open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bøyingsparadigme

I morfologien er eit **bøyingsparadigme** ei liste over alle bøyingsformene til eit leksem. 

## Etymologi
Ordet *paradigme* kjem av gresk *parádeigma* παράδειγμα n 'prov, døme, føredøme, mønster'.

## Døme
Her er bøyingsparadigmet til det norske substantivet JENTE:

* Bøyingsparadigmet til substantivet JENTE
** **jente** (eintal, ubunden)
** **jenta** (eintal, bunden)
** **jenter** (fleirtal, ubunden)
** **jentene** (fleirtal, bunden)

## Regelrette og suppletivistiske bøyingsparadigme
I regelrette bøyingsparadigme har alle bøyingsformene den same stammen, som i dømet over, der stammen er **jent**, eller i paradigmet til det norske verbet KASTE, som har stammen **kast**, og det norske adjektivet FIN, der stammen er **fin**:

* Bøyingsparadigmet til verbet KASTE

* Bøyingsparadigmet til verbet KASTE
** **kaste** (infinitiv)
** **kastar** (presens)
** **kasta** (preteritum)
** **kasta** (perfektum partisipp)
** **kast** (imperativ)

* Bøyingsparadigmet til adjektivet FIN
** **fin** (positiv, ubunden, eintal, utrum)
** **fint** (positiv, ubunden, eintal, nøytrum)
** **fine** (positiv, ubunden, fleirtal)
** **fine** (positiv, bunden)
** **finare** (komparativ)
** **finast** (superlativ, ubunden)
** **finaste** (superlativ, bunden)

Dersom eit bøyingsparadigme inneheld fleire ulike stammer, seier ein at det er *suppletivistisk*, som paradigmet til norske adjektivet LITEN, som har fire heilt forskjellige stammar, **lit**, **små**, **vesl** og **min(d)**:

* Bøyingsparadigmet til adjektivet LITEN
** **liten** (positiv, ubunden, eintal, maskulinum)
** **lita** (positiv, ubunden, eintal, femininum)
** **lite** (positiv, ubunden, eintal, nøytrum)
** **små(e)** (positiv, fleirtal)
** **vesle** (positiv, bunden, eintal)
** **mindre** (komparativ)
** **minst** (superlativ, ubunden)
** **minste** (superlativ, bunden)

## Fotnotar
Morfologisk prosess

Ein **morfologisk prosess** er ein språkvitskapleg prosess som lagar ei ordform eller ein ny base av ein base og ein formativ. Vi skil mellom to ulike typar av morfologiske prosessar, segmentale morfologiske prosessar, som legg ein segmental formativ til ein base og suprasegmentale morfologiske prosessar, som legg ein ikkje-segmental formativ til ein base.
Avlyd

**Avlyd** eller **ljodsprang** er eit omgrep for ein ikkjesegmental morfologisk prosess, karakteristisk for sterke verb i indoeuropeiske språk og generelt for morfologien i afroasiatiske språk. Avlyd i norsk går tilbake til ur-indoeuropeisk og var den måten verb vart bøygde i tempus på. Verba var inndelte i ulike grupper, og kvar gruppe hadde eit sett av vokalar som viste kva bøyingsform verbet stod i. Dette systemet har vi i dag òg, men berre for ein del av verba, dei sterke verba.
Suppletivisme

**Suppletivisme** er ein morfologisk prosess som verken er segmental eller ikkje-segmental. Suppletivisme inneber at ein ordstamme blir skifta ut med ein annan, som i
skilnaden mellom *god* og *betre*. 

Suppletivisme skil seg frå andre morfologiske prosessar ved at det er umogleg å setje opp reglar som gjeld for fleire leksem. Ordforma *god* vekslar med *betre* og *ille* blir *verre, *og det er ingen ting ved forma *betre* som gjer det mogleg å spå kva form som svarer til grunnforma *ille*. Suppletivisme er dermed ein luksus som språket spanderer på seg berre for dei aller vanlegaste leksema i språket. I norsk har vi suppletivisme for *vere — er — var*, i mange dialektar bøyer ein *bli — blir — vart — vorte*,
og det er suppletivisme mellom formene *eg* og *meg*, mellom *du* og *deg*.

Suppletivisme finn vi også for nokre av dei mest sentrale adjektiva (for orda for grunndistinksjonen mellom godt og vondt), for to av dei viktige hjelpeverba, *vere* og *bli*, og for dei personlege pronomena. Suppletivisme har ei tilsvarande rolle også i andre språk.
Rot

*I botanikken er **rot** ein plantedel. Røter syg opp næring og vatn frå jorda og held planten på plass. Mange plantar lagrar næring i  rotknollar og kan nyttast som rotfruktar.

*I språkvitskapen er **rot** den delen av ein ordstamme som ikkje kan reduserast til mindre einingar, og som samtidig er berar av leksikalsk tyding.

*I matematikken kan rot tyda ulike ting, mellom anna kvadratrot, eller røtene til eit polynom.
Ordstamme

I **morfologien** er **stammen** til ei ordform den delen som er felles for fleire av eller alle ordformene i bøyingsparadigmet. Som regel er stammen det som er igjen av ordet dersom ein tek vekk bøyingsaffiksa. 

## Døme
### To norske døme
Paradigmet til det norske substantivet HEST er eit greitt og uproblematisk døme; det er sett inn ein bindestrek mellom stammen **hest-** og bøyingssuffiksa:

* Substantivet HEST
** **hest** (eintal, ubunden)
** **hest-en** (eintal, bunden)
** **hest-ar** (fleirtal, ubunden)
** **hest-ane** (fleirtal, bunden)

I dømet HEST er stammen lik den ubundne eintalsforma, og dette er regelen ved såkalla "sterke" substantiv på norsk. Ved "veike" substantiv svarar ikkje stammen til nokon av bøyingsformene, sidan alle har eit bøyingssuffiks. Eit døme er substantivet HOPPE:

* Substantivet HOPPE
** **hopp-e** (eintal, ubunden)
** **hopp-a** (eintal, bunden)
** **hopp-er** (fleirtal, ubunden)
** **hopp-ene** (fleirtal, bunden)

På mellom anna engelsk finst det så å seie alltid ei bøyingsform som er lik stammen utan tillegg. Ved substantiv er det eintalsforma, jf **book** (eintal) mot **book-s** (fleirtal). På mellom anna latin er hovudtendensen at stammen ikkje førekjem aleine utan bøyingssuffiks.
### Eit tysk døme
I paradigmet til det tyske verbet SPIELEN 'spele' finst det ikkje berre bøyingssuffiks, men i perfektum partisipp også bøyingsprefiks:

* Det tyske verbet SPIELEN 'spele'
** **spiel-en** (infinitiv)
** **spiel-t** (presens, indikativ, 3sg)
** **spiel-te** (preteritum, 3sg)
** **ge-spiel-t** (perfektum partisipp)

## Stamme versus rot
Ei stamme som ikkje kan delast opp i mindre morfologiske element, er ei rot, slik som **hest-** og **hopp** over. Mange stammer inneheld ei rot pluss eitt eller fleire avleiingsaffiks. Eit døme er substantivet FJORDING; vi har sett teiknet · mellom rota **fjord** av avleiingssuffikset **ing**:

* Substantivet FJORDING
** **fjord·ing**
** **fjord·ing-en**
** ** fjord·ing-ar**
** **fjord·ing-ane**
Affiks

**Affiks** er eit samleomgrep innan språkvitskapen for eitt eller fleire fonem som blir lagt til ordstammen. Affiks blir delte inn i *suffiks*, eller etterstavingar, *prefiks*, eller forstavingar, og *infiks*, stavingar som blir lagt mellom fonem i eit ord.

## Suffiks
Suffiks blir mellom anna brukt til å uttrykkja bøying og avleiing, slik som i «han kast*ar*», og «kast*ing*».
Bøying

**Bøying** er ein *[[Lingvistisk morfologi|morfologisk]] prosess* som dannar ordformer av leksem. Ordformene *fiske, fiskar, fiska* er til dømes bøyingsformer av verbet *å fiske*. Sjå òg avleiing.
Omlyd

**Omlyd** eller **lydbrigde** er ein ikkje-segmental morfologisk prosess med fonologisk assimilasjonsopphav. Vekslingar av typen *å sove — han søv, ein nagl — fleire negler* er døme på omlyd. Grunnen til at dei bakre vokalane *o* og *a* vekslar med fremre *ø* og *e* er at det i urnordisk var ein *i* i suffikset i andre staving (**sofir, *naglir*). I utgangspunktet var dette altså ikkje nokon morfologisk prosess i det heile, men ein fonologisk prosess, ein vokalassimilasjon. Først då suffikset forsvann eller fall saman med andre suffiks som ikkje kravde omlyd, stod omlydsvekslinga att som ein morfologisk operasjon utan fonologisk kontekst. Mens suffikset framleis var til stades, var omlydsvekslinga berre ein sideeffekt av suffikseringa, men etter at suffikset var forsvunne, var det berre vokalvekslinga som skilde ordformer som *sov* og *søv* frå kvarandre.

## Omlydstypar

* i-omlyd (eller berre omlyd) - ei fremjing av bakre vokalar
:* t.d.: Urnordisk *gastiz* > Austnordisk *gęstʀ* (*gjest*)
* u-omlyd - runding av urunda vokalar
* a-omlyd - lågning av i til e og u til o

## Rettskriving

Bokstaven Ü vert nytta til å skriva i-omlyden av U. Y er òg nytta til dette. Bokstavane Œ, Ø, og Ö vert nytta til å skriva i-omlyden av O. Æ, Ä, og Ę i norrønt vart nytta til i-omlyden av A. Bokstavane Ǫ i norrønt er nytta til å skriva u-omlyden av A.

Ü, Ö, og Ä var opphavleg U, O, og A med *E* over seg. Ę og Ǫ var opphavleg E og O med *A* føre seg.

## Sjå òg

* Avlyd
* Vokalharmoni
* Palatalisering
Julia Neuberger

Dame **Julia Babette Sarah Neuberger, Baroness Neuberger** () er ein rabbinar, sosialreformator og medlem av Overhuset i Storbritannia. Ho vart utdanna ved Newnham College i Cambridge og Leo Baeck College i London, der ho underviste frå 1977 til 1997.

Julia Neuberger, fødd Schwab, var rabbinar i South London Liberal Synagogue frå 1977 til 1989 og blei utnemnd til seniorrabbinar ved West London Synagogue of British Jews i 2011. Ho var òg leiar av Camden and Islington Community Health Services NHS Trust (1992–97) og tidlegare sekretær i og eksekutivsjef av The King's Fund sidan 1997.

Julia Neuberger blei utnemnd til Dame Commander of the British Empire (DBE) i 2003 og i 2004 til medlem av Overhuset på livstid då ho blei gjeven tittelen Neuberger, of Primrose Hill. Ho var medlem av Liberal Democrats fram til utnemninga som seniorrabbinar i 2011, då ho blei sjølvstendig *crossbencher*.

## Kjelder

*«Rabbi Julia Neuberger» , wls.org.uk
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Julia Neuberger, Baroness Neuberger|Julia Neuberger, Baroness Neuberger]]» frå ,  den 24. mars 2013.*
Avleiing

**Avleiing** er i lingvistikken omgrept for ein morfologisk prosess som dannar nye leksem av allereie eksisterande leksem. Leksema *fiskar*, *fiske* og *fiskeri* (som i *ein fiskar*, *industrielt fiske* og *fiskeri som næring*) er til dømes avleiingar av verbet *å fiske*. Sjå òg bøying.
Sjølvstende

**Sjølvstende** tyder å vere fri og er det motsette av å vere avhengig eller underlagt.

For ein stat tyder *sjølvstende* det tidspunktet då folket i landet tok styringa. Denne hendinga blir gjerne seinare markert med ein nasjonaldag.

## Sjå og
* Suverenitet
Grammatisk trekk

Eit **grammatisk trekk**, er eit innhaldselement som skil dei grammatiske orda i eit bøyingsparadigme frå kvarandre. Eit sett av grammatiske trekk som står i komplementær distribusjon dannar ein grammatisk kategori.
Grammatisk kategori

Ein **grammatisk kategori** er ei mengd (eit sett) med grammatiske trekk som gjensidig ekskluderer (står i komplementær distribusjon til) kvarandre. 

Norske substantiv vert t.d. bøygde i den grammatiske kategorien bestemtheit, der eit substantiv anten kan vere i bestemt eller ubestemt form, men ikkje båe (altså gjensidig utestenging). Dei grammatiske trekka tilfører ord ei tyding (t.d. vil trekket *eintal* seie at referenten er eitt enkelt individ).

Vi kan dele grammatiske kategoriar inn i to grupper. Inherente grammatiske kategoriar uttrykkjer eigenskapar ved ordet sjølv, mens relasjonelle grammatiske kategoriar uttrykkjer eigenskapar ved andre ord. Eit døme på ein inherent grammatisk kategori er tempus ved verb (det er verbet sjølv som er presens eller preteritum), mens genus ved adjektiv er ein relasjonell grammatisk kategori (det er ikkje adjektivet sjølv som er femininum eller nøytrum, men substantivet det står til).
Binding

:*Sjå og [[binding (fleirtyding)]]*
**Binding** er ein grammatisk kategori som fortel kva status referenten til eit ord får når det blir brukt i ei setning. Kategorien har to alternativ, *bunden* og *ubunden*. I norsk er bunden form uttrykt med eit suffiks, mens ubunden er uttrykt ved at dette suffikset manglar (jf. skilnader som *båt ~ båten, båtar ~ båtane*, der den første forma i kvart par uttrykkjer ubunden, og den andre uttrykkjer bunden). 

## Termen "binding"
Binding blir ofte kalla *bestemtheit*, men i følgje *Nynorskordboka* er termen *binding*. I generativ grammatikk blir termen *binding* brukt om eit anna grammatisk fenomen, nemleg tilhøvet mellom refleksive pronomen og antesedentane deira. I setninga *Per bad oss vaske seg* er *seg* bunde av *Per*.

## Kategorien ''binding'' (bestemtheit)

For å forstå bindingskategorien kan vi ta utgangspunkt i talesituasjonen ordet blir brukt i. Vi bruker bunden form når referenten til ordet allereie er ein del av talesituasjonen, men ubunden når referenten ikkje er det. Eit eventyr kan til dømes starte slik: *Det var ein gong ein mann og ei kone. Mannen sat heime og … *. Første setning introduserer to referentar, og vi bruker ubunden form. Når vi kjem til den andre setninga, er referenten allereie introdusert, så her må vi bruke bunden form for å vise at det er den same mannen vi snakkar om. Bruker vi ubunden, er det rett og slett ikkje same mannen: *Det var ein gong ein mann og ei kone. ?Ein mann sat heime og ... *. Ofte står eit substantiv i bunden form når det viser tilbake til ein del av ein annan referent (jf. *Det var ein fin bil. Særleg dashbordet / *eit dashbord var stilig*).

Viss nokon seier *eg tenkjer på ei bestemt jente,* har substantivet *jente* ubunden form. Talaren har rett nok ei bestemt jente i tankane, men når han eller ho bruker ubunden form, er det for å vise at *tilhøyraren* ikkje veit kven det er.

I setninga *Myggen bit skikkeleg i år* har vi med eit anna fenomen å gjere, nemleg *generisk* mygg, der bunden form viser til mygg generelt.

## Litteratur

* Patrik Bye, Trond Trosterud og Øystein Vangsnes 2003: *Språk og språkvitenskap. Ei innføring i lingvistikk*. Oslo: Det norske samlaget.
Bøyingsklasse

Ein **bøyingsklasse** er ein ordkategori som skil seg ut frå andre ord av same fonemiske struktur gjennom ulike morfologiske prosessar. Eit språk deler leksema sine i *bøyingsklassar* når fonologisk like stammar realiserer same grammatiske ord med ulike morfologiske prosessar.
Tempus

**Tempus**, eller tid, er ein grammatisk kategori ved verbet. Med tempus uttrykkjer talaren korleis handlinga er plassert i tid samanlikna med sjølve talehandlinga, om handlinga skjer før, samtidig med eller etter talehandlinga. I norsk har tempus to trekk, presens og preteritum. Preteritum blir brukt primært der verbet viser til ei handling som skjedde før talehandlinga, mens presens blir brukt om handlingar i taleaugeblinken, i framtida, og om utsegner som ikkje er avgrensa i tid og rom. Preteritum vart tidlegare kalla for *imperfektum*, men dette var eit uheldig namn, i og med at preteritum står i opposisjon til presens, og ikkje til perfektum.

## Litteratur

* Faarlund, Jan-Terje, Svein Lie og Kjell-Ivar Vannebo 1997: *Norsk referansegramamtikk*.
Anders Porsanger

**Anders Porsanger** () var ein samisk språkforskar og prest frå Olderfjorden i Porsanger.

Anders Porsanger gjekk på Katedralskolen i Trondheim og var også lærar der. Han tok teologisk eksamen i København i 1761. Det året vart han også tilsett som misjonær i Varanger. I 1764 vart han hospitalsprest i Trondheim, og i 1771 vart han prest i Varanger. Anders Porsanger var den første og til no (2008) einaste presten i Noreg med nordsamisk som morsmål. Han gjorde ein stor innsats i arbeidet med utvikling av samisk skriftspråk, og omsette fleire religiøse skrifter til samisk, men desse vart ikkje prenta. Han er kjend for å ha samarbeidd med János Sajnovics for å fastslå at samisk og ungarsk var skylde språk. Dei møttest då Sajnovics var i Vardø i samband med Venuspassasje-ekspedisjonen i 1769. I 1780 omkom han i lag med heile familien sin da dei var på veg med båt til København. 
 
## Bakgrunnsstoff
* Martinussen, Bente 1992: Anders Porsanger - teolog og språkforsker fra 1770-tallets Finnmark. Nordlyd 1992:18
* Solbakk, Aage 2000: Dološ sámi giellameašttariid barggut (Arbeidet til dei gamle språkmeistrane)
* NBL-artikkel om Porsanger, skriven av Rolf Grankvist.
Davvi Girji

**Davvi Girji** er eit samisk forlag i Karasjok, som vart grunnlagt i 1990. Davvi Girji ('nordleg bok') er det største samiske forlaget, det har spesialisert seg på skjønnlitteratur og lærebøker. Davvi Girji publiserer også dei store samisk-norske ordbøkene, og står bak tekstinga av samiske nyhende i NRK. Davvi Girji har også engasjert seg i arbeidet med samiske dataløysingar.

## Fotnoter


## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Maryland

**Maryland** er ein delstat ved austkysten av USA. Han grensar til Virginia, West Virginia, District of Columbia, Pennsylvania og Delaware, er rekna med i Mid-Atlantic-regionen. Maryland har namn etter den engelske dronninga Henrietta Maria. 

Maryland er den 9. minste staten etter flatevidd av dei 50 delstatane i USA, men den 19. folkerikaste og den 5. tettast folkesette. Den største byen er Baltimore og delstatshovudstaden er Annapolis.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Maryland|Maryland]]» frå , den 5. februar 2013.*
Marasmus

**Marasmus** er ei form for alvorleg underernæring som kjem av alvorleg protein- og energimangel. Det kan opptre blant alle som er alvorleg underernærte, men er vanlegast hjå barn. Ved denne sjukdommen er kroppsvekta under 62&nbsp;% av normal (forventa) vekt for alderen. 

## Sjå òg
*Kwashiorkor

## Kjelder
Kwashiorkor

**Kwashiorkor** er ein barnesjukdom som kjem av feilernæring med manglande proteininntak samstundes som energiinntaket er relativt godt.

## Etymologi
Lidinga fekk namnet *kwashiorkor* av Cicely Williams som omtalte han i eit brev publisert i lækjartidskriftet *[[The Lancet]]* i 1933. Ordet tok ho frå ga-folket i Ghana som snakkar eit kwa-språk, og det tyder noko slikt som «den som har blitt fortrengt». Dette viser til fortrenginga av eit diande barn når eit nytt barn kjem til verda. Det nyfødde barnet får die i staden for det eldre barnet, dette kan føra til underernæring som viser seg som kwashiorkor.

## Årsak
Frå morsmjølka får eit diande barn i seg viktige aminosyrer for vekst. Om kosten når barnet blir avvent har høgt innhald av stive og karbohydratar, men lite protein, kan det utvikla kwashiorkor. Dette kan henda om kosthaldet ein stad hovudsakleg inneheld stiverike grønsaker, eller om det er hungersnaud i området. Men utviklinga av sjukdommen er ikkje fullt ut kjend, og det finst truleg andre faktorar som fører til at ein får lidinga.

## Symptom
Eit barn som har kwashiorkor vil ha ein oppblesen mage, raudleg misfarga hår og avfarga hud. Fjeset til ungen ser lidande og bulldog-aktig ut.

## Behandling
Mange tilfelle av sjukdommen kan behandlast ved at ein tilfører protein og meir energi i kosten, men dette hjelper ikkje i alle tilfelle.

## Utfall
Kwashiorkor kan ha eit utfall der opptil 60 % døyr av han. Barn som overlever kan få hemma vekst og i ekstreme tilfelle få redusert mental utvikling.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kwashiorkor|Kwashiorkor]]» frå ,  den 8. juli 2006.*
Kirkenes

**Kirkenes** (nordsamisk *Girkonjárga*, skoltesamisk *K'eârggnjargg*, finsk *Kirkkoniemi*) er ein by og administrasjonssenteret i Sør-Varanger kommune i Finnmark fylke. Byen ligg ved Bøkfjorden, om lag ei mil frå grensa til Russland. Han har rundt 3300 innbyggjarar, ein del av dei russiske innflyttarar. Kirkenes fekk sin bystatus i 1998. Neset mellom Pasvikelva og Langfjorden vart tidlegare kalla «Piselvnes». I 1862 vart det bygd ei kyrkje på neset og namnet vart endra til til «Kirkenes».

Barentssekretariatet, som har til oppgåve å skapa kulturelle, økonomiske og utdanningsmessige band i Barentsregionen, held til i Kirkenes. Ikkje langt frå byen ligg Garnisonen i Sør-Varanger.

Kirkenes er endepunkt for Europaveg 6, og vendepunkt for Hurtigruta.

## Historie
Kirkenes var ein av dei mest utbomba byane under den andre verdskrigen, berre Malta skal ha vore hardare ramma. Etter 320 luftåtak og over tusen alarmar stod 13 hus att. Byen vart frigjord av Den raude arméen 25. oktober 1944.

I 2019 vart 75-års dagen for frigjeringa av Kirkenes feira med ein seremoni på torget. Til stades var mellom anna den russiske utanriksministeren Sergej Lavrov, statsminister Erna Solberg, utanriksminister Ine Eriksen Søreide og kong Harald.

## Kulturinstitusjonar
* Grenselandmuseet
* Saviomuseet, som dreier seg om kunstnaren John Savio

## Kjelder

## Sjå òg
*Fangeleirane til okkupasjonsmakta i Noreg under andre verdskrigen

## Bakgrunnsstoff
* Grenselandmuseet
Mehamn

**Mehamn** er ein tettstad og administrasjonssenter i Gamvik kommune, i Finnmark, på den nordlegaste breiddegraden i Finnmark, «71 gradar nord». Staden har kortbaneflyplass og dagleg vitjing av Hurtigruta. Mehamn hadde .
Torvik

**Torvik** eller **Torvika** er eit namn med mange tydingar:

## Stadnamnet Torvik eller Torvika
Torvik er samansett av namnet åt guden Tor og vik og er nytta som stadnamn mange stader i Noreg.
* Torvik i Gjemnes er ei bygd i Gjemnes kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke.
* Torvika i Herøy på Sunnmøre er ei bygd med hurtigruteanløp i Herøy på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke.
* Torvik i Kristiansand (òg Torvika) er ein gard i Kristiansand kommune i Vest-Agder fylke.
* Torvik i Valle er ein støl i Valle kommune i Setesdalen i Aust-Agder.

## Slektsnamnet Torvik
Torvik er òg eit slektsnamn, og det er i overkant av 600 som har det per 2005. 

## Andre ord
* TorVik er kortnamnet for Toronto Vinland Vikings, rollespelgruppe i Toronto. http://www.torvik.org/ 

## Bakgrunnsstoff
Radio Røynda

**Radio Røynda** - den fyrste nynorske reality-serien, sendt i Norgesglasset i NRK P1 sidan 2002. Det er også laga ein fjernsynsserie vist på NRK2 i april 2005. Sentralt er orkesteret Finn-Erix. Redaktør er Finn Tokvam.
Sandtorg

**Sandtorg** er ei bygd ved Tjeldsundet i Harstad kommune med ca 300 innbyggjarar. Viktigaste arbeidsstad er Rødskjær industriområde der SIVA driv produksjon av plastbåtar. Ved den over 220 år gamle handelsstaden ligg eit hotell og campingplass. Sandtorg grensar mot fylkesgrensa til Nordland i sør og nabobygda Haukebø i nord.

## Sandtorg kommune 1926 - 1964
Sandtorg var tidlegare eigen kommune med Harstad som administrasjonsstad. Kommunen grensa mot byskiljet i nord og fylkesgrensa til Nordland i sør. Han vart oppretta som eigen kommune i 1926, då han vart skilt ut frå Trondenes kommune. 1. januar 1964 vart kommunen slått saman med Harstad og Trondenes til den nye storkommunen Harstad.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Sandtorg kommune frå 1930 til 1964:**

## Sandtorg prestegjeld
Sandtorg prestegjeld vart oppretta med eige sokneprestembete i 1956. Sandtorg kyrkje ligg i Sørvik, 20 km nordom bygda Sandborg.

## Sandtorg bygdetun
Sandtorg bygdetun ligg ved Sandtorg kyrkje i Sørvik. Bygdetunet er ei samling av lokale bygningar &mdash; dei eldste stammar frå 1700-talet.

## Bakgrunnsstoff
* Sandtorgsidene
Sandtorg kyrkje

**Sandtorg kyrkje**, ofte kalla *Sørvik kyrkje*, er ei langkyrkje i tre som ligg i Sørvika i Harstad kommune. Bygget var opphavleg eit bedehus i sveitserstil fleire år før det i 1932&ndash;1933 vart bygd om til kyrkje under leiing av arkitekt Sigurd Bjørhovde. Ho er soknekyrkje for Sandtorg kyrkjesokn i Trondenes prosti.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* Om Sandtorg kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* 
*
Sørvik i Harstad

**Sørvik** er ei bygd i Harstad kommune. Sørvik grensar mot Halsebø i sør og Melvik i nord. Bygda har barne- og ungdomsskule, bensinstasjon og daglegvareforretning. Sandtorg kyrkje, vigsla i 1932, ligg i Sørvik. Fylkesveg 14 går via Storvatnet og bygda Storjorda til Straumen i Kvæfjord kommune.
Ráisduottarháldi landskapsvernområde

**Ráisduottarháldi landskapsvernområde** er eit landskapsvernområde som ligg i Nordreisa kommune i Troms. Området vart oppretta i 1986 og er på 83&nbsp;km&sup2;. Landskapsvernområdet grensar opp mot Reisa nasjonalpark.
Kilbotn

**Kilbotn** er ei bygd i Harstad kommune. Ho ligg sørom Harstad sentrum langs Tjeldsundet &mdash; nord for Nordvik og sør for Breivik.

Bygda er særleg kjend for senkinga den 4. mai 1945 av depot- og hotellskipet MS «Black Watch» som vart brukt av den tyske okkupasjonsmakta under Andre verdskrigen.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.kilbotn.com/
-11

År **11 f.Kr.** var i Romarriket kjent som året då Tubero og Maximus var konsular, eller 743 ab urbe condita. 

## Hendingar
Romarriket:
* Drusus trengde lengre inn i Germania og sigra over sugambristammen. På veg tilbake frå felttoget blei dei romerske styrkane angripne ved Arbalo, men stod imot åtaket.
* Tiberius slo ned opprør i Pannonia og Dalmatia.
* Julia dotter av keisar Augustus og enkje etter Marcus Vipsanius Agrippa, gifta seg etter ordre frå faren med Tiberius, som var blitt tvinga til å skilja seg frå Vipsania Agrippina.

## Døde
* Octavia den yngre, syster til keisar Augustus.
-12

## Hendingar
* Halleys komet kryssa jordbanen.
* Kvirinius blei utnemnd til romersk konsul
* Yuezhiar kom inn i India og grunnla Kushanriket (uviss dato)

## Fødde
* 

## Døde
* Azes II av det indoskytiske riket 
* Marcus Vipsanius Agrippa, romersk statsmann og general
* Ptomelaios Philadelphus, yngste son til Marcus Antonius og Kleopatra VII av Egypt
-13

## Hendingar
* Den romerske generalen Drusus bygde *castrum Moguntiacum*, dagens Mainz i Tyskland.

## Fødde
* 

## Døde
*
-14

**14 f.Kr.** var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då  Crassus og Lentulus var konsular (eller sjeldnare, år 740 ab urbe condita).
 
## Hendingar
* Den tyske byen Augsburg blei grunnlagd som *Augusta Vindelicorum* av keisar Augustus
* Nordlege Iberia blei erobra av romarane 

## Fødde
* Agrippina den eldre, dotter av Marcus Vipsanius Agrippa og Julia Caesaris (uviss dato)
* Claudia Pulchra, romersk patrisiarkvinne
* Drusus Julius Caesar, son av keisar Tiberius
* Ma Yuan, general og politikar frå Han-dynastiet

## Døde
* Lucius Varius Rufus, romersk diktar
* Sulpicia, kona til Lentulus Cruscellio
-15

## Hendingar
* Wien blei ein grenseby som verna Romarriket mot germanarstammar i nord. Heile Donau blei grenseelv.

## Fødde
* Germanicus, romersk general

## Døde
* Lucius Munatius Plancus, romersk konsul 
* Sextus Propertius, romersk diktar (eller 16 f.Kr.)
-16

## Hendingar
* Noricum (dagens Austerrike) blei erobra og gjort til ein romersk provins.
* Omorganisering av dei germanske provinsane til Romarriket. Trier blei ny hovudstad.

## Fødde
* 

## Døde
* Sextus Propertius, romersk diktar (eller 15 f.Kr.)
-17

## Hendingar
* 

## Fødde
* Arminius, germansk hovding som overvann romarane under Slaget i Teutoburgarskogen

## Døde
*
-18

## Hendingar
* Kongeriket Baekje i Korea blei grunnlagd av Onjo (tradisjonell dato).
* Lex Julia blei vedteken. Loven skulle oppfordra til fleire ungefødslar og minka dei som levde i sølibat.

## Fødde
* 

## Døde
*
-19

## Hendingar
* Herodes den store byrja utvidinga av Tempelet i Jerusalem (eller 20 f.Kr.)

## Fødde
* 

## Døde
* Virgil, romersk diktar
* Albius Tibullus, romersk diktar
-20

## Hendingar
* * Herodes den store byrja utvidinga av Tempelet i Jerusalem (eller 19 f.Kr.)

## Fødde
* Gaius Cæsar, barnebar av keisar Augustus

## Døde
*
-21

## Hendingar
* 
* Keisar Agrippa bannlyste egyptiske kultreligionar frå Roma
* Marcus Vipsanius Agrippa skilde seg frå Claudia Marcella for å gifta seg med Julia Cæsaris, dotter til keisar Augustus. Claudia Marcella gifta seg med Iullus Antonius.

*
-24

## Hendingar
* Imperator Cæsar Augustus blei romersk konsul for tiande gong, no saman med Gaius Norbanus Flaccus.

## Fødde
* 

## Døde
* Geografen Strabo
-25

## Hendingar
* Grunnlegginga av *Emerita Augusta* (Mérida i Spania).
* Bygginga av tempelet til Neptun i Circus Flaminius.
* Imperator Cæsar Augustus blei romersk konsul for niande gong, no saman med Marcus Junius Silanus.

## Fødde
* 

## Døde
*
-26

## Hendingar
* Imperator Cæsar Augustus blei romersk konsul for åttande gong, saman med Titus Statilius Taurus som var konsul for andre gong.
* Cleopatra Selene gifta seg med Juba II av Numidia. Som bryllaupspresang gjorde Augustus henne til dronning av Mauretania.

* Andhradynastiet tok makta frå Kanvadynastiet i aust-India.

## Fødde
* 

## Døde
*
-27

## Hendingar
* 16. januar: Octavian fekk tittelen *[[Augustus]]* av det romerske senatet. Han tok imot æra etter å ha sag nei til tittelen *[[Romanus]]*. I ettertid er han kjend som Augustus av Romarriket.
* Augustus blei romersk konsul for sjuande gong, saman med Marcus Vipsanius Agrippa, som var konsul for tredje gong.

## Fødde
* 

## Døde
* Marcus Terentius Varro, romersk forfattar og statsmann
-28

## Hendingar
* Gaius Julius Cæsar Octavianus blei romersk konsul for sjette gong, saman med Marcus Vipsanius Agrippa, som var konsul for annan gong.
* Kinesiske astronomar gjorde den første nedskrivne observajsonen av solflekkar.
* Claudia Marcella den eldre, niesa til Augusutus, blei gift med Marcus Vipsanius Agrippa for å styrka ein politisk allianse.
* Romarane erobra Dardania.

## Fødde
* 

## Døde
* Mariamme, kona til Herodes den store, avretta (eller 29 f.Kr.)
-29

## Hendingar
* 1. mars: Horats skreiv odet *Occidit Daci Cotisonis agmen*
* Gaius Julius Cæsar Octavianus blei romersk konsul for femte gong, saman med Sextus Appuleius.
* Vergil tok til å skriva *[[Æneiden]]*.
* Abgar III blei konge av Osroene.
* Keisar Suinin kom til makta i Japan (tradisjonell dato).

## Fødde
* 

## Døde
* Mariamme, kona til Herodes den store, avretta (eller 28 f.Kr.)
-23

## Hendingar
* Imperator Cæsar Augustus blei romersk konsul for ellevte gong, no saman med Aulus Terentius Varro Murena.
* Nubiarane under leiing av dronning Amanirenas gjekk til åtak mot den romerske provinsen Egypt.
* Vitruvius blei ferdig med bokverket *De Architectura*, det første kjende verket om arkitektur.
* Herodes den store let bygga eit slott og borga Herodion i Judea.
* Ma'nu III Saphul blei herskar av Osroene.

## Fødde
* 

## Døde
*
-30

## Hendingar
* 1. august: Den romerske generalen Octavian, seinare kjend som Augustus av Romarriket, erobra Alexandria. Egypt var offisielt del av den romerske republikken.
* Med sjølvmordet til Kleopatra VII av Egypt og avrettinga av Ptolemaios XV Cæsarion var det siste gammalegyptiske dynastiet over.
* Octavian blei romersk konsul for fjerde gong, saman med Marcus Licinius Crassus.

## Fødde
* 

## Døde
* Marcus Antonius, romersk politikar og general (sjølvmord)
* 12. august: Farao Kleopatra VII av Egypt (sjølvmord)
* August: Farao Ptolemaios XV av Egypt (avretta)
-31

## Hendingar

* 1. januar: Octavianus, seinare Augustus av Romarriket, blei romersk konsul for tredje gong, saman med Marcus Valerius Messalla Corvinus.
* 2. september: Octavianus og admiral Agrippa slo styrkane til Marcus Antonius og Kleopatra under slaget ved Actium ved kysten av Hellas. Datoen blir sett på som byrjinga på det romerske keisarriket.
* Festninga Masada i Judea blei fullført.
-32

## Hendingar
* 1. januar: Gnæus Domitius Ahenobarbus og Gaius Sosius blei romerske konsular.
* Juli: Det romerske senatet erklærte krige mot Marcus Antonius og Kleopatra av Egypt. 
Octavian Cæsar blei utropt til dux. 

## Fødde
* 

## Døde
*
-33

## Hendingar
* Keisar Cheng av Han arva trona i det kinesiske Han-dynastiet.
* Octavianus blei romersk konsul for annan gong, saman med Lucius Volcacius Tullus.

## Døde
* Tiberius Nero, far til Tiberius av Romarriket 
* Keisar Yuan av Han
-34

## Hendingar
* Marcus Antonius blei romersk konsul for andre gong, saman med Lucius Scribonius Libo, som då han døydde blei erstatta av Æmilius Lepidus Paullus seinare det året.
* Haust: Marcus Antonius delte dei austre kongerika mellom ungane sine med Kleopatra VII av Egypt: Alexander Helios, Kleopatra Selene og Ptolemaios Philadelphus.

## Fødde
* 

## Døde
* Lucius Scribonius Libo, romersk konsul
* Sallust, romersk historikar
-36

## Hendingar
* Opprøraren Sextus Pompeius blei slått av romerske styrkar leidde av Marcus Vipsanius Agrippa i slaget ved Naucholus.

## Fødde
* Vipsania Agrippina, dotter av Marcus Vipsanius Agrippa, gifte med Tiberius av Romarriket
* Ptomelaios Philadelphus, son av Markus Antonius og Kleopatra VII av Egypt

## Døde
*
-37

## Hendingar
* Kongedømet Goguryeo i Korea blei grunnlagd av segnherskaren Dongmyeong (tradisjonell dato).
* Romerske styrke tok Jerusalem frå partarane. Herodes den store blei konge av Judea,
Jonathan Aristobulus III blei høgsteprest.

## Fødde
* 

## Døde
*
-38

## Hendingar
* Marcus Antonius, Octavianus og Lepidus skreiv under på ein avtale som forlenga det andre triumviratet til 33 f.Kr.

## Fødde
* Nero Claudius Drusus, framtidig steson av keisar Augustus

## Døde
*
-39

## Hendingar
* Etter avtale med romarane slo ubiane seg ned ved Rhinen. Busetjinga deira, *Oppidum Ubiorum*, skulle seinare bli til Köln.

## Fødde
* Julia Cæsaris (Julia den eldre), dotter av keisar Augustus

## Døde
*
-40

## Hendingar
* Partarane erobra Jerusalem. 

## Fødde
* Kleopatra Selene og Alexander Helios, tvillingane til Kleopatra VII av Egypt og Marcus Antonius.

## Døde
* Fulvia, romersk maktkvinne, gift med Publius Clodius Pulcher, Gaius Scribonius Curio og Marcus Antonius
-41

## Hendingar
* Lucius Antonius, bror til Marcus Antonius, og kona Fulvia blei overvunne av Octavian i slaget ved Perugia.

## Fødde
* 

## Døde
* Arsinoe IV av Egypt, syster til Kleopatra VII av Egypt
-35

**35 f.Kr.** var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Illyria blei ein romersk provins.
* Gaius Julius Cæsar Octavianus gjekk til åtak på Pannonia og okkuperte Siscia (Sisak). Landet blei ikkje heilt underlagt Romarriket før i år 9 f.Kr.

## Døde
* Aristobulus III av Judea (drukna)
* Sextus Pompeius, romersk feltherre (avretta i Miletos)
* Gaius Sallustius Crispus, romersk historikar
-43

År **43 [[f.Kr.]]/[[fvt.]]** var anten eit normalår som byrja på ein sundag, måndag eller tysdag, eller eit skotår som byrja på ein sundag eller måndag, i den julianske kalenderen.
 
## Hendingar
* Lugdunum (no Lyon i Frankrike) blei grunnlagd av Lucius Munatius Plancus.
## Fødde
* 20. mars: Publius Ovidius Naso, kjend som Ovid, romersk diktar
* Iotapa, prinsesse av Media Atropatene (dotter av Artavasdes I)
* Iullus Antonius, romersk konsul 

## Døde
* 22. april: Gaius Vibius Pansa, romersk konsul og general (drepen i slag)
* 7. desember: Cicero, romersk politikar og forfattar (drepen)
-45

## Hendingar
* 1. januar: Julius Cæsar innførte den julianske kalenderen
* 17. mars: Julius Cæsar slo Gnaeus Pompeius i slaget ved Munda i sin siste militærsiger. 

## Fødde
* Wang Mang, kinesisk tronranar og grunnleggjar av Xin-dynastiet

## Døde
* 17. mars: Titus Labienus i slaget ved Munda 
* 17. mars: Gnaeus Pompeius, avretta etter slaget ved Munda
-46

## Hendingar
* 6. februar: Julius Cæsar overvann hæren av Pompeius-tilhengjarar ved Thapsus.

## Fødde
* 

## Døde
* Vercingetorix, gallisk hovding
-48

## Hendingar
* 10. juli: Julius Cæsar kom såvidt unna eit katastrofalt nederlag for Pompeius i Makedonia.
* 9. august: Julius Cæsar nedkjempa Pompieus for godt i slaget ved Fasalos. Pompeius flykta til Egypt.
* Julius Cæsar blei nemnd til romersk konsul for ein femårsperiode.
* Tempelet til gudinna Bellona på Kapitolinarhøgden utanfor Roma brann ned til grunnen.

## Fødde
* 

## Døde
*
-47

## Hendingar
* Februar: Den romerske generalen Julius Cæsar og farao Kleopatra VII av Egypt vann over styrkane til motfaraoen Arsinoe IV av Egypt i slaget på Nilen.

## Fødde
* 23. juni: Prins Cæsarion, seinare farao Ptolemaios XV av Egypt

## Døde
* 13. januar: Farao Ptolemaios XIII av Egypt (drukna i Nilen)
-49

## Hendingar
* 10. januar: Julius Cæsar tok hæren sin over elva Rubicon, som skilde hans styreområde frå det til det romerske senatet, og starta ein borgarkrig.
* 24. august: Gaius Curio, generalen til Cæsar, blei overvunnen i Nord-Afrika av Popmpeius sine folk, leia av Attius Varus og Juba av Numidia. Han tok seinare livet sitt.

## Fødde
* 

## Døde
* Keisar Xuan av Han
-50

## Hendingar
* Det romerske senatet bad Julius Cæsar om å gje opp styrkane sin, men han nekta.
## Fødde
* 

## Døde
*
-51

## Hendingar
* Farao Ptolemaios XII av Egypt døydde og blei etterfølgd av den eldste dottera si, Kleopatra VII av Egypt, og den yngre broren hennar Ptolemaios XIII av Egypt.

## Fødde
* 

## Døde
*
-52

## Hendingar
* Gallarkrigane tok slutt då romarane under Julius Cæsar slo gallarane under Vercingetorix i slaget ved Alesia.

## Fødde
* Den framtidige kong Juba II av Numidia.

## Døde
*
-53

**53** **f.Kr.** var eit år i den før-julianske romerske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Messalla og Calvinus var konsular (eller sjeldnare år 701 ab urbe condita).
## Hendingar
* Krig mellom Romar- og Persarriket:
** Slaget ved Carrhae. Persarhæren leidd av Surena vann over romarane og drap kommandanten Marcus Licinius Crassus.
* Dei romerske gallarkrigane:
** Julius Cæsar slo ned eit opprør leia av Ambiorix nær Sabis.
** Averniarhovdingen Vercingetorix leia eit nytt opprør mot Cæsar.
* Artavasdes II blei herskar i Armenia

## Fødde
* Yang Xiong (Yangzi), kinesisk tenkjar

## Døde
* Marcus Licinius Crassus, romersk general og politikar
-55

**55 f.Kr.** var eit år i det første hundreåret f.Kr. I den romerske kalenderen var det rekna som året Crassus og Pompeius var konsular, eller som 699 ab urbe condita. 
## Hendingar
* Julius Cæsar leidde den første romerske invasjonen av Storbritannia, men måtte forlata øya på grunn av dårleg vêr og opprør i Gallia.
* Romerske soldatar bygde ei trebru over Rhinen.
* Ptolemaios XII av Egypt avsette og avretta dotter si, Berenike.
* Marcus Antonius erobra Pelusium i Egypt.

## Fødde
* 

## Døde
* Berenike IV av Egypt, avretta
* Lucretius
-54

**54 f.Kr.** var eit år i den før-julianske romerske kalenderen. I den romerske samtida var det kjend som «året då Appius og Ahenobarbus var konsular», eller sjeldnare, år 700 *[[Ab urbe condita]]* ('frå byen blei bygd').

## Hendingar
* Gallarkrigane: 
** Juli. Julius Cæsar utførte sitt andre hærtog til Britannia. Høvdingen Cassivellaunus sa seg underdanig og Mandubracius blei innsett som vennlegsinna konge.
** Vinteren. Ambiorix gjorde opprør i Gallia. Cæsar sine offiserar Lucius Aurunculeius Cotta og Quintus Titurius Sabinus blei overfalne i Eburones og drepne med nesten heile styrkane sine.
* Pompeius bygde det første permanente teateret i Roma.
* Det første triumviratet byrja gå i oppløysing då Julia, dotter av Julius Caesar og gift med Pompeius, døydde i barsel.

## Fødde
* Seneca den eldre, romersk forfattar (omtrentleg dato)
* Tibullus, romersk diktar (omtrentleg dato)

## Døde
* Catullus, romersk diktar (57 f.Kr. også mogleg)
* Huo Chengjun, keisarinne i det kinesiske Handynastiet
* Aurelia Cotta, mor til Julius Cæsar
* Julia, dotter av Cæsar, i barsel
* Lucius Valerius Flaccus, romersk praetor
* Mithridates III, konge av Partia
-56

År **56 f.Kr.** var eit år i det  første hundreåret f. Kr. I samtida i Romarriket var det kjend som året då Lentulus og Philippus var konsular (eller sjeldnare som 698 ab urbe condita).
## Hendingar
* Gallarkrigane. Brutus som kjempa for Julius Cæsar nedkjempa gallarstammen veneti i dagens Bretagne. Etter å ha tapt dei fleste skipa sine i Slaget ved Morhiban blei gallarane drepne eller selde som slavar.

## Fødde
* 

## Døde
*
-60

År **60 f.Kr./fvt.** var eit år i den før-julianske romerske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Metellus Celer og Afranius var konsular (eller sjeldnare, år 694 ab urbe condita).

## Hendingar
* Julius Cæsar slo ned eit opprør og erobra heile Lusitania for Romarriket.
* Det første triumviratet, ein uoffisiell politisk allianse mellom Julius Cæsar, Marcus Licinius Crassus og Gnaeus Pompeius Magnus, blei skapt.

* Han-dyanstiet grunnla Protektoratet av dei vestre regionane, ei militær stilling for å halda kontroll over dei vestre regionane (stort sett tilsvarande dagens Xinjiang bortsett frå Dzungaria).

## Fødde
* Ptolemaios XIV av Egypt (eller 59 f.Kr.)

## Døde
* Su Wu, kinesisk diplomat og politikar i Vestre Han
-61

## Hendingar
* 

## Fødde
* Prins Ptolemaios av Egypt, seinare farao Ptolemaios XIII av Egypt (eller 62 f.Kr.)

## Døde
*
-22

## Hendingar
* Gaius Petronius Pontius Nigrinus, romersk guvernør av Egypt, marsjerte med troppar langs Nilen og raserte den nubiske hovudstaden Napata.

## Fødde
* 

## Døde
*
-63

## Hendingar
*  Romarriket annekterte Judea. Hasmonear-dynastiet tok slutt på grunn av rivalisering mellom brørne Aristobulos II av Judea og Hyrkanos II av Judea der båe desse bad Roma om å gripe inn og hjelpe dei å taka makta. Roma rykte inn og tok full kontroll over heile nasjonen. Tolv tusen jødar vart massakrerte da romarane gjekk inn i Jerusalem. Prestane i Tempelet i Jerusalem vart drepne endatil ved altaret.
## Fødde
* 

## Døde
* 
*Den avsette Mitridates VI av Pontos tok livet av seg etter å ha flykta til Krimhalvøya.
-64

## Hendingar
*Pompeius erobra kongerika Pontos og Selevkideriket for Romarriket.
* Antiokos XIII Asiatikos, ofte rekna som den siste kongen av Selevkideriket, blei avsett og seinare drepen.

## Fødde
* Titus Livius, romersk historikar (eller 59 f.Kr.)

## Døde
*  Antiokos XIII Asiatikos, selevkidekonge
-65

År **65 f.Kr.** var eit år i den før-julianske romerske kalenderen. I samtida i Romarriekt var det kjent som året då Cotta og Torquatus var konsular, eller sjeldnare år 689 ab urbe condita.

## Hendingar
*

## Fødde
*8. desember: Horats, romersk diktar

## Døde
*
-66

## Hendingar
* Pompeius nedkjempa Mitridates VI av Pontos i slaget ved Lycus, som blei avgjerande i Den tredje mitridateskrigen.

## Fødde
* 

## Døde
*
-67

## Hendingar
* Øvstepresten Johannes Hyrkanos II blei konge av Judea etter at mor hans Salome Aleksandra døydde.

## Fødde
* 

## Døde
* Salome Aleksandra, dronning av Judea
-68

## Hendingar
* 6. oktober: Lucius Lucullus sigra over Tigranes II av Armenia i slaget ved Artaxata under Den tredje mitridateskrigen.

## Fødde
* 

## Døde
*
-70

## Hendingar
* Fraates III blei konge av Partia.
* Pompeius og Marcus Licinius Crassus blei romerske konsular.
* Embetet censor blei gjeninnført i Romarriket.

## Fødde
* 15. oktober: Vergil, romersk diktar
* Desember: Kleopatra VII av Egypt (eller januar år 69 f.Kr.)
* Gaius Cilnius Mæcenas, romersk velgjerar for kunstnarar

## Døde
*
-71

År **71** f.Kr./fvt. var eit år i den før-julianske romerske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjend som året då  Lentulus og Orestes var konsular, eller sjeldnare, år 683 ab urbe condita.
 
## Hendingar
* Spartakusopprøret, det store slaveopprøret leidd av Spartakus, blei slått ned i Romarriket, i det noverande Italia. Mange tilfangetatte slavar blei krossfesta som straff.

## Fødde
* Keisarinne Wang Zhengjun av Han

## Døde
* Spartakus, slaveopprørsleiar, drepen i det siste store slaget mellom slavehæren og romerske legionar, slaget ved elva Silarus.
-72

## Hendingar
* Helvetarar og andre folk leidde av Ariovistus invaderte Gallia.

## Fødde
* Vercingetorix

## Døde
* Quintus Sertorius (drepen)
-73

År **73** f.Kr./fvt. var eit år i den romerske kalenderen som i samtida var kjend som året då Lucullus og Longinus var konsular (eller sjeldnare, år 681 ab urbe condita).

## Hendingar
* Spartakusopprøret, eit stort slaveopprør under leiing av Spartakus, tok til i Romarriket, i det noverande Italia. Slavehæren klarte seg i to år mot store romerske styrkar. 
* Devabhuti, den siste herskaren av Sunga, blei drepen av ministeren sin Vasudeva Kanva. Ministeren skipa så Kanva-dynastiet eller Kanvayana.

## Fødde
* Herodes den store, konge av Judea (eller 74 f.Kr.)

## Døde
* Gaius Aurelius Cotta, romersk statsmann
-74

År **74** f.Kr./fvt. var eit år i den romerske kalenderen som i samtida var kjend som året då Lucullus og Cotta var konsular (eller sjeldnare, år 680 ab urbe condita).

## Hendingar
* Pamplona blei grunnlagd som leirstad for den romerske hærføraren Pompeius.
* Kyrene blei ein romersk provins.
* Nikomedes IV av Bitynia døydde og overdrog riket sitt til det romerske senatet.

## Fødde
* Herodes den store, konge av Judea (eller 73 f.Kr.)

## Døde
* Nikomedes IV, siste kongen av Bitynia
* Zhao av Han, keisar av det kinesiske Han-dynastiet
-75

## Hendingar
* Julius Cæsar blei fanga av sjørøvarar då han kryssa Egearhavet for å studera under Apollonius Molon på Rhodos.

## Fødde
* Keisar Yuan av Han som Liu Shi

## Døde
*
-99

**99 f.Kr.** var eit år i Den romerske kalenderen, før innføringa av den julianske kalenderen, som i samtida var kjent som året då Antonius og Albinus var konsular (eller sjeldnare som år 655 ab urbe condita). I Kina under Han-dynastiet var det kjent som det andre året av Tianhan.

## Hendingar
;Kina
* Krigen mellom Han-riket og xiongnufolket heldt fram.

;Roma
* Romerske konsular: Aulus Postumius Albinus og Marcus Antonius.
-76

## Hendingar
* Salome Aleksandra blei dronning av Judea etter at ektemaken Aleksander Jannaios døydde. 

## Fødde
* 

## Døde
* Aleksander Jannaios, konge av Judea
-77

## Hendingar
* 

## Fødde
* Liu Xiang, kinesisk forfattar

## Døde
* Valagamba av Anuradhapura, srilankisk konge
-79

År **79 f.Kr.** var eit år i første hundreåret f.Kr. I den før-julianske romerske kalenderen var det kjend som året då Isauricus og Pulcher var konsular (eller, sjeldnare, som 675 Ab urbe condita).

## Hendingar
* Lucius Cornelius Sulla sa frå seg stillinga si som romersk diktator.

## Fødde
* 

## Døde
*
-80

År **80 f.Kr.** var eit år i første hundreåret f.Kr. I den før-julianske romerske kalenderen var det kjend som året då Sulla og Metellus var konsular (eller, sjeldnare, som 674 Ab urbe condita).

## Hendingar
* Ptolemaios XI Aleksander etterfølgde Kleopatra Berenike III som herskar av Egypt. Han var farao i berre 47 dagar, før han drap Berenike, som han var blitt gift med, og sjølv blei drepen av rasande folkemengder.
* Ptolemaios XII av Egypt etterfølgde Ptolemaios XI som farao.

## Døde
* Kleopatra Berenike III, dronning av Egypt, drepen
* Caecilia Metella Dalmatica, dotter til pontifex maximus Lucius Caecilius Metellus Dalmaticus
-82

**82 f.Kr./fvt.** var eit år i den romerske kalenderen før innføringa av den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det betre kjend som året då Marius og Carbo var konsular (eller sjeldnare som år 672 ab urbe condita).

## Hendingar
* Sulla nedkjema samnittiske allierte av Roma i slaget ved Collinarporten, og tok  kontroll over Roma.
* Gaius Marius den yngre blei kringsett i festningsbyen Praeneste i Latium. Etter sterk motstand tok Marius livet av seg.
* Gnaeus Pompeius fekk ordre frå Sulla om å slå ned demokratiske opprørarar på Sicilia og i Africa, medan den unge Gaius Julius Caesar verka under Sulla i aust.

## Fødde
* 28. mai: Licinius Macer Calvus, romersk talar og diktar
* Marcus Caelius Rufus, romersk talar og politikar
* Varro Atacinus, romersk forfattar
* Vercingetorix, gallisk krigar og leiar (omtrentleg år)

## Døde
* 
* 3. november: Gaius Marcius Censorinus, romersk politikar og general
* Antiochus XII Dionysus, herskar av Seleukidemriket (omtrentleg år)
* Gaius Carrinas, romersk politikar og general (avretta på ordre frå Sulla)
* Gaius Fabius Hadrianus, romersk politikar og guvernør
* Gaius Marius den yngre, romersk politikar (son av Gaius Marius)
* Gaius Norbanus, romersk konsul og guvernør (tok livet av seg)
* Gnaeus Papirius Carbo, romersk konsul (avretta av Sulla sine støttespelarar)
* Marcus Marius Gratidianus, romersk praetor og politikar
* Quintus Mucius Scaevola Pontifex, romersk konsul (drepen på ordre frå Marius den yngre)
* Quintus Valerius Soranus, romersk politikar og diktar (avretta på ordre frå Sulla)
-83

## Hendingar
* Det judeiske kongedømmet konsoliderte seg i områda austom Jordanelva.

## Fødde
* 

## Døde
*
-86

**86 f.Kr.** var eit år under første hundreåret f.Kr., før innføringa av den julianske kalenderen.
## Hendingar
* Singidun (dagens Beograd) blei erobra av romarane, som kalla byen Singidunum.
* Første Mithridates-krigen heldt fram. 
** Etter ei omleiring tok romarhæren leidd av Sulla Aten den 1. mars. Romarane avsette tyrannen Aristion, og ransaka og brann bygningar.
** Lucullus nedkjempa Mithridates-flåten i slaget ved Ténedos (i dag Bozcaada).
** Sulla nedkjempa dei greske Pontus-styrkane i slaget ved Khaironeia.
** Dardaniane, som var allierte med Pontus, blei overvunne av Sulla.

## Fødde
* 1. oktober: Sallustius, romersk historikar

## Døde
* 13. januar: Gaius Marius, romersk hærførar og konsul
* Aristion, gresk filosof og tyrann av Aten
* Sima Qian, kinesisk historikar
* Jin Midi, kinesisk embetsmann
-87

## Hendingar
6. august: Halley-kometen blei observert av babylonske astronomar.
* Antikythera-mekanismen blei konstruert om lag dette året.

* Sulla gjekk inn i Roma med hæren sin, og sigra slik over rivalen Gaius Marius.
* Lucius Cornelius Cinna blei vald til romersk konsul.
* Antiokos XII Dionysos blei konge i Selevkidriket.
* Zhao av Han blei keisar av Han-Kina.

## Døde
* Keisar Wu av Han