storprodusent av plogar, slåmaskiner og sjølvbindarar. Plogane vert produserte i Arvika, medan slåmaskinene og sjølvbindarane vart laga i Valla og Skurup. I 1946 tok føretaket opp produksjon av skurtreskjarar, både slepetreskjarar og sjølvgåande maskiner. Desse vert produserte i Hallsberg. I 1959 var namnet endra til Arvika-Thermaenius AB. 

I 1960 vart føretaket kjøpt av Bolinder-Munktell i Eskilstuna. Kjøpet kom ikkje på grunn av dårleg økonomi, men meir på grunn av at Bolinder Munktell sine framtidsplanar. Produksjonen av hjullastarar og bandvogna BV202 vart lagt til Arvika. Arvikaverken er i dag ein del av Volvo Construction Equipment. 

## Kjelder
* Hedell, O., *Från Munktells till Valtra -- en 75-årig traktorepok*, LRF Media, 2000.
* ''Arvikafabrikens historia'', Volvo Construction Equipment (vitja 29/12-2007)
Ghibellinarar og guelfarar

**Ghibellinarar og guelfarar** (ghibellinarar kalla *Ghibellini* på italiensk og guelfarar kalla *Welf* på tysk og ghibellinarar *[[Waiblingen]]*) var namnet på to parti som kjempa om makta i Nord- og Sentral-Italia på 1100- og 1200-talet. Ghibellinarane støtta keisaren av Det tysk-romerske riket, medan guelfarane støtta paven og Kyrkjestaten.

Welf var ei tysk adelsslekt som var hertugar i Bayern, og av dei mest kjende welfarane finn ein Henrik Løve. Guelfarane eller Guelfi hadde sitt opphav i Waiblingen. Under eit slag i Weinsberg i 1140 mellom desse to skal guelfarane ha nytta «Welf» som kamprop, medan styrken frå Waiblingen nytta sitt namn som kamprop. Då Fredrik Barbarossa gjekk inn i Italia for å styrke makta si der, vart tilhengjarane hans kalla *ghibellini* på italiensk, medan den andre sida vart *guelfi*.

Tendensen var at guelfarane kom frå rike handelsfamiliar, medan ghibellinarane kom frå jordbruksområda. I områda der dei lokale interessene var truga av keisaren støtta dei guelfarane, medan områda der paven var den største trugselen støtta ghibellinarane. I tillegg var det ofte slik at dei mindre byane støtta ghibellinarane om ein større by i nærleiken støtta guelfarane. Namna ghibellinarar og guelfarar vart derimot ikkje nytta i stor grad medan stridane pågjekk, og oppstod først kring 1250 i Toscana (der striden hadde opphavet sitt). Striden var mest intens i området kring Firenze.

Guelfarane slo til slutt ghibellinarane i 1289 i Campaldino og Caprona, og byrja så å kjempe mot seg sjølv. I 1300 var guelfarane i Firenze delt inn i svarte guelfarar og kvite guelfarar. Dei svarte heldt fram med å støtte paven, medan dei kvite var imot. Dante støtta mellom anna dei kvite guelfarane og reiste i eksil då dei svarte guelfarane tok over makta i Firenze.

## Fordelinga i dei største italienske byane

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Guelphs and Ghibellines|Guelphs and Ghibellines]]» frå ,  den 29. desember 2007.*
Varese

**Varese** (lombardisk *Varès*, latin *Baretium*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Varese i regionen Lombardia. Byen har om lag 95&nbsp;000 innbyggjarar og ligg om lag 55 km nord for Milano. 

Byen ligg nedanfor Alpane ved Varesesjøen. 

## Historie
I 1859 møtte Giuseppe Garibaldi dei austerrikske styrkane leia av feltmarskal Carl Baron Urban ved Varese. Det var òg her Alessandro Marchetti fauk sine første prøverundar med flyet Savoia-Marchetti SM.93.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Varese|Varese]]» frå ,  den 29. desember 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Kunst og kultur i Varese
* Bilete av Varesesjøen
* Turistinformasjon
Snøkrabbe

**Snøkrabbe** (*Chionoecetes opilio*) er utbreidd i Stillehavet frå Japan til Beringstredet og i Atlanterhavet frå Cape Cod til Vest-Grønland. Krabben er òg funnen i Barentshavet, første registrering var i 1996. Krabben har formeira seg kraftig, og russiske teljingar tyder på at snøkrabben kan vere like talrik som kongekrabben. Det latinske namnet tyder 'snøgjetar'. 

Snøkrabben er ein viktig kommersiell art. Den canadiske fangsten var på 105 000 tonn i 2002, medan den grønlandske fangsten var på 12500 tonn.

## Levesett
Snøkrabben er botnlevande og finst både på leire, sand og hardbotn. Unge individ og hoer finst stort sett på grunnare vatn enn hannane. Dei lever av ymse botndyr som til dømes andre krepsdyr, muslingar, slangestjerner, børstemakk og kråkebollar.

Paringstida er tidleg på våren eller seint på vinteren. Hokrabbar går med utrogn i om lag eit år, og dei klekker rett før neste paring. Larvane lever i dei frie vassmassane i nokre månadar før dei går over til å leva på botnen tidleg på hausten.

Krabben veks sakte; det tek 8-9 år frå klekking til krabben vert stor nok til å nyttast kommersielt. Han veks ved skalskifte, og det tek 3-6 månadar før skalet vert hardt etter dette. Små krabbar skiftar skal årleg, medan større individ ofte kan gå opptil to år med same skal.

Både hjå hannar og hoer stoppar veksten etter det siste skalskiftet. Det er ved dette tidspunktet dei vert kjønnsmogne. Hannar er då mellom 58 og 165 mm breie, medan hoer er frå 50 til 100 mm. Krabbane kan leva i opp til 5 år etter det siste skalskiftet. Gamle krabbar er oftast lite aktive og i særs liten grad viktige i fangstane. Ein reknar at hannkrabbar er tilgjengelege for kommersielt fiske i ein 3-4 år etter at dei vert kjønnsmogne.

## Snøkrabbe i Barentshavet
Dei første funna av snøkrabbe i Barentshavet vart i 1996 ved Gåsbanken aust i Barentshavet. Fram til 2000 registrerte russiske forskarar totalt 19 funn av snøkrabbar av båe kjønn, alle i dei austlege delane av området. Mellom individa var det òg hoer med rogn.

Det er usikkert korleis krabben har kome seg til Barentshavet, men ein reknar med at hovudårsaka er ballastvatn frå tankskip. Fleire naturvernorganisasjonar har kravd internasjonale avtalar om ballastvatn for å hindra framande artar i å spreie seg.

Russiske forskarar har rekna bestanden i den russiske delen av Barentshavet til om lag 1 million vaksne individ.

## Kjelder
* Ny krabbeart truer Barentshavet - NRK Troms og Finnmark
* Snøkrabbe – registreringer av arten i Barentshavet. Havforskingsinstituttet 
* Wikipedia på engelsk
* Artsdatabanken 

## Bakgrunnsstoff
*
Busto Arsizio

**Busto Arsizio** er ein by i provinsen Varese i regionen Lombardia i Italia. Han har om lag 80&nbsp;000 innbyggjarar og ligg om lag 25 km nord for Milano. Hovudnæringa i byen er industri og handel. 

## Historie

Området rundt Busto Arsizio var busett av ligurarar i førhistorisk tid. Dei vart etterfølgt av insubrarar på 500-talet fvt., men dei vart truleg slått og erobra av etruskarane. Ein veit ikkje stort om Busto Arsizio fram til 900-talet då staden først vart nemnd i skriftlege kjelder. På 1200-talet vart byen kjend for produksjon av tekstilar. Byen voks gradvis, sjølv under dei mange herrane som styrte byen som vasallar under Milano. På 1800-talet tok industrialiseringa over og i løpet av nokre tiår vart Busto Arsizio kalla «Italia sitt svar på Manchester». I 1864 fekk han bystatus av kong Victor Emmanuel II av Italia. 

Byen vart visstnok berre råka av ei enkel bombe under den andre verdskrigen, men som industrisenter vart det produsert mykje krigsmateriell her. I 1960- og 1970-åra vart nedgangstider for industrien og hovudnæringane flytta seg meir over på småbedrifter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Busto Arsizio|Busto Arsizio]]» frå ,  den 29. desember 2007.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Thermaenius Mekaniska Verkstad

**Thermaenius Mekaniska Verkstad** vart stifta av Johan Thermaenius i 1846. Verkstaden låg ved Holmen i Torshälla, utom Eskilstuna. I 1847 produserte føretaket Sveriges fyrste treskjeverk. 

I 1868 flytta føretaket til Hallsberg og endra namn til **Johan Thermaenius & Son**. I 1917 gjekk føretaket saman med Arvikaverken. 

### Kjelde
* ''Thermaenius Mekaniska Verkstad'', Volvo Construction Equipment (vitja 29/12-2007)
Illyrarkrigane

**Illyrarkrigane** var to krigar i 229 fvt. og 219 fvt. der Den romerske republikken gjekk til åtak på illyriske busetnader i dalen Neretva og gjorde slutt på sjørøveriet som hadde gjort Adriahavet til utrygt farvatn for italiensk handel. Illyrarkrigane bestod av to krigar, den første mot Teuta og det ander mot Demetrius av Faros. Det første felttoget i 229 fvt. var første gong den romerske marinen kryssa Adriahavet for å gjere ein invasjon.

## Den første illyrarkrigen

I **den første illyrarkrigen**, som varte frå 229 fvt. til 228 fvt., auka Roma si uro for handelsrutene over Adriahavet etter den første punarkrigen, då mange av stammene i Illyria vart samla under ei dronning, Teuta. Då ein romersk utsending vart avliva etter ordre frå Teuta og illyrarane gjekk til åtak på italienske handelsskip verna av Roma, sende det romerske senatet ein hær kommandert av konsulane Lucius Postumius Albinus og Gnaeus Fulvius Centumalus. Roma dreiv bor tdei illyriske garnisonane i dei greske byane Epidamnus, Apollonia, Corcyra, Faros og andre og oppretta eit protektorat for desse greske byane. 

Romarane sette òg Demetrius av Faros til makta i Illyria som ei motvekt til Teuta si makt.

## Den andre illyrarkrigen

**Den andre illyrarkrigen** varte frå 220 fvt. til 219 fvt. I 219 fvt. var Den romerske republikken i krig med keltarane i Gallia Cisalpina og Den andre punarkrigen mot Kartago var i ferd med å byrje. Dette gav Demetrius tida han trong til å byggje ein ny illyrisk krigsflåte. Demetrius førte flåte på 90 skip sør for Lissus og braut dermed den tidlegare avtalen sin og starta med det krigen. 

Demetrius sin flåte gjekk til åtak på Pýlos der han tok 50 skip etter fleire forsøk. Frå Pýlos segla flåte så til Kykladane og slo ned all motstand dei møtte på vegen. Demetrius var så dumdristig nok til å sende ein flåte over Adriahavet og delte flåten i to. Den illyriske byen Dimale vart erobra av den romerske flåten under Lucius Aemilius Paulus. Frå Dimale segla flåten mot Faros. Dei romerske styrkane sende bort illyrarane og Demetrius flykta til Makedonia, der han vart ein tiltrudd rådgjevar i hoffe ttil Filip V av Makedonia fram til han døydde i Messene i 214 fvt.

## Etterverknad
Illyria vart til slutt erobra i 168 fvt. Etter førti år med kampar mot Illyria vart han ein romersk provins, men det tok enno hundre år før alle stammene langs kysten av Illyria og Dalmatia vart underlagt. 

## Fotnotar

## Kjelder

* Eckstein, Arthur. “Polybius, Demetrius of Pharus and the Origins of the Second Illyrian War.” Classical Philology 89, no. 1 (1994): 46-59
* Gruen, Erich S. (1984). *The Hellenistic World and the Coming of Rome: Volume II*. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04569-6 (2 vols.)
* Zock, Paul A. (1998). Ancient Rome: An Introductory History. Oklahoma: University of Oklahoma Press.

## Bakgrunnsstoff
* Kart over Illyria og Illyricum
Solrenning

**Solrenning** eller **soloppgang** er når den øvre randa av sola er synleg over synsranda på om morgonen. Langs same breiddegrad vil tida for solrenninga finne stad fire minutt seinare for kvar lengdegrad vestover og fire minutt tidlegare for kvar lengdegrad austover.

I Noreg er det seinaste tidspunktet for solrenning første eller andre juledag – klokka 09:20 i Oslo, klokka 09:46 i Bergen og klokka 10:02 i Trondheim.  I Tromsø renn ikkje sola før 16. januar.

Det tidlegaste tidspunktet for solrenning i Noreg er omkring 19. juni, då renn sola klokka 03:53 i Oslo, klokka 04:09 i Bergen og klokka 03:02 i Trondheim (klokkeslett etter sommartid).

## Sjå òg
*Grøne flekkar
*Himmel
*Soleglad
*Aurora
*Usjas

## Kjelder
**[[Almanakk for Noreg]] 2008* ISBN 978-82-05-36607-7

## Bakgrunnsstoff
Soleglad

**Soleglad** eller **solnedgang** er når den øvre randa av sola om kvelden vert borte under horisonten. Langs same breiddegrad vil tida for soleglad finne stad fire minutt seinare for kvar lengdegrad vestover og fire minutt tidlegare for kvar lengdegrad austover.

I Noreg er det tidlegaste tidspunktet for soleglad i midten av desember — klokka 15:11 i Oslo, klokka 15:28 i Bergen og klokka 14:31 i Trondheim. I Tromsø glader sola klokka 12:00 26. november og renn ikkje før på nyåret.

Det seinaste tidspunktet for soleglad i Noreg er like før jonsok, då glader sola klokka 22:44 i Oslo, klokka 23:11 i Bergen og klokka 23:38 i Trondheim (klokkeslett etter sommartid). Tromsø har midnattssol frå 17. mai.

## Kjelder
* *[[Almanakk for Noreg]] 2008* ISBN 978-82-05-36607-7

## Bakgrunnsstoff
Ascoli Piceno

**Ascoli Piceno** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Ascoli Piceno i regionen Marche og har om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen ligg der elvane Tronto og Castellano renn saman og er omgjeve av fjell i tre retningar. To naturparkar ligg rundt byen, ein i nordvest (Parco Nazionale dei Monti Sibillini) og den andre i sør (Parco Nazionale dei Monti della Laga). 
Ascoli er forbunde til Adriahavet og byen San Benedetto del Tronto via jernbane, til Porto d'Ascoli via motorveg, medan Via Salaria går til Roma.

## Historie
Ascoli vart grunnlagd av eit italisk folk (Piceni) fleire hundre år før Roma bygde den viktige romarvegen Via Salaria som forbandt Latium med saltproduksjonsområda ved kysten av Adriahavet. I 268 fvt. vart han ein civitas foederata, med formelt sjølvstende frå Roma. I 91 fvt. gjorde byen i lag med andre byar i Sentral-Italia opprør mot Roma, men i 89 fvt. vart han gjenerobra og øydelagd av Pompeius Strabo. Innbyggjarane fekk romersk borgarskap og følgde utviklinga og etter kvart fallet til Romarriket. 

I mellomalderen vart byen ramponert først av austgotarar, så av den langobardiske kongen Faroald (578). Etter nesten to hundre år som ein del av det lombardiske Hertugdømet Spoleto (593-789) vart Ascoli styrt av frankarar gjennom statthaldarane deira, men etter kvart var det i praksis biskopen som styrte og hadde makta i byen. 

I 1189 vart det oppretta ein fri republikansk kommune, men indre stridar førte etter kvart til at utanlandske folk, som Galeotto Malatesta (1300-talet) og Francesco Sforza kunne gå inn og ta over styringa. Sforza vart kasta ut i 1482, men Ascoli vart tvunge inn under Kyrkjestaten igjen. I 1860 vart han i lag med Marche og Umbria annektert til Kongedømet Italia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ascoli Piceno|Ascoli Piceno]]» frå ,  den 30. desember 2007.*  
 
## Bakgrunnsstoff
Macerata

** Macerata ** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Macerata i regionen Marche og har om lag 40&nbsp;000 innbyggjarar.

Det historiske sentrumet ligg på ein ås, og det går ein heis mellom gamlebyen og den moderne byen.

Matematikaren, jesuittpresten og kinamisjonæren Matteo Ricci (1552-1610) vart fødd i Macerata.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Macerata|Macerata]]» frå ,  den 30. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Fermo

**Fermo** (antikken *Firmum Picenum*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Fermo i regionen Marche og har om lag 35&nbsp;000 innbyggjarar. Provinsen Fermo vart oppretta i 2004, men trer ikkje i full kraft før i 2009 og fram til dess er byen administrativt ein del av provinsen Ascoli Piceno.

Fermo ligg på ein ås med fin utsikt nær kysten av Adriahavet.

## Historie
Byen vart grunnlagd som den latinske kolonien *Firmum Picenum* i 264 fvt. og bestod av 6000 menneske. Dette skjedde etter at dei hadde erobra picentes og kolonien fungerte som eit lokale hovudkvarter for Den romerske republikken, som dei var trufaste mot. Han vart ein koloni med alle rettar etter slaget ved Filippi og der vegane til Pausulae, Urbs Salvia og Asculum møtter kvarandre.
 
Som ein del av Pentapolis kom han på 700-talet inn under Kyrkjestaten og gjennomgjekk så omvekslingane med Grenseområdet Ancona. På 900-talet vart han hovudstad i Marchia Firenana. Under føregjengarane til Honorius III (1216-27) vart biskopane av byen fyrstbiskopar, først som grevar og seinare som fyrstar av Fermo.

I 1199 vart Fermo ein fri by og heldt på sjølvstendet sitt til 1550 då han vart annektert av Kyrkjestaten. 
 
I stridane mellom Hohenstaufen og pavedømet vart Fermo fleire gonger omleira og erobra, i 1176 av erkebiskop Kristian av Mainz, i 1192 av keisar Henrik VI, i 1208 av Marcuald, hertug av Ravenna, i 1241 av keisar Fredrik II, i 1245 av Manfred. Etter dette vart han styrat av forskjellige herrar, som i meir eller mindre grad var vassallar under paven, som Monteverdi-familien, Giovanni Visconti og Francesco Storza (bannlyst i 1446), Oliverotto Uffreducci (myrda i 1503 av Cæsar Borgia), som vart etterfølgd av son sin Ludovico, som vart drepen i slaget ved Monto Giorgio i 1520 då Fermo igjen kom direkte under Kyrkjestaten.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fermo|Fermo]]» frå ,  den 30. desember 2007.*
Arve Helle

**Arve Helle** () er ein norsk arbeidarpartipolitikar frå Dale i Fjaler kommune. Helle var ordførar i Fjaler frå 2003 til 2015. Før dette var han varaordførar frå 2002 til 2003. Han har òg vore leiar i Fjaler Arbeidarparti frå 1996.

Helle var politisk rådgjevar i Fiskeridepartementet i Regjeringa Stoltenberg I frå 3. april 2000 til 5. mars 2001.

## Kjelder

*
Yinchuan

Yinchuan er hovudstaden i den autonome provinsen Ningxia i Folkerepublikken Kina, og tidlegare hovudstad av det vestlege Xia-riket. Byen har om lag 1,6 millionar innbyggjarar, men eksplosiv folkevekst i området og landet generelt gjer at ein manglar nøyaktige tal. Namnet «Yinchuan» tyder 'Sølvdal'.

## Geografi

Byen ligg 1100 meter over havet, midt på Ningxia-sletta, i ly av Helan-fjella vest for byen, og unslepp soleis dei verste sandstormane frå Mongolia. Den gule elva renn gjennom byen frå sørvest til nordaust.

## Klima

Yinchuan har eit temperert kontinentalt klima, med ein årleg gjennomsnittstemperatur på 8,5 grader Celsius. Gjennom eitt år har byen i snitt 200 millimeter nedbør, og 158 frostfrie dagar. Byen ligg utsett til for sandstormar, og temperaturane kan endra seg relativt kjapt.
Johannes Gjerdåker

**Johannes Gjerdåker**, (), var ein norsk historikar, filolog, poet og omsetjar frå Voss. 
 
Gjerdåker studerte ved Universitetet i Oslo, dreiv sitt eige Vestanbok forlag, skreiv lokalhistoriske bøker, bygdebøker og bedriftssoger og gav ut ei rad attdiktingar. Gjerdåker var målmann, gav ut skrifter av Ivar Aasen og var lenge fast spaltist i Avisa Hordaland. Han skreiv òg mange innlegg i Dag og Tid og andre aviser og tidsskrift.

Han omsette òg Beatles' «When I’m Sixty-Four» for Ivar Medaas og Joni Mitchells «Both sides now» for Herborg Kråkevik.

Til 70-årsdagen hans i 2006 vart han tileigna eit festskrift. Vennen Nils Ryum hadde også omsett William Goldings *Arvtakerne* som ei gåve til jubilanten. 

## Eit utval bøker
* ''Skot på gamal stuv'' (diktsamling, 1978)
* ''Balladen om Reading fengsel og andre dikt frå engelsk'' (gjendikting, 1980)
* ''Arbeidet i bygdene'' (lokalhistorie, 1980)
* *Postvegane i Hordaland. Vegbygging og bruk av vegane. Med kart og turframlegg* (1989)
* ''Ålmenn soge for Voss. Frå 1800 til vår tid. Band I'' (lokalhistorie, 1990)
* ''Ålmenn soge for Voss. Frå 1800 til vår tid. Band II'' (lokalhistorie, 1991)
* ''Dikt og songar'' (gjendikting av Robert Burns, 1996)
* *Ruba'iyat* (gjendikting av Omar Khayyam, 1997), 2. utg. (2012)
* *Dikt og songar, andre samling* (gjendikting av Robert Burns, 1998)
* *Mjølk av Paradis. Engelsk og skotsk lyrikk frå [[Thomas Gray]] til [[John Clare]]* (gjendikting, 2000)
* *Stølar i Vossafjell* (2001)
* *Odar av Horats* (gjendikting, 2001).
* *Odar av Horats, andre samling* (gjendikting, 2005)
* *Dei greske gudane og lagnaden* (gjendikting av Friedrich Schiller, 2010)
* *Svar på brev frå Helga* (omsetjing av boka til Bergsveinn Birgisson, 2012)
* *Glimesteinar frå islandsk visetradisjon* (gjendikting, 2017)
* *Gjendiktingar* (samling, 2023)

## Prisar og utmerkingar
Han fekk i 1996 Bastianprisen for gjendiktinga av Robert Burns sine *Dikt og songar* og fekk Melsomprisen i 1999. I 2005 fekk han Kritikarprisen for beste omsetjing (for *Odar av Horats, andre samling*.) Han fekk Voss kommunes kulturpris i 1992, og i 2001 fekk han *Hønnørprisen* frå fondet til Halldor O. Opedal. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Digitaliserte bøker av Johannes Gjerdåker hjå Nasjonalbiblioteket.
* «Johannes Gjerdåker» av Eivind Myklebust på Allkunne
* 
*
Meløy historielag

**Meløy historielag** er ein privat medlemsorganisasjon med føremål å verne om kulturarven i kommunen ved å spreie kunnskap om fortida og å ta vare på munnleg tradisjon om liv og arbeid i eldre tid. Laget vart skipa våren 1984 etter initiativ frå Per Swensen.

## Aktivitet
Årbokkomiteen tar hand om det praktiske rundt redigering og utgjeving av årboka *Den stille fjerding*. Boka kom ut første gong i 1985. Ho samlar artiklar og bilete som medverkar til å dokumentere historia åt kommunen. Laget er ansvarleg utgjevar, boka har årleg redaktør, men kvar einskild bidragsytrar er sjølv ansvarleg for innhald og gjengjeving av fakta. Laget gjev også ut andre skrifter og samlar eldre bilete til årlege kalendrar. 

Laget har faste lokale til styremøte og arkiv på kontoret, bakeriet på Ørnes gamle handelsstad. Dei gamle lokala til Meløy Sparebank på Meløya er leigd ut til laget for å tene som eit samla lokalhistorisk magasin for arkivert materiell ått av privatpersonar og av private og offentlege institusjonar. Laget ønskjer å administrere og drifte arkivet med dei gamle banklokala som deponistad. 

### «Teisten»
«Teisten» er ein motoråttring frå 1938 som var i dagleg drift i Bolga fram til 1992 då laget fekk høve til å kjøpe han. Laget stod som eigar av båten medan han vart restaurert, etter det har Meløy Bygdemuseum tatt ansvar for eigarskap og drift. 

### Meløygarden
I 1989 starta historielaget eit langvarig arbeid for å stoppe forfallet av bygningar på Meløygarden på Meløya. Målet var å få bygningane verna av fylkeskonservatoren og å få dei restaurert. I 1996 kjøpte laget to av bygningane, allmugestova og «Kjeipen». Etter det er *Stiftelse for vern av Meløygården* skipa. Stiftinga har tatt over dei to bygningane saman med andre verneverdige bygningar på garden.

## Kjelder
Laget sin nettstad
Gudsteneste

Ei **gudstenest**(**e**) er ei seremoniell religiøs samling av menneske for å dyrka ein gud.

## Kristen gudsteneste

### Den norske kyrkja
Ordningane for gudstenester i Den norske kyrkja er skildra i *[[Gudstenestebok for Den norske kyrkja]]* (1992). Gudstenesteboka, eller altarboka, inneheld liturgi for fleire ulike former for gudsteneste, som til dømes høgmesse
og familiegudsteneste eller vigsel og gravferd.

### Den katolske kyrkja
Innan Den katolske kyrkja blir gudstenesta kalla messe og finst i ulike former, til dømes rekviemmesse for ein avdød.
Donald Tusk

**Donald Franciszek Tusk** () er ein polsk politikar, som frå 2014 har han vore president for Europarådet.
 
## Rolle i polsk politikk
Han leia det liberal-konservative partiet Platforma Obywatelska (*Borgarplattform*) og var statsminister i Polen frå 2007 til 2014. Partiet hans vart det største partiet ved parlamentsvalet 21. oktober 2007, med 41,5 % av røystene, og danna ei koalisjonsregjering med det mindre Polske folkepartiet. I 2005 var han kandidat til presidentposten, men tapte i anden runde til Lech Kaczyński. 

## Utdanning
Han tok magistergrad i historie ved universitetet i Gdańsk i 1980. Han er gift, med ein son og ei dotter.
Jacob Zuma

**Jacob Gedleyihlekisa Zuma** () er ein sørafrikansk politikar og president i Sør-Afrika sidan 9. mai 2009.

Zuma er fødd i Inkandla i KwaZulu-Natal i Sør-Afrika. Han var visepresident i Sør-Afrika frå 1999 til 2005 men måtte gå av etter skuldingar om valdtekt og korrupsjon. Han vart vald til leiar av African National Congress (ANC) i 2008. I desember i 2008 vart han på nytt tiltalt for korrupsjon.

I motsetnad til den dåverande presidenten i Sør-Afrika, Thabo Mbeki som Zuma slo i kampen om å bli leiar for ANC, har Zuma hatt ei kritisk haldning til situasjonen i nabolandet Zimbabwe.
Pesaro

**Pesaro** er ein by ved Adriahavet i Italia. Han er hovudstad i provinsen Pesaro og Urbino i regionen Marche og har om lag 90&nbsp;000 innbyggjarar.

Hovudnæringane er fiske, møbelproduksjon og turisme.

## Historie
Byen vart grunnlagd som *Pisaurum* av romarane i 184 fvt. som ein koloni i området til Piceni, folket som levde i Marche i jernalderen. Ein busetnad som høyrte til denne stamma er funne nær Novilara. Dei nordlege områda av Piceni vart invadert på 300-talet fvt. vart invadert av galliske senonarar og då romarane kom til dette området vart folkesetnaden ei blandinga av desse to gruppene. 

Under romarane vart Via Flaminia bygd ved Pesaro, som vart eit handels- og handverkssentrum. Etter fallet til Vestromarriket vart Pesaro okkupert av austgotarar og øydelagd av Vitigis (539) under gotarkrigen. Han vart bygd opp att på berre fem år etter at austromarane gjenerobra området og danna ein del av den såkalla Pentapolis, ein del av Eksarkatet Ravenna. Etter at langobardar og frankarar erobra byen vart Pesaro ein del av Kyrkjestaten. 

Under renessansen vart han styrt av familiane Malatesta (1285-1445), Sforza (1445-1512) og Della Rovere (1513-1631). Under sistnemnde, som gjorde byen til hovudstad i hertugdømet sitt, hadde Pesaro ein gullalder der det vart bygd mange flotte offentlege og private bygg. 

11. desember 1860 gjekk troppar frå Piemonte inn i byen og Pesaro vart så annektert til det nye Kongedømet Italia. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pesaro|Pesaro]]» frå ,  den 30. desember 2007 k.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Campobasso

**Campobasso** (campobassisk dialekt *Kambuàš*) er ein by i Italia. Han er hovudstad i både provinsen Campobasso og i regionen Molise og har om lag 50&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Biferno og er omgjeve av fjella Sannio og Matese.

Campobasso har vore kjend for produksjonen av knivar (og sakser) sidan 1300-talet. Han er òg kjend for produksjon av pærer og osten scamorza.

## Historie

Ein er ikkje sikker på korleis Campobasso vart grunnlagd, men han vart grunnlagd før 700-talet som ein festing for langobardane på ein bratt ås der det står ei borg. Det opphavlege namnet var *Campus vassorum* som tyder at byen opphavleg var setet for ein vasall under Hertugdømet Spoleto.

Etter normannarane erobra Sør-Italia mista Campobasso statusen som ein strategisk stad og vart i staden eit senter for handel og administrasjon.

Frå 1330 til 1745 vart byen styrt av Monforte-Gambatesa-familien, som bygde borga og fekk løyve til å prege eigne myntar. Seinare vart han styrt av familiane Di Capua, Gonzaga, Vitagliano, Carafa og Romano.

I 1763 forlet innbyggjarane gamlebyen og slo seg ned lenger nede i dalen. Den noverande byen vart utvia i 1814 av kongen av Napoli Joachim Murat, ogg ligg på *Campo Basso* («Den nedre sletta»).

I oktober og november 1943 var Campobasso åstad for kampar mellom dei allierte og tyskarane. Fleire bygningar og fabrikkar vart øydelagd og 38 sivile mista livet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Campobasso|Campobasso]]» frå ,  den 30. desember 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Riskrem

**Riskrem**, òg kjend som *risalamande* (dansk pseudofransk nydanning frå **riz à l’amande*, ‘ris med ein mandel’) eller *ris à la Malta* (svensk, truleg ei forvansking av det danske namnet), er ein type rispudding basert på kald risgraut rørt saman med piska kremfløyte og litt sukker/vaniljesukker eller mandeldråpar. Ofte er det òg ein heil mandel eller fleire hakka mandlar i, særleg i Danmark og Sverige. Riskrem blir oftast servert med raudsaus og er ein vanleg juledessert. I følgje «Opplysningskontoret for meieriprodukter» har 44 % av nordmennene riskrem til dessert på julaftan.

Dersom ein nyttar berre ein heil mandel i riskremen er det mange plassar tradisjon for at han eller ho som finn han vinn ein marsipangris eller sjokoladenisse.

## Kjelder
*«1 av 2 spiser riskrem på julaften»
Snaps

**Snaps** (frå lågtysk eller tysk 'munnfull, slurk') er eit omgrep som på norsk har same tyding som dram, altså ein liten porsjon brennevin. Denne kan serverast i eit lite glas i lag med eit måltid, gjerne med øl. I skandinavisk tradisjon, særleg blant danskar og svenskar, er det vanleg å synga drikkeviser i takt med at ein drikk snaps.

## Liknande ord
På dansk viser ordet «snaps» helst til brennevin laga av korn eller potet (akevitt).

Det tyske ordet *Schnaps* kan omfatta all brennevin eller berre visa til fruktbrennevin.

## Kjelder

*
*
*
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:da:Snaps|Snaps]]» frå , og «[[:en:Snaps|Snaps]]» frå  den 18. januar 2008.*  
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Schnapps|Schnapps]]» frå ,  den 18. januar 2008.*
Fano

**Fano** er ein by i provinsen Pesaro og Urbino i regionen Marche i Italia. Han er ein ferieby med om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar og ligg ved Adriahavet, 12 km søraust for Pesaro. Han er den tredje største byen i regionen etter Ancona og Pesaro.

## Historie
Byen vart i antikken kalla *Fanum Fortunae* etter tempelet til Fortuna som låg her. Han vart først nemnd i skriftlege kjelder i 49 fvt. då Julius Cæsar hadde byen, i tillegg til Pisaurum og Ancona. Cæsar Augustus oppretta ein koloni og bygde ein bymur, som det framleis finst restar av. I år 2 evt. bygde Augustus òg ein boge (som framleis står) ved inngangen til byen. 

Fano vart øydelagd av Vitiges sine austgotarar i 538 og vart bygd opp att av austromarane. Han vart då hovudstad i bygruppa Pentapolis («Fem byar») som òg inkluderte Rimini, Pesaro, Senigallia og Ancona. I 754 vart han gjeven bort til Kyrkjestaten av dei frankiske kongane. 

Malatesta-familien vart herrar i byen i 1356 med Galeotto I Malatesta, som formelt var ein statthaldar for paveane. Mellom anna budde Pandolfo III i byen. Under sonen hans, den kjende condottiero Sigismondo Pandolfo Malatesta vart Fano omleira av paven sine troppar under Federico III da Montefeltro og kom tilkbake til Kyrkjestaten. Han vart seinare ein del av den kortvarige staten Cesare Borgia, og så ein del av hertugdømet til Della Rovere-familien i Marche.

Under napoleonskrigane vart byen hardt råka. Han hadde ei aktiv rolle i Risorgimento. Under den første verdskrigen vart byen fleire gonger bombardert av den austerriksk-ungarske marinen. Under den andre verdskrigen vart han kraftig bombardert av dei allierte på grunn av dei strategiske jerbane- og vegbruene som kryssa elva Metauro.

## Kjende personar frå Fano
* Pave Klemens VIII, fødd Ippolito Aldobrandini (1536–1605)
* Giovanni Tonucci (f. 1941), apostolisk nuntius til Norden

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fano|Fano]]» frå ,  den 30. desember 2007.*
Isernia

**Isernia** er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Isernia i regionen Molise og har om lag 20&nbsp;000 innbyggjarar.

Byen ligg på ein rygg mellom elvane Carpino og Sordo. Isernia er eit senter for produksjon av pasta, gråsteinsmurar og broderi. 

## History
Ein har funne spor etter menneske ved Isernia som er minst 700&nbsp;000 år gamle, og i følgje magasinet *[[Science]]* er dette eit av dei eldste teikna på bruk av eld hos mennesket.

*Aesernia* var ein by i Samnium og ein del av området til stamma Pentri. Han vart først nemnd i skriftlege kjelder i 295 fvt. Etter at samnittane var underlagt av romarane vart det oppretta ein koloni her med latinske rettar i 264 fvt. Byen vart nemnd igjen i 209 BCE som ein av 18 koloniar som var trufast mot Roma under den tøffaste tida under den andre punarkrigen. Under forbundsfellekrigen støtta han Roma og vart forsvart mot samnittargeneralen Vettius Cato av Marcus Claudius Marcellus, men måtte gje tapt i 90 fvt. etter ei lang omleiring. Romarane tok byen tilbake i 84 fvt. og vart så hardt råka at Strabo omtalar byen som fullstendig forlaten. 

Både Julius Cæsar og Augustus sende koloniar til staden, men utan suksess før Nero koloniserte staden på ny. I dag kan ein framleis sjå ruinane av ein akvedukt og ei romersk bru. 

Etter fallet til Romarriket vart Isernia fleire gonger rasert. Han vart øydelagd av sarsenarane i 800, plyndra av Markward av Anweiler, greve av Molise, i 1199, og sett i brann i 1223 av soldatane til Fredrik II. I 1519 vart han frigjort av Karl V av Det tysk-romerske riket og vart ein fri by.

Jordskjelv i 847, 1349, 1456 og 1805 førte til store øydeleggingar.  

På grunn av bruene over elva i byen vart byen bombardert under den andre verdskrigen. 

I 1970 vart Isernia hovudstad i provinsen med same namn, etter at provinsen vart oppretta frå delar av provinsen Campobasso.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder