open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Halvor Asphol

**Hallvor Asphol** () er ein norsk kolonialhandlar og tidlegare skihoppar som representerte Kleive Idrettslag. Han kom på sjetteplass under skiflygings-VM 1981, og vart nummer to og kom pallen i eitt verdscuprenn i 1982.

## Karriere
Asphol debuterte i verdscupen i St. Nizier i Frankrike i februar 1980, der han vart nummer 11. Seinare i sesongen vart han nummer åtte i Vikersund. Han deltok i verdsmeisterskapen i skiflyging 1981 i Oberstdorf der han vart nummer seks. Under hoppveka 1981/82 var han i sitt livs form då han splitta den austerrikske duoen Hubert Neuper og Armin Kogler ved å kome på andreplass i storbakken i Bischofshofen 6. januar 1982. Samanlagd vart han nummer fem i hoppveka.

Asphol var ein typisk krafthoppar som gjorde sine beste tevlingar i store bakkar. Hans lengste skihopp var på 175 meter, ei tangering av den dåverande noregsrekorden. Etter 1982 klarte han ikkje å hevde seg mellom dei beste og la opp i 1985.

### Besteplasseringar i internasjonale meisterskap og renn
1980: Nr 8 i Vikersund
1981: Nr 6 i skiflygings-VM i Oberstdorf og i verdscupen i Engelberg
1982: Nr 2 i Bischofshofen
1984: Nr 4 i Sapporo
1985: Nr 10 i Lahti

### Besteplasseringar i noregsmeisterskap
*Ski-NM 1980: Nr 8 i normalbakken i Asker
*Ski-NM 1981: Nr 6 i storbakken på Odnes
*Ski-NM 1982: Nr 8 i storbakken på Rena
*Ski-NM 1984: Nr 8 i normalbakken på Kongsberg
*Ski-NM 1985: Nr 10 i storbakken i Bærum

### Kolonialhandlar
Asphol overtok i 1984 eit familiefirma som dreiv handel med kolonialvarer på Kleive i Molde. Sidan har han drive firmaet, som i 2011 heiter Halvor Asphol Dagligvarer (Joker Kleive).

## Kjelder
* *Sportsboken*, aktuelle årgangar
* Joker Kleive 

## Bakgrunnsstoff
*
Seglskip

Eit **seglskip** eller ei **seglskute** er eit sjøgåande skip kor segl som utnyttar vindkrafta sørgjer for framdrifta. Seglskipa hadde storheitstida si på 1700- og 1800-talet. Etter kvart overtok dampskip og seinare motorskip. For mindre skuter eller båtar med segl, vert nemninga seglbåtar nytta. Men det er ingen klår definisjon på skilnaden mellom båt og skip.
 
## Seglskipstypar
Seglfartøy vert klassifiserte etter riggen og skroget kjem i andre rekke. Ein galeas, til dømes, kan ha same skrog som ei jakt og ein bark kan ha same skrog som ein fullriggar. Namngjevinga er ikkje alltid konsekvent og kan variera etter geografisk område. På nokre veslandsdialeter vart ei jakt ofte kalla ei «jekt», og for å skilja dei to typane kalla ein dei gamle jekterene med råsegl for «bomsegljekter».

Når det ut på 1900-talet vart vanleg å setta inn motor heldt ein ofte fram med å nytta namnet fartyet hadde hatt som seglskute. Dette gjeld spesielt skøyte og kutter; kutter går forresten meir på skroget enn på riggen.

## Kjelder

## Sjå òg
* Orlogsskip
Filmen Brazil

***Brazil*** er ein britisk svart filmkomedie frå 1985. Filmen er regissert av Monty Python-medlemmet Terry Gilliam. Han er skriven av Terry Gilliam, Charles McKeown og Tom Stoppard. *Brazil* handlar om ei «perfekt» framtid der alle vert overvaka av eit statleg byrå. Dette byrået skal hindre at kjærleik reduserer effektiviteten. Rollene vert spelte av mellom andre Jonathan Pryce, Robert De Niro, Michael Palin og Bob Hoskins. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Det paraguyanske flagget

**Det [[paraguay]]anske flagget** hadde tidlegare to ulike sider. Det kvite feltet inneheldt på den eine sida av flagget det paraguyanske riksvåpenet og på den andre sida seglet åt finansforvaltinga. I dag er riksvåpenet på begge sider av flagget. Riksvåpenet syner ei femtagga, gyllen stjerne, kalla «maistjerna» etter fridomsdagen 14. mai.
Synste Møre

***Synste Møre*** er ei avis som vert utgjeven i Vanylven i på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke. Avisa er lokalavis for Vanylven og dei næraste bygdene. Hovudkontoret ligg i Fiskåbygd.

*Synste Møre* er eigd av aksjeselskapet Synste Møre AS. Per G. Osnes (1934–1990) starta bygdebladet *Synste Møre* i januar 1970. Mellom 1987 og 2000 heitte avisa *VestAvisa*.

Avisa vert redigert på nynorsk.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Vestnesavisa

***Vestnesavisa*** er ei avis som kjem ut i Vestnes kommune i Møre og Romsdal.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Øy-Blikk

***Øy-Blikk*** er ei lokalavis som vert utgjeven i Giske kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke. Det er ei vekeavis som kjem ut kvar torsdag, og som dekkjer dei fire øyene Valderøya, Vigra, Giske og Godøya. Avisa vert redigert på nynorsk.

Øy-Blikk vart etablert av Odd Egil Valderhaug i oktober 1985.

Øy-Blikk kjem ut kvar torsdag. Det er Orkla Trykk i Molde som trykkjer avisa.

Avisa har fire fast tilsette som utgjer 3,6 årsverk.

## Opplagstal

## Kjelder
Slupp

Ein **slupp** er ei lita seglskute, oftast med éi todelt mast med gaffelrigg og tre stagsegl. Han har permanent baugspryd, og kan ha klyverbom. Ein slupp er svært lik ei jakt, men ein slupp har skøyt mast, medan ei jakt har pålemast. Ein annan skilnad er at jakta har rorstammen på akterspegelen, medan på sluppen kjem rorstammen opp gjennom eit opphøgd og forlenga skansedekk.

Sluppen vart i store trekk bygd og rigga som ein kutter, men var mindre enn denne.
I distriktet Sunnhordland / Hardanger vart òg ordet slupp nytta om fartøy som vart rigga med to master &mdash; såkalla «topinna sluppar». Dei tidlege sluppane hadde berre éi mast, men etterkvart som dei vart nytta i nordsjøfiske vart alle bygde eller rigga med to master. Nokre få var rigga med «stengerigg», todelt mast som kunne takast ned, og klyverbom som kunne takast inn. Dei eldre sluppane kunne ha opptil fire råsegl, men i seinare tid var det vanleg med éi breifokk, og nokre få eksemplar hadde rå-toppsegl. Seinare vart mesta alle rigga med «pålemast». Seinare, når motor vart vanleg, endra nemninga seg til kutter eller motorkutter.

Sluppen «Restauration», med kaptein Lars Olsen Helland, som i 1825 sette ut frå Stavanger med emigrantar til Amerika var ein slupp.

Slupp blir òg bruka i sjømilitær terminologi og er der eit omgrep for ein mindre skipsbåt (eventuelt med motor) for personbefordring. Ein slupp er mindre og lettare enn ein barkasse.

## Referansar
Eponym

**Eponym** er ord som har sine opphav i særnamn, t.d. namnet til ein (ekte eller fiktiv) person eller eit varemerke, men som har glidd inn i språket slik at ein til vanleg ikkje tenkjer på opphavet til orda når ein brukar dei.

På norsk refererer omgrepet *eponym* først og fremst til namnet på *objektet* eller *aktiviteten* som vert omtala, ikkje til *personen* som namnet stammar frå.

Bruken av eponym er mest tydeleg i vitskapen (t.d. newton, etter Sir Isaac Newton), og særleg i medisin (t.d. akilles-sene, etter Akilles) og astronomi (t.d. krateret Bjerknes på Mars, etter meteorologen Vilhelm Bjerknes).

Mange varemerke er oppkalla etter personar: Casio, Colt, Ford, Gore-Tex, osb. Dette er ei enkel form for eponym. Andre gonger er namnet på opphavsmannen innbakt i namnet på oppfinninga, uavhengig av merke: erlenmeyerkolbe (Emil Erlenmeyer), geigerteljar (Hans Geiger), giljotin (Josef-Ignace Guillotin), morsealfabetet (Samuel Morse), saksofon (Adolphe&nbsp;Sax).

Men om somme produkt blir særnamn brukte i daglegtale heilt uavhengig av både produsent, oppfinnar og merke, sjølv om namna eigentleg er registrerte varemerke. Som oftast er dette namnet på den første leverandøren av produktet. Døme: aspirin (Bayer), linoleum (F. Walton), parmaskinke (Parma i Italia), potetgull (Kraft Foods/Maarud), primus (Primus&nbsp;AB), sjampanje (Champagne i Frankrike), termos (Thermos), trampoline (Griswold-Nissen), walkman (Sony). Alle desse ligg i grenseland for patent- og varemerkevernet, og ein bør vera varsam med å setja slike namn på trykk i feil samanheng.

**Fleire døme:**

Byane Fredrikstad og Kristiansand er døme på norske byar som har fått eponyme namn etter danske kongar.

Ordet *braille* vert ofte brukt om blindeskrift, etter oppfinnaren, Louis Braille.

Omgrepet quisling stammar frå Vidkun Quisling, som samarbeidde med tyskarane under andre verdskrigen. Ordet er i dag synonymt med både «forrædar» og «landssvikar».

Boysenbær, Cæsar-salat og Waldorff-salat er døme på eponyme matrettar.

Bleier heiter berre *Pampers* på mange språk. Det engelske språket inneheld mange velkjende eponym, m.a. verbet *to hoover* (å støvsuga), etter støvsugarprodusenten William Henry Hoover, dobbeltsmørbrødet *sandwich*, etter jarlen av Sandwich, *wellingtons* (sjøstøvlar), etter hertugen av Wellington, og *to xerox* (å ta kopi av), etter namnet på den første kopimaskinprodusenten.
Åndalsnes Avis AS

**Åndalsnes Avis AS** er sidan 1. september 1983 driftselskapet til avisa *[[Åndalsnes Avis]]* som vert utgjeven på Åndalsnes i Møre og Romsdal. Avisa er lokalavis for Rauma kommune og vart grunnlagt i 1926.

Det nye selskapet vart etablert 15. juli 1983. Dagleg leiar er Per-Kristian Bratteng.

Åndalsnes Avis AS er 100 % eigd av Romsdals Budstikke AS som igjen er ein del av Polaris Media ASA.
Omsetjinga i 2007 var på 10,7 millionar kr.

Organisasjonen oppgjev sjølv at det heiter Nye Åndalsnes Avis AS, men i følgje Brønnøysundregistra heiter selskapet Åndalsnes Avis AS”.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* Åndalsnes Avis

## Kjelder
Åndalsnes

**Åndalsnes** er ein by og administrasjonssenteret i Rauma kommune i Møre og Romsdal, som ligg ved utløpet til elva Rauma i Romsdalsfjorden. Tettstaden har .

Byen er eit regionalt kommunikasjonssenter. Her ligg endestasjonen for Raumabanen til Dombås, som vidare er tilknytt Dovrebanen (Trondheim–Oslo). Frå Åndalsnes går vegar til Ålesund (Europaveg 136) og Molde/Kristiansund (fylkesveg 64)

Fleire fjell med toppar på over 1500 moh omkransar byen, mellom anna Romsdalshornet, Venjetindan og Trolltindan.

## Næringsliv og kultur
Åndalsnes har noko industri, mellom anna produksjon av mineralprodukt, møbel-, verkstad- og tekstil- og klesindustri. Byen har relativt stor turisttrafikk og er eit senter for fjellklatring. Norsk Fjellfestival blir arrangert her årleg.

På Åndalsnes ligg Norsk Tindemuseum, som viser fram utviklinga av norsk tinde- og klatresport. Årleg blir musikkfestivalane RaumaRock og Trollblues arrangerte i byen.

Åndalsnes har skular til og med vidaregåande nivå. Kulturhuset Rauma kulturhus vart innvigd i 2007, og har kinosal, bibliotek, forestillingssal og øvingslokale. Lokalavisa *[[Åndalsnes Avis]]* blir utgjeven tre dagar i veka.

## Historikk

Namnet Åndalsnes er samansett av gardsnamna Åndal, truleg frå norrønt *ǫrn*, «ørn» eller *ámr*, «rustraud, mørk», og Nes. Namnet i denne tydinga er brukt første gong i 1888 om poststaden Aandalsnæs.

I 1860-åra vart vegen ned Romsdalen til gardane Åndal og Nes ferdig, og den nye staden Åndalsnes voks fram. Turistskipa valde etter kvart Åndalsnes som hamn og i løpet av 1880-åra voks staden fram som det nye turistsenteret i Romsdal. Tettstaden vart sentrum i indre Romsdal etter at Raumabanaen opna i 1924. Tidlegare var Veblungsnes (på andre sida av munningen til Rauma) sentrum i distriktet. I 1900 var det over 300 innbyggarar på Veblungsnes, og og 167 på Åndalsnes. Romsdals marked var på Devold til 1820 og vart så flytta til Veblungsnes.

Tidleg i andre verdskrig spelte Åndalsnes ei viktig rolle under felttoget i Noreg 1940. Her vart britiske styrkar landsette 12–17. april. Sentrum av Åndalsnes vart rasert etter tyske bombeangrep ved den tyske invasjonen 23. april 1940. Britane fór frå Åndalsnes 2. mai og la etter seg mykje øydelagt krigsutstyr.

I 1996 vedtok Rauma kommunestyre bystatus for Åndalsnes.

## Bilete

Fil:Åndaslnes havna.jpg|Åndalsnes hamn om sommaren
Fil:RaumaKulturhus.jpg|Rauma Kulturhus på Åndalsnes
Fil:Tindemuseet-Aandalsnes-Norway.jpg|Norsk Tindemuseum på Åndalsnes
Fil:Åndalsnes stasjon 2009.jpg|Åndalsnes stasjon


## Sjå òg
* Åndalsnes Idrettsforening

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* VisitÅndalsnes 
* Eldre fotografi frå Åndalsnes på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Etikk

**Etikk**, eller **moralfilosofi**, er den filosofiske refleksjonen om kva som er moralsk rette og galne handlemåtar. Etikk består av normer og prinsipp om korleis eit individ bør eller skal handla i ein situasjon. Viktige spørsmål i etikken handlar om kva som er ei god handling og kva eit menneske skal gjera når det står overfor eit moralsk val. Ein skil mellom korleis eit individ *bør* handla (normativ etikk) og korleis eit individ i eit samfunn *de facto* handlar (deskriptiv etikk).  

Det finst ulike etiske teoriar som legg vekt på ulike ting når menneske skal avgjera korleis dei skal handla:
* Me bør utvikle dygder, som det å vera ærleg, rettvis og modig (*[[dygdsetikk]]en*).
* Me bør skapa mest mogleg lykke for flest mogleg menneske (eller alle levande skapningar) (*[[utilitarisme]]n*).
* Me bør laga oss faste prinsipp og utvikla ei pliktkjensle slik at me handlar i samsvar med prinsippa våre (*[[pliktetikk]]en*).
Dygdsetikken er personorientert, medan pliktetikken og utilitarismen er handlingsorientert. 

## Kjelder
Etiologi

**Etiologi** (gresk αἰτιολογία, *aitiologia*, ‘gje ein årsak for’, av αἰτία, *aitia*, ‘årsak’; og -λογία, *-logia*) er læra om årsaker. Omgrepet vert nytta i filosofi, fysikk og biologi. I etiologien studerer ein kvifor fenomen oppstår og årsakene til kvifor dei utviklar seg som dei gjer. I medisin er etiologi studiet av årsakene til ulike sjukdommar.

## Kjelder
Emir

**Emir** (gjennom tyrkisk *emir* frå klassisk arabisk أمير [amīr], ‘leiar’) er ein historisk adeleg tittel i muslimske nasjonar i Midtausten og Nord-Afrika.

På arabisk og farsi er ei anna tyding av ordet «emir» prins, meir nøyaktig, den mannlege etterkomaren av ein monark. Det kunne også tyde «kronprins». I denne tydinga er eit land som er styrt av ein emir kalla eit emirat, som Dei sameinte arabiske emirata.

## Historie
Opphavleg vart tittelen brukt som ein heiderstittel gjeven til etterkomarane til profeten Muhammed via dottera hans, Fatima Zahra. Fleire hundreår etter Muhammed vart tittelen brukt i ei vidare tyding, som til dømes tittelen brukt av høvdingar av beduinane i Arabia og av adelsmenn og tenestemenn i Det osmanske riket.

## Avleia ord
Tittelen mir og mirza, son av ein mir, er avleia av *emir*.

Den vestlege marinegrada admiral kjem frå det arabiske uttrykket *amir al-bahr*, «sjøkommandør».

## Bruk
Kalifen brukte tittelen *amīr ul-mu’minīn*, «leiar av dei trufaste».

Emir er også omgrepet brukt av det kuwaitiske al-Sabah-dynastiet for å vise til deira herskande monark sidan sjølvstendet 19. juni 1961. Qatar har på same måte brukt tittelen sidan 1971 og Bahrain gjorde det frå 1971 til 2002.

Føre kong Abdullah av Jordan, son av kong Hussein, vart krona, vart han vist til som «emir Abdullah».

Ordet emir vert også brukt mindre formelt for leiarar i enkelte samanhengar — til dømes vert leiaren av ei gruppe pilegrimar til Mekka kalla *emir hadji*.

## Emir som namn
Amir og Emir er vanlege muslimske mannsnamn. Amir blir òg brukt av sefardiske jødar.

### Kjende namneberarar
* Amir Kabir, persisk politikar
* Amir Khusro, indisk sufikunstnar
* Emir Kusturica, bosnisk filmregissør
* Amir Peretz, israelsk politikar

## Kjelder
* :en:emir
* ancestry.com
Fulgencio Batista

General **Fulgencio Batista y Zaldívar** () var *[[de facto]]* leiar av Cuba frå 1933 til 1940 og den offisielle presidenten i landet frå 1940 til 1944 og igjen frå 1952 til 1959.

Batista vart fødd i Banes på Cuba i 1901 og ein reknar han for å vera mulatt. Han gjekk inn i hæren i 1921. Sersjant Batista leia i 1933 det såkalla «Sersjantopprøret» som avsette interimregjeringa til Carlos Manuel de Céspedes, som tidlegare hadde styrta Gerardo Machado. Ramon Grau vart president og Batista vart stabssjef for hæren og kontrollerte i røynda presidentembetet. Grau var president i berre litt meir enn hundre dagar før han vart avløyst av Carlos Mendieta y Montefur (som sat elleve månader), etter det igjen av Jose Barnet y Vinajeras (fem månader), og så av Miguel Gomez y Arias (sju månader) før Federico Laredo Bru klarte å styra frå desember 1936 til oktober 1940.

I oktober vart Batista folkevald president på Cuba. I 1944 vart Batista med ei lovendring nekta å stilla til attval og han vart etterfølgd av Ramon Grau. Batista trekte seg att til frivillig eksil i Florida, før han vende att i 1952.

Batista organiserte eit militært statskupp den 10. mars 1952, og styrta Carlos Prio Socarras (vald i 1948) og vart diktator. Regjeringa hans var på god fot med den nordamerikanske regjeringa og mafiaen. Eit utal nordamerikanske selskap gjorde det godt på Cuba og øya vart eit viktig turistmål. Men dei økonomiske depresjonane i 1950-åra auka motstanden mot Batista, då innfødde kubanarar såg seg sjølv verta marginaliserte i sitt eige land etter inntoget av nordamerikanske turistar og forretningsføretak.

Bland dei mange motstandarane av Batista var Fidel Castro. Castro hadde prøvd å utfordra kuppet juridisk, men kravet hans vart avvist. Castro vart sett i fengsel etter å ha leia eit klossete og dyrt åtak på Moncada-basen i juli 1953. Det var i fengsel at han skreiv den sjølvbiografiske boka, *La historia me absolverá* (Historia vil frikjenna meg).

Med hjelp frå jesuittane vart Castro sett fri etter eit amnesti i mai 1955 og drog i utlegd i Mexico og USA der han planla nok eit kuppforsøk. Då Castro vende att til Cuba som leiar av 26. juli-rørsla, hende det med enda eit katastrofalt åtak i desember 1956. Berre Castro og elleve andre overlevde og trekte seg att i fjella og førte derifrå ein geriljakrig.

I mai 1958, sette Batista i gang eit stort åtak mot Castro og dei andre opprørsgruppene (som ikkje var knytt til Castro). Styrkane til Castro vann ei rekke sigrar, trass i at dei var mange færre (dei talde færre enn hundre mann), hjelpt av den massive deserteringa bland hæren til Batista. Mot dette bakteppet av aukande borgarkrig, heldt Batista, som etter grunnlova var hindra i å halda fram som president, eit val der favorittkandidaten hans, Carlos Rivero Aguero, slo Grau. Den 1. januar 1959 flykta Batista og Rivero til Den dominikanske republikken, og styrkane til Castro marsjerte inn i Havanna.

Batista flytta til permanent eksil i Portugal og Spania, og døydde i Guadalmina i Spania.
Xylitol

**Xylitol** er eit naturleg søtstoff, eit kvitt, nesten luktfritt sukkeralkohol som finst i krystallinsk pulverform.

## Utvinning

Xylitol kan utvinnast frå bjørk. Dette skjer ved at ein tek hemicellulosen, også kalla *xylan*, som har fått namnet sitt frå gresk *xylon*, tre. Av dette stoffet vinn ein ut sukkeret xylose, som under høgt trykk med hydrogen blir redusert til xylitol. Stoffet finst òg i bringebær og plommer. 

## Bruk
Søtstoffet vert brukt i sukkerfrie søtsaker som tyggegummi. Det fører ikkje til tannråte på same måte som sukker, og undersøkingar har vist at det til og med kan verna tennene. Stoffet fører til auka spyttproduksjon som reinsar munnen. Det kan òg hjelpa til med å reparera små hol og redusera plakk ved å trekka til seg skadelege mikroorganismar i munnen som så svelt av mangel på vanleg.

Xylitol er òg eit søtstoff som kan brukast av diabetikarar ettersom det inneheld om lag 40 % færre kaloriar (2,4 per gram) og blir teke opp i blodet seinare enn vanleg sukker. 

Det har òg vist seg at xylitoltyggi kan motverka øyreinfeksjonar. Tygging og svelging hjelper til med å reinska mellomøyret og å få vekk øyrevoks, medan xylitolen motverker bakterievekst i øyretrompeten mellom nasen og øyrene.

## Bakgrunnsstoff
* doktoronline.no : Xylitol og ørebetennelse
* Nasjonal forskingsinformasjon: Effektar av fluorid og xylitol på plakkbakteriers metabolisme, plakkdannelse og gingivittutvikling
Tsjekkisk

**Tsjekkisk** er eit av dei vestslaviske språka, saman med slovakisk, polsk, pommersk, og sorbisk. Det vert tala av dei fleste i Tsjekkia og av tsjekkarar over heile verda (totalt har om lag tolv millionar tsjekkisk som morsmål). Tsjekkisk ligg veldig nær slovakisk og polsk, og tsjekkarar og slovakarar skjønar vanlegvis einannan godt.

Tsjekkisk blir gjerne delt inn i fire hovuddialektar: Bøhmisk, sentral-moravisk, aust-moravisk (eller moravisk slovakisk) og silesisk. Aust-moravisk er ei overgangsform mellom tsjekkisk og slovakisk, medan silesiske dialektar går inn i eit dialektkontinuum med polsk. Det tsjekkiske skriftspråket byggjer på Praha-dialekten, som er bøhmisk. Eit standardtalemål som byggjer på litterært tsjekkisk påverkar og trenger ut mykje lokal variasjon.

## Kjelder

*Czech ,  UCLA Language Materials Project 

## Bakgrunnsstoff

* Ethnologue report for Czech (på engelsk)
Slovakisk

**Slovakisk** er eit indoeuropeisk språk som blir tala først og fremst i Slovakia. Slovakisk høyrer, saman med mellom anna tsjekkisk, polsk og sorbisk, til den vestslaviske gruppa av slaviske språk. Slovakisk ligg svært nært tsjekkisk, og både slovakarar og tsjekkarar skjønar einannan godt.

Ein skriv slovakisk med latinske bokstavar, men med diakritiske teikn som markerer stemde konsonantar: č, ď, ľ, ň, š, ť, ž.

Slovakisk er offisielt språk i republikken Slovakia og i Vojvodina i Serbia og Montenegro. Slovakisk er minoritetsspråk i Tsjekkia, Ungarn, Serbia og i somme andre austeuropeiske land. 

## Bakgrunnsstoff
* Ethnologue report for Slovak (på engelsk)
K

**K (k)** er den ellevte bokstaven i det latinske alfabetet. Han stammer frå greske kappa (Κ, κ), som i latin og i dei romanske språka så godt som heilt er avløyst av c. Lydverdien til bokstaven er i regelen ein ustemt, bakre plosiv, men føre fremre vokalar på norsk og svensk har han oftast lydverdien [kj] (på norsk føre e, i og ei, øy, bortsett frå visse namn og framandord).

Ord som ikkje finst på k, bør søkast under c. Merk òg at både den greske bokstaven x og den russiske bokstaven x blir transkribert som kh, til dømes Khalkis og Kharkov.

## K kan vise til

* K - kjemisk symbol for grunnstoffet kalium
* K - I SI-systemet eit symbol for grunneininga Kelvin (temperatur)
* K - symbol for varmeoverføringskoeffisient (varmegjennomgangskoeffisient). Her blir òg k nytta. 
* K - på tyske bilskilt: Köln
* K - på austerrikske bilskilt: Klagenfurt
* K - på norske bilskilt før 1971: Vest-Agder fylke
* K – i skandinaviske og tyske ordenar forkorting for kommandør (tysk *Komtur* eller *Kommandeur*), vanlegvis den høgaste graden i ordenen. I britiske ordenar er han forkorting for *Knight*.

## k kan vise til
* k - I SI-systemet eit symbol for kilo. Skrive føre eit einingssymnbol tydet det at eininga skal multipliserast med 1000. Innan IT står k (kilo) for 210 = 1024. Til dømes er 1 kB = 1 kilobyte = 1024 bytes.
* *k* (i kursiv) - symbol for Boltzmann-konstanten = 1,380 662 · 10–23 J/K.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Petroleum

**Petroleum** (frå latin *petra*, stein, berg, og *oleum*, olje), òg kalla **råolje** og **mineralolje** (og stundom «svart gull»), femnar om både råolje, naturgass, naturgasskondensat og NGL. Petroleum er ei tjukk, mørk brun eller grøn brennbar væske som finst i øvre del av jordskorpa. Petroleum vert utgjort av ei kompleks blanding av ulike hydrokarbonar, for det meste av metan. Petroleum kan variera mykje i utsjånad, samansetting og reinleik.

## Petroleum og samfunn
Utover 1900-talet auka menneskja sitt energibehov kraftig, både grunna folkevekst, men òg med framveksten av forbrenningsmotoren som naudsynt hjelpemiddel i nær all slags transport. Dette har gjort særskilt petroleum ettertrakta, då det er ein avgrensa og ikkje-fornybar energikjelde, samstundes som det er råstoffet for drivstoffet til forbrenningsmotoren. 

Land som nyttar meir petroleum enn dei kan produsere sjølve, har vorte svært avhengige av stabile leverandørar, til dømes har USA gått inn i tette samarbeidsavtalar med Saudi Arabia for å sikre importen. Land som produserer nok til å eksportere, til dømes Noreg og Saudi Arabia, har opplevd til dels kraftige auke i økonomi og velstand. Desse landa har igjen hatt lett for å verte for avhengige av sal av petroleum, både med tanke på pris i kortare perspektiv, men òg i forhold til at det vil gå tomt. Noreg sparer difor store delar av oljeinntektene i petroleumsfondet for ettertida.

Ettersom dei aller fleste landa må importere petroleum, kan mangel og rask auke i pris, føre til økonomiske kriser, både i mindre (til dømes for transportselskap) og større skala, slik som då oljekrisa i 1973 førte til stillstand i mange bransjar i den vestlege verda, òg i Noreg som på den tida ikkje hadde kome fullt i gang med eigen produksjon. Forholdet mellom dei arabiske nasjonane, som då stod for store delar av produksjonen i verda, og dei vestlege stormaktene, vart svært dårleg, og mange trudde at det var fare for krig.

Petroleumsverksemdene knytte til produksjon, transport og vidareforedling, har grunna dette vorte svært viktige og lukrative for stader der desse verksemdene har vorte lagt. Ringverknadane for desse stadene har gjerne ført til store skilnader i velstand og rikdom, òg i lokal målestokk. 

## Sjå òg
* Olje
* Norsk petroleumsverksemd
* Petrokjemi

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Petroleum|Petroleum]]» frå ,  den 20. mai 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Sosialsjåvinisme

**Sosialsjåvinisme** er ei form for patriotisme, spesielt i krigstid, bruka om dei sosialistar som støttar regjeringa i sitt eige land i krigføringa mot andre land, trass i ulike politiske standpunkt. Uttrykket betyr «sosialisme i ord, sjåvinisme i handling». 

Under den første verdskrigen inntok leiinga og fleirtalet i mange sosialistiske parti eit sosialsjåvinistisk standpunkt. Mange sosialistar gav opp sitt eige politiske syn til fordel for «vern om fedrelandet», og vart sosialsjåvinistar, spesielt medlemmer av Det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD) og Det franske sosialistpartiet. Etter som krigen varte, blei stadig fleire skeptiske til den meiningslause nedslaktinga. Blant dei som såg støtte til denne krigen som eit svik mot den internasjonalismen og anti-militarismen sosialistar eigentleg burde stå for, var dei som på slutten av og etter verdskrigen danna nye venstresosialistiske og kommunistiske parti. Sosialsjåvinismen under første verdskrigen utløyste såleis kløyvinga i den internasjonale arbeidarrørsla. 

Under andre verdskrigen var det mykje mindre strid om såkalla sosialsjåvinisme, fordi skilnaden på dei krigførande partane var så mykje klarare, både mellom samfunnssystema og mellom angripar og forsvararar.
Svensk (fleirtyding)

**Svensk** er eit omgrep som kan syna til:
* Svensk språk
* Personar eller ting frå Sverige
* Personar som høyrer til folkegruppa svenskar
Molde videregående skole

**Molde videregående skole** er ein vidaregåande skole med musikk, media og kommunikasjon, formgjevingsfag, realfag, samfunnsfag og språkfag. I daglegtale blir han kalla &laquo;Gymnaset&raquo;.

Kvart år sett nokre av elevane opp eit skodespel og ein russerevy, medan alle ved studieretninga for musikk, dans og drama &ndash; som blir driven saman med Molde kulturskole &ndash; tredje kvart år sett opp ein musikal.

## Historie
Skulen blei skipa som mellomskule i 1832. I 1863 fekk han rang som «lærd skole», kor elevane kunne avleggje examen artium.

Ein av dei tidlege elevane, Bjørnstjerne Bjørnson, kalla mellomskulen &laquo;en liden, meget pyntelig skole / på hvilken både kirke og stat kunde stole&raquo;. Da han drog frå byen 17 år gammal, var det med orda &laquo;Nu farvel! fordømte Skole / Nu farvel! mit Fængselshul&raquo; i hugen.

Frå 1880-åra er det kjent at skulen hadde eit gymnasiastsamfunn med eiga elevavis, kor mellom andre Johan Scharffenberg skreiv.

### Skulebygg
I skuletida til Bjørnson på 1840-talet låg skulebygningen ved elvemunningen. Sidan 1925 har skulen lege rett nordvest for Øvre bru, vis-à-vis den tidlegare folkeskulen (som no er vekk). Forutan hovudbygningen i empirestil, som framleis er i bruk, har fleire bygg kome til etter kvart.

### Tidlegare namn
* **Molde Middel & Realskole** (nemnt 1861)
* **Molde Lærd- og Realskole** (nemnt 1872)
* **Molde latingymnasium og middelskole** (nemnt 1879)
* **Molde middelskole og latingymnasium** (nemnt 1887)
* **Molde kommunale høgre ålmennskule** (1929&ndash;)
* **Molde vidaregåande skole** (nemnt 1994)

### Nokre rektorar
* Alexander Brinchmann (1859&ndash;93)
* Leiv Heggstad (1931&ndash;45)
* Asgaut Bore
* Helge Linge
* Thorbjørn Myhre

## Kjende tidlegare elevar
* Bjørnstjerne Bjørnson (elev 1844&ndash;49), forfattar
* Olaus Fjørtoft (latinelev 1861&ndash;66), journalist
* Kristofer Kristofersen (elev til 1869), forfattar og journalist
* Johan Scharffenberg (elev 1882&ndash;88), psykiater og sosialpolitikar
* Knut Ødegård (elev til 1965), forfattar
* Kjell Magne Bondevik, statsminister
* Jo Nesbø, musikar og forfattar
* Bernt Hulsker, fotballspelar
* Endre Ruset (elev til 2001), forfattar

## Kjelder
* Dokumentasjonsprosjektet. Tekstsamlinga. Bjørnstjerne Bjørnson, samla verk, band 8, ''Digte og sange'' 1880
* Heimeområdet til Molde videregående skole

* Kjell Ove Nybø Hattrem: «Professor Jacob Tanner forteller fra si ungdomstid i Molde (i samtale med Per Amdam og Nils Parelius)», i *Årsskrift* (Romsdal sogelag, Molde 1997)
Romsdalsposten

***Romsdalsposten*** var ei norsk avis som vart utgjeven i Kristiansund. Ho gjekk inn i 1986, men heldt fram i nokre år som *Nordmørsposten*.

### Nokre redaktørar
* Kristofer Kristofersen
* Olai Olsen (1888&ndash;90)
* Jonas Hestnes (nemnt 1905)
* Toralv Øksnevad (1927&ndash;33)
* Paul Ohrvik
* Svein Bjørnerem 1983 - 87
Sprachbund

**Sprachbund**, eller «språkknippe», er ein språkvitskapleg term for språk som ikkje er i slekt, men som har vorte meir lik kvarandre som resultat av at dei blir snakka nær kvarandre, gjerne av fleirspråklege talarar. Det klassiske dømet på sprachbund er Balkan, der gresk, albansk, serbisk/kroatisk, makedonsk, bulgarsk og tildels rumensk har ein del grammatiske trekk til felles som ein ikkje kan finne i slektspråka deira.
Bjørn Skaare

**Bjørn «Botta» Skaare** () vert rekna som Noregs beste ishockeyspelar gjennom tidene. Han vart kalla
«The most exciting player to enter hockey since Bobby Hull» av Kansas City Star i desember 1978.

Skaare vart tildelt Gullpucken i 1981, og vann *the double* med Furuset Ishockey i 1983.

## Klubbar
* Furuset IF
* Färjestad
* Kansas City Red Wings (farmerlag)
* Detroit Red Wings (1 kamp)
* Klagenfurt
* Bergen/Djerv

## Bakgrunnsstoff
*http://ulvene.no/botta/ 
*
Belgisk Kongo

**Belgisk Kongo** var ein belgisk koloni i Sentral-Afrika frå 1908 til 1960. Kolonien blei overteken av den belgiske staten den 15. november 1908 frå kong Leopold II av Belgia, som hadde hatt personeig herredøme over han i åra 1885-1908 under namnet Fristaten Kongo eller Kongostaten. Etter sjølvstendet 30. juni 1960 fekk området namnet Kongo, seinare Zaire og så Den demokratiske republikken Kongo eller Kongo-Kinshasa. Den mineralrike provinsen Katanga blei under kolonitida i stor del administrert av gruveføretaket Union Minière du Haut Katanga. 

Landet omfatta størstedelen av Kongobekkenet med ei flatevidd på 2 345 000 km².

## Historie

### Skipinga av Belgisk Kongo
Leopold II av Belgia hadde føregangaren Fristaten Kongo som personleg eigedom. 1906 blei det skandale i Belgia då ei parlamentarisk utgreiing skulda kongen for å ha vanstyrt Kongo. Det viste seg at rovdrifta til kongen på naturresursar i Kongo, særleg naturgummi og elfenbein, hadde ført til ein kraftig nedgang av befolkninga i landet. Diamantar hadde då enno ikkje blitt oppdaga i Kongo. I 1908 overtok den belgiske staten styret av Kongo etter ei avgjerd av det belgiske parlamentet og ikkje minst press frå andre land. Det nye styret blei danna frå koloniministeren og koloniråd (Conseil Colonial) i Belgia med sete i Brussel. Den lovgjevande makta over Belgiske Kongo låg hjå det belgiske parlamentet. Den høgaste representanten for Belgia i Kongo var generalguvernøren.

### 1908–1945

Etter at den belgiske staten hadde overteke styret fortsette rovdrifta med plantasjar og gruver. Kongo var dominert av dei mektige konsesjonsselskapa, hovudsakeleg Société Générale som blei skipa i 1928 og Union Minière du Haut Katanga skipa i 1906. Dei store selskapa heldt på den politiske og økonomiske makta si fram til 1960-talet. I 1933 mista den føretaksstyrte provinsen Katanga sjølvstyret.

Under første verdskrigen kjempa belgiske troppar mot Tyskland og okkuperte Rwanda-Urundi (dagens Rwanda og Burundi). Etter krigen mista Tyskland koloniane sine og Rwanda og Urundi blei etterkvart innlemma i det belgiske styret over Kongo. I 1946 blei området skilt ut att frå embetsverket i Kongo og i 1962 blei det sjølvstendig. 1926 forbaud kolonialmakta alle afrikanske organisasjonar, òg religiøse. Same året blei embetsverket flytt til Léopoldville (no Kinshasa).

Under andre verdskrigen kom Belgisk Kongo å få ei viktig strategisk rolle som leverandør av råvarer til dei allierte, mellom anna blei det henta ut uran her til det amerikanske atombombeprogrammet. Dette førte til ein økonomisk boom. Kongolesarane fekk grunnleggjande utdanning og medisinsk tilbod, men blei ikkje tillatne å ta del i det belgiske embetsverket.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Belgiska Kongo|Belgiska Kongo]]» frå ,  den 28. juli 2021.*
Råolje

**Råolje** er flytande petroleum og er ei etterspurt handelsvare verda rundt. Vi nyttar omgrepet råolje om olja før ho er raffinert, men etter at oppløyst vatn og naturgass er fjerna.

Ein nyttar ulike parametrar for å fastsetje karakteristikken åt råolja frå ein førekomst. Dei viktigaste er: 
* API tyngd (grader, høg verdi for lett olje), òg som
* tettleik (masse/volum),
* sulfatinnhald (prosent) – syre 
* koaguleringspunkt (grader Celsius),

Ettersom tilgangen på råolje er avgrensa og ulikt fordelt mellom landa i verda, så har prisen og fluktuasjonen i prisen stor innverknad på utanriksøkonomien i kjøparland og seljarland. Råolje vert transportert frå produksjonsstaden til marknaden gjennom røyr eller med tankskip.

## Kjelder
* ''Oljeordliste'', Oljedirektoratet
* Døme råoljekarakteristikkar hos CrudeMonitor.ca (engelsk)

## Bakgrunnsstoff
* Ole Gunnar Austvik: «Grenser for oljeprisen;  Scenarieplanlegging som metode til å forstå utviklingen i oljeprisen». *Sosialøkonomen* nr. 3, Mars 1993. .
Bartolomé de Las Casas

**Bartolomé de Las Casas** () var ein spansk dominikanarprest og nybyggjar i den nye verda. Han vart fødd i Sevilla og døydde i Madrid, men var i mellomtida den første biskopen av Chiapas.

Las Casas vart kjend for at han forsvara rettane til dei innfødde mot det brutale folkemordet som var sett i gang av dei spanske nybyggjarane. Pamfletten hans «Ei kort framstilling av øydelegginga av (Vest)-India» *(Brevísima relación de la destrucción de las Indias)* frå 1552 gjev ei fyldig skildring av alt det fælslege dei spanske conquistadorane gjorde.

## Bakgrunn
Så tidleg som i 1500 var det ein kontrovers mellom Christofer Columbus og dei geistlege på den eine sida og dronning Isabella av Castilla på den andre sida om statusen åt dei innfødde i Amerika. Sjølv om slaveri på den tida var å rekne som ein legal institusjon, så meinte dronninga at indianarar var jamgode med alle andre undersåttar. Derfor kunne dei ikkje gjerast til slavar meinte ho. Columbus, derimot støtta seg på pavestolen som slo fast at indianarar ikkje var nemnd i Bibelen, dei var «defekte» menneske og «høvelege slavar». Dronninga vedtok loven slik ho ønskte den, men i praksis vart det slik at Las Casas observerte at forbodet mot indianarslaveri ikkje vart følgt, han skreiv rapportar med eigne augevitneskildringar om ugjerningar og han fordømde framferda åt dei spanske conquistadorane ved fleire høve. Det kom då i gang eit etisk og filosofisk ordskifte i Spania om krona sine rettar og plikter. 

Som ein av undersåttane til kong Filipp II av Spania forklarte Las Casas at han i byrjinga støtta alt det barbariske landsmennene hans gjorde. Men han vart snart overtydd om at overgrepa til sist ville føra til at Spania braut saman i form av ein guddommeleg hemn. Ifølgje Las Casas var det spanjolen sitt ansvar å omvenda dei innfødde til katolisismen og med det gjera dei til lojale undersåttar istadenfor å drepa dei. For at dei ikkje skulle enda som slavar føreslo Las Casas at ein skulle henta afrikanarar til Amerika og nytta dei som slavar i staden. Seinare endra han meining om dette då han såg korleis slaveriet virka på afrikanarane.

## Etterpå
Opprøret frå Las Casas fekk følgjer, kyrkja snudde, dei innfødde i Amerika skulle reknast å nedstamme frå Adam og Eva, dette blei seinare stadfesta av pave Paul III i 1537. Enn vidare kom ein ny doktrine som gav krona påbod om å verne dei innfødde. 

Den polemiske og til tider overdrivne skildringa til Las Casas blei lenge etterpå brukt som skyts frå andre europeiske nasjonar til å fyra opp under *[[leyenda negra]]*, «den svarte legenden» om at spanjolar var grusomme og blodtørstige folk. 

## Anna
Nokre kjelder hevdar at Las Casas var etterkommar av ein *[[converso]]* altså ein spansk jøde som vart tvungen til å konvertera til kristendommen.

## Kjelder

* Finn Fuglestad, *Latin-Amerika og Karibiens Historie*, Cappelen Akademiske Forlag (1994)
Dagen for galisisk litteratur

**Dagen for galisisk litteratur**, *Día das Letras Galegas*, er ein høgtidsdag i den spanske regionen Galicia som er blitt feira kvar 17. mai sidan 1963. Datoen er den same som *Cantares Galegos*, det første galisiske litterære verket i moderne tid, blei gjeven ut av Rosalía de Castro i 1863.

Kvart år vel det kongelege galisiske akademiet, Real Academia Galega, ein galisisk forfattar som skal hedrast denne dagen. Forfattaren skal vera avliden, og er som regel ein enkeltperson. Berre ein gong, i 1998, blei dagen «delt» mellom dei tre mellomalderforfattarane Martín Códax, Xohán de Cangas og Mendinho.

Dagen blir òg brukt til å oppmuntra bruk av galisisk språk, som er truga i byområde og blant ungdom.

## Forfattarar heidra på dagen for galisisk litteratur

* 1963: Rosalía de Castro
* 1964: Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
* 1965: Eduardo Pondal
* 1966: Francisco Añón Paz
* 1967: Manuel Curros Enríquez
* 1968: Florentino López Cuevillas
* 1969: Antonio Noriega Varela
* 1970: Marcial Valladares Núñez
* 1971: Gonzalo López Abrente
* 1972: Valentín Lamas Carvajal
* 1973: Manuel Lago González
* 1974: Xoán V. Viqueira Cortón
* 1975: Xoán Manuel Pintos Villar
* 1976: Ramón Cabanillas
* 1977: Antón Vilar Ponte
* 1978: Antonio López Ferreiro
* 1979: Manuel Antonio
* 1980: Kong Alfonso X O Sabio (den lærde) av Castilla
* 1981: Vicente Risco
* 1982: Luis Amado Carballo
* 1983: Manuel Leiras Pulpeiro
* 1984: Armando Cotarelo Valledor
* 1985: Antón Losada Diéguez
* 1986: Aquilino Iglesia Alvariño
* 1987: Francisca H. Garrido
* 1988: Ramón Otero Pedrayo
* 1989: Celso Emilio Ferreiro
* 1990: Luis Pimentel
* 1991: Álvaro Cunqueiro
* 1992: Fermín Bouza-Brey
* 1993: Eduardo Blanco Amor
* 1994: Luis Seoane
* 1995: Rafael Dieste
* 1996: Xesús Ferro Couselo
* 1997: Ánxel Fole
* 1998: Martín Códax, Xohán de Cangas og Mendinho
* 1999: Roberto Blanco Torres
* 2000: Manuel Murguía
* 2001: Eladio Rodríguez
* 2002: Frei Martín Sarmiento
* 2003: Antón Avilés de Taramancos
* 2004: Xaquín Lorenzo Fernández
* 2005: Lorenzo Varela
* 2006: Manuel Lugrís Freire
* 2007: María Mariño
* 2008: Xosé María Álvarez Blázquez
* 2009: Ramón Piñeiro
* 2010: Uxío Novoneyra
* 2011: Lois Pereiro
* 2012: Valentín Paz-Andrade
* 2013: Roberto Vidal Bolaño
* 2014: Xosé María Díaz Castro
* 2015: Xosé Filgueira Valverde
* 2016: Manuel María
* 2017: Carlos Casares
* 2018: María Victoria Moreno
* 2019: Antón Fraguas
* 2020: Ricardo Carballo Calero
* 2021: Xela Arias
* 2022: Florencio Delgado
* 2023: Francisco Fernández del Riego
* 2024: Luísa Villalta

## Kjelder
Bosnia-Hercegovina

**Bosnia-Hercegovina** er eit land sør i Europa. Det grensar til Kroatia i nord, vest og sør, til Serbia og Montenegro i aust, og har ei kort kystline til Adriahavet ved byen Neum.

## Administrativ inndeling

Daytonavtalen frå 1995, som gjorde slutt på Bosnia-krigen, stadfester at landet har to føderale einingar («entitetar»), Den bosniske serbarrepublikken og Føderasjonen Bosnia-Hercegovina.

## Geografi

Landet har stort sett fjellandskap og ligg sentralt i Dei dinariske Alpane. Den nordaustlege delen av landet strekkjer seg inn i sørlege område av Den pannoniske sletta, medan sørlege delar av landet grensar til Adriahavet. Landet har berre 20 km kystline rundt byen i Neum i Hercegovina-Neretva kommune, men er innelåst mellom kroatiske landområde og territorialfarvatn. 

Namnet på landet kjem frå dei to regionane Bosnia og Hercegovina, som aldri har hatt noko definert grense mellom seg. Bosnia utgjer den nordlege delen av landet (om lag 80 %), medan Hercegovina utgjer den sørlege middelhavsregionen. 

Store byar er hovudstaden Sarajevo, Banja Luka, Bijeljina, Tuzla, Zenica og Mostar, som er hovudstad i Hercegovina. 

Nær 50 % av Bosnia-Hercegovina er dekt av skog. Dei største skogane finn ein sentralt og i austleg og vestlege delar av Bosnia. Nordlege område av Bosnia har svært grøderike jordbruksområde langs elva Sava. 

Det er sju store elvar i Bosnia-Hercegovina: Una, Sana, Vrbas, Bosna, den lengste elva innanfor Bosnia, Drina, som dannar grense mellom Bosnia og Serbia, Neretva og Sava, som er den lengste av elvene som er innom Bosnia-Hercegovina, men ikkje den lengste elva i sjølve landet. Sava renn gjennom Serbia, Bosnia-Hercegovina og Kroatia. Ho dannar den naturlege grensa mellom Bosnia-Hercegovina og Kroatia. 

### Klima

Bosnia-Hercegovina har eit variert klima der vêrtilhøva kan endre seg mykje over korte avstandar. Lågtrykk i Middelhavet pøser mild og fuktig luft inn mot denne fjellrekkja om vinteren, og vestsida er eit av dei våtaste områda av Europa. Somme stader langs vestsida av Dei dinariske alpane kan få 4000 mm på eit år, medan kystbyane berre får om lag 1000 mm. Midtsumars er det stort sett berre sol, og dei indre områda kan få svært høge temperaturar. Mostar, ved Neretva, er ein av dei varmaste byane i Europa. 

Dei lågareliggande områda i nord har eit klima som er meir likt Sentral-Europa. Nedbørsmengdene minkar mot aust, og vinteren er skya, sjølv i dei turraste områda. Vind frå sør kan strøyme nordover, og fønvind kan gje temperaturar over 10&nbsp;°C, eller kald luft (kalla kosavavind) frå Karpatane kan strøyme sørover. Fjella i vest vernar desse områda frå den kjøligare havlufta, så temperaturane om sumaren kan bli svært høge.

## Næringar og ressursar

### Jordbruk

Dette er hovudnæringa i Bosnia-Hercegovina.
Bøndene dyrkar kveite, mais, frukt, grønsaker, vindruer og tobakk.
Storfe og sauehald er òg svært viktig.

### Industri

Bosnia har mykje militærindustri, men også stålindustri,
forsvarsindustri, og industri som lagar reiskapar.

### Ressursar
Brunkol, jernmalm, bly, sink, mangan og bauxitt er vanlege ressursar.

## Kjelder

;Referansar

## Bakgrunnsstoff

*
Vestlandsnytt

***Vestlandsnytt*** er ei lokalavis i Møre og Romsdal, hovudsakleg for kommunane Herøy og Sande. Avisa kjem vanlegvis ut to gongar i veka (tysdag og fredag).
 
Avisa vart skipa av Olav Aurvoll i 1935. På midten av 1950-talet tok Frantz G. Frantzen over som eigar og drivar, ei rolle Fred Frantzen vidareførte etter faren sin bortgang tidleg på 70-talet.

*Vestlandsnytt* vert eigd og drive av Vestlandsnytt AS som i 2017 vart kjøpt opp av Sunnmørsposten. Ansvarleg redaktør er Endre Vorren.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Egon Krenz

**Egon Krenz** () er ein tidlegare kommunistisk politikar i DDR, som han leidde etter partifellen sin Erich Honecker frå 18. oktober til 6. desember 1989.

## Bakgrunn
Krenz var fødd i Kolberg (no Kołobrzeg i Polen). Familien hans slo seg ned i Damgarten i Nordvorpommern etter at tyskarar blei utviste frå Hinterpommern i 1944.

## Politikk
Krenz gjekk inn i Sozialistische Einheitspartei Deutschlands i 1955. Han var lenge leiar av den kommunistiske ungdomsorganisasjonen i DDR FDJ, og også av barneorganisasjonen Junge Pioniere (1971-1974). I 1989 var han leiar for DDR i tre månader, fram til landet og «jernteppet» braut saman.

Etter den tyske gjenforeninga vart han stilt for retten for brotsverk som hadde hendt under den kalde krigen, spesielt drapa på personar som freista flykta over muren i Berlin, og for å ha vore ansvarleg for dei vala DDR-regimet hadde manipulert og andre kriminelle aktivitetar. Etter lange rettssaker vart han i 1997 dømd til seks og eit halvt år i fengsel. Sidan han anka dommen vart han likevel sett fri frå varetekt medan ein venta på behandlinga av anken. I 1999 stadfesta den tyske høgsteretten dommen. Krenz skildra det som «sigersjustis» og «kald krig i rettssalen». 11. januar 2000 avviste forfatningsdomstolen ei klage frå Krenz, og 13. januar byrja han soninga i Berlin-Spandau. Han vart sett fri før tida etter å ha sona i tre år jula 2003, og etter at ei psykiatrisk undersøking slo fast at det var forsvarleg å sette han fri. Etter frigjevinga slo han seg stilt ned i Dierhagen i Mecklenburg.

## Bakgrunnsstoff
* Friheten: «Egon Krenz endelig løslatt»
Examen artium

**Examen artium** er namnet på den endelege prøva eller vitnemålet i det gamle linjedelte gymnaset (vidaregåande skole før ca. 1980). 
Namnet er avleidd frå latin *examen* og *artes*, eigentleg *artes liberales*, ‘dei frie kunstene’.

## Historie i Noreg
Fram til 1883 avla ein examen artium ved universitetet, seinare ved gymnas.
Ved innføringa av lov om videregående opplæring av 1974 fall nemninga bort. Nokre av vitnemåla frå allmennfagleg studieretning dei første åra i tradisjonell struktur vart òg skrivne ut som «examen artium». Vitnemål for examen artium blei siste gong skrive uti 1982.

På folkemunne blir det ofte framleis sagt at ein person «har tatt examen artium» når han eller ho har gått ut av treårig vidaregåande skole med allmenne, økonomiske og administrative fag, og har oppnådd generell studiekompetanse (GSK) på denne måten. GSK er ofte eit krav for å få bli tatt opp til høgare utdanning.

## Kjelder
Naturgass

**Naturgass** er petroleum i gassform som primært inneheld metan.

Naturgass er ein av fire typar petroleum i forvaltninga av petroleumsverksemda i Noreg. Dei tre andre er:
* Råolje
* Naturgasskondensat
* NGL

## Sjå òg
* LNG
* Gasskraft
* Gasskraftverk
* Olje
* Oljefelt
* Naturgassfelt
* Norsk petroleumsverksemd