open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mattilsynet

**Mattilsynet** er eit norsk statleg forvaltingsorgan som skal ha tilsyn med plantar, fisk, dyr og næringsmiddel. Det bidreg til å sikra forbrukarar helsemessig trygg mat og trygt drikkevatn.

Mattilsynet blei oppretta i 2004 ved at fire statlege tilsynsetatar (Statens dyrehelsetilsyn, Statens landbrukstilsyn, Statens nærinsmiddeltilsyn og sjømatdelen av Fiskeridirektoratet) og 89 kommunale næringsmiddeltilsyn blei slegne saman.  Føremålet var å skape eit felles og einskapleg tilsyn, med ansvar for heile kjeda frå jord og fjord til bord.  

Mattilsynet har i dag hovudkontor (Oslo), åtte regionkontor og 54 distriktskontor. I alt har etaten om lag 70 kontorstader.

Mattilsynet er underlagt tre departement; Landbruks- og matdepartementet (LMD), Nærings-og fiskeridepartementet  (FKD) og Helse- og omsorgsdepartementet (HOD). Det administrative ansvaret for etaten ligg hos LMD.

## Regionane i Mattilsynet

*Region Midt (Nord-Trøndelag, Sør-Trøndelag, Møre og Romsdal).
*Region Nord (Nordland, Troms og Finnmark).
*Region Stor-Oslo (Akershus, Oslo, Østfold).
*Region Sør og Vest (Aust-Agder, Vest-Agder, Rogaland, Hordaland, Sogn og Fjordane).
*Region Øst (Buskerud, Vestfold, Telemark, Hedmark og Oppland).

## Arbeidsområdet til Mattilsynet

Mattilsynet forvaltar alle lovene som handlar om produksjon og omsetnad av mat, det vil seie matkjeda frå jord og fjord til bord. Dette omfattar alle verksemder innan primærproduksjon, næringsmiddelindustri og småskalaproduksjon, importørar, daglegvarebutikkar og alle slag serveringsstader. Mattilsynet har òg tilsyn med veterinærar og anna dyrehelsepersonell, med dei som behandlar biprodukt (til dømes slakteavfall), og med alle som held dyr (også private). Det er også Mattilsynet som fører tilsyn med kosmetikk og kroppspleieprodukt, og med omsetnad av legemiddel utanom apotek. 

Dyrevelferd er eit viktig tilsynsområde. Mattilsynet fører tilsyn med dyrevelferd både i profesjonelle dyrehald og hos private.

## Lovverket

Dei viktigaste lovene på Mattilsynet sitt område er: 

*Matlova*, som skal sikre forbrukarane helsemessig trygg mat og trygt drikkevatn, fremje god helse, samt ivareta miljøvennleg produksjon og hindre spreiing av dyre- og plantesjukdommar. 

*Dyrevelferdslova*, som skal sikre at dyr, også fisk, blir behandla godt. 

*Kosmetikklova*, som skal medverke til at kosmetikk og kroppspleieprodukt er helsemessig sikre for menneske og dyr. 

Mattilsynet har vidare også ansvar for lov om veterinærar og anna dyrehelsepersonell (*dyrehelsepersonellova*), lov om planteforedlerrett (*planteforedlerloven*) og lov om husdyravl (*husdyravlsloven*). 

Til alle desse lovene er det utarbeidd forskrifter med meir detaljerte føresegner. Det aller meste av lovene og forskriftene inngår i EØS-avtalen og er felles europeisk regelverk.

Joakim Lystad var administrerande direktør frå etaten blei oppretta til september 2010.

Harald Gjein er administrerande direktør frå juni 2011.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Mattilsynet
Kozáni

**Kozáni** (gresk Κοζάνη) er ein by og ein kommune i periferieininga med same namn, der han er hovudstad, i periferien Vest-Makedonía i Hellas.

Byen ligg nord i elvedalen Aliákmonas mellom fjella Piéria, Vérmio, Voúrinos og Áskio, om lag 700 meter over havet. 15&nbsp;km søraust for Kozáni ligg den kunstige innsjøen Polýfytos. Thessaloníki ligg 120&nbsp;km mot nordaust. 

## Administrativ inndeling

Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane
* Kozáni
* Eaní
* Dimítrios Ypsilándis
* Elimía
* Ellíspondos
Dei fem tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen 67&nbsp;224&nbsp;innbyggjarar, medan kommunaleininga Kozáni hadde 53&nbsp;174 og tettstaden med same namn 42&nbsp;140&nbsp;innbyggjarar.

## Byar og tettstader

Dei største byane og tettstadene i kommunen er:

## Referansar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kozani|Kozani]]» frå ,  den 21. september 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad (gresk)
Aker

:*For det norske industrikonsernet, sjå [[Aker-konsernet]].*

**Aker** (frå norrønt *akr*, åker) er eit tidlegare herad i Akershus fylke. Aker kommune vart 1. januar 1948 innlemma i Oslo kommune. Kommunen hadde då 135 000 innbyggjarar og omfatta soknekommunane Ullern, Vestre Aker, Østre Aker og Nordstrand.

Akershus festning, Akershus fylke og det tidlegare lenet og amtet er oppkalla etter Aker, som har vore namnet på ein storgard i nærleiken av Gamle Aker kyrkje i noverande St.Hanshaugen bydel i Oslo. Kyrkja fekk namn etter garden og gav i sin tur namn til soknet og kommunen. Aker omkrinsa Oslo kommune fullstendig. Kyrkjesoknet Aker vart første gong delt i Østre og Vestre Aker i 1861, og i 1906 vart Ullern og Nordstrand utskilt som eigne sogn.

Frå byen Christiania vart skipa i 1624, måtte Aker fleire gonger avstå område til utviding av byen. Første gong då mange gardar vart lagt ut til bymark i 1629. Bymarka låg under den sivile administrasjonen i byen, men høyrde i kyrkjeleg samanheng til Akers sogn. Aker si grense mot Bymarka var på vestsida Skillebekken, på austsida Akerselva. Heile Bymarka og delar av Aker aust for Akerselva vart i 1859 innlemma i byen, og ved ei ny byutviding i 1878 vart grensa flytta der ho gjekk til 1948. Etter at kommunalt sjølvstyre vart innført, bygde Aker herad i 1850-åra sitt administrasjonsbygg på adressa Trondheimsveien 5. Bygget vart fornya i 1941.
Verdscupen i skiskyting

**Verdscupen i [[skiskyting]]** er blitt arrangert sidan sesongen 1978 (for karar) og 1983 (kvinner). Fram til 1987-sesongen heitte turneringa for kvinner europacup, men deltakinga var ikkje avgrensa til europearar.

Verdscupsesongen varer vanlegvis frå desember til mars, med renn på ulike arenaer nesten kvar veke. Sesongen består totalt av 9-10 konkurranseveker, der øvingane vert arrangert frå onsdag/torsdag til søndag. Stafett vert arrangert fire til seks gonger kvar sesong. Tevlingane i Verdscupen i skiskyting» frå , den 8. august 2012.* 
* *Artikkelen vart oppdatert og den nedste tabellen lagt til den 8. august 2012.''
Utanriksminister

**Utanriksminister** er den i ei regjering som har ansvar for utanrikspolitikk. Ein utanriksminister er gjerne sjef for eit utanriksdepartement. 

Utanriksministeren blir i offisielle samanhengar tiltala som *Eksellense*.

I Storbritannia har utanriksministeren tittelen *Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs* eller på folkemunne *Foreign Secretary*. I USA er tittelen *Secretary of State*.

I Noreg er utanriksministeren som regel nummer to i regjeringa, og tar over som fungerande statsminister når statsministeren har fråvær. Unntak frå dette kan vere koalisjonsregjeringar der eitt eller fleire regjeringsmedlemmar frå andre parti enn statsministeren blir rangert framom utanriksministeren dersom denne er frå same parti som statsministeren.

Utanriksministeren er ved sidan av statsministeren den einaste i regjeringa som offisielt har tittel *minister* og ikkje har tittelen statsråd.

## Sjå også
*Norske utanriksministrar
*Utanriksdepartement
Ole Einar Bjørndalen

**Ole Einar Bjørndalen** () er ein norsk skiskyttar frå Simostranda i Modum i Buskerud. Bjørndalen er ein av tidenes mestvinnande vintersportsutøvarar, og ingen annan utøvar med ski på beina har fleire verdscupsigrar enn Bjørndalen.

I 1998 vart Bjørndalen tildelt Aftenpostens Gullmedalje for skiskytinga si. I OL i Salt Lake City i 2002 vann han alle fire konkurransane, og dette vert rekna som hans beste meisterskap. Etter dette OL vart han foræra med både Fearnleys olympiske ærespris og Egebergs Ærespris.

Bjørndalen bur i Obertillach i Austerrike. Frå 2006 til 2012 var han gift med Nathalie Santer, som òg er skiskyttar på elitenivå. Broren Dag Bjørndalen har òg vore skiskyttar på elitenivå.

## Merittar
*Per mars 2017*

**Olympiske vinterleikar**
* 8 gull
* 4 sølvmedaljer
* 1 bronsemedalje

**VM i skiskyting**
* 20 gull
* 14 sølvmedaljar
* 11 bronsemedaljar

**Verdscupen samanlagt**
* 6 sigrar

**Verdscupen (enkeltrenn)**
* 95 sigrar

## Fotnotar
Tomasz Sikora

**Tomasz Sikora** ( i Wodzisław Śląski sør i Polen) er ein polsk skiskyttar. Han vart verdsmeister på 20 km i Antholz (Anterselva) i 1995. Han har endå ikkje klard å gjenta suksessen, men har heldt fram å konkurrera på eit høgt nivå og tok sølvmedaljen på 20 km i VM i Oberhof i 2004. Beste verdscupsesongen hans var 2003/04 då han kom på sjuandeplass samanlagt.

Sikora har drive med skiskyting sidan han var 15 år gamal. Han representerer klubben *Dynamit Chorzów*.

## Kortfatta merittliste
(per 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** 7. plass (2003/04-sesongen)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull, 1 sølv
* Olympiske leikar:
** 1 sølv (fellesstart i Torino 2006)
* Verdscuprenn:
** 1 gull, 4 sølv, 4 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Halvard Hanevold

**Halvard Hanevold** () var ein norsk skiskyttar frå Asker. Han var dobbelt verdsmeister og dobbelt olympisk meister i skiskyting.

## Karriere
Hanevold si karriere profitterte på den radikale forynginga av det norske landslaget vinteren 1994. Sjølv om det ikkje vart nokon suksess i OL på Lillehammer bygde lagleiinga vidare på ungdomen, og i 1995 kunne Hanevold feira sin første verdsmeistertittel i den no avskaffa lagkonkurransen (saman med Frode Andresen, Dag Bjørndalen og Jon Åge Tyldum.) Han betra seg stadig, og har sidan 1996 alltid vore mellom dei 30 beste i verdscupen (beste plassering: 4. plass i 2003/04).

Tidleg i 1998 vann han sin første verdscupsiger i Antholz (Anterselva), to månader seinare vann han overraskande gull på 20 km i OL i Nagano, der han på siste runden tok knekken på italienaren Pieralberto Carrara. Veka etter kom sølvmedaljen på stafetten. Suksess-sesongen vart komplett med gull i lagkonkurransen i VM.

Frå 1998 til 2000 vann Hanevold fem verdscupsigrar til. I OL i Salt Lake City i 2002 vann han på nytt OL-gull med stafettlaget, men den neste individuelle sigeren kom ikkje før i VM i Khanty-Mansijsk i 2003, der han vann gull på 20 km.

I 2003/04-sesongen vann han i to etterfylgjande renn, kom på sigerspallen fem gonger og vann sølv i stafetten i VM. I VM i 2005 vann han på nytt gull på stafetten (saman med Ole Einar Bjørndalen, Stian Eckhoff og Egil Gjelland. I Torino i 2006 deltok han i sitt fjerde vinter-OL, og tok ein sølv- og ein bronsemedalje.

Hanevold var utdanna sivilingeniør.

## Kortfatta merittliste
* Verdscupen samanlagt:
** 4. plass (2003/04-sesongen)
* Verdsmeisterskap:
** 4 gull (1 individuelt), 3 sølv, 3 bronse
* Olympiske leikar:
** 3 gull (1 individuelt), 2 sølv, 1 bronse
* Verdscuprenn:
** 9 enkeltsigrar

## Kjelder
Christoph Sumann

**Christoph Sumann** () er ein austerriksk skiskyttar.

I den tidlege delen av idrettskarrieren sin var Sumann langrennsløpar. 2000/01-sesongen var den første sesongen hans i verdscupen i skiskyting. Han vann sitt første verdscuprenn, i Brezno-Osrblie i 2001/02-sesongen. I 2005 var han med å vinna bronsemedalje med det austerrikske stafettlaget i VM i Hochfilzen.

## Kortfatta merittliste
(per 12. desember 2007)
* Verdscupen samanlagt:
** 9.plass (2006/07)
* Verdsmeisterskap:
** 1 bronse (stafett i 2005). Beste individuelle: 8. plass i sprinten i 2003
* Olympiske leikar:
** 6. plass på stafett i 2002, 7. plass på jaktstart i 2006
* Verdscuprenn:
** 3 gull, 1 bronse

## Bakgrunnsstoff
*Offisielle heimesider på tysk og engelsk
Skandia

**Skandia** er eit svensk forsikringsføretak. Det vart grunnlagt i 1855, og finst i dag fleire stader i Europa, Latin-Amerika, Asia og Australia. Føretaket har om lag 5&nbsp;800 tilsette. Tidlegare dreiv Skandia òg skadeforsikringsverksemd, men ho vart seld til If i 1999. Skandia er i dag ein del av Old Mutual frå Sør-Afrika.

## Bakgrunnsstoff

*
Stian Eckhoff

**Stian Eckhoff** () er ein tidlegare norsk skiskyttar. 

Eckhoff byrja med skiskyting som tiåring og vart med på junior-landslaget som 17-åring. Han har deltatt i verdscupen sidan 2000. Han vann sin første verdscupsiger på sprinten i Östersund i 2004, og sin andre på same distanse på same stad året etter. I 2004/05-sesongen kom han på tiande plass samanlagt i verdscupen, og var dermed nest beste nordmann etter Ole Einar Bjørndalen. Under VM i Hochfilzen i 2005 var han med på å vinna stafettgull for Noreg.

Eckhoff la opp i 2009 då han korkje fann plass på landslaget eller rekrutteringslandslaget.

Eckhoff er bror til skiskyttaren Kaja Eckhoff, som har vore junior-verdsmeister.

## Kortfatta merittliste
(per 12. desember 2007)
* Verdscupen samanlagt:
** Beste sesong: 10. plass (2004/05)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull (stafett i 2005), beste individuelle: 9.plass på fellesstart (2003)
* Olympiske leikar:
** Beste individuelle plassering: 16. plass (20 km, Torino 2006)
* Verdscuprenn:
** 2 gull, 5 bronse

## Kjelder
* Nrk Sport, 01.09.09: Stian Eckhoff legger opp
Ås i Akershus

**Ås** er ein tettstad og administrasjonssenter i Ås kommune i Akershus med .

Tettstaden ligg ved stasjonen med same namn på den vestre linja av Østfoldbanen. Her ligg Noregs miljø- og biovitskaplege universitet, tidlegare Universitetet for miljø- og biovitskap og Norges landbrukshøgskole, i tillegg til vidaregåande skule. Staden er handelssenter og har noko industri, først og fremst trevareindustri.

## Sjå òg
* Tettstader i Akershus

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Vêrvarsel for Ås , yr.no
Michael Greis

**Michael Greis** () er ein tysk skiskyttar. Han bur i Nesselwang, ikkje langt frå Ruhpolding. Greis er olympisk meister på 20 km, fellesstart og stafett frå OL i Torino i 2006.

Greis vart verdsmeister med det tyske stafettlaget i VM i Oberhof i 2004. I VM i Hochfilzen i 2005 tok han sølvmedalje på 20 km. Han vann sitt første verdscuprenn i Cesana San Sicario i februar 2005. 

I OL i Torino i 2006 vart Greis ein av dei store profilane, då han vann gull på 20 km og fellesstart, og var med å vinna gull med det tyske stafettlaget. 

I 2011 vart Michael Greis tildelt Holmenkollmedaljen.

## Kortfatta merittliste

(per 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** Beste plassering: 9. plass (2004/05)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull, 1 sølv, 1 bronse (beste individuelt: sølv på 20 km i 2005)
* Olympiske leikar:
** 3 gull (20 km, fellesstart og stafett i Torino 2006). 
* Verdscuprenn:
** 3 gull, 4 sølv, 3 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Michael Greis sine offisielle heimesider på tysk
Arild Helleland

**Arild Helleland** () er ein norsk operasongar (tenor). Han er tilsett ved Den Norske Opera, og ved Deutsche Oper i Berlin. Han har også vore med på filminnspelingar, blant anna med den svenske baryton-songaren Håkan Hagegård.
Norsk Sosialdemokratisk Parti

**Norsk Sosialdemokratisk Parti** var eit norsk politisk parti som stilte til val ved stortingsvala i 1957 og 1961. Partiet oppnådde aldri representasjon på Stortinget.

I 1957 stilte partiet liste i fem fylke med denne oppslutninga:
* Hedmark - 0,4 %
* Nordland - 0,6 %
* Telemark - 0,8 %
* Troms - 0,7 %
* Østfold - 0,9 %

I 1961 stilte partiet liste berre i Sør-Trøndelag og fekk der ei oppslutning på 0,4 %. Deretter forsvann partiet ut av soga.

## Kjelder
Samefolkets Liste

**Samefolkets liste** (samisk **Sámeálbmot listu**) var ei liste som stilte til val ved stortingsvala mellom 1969 og 1981 i Finnmark. Lista oppnådde aldri å bli representert på Stortinget.

### Samefolkets liste si oppslutning ved stortingsval i Finnmark
Pavel Rostovtsev

**Pavel Aleksandrovitsj Rostovtsev** ( i Gus-Khrustalnyj i Vladimir oblast) er ein russisk skiskyttar. Han er tre gonger verdsmeister i skiskyting.

Rostovtsev bur i Krasnojarsk. Han har konkurrert i verdscupen sidan 1995/96-sesongen. I 2000 vart han verdsmeister med det russiske stafettlaget i VM i Lahti. Året etter vann han sprinten og jaktstarten i VM i Pokljuka. I 2001/02-sesongen kom han på andreplass i verdscupen samanlagt. Sidan har han ikkje klart like gode resultat, og han har ikkje vunne verdscuprenn sidan 2001/02-sesongen. Han var med i den russiske troppen til Vinter-OL i Torino i 2006, der han var med å ta sølv med stafettlaget.

## Kortfatta merittliste
(per 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** Beste plassering: 2. plass (2001/02)
* Verdsmeisterskap:
** 3 gull (2 individuelle), 6 sølv
* Olympiske leikar:
** 1 sølv (Beste individuelle: 5. plass (sprinten, 2002))
* Verdscuprenn:
** 6 gull, 12 sølv, 6 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Liberale Folkeparti

**Liberale Folkeparti** var eit kortliva norsk politisk parti som stilte til val ved stortingsvalet 1957 i Oslo. Partiet oppnådde 0,09 % av røystene i Oslo, og vart dermed ikkje representert på Stortinget. Det stilte aldri til val igjen.

Partiet var tilhengjar av liberale våpenlover.

## Leiing

;Formenn
*Karl Craner

;Viseformann
*Einar Anker Larsen

;Propagandaleiar
*Bjarne Stendahl

## Kjelder
Framstegspartiet (1957)

**Framstegspartiet** var i 1957 eit norsk politisk parti som stilte til val i Sør-Trøndelag ved stortingsvalet i 1957. Partiet oppnådde berre 0,1 % av røystene i Sør-Trøndelag. Det vart dermed på landsbasis det minste av alle partia som stilte til valet dette året, og oppnådde ikkje representasjon på Stortinget.

## Kjelder
**Kongeriket Norges 102. ordentlige stortingsforhandlinger, 1958*, 6. bd. (Oslo, 1959)
Frihetsvernet

**Frihetsvernet** var namnet på eit norsk politisk parti som stilte til val i Oslo ved stortingsvalet i 1965. Det vart stifta 7. mars 1965.
Anders Lange, som seinare stifta Anders Langes parti (seinare Framstegspartiet), var ein av hovudmennene bak partiet. Frihetsvernet oppnådde 0,05 % av røystene i Oslo og vart dermed ikkje representert på Stortinget. Partiet stilte ikkje til val ved stortingsval igjen.

## Formenn
*Bjarne Stendahl

*Rolf Heimdal 

## Varaformann
Harald N. Johansen

## Kjelder
Noregs Demokratiske Parti

**Noregs Demokratiske Parti** var eit norsk politisk parti som stilte til val ved stortingsvala mellom 1965 og 1977. Partiet oppnådde aldri representasjon på Stortinget.

NDP stilte i 1965 berre til val i Rogaland og i 1969 berre i Rogaland og Bergen. Ved dei to neste vala, i 1973 og 1977 stilte partiet i dei fleste fylka i landet.

### Oppslutning om NDP ved stortingsval
Joshua Redman

**Joshua Redman** () er ein framståande jazz-saksofonist frå USA. Han er son til tenorsaksofonisten Dewey Redman.

Redman vann *Thelonious Monk International Jazz Saxophone Competition* i 1991. Framover 1990-talet utvikla han ein personleg stil, fyrst på innspelinga til faren i 1992, *Choices*. På si fyrste innspeling som bandleiar, *Wish*, hadde han med seg ein rad stjerner. Dei var gitaristen Pat Metheny, bassisten Charlie Haden og trommeslagaren Billy Higgins. Han fortsette med ulike kvartettar fram til han saman med tangentspelaren Sam Yahel og trommeslagaren Brian Blade danna trioen *Elastic*.

Han er òg kunstnerisk leiar i SF Jazz Collective i San Francisco. Dette blir av mange rekna som eit geografisk og filosofisk motstykke til det ny-klassisistiske Lincoln Center Jazz Orchestra under leiing av Wynton Marsalis.

## Diskografi
 
* *Joshua Redman* (1993)
* *Wish* (1993)
* *MoodSwing* (1994)
* *Joshua Redman Captured live* (1994)
* *Spirit of the Moment Live at Village Vanguard* (1995)
* *Freedom in the Groove* (1996)
* *Timeless Tales (for Changing Times)* (1998)
* *Beyond* (2000)
* *Passage of Time* (2001)
* *Elastic* (2002)
* *Momentum* (2005)

## Bakgrunnsstoff
*
Frie Venstre-veljarar

**Frie Venstre-veljarar** var namnet på ei liste som stilte til val i Sør-Trøndelag ved Stortingsvalet i 1961. Bakgrunnen var ei splitting i Venstre, som ved dette valet stilte fellesliste med Senterpartiet i Sør-Trøndelag. Frie Venstre-veljarar oppnådde 2,2 % av røystene i Sør-Trøndelag, og vart dermed ikkje representert på Stortinget. Lista sin eksistens kan sjåast som eit tidleg teikn på spenningane mellom ulike fløyer i Venstre, som til slutt førte til splittinga av partiet i 1972.
Sergej Tsjepikov

**Sergej Vladimirovitsj Tsjepikov**, russisk **Сергей Владимирович Чепиков** () i *Khor* i Khabarovsk kraj i Russland) er ein russisk skiskyttar med ein uvanleg langvarig og innhaldsrik karriere. Han er dobbelt olympisk meister i skiskyting.

Sergej Tsjepikov har høyrd til den absolutte verdseliten i skiskyting heilt sidan 1988, då han 21 år gamal tok gull på stafetten og bronsemedalje på 10 km under OL i Calgary. Han vann verdscupen i skiskyting samanlagt sesongane 1989/90 og 1990/91. I 1994 vart han olympisk meister på sprinten i Lillehammer-OL. Deretter prøvde han seg ei stund som langrennsløpar, og deltok i OL i Nagano i 1998 på det russiske langrennslagte. Etter dette OL gav han seg som toppidrettsutøvar. 

Etter tre år ute av rampelyset gjorde Tsjepikov comeback og deltok igjen i verdscupen i skiskyting i 2001/02-sesongen, då han kom på 23. plass samanlagt. Under VM 2005 i Hochfilzen, tok han sølvmedalje på jaktstarten og på stafetten, i ein alder av 38 år. 2004/05-sesongen vart den beste sesongen hans etter comebacket, med ein fjerdeplass samanlagt i verdscupen.

Tsjepikov var med i den russisk troppen til OL i Torino i 2006, som vart hans sjette OL, det femte som skiskyttar. Han var der med å ta sølv på stafetten. Han bur i Jekaterinburg.

## Kortfatta merittliste
(pr. 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** To førsteplasser (1989/90 og 1990/91)
* Olympiske leikar:
** 2 gull (1 individuelt, sprinten i 1994), 3 sølv
* Verdscuprenn:
** 5 gull, 8 sølv, 5 bronse

## Bakgrunnsstoff
* Fanside for Sergej Tsjepikov  på russisk
*
Neil Jordan

**Neil Patrick Jordan** () er ein irsk filmregissør, filmprodusent og forfattar fødd i Sligo.

Neil Jordan er forfattar, men truleg mest kjend som filmregissør. Han har laga film med emne frå Irland og Storbritannia, òg om konflikten landa imellom. Han vann oscarprisen for manuset til *The Crying Game*, og har også vunne to BAFTA-prisar, tre IFTA Film & Drama-prisar, ei gulløve og ein sølvbjørn. I 1996 blei han tildelt den franske ordrenen Ordre des Arts et des Lettres.

Niel Jordan er busett i Dublin.

## Verk
### Utvalde filmar

* *[[Angel (1982)|Angel]]* (1982)
* *[[The Company of Wolves]]* (1984)
* *[[Mona Lisa (1986)|Mona Lisa]]* (1986)
* *[[High Spirits]]* (1988)
* *[[The Crying Game]]* (1992)
* *[[Interview with the Vampire]]* (1994)
* *[[Michael Collins (1996)|Michael Collins]]* (1996)
* *[[Breakfast on Pluto]]* (2005)
* *[[Greta (2018)|Greta]]* (2018)
* *[[Marlowe (2022)|Marlowe]]* (2022) 
## Romanar

* *Night In Tunisia* (1976)
* *The Past* (1980)
* *The Dream Of A Beast* (1983)
* *Sunrise With Sea Monster* (1994)
* *Shade* (2005)
* *Mistaken* (2011)
* *The Drowned Detective* (2016, novel)
* *Carnivalesque* (2017)
* *The Ballad of Lord Edward and Citizen Small* (2021)
* *The Well of Saint Nobody* (2023)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Biografi frå Aosdána 
* heimesida til Neil Jordan 
* Oppslag på Internet Movie Database (IMDB)
Sergej Rozjkov

**Sergej Leonidovitsj Rozjkov** ( i Murmansk i Russland) er ein russisk skiskyttar.

Rozjkov har deltatt i verdscupen i skiskyting sidan 1995. Allereie i første sesongen vann han sitt første renn, 20 km i Pokljuka. Seinare har han vunne tre individuelle verdscuprenn til. I VM i Lahti i 2000 var han med å vinna gull med det russiske stafettlaget. 2004/05-sesongen var den beste sesongen hans så langt i verdscupen, då han kom på 5. plass samanlagt.

Rozjkov bur i Reutov i Moskva oblast. Han er gift og har eit barn. Han er utdanna frå Murmansk Statlege Tekniske Universitet. Han var med i den russiske troppen til OL i Torino i 2006. Der fekk han berre gå ein distanse, fellesstarten, der han kom på 20. plass.

## Kortfatta merittliste
(per 28. februar 2006)
* Verdscupen samanlagt:
** Beste plassering: 5. plass (2004/05)
* Verdsmeisterskap:
** 1 gull, 4 sølv (beste individuelt: 4. plass på 20 km i 1997, 20 km i 2001 og jaktstart i 2003
* Olympiske leikar:
** Beste plassering: 4. plass (stafetten, Salt Lake City 2002) beste individuelt 12. plass (20 km, 2002)
* Verdscuprenn:
** 4 gull, 4 sølv, 11 bronse

## Bakgrunnsstoff
*
Nikolaj N. Kruglov

**Nikolaj Nikolajevitsj Kruglov** () er ein russisk tidlegare skiskyttar. Han vart verdsmeister i mix-stafett
med Russland i 2005 og 2006, og i stafett i 2007 og 2008. Kruglov er son til skiskyttaren Nikolaj K. Kruglov.

## Aktiv
Kruglov tok fleire medaljar under junior-verdsmeisterskapane i skiskyting i 2001 og 2002. Han fekk sitt internasjonal gjennombrot i 2005. Den sesongen sikra han seg sin første verdscupsiger i Pokljuka. Under VM 2005 i Hochfilzen gjekk han på det russiske stafettlaget som tok sølv, medan han under VM 2005 i Khanty-Mansijsk vart verdsmeister på Russlands lag i mix-stafett. 

I 2006-sesongen kopierte han prestasjonane frå VM 2005. Under OL i Torino,  han var med på laget som tok sølv på stafetten, noko seinare vart han verdsmeister i mix-stafett i Pokljuka. Både i 2007 og 2008 gjekk han Russland inn til gullmedaljar i 4 x 7,5 km stafett i verdsmeisterskap i skiskyting. Begge gongane hadde han Ivan Tsjerezov, Dmitrij Jarosjenko og Maksim Tsjudov med seg på triumfane.

Han la opp som skiskyttar i 2010.

### Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap
* VM i skiskyting 2004 i Oberhof: Nr 12 på 10 km
* VM i skiskyting 2005 i Hochfilzen: Sølvmedalje i 4 x 7,5 km stafett, nr 4 på 15 km fellesstart
* VM i skiskyting 2005 i Khanty Mansijsk: Gullmedalje i mix-stafett
* Vinter-OL 2006 i Torino: Sølvmedalje i 4 x 7,5 km stafett, nr 11 på jaktstart
* VM i skiskyting 2006 i Pokljuka: Gullmedalje i mix-stafett
* VM i skiskyting 2007 i Antholz: Gullmedalje i 4 x 7,5 km stafett, nr 5 på 20 km
* VM i skiskyting 2008 i Östersund: Gullmedalje i 4 x 7,5 km stafett
* Vinter-OL 2010 i Vancouver: Nr 11 på 20 km

Kruglov vann tre verdscuprenn; eitt i 2005 og 2007, og kleiv på sigerspallen i til saman 14 renn i tida 2004-09. Han vart nummer åtte i verdscupen både i 2005- og 2007-sesongen.

## Bakgrunnsstoff
* Biathlon World profile
* Nikolaj Kruglov sin fanklubb  på russisk

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar
Det nauriske flagget

**Det nauriske flagget** har blå bakgrunn og ei gul horisontal line på midten. Under den gule lina er det ei kvit stjerne som symboliserer den geografiske posisjonen til Nauru rett sør for ekvator. Dei tolv spissane på stjerna symboliserer dei tolv urstammane i Nauru.

## Kjelder
Bloody Mary

**Bloody Mary** er ein cocktail laga med vodka, tomatjus og krydder, vanlegvis salt, pepar, tabasco- og worcestershiresaus, pressa sitron), og ofte dekorert med ein stilk selleri. Han er ein av få cocktailar som blir serverte om morgonen, saman med screwdriver og mimosa.

## Opphav
Drikken blir ofte assosiert med den katolske dronninga Maria I av England, som fekk tilnamnet *Bloody Mary* fordi ho avretta så mange protestantar. Men drikken blei først kjend på 1900-talet. Den første gongen han blei omtala skriftleg var i følgje Oxford English Dictionary i *[[Punch]]* i 1956: «Those two … are eating raw steaks and drinking Bloody Marys.» 

Bartendaren Fernand Petiot som var tilsett ved Harry's New York Bar i Paris hevda at han fann opp drikken på 1920-talet, og at ein kollega føreslo namnet fordi han minte han om Chicago-klubben *Bucket of Blood* og ei jente der som heiter Mary.

## Oppskrift

Rekkefølga på ingrediensane er viktig for produktet, og mange bartendarar vaktar oppskrifta si nøye. 

Drikken finst òg i alkoholfri variant, og blir då kalla *Virgin Mary* – jomfru Maria.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Bloody Mary|Bloody Mary]]» frå , og «[[:en:Bloody Mary (cocktail)|Bloody Mary (cocktail)]]» frå  den 4. februar 2006.*
Åse Gruda Skard

**Åse Gruda Skard** (), fødd Koht, var ein norsk barnepsykolog og forkjempar for kvinnesaka frå Oslo. Skard vart den første kvinna i landet som oppnådde magistergrad i psykologi i 1931 ved Universitetet i Oslo, og fekk tilnamnet «hele Norges bestemor».

## Biografi

Foreldra hennar var Karen Grude Koht og Halvdan Koht. Ho vart i 1933 gift med litteraturforskaren Sigmund Skard. Saman fekk dei fem barn, mellom dei Halvdan Skard, Torild Skard og Målfrid Grude Flekkøy. 

Åse Gruda Skard arbeidde som dosent i barnepsykologi ved Universitetet i Oslo (1947–1973). I 1934 etablerte ho Norsk Psykologiforening og sat som leiar frå 1945 til 1949. Under andre verdskrigen arbeidde ho ved Wilson College i USA, der ho mellom anna tala Noreg si sak. Ho var redaktør for *[[Norsk Pedagogisk Tidsskrift]]* i åra 1936–1970.

Gjennom ei rad føredrag, over to tusen artiklar og tjuefire fagbøker, var ho ein viktig meiningsdannar i Noreg etter krigen. I boka *Ungene våre* (1948) talar ho for korleis den moderne familien skal la meiningane til ungane koma fram i større grad. Ho tala til Norsk Kvinnesaksforening om kor viktig det var at kvinner i større grad nytta dei ulike sjansane samfunnet bydde på (1953).

Som forkjempar for born sine rettar bidrog Skard til opprettinga av eit nasjonalt barneombod. Ho kan seiast å vera den første norske *mediapsykologen*. I ei årrekkje sat ho i Kringkastingsrådet for NRK, der ho var sterk pådrivar for programmet *Foreldrenes Kvarter*, *Barnetimen for de minste* og *Lørdagsbarnetimen*. Ho medverka òg i tv-serien *Mattis*.

## Prisar og utmerkingar

* I 1936 vann ho Melsom-prisen.
* Åsa Grude Skard vart tildelt Forskningsrådets pris for popularisering av psykologisk vitskap i 1976.
* I 1985 vann ho Sunnmørsprisen for *Liv laga*.
* I 2005 oppretta Norsk Psykologiforening ein pris til hennar minne: Åse Gruda Skards pris. 
* Ho er avbilda på eit norsk frimerke: NK1561.

## Kjelder

* «Åse Gruda Skard» på Wikipedia på bokmål og riskmål, innhenta 3. februar 2006.
* «Befring, Edvard: ''Åse Gruda Skard''» i Norsk Biografisk Leksikon, innhenta 7.1. 2011.

## Bakgrunnsstoff
* Åse Gruda Skard på nettstaden Alma Maters døtrer (bilete med meir) 
* Åse Gruda Skard – barnepsykolog og kvinnesaksforkjemper 
* Åsa Gruda Skards Pris for popularisering av psykologisk kunnskap
Aase Foss Abrahamsen

**Aase Foss Abrahamsen** () er ein norsk forfattar som særleg har skrive barne- og ungdomsbøker. Ho er utdanna cand.philol. med hovudfag i norsk (Universitetet i Oslo, 1956). Abrahamsen debuterte som forfattar i 1971 med ungdomsboka *Håkon Slalomkjører*. Ho har også vore bokmeldar i Fædrelandsvennen og Kritikerjournalen og skrive kronikkar og artiklar i Aftenposten.

## Bibliografi
* 2006 - *Lånt tid* (omskriven versjon av *Ikke deg denne gang*)
* 1999 - *Fjerde symfoni* (roman) 
* 1996 - *Ingenmannsland* (noveller) 
* 1995 - *Drømmer som skremmer* (ungdomsbok) 
* 1994 - *Ingen vet* (noveller) 
* 1993 - *Timian Love* (ungdomsbok) 
* 1991 - *Glad i deg* (ungdomsbok) 
* 1989 - *Anne på sykehus* (barnebok) 
* 1988 - *Alltid de andre* (roman) 
* 1988 - *Røde hjerter* (ungdomsbok) 
* 1987 - *En dag med sol* (ungdomsbok) 
* 1986 - *Ringen* (noveller) 
* 1985 - *Fuglen og den hvite duken* (roman) 
* 1984 - *Fint at ikke alle er like* (barnebok) 
* 1983 - *Det var ikke min skyld* (barnebok) 
* 1982 - *For sterk, Birgitte* (roman) 
* 1981 - *Videre, lille kvinne* (ungdomsbok) 
* 1979 - *Når noen trenger meg* (ungdomsbok) 
* 1978 - *Ikke deg denne gang* (ungdomsbok) 
* 1978 - *Petter ulvunge* (barnebok) 
* 1977 - *Hvis jeg kunne bestemme* (barnebok) 
* 1976 - *Petter tankefull* (barnebok) 
* 1976 - *Kræsj* (ungdomsbok) 
* 1974 - *Kan ikke akkurat gå, men* (barnebok) 
* 1972 - *Blomster fra Hiroshima* (ungdomsbok) 
* 1971 - *Håkon slalomkjører* (ungdomsbok)
* 1956 - "Historiske skikkelser i Henrik Ibsens «Kongsemnerne»" , Hovudoppgåve i norsk - Universitetet i Oslo

## Prisar og utmerkingar
* 2000 - Statens stipend for eldre fortjente kunstnere
* 1981 - Dammprisen
* 1978 - Kultur- og kirkedepartementets pris for barne- og ungdomslitteratur, for «Ikke deg denne gang»

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Digitaliserte bøker av Aase Foss Abrahamsen hjå Nasjonalbiblioteket 
*Aase Foss Abrahamsen i Biblioteksøk
*Tone Birkeland: «Aase Foss Abrahamsen» i Norsk Biografisk Leksikon
*Dagbladet om Aase Foss Abrahamsen
Baganda

**Baganda**, òg kalla ganda, er eit bantufolk som utgjer den største etniske gruppa i Uganda. Det tradisjonelle heimlandet deira er Kongeriket Buganda, eit område sentralt og sør i Uganda. Baganda er fleirtalsforma av namnet folkeslaget, ein einskildperson er kalla ein muganda. Språket deira er luganda.

Gruppa omfattar 52 tradisjonelle klanar (men sidan ein gjennomgang i 1993 er berre 46 offisielt anerkjende). Baganda utgjorde 16,5 prosent av innbyggjarane i Uganda ved folketeljinga i 2014. Dei omfattar kring 5,56 millionar menneske i Uganda. I tillegg finst det ein høveleg stor utanlandsk diaspora, med organiserte grupper i Canada, Storbritannia, Sverige, Sør-Afrika og USA. Ifølgje folketeljinga i Uganda frå 2002 var 42,7 % av bagandafolk katolikkar, 27,4 % var anglikanarar (Church of Uganda), 23 % var muslimar og 4,3 % var pinsevennar.
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baganda|Baganda]]» frå ,  den 12. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
Formgjeving

**Formgjeving** eller **design** er ei nemning som nyttast om utsjånaden og fasongen på ein gjenstand eller eit trykt skrift som er eller skal verte framstilt industrielt eller som handverk, og knyter seg til slike eigenskapar ved produktet som form, konturar og linjeføring, farge, grafiske symbol, typografiske skrifttypar, ornamentering, struktur og materiale. God formgjeving gjev seg til kjenne ved at produktet er funksjonelt og dessutan estetisk tiltalande.

Omgrepet *formgjeving* er no vorte bytt ut med det engelskklingande og internasjonalt kjente omgrepet *design* i dei fleste samanhengar. I og for seg dekkjer omgrepet både sjølve skapinga av gjenstanden, altså prosessen med å finne fram til korleis gjenstanden skal sjå ut, kva han skal vere laga av etc, og resultatet av denne prosessen. Men i praksis er det fyrst og fremst resultatet som ein siktar til med omgrepet, då resultatet vil kunne vernast dersom det er av ein slik art at det kan registrerast i samsvar med særlege lovreglar, eventuelt er verna utan vidare etter lover og reglar om opphavsrett til eige åndsverk.

I Noreg er det gjeve ei særleg lov om vern av resultata av formgjevingsprosessen: *Lov om beskyttelse av design (designloven)*, 14. mars 2003 nr 15. Liknande lover finst i andre land. For at formgjevinga skal kunne vernast, krevjast det mellom anna at formgjevinga er ny, at formgjevinga er av individuell karakter, og at det ikkje berre er dei tekniske vilkåra som har gjeve grunnlaget for den utsjånaden produktet har fått. 

Omgrepa formgjeving eller design vert ofte nytta innan industri og kunstindustri, grafisk verksemd, kunsthandverk, arkitektur, til dømes i samansettingar som *klesdesign*, *møbeldesign*, *industridesign*, *grafisk formgjeving eller design* og så bortetter.

## Bakgrunnsstoff
* Lova om vern av formgjevinga av produkt (designlova)
* Om designeryrket og designerutdanninga.
Finlandiahuset

**Finlandiahuset** er konsert- og kongress-senteret i Helsingfors (Helsinki). Huset vart teikna av den kjende finske arkitekten Alvar Aalto. Finlandiahuset vart bygd i to etappar, hovudbygningen vart ferdig i 1971 og kongressfløya i 1975. Dei ulike bygningsdelane kan endrast på ein smidig måte og brukast saman eller kvar for seg.

## Bakgrunnsstoff
* Finlandia-huset
Rovaniemi bibliotek

**Rovaniemi hovudbibliotek** (finsk *Rovaniemen pääkirjasto*) er regionsbiblioteket for Lappland i Finland. Den noverande bibliotekbygningen er utforma av den kjende arkitekten Alvar Aalto.

Sjølve biblioteket blei grunnlagd i 1860, men den noverande bygningen stod ferdig i 1965.
Saman med konserthuset og kongressenteret i byen, som òg var laga av Aalto, er det bygd for å skapa eit kulturelt og borgarleg senter i Rovaniemi.

Biblioteksbygget er spesielt utforma for å utnytta lyset frå den lågthengande arktiske sola, og har fleire plan. Det er dekt med keramikkfliser på utsida og inneheld i tillegg til boksamlinga eit musikkbibliotek, eit museum og eit lite auditorium.

Interiøret i bygget er utforma etter tenkemåtar Aalto utvikla allereie i samband med bygginga av Viborg bibliotek. Lesesalane er plassert lågare enn resten av biblioteket. 
Planet for utlån er spreidd ut som ei opa vifte, slik at bibliotekarane har utsyn over heile området. Det kjem inn naturleg lys frå dei høge lanterneliknande vindauga. 

## Kjelder

* Rovaniemi Library i greatbuildings.com – 
* Aalto in Lapland: LIBRARY BUILDING – 

## Bakgrunnsstoff
*
Yasuní nasjonalpark

**Yasuní nasjonalpark** i Ecuador dekkjer i dag eit areal på 9&nbsp;820 kvadratkilometer og ligg mellom Napoelva og Curarayelva i Napoprovinsen og Pastazaprovinsen i Amazonasregionen, omkring 250 km aust for Quito. 

Denne nasjonalparken var opphavleg tropisk regnskog. Der har vore fleire kontroversar kring vegbygginga i parken som gjer det mogleg å forske ut og ta ut frå petroleumsførekomstar innanfor parken. Kjente vitskapsfolk som Jane Goodall har protestert mot bygginga.

## Historie
Parken vart oppretta i 1979 for å verne eit område som er eit av verdas største på biodiversitet. Første åra var 6&nbsp;790 km&sup2; verna. I 1990 vart arealet redusert då huaoranifolket fekk sitt reservat. I 1992 fekk parken arealet det har i dag etter at ein bit kor det gjekk føre seg petroleumsverksemd i parken vart teken ut av arealet, medan eit anna og større areal vart definert inn i parken. I 1999 vart ei sone innanfor parken og ei sone utanfor parken definert som spesielle ved at det er lagt inn restriksjonar på å nytte ut områda, det hindrar likevel ikkje at det går føre seg petroleumsverksemd i ei av sonene. 

## Yasuní biosfærereservat
Saman med det etniske reservatet åt huaoranifolket utgjer Yasuní eit biosfærereservat på totalt 1&nbsp;682&nbsp;000 km&sup2;. Reservatet vart utpeika av UNESCO i 1989. 

## Kva ein finn i Yasuní
Langt frå all flora og fauna i parken er granska. Ecuador er eit av landa i verda med flest registrerte fugleartar, ca. 1500 artar. Av desse er 567 registert i parken, berre ca. 100 færre enn i heile Europa. Parken er heim for 173 artar av pattedyr, 79 artar flaggermus, 10 primatar, 105 amfibieartar, 83 artar reptil og 382 fiskeartar. Arealet av Yasuní måler berre 0,15 % av arealet åt Amazonasbassenget, men parken har 40 % av alle artar pattedyr i Amazonas. 

Fram til år 2005 var det skildra 1762 artar av tre og buskar, av desse var 366 enda ikkje klassifiserte. Men ein reknar at parken kan romme totalt ca. 2250 tre- og buskartar. Til samanlikning, i heile Nord-Amerika finn ein ca. 680 artar, omtrent same tal som for eit hektar i Yasuní. Parken har verdas største tal av epifyttartar i lågland, og mange av artane er endemiske.

## Kjelder
* Rapport frå Oilwatch, Ecuador

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Yasuni National Park|Yasuni National Park]]» frå ,  den 4. februar 2006.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Om Yasuní hos UNESCO 
*
Meter per sekund

**Meter per sekund** er SI-eininga for fart, ofte skrive *m/s*. I dagleglivet nyttar ein oftast *kilometer pr. time* (*km/t* eller *km/h*) som eining på fart. 

1 *m/s* er lik 3,6 *km/t*.
Radio (fleirtyding)

**Radio** kan tyde og vere knytt til fleire ting: 

* Radio-, ei forstaving som har med radio og radioaktivitet og gjere. 
* Radio er ein teknologi som tillet sending av signal ved å modulere elektromagnetiske bølgjer.
* Radioapparat og radiosendingar
* Radiostasjonar slik som Svalbard radio
* Stråling frå radiobylgjer
* Radioaktivitet
Rådhus

**Rådhus** er bygg der sentraladministrasjonen i ein kommune eller by held til. I større byar er desse ofte imponerande bygningar med sentral plassering, til dømes ved eit torg eller ein plass.

## Rådhus i større byar rundt i verda

fil:1981 BostonCityHall byLebovich8 HABS MA1176.jpg|Boston
fil:Budapest Obuda town hall.jpg|Budapest
Image:Chicago City Hall.jpg|Chicago
Image:Hkcityhall.JPG|Hong Kong
Image:City.hall.london.arp.jpg|London
Image:Oslo rådhus2.jpg|Oslo
Image:Hotel de Ville de Paris, West view, cropped.jpg|Paris
Image:Prague - Nová radnice.jpg|Praha
Image:SLCCityAndCountyBldg.jpg|Salt Lake City
Image:Sfcityhall.jpeg|San Francisco
Image:Stockholms_Stadshus.jpg|Stockholm
Image:Tallinn Town Hall edit.jpg|Tallinn
Image:2014 Tbilisi, Ratusz (01).jpg|Tbilisi
Image:Toronto-cityhall.jpg|Toronto
Image:Pałac Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu w Warszawie 2018.jpg|Warszawa
Image:Wroclaw Nowy Ratusz 3.jpg|Wrocław


## Rådhus i mellomstore og mindre byar i Europa

Ratusz Bielsko-Biała.JPG|Bielsko-Biała
Kuopion kaupungintalo.jpg|Kuopio
Gyor town hall.jpg|Győr
Cityhall-Haarlem.jpg|Haarlem
Liberec náměstí a radnice.jpg|Liberec
Pécs Rathaus 1.JPG|Pécs
Torun Ratusz Staromiejski 2010 03 04 7189.JPG|Toruń


## Bakgrunnsstoff
Spekter

**Spekter** eller **spektrum** er eit ord som kan vise til variasjonen til eit utval, eller til ei samling av einingar innanfor utvalet. Ordet vert nytta i fleire ulike tydingar, og kan ha ulike bruksområde: 

* Valrikdom, som i utsegna «Skulen tilbyr eit breitt spekter av ulike fag»
* **Fysikk:**
** **[[Det elektromagnetiske spekteret]]** som blir skapt av ulike bølgjelengder av elektromagnetisk stråling blir igjen delt inn i mellom anna **[[fargespektrum]]
** Meir generelt kan ein snakke om frekvensspekter som kan omhandle elektromagnetiske frekvensar, [[lyd]]frekvensar og anna. 
** Ymse himmellekamar vert delt inn i **spektralklassar'''
** Eit stoff eller ein lekam har eit emisjonsspekter (utstrålingsspekter) eller eit absorbsjonsspekter. 
** Massespektrum
Fil

**Fil** kan visa til: 

* Datafil, eit informasjonselement i eit datasystem. 
* Filipino, eit språk på Filippinane
* Filmjølk, ein type kulturmjølk
* Køyrefelt, ein del av ein veg der all trafikk køyrer i same retninga
* Verktøyet fil, eit verktøy som vert brukt til å glatte, slipe eller file overflater
;FIL
FIL kan vera ei forkorting for mellom anna
* Federation of International Lacrosse, no [World Lacrosse (WL), det internasjonale idrettsforbundet for lacrosse
*[Fédération internationale de luge de course, det internasjonale idrettsforbundet for akesport
*Førde Idrettslag
NASA

:*Sjå òg [[NASA (fleirtyding)]]*

**NASA** (*National Aeronautics and Space Administration*) er den amerikanske statlege romfartsorganisasjonen som er underlagt dei amerikanske føderale styresmaktene. Organisasjonen vart grunnlagd i 1958, eit år etter at sovjetrussarane skaut opp satellitten Sputnik 1. NASA driv både med ubemanna og bemanna romferder. 

## Visjon og mål
NASA har som visjon å: 
* Forbetre livet her.
* Utvide livet til der ute. 
* Finne liv der ute.

NASA har som mål å: 
* Forstå og verne planeten Jorda.
* Utforske universet og leite etter liv. 
* Inspirere den neste generasjonen av oppdagarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Nettstaden til NASA
Stein

**Stein** viser til bergartar, og blir særleg brukt om bitar av berg og stein som materiale. 

Stein er i regelen eit solid og slitesterkt materiale som særleg blir brukt i monumentalbygg, som tempel, slott og viktige offentlege bygg. Det kan skjerast til i blokker og formast til skulpturar eller relieff. I helleform kan stein brukast på golv eller tak.

I Noreg har det vore mindre brukt som byggemateriale, men lause steinar er blitt brukte til å laga steingardar og grunnmurar og til vardebygging.

Steinar kan polerast og brukast som smykkestein. Mindre steinar blir kalla grus, medan sandkorn er så små at dei ikkje blir rekna som steinar.


fil:Scotland Skye Trotternish.jpg|Hus av stein på den skotske øya Skye.
fil:Cherain JPG03.jpg|Belgisk hus med veggar og tak av stein.
fil:Trondheim-cathedral.jpg|Monumentalbygg som Nidarosdomen er ofte blitt bygd i stein.
fil:Vignola castello.jpg|*Vignola castello* i Modena.


## Sjå òg
* Grus
* Sand
* Kjende enkeltsteinar
Luft

**Luft** er gassane rundt jorda, innhaldet i atmosfæren. Lufta på jorda på bakkenivå inneheld grovt sett fylgjande gassar:
*78 % nitrogen
*21 % oksygen
*1 % argon

I lufta finst det også mindre mengder gassar som karbondioksid, metan og varierande mengder vassdamp, og spor av ozon, svoveldioksid, ammoniakk og karbonmonoksid. Det kan også opptre stoff som natriumklorid, kosmisk støv, ørkenstøv, sot, vulkanoske, plantedelar som pollen og anna.
## Kjelder
Radian

**Radian** er ein avleia SI-eining for måling av vinkel.
Symbolet for radian er **rad**.

Andre vinkelmål er gradar, som kanskje er best kjend.
360° svarer til 2\pi radianar. Så omrekning frå radianar til gradetal eller motsett kan reknast ut frå dette forholdet.
1 rad = 57,3 grader.

Gradar kan konverterast til radianar gjennom denne formelen:
:radianar= 2 \cdot \pi \cdot \frac{gradar}{360}

:radianar= 2 \cdot \pi \cdot \frac{nygradar}{400}

Ved rekning med radianar er det praksis om mogleg å rekne med eksakte tal, det vil seie brøker:
Halveringstid

**Halveringstid** er eit omgrep som skildrar lengda på den tida det tek før nivået av radioaktivitet i eit materiale er på det halve. Forureining frå eit stoff med lang halveringstid er meir alvorleg enn frå eit stoff med kort halveringstid; stoffet er skadeleg for omgjevnadane i lang tid. Til dømes har isotopen 239Pu av Plutonium ei lang halveringstid på 24200 år. Somme andre stoff kan ha halveringstider på tusendelar av eit sekund.
Nordpolen

Den **geografiske nordpolen** ligg på 90 grader nordleg breidde og er det eine av dei to punkta (den geografiske nordpolen og Sørpolen), som jorda roterer rundt. På grunn av variasjonar i jordaksen varierer nordpolpunktet litt heile tida.

Det som er *den magnetiske nordpolen* ligg no (2003) på 78°18' nord, 104° vest, nær Ellef Ringnes' øy, ei av Queen Elizabeth-øyane i Canada og flytter seg heile tida. Sjølv om han vert kalla *nordpolen* er han faktisk *ein magnetisk sørpol* og difor tiltrekkjer den seg nordpolen på ein magnet, slik som i eit kompass.

## Bakgrunnsstoff
* What is Earth Orientation? ved usno.navy.mil.
Titalssystemet

**Titalssystemet** er eit talsystem med 10 som grunntal. Det er også kjend som det **desimale talsystemet** eller det **dekadiske talsystemet** (av deka, 'ti') eller **Det hindu-arabiske tallsystemet** etter område mykje av det oppstod i.
Det er det vanlegaste talsystemet i bruk i dag, og systemet kjem truleg av at mennesket har ti fingrar.

## Teljesystemet
Systemet inneheld siffera 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 og 9. Desse blir også kalla arabiske tal. 

## Talskrivinga

Posisjonen til tala har tyding for verdien dei viser, og null blir brukt som eit teikn på ein tom plass. Eit tal som står heilt til høgre (og eventuelt til venstre for eit desimalteikn) viser kor  mange einarar det er snakk om. Eit tal til venstre for dette viser kor mange tiarar ein har, talet til venstre for dette kor mange hundrar, og så bortetter. For kvar plass ein går til venstre blir eininga ein viser til ti gonger større, og for kvar plass ein går til høgre blir eininga ti gonger mindre. Slik kan ein lett framstilla og forstå både store tal og desimaltal.

## Historie

Ein har brukt dekadiske talsystem i alle fall så langt tilbake som i Det gamle Egypt ca. 3400 f.Kr. Titalsystemet med posisjonar blei først teke i bruk i India, og deretter teke i bruk av arabarar som spreidde det til Vesten. Det revolusjonerande med dette talsystemet sammenlikna med tidlegare system var at det inneheldt talet null. Dette gjorde posisjonssystemet mogleg. Tidlegare talsystem, som romartal, kunne innehalda mange ulike symbol for 10, 20, 50, 100 og så vidare, og var mindre eigna til å rekna med. Den nye måten å byggja opp tal på er rekna som særs viktig for den vidare utviklinga av matematikken.

## Andre talsystem
Titalssystemet blir brukt over heile verda i dag, men ulike tradisjonar har også hatt andre talsystem. 
Yukifolk i California og pameanfolk i Mexico brukte til dømes åttetalssystem - truleg i samband med at desse folka brukte å telja på mellomromma mellom fingrane sine i staden for på fingrane.
Fleire grupper i Nigeria, India, Nepal, Romarriket og Kina har nytta tolvtalsystemet. Germanske talord som dusin, skokk og gross tyder på at germanske grupper også kan ha hatt andre talsystem. I britiske område nytta ein 12 som grunntal i pengesystemet fram til 1971, då ein gjekk over til eit desimalsystem.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Decimal|Decimal]]» frå ,  den 15. februar 2015.*
Bygd

Ei **bygd** eller ei **grend** er ein landleg stad som har spreidd busetnad men som likevel utgjer eitt samfunn. Han skil seg dermed frå ein landsby der folk bur tett saman og arbeider på markene omkring.

Tradisjonelt var dei fleste bustadene i ei bygd gardar. I nyare tid er det også blitt vanleg med byggefelt der folk som driv med andre ting enn gardbruk bur.

I Noreg er «bygd» blitt eit symbol på landsbygda, som i motsetningsomgrepet «bygd og by». Ein kan til dømes snakka om «Bygde-Noreg» og meina landbruksområde i Noreg.

## Sjå òg
* Grendahus

## Bakgrunnsstoff
* Bygd i Nynorskordboka