open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
231 Vindobona

**231 Vindobona** er ein stor hovudbelteasteroide. Den mørke overflata tyder på ein karbonrik samansetting.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 10. september 1882.

**Vindobona** er det latinske namnet på Wien i Austerrike, byen han blei oppdaga frå.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
232 Russia

**232 Russia** er ein stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein C-typeasteroide og er sannsynlegvis samansett av enkle karbonsambindingar. 

Han blei oppdaga av Johann Palisa 31. januar 1883 i Wien og blei namnsett etter landet Russland.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
233 Asterope

**233 Asterope** er ein nokså stor hovudbelteasteroide. Han er ein sjeldan T-type-asteroide og har ei relativt mørk overflate.

Han blei oppdaga av A. Borrelly 11. mai 1883 i Marseilles.

Asteroiden blei namnsett etter Asterope (eller Sterope), ei av Pleiadane.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
234 Barbara

**234 Barbara** er ein typisk hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein S-type-asteroide og er sannsynlegvis samansett av ei blanding av silikatar og metallar. Han har ei ljos overflate.

Han blei oppdaga av C. H. F. Peters 12. august 1883 i Clinton, New York USA.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
235 Carolina

**235 Carolina** er ein relativt stor hovudbelteasteroide. Han er sannsynlegvis samansett av ei blanding av silikatbergartar og jern-nikkel-metallar.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 28. november 1883 i Wien.

Asteroiden blei namnsett etter Carolineøya (Tusenårsøya, ein atoll ved datolinja i Stillehavet), nå ein del av Kiribati. Grunnen til at asteroiden fekk dette namnet kan vera at to grupper astronomar (frå USA og Frankrike) reiste til øya for å observere ei solmørking 6. mai 1883, tidlegare same år som asteroiden blei oppdaga.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
237 Coelestina

**237 Coelestina** er ein typisk hovudbelteasteroide av S-typen.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 27. juni 1884 i Wien og blei namnsett etter Coelestine, kona til astronomen Theodor von Oppolzer.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
238 Hypatia

**238 Hypatia** er ein svært stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein C-type-asteroide og er sannsynlegvis samansett av enkle karbonsambindingar. Som mange asteroidar av denne typen er overflata svært mørk.

Han blei oppdaga av Viktor Knorre 1. juli 1884 i Berlin. Asteroiden blei den tredje av dei fire han oppdaga.

Namnet blei gitt for å ære filosofen Hypatia frå Alexandria.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
239 Adrastea

**239 Adrastea** er ein typisk hovudbelteasteroide.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 18. august 1884 i Wien.

Asteroiden blei namnsett etter gudinna Adrasteia frå gresk mytologi.

Adrastea er au namnet på ein måne som går i bane rundt Jupiter, namnsett etter gudinna på same måte som asterioden.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
Panjabi

**Pandsjabi** eller **panjabi**  (panjabi ਪੰਜਾਬੀ [paṃjābī], nokre gonger skrive *punjabi*), høyrer til den indoariske greina av indoeuropeiske språk og blir snakka av folk i Panjab-regionane i India og Pakistan. Det har over 90 millionar talarar, og er dermed verdast ellevte mest tala språk.

Panjabi er det heilage språket i sikhismen og det er det viktigaste språket for populærmusikksjangeren bhangra.

Panjabi kan skrivast med tre ulike skriftsystem: Gurmukhi, som er spesiallaga for språket, sjahmukhi, som er ei tilpassa utgåve av det arabiske alfabetet, og devanagariskrift, som òg blir brukt for hindi.

## India
Panjabi er det offisielle språket i den indiske staten Panjab og blir òg tala i granneområde som Haryana og Delhi.

## Pakistan

Sjølv om kring halvparten av innbyggjarane i Pakistan har panjabi som morsmål, har språket ikkje offisiell status der og blir heller ikkje bruka i utdanninga. Panjabi-språklege pakistanarar brukar vanlegvis anten urdu eller engelsk i formelle samanhengar som offentleg styring, aviser og utdanning. Dette har ført til ein del misnøye blant det panjabi-språklege fleirtalet i Pakistan — eit fleirtal på 60 % om ein reknar med den nærskylde dialekten *siraiki* som blir tala kring den historiske byen Multan.

## Andre land
Panjabi blir tala som innvandrar- og minoritetsspråk i mange land, inkludert Afganistan, Storbritannia, USA og, ikkje minst, Canada: I Canada er panjabi det sjette største språket med 271&nbsp;220 menneske som brukar det som daglegspråk.

## Sikhismens heilage språk
Panjabi er det heilage språket i sikhismen, og sikhanes heilage skrift *[[Guru Granth Sáhib]]* er hovudsakleg skriven på panjabi og med gurmukhiskrift.

## Bruk i bhangramusikken
Den populære populærmusikksjangeren bhangra, som i dei siste åra har vorte svært populær både i Sør-Asia og andre stader, har i all hovudsak tekster på panjabi.

## Viktige forfattarar
* Waris Shah
* Jaka Shah
* Bulleh Shah
* Hashim
* Sultan Bahu
* Shiv Kumar Batalvi
* Amrita Pritam
* Kartar Duggal
* Mohan Singh
* Pash
* Sahin Nashin Jahui
* Gurbaksh Singh Preetlari
* Nanak Singh
* Ilyas Ghumman
* Saadat Hasan Manto
* Surjit Patar
* Bhai Veer Singh
* Dhani Ram Chatrik
* Gurdial Singh
* Sohan Singh Seetal
* Sant Singh Sekhon

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* A look at the variety on offer in panjabi language and culture 
* Punjabi dictionary
* Punjabi Computing Resource Centre
* Academy of the Punjab In North America (APNA)
* Free online Diaspora Punjabi (Gurmukhi) lessons
* Learn Gurmukhi - Sound and Graphics 
* Punjabi Language and Literature 
* Peoples and Languages in Pre-Islamic Indus Valley 
* Ethnologue - Languages of India
* Ethnologue - Languages of Pakistan
721

**721** (romartal DCCXXI) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*13. februar: Kong Chilperik II av frankarane døydde i Attigny. Theuderik IV etterfølgde han som barnekonge under kontroll av hoffhovmeisteren Karl Martell
*9. juni: Slaget ved Toulouse. Muslimske styrkar under wali al-Samh blei nedkjempa av hertug Eudes av Aquitaine etter ei kringsetjing på tre månader. Slaget stoppa vidare utviding av Omajjaderiket i galliske område.
*Anbasa ibn Suhaym Al-Kalbi blei utnemnd til guvernør av al-Andalus etter at al-Samh døydde som følgjer han fekk av slaget ved Toulouse.
*Kormesij blei khagan (herskar) av Bugaria.

## Fødde
*Fujiwara no Uona, japasnk minister
*Tachibana no Naramaro, japansk statsmann

## Døde
*13. februar: Kong Chilperik II av frankarane
*29. desember: Keisarinne Genmei av Japan
*Ardo, den siste kongen av visigotane (eller 720)
796

**796** (romartal DCCXCVI) var eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

* Juli: Ecgfrith blei  konge av Mercia etter Offa.
* Desember: Coenwulf blei konge av Mercia etter Ecgfrith.
*Karl den store sigra over Avar-khaganatet.
*Tō-ji ('Aust-tempelet') blei grunnlagd i Kyoto.

## Fødde
*

## Døde
*Juli: Offa av Mercia
*17. desember: Ecgfrith av Mercia
Eidsvoll Ullensaker Blad

***Eidsvoll Ullensaker Blad*** er ei avis som kjem ut på Eidsvoll i Akershus fylke. *Eidsvoll Ullensaker Blad* dekkjer kommunane Ullensaker, Gjerdrum, Nannestad, Eidsvoll og Hurdal.

Avisa skifta i 2005 namn frå ***Eidsvold Blad / Ullensaker Blad*** til ***Eidsvoll Ullensaker Blad***.

## Opplagstal

### Eidsvold Blad / Ullensaker Blad

### Eidsvoll Ullensaker Blad

## Bakgrunnsstoff
* eub.no

## Kjelder
Enebakk Avis

***Enebakk Avis*** er ei avis som kjem ut på Enebakk i Akershus fylke. Enebakk Avis AS vart starta som eige føretak under Smaalenene Medier AS. Den 22. desember 1999 kom den aller første utgåva av avisa. *Enebakk Avis* er eigd av A-pressen. 

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://www.enebakkavis.no

## Kjelder
Indre Akershus Blad

***Indre Akershus Blad*** er ei avis som kjem ut i Aurskog-Høland i Akershus fylke.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://www.indre.no

## Kjelder
Varingen

***Varingen*** er ei avis som kjem ut i Nittedal i Akershus fylke. *Varingen* er lokalavis for Nittedal og Hakadal og kjem ut på onsdagar og fredagar.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://www.varingen.no

## Kjelder
Østlandets Blad

***Østlandets Blad*** er ei lokalavis med hovudkontor i Ski i Akershus fylke. Avisa blir utgjeven i Follo-kommunane.

Avisa vart starta i 1908 under namnet *Øieren. Nyhets og avertissementsblad for Enebak, Kraakstad, Ski og Aas med omliggende distrikter*, og kom ut i Kråkstad kvar onsdag og laurdag. Avisa vart trykt i *[[Indre Smaalenenes Avis]]* sitt trykkeri på Mysen. Avisa bytte namn til *Østlandets Blad* i 1919.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://www.oblad.no

## Kjelder
Romerikes Blad

***Romerikes Blad*** er ei avis som kjem ut i Lillestrøm i Akershus fylke Den dekkjer fylgjande kommunar på Romerike: Nannestad, Hurdal, Eidsvoll, Ullensaker, Gjerdrum, Nes, Rælingen, Nittedal, Lillestrøm, Lørenskog, Aurskog-Høland og Enebakk.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://www.rb.no

## Kjelder
Agderposten

***Agderposten*** er ei avis som blir utgjeven i Arendal i Agder. Avisa vart grunnlagt av Jens Svendsen i 1874.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* Agderposten
* Distriktets avis siden 1874  (Avisas historie)
* '''Medieregisteret.no:''' Agderposten 

## Kjelder
Grimstad Adressetidende

**Grimstad Adressetidende** er ei avis som blir utgjeven i Grimstad i Agder. Avisa kjem ut tre gonger i veka.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://www.adressetidende.no/

## Kjelder
Høvågavisa

***Høvågavisa*** er ei avis som blir utgjeven i Høvåg i Lillesand i Agder. 

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* http://home.c2i.net/hovagavisa/ 

## Kjelder
Setesdølen

***Setesdølen*** er ei partipolitisk uavhengig lokalavis, skipa i 1975 i Bygland i Agder. Avisa er talerøyr for distriktsinteresser, med vekt på sameksistens mellom by og land. Bygdeturisme, bygdeutvikling og busetnad i distrikta er viktige saker for avisa, i tillegg til å følgje opp det lokale næringslivet. Papiravisa kjem ut tysdag og torsdag og blir skriven på nynorsk. Setesdølen har også eiga nettavis, www.setesdolen.no. Redaktør er Sigurd Haugsgjerd, som også eig avisa. 

## Historikk
Første prøvenummer av *Setesdølen* kom ut i juli 1974 i privat regi. Den 16. oktober 1974 vedtok fellesformannskapet i Setesdal at avisa skulle gjevast ut med kommunal støtte og at 1975 skulle vera et prøveår for avisa. Politikarane i Setesdal vedtok samstundes at avisa skulle ha tilhald på Bygland. 25. januar 1975 kom første ordinære utgåve av *Setesdølen* ut. Den første redaktøren var Helge Arild Bolstad. I 1976 blei Sigurd Haugsgjerd ny redaktør, og han har hatt stillinga sidan.

I 1977 hadde *Setesdølen* 2 150 abonnentar. Talet har sidan auka.  I 2018 hadde papiravisa eit opplag på 4 078 og kom ut to gonger i veka. 

## Opplagstal
Bekreftea netto opplagstal frå Mediebedriftenes Landsforening:
* 2006: 4&nbsp;618
* 2007: 4&nbsp;618
* 2008: 4&nbsp;742
* 2009: 4&nbsp;824
* 2010: 4&nbsp;676
* 2011: 4&nbsp;635
* 2012: 4&nbsp;636
* 2013: 4&nbsp;553
* 2014: 4&nbsp;408
* 2015: 4&nbsp;192
* 2016: 4&nbsp;393
* 2017: 4&nbsp;145

## Kjelder




----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Setesdølen|Setesdølen]]» frå ,  den 15. juni 2020.*  

## Bakgrunnsstoff
* https://www.setesdolen.no/
Danmark i Sandviksbukta

**Danmark** er ein låg holme mest utan vegetasjon som ligg i Sandviksbukta ved Sandvika i Bærum kommune, tett attmed ei strand som vert kalla Lakseberget. Motorvegen E-18 forbi Sandvika ligg no langs denne stranda, og holmen er å sjå om lag rett utanfor det austre brufestet for den lange motorvegbrua som går i eitt strekk over det inste av Sandviksbukta og over Kadettangen og Sandvikselva.

Holmen vart skild ut som særskild eigedom frå garden Blommenholm på slutten av 1700-talet, og var på 1800-talet og byrjinga av 1900-talet bustad for fiskarfamiliar med eit bustadhus og eit naust som var sett opp på holmen. Deretter, i 1926, bygde Selskabet for Sandvikens Vel ein stor sjøbadbygning med skilde avdelingar for kvinner og menn her. Men etter ei ti års tid byrja folk heller å bade saman frå den fine sandstranda på Kadettangen i nærleiken, og sjøbadet vart lagt ned. Bygningane vart teke over av Bærums Roklubb og tilpassa deira aktivitetar, og Bærum Kajakklubb flytta òg til holmen. Men etter at roklubben og kajakklubben fekk seg nytt hus på Kalvøya i 1972 (denne øya hadde fått brusamband med Kadettangen i 1963), vart bygningane på Danmark rivne og holmen rydda for alt av innretningar. Etter at dette var gjort, har det skjedd at danskar samla seg til lystig lag på holmen somme år på den danske nasjonaldagen, på bakgrunn av at holmen har same namnet som landet Danmark.

Namnet Danmark på denne vesle holmen er ikkje meir enn om lag eit par hundre år gamalt, altså frå tida då Noreg låg under danskekongen. Attom valet av namnet Danmark låg det nok inga hyllest av landet Danmark, men heller ei litt ironisk påpeiking av at holmen, for å vere ei øy, var like lita og flat som Danmark var lite og flatt for å vere eit heilt land. Flate holmar med namnet Danmark finst det elles fleire av her i landet, og Danmark er òg nytta som namn på små, flate jordstykke mange stader.

## Litteratur
* Ness, Tore. 2008. *Navn i fjorden* : *Oslo – Asker – Bærum*. Oslo: Orion Forlag AS. ISBN 978-82-458-0847-6
* Borgen, Per Otto. 2006. *Asker og Bærum leksikon*. Drammen: Forlaget for by- og bygdehistorie. ISBN 82-91649-10-3
Akershus Amtstidende

***Akershus Amtstidende*** (*Amta*) er ei avis som kjem ut i Drøbak i Akershus fylke. Ho vart grunnlagt i 1874 og er lokalavis for Frogn og Nesodden kommuner. Avisa har eit nettoopplag på 8533 (2005). Ansvarleg redaktør er Anders Nyland. Avisa er eigd av Media Øst AS, som igjen er eigd av A-Pressen.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Amta.no
* Akershus Amtstidende ved nb.no (Nasjonalbiblioteket)
* Akershus Amtstidende  ved Medieregisteret.no (Medietilsynet)
* Opplagstal 2005 ved Mediebedriftene.no (PDF-format)
Budstikka

: *Avisnamnet *'Budstikke** kan òg referere til [[Romsdals Budstikke]] eller [[Søgne og Songdalen Budstikke]]''.
***Budstikka**' (tidlegare: *Asker og Bærums Budstikke*) er ei [[dagsavis]] som kjem ut på [[Billingstad]] i [[Asker kommune]] i [[Akershus fylke]]. Avisa vert utgjeven måndag til laurdag, og er ei [[lokalavis]] for Asker og [[Bærum kommune|Bærum]] kommunar. Den redaksjonelle profilen er «uavhengig konservativ».

Asker og Bærums Budstikke, som hausten [[2004]] endra namnet til *Budstikka*, blei grunnlagt i [[Sandvika]] i Bærum i [[1898]] av boktrykkjar og redaktør [[Jørgen Kanitz]]. Avisa la om til [[tabloidformat]] [[1. mars]] [[2002]]. Laurdagsavisa kom ut første gong [[17. februar]] [[1996]], som tabloid i tre utgåver, ei for kvart av distrikta Asker, vestre Bærum og austre Bærum. 

Utgjevarselskapet heiter framleis *Asker og Bærums Budstikke ASA*, og er no organisert som eit konsern som gjev ut papiravisa *Budstikka* og nettavisa *Budstikka.no*, og driv lokal-TV-stasjonen *TV.Budstikka''.

I 2001 planla avisselskapet å etablere ei ny riksdekkjande sportsvekeavis, men desse planane blei seinare lagt vekk.

Avisa kallar seg sjølv for Noregs største lokalavis.

## Redaktørar
* Andreas Gjølme 1991-

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* Budstikka
* Budstikka i ny ham (om namnebytet)

## Kjelder
739

**739** (romartal DCCXXXIX)

## Hendingar

### Utlandet
* Karl Martell slår ned eit opprør leia av Maurontus i Provence
* Pave Gregor III bed Karl Martell om hjelp mot Liutprand, kongen til langobardarane. Karl nektar å hjelpa paven.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
741

**741** (romartal DCCXLI) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*18. juni: Leo III av Austromarriket døydde etter 24 år ved makta. Sonen Konstantin V etterfølgde han som keisar.
*22. oktober: Karl Martell, rikshovmeister og i røynda herskar av dei tre frankiske kongedøma, døydde i Quirzy-sur-Oise. Territoria hans blei delt mellom sønene Karloman og Pipin den yngre.
*28. november: Pave Gregorius III døydde i Roma etter ti år som pave. Han blei etterfølgd av Zacharias.
*Pipin den yngre gifta seg med Bertrada av Laon.

## Fødde
*Amalberga frå Temse, lotharingisk adelskvinne og helgen

## Døde
*18. juni: Leo III av Austromarriket
*22. oktober: Karl Martell, frankisk herskar
*28. november: Pave Gregorius III
748

**748** (romartal DCCXLVIII) var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
*Baalbek blei hærteken av kalif Marwan II av Omajjadekalifatet, lagt i ruinar og tømt for folk.

## Fødde
*
*Qi Ying, kinesisk kanslar

## Døde

*Eadbert I, konge av Kent
*Gensho, regjerande keisarinne av Japan
*Indrechtach mac Dungalaig, konge av Brega
751

**751** (romartal DCCLI)

## Hendingar

### Utlandet
* Pipin den yngre vart konge over frankarane

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
750

**750** (romartal DCCL)

## Hendingar

### Utlandet
* Den siste Umayyadkalifen Marwan II (744-750) blir styrta av den første Abbasidkalifen, Abu al-Abbas al-Saffah.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
757

**757** (romartal DCCLVII)

## Hendingar

### Utlandet
* Beornred blei konge av Mercia etter Æthelbald, men døydde same året.
* Offa blei konge av Mercia etter Beornred.

* 29. mai: Paul I blei innsett som pave.

## Fødde
*

## Døde
* 29. januar: An Lushan, kinesisk militærleiar under Tang-dynastiet
* 26. april: Pave Stefan II
* Æthelbald av Mercia
762

**762** (romartal DCCLXII)

## Hendingar

### Utlandet
* Bagdad vart grunnlagd av Abbasidane som ny hovudstad i kalifatet.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
771

**771** (romartal DCCLXXI)

## Hendingar

### Utlandet
* Karl den store vart konge over frankarriket

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
776

**776** (romartal DCCLXXVI)

## Hendingar

### Utlandet
* Slaget ved Otford vart utkjempa i landsbyen Otford i Kent mellom Offa av Mercia og Jydar frå kongedømet Kent.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
778

**778** (romartal DCCLXXVIII)

## Hendingar
### Utlandet
* Karl den store kjempa mot maurarar i Spania.
* Slaget ved Roncevaux. Karl den store sine styrkar leia av Roland blei nedkjempa av baskarar.

## Fødde
* Ludvig den fromme, framtidig keisar av Det tysk-romerske riket
* Keisar Xianzong av Tang
* Zhaozhou, kinesisk zen-munk

## Døde
* Roland, markgreve over Bretagne, vart drepen i slaget ved Roncevaux. Dette er omtalt i Rolandskvadet.
* Autpert Ambrose, frankisk benediktinarmunk
782

**782** (romartal DCCLXXXII)

## Hendingar

### Utlandet
*Karl den store førte krig mot germanske saksarar, dreiv tvangskristing med dødsstraff og sto bak massakren i Verden der rundt 4 500 saksarar vart avretta i 782.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
785

**785** (romartal DCCLXXXV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*Al-Hadi blei kalif i Bagdad.

## Fødde
*

## Døde
* 5. oktober: Ōtomo no Yakamochi, japansk statsmann og waka-diktar
*Al-Mahdi, abbasidekalif
*K'ak' Tiliw Chan Yopaat, mayakonge av Quiriguá
*Yan Zhenqing, kinesisk guvernør og kalligraf
Amhrán na bhFiann

**Amhrán na bhFiann** (IPA []) er den irske nasjonalsongen. Sjølv om songen vanlegvis vert sungem på irsk, er òg den engelske originalen og tittelen «A Soldier's Song» kjend like godt som «The National Anthem of Ireland» («Amhrán Náisiúnta na hÉireann»). 

Teksten til songen er skriven av Peadar Kearney, og musikken av både Kearney og Patrick Heeney. Omsetjinga til irsk er ved Bulmer Hobson. Melodien vart komponert i 1907.

## Bakgrunnsstoff
Nikolaj II av Russland

**Nikolaj II** (), òg kalla «den siste tsaren», var tsar av Russland frå han etterfølgde faren Aleksandr III i 1894 til han abdiserte den 15. mars 1917.  

Nikolaj II vart fødd i St. Petersburg. Han høyrde til fyrstehuset Romanov. Mora, Maria Fjodorovna, var fødd prinsesse Dagmar av Danmark og var dotter av kong Kristian IX av Danmark og dronning Louise av Hessen-Kassel. Ho var tante både til dronning Maud av Noreg og kong Haakon VII av Noreg. 

Nikolaj vart avsett som tsar i samband med den russiske revolusjonen. Han vart avretta saman med kona si, tsarina Alexandra av Hessen-Darmstadt, og dei fem borna deira den 16. juli 1918 i Jekaterinburg.

## Bakgrunnsstoff
Karl XI av Sverige

**Karl XI**, (), var konge av Sverige frå 1660. Han var son av kong Karl X Gustav av Sverige og Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp. Gift 6. mai 1680 på Skottorp i Halland med Ulrika Eleonora av Danmark (1656-1693).

## Barn
#Hedvig Sofia (1681-1708), g.m. Fredrik IV av Holstein-Gottorp (->Fyrstehuset Holstein-Gottorp)
#Karl XII av Sverige (1682-1718), konge av Sverige 1697-1718
#Gustaf (1683-1685)
#Ulrik (1684-1685)
#Fredrik (1685-1685)
#Karl Gustaf (1686-1687)
#Ulrika Eleonora d.y. (1688-1741), g.m. Fredrik I av Hessen-Kassel (->Hessiske ætta)
241 Germania

**241 Germania** er ein svært stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein C-type-asteroide og er sannsynlegvis samansett av mørke, enkle karbonsambindingar.

Han blei oppdaga av Robert Luther 12. september 1884 i Düsseldorf.

Germania er det latinske namnet til Tyskland.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
Egersund Fayancefabrik

**Egersund Fayancefabrik** var ein fabrikk som verka frå 1847 til 1974. Han laga fajanse, hovudsakleg brunt steintøy med mykje av den lokale blåleira i, men òg gule servise av engelske leire.

Verksemda blei grunnlaga av Johan Feyer, som hadde lært pottemakarkunsten i Newcastle upon Tyne. Han tok med seg handverkarar heim til Egersund slik at dei kunne læra opp norske arbeidarar. Egersund potteri var blitt til.

Fabrikken fekk mykje å seia for byen i dei åra han var til, og han blir i dag minna ved Fayancemuseet i Egersund.

## Bakgrunnsstoff
* Egersund Fayancemuseum
Karl X av Sverige

**Karl X Gustav** () var konge av Sverige frå 1654. Kroninga fann stad den 6. juni 1654. Han var son av pfalzgreven Johan Kasimir av Pfalz-Zweibrücken og prinsessa Katarina av Sverige, dotter av kong Karl IX av Sverige. Karl X vart gift i oktober 1654 med Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp.

Karl X Gustav var ikkje konge lenge, men han utretta relativt mykje. Store delar av regjeringstida var han leiar av dei svenske styrkane i Polen, Tyskland og Danmark. Krigstoget var framgongsrikt og ein vann fleire sigrar. Toget over Storebelt, og deretter freden i Roskilde, er rekna som ein av Sverige sine største sigrar i krig.

Karl X Gustav døydde i 1660 i Göteborg. Han blei gravlagd utpå hausten same året.
Kristina av Sverige

**Kristina** () var regjerande dronning av Sverige frå 1644 til 1654. Ho var dotter av kong Gustav II Adolf av Sverige og Maria Eleonora av Brandenburg, og arva trona då faren fall i slaget ved Lützen den 6. november 1632. Kristina styrte først under formyndarskap, og blei krona den 20. oktober 1650. Ho sa frå seg krona den 6. juni 1654, konverterte deretter til katolisismen og via resten av livet sitt til religion og vitskap.

## Barndom
Kristina var fødd i Stockholm den 7. eller 8. desember (etter den julianske kalenderen, 17 eller 18. desember etter den gregorianske) 1626 som det einaste opplevande barnet til den svenske kongen Gustav II Adolf og kona hans Maria Eleonora av Brandenburg. To andre barn hadde døydd tidleg. 

Kristina skildra sin eigen fødsel i sjølvbiografien sin: «Jag föddes med segerhuva och hade allenast ansiktet, armarna och benen fria. Jag var luden över hela kroppen och hade en grov, stark stämma. Allt detta gjorde att mina jordemödrar, som tog emot mig, trodde att jag var en gosse.» Ein hadde hatt høge forventinga om ein arveprins, og det var førebudd ein prinsesalutt frå kanonane. Etter at jordmødrene hadde meddelet feil kjønn tok kongen si halvsyster Katarina den nyfødde med seg til kongen og viste han at det var ei jente. Kongen tok imot dotter si med glede. Han skal ha sagt: «Låtom oss tacka Gud, min syster. Jag hoppas, att denna flicka skall bliva mig så god som en gosse. Jag beder Gud, att han bevarar henne, eftersom han har gett mig henne.» 
I 1627 fekk kongen stenderforsamlinga til å godkjenna henne som  «rätta arffurstinna och drottning». 

## Merknadar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Drottning Kristina|Drottning Kristina]]» frå ,  den 28. januar 2021.*
Molybden

**Molybden** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Mo** og atomnummer 42. Det er eit transisjonsmetall.

## Særlege kjenneteikn

Molybden har eit av dei høgaste smeltepunkta for reine metall.

## Bruk

Molybden kan, som mange andre metall, brukast i legeringar. 

Den radioaktive isotopen 99Mo blir brukt som modernuklid i technetiumgeneratorar, som produserer medisinsk nyttbar technetium-99m (99mTc). Dette blir vidare brukt som tilsats i forskjellige beremolekyl for diagnostiske føremål.

## Framstilling

Molybden blir utvunne frå malmar som molybdenitt (MoS2), wulfenitt (PbMoO4) og powellitt (CaMoO4), og som biprodukt frå produksjon av kopar. Visse isotopar av molybden finst òg som nedbrytingsprodukt av uran både i uranmalm og i uran som har vore brukt i atomreaktorar.

## Historie

Carl Wilhelm Scheele isolerte oksidet i 1778

## Biologisk rolle

Molybden er nødvendig i små mengder for både dyr og plantar. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - molybden
Uranusmånen Umbriel

**Umbriel** er ein av månane til planeten Uranus. Han vart oppdaga 24. oktober 1851 av William Lassell, samstundes med uranusmånen Ariel.

Yta til Umbriel har mange krater, men er særdeles mørk: ho reflekterer berre 16% av lyset som treff henne. Ein veit ikkje kvifor yta er so mørk.

Nær ekvator har Umbriel ein lys ring med ein diameter på kring 140 km. Det er uvisst kvifor ringen er so lys, men han kan vera isavsetjingar i samband med eit nedslagskrater.

## Kjelder
* «Umbriel: Overview»  - NASA Solar System Exploration

## Bakgrunnsstoff
Ketil Stokkan

**Ketil Stokkan** () er ein norsk popartist frå Harstad. Han har arbeidd både som soloartist, og som songar i gruppa Zoo. I 1986 vann han den norske finalen i Melodi Grand Prix med songen Romeo, som enda på tolvteplass i den internasjonale finalen. I 1990 vann han den norske finalen i Melodi Grand Prix for andre gong med songen «Brandenburger Tor». Den var kontroversiell fordi den handla om berlinmurens fall.
242 Kriemhild

**242 Kriemhild** er ein typisk hovudbelteasteroide.

Han blei oppdaga av Johann Palisa 22. september 1884 i Wien og blei namnsett etter Kriemhild, ei mytologisk germanisk prinsesse.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for småplanetane (engelsk)
Son My

**Sơn Mỹ** er ein landsby i distriktet Son Tinh i provinsen Quang Ngai  i Vietnam, nordaust for byen Quang Ngai.

Staden er best kjend for massakren ved My Lai, der mange av innbyggarane blei massakrerte av amerikanske soldatar den 16. mars 1968, under Vietnamkrigen. Mỹ Lai var eigentleg namnet på ei av fire grender i Sơn Mỹ – Mỹ Lai, Co Luy, My Khe og Tư Cung. Hendinga er kjend  som *Mỹ Lai Massacre* i USA og som «Sơn Mỹ-massakren» i Vietnam.

I 1978 blei det bygd eit minnesmerke på staden. Minnesmerket omfattar eit museum og eit stort monument til ære for dei hundretals sivile drepne av amerikanske styrkar. Minnesmerket omfattar restane av Sơn Mỹ. Ei stor marmortavle like innanfor inngangen til museet lister opp namna på alle dei 504 sivile som blei drepne, inkludert «17 gravide kvinner og 210 barn under 13 år.» Fleire forstørra versjonar av fotografia til militærfotografen Ronald L. Haeberle av massakren er synte fram inne i museet. Museet ærar også amerikanske heltar, som Ronald Ridenhour, som fyrst gjorde massakren kjend, og  Hugh Thompson og Lawrence Colburn, som greip inn for å redda fleire landsbybuarar.

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Sơn Mỹ Memorial|Sơn Mỹ Memorial]]» frå ,  den 8. november 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
*Fredsparken i My Lai
245 Vera

**245 Vera** er ein stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein S-typeasteroide og er sannsynlegvis samansett av ei blanding av silikatar og metallar.

Han blei oppdaga av N. R. Pogson 6. februar 1885 i Madras.

Grunnen til namnet er ikkje kjend.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
246 Asporina

**246 Asporina** er ein relativt stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein av dei få A-type-asteroidane. 

Han blei oppdaga av A. Borrelly 6. mars 1885 i Marseilles og blei namnsett etter Asporina, ei gudinne frå Litleasia.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
247 Eukrate

**247 Eukrate** er ein heller stor hovudbelteasteroide. Han er mørl og består sannsynlegvis av enkle karbonsambindingar.

Han blei oppdaga av Robert Luther 14. mars 1885 i Düsseldorf.

Asteroiden blei namnsett etter Eukrate, ei nereide i gresk mytologi.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
249 Ilse

**249 Ilse** er ein hovudbelteasteroide. Han har ein uvanleg sein rotasjonsperiode, omtrent 3,5 døgn.

Han blei oppdaga av C. H. F. Peters 16. august 1885 i Clinton, New York USA og blei namnsett etter Ilse, ei legendarisk tysk prinsesse.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
250 Bettina

**250 Bettina** er ein stor hovudbelteasteroide. Han er klassifisert som ein M-type-asteroide og er sannsynlegvis samansett av jern-nikkel, enten reint eller blanda med stein. 

Han blei oppdaga av Johann Palisa 3. september 1885 i Wien og blei namnsett til ære for Baronesse Bettina von Rothschild.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
* Ljoskurvedata for asteroidar (engelsk)
252 Clementina

**252 Clementina** er ein hovudbelteasteroide.

Han blei oppdaga av J. Perrotin 11. oktober 1885 i Nice.

Grunnen til namnet er ukjend.

## Referansar
* [ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html Database for baneelementa til asteroidane] (engelsk)
* Forholda rundt oppdagingar av småplanetar (engelsk)
Kuppet i Indonesia 1965

I Indonesia skjedde i 1965 ein av dei største massakrane i verdshistoria. Det var motsetningar innan det indonesiske militæret, der nokre støtta den venstreorienterte nasjonalisten Sukarno, som var statssjef, medan andre var høgre-orienterte anti-kommunistar. Ein av dei var general Suharto.

Etter at nokre av Sukarno sine tilhengarar skal ha drepe 6 anti-kommunistiske generalar 1. oktober, sette Suharto og hærleiinga i gang ei utreinsking av alle venstreorienterte i hæren og tvinga Sukarno til å gå av. Forfølginga spreidde seg over landet, og omfatta systematisk massedrap på om lag 500.000 mistenkte kommunistar, dei fleste småbønder, og overgrep mot den kinesiske etniske minoriteten i landet. Det finst bevis på at Suharto fekk støtte frå CIA. Amerikanske diplomatar har sidan innrømt at dei hadde laga lister over «kommunistar» som dei gav til dei indonesiske militære. *Howard Fenderspiel*, Indonesia-eksperten i utanriksdepartementet i 1965 sa: «*Ingen brydde seg, så lenge dei var kommunistar, om at dei blei slakta ned. Ingen hissa seg opp over det*.»

General Suharto etablerte det han kalla *Den Nye Orden*. Han reinska kommunistane ut av parlamentet, eliminerte fagorganisasjonane og auka pressesensuren. Alle viktige politiske avgjerder blei tatt av han personleg. Han gav meir pengar til militæret, og oppretta to spesialeiningar, som avretta til saman om lag 2 millionar menneske på mistanke om at dei var «kommunistar». Støtta frå USA var fast og sterk gjennom heile perioden, jamvel da Suharto invaderte Aust-Timor i 1975 og utrydda ein tredel av folket der. Den amerikanske støtta vara heilt til slutten av 1990-åra.  Det økonomiske samarbeidet var nært og Suhartos hær fekk amerikanske våpen. Da Suharto var på besøk i Washington i 1995 skal ein embetsmann i Clinton-administrasjonen ha sagt at Suharto «*er vår type mann*» («*our kind of guy*»). Indonesia under Suharto var også eit av grunnleggjarlanda av militæralliansen ASEAN.
Laokoon

**Laokoon** var ein trojansk prest som åtvara dei andre innbyggjarane mot å ta imot hestestatuen som grekarane hadde gjeve dei, utan å bli høyrd. 

I ei vidkjend linje frå *[[Aeneiden]]* av Vergil seier Laokoon:
:*Equo ne credite, Teucri *
:*Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis*

:Stol ikkje på hesten, trojanarar.
:Kva det enn er, eg fryktar grekarane sjølv når dei gjev gåver

Bybuarane høyrde ikkje på presten, som i sinne kasta spydet sitt på hesten. Ein gud som støtta grekarane, Atene eller Poseidon, sendte så sjøormar som drap Laokoon og dei to sønene hans. Ein annan versjon av legenda seier at Apollon sende slangane som straff for ein annan gjerning, men trojanarane tok hendinga som eit teikn på at hesten var heilag. Det skulle dei koma til å angra på. 

## Bakgrunnsstoff
Johann Palisa

**Johann Palisa** () var ein astronom som oppdaga heile 122 asteroidar. Han var fødd i Tropau (noverande Opava) i Austerriksk Schlesien (no i Tsjekkia), og busette seg seinare i Wien.

Den første asteroiden oppdaga han i 1874, og namnsette han etter heimlandet sitt. Asteroiden blei heitande 136 Austria. Palisa oppdaga sin siste asteroide, 1073 Gellivara, i 1923. Sidan blei 914 Palisana oppkalla etter astronomen.
Tinnsjå

**Tinnsjå**, også kalla **Tinnsjøen** eller **Tinnsjø**, er ein innsjø delt mellom kommunane Tinn og Notodden i Telemark. Innsjøen har eit areal på 51&nbsp;km&sup2; og er 460&nbsp;meter på det djupaste. Frå vest kjem Måna frå Møsvatnet og Rjukan, frå nord kjem elva Mår frå innsjøen Mår, Gøystavatnet og Kalhovdfjorden. Tinnsjå er ein del av Skiensvassdraget, og vert drenert via Tinnelva i sør, ned til Heddalsvatnet. Tinnsjå er den fjerde djupaste innsjøen og den tjuande største.

Under den andre verdskrigen, i 1944, vart tinnsjøferja DF «Hydro» sprengt av norske motstandsfolk på Tinnsjøen. om bord hadde ho ei last med tungtvatn. Vraket av ferja vart lokalisert av eit dykkarlag frå Notodden i 1993. I 2004 vart vraket igjen undersøkt då eit amerikansk filmselskap skulle gjere opptak av vraket. Dei fikk opp fat som inneheldt tungtvatn (deuterium).

## Stader ved Tinnsjø
* Feten
* Atrå
* Atrå brygge i Sigurdsrud
* Austbygd
* Mæl
* Hovin

## Bakgrunnsstoff
Independent Labour Party

**Independent Labour Party**, Det uavhengige arbeidarpartiet, var eit tidlegare politisk parti i Storbritannia. Partiet blei danna i 1893, og første leiaren var James Keir Hardie frå Skottland. 

ILP spelte ei sentral rolle i danninga av Labour Party, ein gradvis prosess frå 1900 til 1906, og slutta seg kollektivt til dette. På denne måten kunne ILP halde fram med å ha sine eigne konferansar og sin eigen politikk, som ILP-medlemmene argumenterte for i Labour Party. ILP utgjorde mykje av aktivistbasen for Labour Party i åra fram til 1918. 

Mange i ILP meinte Labour Party var altfor forsiktig i politikken sin, og somtid heilt prinsipplaus, som da det støtta første verdskrigen. I 1920 blei eit forslag om tilslutning til Tredje Internasjonalen likevel nedstemt i ILP. I 1922 blei mange frå ILP valde inn i parlamentet, men den første Labour-regjeringa i 1924 var skuffande for mange i ILP. Det same gjeld den andre Labour-regjeringa 1929-1931. ILP utgjorde hovudtyngda av den venstresosialistiske opposisjonen mot Labour-leiinga. 

Det blei stadig klarare at ILP og leiinga i Labour Party stod i politisk motsetning til kvarandre, og det blei diskutert, særleg i Skottland, om ILP framleis skulle vere tilslutta Labour Party eller ikkje. I 1932 vedtok fleirtalet i ILP å forlate Labour Party. Dette førte til nedgang i medlemstalet i ILP, men større aktivitet, og ei klar venstredreiing i ILP si politiske linje. ILP var særleg aktive i støttearbeidet for venstresida i Spania under den spanske borgarkrigen, særleg partiet POUM. Mange ILP-medlemmer, mellom dei George Orwell, for til Spania for å ta del i krigen mot Franco og fascismen. På denne tida var også trotskistiske grupper med i ILP. 

Etter den karismatiske leiaren James Maxton frå Skottland døydde i 1946, gjekk det nedover for ILP. Dei hadde likevel ein viss aktivitet i 1950-åra og 1960-åra, da dei særleg arbeidde for av-kolonisering og atomnedrusting. Nokre av dei som gjekk ut av det britiske kommunistpartiet i denne perioden slutta seg til ILP.

I 1970-åra var det likevel berre ein veik rest av ILP som på ny slutta seg til Labour Party, og la ned ILP som politisk parti i 1975. 

Det kan tenkast at det relativt vellykka skotske sosialistpartiet SSP som finst i dag skuldar noko av suksessen sin den radikale demokratisk-sosialistiske tradisjonen ILP var eit uttrykk for, ikkje minst i Skottland.

## Kjelder
Hartwig Gauder

**Hartwig Gauder** () er ein idrettsmann frå tidlegare Aust-Tyskland. Han fekk gull-medalje i kappgang i OL i Moskva i 1980.

## Bakgrunnsstoff
*
James Maxton

**James Maxton** () var ein skotsk politikar. Han var fødd ved Glasgow som son av to skolelærarar, noko han blei sjølv au, sidan.

I 1904 melde han seg inn i Independent Labour Party ILP, som var kollektivt tilslutta Labour Party, Det britiske arbeidarpartiet.

Maxton var motstandar av første verdskrigen og måtte sitte eit år i fengsel på grunn av det.

Han blei innvald i det britiske parlamentet for kretsen *Glasgow Bridgeton* i 1922, og leidde ILP frå da av. Han var på denne tida tilhengar av at ILP skulle halde fram med å vere tilslutta Labour Party, men endra syn sidan, og leidde det venstresosialistiske partiet ut av sambandet med Labour Party i 1932.

Maxton døydde i 1946, medan han framleis var sittande parlamentsmedlem for Glasgow Bridgeton. Etter det stagnerte ILP, og på 1970-talet blei det lagt ned.

James Maxton var rekna som ein av dei største talarane på si tid, både i parlamentet og utanfor.
Skogskyrkogården

**Skogskyrkogården** (Skogskyrkjegarden) er ein kyrkjegard og gravstad i Gamla Enskede i Stockholm i Sverige. Kyrkjegarden vart innvigd i 1920, etter å ha vorte teikna og planlagd av arkitektane Gunnar Asplund og Sigurd Lewerentz.

Skogskyrkogården har to kapell, *[[Skogskapellet]]*, som vart teikna av Gunnar Asplund i 1920, og *Uppståndelsekapellet* teikna av Lewerentz i 1925. Skogskrematoriet inneheld tre kapell, Trons, Hoppets og Heliga korsets kapell. Kapella vart bygd i tida 1937-1940. Kring kyrkjegarden går ein 4&nbsp;600 meter lang steinmur, oppført som naudsarbeid frå 1923 til 1932. Ei jamføring kan vera at muren kring Vatikanstaten er 3&nbsp;200 m.

På Skogskyrkogården kviler mange kjende personar, t.d. Greta Garbo, Lennart Skoglund og Ivar Lo-Johansson.

Skogskyrkogården vart i 1994 teken med på UNESCO si verdsarvsliste.

## Bakgrunnsstoff
* Riksantikvarieämbetet - Skogskyrkogården 
* http://www.findagrave.com - Skogskyrkogården
* Panoramavising av Skogskyrkogården
Aneurin Bevan

**Aneurin Bevan** (), også kjend som **Nye Bevan**, var ein britisk politikar. Som grunnleggar av det offentlege helsevesenet *[[National Health Service]]* (NHS) er han rekna som ein av dei største heltane på den britiske venstresida.

## Ung arbeidar
Bevan var valisar, fødd i Tredegar i Monmouthshire i Wales. Faren var gruvearbeidar, medlem i Independent Labour Party, og begge foreldra var ikkje-konformistiske kristne. 

Aneurin Bevan blei også gruvearbeidar, og lokal fagforeiningsleiar i ung alder. Han fekk stipend frå fagrørsla og tok utdanning ved *Central Labour College* i London, der han blant anna fekk ein livslang respekt for Karl Marx. Etter han kom heim att i 1921 blei han nekta jobb og var arbeidslaus i periodar. Far hans døydde av lungesjukdom typisk for gruvearbeidarane i 1925. 

## Frå fagforeining til politikk
Frå 1926 arbeidde Bevan som betalt fagforeiningsfunksjonær, og noko av det første han fekk å gjere var å leie dei lokale gruvearbeidarane i det som blei generalstreiken dette året. I 1929 blei han vald inn i parlamentet for Labour Party frå kretsen *Ebbw Vale*. I parlamentet blei han raskt kjend som ein skarp kritikar av dei han meinte motarbeidde arbeidarklassen, både borgarlege som Churchill og *Lloyd George*, og til dømes *Ramsay McDonald* frå Labour.

Bevan var ein tidleg motstandar av fascismen, og agiterte for britisk støtte til venstresida i Spania under den spanske borgarkrigen. I 1936 gjekk han inn i leiinga i den nye radikale sosialistavisa *Tribune*, og han gjekk inn for ein samla sosialistisk front på heile venstresida, inkludert dei britiske kommunistane. Dette førte faktisk til at han blei mellombels ekskludert av Labour Party eit halvt års tid i 1939. 

Bevan var sterkt imot utanrikspolitikken til Neville Chamberlain, og gjekk inn for at Winston Churchill skulle ta over makta i det konservative regjeringspartiet. Under krigen gjekk han inn for nasjonalisering av kolindustrien og opning av ein andre front i Vest-Europa for å avlaste Sovjetunionen i krigen mot Tyskland. Dette skjedde som kjent ikkje før sommaren 1944. Bevan meinte elles at krigen ville vise at sosiale endringar var nødvendige, noko han visstnok siterte Marx på i eininga.

## På maktas tinder
Da Labour Party vann valet i 1945 og skipa regjering, blei han helseminister i regjeringa til *Clement Attlee*. I dette parlamentet hadde Labour stort nok fleirtal til å få gjennomført planane om ein velferdsstat, trass i konstante åtak på Bevan frå dei konservative. I 1946 blei lova om «nasjonal forsikring» vedtatt, det blei innført trygdeordningar for bl.a. arbeidsløyse og sjukdom, og betre alderpensjonar. I 1948 blei så NHS vedtatt. Etter denne fekk britiske borgarar ei garantert gratis medisinsk grunnbehandling. Lova om NHS blir først og fremst kreditert Bevan, etter hans årelange kamp mot den farmasøytisk-medisinske lobbyen som sette seg tvert imot ei slik lov. 

Under Koreakrigen gjekk Bevan ut av regjeringa. På 1950-talet leidde han venstrefløya i Labour Party, som blei kjend som «bevanittane».
Ilulissatfjorden

**Ilulissatfjorden** er ein isfjord på vestkysten av Grønland som er med på UNESCO si verdsarvliste. Fjorden ligg i Diskobukta og har fått namnet sitt frå Ilulissat, ein fiskarlandsby like i nærleiken.

Ilulissatfjorden er ein isfjord fordi han stadig får tilført is frå Sermeq Kujalleq, ein rasktflytande isbre med ein fart på rundt 20 meter i døgnet. Dette fenomenet finn ein berre på Grønland og i Antarktis.

## Bakgrunnsstoff
*UNESCO si side om Ilulisstfjorden
*Bilete frå Ilulissatfjorden
The Settlers

**The Settlers** er eit relativt ungt brettspel frå Tyskland, som har rukke å verta eitt av dei aller mest populære spela i Europa. Det er eit strategispel med sivilisasjonsoppbygging som tema.

## Historie

Klaus Teuber laga den første versjonen, *Die Siedler von Catan*, som vart gjeven ut på spelforlaget Kosmos i 1995. Spelet vann den prestisjetunge prisen Spiel des Jahres dette året. Seinare laga Mayfair Games *The Settlers of Catan* på engelsk for den amerikanske marknaden og Capcom det same for sal i Japan. Spelet har etter kvart kome ut på mange andre språk, m.a. tjekkisk, dansk, finsk, fransk, gresk, spansk, ungarsk, islandsk, italiensk, koreansk, latvisk, nederlandsk, portugisisk, russisk, slovensk og svensk. På norsk har spelet fått namnet «The Settlers».

Det finst fleire utvidingspakkar til spelet, t.d. *Sjøfarerne fra Catan* (*Seefahrer von Catan*). Det er òg laga andre variantar av spelet, som *Spacefarers of Catan*.

## Spelet

Spelet består av 37 heksagonar med ulike typar terreng (eller sjø) på, to bunkar kort, nummererte brikker, hus, byar, vegar og ein røvar. Før spelet startar, legg ein ut heksagonane i ei delvis tilfeldig rekkjefølgje slik at dei formar ei øy med vatn rundt. Dette vert spelebrettet. Kvart landområde får eit tilfeldig nummer, som tilsvarar ein mogleg sum av to terningar. Spelarane får etter kvart moglegheit til å flytte røvaren rundt på dei forskjellige områda. Ettersom brettet ikkje vert heilt likt for kvar gong, vil heller ikkje to rundar bli like.

Spelarane kastar terning etter tur, og basert på summen og kvar ein har hus, kan spelarane få utdelt kort. For korta kan dei byta til seg andre kort eller kjøpa seg bygningar og vegar, som dei plasserer i tillatne posisjonar på brettet. Målet er å verta den første til å oppnå ein viss poengsum. Ein skårar poeng for å byggja hus, byar og den lengste vegen på øya, og for å ha flest riddarkort. Korttrekking og terningkasting gjer at det er eit element av flaks i spelet, men som oftast vil det vera spelaren med den mest effektive strategien, som både klarar å hindra motspelarane si utbygging og likevel føra vellukka forhandlingar med dei om kortbyte, som vinn.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side *(tysk)*
Falstad

**Falstad** var fram til 1941 ein skuleheim i Levanger i Trøndelag, før dei tyske okkupasjonsmaktene gjorde han om til ein konsentrasjonsleir under andre verdskrigen. Der var det både norske politiske fangar, sovjetiske og jugoslaviske krigsfangar og jødar, før dei blei sende til dei tyske dødsleirane i Polen. Forholda i Falstadleiren var verre enn i Grinileiren, der berre norske politiske fangar sat.

## Sjå òg
*Fangeleirane til okkupasjonsmakta i Noreg under andre verdskrigen

## Bakgrunnsstoff
* Falstadsenteret
Brettspelet Ticket To Ride

**Ticket to Ride** er eit brettspel som minnar litt om The Settlers, men har eit fast spelebrett der målet er å få kontroll over jarnbanane mellom byane.

## Historie
Spelet er laga av Alan R. Moon og utgjeve av Days of Wonder i 2004. Spelet vann den prestisjetunge prisen Spiel des Jahres dette året. Den tyske varianten vert òg kalla *Zug um Zug*, og den franske *Les Aventuriers du Rail*.

Det finst òg ein *Mystery Train Expansion* til spelet, og ein *Ticket to Ride Europe*-variant med eit litt meir avansert spelebrett. I 2006 kjem endå ein variant, *Ticket to Ride Marklin*.

## Spelet
Spelaren har 45 jarnbanebrikker og to eller fleire løynde mål, som går ut på å knyta saman visse byar med eigne jarnbanebrikker. Motspelarane kan gissa kvar spelaren skal og prøva å sperra vegen med eigne brikker, slik at spelaren må finna alternative ruter.

I *Ticket to Ride Europe* kan ein i tillegg kjøpa ferjeruter, byggja tunellar og meir.

Eit spel kan ha frå to til fem deltakarar, og tek om lag ein time. Reglane er endå enklare enn i til dømes The Settlers. Nye spelarar (aldersgruppe frå 8 år til vaksen) lærer spelet på få minutt. Men det er mange moglege strategiar, og spelarane sine strategiske val kan ha stor innverknad på resultatet.

Spelarane trekk jarnbanekort etter tur, eller bruker kort dei har på handa til å kjøpa gitte jarnbaneruter på kartet (brettet). Når ein spelar har brukt opp alle brikkene sine, tel ein opp poengsummane til alle spelarane. Ein får poeng for kvar strekning ein eig, for å ha den lengste samanhengande jarnbanen, og for å ha oppfylt dei løynde måla. Ein får minuspoeng for å sitja att med uoppfylte mål.

## Bakgrunnsstoff
* Ticket to Ride heimeside