Johanna Spyri

**Johanna Louise Spyri** (fødd *Heusser*, ) var ein sveitsisk forfattar som er best kjend for dei to romanane sine om Heidi (1880 og 1881).

Frå debuten i 1871 til ho døydde i 1901 gav ho ut 31 bøker.

## Liv

Spyri var fødd i Hirzel i kantonen Zürich som det fjerde av dei seks borna til legen Johann Jacob Heusser og lyrikaren . Ho voks opp i Hirzel, men som barn var ho mange somrar i området rundt Chur i Graubünden, som mange av dei seinare forteljingane hennar er lagt til.

Frå ho var 16 til ho var 18 budde ho i Yverdon, der ho lærte seg fransk. Frå ho var 18 til ho var 25 budde ho heime, og hjelpt mora i hushaldet. I 1852 gifta ho seg med advokaten og redaktøren  (1821–1884), som frå var 1868 byskrivar i Zürich. Bernhard Spyri var ein venn av den eldre broren hennar Theodor, og også av Richard Wagner. Det fyrste litterære verket til Johanna Spyri var eit anonymt dikt til Wagner sin 40-årsdag i 1853.

Ekteparet fekk ein son, Bernhard, i 1855. Ektemannen gjekk opp i arbeidet, og Johanna Spyri mistreivst i ekteskapet. Både ektemannen Johann og sonen Bernhard døydde i 1884. Som enke skreiv ho fleire barnebøker, og etablerte ein vennskap med forfattaren Conrad Ferdinand Meyer.

## Bøker

På oppfordring frå ein venn av mora byrja ho å skriva. Debutboka *Ein Blatt auf Vronys Grab* (1871) er ei dyster skildring av ei kvinne som blir mishandla av den forfylla ektemannen sin. Boka blei ein suksess. 

Frå 1875 til 1892 sat Spyri i tilsynsnemnda for jenteskulen i Zürich. Den fyrste barneboka hennar, *Heimathlos*, kom ut i 1878. Dette var den fyrste av bøkene hennar med «*Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben*» ('Ei forteljing for barn og for dei som elskar barn') på tittelsida. Formuleringa blei gjenteken på fleire av dei seinare bøkene hennar.

I 1880 kom *Heidis Lehr- und Wanderjahre* ut, og blei ein verdssuksess. Boka blei skriven i løpet av nokre korte sommarveker i 1879. I 1881 kom oppfølgjaren *Heidi kann brauchen was es gelernt hat* ut. Denne boka vart òg mykje lesen. Bøkene om Heidi er ein «oskepotthistorie» om ei foreldrelaus jente som kjem for å bu saman med bestefaren, ein eksentrisk type som bur avsides i dei sveitsiske Alpane. Ho blir seinare selskapsjente for ei svakeleg jente i ein rik familie i Frankfurt am Main. Verket har bidratt til å prega bildet av Sveits i utlandet som få andre litterære verk, men har òg blitt kritisert for konservative, likestillingsfiendtlege haldningar, for svart/kvitt-aktige personskildringar og for å idyllisera det landlege livet.

## Bibliografi (originaltitlar)

* 1871 *Ein  Blatt auf Vrony's Grab*
* 1872 *Ihrer Keines vergessen.*
* 1872 *Nach dem Vaterhause!*
* 1872 *Verirrt und gefunden (Aus dem Leben)* (noveller)
* 1873 *Aus früheren Tagen.*
* 1878 *Heimathlos.* (med historiene *Am Silser- und am Gardasee* og *Wie Wiseli's Weg gefunden wird*)
* 1879 *Aus Nah und Fern.* (med historiene *Der Mutter Lied* og *Peppino, fast eine Räubergeschichte*)
* 1879 *Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen*
* 1880 *Heidis Lehr- und Wanderjahre.*
* 1880 *Aus unserem Lande.* (med historiene *Daheim und wieder draussen* og *Wie es in Waldhausen zugeht*)
* 1880 *Im Rhonethal*
* 1881 *Am Sonntag*
* 1881 *Heidi kann brauchen, was es gelernt hat.*
* 1881 *Ein Landaufenthalt von Onkel Titus.*
* 1882 *Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben.* (med fortellingene *Beim Weiden-Joseph*, *Rosen-Resli*, *Der Toni von Kandergrund*, *Und wer nur Gott zum Freunde hat, dem hilft er allerwegen!* og *In sicherer Hut*)
* 1883 *Zwei Volksschriften* (med tekstene *Ein goldener Spruch* og *Wie einer dahin kam, wo er nicht hin wollte*)
* 1883 *Wo Gritlis Kinder hingekommen sind.*
* 1884 *Gritlis Kinder kommen weiter.*
* 1885 *Aus dem Leben eines Advocaten*
* 1886 *Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band.* (med fortellingene *Moni der Geissbub*, *Was der Grossmutter Lehre bewirkt*, *Vom This, der doch etwas wird*, *Am Felsensprung* og *Was Sami mit den Vögeln singt*)
* 1887 *Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen*
* 1888 *Aus den Schweizer Bergen.* (med fortellingene *In Hinterwald*, *Die Elfe von Intra* og *Vom fröhlichen Heribli*)
* 1888 *Arthur und Squirrel.*
* 1889 *Was aus ihr geworden ist. Eine Erzählung für junge Mädchen.*
* 1890 *Cornelli wird erzogen.*
* 1891 *Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band.* (med tekstene *In Leuchtensee* og *Wie es mit der Goldhalde gegangen ist*)
* 1892 *Schloss Wildenstein*
* 1901 *Die Stauffer-Mühle*

## Ettermæle
Bøkene om Heidi er filma fleire gongar, mellom anna i den tysk-sveitsisk-australske tv-serien *Heidi* (1978), med Max von Sydow i 2005 og med Shirley Temple i 1937. 

Då det sveitsiske barnebokinstituttet blei stifta i 1968 tok det namnet sitt etter henne: *Johanna Spyri-Stiftung*.

Det blei skipa eit Johanna Spyri-Museum i 1981 etablert i skulebygningen i Hirzel, der Spyri sjølv hadde vore elev.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Johanna Spyri|Johanna Spyri]]» frå ,  den 1. desember 2023.*