open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lingvistkrinsen i Praha

**Lingvistkrinsen i Praha** (fransk *Cercle linguistique de Prague*, tsjekkisk *Pražský lingvistický kroužek*) blei skipa i 1926, og mellom grunnleggjarane var tsjekkarane Vilém Mathesius og Jan Mukarovský og russarane Nikolaj S. Trubetzkoy, Roman Jakobson og Sergej Karcevskij. Dei bygde vidare på hovudideane frå Kazan'-skulen og Ferdinand de Saussure, slikt dei er framstilte ovanfor . Glansperioden for krinsen var tida fram til 2. verdskrigen. Det *[[fonologi]]ske* hovudverket frå denne perioden er *[[Grundzüge der Phonologie]]* av Nikolaj S. Trubetzkoy; boka kom ut posthumt i 1939.

## Kjelder
Roger Eskeland

**Roger Eskeland** () er ein norsk fotballspelar som spelar for Bryne FK som målvakt. Han har tidlegare spela for Feda, og Kvinesdal. I 1994 vart Roger henta til Bryne, og har til saman spela kring 350 kampar for klubben irekna treningskampar. Som ung spelar fekk han òg med seg ei rad landslagskampar på dei forskjellige gutelandslaga (G15,G16,G17,G18,M20 og M21). Til saman 34 kampar.

## Bakgrunnsstoff
* NIFS.no – Eskelands spillerprofil hos Norsk & Internasjonal Fotballstatistikk
* Spillerprofilen på hos supporterklubben til Bryne, www.b-gjengen.com
Rolf Teigen

**Rolf Teigen** () er ein norsk fotballtrenar, som for tida er utan klubb. Den 19. mai 2009 sende Bryne FK ut ei pressemelding, der det vart gjeve melding om at Teigen og assistenten Mathias Haugaasen var oppsagt. Han kom til klubben 1. november 2007. I dei obligatoriske seriekampane fekk han 10 sigrar, 9 uavgjort, og 19 tap som sjef for Bryne. Han har tidlegare vore trenar fem sesongar i Groruddalen Ballklubb. Der førte han laget frå botn av 3. divisjon til toppen av 2. divisjon. Teigen har òg ei fortid som spelar og trenar i FK Vigør.
Viggo

**Viggo** er eit mannsnamn som truleg er avleidd av *Vigge*, ei kortform for namn som byrjar med namnedelen vig, som ei latinisering. Norrønt *víg* tyder 'kamp' eller 'strid'. 

Viggo har namnedag den 15. juni.

## Namneberarar
* Viggo Ullmann (1848-1910), norsk stortingsmann
* Viggo Pedersen  (1854-1926), dansk målar
* Viggo Stuckenberg (1863-1905), dansk forfattar
* Viggo Brun (1885-1978), norsk matematikar
* Viggo Cavling (1887-1946), dansk journalist
* Viggo Barfoed (1895-1948), dansk journalist
* Viggo Hansteen (1900-1941), norsk jurist og politikar
* Viggo Widerøe (1904-2002), norsk flygar, stifta Widerøes Flyveselskap
* Viggo Kampmann (1910-1976), dansk statsminister
* Viggo Rossvær (f. 1939), norsk filosof
* Viggo Johansen (f. 1947), NRK-journalist
* Viggo Sandvik (f. 1951), norsk artist (Vazelina Bilopphøggers)
* Trond Viggo Torgersen (f. 1952), norsk artist, mediemann, barneombud og lege
* Viggo Johnsen (f. 1953), ordførar i Bø i Vesterålen
* Viggo Hagstrøm (f. 1954), norsk jurist
* Ernst-Wiggo Sandbakk (f. 1957), norsk jazzmusikar
* Viggo Mortensen (f. 1958), USA-amerikansk skodespelar
* Viggo Nonås (f. 1975), norsk forfattar

## I kulturen

* Teikneserien *Gaston Lagaffe* av André Franquin er på norsk kjend som Viggo. 

## Kjelder
Tonen B

**Tonen B** (engelsk *B flat*, italiensk *Si bemolle*) er i musikken tonen H senka eit kromatisk halvtonetrinn, dvs *hess*. 

I mellomaldersk bokstavnoteskrift var B den nest lågaste tonen, eit heiltonetrinn over utgangstonen A. I kyrkjetoneartane dorisk og lydisk forekom tonen **b** i to variantar, den mjuke og **b** (**♭**) og den harde **b**.  Den mjuke **♭** låg ein halv tone under den harde **b**. For å skilje dei to tonane, vart teiknet for den harde (høgare) **b** teikna meir kantet, og slik kom det til å likne meir på teiknet for vår **h**. I norsk, som i tysk, musikktradisjon vert denne tonen difor kalla '''h''', medan engelsk enno brukar namnet **b** for vår **h**.

Forteiknet **♭** kom med tida til å bli bruka generelt for å vise at ein tone skal bli senka eit halvt trinn. Teiknet for den harde **b** (**h**) utvikla seg til teikna **#** og eit oppløysingsteikn som opphever verknaden av eit tidlegare **#** eller **♭**. 

### På andre språk
I moderne svensk vert tonen kalla Bess eller B♭, i traditionell svensk B (ved klassisk musikk).

## Kjelder

**Cappelens musikkleksikon* 1978 ISBN 82-02-03690-9
**Musikken og vi*, J.W. Cappelens Forlag 1983 ISBN 82-02-09001-6
Tonen C

**Tonen C**, italiensk *Do*, er i musikken namnet på grunntonen i C-durskalaen, vår moderne grunnskala.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Cess

**Cess**, engelsk *C-flat*, italiensk *Do bemolle*, er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen C eitt kromatisk halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Cess tilsvare tonen H.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Cessess

**Cessess** eller C♭♭ (engelsk *C-double flat*, italiensk *Do doppio bemolle*) er i musikken namnet på tonen ein får ved å senke tonen C to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Cessess tilsvare tonen B.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Cississ

**Cississ** (engelsk *C-double sharp*, italiensk *Do doppio diesis*) er i musikken namnet tonen ein får ved å heve tonen C to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Cississ tilsvare tonen D.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Tonen D

**D**, italiensk *Re*, er i musikken namnet på den andre tonen i C-durskalaen, vår moderne grunnskala.  I mellomalderske bokstavnoteskrifter vad D fjerde tone, ein kvart over utgangstonen A.

## Kjelder

**Cappelens musikkleksikon* 1978
Le Mans (fleirtyding)

:**''Le Mans** har fleire tydingar''

* Byen Le Mans i Frankrike.
* 24-timarsløpet i Le Mans, eit billøp i byen Le Mans-
* Le Mans Series, europeisk meisterskap basert rundt 24-timarsløpet i Le Mans
* American Le Mans Series eit liknande amerikansk meisterskap i USA og Canada
* Le Mans Prototype, resarbilar som vert nytta i motorsportene ovanfor.
* Filmen Le Mans frå 1971.
Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl

**Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl**, eller **Heidelberg-Königstuhl statlege observatorium**, er eit historisk astronomisk observatorium som ligg nær topppen av Königstuhl, ein ås i byen Heidelberg i Tyskland. Føregjengaren til det noverande observatoriet vart opna ikkje så langt unna i 1774 i Mannheim, men tilhøva for observasjonar forverra seg der, og observatoriet vart difor flytta til Königstuhl i 1898.

Observatoriet er ein del av Senteret for astronomi ved Universitetet i Heidelberg. Max Planck-instituttet for astronomi opna attmed i 1967.

## Historie
Instrumenta i observatoriet skriv seg frå observatoriet i Mannheim, grunnlagt i 1774. I 1880 vart observatoriet mellombels flytta til Karlsruhe fordi dei atmosfæriske tilhøva var vortne vanskelege. Deretter vart tre andre alternativ for plassering vurdert, før ein bestemte seg for Heidelberg og Königstuhl.

Den 20. juni 1898 vart «Großherzogliche Bergsternwarte», «det storhertuglege fjellobservatoriet», høgtideleg opna av Storhertug Frederik I av Baden. Den astronomiske institusjonen bestod av to avdelingar, astrofysisk leia av Max Wolf, og astrometrisk leia av Karl Wilhelm Valentiner. Valentiner var direktør for observatoriet i Mannheim, og var den som stod bak flyttinga til Karslruhe. Etter at Valentiner gjekk av med pensjon i 1909 vart Max Wolf leiar for begge avdelingane. Max Wolf klarte å skaffe private gjevarar, slik at her kunne kjøpast inn nye kraftige teleskop.

Hovudområdet for aktiviteten ved observatoriet var å undersøke nebula og å leite etter asterioidar. Wolf, staben hans og dei som kom etter oppdaga meir enn 800 asteroidar, mellom anna den første trojanske asteroiden Achilles i 1906.

Observatoriet vart finanisert av tyske statlege midlar fram til det i 2005 vart slått saman med institutt for teoretisks astrofysikk og institutt for astronomiske kalkulasjonar ved Universitetet i Heidelberg, til eit nytt Senter for astronomi ved dette universitetet.

Mellom 1912 og 1957 oppdaga Karl Wilhelm Reinmuth nesten 400 asterioidar frå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl|Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl]]» frå , den 13. juni 2009. Engelsk Wikipedia bygde på ein artikkel frå Tysk Wikipedia.* 


## Bakgrunnsstoff
*
Karl Wilhelm Reinmuth

**Karl Wilhelm Reinmuth** () var ein tysk astronom.

Han var ein svært produktiv oppdagar av asteroidar, heile 395. Alle asterodiane vart oppdaga medan han frå 1912 til 1957 arbeidde hos  Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl, eit astronomisk observatorium som ligg på Königstuhl, ein ås oppom Heidelberg i Tyskland. Den første var 796 Sarita i 1914.

Dei viktigaste oppdagingane er 1322 Coppernicus, Apollo-asteroidane som starta med 1862 Apollo, og 69230 Hermes. 69230 Hermes vart oppdaga av Reinmuth i 1937, men let seg ikkje finne seinare. Han vart funnen igjen hausten 2003 som ei følgje av  LONEOS-programmet, der ein har leita etter slike asteroidar som kjem nær jorda.

Han oppdaga også dei trojanske asteroidane 911 Agamemnon, 1143 Odysseus, 1172 Äneas, 1173 Anchises, 1208 Troilus, 1404 Ajax, 1437 Diomedes, 1749 Telamon.

Han oppdaga 5535 Annefrank som Stardust-romsonden har sett nærare på.

Han oppdaga to kometar, dei periodiske kometane 30P/Reinmuth og 44P/Reinmuth.

Asteroiden 1111 Reinmuthia er oppkalla etter han, og vart oppdaga av han. Slik namnsetting har ein gått bort frå sidan.

Initialane på asteriodane 1227 til 1234, alle oppdaga av Reinmuth, stavar «G. Stracke». Denne tyske astronomen hadde sagt at dei ikkje skulle gi nokon asteriode namn etter han. Reinmuth heidra han på denne måten i staden: 
* 1227 Geranium 
* 1228 Scabiosa
* 1229 Tilia 
* 1230 Riceia 
* 1231 Auricula
* 1232 Cortusa
* 1233 Kobresia
* 1234 Elyna

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Karl Wilhelm Reinmuth|Karl Wilhelm Reinmuth]]» frå , den 13. juni 2009.*  


## Bakgrunnsstoff
### Minneartiklar
* MPBu '''7''' (1979) 10
* MitAG '''50''' (1980) 7
Dess

**Dess** (engelsk *D-flat*, italiensk *Re bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen D eitt kromatisk halvtonetrinn. 

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Dessess

**Dessess**, eller D♭♭  (engelsk *D-double flat*, italiensk *Re doppio bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen D to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Desses tilsvare tonen C.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Diss

**Diss** (engelsk *D-sharp*, italiensk *Re diesis*) er tonen ein får ved å heve tonen D eit kromatisk halvtonetrinn.
Tonen E

**E**, italiensk *Mi*, er i musikken namnet på den tredje tonen i C-durskalaen, vår moderne grunnskala. I mellomalderske bokstavnoteskrifter var E femte tone, ein kvint over utgangstonen A.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Raudøya landskapsvernområde

**Raudøya landskapsvernområde** er eit landskapsvernområde med plantelivsfreding. Området omfattar mesteparten av Raudøya i Ørsta kommune i Møre og Romsdal. Området blei oppretta ved kongeleg resolusjon 13. oktober 2000. Landskapsvernområdet omfattar 371 daa og er oppretta for å verne eit kultur- og naturlandskap med kristtorn. Området har ein stor og vital førekomst av kristtorn. 

Resten av Raudøya vart same dag verna som Raudøya naturreservat.

## Bakgrunnsstoff
* Verneforskrifta for Raudøya landskapsvernområde hos Lovdata
Essess

**Essess**, eller E♭♭  (engelsk *E-double flat*, italiensk *Mi doppio bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen E to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Esses tilsvare tonen D.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Tonen F

**F**, italiensk *Fa*, er i musikken namnet på den fjerdee tonen i C-durskalaen, vår moderne grunnskala. I mellomalderske bokstavnoteskrifter var F sjette tone, ein liten sekst over utgangstonen A.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Eiss

**Eiss** (engelsk *E-sharp*, italiensk *Mi diesis*) er tonen ein får ved å heve tonen E eit kromatisk halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Eiss tilsvare tonen F
Fessess

**Fessess**, eller F♭♭  (engelsk *F-double flat*, italiensk *Fa doppio bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen F to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Fesses tilsvare Ess.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Fississ

**Fississ** (engelsk *F-double sharp*, italiensk *Fa doppio diesis*) er i musikken namnet tonen ein får ved å heve tonen F to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Fississ tilsvare tonen G.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Gess

**Gess** (engelsk *G-flat*, italiensk *Sol bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen G eitt kromatisk halvtonetrinn. 

## Kjelder
* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Gessess

**Gessess**, eller G♭♭ (engelsk *G-double flat*, italiensk *Sol doppio bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen G to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Gesses tilsvare tonen F.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Tonen Fess

**Fess** eller **fess** (engelsk *F-flat*, italiensk *Fa bemolle*) er i musikken namnet på tonen ein får ved å senke tonen F eitt kromatisk halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Fess tilsvare tonen E.

## Kjelder

*
* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Giss

**Giss** (engelsk *G-sharp*, italiensk *Sol diesis*) er tonen ein får ved å heve tonen G eit kromatisk halvtonetrinn.
Tonen H

**H**, italiensk namn *Si*, er i musikken namnet på den sjuande tonen i C-durskalaen, vår moderne grunnskala. 

Tonen H er oppstått ved deling av tonen B i to former med ulik tonehøgde. I dei mellomalderske kyrkjetoneartane dorisk og lydisk forekom tonen **b** i to variantar, den mjuke og **b** (**♭**) og den harde **b**. Den mjuke **♭** låg ein halv tone under den harde **b**. For å skilje dei to tonane, vart teiknet for den harde (høgare) **b** teikna meir kantet, og slik kom det til å likne meir på teiknet for vår **h**. 

### Andre språk
På engelsk og moderne svensk vert tonen kalla *B*. På tradisjonell svensk blei han kalla *H*.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Hessess

**Hessess**, eller H♭♭ (engelsk *B-double flat*, italiensk *Si doppio bemolle*) er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen H to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Hesses tilsvare tonen A.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Hiss

**Hiss** (engelsk *B-sharp*, italiensk *Si diesis*) er tonen ein får ved å heve tonen H eit kromatisk halvtonetrinn. På eit tangentinstrument tilsvarer Hiss tonen C. Av praktiske grunnar førekjem ikkje hiss som grunntone i nokon dur- eler molltoneart.
Hississ

**Hississ** eller **H♯♯** er namn på tonen H heva to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument tilsvarer hississ tonen Ciss, og av praktiske grunar vert han svært sjeldan nytta i musikken.

## Kjelder

* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Le Mans Prototype

**Le Mans Prototype** er ein type resarbil som vert nytta for langdistanseløp. I motsetnad til formelbilar har Le Mans Prototypebilar tildekkde hjul og to sitjeplassar. Konkurranseformen vert regulert av Automobile Club de l'Ouest (ACO), som dessutan arrangerer 24-timarsløpet i Le Mans. Bilane konkurrerer i i American Le Mans Series og i den europeiske Le Mans Series. Reglane til ACO deler bilane opp i to klassar: LMP1 och LMP2.

**LMP1**

Bilar som konkurrerer i LMP1-klassen må vege minst 900 kg og motorane avgrensast till 6000 cm³ för sugmotorar og 4000 cm³ för turbomotoaer. i LMP1 er det er og tillat med 5500 cm³ turbodiesel-motorar. Klassen vert dominert av de dieseldrivne Audi R10 og Peugeot 908.

**LMP2**

LMP2-bilar veg mykje mindre (750 kg), men har 3400 cm³ V6- eller V8-sugmotorer eller 2000 cm³ turbomotorar. Klassen vert dominert av Porsche RS Spyder.

## Bakgrunnsstoff
* ACO offisiell nettstad
* Le Mans Series offisiell nettstad
Assess

**Assess**, eller A♭♭ , engelsk språk *A-double flat*, italiensk *La doppio bemolle*, er i musikken namnet tonen ein får ved å senke tonen A to kromatiske halvtonetrinn. På eit tangentinstrument vil Assess tilsvare tonen G.

## Kjelder
* *Cappelens musikkleksikon* 1978
Kultur i 1977

**Kultur i 1977** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1977.

## Biletkunst
* Yorkshire Sculpture Park i Wakefield blei grunnlagd som den første skulpturparken i Storbritannia.

## Litteratur
**Prisar: **
* Vicente Aleixandre vann Nobelprisen i litteratur.

**Utvalde utgjevingar:**
* Fantasi: *[[The Silmarillion]]* av J.R.R. Tolkien, ordna for utgjeving av Christopher Tolkien og Guy Gavriel Kay
* Feminisme: *Dancing Girls* av Margaret Atwood, *[[Egalias døtre]]* av Gerd Brantenberg, *How to Save Your Own Life* av Erica Jong, *The Women's Room* av Marilyn French
* Romanar: *In the Heart of the Country* av J.M. Coetzee, *Song of Solomon* av Toni Morrison, *The Sea, The Sea* av Iris Murdoch, *The Slave Girl* av Buchi Emecheta
* Krim/spenning: *A Judgement in Stone* av Ruth Rendell, Stephen King sin første bestseljar *[[The Shining]]*

## Mote og tekstilkunst
* Per Spook opna eit eige motehus i Paris.
* San Jose Museum of Quilts & Textiles opna i San Jose i California som det første spesialiserte quilt- og tekstilmuseet i USA.

## Musikk

Discomusikk fekk eit verdsgjennombrot gjennom filmen *[[Saturday Night Fever]]*, som Bee Gees hadde skrive mesteparten av musikken til. Songane som nådde øvst på topplistene i verda dette året var «Hotel California» av The Eagles, «I Feel Love» av Donna Summer, «Mull of Kintyre» av Wings, «Ma Baker» av Boney M og «Yes Sir, I Can Boogie» av Baccara.

1977 såg også byrjinga på pønken sin framvekst. Grupper som The Avengers, Bad Brains, Black Flag, Crass, Discharge, Fear, The Flesh Eaters, The Germs, The Misfits, 999, The Pagans, Plasmatics, VOM, The Weirdos og X blei skipa dette året. Tidlege pønkalbum som *The Clash* av The Clash, *Damned, Damned, Damned* av The Damned og *Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols* av Sex Pistols kom ut dette året. Året såg også fleire utgjevingar av førestealbum frå artistar som låg nær opptil pønksjangeren, som *My Aim Is True* av Elvis Costello, *Motörhead* avMotörhead, *Suicide* av Suicide og *Talking Heads: 77* av Talking Heads.

## Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1977 in music|1977 in music]]» frå , og «[[:en:1977 in literature|1977 in literature]]» frå  den 16. juni 2009.*
Kultur i 1980

**Kultur i 1980** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1980.

## Litteratur
Innan norsk litteratur uttalte forlagsdirektøren i Gyldendal, Andreas Skartveit, at han ønska forfattarar ville venda tilbake til «havet, døden og kjærligheten», motsett sosialrealismen som hadde prega 1970-talet.

**Prisar og utmerkingar:**

* Polske Czesław Miłosz vann Nobelprisen i litteratur.
* Svenske Sara Lidman vann Nordisk Råds Litteraturpris for *Vredens barn*.
* Sørafrikanske Andre Brink vann Prix Médicis International
for *A Dry White Season* (norsk *Hvit tørketid*).
* Britiske William Golding vann Bookerprisen for *Rites of Passage*.

* Den franske forfattaren Marguerite Yourcenar blei den første kvinna som blei vald inn i Académie française.

**Utgjevingar:**
* Fantasi/historie: *Il nome della rosa* (*Rosens navn*) av Umberto Eco, *Midnight's Children* (*Midnattsbarn*) av Salman Rushdie, *The Clan of the Cave Bear* (*Hulebjørnens klan*) av Jean M. Auel

* Skodespel: *Educating Rita* av Willy Russell hadde premiere i London.

**Døde:** Henry Miller, Vinicius de Moraes, Barbara Pym, Jean-Paul Sartre, Mae West
## Musikk

Discomusikken frå 1970-talet fekk eit sterkt tilbakeslag i USA. Analoge og akustiske instrument knytte til denne musikken blei forlatne til fordel for syntetiske, bortsett frå trommemaskinen, som framleis blei mykje brukt.

Hardrockmusikken såg gjennombrotet til fleire artistar med 
*Ace of Spades* av Motörhead, *Back in Black* av AC/DC, *Blizzard of Ozz* av Ozzy Osbourne og *Iron Maiden* av Iron Maiden. Vokalisten og låtskrivaren i AC/DC, Bon Scott, døydde dette året i ei ulukke knytt til storbruk av alkohol. Gruppa valde å fortsetja med ein ny vokalist, Brian Johnson. Då Led Zeppelin mista trommeslagaren John Bonham i ei liknande ulukke, blei gruppa oppløyst.

Bruce Springsteen blei verdskjend med albumet *The River*.

Komponisten Philip Glass sin opera *[[Satyagraha]]* hadde premiere i Amsterdam.

Songane som fekk best plasseringar på topplistene i verda dette året var «Another Brick in the Wall (part 2)» av Pink Floyd, «Upside Down» av Diana Ross, «Woman in Love» av Barbra Streisand, «Funkytown» av Lipps Inc og «(Just Like) Starting Over» av nyleg avdøde John Lennon, som nyleg var blitt skoten utanfor heimen sin i New York. 

Gruppene Manowar, New Order, R.E.M. og Violent Femmes blei danna i 1980.

**Døde:** Joe Dassin, Jimmy Durante, Tim Hardin, José Iturbi, John Lennon, Mantovani, Allan Pettersson, Lillian Randolph, Bon Scott

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:1980 in literature|1980 in literature]]» frå , og «[[:en:1980 in music|1980 in music]]» frå  den 18. juni 2009.*
Kultur i 1999

## Litteratur
**Prisar:** 
* Günter Grass vann Nobelprisen i litteratur. 
* Pia Tafdrup fekk Nordisk Råds litteraturpris for *Dronningeporten*
* J.M. Coetzee fekk Bookerprisen for *Disgrace*

**Utvalde utgjevingar:**
* Romanar: *Disgrace* av J.M. Coetzee, *[[Girl with a Pearl Earring]]* av Tracy Chevalier, *Chocolat* av Joanne Harris, *Hannibal* av Thomas Harris, **Tis'' av [[Frank McCourt]], ''Paradise'' av [[Toni Morrison]]
* Fantasi: ''Harry Potter and the Prisoner of Azkaban'' av [[J.K. Rowling]], ''The Fifth Elephant'' av [[Terry Pratchett]]

**Døde:** [[Joseph Heller]], [[Iris Murdoch]], [[Mario Puzo]]
== Musikk ==
[[Britney Spears]] gav ut sitt første album, ''...Baby One More Time''. Albumet og den første singelen derfrå nådde begge toppen av hitlisten i USA og fleire andre land.

[[Hikaru Utada]] gav ut sitt første album, ''First Love'', som etter to månader var blitt det mestseljande albumet i Japan nokon gong.

Musikalen ''[[Mamma Mia!]]'' hadde premiere i London.

**Døde:*' [[Yehudi Menuhin]], [[Amalia Rodrigues]], [[Ananda Shankar]], [[Dusty Springfield]]

<div class="references-small">
* *Denne artikkelen bygger på «1999 in music» frå , og «1999 in literature» frå  den 28. juni 2009.''
Kultur i 1998

## Kunst

* Chris Ofili fekk Turnerprisen
* Museum of Modern Art i New York heldt ei retrospektiv utstilling for Jackson Pollock 
* Kunstverket *[[Angel of the North]]* av Anthony Gormley blei avduka utanfor Newcastle.

## Litteratur
**Prisar:**
* José Saramago vann Nobelprisen i litteratur
* Tua Forsström fekk	Nordisk Råds litteraturpris for *Efter att ha tillbringat en natt bland hästar* 
* Ian McEwan fekk Bookerprisen for *Amsterdam*
* Lucía Etxebarria fekk Premio Nadal for *Beatriz y los cuerpos celestes*

**Utvalde utgjevingar:** *The Hours* av Michael Cunningham
Fantasi: *Harry Potter and the Chamber of Secrets* av J.K. Rowling, *To Say Nothing of the Dog* av Connie Willis

Eit stykke av Tennessee Williams frå 1939, *Not About Nightingales*, hadde premiere.
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:1998 in literature|1998 in literature]]» frå , og «[[:en:1998 in art|1998 in art]]» frå  den 28. juni 2009.*
Kultur i 1996

## Film

**Prisar:**
* *[[The English Patient]]* vann oscarprisar for beste film, beste regissør og beste kvinnelege birolle
* *[[Secrets & Lies]]* vann gullpalma ved filmfestivalen i Cannes
* *[[Michael Collins]]* vann gulløva ved filmfestivalen i Venezia
* *[[Sense and Sensibility]]* vann gullbjørnen ved filmfestivalen i Berlin

Dei ti best inntenande Hollywood-filmane i 1996 var *[[Independence Day]], [[Twister]], , [[The Rock]], [[The Nutty Professor]], [[Eraser]], [[The Hunchback of Notre Dame]], [[Jerry Maguire]], [[Ransom]]* og *[[101 Dalmatians]]*

Mot argentinske protestar spelte Madonna rolla som Eva Perron i musikalfilmen *[[Evita]]* mot Antonio Banderas og Jonathan Pryce. Filmen blei godt motteken.

## Litteratur
Wisława Szymborska fekk Nobelprisen i litteratur.

## Musikk

Tupac Shakur gav ut det første dobbeltalbumet innan rapp, *All Eyez on Me*, som fekk store sal og stor innverknad. Shakur blei skoten frå ein forbipasserande bil i september same året, og døydde ei snau veke seinare.

Turnear: Michael Jackson sin HIStory-turné, Neneh Cherry sin Man-turné.

Operasongarane Roberto Alagna Angela Gheorghiu gifta seg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:1996 in film|1996 in film]]» frå , og «[[:en:1996 in music|1996 in music]]» frå  den 28. juni 2009.*
Kultur i 1993

**Kultur i 1993** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1993.

## Film
## Litteratur
**Prisar:**
* Toni Morrison vann Nobelprisen i litteratur.
* Amin Maalouf vann Prix Goncourt for *Le Rocher de Tanios* (*Taniosklippen*).
* Peer Hultberg frå Danmark vann Nordisk Råds litteraturpris for *Byen og Verden*.

*[[A Brief History of Time]]* av Stephen Hawking blei den lengstlevande boka på *[[The Sunday Times]]* si bestseljarliste.

**Utvalde utgjevingar:**
* Krim: *Hendelser ved vann* (*Händelser vid vatten*) av Kerstin Ekman, *Strip Tease* av Carl Hiaasen, *Blind Gudinne* av Anne Holt, *Den vita lejoninnan* (*Den hvite løvinnen*) av Henning Mankell
* Romanar: *[[Erling-serien|Utsikt til paradiset]]* av Ingvar Ambjørnsen, *Forføreren* av Jan Kjærstad, *Tatt av kvinnen* av Erlend Loe 
* *I et speil, i en gåte* av Jostein Gaarder

**Døde:** Bertus Aafjes, Paal Brekke, Anthony Burgess, Tage la Cour, Göran O. Eriksson, William Golding, Dorothy B. Hughes, Majken Johansson, Ingvar Moe, Ulf Palme 

## Musikk

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Litteraturåret 1993|Litteraturåret 1993]]» frå , og «[[:en:1993 in literature|1993 in literature]]» frå  den 6. juli 2009.*
Kultur i 1995

## Arkitektur
* Bygningar frå dette året: Domkyrkja i Evry og San Francisco Museum of Modern Art, utforma av Mario Botta.

## Kunst
* Damien Hirst vann Turnerprisen.

## Litteratur
* 31. desember dette året avslutta Bill Watterson teikneserien *Calvin and Hobbes*, norsk *[[Tommy og Tigern]]*, etter ti år.

## Musikk
Dei bestseljande singlane dette året på verdsbasis var «Gangsta's Paradise» av Coolio, «Boombastic» av Shaggy, «Back for Good» av Take That, «You Are Not Alone» av Michael Jackson og «Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me» av U2.
Kultur i 1994

**Kultur i 1994** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1994.
## Film
## Litteratur
## Musikk
Moldova fekk ny nasjonalsong, «Limba noastră».

29. september blei raï-songaren Cheb Hasni drepen i Algerie, 26 år gammal, den første i ei bølgje åtak på menneske som dreiv med musikk av muslimske fundamentalistar i landet.

Green Day gav ut gjennombrotsalbumet sitt *Dookie* den 1. februar, som selde til diamant. Plata innleia den nye interessa for punk-rock på midten av 1990-talet.

Rockegruppa Nirvana heldt sin siste konsert den 1. mars dette året, i München. Nokre dagar seinare gjekk songaren i gruppa, Kurt Cobain, i koma etter ein overdose med rohypnol og sjampanje. I midten av mars varsla kona Courtney Love politiet at Cobain var suicidal, og dei beslaglo ammunisjon og fire skytevåpen frå heimen hans. 8. april blei Cobain funnen død etter å ha skote seg sjølv tre dagar tidlegare.

**Utgjevingar:**
* Moderne klassisk: *[[Adiemus]]: Songs of Sanctuary* av Karl Jenkins, *Horn Concerto* av Oliver Knussen, 
*Stele* av György Kurtág, *L'esprit des dunes* av Tristan Murail, *Concerto for Trombone* av Michael Nyman, Symfoni No. 7 *Angel of Light* av Einojuhani Rautavaara 

**Døde:** Kurt Cobain, Yvonne Fair, Cheb Hasni, Manos Hatzidakis, Elizabeth Maconchy, Henry Mancini, Domenico Modugno, Dinah Shore, Garnett Silk

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1994 in music|1994 in music]]» frå , den 6. juli 2009.*
Optimalitetsteori

**Optimalitetsteori** (OT) er ein generativ lingvistisk teori som postulerer at observerbare språklege einingar oppstår gjennom ein interaksjon mellom motstridande *[[avgrensing]]ar* (engelsk *constraints*). Teorien blei opphavleg føreslegen i 1993 av dei amerikanske lingvistane Alan Prince (1946–) og Paul Smolensky (1955–) og John J. McCarthy (1953–).

Teorien har tre grunnleggjande komponentar, som knyter i hop ein djupstruktur (DS) / underliggjande representasjon (UR) og ein overflatestruktur (OS) / fonetisk representasjon (FR): 
# GEN (generator) genererer ei uendeleg mengd med alternative utdata, eller *kandidatar*
# CON (constraints eller innskrenkingar) er ei ordna liste med *avgensingar* som blir nytta til å velje mellom kandidatane
# EVAL (evaluator) vel den optimale kandidaten

## Fotnotar
Kultur i 1988

**Kultur i 1988** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1988.

## Litteratur
**Prisar:**
Naguib Mahfouz vann Nobelprisen i litteratur

**Utvalde utgjevingar:**
*Cat's Eye* (*Katteøyet*) av Margaret Atwood, *Nervous Condition* av Tsitsi Dangarembga, *The Fifth Child* av Doris Lessing, *The Satanic Verses* (*Sataniske vers*) av Salman Rushdie, *O Alquimista* (*Alkymisten*) av Paulo Coelho, *Sourcery* og *Wyrd Sisters* av Terry Pratchett

Skodespelet *M. Butterfly* av David Henry Hwang hadde premiere på Broadway.

Norske utgjevingar: 
*Adams dagbok* av Knut Faldbakken, *Herman* av Lars Saabye Christensen, *Hudløs himmel* av Herbjørg Wassmo, *Hvem har ditt ansikt?* av Liv Køltzow, *Maria, Maria* av Anne Karin Elstad, *Oda!* av Ketil Bjørnstad, *Små nøkler, store rom* av Bjørg Vik

## Musikk

Roy Orbison opplevde ny popularitet med fjernsynskonserten *Roy Orbison and Friends, A Black and White Night*, som blei send i USA i januar dette året. Samarbeidsprosjektet *[[Traveling Wilburys]] Vol. 1* steig på listene og det nye albumet hans, *Mystery Girl*, var ferdig i november. Utamatta av innspelingar, reising og konsertar døydde han i desember av eit hjarteattakk. Hendinga blei slått stort opp over heile verda.

**Utvalde utgjevingar:**
*[[Eponymous]]* og *[[Green]]* av R.E.M., *I'm Your Man* av Leonard Cohen, *Tracy Chapman* av Tracy Chapman, *Seventh Son of a Seventh Son* av Iron Maiden, *...And Justice for All* av Metallica

**Turnéar:** Amnesty International arrangerte ein Human Rights Now-turné med fleire artistar, Metallica utførte sin Monsters of Rock-turné, Michael Jackson sin BAD Tour og George Michael sin Faith Tour.

**Døde:** Ciaran Bourke, artisten Divine, Andy Gibb, Radamés Gnattali, Sylvester James, James McCracken, Roy Orbison, Giacinto Scelsi, Kaikhosru Shapurji Sorabji, Lord Melody, Henryk Szeryng, Jaromír Vejvoda, Mogens Wöldike

## Kjelder

* *Delar av artikkelen bygger på «[[:sv:Musikåret 1988|Musikåret 1988]]» frå , og «[[:en:1988 in music|1988 in music]]» frå  den 27. juni 2009.* 
* *Delar av artikkelen bygger på «[[:en:1988 in literature|1988 in literature]]» frå  den 27. juni 2009 og søk i [http://ask.bibsys.no/ Bibsys].*
Kultur i 1978

**Kultur i 1978** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1978.

## Arkitektur

* Prisar:
** Jørn Utzon fekk britiske Royal Gold Medal.

* Konserthuset Grieghallen, teikna av Knud Munk, stod ferdig i Bergen.
* Skyskraparen Sunshine 60, då det høgaste bygget i Japan, stod ferdig i Tokyo.
* Skyskaparen Shinjuku Nomura stod ferdig i Tokyo.
* Observasjonstårnet Reunion Tower stod ferdig i Dallas i Texas.

## Biletkunst

* Verk: *Concrete Cows* av Liz Leyh sett opp i Milton Keynes i England.
* Døde: Giorgio de Chirico, Duncan Grant, Norman Rockwell

## Dans
* Mosambik heldt sin første nasjonale dansefestival der ein halv million menneske deltok. 

* Døde: Tamara Karsavina
## Film
* Prisar: 
** Oscarprisen for beste film gjekk til *The Deer Hunter*, norsk *[[Hjortejegeren]]*
** Golden Globe-prisen for beste film gjekk til *[[Midnight Express]]*. Beste utanlandske film var *Höstsonaten*, regissert av Ingmar Bergman i Noreg.
* Utah heldt Utah/US Film Festival, det som seinare blei Sundance filmfestival, for første gong.
## Litteratur

* Prisar:
** Isaac Bashevis Singer vann Nobelprisen i litteratur
** Patrick Modiano vann franske Prix Goncourt for *Rue des boutiques obscures*
** Georges Perec vann franske Prix Médicis for *La vie mode d'emploi*
** Iris Murdoch vann den britiske Booker-prisen for *The Sea, The Sea*
* Utvalde utgjevingar:
** Fantasi/science fiction: L. Sprague de Camp gav ut *The Best of L. Sprague de Camp*, *The Great Fetish* og medverka i *[[Conan the Barbarian|Conan the Swordsman]]*
** Romanar: *Requiem for a Dream* av Hubert Selby Jr., *The World According to Garp* av John Irving

## Musikk

* Bee Gees sin musikk til filmen *[[Saturday Night Fever]]* frå 1977 blei ein storseljar med opptil 1 million platesal per veke.

* Songane som nådde høgast på listene dette året var «Stayin' Alive» av Bee Gees, «You're the One That I Want» av Olivia Newton-John og John Travolta, «YMCA» av The Village People, «Rivers of Babylon» av Boney M og «Night Fever» av Bee Gees.

* Skipingar: Dead Kennedys i USA, Dexys Midnight Runners, Duran Duran, Echo & the Bunnymen, Orchestral Manoeuvres in the Dark, Pulp, Simple Minds og UB40 i Storbritannia, Gyllene Tider i Sverige
** The Blues Brothers debuterte som ein musikksketsj i det amerikanske fjernsynsprogrammet *[[Saturday Night Live]]*.

* Døde: Jacques Brel, Sandy Denny, Maria Grinberg, Aram Khatsjaturian, Louis Prima, Joe Venuti, Peggy Wood

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1978 in literature|1978 in literature]]» frå , og «[[:en:1978 in architecture|1978 in architecture]]» frå  den 14. juni 2009.* 
 

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1978 in music|1978 in music]]» frå , og «[[:en:1978 in art|1978 in art]]» frå  den 14. juni 2009.*
Kultur i 1969

**Kultur i 1969** gjev eit oversyn over kulturhendingar på ulike felt i 1969.

## Biletkunst
## Film
## Litteratur
**Prisar:**
* Samuel Beckett fekk Nobelprisen i litteratur.
* Første Bookerprisen gjekk til P.H. Newby for *Something to Answer For*.

**Utgjevingar:**
* Biografi: *I Know Why the Caged Bird Sings* av Maya Angelou
* Krim: *[[The Godfather]]* av Mario Puzo
* Romanar: *Tenda dos Milagres* av Jorge Amado, *The Edible Woman* av Margaret Atwood, *Travels with My Aunt* av Graham Greene, *The Four-Gated City* av Doris Lessing, *The Promise* av Chaim Potok
* Science fiction: *Dune Messiah* av Frank Herbert, *Slaughterhouse-Five* av Kurt Vonnegut

## Musikk

Den kjende Woodstock-festivalen, som trekte nesten ein halv million, fann stad på ein gard i Bethel i New York i august. Under Isle of Wight-festivalen i Storbritannia opptrådde Bob Dylan for første gong sidan ei motorsykkelulukke i 1966. Også Elvis Presley vende tilbake til konsertlivet med 57 populære opptredenar i Las Vegas.

John Lennon og Yoko Ono heldt ein «bed-in» i Montreal i Canada og spelte inn «Give Peace a Chance» med melloma anna Tommy Smothers og Timothy Leary.

Under ein konsert med Rolling Stones i Altamont i California blei ein fan blei drepen av Hells Angels, ein motorsykkelgjeng som var blitt hyra som tryggleiksvakter. Seinare er hendinga blitt peika på av nokre kommentatorar som slutten på hippietida.

Creedence Clearwater Revival bygde på suksessen frå føre året med fleire albumutgjevingar og hitsongar. Dei fekk hitsongar med «Proud Mary», «Green River», «Bad Moon Rising» og «Down on the Corner»/«Fortunate Son».

Gilberto Gil og Caetano Veloso gav ut kvart sitt album med den nye musikktypen *[[tropicali]]*, ei blanding av bossanova, samba og andre brasilianske musikkstilar som gjorde stor suksess i heimlandet Brasil. Begge musikarane flytta til London etter å ha vore fengsla for verksemd mot regimet i heimlandet.

David Bowie gav ut debutsingelen «Space Oddity» om lag samstundes med den amerikanske månelandinga, og fekk ein stor hit. Resten av albumet *[[Man of Words/Man of Music]]* var lite tilgjengeleg for det store lag av lyttarar, men la grunnlaget for Bowie sin seinare store popularitet.

Bob Marley & the Wailers gav ut debutalbumet *Soul Shakedown* som fekk lite merksemd elles i verda, men byrja gruppa sin status superstjerner i heimlandet Jamaica. Musikken var meir ska enn reggae.

The Jackson 5 gav ut førstealbumet sitt, *[[Diana Ross]] Presents The Jackson 5*.

Skipinga av gruppene Masjina Vremeni i Russland, Black Sabbath, Judas Priest, Mott the Hoople Mott the Hoople og Steeleye Span i Storbritannia og The Doobie Brothers i USA

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:1969 in literature|1969 in literature]]» frå , og «[[:en:1969 in music|1969 in music]]» frå  den 22. juni 2009.*
Kultur i 1981

**Kultur i 1981** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1981.

## Biletkunst
## Film
## Litteratur
**Prisar:**
* Elias Canetti vann Nobelprisen i litteratur
* Den første utdelinga av PEN/Faulkner-prisen gjekk til Walter Abish for *How German Is It*

**Utvalde utgjevingar:**
* Noveller: *What We Talk About When We Talk About Love* av Raymond Carver
* Romanar: *Arabiske netter* (ar. ليالي ألف ليلة) av Naguib Mahfouz, *Dosja H* av Ismail Kadare, *La Bicyclette bleue* av Régine Deforges, *Ondskan* av Jan Guillou, *Tar Baby* av Toni Morrison, *The Hotel New Hampshire* av John Irving
* Spenning: *Cujo* av Stephen King

## Musikk
* Depeche Mode gav ut fyrstealbumet *Speak and Spell*.
* Kraftwerk gav ut *Computer World*.
* The Carpenters gav ut *Made in America*, sitt siste album medan Karen Carpenter levde.

* Phil Collins i Genesis gav ut sitt første soloalbum, men gjekk ikkje ut av gruppa.
* Billy Idol gjekk ut av Generation X for å starta solokarriere. 

1981 såg skipinga av australske Dead Can Dance, britiske Pet Shop Boys og Wham!, den russiske rockegruppa Kino og rockegruppa Asia, Mötley Crüe, Pantera og Queensrÿche frå USA.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kultur i 1981|Kultur i 1981]]» frå , og «[[:en:1981 in music|1981 in music]]» frå  den 22. juni 2009.*
Kultur i 1973

**Kultur i 1973** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1973.

## Biletkunst
* Fødde: Kim Hiorthøy, norsk illustratør
* Døde: Pablo Picasso, spansk-fransk kunstnar

## Film

* Prisar:
** *[[The Sting]] * vann beste film i den amerikanske oscarutdelinga
** *[[The Exorcist]]* vann beste film i den amerikanske Golden Globe-utdelinga
** Britiske *[[The Hireling]]* og USA-amerikanske *[[Scarecrow]]* vann gullpalmeprisar ved filmfestivalen i Cannes
** Indiske *[[Ashani Sanket]]* vann gullbjørnen ved filmfestivalen i Berlin

* Døde: Sessue Hayakawa, Veronica Lake, Bruce Lee
## Litteratur

* Prisar: Patrick White blei tildelt Nobelprisen i litteratur

* Utvalde utgjevingar:
** Barnebøker/fantasi: *Momo* av Michael Ende, *The Princess Bride* av William Goldman
** Romanar: *Sula* av Toni Morrison, *Gravity's Rainbow* av Thomas Pynchon

* Døde: W. H. Auden, Pablo Neruda, J.R.R. Tolkien

## Musikk

* Rock: Skipinga av Kiss i New York, AC/DC i Australia
* Klassisk: Skipinga av Academy of Ancient Music og Tallis Scholars i Storbritannia og Musica Antiqua Köln i Tyskland
* Samtidsmusikk: Skipinga av Kronos Quartet i USA
* Folkemusikk: Tanabreddens Ungdom blei skipa i Noreg.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1973 in film|1973 in film]]» frå , og «[[:sv:Konståret 1973|Konståret 1973]]» frå  den 14. juni 2009.*
Kultur i 1972

**Kultur i 1972** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1972.

## Biletkunst
* Døde: Fernando Amorsolo, M.C. Escher
## Film
* *[[The Godfather]]* fekk Oscar-prisen for beste film, og var filmen som tente inn mest pengar i USA dette året.
## Litteratur
**Prisar:**
* Heinrich Böll vann Nobelprisen i litteratur.

**Utvalde utgjevingar:**
* Fantasi: *Charlie and the Great Glass Elevator* av Roald Dahl, *[[Watership Down]]* av Richard Adams
* Romanar: *August 1914* av Aleksandr Solzjenitsyn, *Aus dem Tagebuch einer Schnecke* av Günter Grass, *Fear and Loathing in Las Vegas* av Hunter S. Thompson, *Le città invisibili* av Italo Calvino, *My Name Is Asher Lev* av Chaim Potok, *Teresa Batista Cansada da Guerra* av Jorge Amado, *The Infernal Desire Machines of Doctor Hoffman* av Angela Carter
* Krim/spenning: *An Unsuitable Job for a Woman* av P.D. James, *[[The Stepford Wives]]* av Ira Levin

## Musikk
* Songane som kom øvst på topplistene i verda dette året var «American Pie» av Don McLean, «Popcorn» av Hot Butter, «Without You» av Harry Nilsson, «Layla» av Derek and the Dominos og «Heart of Gold» av Neil Young.

* Pink Floyd urframførte *[[Dark Side of the Moon]]* i The Dome i Brighton. Første framsyninga var 20. januar, men tekniske problem gjorde at ho stoppa under «Money». Dagen etter blei heile verket framført. Det skulle gå eit år før sjølve albumet kom ut.

Over 40 000 sørgande gjekk forbi den opne kista til nyleg avdøde Mahalia Jackson i Great Salem Baptist Church i Chicago.

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1972 in film|1972 in film]]» frå , og «[[:en:1972 in music|1972 in music]]» frå  den 16. juni 2009.* 
 

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:1972 in literature|1972 in literature]]» frå , og «[[:en:1972 in art|1972 in art]]» frå  den 16. juni 2009.*
Kultur i 1997

## Film

*[[filmen Titanic|Titanic]]* blei den første filmen som tente inn over ein milliard dollar. Andre storinntenande engelskspråklege filmar dette året var *[[The Lost World]]: [[Jurassic Park]]*, *[[Men in Black]]*, James Bond-filmen *[[Tomorrow Never Dies]]*, *Air Force One*, *As Good as It Gets*, *Liar Liar*, *My Best Friend's Wedding*, *The Fifth Element* og *The Full Monty*.

Musikkgruppa Spice Girls prega også andre media. Dei var med på opninga av den nye britiske fjernsynskanalen Channel 5 og vitja filmfestivalen i Cannes for å fortelja om den komande filmen sin, **. Filmen hadde premiere den 26. desember og tente inn 6,8 millionar pund den første veka.

*[[Star Wars]]*-trilogien blei gjenutgjeven i ny utgåve, og ein tok til å laga *[[Star Wars Episode I: The Phantom Menace]]*.

## Musikk

Den britiske jentegruppa Spice Girls prega popverda og media. Dei opptredde på BRIT Awards i februar og vann to prisar, for «Wannabe» som beste singel og med beste video til «Say You'll Be There». Då veldedigheitssingelen «Mama/Who Do You Think You Are» kom inn som nummer ein på singellista UK Top 40 i mars blei dei den første gruppa som hadde hatt fire singlar på førsteplassen på rad. I USA nådde også albumet deira *[[Spice av Spice Girls|Spice]]* førsteplassen på albumlista, den første britiske debutplata til å gjera dette. I november kom albumet deira *[[Spiceworld]]*, som også kom inn på den amerikanske lista. Spice Girls blei den første gruppa sidan The Beatles som hadde to album på denne samstundes. I mai opptredde Spice Girls live for første gong på jubileumskonserten til Prince's Trust i Manchester Opera House. Dei braut kongeleg protokoll ved å kyssa og klypa prinse Charles. I november kutta Spice Girls ut manageren sin, Simon Fuller.

Amerikansk austkyst-hiphop frå Bad Boy Records gjorde det godt på hitlistene. Puff Daddy nådde førsteplassen med sine singlar «Can't Nobody Hold Me Down» og «I'll Be Missing You» til minne om The Notorious B.I.G., som var blitt skoten på veg heim frå Soul Train Music Awards. Notorious B.I.G. sjølv fekk også to posthume førsteplasseringar med «Hypnotize» og «Mo Money Mo Problems», der Puff Daddy også var med.

Shania Twain gav ut albumet *Come on Over* som selde over 34 millionar eksemplar, det bestseljande country-albumet og det bestseljande albumet til ein kvinneleg artist nokonsinne.

Den britiske gruppa Oasis gav ut sitt tredje album, *Be Here Now*. Det blei eit av verdas raskast seljande musikkalbum med 695&nbsp;761 eksemplar selde i Storbritannia den første veka. Radiohead gav ut kritikarroste *OK Computer*. The Verve gav ut release *Urban Hymns*.

Dei største hitsongane på listene i verda var «I'll Be Missing You» av Puff Daddy og Faith Evans, «Candle in the Wind '97» av Elton John, skriven til prinsesse Diana si gravferd, «Barbie Girl» av Aqua, «Don't Speak» av No Doubt og «Mmmbop» av Hanson.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:1997 in music|1997 in music]]» frå , den 17. juni 2009.*
Giosuè Carducci

**Giosuè Carducci** () var ein italiensk forfattar, av mange rekna som nasjonalskalden til det moderne Italia, og den første italienaren som fekk Nobelprisen i litteratur i 1906. Medan Carducci er best kjend for dikta sine, skreiv han også prosa, og omsette fleire store verk.

Carducci vart fødd i Valdicastello i den italienske småbyen Pietrasanta nordvest i Toscana. Faren var lege og medlem i den hemmelege Carbonari-rørsla, og familien måtte flytta fleire gonger av politiske grunnar. I 1849 slo familien seg ned i nær Firenze. Kommunen Castagneto, der Carducci budde, fekk seinare namnet Castagneto Carducci til ære for han.

Carducci tok doktorgraden ved Scuola Normale Superiore di Pisa i 1856 og arbeidde som lærar og førelesar, mellom anna som professor i italiensk ved universitetet i Bologna. Han var ein mykje likt førelesar, og var kjend som ein sterk kritikar av litteratur og samfunn. Han var imot kristendommen, særleg den sterke verdslege makta til den katolske kyrkja.

I 1859 gifta Carducci seg med kusina Elvira Menicucci. Dei fekk fem barn saman, ein son døydde få dagar gammal.

I 1890 blei han utnemnd til senator i kongeriket Italia.

## Verk
Carducci hadde stor interesse for antikk gresk og romersk kultur. Som ung omsette han ein del av *[[Iliaden]]* til italiensk. Seinare brukte han gjerne klassiske verseformer lik Horats og Vergil og ein enkel, «klassisk» stil i dikta sine. 

Protestdiktet «Inno a Satana», 'Hymne til Satan', vart eit revolusjonært og inspirerande dikt i 1860-åra, då den italienske republikanske rørsla pressa på for å enda Vatikanet sitt styre over Pavestatane. Medan diktet fekk stor utbreiing og innverknad, finn ein dei viktigaste dikta hans i dei seinare samlingane *Rime Nuove* og *Odi Barbare*.

Carducci omsette mykje frå fransk og tysk, mellom anna verk av Goethe og Heine.

## Verkliste
* 1863 - *Inno a Satana*
* 1866-1867 - *Della varia fortuna di Dante*
* 1867 - *Idillio maremmano*
* 1868 - *Levia Gravia*
* 1868 - *Dello svolgimento della letteratura nazionale* 
* 1871 - *Pianto antico*
* 1871 - *Poesie*
* 1872 - *Primavere elleniche*
* 1873 - *Nuove poesie di Enotrio Romano*
* 1874 - *Davanti a San Guido* og *Nostalgia*
* 1875 - *Faida di comune*, *Tedio invernale*, *Alla stazione in una mattina d'autunno*, *Mors - nell'epidemia difterica*
* 1876 - *Alle fonti del Clitumno*
* 1877 - *Odi barbare*
* 1878 - *Alla regina d'Italia*
* 1880 - *Sogno d'estate*
* 1881 - *Nevicata*
* 1882 - *Nuove odi barbare*, *Giambi ed epodi*, *Confessioni e battaglie*
* 1883 - *San Martino*,* Visione*, *Ça ira*
* 1885 - *Il comune rustico*
* 1887 - *Rime nuove*
* 1888 - *Jaufré Rudel*
* 1889 - *Terze odi barbare*
* 1890 - *Piemonte*
* 1892 - *Storia del giorno di Giuseppe Parini*
* 1893 - *Odi barbare*
* 1899 - *Rime e ritmi*
* 1902 - *Dello svolgimento dell'ode in Italia*

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Giosuè Carducci|Giosuè Carducci]]» frå , og «[[:it:|Giosuè Carducci]]» frå  den 14. juni 2009.* 
 
## Bakgrunnsstoff
Ragnar Olsen

**Ragnar Olsen** () er ein norsk forfattar og visemusikar, oppvaksen på Finnsnes i Lenvik kommune i Troms.

Olsen har studert ved Universitetet i Oslo. Han har sidan 1978 vore diktar og omsetjar for Hålogaland Teater (*En midtsommernattsdrøm*, *Macbeth* og *Othello* av William Shakespeare), Jacques Brel-cabareten *Når hjertet slår ut med arman*, *Antigone* av Sofokles, og *Spellemann på taket* og *Stein i lomma* av Marie Jones, og for Det Norske Teatret (*Ifigenia i Aulis* av Euripides *Karusell* av Rogers & Hammerstein), og *Jesus, gutten min* Rogaland Teater.
Han er også medlem i visegruppa Boknakaran saman med bl.a. Jan Arvid Johansen.

## Utgjevingar
* Viseboka *Usaklige viser og skjeive smil* (Nordnorsk Musikkforlag 1981)
* *Polarlys* (Tylden Records, 1993).
* Plater med Ungdomslaget Ny Von (1978), Rallarlaget (1986) og fleire plater med Boknakaran 
* *Den Glade Pessimisten*, kabaret (1984) og LP/MC-utgjeving med Sverre Kjelsberg (1987)
* *Rallaren* (CD, 2003). Med Pierre Ström og Björn Arahb
* Bertolt Brecht, *Herr Puntila*, attdiktning. Bestillingsverk til Festspillene i Nord-Norge, om nessekongen Puntila (2004)
* *Ragnar Olsen med Golfstrømmen* (Tylden, 2006)
* *Det va de åran* (CD, 2021)

## Prisar og stipend
* Prøysenprisen (1988)
* Blixprisen (1992)
* Norsk Teaterlederforums oversetterpris (1993)
* Tromsø kommunes kulturpris (1994)
* SAS Kulturstipend (1999)
* LOs kunstnerpris (med Boknakaran)
* Edvard-prisen for *Querini – en opera på Røst* (2013)
* Nordlysprisen (2015)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ragnar Olsen på Allkunne