Norsk bergindustrihistorie

**Norsk bergindustrihistorie** utgjer størstedelen av norsk industrihistorie. Bergverk er ei primærnæring, men sekundærnæringar som smelteverk og verkstadindustri voks opp rundt gruvene. Lokalt bar dermed verksemda preg av industriverksemd. 

## Mellomalderen
Dei første spora av metallutvinning i Noreg finst i Oslofeltet der det truleg vart skjerpt på sølv og jarn frå 1200-talet. I mellomalderen var oftast kalkstein eller kleberstein byggemateriale for kyrkjer, mellom anna Nidarosdomen.

## 1500-talet
Den første ordinære gruva var Gullnes Kobberverk i Telemark 1524-1537. I 1538 oppstod dei første mutingssetlar for skjerping. I 1539 vart den første bergordninga innført. Akersberg gruve og gruvene i Telemark er nemnt i publikasjonen til Georgius Agricola i 1556. Fossum jernverk i Skien vart skipa i 1542 og Hakadal omtrent samstundes. Ei tid var det 18 små jernverk i drift på mellom anna Næs, Fossum, Ulefoss, Fritzøe, Bærum, Eidsvoll og Froland. Dei var baserte på trekolsmelting. På Ytterøy i Trondheimsfjorden vart det utvunne kopar tidleg på 1500-talet.

## 1600-talet
Koparførekomstane i Trøndelag vart drive frå byrjinga av 1600-talet; Kvikne kobberverk 1630, Røros Kobberverk 1644, Løkken Verk 1654, Selbu 1713 og Folldal 1741. Den første effektive masomn vart reist ved Bærums Verk i 1622. Sølvførekomsten i Sandsvær i Kongsberg vart funne i 1623.

Bygningsstein frå fjordane langs sørlandskysten vart eksportert til mellom anna Amsterdam. I 1675 vart det funne koparførekomstar ved Åsterudtjern på Holleia i Ringerike.

## 1700-talet
I åra 1737-1815 vart alunskifer brote ved Alunverket i Ekebergskrenten i Oslo. Frå 1753 vart marmor drive i Lier, mellom anna til Marmorkirken i København. Farrisdammen i Larvik vart bygd i betong i 1767. I 1773 vart Blaafarveværket etablert for utvinning av kobolt. I 1789 vart gruvene ved Åsterudtjern på Holleia i Ringerike utvida for produksjon av kobolt.

## 1800-talet
Frå 1842 vart nordmarkitt frå Grefsen og Grorud i Christiania nytta til bygningar i Hamburg og til Oscarsborg festning. Frå 1870-talet var iddefjordsgranitt dominerande som bygningsstein. I 1840-50-åra vart svovelkis teke ut frå Ytterøen gruver for produksjon av svovelsyre ved Leren Kromfabrikk i Trondheim. Produksjon av svovelsyre kom i gang ved Lysaker Chemiske Fabrik i 1858. Svovelkis vart brote frå 1865 på Vigsnes og seinare på Varaldsøy og på Stord. Sulitjelma Gruber kom i drift i 1888. På 1890-talet følgde Kjøli gruve og Killingdal grube nord for Røros, ca 1900 Løkken Verk og Folldal Verk. På 1800-talet fekk koboltproduksjonen eit oppsving, og etterkvart kom òg nikkelgruver i drift: Ringerike Nikkelverk, seinare i Bamble, Askim, Sigdal, Evje og tilslutt Senja og Skjækerdalen. Leeren Chromfabrik ved Lerfossen i Trondheim starta produksjon av krom-fargar i 1837 og kjøpte krom frå Feragenfeltet ved Røros og Alvdal. På midten av 1800-talet vart ei stor mengd apatitt-førekomstar funne og utnytta i Kragerø-området til gjødsel-produksjon. I 1872 vart apatittførekomstar funne i Ødegården i Bamble.

## 1900-talet
Norsk Jernverk vart skipa i 1946 og starta drift på magnetitt og hematitt i Mo i Rana i 1964 på malm frå Dunderlandsdalen. A/S Sydvaranger (1907) vart Noregs største bergverk. På byrjinga av 1900-talet vart titan-malm brote i Kragerøfeltet. Rutil kom frå mellom anna Blåfjell gruver i Sogndal, frå 1916 ilmenitt frå Storgangen i Egersundfeltet og frå 1960 Tellnes. På byrjinga av 1900-talet vart ei rekkje molybden-førekomstar sett i produksjon, som i Kvina og Knaben, og i Telemark med Dalen og Bandaksli. Store Norske Spitsbergen Kulkompani AS vart stifta i 1916. I 1931 vart det bygd eit smelteverk i Thamshavn der svovel vart utvunnet direkte frå svovelkis. Frå 1950-talet vart ei rekkje kis- og koparførekomstar sett i produksjon: Bleikvassli, Skorovas, Tverrfjellet, Bidjovagge, Joma, Lergruvbakken på Røros og Repparfjord. I 1988 starta Nikkel og Olivin AS brot på noritt i Ballangen i Nordland for utvinning av nikkel, kopar, olivin og pukk.

I dag gjev naturstein størst inntekter frå bergindustrien med larvikitt (1906), iddefjordsgranitt og granitt frå Flisa og Trysil. Skifer blir brote på Otta og i Oppdal. I Trøndelag og Nordland gjev marmor størst eksportinntekt. I Alta blir det brote kvartsskifer. I Hellvik mellom Egersund og Sirevåg blir det drive ut kvitstein i form av labradoritt, som blir knust til singel og eksportert til fleire land, der han blir brukt til vegdekke (kvit asfalt) og i bygningsindustrien. Det meste av kalksteinen i Noreg går til sementproduksjon. Franzefoss Bruk A/S tek ut kalk i Brevik og Bærum. I Møre og Romsdal blir det produsert hustadkalk. Vidare blir kalk produsert i Verdal i Trøndelag, og i Nordland blir det produsert kalk frå Drevja i sør til Kjøpsvik i nord. Norsk Jernverk driv òg eit kalkbort i Mo i Rana. A/S Olivin vart etablert i 1948 og starta uttak av olivin (dunitt) i Vanylven. Kvarts og feltspat med høg reinleik til porselen-produksjon er teke ut på begge sider av Oslofjorden sidan 1700-talet. Pegmatitt-gangar gjev råstoff til blant anna Porsgrunds Porselænsfabrik AS som vart skipa i 1885. Dei seinare åra blir det i staden brukt nefelinsyenitt til keramisk industri. På Stjernøy i Troms starta North Cape Minerals AS produksjon i 1961.

## Kjelder
*Askheim, Svein. (3. august 2011). Norsk bergindustrihistorie. I Store norske leksikon. Henta 10. februar 2014 frå http://snl.no/Norsk_bergindustrihistorie.