open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amerikanske urfolk

**Amerikanske urfolk** er alle dei ulike folkeslaga som heldt til i Amerika før Columbus innleia koloniseringa av verdsdelen. Tidlegare, nokså upresise nemningar for desse folka er indianarar og eskimoar.

## Historie
Antropologisk og genetisk forsking tyder på at dei amerikanske urfolka vandra inn i verdsdelen frå Sibir over ei landbru i Beringsundet for 17&nbsp;000 til 11&nbsp;000 år sidan. Dette kan ha skjedd i fleire bølger og førte til slutt til at verdsdelen blei busett av folkegrupper med ulike kulturar og levevis.

Medan mange grupper, særleg i Nord-Amerika, levde som nomadar av jakt og sanking, skapa andre jordbrukssamfunn med landsbyar og byar, som i Aztekar- eller Inkariket. Dei fleste levemåtane blei likevel sterkt endra etter at dei kom i kontakt med europearar, som innførte religion og samfunnsordningar frå sin verdsdel, i tillegg til nye dyr, sjukdommar, materiale og våpen.

Talet på dei innfødde amerikanarane sokk kraftig etter koloniseringa som følgje av erobringskrigar, tvangsflytting og sjukdommar dei ikkje hadde resistens mot. Dei har enda opp som minoritetar i mange av dei moderne amerikanske statane, og har òg mangla makt i dei statane der dei er i fleirtal.

## Inndeling
Amerikanske urfolkgrupper er ofte blitt delte inn i stammar eller i breiare grupper, ut frå kva språk dei snakka.

### Arktis
* Aleutar
* Inuittar
* Yupikar

### Subarktis

### California

### [[Eastern Woodlands]]

### [[Great Basin]]
* Bannock
* Chemehuevi
* Gosiute Utah
* Kawaiisu
* Koso
* Monofolk
* Owen's Valley-folk
* Northern Paiute California, Nevada, Oregon [Burns-Paiute], Arizona
* Southern Paiute (Kaibab)
* Panamint
* Paviotso
* Shoshone (Shoshoni) Nevada, Wyoming, California
* Timbisha
* Ute Utah, Colorado
* Washo Nevada, California

### Plateau

### Northwest Coast

### Plains

### Søraust

## Karibia
* Arawak
** Taino
** Lucayan
* Ciboney
* Karibar
* Kuna

## [[Mesoamerika]]
* Aztekarar
* Alaguilac
* Huastec
* Lenca
* Maya
** Ch'ol
** Ixil
** Jacaltec
** Kaqchikel
** Kekchi
** Mam
** Pocomam
** Quiché
** Tzotzil
** Tzeltal
** Tz'utujil
** Xinca
* Mazatec
* Mixtec
* Olmec
* Pancho Indians
* Pipil
* Seri
* Tarahumara
* Tarascan (Purépechas)
* Toltec
* Totonac
* Xochiapulcos
* Yaqui
* Zacapoaxtlas
* Zapotec

## [[Andes]]
* Atacameño
* Aymara
* Conchucos
* Diaguita
* Inka
* Kogi
* Saraguro
* Wanka

## Sub-Andes
* Panoan
* Shuar (Jívaro, Jibaro)

### [[Amazonaselva]]
* Amahuaca
* Candoshi
* Flecheiro
* Huaorani
* Kanamari
* Korubu
* Kugapakori-Nahua
* Kulina
* Marubo
* Mashco-Piro
* Matis
* Mayoruna
* Sharpas
* Tsohom Djapá
* Tukanoan
* Witoto
* Yaminahua 
* Yora

## Sentrale [[Amazonas]]
* Arawak
* Caboclos
* Kayapo
* Tapirape
* Tupian
* Yanomami

### Austre og sørlege Amazonas
* Ge
** Bororo
* Tupian
** Guarani Paraguay

### Sørspissen av Amerika
* Mapuche (araukanfolk)
* Puelche
* Tehuelche
* Yamana
* Kaweshkar
* Selknam

### Kjelder
* :en:Classification of indigenous peoples of the Americas
* :en:Indigenous peoples of the Americas

## Bakgrunnsstoff
Skomakar

Ein **skomakar** er ein handverkar som lagar og vøler skotøy.

Skomakarane var ei dominerande yrkesgruppe i Noreg frå 1200-talet. Skomakaren utførte heile arbeidsprosessen; han garva skinn, sydde sko og støvlar og hadde  direkte kontakt med kundane. Det norrøne ordet for desse skomakarane var *sútari* som ein finn igjen i finsk, *suutari*.

Fram til byrjinga av 1600-talet var skomakarane relativt velståande. Deretter blei garvarane ei eiga yrkesgruppe, og dei tok mykje av fortenesta.

Fabrikksydde sko blei vanlege i andre halvdel av 1800-talet, då ein tok til å bruka maskinar i produksjonen.  Etter at lauga blei oppløyste i 1870 blei det grunnlagd skomakarlag i byane, og i 1908 blei Norges Skomakermester-forbund oppretta.

## Skomakarar i kulturen
Crispinus og Crispinianus er vernehelgenar for skomakarar.

Skomakarar er nemnde i ordtak som «skomakar, bli ved din lest» og «skomakaren sine barn har ikkje sko.»

I litteraturen er ein skomakar hovudperson i Tolstoj si novelle «Der det er kjærleik, der er Gud».
Jens Petrus Andersen, spela av Henki Kolstad, er hovudperson i den norskejulekalenderserien *[[Jul i Skomakergata]]*

## Kjende skomakarar

*Raymond Lewis Wildsmith, fann op loaferskoen.
*Ravidas, nordindisk religiøs leiar frå den marginaliserte chamar-kasten av skomakarar og andre lêrarbeidarar
*Salvatore Capezio, byrja produksjonen av danseskorne Capezio.
*Salvatore Ferragamo, italiensk skodesignar
*Jimmy Choo, malaysisk kinesisk designar basert i London
*Christian Louboutin, fransk fottøydesignar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Skomakar|Skomakar]]» frå ,  den 3. november 2018.*  
 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Shoemaking|Shoemaking]]» frå ,  den 3. november 2018.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Design og håndverk - Skomaker 
*Plus-skolen i Fredrikstad gir opplæring i faget
Nursultan Nazarbajev

**Nursultan Abisjuly Nazarbajev** () er ein kasakhstansk politikar, og president i Kasakhstan frå 1990 til 2019. I 2018 blei han utnemnd til leiar for Tryggingsrådet i Kasakhstan på livstid.

Nursultan Nazarbajev vart fødd i ein bondefamilie i landsbyen *Tsjemolgan* i Alma-Ata oblast i sovjetrepublikken Kasakhstan. Han byrja å jobba for det sovjetiske kommunistpartiet i 1969 og i 1979 kom han med i sentralkomiteen i kommunistpartiet i Kasakhstan. I 1989 vart han førstesekretær for kommunistpartiet i Kasakhstan, og medlem av nasjonalforsamlinga i Sovjetunionen. I april 1990 vart han den første presidenten i Kasakhstan. 1. desember 1991 vart det for første gong halde direkte presidentval i Kasakhstan. Nazarbajev vann med 98,7 % av røystene, og leia Kasakhstan til sjølvstende då Sovjetunionen vart oppløyst seinare same månaden. 29. april 1995 vart presidentperioden hans utvida til 2000 ved folkeavrøysting. 10. januar 1999 vart det halde nye presidentval, denne gongen vann han med 79,8 % av røystene.

Som president i Kasakhstan har Nazarbajev ført ein balansert utanrikspolitikk og freista å oppretthalda gode forhold med både Russland og vesten. Han har opna Kasakhstan sine oljefelt for amerikanske oljeselskap, og har gjennomført ei viss økonomisk liberalisering. Politisk liberalisering har han gjennomført mindre av. Opposisjonen og pressa vert haldne under streng kontroll. Ifylgje Amnesty International har opposisjonspolitikarar vorte idømt fengselsstraff for fredeleg opposisjonsaktivitet.

4. desember 2005 vart han vald som president for ein ny sjuårsperiode med 91,2 % av røystene. Valobservatørar frå Organisasjonen for Tryggleik og Samarbeid i Europa rekna ikkje valet som fritt og rettferdig, grunna trakassering og trugsmål mot opposisjonen og for strenge restriksjonar på opposisjonen sin valkamp.

Nursultan Nazarbajev er gift med Sara Alpysovna Nazarbajeva og har tre døtrer.

## Kjelder
Gazprom

**Gazprom** (russisk *Газпром*) er det største føretaket i verda innan utvinning av og sal av naturgass. Det tidlegare statsselskapet vart i 1998 gjort om til eit aksjeselskap. Trass i dette er har selskapet nær kontakt med styresmaktene i Russland. Med 330 000 tilsette er føretaket den største arbeidsgjevaren i Russland, og det største føretaket i Russland. 

Gazprom leverer naturgass til store delar av Europa. Land som tidlegare var med i Sovjetunionen har gjerne fått kjøpa gass relativt billeg. 

Gazprom sit med mestedelane av rettane til naturgassfeltet Shtokmanfeltet i Barentshavet. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Wikinytt

**Wikinytt** er den norskspråklege utgåva av engelske Wikinews, ei nyhendekjelde med fritt innhald skrive av brukarar. 

Wikinytt vart skipa den 11. januar 2006. 

På Wikinytt kan ein leggja inn artiklar både på nynorsk og bokmål.

## Bakgrunnsstoff
*
Jakub Janda

**Jakub Janda** () er ein tsjekkisk politikar og tidlegare skihoppar. 

Han vann den prestisjetunge hoppveka 2005/2006 saman med Ahonen.
Janda vann verdenscupen samanlagt i 2005/06
## Bakgrunnsstoff
* Biografi hos FIS 
* Resultat frå Garmisch-Partenkirchen 2006
Eggstokk

**Eggstokkane** er ein del av reproduksjonssystemet hjå ho-virveldyr (òg mennesket). Dei viktigaste funksjonane er utskiljing av kjønnshormon og produksjon, mogning og lagring av egg.

Dei fleste dyr har to eggstokkar. Fuglar har som regel berre ein som er i bruk, medan slangar har to på ei rekke.
Id ul-adha

**Id ul-adha** (arabisk عيد الأضحى) er ei høgtid innan islam der muslimar minnest korleis profeten Ibrahim (Abraham) var villig til å ofra sonen sin til Gud. Denne høgtida er saman med id ul-fitr den viktigaste festen i islam, og blir feira av alle muslimar. Høgtida tek til den tiande dagen av månaden dhul hidja, like etter hadj, og varer i fire dagar.

## Bakgrunn
Forteljinga om korleis Ibrahim var villig til å ofra den einaste sonen sin til Gud står sentralt i dei abrahamittiske religionane. Medan dei var på veg til offerstaden prøvde djevelen å overtala Ibrahim til å bryta påbodet frå Allah, men profeten heldt seg fast. Like før han skulle utføra offeret, stoppa Gud han og gav han ein sau å ofra i staden. Denne soga er skildra i Koranen 37:99–111. Innan muslimsk tradisjon er sonen Ismael, og handlinga skulle skje i Mina nær Mekka.

## Feiring
Den første dagen av id ul-adha er den viktigaste. Alle kler seg i dei beste kleda sine og ber saman i store forsamlingar. Dei som har råd ofrar dyr, som regel sau, og deler kjøtet med naboar, slekt og dei fattige.

### Tidspunkt
Feiringa av id ul-adha er knytt til kva tid ein ser månen ved byrjinga av dhul hidja. Framtidige datoar er derfor berre omtrentlege. Etter den gregorianske kalenderen byrjar eller byrja høgtida ved solnedgang kvelden før:

* 2010: 17. november
* 2011: 6. november
* 2012: 26. oktober
* 2013: 15. oktober
* 2014: 4. oktober
* 2015: 23. september

## Namn
Dei ulike muslimske samfunna i verda har fleire namn på høgtida. Ho er òg velkjend som *id al-kebir*, 'den store høgtida'. I Tyrkia blir ho kalla *kurban bayramı*, offerfesten, eit namn som òg blir brukt i Bosnia. Eit anna namn med den same tydinga, *qurbani id*, blir brukt i Bangladesh. I Pakistan og India snakkar ein ofte om *bakr-id*, 'geite-id', fordi ein oftast ofrar geiter her. I Singapore, Malaysia og Indonesia er feiringa kjend som *[[hari raya]] adiladha*, *haji* (pilegrimsreise) eller *korban* (offerfest). I Vest-Afrika kjenner ein henne som *tabaski*.
Kaba

**Kaba** er den viktigaste heilagdommen i islam. Dette er eit firkanta bygg som står midt på eit uterom i Al-haram-moskeen i Mekka. Heilagdomen kjem av at dei truande reknar Kaba som det første bygget som vart laga for å tilbe Allah. Al-haram-moskeen er bygd kring Kaba. 

Bygget er dekt av svart tøy med gullbroderte skrifter frå Koranen. I det eine hjørnet av bygget er det murt inn ein svart stein. Etter tradisjonen skal steinen Hajar el Aswad ha vorte gjeven til Ismael av Gabriel då han leita etter ein stein som kunne markera ein av kantane til Kabaen. Ein truande muslim bør om mogleg ei gong i livet delta i valfart til Mekka og der gå sju gonger motsols kring Kaba. Helst skal ein ta på eller kyssa steinen.

Kaba har gjennom tidene vorte øydelagd og oppbygd fleire gonger. Muslimane trur at Kaba først vart bygd av Adam, som det første huset der Allah vart tilbeden. Abraham og son hans Ismael skal ha bygd opp att huset. Før profeten Muhammed var Kaba ein heilagdom for ei mengd arabiske guddomar. Etter overtaking av Mekka vigde Muhammed Kaba til den islamske guddomen og fjerna spora etter førislamske guddomar. 

## Bakgrunnsstoff
Janne Ahonen

**Janne Petteri Ahonen** () er ein tidlegare finsk skihoppar frå  Lahti. 

Janne Ahonen er ein av de mestvinnande skihopparane på 1990- og 2000-talet. Den finske storhopparen vann i 1997 VM-gull i liten bakke. I sesongane 1998/99, 2002/03, 2004/2005 og 2005/2006 (saman med Jakub Janda) vann han den prestisjetunge hoppveka samanlagt. Han har fleire pallplasseringar frå store meisterskap. I verdscupen har han vunne 36 enkeltrenn og har totalt 102 pallplasseringar (begge delar pr. november 2012). Ahonen vann verdscupen samanlagt i 2003/2004 og 2004/2005.

I 2005 vart han kåra til årets idrettsutøvar i Finland.
Janne Ahonen hadde ei tid  verdas lengste skihopp med fall, på 240 meter (på grunn av fallet er ikkje dette ein offisiell verdsrekord).

Ahonen hadde eit opphald som aktiv skihoppar i sesongen 2008/2009. Han kvalifiserte seg til Vinter-OL 2010. Der vart han nummer fire i normalbakken. Han fekk Holmenkollmedaljen i 2011.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Brassband

Eit **brassband** er eit musikkorps med messinginstrument og slagverk. I Storbritannia er det sterke tradisjonar for brassband, medan det i kontinental-Europa er meir vanleg med janitsjarkorps.

Dei fyrste moderne brassbanda oppstod tidleg på 1800-talet i Preussen, då alle militære og statlege musikkorps vart utstyrt med nye instrument med roterande ventilar, og vart pålagde å nytte standardstemming (ei sams referansefrekvens for alle korps). Dette førte til at musikarane lettare kunne spele med andre, og gjorde det òg mogleg å slå saman små grupper til større korps.

## Brassband i Noreg
I Noreg finst det brassband for amatørmusikarar i form av skolekorps og amatørkorps. Dei fleste norske brassbanda er medlem i Norges Musikkorps Forbund. Det vert årleg arrangert eit noregsmeisterskap for brassband for vaksne musikarar og tilsvarande for barn og unge. I tillegg finst det eit titals andre tevlingar og stemner for korps.

Den norske brassbandtradisjonen har hovudsakleg vore plassert på Vestlandet, og dei fleste vinnarane av Noregsmeisterskapen for brassband kjem frå anten Hordaland eller Rogaland. Fleire korps frå Vestlandet har òg vunne internasjonale tevlingar og priser for spelinga.

## Besetning

Eit brassband har til vanleg desse instrumenta:

* Kornett i Ess (Ess-kornett (1), soprankornett(1))
* Kornettar i B♭ (solo- (4), repiano-, andre- (2), tredje- (2))
* Flygelhorn i B♭
* Althorn i Ess (solo- (1), første- (1), andre- (1))
* Baryton (G-nøkkel B♭) (første- (1), andre- (1))
* Tenortrombone i B♭ (første- (1), andre- (2))
* Basstrombone i B♭ (notert i F-nøkkel) (1)
* Eufonium i B♭ (2)
* Ess-tuba (2)
* B&#9837;-tuba (2)
* Slagverk (2/3)
Synnøve Matre

**Synnøve Matre** () er professor i norsk ved Høgskolen i Sør-Trøndelag. Ho har skrive doktoravhandling om samtalar mellom barn som er 5&ndash;8 år gamle. 

## Bibliografi (utval)

* Matre, Synnøve 1997; *Munnlege tekstar hos barn : ein studie av barn 5-8 år i dialogisk samspel* Trondheim : Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet.
* Matre, Synnøve og Eva Maagerø (red.). 2003: *Når barn erobrar språket : ulike perspektiv på barns språkutvikling*. Kristiansand : Høyskoleforlaget i samarbeid med Høgskolen i Agder.

## Bakgrunnsstoff
	
* Synnøve Matre si heimeside
Ada

**Ada** kan vera:

* Eit kvinnenamn
* Eit programmeringsspråk kalla opp etter Ada Lovelace
* Ein småplanet som går rund sola
* Ei planteslekt i orkidefamilien

* Stader:
** Ein by i Ghana
** Ein by i Vojvodina i Serbia
** Ein by i Oklahoma i USA
** Ei elv aust i Russland
Åsgardfeltet

**Åsgardfeltet** er eit oljefelt og naturgassfelt på norsk kontinentalsokkel. Feltet er kalla opp etter Åsgard i norrøn mytologi. Feltet ligg i Norskehavet. Hovudforsyningsbasen for feltet ligg i Kristiansund, medan driftsorganisasjonen ligg i Stjørdal. Statoil er operatør for feltet. Utvinning frå feltet starta i 1999

Feltet ligg på 240-300 meters havdjup og er bygd ut med utvinningsutstyr på havbotnen. Utvinningsbrønnane er knytt til produksjons- og lagerskipet Åsgard A FPSO. Den halvt nedsenkbare oljeplattforma Åsgard B handsamar naturgasskondensat og naturgass. Til Åsgard B er det knytt eit lagerskip for naturgasskondensat, Åsgard C. 

### Sjå òg
* Olje- og gassfelt på norsk kontinentalsokkel

## Kjelder
* Olje- og energidepartementet: Fakta norsk petroleumsverksemd 2005. Nettversjon
Anders Reitan

**Anders Jonsen Reitan** () var ein norsk lærar og lokalhistorikar

Reitan var fødd i Ålen i Sør-Trøndelag fylke. Han var bror av dialektgranskaren Jørgen Reitan, brorson av diktar og stortingsmann Anders Jørgensen Reitan. Vinteren 1878-1879 gjekk han på Vonheim folkehøgskole og deretter på Klæbu seminar. Dei første åra som lærar i heimbygda vikarierte Reitan for far sin, Jon Jørgensen Reitan (1822-1903), som då sat på Stortinget og i Riksretten 1883-84. Han fekk lærarposten etter far sin, og var lærar i den barneskolen han sjølv hadde gått til han slutta som lærar i 1929. 

Resten av levetida arbeidde Reitan med bygdeboka *Ålen*. Ho kom i første opplag i 1936, har seinare vore verdsett som hovudkjelda for kunnskap om rørosregionen i eldre tid. Mange har uttrykt si takksemd, ikkje minst forfattaren Johan Falkberget.
Hans Rasmus Astrup (1831–1898)

**Hans Rasmus Astrup** () var ein norsk industrigründer, politikar og filantrop.

Astrup var i si tid Noregs rikaste mann. Kometkarrieren hans hadde djupe røter i norsk næringsliv. Etter kvart som voksteren ved landets største industriverksemd, Røros kobberverk, smadra den gamle distriktsdominansen til Hov i Ålen, vart dei gamle setervollane busette. Unge Svend Nesvoll drog frå Ålen til Kristiansund og vart bakarmeistar der. Han kalla seg Svend Vold og vart ein innflytelserik mann. Han var den fyrste som skaffa byen eit skikkeleg vassverk. Ruinane av dette vassverket vart seinare kalla Voldvannene. Dette var morsfolket til Astrup. Far hans var kaptein i Molde.

Unge Astrup drog til Barcelona. Etter borgarskule og handelskontor i Kristiansund, vart han 20 år gammal betrudd å sigle ei skute klippfisk til Spania. Fire år seinare byrja han eiga fiskeforretning i Barcelona.

Etterkvart slo Astrup og kompanjongen N. Sørensen seg på trelast. Hovudforretninga var Skutskär bruk ved Gävle i Sverige, der Dalelven kjem ned frå dei store svenske skogane der jarnvinna i si tid la grunnlaget for den svenske industrien. I 1873 løyste Astrup kompanjongen ut. Tolv år seinare selde han verksemda si. Han flytta heim til Noreg, der han kjøpte Meråker bruk, eit likande kompleks som det han hadde drifta i Sverige. Det var som om slektssusen frå grensebygda Ålen fylgde han i all hans ferd.

Astrup leia Arbeidsdepartementet 1885&ndash;1888. I dei dagar var det eit framleis eit sjeldsyn å verta statsråd utan akademisk utdanning. Men Astrup ruvde no i samfunnslivet; rik, vennesæl og gåvmild som få. Han hadde sterke kulturelle interesser, var mange kunstnarars ven og mesén. Han ivra sterkt for grunnlegginga av Nationaltheatret i hovudstaden. Han sat på Stortinget for Kristiansund og Venstre 1889&ndash;1891 og 1895&ndash;1897. Det herskapelege huset hans i Oslo var næraste granne til både den tyske, franske og engelske ambassaden. Arvingane hans gav det til Videnskapsakademiet.

## Kjelder
* Anders Reitan: *Ålen*, 1936.
* Reidar Sevåg: *Statsråd H.R.Astrup*, 1967.
*
Nornefeltet

**Nornefeltet** er eit stort olje- og gassfelt på midtnorsk kontinentalsokkel, utanfor Helgeland. Det er kalla opp etter nornene, lagnadsgudinner frå norrøn mytologi. Nornefeltet vart sett i produksjon den 6. november 1997 og lisensen til feltet vart tildelt i 1986 for blokkene 6608/10 og 6608/11. Norne ligg 85 km frå Heidrunfeltet. 

Reservoaret ligg på 380 meters havdjup og 2500 meter under havbotn. Reservoaret består av sandstein som høyrer til formasjonane Åre, Tilje, Tofte, Ile, Not og Garn, avsett tidleg i juratida mellom 200 og 170 millionar år sidan.

Produksjons- og lasteskipet Norne vert nytta fast på feltet og er tilknytt brønnramme på havbotn. Fleksible stigerøyr går frå skipet til reservoaret. Sjølve skipet Norne dreiar rundt ein sylinderforma turret som er ankra fast på botn. Slik kan skipe alltid ligge med baugen mot vinden. Skipet har prosessanlegg på dekk og lagertankar for olje. Olja vert lasta på tankskip og transportert til marknaden. Olja vert produsert ved hjelp av vassinjeksjon. Det har vorte eksportert gass frå Norne sidan februar 2001 Gassinjeksjonen vart avslutta i 2005 og all gass vert no eksportert. 

Gasseksporten tok til i februar 2001 og skjer via ei eiga røyrleidning, Norne gasseksport, til Åsgard og vidare i Åsgard transport til Kårstø og frå her vidare til kontinentet. Ilandføringsstaden for gassen er i Dornum i Tyskland, om lag 1400 km frå Kårstø. 

## Satellittfelt
Fleire felt er knytt til Nornefeltet, og har forlenga levetida til Norne frå om lag 2016 til 2021. Desse er: 
* Alvefeltet
* Urdfeltet
** Stær
** Svale

## Bakgrunnsstoff
* Oljedirektoratet faktasider 
* Fakta om Norne på statoil.com
* Norne i Aftenbladet sitt interaktive sokkelkart 

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nornefeltet|Nornefeltet]]» frå , den 12. desember 2009.* 
 
* Fakta om Norne på statoil.com
Eivind Reiten

**Eivind Kristofer Reiten** () er ein norsk politikar frå Senterpartiet og næringslivsleiar.

Reiten har hatt ei rad politiske verv og var mellom anna statssekretær og statsråd i fiskeridepartementet (fiskeriminister) på midten av 1980-talet. Han arbeidde deretter ei tid i Norsk Hydro før han returnerte til politikken i åra 1989–1990. Han var då statsråd i olje- og energidepartementet (olje- og energiminister) og hadde ansvaret for liberaliseringa av den norske energimarknaden. 

Reiten gjekk attende til Hydro i 1991, og blei generaldirektør i 2001. Han slutta i stillinga 30. mars 2009, og Svein Richard Brandtzæg tok over. Samtidig tok Reiten til som styreleiar i industriselskapet Norske Skog.

Som konsernsjef i Hydro har delte han selskapet i tre. Det som tidlegare var gjødseldivisjonen er no det sjølvstendige selskapet Yara, den tidlegare olje- og gassdivisjonen vart seld til Statoil (StatoilHydro), medan hovudverksemda i Hydro no er aluminiumsproduksjon.

Reiten var frå 1. til 4. oktober 2007 styreleiar for oljeselskapet StatoilHydro. Han gjekk av etter mistankar om at olje- og gassdivisjonen i Hydro hadde vore involvert i korrupsjon i Libya på byrjinga av tiåret. Hydro hadde ikkje rapportert om denne hendinga under fusjonsforhandlingane med Statoil, som då med ein gong sette i gang undersøkingar då saka kom opp.

Eivind Reiten er utdanna sosialøkonom frå Universitetet i Oslo. Han er gift og har to barn.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Fusjonskameraten portrettintervju på http://www.dagbladet.no
Namnet Ada

:*Sjå og andre tydingar av ordet [[Ada]]*

**Ada** er eit kvinnenamn som kan ha ulike opphav. Det kan vera ei kortform av tyske namn som byrjar på Adel-, særleg Adelheid. Det kan då tyda 'edel' eller 'adeleg'. Namnet kan òg vera ein skrivemåte for hebraisk *adá* (עָדָה), som kan tyda 'pryd' eller 'soloppgang'.

Ada har norsk namnedag den 4. mars og svensk den 10. mars. 

## Bruk
Ada er eit utbreidd namn i Italia. I Noreg har det vore brukt frå rundt 1850. Det var populært frå ca. 1915 til ca. 1935, då 0,10 % eller fleire av nyfødde jenter fekk namnet. I løpet av 1980-talet tok bruken til å auka igjen, og etter 2000 voks bruken kraftig, til over 0,30 %.

Det er over 1&nbsp;500 kvinner som ber namnet Ada i Noreg (2009).

## Kjende namneberarar

* I Bibelen:
** Kone av Lamek, etterkomar av Kain
** Den første kona til Esau, også kalla Basmat, dotter av hittiten Elon, mor til Elifaz og stammor til edomittane
* Den heilage Ada, fransk benediktinarnonne og abbedisse
* Ada som stod bak Ada-testamentet i Trier, syster av Karl den Store
* Ada av Karia, dronning som levde på 300-talet
* Grevinne Ada av Holland (1188–1223)
* Ada Sari (1882–1968), polsk operasongar
* Ada Cross, (1844–1926), f. Cambridge, britisk forfattar
* Ada Christen (1839–1901), austerriksk forfattar
* Ada Lovelace (1815–1852), engelsk matematikar og datapioner
* Ada Negri (1870-1945), italiensk forfattar

## Bakgrunnsstoff
Galleri

**'Galleri** (frå fransk *galerie*, italiensk *galleria*) kan visa til fleire ulike bygningstypar.

Innan arkitektur kan det visa til eit langt, smalt rom; ein overdekka balkong eller gang. I praktbygg kan galleri vera utsmykka med kunstverk, noko som har gjeve opphavet til det reine kunstgalleriet. Galleri kan byggjast langs ein yttervegg med same golvplan som rommet innanfor, men også heva over dette og i nokre høve skytande ut over det. I eit framsyningsrom som ein teatersal eller ei kyrkje kan ein ha galleri oppover veggane.

Eit av dei eldste kunstmusea er Galleria degli Uffizi i Firenze frå 1500-talet. Seinare har ein utvikla sjølvstendige galleri for utstilling og i mange høve også sal av kunstverk, særleg bilete. I nyare tid vert termen også brukt om biletframsyningar på nettstader.

Dei første kjøpesentra blei også bygde som galleri, og hadde namn etter dette, som Galleria Vittorio Emanuele II i Milano frå 1800-talet.

## Ulike galleri

Klosterkirchekronach2.jpg|Galleri i klosterkyrkja i Kronach.
Plovdiv-Gallery-Maistora.jpg|Kunstgalleri i Plovdiv i Bulgaria.
HB Galleri.jpg|Haugesund Billedgalleri.


## Kjelder

* 
* 

## Bakgrunnsstoff
MiSide

**MiSide** var ei internett-satsing frå Fornyingsdepartementet. Målsetnaden var at kvar innbyggjar i Noreg skulle få ein sams nettportal for kontakt med offentlege styresmakter. MiSide vart lagt ned i 2012.

## Målsetnad med MiSide
Fornyingsdepartementet tok sikte på å lansera ein versjon av nettportalen MiSide i løpet av 2006, med ein fullstendig versjon seinare. Målsetnaden var å utvida MiSide frå berre å inkludere tenester frå statlege etatar til og å tilby kommunale tenester. Eit døme på dette kan vera elektronisk søknad om plass i barnehage. For det andre ynskjer departementet å utvida MiSide til også å verta ei felles trygg postkasse for personlege meldingar mellom kvar enkelt innbyggjar og offentlege verksemder. Ein vil til dømes kunna få svar på søknader, skatteoppgjeret og melding om at bilen må til periodisk kontroll – alt samla i same elektroniske postkasse.

## Kjelder

* Vil låne bort miside.no  Artikkel i Vestnytt
* Fornyingsdepartementet får låna nettadressa miside.no Wikinytt
* Ny løsning for MinSide – Pressemelding frå Fornyingsdepartementet
Stortingsvalet 1981

**Stortingsvalet 1981** vart halde den 14. september 1981. Oppslutninga denne datoen var på 82,0 %. Det vart vald 155 stortingsrepresentantar. Grunna feil ved gjennomføringa av valet 14. september vart det halde omval i Buskerud og Troms den 7. desember. Dette førte til at Arbeidarpartiet vann eit mandat i Buskerud på kostnad av Høgre.

## Stemmetal ved stortingsvalet 1981 etter parti, medrekna resultat av omvalet

¹ Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var:
* Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet i Nord-Trøndelag
* Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Det Liberale Folkepartiet i Finnmark
* Senterpartiet og Venstre i Telemark, Vestfold, Buskerud og Oppland
* Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Venstre i Hedmark

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

## Kjelder
* Stortinget.no
* Statistisk sentralbyrå
* Stortingsforhandlinger 1981-82
Hadj

**Hadj** (òg stava **hajj** eller **haj** (arabisk حج) er nemninga på muslimane si pilegrimsferd til Mekka. Hadj er ei av dei fem søylene i sunni-islam og ei av ti hovudsøyler i sjiaislam. Kvar muslim som har råd og helse til å fare, må gjere ei pilegrimsferd til Mekka minst éin gong i levetida si.

Styresmaktene i Saudi-Arabia gjev ut særlege innreisevisum til utlendingar i samband med pilegrimsferda. Ferda finn stad i månaden dhu al-hijjah etter islamsk kalender.

Heile byen Mekka er rekna som ein heilag stad innan islam, og ikkje-truande har ikkje tilgjenge til byen.

## Bakgrunnsstoff
Ålen kompani

**Ålen kompani** var ei gammal norsk militæravdeling.

Då Gustav Vasa på 1500-talet skipa dei fyrste ståande svenske avdelingane i Dalarnas skoger, måtte det svarast med same mynt frå norsk side. Svenskane kom under sjuårskrigen (1563-70) ned frå Skardørene. Det gjaldt å skrapa saman det ein hadde av mannskap i dalane nedanfor, for å hindre at svenskane tok Trondheim, slik dei gjorde det i denne krigen. Generalløytnant Jørgen Bjelke omtalar kompaniet i operativ verksemd under gjenerobringa av Jemtland i 1657, då leia av ein bondekaptein.
 
Det er mogleg at behovet for mannskap verka konservarande på den sosiale strukturen i dei bygdene det gjaldt. Det har ein døme på lenger nord i Trøndelag, der den prøyssiske offisersætta Klüwer bokstaveleg talt levde utanfor lova.

## Bakgrunnsstoff
* *Generalløytnant Jørgen Bjelkes selvbiografi*, Københamn 1890.
Vincens Budde

**Vincens Budde** () var ein norsk soldat.

Av ei dansk-baltisk adelsætt, og i dag betrakta som Armfeldts besigrar, vert general Budde truleg mest hugsa for ein liten sosiologisk studie,
merkeleg skarp, som andlet lyst opp av snøen på grensefjellet Skardørene: I året 1713 vart 5000 norske soldatar nedsende til Danmark. Budde sa då til den danske generalen der nede: "Jeg har i en bataljon tvende bønderkarle, som siges for vist at være nedstammede fra et av de ældgamle norske kongelige huse; deres ansigter og miner ere saa kjendelig distingverede, at Eders. exell. selv kan udfinde dem." Jau, den danske generalen stilte gutane opp, og kjende dei to straks blant fleire hundre.

Budde var då oberst og og sjef for same regiment som far sin: 2. Tronhjemske, det seinare IR 12, Sør-Trøndelag infanterriregiment, først oppretta som Ålen kompani under gjenerobringa av Jemtland i 1657. Det var første bataljon av dette regiment som vart nedsendt og besiktiga. Bataljonen forsvarte i 1716 under Landsberg Halden mot Karl 12., medan Budde i spissen for dei tre andre bataljonane storma Moss. Budde var vidgjeten for styrken sin. Regimentet elska Budde, og Budde elska sitt regiment. I 1718 vart Budde kommanderande general i Trøndelag, og var det til han døydde elleve
år seinare. Han vart ei vandresegn mellom snøskavlane, og Tydalens bønder tyktest lenge å høyre ekkoet av generalens glade latter.

## Bakgrunnsstoff
*Erik Pontoppidan: *Norges naturlige Historie*, København 1752-53.
*Johan Wilhelm Klüwer: *Krigen Nordenfjelds 1718.*http://home.no.net/lorentzd/Krigen1718.html
Stortingsvalet 1985

**Stortingsvalet 1985** vart halde 9. september 1985. Oppslutninga var på 84,0 %. Antalet stortingsrepresentantar vart auka med 2, til 157. Nytt ved dette valet var at det var høve til å inngå listesamband for første gong sidan 1945. Difor stilte ingen felleslister ved dette valet. Dette var òg det siste valet då det var høve til å inngå listesamband, då ordninga med utjamningsmandat vart innført i 1989 vart både listesamband og felleslister overflødig.

## Stemmetal ved stortingsvalet 1985 etter parti

## Kjelder
* Stortinget.no
* Stortingsforhandlinger 1985-86
Stortingsvalet 1977

**Stortingsvalet 1977** vart halde den 12. september 1977. Oppslutninga ved stortingsvalet var på 82,9 %. Det vart valt 155 stortingsrepresentantar.

## Stemmetal ved stortingsvalet 1977 etter parti

¹ Endring i høve til Sosialistisk Valforbund i 1973.
² Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var: 
* Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Det Nye Folkepartiet i Oslo
* Kristeleg Folkeparti, Venstre og Det Nye Folkepartiet i Buskerud og Sør-Trøndelag
* Venstre og Det Nye Folkepartiet i Telemark og Nord-Trøndelag
* Kristeleg Folkeparti, Det Nye Folkepartiet, Senterpartiet og Venstre i Aust-Agder og Finnmark
* Senterpartiet, Det Nye Folkepartiet og Venstre i Vest-Agder
* Høgre og Kristeleg Folkeparti i Nord-Trøndelag

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

## Kjelder
* Stortinget.no
* Statistisk sentralbyrå
* Stortingsforhandlinger 1977-78
Mexicogolfen

**Mexicogolfen** er den nordlege delen av Det amerikanske middelhavet, og ligg mellom Mexico, USA og Cuba. Via Yucatánkanalen vert han bunden saman med det karibiske havet og via Floridasundet med Atlanterhavet.

## Galleri

GulfofMexico3D.jpg|Ei tredimensjonal visualisering av Mexicogolfen basert på GIS-information. Lyseblått er kontinentalsoklar med ei djupne på opp til kring 200 meter. I framgrunnen Mellomamerika, i bakgrunben Nordamerika og til høgre Cuba ovanfor det Karibiske havet.

15-07-14-Yucatan-Ölfelder-RalfR-WMA 0481.jpg|Cantarell
Bygdanytt

***Bygdanytt*** er ei lokalavis som kjem ut i Indre Arna i Bergen i Vestland fylke. Avisa vart starta i 1951, og er den eldste av lokalavisene i bergensområdet, og kjem ut tysdag og fredag. Avisa har sitt nedslagsfelt i Osterøy kommune og Arna bydel i Bergen. Dekningsområdet er knytt saman av Osterøybrua, som opna i 1997.

Avisa er eigd av Bergens Tidende som kjøpte avisa i 2005. Ansvarleg redaktør er Hallvard Tysse (sidan 1984).

I 2012 blei avisa kåra til Europas beste lokalavis.

## Opplagstal

## Kjelder
Benthe Kolberg Jansson

**Benthe Kolberg Jansson** er høgskolelektor ved Høgskolen i Østfold. Ho er spesielt kjend for arbeidet med å utvikle læremiddel og undervisningsopplegg for nynorsk som sidemål. Sidan 2005 har ho vore leiar i Fredrikstad Mållag.

## Bibliografi (utval)

* Jansson, Benthe Kolberg 1999: *Fri til å velje? : ei undersøking av hossen valfridommen i skriftnormalane blir tematisert i den obligatoriske delen av norskfaget i allmennlærarutdanninga*. Oslo : Universitetet i Oslo, Institutt for lærarutdanning og skoleutvikling
* Jansson, Benthe Kolberg og Roger Lockertsen 1996: *På godt nynorsk : nynorsk som sidemål for vidaregåande skole*
* Kva slags sidemålsopplæring legg lærebøkene opp til når nynorsk er sidemålet? : Ein analyse av lærebøker i norsk for ungdomstrinnet etter Reform 97. Høgskolen i Østfold. Arbeidsrapport ; 2004:6 http://lenkeserv.bibsys.no/lenkeserv/action/serv?id=040090483&bib=
Nasjonalt senter for leseopplæring og leseforsking

**Nasjonalt senter for [[leseopplæring]] og [[leseforsking]]** er eit senter administrert frå Universitetet i Stavanger. Senteret har som oppgåve å styrke og koordinere arbeidet med utviklingsarbeid innanfor fagområdet sitt i det norske skoleverket.
Panjab

**Panjab** eller **Punjab** (devanagari ਪੰਜਾਬ, frå persisk *panj aab*, 'fem elver', er eit område delt mellom India og Pakistan. Det er i dag namnet på ein delstat i India og ein provins i Pakistan.

Dei fem elvene namnet viser til er Beas, Jhelum, Chenab, Ravi og Sutlej, som alle er bielver til Indus. Induskulturen utvikla seg her på 2000-talet f.Kr.

## Historie
Panjab har ei strategisk plassering mellom aust og vest, og er derfor blitt invadert ei rekkje gonger gjennom historia. Aleksander den store trengde inn i Panjab i 326 f.Kr. Sidan har både persarar, grekarar, hunarar og arabarar vore her, før tyrkiske muslimar okkuperte området i 1192. Seinare, tidleg på 1700-talet, tok sikhar makta i området. Etter dei to Sikh-krigane i 1845–49 blei den siste sikh-herskaren avsett og området innlemma i Britisk India.

Ved delinga av Britisk India i 1947 blei Panjab delt i to, med ein vestleg del for muslimar og ein vestleg for hinduar og sikhar. Sidan folkesetjinga var særs blanda måtte mengder av folk flykta, særleg dåm det braut ut vald som råka alle dei ulike folkegruppene. Rundt seks millionar hinduar og sikhar og sju millionar muslimar måtte flykta, noko som gjer dette til ei av dei største folkeforflytningane i historia.

Også tida etter delinga var prega av uro i delar av Panjab. I indisk Panjab kjempa sikhar for ein eigen panjabi-talande delstat. I 1966 blei den dåverande delstaten delt inn i noverande Panjab og den hovudsakleg hinditalande Haryana, med nokre område overførte til Himachal Pradesh. Men ein del sikhar var ikkje nøgde og byrja på 1980-talet ein valdeleg kamp for ein sjølvstendig sikh-stat dei ville kalla Khalistan. Kampen førte til eit indisk åtak på Det gylne tempelet i Amritsar og snikmordet på statsminister Indira Gandhi som hemn. I løpet av 1990-talet gjekk rørsla tilbake, og geriljaverksemda opphøyrde.

## Kjelder
Flensborg Fjord

**Flensborg Fjord** (tysk *Flensburger Förde*) er Tysklands nordlegaste og Jyllands sørlegaste fjord. Slik dannar fjorden ein del av grensa mellom Tyskland og Danmark. Stavemåten Flensborg Fjord er dansk rettskriving.

Fjorden er 50 km lang. På den danske sida i nord ligg øya Als med byen Sønderborg. Mot vest ligg Broager, Egernsund, Gråsten, Rinkenæs og Kollund. Om ein kjem frå A 10, går vegen til fjorden over elva Kruså. Kort etter Kruså finst den såkalla *Fjordvegen* frå Kollund til Rinkenæs. 

På den tyske sida finst ligg byen Flensburg (dansk Flensborg) og mot aust mellom anna Lyksborg, Holnis, Bockholmwik, Langballig, Westerholz, Steinbergkirche og Gelting.

Mellom seglsportsfolk frå båe sider av grensa vert Flensborg Fjord rekna mellom dei venaste segleområda i Austersjøen. Turistar tek gjerne båten mellom Flensborg og Sønderborg. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:da:Flensborg Fjord|Flensborg Fjord]]» frå , den 13. januar 2006.*
Alan Shearer

**Alan Shearer** () er ein engelsk tidlegare fotballspelar kjend for ei rekke målskåringar. Shearer er fødd i Newcastle, og avslutta spelarkarriera si for fotballklubben Newcastle United.

Shearer har spelt 63 landskampar for England og skåra 30 mål. I England spelte han for Southampton, Blackburn Rovers og Newcastle United. Han blei toppskårar i engelske *[[Premier League]]* tre sesongar på rad, 1994-1997. Sesongen 1994/95 blei også klubben hans, Blackburn, seriemeistrar. I debutkampen sin for Southampton mot Arsenal blei Shearer den yngste ekte *[[hat trick]]*-skåraren i engelsk toppfotball.

### Merittar
*Engelsk ligameister: 1995 med Blackburn Rovers
*Finalist i FA-cupen: 1998 og 1999 med Newcastle United

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alan Shearer|Alan Shearer]]» frå ,  den 1. juli 2024.*  

*Alan Shearer
Karoten

**Karoten** (frå latin *carota*, *gulrot*) er eit provitamin til vitamin A.

Karoten er eit av dei fargestoffa som finst naturleg i plantar, særleg i frukt og grønsaker og i blada på mange plantar. 
Karoten virkar som ein antioksidant og kan verke førebyggjande mot kreft og andre sjukdommar. 

**&beta;-Karotin** (beta-karoten) kan dannast om til (*[[Vitamin A]]*) og vert ofte, forenkla, kalla for A-vitamin.

Karoten vert brukt som fargestoff i matvarer.

Gulrot er ei viktig kjelde til karoten og vitamin A. Den typiske gulrotfargen skuldast ein balanse mellom gule fargestoff (a- og b-karoten) og raudlege fargestoff (lykopen og andre). b-karoten er byggestein til A-vitamin, og gulrot er derfor viktig i kosthaldet.

Det er ein nær samanheng mellom god fargeutvikling og innhaldet av karoten. Høg jordtemperatur og tilstrekkeleg med plantenæringsstoff er ein føresetnad for at desse fargestoffa skal dannast. Difor gjev våt og kald jord eller kjølig sesong ei lysare gulrot.
Djønno

**Djønno** er ei fruktbygd på Oksenhalvøya i Voss herad. Grenda ligg nedmed sjøen på vestsida av Eidfjorden, om lag 6 km sørom Hardangerbrua. 

Næraste nabogrenda er Kaland, som ligg om lag ein km lenger innetter Eidfjorden.

Vegutløysing fekk Djønno fyrst i 1981, før den tid gjekk persontrafikk og godsfrakt til og frå grenda med båt. No er det ofte enklare for folk frå Djønno å reise til nabokommunane Granvin og Ulvik enn til kommunesenteret Kinsarvik i Ullensvang. Ungane frå Djønno går i dag på skule i Granvin.

Stadnamnet vert også bruka som etternamn, men då vert det skrive «Djønne».

## Bakgrunnsstoff
* Nettside om Djønno 
* Djønno Nabolag https://www.facebook.com/groups/1579816338948676
Hijaz

**Hijaz** eller **Hedsjas** ( arabisk الحجاز) er ein region vest i Saudi-Arabia mot Raudehavet frå Asir i sør til grensa mot Jordan i nord. Han er ca 300&nbsp;000 km² i flatevidd. I den arabiske verda var Hedsjas ein provins kor islam voks fram på 600-talet. Han kom under Egypt etter at Bagdadkalifatet fall i 1258. Frå 1517 kom området til å ligge under osmanarane.

Etter omkring 1200 vart det indre styret teke hand om av emirane i Mekka. Frå 1845 blei den osmanske overhøgvørde meir tilstades og meir avskydd, og i 1916 gjorde ein lokal leiar, Hussain I ibn Ali, opprør mot osmanarane. Han fekk stønad frå England og Lawrence av Arabia og tok tittelen konge av Hedsjas. Ibn Saud av Nedsjd erobra kongeriket i 1925 slik at etter 1932 gjekk Hedsjas inn i kongeriket Saudi-Arabia under kong Ibn Saud.

## Bakgrunnsstoff
Verktøyet kateter

**Kateter** (frå gresk *kathienai*, 'søkkje') brukt i medisin er eit eit røyr som kan førast inn i kroppen. Det å legge inn eit kateter kallar ein **kateterisering**. Avhengig av kor og korfor røyret leggjast inn kan det vera meir eller mindre stivt.

Ein legg inn kateter for å:
* tømme urinblæra for urin (*blærekateterisering*), anten gjennom urinrøyret med eit Foleykateter eller gjennom huda suprapubiskateter.
* drenera væskeopphopingar eller luft, til dømes rundt lungene. Kateteret blir då ofte kalla eit dren.
* gje intravenøs væske, medikament eller parenteral ernæring
* lage bilete av sirkulasjonssystemet (angiografi), gjere målingar i eller manipulera sirkulasjonssystemet, sjå hjartekateterisering
* framstille forholda i hjernen
* direkte måling av blodtrykk i vener eller arteriar.

Eit lite kateter for innføring i ei vene kallast oftast ei perifer venekanyle, av di det blir lagt inn i ei lita perifer vene. I Noreg nyttar ein ofte handelsnamnet «Venflon» uansett fabrikat. Eit sentralt venekateter (CVK) har større indre diameter og ligg med spissen nære eller i høgre framkammer. Det er eigna til spesielle medikamenttypar og store væskemengder. Eit Swan-Ganz kateter er eit kateter plassert i pulmonalarterien for å måle trykk.

## Sjå òg
* kanyle
* stent

## Kjelder
* 

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Catheter|Catheter]]» frå ,  den 13. januar 2006.*
Raudehavet

** Raudehavet** (arabisk البحر الأحمر *Baḥr al-Aḥmar*, *al-Baḥru l-’Aḥmar*; hebraisk ים סוף *Yam Suf*, tigrinja ቀይሕ ባሕሪ *QeyH baHri*) er ei havbukt frå Indiahavet mellom Afrika og Asia.

## Geografi

Havet blei til då Afrika og den arabiske halvøya skilde lag, ein prosess som tok til for rundt 30 millionar år sidan. Havet veks framleis, og har små vulkanske område i dei djupare delane.

Sambindinga med Indiahavet går gjennom Bab el-Mandeb-sundet og Adenbukta. I nord ligg Sinaihalvøya, Akababukta og Suezbukta (som leier opp til Suezkanalen). Sjøen er omtrent 1900&nbsp;km lang og over 300&nbsp;km på det breiaste. Flatevidda på sjøen er mellom 438&nbsp;000 og 450&nbsp;000&nbsp;km².

Den største djupna er 2&nbsp;500 m i den sentrale midtre kløfta, medan den gjennomsnittlege djupna er 500 m. Raudehavet har òg vide grunne hyller, kjent for eit rikt maritimt liv med korallar. Havbukta er leveområde for over tusen virvellause dyreartar og for to hundre harde og mjuke korallartar. Ho er ein del av Den austafrikanske riftdalen og er verdas nordlegaste tropiske hav.

### Land rundt

Raudehavet har kyst til
* Egypt, Israel og Jordan i nord
* Sudan og Egypt i vest
* Saudi-Arabia og Jemen i aust
* Djibouti, Eritrea og Somalia i sør

### Byar og tettstader
Nokre av byane ein finn ved kysten av Raudehavet er

*  Al Hudaydah (الحديدة)
*  Al Lith (الليِّث)
*  Al Qunfudhah (القنفذة)
*  Al-Qusair (القصير)
*  Al Wajh (الوجه)
*  Akaba (العقبة)
*  Asseb (ዓሳብ)
*  Dahab (دهب)
*  Duba (ضباء)
*  Eilat (אילת)

*  El Gouna (الجونة)
*  El Suweis (السويس)
* / Hala'ib (حلايب) (omstridd)
*  Haql (حقل)
*  Hirgigo (ሕርጊጎ)
*  Hurghada (الغردقة)
*  Jeddah (جدة)
*  Jazan (جازان)
*  Marsa Alam (مرسى علم)
*  Massawa (ምጽዋ)

*  Nuweiba (نويبع)
*  Port Safaga (ميناء سفاجا)
*  Port Sudan  (بورت سودان)
*  Rabigh (رابغ)
*  Sharm el Sheikh (شرم الشيخ)
*  Soma Bay (سوما باي)
*  Suakin (سواكن)
*  Taba (طابا)
*  Thuwal (ثول)
*  Yanbu (ينبع)

## Namnet
Fram til 1900-talet refererte dei fleste europeiske kjelder til Raudehavet som *den arabiske golfen*, med støtte i gamle greske tekstar. Herodotus, Straban og Ptolemaios kalla han *Arabicus Sinus*, medan *Erythrias (Raude)-havet* viste til sørlegare farvatn, dagens Indiske hav.

Raudehavet er ikkje sjølv raudt, og det er uklart kvar namnet kjem frå. Det kan visa til dei raudfarga fjella rundt som ofte speglar seg i vatnet, eller til dei raude algene *[[Trichodesmium erythraeum]]* som blomstrar opp nær overflata med jamne mellomrom.

## Fysiske eigenskapar

Overflatetemperaturen held seg gjerne jamt på 21-25°C. Temperatur og sikt i sjøen held seg gode ned til 200 meter djupne, men havet er kjent for sterke vindar og sterke lokale straumar.

## Turisme
Turistar vitjar Raudehavet på grunn av det milde klimaet og for å sjå livet i havet. Det er kjend for dykkestader som Ras Mohammed, vraket SS Thistlegorm, Elphinstone, The Brothers og Rocky Island i Egypt, og har fleire mindre kjende stader i mellom anna Sudan.

## Bakgrunnsstoff
* Korallrev i Raudehavet
* Bilete av Raudehavet
Harkestad

**Harkestad** er frå gamalt eit fiskar- og småbrukarsamfunn ut mot havet på Alvøy i Øygarden nordvest for Bergen. Nå kommunesenter.

Personar med namnet **Harkestad**:

* Britt Harkestad (Krf) Tidl. stortingsrepresentant
* Otto Harkestad (Ap) Tidl. ordførar i Øygarden
* Gunnar Harkestad (Krf) Tidl. lokalpolitiker i Larvik
Svein

**Svein**, **Sven**, **Svend** og **Sveine** er norrønne mannsnamn som tyder gut. Ordet har også artane svenn og sveinn, men er då ikkje nytta som namn, men som nemning på ein arbeidar som har greidd ei sveineprøve.

Deter 27&nbsp;437 som heiter Svein i Noreg og 4&nbsp;241 som heiter Sven (SSB 2005). Namnet blei særleg gjeve gutar på 1940- og 50-talet, då opptil 2,5% blei døypt Svein, før bruken gjekk nedover etter 1955.

## Kjende namneberarar
### Frå norrøn tid
* Svein Håkonsson Ladejarl, norsk riksstyrar
* Svein Knutsson, norsk riksstyrar
* Svein Tjugeskjegg (960-1014), konge av Danmark og England

### Frå moderne tid
* Svend Aschenberg (1769-1845), norsk stortingsmann
* Svend Foyn (1809-1894), norsk kvalfangar
* Sven Aarrestad (1850-1942), norsk statsråd
* Sven Moren (1871-1938), norsk forfattar
* Sven Elvestad (1884-1934), norsk kriminalforfattar
* Svein Rosseland (1894-1985), norsk astronom og professor
* Sven Oftedal (1905-1948), norsk statsråd
* Svein Blindheim (f. 1916), norsk motstandsmann og offiser
* Svein Ellingsen (f. 1929), norsk kunstnar og salmediktar
* Sven Delblanc (1931-1992), svensk litteraturhistorikar
* Sven O. Høiby (1936-2007), far til Mette-Marit
* Svein Johannessen (1937-2007), norsk sjakkspelar
* Svein Longva (1943-2009), norsk riksmeklingsmann
* Sven Kærup Bjørneboe (f. 1943), norsk forfattar
* Sven Ole Fagernæs (f. 1945), sysselmann på Svalbard
* Svein Aaser (f. 1946), norsk næringslivsleiar
* Svein Jarvoll (f. 1946), norsk forfattar
* Svend Wam (f. 1946), norsk filmregissør
* Svein Sturla Hungnes (f. 1946), norsk skodespelar og teatersjef
* Svein Gjedrem (f. 1950), norsk sentralbanksjef
* Svein Mathisen (1952-2011), norsk fotballspelar
* Svein Tindberg (f. 1953), norsk skodespelar
* Sven-Roald Nystø (f. 1956), sametingspresident
* Sven Nordin (f. 1957), norsk skodespelar
* Svein Harberg (f. 1958), norsk politikar (H)
* Svein Nyhus (f. 1962), norsk teiknar og forfattar
* Sven Fischer (f. 1971), tysk skiskyttar
* Svein Tore Marthinsen (f. 1974), norsk statsvitar
* Sven Hannawald (f. 1974), tysk skihoppar
* Svein Berge (f. 1976), norsk musikar frå Röyksopp
* Svein Arild Vatsø (f. 1983), norsk filmprodusent
* Sven Kramer (f. 1986), nederlandsk skøyteløpar

## Bakgrunnsstoff