open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdullah Gül

**Abdullah Gül** () var president i Tyrkia frå 2007 til 2014. Han høyrer til partiet AKP.

Gül har utdanning i økonomi frå Universitetet i Istanbul, med doktorgrad derfrå i 1983. Han arbeidde som økonom ved den islamske utviklingsbanken i Jidda frå 1983 til 1991.

Etter at AKP vann valet i 2002 var Gül var statsminister frå november 2002 til mars 2003. Partileiaren Recep Tayyip Erdogan kunne ikkje verte statsminister fordi han var tidlegare straffedømd for religiøs verksemd. Då denne delen av grunnlova vart fjerna i 2003 trekte Gül seg som statsminister for at Erdogan skulle kunne ta over. Gül vart vise-statsminister og utanriksminister i 2003 i Erdogans nye regjering. Som utanriksminister var Gül aktivt med i forhandlingane med EU om eit tyrkisk EU-medlemskap, noko han sjølv er tilhengjar av.

I april 2007 utnemnde regjeringa Erdogan Gül til sin kandidat for presidentposten, til harde protestar frå opposisjonen. Protestane kom i stor grad av Gül si fortid som islamist. Gül vart vald til president 28. august 2007. 28. august 2014 tok Recep Tayyip Erdogan over embetet.

## Personleg liv
Abdullah Gül vart fødd i Kayseri 29. oktober 1950 som son til Adeviye Gül og Ahmet Hamdi Gül.

I 1980 gifta Abdullah Gül seg med den då 15 år gamle kusina si, Hayrünnisa Özyurt (fødd 1965).
Paret har tre barn; to søner kalla Mehmet Emre og Ahmet Münir og ei dotter kalla Kübra. Gül er er fan av fotballklubben Beşiktaş J.K..

## Kjelder
Norske fabrikkskip

**Norske fabrikkskip** er fiskefartøy som for det meste fangstar med trål, og som vidareforedlar fangsten ombord. Det første norske fabrikkskipet som fiska med trål kom i drift i 1962.  På det meste, kring  1990, var 25 norske fabrikkskip i drift. 

Det er  døme på fangstbearbeiding ombord i fartøy tidlegare og.  På 1920–1930 talet vart det fiska kveite i Davidsstredet, der fangsten vart nedfosen ombord i moderskip. Under dei rike storsildåra på 1950-talet, vart det levert sild til flytande sildoljefabrikkar på fangstfeltet.

Det første norske fabrikkskipet , FT «Longva» ,vart utvikla av  John O. Longva, i samarbeid med  A.M. Liaaens Mek.Verksted i Ålesund. Med kjennskap til engelske og tyske fabrikkskip  konstruerte dei ei meir kompakt løysing, der plassen vart svært godt utnytta. Longva, og dei seinare norske fabrikkskipa vart ein god del mindre enn tilsvarande utanlandske. Longva var 63 meter lang. Dei fleste norske fabrikkskipa har vore på om lag den storleiken. Dei har vort så godt omtykte i utlandet at i tillegg til nybygg av slike skip, har fleire brukte fartøy vorte selde utanlands.

Dei norske fabrikkskipa har vore hekktrålarar. Trålposen med fangsten vert vinsja ombord gjennom trålporten i hekken. Frå tråldekk går fangsten, gjennom luker og på transportband til filetfabrikken. Der vert fisken blogga, sprett, kappa og filetert. Den ferdige fileten, med eller uten skinn, vert pakka i forbrukarpakningar og hurtiginnfrosen. Avfallet vert og utnytta. Fabrikkskipa har eige dekksmannskap som tek seg av fiske, og fabrikkmannskap som står for produksjon av fisken.

Den tekniske utviklinga på fabrikkskipa har vore stor sidan 1962. Moderne navigasjonsteknikk  er teken i bruk. Fabrikk-og frysekapasiteten har auka. Medan FT «Longva», i 1962, hadde ein hovudmotor som ytte 1500 hk, har moderne fartøy maskinkraft på over 5000 BHK.

Frå 1969 var fabrikkskipreiarane organiserte i Norske Fabrikkskips Foreining. I 1995 vart ho samanslegen med Fiskebåtredernes Forbund.

## Kjelder
*Harald Grytten, Arne Hammer, Harald Kjølås: *Norske fabrikkskip*. Fiskebåtredernes Forbund 2005
Det indiske riksvåpenet

**Det indiske riksvåpenet** er eit emblem som viser tre løver frå toppen av Asjoka-søyla i Sarnath. Løvene står på eit kapitel som viser ein galopperande hest til venstre, ein okse til høgre og eit dharmahjul i midten. Under står det skrive *satyameva jayate*, 'berre sanninga sigrar', med devanagariskrift (सत्यमेव जयते).

Utforminga av våpenet blei vedteke 26. januar 1950, same dagen som India blei erklært republikk. 

Asjoka den store var ein mektig keisar som herska over store delar av noverande India, og som konverterte til buddhismen etter fleire blodige erobringar. Rundt 250 f.Kr. reiste han ei søyle for å markera staden der Gautama Buddha underviste om dharma for første gong.

Innskrifta nedst er ein del av riksvåpenet, og er det offisielle mottoet til India. Teksten er eit sitat frå  siste del av *Mundaka-[[upanisjad]]*, ein heilag hindutekst.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*Bilde av Asjoka-søyla i ulike utformingar, columbia.edu
Partiet for rettferd og utvikling

**Adalet ve Kalkınma Partisi**, norsk *Partiet for rettferd og utvikling*, **AK Parti** eller **AKP**, er eit tyrkisk politisk parti skipa i 2001. Sidan 2002 har partiet vore styrande i Tyrkia. Partiet kallar seg sjølve sentrum-høgre og konservativt.

## Historie
AKP var skipa i 2001 som ei samanslutning av politikarar frå fleire andre parti, i lag med personar som ikkje tidlegare hadde vore medlemmar av noko politisk parti. Sentrale personar som Recep Tayyip Erdoğan og Abdullah Gül kom frå den moderate delen av det islamistiske Fazilet Partisi (Dydspartiet) som var blitt forbode av tyrkisk høgsterett. Andre kom mellom anna frå Anavatan Partisi (Fedrelandspartiet) og Demokrat Parti (Det demokratiske partiet).

Ved valet til det tyrkiske parlament 3. november 2002 oppnådde partiet 34,26  % av røystene. På grunn av det tyrkiske valsystemet som har ei sperregrense på 10 % gjorde dette at mange av dei andre partia ikkje vart representert i parlamentet og AKP fekk 363 mandat som utgjorde 66 % av seta i nasonalforsamlinga. Det republikanske folkepartiet var det einaste andre partiet som kom over sperregrensa ved dette valet.

Partileiar Recep Tayyip Erdoğan vart nekta å stille til val sidan han i 1999 vart dømd til fengsel for å ha lese eit islamistisk dikt på eit valmøte i 1998. Abdullah Gül blei derfor statsminister. Men gjennom ei lovendring fekk Erdoğan stille til et supplerande val i 2003, der han fekk plass i parlamentet og så overtok som statsminister. Gül gjekk då over til å bli utanriksminister.

Ved valet til nasjonalforsamlinga i 2007 gjekk partiet fram til å få 46,58 % av røystene. I mandatfordeling gjekk dei likevel tilbake til 341 sidan fleire andre parti kom over sperregrensa ved dette valet.

I 2012 oppløyste det då to år gamle partiet HSP seg og slutta seg saman med AKP, med dei fleste av dei valde delegatene deira.

## Kjelder
Henry Raeburn

**Henry Raeburn** () var ein skotsk portrettmålar under romantikken. Raeburn vert, ved sidan av David Wilkie, rekna som grunnleggjarar av den såkalla skotske målarskulen. Han vart fødd og døydde i Stockbridge ved Edinburgh.

### Liv og gjerning
Raeburn var elev ved 'George Heriot's School' i Edinburgh. 15 år gammal byrja han å utdanne seg til gullsmed, vende seg snart til gravørarbeid og enda deretter opp som den fremste portrettmålaren i Edinburgh.

Då han var 24 år gifta Raeburn seg med den rike, elleve år eldre Ann Edgar, enkje etter ein greve. Rikdomen sette han i stand til å reise til London i 1784, for å studere hos Joshua Reynolds, den leiande portrettmålaren i samtida. Mellom 1784 og 1786 budde han i Roma. Opphaldet i Italia vart viktig for utviklinga hans, der let han seg inspirere av verka til Pompeo Batoni, Gavin Hamilton og Giovanni Romanelli, noko som viser att i seinare portrettbilete. Særleg fascinert var Raeburn av dei verknadene lyssettinga kunne ha.

Raeburn, som i 1822 vart slått til riddar av kong Georg IV, og kalla «kongens målar i Skottland», hadde heile livet eit tvisynt tilhøve til England. Regelessig sende han verka sine til Royal Academy of Arts, der han i 1815 vart fullverdig medlem. Sjølv reiste han berre sjeldan til London, som hadde eit større miljø og kunstpublikum. For skotsk målarkunst var det ei lukke at han vart verande i Edinburgh, og slik stimulerte lokale målarar.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Henry Raeburn|Henry Raeburn]]» frå ,  den 11. juni 2013.*
Necmettin Erbakan

**Necmettin Erbakan** () var ein tyrkisk ingeniør, akademikar og politikar som i ein kort periode  òg var statsministar i Tyrkia.

Erbakan danna sitt første politiske parti i 1970, dette blei forbode etter berre eit år. Han danna etter dette eit nytt parti men i kjølvatnet av militærkuppet i 1980 vart Erbakan og partiet hans utestengd frå den tyrkiske politikken. Han kom att etter en folkerøysting om å oppheve forbodet mot politisk verksemd,  og i 1987 vart han leiar for det politiske partiet *Refah Partisi*. Han leia partiet til ein overraskende siger ved valet i 1995.

Erbakan vart Tyrkias første islamistiske statsminister og vart innsett i 1996. I 1997 vart han pressa ut av dei militære og tvinga til å gå av som statsminister. Seinare vart han utestengt frå all politisk verksemd av den konstitusjonelle domstolen. I 2000 ble han dømd til eit års fengsel for å ha «framprovosert religiøst hat» gjennom ein tale han heldt i 1994.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Who is Erbakan? omtale på gencsaadet.com
Pinía

**Pinía** (gresk Πηνεία) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ilía i periferien Vest-Hellas i Hellas. Pinía inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Ílida.

## Referansar
Simópoulo

**Simópoulo** (gresk Σιμόπουλο) er ein landsby i periferieininga Ilía i periferien Vest-Hellas i Hellas. Simópoulo var hovudsete i den tidlegare kommunen Pinía, som no er ei kommunaleining i kommunen Ílida.

## Referansar
KA Kyrkjeleg arbeidsgjevar- og interesseorganisasjon

**KA Kyrkjeleg arbeidsgjevar- og interesseorganisasjon** (**KA**) er ein arbeidsgivar- og interesseorganisasjon for verksemder med kyrkjeleg forankring. KA har som føremål å ta vare på dei felles interessene til medlemene og yte service som dei kan ha nytte av i arbeidet sitt.
 
## Medlemene i KA
KA er ein medlemsorganisasjon. Kyrkjelege fellesråd og sokneråd har rett til medlemskap, men òg andre organ og einingar i Den norske kyrkja kan bli tatt opp som medlemer. Også andre kristne kyrkjer og verksemder med kristeleg formål kan søkje styret i KA om medlemskap. Vidare kan diakonale og pedagogiske institusjonar med kyrkjeleg forankring etter søknad blit tatt opp som medlemer.
 
## Oppgåvene til KA
KA hjelper medlemene sine med arbeidsgjevarspørsmål, økonomiske spørsmål, lovar og regelverk, styring og leiarutvikling, oppgåve- og ansvarsdeling, forvaltnings- og organisasjonsutvikling, verksemds- og kvalitetsutvikling, strategi- og planarbeid, opplæring og informasjon.
 
## Organisering
KAs øvste organ er landsrådet. KA sitt styre er ansvarleg for drifta, medan ein kontrollkomité skal føre kontroll med at organisasjonen og styret følgjer lovar og reglar, samt organisasjonen sine eigne vedtekter. Organisasjonen har og ein valkomité som skal føreslå medlemmar av styre og kontrollkomité til landsrådet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*KA Kyrkjeleg arbeidsgjevar- og interesseorganisasjon
Adnan Menderes

**Adnan Menderes** ()  var ein tyrkisk politikar. I 1950 vart han den første demokratisk valde statsministeren i Tyrkia. I 1960 vart han avsett i et militærkupp og deretter avretta.

Menderes var jurist. Han arva jord, men selde mykje av den og beheldt berre ein gard, der han innførte moderne jordbruksmetodar og utvikla det til eit mønsterbruk.

Frå byrjinga av 1930-talet var Menderes aktiv i Det republikanske folkepartiet (*Cumhuriyet Halk Partisi*, CHP), eit kemalistisk parti og då det einaste lovlege partiet i Tyrkia. Han vart vald til nasjonalforsamlinga for CHP.  Etter at han vart ekskludert frå CHP i 1945, tok Menderes i 1946 del i skipinga av Det demokratiske partiey (*Demokrat Parti*), eit sentrum-høgreparti. Menderes leia i 1950 partiet til valsiger. Han vart med det den første demokratisk valde statsministeren i Tyrkia.

I innanrikspolitikken førte Menderes og Det demokratiske partiet ein reformpolitikk, både i økonomien og i den offentlige forvaltninga. I økonomien innebar dette eit brot med den kemalistiske planøkonomien. Partiet godtok samstundes etablerte tradisjonar og islamske skikkar i større grad enn Atatürk og CHP gjorde. Utanrikspolitisk la han Tyrkia tett opp til vestmaktene. Dette leia til at Tyrkia i 1952 vart medlem av NATO. Spørsmålet om sjølvstende for Kypros frå Storbritannia var et anna viktig utanrikspolitisk tema i regjeringstida hans. I 1959 overlevde Menderes ein flystyrt i Storbritannia, dit han var på veg for samtalar om situasjonen på Kypros.

Det demokratiske partiet med Menderes i spissen vant valet i 1954 òg, og Menderes vart attvald som statsminister. Landet var i ein vanskelig økonomisk situasjon, ikkje minst fordi regjeringa hadde åpna opp for import frå utlandet, noko som svekka landets eige næringsliv. Menderes byrja å slå ned på kritikare, innførte pressesensur og fengsla journalister. Til trass for aukande motstand vant han likevel igjen valet i 1957.

Då landet i 1960 var stilt overfor ei økonomisk krise, tok Menderes til seg utvida fullmakter, noko som auka den politiske motstanden mot han. Den 2. mai 1960 vart Menderes avsett i eit militærkupp gjennomført av kemalistiske offiserar. Han vart stilt for retten av det nye regimet og dømd til døden. Han freista å ta sitt eige liv, men lukkes ikkje med det.  17. september 1961 var han avretta.

Menderes vart politisk rehabilitert i 1990. Adnan Menderes lufthavn i İzmir er opppkalla etter han.

## Kjelder
Zaman

***Zaman*** er ei tyrkisk avis med hovudkontor i Istanbul. Avisa kom første gong ut i 1986, og vart den første tyrkiske avisa med nettside i 1995. *Zaman* kjem ut dagleg, og har eit opplag på over ein million.

Avisa har tilknyting til Fethullah Gülen og rørsla hans, men rørsla eig ikkje avisa.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Zaman  (tyrkisk)
*Today's Zaman (engelsk)
Austerrike i Eurovision Song Contest 2013

**Austerrike** deltok i Eurovision Song Contest 2013 i Malmö i Sverige. Bidraget vart valt i den nasjonale uttakinga, Österreich rockt den Song Contest, organisert av Österreichischer Rundfunk (ORF). Natália Kelly representerte Austerrike med den engelskspråklege songen «Shine», skriven av Andreas Grass, Nikola Paryla, Alexander Kahr og Natália Kelly. Bidraget kvalifiserte seg ikkje til finalen.

## Österreich rockt den Song Contest

ORF annonserte 2. oktober 2012 at dei ville presentere uttakinga i eit nytt format. Fem bidrag vart valt ut til å delta i finalen 15. februar 2013 i Wien. Alle som ville kunne sende inn bidrag fram til den fyrste veka i november 2012. Namna på dei fem utvalde artistane vart presentert 11. desember 2012. Bidraga vart presentert 14. januar 2013. Vinnaren vart valt ut av ein 50/50-miks av telefonrøystar og ein internasjonal jury frå Sverige, Storbritannia, Irland, Serbia og Tyskland.

# Falco Luneau – «Rise Above the Night»
# Yela – «Feels Like Home»
# Elija – «Give Me a Sign»
# Natália Kelly – «Shine»
# The Bandaloop – «Back to Fantasy»

## I Eurovision
I Eurovision Song Contest 2013 deltok Austerrike i den fyrste semifinalen 14. mai 2013 og enda på 14. plass med 27 poeng; fire frå Kroatia, Danmark og Irland, tre frå Moldova og Belgia og to frå Kypros, Serbia og Italia og eitt frå Estland, Slovenia og Storbritannia. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget femteplass med ei rangering på 6,32 og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget enda på 15. plass med ei rangering på 12,33. Desse resultata gjeld berre om berre juryane og berre fjernsynssjåarane i alle deltakarlanda hadde røysta, men resultata er likevel upresist av di det ikkje er offentleggjort kor mange røyster kvart land fekk frå juryen og sjåarane. Landet kvalifiserte seg dimed ikkje til finalen 18. mai 2013. På scena hadde Kelly med seg fem støttevokalistar: Karin Bauer, Regina Mallinger, Birgit Kubica, Harald Baumgartner og Monika Ballwein.

### Land som gav poeng til Austerrike

 

### Land som fekk poeng frå Austerrike

 

## Sjå òg
* Eurovision Song Contest 2013
* Österreich rockt den Song Contest

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Austria in the Eurovision Song Contest 2013|Austria in the Eurovision Song Contest 2013]]» frå ,  den 12. juni 2013.*  
 

## Fotnotar
9. serierunde i Oddsenligaen avdeling 3 2013

**9. serierunde i Oddsenligaen avdeling 3 2013** vart gjennomført med fem kampar laurdag 8. juni, ein kamp søndag 9. juni og ein kamp månsdag 10. juni. 




## Kampfakta

## Kjelder
* Fotball
8. serierunde i Oddsenligaen avdeling 3 2013

**8. serierunde i Oddsenligaen avdeling 3 2013** vart gjennomført med fire kampar laurdag 1. juni og tre kampar søndag 2. junk. 

 vann toppkampen mot  og gjekk til topps på tabellen, medan Nest-Sotra fall ned til tredjeplassen.  tok over andreplassen då dei slo  på Brann stadion. 




## Kampfakta

## Kjelder
* Fotball
Leiv Harang

**Leiv Harang** () var ein norsk fysikar og geofysikar. 

Han tok graden dr.philos. i 1938 og vart styrar ved Nordlysobservatoriet i Tromsø frå 1928 til 1946. 

Undre andre verdskrigen dreiv han ulovleg arbeid med å skaffe informasjon om forsvarsanlegg og troppeforflyttingar og opplysningane vart sende med både kurer og radio til Stockholm og London. Våren 1944 vart Harang arrestert og etter fangeopphald i Bodø og Trondheim vart han ført til Berlin. 

Etter krigen vart han forskningssjef ved Forsvarets forskningsinstitutt si avdeling for telekommunikasjon ved Kjeller frå 1946 til 1952. Frå 1952 vart han professor i ionosfærefysikk ved Universitetet i Oslo og forskar ved Forsvarets forskningsinstitutt. Det vitskaplege arbeidet hans omfattar nordlysundersøkingar og ionosfærefysikk.

## Kjelder
* Leiv Harang. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Leiv_harang
Parmigianino

**Girolamo Francesco Maria Mazzola**, betre kjend som **Parmigianino** () var ein italiensk, manieristisk målar og gravør, med tilnamn etter fødestaden Parma.

## Liv og gjerning
Mazzola vart fødd i Parma, der faren var handverkar. Då guten var to år gammal, døydde far hans og han voks deretter opp hos ein onkel. Onkelen fremja talentet hans og let han verte undervist i humanistiske fag og i naturvitskap og musikk.

Frå kring 1521/22 deltok Parmigianinio i utsmykkinga av San Giovanni-kyrkja i heimbyen. Seinare fekk han i oppdrag å måle delar av katedralen i Parma. Sommaren 1524 reiste Parmigianino til Roma. Han tok med seg sitt *Sjølvportrett i konveks spegel*, eit bilete som vekte åtgaum ved hoffet. Pave Klemens VII gav han i oppdrag å dekorere «der Sala dei Pontefici». 

Under plyndringa av Roma i 1527 reiste Parmigianino frå byen. Dei neste åra budde han for det meste i Bologna. Desse åra var han svært produktiv og fekk mange slags oppdrag. 
Etter heimkomsten til Parma i 1530-31, stod Parmigianino for utsmykkinga av apsis og tønnekvelven på den nybygde kyrkja 'Santa Maria della Steccata'. Ved den tid vart han omtala som «Dominus», eit teikn på at han hadde stige høgare opp i det sosiale hierarkiet. Dei mange private oppdraga var medverkande til at han ikkje avslutta utsmykkinga av Steccata-kyrkja før enn i desember 1539. 

Parmigianino studerte under Correggio, men mottok seinare impulsar av Rafael og andre av meistrane under høgrenessansen. Til liks med andre manieristar merkar måleria hand seg ut med dei langstrakte figurane og den praktfulle, men kalde fargeskalaen. Måleriet *Madonnaen med den lange halsen* med ein abnorm anatomi, var eit privatoppdrag han fekk på 1530-talet tid. Parmigianino laga også mange andaktsbilete. I Italia vert han også rekna som ein pioner i raderingskunsten.

Han døydde brått i Casalmaggiore i Lombardia.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Parmigianino|Parmigianino]]» frå ,  den 12. juni 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
Magnetfeltsatellitt

Ein **magnetfeltsatellitt** er ein satellitt som er laga for å måle magnetisk felt. Dei vert særskild nytta for å kartlegge og studere magnetfeltet til jorda (jordmagnetisme) og andre planetar. For å få målingane så nøyaktige så mogeleg, med så få forstyrringar som mogeleg, må satellitten og komponentane innvendig byggast med ikkje-magnetiske materialar. I tillegg må ein unngå straumbanar sidan elektrisk straum skapar magnetiske felt, og ein må plassere sensorane på lange bommar for å kome så langt bort frå forstyrrande komponentar i satellitten som mogeleg. 

## Kjelder
*magnetfeltsatellitter. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetfeltsatellitter
Magnetiske koordinatar

**Magnetiske koordinatar** er eit koordinatsystem som er definert med utgangspunkt i jordmagnetfeltet. Det vert nytta til å finne den magnetiske posisjonen til eit punkt på jordoverflata eller i rommet. 

## Kjelder
*magnetiske koordinatar. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetiske_koordinater
Magnetisk pulsasjon

Ein **magnetisk pulsasjon** er ein rask variasjon i magnetfeltet til jorda. Periodane til pulsasjonane kan varierer frå 0,1 til 1000 sekund og har typiske amplitudar på 100 til 0,1 nanotesla, med høgast amplitude for dei lågaste frekvensane. Pulsasjonane kan ha forskjellig bølgjeform og vert ut frå dette klassifisert som anten irregulære, Pi eller kontinuerlege, regulære eller PC. 

Magnetiske pulsasjonar er særs vanlege. Kraftige irregulære pulsasjonar er ofte knytt til polarlysutbrot. 

## Kjelder
* magnetiske pulsasjoner. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetiske_pulsasjoner
Magnetometer

Eit **magnetometer** er eit vitskapleg måleinstrument som vert nytta for å måle styrken og/eller retninga til eit magnetfelt.

Magnetometer vert nytta i geologien for å måle magnetfeltet til jorda (magnetosfæren). Framfor alt gjev jernhaldige mineral utslag i magnetometer og kan derfor hjelpe i jakta etter malmfunn. Dei vert òg nytta for å finne arkeologiske funnstader, skipsvrak og andre gravlagde lekamar. Magnetometer kan gjerast særs kjenslevare, og kan gje teikn på polarlysaktivitet før sjølve polarlyset vert synleg. Det finst eit nettverk av magnetometer rundt jorda som konstant målar effekten solvinden har på magnetfeltet til jorda. 

Magnetometer finst òg innebygde i ulike mobiltelefonar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Magnetometer|Magnetometer]]» frå ,  den 13. juni 2013.*
Magnetosfære

Ein **magnetosfære** er eit område rundt ein himmellekam med indre magnetfelt, der magnetfeltet har ein dominerande innverknad på rørsla til innkomande elektrisk ladde partiklar eller partiklar danna i atmosfæren til himmelekamen  (ionisert av solvinden). Magnetosfæren vert danna ved at plasma i verdsrommet trykkjer på magnetfeltet, slik at det oppstår ei likevekt mellom dynamisk trykk frå plasmastraumen og magnetisk trykk frå magnetfeltet til himmelekamen. Magnetfeltet hindrar òg direkte inntrenging av plasma til magnetosfæren frå rommet. Den ytre grensa mellom magnetosfæren og det interplanetare rommet vert kalla **magnetopausen**. 

Magnetosfæren til jorda, ofte berre kalla **magnetosfæren**, strekkjer seg frå det øvste laget av ionosfæren og noko utover eksosfæren. Dei andre planetane i solsystemet som har ein magnetosfære er Jupiter, Saturn, Uranus og Neptun og Merkur. Det er òg påvist magnetfelt på Mars og jupitermånen Ganymede, men desse er for svake eller vekslande til å påverke rørsla til plasma i nemneverdig grad. Av dei nemnde planetane har Jupiter den desidert største magnetosfæren.

## Sjå òg
* Magnetfelt
* Van Allen-belte

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Magnetosfæren|Magnetosfæren]]» frå ,  den 13. juni 2013.*  
 
*magnetosfæren. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/magnetosf%C3%A6ren

## Bakgrunnsstoff
*  What is the Magnetosphere? 
*  The Exploration of the Earth's Magnetosphere
William Merritt Chase

**William Merritt Chase** () var ein USA-amerikansk målar som er mest kjend for sine verk i den impresjonistiske stilen.

## Liv og gjerning

Chase var fødd i Nineveh i delstaten Indiana. Han var son til ein skomakar og studerte mellom anna ved National Academy of Design. I 1871 la han ut på ei fleirårig reise til Europa, der han studerte dei store nederlandske meistermålarane, særleg Frans Hals. Han vart særleg påverka av naturalismen og av Gustave Courbet sine verk. I 1876 vann han ein gullmedalje på Verdsutstillinga i Philadelphia, noko som gav han eit internasjonalt ry. Sidan endra han målarstil og byrja lage bilete som henta impulsar frå impresjonismen, og han voks til å verte ein av dei fremste USA-amerikanske målarane i sin generasjon.

Chase måla i olje, pastell, blekk, akryl, og på alle slags overflater. Også kva gjeld fargebruk og tema var han svært ymsesidig i sine måleri og teikningar. Til dømes måla han landskap, stilleben og portrett. Fleire berømte personar stod modell hos han.

Chase var i 1880-åra ein omtykt lærar på 'Art Students League of New York'. Seinare dreiv han sin eigen 'Chase School of Art', og var leiar av 'Society of American Artists'. Gjennom desse posisjonane hadde han stor innverknad på ein heil generasjon av komande kunstmålarar i USA. Mellom desse var Charles Demuth, Marsden Hartley, Georgia O'Keeffe, Pauline Palmer, som alle gjekk i lære hos Chase. Sjølv var han medlem av National Academy of Design og av *Ten American Painters*.

Chase døydde i New York by i 1916.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nl:William Merritt Chase|William Merritt Chase]]» frå ,  den 12. juni 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
Orbiting Geophysical Observatory

**Orbiting Geophysical Observatory** eller **OGO** var seks amerikanske forskingssatellittar som vart skotne opp i perioden 1964 til 1969. Føremålet med satellittane var å utforske plasmamiljøet, partikkelstråling og elektromagnetiske tilhøve i den øvre atmosfæren og den lågare magnetosfæren. 

## Oppskytingar

* **OGO 1** 1964-054A NORAD ID: 00879 Sendt opp: 5. september 1964. Tørrmasse i bane: 487&nbsp;kg (framleis i bane) 
* **OGO 2** 1965-081A NORAD ID: 01620 Sendt opp: 14. oktober 1965. Tørrmasse i bane: 507&nbsp;kg (fall ned 17. september 1981)
* **OGO 3** 1966-049A NORAD ID: 02195 Sendt opp: 7. juni 1966. Tørrmasse i bane: 515&nbsp;kg (fall ned 14. september 1981)
* **OGO 4** 1967-073A NORAD ID: 02895 Sendt opp: 28. juli 1967. Tørrmasse i bane: 562&nbsp;kg (fall ned 16. august 1972 )
* **OGO 5** 1968-014A NORAD ID: 03138 Sendt opp: 4. mars 1968. Tørrmasse i bane: 611&nbsp;kg (fall ned 2. juli 2011)
* **OGO 6** 1969-051A NORAD ID: 03986 Sendt opp: 5. juni 1969. Tørrmasse i bane: 632&nbsp;kg (fall ned 12. oktober 1979)

## Kjelder
* OGO. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/OGO

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Orbiting Geophysical Observatory|Orbiting Geophysical Observatory]]» frå ,  den 13. juni 2013.*
Nordlysobservatoriet i Tromsø

**Nordlysobservatoriet** eller Tromsø geofysiske observatorium, er ein forskingsinstitusjon under Fakultet for naturvitenskap og teknologi ved UiT Noregs arktiske universitet. Det vart oppretta i 1928 og slått saman med universitetet då dette vart grunnlagd i 1972. Nordlysobservatoriet ligg nær Prestvannet i Tromsø og har seks tilsette. 

Den først bygningen til Nordlysobservatoriet vart reist i 1927/28 og opna i 1930, etter at Rockefeller foundation hadde gjeve 75 000 dollar til opprettinga. Leiv Harang vart den første leiaren for observatoriet.  Observatoriet sine arbeidsoppgåver omfatta utforsking av nordlys, jordmagnetisme, ionosfærefysikk og fysikken i den øvre atmosfæren. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nordlysobservatoriet|Nordlysobservatoriet]]» frå ,  den 13. juni 2013.*  
 
*Nordlysobservatoriet i Tromsø. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Nordlysobservatoriet_i_tC-EN%til ROM3%B8

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside for Tromsø Geophysical Observatory
NAROM

**Nasjonalt senter for romrelatert opplæring** (**NAROM**) er eit eit nasjonalt senter/skulelaboratorium for alle utdanningsnivå innan romrelatert opplæring i Andøy kommune i Nordland.

NAROM er samlokalisert med Andøya Rakettskytefelt, og vart offisielt opna den 20. oktober 2000 av dåverande statsråd Trond Giske frå Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet.

NAROM skal bidra til at ein når nasjonale mål for romrelatert undervisningsverksemd. I samarbeid med utdanningsinstitusjonar, utdanningsstyresmakter, romrelatert industri og andre, skal NAROM utvikle og gjennomføre romrelaterte opplæringstiltak, seminar og konferansar for alle utdanningsnivå.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:NAROM|NAROM]]» frå ,  den 13. juni 2013.*  
 
*NAROM. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/NAROM

## Bakgrunnsstoff
*NAROM
*European Space Camp
Matematikar

Ein **matematikar** er ein person med omfattande kunne i matematikk som nyttar denne kunna i arbeidet sitt, særleg for å løyse matematiske problem. Matematikarar arbeider med tal, data, innsamling, mengd, struktur, rom og endring. 

Matematikarar som arbeider med problem utanom rein matematikk vert kalla bruksmatematikarar eller praktiske matematikarar. Bruksmatematikarar er matematiske forskarar som med den spesialiserte kunna si og dei profesjonelle metodane sine prøver å løyse mange av problema ein har i tilknytte vitskaplege område. Med profesjonelt fokus på mange forskjellige problemstillingar og teoretiske system arbeider bruksmatematikarar i hovudsak i studiet og formuleringa av matematiske modellar. 

Faget bruksmatematikk omfattar matematiske metodar som typisk vert nytta i forsking, ingeniørvitskap, forretningsverksemd og industri. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mathematician|Mathematician]]» frå ,  den 13. juni 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Plasmasfære

**Plasmasfære** er det indre området av magnetosfæren med høg tettleik av plasma av ionosfærisk opphav. Han ligg over ionosfæren. Den ytre grensa av plasmasfæren vert kalla **plasmapausen** og ligg der plasmatettleiken fell kraftig. 

Plasmasfæren vart oppdaga i 1963 av Don Carpenter. 

Tradisjonelt sett har plasmasfæren vorte rekna som kald plasma med partikkelrørsle som er fullstendig dominert av jordmagnetfeltet og derfor roterer i lag med jorda. I nyare tid har ein gjort tettleiksmålingar som ikkje samsvarar med dette. Ein har òg vist at plasmasfæren ikkje alltid roterer i lag med jorda. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Plasmasphere|Plasmasphere]]» frå ,  den 13. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* Carpenter, D. L., Whistler evidence of a 'knee' in the magnetospheric ionization density profile, J. Geophys. Res., 68, 1675–1682, 1963.
* Nishida, A., Formation of plasmapause, or magnetospheric plasma knee, by combined action of magnetospheric convections and plasma escape from the tail, J. Geophys. Res., 71, 5669, 1966.
* Sandel, B. R., et al., Extreme ultraviolet imager observations of the structure and dynamics of the plasmasphere, Space Sci. Rev., 109, 25, 2003.
Satellitten Polar

**Polar** er ein forskingssatellitt bygd av NASA som ein av basissatellittane i forskningsprogrammet International Solar Terrestrial Physics Programme. 

Polar har kamera for synleg lys, UV- og røntgenstråling for overvaking av nordlyset, og er instrumentert for å undersøkja plasmamiljøet, elektriske og magnetiske felt og energirike partiklar i polarområda, og for å avgjere energiinnstrøyminga til jorda og energibalansen i magnetosfæren. 

Oppskytinga av satellitten vart utført 24. januar 1996 og han går i ein langstrekt polarbane, som ligg slik at Polar den mesteparten av tida ligg over den nordlege halvkula. 

Fysisk institutt ved Universitetet i Bergen leverte instrumentdelar til satellitten.

## Kjelder
*
Protonpolarlys

**Protonnordlys** er ei nemning for svakt polarlys som kjem frå hydrogenatom. Det vart først oppdaga av den norske fysikaren Lars Vegard og kjem frå proton i primærpartiklene og ikkje frå atmosfæreatom som eksiterer. 

Når protona kolliderer med nøytrale molekyl i atmosfæren, vil dei kunne oppta eit elektron slik at det blir danna eit nytt ion og eit eksitert hydrogenatom. Desse hydrogenatoma sender så ut ljos når dei går ned til grunntilstanden. 

## Kjelder
* protonnordlys. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/protonnordlys
Pyranometer

Eit **pyranometer** er eit instrument som vert nytta til å måle globalstrålinga, summen av direkte solinnstråling og diffus stråling. Dette omfattar t.d. ikkje langbølgja, infraraud stråling frå jorda. Eit pyranometer består av ein sensor som er utforma for å måle solstrålingsstyrken (i watt pr. m²) over eit synsfelt på 180 grader. 

Namnet pyranometer kjem frå dei greske orda  *pyr* som tyder «brann» og *ano* som tyder «himmel». 

Eit typisk pyranometer krev ikkje ekstern kraft for å drivast. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pyranometer|Pyranometer]]» frå ,  den 13. juni 2013.*
Millstreet

**Millstreet** (irsk *Sráid an Mhuilinn*) er ein landsby i County Cork i Irland, der det bur om lag 1 500 menneske. Han ligg ved foten av Clara Mountain. Den katolske kyrkja i Millstreet er vigd til St. Patrick. Sidan oktober 1985 har byen vore venskapsby med Pommerit-le-Vicomte i Bretagne i Frankrike. Landsbyen er kjend for å ha arrangert Eurovision Song Contest 1993.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Millstreet|Millstreet]]» frå ,  den 13. juni 2013.*
Ole Andreas Krogness

**Ole Andreas Krogness** () var ein norsk fysikar. Han arbeidde for opprettinga av eit geofysisk institutt i Tromsø, og leia instituttet frå 1918 til 1922. Han var leiande i det geofysiske forskingsmiljøet i Nord-Noreg tidleg på 1900-talet. 

## Tidleg liv og karriere
Krogness var son av presten Ole Andreas Tangen Krogness (1832–1887) og hustru Christiane Augusta Lindeman (1850–1928). Farfaren var politikaren Ole Andreas Krogness. Oldefar på morssida var Ole Andreas Lindeman.

Han tok examen artium i 1904, og cand. real.-eksamen frå Universitetet i Oslo i 1912. Frå 1908 arbeidde han som assistent for Kristian Birkeland.

I juni 1912 vart han gift med Dagny Vegerd Guldberg, dotter av legen Carl Johan Guldberg. Dei fekk fem barn. Dottera Synnøve, født i 1915, vart sidan gift med økonomen Leif Holbæk-Hanssen.

## Seinare karriere
I 1912 vart Krogness tilsett som direktør for observatoriet på Haldde. Han flytta dit med familien, og fekk i 1915 selskap av Olaf Devik med familie. Saman foreslo dei to opprettinga av eit geofysisk institutt i Tromsø, og dei flytta dit i 1918. Krogness vart leiar for Vervarslinga for Nord-Noreg fram til 1922. Han var styremedlem for Tromsø museum frå 1919 til 1923 og styreformann frå 1923 til 1928. *Komiteen for de Vitenskapelige Institusjoner i Tromsø* foreslo opprettinga av eit universitet same stad.

Frå 1928 var han professor i jordmagnetisme og kosmisk fysikk ved Bergens Museum. Stillinga var nyoppretta.

Han er tildelt ridderordenen av Æreslegionen og offisers grad av Italias kroneorden.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ole Andreas Krogness|Ole Andreas Krogness]]» frå ,  den 13. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Oliver Heaviside

**Oliver Heaviside** () var ein autodidakt britisk fysikar, matematikar og elektroingeniør som utvikla teknikkar for bruk av laplacetransformasjon ved løysing av differensiallikningar og dermed bruk av komplekse tal ved utrekning av elektronisk kretsar, omformulerte maxwell-likningane på vektorform og var med å grunnlegge vektoranalysen.

Han var tilsett i Great Northern Telegraph Co. i Newcastle, fram til 1874, då han slutta på grunn av stadig dårlegare høyrsle. Han levde resten av livet sitt i Devonshire, oppteke med teoretiske studium av elektromagnetisme. Han grunnla teorien for langdistanse-telefonering, gav viktige bidrag til forståing av den elektromagnetiske teorien til Maxwell. 

Han var dessutan den første til å nemne og grunngjeve eksistensen av eit leiande sjikt i den øvre atmosfæren, Heaviside-laget, no oftast kalla ionosfæren.

## Oppdagingar
Heaviside formulerte om maxwell-likningane slik at dei fekk den vektorformen som vert nytta i dag. Han laga Heavisidefunksjonen, som han nytta til å modellere straumen gjennom ein elektronisk krets.

### Omgrep innan elektromagnetisme
Heaviside innførte namna på fleire omgrep innan magnetismen:
*Konduktans
*Permeabilitet
*Induktans
*Impedans
*Admittans
*Reluktans
*Permittans, som no vert kalla suseptans

## Prisar (utval)
* – Faradaymedaljen

## Sjå òg
*Heavisides ekspansjonsregel

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Oliver Heaviside|Oliver Heaviside]]» frå ,  den 13. juni 2013.*  
 
* Oliver Heaviside. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Oliver_heaviside
Romforsking

**Romforsking** syner til den vitskaplege utforskinga av himmellekamar og verdsrommet ved hjelp av sondeballongar og sonderakettar med instrument, satellitt, romsondar og romfartøy. Dette omfattar mellom anna studiar av den øvre jordatmosfæren med ionosfæren og magnetosfæren, og vekselverknaden mellom den øvre atmosfæren og solvinden og verdsrommet kring jorda, medan forsking som omfattar sjølve jorda ikkje blir rekna som romforsking.

## Inndelingar av romforskinga

### Etter tema
* Stjerneastronomi - studiet av stjerner
** Solastronomi - studiet av sola vår
* Planetologi - studiet av planetar, særleg andre planetar enn jorda. 
* Galaktisk astronomi - studiet av Mjølkevegen
* Ekstragalaktisk astronomi - studiet universet utanfor Mjølkevegen
* Fysisk kosmologi - studiet av opphavet til, storskala strukturar og forholdet mellom tidrommet i universet.

### Tverrfaglege felt

* Astrobiologi
* Astrokjemi eller kosmokjemi
* Astrofysikk - fysikk og romforsking, studiet av fysikken til himmellekamar og rommet mellom dei
** Romplasmafysikk
** Banemekanikk eller astrodynamikk, som òg omfattar romfartøy
* Planetologi - overlappar med geovitskap
** Planetær geologi
* Mikro-g-miljø-forsking
* Rettsastronomi
* Romarkeologi - studiet av menneskapte lekamar i det ytre rommet
* Arkeoastronomi - historia om korleis menneska har forstått universet
* Astronautikk er vitskapen om romfart 
** Romfartsteknikk
** Styringsteknikk
** Banemekanikk
** Romfartøydesign 
** Rommiljø - studiet av korleis tilhøva i rommet påverkar romfartøy
** Drivkraft for romfartøy
** Romføde
** Romlogistikk
** Rommedisin

### Etter metode
* Observasjonsastronomi - Observatorium på bakken og romobservatorium som målar himmelekamar og fenomen
** Astrometri - studiet av posisjonen og rørsla til himmellekamar
** Amatørastronomi
* Teoretisk astronomi - matematisk modellering av himmellekamar og fenomen

### Tilknytte aktivitetar
* Romutforsking - omfattar forsking gjennom bemanna romfart og romsondar
* Romkolonisering
* Kommersialisering av rommet
** Romturisme
* Romkrigsføring
** Rominvasjon
* Asteroidefare
* Romrett
* Fjernmåling
* Planetarium - eit syntetisk observatorium, nytta til utdanning og presentasjonar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Space science|Space science]]» frå ,  den 13. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
*Romforsking ved NASA 
*Romforsking ved ESA
Jordskjelvet i Shaanxi 1556

**Jordskjelvet i Shaanxi 1556** (kinesisk: 华县大地震; pinyin: Huàxiàn Dàdìzhèn) eller Jiajing-jordskjelvet (kinesisk: 嘉靖大地震; pinyin: Jiājìng Dàdìzhèn) var ein naturkatastrofe av enorme dimensjonar i Kina. Jordskjelvet er det mest dødbringande som nokon gong er notert, med omkring 830&nbsp;000 omkomne.

Jordskjelvet fann stad morgonen 23. januar 1556 i Shaanxi, medan Ming-dynastiet rådde i Kina. Meir enn 97 fylke i provinsane Shaanxi, Shanxi, Henan, Gansu, Hebei, Shandong, Hubei, Hunan, Jiangsu og Anhui vart råka. Eit 840 kilometer vidt område vart øydelagt, i somme fylke omkom opptil 60% av ibuarane. Størstedelen av folket i området budde den gongen i *yaodongs*, menneskeskapte holer i løssberg. Mange av desse holene og bustadane kollapsa med store tap av menneskeliv.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:1556 Shaanxi earthquake|1556 Shaanxi earthquake]]» frå ,  den 13. juni 2013.*
Jordskjelvet i Haiyuan 1920

**Jordskjelvet i Haiyuan 1920** var eit jordskjelv som fann stad nord i Kina den 16. desember 1920. Skjelvet hadde sitt episenter på  i Haiyuan fylke i dagens autonome region Ningxia. Hovudskjelvet hadde ein momentmagnitude på 7,8 og hende klokka 19.06.53 lokal tid. Dette skjelvet vart fylgt av etterskjelv over ein periode på tre år.

235&nbsp;502 menneske skal ha omkome i skjelvet, av desse over 73&nbsp;000 i sjølve Haiyuan fylke. Eit jordras gravla landsbyen Sujiahe i fylket Xiji. Meir enn 30&nbsp;000 menneske omkom i prefekturet Guyuan. Nesten alle hus i byane Longde og Huining raste saman. Også i større byar som Lanzhou, Taiyuan, Xi'an, Xining og Yinchuan oppstod skadar. Skjelvet kunne kjennast frå strendene ved Gulehavet til provinsen Qinghai i vest, og frå Indre Mongolia i nord til Sichuan i sør. Langs ei strekning på om lag 200 km oppstod sprekker. I områda nær episenteret vart elvar oppdemde, medan andre tok nye far.

Seiches frå dette jordskjelvet vart observert i to vatn og tre fjordar vest i Noreg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:1920 Haiyuan earthquake|1920 Haiyuan earthquake]]» frå ,  den 13. juni 2013.*
Romvêr

**Romvêr** er ei nemning på kortvarige forandringar av forholda i verdsrommet. Vanlegvis vil definisjonen avgrense seg til å omfatte tilhøva i den øvre jordatmosfæren, det vil sei i ionosfæren og magnetosfæren. Det er ingen påviseleg samanheng mellom romvêret og dei meteorologiske tilhøva i atmosfæren.

Rommiljøet til jorda blir i hovudsak skapt og påverka av aktivitet på sola. Forandring av tettleiken og farten til solvinden, elektromagnetisk stråling og det interplanetare magnetfeltet vil gje skiftande tilhøve i det nære verdsrommet. Spesielt dramatiske forandringar får ein under koronautbrot og solare flares der det blir sendt ut enorme skyer av høgenergipartiklar som vil kunne trenge inn i magnetosfæren til jorda. Dette fører blant anna til polarlys, magnetiske stormar, forstyrringar i ionosfæren, auke av høgenergipartiklar i magnetosfæren, sterke elektriske felt og straumar i ionosfæren og magnetosfæren. Ein får òg induserte straumar i jordoverflata (jordstraum) og i elektrisk leiande strukturar på bakken

Slike forandringar kan påverke radiokommunikasjon og navigasjonssystem, dei kan degradere og øydeleggje elektronisk utstyr i rommet, dei kan utgjere ein risikofaktor for mannskapet på bemanna romferder. På bakken kan det føre til at energiforsyningsnettet forstyrrast og i ekstreme tilfelle bryt heilt saman.

Det satsast i dag mykje på å kunne varsle forandringar i romvêret. Dette er viktig for å kunne planleggje drift av system som blir påverka av romvêret, til dømes ved å setje satellittar i ein operasjonsmodus der ein reduserer sannsynet for skadar.

## Sjå òg
* magnetosfæren
* solvind

## Kjelder
* romvær. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/romv%C3%A6r
Syntetisk apertur-radar

**Syntetisk apertur-radar** (SAR) er ein type radar der ei relativt liten antenne flyttar seg over ein kontrollert bane, før måledataa frå heile banen vert samanstilt for å danna ein mykje større *syntetisk apertur* eller *syntetisk antenne*. Sidan oppløysinga er proporsjonal med dimensjonen til antenna, kan ein oppnå mykje høgare oppløysing enn ein kan med ei konvensjonell antenne. Radaren er typisk montert i et fly eller i ein satellitt, men det finst òg SAR-system som nyttar fleire fråskilde antenner samstundes. SAR er ein sentral teknikk for å ta bakkebilete av jorda og andre planetar i solsystemet.

Måledataa består av amplituden og fasen til signalet, som i etterkant vert prosessert digitalt for å gje todimensjonale bakkekart. Prosesseringa er relativt tung, så sjølv om SAR vart introdusert på 1950-talet, skaut teknikken først fart etter at billig reknekraft vart lett tilgjengelig. Ved hjelp av to antenner, kan òg tredimensjonale kart produserast ved å utnytte faseskilnaden eller faseinterferogrammet mellom antennene. Ein slik 3D-radar vert kalla *interferometrisk syntetisk apertur-radar*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Syntetisk apertur-radar|Syntetisk apertur-radar]]» frå ,  den 13. juni 2013.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Sophus Tromholt

**Sophus Tromholt** () var ein dansk-norsk nordlysforskar  og dyktig amatørfotograf, og vert rekna som ein av pionerane i norsk etnografisk fotografi. Tromholt var realfagslærar av utdanning, og kom til Bergen i 1875 der han underviste ved Tanks skole. Den store interessa hans var nordlysundersøkingar og som norsk statsstipendiat oppheldt han seg i Kautokeino i Finnmark for å studere nordlys i 1882–1883. 

Tromholt var ein dyktig fotograf som på reisa si tok mange bilete av landskap, folkeliv og samar, og publiserte ved tilbakekomsten til Bergen ein fotografisk portfolie under tittelen «Billeder fra Lappernes Land» (Bergen 1885).  Han publiserte i 1885 òg ei reisebok på norsk og engelsk frå tida si i Kautokeino: «Under Nordlysets straaler» (København 1885) og *«Under the Rays of the Aurora Borealis»* (Boston 1885). Fotografia finst i dag på Billedsamlingen - Universitetsbiblioteket i Bergen. 

Samlinga består av 231 glasnegativ og 189 originalkopiar og er ein del av Noregs dokumentarv og på UNESCO si liste over verdsminne.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sophus Tromholt|Sophus Tromholt]]» frå ,  den 14. juni 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Billedsamlingen ved UB-UiB (Universitetsbiblioteket i Bergen)
*Sophus Tromholts digitale samling på Billedsamlingens database Marcus
*Sophus Tromholt Collection på UNESCO
*Sophus Tromholt på KulturNav
Fylkesmenn i Sogn og Fjordane

Denne lista over **Fylkesmenn i Sogn og Fjordane** omfattar også amtmenn i Nordre Bergenhus amt. Fram til  1. januar 1919 vart *[[amt]]* og *[[amtmann]]* brukt i staden for *[[fylke]]* og *[[fylkesmann]]*. 

1. januar 2019 vart fylkesmannsembeta i Hordaland og Sogn og Fjordane slått saman til Fylkesmannen i Vestland.

Fylkesmannsembetet hadde sete i Leikanger kommune.

## Kjelder

* Fylkesmannen i Sogn og Fjordane: ''Historikk''
* Kulturhistorisk leksikon, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: ''Fylkesmannen i Sogn og Fjordane - historikk''
* ''Fylkesmannboka'', regjeringen.no
Technische Universität München

**Technische Universität München** (TU München, TUM) er eitt av fire universitet i München. Som universitet har lærestaden drive frå 1868, og har i dag (2013) kring 32 547 studentar.

## Bakgrunnsstoff

*