Orson Welles

**George Orson Welles** () var ein USA-amerikansk skodespelar, regissør, forfattar og produsent, mest hugsa for det nyskapande arbeidet sitt innan radio, teater og film. Han vert rekna som ein av dei største filmskaparane gjennom tidene.

Medan han var i 20-åra, regisserte Welles ei rekkje populære teaterproduksjonar for Federal Theatre Project, mellom anna ein variant av ''Macbeth'' med berre afroamerikanske skodespelarar og de politiske musikalen *[[The Cradle Will Rock]]*. I 1937 skipa han og John Houseman Mercury Theatre, eit sjølvstendig teaterselskap som presenterte ei rekkje produksjonar på Broadway fram til 1941, som *[[Caesar av Mercury Theatre|Caesar]]* (1937), ein Broadway-variant av William Shakespeare sitt *[[Julius Caesar av William Shakespear|Julius Caesar]]*.

I 1938 gjorde radioserien *[[The Mercury Theatre on the Air]]* Welles internasjonal kjend som regissør av og forteljar i ein radioversjon av H.G. Wells-romanen *[[The War of the Worlds]]*, som skapte omfattande panikk blant lyttarane som trudde det faktisk var ein invasjon av romvesen som gjekk føre seg. Somme samtidige kjelder rapporterte om at panikken stort sett var falsk og overdrive, men det var medverkande til at Welles vart kjend for veldig mange. 

Den første filmen hans var *[[Citizen Kane]]* (1941), som ofte er rangert blant dei aller beste filmane som nokon gong er laga. Han var med å skrive manus, produserte, regisserte og spelte sjølv rolla som Charles Foster Kane. Welles regisserte tolv andre filmar, mellom andre *[[filmen The Magnificent Ambersons|The Magnificent Ambersons]]* (1942), *[[The Lady from Shanghai]]* (1947), *[[Touch of Evil]]* (1958), *[[filmen The Trial (1962)|The Trial]]* (1962), *[[Chimes at Midnight]]* (1966) og *[[F for Fake]]* (1973). Den markante regissørstilen hans bestod av lagvis og ikkje-lineær forteljing, bruk av lys som kontrasteffektar, uvanlege kameravinklar, lydteknikkar lånt frå radio, bilete i djup fokus og lange opptak. Han er blitt hylla som «den ultimate auteur».

Welles stod utafor studiosystemet i USA og kjempa for kunstnarisk kontroll i prosjekta sine frå tidleg av med dei store filmstudioa i Hollywood og seinare i livet med forskjellige sjølvstendige finansfolk i Europa, der han var det meste av karrieren. Mange av filmane hans er anten kraftig redigerte eller ikkje kome ut. Somme filmar, som *Touch of Evil*, har blitt omhyggeleg omredigert ut frå notata hans. Med ei utvikling som dekte nesten 50 år, om den siste filmen til Welles, *[[The Other Side of the Wind]]*, ut i 2018.

Welles var gift tre gonger, mellom anna med Rita Hayworth, og hadde tre barn. Han var kjend for barytonrøysta si, og Welles framførte mykje innan teater, radio og film. Han var òg magikar og heldt trylleshow for soldatar i krigsåra. I 2002 vart han kåra til den største filmregissøren gjennom tidene i to undersøkingar av British Film Institute blant andre regissørar og kritikarar. I 2018 va han me på ei lisste over dei 50 beste Hollywood-skodespelarane gjennom tidene av *[[The Daily Telegraph]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orson Welles|Orson Welles]]» frå ,  den 28. mars 2020.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

*Estate of Orson Welles | Orson Welles LLC
* 
*