open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toralf Engan

**Toralf Engan** () er ein norsk tidlegare skihoppar frå Hølonda i Melhus. Han vart i 1962 verdsmeister i normal bakke. I 1962/63 vann han den tysk-austerrikske hoppveka samanlagt, etter å ha vunne tre av dei fire renna. Engan vart olympisk meister i stor bakke under Vinter-OL 1964 i Innsbruck og vann dessutan sølvmedalje i normal bakke.

I 1962 vart Engan tildelt Morgenbladets Gullmedalje og Holmenkollmedaljen. Han vart i tillegg kåra av norske sportsjournalistar til Årets idrettsnamn. Etter OL i 1964 fekk han òg Fearnleys olympiske ærespris.

Engan var medlem i Idrettslaget Leik.

## Meisterskapsmedaljar

### Besteplasseringar i internasjonale meisterskap og renn
* 1957: Nr 9 i Garmisch-Partenkirchen
* 1960: Nr 2 i Holmenkollen, nr 3 i Svenska skidspelen i Transtrand
* 1961: Vinnar av Svenska Skidspelen i Falun
* 1962: Vinnar i Holmenkollen og Svenska Skidspelen i Falun
* 1963: Vinnar av dei tre fyrste renna i den tysk-austerrikske hoppveka og samanlagtvinnar, og vinnar av Svenska Skidspelen i Falun
* 1964: Nr 2 i Holmenkollen
* 1965: Nr 3 i Holmenkollen

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1959: Nr 7 på Gjøvik
*Ski-NM 1961: Gullmedalje på Røros
*Ski-NM 1962: Nr 4 i Skien
*Ski-NM 1964: Sølvmedalje på Voss
*Ski-NM 1965: Bronsemedalje i normalbakken i Oslo
*Ski-NM 1966: Sølvmedalje i normalbakken på Rena

## Kjelder
* *Sportsboken*, aktuelle årgangar

## Bakgrunnsstoff
* Statistikk hjå fis-ski.com 
* Vinnarar av Holmenkollrenna - pdf 
* Holmenkollmedaljen - pdf
Babben Enger

**Babben Enger Damon** () er ein norsk tidlegare langrennsløpar som konkurrerte i 1960-åra. Ho var med på det norske laget som vann gull på 3 x 5&nbsp;km stafett under OL 1968 i Grenoble. Lagvenninnene var Inger Aufles og Berit Mørdre Lammedal.

### Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1959: Nr 5 i i Porsgrunn
*Ski-NM 1960: Bronsemedalje på Fåberg
*Ski-NM 1961: Sølvmedalje på Rena
*Ski-NM 1962: Nr 5 i Molde
*Ski-NM 1963: Gullmedalje både på 5 og 10 km i Birkenes
*Ski-NM 1964: Gull på 10 km og sølv på 5 km på Furnes
*Ski-NM 1965: -
*Ski-NM 1966: Nr 4 på 10 km på Hernes
*Ski-NM 1967: Sølvmedalje på 5 km på Skorovatn
*Ski-NM 1968: Bronsemedalje på 10 km i Bærum

## Orientering
Babben Enger-Damon konkurrerte i det første europeiske meisterskapen i orientering i 1962 og enda på ein andreplass i den uoffisielle stafettkonkurransen saman med resten av det norske laget.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete av det norske gullaget (Enger Damon i midten)
Stein Eriksen

**Stein Eriksen** () var ein tidlegare norsk alpinist.

## Karriere
Eriksen vart tildelt Morgenbladets Gullmedalje i 1951. Året etter vann han gullmedalje i storslalåmkonkurransen i Vinter-OL 1952 i Oslo. I slalåmkonkurransen enda han på andreplass og fekk sølv.  

For dei olympiske prestasjone sine vart Eriksen tildelt Holmenkollmedaljen i 1952, delt med Torbjørn Falkanger, Heikki Hasu og Nils Karlsson.

Kort tid etter den olympiske suksessen, flytta Stein Eriksen til USA, der han sidan har budd og livnæra seg som skiinstruktør.

Faren, Marius Eriksen konkurrerte i Sommar-OL 1912 i turn.

## Bakgrunnsstoff

* Holmenkollmedaljen - pdf 
* Stein Eriksen i olympedia.org
Gro Espeseth

**Gro Espeseth** () er ein tidlegare norsk fotballspelar frå Stord som har vore både verdsmeister og olympisk meister i fotball. 

Ho har spela for dei norske klubbane Sandviken og Trondheims-Ørn. I 1991 debuterte ho på det norske kvinnelandslaget i fotball, der ho spela til saman 105 kampar.

Då Kina arrangerte VM i fotball for kvinner i 1991, skaffa det norske landslaget som Espeseth spela på søvmedalje. Ved VM i 1995 som vart spelt i Sverige vann Espeseth og resten av landslaget gullmedaljen. Ved Sommar-OL 1996 i atlanta vann landslaget bronsemedalje og gullmedaljen fire år seinare ved Sommar-OL 2004 i Sydney.

## Bakgrunnsstoff
* "Sommar OL 2000&ndash; Melbourne, Australia &ndash; Fotball"
Maurrikser

**Maurrikser**, *Formicariidae*, er ein familie av sporvefuglar i subtropisk og tropisk Sentral-Amerika og Sør-Amerika. Maurrikser varierer i storleik mellom 10 og 20 cm. Denne gruppa er i nær slekt med maurfuglar, *Thamnophilidae*, og med myggetarar, *Conopophagidae* og klassifiseringsautoritetane har ulike fordelingar av artar mellom familiane. Clementslista reknar med 12 artar i to slekter. 49 artar maurpittaer som tidlegare var lista saman med maurrikser er nyleg splitta ut til ein ny familie, Grallariidae, og slekta *Pittasoma* er lagt til Conopophagidae, myggetarar.

## Artsliste
**Formicarius*
**Raudkronemaurrikse, *Formicarius colma*
**Svartstrupemaurrikse, *Formicarius analis*
**Mayamaurrikse, *Formicarius monileger*
**Glopannemaurrikse, *Formicarius rufifrons*
**Sotmaurrikse, *Formicarius nigricapillus*
**Raudbrystmaurrikse, *Formicarius rufipectus*
**Chamaeza*
**Kvittippmaurrikse, *Chamaeza campanisona*
**Stormaurrikse, *Chamaeza nobilis*
**Bleikbrystmaurrikse, *Chamaeza meruloides*
**Rusthalemaurrikse, *Chamaeza ruficauda*
**Trastmaurrikse, *Chamaeza turdina*
**Nettingmaurrikse, *Chamaeza mollissima*

## Bakgrunnsstoff

* Videoar, bilete og lydopptak av maurpittaer hos Internet Bird Collection.
Bernt Evensen

**Bernt Sverre Evensen** () var ein norsk skøyteløpar og syklist. Han slo igjennom for fullt som skøyteløpar i 1927, då han vann både NM, EM og VM i eit og same år. Evensen er den første nordmann som vann olympisk gull, ved å vinne 500&nbsp;m under Vinter-OL 1928 i St. Moritz. Dette var forøvrig ein siger han delte med den finnske skøyteløparen Clas Thunberg. Under dei same leikane, vann Evensen også sølv på 1,500&nbsp;m og bronse på 5,000&nbsp;m. På 10,000&nbsp;m var han på ein førebels andreplass, 0,1 sekund bak Irving Jaffee, då løpet måtte stoggast grunna mildvær.

Under Vinter-OL 1932 i Lake Placid, kom Evensen på ein andreplass på 500 m. Han og Ivar Ballangrud var dei einaste europeiske skøytekøparane under desse leikane. Dette kan nok skuldast på at løpa vart arrangert i amerikansk pack-stil, der alle skøyteløparane starta samtidig. Dette var eit format som var ukjend for euopeiske skøytarar flest.

Som syklist vann Evensen 11 norske meisterskap. I 1928 vart han tildelt Egebergs Ærespris. Etter den andre verdskrigen var Evensen ei stund trenar for Oslo Skøiteklub.

## Bakgrunnsstoff
* Bernt Evensen hjå SkateResults.com 
* Evert Stenlund sine sider om Adelskalenderen 
* Historiske verdsrekordar  frå *International Skating Union*
* Medaljestatistikk frå *Norges Skøyteforbund* - pdf
Grunnhav

Eit **grunnhav** eller eit **epikontinentalhav** er eit stort, men grunt havområde som ligg over ein del av eit kontinent.

Grunnhav vert vanlegvis assosiert med marin transgressjon i tidleg kenozoikum og andre æraer. Dei kan vere varme eller kalde, og det fanst fleire av dei mot slutten av den siste istida, då havnivået steig raskare enn enkelte område klarte å tilpasse seg isostatisk . Moderne døme på grunnhav er Persiabukta, Nordsjøen og Hudsonbukta. 

## Sjå òg
*Champlainhavet
*Eromangahavet
*Sundancehavet
*Stratigrafi
*Turgaihavet
*Tyrrellhavet
*Zechstein

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Epeiric sea|Epeiric sea]]» frå ,  den 25. august 2008.*
Sundancehavet

**Sundancehavet** var eit grunnhav i Nord-Amerika frå midten av til sein jura i mesozoikum. Det var ein arm av det som i dag er Nordishavet og strekte seg over landområde som i dag er vestlege område av Canada mot sentral område vest i USA. Havet trekte seg tilbake då høglandet i vest byrja å stige. 

## Sjå òg
* Turgajhavet

## Bakgrunnsstoff:
* Kart over Nord-Amerika i mellomjura

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sundance Sea|Sundance Sea]]» frå , den 25. august 2008.*
Champlainhavet

**Champlainhavet** var eit kortvarig havområde i Atlanterhavet som vart danna av isbrear som trekte seg tilbake mot slutten av den siste istida. Havområdet dekte område i Quebec og Ontario i Canada, samt dei amerikanske statane New York og Vermont.

Dei store ismassane over land hadde pressa jordflata nedover og då isen smelta heva landet seg igjen. Medan landområda framleis var pressa ned var dei nemnde områda framleis under havnivå og då isen trekte seg tilbake, strøymde havet inn over regionen. Etter kvart som jordflata heva seg, trekte havet seg tilbake.

Havområdet varte frå om lag 13&nbsp;000 år sidan til om lag 10&nbsp;000 år sidan. På det største streket havområdet seg så langt sør som til Lake Champlain og noko lenger vest enn Ottawa i Ontario. Det er estimert at havet var omkring 150 meter djup, der St. Lawrence-elva og Ottawaelva i dag renn. 

## Bakgrunnsstoff
* Paleooseanografi i Champlainhavet 
* Fossil frå Champlainhavet 
* Charlotte, the Vermont Whale

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Champlain Sea|Champlain Sea]]» frå , den 25. august 2008.*
Turgajhavet

**Turgajhavet** eller **Vest-Sibir-havet** var eit grunnhav i mesozoikum og kenozoikum. Det strekte seg frå dagens Kaspihavet til arktiske strøk og varte frå mellomjura til oligocen, for om lag 160 til 29 millionar år sidan.

Turgajhavet eksisterte ikkje kontinuerleg gjennom heile denne perioden, men varte ved og dominerte området og delte Sør-Europa og Sørvest-Asia i mange store øyar, samt skilde Europa frå Asia.

Turgajhavet har fått namn etter elva Turgaj i Kasakhstan.

## Sjå òg
* Rheichavet
* Sundancehavet
* Tethyshavet

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Turgai Sea|Turgai Sea]]» frå , den 25. august 2008.* 
** Den engelske utgåva oppgav desse kjeldene:
Glenbrook på New Zealand

**Glenbrook** er både eit landleg område og eit industriområde i Franklin District i regionen Auckland på New Zealand.

I industriområdet ligg det største stålverket på New Zealand, New Zealand Steel. Det ligg ikkje nær nokon byar, landområda omkring består for det meste av gardsbruk som driv mjølkeproduksjon. Dei næraste byane er Waiuku, fem km i sør, og Pukekohe, 15 km mot aust.

Glenbrook er elles kjend for veteranjarnvegen Glenbrook Vintage Railway.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Glenbrook, New Zealand|Glenbrook, New Zealand]]» frå , den 24. august 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
* Glenbrook Vintage Railway
Tyrrellhavet

**Tyrrellhavet** er eit anna namn på den førhistoriske utgåva av Hudsonbukta som eksisterte då isen smelta etter den siste istida. Det er kalla opp etter den kanadiske geologen Joseph Tyrrell.

For om lag ti tusen år sidan trekte isen over Canada seg tilbake og jordflata som til då hadde vorte pressa 270-280 meter ned av den tunge isen på overflata var i ferd med å heve seg igjen. Denne prossessen går derimot tregt og medan landflata enno var pressa ned, strøymde havet inn over området og danna Tyrrellhavet, som då var mykje større enn dagens Hudsonbukta. Enkelte starder var kystlinja 100-250 km lenger inn enn i dag. 

Etter kart som landhevinga tok til minka havområdet og vart til slutt til slik Hudsonbukta ser ut i dag. Dette finst ikkje noko klår overgang frå Tyrrellhavet til Hudsonbukta, og Hudsbukta krympar framleis som følgje av landhevinga.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tyrrell Sea|Tyrrell Sea]]» frå ,  den 25. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*"Geomorphology From Space, Plate C-24:  Hudson Bay Shorelines."
*Lajeuness, Patrick og Michael Allard.  "The Nastapoka drift belt, eastern Hudson Bay: implications of a stillstand of the Quebec-Labrador ice margin in the Tyrrellhavet at 8 ka BP."  Canadian Journal of Earth Science, Vol. 40, 2003, s. 65-76.
Uxbridge undergrunnsstasjon

**Uxbridge undergrunnsstasjon** er ein stasjon på Piccadilly-linja og Metropolitan-linja i London. Han er ein del av London Underground og ligg i London Borough of Hillingdon.

## Bakgrunnsstoff
Hallo Telenor

**Hallo Telenor** er ein song av det norske bandet Hellbillies. Melodien har i likskap med fleire av andre songar av Hellbillies band både til folkemusikk og moderne pop/rock. Teksten er eit bygdepolitisk innspel til debatten om breibandssamband til distrikta. Dette var ei sak som tidlegare leiar av Senterpartiet, Odd Roger Enoksen, særleg gjorde seg til talsmann for. Teksten er forfatta av bandmedlem Arne Moslåtten og blei raskt ein radiohit etter lanseringa i 2007. Saka fekk så stor merksemd at Telenor valde å kommentere ho i sitt eige *Telenormagasinet*.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Hellbillies heimeside
Transgresjon

**Transgresjon** er ei geologisk hending der havnivået stig relativt til land og kysten flyttar seg lenger inn på land og fører til flaum. Transgresjon kan anten skje ved at landet søkk eller ved at havbasseng vert fylt med vatn eller krympar. 

Under krittida førte havbotnsspreiing til at det vart danna eit relativt grunt Atlanterhavsbasseng på kostnad av Stillehavet. Dette reduserte kapasiteten til verdshava og førte til at havet steig innover land. Dette førte til at sentrale delar av Nord-Amerika vart lagt under vatn og skapte Western Interior Seaway frå Mexicogolfen til Nordishavet.

Det motsette av transgresjon er **regresjon**, der havnivået søkk relativt til land og tidlegare havdekte område vert tørrlagde. Under istidene i pleistocen vart så mykje vatn lagra i isbreane at havnivået gjekk ned 120 meter slik at mellom anna Beringsundet mellom Alaska og Asia vart tørrlagd.

## Sjå òg

* Grunnhav
* Global oppvarming
* Stratigrafi
* Marin regresjon

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:|en:]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Monroe, James S. og Reed Wicander. *The Changing Earth: Exploring Geology og Evolution*, 2nd ed. Belmont: West Publishing Company, 1997. ISBN 0-314-09577-2
Tidleg krit

**Tidleg krit** eller **nedre krit** er den første av to epokar i krittida. Han starta for 146 millionar år sidan og enda for 100 millionar år sidan. 

I denne tida dukka det opp mange nye typar dinosaurar, som psittacosaurus, spinosaurus og coelurosaurus, medan andre artar som overlevde frå sein jura framleis eksisterte. 

I havet vart det færre fiskeøgler og dei døydde til slutt ved staden av sein krit. 
Placentale pattedyr og blomsterplanter dukka opp for første gong. 

## Kjelder

* 
* 
----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Early Cretaceous|Early Cretaceous]]» frå ,  den 25. august 2008.*
Sein krit

**Sein** eller **øvre krit** er den andre av to epokar i krittida. Han starta for 100 millionar år sidan og enda for 65,5 millionar år sidan. 

## Paleogeografi
Amerika flytta seg gradvis vestover og Atlanterhavet utvida seg. India heldt fram nordver mot Asia. På den sørlege halvkula sat Australia og Antarktis framleis saman og byrje å drive bort frå Afrika og Sør-Amerika. Europe var på denne tida ei øygruppe og på nokre av desse øyane fanst endemiske dvergdinosaurar.

## Dyrliv
Dinosaurane dominerte landjorda under sein krit, mellom anna *[[Tyrannosaurus rex]]*, som var den største kjøtetaren på denne tida. Fuglane vart stadig vanlegare og mangfaldige og erstatta etter kvart flygeøglene. Pattedyra vart òg vanlege, men var framleis primitive og små. 

I havet dukka brått mosasaurane opp og utvikla seg særs raskt. Moderne haiar og store pliosaurar dukkar òg opp, saman med dei enorme (13 meter lange) elasmosaurane. Desse rovdyra livnærte seg på mange fiskar, som hadde utvikla seg til moderne former. 

## Masseutryddinga

Krit-tertiær-utryddinga var ei stor masseutrydding av dyr og planter i løpet av geologisk kort tid for om lag 65,5 millionar år sidan. Ho vert ofte kalla K-T-utryddinga, og er knytt til eit uvanleg tyng berglag som ein finn over heile jorda. Hendinga markerer slutten på mesozoikum og byrjinga på kenozoikum. 

Alle dinosaurar som ikkje utvikla seg til fuglar døydde ut i K-T-utryddinga. I tillegg døydde mange virvellause dyr og planter ut under hendinga. Pattedyr og fuglar klarte seg godt gjennom hendinga. 

Forskarar meiner at K-T-utryddinga kan ha vore skapt av ei katastrofal hending som eit massivt asteroidenedslag eller kraftig vulkansk aktivitet. Fleire nedslagskrater og massive vulkanar i Deccan-trappene har vorte datert til om lag same tid som utryddinga fann stad. Desse geologiske hendingane kan ha redusert sollyset så mykje at fotosyntesen vart hindra og den globale økologien vart forstyrra. Andre forskarar meiner at utryddingane skjedde meir gradvis på grunn av endringar i havnivå og klima.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Late Cretaceous|Late Cretaceous]]» frå ,  den 25. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Berriasium

**Berriasium** er den første alderen i epoken tidleg krit og den første i heile krittida. Han varte frå 145,5 ± 4,0 til 140,2 ± 3,0 millionar år sidan. Berresium kjem etter tithonium i sein jura og før valanginium i tidleg krit.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Berriasian|Berriasian]]» frå , den 25. august 2008.*
Silikon i tatti

**«Silikon i tatti»** er ein humoristisk låt gitt ut av bandet Vassendgutane frå Ørsta på Sunnmøre. Songen vart lansert våren 2008 på albumet XO som i juli same året hadde selt til dobbel platina . Songen handlar om sunnmørskvinner som etter å ha fått pengar tilbake på skatten reiser til Oslo for å operere silikonimplantat i brysta. «Tatti» er eit sunnmørsk uttrykk for «puppar».

Forfattar er Arthur Johan Bjørdal.

## Sjå også
* Vassendgutane

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Vassendgutane si heimeside
Valanginium

**Valanginium** er den andre alderen i epoken tidleg krit. Han varte frå 140,2 ± 3,0 til 136,4 ± 2,0 millionar år sidan. Valanginium kjem etter berriasium og før hauterivium. Han er kalla opp etter Valangin, ein liten by nord for Neuchâtel i Jurafjella i Sveits.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Valanginian|Valanginian]]» frå , den 25. august 2008.*
XO av Vassendgutane

***XO*** er eit musikkalbum av Vassendgutane som blei utgitt i 2008. 

## Spor

# «Hytta mi» - 2:38 
# «Brøytebruda» - 3:37 
# «Istid» - 3:09 
# «Båtfolk» - 4:39 
# «Sju kara» - 3:40 
# «Oksi e lause» - 3:50 
# «Trandal» - 3:39 
# «Silikon i tatti» - 3:46 
# «Onkel Ruth» - 2:50
# «Skjeta onderbrok» - 3:08
# «Svigermora bak» - 2:57
# «landbruksmesse» - 3:00
# «Ballj» - 4:18
Heathrow Terminal 5 stasjon

**Heathrow Terminal 5 stasjon** er ein delt stasjon mellom jarnbanen og Piccadilly-linja i London, som går frå terminal fem på Heathrow lufthamn. Undergrunnsbanen går vidare til Heathrow Terminals 1, 2, 3 undergrunnsstasjon.

## Bakgrunnsstoff
Heathrow Terminals 1, 2, 3 undergrunnsstasjon

**Heathrow Terminals 1, 2, 3 undergrunnsstasjon** er ein stasjon på Piccadilly-linja som ligg på Heathrow lufthamn i London. Han er ein del av London Underground og ligg i London Borough of Hillingdon.

## Bakgrunnsstoff
Hauterivium

**Hauterivium** er den tredje alderen i epoken tidleg krit. Han varte frå 136,4 ± 3 til 130 ± 1,5 millionar år sidan. Hauterivium kjem etter valanginium og før barremium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hauterivian|Hauterivian]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Hauterivian
Heathrow Terminal 4 undergrunnsstasjon

**Heathrow Terminal 4 undergrunnsstasjon** er ein stasjon på Piccadilly-linja som ligg under London lufthamn, Heathrow i London. Han er ein del av London Underground.

## Bakgrunnsstoff
Hatton Cross undergrunnsstasjon

**Hatton Cross undergrunnsstasjon** er ein stasjon på Piccadilly-linja i London. Han er ein del av London Underground og ligg nær Heathrow lufthamn.

## Bakgrunnsstoff
Barremium

**Barremium** er den fjerde alderen i epoken tidleg krit. Han varte frå 130 ± 1,5 til 125 ± 1,0 millionar år sidan. Barremium kjem etter hauterivium og før aptium.

Typelokaliteten for barremium er i nærleiken av landsbyen Barrême i Alpes-de-Haute-Provence i Frankrike. Henry Coquand definerte alderen og namngav han i 1873. Starten for barremium er definert ut frå første gong ammonittane *[[Spitidiscus hugii]]* og *[[Spitidiscus vandeckii]]* dukkar opp. Slutten av alderen er sett til ei geomagnetisk reversering ved starten av kronosonen M0r.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barremian|Barremian]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* Cossmann, M. & Pelat, E. (1907): Le Barrémien supérieur à faciès Urgonien de Brouzet-lès-Alais (Gard). *Mémoires de la Société Géologique de France, Paléontologie* **15**(37): 5-42.
* Guzjikov, A.Yu. & Barabosjkin, E.J. (2006): Assessment of diachronism of biostratigraphic boundaries by magnetochronological calibration of zonal scales for the Lower Cretaceous of the Tethyan and Boreal belts. *Doklady Earth Sciences* **409**(6): 843-846.
Aptium

**Aptium** er den femte alderen i epoken tidleg krit. Han varte frå 125,0 ± 1,0 til 112,0 ± 1,0 millionar år sidan. Aptium kjem etter barremium og før albium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aptian|Aptian]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* International Commission on Stratigraphy
Albium

**Albium** (fransk *albien*, adjektivform av Aube) er den siste alderen i epoken tidleg krit. Han varte frå 112,0 ± 1,0 til 99,6 ± 0,9 millionar år sidan. Albium kjem etter aptium og før cenomanium i [sein krit]. 

Namnet albium vart lagt fram i [1842 av Alcide d'Orbigny. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Albian|Albian]]» frå , den 25. august 2008.* 
* «Albium» i Oxford English Dictionary
* «ALBIEN, IENNE, subst. masc. et adj.» i CNRTL
Cenomanium

**Cenomanium** (òg kalla *woodbinium*) er den første alderen i epoken sein krit. Han varte frå 99,6 ± 0,9 til 93,5 ± 0,8 millionar år sidan. Cenomanium kjem etter albium i tidleg krit og før turonium i sein krit. 

Cenomanium er kjend for å ha hatt det høgaste havnivået som har vore dei siste 600 millionar åra, om lag 150 meter høgare enn i dag. Store delar av det som i dag er tørt land låg dermed under grunnhav. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cenomanian|Cenomanian]]» frå , den 25. august 2008.*
Turonium

**Turonium** er den andre alderen i epoken tidleg krit. Han varte frå 93,5 ± 0,8 til 89,3 ± 1 millionar år sidan. Turonium kjem etter cenomanium og før coniacium. 

Turonium vart definert av den franske paleontologen Alcide d'Orbigny (1802 - 1857), som kalla han opp etter byen Tours i Frankrike.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Turonian|Turonian]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Turonian
Coniacium

**Coniacium** er den tredje alderen i epoken sein krit. Han varte frå 89,3 ± 1 til 85,8 ± 0,7 millionar år sidan. Coniacium kjem etter turonium og før santonium.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Coniacian|Coniacian]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Coniacian
Santonium

**Santonium** er den fjerde alderen i epoken sein krit. Han varte frå 85,8 ± 0,7 til 83,5 ± 0,7 millionar år sidan. Santonium kjem etter coniacium og før campanium. 

I følgje ICS er starten definert til då dei toskjela skaldyra *[[Cladoceramus undulatoplicatus]]* dukkar opp og slutten er markert ved utryddinga av sjølilja *[[Marsupites testudinarius]]*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Santonian|Santonian]]» frå , den 25. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** GeoWhen Database - Santonian
Campanium

**Campanium** er den femte alderen i epoken sein krit. Han varte frå 83,5 ± 0,7 til 70,6 ± 0,6 millionar år sidan. Coniacium kjem etter santonium og før maastrichtium. Han er kalla opp etter den franske landsbyen Champagne i departementet Charente-Maritime.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Campanian|Campanian]]» frå , den 25. august 2008.*
Augeflekka marihøne

**Augeflekka marihøne** (*Anatis occelata*) er ei 7–9 mm stor marihøne.  

Augeflekka marihøne er knytt til bartre.  Ho er vanleg i Noreg.

## Kjelder
* Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner

## Bakgrunnsstoff
*
Maastrichtium

**Maastrichtium** er den siste alderen i epoken sein krit, heile krittida og heile mesozoikum. Han varte frå 70,6 ± 0,6 til 65,5 ± 0,3 millionar år sidan. Maastrichtium kjem etter campanium og før danium i paleogen. Han er kalla opp etter Maastricht, ein by i Nederland, der det er funne mange fossil frå perioden, mellom anna var det her mosasauren vart oppdaga. 

Mot slutten av denne perioden var det ei masseutrydding kalla krit-tertiær-utryddinga, der mange kjende dinosaurar, dei som ikkje utvikla seg vidare til fuglar, døydde ut, samt svaneøgler, mosasaurar og mange andre mindre kjende grupper. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Maastrichtian|Maastrichtian]]» frå , den 25. august 2008.*
Stripet marihøne

**Stripet marihøne** (*Myzia oblongoguttata*) er ei 6 – 8 mm stor marihøne. Ho lever på bartre, og er vanleg i Noreg.

## Kjelder
* Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner

## Bakgrunnsstoff
*
Trettenprikka marihøne

**Trettenprikka marihøne** (*Hippodamia tredecimpunctata*) er ei 4,5 – 7 mm stor marihøne. Ho lever på våtmarker, og er vanleg i Noreg. 

## Kjelder
*Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner

## Bakgrunnsstoff
*
På Ål stasjon

**«Neger på Ål Stasjon»** er ein slagersuksess frå det norske bandet Hellbillies. Teksten er skriven av Arne Moslåtten og songen kom ut i 1996.

Songen skildrar ein bygdegut frå Hallingdal sitt barndomsminne då han for fyrste gong fekk sjå ein person med annleis hudfarge på den lokale jarnbanestasjonen på Ål i Hallingdal. Songteksten tek lyarane med inn i undringa som eg-personen kjenner i samband med dette møtet.

## Sjå også
* Hellbillies

## Bakgrunnsstoff
* Hellbillies heimeside
Ei krasafaren steinbu

**«Ei krasafaren steinbu»** er ein av det norske bandet Hellbillies sine store slagerar frå albumet *Pela stein* frå 1993. Songen skildrar korleis ein reinjegar går seg vill på fjellet i dårleg vær og søkjer ly i ei steinbu langt borte frå alt og alle («krasafaren» tyder «nedslite av ytre påverknader over lang tid»).

Songen er ei omarbeidd utgåve av «Past the Point of Rescue» skrive av iren Mick Hanley for den irske folkemusikaren Mary Black i 1989. Amerikanske Hal Ketchum spelte denne songen i 1991. Norsk tekst er skrive av Arne Moslåtten.

## Sjå også
* Hellbillies

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Hellbillies si heimeside
Tuakau

**Tuakau** er ein by i Franklin District, i den delen av distriktet som ligg i regionen Waikato på Nordøya på New Zealand. Folketalet i byen var ved folketeljinga i 2006 3 504, ein oppgang frå 2 856 ved teljinga i 2001.

Byen, som vart grunnlagd i 1840, er tenestestad for det lokale jordbruksdistriktet, og er dessutan bustad til mange av dei tilsette i New Zealand Steel ved Glenbrook. Jordbruksaktivitetane består i sauedrift, mjølkeproduksjon, grønsakdyrking, fruktdyrking og fjørfedrift.

Den største grunnskulen i byen er Tuakau Primary, der Edmund Hillary var elev. 

Den største byen i nærleiken er Pukekohe.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tuakau|Tuakau]]» frå ,  den 25. august 2008.*  

## Bakgrunnsstoff
* Bykart over Tuakau - kan zoomast 
* Om Tuakau i Te Ara - An Encyclopaedia of New Zealand 1966
Kenozoikum

**Kenozoikum**, **kainozoikum**, **neozoikum** eller **jorda si nytid** (gresk καινός, *kainos*, som tyder «ny» og ζωή (*zoe*), som tyder «liv», altså til saman «nytt liv») er den siste og noverande geologiske æraen. Han dekkjer tida frå i dag og tilbake til 65,5 millionar år sidan. Starten er markert ved krit-tertiær-utryddinga på slutten av perioden krittida og æraen mesozoikum der alle dinosaurar som ikkje utvikla seg til fuglar døydde ut.

## Inndeling
Kenozoikum er delt inn i to periodar, paleogen og neogen, som igjen er inndelt i epokar. Paleogen består av paleocen, eocen og oligocen, og neogen består av miocen, pliocen, pleistocen og holocen. Tidlegare vart kenozoikum delt inn i periodane tertiær (paleocen til pliocen) og kvartær (pleistocen og holocen).

## Tektonikk
Geologisk er kenozoikum den æraen då kontinenta flytta seg til sine noverande posisjonar. kontinentet Australia delte seg frå Gondwana og dreiv nordover mot Søraust-Asia. Antarktis flytta seg til sin noverande posisjon over Sørpolen. Atlanterhavet vart større og seinare i æraen kolliderte Sør-Amerika med Nord-Amerika.

India kolliderte med Asia for mellom 55 og 45 millionar år sidan. Arabia kolliderte med Eurasia for om lag 35 millionar år sidan og lukka Tethyshavet.

## Klima
Kenozoikum har vore ein periode som har gradvis vorte avkjølt. I tidleg kenozoikum blokkerte materiale frå K-T-laget truleg solinnstrålinga i lang tid. Etter at Drakesundet mellom Australia og Antarktis var danna starta den antarktiske sirkumpolare havstraumen, som førte kaldt djuphavsvatn opp til overflata, og klimaet vart langt kjøligare. Klimaet vart varmare igjen i miocen då udekte gasshydrat slepte ut karbondioksid. Då Sør-Amerika knytte seg til Nord-Amerika og danna Panamaeidet vart Arktis sterkare avkjølt på grunn av at Humboldtstraumen og Golfstraumen vart sterkare, og det heile enda med siste glasiale maksimum.

## Liv
Kenozoikum er «det nye livet sin tidsalder». I løpet av æraen utvikla pattedyra seg frå små, enkle former til eit mangfald av landdyr, sjødyr og flygande dyr. Kenozoikum er like mykje savannen sin tidsalder og dei samavhengige blomsterplantene og insekta si tidsalder. Fuglar utvikla seg òg kraftig i kenozoikum.

Monte Bolca er ein viktig lagerstätte nær Verona i Italia som består av særs godt bevart fisk og andre fossil frå eocen.

## Bakgrunnsstoff

## Sjå òg
* Geologisk tidsskala
* K-T-utryddinga

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cenozoic|Cenozoic]]» frå , den 25. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Arne Moslåtten

**Arne Moslåtten** () er ein norsk musikar, komponist, musikklærar og rektor, men han er mest kjend som tekstforfattar og medlem av bandet Hellbillies.

Moslåtten handsamar fleire instrument, både fløyte, trekkspel og gitar. Han er utdanna faglærar ved Musikkonservatoriet i Bergen. I 1978 blei han rektor ved Ål musikkskule. I 1979 blei han med som gitarist i Toradertrioen og del av Tore Løvgreens orkester. Han har òg spela i *Kåd'nbandet* som ofte blir rekna som utgangspunktet for Hellbillies.

Moslåtten har lang erfaring innan folkemusikk og vann i 1986 Landskappleiken i klassa for «eldre folkemusikkinstrument». I tillegg har han turnert for Rikskonsertane. Han har fleire komposisjonar bak seg, mellom anna bestillingsverket «Brureferdi» i 1994. 

## Forfattar
Moslåtten er medforfattar til eit undervisningsverk som omhandlar folkemusikken i Buskerud &ndash; «Kvint og kvart». Men han er likevel mest kjend for si rolle i Hellbillies. Songane blir omtala som sikre og presise i form, og med eit tematisk mangfold med presise observasjonar frå norsk bygdeliv. «Moslåttens tekster er så litterære at de er verd et nærmere studium» (Sveinung Nordstoga).

I 2008 vann han Edvard-prisen for tekstane til Hellbillies-plata *Spissrotgang*.

## Litteratur
* Sveinung Nordstoga: *Mål dagen og skriv eit dikt! Tekstmøte mellom Hellbillies og [[Olav H. Hauge]]* Essay i Norsk Litterær Årbok 2007 side 118. 

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Hellbillies
Neogen

**Neogen** er ein geologisk periode som starta for 23,03 ± 0,05 millionar år sidan og som varte anten heilt fram til i dag, eller enda for 2,588 millionar år sidan ved byrjinga av kvartær. Neogen kjem etter paleogen og høyrer til æraen kenozoikum. International Commission on Stratigraphy (ICS) har føreslått at neogen skal bestå av epokane miocen og pliocen. 

Uttrykka *neogensystem* (formelt) og *øvre tertiær* (uformelt) skildrar bergartar som vart avsett under neogen. 

Neogen dekkjer ein periode på om lag 23 millionar år. Under neogen utvikla pattedyr og fuglar seg stort. Dei fleste andre former var relativt uendra. Kontinenta flytta seg noko og den viktigaste hendinga var at Nord-Amerika festa seg til Sør-Amerika i sein pliocen. Dette førte til kaldare klima som førte til den siste istida. Mennesket oppstod i løpet av perioden. 

## Usemje
Neogen enda tradisjonelt ved slutten av pliocen, like før den eldre definisjonen av starten på kvartær. Enkelte geologar i dag meiner derimot at ein bør inkludere kvartær som ein del av neogen, og at neogen skal vere den noverande perioden som vi framleis er ein del av. Denne forvirrande terminologien og usemja mellom geologane om kvar ein skal setje dei geologiske grensene kjem av den forholdsvis fine tidsoppdelinga som er mogeleg å gjere i nyare tid, og at dei yngste sedimentære berglaga er bevart over eit mykje større område og viser mange fleire miljø enn tidlegare geologiske registreringar. Ved å dele kenozoikum i tre (eller to) periodar (paleogen, neogen og kvartær) i staden for sju epokar, vert lengda på periodane meir lik lengda på periodane i mesozoikum og palezozoikum. 

ICS føreslo ein gong at kvartær kunne reknast som ein underæra av neogen, som startar for 2,588 millionar år sidan, ved starten av alderen gelasium. International Union for Quaternary Research (INQUA) føreslo derimot at neogen og pliocen kunne ende for 2,588 millionar år sidan og at gelasium vart ein del av pleistocen og at kvartær vart rekna som den tredje perioden i kenozoikum. Dei viste til klimaendringane, havendringane og dei økologiske endringane som skjedd for 2,588 millionar år sidan. 2006 ICS and INQUA reached a compromise that made Quaternary a subera, subdividing Cenozoic into the old classical Tertiary and Quaternary, a compromise that was rejected by International Union of Geological Sciences because it split both Neogene and Pliocene in two.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Neogene|Neogene]]» frå , den 26. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
Kai Aage Pedersen

**Kai Aage Pedersen** er frå Sogndal, fødd 1965. Distriktsredaktør ved NRK Sogn og Fjordane frå 10. mai 2004, og var konstituert i stillinga frå 15. mars 2004. Redaksjonssjef i NRK Sogn og Fjordane frå 6. oktober 2003. Redaktør i Sogn Avis frå 2001-2003. Journalist i NRK Sogn og Fjordane frå 1992-2001, både ved kontoret i Førde og lokalkontoret i Sogn. Byrja som journalist i Sogn Avis i 1988.

I lag med Geirmund Henjum var Kai Aage Pedersen ein av to satiremakarar i radioprogramemt Vekas Fjogning som gjekk på lufta kvar fredag ettermiddag i over 10 år.

Utdanna lærar ved allmennlærarutdanninga ved Sogndal lærarhøgskule i 1990, med grunnfag i informatikk. Fyrste radiorøynsla fekk han i nærradioen Radio Gravenstein i Sogndal, som teknikar frå 1986-90.
## Bakgrunnsstoff
* NRK Sogn og Fjordane
Vekas fjogning

***Vekas fjogning*** var eit radioprogram som vart sendt kvar fredag ettermiddag i NRK Sogn og Fjordane – mesteparten av tida med Geirmund Henjum og Kai Aage Pedersen som programleiarar.

Programmet vart etter kvart ein institusjon i fylket, og trass i skarp satire, var det eit heidersteikn å få tittelen «Vekas fjogning». Fleire av programma ligg framleis ute på nettsidene til NRK Sogn og Fjordane.

## Sjå òg
* Radio Røysi
Skjeggfuglar

**Skjeggfuglar** er fellesnamnet på fuglar i fire familiar av spettefuglar som lever i Amerika, Afrika og Asia. Dei er nærast relatert til tukanar. 

Kroppsforma til skjeggfuglane er rund, med kort hals og stort hovud. Ved nebbrota har dei lange bustete fjør som har gjeve namn til familien. Dei fleste artane har sterke farger og lever i tropisk skog.

Skjeggfuglar hekkar i hòl i trestammar som paret sjølv grev ut. Det er vanlegvis 2-4 egg i kullet. Føda er frukt og insekt. Desse fuglane er standfuglar. 

## Økologi
Om dei fleste artane av skjeggfugl finst i låglandsskog, er nokre artar tilpassa skogar i høgland og i tempererte skogar. Men for dei fleste vil habitat vere avgrensa av tilgangen på daude tre som kan nyttast til reirplassar. 

Dietten til skjeggfuglane er blanda, med frukt som den dominerande ingrediensen. Små byttedyr tar dei òg, spesielt i hekketida. Dei er i stand til å endre dietten snøgt når tilgangen på mat endrar seg. Dei kan beite frå treslag til treslag og ta frukt frå opp til 60 ulike artar i eit habitat. Om tilgjengeleg, kan dei òg gå inn i plantasjar for å plukke frukt og grønt. Dei svelgjer frukta heil og kan gulpe opp fragment av frø, spesielt før dei syng. Oppgulping skjer vanlegvis ikkje i reiret, slik som med tukanar. Akkurat som slektningane er skjeggfuglane vektige frøspreiarar. 

I tillegg til å ta frukt, tar dei òg leddyr som dei plukkar frå greiner og trestammar. Eit breitt spekter av insekt står på menyen, inkludert maur, biller og møll. Skorpionar og tusenbein kan òg vere mat, og somme artar tar små virveldyr som frosk.

## Systematikk og taksonomi
Det er semje om at dei næraste slektningane åt skjeggfuglar er tukanar, og at desse to familiane er også nært knytt til voksetarar og spettar som til saman dannar ordenen Piciformes. Tidlegare var det òg semje om å handsame alle skjeggfuglar som ein familie (Kort & Horne 2002). Men dette viser seg å vere parafyletisk med omsyn til tukanane. Derfor har autoritetar i systematikk skilt ut asiatiske artar til ein ny familie Megalaimidae, dei afrikanske til Lybiidae. Slekta *Semnornis* av amerikanske skjeggfuglar er òg gått ut av Capitonidae til sin eigen familie Semnornithidae. Alternativt kan alle skjeggfuglar og tukanar sameinast i ein stor familie. 

### Familiar
* Afrikaskjeggfuglfamilien, *Lybiidae*
* Asiaskjeggfuglfamilien, *Megalaimidae*
* Amerikaskjeggfuglfamilien, *Capitonidae*
* Tukanskjeggfuglfamilien, *Semnornithidae*

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Capitonidae|Capitonidae]]» frå ,  den 26. august 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:* 
:* Short, Lester L. (1991). I Forshaw, Joseph: Encyclopaedia of Animals: Birds. London: Merehurst Press, 153-154. ISBN 1-85391-186-0. 
:* 

## Bakgrunnsstoff
* Videoar med skjeggfuglar
* Lydopptak av skjeggfuglar
Orienteringsfag

**Orienteringsfag**, gjerne forkorta o-fag, var nemninga på eit tidlegare undervisningsfag i den norske grunnskulen. Faget omfatta lærestoff frå både naturfaglege og samfunnsfaglege emne. Etter læreplanen L-97 frå 1997 vart o-fag til natur-, miljø- og samfunnsfag (NMS) for småskulen, og på mellomtrinnet tok faget natur- og miljøfag og faget samfunnsfag over for o-fag.

Bidrag til bøkene  vart gjort av mellom anna Junn Paasche-Aasen.
Ngaruawahia

**Ngāruawāhia** (uttalt ) er ein by i regionen Waikato på Nordøya på New Zealand. Ved folketeljinga i 2006 hadde byen eit innbyggjartal på 5 106.

Det har vorte sett fram to tydingar av namnet til byen. Den eine er 'lat opp matgrytene', som skal koma frå ein fest som vart halden for fleire hundre år sidan for å feira samlinga av to stammar gjennom eit bryllaup.

Ei noko lausare omsetjing av ordet Ngāruawāhia (Wāhia-ngā-rua) tyder 'staden til dei to elvene' på maorispråk, med tanke på at elvene Waipa og Waikato renn saman her.

## Geografi

Ngāruawāhia ligg 20 km nordvest for Hamilton, der elvene Waikato og Waipa renn saman.

## Invasjonen i 1863
Etter Invasjonen i Waikato i 1863 av britiske imperietroppar fekk byen namnet Newcastle, men det vart snart etter endra attende til Ngāruawāhia.

## Kīngitanga
Ngāruawāhia er hovudsete for maorirørsla Kīngitanga eller King Movement. Dette var den offisielle residensen til den avdøde maoridronninga Te Arikinui Dame Te Atairangikaahu. Tūrangawaewae Marae ligg på den austlege elvebreidda til Waikatoelva i Ngāruawāhia, og vart etablert her i 1921.

## Referansar

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ngaruawahia|Ngaruawahia]]» frå , den 26. august 2008.*
Pan European Game Information

**Pan European Game Information** (**PEGI**) er eit system for aldersmerking av dataspel som blir brukt i Europa. Det er utvikla av Interactive Software Federation of Europe (ISFE) og vart nytta for fyrste gong i april 2003. PEGI-systemet blir i dag brukt i over 30 land, inkludert Noreg.

PEGI-systemet bruker fem etikettar for å merkja dataspel etter kva aldersgruppe dei kan eigna seg for: 

Etikettane ligg både på fram- og baksida av omslaget til dataspelet. Aldersmerkinga tek ikkje omsyn til vanskegraden i eit dataspel. Den noverande designen på etikettane vart introdusert i 2010, der kvart aldersmerke fekk fargekodar. Aldersgrensene 3 og 7 har grøn bakgrunn, 12 og 16 har gul og 18 har raud. Før dette hadde alle aldersmerka svart bakgrunn. I Portugal kom systemet for aldersensur av filmar i konflikt med standardmodellen til PEGI, og to av alderskategoriane hjå PEGI vart følgjeleg endra i Portugal; 3 (endra til 4) og 7 (endra til 6).

I 2008 var 50% av spela som PEGI har vurdert merkte med aldersgrensa 3. 10% var merkte 7, 24% var merkte 12, 12% var merkte 16 og berre 4% var merkte 18.

I tillegg til aldersetikettane finst det òg spesifikke etikettar for ulike typar innhald i dataspel som kan verka støytande, til dømes vald, erotikk og grovt språk.

## Sjå òg
* Computer Entertainment Rating Organization
* Entertainment Software Rating Board

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* Heimesida til ISFE
Danium

**Danium** (òg kalla *montium*) er den første alderen i epoken paleocen, samt perioden paleogen. Starten på alderen er sett til krit-tertiær-utryddinga for 65,5 ± 0,3 millionar år sidan og enda for 61,7 ± 0,2 millionar år sida. Alderen er kalla opp etter Danmark. 

Sjølv om alle dinosaurar, som ikkje utvikla seg til fuglar, forsvann, vart pattedyr og andre landdyr verande små, og ingen var større enn ein vanleg huskatt. Dei fleste pattedyrordenane hadde derimot alt dukka opp. Mange av forgjengarane til dagens fuglar overlevde, særleg rundt Australia, men òg andre stader som ved Nordsjøen. Hava var stort sett som dei hadde vore i sein krit, men det var mindre liv i sjøen og alle marine krypdyr hadde forsvunne. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Danian|Danian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Danian
Sekstenprikka marihøne

**Sekstenprikka marihøne** (*Halyzia sedecimguttata*) er ei 5-7 mm stor marihøne.  

Sekstenprikka marihøne er knytt til lauvtre, m.a. ask.  Ho er vanleg i Noreg.

## Kjelder

*Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner
Fjortenprikka marihøne

**Fjortenprikka marihøne** (*Calvia quatuordecimguttata*) er ei 4,5-6 mm stor marihøne. 

Fjortenprikka marihøne er knytt til lauvtre. Ho er vanleg i Noreg.

## Kjelder
*Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner

## Bakgrunnsstoff
*
Toprikka marihøne

**Toprikka marihøne** (*Adalia bipunctata *) er ei 3,5 – 5,5 mm stor marihøne. Ho opptrer i forskjellige fargekombinasjonar; ho kan vere raud med to svarte prikkar, eller ho kan vere svart med fire til seks raude prikkar.

Toprikka marihøne er generalist, det vil seie at ho ikkje er knytt til spesielle habitat. Ho er vanleg i Noreg, og har her to genarasjonar i året.

## Kjelder
* Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner
* Ragnhild Sundby: * Insekter og deres mangfoldige verden* Landbruksforlaget 1995 ISBN 82-529-1710-0

## Bakgrunnsstoff
*
Modning

**Modning** eller **mogning** viser til at noko utviklar seg ferdig. I første rekkje kan det visa til frukt som blir mogen nok til å etast, eller til matvarer som blir lagra ei tid for å mognast til den rette smaken, som ost eller vin.

Ein bruker også omgrepet i overført tyding om menneske som går gjennom ein modningsprosess der dei utviklar seg, oppnår danning eller lærer noko om det å leva.
Sjakkbrettmarihøne

**Sjakkbrettmarihøne** (*Propylea quatuordecimpunctata *) er ei 3,5–4,5 mm stor marihøne. 

Sjakkbrettmarihøne er generalist, det vil seie at ho ikkje er knytt til spesielle habitat. Ho er vanleg i Noreg.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Hieroglyfmarihøne

**Hieroglyfmarihøne** (* Coccinella hieroglyphica*) er ei 4-5 mm stor marihøne. 

Hieroglyfmarihøne er knytt til lynghei. Ho er vanleg i Noreg.

## Kjelder
* Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner

## Bakgrunnsstoff
* Bilete
*
Tjuetoprikka marihøne

**Tjuetoprikka marihøne** (*Psyllobora vigintiduopunctata*) er ei 3–4,5 mm stor marihøne.  

Tjuetoprikka marihøne er knytt til grasenger.  Ho er vanleg i Noreg, der ein finn henne på Sørlandet og Austlandet.

Medan både larvar og imago hos dei fleste marihønene er rovinsekt, er den tjuetoprikka marihøna vegetarianar.  Ho lever av plantesnyltande sopp. 

## Kjelder

*Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner
*Ragnhild Sundby: * Insekter og deres mangfoldige verden* Landbruksforlaget 1995 ISBN 82-529-1710-0

## Bakgrunnsstoff
Svart fjortenprikka marihøne

**Svart fjortenprikka marihøne** (*Coccinula quatuordecimpustulata*) er ei 3–4 mm stor marihøne.

Svart fjortenprikka marihøne er knytt til grasenger. Ho er vanleg i Noreg.

## Kjelde

*Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner

## Bakgrunnsstoff
*
Selandium

**Selandian** (òg kalla *mellompaleocen*) er den andre alderen i epoken paleocen. Alderen starta for 61,7 ± 0,2 millionar år sidan og enda for 58,7 ± 0,2 millionar år sida. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Selandian|Selandian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Selandian
Thanetium

**Thanetium** (òg kalla *landenium* eller *heersium*) er den siste alderen i epoken paleocen. Han starta for 58,7 ± 0,2 millionar år sidan og enda for 55,8 ± 0,2 millionar år sida. Namnet på alderen kjem frå *Thanet Beds*, dei eldste avsettingane frå paleocen i London-bekkenet, og kalla opp etter eit område i Kent kalla Isle of Thanet.

**Sézanne-floraen** er ei fossilsamnling som er bevart i ferskvasskalkstein i Sézanne, som avsett under thanetium då Europa hadde ei tropisk klima. I dette laget finn ein heile blomar og frø som er nøyaktig bevart. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thanetian|Thanetian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Thanetian
Ypresium

**Ypresium** er den første alderen i epoken eocen. Han starta for 55,8 ± 0,2 millionar år sidan og enda for 48,6 ± 0,2 millionar år sida. Alderen er kalla opp etter Ypres i Belgia. Den kjende Messel-skiferen i Tyskland er frå denne alderen. Det er påvist at primatar fanst for 55 millionar år sidan, sjølv om den molekylære klokka og nye paleontologisek funn tyder på at dei kan ha eksistert i sein krit, for 90 millionar år sidan. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ypresian|Ypresian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Ypresian
Lutetium i eocen

**Lutetium ** er den andre alderen i epoken eocen. Han starta for 48,6 ± 0,2 millionar år sidan og enda for 40,4 ± 0,2 millionar år sida. 

Han vert stundom slått saman med bartonium som mellomeocen. Sjeldnare vert mellomecen ikkje nytta og lutetium vert saman med ypresium omtalt som tidleg eocen. 

Lutetium er kalla opp etter Lutetia som er latinsk for Paris. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lutetian|Lutetian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Lutetian
Rupelium

**Rupelium** (òg kalla *stampium*, *tongrium*, *latdorfium*, *vicksburgium* eller *tidleg oligocen*) er den første alderen i epoken oligocen. Han starta for 33,9 ± 0,1 millionar år sidan og enda for 28,4 ± 0,1 millionar år sida. Alderen er kalla opp etter elva Rupel i Belgia.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rupelian|Rupelian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Rupelian
Priabonium

**Priabonium** (òg kalla *jacksonium* eller *runangium*) er den siste alderen i epoken eocen. Han starta for 37,2 ± 0,1 millionar år sidan og enda for 33,9 ± 0,1 millionar år sidan.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Priabonian|Priabonian]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Priabonian
Vengelaus marihøne

**Vengelaus marihøne** (*Cynegetis impunctata*) er ei 3–4,5 mm stor marihøne. 

Vengelaus marihøne finst i Europa i land som Austerrike, Tyskland (utanom Alpane), Belgia, Polen og Sverige og Noreg. I Noreg er ho blitt funnen på Sør- og Austlandet.

Marihøna er knytt til grasenger. Larvar og vaksne er planteetarar og kan leva på ulike grasslag som *[[Elymus repens]]*, *[[Arrhenatherum elatius]]* og *[[Phalaris arundinacea]]*.

## Galleri

Fil:Cynegetis.impunctata.jacobs25.jpg|Teikning (ɪ = 1 mm)
Fil:Cynegetis_impunctata.jpg|To vengelause marihøner
Fil:Cynegetis impunctata - feeding marks.jpg|Merke etter føde på strandrøyr (*Phalaris arundinacea*)


## Kjelder

* Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner
*«Cynegetis impunctata», Artsportalen, artsdatabanken.no
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Cynegetis impunctata|Cynegetis impunctata]]» frå ,  den 9. mai 2015.*

## Bakgrunnsstoff
Aquitanium

**Aquitanium** er den første alderen i epoken miocen og i heile neogen. Han starta for 23,03 ± 0,05 millionar år sidan og enda for 20,43 ± 0,05 millionar år sidan. Aquitanium kjem etter chattium i oligocen og før burdigalium. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aquitanian age|Aquitanian age]]» frå , den 27. august 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* GeoWhen Database - Aquitanian