open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ståande hær

Ein **ståande hær** er ein hær er som består av fulltidssoldatar, som «står over», altså som ikkje vert sende heim i fredstid. Dei skil seg frå ein militærreserve, som berre vert aktivert under krig eller naturkatastrofar. Ståande hærar er som regel betre utrusta, betre trente og betre førebudd for krisesituasjonar, avskrekkingsforsvar eller for krigssituasjonar.

Den ungarske kongen Matthias Corvinus hadde ein ståande hær frå 1460-talet kalla Fekete Sereg, som var ein uvanleg stor hær på denne tida, og som vann ei rekkje slag og erobra delar av Austerrike, Wien (1485) og delar av Böhmen. Den første «moderne» ståande hæren i Europa var janitsjarane til Det osmanske riket oppretta på 1300-talet. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Standing army|Standing army]]» frå ,  den 12. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
Garnison

Ein **garnison** (frå fransk, avleidd frå *garnir*, 'å utstyre') er ein militærstyrke som er stasjonert på ein særskild stad. I den opphavlege tydinga av ordet hadde denne styrken som oppgåve å verne staden, gjerne ei festning, eit slott eller ein by. Byar som har ein militærforlegning vert ofte kalla garnisonsbyar. 

Seinare har ein byrja å nytte ordet om styrkar som er stasjonert ein særskild stad utan at dei har oppgåve knytt til nettopp denne staden. Ordet vert nytta på denne måten i Det norske forsvaret, der ein til dømes har Garnisonen i Porsanger og Garnisonen i Sør-Varanger. Noko liknande gjeld i Storbritannia, der dei større militære basane, med meir enn ein leir og eige hovudkvarter vert kalla garnisonar. 

I Israel er ei garnisonseining (hebraisk חיל מצב; *cheil matzav*) ei regulær eining som forsvarer eit spesifikt område som ein by, ein provins, ei festning eller ein enkelt bygning.
Brzeg

**Brzeg** (tysk *Brieg*) er ein by sørvest i Polen med opp under 40&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i Schlesien i Opole-voivodskapet ved den venstre breidda til Oder. Brzeg er administrasjonssenter i fylket med same namn. 

Fram til 1945 var byen ein del av Tyskland. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Nysa i Polen

**Nysa** (tysk *Neisse* eller *Neiße*) er ein by sørvest i Polen ved elva Nysa Kłodzka. Han har om lag 45&nbsp;000 innbyggjarar og ligg i Opole-voivodskapet. Han er administrasjonsstad i fylket med same namn. Byen utgjer den urbane delen av eit større område kalla Gmina Nysa, som inneheld om lag 60&nbsp;000 innbyggjarar. Han er den største byen i Polen som ikkje strengt tatt ligg i ein «urban» kommune.

Fram til 1945 høyrte byen til Tyskland.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Wilhelm Reinhard von Neipperg

**Wilhelm Reinhard von Neipperg** () var ein austerriksk general. 

Han kom frå ein gammal familien frå Schwaben og faren hans, Eberhard Friedrich von Neipperg (1655-1725) hadde vore feltmarkskalk for keisarriket. 

Etter å ha kjempa mot tyrkarane i 1710-åra gav han seg med militæret for å ta seg av utdanninga til hertug Frans I, den framtidige keisaren av Det tysk-romerske riket. Han vart utnemnd til feltmarskalk i 1733 og dekte den austerrikske tilbaketrekkinga etter nederlaget deira ved Krotska og deltok i forhandlinga av Freden i Beograd (1739). To år seinare, under den austerrikske arvefølgjekrigen, kommanderte han den austerrikske hæren som vart slått i slaget ved Mollwitz av Fredrik II av Preussen.

Han døydde i Wien i 1774.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wilhelm Reinhard von Neipperg|Wilhelm Reinhard von Neipperg]]» frå ,  den 13. november 2008.*
Leopold II Maximilian av Anhalt-Dessau

**Leopold II Maximilian, fyrste av Anhalt-Dessau** () var ein tysk fyrste frå Huset Askanien og herskar i fyrstedømet Anhalt-Dessau. Han var òg ein general i Preussen. 

Han var den andre sonen av Leopold I av Anhalt-Dessau, som vart kalla «Gamle Dessauer» (*der alte Dessauer*) gjennom den morganatiske kona hans Anna Louise Föse.

## Liv
Berre ni år gammal vart Leopold med far sin i militærteneste i den prøyssiske hæren. I 1715 fekk han tittelen oberstløytnant som leiar av Infanteriregiment nr. 27 av Stendal. I 1733 leia han dei prøyssiske styrkane ved byen Mühlhausen i Thüringen under den første schlesiske krigen. 

Då den eldste broren, arvefyrsten Vilhelm Gustav, døydde i 1737, vart Leopold den nye arvingen til Dessau. Vilhelm Gustav var då alt gift og hadde ni born, men kona var ikkje adeleg og på grunn av dette vart han nekta etterfølgjar. Etter at faren døydde i 1747 arva derfor Leopold Anhalt-Dessau.

Leopold var ein av dei beste underordna generalane til Fredrik II og skilde seg ut med å erobre Glogau i 1741, og for dugleiken han viste som leiar i slaga ved Mollwitz, Chotusitz (der han vart *[[Generalfeldmarschall]]* på slagmarka), Hohenfriedberg og Soor.

Leopold var gift med Gisela Agnes og til saman fekk dei sju born, mellom anna Leopold III Fredrik Frans, som etterfølgde faren som fyrste av Anhalt-Dessau. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leopold II, Prince of Anhalt-Dessau|Leopold II, Prince of Anhalt-Dessau]]» frå , den 13. november 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Sanghadagen

**Sanghadagen** eller **maghapuja** er ei buddhistisk høgtid til ære for det buddhistiske samfunnet, og til minne om fire lukkelege samantreff som fann stad på same dag, ni månader etter oppvakninga til Buddha. 

Feiringa er særleg viktig for theravadabuddhistar i Kambodsja, Laos og Thailand, i dei to sistnemnde er han offentleg høgtidsdag. Her blir sanghadagen feira ved fullmåne i månaden *[[magha]]*, som regel i februar eller byrjinga av mars etter den vestlege kalenderen. Den austlege sanghadagen i 2009 var den 9. februar. Vestlege buddhistar feirar derimot høgtida i november. 

## Bakgrunn

Dei fire tinga som hende på den opphavlege sanghadagen var at 1&nbsp;250 opplyste disiplar møttest hjå Buddha, at dei alle var blitt ordinert av Buddha sjølv, at dei møttest utan nokon avtale på førehand, og at møtet fann stad ved fullmåne. Sanghadagen er ein av *[[uposatha]]*-dagane, sabbatliknande markeringar særskilt vigde til å følgja dei buddhistiske *[[dhamma]]*-prinsippa.

«Sangha» er eit ord som viser til buddhistfellesskapen, anten alle buddhistar eller berre munkar og nonner. På den første sanghadagen i Rajagaha heldt Buddha preika kalla *[[Patimokkha]]*, som gav munkane dei grunnleggjande reglane for korleis dei skulle leva og undervisa om buddhismen. 

## Feiring
Det finst ulike måtar å feira dagen på. Det er vanleg å halda seremoniar om dagen, medan ein går i opptog med levande lys rundt tempel om kvelden. Ein kan også gje gåver.

## Kjelder

* buddhamind.info 
* learningandteaching.unsw.edu.au 
* Sangha Day ved bbc.co.uk
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Magha Puja|Magha Puja]]» frå , den 13. november 2008.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Tåte

Ei **tåte** er ein liten pose med noko velsmakande i til å suge på for småborn. Inn i ein bomullsklut vert det lagt graut, mjølk eller noko som smakar søtt. Dette innhaldet vert forma som ei lita kule. Så vert det knytt ein tråd kring. Den som lagar tåta kan ta henne i munnen så ho vert god å suge på. For å gjere tåta ettertrakta har ein dyppa henne i sukker. 

I staden for tåte brukar ein no narresmokk.
## Kjelder
* Ingeborg. L. Bø: Linde. Tåte. Banstol. *Romsdal Sogelag Årsskrift 1984*
Øvre Schlesien

**Øvre Schlesien** (tsjekkisk *Horní Slezsko*; tysk *Oberschlesien*; tysk schlesisk *Oberschläsing*, latinsk *Silesia Superior*; polsk *Górny Śląsk*; polsk schlesisk *Gōrny Ślōnsk*) er den søraustlege delen av den historiske og geografiske regionen Schlesien. Nedre Schlesien ligg i nordvest. Gjennom historia har Øvre Schlesien vore underlagt Polen, og vore ein del av Det tysk-romerske riket gjennom Böhmen, Austerrike, Preussen og seinare ein del av Det tyske keisardømet. I dag er regionen delt mellom Polen (Opole og Schlesiske voivodskap) og Tsjekkia (Tsjekkiske Schlesien eller regionen Mähren-Schlesien).

Øvre Schlesien ligg i Det schlesiske høglandet mellom øvre Oder og øvre Wisła. I Øvre Schlesien industriområde bur det om lag 3,5 millionar innbyggjarar. 

Opole Schlesien, Cieszyn Schlesien og Austerriksk Schlesien er historiske delar av Øvre Schlesien. Opole Schlesien dannar i dag det meste av Opole-voivodskapet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Upper Silesia|Upper Silesia]]» frå , den 13. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
* Schlesisk sjølvstyrerørsle 
* Schlesisk digitalt bibliotek
Kirsten

**Kirsten** er ein dansk variant av kvinnenamnet Kristine. Dette namnet kjem frå det latinske *Christiana*, 'kristen', som er er avleidd av det greske ordet for Kristus, *Christós* ('salva'). Namnet er i slekt med former som norsk og finsk Kirsti og svensk Kerstin. 

Kirsten har norsk namnedag den 13. november.

## Bruk
Kirsten er det nest mest brukte kvinnenamnet i Danmark. Det var spesielt populært på jentebarn fødd på 1930-, 1940- og 1950-talet. Kirsten er også eit vanleg namn i Tyskland.

I Noreg var Kirsten mykje gjeve på 1700-talet og igjen rundt 1940-talet. Det var 9&nbsp;293 kvinner som hadde Kirsten som første førenamnet i Noreg i 2008 (SSB).

## Uttale
På norsk blir namnet gjerne uttalt med kj-lyd i byrjinga, (IPA []), medan det på andre språk er vanleg med ein hard k-lyd i byrjinga. I det germanske språkområdet er den første vokalen som regel ein i, medan han på engelsk gjerne blir meir som ein ø-lyd (IPA []).

## Kjende namneberarar
* Kirsten Munk (1598-1658), gift med kong Kristian IV av Danmark-Noreg
* Kirsten Flagstad (1895-1962), norsk sopran
* Kirsten Hansteen (1903-1974), norsk politikar, første kvinnelege regjeringsmedlem
* Kirsten Auken (1913-1968), dansk lege og forkjempar for seksualopplysing
* Kirsten Holst (1936-2008), dansk forfattar
* Kirsten Bråten Berg (f. 1950), norsk folkemusikar
* Kirsten Gillibrand (f. 1966), USA-amerikansk kongresspolitikar
* Kirsten Dunst (f. 1982), USA-amerikansk skodespelar

### Oppdikta personar
* Kirsten Giftekniv, opphavleg frå skodespelet *Den forvandlede brudgom* av Ludvig Holberg

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kirsten|Kirsten]]» frå , den 13. november 2008.*
Paleoøkologi

**Paleoøkologi** er læra om økologien i fortida og rekonstruksjonen av tidlegare økosystem. På grunn av at det er denne perioden det finst mest bevarte restar frå er det særleg kvartærtida som vert undersøkt, det vil seie dei siste par millionar åra. Vitskapen er knytt til biologi, geologi, kjemi, arkeologi og fleire andre disiplinar, og nyttast til å kasta lys over naturlege så vel som menneskeskapte endringar i fauna og flora over tid.

Paleoøkologien søker særleg å forstå livet i fortida, som vegetasjonshistorie, utviklingshistoria til innsjøar (paleolimnologi), istidar og verknaden av menneskeleg aktivitet som jordbruk, industrialisering og liknande. Ein gjer òg rekonstruksjonar av fysiske og kjemiske tilhøve, til dømes klima, pH, CO2-innhald i atmosfæra og liknande.

## Metode
Som regel nyttar paleoøkologar kjerneprøvar frå innsjøar, myrer og is for å vinna ut data å basera rekonstruksjonane sine på. Data som vert brukt i feltet omfattar mellom anna pollen, fossil av plantar og dyr, ulike konsentrasjonar av radioaktive og/eller stabile isotopar, sedimentsamansetnad (litologi), spor av pigment og andre biokjemiske stoff, prosentdel av organisk materiale og meir.

Organismar som særleg eignar seg til rekonstruksjonar av miljøtilhøve omfattar mellom anna diatomear, fjørmygglarvar, bladfotkreps, algegruppene *[[Chrysophyta]]* og *[[Foraminifera]]*, biller og ikkje minst planter.

Ei paleoøkologisk undersøking tek til med å definera ei problemstilling ein ønskjer å kasta lys over. Vidare må ein velja ein stad å ta prøver frå og kva slags data ein skal ta utgangspunkt i. Dei fleste forskarane innanfor feltet meiner dei beste resultata kjem når ein undersøker fleire slags indikatorar i same undersøking, gjerne frå same prøvekjerne.

## Filosofi
Palaeoøkologien byggjer på eit uniformitarianistisk prinsipp om at naturlege endringar har vore av same slag som dei prosessane me ser i naturen i dag og at dei har gått føre seg om lag like fort. Dette vert ofte summert opp i setninga "notida er nøkkelen til fortida".

## Bruk
Gjennom paleoøkologien kan ein kasta lys over ei rekkje prosessar som går føre seg i naturen; evolusjon, istider og mellomistider, korleis menneskesamfunn og natur påverkar kvarandre, naturlege klimaendringar, svingingar i bestandar av ymse organismar og meir. Sidan mange av desse prosessane går føre seg over lengre tid enn det individuelle forskarar har på seg til å gjennomføra sjølvstendige eksperiment, er det lettare å studera dei gjennom rekonstruksjonar av kva som allereie har skjedd.

## Sjå òg
* Pollenanalyse
* Paleolimnologi

## Kjelder
* Birks, H.J.B. & Birks, H.H. (1980): *Quaternary Palaeoecology* Blackburn Press, New Jersey – ISBN 1-930665-56-3
RER

**RER** *(*'R**éseau **E**xpress **R*'égional)* er eit nettverk av lokaltog i Paris. Nettverket fungerer som eit metrosystem, men dekkjer eit større område enn den eigentlege Parismetroen. RER-toga har færre stasjonar i det sentrale Paris, men fleire forbindingar til metroen både rundt og i sjølve bykjernen. Dei to systema utfyll kvarandre difor på ein effektiv måte.

RER har ei sporlengde på 587&nbsp;km, og har 257 stasjonar. RER er eigd av RATP og SNCF.

## Kart

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:RER|RER]]» frå , den 13. november 2008.*
Anhalt-Dessau

**Anhalt-Dessau** var eit fyrstedøme og seinare hertugdømet i Tyskland. Det vart oppretta i 1396 etter delinga av fyrstedømet Anhalt-Zerbst. Hovudstaden i staten var Dessau. Anhalt-Dessau opplevde fleire delingar med det eksisterte og Anhalt-Köthen vart oppretta i 1471. Fyrstedømet vart delt for andre gong i 1544 då Anhalt-Plötzkau vart oppretta. Frå 1561 fram til 1603 var Anhalt-Dessau under fyrstane av Anhalt-Zerbst og i 1603 vart Anhalt-Dessau oppretta på ny. I 1807 vart det opphevd til eit hertugdøme. 

Etter at den siste hertugen av Anhalt-Bernburg døydde i 1863 kom alle Anhalt-områda under hertugen av Anhalt-Dessau, som då tok den nye tittelen hertug av Anhalt for det nyoppretta hertugdømet Anhalt.

## Fyrstar av Anhalt-Dessau 1396-1561
* Sigismund I 1396–1405 
* Valdemar IV 1405–1417 (co-regent)
* Sigismund II 1405–1452 (co-regent)
* Albert V 1405–1469 (co-regent)
* Georg I 1405–1474 
* Ernst I 1474–1516 
* Georg II 1474–1509 (co-regent) 
* Sigismund III 1474–1487 (co-regent)
* Rudolf IV 1474–1510 (co-regent)
* Johan V 1516–1544 (co-regent)
* Georg III 1516–1544 (co-regent)
* Joakim I 1516–1561 
*Til [[fyrstedømet Anhalt-Zerbst|Anhalt-Zerbst]] 1561*.

## Fyrstar av Anhalt-Dessau 1603-1807
* Johan Georg I 1603–1618 
* Johan Kasimir 1618–1660 
* Johan Georg II 1660–1693 
** Henriette Katharina av Orange-Nassau *regent 1693-1697*
* Leopold I 1693–1747 
* Leopold II 1747–1751 
** fyrst Dietrich *regent 1751-1758* 
* Leopold III 1751–1807 
*Opphevd til Hertugdøme 1807*.

## Hertugar av Anhalt-Dessau 1807-1863
* Leopold III 1807–1817 
* Leopold IV 1817–1863
*Kalla [[Hertugdømet Anhalt]] 1863*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anhalt-Dessau|Anhalt-Dessau]]» frå , den 13. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*** Kronologi
Kirsti

**Kirsti** er ei kortform av kvinnenamnet Kristina som særleg er utbreidd i Noreg og Finland. Det har norsk namnedag den 13. november.

Namnet kjem opphavleg frå det latinske *Christiana*, 'kristen', som er er avleidd av det greske ordet for Kristus, *Christós* ('salva'). Namnet er i slekt med Kirsten og svært likt namnet Kjersti. 

Namnet var særleg mykje brukt i åra rundt 1950, då over 0,5 % av nyfødde jenter blei kalla dette.
I 2009 var det 4&nbsp;577 kvinner som hadde Kirsti som første førenamnet i Noreg (SSB).

## Kjende namneberarar

* Kirsti Merilaas (1913&ndash;1986), estisk forfattar
* Kirsti Jordet (f. 1932), norsk friidrettsutøvar
* Kirsti Coward (f. 1940), norsk jurist og høgsterettsdommar
* Kirsti Kolle Grøndahl (f. 1943), norsk politikar
* Kirsti Strøm Bull (f. 1945), norsk jurist og professor
* Kirsti Sparboe (f. 1946), norsk songar og skodespelar
* Kirsti Malterud (f. 1949), norsk professor i medisin
* Kirsti Grotmol (f. 1950), norsk biletkunstnar
* Kirsti Blom (f. 1953), norsk forfattar
* Kirsti Eline Torhaug (f. 1969), norsk songar og skodespelar
* Kirsti Stubø (f. 1975), norsk skodespelar
* Kirsti Bergstø (f. 1981), norsk ungdomspolitikar
* Kirsti Wakelin, kanadisk illustratør

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kirsti|Kirsti]]» frå , den 13. november 2008.*
Kurt Kristoff von Schwerin

**Kurt Kristoff von Schwerin** () var ein prøyssisk *[[Generalfeldmarschall]]* og ein av dei øvste kommandørane til Fredrik den store.

## Liv

Han vart fødd i Löwitz i Pommern og kom tidleg inn i den nederlandske hæren, der han tente under slaga ved Schellenberg og Blenheim.

I 1707 vart han oberstløytnant i hæren til hertugen av Mecklenburg-Schwerin og deltok i slaga ved Ramillies og Malplaquet, og med den svenske kommandøren Stenbock ved Gadebusch. I 1713 var han med Karl XII av Sverige då han vart teke til fange i Bender, og i 1718 vart han generalmajor.

I 1719 møtte han hæren frå Hannover som invaderte Mecklenburg, der han mellom anna gjorde nokre glimrande inngrep ved Walsmühlen den 6. mars 1719, og året etter gjekk han inn i teneste for kongen av Preussen. Først vart han sett til diplomatiske oppdrag, men i januar 1722-1723 fekk han kommandoen over eit infanteriregiment. I 1730, som generalmajor, var han medlem av krigsretten som stilte kronprins Fredrik for retten etter han prøvde å desertere. I 1733 avgjorde han striden i Mecklenburg som øvste leiar for den prøyssiske hæren. 

Året etter vart han generalløytnant og i 1739 general for infanteriet. I løpet av regjeringstida til kong Fredrik Vilhelm var Schwerin òg involvert i mykje administrativt arbeid. Fredrik den store, etterkomaren hans, forfremma han til generalfeltmarskalk og gjorde han samstundes til greve. I slaget ved Mollwitz den 10. april 1741 viste Schwerin eit glimrande leiarskap då kongen hadde flykta frå slagmarka og han snudde det som ut til å gå mot eit tap til ein siger som avgjorde Preussen sitt herredøme over Schlesien.

Etter krigen var over vart han guvernør i dei viktige festningsbyane Brieg og Neisse. Under den andre schlesiske krigen (1744-1745) kommanderte Schwerin hæren som marjserte frå Glatz, møtte hæren til kongen ved bymurane til Praha, og spelte ei avgjerande rolle i omleiringa og erobringa av byen (10. september 1744).

Ein stund etter, då kongen vart tvungen til å trekke seg ut av Böhmen, utmerkte Schwerin seg nok ein gong, men etter dette trekte han seg tilbake til heimen sin der han vart verande i fredsåra som følgde. 

Han dukka opp på slagmarka igjen då sjuårskrigen braut i 1756, og under det første felttoget leia han krigen på den schlesiske sida av Böhmen. I 1757 følgde han same ruta som i 1744 og møtte igjen Fredrik utanfor Praha. Den 6. mai under slaget ved Praha vart han skoten då leia venstreflanken til den prøyssiske hæren i åtaket på Praha, og den gamle feltmarskalken døydde. 

## Minnesmerke
Fredrik reiste ein statue av han på Wilhelmplatz i Berlin (i dag del av Wilhelmstraße) til minne om ein av dei største generalane hans, samt eit monument på sletta ved Praha til minne om staden han fall. Sidan 1889 har *14. (3, pommerske ) Infanteri* i den tyske hæren bore namnet hans. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Christoph Graf von Schwerin|Christoph Graf von Schwerin]]» frå , den 13. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
***
Slåttar frå Setesdal

Tradisjonsområdet Setesdal skil seg markant frå resten av Hardingfeleområdet, mest av di slåttetilfanget for det meste inneheld gangarar. Springardansen døydde ut tidleg i dalen, og spelemennene utvikla gangarspelet på særskild vis.

Det vart ikkje spela hardingfele i Setesdal før etter 1850, då spelemennene i dalen innførte fela frå Telemark.

## Gangarar

### 6/8
* 25: Fosslien, etter Dreng Ose http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0025.
* 28: Skottsvikjen, etter Andres Hove, Hylestad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0028. 
* 33: Homslien, etter Gunnar Austegard, Hornnes http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0033.
* 37: Gangar, etter Knut Heddi, Hylestad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0037.
* 38: Ulvelyden, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0038.
* 39: Hjuringen, etter Knut Heddi, Hylestad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0039. 
* 40: Nils og Jens og Geidaug, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0040.
* 41: Gangar, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0041.

### 2/4

* 11: Klumseten, etter Notto Jortveit, Hornnes http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0262.
* 13: Systerslått, etter Andres K. Rysstad, Hylestad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0264.
* 14: Gangar, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0265.
* 15: Truls med boga, etter Knut Heddi, Rysstad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0266.
* 16: Sordølen I, etter Tomas Liestøl, Ose, Setesdal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0267.
* 17: Sordølen II, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0268.
* 18: Zetlitzen, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0269.
* 20: Gygrehjuring, etter Knut Heddi, Rysstad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0271.
* 21: Halvard Husi, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0272.
* 22: Homslien, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0273.
* 23: Gangar, etter Eivind Hamre, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0274.

* 35: Fanten, etter Tomas Liestøl, Ose http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0286.
* 42: Skjaldmøyslått, etter Knut Heddi, Rysstad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0293.
* 48: Tusseslåtten, etter Gunnar Lande, Setesdal http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0299.
* 90: Gangar, etter Olav Heggland, Bygland http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0341.

## Springarar

Det er skrive opp nokre få springarar frå Agder:

* 290: Springar, etter Torje Vehus, Gjerstad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0955.
* 291: Springar, etter Knut Heddi, Rysstad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0956.
* 292: Kjørstaddrepen, etter Halvor Rysstad, Hylestad http://129.240.79.146/4DACTION/visnote/0957.
Husar

Ein **husar** (ungarsk *huszár*, av fransk *hussard*) var ein type kavalerist i europeiske armear frå 1400-talet. Husarane var lett væpna soldatar til hest. 

Husartroppane fekk etter kvart ei karakteristisk uniform med dolman, kort, trøye med snorer, og pelisse, tilsvarande skulderjakke. 

## Sjå òg
* Det Norske Husardetatchement
* Gardehusarregimentet
* Livregementets husarer

## Bakgrunnsstoff
Leopold I av Anhalt-Dessau

**Leopold** () var fyrste av Anhalt-Dessau og ein prøyssisk feltmarskalk, vanlegvis kjend som *Der alte Dessauer* («den gamle Dessauer»). Han var eldste son av fyrst Johan Georg II av Dessau og høyrte fyrstefamilien Askanien.

Leopold var alt tolv år gammal oberst i den austerrikske arméen. Etter at faren døydde i 1693 overtok han styringa av fyrstedømet, til å byrje med under mora Henriette av Oranien sitt formyndarskap, og gjekk samstundes inn i brandenburgsk teneste.

Dei første krigsbragdene utførte han 1695-97 i Nederlanda og vart i 1696 forfremma til generalmajor. Styret av fyrstedømet hindra hann ikkje frå å utmerke seg i den spanske arvefølgjekrigen (1701-13) under prins Ludvig av Baden og Eugen av Savoie. Under krigen steig han i gradene til feltmarskalk (1712) og fekk i 1715 befalet over ein prøyssisk-saksisk-dansk armé, som omleira og erobra Stralsund, som vart forsvart av Karl XII av Sverige. Han tente så under Fredrik Vilhelm I sitt styre og drilla den prøyssiske hæren, og særskild organiseringa av infanteriet, med sterk, rå og stundom grufulle handlingar, til ein uvanleg disiplinert og veltrent hær.

Den prøyssiske hæren, som vart frykta under Fredrik II si tid, var hovudsakleg Leopold sitt verk. Etter å ha styrt troppar på underordna krigsskodeplassar under den første schlesiske krigen (1740-42) fekk han under den andre schlesiske krigen kommandere hovudhæren og sigra i 15. desember 1745 over ein austerriksk-saksisk armé ved Kesselsdorf, som seinare førte til freden i Dresden same år. Leopold, som med heider deltok i 22 erobringar og 27 omleiringar, inførte erfaring og mot til den prøyssiske hæren.

Leopold hadde i ekteskapet sitt med apotekardottera Anna Luise Föse frå Dessau tre søner, som vart prøyssiske feltmarskalkar. Ein uekte son, G. H. von Bärenhorst, skaffa seg eit namn som militærforfattar.

Han vart etterfølgd av sonen Leopold II Maximilian av Anhalt-Dessau.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Leopold I av Anhalt-Dessau|Leopold I av Anhalt-Dessau]]» frå , den 13. november 2008.*
Freddy

**Freddy** og **Freddie** er opphavleg engelske kjæleformer av mannsnamna Fred og Frederick, som begge er knytte til tydinga 'fred'. Utanfor Storbritannia er dei også blitt tekne i bruk som døypenamn. Freddy har norsk namnedag den 14. november.

*Freddie* er også ein del brukt som kvinnenamn, og kan vera avleidd frå Alfreda, Frederica og Winifred.

## Kjende namneberarar
* Freddie Hubbard (f. 1938), amerikansk jazztrompetist
* Freddie Mercury (1946–1991), britisk songar
* Freddy Lindquist (f. 1946), norsk gitarist
* Freddy Kjensmo (f. 1964), norsk komikar og forfattar
* Freddie Prinze, Jr. (f. 1976), amerikansk skodespelar
* Freddy dos Santos (f. 1976), norsk fotballspelar
* Freddy Adu (f. 1989), amerikansk fotballspelar
* Freddie Highmore (f. 1992), engelsk skodespelar

## Annan bruk
* Freddie Mac er eit halvstatleg amerikansk selskap (Federal Home Loan Mortgage Corporation)

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Freddy|Freddy]]» frå , den 13. november 2008.* 
 

### Notar
Namnet Fred

**Fred** er eit engelsk førenamn eller kortnamn med fleire moglege opphav. Det kan vera ei kortform av mannsnamna Fredrik eller Alfred, eller av kvinnenamn som Alfreda, Frederica eller Winifred. Det kan dermed knytast til tydinga 'fred'. Freddy og Freddie er nærskylde namn.

Fred har norsk namnedag den 14. november.

## Bruk
Fred er utbreidd som mannsnamn, særleg i USA. I 1990 bar 378 925, eller 0,2 %, av mennene i landet det, noko som gjorde det til det 71. mest utbreidde.

I Noreg var namnet mest populært ved slutten av andre verdskrigen, då 0,6 % av nyfødde fekk namnet. Det blei jamt brukt på 1950-talet av rundt 0,1 % av nyfødde, og på 1960-talet av rundt 0,2 %, før bruken gjekk ned mot slutten av 1900-talet. I 2008 var det 1&nbsp;827 som heitte Fred i Noreg.

## Kjende namneberarar
* Fred Astaire (1899–1987), USA-amerikansk skodespelar og scenedansar
* Fred. Olsen (f. 1929), norsk skipsreiar
* Fred Anton Maier (f. 1938), norsk skeiseløpar
* Fred Åkerström (1937-1985), svensk visesongar
* Fred Karlsson (f. 1946), finsk språkvitar
* Fred Vargas (f. 1957), fransk kvinneleg forfattar
* Fred Børre Lundberg (f. 1969), norsk kombinertløpar

## Oppdikta personar
* Fred Flintstone, amerikansk teiknefilmfigur

## Kjelder

* http://www.thinkbabynames.com/meaning/1/Fred
* http://www.thinkbabynames.com/meaning/0/Fred
Den russisk-svenske krigen 1741-1743

**Den russisk-svenske krigen 1741-1743** (svensk *hattarnas ryska krig*) braut ut i 1741 då Sverige under hattpartiet og fransk diplomatisk påverknad erklærte krig mot Russland. Ein svensk armé under Charles Emil Lewenhaupt skulle gjenerobra områda som dei hadde tapt til Russland under den store nordiske krigen (m.a. Karelen og Estland). Krigen var mislukka, mellom anna sidan svenskane hadde førebudd seg dårleg, både arméen og flåten var undertalige russarane og svenskane var både dårleg utrusta og trente. 

## Forløp
Sverige erklærte krig 8. august 1741 med 8000 svenske og finske soldatar ved den russiske grensa, nær Villmanstrand og Fredrikshamn. Målsettinga var å truga den russiske hovudstaden St. Petersburg og utløyse eit statskupp. Kuppet var planlagt av franske og svenske diplomatar, og planen var å styrte Anna Leopoldovna, som var venleg innstilt mot Austerrike. Kuppet vart gjennomførst i desember, men den nye tsarinna, Elisabeth av Russland, sveit løfte sitt om å overføre landområda tilbake og heldt fram krigen. 

Trugselen mot den russiske hovudstaden hadde enda alt 3. september då 20&nbsp;000 russarar under feltmarskalk Peter von Lacy avanserte frå Viborg mot Villmanstrand og slo den svenske hærføraren Charles Lewenhaupt. I juni 1742 hadde den 35&nbsp;000 mann sterke russiske arméen lukkast å tvinge 17&nbsp;000 svenskar bort frå Fredrikshamn. Lewenhaupt sin posisjon vart så tvinga tilbake til Helsingfors. I august gjekk Lacy inn i Borgå og Nyslott, og omringa den svenske hæren nær Helsingfors. Den 19. august fekk Lewenhaupt og Buddenbrock ordre om å kome seg tilbake til Stockholm. Leinga vart no overført til oberst Jean Louis Bousquet. Han teikna under kapitulasjonen 24. august. Den russiske hæren erobra seinare heile Finland i det som er vorte kalla den vesle ufreden.

Etter at den russiske hæren hadde tatt Åbo kom Aleksander Rumjantsev og Ernst Nolken saman for å diskuterte eit fredsforslag. Tsarinna lovde å forlate Finland på vilkår at Adolf Fredrik, som hadde slekt inngift i tsarfamilien, skulle utnemnast til tronarving. Hattarane gjekk med på forslaget i håp om at Adolf Fredrik skulle få betre fredsvilkår frå tsarinna.

Medan fredsforhandlingane drog ut, øydela den russiske flåten ein svensk flotilje nær Korpo. Lacy følgde opp sigeren med å segle frå Kronstadt og gjere eit åtak på mot det svenske fastlandet, noko han hadde erfaring frå den store nordiske krigen. Då flåten hans nærma seg Umeå i 1743 kom omsider nyhendene om Freden i Åbo.

## Etterkvernad
Med Freden i Åbo mista Sverige nok eit landområde i Finland til Russland. Sverige fekk no ei landegrense som var vanskelegare å forsvare, noko som skulle kome til syne 65 år seinare. 
Lewenhaupt vart avretta på grunn av at han mislukkast med felttoget. 

## Sjå òg
* Den vesle ufreden
* Den austerrikske arvefølgjekrigen

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Hattarnas ryska krig|Hattarnas ryska krig]]» frå , den 13. november 2008.*
Villmanstrand

**Villmanstrand** (utt. med trykk på siste stavinga, finsk *Lappeenranta*) er ein by og kommune som ligg attmed den største innsjøen i Finland, Saimen. Han er den 13. største byen i landet, med 73 394 innbyggjarar (2025). Villmanstrand ligg i landskapet Södra Karelen.

## Historie
Byen fekk byrettar i 1649 av dronning Kristina av Sverige.

I 1741 vart slaget ved Villmanstrand utkjempa her mellom svenske og russiske styrkar under den russisk-svenske krigen 1741&ndash;1743. Slaget enda med russisk siger.

## Bakgrunnsstoff
Road Movie av R.E.M.

***Road Movie*** er ein dokumentar / eit konsertopptak med gruppa R.E.M frå verdsturnéen deira for promotering av albumet Monster. Han vart utgjeven seint i 1996, og inneheld konsertopptak frå Omni Theater i Atlanta i Georgia i USA i løpet av dei tre siste dagane av turneen i 1995.

Filmen er delvis ein oppfølgjar til dokumentaren *[[Tourfilm]]*, som viser turnéen dei hadde i 1989 for å promotere albumet *[[Green av R.E.M.|Green]]*.

## Innhald
# «I Took Your Name»
# «What’s the Frequency, Kenneth?»
# «Crush with Eyeliner»
# «Undertow»
# «The Wake-Up Bomb»
# «Revolution»
# «Losing My Religion»
# «Binky the Doormat»
# «Orange Crush»
# «Strange Currencies»
# «Tongue»
# «Man on the Moon»
# «Country Feedback»
# «Find the River»
# «The One I Love»
# «Star 69»
# «Let Me In»
# «Everybody Hurts»
# «It’s the End of the World as We Know It (And I Feel Fine)»

Under «Let Me In» spela Mike Mills opp-ned på gitaren til Kurt Cobain, fordi Cobain var keivhendt.

## Musikarar
R.E.M:

* Bill Berry – trommer, perkusjon, bass, vokal
* Peter Buck – gitar
* Mike Mills – bass, tangentbord, vokal
* Michael Stipe – vokal

Gjestemusikarar:

* Amanda Brown – fiolin
* Nathan December – gitar
* Scott McCaughey – gitar, tangentbord
Amberg

**Amberg** er ein by i Bayern i Tyskland. Han ligg i Oberpfalz, om lag halvvegs mellom Regensburg og Bayreuth.

## Historie
Byen vart først nemnd i 1034 som *Ammenberg* i eit dokument der keisar Konrad II tildelte biskopen av Bamberg handels-, toll- og skipsfartrettane i denne byen. Men det finst spor av busetnad på staden som er minst 200 år eldre. Amberg vart eit viktig handelssenter i mellomalderen. Eksporten var hovudsakleg jernmalm og jernprodukt, mens dei viktigaste innførslevarene var salt og korn. I 1269 kom byen i lag med Bamberg under Wittelsbach-familien som styrte Bayern. 

I 1329 fall byen og heile Oberpfalz til ei grein av Wittelsbach-familien og vart ikkje lenger ein del av hertugdømet Bayern. I 1387 gjekk Amberg saman med byen Sulzbach og jernverkseigarar frå Nürnberg inn i den såkalla «Große Hammereinung», dvs. «den store hammarverksamanslutninga», som er mellom dei første kartella i europeisk industrihistorie. På 1500-talet vart byen omvendt til lutheranismen, men den herskande familien klarte ikkje å innføre den meir radikale kalvinismen då innbyggjarane gjorde motstand. 

I 1628 vart Amberg og Oberpfalz igjen ein del av kurfyrstedømet Bayern. Innbyggjarane fekk eit val om å gå tilbake til katolisismen eller forlate byen for alltid. Mange familiar reiste frå byen til dei frie keisarbyane Regensburg og Nürnberg.

Amberg var regionshouvdstad i Oberpfalz fram til 1810 då denne funksjonen vart flytta til den større byen Regensburg.

Den gamle bykjernen i Amberg vart ikkje skadd under den andre verdskrigen. I staden for atterreising vart derfor vøling og vedlikehald det viktigaste arbeidet i etterkrigstida, særleg frå 1970-åra. Etter den andre verdskrigen vart Bayern del av den amerikanske sektoren, og Amberg vart heimstad til Pond Barracks, ein amerikansk base. Basen vart nedlagd i 1992.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Amberg|Amberg]]» frå , den 13. november 2008.* 
* Historikar Johannes Laschinger på nettsidene til Amberg by 

## Bakgrunnsstoff

*
Toljatti

**Toljatti** eller **Togliatti** (russisk Толья́тти) er ein by i Samara oblast i Russland. Han er det adminsitrative senteret i Stavropolskij rajon og har like over 660&nbsp;000 innbyggjarar. Han er den største byen i Russland som ikkje er hovudstad i eit føderasjonssubjekt. 

Han vart grunnlagd i 1737 som ei festning kalla **Stavropol-na-Volge** (russisk Ста́врополь-на-Во́лге) av den russiske politikaren Vasilij Tatisjtsjov. Under bygginga av Volga vasskraftverk i 1950-åra vart byen lagt under vatn av Kujbysjovreservoaret ved Volga og byen vart flytta og heilt bygd opp att på ein ny stad. I 1964 fekk byen namnet Toljatti (etter Palmiro Togliatti, ein minister i det italienske kommunistpartiet.

Toljatti er eit stort industrisentrum. Mest kjend er bilfabrikken Lada, den største bilfabrikken i Russland. Byen har òg maskin-, kjemi- og næringsmiddelindustri, seks universitet og høgskular, fleire museum, eit filharmoniorkester, teater og kulturhus. Han er òg kjend som ein idrettsby.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tolyatti|Tolyatti]]» frå , den 13. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Krasnodar

**Krasnodar** (russisk Краснода́р) er ein by sør i Russland ved elva Kuban. Han er det administrative senteret i Krasnodar kraj.

## Historie

Byen har opphav som festninga Jekaterinodar bygd av kosakkar for å forsvare grensa til Det russiske keisarriket og for å krevje russisk eigarskap over Circassia, som òg Det osmanske riket ønskte. På første halvdel av 1800-talet voks Jekaterinodar til eit travelt senter for kuban-kosakkane. I 1888 hadde byen om lag 45&nbsp;000 innbyggjarar og vart eit livleg handelssenter i Sør-Russland. I 1897 vart ein obelisk til minne om den 200 år lange historia til kuban-kosakkane reiste i Jekaterinodar.

Under den russiske borgarkrigen skifte byen eigarar fleire gonger mellom den raude arméen og frivilligheitshæren, og mange kuban-kosakkar var anti-bolsjekvikar som støtta den kvite rørsla. Under den andre verdskrigen vart Krasnodar okkupert av Tyskland mellom 12. august 1942 og 12. februar 1943. Byen vart hardt råka under kampane, men gjenoppbygd og renovert etter krigen. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Oddfrid

**Oddfrid** er eit kvinnenamn som kjem frå det norrøne namnet *Oddfriðr*, samansett av 'odd, spyd' og 'vakker'. Namnet vart teke i bruk att i norsk på slutten av 1800-talet, men har aldri fått særleg utbreiing.

Oddfrid har namnedag 15. november.

## Bruken av namnet i Noreg

* Ved folketeljinga i 1801 var ingen kvinner registrerte med dette namnet 
* Ved folketeljinga i 1900 var det 9 registrerte med namnet *Oddfrid* eller *Odfrid* 
* I 2009 er det 224 kvinner* Oddfrid * til første fornamn, 7 heiter *Odfrid*.

## Sjå òg

## Kjelder
* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka 1991: *Namneboka*, Det Norske Samlaget ISBN 82-521-3604-4
Oddvar

**Oddvar** er eit mannsnamn med opphav i norrøne *oddr*, «spiss», og enten norrøne *varr*, «forsiktig», eller urnordiske **warjaR*, «forsvarer».

Merk at det nylaga namnet *[[Oddvard]]* har ein annan etymologi.

## Kjende personar med namnet
Personane i lista er ordna kronologisk etter fødselsår.
* Oddvar Berrefjord (1918-1999), norsk statsråd
* Oddvar Hansen (1921-2011), norsk fotballspelar
* Odvar Nordli (1927-2018), norsk politikar og tidlegare statsminister 
* Oddvar Torsheim (f. 1938), norsk målar, teiknar og grafikar
* Oddvar Nes (1938-2016), norsk språkprofessor
* Oddvar Flæte (f. 1944), fylkesmann i Sogn og Fjordane
* Per Oddvar Hildre (f. 1950), norsk kordirigent. 
* Oddvar Myklebust (f. 1950), ordførar i Sandøy
* Oddvar Brå (f. 1951), norsk langrennslaupar
* Per Oddvar Johansen (f. 1968), norsk jazzmusikar
* Erik Oddvar Eriksen, norsk professor og samfunnsvitar

;Etternamn
* August Martinius Oddvar (1877–1964), norsk skodespelar
Izjevsk

**Izjevsk** er hovudstaden i republikken Udmurtia i Russland. Han ligg ved elva Izj vest i Uralfjella.

Byen var tidlegare ein ingeniørby og vart grunnlagd som ein stad der det vart gjort alle slags former for metallarbeid, hovudsakleg produksjon av maskineri og våpen. Izjevsk er ein av dei mest kjende våpenbyane i Russland, og det var her Mikhail Kalasjnikov utvikla det kjende geværet AK-47. Kalasjnikov bur framleis i Izjevsk. Det finst òg ein bil- og motorsykkelfabrikk i byen som har merket **[[IZJ]]** (ИЖ). 

Under sovjettida var Izjevsk ein lukka by som var stengd for utlendingar på grunn av dei mange militære fabrikkane som låg her. 

## Merknader

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Izhevsk|Izhevsk]]» frå , den 14. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

*
Metylacetylen

**Metylacetylen** eller **propyn** er eit alkyn med formelen C3H4. Strukturformelen er CH3-C&equiv;CH.

## Bruksområde
Propyn er ikkje så farleg og vanskeleg å handtere som acetylen, men brenn med nesten like høg temperatur. Det blir difor brukt blanda med acetylen som sveisegass når ein treng særleg høg temperatur på sveiseflamma.

Propyn kan også brukast som rakettbrennstoff, på grunn av det høge energiinnhaldet og det relativt høge kokepunktet.
Tábor

**Tábor** er ein by i Tsjekkia i regionen Sør-Böhmen. Han er kalla opp etter fjellet Tabor i Israel, men namnet vart raskt populært og tyder i dag noko slikt som «leir» på tsjekkisk

Byen vart grunnlagd våren 1420 av Petr Hromádka av Jistebnice og Jan Bydlínský frå Bydlín, som høyrde til den mest radikale greina av hussittane, og vart raskt kjend som taborittar. Byen er kjend for åra han fungerte som eit sosialistisk bondesamfunn. Denne anda vart hylla i Smetana sin «Song for Fridom», som vart gjort kjend i den engelsketalande verda av Paul Robeson.

Den historiske delev av byen ligg på toppen av ein isolert ås, som er skild frå landområda omkring av elva Lužnice og ein stor innsjø, som hussittane gav det bibelske namnet Jordán. Innsjøen, som vart danna i 1492, er det eldste reservoaret av sitt slag i Mellom-Europa. Tábor er historisk kjend fordi han vart erobra av kong Georg av Poděbrady i 1452, ei hending som gjorde ende på taborittane sin innflytelse som politisk og relegiøs gruppe.

Sjølv om mykje av dei gamle festningsverka er øydelagde er borga i Tábor (Hradiště Hory Tábor) framleis bevart med mange minner frå fortida. I sentrum av byen ligg Žižka-plassen som berre smale gater fører til, slik at det var vanskeleg å nå han i krigsperiodar. Under gamlebyen er ein labyrint av eit tunnelsystem, som oppstod då innbyggjarane grave ut kjellarar og knytte desse saman. Om lag 1&nbsp;km av tunnelsystemet er i dag ope for turistar.

Midt på plassen står ein statue av Jan Žižka, den største av husittarleiarane. Her ligg òg ei kyrkje og rådhuset.

## Kjelde

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tábor|Tábor]]» frå , den 14. november 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Ei nettside om byen 
* Historiske bilete av byen
* Tunnelane med bilete
Blanklefse

**Blanklefse** er ei lefse med leivar baka av fint kveitemjøl eller rugmjøl, eventuelt iblanda noko byggmjøl. Når lefsene er halvsteikte, vert dei kjølte ned, og påført eit gnu laga av skumma råmjølk, potetmjøl og sikta rugmjøl. Gnuet vert laga som ei tjukk røre og gnidd inn med flathanda til lefsa vert blank og fin. Så vert lefsa steikt vidare til alt er tørt, men ikkje så hardt at gnuet gulnar. 

Tørre lefseleiar kan liggje lenge utan å bli skjemt. Leiven vert bløytt før han vert påsmurd. Nokre stader er det vanleg å ete blanklefsa med gomme. 

Blanklefsa er kjend på Helgeland, i Salten og i Lofoten under namna gnekkalefs', kvitlefse og gammaldagslefse. 

## Kjelder
* Anne Severinsen: «Blanklefse, kvitlefse leer gnekkalefs' - ei lefse med mange namn og lange tradisjonar» i *[[Årbok for Helgeland]] 2008* ISBN 978-82-90148-68-2
Filmen Parallel

***Parallel*** er ein film som samlar musikkvideoane av R.E.M. sine låtar frå albuma *[[Automatic for the People]]* og *[[Monster av R.E.M.|Monster]]*. Filmen vart utgjeven på VHS i 1995 og på DVD i 2000. Han inneheld ingen bonusvideoar, men songtekstane for kvar video kan visast som undertekstar. 

## Innhald
# «Flowers» 
# «Drive»
# «Surveillance»
# «Man on the Moon»
# «Mercer Loop»
# «The Sidewinder Sleeps Tonite»
# «Midtown»
# «Everybody Hurts»
# «Fish and Boots»
# «Nightswimming»
# «X-Rays»
# «Find the River»
# «Runt»
# «What’s The Frequency, Kenneth?»
# «Flying Furniture»
# «Bang and Blame»
# «Delinquents»
# «Star 69»
# «Chinatown»
# «Strange Currencies»
# «Hula Hoops and Bubble Gum»
# «Crush With Eyeliner»
# «Star Me Kitten»
# «R.E.M. A B C» (Utdrag frå dokumentaren *Rough Cut* frå 1995)
Multefamilien

**Multefamilien** (Mugilidae) er ei gruppe strålefinnefiskar i ordenen Perciformes. Han omfattar rundt 80 artar, fleire av dei viktige matfiskar.
Familien har kosmopolitisk utbreiing med fiskar i kyststrok både i tropiske og tempererte hav og ein del i ferskatn.

Multar har lakseliknande kropp, store skjel og liten munn. Dei har to korte ryggfinnar, den fremste med fire piggstråler.

Dei er stimfiskar som lever av algar, kiselalgar og detritus. Multar er utbreidde i alle tropiske og tempererte hav, og tre artar finst i norske farvatn. Dei lever hovudsakleg i kystfarvatn og brakkvatn, men nokre vandrar opp i ferskvatn. *[[Liza abu]]* er stasjonær i ferskvatn.

## Nokre artar
* tjukkleppa multe (ganske vanleg i Sør-Noreg)
* gullmulte (sjeldan gjest i Noreg)
* tynnleppa multe (sjeldan gjest i Noreg)
* springmulte
* ekte multe
* leppemulte
* *[[Liza abu]]*
* *[[Liza haematocheila]]*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Multer|Multer]]» frå ,  den 25. juni 2017.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* 
* 
* 
* 
*
Linz

**Linz** er den tredje største byen i Austerrike og hovudstad i delstaten Oberösterreich. Han ligg nord i sentrale delar av Austerrike, om lag 30 km sør for grensa til Tsjekkia på begge sider av elva Donau. Byen har om lag 190&nbsp;000 innbyggjarar og i storbyområdet om lag 271&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Historie
Byen vart grunnlagd av romarane, som kalla han Lentia, men det var då alt ein keltisk busetnad her kalla Lentos. Byen vart først nemnd i 799. Byen var ein lokal administrasjonsstad i Det tysk-romerske riket, og ein viktig handelsstad som knytte saman fleire handelsruter på begge sider av Donau og vidare til Böhmen, Polen og Baltikum i nord, og Italia i sør. Byen var den siste der den habsburgske keisaren Fredrik III levde sine siste år, og var derfor ein kort periode den viktigaste byen i heile riket. Han mista status til Wien og Praha etter keisaren døydde i 1493.

Ein viktig innbyggjar frå byen var Johannes Kepler, som levde her fleire år medan han studerte matematikk. 15. mai 1618 oppdaga han planetane si rørslelov. Det lokale offentlege universitetet er kalla opp etter Kepler, Johannes Kepler Universitet Linz. Ein annan kjend innbyggjar var Anton Bruckner, som var her mellom 1855 og 1868 som lokal komponist og kyrkjeorganist i byen. Den lokale konserthallen, Brucknerhaus, og ein lokal privat musikk- og kunstskule er kalla opp etter han. 

Adolf Hitler vart fødd i grensebyen Braunau am Inn, men flytta til Linz i barndommen, der han voks opp. Hitler sine foreldre er gravlagde i Leonding, nær Linz. Hitler gjekk på Realschule i Linz. Hitler hadde store arkitektoniske planar for Linz og ønskte at han skulle verte det store kultursenteret i Det tredje riket. For å auke dei økonomiske tilhøva i Linz sette Hitler i gang ei stor industrialisering i Linz like før og under den andre verdskrigen. Mange fabrikkar vart demontert i det Tsjekkoslovakia, som Tyskland nett hadde fått herredøme over, og flytta til Linz. Eit av desse var Hermann-Göring-Werke som framleis eksisterer i dag som Voestalpine stålselskap. Linz vart eit stort industrisenter med produksjon av kjemikaliar og stål for krigsmaskineriet til nazistane. 

Mauthausen-Gusen, nær Linz, var den siste av dei nazistiske konsentrasjonsleirane som vart frigjeve av dei allierte. Medan leiren var i drift var det fangane her som hogg ut steinen som Hitler nytta i dei prestisjetunge byggprosjekta sine rundt om i Riket. 

Etter krigen tente Donau, som renn gjennom Linz, som grense mellom dei russiske og amerikanske okkupasjonstroppane. Nibelungen-brua som går over Donau frå Hauptplatz (hovudplassen) var på denne tida Linz si utgåve av Checkpoint Charlie. Nibelungen Brücke med dei to bruhovuda er det einaste byggverket frå planen til Hitler som vart ført opp i Linz.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Linz|Linz]]» frå , den 14. november 2008.* 

## Bakgrunnsstoff

* Linz - biletrundtur i Linz
* 360°-panorama frå Linz
François-Marie de Broglie

**François-Marie de Broglie,** seinare **1. duc de Broglie**, (), den tredje sonen til Victor-Maurice de Broglie, var ein fransk militær leiar. Han vart kalla opp etter bestefaren, som var den første comte de Broglie i Frankrike.

Han gjekk inn i hæren i tidleg alder og hadde ei variert karriere før han 23 år gammal vart oberstløytnant i kavaleriregimentet til kongen. 

Han tente kontinuerleg under den spanske arvefølgjekrigen og var til stades under slaget ved Malplaquet. Han vart generalløytnant i 1710 og tente med Villars i det siste felttoget i krigen og ved slaget ved Denain. I fredstida heldt han fram karrièren innan militæret og i 1719 vart han generaldirektør for kavaleriet og dragonane. Han vart òg sett til diplomatiske oppgåver og var ambassadør i England i 1724.

Krigen i Italia førte han ut i felten att i 1733, og året etter vart han fransk marskalk. I felttoget i 1734 var han ein av dei øvstkommanderande på den franske sida, og kjempa i slaga ved Parma og Guastalla. Ei kjend hending då han så vidt klarte å rømme då fienden storma forlegningen hans i Secchia (slaget ved Quistello) natt til 14. september 1734.

I 1735 vart han erstatta av marskalk de Noailles. Han vart generalguvernør i Alsace då Fredrik den store uventa vitja Strasbourg i 1740.

I 1742, under den austerrikske arvefølgjekrigen vart Broglie kommandør av den franske hæren i Tyskland, men leiareigenskapane hans svikta han. Han hadde alltid vore forsiktig og trygg, og mangla fleksibilitet og djervskap. Det einaste han lukkast med i krigen var å erobre område Sahay (25. mai 1742), som han fekk tittelen hertug av Broglie for og vart pair av Frankrike. Han returnerte til Frankrike i 1743 og døydde to år seinare. 

Han var far til Victor-François de Broglie og Charles-François de Broglie.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:François-Marie, 1st duc de Broglie|François-Marie, 1st duc de Broglie]]» frå , den 14. november 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* 


## Bakgrunnsstoff