open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Støytionisasjon

**Støytionisasjon** er ionisasjon av atom eller molekyl ved samanstøyt med akselererte partiklar. Dei primære partiklane kan stamme frå radioaktiv spalting, fotoelektrisk ionisasjon, termisk emisjon eller elektriske utladingar. Eit vilkår for støytionisasjon i ein gass der det verkar eit elektrisk felt, er at frie elektron kan røre seg såg langt i gassen at dei får tilstrekkeleg energi til å slå laus eit nytt elektron. Når spenninga er så høg at kvart fritt elektron i gjennomsnitt slår laus minst eit nytt elektron, vil det oppstå ein elektrisk utlading, som kan observerast som ein kortvarig gneiste, eller som ein sjølvstendig kontinuerleg utlading gjennom gassen, eventuelt ein lysboge. Forma for utladinga avheng av trykket i gassen og av den indre resistansen i straumkjelda. 

## Sjå òg
* gassutlading

## Kjelder
Strålingstrykk

**Strålingstrykk** er det trykket elektromagnetisk stråling, som lysstråling og varmestråling utøvar på omgivnadane. I eit strålingsfelt i termodynamisk likevekt med omgivnadane (holromstråling) er strålingstrykket lik 1/3 av energitettleik. Ei stråle (plan bølgje) som fell inn mot ein absorberande vegg, utset veggen for eit strålingstrykk lik energitettleiken i strålen. Er veggen fullt reflekterande, blir trykket det dobbelte. Strålingstrykket kan målast med radiometer og nyttast i bolometer for å måle den spektrale samansetnaden til sollyset. Ein tenkjer seg at det kan nyttast for framdrift i verdsrommet ved å la solstrålar falle mot store, lette reflektorar, solsegl. Strålingstrykk vart først påvist av P. N. Lebedev i 1901, og målt kvantitativt av W. Gerlach i 1924.

## Kjelder
* strålingstrykk. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/str%C3%A5lingstrykk
Straumfortrenging

**Straumfortrenging** er ein effekt i straumførande leidningar. Når elektrisk vekselstraum med høg frekvens blir ført gjennom ein leidning, vil straumen bli forskoven ut mot overflata av leidninga. Dette kjem av induserte spenningar som oppstår i det indre av leidninga grunna dei hurtige variasjonane i magnetfeltet som straumen skapar. Ved særs høge frekvensar vil praktisk talt all straum gå i overflatesjiktet, dette blir kalla skinneffekt.

## Kjelder
*
Strøymingsstraum

**Strøymingsstraum** er ein elektrisk straum som oppstår når ei ikkje-leiande væske strøymer gjennom eit ikkje-leiande tynt røyr. Grenseflatene mellom dei to dielektrika blir polarisert, og det blir overført ladning frå det eine stoffet til det andre. Væska blir elektrisk ladd, og saman med væskestraumen oppstår det då ein elektrisk straum, strøymingsstraum, som er eit såkalla elektrokinetisk fenomen.

## Kjelder
*
Straumvekt

Ei **straumvekt** er eit instrument til absolutt måling av straumstyrke.

## Bakgrunn

Eininga for elektrisk straum, ampere, er definert ut frå krafta mellom to rette, parallelle, straumførande leiarar. Sidan vanlege måleinstrument for straum blir kalibrert ved hjelp av kjende spenningar og motstandar, gjev dei berre eit relativt mål for straum, dessutan blir målingane unøyaktige. For å avgjere absolutt straumstyrke ved måling av krafta mellom rette, parallelle, straumførande leiarar må ein nytte straumvekt.

## Utføring

Ein nyttar sylindriske spolar med ein storleik og form som gjer det mogleg å utføre nøyaktige utrekningar av samanhengen mellom straumen gjennom spolane og krafta mellom dei. Metoden vart først brukt av Lord Rayleigh i 1884, mest brukt er ein variant utvikla av Ayrton-Jones. Måleoppstillinga består av to store sylindriske, fastmonterte spolar med felles vertikal akse (den eine like over den andre), og ein tredje, litt mindre sylindrisk, rørleg spole som blir plassert midt mellom dei to faste spolane, og blir festa til undersida av den eine skåla i ei skålvekt. Den rørlege spolen blir forbunde med ein fleksibel, tvinna kabel, og straumen som skal målast, blir send gjennom dei tre spolane i serie, først med same retning for straumen i dei ytre og den indre spolen, og deretter med motsett straumretning i dei ytre spolane. Vekta blir balansert ut når det ikkje går straum i spolane. Når straumen blir sett på, vil magnetfeltet frå dei faste spolane skape ei aksialt retta kraft på den rørlege spolen, og krafta blir målt ved ny utbalansering av vekta.

Presisjonsstraumvekt der slike målingar kan utførast med stor nøysemd, finst ved fleire standardiseringslaboratorium, mellom anna ved National Bureau of Standards i USA, og ved National Physical Laboratory i Storbritannia. Utryggleiken i målingane kan reknast til ±3 · 10-6.

## Kjelder
*strømvekt. (06.09.2012) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/strømvekt
KDevelop

**KDevelop** er eit grafisk integrert utviklingsmiljø med open kjeldekode for skrivebordsmiljøet KDE. KDevelop har støtte for utvikling av kode i mange ulike programmeringsspråk, som C, C++, PHP, Python osb. 

## Kjelder
Vanellinae

**Vanellinae** er eit utval av medlemmer av lofamilien, Charadriidae, og er klassifisert som ein underfamilie av lofamilien. Desse fuglane flyg med langsame, uregelmessig vengeslag og læt eit skingrande, jamrande skrik. Kroppslengda på desse fuglane er ca. 17 til 38 centimeter. Gruppa består av slekta *[[Vanellus]]*, som samlar alle fuglar med fellesnemninga «vipe» på norsk, og slekta *Erythrogonys* med ein art brunsidelo. 

Dei tradisjonelle omgrepa «lo», «vipe» og «boltit» vart skapt lenge før moderne forståingar av tilhøvet mellom ulike grupper av fuglar dukka opp, dei samsvarande engelske nemningane *plover*, *lapwing* og *dotterel* er ikkje brukte eksakt i samsvar med dagens taksonomi.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lapwing|Lapwing]]» frå , den 16. februar 2013.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
:*  (2002): A new species of Late Pleistocene lapwing from Rancho La Brea, California. *Condor* **104**: 170-174. DOI:10.1650/0010-5422(2002)104[0170:ANSOLP]2.0.CO;2 HTML abstract and first page image
:*  (2002): *Cenozoic Birds of the World, Part 1: Europe*. Ninox Press, Prague. PDF fulltext 
:*  (1996): Family Charadriidae (Plovers). *In:* : *[[Handbook of the Birds of the World]]* (Volume 3: Hoatzin to Auks): 384-443, plates 35-39. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-20-2
:*  (2004): A supertree approach to shorebird phylogeny. *BMC Evol. Biol.* **4**: 28.  PMID 15329156 PDF fulltext  Supplementary Material


## Bakgrunnsstoff
Elektromagnetisk kompatibilitet

**Elektromagnetisk kompatibilitet (EMC)** handlar om kor robust eit elektroniske apparat og installasjonar står imot elektromagnetisk interferens, og kva elektromagnetisk støy dei strålar ut. Elektromagnetisk interferens kann skriva seg frå andre elektriske apparat, eller dei kann ha eit naturleg opphav, som lyn, elektrostatiske utladingar osb. Svitsjestøy frå rele og digital elektronikk når ofte fram til følsam elektronikk ved å fylgja elnettet, men elektromagnetiske støyfelt kan òg vera kraftige nok til å generera interferens i elektriske apparat. Ofte er det slik at system påverkar kvarandre med gjensidig interferens.

Elektriske apparat kan gjerast robuste mot elektromagnetisk støy og interferens ved betre skjerming for å redusera innkopling av elektromagnetiske støyfelt og ved å filtrera nettboren. 

## Føreskrifter
EMC vert regulert i form av eit EMC-direktivet som kom i 1996, EX-direktivet, lågspenningsdirektivet, maskindirektivet osb. Attåt dette kjem miljøvernlovgjeving og nasjonale føreskrifter, som til dømes føreskrifter for elektriske installasjonar i bygningar. 

## Bibliografi
* Benda, S., *Elektroniska apparater - Minikrav för industrin inom EU och EFTA*, Studentlitteratur, 1993.
* Grødal, A., *Elektromagnetisk kompabilitet for konstruktører*, Tapir forlag, 1997.
* Mardiguian, M., *EMI trubleshouting techniques*, McGraw-Hill, 2000. 
* Morrison, R., *Grounding and shielding techniques*, 1998.
* O'Hara, M., *EMC at component and PCB level*, Newnes, 1998.
* Williams, T., *EMC for product designer*, 2. utg., Newnes, 1992.
Rutemønster

**Rutemønster** er eit mønster laga av mange ruter (ofte kvadrat) i kontrastfargar. Det er eit vanleg mønster i klede og flislegging, og blir brukt til visse føremål, som til brettspel eller uttrykkingskøyretøy. Mønster som er rutete kan vera storruta - med store ruter - eller småruta. Rutene kan ha to vekslande fargar, til dømes kvitt og svart som i sjakkbrettmønster, eller mange ulike fargar.

Sidan vevnad er danna av to trådsett som ligg normalt på kvarandre, er det svært enkelt å veva rutemønster. Eit kjent døme er skotsk tartan. Det er òg eit mønster som lett kan brukast i lappeteknikk.

## Bakgrunnsstoff
Oslo byleksikon

**Oslo byleksikon** er eit alfabetisk ordna oppslagsverk med stoff som hovudsakleg gjeld Oslo. Leksikonet er utgjeve av Kunnskapsforlaget, og kom i si femte utgåve i bokform i september 2010. Fyrste utgåva vart gjeve ut i 1938, andre utgåva i 1966, tredje i 1987, fjerde i 2000 og nettutgåva i 2019.

## Utgåver
* Oslo Byleksikon på nett (*oslobyleksikon.no*) vart lansert 9. september 2019.
* Femte utgåve: hovudredaktør Knut Are Tvedt; utgjeve i samarbeid med foreininga Oslo Byes Vel og Oslo Bymuseum, 693 sider, Kunnskapsforlaget, Oslo 2010, ISBN 978-82-573-1760-7
*Fjerde utgåva: hovudredaktør Knut Are Tvedt ; biletredaktør Øyvind Reisegg; utgjeve i samarbeid med Oslo Byes Vel. Kunnskapsforlaget, Oslo 2000. ISBN 82-573-0815-3.
*Tredje utgåva: hovudredaktør Reidar Hanssen; utgjeve i samarbeid med Oslo Byes Vel. Kunnskapsforlaget, Oslo 1987. ISBN 82-573-0228-7.
*Andre utgåva: Redaktørar Aksel Arstal og Carl Just, Aschehoug forlag, Oslo 1966.
*Fyrste utgåva: Redaktør Aksel Arstal. Leksikonet hadde namnet *Oslo byleksikon : stedleksikon over Oslo og nærmeste omegn*. Forlaget Johan Grundt Tanum, Oslo 1938.
Tormod Haugland

**Tormod Haugland** ()  er ein norsk forfattar.

Haugland er utdanna agronom og er cand.art. med hovudfag i grafisk illustrasjon frå Statens høgskole for kunsthandverk og design. Han gjekk årsstudiet ved Skrivekunstakademiet i Hordaland 1992–93, og frå 1998 til 2008 var han leiar for akademiet. Han arbeider no som skrivelærar der.

Haugland debuterte som forfattar med kortromanen *Under* i 1994.

## Bøker
* 1994 &ndash; *Under* &ndash; Roman
* 1995 &ndash; *Varmare* &ndash; Roman
* 1997 &ndash; *Heller* &ndash; Roman
* 1998 &ndash; *På øya* &ndash; Lyrikk
* 1999 &ndash; *Orden* &ndash; Novellesamling
* 2000 &ndash; *Verd* &ndash; Roman
* 2002 &ndash; *To stykke* (*Hus forbi* og *Isolasjon*) &ndash; Dramatikk
* 2004 &ndash; *Inkarnasjon* &ndash; Roman
* 2005 &ndash; *I den sjette verda* &ndash; Roman
* 2006 &ndash; *No Mar* &ndash; Roman
* 2008 &ndash; *Orm, ugla og and : prosa obskura : tekstar 1994-2007* 
* 2010 &ndash; *Romberg. Kvinner og kriminalitet* &ndash; Roman
* 2012 &ndash; *Straumen går* &ndash; Lyrikk
* 2015 &ndash; *Mørk materie* &ndash; Roman 
* 2017 &ndash; *Om dyr og syn* &ndash; Roman
* 2019 &ndash; *Om søvn og mørke* &ndash; Roman
* 2021 &ndash; *Om livet på jorda* &ndash; Roman

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Tormod Haugland på Allkunne av Odd W. Surén
* 
* Presentasjon av Tormod Haugland på nettstaden til Bergen Offentlige Bibliotek
* Presentasjon av Tormod Haugland på nettstaden til Forlaget Oktober
* Bøker av Tormod Haugland digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
1967-filmen The Jungle Book

***The Jungle Book*** (norsk tittel: *Jungelboken*) er ein amerikansk teiknefilm frå 1967, produsert av Walt Disney Productions. Det var den siste filmen produsert av Walt Disney, som døydde under produksjonen. Filmen er basert på forteljingane om villungen Mowgli frå boka *[[Jungelboken]]*, som vart skrive av Rudyard Kipling. Filmen er den 19. animerte langfilmen til Disney.

*The Jungle Book* er ein av Disneys mest populære filmar, og inneheld fleire klassiske songar, inkludert «The Bare Necessities» og «I Wan'na Be Like You». Mesteparten av songane er skrivne av brørne Richard og Robert B. Sherman. Filmen er regissert av Wolfgang Reitherman. Sonen hans, Bruce Reitherman, gav Mowgli stemme. Ein oppfylgjar til filmen, *[[The Jungle Book 2]]* (norsk tittel *Jungelboken 2*) kom ut på kino i 2003.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
*
Susceptans

**Susceptans** er den imaginære delen av admittans eller den inverse av reaktansen. Susceptans kan kallast vekselstraums-leiingsevne. Susceptans har nemninga B og vert målt i siemens (S) eller Mho.

:B = \frac{-X}{|Z|^2} = \frac{Y - G} {j}

med 
:Z = R + j X \,

der
:*Y* er admittans, målt i siemens (òg kalla mho, den inverse av ohm).
:*G* er konduktans, målt i siemens.
:*j* er imaginær eining
:*B* er susceptans, målt i siemens.
:*Z* er impedans, målt i ohm
:*R* er reistans, målt i ohm
:*X* er reaktans, målt i ohm. 

Suceptans er den imaginære delen av admittans. 

Storleiken til admittans er gjeven av: 

:\left | Y \right | = \sqrt {G^2 + B^2} \,

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Susceptance|Susceptance]]» frå ,  den 16. februar 2013.*
Susceptibilitet

**Susceptibilitet** er ei nemning på storleikar som har å gjere med korleis eit stoff reagerer på eit elektrisk eller eit magnetisk felt.

* Magnetisk susceptibilitet
* Elektrisk susceptibilitet

### I medisin
* *Susceptibilitet* i medisin visar til biologisk sårbarheit
David Heyman

**David Jonathan Heyman** () er ein engelsk filmprodusent og skiparen av Heyday Films. Han sikra seg rettane til filmserien ''Harry Potter'' i 1999 og har produsert alle dei åtte filmane i serien, i tillegg til oppfølgjarserien *Fantastic Beasts*.

Heyman er gift med Rose Uniacke, som han har ein son med.
## Prisar og utmerkingar
Heyman har vunne mange prisar for filmproduksjonane sine, hovudsakleg for *Harry Potter*-serien. Nokre av prisane han har fått er:

* **Vann** CineEurope Producer of the Decade i 2011.
* **Vann** CinemaCon Hall Of Fame i 2011 for *Harry Potter*-serien.
* **Vann** ShoWest's Producer of the Year i 2003.

## Filmografi

;Som skodespelar

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Heyman|David Heyman]]» frå ,  den 16. februar 2013.*  


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Heyman|David Heyman]]» frå ,  den 12. juni 2024.*  

## Bakgrunnsstoff
*David Heyman på Internet Movie Database.
*Intervju med David Heyman om ''The Boy In The Striped Pajamas'' og ''Harry Potter og Halvblodsprinsen''
*''Boy in the Striped Pajamas'' intervju & Biografi
*Film Journal International: David Heyman intervju
*Daily Mail Rose Uniacke intervju
*intervju med David Heyman om ''Harry Potter''-serien, ''Harry Potter og Dødstalismanene'', og prosjekter etter at ''Harry Potter''-filmane er ferdige (Direct audio link til intervjuet)
Elektrisk susceptibilitet

**Elektrisk susceptibilitet** er ei nemning på storleikar som har å gjere med korleis eit stoff reagerer på eit elektrisk felt.

ξe for eit isotropt isolerande material er lik den elektriske polarisasjonen i materialen dividert med produktet av elektrisk feltstyrke, E, og den elektriske konstanten, e0. Susceptibiliteten er utan nemning og er lik den relative permittiviteten er (dielektrisitetskonstanten) minus 1, ξe = er - 1.

## Kjelder
* susceptibilitet. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/susceptibilitet
Svart stråling

**Svart stråling** eller **svartlekamstråling** er stråling frå ein lekam som absorberer fullt all elektromagnetisk stråling som treffer lekamen. Lekamen vert i dette tilfelle kalla ein svart lekam. Det kan òg glede ein strålinga i eller kring ein lekam som er i termodynamisk likevekt omgivnadane. Denne strålinga har eit spesifikt spektrum og intensitet som berre er avhengig av temperaturen til lekamen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Black-body radiation|Black-body radiation]]» frå ,  den 16. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Synkroskop

**Synkroskop** er eit instrument som viser om to elektriske vekselspenningar er i fase. Instrumentet blir mellom anna brukt ved parallellkobling av generatorar på eit felles vekselstraumnett. Synkroskop kan bestå av eit viserinstrument med ein fast og ein rørleg spole, og virkar då på same måte som eit elektrodynamometer. I dag nyttar ein helst katodestråle-oscillograf.

## Kjelder
*
Tangens-bussole

**Tangens-bussole** er eit eldre instrument for måling av straumstyrkar. Instrumentet består av ei kompassnål i sentrum av ein loddrett, straumførande ring av kopartråd. Tangens til den vinkelen nåla slår ut når straum blir sendt gjennom leiaren, er proporsjonal med styrken til straumen.

## Kjelder
*
Janne Stefansson

**Janne Reidar Stefansson** () er ein svensk, tidlegare langrennsløpar frå Transtrand. Han vann VM-sølv på tremila i 1962, og var med på Sveriges lag som vann OL-gull på 4x10 km stafett i 1964.

## Aktiv
Stefansson debuterte i dei internasjonale meisterskapa med ein ellevteplass på 30 km i ski-VM 1958 i Lahti. To år seinare deltok han under vinter-OL 1960 i Squaw Valley og vart nummer sju på 15 km, samt gjekk andreetappen for Sverige som kom på fjerdeplass i 4x10 km stafett.

Under verdsmeisterskapen i Zakopane i 1962 kniva Stefansson med Eero Mäntyranta frå Finland om sigeren, men med tida 1.52.49 var Stefansson ti sekundar bak den finske verdsmeisteren i mål. Seinare i meisterskapen vart Stefansson nummer seks både på 15 km og 50 km.

To år seinare, under vinter-OL 1964 i Innsbruck, deltok Stefansson i alle dei fire langrennstevlingane for menn. Han starta med å verte nummer fire på 30 km, deretter kom han på femteplassen på 15 km. På stafetten over 4x10 km gjekk han tredejeetappen på Sveriges sigerrike lag som elles bestod av Karl-Åke Asph, Sixten Jernberg og ankermannen Assar Rönnlund. Til siste vart Stefansson nummer fire på femmila, 6,2 sekundar bak bronsemannen Arto Tiainen frå Finland. I 1966 gjekk Stefansson sitt siste VM-løp då han vart nummer 18 på 15 km i verdsmeisterskapen i Oslo.

Stefansson vann Vasaloppet sju gongar. Han vann fem år på rad, 1962-66, og i 1968 og 1969. I 1967 vart han nummer to etter Assar Rönnlund.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Janne Stefansson|Janne Stefansson]]» frå ,  den 16. februar 2013.*
Termionisk straumgenerator

**Termionisk straumgenerator** er ei elektrisk straumkjelde basert på direkte omdanning av varme til elektrisk energi utan bruk av mekaniske ledd. Ein termionisk omformar består av ein varm elektrode som termionisk emitterer elektron over ei potensialenergisperre til ein kjøligare elektrode og skapar ein elektrisk energi som kan utnyttast. Cesiumdamp vert nytta til å optimalisere arbeidsfunksjonen til elektrodane og som ei kjelde til ion for å nøytrailisere romladninga. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thermionic converter|Thermionic converter]]» frå ,  den 16. februar 2013.*
Termoelektrisitet

**Termoelektrisitet** er elektriske straumar og spenningar som oppstår på grunn av temperaturskilnadar i eller mellom elektriske leiarar eller halvleiarar. 

## Sjå òg
* termoelektrisk effekt

## Kjelder
* termoelektrisitet. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termoelektrisitet
Termoelektrisk effekt

**Termoelektrisk effekt** er eit samleomgrep på fenomen som er kjenneteikna ved at det oppstår elektriske straumar eller spenningar på grunn av temperaturskilnader i eller mellom elektriske leiarar eller halvleiarar, og tilsvarande motsette fenomen, der elektriske straumar fører til oppvarming eller avkjøling avhengig av retninga til straumen. Det blir gjerne skild mellom tre termoelektriske effektar: seebeckeffekt, peltiereffekt og thomsoneffekt. Oppvarming på grunn av resistans i ein leiar (joulsk varme) er ifølgje Joule-lova uavhengig av retninga til straumen og blir tradisjonelt ikkje rekna som ein termoelektrisk effekt.

Seebeckeffekten nyttast i termoelementer. Peltiereffekten blir utnytta i kjøleelement, helst for nedkjøling av små volum, til dømes elektroniske komponentar eller prøver for mikroskopering. Thomsoneffekten har lita praktisk tyding.

## Kjelder
* termoelektrisk effekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termoelektrisk_effekt
Gunnar Larsson

**Gunnar Larsson** () er ein svensk, tidlegare langrennsløpar frå grenda Hulån i Järna i Dalarna. Han vann OL-bronsen på 15 km i Grenoble i 1968 og fekk i same olympiaden ein sølvmedalje med Sveriges firemannslag i stafetten over 4x10 km.

Larsson var samnemnd med ein annan, og litt eldre, svensk langrensløpar. For å skilje dei to fekk han tilnamnet Hulån etter heimstaden. Også sonen hans, Mats Larsson, var ein framifrå langrennsløpar.

## Aktiv
Larsson deltok for Sverige i 1968 i vinter-OL i alle langrennstevlingane. Han opna med åttandeplass på tremila, deretter vann han bronsemedaljen på 15 km, men var over halvminuttet bak olympiameisteren Harald Grønningen frå Noreg og sølvvinnaren, finske Eero Mäntyranta. På 4x10 km stafett gjekk Jan Halvarsson, Bjarne Andersson, Gunnar Larsson og Assar Rönnlund det svenske laget inn til sølv, langt bak Noregs suverene kvartett. Til sist vart Larsson nummer seks på femmila. 

Larsson var med til Ski-VM 1970, men lukkast ikkje og måtte nøye seg med ein 24. plass på 15 km. Under OL i Sapporo vart han nummer fire på opningsdistansen over 30&nbsp;km, fattige 1,3 sekund bak bronsevinnaren Johannes Harviken frå Noreg. Larsson vart så nummer åtte på 15&nbsp;km og var med på det svenske stafettlaget som enda på fjerdeplassen i olympiaden.

## Kjelder
**Sportsboken*, aktuelle årgangar

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Gunnar Larsson (längdåkare|Gunnar Larsson (längdåkare]]» frå ,  den 16. februar 2013.*
Termoelektrisk generator

Ein **termoelektrisk generator** er ei elektrisk straumkjelde basert på seebeckeffekten. Ein termoelektrisk generator er vanlegvis ei termosøyle av halvleiarmateriale, som har særs sterkare termoelektrisk effekt enn metall. Praktiske og rimelege termoelektriske generatorar drive til dømes med parafinomnar er teke i bruk som straumkjelder på stader som ikkje har tilkopling til elektrisk straumnett, til dømes avsides bustader eller ambulerande verksemd. 

## Sjå òg
* solbatteri

## Kjelder
* termoelektrisk generator. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termoelektrisk_generator
Termoelement

Eit **termoelement** er ei seriekopling av leidningstrådar eller stavar av to ulike metall eller halvleiarar, som er knytte saman slik at det blir danna ein straumkrins, til dømes ved lodding.

## Kjelder
* termoelement. (12.04.2009) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termoelement
Termokross

Ein **termokross** er eit termoelement for måling av vekselstraum. To trådar av ulike metall er lodda saman i form av ein kross. Ein ende av kvart metall blir kopla til eit kjenslevart voltmeter og dei andre til straumkjelda. Straumen varmar opp loddepunktet, og termospenninga som blir målt med voltmeteret, gjev eit mål for straumen.

Termokrossar kan òg nyttast til måling av trykk i gassar (vakuummeter). Det blir då sendt konstant straum gjennom loddepunktet, og det innstiller seg ein temperatur som er avhengig av varmeleiingsevna til gassen, og denne avheng igjen av trykket.

## Kjelder
* termokors. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termokors
Termomagnetisk effekt

**Termomagnetiske effektar** er elektriske og termiske effektar som finn stad når ein leiar eller halvleiar med ein temperaturgradient (det vil sei temperaturen varierer med posisjonen på lekamen) blir plassert i eit magnetfelt.

## Kjelder
* termomagnetiske effektar. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termomagnetiske_effekter
Jan Halvarsson

**Jan Ivar Halvarsson** () var ein svensk langrennsløpar frå Östersund. Han var med på Sveriges stafettlag som tok sølv på 4x10 km stafett under OL 1968 i Grenoble og bronse i same øvinga i ski-VM i 1970 i Štrbské Pleso.

## Aktiv
Halvarsson deltok i 1965 i Holmenkollrenna og vart nummer 14 på femmila. Året etter var han tilbake i Oslo og vart høvesvis nummer åtte på 50 km og nr 15 på 30 km. Seinare i sesongen kom han på fjerdeplass på 30 km i Svenska skidspelen i Umeå. I 1967-sesongen imponerte Hallvarsson og kom på pallen i begge langrennstevlingane under prøve-OL i Grenoble, i mars månad var han beste svenske då han vart nummer fem på femmila i Holmenkollrenna.

I dei olympiske leikane i 1968 vart Halvarsson nummer 12 på 30 km og kom på femteplass på 15&nbsp;km. Deretter gjekk han startetappen for Sveriges sølvlag på 4x10 km stafett, dei andre løparane var Bjarne Andersson, Gunnar Larsson og Assar Rönnlund. Til sist i olympiaden vart Halvarsson nummer sju på 50 km. 

Halvarsson deltok i alle langrennstevlingane i verdsmeisterskapen på ski i 1970 i Strbske Pleso i dåverande Tsjekkoslovakia. Han vart høvesvis nummer åtte, åtte og sju på distansane over 15 km, 30 km og 50 km. I stafetten over 4x10 km vann kvartetten Ove Lestander, Halvarsson, Ingvar Sandström og Lars-Göran Åslund ein bronsemedalje for Sverige. Mot slutten av 1970-sesongen vart Halvarsson nummer tre på 15 km i Holmenkollen, der Magne Myrmo vann. Etter moderate prestasjonar i 1971-sesongen trappa Halvarsson ned satsinga på toppidretten.

## Kjelder og bakgrunnsstoff
* FIS-profil (som Janne Halvarsson) 

* VM-resultat 
* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
Termosøyle

Ei **termosøyle** er eit sett av seriekopla termoelementer. I termosøyla blir spenningane addert frå dei einskilde elementa, og dermed vert målinga meir kjenslevar. Ved bruk av termosøyler for temperaturmåling blir annakvart loddepunkt halde på referansetemperatur, til dømes i isbad, medan dei andre loddepunkta blir plasserte der temperaturen skal målast. 

Termosøyler av halvleiande termoelement blir mellom anna brukt i termoelektriske generatorar.

## Kjelder
* termosøyle. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/termos%C3%B8yle
Teslastraum

**Teslastraum** er høgfrekvent elektrisk straum som første gong vart observert av Nikola Tesla ved utlading av ein kondensator gjennom ein open spole med nokre få vindingar. Spolen virkte som primærkrins i ein transformator utan jarn, der sekundærkrinsen, som skapar teslastraumen, var ein lang spole med nokre hundre vindingar, ein teslatransformator. På grunn av den høge frekvensen oppstår ingen påviseleg elektrolyse om ein lèt teslastraum gå gjennom kroppen. Han blir difor ikkje følt ubehageleg, men utøver ein varmeverknad på grunn av resistansen. Romma omkring sekundærledninga til teslatransformatoren har eit så sterkt elektrisk felt at røyr med gass under lågt trykk lyser når dei ført inn der, kalla teslalys.

## Kjelder
* teslastraum. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/teslastr%C3%B8m
Thomsoneffekt

**Thomsoneffekt** er ein termoelektrisk effekt som først blei skildra teoretisk av William Thomson (Lord Kelvin) i 1847, og påvist av han i 1854. Når ein sender elektrisk straum gjennom ein leiar i same retning som det går ein varmestraum, vil leiaren oppvarmast meir enn når varmestraum og elektrisk straum går i motsette retningar. Dette blir forklart ved at det i tillegg til oppvarminga på grunn av resistans i leiaren, er ei mindre oppvarming eller avkjøling på grunn av thomsoneffekten. I ein leiar der det er ein varmestraum eller eit temperaturfall, vil det òg vere eit spenningsfall. Elektrontettleiken er størst og difor potensialet lågast der der temperaturen er lågast. Straum som blir sendt frå lågare til høgare temperatur, må overvinne ei potensialstiging, thomsonspenningen, og må difor ta energi frå leiaren i form av varme. Går straumen motsett veg, blir elektrisk energi overført til termisk energi. Effekten er liten og har vesentleg teoretisk interesse.

## Kjelder
* thomsoneffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/thomsoneffekt
Thorstein Wereide

**Thorstein Gunnarssøn Wereide** () var ein norsk fysikar. 

Han vart dr.philos. i 1913 over diffusjon i løysingar med avhandlinga *Sorets fenomæn*. Han studerte 1913–14 teoretisk fysikk i Paris under Jean Baptiste Perrin og Paul Langevin, i 1915–16 i Leipzig og Göttingen og 1920 det etterlatne arbeidet til Kristian Birkeland i Egypt. Frå 1919 til 1952 var han dosent i fysikk ved Universitetet i Oslo. Det publiserte arbeidet hans omhandlar statistisk mekanikk, termodynamikk, strålingsteori og relativitetsteori. 

Han var òg ein kjend kunstmålar og har mellom anna gjeve ei større samling måleri til Nordjord folkehøgskule.

Han skreiv saman med hustrua si Sophie Margrethe Wereide, f. Bredsdorff (1880–1967), om parapsykologiske fenomen, og var aktiv i Norsk Selskap for Psykisk Forskning og Norsk Selskap for Parapsykologisk Forskning. 

## Kjelder
* Thorstein Gunnarssøn Wereide. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Thorstein_gunnarss%C3%B8n_wereide

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Thorstein Wereide|Thorstein Wereide]]» frå ,  den 16. februar 2013.*
Tonehjul

**Tonehjul** er eit fortanna hjul av blautt jarn som roterer føre polane på ein permanent- eller elektromagnet med viklingar der det blir indusert spenningar på grunn av feltvariasjonane over fortanninga under rotasjonen. Dette vert nytta som vekselstraumgenerator for signalstraumar i tonefrekvensområdet. Han kan òg brukast som synkronmotor ved å sende ein vekselstraum utanfrå gjennom magnetviklingene og gje hjulet ein fart på fortanninga tilsvarande frekvensen til vekselstraumen.

Tonehjulet vart oppfunnen av dansken Poul la Cour, og har mellom anna vore brukt for synkronisering av sendar og mottakar ved maskintelegrafering og bilettelegrafi.

## Kjelder
* tonehjul. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/tonehjul
Tore Wessel-Berg

**Tore Wessel-Berg** () var ein norsk sivilingeniør og professor i elektronikk som var med på å forska fram elektronrøyret klystron.

Wessel-Berg var fødd i Modum. Han tok eksamen frå Noregs tekniske høgskule ved elektroavdelinga i 1950 og vart dr.techn. i 1960. Han var amanuensis ved Stanford University i USA, 1954–57 og 1961–63. I 1957 og fram til 1961 var han forskar ved Forsvarets forskningsinstitutt i Bergen. Han vart så i 1963 professor i anvend elektronikk ved Noregs tekniske høgskule, noko han var fram til 1991. Han hadde ein omfattande vitskapleg produksjon på fagområdet sitt.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Tore Wessel-Berg sitt private arkiv ved NTNU Universitetsbiblioteket
Transmittans

**Transmisjonsfaktor** eller **transmittans** er tilhøvet mellom den energien som slepp gjennom ei delvis absorberande eller reflekterande flate og den energien som fell inn mot flata i form av lydar, ljos eller anna spesifisert stråling.

## Kjelder
* transmisjonsfaktor. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/transmisjonsfaktor
Tyndalleffekt

**Tyndalleffekt** eller **tyndallspreiing** er spreiing av ljos mot partiklar mindre enn bølgjelengda  til ljoset, spesielt spreiing mot partiklane i ei kolloidal løysing. Effekten vart først skildra av John Tyndall i 1868. Ljos som blir spreidd vinkelrett på stråleretninga, viser seg å vere fullt lineært polarisert. I andre retningar er det delvis polarisert, kalla Tyndalls fenomen. Effekten minnar om rayleighspreiing.

Tyndalleffekten blir nytta for å avgjere konsentrasjon av kolloidale løysingar ved hjelp av nephelometer eller diafanometer.

## Kjelder
* tyndalleffekt. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/tyndalleffekt
Varmetrådsinstrument

**Varmetrådsinstrument** eller **heitetrådsinstrument** er eit instrument til måling av elektrisk straum, mest brukt for vekselstraum. Straumen går gjennom ein utspent metalltråd, som utvidar seg på grunn av at straumen varmar han opp. Forlenginga av tråden blir overført til ein visar, som rører seg over ein skala.

## Kjelder
* varmetrådsinstrument. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/varmetr%C3%A5dsinstrument
Cathrine Evelid

**Cathrine Hølmebakk Evelid** () er ein norsk biletkunstnar og forfattar.

Evelid er utdanna biletkunstnar frå Statens håndverks- og kunstindustriskole i Oslo, Kunsthøgskolen i Bergen og Chelsea College of Art and Design i London. Ho debuterte som forfattar i 2012 med romanen *Mamma er en countrysang*.

Ho er oppvaksen i Feda i Kvinesdal og busett i Oslo. 

## Bøker
* 2012 &ndash; *Mamma er en countrysang* &ndash; Roman - Nominert til Norli debutantpris.
* 2013 &ndash; *Dinglen og Ramona* &ndash; Roman - Nominert til Sørlandets litteraturpris.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Office of Contemporary Art Norway: Cathrine Evelid 
* Utgjevingar av Cathrine Evelid i BIBSYS Ask
Vibrasjonsgalvanometer

**Vibrasjonsgalvanometer** er eit instrument til måling av vekselstraum, som regel brukt som nullinstrument. Vibrasjonsgalvanometeret er i prinsippet eit likestraumsgalvanometer med eit rørleg system som er elastisk opphengt og kan svinge i takt med den vekselstraumen som skal målast. Systemet kjem då i resonans og gjev store utslag. 

I *nålvibrasjonsgalvanometeret* er det svingande systemet eit jernstykke («nål») som er opphengt i elastiske band eller trådar mellom polane på ein magnet og kan utføre torsjonssvingingar. I *dreiespolevibrasjonsgalvanometeret* er det svingande systemet ein spole som i eit vanleg galvanometer, opphengt i band så han kan svinge. Ved stramming av opphengingstrådane kan eigenfrekvensen til systemet førast til resonans med vekselstraumen og kjensla blir dermed stilt på eit maksimum. Vibrasjonsgalvanometeret har den fordelen at det berre reagerer på éin frekvens og er dermed selektivt. Ein har bygd instrument for opptil 3000 hertz.

## Kjelder
* vibrasjonsgalvanometer. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/vibrasjonsgalvanometer
Vibrator

**Vibrator** kan syne til 

* Mekanisk vibrator, ein klasse apparat som skapar mekaniske vibrasjonar for å gje signal som dørklokker, eller innanfor industrien for å pakke saman grus, transportmateriale, til reinsking og mykje meir. 
* Elektronisk oscillator
* Vibrator i musikk, eit musikalsk instrument
* Vibrator som sexleiketøy, reiskap for massasje eller seksuell nyting
* Vibroseis, mobil energikjelde nytta i seismiske undersøkingar
* Vibrerande varsling, nytta i mobiltelefonar og liknande
* The Vibrators, eit britisk punkband
* *[[Vibrator av Terence Trent D'Arby]]*, eit musikkalbum frå 1995
* filmen Vibrator, ein film frå 2003
* «Vibrator» er ein song på Motörhead sitt album med same namn
* «Vibrator» er ein song av Electric Six, på det andre albumet deira *[[Senor Smoke]]*
Voltameter

**Voltameter** er eit apparat til måling av den elektriske ladninga som passerer ein leidning i ei viss tid. Målingane blir utført ved å vege den stoffmengda som blir felt ut av straumen ved elektrolyse. Vanlege typar er *sølvvoltameter* og *koparvoltameter*. Til måling av energiforbruket i eit likestraumnett kan ein bruke *knallgassvoltameter*, som skil ut ei blanding av oksygen og hydrogen ved elektrolyse av vatn. Ein straum på 1 ampere utviklar 10,44 cm³ knallgass per minutt ved 0 °C og 1 atm trykk.

## Kjelder
* voltameter. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/voltameter
Ida Løkås

**Ida Løkås** () er ein norsk forfattar fødd i Bodø og oppvaksen i Stavanger. 

Løkås har studert ved universiteta i Bergen og Oslo og har mastergrad i skrivekunst frå Kingston University i London. I 2011 vann ho ein romankonkurranse forlaget Schibsted hadde stelt til, og i 2012 kom romanen *Det fine som flyter forbi* ut. August 2014 kom hennar andre roman *Pappa er et postkort.* 

## Bøker
* 2012 &ndash; *Det fine som flyter forbi* &ndash; Roman
* 2014 &ndash; *Pappa er et postkort* &ndash; Roman

## Referansar

## Bakgrunnsstoff

* Presentasjon av Ida Løkås  på nettstaden til Schibsted Forlag
* Utgjevingar av Ida Løkås i BIBSYS Ask
Voltasøyle

**Voltasøyla** er den eldste forma for galvanisk batteri. Søyla vart oppfunnen i 1800 av Alessandro Volta. Voltasøyla består av ei mengd kopar- og sinkplater stabla oppå kvarandre med mellomlag av tøy fukta med saltvatn eller fortynna svovelsyre, i rekkjefølga kopar, syre, sink, kopar osv. Kvart platepar virkar som eit galvanisk element, og den elektromotoriske spenninga over heile søyla er lik produktet av spenninga over kvart enkelt platepar og mengda av dei. Volta erstatta seinare tøylappane med glassbeger med syre, Voltas begerglas.

## Kjelder
* Voltas søyle. (13.05.2009) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Voltas_s%C3%B8yle
Wagnerhammar

**Wagnerhammar** er ei innretning som automatisk og periodisk bryt og sluttar ein elektrisk straumkrins. Straumkrinsen inneheld ein spole med jernkjerne (elektromagnet) som ved straumgjennomgang tiltrekkjer eit jernstykke (anker) festet til ei metallfjør. Forflyttinga til ankeret opnar ein kontakt så straumen bryt, tiltrekkinga opphøyrer og fjøra fører ankeret tilbake så kontakten igjen sluttast osv. Dette vert brukt i vanlege elektriske ringeapparat, induksjonsapparat og meir. Det vart oppfunnen i 1837 av tyskaren J.P. Wagner (1799–1879).

## Kjelder

*
Wattlaus straum

**Wattlaus straum** er vekselstraum som er faseforskyvd 90° i tilhøve til påtrykt spenning, og som difor ikkje gjev nokon effekt. For å få rein wattlaus straum i ein krins, må resistansen (ohmsk motstand) i krinsen vere null. Produktet av effektivverdiane av den wattlause straumen og den påtrykte spenninga blir kalla reaktiv effekt (blindeffekt) og blir målt i VAr. 

## Sjå òg
* vekselstraum

## Kjelder
* wattløs straum. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/wattl%C3%B8s_str%C3%B8m
Wattmeter

**Wattmeter** er eit instrument for måling av elektrisk effekt. 

Ein av medoppfinnarane til måleapparatet var ungararen Ottó Bláthy.

## T3-tariffen
Tidlegare då T3-tariffen («overforbrukstariff») var meir i bruk, var det vanleg å ha eit «kjøkkenwattmeter» som viste augneblikksuttaket av effekten. Dette wattmeteret hadde ein viser som kunne stillast slik at ein med ein gong kunne sjå om ein trekte så mykje at overforbrukstariffen slo inn. Då var det på tide å skru ned varmvassberederen til middagen var ferdig.

Wattmeter må ikkje forvekslast med kWh-teljaren i sikringsskapet. Denne teljaren summerer den elektriske energien som er levert til anlegget. Med T3-tariff hadde denne to teljeverk: eitt for totalforbruk og eitt for den delen av forbruket som hadde vore overforbruk, det vil sei forbruk når effektuttaket var høgare en avtalt abonementseffekt.

## Sjå òg
*Watt

## Kjelder
* wattmeter. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/wattmeter
Wehneltbrytar

**Wehneltbrytar** er ei innretning som kan bryte og slutte elektrisk straum fleire tusen gonger per sekund, og vert mellom anna brukt i gneisteinduktorar. Innretninga består av ein elektrolytisk celle med blykatode og platinaanode (i form av ein spiss) i fortynna svovelsyre. Straumen dannar straks ei blære av vassdamp og knallgass ved anoden. Blæra stoppar straumen, men eksploderer på grunn av gneisten som blir danna, og straumen startar igjen.

Brytaren vart oppfunnen i 1899 av den tyske fysikaren Arthur Rudolph Berthold Wehnelt (1871–1944), som er særleg kjent for sine banebrytande undersøkingar og oppfinningar innanfor røntgenteknikk og elektronikk.

## Kjelder
Tore Olsen (1930–2020)

**Tore Olsen** () var ein norsk fysikar. 

Han var dr. philos. frå 1966 og var professor ved NTH frå 1966 til 1968 før han var professor i fysikk med elektronikk som spesialfelt ved Universitetet i Oslo frå til 1980. Han vart dekanus ved Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet frå 1975 til 1980. Frå 1981 til 1987 var han direktør ved Statens forskningspolitiske råd og så ekspedisjonssjef i Utdannings- og forskingsdepartementet. Olsen utførte mellom anna eksperimentelle undersøkingar av dei elektroniske eigenskapane til metall og av metallkontaktar på elektriske halvleiarar.

## Kjelder
* Tore Olsen. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Tore_Olsen
* Petter Skarheim, Trond Fevolden, Kari Balke Øiseth: *Tore Olsen (1930-2020)* - Minneord i Aftenposten 7. september 2020
Wilhelm Eduard Weber

**Wilhelm Eduard Weber** () var ein tysk fysikar. Han var son av teologen Michael Weber og bror til fysiologen Ernst Heinrich Weber (1795–1878) og fysiologen Eduard Friedrich Weber (1806–1871).

## Livsløp
Wilhelm Weber vart fødd i Wittenberger Schlossstraße 10 i Wittenberg som son av teologiprofessoren Michael Weber.

Weber deltok i fysiske eksperiment under den eldre broren sin Ernst Heinrich, noko som føret til utgjevinga av boka *Wellenlehre, auf Experimente gegründet* (Leipzig 1825) (*Bølgjelære basert på eksperiment*). I 1826 skreiv han doktorgraden sin, eit arbeid om orgelpiper og i 1827 sitt habilisasjonsskrift og oscillatorar.

Etter utnemninga si til «full professor» i Halle, vart han i 1831 kalla til Göttingen i dåverande kongeriket Hannover der han vart utnemnd til professor i fysikk ved Georg-August-Universität. 14. desember 1837 vart han fråteke stillinga saman med seks andre porfessorer i Göttingen grunna ein politisk protest mot oppheving av forfattinga. Etter det praktiserte han som privatlærer i Göttingen forutan at han gjorde ei rekkje lenger reiser.

I 1843 vart han kalla til Leipzig til han etter revolusjonen i 1848 i Tyskland, fekk tilbake den gamle stillinga si.

I Göttingen var Weber ein nær ven av Carl Friedrich Gauß som han samarbeidde med i mange år. I 1833 konstruerte dei den første elektromagnetiske telegrafen. Over taka i byen Göttingen trekte dei to kopartrådar mellom det fysikalske instituttet og det magnetiske observatoriet i Sternwarte. Dei nytta ein symbolkode som minte om den seinare morsekoden. Det seiast at det første telegrammet i 1833 lydde: «Michelmann kommt» (Michelmann var vaktmeister ved instituttet). Kanskje er dette berre ei segn.

I 1836 grunnla han saman med Gauß og Alexander von Humboldt samskipnaden *Magnetischen Verein*.

I 1856 utførte Weber målingar saman med Rudolf Kohlrausch for å avgjere ladningeininga relatert til elektrodynamiske og elektrostatiske tilhøve. Dette bidrog seinare til utviklinga av James Clerk Maxwell sin teori om ljoset sine elektromagnetiske eigenskapar. Weber fann samanhengar om lyssnøggleik i vakuum, optikk og elektrisitetslære.

Eponymet *[[weber]]* (forkorta til *Wb*) er SI-eining for magnetisk fluks og er kalla opp etter Weber.

## Priser og utmerkingar (utval)
* – Copleymedaljen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Wilhelm Eduard Weber|Wilhelm Eduard Weber]]» frå ,  den 16. februar 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

* 
* 
* Kurzbiographie und Verweise auf digitale Quellen im Virtual Laboratory des Max-Planck-Institut für Wissenschaftsgeschichte (engelsk)

; Litteratur 
* Walther Killy: „Literaturlexikon: Autoren und Werke deutscher Sprache“. (15 Bände) Gütersloh; München: Bertelsmann-Lexikon-Verl. 1988-1991 (CD-ROM Berlin 1998 ISBN 3-932544-13-7)
William Duddell

**William du Bois Duddell** () er ein britisk elektroingeniør og fysikar. Han konstruerte eit termogalvanometer og ein oscillograf til undersøking av vekselstraum. Under forsøk med den elektriske lysbogen oppdaga Duddel «den syngande lysbogen», som vart brukt til å generere høgfrekvenssvingningar for radiosendarar før elektronrøyra overtok denne funksjonen.

## Kjelder
*
Ivar Kvåle

*Ivar Kvåle*'  () var ein norsk avisteiknar, bokillustratør, musikar og teikneserieteiknar. 

Kvåle teikna og skreiv i avisa ''Hordaland'' frå 1977.  Han leverte i 34 år vitseteikningar med krasse og muntre kommentarar til avisa, først med signaturen "Kvaolsknipo", seinare under «Knipo». I så godt som kvart nummer av avisa karikerte han i tekst og teikningar naive turistar, innfule bergensarar, lokalpolitikarar, utflytta vossakjendisar og frustrerte innflyttarar. 

På slutten av 1960-talet byrja Kvåle å teikne stripeteikneserien *Pegasus*. Serien vart utgjeven i avisa *[[Nationen]]* frå den 20. november 1968 til 13. september 1969.  Kvåle bidrog òg med illustrasjonar til *Nationen* i same periode. Han la vekk stripeserien då han hausten 1969 gjekk inn i garden. 

I *[[Arbeidermagasinet|Arbeidermagasinets]]* julenummer 1968 (nr. 52) fekk Kvåle på trykk ei treruters teikneseriestripe kalla *Julebord-drama i 3 akter*. 

Ivar Kvåle illustrerte nærare 40 bøker (både eigne og andre sine). Dei fleste av bøkene er utgjeve på Det norske Samlaget. 

## Referansar

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ivar Kvåle|Ivar Kvåle]]» frå ,  den 16. februar 2013.*
Amon

**Amon** (gammalegyptisk for 'løynd') er ein egyptisk gud. Han var ein lokal guddom i Theben og etterkvart vernegud for byen under det gamle kongeriket, men blei ein hovudgud i heile Egypt under det nye. Under det midtre riket blei han identifisert med solguden Ra og også kalla **Amon-Ra**.

Kjenneteikna til guden er ei høg krone av to fjører og eit was-septer (lang, tynn stav med kløyvd ende). Han var rekna som vind- eller stormgud og seinare som solgud. Som egyptisk hovudgud blei han også rekna som skaparen, oppretthaldaren og vernaren av verda.

Maken til Amon er til ulike tider kalla Amonet (ei hokjønnsform av namnet hans), Wosret og Mut. Sistnmende danna saman med måneguden Khonsu og Amon ein heilag familie for Theben.

Eit av dei viktigaste templa vigd Amon låg i Karnak ved Theben.

Amon blei også dyrka i antikke Hellas og Romarriket som Zevs Ammon og Jupiter Ammon.

## Kjelder

*«Amon» (02.02.2013) i *Store norske leksikon*.
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Amun|Amun]]» frå ,  den 17. februar 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
William Gilbert

**William Gilbert** eller **William Gylberde** () var ein engelsk lege og fysikar.

Han vart fødd i ein relativt velståande familie i Colchester, og fekk utdanning ved St. John's College i Cambridge. Etter avslutta medisinstudiar opna han praksis i London. Han vart medlem og seinare (frå 1600) president i Royal College of Physicians – det organet som regulerte medisinpraksis i London og omland. Han var lege for både Elisabeth I og Jakob I. Gilbert levde heile livet ugift. Han døydde av byllepest.

I 1600 publiserte Gilbert verket *De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure* (*Om magneten og magnetiske lekamar, og om den store magneten Jorda*), som raskt vart eit standardverk over heile Europa om elektriske og magnetiske krefter. I dette verket skildrar han eksperimenta sine med ein kuleforma magnet, som han gav namnet *terrella*.

Trass i at europearar i lang tid hadde gjort lange sjøreiser over ope hav, var kunnskapane om magnetisme dårlege, og funnet til Gilbert fekk stor praktisk tyding. Gilbert utførte eksperiment over ei rekkje tradisjonelle førestellingar om magnetisme, og viste at det meste ikkje røysta med røyndomen. Ei utbreidd oppfatning innanfor vitskapen var at det var Polarstjerna som fekk krystall av magnetjernstein til å orientere seg når dei vart lagt på ein vassflate. Gilbert var ein av dei første som utførte verkelege naturvitskaplege eksperiment – til skilnad frå tidlegare tider sine naturfilosofar – og bana på den måten veg for moderne naturvitskap.

Gilbert kom til at at det var jorda sjølv som var opphav til magnetismen. Han samanlikna polariteten til magneten med polariteten til jorda, og bygde opp ein omfattande magnetismefilosofi over denne analogien: Magnetismen var sjela til jorda, og som han roterer om sin eigen akse, ville kvar og ein kuleforma magnet gjere det når han vart orientert langs jordaksen.

*De Magnete* kom på same tid som Nikolaus Kopernicus sitt arbeid med ein revisjon av kosmologien, og både Kopernikus, Galileo Galilei og Johannes Kepler drog nytte av Gilberts eksperiment.

Gilbert var den første som trekte eit klårt skilje mellom magnetisme og raveffekten, det vil seie statisk elektrisitet. Den siste krafta gav han namnet elektrisitet, etter det greske ordet for rav – *elektron*.

Fleire av Gilbert sine upubliserte og ufullendte verk vart utgjeve i 1651 av den yngre halvbroren hans under tittelen *De Mundo Nostro Sublunari Philosophia Nova* (*Ny filosofi om jorda vår under månen*). Dette var likevel eit verk som fekk liten innverknad.

Eininga for magnetisk potensialdifferens, gilbert (Gb), er oppkalla etter William Gilbert.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:William Gilbert|William Gilbert]]» frå ,  den 17. februar 2013.*