open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Discoverer 2

**Discoverer 2** var ein amerikansk satellitt. Han vart skoten opp 13. april 1959 frå Vandenberg Air Force Base i USA. Han var ein del av det løynlege Corona-programmet og skulle freista og kasta ut ein instrumentpakke som kunna fangast inn på jorda.

Satellitten vart skoten opp i ein  polbane. Etter 17 rundar kring jorda, 14. april 1959, vart returfartøyet kasta ut. Det hadde bremserakettar, fallskjerm og kunne flyta. Planen var at eit spesialutstyrt fly skulle fanga inn returfartøyet, men feil i ein tidtakar gjorde at returfartøyet vart kasta ut for tidleg. Ein reknar med at returfartøyet hamna over nordpolområdet, og det vart aldri funne.

Hovuddelen av satellitten vart verande i bane etter at returdelen var skild frå, og gjennførte ulike utrøyningar; mellom anna for kommunikasjon. Hovuddelen brukte straumar av kald nitrogengass for å justera orienteringa si. Han sende ut telemetridata fram til 14. april 1959, og hovudsporingssendaren verka fram til 19. april same året.

## Kjelder
* ''Discoverer 2'' - NSSDC
Staffansritt

**Staffansritt** eller **steffanritt** er ein gammal skandinavisk folketradisjon knytt til annandag jul, stefansdagen. Skikken er særleg knytt til svensk tradisjon, men er også kjend frå Noreg. Tradisjonen omfatta ulike former for hesteritt, gjerne kappløp haldne av unge menn.

Skikken har norrøne røter, og kan vera knytt til gamle hesteritual eller til Odins ville jakt eller oskoreia. Etter kristninga blei han knytt til soga om den heilage Stefan, ein vernehelgen for hestar som skulle ha vore stallgut for kong Herodes. 

Staffansritt kunne gå ut på at presten signa hestane eller at ein reid om kapp til ei særskild heilag eller magisk kjelde. Her kunne ein vatna hestane slik at dei fekk helse og styrke i det komande året. I eit døme frå Hammarland i 1661 blei hestane tekne til ein rennande straum der dei elles aldri pleide vatnast.

Seinare byrja staffansritta å henta innslag frå stjerneguttradisjonen frå trettandedagen, og ein reid i staden rundt om til gardane i nærområdet og song tiggarviser og ein versjon av Staffansvisa. Etterkvart smelta dei to tradisjonane saman. I dag er det vanleg med stjernegutar som syng Staffansvisa i samband med luciadagen.

## Kjelder

*
-----
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Staffansritt|Staffansritt]]» frå ,  den 1. januar 2016.*
Mirandornithes

**Mirandornithes** er ein klade som inkluderer Phoenicopteriformes (flamingoar) og Podicipediformes (dukkarar). Desse har tidlegare hatt ei uklår plassering i taksonomien. Flamingoar har tidlegare vore plasserte i ulike greiner under Neognathae, blant anna med storkar og ender, og dukkarar har vore plassert med lomar (Gaviiformes). No er det likevel stadfesta at Phoenicopteriformes og Podicipediformes er systergrupper.

## Etterkomartre
Kladogrammet er i henhold til Jarvis, E.D. et al. (2014).

## Kjelder

**Denne artikkelen er opphavleg ei maskinomsettig av «[[:nb:Mirandornithes|Mirandornithes]]» frå ,  den 1. januar 2016.*  
  

;Referansar
Alur

**Alur** er eit nilosaharisk språk tala av alurfolk i Den demokratiske republikken Kongo og Uganda, av rundt 1 367 000 menneske. Av desse lever 750 000 i Den demokratiske republikken Kongo og 617 000 i Uganda.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Alur (språk)|Alur (språk)]]» frå ,  den 1. januar 2016.*
Aramanik

**Aramanik** er eit nilosaharisk språk tala av 3 000 menneske i regionen Arusha i Tanzania. Det er hovudspråket til jeger-samlar-folket aramanik.

## Kjelder
 
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aramanik|Aramanik]]» frå ,  den 1. januar 2016.*
Språket bari

**Bari** er eit nilosaharisk språk tala av fleire undergrupper av folkegruppa karo, mellom dei barifolket, som språket har namnet sitt frå. Rundt 420 000 av brukarane av språket bur i Sør-Sudan, og om lag 60 000 bur i Uganda.

Bari er eit tonespråk og har vokalharmoni.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bari (språk)|Bari (språk)]]» frå ,  den 1. januar 2016.*  
 

### Litteratur
* *Bari Language, Sudan Primer: Sillabari Ko Kutuk Na Bari*. The Catholic Press Institute. Juba, Sudan.
* Owen, R.C.R. *[http://www.archive.org/details/barigrammarvocab00owenrich Bari grammar and vocabulary].* 1908. OCLC: 25040516
* Spagnolo, Lorenzo M. *Bari grammar.* 1933. Verona, Missioni Africane..  OCLC: 34898784
* Yokwe, Eluzai. *The tonal grammar of Bari.*  Doctoral dissertation, University of Illinois at Urbana-Champaign.  1987.

## Bakgrunnsstoff
*
Vanitas

**Vanitas** (frå latin, 'det forgjengelege') er eit kristent inspirert motiv eller tema i målarkunst, skulptur og skjønnlitteratur som legg vekt på å minne tilskodaren om å ta omsyn til at livet her på jorda er forgjengeleg, og alle difor må leve slik det høver seg når ein ser alt i eit vidare perspektiv. Ordet *vanitas* skriv seg frå innleiinga til *[[Forkynnaren|Forkynnaren (Preikaren)]]* (1:2) i *[[Det gamle testamentet]]* i Bibelen, der det i den latinske vulgata-omsetjinga heiter «Vanitas vanitatum omnia vanitas», 'det forgjengelege ved forgjengelegdomen', som sikter til alt det tomme, fåfengte og forgjengelege i den jordiska verda.

## Bileykunst
I biletkunsten vert dette temaet som oftast symbolisert ved stillebenoppstillingar av daudingskallar, daude dyr, visne blomar, ljos som nesten er brunne ned, lamper som har slokna, ur (som har stoppa), timeglas som har runne ut eller er i ferd med renne ut, visna blomar eller skrøpelege og forgjengelege gjenstandar som glas, porselen, såpebobler, nøtter, frukt, fisk ogliknande.
Dei kan også innehalda element som *[[dance macabre]]* (daudingdans) og liknande. Slike symbol vert i mange høve kombinert med framstillingar av levande unge kvinner eller menn, slik at kontrasten mellom det levande og blømande og det daude og forgjengelege vert framheva.  

Vanitas var eit sentralt motiv i biletkunsten på 1600-talet, og var særleg populært i Nederlanda.  

## Skjønnlitteratur
I skjønnlitteraturen kan ein visa til *vanitas* ved hjelp av symbol, som hovudskallen i *[[Hamlet]]* av William Shakespeare, eller det kan vera  bodskapen i ei forteljing, som i *Vanity Fair* av William Thackeray. 

## Galleri


Fil:Danse_macabre_by_Michael_Wolgemut.png|*Dance macabre* (daudingdans), tresnitt av Michael Wolgemut (1434-1519) nytta i Hartman Schedels *Liber Chronicarum* («Verdssoga»), Nürnberg 1493.
Fil:Antonio de Pereda - Allegory of Vanity - Google Art Project.jpg|*[[Allegori]] over  forgjengelegdomen* av den spanske kunstmålaren Antonio de Pereda (1634).
Fil:Nicolas Régnier - Allegory of Vanity (Pandora).JPG|Nicolas Régnier, *Allegori over  forgjengelegdomen*
Fil:Paul Cézanne, Pyramid of Skulls, c. 1901.jpg|Paul Cezanne, Pyramide av daudingskallar.
Fil:Pieter Claeszoon- Vanitas - Still Life (1625, 29,5 x 34,5 cm).JPG|Pieter Claeszoon, Vanitas, stilleben
Fil:Finis gloriae mundi from Juan Valdez Leal.jpg|Juan Valdez Leal, *Finis gloriae mundi* («Slutten på den herlege verda»)
Fil:Philippe de Champaigne Still-Life with a Skull.JPG|Philippe de Champaigne, *Stilleben med daudingskalle*
Fil:Young Man with a Skull, Frans Hals, National Gallery, London.jpg|Frans Hals: *Ung mann med daudingskalle (Vanitas)*, om lag 1626-28.
Fil:0 Le Temps à l'œuvre - MR 355 - Musée du Louvre (1).JPG|Elfenbeinsskulpturen *Sovande barn* av den tyske skulptøren  Leonhard Kern (1588-1662)


## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
Datooga

**Datooga** er eit nilosaharisk språk som vert tala av 87 800 menneske i Riftdalen i Tanzania.

Namnet på språket kan òg stavast *datog*, *tatoga* og *tatog.* Namnet til språket på sukuma er *taturu*, og dette namnet vert av og til òg brukt på engelsk.

## Grammatikk

### Syntaks

Datooga er eit VSO-språk. 

### Fonologi
Datooga er eit tonespråk.

Datooga har eit klassisk fem-vokalsystem, / i e a o u /, og eit rikt konsonantsystem:

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Datooga|Datooga]]» frå ,  den 1. januar 2016.*  
 

;Referansar


;Litteratur

* Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). Datooga. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
* Rottland, Franz: *Die südnilotischen Sprachen: Beschreibung, Vergleichung und Rekonstruktion*. Reimer, Berlin 1982.
* Rottland, Franz: *Southern Nilotic (with an outline of Datooga)*. In: M. Lionel Bender (Hrsg.): *Nilo-Saharan Language Studies*. Michigan State University, 1983. S. 208–238.
Luo

**Luo** (*Dholuo*, uttalt ) er eit nilosaharisk språk som talast av 4 410 000 av luofolket i Kenya og Tanzania som bur ved østkysten av Victoriasjøen og område sør for dette. Språket vert brukt i sendingar på KBC (Kenya Broadcasting Corporation, tidlegare *Voice of Kenya*) og Radio Ramogi. Luo er i nær slekt med lango, acholi og adhola som alle blir tala i Uganda, og i fjernare slekt med luwo som blir tala i Sør-Sudan.

## Fonologi
Luo er eit tonespråk. Det har både leksikalsk tone og grammatisk tone, t.d. i danninga av passive verb. Det har vokalharmoni etter ATR-status: vokalar i ikkje-samansette ord må vera anten [+ATR] eller [−ATR]. ATR-harmonien gjeld òg halvvokalane /, y/. Vokallengda er kontrastiv.

### Vokalar
Luo har to sett av vokalar som skil seg frå kvarandre med trekket [+/−ATR] ("advanced tongue root", dvs. at [+/-ATR] viser til to ulike uttalemåtar av same vokal).

### Konsonantar
I tabellen nedanfor står ortografiske symbol i parentes om dei er ulike frå IPA-symbola. Merk spesielt at  brukast for IPA [ɪ], noko som er vanleg i afrikanske ortografiar. plosivar og ikkje frikativar som i swahili.

## Grammatikk
Luo er kjend for kompliserte fonologiske vekslinger, som blant anna brukast for å skilje uomsettelege eigetilhøve frå omsettelege. Dette første dømet er ein omsettelig eigedom, sidan beina ikkje er del av hunden:
: *chogo guok*
: bein hund
: «beinet til hunden» (som han et)
Følgjande er likevel ein uomsettelig besittelse, sidan beinet i dette dømet er ein del av kua:
: *chok dhiang*'
: bein (status constructus) ku
: «eit kubein» (beinet til kua)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Luo (språk)|Luo (språk)]]» frå ,  den 1. januar 2016.*  
 

; Referansar 


; Bibliografi
* D. Okoth Okombo (1997). *A Functional Grammar of Dholuo*. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
* A.N. Tucker (1994). *A Grammar of Kenya Luo (Dholuo)*. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.

## Bakgrunnsstoff
* Luo  - *UCLA Language Materials Project*, University of California Los Angeles (UCLA).
Eduardo Galeano

**Eduardo Galeano** () var ein uruguayansk forfattar, skribent og journalist, fødd og død i Montevideo.

Galeano byrja med å teikne karikaturar i ei sosialistisk vekeavis. Seinare var han redaksjonssjef i vekeavisa Marcha og sjefredaktør i dagsavisa Epoca. I 1971 gav han ut sitt mest leste verk; *Las venas abiertas de América Latina*, på norsk i 1979 *Latin-Amerikas åpne årer*. 

Etter militærkuppet i Uruguay i 1973 gjekk han i eksil i Argentina, men flykta vidare i 1976  då general Videla tok makta der. Galeano slo seg deretter ned i Spania og budde der i ni år. Sidan 1985 budde han atter i Uruguay.

Av Galeano sine romanar har *El fútbol a sol y sombra* frå 1995 kome på norsk med tittelen *Fotball i sol og skygge* (1998). Han er likevel mest kjend for sine essay og si historieskriving. Hans mest omfattande verk er trilogien *Memoria del fuego* (1982–87), dei tre bøkene kom ut på på norsk i 1998-99 under tittelen *Ildens erindring*.

## Kjelder

*Store norske leksikon 
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eduardo Galeano|Eduardo Galeano]]» frå ,  den 1. januar 2016.*
Årbok for Glåmdalen

**Årbok for Glåmdalen** var ei årbok med lokal- og kulturhistorisk stoff frå Glåmdalen som Austmannalaget ga ut mellom 1941 og 1992. Ho kom ut kvart år fram til 1984 og så i 1987, 1990 og 1992. I føreordet til første band heiter det at føremålet med boka er å nøre kjærleiken til heimemiljøet gjennom «innleving i vår eigen kulturarv, for der finn vi dei livsens grokrefter som kan hjelpe oss fram til å bli frigjorte, sjøltrygge menneske ...Vi skal vekke østerdølane, solungane og odølingane nasjonalt og styrke samkjensla». Håvard Skirbekk var redaktør for årboka frå 1941 og fram til han døydde i 1983. 

## Fotnotar
Al-`Ula

**Al-`Ula** (òg **Al Ola**, arabisk العلا, *al-ʿulā*; òg **Dedan**) er ein by kring 110&nbsp;km sørvest for Tayma (380&nbsp;km nord for Medina) nordvest i Saudi-Arabia. Byen låg langs kryddervegen.

Han var hovudstad for dei gamle lihyanittane (dedanittane). Her finst fleire arkeologiske funn som er over 2000 år gamle. 

## Historie
Den eldre historia til oasen er delt inn i fleire fasar. Det dedanittiske kongedømet strekkjer seg over 600- og 500 fvt. Dedan er nemnt i «Harraninskripsjonane». På desse er det fortalt korleis Nabonidus, kongen av Babylonia, leia eit militært felttog inn i nordlege Arabia i 552 fvt. eller noko seinare, og erobra Tayma, Dedan og Yathrib, den gamle Medina. 
Ein trur at kongedømet rundt 400-talet fvt. byrja å gå i arv. 

Dei neste fire hundreåra, fram til kring 100 fvt., eksisterte Kongedømet Lihyan. Nabatearane var herrar i regionen minst fram til 106 evt., då romarane erobra hovudstaden deira Petra. Nabatearane gjorde Hegra, dagens Mada'in Saleh, den andre hovudstaden sin. Maktsenteret i regionen flytta seg slik til Hegra, kring 22&nbsp;km nord for Al-`Ula.

Muhammed drog gjennom Al-`Ula i 630 på veg til Tabuk. Al-Mabiyat som ligg kring 20&nbsp;km unna, nær Mughaira, vart det neste handelssenteret i regionen. Det blømde frå kring 650 fram til det gjekk nedover ei stund før 1230. 

På 1200-talet vart gamlebyen i Al-`Ula bygd og mange steinar frå dei gamle ruinane i Dedan og Lihyan vart nytta om att. Al-`Ula vart så den største busetjinga i regionen fram til moderne tid. Det vart bygd ein jernbanestasjon for Hejazbanen i 1901-08. Jernbanelinja gjekk gjennom den vestlege delen av Al-Khuraiba kring 12 km nord for gamlebyen. På 1900-talet var det nye bysenteret oppretta ved sidan av gamlebyen og etter kvart flytta folk ut av dei gamle bygningane. Den siste familien skal ha drege der frå i 1983, medan moskéen var i drift fram til 1985. Både ruinane av mellomalderbyen og den antikke liyhanittiske busetnaden ligg i dag innafor den moderne byen. 

Den første europearen som vitja staden i moderne tid var Charles Doughty i 1876. Charles Huber var i Al-`Ula i 1881–82. Han kom attende i 1883 i lag med Julius Euting.
Dei franske oppdagarane A. Jaussen og R. Savignac vitja regionen i 1909 og igjen i 1910 og kopierte inskripsjonar og utforska ruinane. I 1968 undersøkte eit lag arkeologar frå Universitetet i London kring femten inskripsjonar. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Al-`Ula|Al-`Ula]]» frå ,  den 2. januar 2016.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
George Mackay Brown

**George Mackay Brown** () var ein skotsk forfattar frå Orknøyane. Han blei fødd og var mesteparten av livet bufast i heimbyen Stromness, som ligg på øya Mainland, og er den nest største byen på Orknøyane etter hovudstaden Kirkwall. 

## Liv og virke

Mackay Brown voks opp i ein fattig familie, men utvikla tidleg ein interesse for litteratur og historie. Som ung blei han råka av tuberkulose, og var difor stadbunden på heimstaden fram til han tok til med høgare utdanning ved Newbattle College utanfor Edinburgh som trettiåring. Her kom han i kontakt med den høgvyrde forfattaren og kritikaren Edwin Muir, som fekk avgjerande tyding for den litterære utviklinga hans. På slutten av femtitalet fullførte han ein mastergrad på ei avhandling om diktaren Gerard Manley Hopkins, og i 1961 konverterte han til katolisismen.

Etter studietida var Mackay Brown for det meste bufast på Stromness, der han skreiv fleire diktsamlingar, skodespel, prosabøker og essays. Som forfattar er han kritisk til den vesterlandske moderniteten, og mykje av diktinga er historisk orientert. Han såg på den nordiske høgmellomalderen som ein gullalder, samstundes glorifiserer han ikkje fortida. Forfattarskapen skildrar ofte småbønder og fiskarar og den naturbundne livsrytmen deira. Den litterære stilen hans er gjerne enkel og stuttmælt, og minnar om den lakoniske uttrykksmåten i norrøn sogelitteratur.

Av diktsamlingar kan ein nemne *Loaves and Fishes* (1959), *The Year of the Whale* (1965) og *Fishermen with Ploughs: A Poem Cycle* (1971). I *Orkney Tapestry* (1969) blandar han i hop prosa og dikt, legender og historie. Mellom romanane hans finn ein til dømes *Magnus* (1973) og *Beside the Ocean of Time* (1994), og blant fleire novellesamllingar *Winter Tales* (1995).

Eit utval av George Mackay Brown sine dikt er attdikta av Jostein Sæbøe i diktsamlinga *For øyane syng eg* (2015) på Nordsjøforlaget.

Mackay Brown var med på å skipa St Magnus-festivalen i 1977.

## Kjelder

*Sæbøe, J. (2015) «Etterord. Gjennom eit orkadisk nålauge» i – Mackay Brown, G. *For øyane syng eg* (s. 57-60). Sunde: Nordsjøforlaget.
*
Nilotiske språk

**Nilotiske språk** er ei gruppe av austsudanesiske språk som blir snakka i eit stort område rundt Sudan og Tanzania av nilotiske språk. Språka er delt i fire grupper:
* Austnilotiske språk som turkana og maasai
* Sørnilotiske språk som kalenjin og datooga
* Vestnilotiske språk som luo
* Burun

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nilotic languages|Nilotic languages]]» frå ,  den 2. januar 2016.*  
;Referansar

* 

## Bakgrunnsstoff
* Nilotic, Michael Cysouw
* The Nilotic Language Family, Doris Payne
Arnmødlingætta

**Arnmødlingætta**, også kalla **Arnungane**, var ei av dei mektigaste stormannsættene i Noreg frå sein vikingtid til langt inn i den norske mellomalderen.

Truleg ætta arnmødlingane frå Arnmod jarl, ein hovding som fall i slaget ved Hjørungavåg kring 986. Sonen Arne Arnmodsson var far til fleire søner som sette sitt stempel på noregssoga, dessutan var dottera Ragnhild gift med Hårek frå Tjøtta. Tre av sønene til Arne; Finn, Torberg og Arne, var mellom dei fremste i hæren til kong Olav Haraldsson, medan den fjerde sonen, Kalv Arnesson var mellom førarane for bondehæren då det stunda til slag på Stiklestad i 1030.

Torberg Arnesson gifte seg med Ragnhild, dotter til Erling Skjalgsson. Han budde på Giske, og er stamfar til Giskeætta, den mektigaste ætta på Sunnmøre til 15. hundreåret. Dottera Tora var hustru til kong Harald Hardråde, dei seinare kongane av Hardrådeætta var hennar etterkomarar.
 
Dotter til Finn Arnesson, Ingebjørg, var fyrst gift med Torfinn Sigurdsson jarl på Orknøyane og dermed stammor til dei seinare orknøyjarlane. Sidan vart ho gift med kong Malcolm Canmore og såleis mor til kong Duncan av Skottland. Ei anna dotter, Sigrid, var gift jarlen Orm Eilevsson og stammor til jarlane i Gautland og til Erling Skakke.

Son til Arne Arnesson, Jon, var gift med ei sondotter til Tore Hund, og fekk hand om Bjarkøy-godset. Jon Arnesson vart då ættefar til Bjarkøyætta.

## Kjelder
**Norsk Allkunnebok* I. bandet. 1949
Nedslagskrater på Europa

Jupitermånen Europa har relativt få nedslagskrater, noko som tyder på at yta til Europa er særs ung.

Forma til nedslagskratera på Europa ymsar med storleiken. Krater som har ein diameter på mindre enn 30 kilometer er djupe og har kantar og sentralområde som stikk opp frå lendet i kring. Kratera som er større enn dette er derimot flate og har konsentriske ringar. Det er mogeleg at heile kratergolvet fell saman i desse større kratera og at dei etterpå vert fylte inn.

Per 2. januar 2016 har Europa 41 namnsette nedslagskrater:

## Kjelder
Paul Scholes

**Paul Scholes** () er ein engelsk tidlegare fotballspelar, fødd i Salford, som spelte for Manchester United frå 1994 til 2013. På sine 19 sesongar vann han meisterligaen to gongar, ligameisterskapen elleve gongar, FA-cupen tre gongar og ligacupen to gonar.

### Klubbspel
Scholes debuterte for United med to mål mot Ipswich Town den 24. september 1994. Frå 1997 hadde han fast plass i fyrstellevaren til laget frå Manchester. Han viste seg som ein målfarleg midtbanespelar og skåra heile 107 mål på sine 499 ligakampar.

### Landslagsspel
I mai 1997 fekk Scholes sin landslagsdebut for England mot Sør-Afrika. Også her skåra han i debutkampen. Etter 66 landskamper og 14 mål for det engelske landslaget, takka han etter EM i fotball 2004 nei til vidare landslagsspel. Han deltok både i VM 1998 og 2002, samt EM 2000 og 2004, utan større suksess.

### Merittar
*Vinnar av Premier League: 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2007, 2008, 2009, 2011 og 2013 (11)
*Vinnar av FA-cupen: 1996, 1999 og 2004 (3)
*Vinnar av meisterligaen: 1999 og 2008
*Vinnar av ligacupen: 2009 og 2010

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Paul Scholes|Paul Scholes]]» frå ,  den 2. januar 2016.*
Totonakiske språk

**Totonakiske språk** er ein språkfamile som består av to språk, totonakisk og tepehua. Det mest utbreidde av dei er totonakisk, som blir tala av rundt 230 000 menneske, medan tepehua blir tala av om lag 10 000. Begge språka er utbreidde i det sentrale Mexico, hovudsakleg i delstatane Puebla, Veracruz og Hidalgo. Dei er òg ein del av det mesoamerikanske språkområdet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Totonakiske språk|Totonakiske språk]]» frå ,  den 2. januar 2015.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Upper Necaxa Totonac Project ved Universitetet i Alberta

; Litteratur

* Beck, David (2004). Upper Necaxa Totonac. Languages of the World/Materials 429. Munich: Lincom GmbH. ISBN 3-89586-821-3. 
* Beck, David (2008). "Ideophones, adverbs, and predicate qualification in Upper Necaxa Totonac". International Journal of American Linguistics 74 (1): 1–46. doi:10.1086/529462.
* Beck, David (2011). "Upper Necaxa Totonac Dictionary". Berlin: Mouton de Gruyter.
* Beck, David (2012). "Totonaco de Río Necaxa". In Paulette Levy & David Beck. Las lenguas totonacas y tepehuas: Textos y otros materiales para sus estudios (in Spanish). México, D.F.: Universidad Nacional Autónoma de México. pp. 195–267.
Saxo Grammaticus

**Saxo Grammaticus** () var ein dansk skrivar og historikar som var verksam  i mellomalderen. Han er kjend for å vere forfattaren av sogeverket  *Gesta Danorum* («Storverka gjort av danane»), som er skrive på latin.

Det er lite som er kjend i dag om Saxo Grammaticus og livet hans, og årstala for då han vart fødd og då han døydde er uvisse. I verket *Gesta Danorum* seier han at både faren og farfaren hans hadde tent som soldatar under den danske kongen Valdermar (1.) den Store (1131-1182), og at han sjølv kunne ynskje å tene kong Valdemar (2.) Sejr (1170-1241), men då helst på eit meir åndeleg vis. Dessutan er det kjend frå testamentet til den danske biskop og erkebiskop Absalon (om lag 1128-1201) at skrivaren Saxo fekk ettergjeve eit lån. Han må difor ha vore i arbeid for Absalon. Men det er ikkje kjend kva han gjorde for Absalon, sjølv om det er mest truleg at han har vore skrivar. I sogeverket nyttar han eit elegant klassisk latin som kan tyde på at han har vorte utdanna i utlandet, kan hende i ein fransk klosterskule.

Grammaticus er ikkje etternamnet til Saxo, men eit tilnamn han fekk i verket *Chronica Jutensis* frå om lag år 1342, der det finst eit samandrag av *Gesta Danorum* som er gjeve namnet *Compendium Saxonis*.

## Saxos ''Gesta Danorum''

Saxos *Gesta Danorum*, som på notidsdansk vert kalla *Danernes bedrifter*, *Saxos Danmarkshistorie*, *Saxos Danmarks Krønike*, *Danmarks Riges Krønike* eller *Saxos Krønike*, skildrar tidsrommet frå den danske kong Dan (ein truleg mytologisk, ikkje historisk, person som tradisjonelt vert sett på som den fyrste kongen i Danmark, og som landet skal ha fått namnet etter) og fram til kong Knud 6. Valdemarsøn (1163-1202). Verket vert avslutta med ei skildring av at venderane vart underlagt danskane i 1185.

Verket er på seksten bøker, der dei ni fyrste gjer greie for om lag 60 oldtidskongar. Desse bøkene er truleg basert på mellom anna ei latinsk utgåve av  Skjoldungsoga og av ei utgåve av den angelsaksiske krøniken. I slutten av åttande bok har han truleg stødd seg til skriftlege kjelder som Adam frå Bremen, Roskildekrøniken (eit lite latinsk verk som reknast for å vere den eldste freistnaden på dansk sogeskriving) og danmarkssoga som den dansk historikaren frå 1100-talet, Svend Aggesen, hadde skrive. Tiande til trettande boka skildrar tida frå kong Harald Blåtand fram til midten av 1100-talet. Den lange fjortande boka og den stutte femtande boka tek for seg tida for borgarkrigane i Danmark og regjeringstida til kong Valdermar den Store.

## Bakgrunnsstoff
*Saxo Grammaticus' Danmarkskrønike på Heimskringla
* Saxo Grammaticus etter projekt Runeberg
* Den latinske teksten i alle dei 16 bøkene
Naurisk

**Naurisk** (*Dorerin Naoero*) er eit malayopolynesisk språk i den austronesiske språkfamilien som blir tala på Nauru. Ein reknar med at rundt 6 000 menneske snakkar det, ca. halvparten av folkesetnaden på Nauru. Nesten alle innbyggjarane snakkar engelsk.

Det er eit språk i den mikronesiske greina av austronesiske språk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurisk|Naurisk]]» frå ,  den 2. januar 2015.*
Umgebindehaus

**Umgebindehaus** er den tyske nemninga på hustypar som er kjenneteikna av at andre høgda i huset og/eller taket ikkje kvilar på fyrste høgda fullt og heilt, men på ein konstruksjon som står utanfor eller utanpå ytterveggane i den fyrste høgda på to eller tre sider. Desse hustypane kan kombinere element frå lafta bygningar, bygningar i bindingsverk og i murte konstruksjonar i det same huset. Det er over den lafta parten av fyrste høgda i huset at den andre høgda kviler på ein særskild ytre konstruksjon. Umgebindehaus har særleg vore nytta i Schlesien, Oberlausitz og Nordböhmen og inn i Sächsische Schweiz i Tyskland.

## Bakgrunnsstoff
*Agnieszka Gaczkowska: ''Traditional Upper Lusatian Umgebinde House'' : ''Modern Reinterpretation''
Fritering

**Fritering** eller **frityrsteiking/-koking** er ein metode for å tilreia mat. I denne metoden steiker ein maten i varmt feitt. Det kan brukast feitt av animalsk opphav eller ein kan bruka planteoljer. Frityrfeittet skal ha ein temperatur som ligg mellom 160 og 180 grader. 

Frityrkoking er ei form for frityrsteking der råvaren er fullt dekt av olje, som f.eks under koking/steking av smultringar.

Frityrsteking eignar seg godt til dei aller fleste matråvarer, men nokre av dei må blansjerast før dei blir frityrsteikte. Ofte kan matvarene vendast i ei røre eller anna dekke som dannar ei velsmakande skorpe under friteringa.

Det er viktig at temperaturen ikkje er for låg når ein matvare skal frityrsteikast; då vil tilreiinga ta lang tid, og produktet vil ta til seg mykje feitt. Dersom temperaturen er for høg, vil maten lett brennast utanpå medan han framleis er rå inni.

## Bakgrunnsstoff
Lustenau

**Lustenau** er ein by og ein kommune i distriktet Dornbirn i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 22,3 km² med knapt 22 000 ibuarar i 2015. Byen  ligg på ei elveslette, på austbreidda av Alpenrhein, 404 meter over havet.

Opp til 1806 var Lustenau ein riksstad som tilhøyrde den tysk-romerske keisaren. Deretter var byen i ei kortare tid ein sjølvstendig stat. Fyrst i 1830 kom Lustenau under Austerrike. I det 20. hundreåret vart byen eit sentrum for broderi-industrien i Vorarlberg og er i dag ein viktig industriby og grensekommune mot Sveits. Elles i Vorarlberg er staden særleg kjend for det særprega talemålet til ibuarane og den store kyrkjefesten, «die Kilbi». 

Alpinisten Marc Girardelli er frå Lustenau.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Lustenau|Lustenau]]» frå ,  den 3. januar 2016.*
Hohenems

**Hohenems** er ein by og ein kommune i distriktet Dornbirn i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 29,2 km² med over 15&nbsp;600 ibuarar i 2015. Byen  ligg på ei elveslette i Rhindalen, 432 meter over havet.

Hohenems-palasset er eit renessansslott der Hohenems-greivane heldt hus. På 1700-talet vart i slottsbiblioteket funne to av dei tre viktigaste handskriftene med Nibelungenlied. Hohenems var frå 16. til det 18. hundreåret heimstad frå talrike jødiske familiar. I dag er Hohenems særleg kjend for musikkfestivalen Schubertiade. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Hohenems|Hohenems]]» frå ,  den 3. januar 2016.*
Schiaparelli på Mars

**Schiaparelli** er eit nedslagskrater aust i Terra Meridiani på Mars. Det har ein diameter på kring 460 kilometer og er namnsett etter den italienske astronomen Giovanni Schiaparelli.

Krateret er forma av vind, vulkanisme og vatn, og det har kanskje vore ein innsjø i området

## Kjelder
* ''Wind and water have shaped Schiaparelli on Mars'' - ESA

## Bakgrunnsstoff
Triaden Lørenskog Storsenter

**Triaden Lørenskog Storsenter**, tidlegare **Triaden**, er eit kjøpesenter på Rasta i Lørenskog kommune i Akershus fylke. Senteret opna i 1988, og vart kjøpt opp av Olav Thon Gruppen i 1992. 

## Bakgrunnsstoff
*
Steen & Strøm Metro Senter

**Steen & Strøm Metro Senter**, betre kjend som **Metro Senter** eller berre **Metro**, er eit kjøpesenter i Lørenskog kommune i Akershus fylke. Senteret opna i 1988.

## Bakgrunnsstoff
*
Garifuna

**Garifuna** er eit arawakspråk tala av rundt 300 000 medlemmar av garifunafolket langs den karibiske kysten av Honduras (om lag 98 000 brukarar), Guatemala (16 700) , Belize (16 100) og Nicaragua (1 500).

Garifuna har ein svært kompleks morfologi. Det har òg eit skilje i ordforrådet mellom ord som berre vert brukt av menn og ord som berre vert brukt av kvinner.

I 2009 vart språket teke med på UNESCO si liste over meisterverk i munnleg og immateriell kulturarv.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Garifuna (språk)|Garifuna (språk)]]» frå ,  den 3. januar 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*
Søre Osen

**Søre Osen** er ei grend som ligg vest i Trysil kommune i Innlandet. Grendesentret er Sjøenden, som ligg i sørenden av Osensjøen.

Coop Marknad Søre Osen er den lokale daglegvarebutikken, og har hatt funksjonen Post i butikk sidan postkontoret i grenda vart nedlagt.

Vestre Trysil skule ligg på Sjøenden. Skulen er barneskule for elevar frå begge sider av Osensjøens søre del, i tillegg til Tørberget, Storsvea og Rysjølia. Søre Osen barnehage held til i same bygg som Vestre Trysil skule.

Søre Osen kyrkje ligg på austsida av Osensjøen, cirka 8 kilometer nord for Sjøenden.
Kilpisjärvi

**Kilpisjärvi** (nordsamisk *Gilbbesjávri*) er ei busetnad i den nordvestre delen av Enontekis kommune i «Den finske armen» i Lappland i Finland. Staden har 86 innbyggjarar (per 20. april 2005). Kilpisjärvi ligg ved Europaveg 8, like ved grensa til Noreg. Den næraste busetnaden er tettstaden Skibotn ved Storfjorden, 43 kilometer lengre vest. Det går buss frå Kilpisjärvi til blant anna Tromsø (sommarstid), Karesuando og Rovaniemi (dagleg).

Plasseringa til staden ved norskegrensa gjer at grensehandel frå nordmenn er ein viktig del av økonomien i Kilpisjärvi. Det meste kjende landemerket i Kilpisjärvi er fjellet Saana, som er eit populært mål for fotturar frå staden.  Kilpisjärvi naturhus ligg ved foten av Saana. Det går òg vandrestier til Halde og Treriksrøysa. Eit radioteleskopobservatorium, KAIRA, er òg her.

## Trivia
Leno i Röyksopps musikkvideo «Poor Leno» er frå Kilpisjärvi.


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kilpisjärvi|Kilpisjärvi]]» frå ,  den 3. januar 2016.*
Santeri Alkio

**Santeri Alkio** (), opphavleg døypt  **Aleksander Filander**, var ein finsk forfattar og politikar.
´
Etter storstreiken i 1905 vart han ein framtredande skikkelse i finsk politikk, og var ein av grunnleggjarane til agrarforbundet. Mellom 1906 og 1929 tenestegjorde han som sjefredaktør for det leiande organet til partiet, Ilkka, i Vasa, og tilhøyrde frå 1907 til 1922 enkammarlantdagen-riksdagen. Han var den eigenlege utformeren av den politiske ideologien til agrarforbundet og ein av dei fremste forkjemperne for eit republikansk styresett under Finlands første år som sjølvstendig stat.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Santeri Alkio|Santeri Alkio]]» frå ,  den 3. januar 2015.*
Dumpventil

Ein **dumpventil** er ei anretning som slepp ut ladetrykk når gasspjeldet på ein turbolada ottomotor lukkar seg. Dumpventilen lar turboen spinne seg ned på ein fin måte utan harking og hosting. Som regel er det trykkdifferansen over gasspjeldet som opnar ein pneumatisk styrt ventil, men meir avanserte løysingar er og tatt i bruk.

Når gasspjeldet på ein turbolada motor utan dumpventil lukkar seg, bygger det seg opp eit trykk som bremser luftstraumen gjennom kompressoren. Det fører til at lufta slepp vingane på kompressorhjulet, turboen får redusert evna til å bygge ladetrykk og luftstraumen blir ustabil. Utblåsinga som kan oppstå om gasspjeldet stenger momentant, til dømes ved girskifte, kan sprenge luftfilteret eller skade vingane på kompressoren. Ein turbo med skada kompressorhjul kan fort bli ubalansert og havarere. Ein tennpluggmotor med dumpventil, kan difor operere med høgare ladetrykk og nærmare grensa for tilbakeslag, utan å risikere havari.
Adolf Ivar Arwidsson

**Adolf Iwar Arwidsson** () var ein innverknadsrik  finsk forfattar, politikar og historikar. I forfattarskapen sin var Arwidsson kritisk mot Finlands status som eit storfyrstedøme. Desse ytringene kosta han i 1822 jobben som foredragshaldar ved Kungliga Akademien i Åbo, og i 1823 emigrerte han til Sverige. I den seinare delen av livet sitt var han verksam i Sverige, der han heldt fram med dei politiske aktivitetane sine. Den finske nasjonale rørsla såg på Arwidsson som strategen bak det uavhengige Finland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Adolf Ivar Arwidsson|Adolf Ivar Arwidsson]]» frå ,  den 3. januar 2015.*
Otto Donner

**Otto Donner** () var ein finsk språkforskar og politikar. Donner var professor i sanskrit og komparativ indoeuropeisk språkforsking ved Helsingfors universitet, men studerte òg finsk-ugriske språk. Han var medlem av Finlands Landdag frå 1877 til 1905 og var utdanningsminister i Finland frå 1905 til 1908. Donner var òg initiativtakaren til danninga av Det finsk-ugriske samfunn i 1883.

Morsmålet hans var svensk, men han var fennoman av overtyding.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Otto Donner|Otto Donner]]» frå ,  den 3. januar 2016.*
Elverumsmål

**Elverumsmålet** høyrer til dei østerdalske målføra. Denne artikkelen tek utgangspunkt i *Elvromsmaalets grammatik* av Johan Hogstad frå 1906.

## Formlære
### Substantiv
### Pronomen
#### Eintal

#### Fleirtal

#### Eigedomspronomen

## Kjelder

*
Eljas Erkko

**Juho Eljas Erkko** () var ein finsk politikar og finsk utanriksminister frå 1938 til 1939. Han representerte partiet Kansallinen Edistyspuolue.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Eljas Erkko|Eljas Erkko]]» frå ,  den 1. januar 2015.*  


## Bakgrunnsstoff
* Eljas Erkko i *Biografiskt lexikon för Finland*
Sari Essayah

**Sari Essayah** () er ein finsk tidlegare friidrettsutøvar (kappgjengar) og riksdagsrepresentant. Sidan 2009 er ho medlem av Europaparlamentet. 

Essayah konkurrerte hovudsakleg på 10 km og var best på midten av 1990-talet. Høgdepunkta i karrieren var VM-gullet i 1993 i Stuttgart og EM-gullet i 1994 på heimebane i Helsingfors. Etter OL 1996, der Essayah vart nr. 16, valde ho å leggja opp. 

Frå 2003 til 2007 var Essayah representant i Finlands riksdag for Kristdemokraterna i Finland. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sari Essayah|Sari Essayah]]» frå ,  den 3. januar 2016.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Karl-August Fagerholm

**Karl-August Fagerholm** () var ein finlandssvensk sosialdemokratisk politikar. Fagerholm var statsminister i tre etappar; 1948–50, 1956–57 og 1958–59). Han sat i riksdagen 1930-1965.

I 1956 var han Finlands sosialdemokratiske parti sin kandidat ved presidentvalet og tapte knapt mot Urho Kekkonen.

Fagerholm var òg kjent som ein ivrig forkjemper for det nordiske samarbeidet og var ein flittig gjest i Stockholm hos blant anna Tage Erlander.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Karl-August Fagerholm|Karl-August Fagerholm]]» frå ,  den 3. januar 2015.*  

## Bakgrunnsstoff
* Karl-August Fagerholm i *Biografiskt lexikon för Finland*
Pekka Haavisto

**Pekka Olavi Haavisto** () er ein finsk politikar for Gröna förbundet. Han var medlem av Riksdagen frå 1987 til 1995 og er frå 2007 på nytt riksdagsmann. Haavisto var frå 1995 til 1999 miljøminister og minister i utenriksdepartementet i regjeringa Lipponen I. Han var frå 1993 til 1995 partileiar i Gröna förbundet og var frå 2000 til 2006 leier i Det europeiske grøne partiet.

Haavisto har arbeidd for SN og SNs miljøprogram (UNDP). Frå 2005 til 2007 var han EUs spesialrepresentant for Sudan og Darfur, og deretter var han SN-rådgjevar for fredsprosessen i Darfur.

I 2012 stilte Haavisto til presidentvalet i Finland. Han kom på andreplass med 18,8 % av røystene i første runde og gjekk vidare til andre valomgang. I den avgjerande valomgangen tapte han for Sauli Niinistö.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Pekka Haavisto|Pekka Haavisto]]» frå ,  den 5. januar 2016.*  
 
## Bakgrunnsstoff
* 
* Biografi frå Finlands riksdag (svensk)
Solheim Senter

**Solheim Senter**, offisielt **Skårersletta 10**, er eit bygg med kjøpesenter og leigebustadar i Lørenskog kommune i Akershus fylke.

## Bakgrunnsstoff
*
Lørenskog-Arbeideren

***Lørenskog-Arbeideren*** var ei avis som kom ut i Lørenskog kommune i Akershus fylke. Avisa vart gjeven ut av Lørenskog kommunistlag frå 1926 til 1927, og var eit talerøyr for Norges Kommunistiske Parti.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Lørenskog-Arbeideren|Lørenskog-Arbeideren]]» frå ,  den 4. januar 2016.*
Politigradar i Sverige

**Politigradar i Sverige** sidan 2015.


File:Swedish-police-rank-new-01.svg|Rikspolischef Politidirektør
File:Swedish-police-rank-new-02-1.svg|Polisdirektör Assisterande politidirektør
File:Swedish-police-rank-new-02-2.svg|Biträdande polisdirektör
File:Swedish-police-rank-03.svg|Polismästare (chef polisområde)Politimeister
File:Swedish-police-rank-04.svg|PolismästarePolisöverintendent Visepolitimeister
File:Swedish-police-rank-05.svg|Polisintendent Politiinspektør
File:Swedish-police-rank-06.svg|Polissekreterare Politifullmektig
File:Swedish-police-rank-07.svg|Poliskommissarie Kriminal-kommissarie  (chef sektion) Politioverbetjent
File:Swedish-police-rank-08.svg|Poliskommissarie  Kriminal-kommissarie Politiførstebetjent
File:Swedish-police-rank-09.svg|Polisinspektör  Kriminalinspektör (chef grupp) Politibetjent 3
File:Swedish-police-rank-10.svg|PolisinspektörKriminalinspektör Politibetjent 2
File:Swedish-police-rank-11.svg|Polisassistent  (minst 4 års tillsetting)
File:Swedish-police-rank-12.svg|Polisassistent Politibetjent 1
File:Swedish-police-rank-13.svg|Polisaspirant

## Kjelder
*
Politigrader i Finland

Dette er eit oversyn over **politigrader i Finland.**

Fil: Nuorempi konstaapeli.svg|Nuorempi&nbsp;konstaapeli/Yngre konstapelPolitibetjent 1
Fil: Vanhempi konstaapeli.svg|Vanhempi&nbsp;konstaapeli/Äldre konstapelPolitibetjent 2
Fil: Ylikonstaapeli.svg|Ylikonstaapeli/ÖverkonstapelPolitibetjent 3


Fil: Komisario.svg|Komisario/KommissariePolitiførstebetjent
Fil: Ylikomisario.svg|Ylikomisario/ÖverkommissariePolitioverbetjent
Fil: Poliisitarkastaja.svg|Poliisitarkastaja/PolisinspektörPolitiinspektør 
Fil: Apulaispoliisipäällikkö.svg|Apulaispoliisipäällikkö/Biträdande polischefVisepolitimeister


Fil: Poliisiylitarkastaja.svg|Poliisiylitarkastaja/PolisöverinspektörPolitioverinspektør
Fil: Poliisipäällikkö.svg|Poliisipäällikkö/PolischefPolitimeister
Fil: Poliisijohtaja.svg|Poliisijohtaja/PolisdirektörPolitidirektør
Fil: Poliisiylijohtaja.svg|Poliisiylijohtaja/PolisöverdirektörPolitidirektør 


## Kjelder
*
Ateneum

**Ateneum** er nasjonalgalleriet i Finland. Kunstmuseet ligg ved jarnbanetorget i Helsingfors. Bygningen er teikna av arkitekt Theodor Höijer og vart ferdigstilt i 1887. 

Bygningen inneheld i dag kunstmuseet Ateneum, Billedkunstens sentralarkiv (*Kuvataiteen keskusarkisto*) og Konstmuseenes utviklingseining (Taidemuseoalan Kehittämisyksikkö Kehys). Alle desse er einingar av *Statens konstmuseum* (Valtion taidemuseo). Kunstmuseet omfattar òg samtidskunstmuseet Kiasma og kunstmuseet Sinebrychoff.

## Bygningen
Fasaden til Ateneum er dekorert med skulpturar og relieff. Over hovudinngangen, i nivået til andre etasje, finst byster av tre kjende kunstnarar frå antikken: Bramante, Rafael og Fidias. Over dei igjen står fire kariatyder som ber pedimentet. Dei fire symboliserer dei fire klassiske kunstartane arkitektur, måleri, skulptur og musikk. Høgdepunktet til fasaden er pedimentet, der Gudinna for kunst velsignar verk frå dei ulike kunstartene. Desse skulpturane og relieffa er skapt av Carl Sjöstrand. Mellom vindauga i andre etasje finst fleire relieff av finske og utanlandske kunstnarar, utført av Ville Vallgren. 

Under pedimentet står det skrive med gullbokstavar «Concordia res parvae crescunt» ('I samklang spirer den vesle'); dette viser til den lange kampen for å få etablert eit kunstakademi. Det finske kunstakademiet Kuvataideakatemia var tidlegare i bygningen, saman med Konstindustriella högskolan (*Taideteollinen korkeakoulu*).

## Samlingane
Samlingane omfattar ca. 20 000 arbeid, og er for ein stor del bygd på donasjonar, av dei vert  ei gåve frå samlaren *H.F. Antell* rekna som den viktigaste. 

Blant kunstnarar som er representert i museet kan nemnast Hans Norsbo, Hugo Simberg, Pekka Halonen, Albert Edelfelt, Ferdinand von Wright (blant anna *Stridande tjädertuppar*), Magnus von Wright, Marcus Collin, Akseli Gallen-Kallela (blant anna triptyket *Aino*), Werner Holmberg, Helene Schjerfbeck (blant anna med *Rekonvalesenten* og fleire sjølvportrett) og Eero Järnefelt (blant anna med *Trälar under penningen*), Johan Jakob Tikkanen. Skulptøren Johannes Takanen er òg representert. 

Museet er opent kvar dag frå kl. 10.00 til kl. 20.30 (17:00 i helga), og stengt måndag.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ateneum|Ateneum]]» frå ,  den 4. januar 2016.*  


## Bakgrunnsstoff
*
Helene Schjerfbeck

**Helene Schjerfbeck** () var ein finlandssvensk målar. Ho er blant anna kjent for ein ei rekkje ekspressive sjølvportrett og motiv i ein uttrykksfull konsentrasjon og forenkling med markant linjerytme og sparsomme, fint berekna fargeaksentar.

## Liv
Schjerfbeck var fødd i Helsingfors i det dåverande Storfyrstedømet Finland.

Åra 1877-79 studerte ho for Adolf von Becker og i 1880-åra var ho elev på Académie Colarossi i Paris. Også i 1890-åra var ho mykje i Paris, der ho blant anna arbeidde i Albert Edelfelt sitt atelier 1896–97. Si første separatutstilling hadde Schjerfbeck i Helsingfors 1917 med hjelp av kunsthandlar Gösta Stenman, som òg ordna med den første utstillinga hennar i Stockholm i 1937, der ho slo igjennom 75 år gammal. Etter utenlandsoppholdene og åtte års lærarverksemd i Helsingfors til 1902, levde ho resten av livet sitt stille og isolert i finske småbyar. Schjerfbeck vart verande ugift. Ho døydde i Saltsjöbaden i Sverige.

## Verk

Frå tidlege historiske og realistiske måleri utvikla Schjerfbecks malarkunst seg i modernistisk retning. Ho målte seinare primært stilleben og uttrykksfulle sjølvportrett i eit mot alderdomen stadig meir redusert og koloristisk sparsomt måleri. Berømte måleri er blant anna *Konvalescenten* (1888) og *Självporträtt med svart bakgrund* (1915).

Schjerfbeck var sjukeleg og budde lenge i sjølvvald isolasjon i Hyvinge og seinare i Ekenäs. Dei siste åra sine heldt til ho i Sverige, i Saltsjöbaden. I Hyvinge finst framleis *Sininen talo* («Blåa huset») der Schjerfbeck budde. Huset er ikkje blått idag (det er gult no). Også ei gate i Hyvinge ber namnet hennar, *Helenenkatu* (Helenegatan), i tillegg til ein restaurant på denne gata, *Ravintola Helene* (Restaurant Helene). Restauranten ligg der heimen til  Schjerfbeck ei tid låg.

Ei betydeleg samling av Schjerfbecks verk finst idag på Gyllenbergs konstmuseum i Helsingfors.

Livet hennar ligg til grunn for Rakel Liehus roman *Helene*, som vart nominert til Litteraturprisen til nordisk råd frå Finland.

## Galleri

Haavoittunut soturi hangella by Helena Schjerfbeck 1880.jpg|«Såra soldat i snøen», 1880
Tanssiaiskengat iso by Helena Schjerfbeck 1882.jpg|«Danseskoen», 1882
Tytuotokuva by Helena Schjerfbeck 1885.jpg|«Jenteportrett», 1885
Profile of a girl by Helena Schjerfbeck 1887.jpg|«Jente i profil», 1887
Helene Schjerfbeck (1862-1946)- The Convalescent - Toipilas - Konvalescenten (32721924996).jpg|«Rekonvalesenten» (Konvalescenten), 1888
De camino a la Iglesia by Helena Schjerfbeck 1900.jpg|«På veg til kyrkja», 1900


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Helene Schjerfbeck|Helene Schjerfbeck]]» frå ,  den 4. januar 2015.*  


## Bakgrunnsstoff
* Helene Schjerfbeck på Åbo kunstmuseum
Randulf Dalland

**Randulf Dalland** () var ein norsk politikar som representerte Bergen og Norges Kommunistiske Parti på Stortinget i perioden 1945–49.

Dalland arbeidde som rørleggjar i heimbyen Bergen frå 1915 til 1927. Han engasjerte seg tidleg i fagrørsla og etter kvart i den kommunistiske ungdomsorganisasjonen. I det radikale miljøet i heimbyen møtte han Anna Paulson, som han gifta seg med.

Ekteparet busette seg i Odda, der Dalland dreiv eiga rørleggjarverksemd. I 1927 melde han seg inn i NKP, og var i fleire år formann for partiet i Odda, ei industribygd der NKP stod sterkt. Frå 1930 til 1932 redigerte Dalland den lokale NKP-avisa Hardanger Arbeiderblad, der også kona arbeidde. Han var medlem av Odda heradsstyre i åra 1932–34. Frå 1932 til 1935 var han sekretær i fagopposisjonen på Vestlandet, samstundes som han var journalist i NKP-avisa Arbeidet. Frå 1935 til 1937 var han innvald i Bergen bystyre.

I 1935/36 studerte Dalland ved den såkalla Lenin-skulen i Moskva. Han braut av studiane for å delta i den spanske borgarkrigen. Saman med andre friviljuige fekk han opplæring og offiserskurs ved ein militærskule i byen Rjlazan sør for Moskva.

Tidleg i 1937 reiste han via Sverige og Frankrike til Spania. Familien vart buande i Moskva. I Spania slutta Dalland seg til den 11. internasjonale brigade, der han var løytnant i ei sambandsavdeling. Under eit oppdrag bak fiendelinjene på Madrid-fronten vart han i juni 1937 teken til fange, og seinare dømd til døden. Både politisk og diplomatisk arbeidde norske styresmakter for å få sett han fri, og i 1940 vart han utvist frå Spania.

Dalland lukkast ta seg til Storbritannia, der han under andre verdskrigen frå juni 1940 gjorde teneste i den norske brigaden i Skottland. Ved radioapparatet i militærleiren fekk han overraskande livsteikn frå familien: Dalland forstod brått at det var røysta til kona han høyrde frå Radio Moskva.  Anna Dalland hadde fått ei ganske sentral rolle i løpet av dei åra ekteparet ikkje hadde kontakt.

Dalland vart dimittert frå militæret i november 1945, omtrent samstundes som kona kunne forlate Moskva og reise tilbake til heimlandet. I Noreg vart Dalland vald inn på Stortinget i det første etterkrigsvalet, då NKP vann 11 mandat. På Tinget var han medlem av militærkomiteen og Lagtinget.

Frå 1950 til 1965 var Dalland partisekretær i NKP. Ein periode var han også journalist i partiavisa Friheten.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Randulf Dalland|Randulf Dalland]]» frå ,  den 4. januar 2016.*
Böle i Helsingfors

**Böle** (finsk *Pasila*) er ein bydel i den finske hovudstaden Helsingfors. Han ligg sentralt nord for bykjernen og grensar mot bydelen Vallgård i aust, Berghäll (Kallio) i sør og Centralparken (Keskuspuisto) i vest. Bydelen er delt inn i ein austleg og ein vestleg del. Fordi han ligg sentralt (berre fem minutt med tog frå sentrum) og har lågare husleie enn sentrumsbustadene, er han ein populær bydel å bu i. Böle har om lag 8 000 innbyggjarar, fordelt på 3 500 i den austlege delen og 4 500 i den vestlege delen, som først og fremst er bustadsområde. Den austlege delen av Böle er eit aktivt forretningsområde som blant anna har sin eigen jernbanestasjon, eit Holiday Inn-hotell og Helsingfors Varemesse.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Böle (Helsingfors)|Böle (Helsingfors)]]» frå ,  den 5. januar 2016.*
Vallgård

**Vallgård** (finsk **Vallila**)  er ein bydel i Helsingfors i Finland. 

Vallgård er ein nordleg bydel som grensar mot Böle i vest og Berghäll i sør. Akkurat som Berghäll består Vallgård mest av bustader og er kjent som ein arbeidarklassebydel. Vallgård er kjent for marknaden sin, der den finske frelsesarmeen ofte held marknad. Denne marknaden vart brukt i Aki Kaurismäki sin film *[[Mannen utan minne]]*. 

Vokalisten i HIM, Ville Valo, vart fødd i Vallgård.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vallgård|Vallgård]]» frå ,  den 5. januar 2016.*