open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dundee

**Dundee** er den fjerde største byen i Skottland. Han er bygd på og rundt den utdøydde vulkanen Dundee Law og ligg på nordre sida av vika *[[Firth of Tay]]* ved Nordsjøen, om lag midt mellom Edinburgh og Aberdeen.

## Historie
Dundee starta som ei piktisk busetjing i jarnalderen. Han fekk status som *burgh*, eller by, av kong William I i 1191. Medan det blir fortald at bror til kongen gav han namnet *Donum Dei*, 'Guds gåve', etter å såvidt ha unnsluppe døden på veg heim frå krosstog, er det meir truleg at namnet kjem frå det gæliske *Dun Dèagh*, som tyder 'borga ved Tay'.

## Industri
Byen hadde lenge tre hovudindustriar, kjend som «dei tre J-ane»: Jute, og annan tekstilindustri, *jam*, eller syltetøy, og journalistikk. Dei to første er så godt som borte i dag, men forlaget D. C. Thomson & Co. gjev framleis ut ei rekke blad og aviser.

I 2004 fekk Dundee status som rettferdig handelsby.

## Anna
Skipet som tok Robert Scott og følgjet hans til Antarktis, *RSS Discovery*, blei laga i Dundee, og er i dag på utstilling i byen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Dundee-dialekten  (engelsk)
Geađgejávri

**Geađgejávri** er ein innsjø i Kautokeino kommune i Finnmark. Innsjøen har eit areal på 4,76 km&sup2;.
Litle Sokumvatnet

**Litle Sokumvatnet** er ein innsjø i kommunane Gildeskål og Beiarn i Nordland. Litle Sokumvatnet ligg rett nord for Sokumvatnet. Innsjøen har eit areal på 4,53&nbsp;km².
Sokumvatnet

**Sokumvatnet** er ein innsjø som ligg i Gildeskål kommune i Nordland. Sokumvatnet ligg rett sør for Litle Sokumvatnet.
Stuorra Jerestanjávri

**Stuorra Jerestanjávri** er ein innsjø Sør-Varanger kommune i Finnmark. Innsjøen har eit areal på 4,79&nbsp;km&sup2;.
Peptid

**Peptid** er stutte kjeder av aminosyrer som er bundne saman av peptidbindingar. Dei blir grovt delte inn i **oligopeptid**, sett saman av få aminosyrer, og **polypeptid**, som er sett saman av mange. Peptid med fleire enn 100 aminosyrer blir gjerne kalla protein.

Grensa mellom oligopeptid og polypeptid blir ofte sett ved rundt 50 aminosyrer, eller ei molekylvekt på om lag 5000. Oligopeptid med svært få aminosyrer kan få namn etter det nøyaktige talet &ndash; di-, tri-, tetra- og pentapeptid inneheld i same rekkefølgje 2, 3, 4 og 5 aminosyrer. Denne terminologien er sjeldan brukt for peptid med fleire enn 10-12 aminosyrer.

Det er ribosoma i cellene som produserer peptid på bakgrunn av mRNA som er transkribert frå DNA i cellekjerna. Peptida blir folda og bundne saman til protein. Når protein blir brotne ned, får ein igjen peptid.

I meltingssystemet blir peptid danna av at enzym spaltar proteina i maten. Ein enzymdefekt, det vil seia at eit av meltingsenzyma manglar eller ikkje fungerer, kan føra til at ein ikkje kan bryta ned visse peptid. Desse kan skada tarmen, som ved cøliaki, eller blir tekne opp i blodet og skapa diverse problem. Desse tilstandane blir kalla matintoleranse, i motsetnad til allergi, som er et immunologisk fenomen. Peptid frå kasein i mjølk og gluten i kveite er kjende for å forverra symptoma ved psykiske lidingar som autisme og ADHD.
Pastazaprovinsen

**Pastazaprovinsen** (spansk *Provincia del Pastaza*) er ein av 22 provinsar i Ecuador. Han ligg sør i *Oriente*, den austre delen av Ecuador som òg er ein del av Amazonasbassenget i Sør-Amerika. Provinsen har fått namn etter Pastaza, ei sideflod til Amazonaselva. Flatemålet er 29&nbsp;500 km² og folkesetnaden er på ca.&nbsp;100&nbsp;000. Hovudstaden i provinsen er Puyo. Naturen i provinsen er kjend for stor biodiversitet. 

## Geografi
Pastazaprovinsen ligg mellom 75°30' og 78°20' vestleg lengd og 1°10' og 2°40' sørleg breidd. Han grensar mot Napoprovinsen og Orellanaprovinsen i nord, mot Peru (Loreto-regionen) i aust, mot Morona Santiago-provinsen i sør og i vest mot Tungurahuaprovinsen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Pastaza (Provinz)|Pastaza (Provinz)]]» frå ,  den 5. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Stefan Ishizaki

**Stefan Ishizaki** () er ein svensk fotballspelar. 
som har spela på det svenske landslaget. Ishizaki spelar på midtbanen, som oftast på høgre side.

Ishizaki er fødd i Stockholm og har ein japansk far.

Han har spelt for
# Rogsväd
# DIF
# AIK 1999 - 2004
# Genoa CFC 1893 2004
# Vålerenga 2004 - 2005
# Elfsborg 2006 -
Árni Gautur Arason

**Árni Gautur Arason** () er ein islandsk fotballspelar. Han er målvakt og kjend for sine snøgge reaksjonsredningar. Han spela fast på det islandske landslaget fram til 2007.

Han har spela hos desse klubbane

# Akranes 1994 - 1996
# Stjarnan 1997
# Rosenborg BK 1998 - 2004
# Manchester City F.C. 2004
# Vålerenga Fotball 2004 - 2007
# Thanda Royal Zulu 2008
# Odd Grenland 2008 - 2010
# Lierse 2011 -
Vormedalen

**Vormedalen** er ei bygd i Hjelmeland kommune. Namnet kjem av elva Vormo, eller Vormovassdraget, som renn gjennom bygda. Dei fleste som bur i bygda er involvert i landbruk, medan det vert òg drive med kveiteoppdrett i Tøtlandsvik og turisme, då særskild gardsturisme. Folketalet var per 1. januar 2010 på 93 innbyggjarar.

Bygda har eit bedehus, men både skule og barnehage vart lagt ned i løpet av 1990- og 2000-talet.
Hans Sande

**Hans Sande** () er ein norsk forfattar. Han er utdanna lege med psykiatri som spesialfelt. 

## Karriere

Hans Sande debuterte i 1969 med diktsamlinga *Strime*, som han fekk Tarjei Vesaas' debutantpris for. Han har skrive 40 bøker, både romanar, diktsamlinger og ei rad bøker for barn og ungdom, som oftast på nynorsk. Sande har motteke fleire prisar for bøkene sine og er omsett til fleire språk. 

Som biletkunstnar har han illustrert fleire av barnebøkene sine. I 2007 kom han med på Vestlandsutstillinga med fotografiet *Snøliv*, og same år synte han to skulpturutstillingar: *Brest i bringo*, torsoar i tre og metall, i Galleri Giga i Leirvik og *Kjælne kjevler og tomme hender*, treskulpturar, ved Galleri G Guddal i Rosendal. 

I 2011 gav han saman med illustratøren Silje Granhaug ut biletboka *Pappa er sjørøvar*. Boka handlar om Tuva og far hennar, som røvar ein sjø i Finland og køyrer vatnet til ein flyktningleir i Palestina. Den israelske ambassaden i Oslo sende klagebrev til Utanriksdepartementet om boka. Sidan sende ambassadøren også klagebrev til kulturministeren.

Hans Sande bur i Sandvoll i Sunnhordland.

## Bibliografi
### Bøker for vaksne
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*
*

### Bøker for barn og ungdom
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

### I bøker - eit utval
*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*
*

## Dramatikk
**Hyttekoz* 2009

## Prisar (utval)
*Tarjei Vesaas' debutantpris 1969 for *Strime*
*Kulturdepartementets biletbokpris 1985 for *Plommetreet* (saman med illustratøren Olav Hagen)
*Blixprisen 1993
*Kulturdepartementets biletbokpris 2000 for *Archimedes og brødskiva* (saman med illustratøren Gry Moursund)
*Nynorsk Barnelitteraturpris 2002 for *Arkimedes og rulletrappa*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Hans Sande
*Hans Sande presentert på nettstaden til Gyldendal
Yves Chauvin

**Yves Chauvin** () er ein fransk kjemikar og nobelprisvinnar. Han er medlem av det franske akademiet for vitskap og æresdirektør for forsking ved *[[Institut français du pétrole]]* (IFP, det franske oljeinstituttet).

I 2005 blei han tildelt Nobelprisen i kjemi saman med Robert H. Grubbs og Richard R. Schrock for arbeid dei hadde gjort på 1970-talet med olefinmetatese. Chauvin har uttalt at han ikkje vil koma til overrekingsseremonien ettersom forskinga blei utført for over tretti år sidan og resultata blei oppnådde ved hjelp av vidare arbeid frå dei amerikanske kollegene hans. 

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon ved det franske vitskapsakademiet  (fransk)
* Nobelpreisträger findet Auszeichnung peinlich (tysk, spiegel.de)
* (en) Recent works CNRS CPE-Lyon laboratory  
* (fr) Travaux recents au LCOMS CNRS CPE-Lyon
Robert Grubbs

**Robert Howard Grubbs** () var ein amerikansk kjemikar og nobelprisvinnar.

Grubbs vart fødd i Calvert City nær Possum Trot i Kentucky og studerte kjemi ved Florida-universitetet i Gainesville. Doktorgraden tok han ved Columbia-universitetet i New York under Ronald Breslow i 1968. 

Grubbs konsentrerte seg særleg om katalysatorar for olefinmetatese og metatesepolymerisasjon av ringolefin som norbornen.

Han blei tildelt Nobelprisen i kjemi for 2005 saman med Richard Schrock og Yves Chauvin for arbeidet sitt med olefinmetatese.
Richard Schrock

**Richard Royce Shrock** () er ein amerikansk kjemikar og nobelprisvinnar.

Shrock er fødd i Berne i Indiana. Han utdanna seg i kjemi ved California-universitetet og tok doktorgrad ved Harvard under J. A. Osborn. Han blei tilsett ved Massachusetts Institute of Technology i 1975 og held i dag ei professorstilling i kjemi der. 

I 2005 blei Schrock tildelt Nobelprisen i kjemi saman med Robert Grubbs og Yves Chauvin for sitt arbeid med den organiske synteseteknikken olefinmetatese.
Tanganyika

**Tanganyika** var ein sjølvstendig stat i Aust-Afrika som fanst frå 1961 til 1964. Han vart oppretta 9. desember 1961, då Tanganyikaterritoriet vart uavhengig frå Storbritannia. I byrjinga var Tangayika eit samvalderike med dronning Elisabeth II av Storbritannia som statsoverhovud, men nøyaktig eitt år seinare vart landet til ein republikk. Julius Nyerere, som hadde vore statsminister i både Tanganyikaterritoriet og Tanganyika under Elisabeth II, vart den fyrste presidenten i den nye republikken. Tanganyika vart ein kortliva stat, for då Folkerepublikken Zanzibar vart sjølvstendig i januar 1964 vart det semje om å slå saman dei to statane. Unionsartiklane vart underskrive under 22. april same år, og 26. april vart dei to landa slege saman til Den sameinte republikken Tanganyika og Zanzibar. Dette nye landet skifta namn til Den sameinte republikken Tanzania 29. oktober 1964. «Tanzania» er eit samantrekt namn frå **Tan**ganyika og **Zan**zibar.

Tanganyika grensa til Indiahavet i aust, Portugisisk Mosambik, Nyasaland og Nord-Rhodesia i sør (frå 1953 til 1963 var dei to sistnemnde del av Føderasjonen Rhodesia og Nyasaland), Tanganyikasjøen (med Republikken Kongo, som frå august 1964 heitte Den demokratiske republikken Kongo, på den andre sida av sjøen), Ruanda-Urundi (som i 1962 vart til dei to uavhengige landa Rwanda og Burundi) i vest, og til Ugandaprotektoratet (som vart sjølvstendige Uganda i 1962) og Kenyakolonien (som vart sjølvstendige Kenya i 1963) i nord.

## Referansar
Dei langerhanske øyane

**Dei langerhanske øyane** er ei cellegruppe som finst i bukspyttkjertelen og produserer endokrine hormon. 

Dei langerhanske øyane utgjer 1-2 % av massen i bukspyttkjertelen. Dei er sett saman av tre celletypar som produser kvar sine tre hormon: a*lfacellene* står for produkjsonen av glukagon, dei mange *betacellene* for insulin, medan *deltacellene* utsondrar somatostatin. Der er òg PP celler og D1 celler, men ein kjenner lite til desse førebels.

Øyane vart oppdaga i 1869 av den tyske anatomikaren Paul Langerhans og fekk namn etter han.
Vitskap i 1869

**Vitskapsåret 1869** er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1869.

## Hendingar
*4. november - Joseph Norman Lockyer grunnla tidsskriftet Nature.
*16. november - Suezkanalen vart innvigd etter ti års arbeid.
*Bergsskolan i Falun blei innlemma i Teknologiska Institutet, forgjengaren til dagens Kungliga Tekniska högskolan.
*Emil Škoda kjøpte ut kompanjongen sin Ernst von Waldstein og la grunnlaget for Škoda-konsernet i Böhmen.
*Forbetra konstruksjonar av symaskinar, tegelmaskinar og varmluftsmotorar dukka opp (Wilhelm Lehmann).
*Celluloid byrja å verte produsert.
*Langerhanske øyer blei oppdaga av den tyske anatomen Paul Langerhans

## Prisvinnarar
*Copleymedaljen: Henri Victor Regnault, fransk kjemikar og fysikar.
*Wollastonmedaljen: Henry Clifton Sorby, britisk geolog.

## Fødde
*8. april - Harvey Cushing, amerikansk nevrokirurg (død ).
*23. mai - Andreas Holmsen, norsk bergverksmann og hydrograf (død ).
*26. juni - John Smith Flett, skotsk geolog (død ).
*27. juni, Hans Spemann, tysk biolog, nobelprisvinnar i fysiologi/medisin (død )
*19. juli - Axel Björkman, svensk ingeniør og brukonstruktør (død ).
*30. november - Gustaf Dalén, svensk ingeniør og oppfinnar (død ).
*Waldemar Jungner, svensk ingeniør og oppfinnar (død ).

## Døde
*22. juli - John Augustus Roebling, tyskamerikansk brukonstruktør (fødd ).
*11. september - Thomas Graham, britisk kjemikar (fødd ).
Semittiske språk

**Semittiske språk** er ein språkfamilie bruka i store delar av Midtausten, der dei oppstod og Nord- og Aust-Afrika. Dei utgjer den nordaustlege underfamilien av dei afroasiatiske språka og er den einaste familien i denne gruppa som blir bruka i Asia. I språkgruppa inngår språk som amharisk, arabisk, arameisk, akkadisk, ugarittisk, hebraisk, maltesisk, syrisk, tigrinja og fleire andre. Dei er blitt skrivne med ei rekkje ulike skriftsystem - ugarittisk, fønikisk, arameisk, hebraisk, arabisk, syrisk, sørarabisk og fidel.

Namnet «semittisk» er avleidd frå det bibelske Sem, ein av dei tre sønene til Noah.
Skriftspråk

**Skriftspråk** er språk som blir uttrykt eller representert av teikn, som hieroglyfar eller bokstavar, gjennom eit skriftsystem. Omgrepet kan òg bli brukt for å visa til tale som ligg nær nedskrive språk.

Skriftspråk er kunstige språk, til forskjell frå talespråk som har oppstått naturleg i alle menneskesamfunn. Medan menneske lærer talespråk av seg sjølv frå dei er små ungar, treng dei undervising for å læra skriftspråk.

I dagens skriftprega samfunn blir det sett på som viktig for eit språk å ha eit skriftspråk dersom det skal overleva.

## Samanheng mellom skrift og tale
Medan talespråk stadig utviklar seg er skriftspråk meir statiske. Det vil derfor nesten alltid vera forskjell mellom tale- og skriftspråk. 

Ofte blir skriftspråket forma ut frå éin særskild dialekt eller sosiolekt innan eit språksamfunn, som regel den som blir snakka rundt eit maktsenter. I visse samanhengar blir dermed nemninga «skriftspråk» ikkje brukt berre om sjølve skriftspråket, men om ein dialekt som skriftspråket byggjer på eller som blir assosiert med det. I Finland blir t.d. normert talemål kalla for *skriftspråk* (kirjakieli), sjølv om det nett ikkje er skriftspråk, men talespråk.

## Bakgrunnsstoff
* AncientScripts.com
Organisk syntese

**Organisk syntese** er danninga av organiske molekyl gjennom kjemiske prosessar. Gjennom ein slik kjemisk syntese kan ein skapa særskilde molekyl til mellom anna legemiddel.

Sidan organiske molekyl ofte er meir kompliserte enn uorganiske er organisk syntese blitt ei av dei viktigaste sidene ved organisk kjemi.
NBC

**National Broadcasting Company** eller **NBC** er eit av dei fire største kringkastingsselskapa i USA. Selskapet har base i New York City. 

## Sjå òg
* NBC News
* NBC Sports
* CNBC
* MSNBC

## Bakgrunnsstoff
*
Sjøsamar

**Sjøsamar** er ei gruppe samar som tradisjonelt har halde til ved kysten av Nord-Noreg. Dei livnærte seg gjennom fiske, fangst, sanking og jordbruk, særleg husdyrhald. Mange var også snikkarar og smedar, og nokre var båtbyggjarar. 

## Område
Ein reknar som regel sjøsamar som busette frå dei nordlegaste delane av Nordland og langs kysten til Varangerhalvøya er blitt rekna som sjøsamar. Dei fleste bur i Tysfjord eller langs fjordar i Troms og Finnmark. Det finst også sjøsamar i skoltesamiske område like sør for Varangerfjorden, og tidlegare på Kolahalvøya og på begge sider av Bottenvika. Nokre forskarar meiner også at ein tidlegare fann sjøsamar så langt sør som Trøndelag. Sjøsamar tok del i hanshandelen i Bergen, både med handelsvarer og gjennom jektebygging. 

Sjøsamar dreiv lenge med sesongflytting mellom fleire faste buplassar. Observasjonar tyder på at dei kunne ha opptil fire ulike buplassar før 1700-talet, to på 1700- og 1800-talet, før dei blei heilt fastbuande på 1900-talet.

Fordi det var i sjøsamiske område at nordmenn sørfrå slo seg ned, blei sjøsamane raskare assimilerte og mista fleire av dei gamle tradisjonane sine enn innlandssamane. Bruk av samisk forsvann gradvis frå sjøsamiske område, særleg etter andre verdskrigen. Det var lenge knytt meir skam til å vera sjøsame enn til det å vera innlandssame, og identiteten blei ofte tagd om. Denne «samiske skamma» skal ha endra seg i løpet av den siste generasjonen, og frå midten av 1990-åra er det blitt meir populært å rekna seg som sjøsame. 

## Kultur
Sjøsamar har snakka fleire samiske språk, som lulesamisk og ulike dialektar av nordsamisk. Svært mange har i dag norsk som morsmål.

Grene (*rátnu*) er eit ullteppe som sjøsamar har vove gjennom lange tider. Desse blei brukte som sengeklede, køyreteppe og i båt. Dei blei også selde både sør i Bergen og nord, særleg i Skibotn og Bossekop. Flyttsamar kjøpte grener og brukte dei til teltduk og lavvodør. Ein lagar framleis teppa i Manndalen i Kåfjord.

Sjøsamisk Tun i Smørfjord på vestsida av Porsangerfjorden er ein rekonstruert buplass frå tidleg på 1900-talet. Holmenes sjøsamiske gård i Kåfjord er ein sjøsamisk gard frå 1700- og 1800-talet som høyrer til Nord-Troms Museum.

Riddu Riđđu-festivalen, skipa i 1991, har bidrege til å skapa blest om og positive haldningar til sjøsamisk kultur. Sjøsamisk kompetansesenter i Porsanger blei skipa i 2002.

## Kjende sjøsamar
* Lene Hansen, opphavskvinne til og leiar av Riddu Riđđu-festivalen
* Irene Larsen, lyrikar
* Anders Paulsen, trolldomsdømd sjaman
* Geir Tommy Pedersen, sametingspolitikar
* John Persen, komponist og opphavsmann til Ultimafestivalen
* Gunn-Britt Retter, sametingspolitikar
* Ole Andreas Thomassen, folkeminnesamlar og forfattar av den første skildringa av sjøsamane i Lyngen og Porsanger

## Sjå òg
* Bumenn
* Fjellsamar (innlandssamar eller reindriftssamar)
* Skogsamar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Mearrasámi duodjedállu/Sjøsamisk kompetansesenter 
*Sjøsamer i Store norske leksikon
Leslie Moonves

**Leslie (Les) Moonves** (fødd 23. desember, 1948) har vore administrerande direktør i CBS Television, som er ein del av Viacom Group, sidan 1998.

Moonves er direktør, og, sidan juni 2004, visepresident og chief operating officer*, i Viacom, som kjøpte CBS i 1999. Før dette var han sjef i CBS Entertainment frå 1995 og sjef i Warner Bros. Television frå 1993. Les Moonves har òg vore skodespelar.

Frå tidleg i 2004 har Les Moonves regelmessig vore med på *[[Late Show with David Letterman]]*, der David Letterman ringjer han opp og diskuterer aktuelle ting i CBS med han.
Lovise Heggen

**Lovise Heggen** () var ein norsk lærar og politikar frå Sunnmøre.

Heggen vart fødd på garden Heggen i Valldal i Norddal kommune. Ho arbeidde som lektor ved lærarskulen i Volda i ei årrekke, og var aktiv i det politiske. Mellom anna møtte ho som vararepresentant på Stortinget for Arbeidarpartiet i Stortinget 1950-1953.

Ho er omtala i Sunnmørsposten sin serie om 100 sunnmøringar, som vart laga i samband med tusenårsskiftet 1999/2000.

## Kjelde
* Wikipedia på bokmål sin artikkel om Heggen.

## Bakgrunnsstoff
*Lovise Heggen hos Stortinget.no
Vektaren

**Vektaren** (sørsamisk *Vuaktere*) er ein innsjø som ligg i Røyrvik kommune i Trøndelag fylke. Frå vest kjem Saksvasselva og Saksvatnet. Huddingselven renn frå aust inn frå Hudningsvatnet og Røyrvikelva ut til Limingen. Sidan reguleringa i 1959 er utløpet demd opp, slik at Vektaren no dannar magasin for Røyrvikfoss kraftverk. Samtidig vart avløpet frå Namsvatnet ført i tunnel til Vektaren.

Av fisk finn ein aure, røye og ørekyte. I nordenden ligg Husvik/Vektarbotn naturreservat. Vektarbotn er, ved hjelp av ein terskel, ikkje berørt av reguleringa. Garden Vekterli ligg på nordsida av dette området, rett overfor Kaukartangen, der ein i tidlegare tider ropte (kauka) over for å få båtskyss. I nordvestenden, ved tilløpet frå Namsvatnet, finn vi garden Myrheim.
Det internasjonale atomenergibyrået

**Det internasjonale atomenergibyrået** (**IAEA**: *International Atomic Energy Agency*) er ein internasjonal organisasjon oppretta den 29. juli 1957 for å fremja fredeleg utnytting av atomenergi og hindra bruk som atomvåpen. Organisasjonen har 177 medlemsstatar og hovudkvarter i Wien i Austerrike. 

I 2005 mottok IAEA og generalsekretæren Mohamed ElBaradei Nobels fredspris for arbeidet sitt med å gjera verda tryggare og fredelegare.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
*
Metatese

**Metatese** viser til at to delar byter plass innan eit heile. Omgrepet blir brukt innan språkvitskap, der det viser til at fonem byter plass i eit ord, og i kjemi, der delar av stoff i ein reaksjon byter plass i endeproduktet.

## Metatese i kjemi
Ein generell metatesereaksjon kan skrivast slik:

:A-B + C-D → A-D + C-B

Ein slik reaksjon kan til dømes skje mellom to uorganiske salt når eitt produkt er uløyseleg i vatn, til dømes:

:AgN<sub>3</sub>(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s) + NaNO3(aq)

I organisk kjemi er ein av dei viktigaste nye reaksjonane olefinmetatese, som ofte berre blir kalla 'metatese', og den liknande alkynmetatesen. I olefinmetatesen får ein metallkatalysator to delar av eit olefin til å bytta plassar, til dømes:

:R1CH=CH2 + R2CH=CH2 → R1CH=CHR2 + H<sub>2</sub>C=CH<sub>2</sub>

## Metatese i språk
Den vanlegaste forma for metatese i språk er når to fonem ved sida av kvarandre byter plass, som me kan sjå i dei norske orda «kors» og «kross», eller det norrøne/gammalsaksiske *hross* for hest, som er blitt til *horse* på nyare engelsk. Det finst døme på ord som er utvikla gjennom metatese i mange språk. Nokre språk bruker til og med fenomenet som ein integrert del av språket.

I det austafrikanske språket fur vil eit verb som byrjar med ein konsonant mista denne eller gå gjennom metatese med vokalen ved sida dersom eit pronomen uttrykt ved ein konsonant (til dømes /j-/, andre person eintal eller /k-/ første person fleirtal) blir stilt føre det. Døme: 
:lem- (slikka) + K → K-elm-
:ba- (drikka) + K → K-ab-
:tuum- (byggja) + K → K-utum-

Metatese blir òg brukt som humor, til dømes ved at ein «bakkar snakkvendt» ved eit uhell eller med vilje.

Fenomenet er vanleg hjå ungar som til dømes kan seia «stølvar» heller enn «støvlar».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Fleire metatesedøme frå fur  (engelsk)
Mohamed ElBaradei

**Mohamed ElBaradei** () er generaldirektør i det internasjonale atomenergibyrået (IAEA), ein internasjonal organisasjon som er underlagd dei sameinte nasjonane. I 2005 vart han tildelt Nobels fredspris saman med IAEA.

ElBaradei er fødd i Egypt. Han tok juristutdanning ved Universitetet i Kairo og deretter doktorgrad i internasjonal rett ved New York University School of Law.

Sidan 1984 har han vore eit framtredande medlem av IAEA, der han har hatt fleire viktige stillingar. Han vart generaldirektør i 1997, og attvald til ein andre periode i 2001. 

## Nobels fredspris
7. oktober 2005 vart det gjort kjent at Mohamed ElBaradei, saman med IAEA, ville få Nobels fredspris for det året. Den Norske Nobelkomite gav som grunngjeving «arbeidet deira for å hindre at kjernefysisk energi vert brukt til militære føremål». IAEA har konsentrert seg om kampen for å redusere kjernevåpen med sikte på å avskaffe denne typen våpen. 

## Kjelder

*
*

## Bakgrunnsstoff
Avaldsnes kyrkje

**Avaldsnes kyrkje** er ei steinkyrkje på Avaldsnes i Karmøy kommune i Rogaland fylke. Kyrkja vart bygd i mellomalderen. Kong Kong Håkon IV Håkonsson gav i 1250 løyve til å byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Avaldsnes kyrkje var ei av fire kongelege kollegiatkyrkjer, dvs. at ho hadde rett til å utdanne kongetru prestar. Kyrkja var òg ei viktig pilegrimskyrkje i mellomalderen.

Like ved kyrkja står ein skeiv bautastein kalla *[[Jomfru Maria]]s synål*. Folketradisjonen seier at når steinen treffer kyrkjeveggen, kjem dommedag. Det blir òg sagt at fleire prestar har kappa toppen av steinen for å unngå dette.


Fil:Dahl.I.C.1820.jpg|Avaldsnes kyrkje måla av I.C. Dahl i 1820
Fil:Norway Avaldsnes church churchyard and stone.JPG|Bautaen ved kyrkjeveggen


## Litteratur
* Ekroll, Øystein, Stige, Morten, Havran, Jiri, *Middelalder i stein* bind 1 i serien *Kirker i Norge*, Oslo 2000, ISBN 82-91399-09-3

## Bakgrunnsstoff
* Biletgalleri i GalleriNOR
* Jomfru Marias synål 
* «Kirkebøker, Rogaland» på nettstaden til Arkivverket
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* Om Avaldsnes sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
*
Provence

**Provence** er eit historisk og kulturelt landskap sør i Frankrike. Det er også namnet på ein tidlegare provins som no er del av regionen Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Provance omfattar middelhavskysten mellom munningen av Rhône og byen Nice og fjellområda innanfor. Den største byen er Marseille.

Fram til 1900-talet var provençalsk, ein dialekt av oksitansk, svært utbreidd i provinsen. Eit stort utdanningsprogram gjorde fransk til hovudspråket til dei fleste innbyggjarane. I dag finst det opplæring og studiar i provençalsk i regionen, men dei fleste er franskspråklege.

## Kjelder

Provence (2009, 14. februar), *Store norske leksikon*. Henta 28. juli 2013.


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Provence|Provence]]» frå ,  den 28. juli 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Sentrumsregjeringa

* Sentrumsregjeringa (1972-1973) - Lars Korvald
* Sentrumsregjeringa (1997-2000) - Kjell Magne Bondevik
Senterkvinnene

**Senterkvinnene** er ei politisk kvinnerørsle knytt til Senterpartiet.

## Les meir
* Senterungdomen
* Senterpartiet
Engelsbergs bruk

**Engelsbergs bruk** ligg om lag 10 km søraust for Fagersta i Västmanlands län i Sverige. 

Engelsbergs bruk vart bygd opp frå 1681 og vart eit av dei mest moderne jarnbruka på 1700-talet. I nærleiken finst det herregard, park, brukskontor, arbeidarbustadar og industribygg. Engelsberg er det einaste jarnbruket i Sverige som har att både bygg og det meste av den tekniske utrustinga. 

På 1700-talet vart bruket eigd av familien Söderhielm og på 1800-talet av familien Timm. Generalkonsul Axel Axelson Johnson kjøpte bruket i 1916, og lét det gå inn i Avesta Jernverk si forvalting. Tre år seinare vart bruket lagd ned. Bruket vart etter kvart overteke av Nordstjernan AB. Riksantikvarieämbetet restaurerte bruket i 1970-åra.

Bruket går inn i økomuseet Ekomuseum Bergslagen.

Engelsbergs bruk er av UNESCO teke med på verdsarvlista over kulturarv, som eit viktig industriminne.

## Bakgrunnsstoff
* Riksantikvarieämbetet - Engelsbergs bruk 
* Engelsbergs bruk  Ekomuseum Bergslagen
Hansabyen Visby

**Hansabyen Visby** (svensk: **Hansestaden Visby**) voks fram frå mellomalderen på Gotland i Sverige, til 1645 i Danmark. Nord i Europa vart Hansaen skipa, som frå starten var ei samanslutning av væpna handelsskip. Etter kvart slo handelsmennene seg ned i viktige handelsbyar. Nokre av desse byane fekk status som Hansaby. I Visby vart "Det tyska Gotlandsfararesällskapet" skipa. I åra etter busette det seg ein heil del russarar, danskar og spesielt tyske handelsmenn i Visby. Det var dei tyske hanseatane som bygde den noverande Sankta Maria domkyrka. Kyrkja stod ferdig i 1225. Visby gjekk på 1280-talet med i "Wendiska stadsförbundet" som vart utgjort av byar som Lübeck, Tallinn, Rostock, Riga o.s.b. 

Det var fyrst i 1356 at Hansaforbundet vart skipa.

Hansabyen Visby med Visby ringmur er teken med på UNESCO si verdsarvsliste. På same måte vis som Bryggen i Bergen i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
* Riksantikvarieämbetet - Hansestaden Visby 
* Visby - arvet från medeltiden 

## Sjå òg
* Almedalen
* Visby ringmur
Kano

Ein **kano** er ein open smal båt utan kjøl som ein driva fram med einblada padleårar. Ordet kan komme frå Karibia, *canoa* var eit av dei første orda som spanjolane tok med seg til Europa frå språket taíno, i den nye verda.

Kanoane i taínokulturen var fagre, smidige og kunne gjere stor fart. Dei største farkostane kunne romme 150 personar og var ca. 20 meter lange. Den gong var kanoar i Karibia laga av uthola trestammar. 

Også i dag lagar ein båtar av uthola trestammar i somme delar av verda. På New Zealand lagar ein kanoar *[[waka]]* og i mange land i Sør-Amerika nyttar ein kanoar av trestammar som framkomstmiddel på elvar, ofte med bruk av motorkraft i staden for padleårar. 

I vestlege delar av Nord-Amerika har det òg vore laga kanoar av heile trestammar som vart uthola til fartøy med tynn hud. I andre delar av Nord-Amerika laga dei innfødde små kanoar av ein særs lett type med opphøgde spisse stamnar og bygd med trespantar kledd med hud av bjørkenever eller dyreskinn. Denne typen er modell for mange kanoar som nyttast til fritidsbruk i Noreg i dag, bygd av tre, plast eller andre materialar. 

Kanopadling som konkurransesport er olympisk øvingar i mange klassar.

## Kjelder

* Ustvedt Y *Paradiset og tårene* Tiden Norsk Forlag (1977), ISBN 82-10-01449-8
----

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Canoe|Canoe]]» frå , og «[[:en:Pacific Northwest Canoes|Pacific Northwest Canoes]]» frå  den 11. oktober 2005.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Taíno|Taíno]]» frå , og «[[:en:Waka|Waka]]» frå  den 11. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Eian Fritid: Om kanotypar, utforming av skrog og val av materialar
Visby

**Visby** er hovudbyen på Gotland i Sverige. Byen hadde 22&nbsp;593 innbyggjarar i 2010. Byen sitt historiske sentrum, hansabyen Visby, har sidan 1995 stått på UNESCO si verdsarvliste. 

I Visby vert det kvart år skipa til ei mellomalderveke. 

## Historie

Ingen veit kor langt attende historia til byen går. I følgje ein teori vart byen grunnlagd kring 900, men alt før dette tidspunktet fanst det eit handelssentrum på staden. På 1100-talet var Visby eit viktig sete for Hansaen. Folkesetnaden i byen var då halvt tysk, og det rådde sterke motsetnader mellom by og land. Difor er ringmuren langt tjukkare mot landsida enn mot havsida. I 1361 vart Gotland erobra av Valdemar Atterdag. Ved det avgjerande slaget, aust for muren, mellom danskar og gotlandske bønder, stilte byen seg nøytral. I 1525 var det konflikt mellom Lübeck og Visby. Lübeckarane skal i følgje tradisjonen ha brunne alle kyrkjene i byen, utanom den tyske, som no er domkyrkje. Visby vart ein svensk by i 1645, etter freden i Brömsebro. I 1808, under den siste svenske-russiske krigen, blei Visby og resten av Gotland annektert «til evig tid», men det tok ikkje meir enn ein månad før Gotland igjen var på svenske hender. Den avsette, den russiske guvernøren Bodisko, blei etter krigen guvernør i Finland.

## Attraksjonar
Mange minnesmerke frå stordomstida til Visby er i dag attraksjonar:
* Ringmuren frå 1200-talet, 3,5 km lang med totalt 44 tårn.
* Av festninga Visborg finst knapt synlege restar igjen.
* fleire kyrkjeruinar.
* Visby domkyrkje.
* Ca 150 mellomalderhus i meir eller mindre godt verna stand.
* Botanisk hage, eid av selskapet DBV (Dei badande vännerna).
* Galgberget, nord for Norderport, med ein verna galge frå mellomalderen – tre steinpilarer med sytten steinar i Kvar. Opphav til eiden: «Fy sjutton (stenar).»

## Festivalar
Kvart år i august er det mellomalderuke innanfor ringmuren. Det blir servert mat og godbitar med oppskrifter frå mellomalderen. Det blir òg laga smykke og blir sett opp skodespel frå mellomalderen.

## Kommunikasjon
Visby flyplass ligg like utanfor byen. Bilferja Visby—Nynäshamn, Visby-Oskarshamn og Visby-Øland (Grankullavik).

## Bakgrunnsstoff
Person

**Person** er ein grammatisk kategori ved pronomena, som i språk med rik morfologi også kan bli uttrykt på verb og substantiv. Dei fleste person-systema har tre trekk, *første person*, som refererer til talaren, *andre person* som refererer til tilhøyraren, og *tredje person*, som refererer til nokon som er verken talar eller tilhøyrar.

I fleirtal refererer *første person* til talaren og ein eller fleire andre, *andre person* til tilhøyraren og ein eller fleire andre (men ikkje talaren), og *tredje person* til nokon som er verken talar eller tilhøyrar. I visse språk finst det eit meir samansett personsystem i fleirtal, der dei skil mellom *inkluderande første person* og *ekskluderande første person*, der den første refererer til talar *og* tilhøyrar (og kanskje andre), mens den andre refererer til talar og andre personar, men *ikkje* til tilhøyraren.
Gradbøying

**Grad** er ein grammatisk kategori ved adjektivet. Kategorien har tre trekk, *positiv*, *komparativ* og *superlativ*, som i norsk *fin, finare, finast*. 

Komparativ samanliknar to storleikar og finn at karakteristikken er meir treffande på den eine enn på den andre (*Arne er tristare enn Bjørn*). Superlativ plukkar ut ein medlem av ei gruppe som karakteristikken passar best på (*Cato er tristast av dei alle*). Positiv inneber òg ei samanlikning. *Arne er trist* inneber at han er tristare enn nokon som ikkje er trist, og kanskje tristare enn ein skulle vente.
Diatese

**Diatese** er ein grammatisk kategori ved verbet, ein kategori som har å gjere med tilhøvet mellom semantiske roller (også kalla tematiske roller og theta-roller) (som agens og patiens) og syntaktiske funksjonskategoriar (som subjekt og objekt). Kategorien har i somme språk to trekk, *aktiv* og *passiv*, i andre språk tre, *aktiv*, *medium* og *passiv*.

Skilnaden på *aktiv*, *medium* og *passiv* kan illustrerast med tre setningar frå det vestafrikanske språket fulfulde, som bøyer verbet i alle dei tre diatesane:

* 1. **Aktiv:** *Daada *'lootii** ɓinngel.'' 'Mor vaska ungen.'
* 2. **Medium:** ''Daada **lootake**.'' 'Mor vaska seg.'
* 3. **Passiv:** ''Ɓinngel **lootaama**.'' 'Ungen blei vaska'

Verbet **loota** 'vaske' har to semantiske roller knytte til seg, ''agens'' og ''patiens''. I den aktive setninga er subjektet knytt til agens og objektet til patiens:

I den mediale setninga er subjektet knytt til både agens og patiens, og objektet manglar:

I den passive setninga er subjektet knytt til patiens – eller meir generelt, den rolla som er knytt til objektet i ei aktiv setning. Agens er ikkje knytt til nokon syntaktisk funksjonskategori (men kan hevdast å vere underforstått), og det er ikkje noko objekt:

I dei fleste dialektane av fulfulde kan ikkje agens vere uttrykt i ei passiv setning, men nokre få godtek at agens er knytt til ein NP etter preposisjonen ''e'' 'med':

* **Passiv med uttrykt agens:** ''Ɓinngel lootaama **e daada*' *, ‘Ungen blei vaska av mor.’

Det er vanleg i språka i verda at agens ikkje kan vere uttrykt i passive setningar, og i dei språka der agens kan vere uttrykt i passive setningar, er det som regel vanlegast at setning manglar eit agens-ledd.
Commodore

**Commodore** kan ha fleire betydingar:

* Commodore International er eit datafirma
* Commodore PET, VIC-20, Commodore 64, og Amiga var tidlege heimedatamaskinar
* Opel Commodore er ein bil hovudsakleg seld i Europa
* Holden Commodore er ein bil hovudsakleg seld i Australia
Institutet för de inhemska språken

**Institutet för de inhemska språken** (finsk *Kotimaisten kielten keskus* eller *Kotus*, på nordsamisk *Ruovttueatnan gielaid guovddáš*) er ein lingvistisk forskingsinstitusjon som blir drive av den finske staten. Focis har omtrent hundre tilsette, og den primære oppgåva deira er å utføre grunnforsking og anvend forsking på språka i Finland, dvs. finsk, svensk, nord-, enare- og skoltesamisk, sigøynarspråket romanés og teiknspråk. I tillegg driv Focis ei rådgjevarteneste for språkspørsmål. Dei viktigaste oppgåvene til Focis er å vera norm- og rådgjevar for myndigheiter og ålmenta, å lage ordbøker for dei ulike språka, og å stø opp om bruken av desse språka i samfunnet.

Focis er normativt organ for alle språka i Finland.

## Bakgrunnsstoff
*
Pseudonym

**Pseudonym**, **psevdonym** (frå gresk ψευδώνυμο, 'falsk namn') eller **løyndenamn** er eit oppfunne namn brukt av ein person i staden for det rette namnet. Franske ord for løyndenamn er *nom de plume*, 'pennenamn', for forfattarar som ikkje ynskjer å nytta sitt eige namn ved publisering, eller *nom de guerre*, 'krigsnamn', for namn brukte i samband med krig i verkeleg eller overført tyding.

## Bruk av løyndenamn
Løyndenamn kan brukast som dekknamn når ein gjer noko ein ikkje vil bli avslørt for, til dømes å gje ut skrifter som vil bli dårleg likte av samfunnet rundt dei eller styresmaktene. Men bruk av løyndenamn er ikkje alltid negativt eller hemmeleg. Også skodespelarar, idrettsfolk og musikarar nyttar pseudonym, gjerne fordi dei vil ha eit namn som kling betre eller er lettare å seia eller hugsa.

### Kjønn
Ein kan bruk løyndenamn til å endra eller skjula kjønnet sitt. Dei har mellom anna vore mykje brukt av kvinner som vil unngå diskriminering. Særleg var dette vanleg på den tida ein meinte kvinner hadde mindre tankekapasitet enn menn, men også i dag finst det forfattar som tek eit pseudonym eller skjular dei kvinnelege førenamna sine bak førebokstavar, som britiske J.K. Rowling.

Den franske matematikaren Sophie Germain (1776–1831) kalla seg «Le Blanc» i korrespondanse med andre matematikarar.
Den franske forfattaren Amandine-Aurore-Lucile Dupin braut med ein tradisjonell kvinnerolle, mellom anna ved å gje ut bøker, og brukte mannsnamnet George Sand som løyndenamn for dette. Angloirske Molly Keane gav ut romanar som *MJ Farrell* for ikkje å få dårleg rykte i sosietetskretsane ho vanka i. 

### Sjangerskilje
Den norske forfattaren André Bjerke kalla seg for «Bernard Borge» når han skreiv kriminallitteratur. Truleg gjorde han det for å skilla dette forfattarskapet frå resten av verka sine. Agatha Christie og Ruth Rendell er andre forfattarar som valde pseudonym når dei skreiv i andre sjangrar enn normalt.

### Kollektivpsevdonym
Fleire forfattarar som skriv eitt verk eller ein serie kan òg ta eit felles namn. Dei best kjende eig Stratemeyer-syndikatet og blei brukt på seriebøkene deira om mellom anna Hardyguttene («Franklin W. Dixon») og Frøken Detektiv («Carolyn Keene»). Bak namna stod fleire forfattar som var pålagde anonymitet.

«John Donner» og «Helene Holst-Hammerfeldt» er norske kollektivpsevdonym med kjende opphavspersonar. Dei 13 bøkene til John Donner i *Sommerset-serien* blei skrivne av Ragnar Hovland, Einar Økland, Per Olav Kaldestad og Sigbjørn Heie, medan dei tre forfattarane May Grethe Lerum, Anne B. Ragde og Trude Brænne Larsen skreiv kvar si av bøkene i serien *Emilies tid*.

## Sjå òg
* Artistnamn
* Kategorien pseudonym
Tatarisk

**Tatarisk** er eit tyrkisk språk som blir snakka hovudsakleg i Tatarstan aust i europeisk Russland, men også i Kasakhstan, Kirgisistan, Usbekistan, Turkmenistan, Tyrkia, Kaukasus, Polen, Ukraina og Finland.

## Grammatikk

Tatarisk minner mykje om tyrkisk.

## Skriftspråk

### Alfabet

Det moderne latinske alfabetet for tatarisk inneheld, i tillegg til A-Z, desse bokstavane: Çç, Ğğ, Şş, Ññ, Ää, Öö, Üü, Iı, İi og Í. 

Det kyrilliske alfabetet er framleis i bruk, med desse bokstavane: *А Ә Б В Г Д Е (Ё) Ж Җ З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Һ Ц Ч Ш Щ Ь Ы Ъ Э Ю Я*.

Jaŋalif, det latinske alfabetet frå 1938, hadde desse bokstavane i tillegg til bokstavane A-Z: Çç, Əə, Ьь, Ƣƣ, Ŋŋ, Ɵɵ, Şş, Üü.

## Historie

### Ytre språkhistorie

#### Alfabet
Tatarisk har vore skriftspråk sidan 900-talet. Etter revolusjonen vart tatarisk skrive med ein reformert versjon av det arabiske alfabetet, yaña imlâ, fram til 1928, då det som ein del av alfabetiseringsprogrammet til den sovjetiske språkpolitikken, vart skriftfesta med det latinske alfabetet, i ein variant som vart kalla jaŋalif. Dette alfabetet vart skifta ut med det kyrilliske alfabetet i 1938. Parlamentet i republikken Tatarstan vedtok i 2000 å gå attende til det latinske alfabetet, men med ei litt anna rettskriving enn for jaŋalif. 

Russland godtok likevel ikkje denne avgjerda, og ekstreme grupper på høgresida såg det som første skritt mot separatisme og terrorisme. Det har også vore skuldingar om antirussisk panturkisme. Etter dette vedtok den russiske dumaen ei lov som sa at berre det kyrilliske alfabetet kan brukast til språk som høyrer heime i Den russiske føderasjonen.

Parlamentet i Tatarstan heldt likevel på sitt, og i 1994 laga dei ein avtale med den russiske staten. Etter Tatarstan si oppfatning av denne avtalen høyrer spørsmålet om val av alfabet til indre ting, som etter avtalen skal regulerast av partane kvar for seg. Til slutt vart avtalen underteikna.

### Indre språkhistorie

Tatarisk har påverka dei finskugriske nabospråka sine, marisk og udmurtisk.
Livmorhalskreft

**Livmorhalskreft** er ei form for kreft som tek til i livmormunnen eller livmorhalskanalen. På verdsbasis er det den andre vanlegaste krefttypen blant kvinner og den andre mest dødelege, etter brystkreft.

I Noreg får 300–400 denne typen kreft kvart år, og 100–120 døyr av han. På verdsbasis døyr rundt 200&nbsp;000 kvinner av livmorhalskreft kvart år.

## Symptom
Tidlege stadie av sjukdommen er ofte symptomfrie, men kan inkludera blødningar, særleg etter samleie, og blodig utflod. Seinare symptom er smerter i underlivet eller magen og nedsett allmenntilstand.

Den beste måten å påvisa kreften på tidleg er dermed ved å ta jamnlege celleundersøkingar. I mange land får alle kvinner tilbod om slike undersøking frå kvart år til kvart femte år.

## Årsaker
Dei fleste tilfella er forårsaka av nokre former for humant papillomavirus (HPV) som blir spreidde gjennom seksuell kontakt. Tidleg seksuell debut og å ha mange partnarar kan auka sjansen for å bli smitta og utvikla livmorhalskreft. Røyking kan òg gjera det meir sannsynleg å utvikla sjukdommen.

## Behandling
Sjukdommen blir behandla med kirurgi i tidlege stadie og kjemoterapi og strålingsterapi i seinare stadie.

Nyleg er det utvikla vaksiner mot nokre av virusa som står for mange av tilfella. Gardasil frå Merk & Co. har vist seg å vera 100 % effektiv mot dei to virustypane som står for 70 % av tilfella. Dersom denne vaksinen blir gjeven til unge gutar og jenter vil han hindra desse frå å bli smitta og minka sjansen for at jentene utviklar livmorhalskreft seinare. 
Vaksinen dekker dei fire HPV-typane 6,11 og 16 og 18. Dei to første gjev kjønnsvorter, dei to siste står for 70 prosent av livmorhalskreft-tilfella. Det er i gang nye studiar for å teste om vaksinen også kan dekke andre HPV-typar. FUTURE II-studien som omfatta 12000 kvinner verden over, mellom dei var 1700 frå Noreg. Studien viste framifrå resultat: Nesten 100 prosent effektiv mot livmorhalskreft. Norske styresmakter vurderer no om vaksinen skal verte ein del av barnevaksinasjonsprogrammet.
Utanriksdepartementet

**Utanriksdepartementet** (**UD**) handsamar saker vedrørande Noregs forhold til framande makter, internasjonale organisasjonar, utanrikshandel, kulturelt samkvem med utlandet og Noregs forhold til utviklingslanda. 

Utanriksdepartementet vart oppretta 7. juni 1905.

## Sjå òg
* Norske utanriksministrar
* Departementsrådar i Utenriksdepartementet
* Utanriksdepartement

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
* Historikk om Utanriksdepartementet
Det cherokesiske alfabetet

**Det cherokesiske alfabetet** er eit stavingsbasert skriftsystem laga av Sequoyah i perioden 1809&ndash;1823, for det irokesiske språket cherokesisk.

Stavingsalfabetet bruker dels latinske bokstavar, og dels eigne bokstavar, men dei har lydverdiar som dei ikkje har i andre språk. Den cherokesiske bokstaven som liknar på latinsk «H» står for lydsekvensen *mi*. I tabellen nedanfor representerer kvar kolonne ein vokal, og kvar line ein konsonant.

## Datamaskinell representasjon

Cherokesisk er representert i Unicode, i områda U+13A0 til U+13FD og U+AB70 til U+ABFF.  

Cherokesisk typesnitt er inkludert i Mac OS X, frå og med versjon 10.3 (Panther).  Cherokesisk kan også bli lasta ned som gratis typesnitt frå languagegeek.com og frå Everson Mono.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* languagegeek.com fonts
* Everson Mono

## Bakgrunnsstoff
Dyr

**Dyr** er levande organismar som høyrer inn under riket **Animalia**. Felles for desse er at dei er heterotrofe, fleircella skapnadar med cellekontaktar, ekstracellulære matrixprotein, cellulær kommunikasjon og subcellulære organellar. Dei manglar cellevegg og kloroplastar, og utviklar seg frå embryoar. Læra om dyr blir kalla zoologi. 

Tidlegare rekna ein òg dei eincella protistane til denne gruppa, men nyare forsking har vist at dyra er meir nærskylde både sopp og plantar enn til dømes tøffel-«dyr». I dag vert omgrepet stort sett brukt om fleircella dyr, ***Metazoa***, stundom òg om krageflagellat-organismane me trur dei stammar frå.

## Fleircella dyr
Det finst i dag omtrent 1,2 millionar kjente artar av fleircella dyr, som varierer i storleik mellom 10 μm og 30 m. Den første stamforma for alle fleircella dyr levde for omtrent éin milliard år sidan. Det finst to hovudteoriar for korleis ho har sett ut.

Kolonialismeteorien vart først framsett av Ernst Haeckel i 1874 og går ut på at fleircella dyr stammar frå eincella organismar som levde i koloniar. I dag reknar dei fleste vitskapsfolk med at dette stemmar, og at dei næraste slektningane til dyra er choanoflagellatane. Ein av celletypane til svampane liknar særs mykje på ein choanoflagellat, i tillegg til at somme flagellatkoloniar kan likna *[[planula]]larvestadiet* hjå nesledyr.

I 1955 foreslo to forskarar (Hadzi & Hanson) at dyreriket heller stamma frå ein stor ciliat med fleire cellekjernar og ein «cellemunn» av det slaget ein kjenner frå tøffeldyra. Dei meinte at dei ulike cellekjernane etter kvart fekk celleveggar, og at dei tidlegaste dyra likna flatmakk i oppbyggnad. Flimmerhåra og den sentralt plasserte munnen hjå flatmakk talar for teorien, men både molekylære data og den den store avstanden i kompleksitet mellom ciliat og flatmakk talar mot han.

## Inndeling av fleircella dyr:
* Parazoa
** Svampar (Porifera)
* Mesozoa
** Placozoa
** Monoblastozoa
** Rhombozoa
** Orthonectida
* Eumetazoa
** Radiata
*** Nesledyr (Cnidaria)
*** Ribbemaneter (Ctenophora)
** Bilateralia
*** Protostomia
**** Acoelomata
***** Flatmakk (Platyhelminthes)
***** Slimormar (Nemertea)
***** Gastrotricha
**** Pseudocoelomata
***** Rundmakk (Nematoda)
***** Taglmakk (Nematomorpha)
***** Pølsemakk (Priapulida)
***** Kinorhyncha
***** Loricifera
***** Entoprocta
***** Gnathostomulida
***** Hjuldyr (Rotifera)
***** Krassarar (Acantocephala)
***** Cycliophora
**** Eucoelomata
***** Blautdyr (Mollusca)
***** Leddmakk (Annelida)
***** Sipuncula
***** Echiura
***** Fløyelsdyr (Onynchophora)
***** Bjørnedyr (Tardigrada)
***** Leddyr (Arthropoda)
*** Deuterostomia
**** Hesteskomakk (Phoronida)
**** Mosdyr (Ectoprocta)
**** Armføtingar (Brachiopoda)
**** Phoronida
**** Pilormar (Chaetognatha)
**** Pigghudingar (Echinodermata)
**** Hemichordata
**** Ryggstrengdyr (Chordata)
***** Sekkedyr (Urochordata)
***** Lansettfisk (Cephalochordata)
***** Virveldyr (Vertebrata)

## Bakgrunnsstoff
* Miller, S.A & Hardley, J.P: *Zoology*, McGraw-Hill 2007
* Velle, Gaute: Forelesningsnotatar til kurs i zoologi, UIB 2007
Kanton

Ein **kanton** kan vera:

* Ein del av eit land, sjå kantonar i Sveits og kantonar i Frankrike
* Den fjerdedelen av eit flagg som ligg øvst til venstre
* Eit brennevin med ingefærsmak frå Guangdongprovinsen i Kina

**Kanton** eller **Canton** er òg namnet på ei rekke stader:
* I Kina:
** Eit eldre namn på byen Guangzhou i Kina.
** Eit eldre namn på provinsen Guangdong i Kina.
** Canton i Cardiff, eit distrikt i den walisiske hovudstaden.
* I Stillehavet:
** Canton Island (saman med **Enderbury Island**) utgjorde eit område det stod strid om mellom USA og Storbritannia i Stillehavskrigen i 1930-åra, sjå Canton and Enderbury Islands. Øya er no ein del av republikken Kiribati og blir stava Kanton Island.
* I USA:
** Canton i Connecticut i USA
** Canton i Georgia i USA
** Canton i Illinois i USA
** Canton bustadstrøk og park i Baltimore i Maryland i USA.
** Canton i Massachusetts i USA.
** Canton i Michigan i USA.
** Canton i Mississippi i USA.
** Canton i Missouri i USA.
** Canton i New York
** Canton i North Carolina i USA.
** Canton i Ohio i USA.
** Canton i Oklahoma i USA.
** Canton i Pennsylvania i USA.
** Canton i South Dakota i USA.
** Canton Township i Michigan i USA.
** Canton Township i Pennsylvania i USA.