open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radioteleskop

Eit **radioteleskop** er ei form for retningsstyrt radioantenne nytta innan radioastronomi. Dei same typen antennene vert òg nytta til å spore og samle data frå satellittar og romsondar. Dei skil seg frå optiske teleskop ved at dei opererer innan radiofrekvensområdet av det elektromagnetiske spekteret, der dei kan påvise og samle data frå radiokjelder. Radioteleskop er typisk store parabolantenner som vert nytta på eiga hand eller kopla saman. Radioobservatorium ligg ofte langt frå store byar for å unngå elektromagnetisk interferens (EMI) frå radio, TV, radar og andre apparat. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Radio telescope|Radio telescope]]» frå ,  den 8. juli 2016.* 
 

## Bakgrunnsstoff

*astronomitoday.com - "''Radio astronomy''" av Sancar J Fredsti
Ras-Alhague

**Alfa Ophiuchi** (α Oph, α Ophiuchi) eller **Ras Alhague** (**Rasalhague**) er den mest lyssterke stjerna i stjernebiletet Slangeberaren.

Alfa Ophiuchi er ei dobbeltstjerne med ei omlaupstid på kring 8,62&nbsp;år. Primærstjerna, Alfa Ophiuchi A, har ein masse på kring 2,4 gonger massen til sola, while medan den sekundære, Alfa Ophiuchi B, har 0,85 solmassar. 

Stjerna har ein samla tilsynelatande storleik på 2,08 og ligg kring 48,6 lysår frå jorda. Hovudstjerna her spektralklasse A5&nbsp;III, som indikerer at ho er ei kjempestjerne som har utvikla seg bort frå hovudserien etter at hydrogenet i kjernen er brent opp. Ho stråler kring 25 gonger sterkare enn sola og har ein effektiv temperatur på kring 8&nbsp;000&nbsp;K.

Alfa Ophiuchi A er ei raskt roterande stjerne med projisert rotasjonssnøggleik på 240&nbsp;km&nbsp;s-1. Ho spinn med ein snøggleik som er 88,5&nbsp;% av snøggleiken som ville ha brote stjerna sund. Resultatet er ein bul kring ekvator som er kring 20&nbsp;% større enn polradien. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alpha Ophiuchi|Alpha Ophiuchi]]» frå ,  den 8. juli 2016.*
Cey-Nor Development Project

**Cey-Nor Development Project** var eit utvikkingsprosjekt i Thoppukadu nær Jaffna på Sri Lanka, etablert og driven av avholdsrørsla Noregs Godtemplar Ungdomsforbund. Prosjektet var verksamt frå 1950-talet til 1970-talet. Initiativtakar og prosjektleiar var Arne Fjørtoft, og prosjektet fokuserte på opplæring av lokalfolkesetnaden i blant anna båtbygging for fiskebåtar. Vidare omfatta prosjektet eit fryseri, garnfabrikkar, helsesenter og ulike typar landsbyutvikling. Prosjektet fekk støtte frå norsk ungdom, gjennom blant annan «te for 10»-aksjonar, og Direktoratet for utviklingshjelp. Drifta av prosjektet vart overteke  av FORUT.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Cey-Nor Development Project|Cey-Nor Development Project]]» frå ,  den 8. juli 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* Om prosjektet og Arne Fjørtoft, frå Jørn-Kr. Jørgensens artikkel i *[[Norsk Biografisk Leksikon|Norsk biografisk leksikon]]*
Mozartkule

Ei **mozartkule** (tysk *Mozartkugel*) er ein sjokoladekonfekt opphavleg laga av konditoren Paul Fürst frå Salzburg i Austerrike i 1890. Han vart oppkalla etter Wolfgang Amadeus Mozart, som var fødd i Salzburg. Det opphavlege namnet på sjokoladekonfekten var *Mozart bonbon*.

## Opphav
I 1884 kom konditormeister Paul Fürst til Salzburg, der han opna eit konditori i Brodgasse nr. 13. I 1890 byrja han produsera konfektane som no er kjende som mozartkuler. Kulene vart raskt kopierte av andre konditorar i byen. Konditoriet Holzermayer und Schatz, som finst endå, selde rundt 1900 konfektkulene som «mozartkuler». Dette var eit namn som vart hengjande fast ved produktet.

## Produsentar av mozartkuler
Den gamle handverksmessige produksjonen av mozartkuler skjer i fleire konditori i Salzburg, som Konditorei Dallmann i St. Gilgen på Wolfgangssee, som òg produserer kuler handlaga etter den opphavlege oppskrifta.

Det finst ei rekkje industrielle produsentar av mozartkula som ikkje alle følgjer nøyaktig den opphavlege oppskrifta, men produserer ulike variantar. I selskapet Mirabell er mozartkulene grøne marsipankuler omgjeve av både ljos og mørk nougat. Frå andre produsentar er nougatkjernen på innsida, og marsipanen utanpå variantar med både ljos og mørk overtrekkssjokolade. 

Dei to leiande industrielle produsentane er Paul Reber GmbH og Co. KG frå Bad Reichenhall i Bayern i Tyskland og Mirabell i Grödig i Salzburg, som er eit dotterselskap av Kraft Foods. I Wien finst produsentane Hofbauer, som har det sveitsiske selskapet Lindt & Sprüngli aom eigarar, og dessutan Manner som produserer «Victor Schmidt - Austria Mozartkugeln»

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mozartkule|Mozartkule]]» frå ,  den 8. juli 2016.*
Studentsamskipnaden i Oslo

**Studentsamskipnaden i Oslo** (**SiO**) var den eine og eldste av to studentsamskipnader i Oslo fram til januar 2011, då dei to studentsamskipnadene vart slegne saman til Studentsamskipnaden i Oslo og Akershus. 

Studentsamskipnaden i Oslo var den eldste og største studentsamskipnaden i Noreg, skipa i 1939 for studentane ved Universitetet i Oslo. Etter kvart kom òg studentane ved dei vitskaplege høgskulane i Oslo, Arkitektur- og designhøgskolen i Oslo, Norges idrettshøgskole, Norges musikkhøgskole, Kunsthøgskolen i Oslo og Norges veterinærhøgskole, Det teologiske Menighetsfakultet og Handelshøyskolen BI i Oslo, og den private høgskolen Akupunkturhøgskolen med i studentsamskipnaden.
Johan Rye Holmboe

**Johan Henrik Rye Holmboe** ()
var ein norsk næringsdrivar og politikar frå Tromsø. Han var stortingsrepresentant for Frisinna Venstre frå 1919 til 1927, provianteringsminister 1920-21 og handelsminister 1923-24.

Holmboe var son til ein grosserar. Han arbeidde i yngre år for faren. I 1882-83 gjekk han i lære på eit forretningskontor i Skottland, og i 1885/86 studerte han fiske-bedrifter på austkysten av Nord-Amerika. Ei tid etter han kom heim til Noreg starta han opp eiga forretning i Tromsø og i 1888 ein tønnefabrikk. Han dreiv også eksporthandel med fisk, og fekk i 1907 bygt ein sildemjøl- og tranfabrikkk. Elles var han frå 1892 direktør for Haalogaland Dampskibsselskap, og frå 1896 for Tromsø Amts Dampskibsselskab.

Også politisk spelte Holmboe ei sentral rolle i Tromsø. Han var medlem i bystyret i samanhengande 42 år, 1889 til 1931, dei fleste åra i formannskapet. Frå 1919 til -27 var han stortingsrepresentant, fyrste tre åra for kjøpstadene i Nord-Noreg, sidan for Troms fylke. På Stortinget var han sekretær i Protokollkomiteen  til han 21. juni 1920 vart leiar av Provianteringsdepartementet i Otto B. Halvorsen si fyrste regjering. Ganske nøyaktig eitt år seinare gjekk regjeringa av, og Holmboe var så medlem i Militærkomiteen frå juni 1921 til 6. mars 1923. Då vart Holmboe utnemnd til handelsminister i Halvorsens andre regjering. Han fekk behalde statsrådposten også etter at Halvorsen døydde i mai månad, og Abraham Berge tok over som leiar av regjeringa. I juli 1924, på tampen av sesjonen, måtte Berge-regjeringa gå av. Holmboe var heile valbolken 1925-27 medlem i Utanriks- og konstitusjonskomiteen.

Til liks med statsministeren og alle statsrådane i Berge-regjeringa, vart Holmboe i 1926 stilt for riksrett. Regjeringa var tiltalt for ikkje å ha informert Stortinget om at ho hadde gitt statsstøtte til Den norske Handelsbank. Saka enda med at alle dei tiltale vart frifunne i mars 1927.

## Kjelder
*
Lars O. Skjulestad

**Lars Olsen Skjulestad** () var ein norsk gardbrukar, skipper og politikar frå Austre Moland. Han var stortingsmann for Høgre i periodane 1903-06 og 1919-27.

Skjulestad var son til ein gardbrukar. Han mønstra på som sjømann i 1872 og tok styrmannseksamen i 1876. Frå 1882 var han skipper i langfart fram til 1891. Ho slo seg då ned i heimbygda Austre Moland og tok over farsgarden Skjulestad.

Skjulestad sat i heradsstyret frå 1894 til 1927. Han var ordførar i Austre Moland 1902-04 og 1908-1922. Nær sagt jamsides representerte han partiet Høyre på Stortinget i fire valbolkar; 1903-06, 1919-21, 1922-24 og 1925-27. Skjulestad var 1903-06 medlem i Militærkomiteen, 1919-21 i Kyrkje- og skulekomiteen, 1922-24 sekretær i Lønningskomiteen og 1925-27 var han atter med i Kyrkje- og skulekomiteen. Skjulestad døydde tidleg i 1927-sesjonen.

## Kjelder
*Stortingsbiografi
Atmosfærisk refraksjon

**Atmosfærisk refraksjon** er retningsendringa til ein himmellekam på grunn av lysbryting i jordatmosfæren. Himmellekamen verkar høgare på himmelen enn han verkeleg er, men asimut vert ikkje endra. Ei stjerne som er ei senit har null refraksjon. På grunn av refraksjonen vil sola og månen sjå ut som dei er ovale, fordi den nedre randen vert løfta meir enn den øvre. Av same årsak blir dagen forlenga med nokre minutt og områda som har midnattsol strekkjer seg 35 minutt nærmare ekvator, forbi polarsirkelen. 

Ein kjende til refraksjonen alt i oldtida, men Tycho Brahe var den første som korrigerte sidan observasjonar for den. 

## Kjelder
*
Refraktor

Ein **refraktor** eller **linseteleskop** er ein astronomisk kikkert der eit bilete som vert danna av ei linse eller eit linsesystem, objektivet, vert sett gjennom ei linse eller eit system av linser, okularet, eller blir oppteken på ei fotografisk plate. 

Den største refraktoren i verda, som vart teken i bruk 1897, finst på Yerkes-observatoriet i Wisconsin i USA. Diameteren til objektivet er 1,02 m. Den nest største, teken i bruk i 1888, finst på Lick-observatoriet i California. Diameteren til objektivet er 0,91 meter. 

Den første skildringa av ein refraktor vart truleg gjort av James Gregory (1638–1675), som studerte i Italia og sidan vart professor ved St. Andrews og Edinburgh universitet.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Alaskavandresnipe

**Alaskavandresnipe** (*Tringa incana*) er ein mellomstor vadefugl i snipefamilien. Han hekkar i  lengst nordvest i Nord-Amerika og i austre Sibir og overvintrar på øyar i Stillehavet og langs austlege kystar av Australia og Papua Ny-Guinea, og i liten grad på vestkysten av Amerika sør til Chile.

## Skildring

Desse fuglane har tettvaksen kropp, lengda er mellom 26 og 29 centimeter og dei veg 60-169 gram. Det meste av fjørdrakta i hekketida er i grått, oversida er mørk grå, men undersida kvit med mørke strekar og skjelmønstra sperrestrekar. I vinterdrakta er brystet grått og flekkar og strekar er diffuse. Dei har korte, mørke gule bein og eit mørkegrått nebb. 
Ho liknar i utsjånad den nært nærskylde sibirvandresnipa, *T. brevipes*. Begge desse to artane skil seg frå dei andre medlemmene i den biologiske slekta *[[Tringa]]* med fråvære av flekker på vengene, gråaktige venger og rygg, og skjelmønster på brystet som strekkjer seg meir eller mindre over buken i hekkefjørdrakta. I begge fjørdrakter har dei ei ganske framtredande augebrynstripe.

Utanom hekketida lever alaskavandresnipene spreitt i Polynesia og på andre øyar i det sørvestlege Stillehavet, på Hawaii og Galapagosøyane, og på austkysten av Papua Ny-Guinea og austkysten av Australia. Dei kan finnast, men er sjeldan langs vestkysten av Amerika frå California til Chile.

Som andre borealmigrantar trekker alaskavandresnipa nordover for hekking i den nordlege sommaren. Dei hekkar aust i Tsjukotka-distriktet i det mest austlege Russland, i sentrale og sørlege Alaska, i vestlige Yukon nordvestre Britisk Columbia i Canada. Hekkehabitata ligg i fjellområde, opptil 1130 moh. Reirplassane har grus, og ligg ved stridtstraumande bekkar og elvar. Reiret er bygd av kvister og røter og er fôra med mjukare planterestar. Reirplassane kan ligge spreidde, men nokre gonger i klynger. 

Dei lever av virvellause dyr inkludert krepsdyr, marine leddormar, som havbørsteormar, i tillegg til blautdyr, insekt og dessutan litt småfisk. Under hekkesesongen et dei mest vasslevande insekt og larver, noko amfipodar, litt blautdyr og biller. Gjennom trekket beitar dei aktivt. Beiteåtferda syner ofte  rykkete rørsler på steinete underlag. 

Lætet er ei rask og akselererande trille med søkkande tonar og avtakande styrke. 

Storleiken på den totale populasjonen er estimert til å ligge mellom 10&nbsp;000 og 25&nbsp;000 individ og er trudd å vere stabil, jamvel om populasjonen har hatt nedgang i delar av Nord-Amerika.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wandering Tattler|Wandering Tattler]]» frå ,  den 9. juli 2016.*  
 
;Referansar 

## Bakgrunnsstoff
Alumnus

**Alumnus** eller **alumn** (frå latin for 'fosterson', gjennom USA-engelsk) er eit akademisk omgrep som etter USA-amerikansk førebilete no har vorte teke i bruk i norsk og andre språk om ein tidlegare elev eller student ved ein høgskule eller eit universitet, vanlegvis etter avsluttande eksamen frå skulen eller universitetet, i somme land òg for elevar frå gymnas og andre lærestader på liknande nivå. *Alumnus* eller *alumn* er såleis ingen akademisk grad eller yrkestittel, men ei nemning utan vidare meining enn at vedkomande har vore student ved den lærestaden som vedkomande er *alumnus* eller *alumn* ved.

Det har vorte vanleg i mange land, også i Noreg, at det ved høgskular og universitet vert skipa såkalla alumnusnettverk, det vil seie at lærestaden legg til rette for at tidlegare studentar kan halde kontakt med lærestaden og kvarandre for å utveksle kunnskap og røynsler. I USA er ofte tanken attom slike alumnusnettverk dessutan å få kontaktar i næringslivet med sikte på å oppnå økonomiske tilskott til universitetet. 

Ordet alumnus eller alumn, som i si noverande meining må reknast som eit nytt ord i norsk, bør ifylgje Språkrådet nyttast i denne forma: ein *alumnus* – fleire *alumnusar*, eller  ein *alumn* – fleire *alumnar*.

## Tidlegare bruk av nemninga
I eldre tid vart nemninga *alumn* nytta om ein elev på ein lærestad som gav både kost, losji og undervisning, anten gratis eller mot vederlag. Med utgangspunkt i dette vart nemninga òg  nytta i utvida meining om ein som var elev ved ein lærestad. 

## Kjelder
*Språkrådet om Alumnus, alumner, alumnusnettverk
*snl.no:alumn
Falck Ytters plass

**Falck Ytters plass** er ein offentleg plass på Ila i bydel St. Hanshaugen i Oslo. Plassen fekk namnet i 1933 etter barnebokforfattar og embetsmann Oluf Vilhelm Falck-Ytter (1832–1914). Ofte vert namnet på plassen skrive med *ch* i staden for *ck* i Falck, altså *Falch Ytters plass*, men det er ikkje rett.

Plassen er 5,2 mål stor og vert avgrensa av gatene Waldemar Thranes gate, Ungers gate, Bjerregaards gate og Brandts gate. Det offentlege arealet eller sjølve plassen, som for det meste er ein fotballbane med kunstgras, ligg oppå eit butikk- og bustadbygg kalla St. Hanshaugen senter, der det er garasje i fyrste høgda og i ein underetasje, og husvære i eit bygg langsetter Bjerregaards gate. Dette vart bygd på byrjinga av 2000-talet som ei ominnreiing og tilføying av ein ny etasje på det gamle garasjebygget som vart kalla Ilagarasjen, der det hadde vore fotballbane på taket om sommaren og islagt bandybane om vinteren, kjend som Ilabanen.
Rekombinasjon i kosmologi

**Rekombinasjon** er innan kosmologi at elektron, proton og nøytron vart kombinert til nøytrale atom av hydrogen og helium kring omtrent 400&nbsp;000 år etter Big Bang. Suffikset *re* er i denne samanheng misvisande sidan dette var første gang i historia til universet at det vart danna nøytrale atom. Rekombinasjonen medførte at talet på frie elektron i universet fall drastisk. Dermed vart universet gjennomsiktig for elektromagnetisk stråling. Fotona har flytta seg praktisk talt fritt i dei meir enn 13 milliardar åra som har passert frå den gangen til i dag. Det tyder at når vi observerer den kosmiske bakgrunnsstrålinga, så observerer vi korleis universet var 400&nbsp;000 år etter Big Bang.

## Kjelder

*
Ingebjørg Bratland

**Ingebjørg Harman Bratland** () er ein norsk kvedar og songar frå Edland i Vinje i Telemark.

Bratland vann A-klassa i vokal folkemusikk under Landskappleiken 2009. Ho gav i 2013 ut musikkalbumet *[[Heimafrå]]*, saman med Odd Nordstoga. Albumet vart tildelt Spellemannprisen 2013 i kategorien folkemusikk/tradisjonsmusik. Året etter kom Bratland med soloalbumet *Berre meg*, og i 2015 gav ho ut albumet *Månesinn*.

## Plater
* *[[Heimafrå]]* (2013) – saman med Odd Nordstoga
* *Berre meg* (2014)
* *Månesinn* (2015)
* *Hjarteskjell* (2017)
* *Til alle tider* (2019) – saman med Espen Lind
* *Papirfly* (2020)
* *Klokkene kallar* (2020) – EP

## Kjelder
* Ingebjørg Bratland på Allkunne
* Snl.no
* Heimeside
* Ingebjørg Bratland på Spotify
Richard Christopher Carrington

**Richard Christopher Carrington** () var ein engelsk amatørastronom og bryggerieigar, og opphavleg teolog, som i 1853 bygde eit observatorium i Redhill. Han utgåvar i 1864 eit stort verk om sine solobservasjonar frå 1853 til 1861. Han fann rotasjonstida til sola og påviste breiddevariasjonen til solflekkane. 

## Kjelder

*
Richard van der Riet Woolley

Sir **Richard van der Riet Woolley** () var ein engelsk astronom som vart Astronomer Royal. 

Van der Riet var ein direktør ved Mount Stromlo Observatory frå 1939 til 1955 og den 11. Astronomer Royal i Storbritannia frå 1956 til 1971. Han arbeidde mellom anna med teoretisk astrofysikk, stellardynamikk og galaktisk dynamikk.

## Kjelder
*Aksnes, Kaare & Delphin, Inger Lise A. (15. februar 2009). Richard Woolley Van Der Riet. I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå http://snl.no/Richard_Woolley_van_der_Riet.
Langeland skule

**Langeland skule** er ein offentleg barneskule på Langeland i Stord kommune. Rektor ved skulen er Anita Eriksen (2016).

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad
Rigel

**Rigel**, med Bayernemninga **Beta Orionis** (β Ori, β Orionis), er den mest lyssterke stjerna i stjernebiletet Orion og den sjuande mest lyssterke stjerna på nattehimmelen, med tilsynelatande storleiksklasse 0,12. Sett frå jorda er ho i røynda eit trippeltsystem der primærstjerna (Rigel A) er ei blåkvit superkjempe med absolutt storleiksklasse −7,84 og kring 120&nbsp;000 gonger så lyssterk som sola. Ho er ein Alfa Cygni-variabel, som pulserer periodisk. Rigel B er synleg i små teleskop og er i seg sjølv ei spektroskopisk dobbeltstjerne, som består av to blåkvite stjerner i hovudserien med spektralklasse B9.

Spektroskopiske estimat av avstanden til Rigel er mellom 700 og 900 lysår, medan parallaksemålingar frå *[[Hipparcos]]*-satellitten gav avstanden til å vere 860&nbsp;lysår, med ein feilmargin på kring 9&nbsp;%.  Rigel A er ei blå superkjempe, med kring 21 solmassar, og skin kring 120&nbsp;000 gonger kraftigare enn sola. Overflatetemperaturen hennar er kring 12&nbsp;100 K. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rigel|Rigel]]» frå ,  den 9. juli 2016.*
Einar Li

**Einar Li** () var ein norsk avis- og organisasjonsmann frå Bergen.

Li var fødd i Bergen som sonen til ein oberstløytnant. Sjølv tok han cand.philol.-graden ved universitetet i hovudstaden i 1905. Tidleg var han aktiv i arbeidarrørsla, arbeidde i avisa Social-Demokraten frå 1901 til 1909. I 1906 og -07 vart han to gongar dømd til fengsel for høvesvis militærnekting og antimilitær agitasjon. Sidan var han tilsett i avisa Den 1ste Mai i Stavanger fram til 1916. Han fekk då jobb som kontorsjef i Stavanger kommune. Frå 1919 til 1945 var han direktør i Norges Byforbund. Til sist generalsekretær i Den norske Kurstedsforening til 1950. Begge desse organisasjonane heldt hus i Oslo.

Ved splittinga av Det norske Arbeidarparti i 1921 melde Li seg inn Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti. Ei tid etter at dei to partia gjekk saman att, forlet han det samla Arbeidarpartiet. Han hadde ei mengd tillitsverv, særleg innafor kooperasjonen.

## Kjelder
*Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1957
Ringfjell

**Ringfjell** er ringforma fjelldanningar, først observert på månen, men seinare påvist òg på planetane Merkur, Venus og Mars og på ein rekkje av månane til planetane. 

Ringfjella er stort sett danna som nedslagskrater. På grunn av mangelen på vatn, atmosfære og tektonikkplater er det lite erosjon på månen og somme av planetane, og kratera kan vere over to milliardar år gamle.

Ei **vollslette** er eit vanleg omgrep for store ringfjell. 

## Kjelder

*
*

## Bakgrunnsstoff
Roche-grensa

**Roche-grensa** er den teoretiske minsteavstand som ein måne kan ha frå ein planet utan å bli riven sund av tidevasskrefter Grensa vart først gjeve i 1850 av den franske astronomen Édouard Roche (1820–83). For ein flytande måne med same tettleik som planeten, ligg grensa i ein avstand av 2,44 gonger radien til planeten. Ringane til Saturn ligg innafor grensa. Derfor er det rimeleg å tru at ringane er danna av ein eller fleire oppløyste månar, eller av materie frå danninga av systemet som ikkje har kunne kondensert seg. Roche-grensa opptrer på liknande måte i dobbeltstjernesystem.

## Kjelder

*
Roger Joseph Boscovich

**Roger Joseph Boscovich** () var ein dalmatisk matematikar og astronom. 

Boscovich vart 15 år gammal oppteken i Jesuittordenen og var frå 1740 professor ved Collegium Romanum. Han leverte mange astronomiske arbeid om kikkertkonstruksjon, tyngdekrafta og forma på jorda, men det meste kjende matematiske arbeidet hans omhandlar sfærisk trigonometri og polynomialsatsen. Saman med den britiske jesuitten Maire føretok Boscovich ei gradmåling ved Roma. I 1771 kom *Theoria philosophiae naturalis* ut, der han diskuterer ein atomteori. I 1764 vart Boscovich professor i Pavia, men då Jesuittordenen vart oppheva i Italia overtok han ei stilling i den franske marineadministrasjon, særskild oppretta for han. Dei siste åra var han i Italia med utgjevinga av dei samla verka sine. 

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Dei rudolfinske tabellane

**Dei rudolfinske tabellane** eller **Tabulae Rudolphinae** (1627) er planettabellar som vart rekna ut av Johannes Kepler på grunnlag av observasjonane til Tycho Brahe, etter oppfordring frå keisar Rudolf II av Det tysk-romerske riket.

## Kjelder

*
Rudolph Minkowski

**Rudolph Minkowski** () var ein tysk-amerikansk astronom.

Minkowski var professor ved universitetet i Hamburg 1931–1935, astronom ved Mount Wilson og Palomar-observatoriet 1935–1960. Han er særleg kjend for undersøkingane sine av supernovaer, planetariske tåker og radiokjelder og identifikasjonen deira. 

Minkowski var son av legen Oskar Minkowski. Han var medoppdagar av Apollo-asteroiden 1620 Geographos, og oppdaga den planetariske tåka M2-9.

Han vann Brucemedaljen i 1961. Krateret Minkowski på månen er namnsett etter han og onkelen.

## Kjelder

*
R Coronae-Borealis-stjerne

**R Coronae-Borealis-stjerner** er uregelmessige variable stjerner karakterisert ved lange periodar med konstant lysstyrke, som brått blir avbroten av eit intensitetsfall på 5,8 storleiksklassar, seinare følgd av ein rask auke til normal styrke.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
* R Coronae Borealis stars av C. Simon Jeffrey, Armagh Observatory Northern Irland
* Entry in the Encyclopedia of Astrobiology, Astronomi, and Spaceflight
* The R Coronae Borealis Stars, av Geoffrey C. Clayton, frå SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS)
* Variable Star of the Month, January, 2000: R Coronae Borealis  ved nettstaden til American Association of Variable Star Observers
Søndagsbokstav

**Søndagsbokstav** (av kyrkjelatin *Litera dominicalis*) er ein bokstav som svarer til årets første søndag, når 1. januar vert nedskrive med A, dei følgjande seks dagane i alfabetisk orden til G, 8. januar igjen A osv. I skotår får både 24. og 25. februar bokstaven F, slik at ein før 24. februar reknar med ein søndagsbokstav og etter 24. februar reknar med den næraste føregåande. Om ein kjenner årets søndagsbokstavar, kan ein lett gje vekedagen for ein særskild dato, sidan alle datoar som har denne bokstaven vil vere søndag. Til eit kvart soltal  svarar ein (eller to) søndagsbokstavar, og etter ein solsyklus vil søndagsbokstavane gjenta seg i same rekkefølgje.

## Kjelder

*
Roger-Maurice Bonnet

**Roger-Maurice Bonnet** () er ein fransk astronom. 

Bonnet var frå 1983 direktør for vitskapsprogrammet til Den europeiske romorganisasjonen ESA. Han har etablert forskningsprogrammet til Esa, Space Science – Horizon 2000, og har gjeve viktige bidrag til planlegging og instrumenting av romobservatorium for studiar av Halleys komet og sola.

## Kjelder

*
Rolf Brahde

**Carl Rolf Brahde** () var ein norsk astronom.

Brahde var observator ved Universitetet i Oslo frå 1949 og professor der 1988–1989, mellom anna med ansvar for utbygginga av solobservatoriet på Harestua. Dei viktigaste arbeida hans var innafor astronomisk instrumentering, databehandling og tidvassutrekningar. Brahde publiserte mange populærvitskapelege artiklar, avhandlinger og bøker, mellom anna tabellverket *Solas stilling i Norge* (1970) som gjev den daglege og årlege rørsla til sola på himmelen for 204 stader i Noreg. Han rekna ut *[[Almanakk for Norge]]* frå 1967 til 1991.

## Kjelder

*
Sacramento Peak Observatory

**Sacramento Peak Observatory** er eit amerikansk solobservatorium i New Mexico (2800 moh., oppretta 1947–1952). Det er mellom anna utstyrt med den største koronagrafen i verda og eit stort tårnteleskop.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff

* The Creation of the Sacramento Peak Observatory 
* National Solar Observatory home page
* National Solar Observatory observes a 'solar tsunami' (Moreton wave)
Sadr

**Sadr** eller **Gamma Cygni** (γ Cyg, γ Cygni) er ei stjerne nord i stjernebiletet Svana, som dannar krysset i asterismen av dei fem stjernene kalla Nordkrossen. 

Sadr har ein tilsynelatande storleiksklasse på 2,23, og er av dei meir lyssterke stjernene på nattehimmelen. Parallaksemålingar har gjeve eit estimat på avstanden til stjerna på 1800 lysår (560&nbsp;parsec), med ein feilmargin på 15&nbsp;%. Spektralklassen til stjerna er F8&nbsp;Iab, som indikerer at ho er ei superkjempe. Sidan 1943 har spekteret til denne stjerna vore eit stabilt ankerpunkt som andre stjerner vert klassifisert etter.

Samanlikna med sola er dette ei enorm stjerne som er 12 gonger solmassen og kring 150 gonger solradien. Ho stråler meir enn 33&nbsp;000 gonger så mykje energi som sola med ein effektiv temperatur på 6&nbsp;100&nbsp;K i den ytre envelopen. Temperaturen gjev stjerna ein gulkvit farge som gjer ho til ei klasse F-stjerne. Massive stjerner som denne brenn kjernebrenselet raskare enn sola, så den estimerte alderen er berre kring 12 millionar år.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gamma Cygni|Gamma Cygni]]» frå ,  den 9. juli 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Sadr  av Jim Kaler.
* http://www.atlasoftheuniverse.com/nebulae/ic1318.html
* Astronomi Picture of the Day: Gamma Cygni, NASA, 9. juli 2013
Schwabe på månen

**Schwabe** er eit lite månekrater som ligg nord på månen. Det ligg søraust for det større krateret Arnold, og aust-nordaust for Democritus.

Ei kløft går gjennom krateret i nordvest og fram til det lava-fylte terrenget kring Schwabe G. Sør for Schwabe ligg ei anna kløft som går frå kanten av Schwabe D og nesten 100&nbsp;km austover.

Resten av kraterkanten til Schwabe er nedsliten og ujamn, med den mest intakte delen langs aust-søraustsida. Den indre botnen er blitt fylt med basaltisk lava, og har kanskje flytt inn i krateret gjennom kløftene i kanten. Overflata er jamn og utan detaljar, med ein albedo lik det kringliggande terrenget.

## Satellittkrater
Til vanleg er desse identifisert på månekart med ein bokstav ved sida av kratermidtpunktet som er nærast Schwabe.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schwabe (crater)|Schwabe (crater)]]» frå ,  den 9. juli 2016.*  

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ladningssymmetri

**Ladningssymmetri** syner til symmetri i dei fysiske lovene under ein ladningskonjugert transformasjon. Elektromagnetisme, gravitasjon og sterk vekselverknad har alle ladningssymmetri, medan svak vekselverknad byrt ladningssymmetrien. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:C-symmetry|C-symmetry]]» frå ,  den 9. juli 2016.*
Scintillasjon i astronomi

**Scintillasjon** er funklinga, tindringa eller blinkinga til stjernene, det vil seie raske fluktuasjonar i lysstyrke. Svake stjerner kan vekselvis forsvinne og kome til syne. Scintillasjon skuldast turbulens i jordatmosfæren nær overflata. Strøymingar mellom luftlag med forskjellig temperatur og vassdampinnhald skapar varierande irregulæritetar i tettleikenav den lufta som stjernelyset passerer, og dette fører til variabel refraksjon og interferens av lyset. Sett i kikkert under stor lufturo vil ei stjerne vise vibrerande rørsle. For lyssterke stjerner som står nær horisonten (der scintillasjonen er størst), opptrer òg fargeveksling. Dei store planetane, som ein i kikkert kan sjå som skiver, tindrar lite eller ikkje i det heile tatt. Kvart enkelt punkt på planetskiva vil rettnok vise scintillasjon, men for skiva som heilskap vil verknaden kompenserast. På planetbilete (observert eller fotografert) vil verknaden derimot gjere seg gjeldende, sidan finare detaljar vert viska ut.

## Kjelder

*
Seeing

**Seeing** (av engelsk) er ei skildring av dei atmosfæriske forholda som er gjevne kvaliteten av eit teleskopisk bilete. God seeing tyder på klar luft med veldefinert, roleg bilete, medan dårleg seeing syner til eit utviska, uroleg bilete på grunn av stor lufturo på grunn av scintillasjon.

## Kjelder

*
Scheat

**Scheat** eller **Beta Pegasi** (β Peg, β Pegasi) er ei raud kjempestjerne i stjernebiletet Pegasus. Den tilsynelatande storleiksklasse er 2,42, som gjer ho til den nest mest lyssterke i stjernebiletet etter Epsilon Pegasi. 

Basert på parallaksemålingar ligg Beta Pegasi kring 196&nbsp;lysår. Ho er uvanleg for å vere ei lyssterk stjerne fordi ho har ein relativt låg overflatetemperatur, samanlikna med stjerner som sola. Denne stjerna har ein spektralklasse på M2.3&nbsp;II-III, som indikerer at spektrumet har eigenskapar mellom ei lyssterk kjempe og ei kjempestjerne. Ho har utvida seg til å bli 95 gonger så stor som sola og ho lyser 1500 gonger så sterkt. Den effektive temperaturen til den ytre envelopen til stjerna er kring 3&nbsp;700&nbsp;K, og gjev stjerna ein karakteristisk oransje-raud farge til ei klasse M-stjerne. 

Beta Pegasi er ein halvregulær variabel med ein periode på 43,3 dagar med ein lysstyrke som varierer frå +2,31 til +2,74. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Scheat|Scheat]]» frå ,  den 9. juli 2016.*
Schedar

**Schedar** eller **Alfa Cassiopeiae** (α Cas, α Cassiopeiae ) er ei stjerne i stjernebiletet Kassiopeia. Avhengig av kva passband som er nytta, kan Schedar vere marginalt lysare eller dimmare enn Caph.  Nyare kalkuleringar har indikert at Schedar er den mest lyssterke i Kassiopeia, med ein tilsynelatande storleiksklasse på 2,240. Schedar ligg lenger unna jorda enn Caph, 228 lysår mot 54, så Schedar er nesten 18 gonger meir lyssterk enn Caph når det kjem til den faktiske storleiksklassen. 

Schedar er ei oransje kjempestjerne med spektralklasse K0IIIa, som gjer ho langt kjøligare enn sola.  Fordi ho har utvida seg kraftig er den bolometrisk luminositeten kring 676 L<sub>☉</sub>.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schedar|Schedar]]» frå ,  den 9. juli 2016.*
Gulhette

**Gulhette** (*Mycena citrinomarginata*) er ein liten til mellomstor hettesopp. Han ymsar mykje på let og utsjånad, men har som typisk kjenneteikn ein meir eller mindre gulvoren hatt og gul skiveegg. Hatten er 0,5 til 2 centimeter på tvers.

Gulhette veks i mange slag habitat. Ho veks på pinnar og anna strø på bakken.

I Noreg veks ho over heile landet, inkludert i fjellet, men er generelt ikkje særs vanleg.

## Kjelder

*
Selenografi

**Selenografi** er kartlegging og skildring av overflata til månen. 

Historisk arbeidde selenografar med kartlegging og namngjeving av månehav, krater, fjellkjeder og andre detaljar. Denne oppgåva var stort sett ferdig då høgoppløyselege bilete av nære og fjerne sida av månen vart teken av romfartøy i bane rundt månen. Likevel er det somme regionar av månen som er dårleg kartlagt (særleg nær polane), og den nøyaktige plasseringa til mange detaljar (som kraterdjupner) er uvisse med fleire kilometer. I dag er selenografi eit felt under selenologi.

## Kjelder

*
Selenologi

**Selenologi** er læra om månen. Geologien på månen skil seg kraftig frå jorda. Månen har ingen atmosfære og derfor ingen erosjon på grunn av vêret. Han har heller ingen platetektonikk og lågare gravitasjon. Den kompliserte geomorfologien til måneoverflata har blitt danna av ein kombinasjon av fleire prosessar, men hovudsakleg nedslagskrater og vulkanisme. 

## Sjå òg
*Selenografi

## Kjelder

*
Senitdistanse

**Senitdistanse** er vinkelavstanden til ein himmellekam frå senit, komplementet til høgda. I grader er dermed høgda og senitdistansen 90° til saman. 

## Kjelder

*
Seth Nicholson

**Seth Barnes Nicholson** () var ein amerikansk astronom.

Nicholson var knytt til Mount Wilson-observatoriet frå 1915 til 1957. Han oppdaga fire av Jupitermånane og bestemte overflatetemperaturen på planeten, men arbeidde hovudsakleg innafor solfysikk, mellom anna med magnetfeltet til solflekkane.

## Prisar og oppkallingar
* Brucemedaljen (1963)
* Asteroiden 1831 Nicholson, krateret Nicholson på månen, krateret Nicholson på Mars og Nicholson Regio på Ganymedes er alle namnsette etter han. 

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Sherburne Wesley Burnham

**Sherburne Wesley Burnham** () var ein USA-amerikansk astronom.  

Burnham var først stenograf og journalist fram til 1902, men var samstundes ivrig observatør av dobbeltstjerner. Han vart astronom ved Yerkes-observatoriet frå det vart grunnlagt i 1897, og professor ved Chicago University 1902–1914. I 1906 gav han ut ein stor katalog over dobbeltstjerner.

Månekrateret Burnham og asteroiden 834 Burnhamia vart namnsett etter han.

## Kjelder

*
Shoemaker-Levy 9

**Shoemaker–Levy&nbsp;9** (formelt **D/1993&nbsp;F2**) var ein komet som braut opp i fleire bitar og kolliderte med Jupiter i juli 1994, den første direkte observasjonen av ein kollisjon mellom himmellekamar i solsystemet. Dette skapte stor mediadekning og kometen vart tett observert av astronomar verda over. 

Kometen vart oppdaga av astronomane Carolyn og Eugene M. Shoemaker og David Levy. Shoemaker–Levy 9 vart fanga av gravitasjonsfeltet til Jupiter. Det var den første kometen som vart observert i bane kring ein planet, og hadde truleg blitt fanga inn av planeten 20-30 år tidlegare. 

Kalkulasjonar synte at kometen vart delt i fleire fragment, 22 i alt, under ei nær passering av Jupiter i juli 1992. På den tida hadde Shoemaker–Levy 9 passert innafor Roche-grensa til Jupiter og tidevasskrefter til planeten reiv kometen sund. Kometen vart seinare observert i fleire fragment, det største 2,4 km i tverrmål. Desse fragmenta kolliderte med den sørlege atmosfæren til Jupiter mellom 16. og 22. juli 1994, med ein snøggleik på kring 60&nbsp;km/s, eller 216&nbsp;000&nbsp;km/h. Nedslaga skapte merke i planeten som var synlege i fleire månader. Det største merket var på storleik med jorda og svara til ein eksplosjon på 10 millionar megatonn TNT.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Shoemaker-Levy 9|Shoemaker-Levy 9]]» frå ,  den 9. juli 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Siderisk

**Siderisk** syner til noko som omhandlar stjernene. 

* Siderisk omlaupstid
* Siderisk rotasjonstid
* Siderisk år
* Siderisk døgn
* Siderisk månad
Sumarhette

**Sumarhette** (*Mycena abramsii*) er ein mellomstor og gråbrun hettesopp som veks på stubbar, mosekledde stammer og nedfalne greiner av (i hovudsak) lauvtre. Hatten er 1–4 centimeter på tvers.

I Noreg dukkar soppen opp tidleg på året, alt frå mai månad; men kan òg veksa utover hausten. Han veks over heile landet, inkludert i fjellet.

## Kjelder

*
Simon Marius

**Simon Marius** () var ein tysk astronom frå Gunzenhausen i Mittelfranken av Bayern, men budde det meste av livet i byen Ansbach.

I 1609 oppdaga Marius, uavhengig av Galileo Galilei, dei fire største månane til Jupiter og var den første (1612) som observerte Andromedatåka med kikkert.

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff

* Marius-Portalet: Mathematikker – Lege – Astronom
Bernt Korslund

**Bernt Korslund** () var ein norsk småbrukar og politikar frå Eidsvoll i Akershus. Han representerte Arbeidarpartiet på Stortinget i fire valperiodar mellom 1934 og 1957.

Korslund arbeidde heime på farsgarden, før han i 1908 byrja arbeide på ymse veg- og jarnbaneanlegg. Han overtok farsgarden i Eidsvoll allereie i 1911, men heldt fram som anleggsarbeidar i åra fram til 1915. Vintrane 1916-21 dreiv han skogsarbeid i tillegg til gardsdrifta, medan han i åra 1922-25 skøytte på gardsinntekta med anleggsarbeid.

I 1928 var Korslund med å stifte Morskogen skog- og landarbeiderforening og varr den fyrste formann i foreininga. Han var formann i Akershus landbruksselskap i perioden 1945-61.

Korlsund var med i formannskapet i Eidsvoll kommune frå 1922 til 1955, varaordførar i kommunen 1937-47. Han var stortingsrepresentant frå Akershus i tida 1934-45, vald for Arbeidarpartiet. Etter å ha vore ute ein valperiode kom han innatt på Stortinget frå varamannsplass i Akershus fylke i valperiodane 1950-53 og 1954-57. I begge periodane møtte han fast, ettersom den valde representanten Halvard Lange var utanriksminister samanhengande 1946-63. Korslund var i begge desse valperiodane, 1950-53 og 1954-57, medlem i Administrasjonskomiteen. Han var elles 1951-57 medlem av landsstyret i Arbeidarpartiet.

## Kjelder
*Stortingsbiografi
Sentralsol

**Sentralsol** er ein hypotetisk himmellekam som ein før trudde alle stjerner krinsa om, slik planetane krinsar om sola. Immanuel Kant tenkte at Sirius var sentralsol. Ein veit no at at stjernene i Mjølkevegen krinsar om tyngdepunktet i systemet, som ligger i retning mot stjernebiletet Skytten.

## Kjelder

*
Simon Newcomb

**Simon Newcomb** () var ein kanadisk-USA-amerikansk astronom og matematikar. Han var professor i matematikk og astronomi ved Naval Observatory i Washington og i Baltimore. Newcomb var den største astronomen innafor celestmekanikk på 1800-talet. Han utgav òg fleire populærastronomiske bøker. Newcomb var æresdoktor ved Universitetet i Oslo ved Abel-jubileet i 1902.

## Prisar og oppkallingar
*Medlem av National Academy of Sciences (1869);
*Royal Astronomical Society sin gullmedalje (1874);
*Medlem av Det kongelege svenske vitskapsakademiet (1875);.
*Medlem av Royal Society (1877);
*Huygens-medaljen til Haarlem vitskapsakademi (1878);
*Redaktør i American Journal of Mathematics (1885–1900);
*Copleymedaljen til Royal Society (1890);
*Chevalier i Æreslegionen (1893);
*President i American Mathematical Society (1897–1898);
*Brucemedaljen til Astronomical Society of the Pacific (1898); and
*Grunnleggjar og første president i American Astronomical Society (1899–1905).
*Asteroide 855 Newcombia er namnsett etter han.
*Krateret Newcomb på månen er namnsett etter han.
*Royal Astronomical Society of Canada har ein pris namnsett etter han. 
*Ein bygning ved US Naval Observatory heiter The Simon Newcomb Laboratory
*Minesveiparen USS «Simon Newcomb» YMS 263 vart sjøsett i 1942 og teken ut av drift i 1949

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
Sirkumpolarstjerne

**Sirkumpolarstjerne** er ei stjerne plassert slik at avstanden frå himmelpolen er mindre enn polhøgda til observasjonsstaden. Under den daglege dreiinga til jorda vil ei sirkumpolarstjerne alltid vere over horisonten.

## Kjelder

*
Sjur Refsdal

**Sjur Refsdal** () var ein norsk astrofysikar. Han er best kjend for pionerarbeidet med gravitasjonslinse, mellom anna Chang-Refsdal-linse.

Refsdal tok dr.philos. i 1970 og var professor i astronomi ved universitetet i Hamburg sidan 1972. I tillegg til gravitasjonslinser, arbeidde han med kosmologi og stjerneutvikling. Refsdal fekk Kongens fortenstmedalje i gull i 2005.

## Kjelder

*
Simultanobservasjon

**Simultanobservasjonar** er observasjonar som er utført samstundes på to eller fleire stader. Det vert særleg nytta ved studiar av astronomiske og meteorologiske fenomen.

## Kjelder

*
Bjerregaards gate

**Bjerregaards gate** er ei gate i bydel St. Hanshaugen i Oslo som går frå  Ullevålsveien og nordaustover til Uelands gate, der gata er avsperra for biltrafikk både ut frå og inn i Uelands gate. Gata går parallelt med Waldemar Thranes gate, og er tradisjonelt sett på som ei grense mellom stroka Ila og Gamle Aker.

Gata vart namngjeve i 1871  etter diktaren Henrik Anker Bjerregaard (1792 -1842).

I Bjerregaards gate ligg mellom anna St. Hanshaugen studentby, eit av dei kompleksa av studentbustader som Studentsamskipnaden i Oslo og Akershus driv. Elles er gata i hovudsak kransa av bustadblokker.

Forfattaren Johan Falkberget budde i ein periode i Bjerregaards gate 17, der han skreiv fleire av historiene sine. I førerordet til *Runer på Fjellveggen* fortel han at «*Runer på Fjellveggen* er et nek sagn og fortellinger som ble til ved Ruglsjøen, gruvene og oppe på en kvist i Bjerregaards gate 17 i Oslo.»

## Litteratur
*Knut Are Tvedt, red. 2010. «Bjerregaards gate» i  *[[Oslo byleksikon]]* 5. utgåva. Oslo: Kunnskapsforlaget. s. 83. ISBN 978-82-573-1760-7.
Wilhelm Blakstad

**Wilhelm Blakstad** () var ein norsk næringsdrivar og politikar frå Asker som representerte partiet Høgre på Stortinget frå 1919 til 1933. Han var far til Gudolf Blakstad og bror til Finn Blakstad.

### Liv og gjerning
Wilhelm Blakstad var frå storgarden Blakstad i Asker. Han gjekk 1879-82 den tekniske skulen i Trondheim og 1885-86 Noregs Landbrukshøgskule på Ås i Akershus. I mellomtida var han styrar 1882-83 av Baklandets Teglverk og Dampsmie, landmålar 1883-84, før han 1884-85 tok del i å gjenoppbyggje Kristiania Tændstikfabrik. Åra 1886-92 arbeidde han som ingeniør i «Det nordenfjeldske». Han var så fløytingsinspektør i Skiensvassdraget frå 1892 til 1898. Frå 1902 var han fløytingsdirektør i Fredrikstad Tømmerdireksjon til han døydde.

Frå 1910- til -18 var Blakstad ordførar i Fredrikstad. Etter å ha vore varamann til Stortinget 1916-18, representerte han kjøpstadene i Østfold og partiet Høgre i fem etterfylgjande storting; 1919-33. Han var medlem 1919-21 i Skog- og vassdragskomiteen, 1922-24 i Finanskomiteen, nestformann 1925-30 i Tollkomiteen, og formann 1931-33 i Finans- og tollkomiteen.

Blakstad var formann i to departementale komitear. Fyrst leia han Komiteen om regulering av Øyeren 1914, og sidan Komiteen om arbeidstidforskrifter i landbruksnæringa av 1927. Han var elles medlem 1918-21 i Tilsynskomiteen for Smålensbanen og i Mellomriksbanekommisjonen av 1921.

Ei byste av Blakstad, forma av Waldemar Dahl, står utanfor hovudkontoret til Fredrikstad Tømmerdireksjon. W. Blakstads gate i Fredrikstad har namn etter han.

## Kjelder
*Stortingsbiografi
Solaktivitet

**Solaktivitet** kan syne til fleire fenomen på sola som er forbigåande av natur, slik som: 

* solflekkar
* fakkel 
* flares
* protuberans
* solvind

## Kjelder

*
Solarkonstanten

**Solarkonstanten** er eit mål for den strålingsenergien som ei flate orientert vinkelrett på retninga til solstrålene mottar per flate- og tidseining, i ein avstand på èi astronomisk eining (AU) (omtrent avstanden frå sola til jorda). Solarkonstanten omfattar alle typar solstråling, ikkje berre synleg lys. Solarkonstanten minkar med kvadratet av avstanden frå sola. Ved jorda har satellittar målt solarkonstanten til å vere kring 1361 W/m² (watt per kvadratmeter) når jorda er lengst borte frå sola, og kring 1362 W/m² når jorda er nærast sola (ein skilnad på 0.1&nbsp;%).

Vinkeldiameteren til jorda sett frå sola er kring 1/11&nbsp;700 radianar (eller 18 bogesekund), som tyder at romvinkelen til jorda sett frå sola er kring 1/175&nbsp;000&nbsp;000 av ein steradian. Sola stråler derfor ut kring 2,2 milliardar gonger meir stråling enn det jorda fangar, eller kring 3,86&times;1026 watt.

## Sjå òg
* Sollys
* Solvind
* Solinnstråling

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Solar constant|Solar constant]]» frå ,  den 10. juli 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Solkalender

Ein **solkalender** er ein kalender som er utelukkande basert på rørsla til sola, til dømes den gregorianske kalenderen.

## Kjelder

*
Solflekk

**Solflekkar** er relativt kjølege og dermed mørke flekkar på overflata til sola. Eit mål på solflekkaktiviteten er Wolf-talet

Solflekkar vert skapt av intens magnetisk aktivitet, som hindrar konveksjon og fører til redusert overflatetemperatur. Dei opptrer vanlegvis i par, der kvar solflekk har motsett magnetisk pol til kvarandre.

Sjølv om temperaturen her er rundt 3000–4500 Kelvin, er områda rundt kring 5780 Kelvin. Sidan intensiteten til lysstyrken til ein oppvarma svartlekam er ein funksjon av temperaturen, ser solflekkane mørke ut. Men om solflekkane hadde vore isolerte frå resten av sola hadde dei vore langt meir lyssterke enn månen. Solflekkane utvidar seg og trekk seg saman når dei flyttar seg over soloverflata, og kan vere så små som 16&nbsp;km og så store som 160&nbsp;000&nbsp;km i diameter, og dei største er så store at dei er synlege frå jorda utan at ein treng teleskop.
Dei kan òg flytte seg med ein relativ snøggleik (eigenrørsle) på fleire hundre meter i sekundet når dei først dukka opp i fotosfæren.

Den intense magnetiske aktiviteten fører til andre fenomen som protuberansar. Dei fleste solstormar og flares oppstår i magnetisk aktive områder run solflekkar. Ein har observert fenomentet indreikte på andre stjerner, og vert då ofte kalla *stjerneflekkar*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sunspot|Sunspot]]» frå ,  den 10. juli 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff

* Solar Cycle 24 and VHF Aurora (www.solarcycle24.com)
Ila i Oslo

**Ila** er eit strok i indre by i Oslo, avgrensa i sør av Bjerregaards gate mot stroket Gamle Aker, og i sør og aust mot stroket Grünerløkka av Kuba og Akerselva, mot vest av stroket St. Hanshaugen, i nord mot stroket  Lovisenberg, og i nord og aust av stroket Sagene. Det kan vere ulike meiningar om grensene mot sør og mot aust går i gatene Maridalsveien eller Vøyensvingen. Elles fylgjer grensene gatene Bergstien, nordsida av bygningane i Hermann Foss' gate og nordsida av og bygningane i Colletts gate, og i nord det partiet av Ring 2 som heiter Griffenfeldts gate, mot sør og aust altså Maridalsveien nord for Alexander Kiellands plass eller Vøyensvingen, og i aust Akerselva sør for Sannerbrua.

Ila høyrde inn under Aker herred fram til 1859. Då vart stroket og heile bymarka, det  landområdet som låg som såkalla *takmark* ikring Christiania fram til byutvidinga i 1859, innlemma i Christiania by. Uelands gate, som går gjennom stroket frå sør til nord, vert rekna som den reelle grensa mellom det som vart kalla austkanten og vestkanten i dette området av Oslo, ikkje Akerselva, som vanlegvis vert sett på som grensa mellom desse to sosialt ulike lutane av byen i dei tidene Oslo var ein viktig industriby.

## Iladalen
Namnet Ila skriv seg frå ei ile (vasskjelde) som låg i den vesle dalgangen Iladalen, som i dag dominerast av Ila park. Denne ila gav namn til eigedomen Ihla, som seinare vart kalla Ilaløkken, ei løkke i bymarka, med løkkebygningen nord for Colletts gate, om lag ved krysset med Diriks gate. Løkka strekte seg på båe sidene av dagens Colletts gate og heile Iladalen frå Klokkergata og ned til om lag midt i Alexander Kiellands plass. Kommunen kjøpte Ilaløkken seint på 1890-talet, og namnet Ila kom i bruk som namn på strøket i mellomkrigstida, i samband med at Ilaløkken vart bygd ut.

I nordenden av dagens Iladalen park låg det i si tid isdammar som var eigd av Martin Edvard Nord, der det vart skåre ut isblokker om vinteren for sal i byen og til eksport. Slike isdammar vart det bygd mange av i området ikring Oslofjorden på 1800-talet, og produksjon av is for sal på især den utanlandske marknaden var ein stor inntektskjelde for mange. Martin Edvard Nord, som var styrar på Nedre Vøyen mølle frå 1847, tok i 1859 til med å skjære is i Akerselva og lagre isen i ein eigen ismagasinbygning i Maridalsveien. Frå 1868 leigde han Iladalen og bygde kunstige dammar med vatn frå Akersbekken (Ilabekken) som då rann ope gjennom Iladalen, men no ligg i røyr.

På midten av 1880-åra demma Nord opp heile nedre del av Iladalen, nesten ned til Waldemar Thranes gate, der han opna ei skeisebane om vinteren, kalla Nordishavet. Banen var kunstig opplyst om kveldane, og dei som ville nytte banen, måtte ut med inngangspengar. Men banen lønte seg ikkje, og vart lagt ned etter nokre år. Produksjonen av isblokker for sal heldt fram til om lag 1930, då kjøleskåp og maskinelt framstilt is gjorde is frå isdammar overflødig.

## Litteratur

*Oslo byleksikon
Solobservatorium

Eit **solobservatorium** er eit astronomisk observatorium utstyrt med instrument spesielt rekna for undersøkingar av sola. Oslo solobservatorium vart nedlagt som forskingsstasjon i 1987. 

Eit solobservatorium i verdsrommet er Solar and Heliospheric Observatory (SOHO).

## Kjelder

*