Grasmarihand

**Grasmarihand** (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata*), ofte kalla **vanleg engmarihand**, er ei plante i&nbsp;marihandslekta *Dactylorhiza* i&nbsp;orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

## Systematikk
Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet engmarihand på arten og gi eit nytt namn til nominatunderarten, som har fått det lite innarbeidde namnet grasmarihand. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet engmarihand, og mange vel å omtale underarten som «vanleg engmarihand». Artsdatabanken tilrår å bruke grasmarihand. Tidlegare rekna ein blodmarihand som ein egen underart av engmarihand (*D.&nbsp;incarnata* ssp. *cruenta*), men i den 8. utgåva av *[[Norsk flora]]* er denne rekna som ein type av grasmarihand.

I Sverige er grasmarihand rekna som underart (*D.&nbsp;incarnata* ssp. *incarnata*), medan blodmarihand og voksmarihand er rekna som varietetar.

I Danmark reknar ein dynemarihand som ein underart (*D.&nbsp;incarnata* ssp. *lobelii*) av engmarihand på linje med grasmarihand, medan voksmarihand er rekna som ein varietet (*D.&nbsp;incarnata* var. *ochroleuca*). I tillegg har det vore gjort einskildfunn av ei form (*D.&nbsp;incarnata* f. *hyphaematodes*).

I Latvia er grasmarihand rekna som eigen art ved sidan av blodmarihand, medan voksmarihand er rekna som underart av grasmarihand. I Litauen er alle desse tre plasserte på artsnivå, og der er grasmarihand ført opp med underartane *D.&nbsp;incarnata* ssp. *incarnata*, *D.&nbsp;incarnata* ssp. *serotina* og *D.&nbsp;incarnata* ssp. *haematodes*. I Estland er dei to siste, saman med eit par andre, rekna som varietetar av arten engmarihand.

I Nederland skil ein mellom underartane *D.&nbsp;incarnata* ssp. *incarnata*, *D.&nbsp;incarnata* ssp. *coccinea* og *D.&nbsp;incarnata* ssp. *lobelii*. I Belgia reknar ein grasmarihand og dynemarihand (med namnet *D.&nbsp;incarnata* var. *lobelii*) som varietetar.

I *Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean* (2019) har ein gått heilt bort frå å definere underartar for engmarihand. I *Plants of the World Online* held ein fast ved dynemarihand, voksmarihand, blodmarihand, ssp. ''pulchella'' og ssp. ''gemmana'' som underartar.

## Utbreiing
Grasmarihand veks først og fremst på Austlandet og i Midt-Noreg, så meir og meir spreidd nord til grensa mot Finnmark. Han trivst på kalkrik myr eller strandeng. I&nbsp;Norsk raudliste for artar er underarten vurdert som livskraftig (LC).

Grasmarihand er i Sverige (svensk namn *äkta ängsnycklar*) rekna som underart, og er ikkje vurdert separat for raudlistestatus. Han er òg rekna som underart i Danmark (status LC, dansk namn *kødfarvet gøgeurt*) og i Finland (NT) (finsk namn *suopunakämmekkä*).

Fordelinga på underartar av engmarihand er ikkje fullt ut klarlagd på Dei britiske øyane. Nominatunderarten grasmarihand er likevel rekna som livskraftig (LC) i både den britiske og den irske raudlista, på same måte som lokalt i Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. I den lokale raudlista for England står han førebels på venteliste (WL) i påvente av meir data.

I Estland er grasmarihand (estisk namn *kahkjaspunane sõrmkäpp*) vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC). I Latvia er arten (latvisk namn *stāvlapu dzegužpirkstīte*) vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista. I Litauen er arten (litauisk namn *raudonoji gegūnė*) vanleg og er rekna som livskraftig.

I Benelux veks arten (nederlandsk namn *vleeskleurige orchis*, fransk namn *orchis incarnat*) spreidd i Nederland, men er i tilbakegang. I Flandern i Belgia veks han spreidd, og han er svært sjeldan i Vallonia. I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, *kwetsbaar*), I Belgia er han rekna som nær truga (NT, *bijna in gevaar*) i Flandern og kritisk truga (CR, *menacé d'extinction*) i Vallonia. I Luxembourg er han òg rekna som kritisk truga (CR).

## Hybridar
I Litauen er det registrert hybridar mellom grasmarihand og voksmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *incarnata* ssp. *ochroleuca* eller *Dactylorhiza incarnata* nothossp. *versicolor*).

Hybridar mellom grasmarihand og skogmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *maculata* ssp. *fuchsii* eller *Dactylorhiza* ×*kerneriorum* nothossp. *kerneriorum*) finst i Noreg på fleire stader, og han er registrert i Sverige (svensk namn *hybridnycklar*), i Danmark og i Finland. Han veks og spreidd i Storbritannia og Irland, og han er registrert med eitt funn i Estland. Hybridar med flekkmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *maculata* ssp. *maculata* eller *Dactylorhiza* ×*claudiopolitana* nothossp. *carnea*, alternativt *Dactylorhiza* ×*carnea*) er ikkje registrert i Noreg, men han finst i Sverige, Danmark og Finland. Han er òg registrert i Storbritannia og Irland, men er sjeldan. I Nederland er denne hybriden (der kalla *Dactylorhiza* ×*carnea*) svært sjeldan.

Hybridar mellom grasmarihand og lappmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *lapponica* eller *Dactylorhiza* ×*claudiopolitana*, alternativt *Dactylorhiza* ×*weissenbachiana*) finst fleire stader i Noreg og Sverige, og er registrert i Finland. Dette kan då vere den same som er registrert i Estland mellom grasmarihand og Dactylorhiza russowii (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *russowii*). Hybridar med smalmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *sphagnicola*) er registrert på det sørlege Austlandet i Noreg og i Sverige. Hybridar med purpurmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *purpurella* eller *Dactylorhiza* ×*latirella*) er funne på det nordlege Vestlandet i Noreg, i Danmark og i dei nordlege delane av Dei britiske øyane. Det er òg registrert hybridar med nominatunderarten ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' av kongsmarihand (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *majalis* eller *Dactylorhiza* ×*aschersoniana* nothossp. *aschersoniana*), i Sverige, i Danmark, i Litauen og i Nederland. I Danmark er det vidare funne hybridar med ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''integrata'' (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *integrata*). På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''traunsteineroidis'' (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *traunsteineroidis*, i Yorkshire, Wales og Irland), med ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''occidentalis'' (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *majalis* ssp. *occidentalis*) og med ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''praetermissa'' i England og Wales. Den siste er òg registrert i Nederland (der kalla *Dactylorhiza incarnata* × *praetermissa*).

Nyare funn av ein hybrid med systermarihand (*Dactylorhiza incarnata* × *sambucina* eller *Dactylorhiza* ×*guillaumeae*) i Småland i Sverige er ikkje verifiserte.

Grasmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med brudespore (*Dactylorhiza incarnata* ssp. *incarnata* × *Gymnadenia conopsea* eller ×*Dactylodenia vollmannii* nothossp. *vollmannii*). Han er funnen i Røros og Hattfjelldal i Noreg, spreidde stader i Sverige og to gonger i Cornwall.

## Referansar





## Bakgrunnsstoff
*