Romsdaling

**[[Romsdaling]]**, òg kalla *romsdalsmål*, *romsdalsdialekt* og *romsdalsk*, er den tradisjonelle dialekten i landskapet Romsdal i Møre og Romsdal fylke &mdash; det vil seie i romsdalskommunane med unntak av eldre mål på Eidsøra og lengst nord på Hustad. Dialekten har mykje felles med trøndsk, nordaustlandsk og sørleg nordnorsk i *[[fonologi]]ske trekk*, slik som tjukk l (berre av historisk *l*) og apokope av fleirstavingsendingar (*hęstaņņ, skåłiņņ*); og dessutan i morfologiske trekk som ulike endingar i ubunde fleirtal av sterke og svake hokjønnsord (*fíre tause, fęmm víso*). I ordskatten heng romsdaling i alt vesentleg saman med trøndsk. Samtidig har dialekten klåre fellestrekk med sunnmøring og fjordamål i det at infinitiven og svake hokjønnsord dei fleste stadene endar på *-e* (*å vare, å éte, å komme, å bende, å hęlse; ei veke, ei víse*) og i det at endingsvokalen i bunde fleirtal av svake hokjønnsord er svekka dei fleste stadene (*vísn* (‘visene’), *bøttn* (‘bøttene’), *veken* (‘vekene’)). Frå nabodialekten nordmøring skil romsdaling seg særleg ut ved hyppig svekking av *-a* (og stundom *-o*) til *-e*, ved lange former i historiske *-ja*-infinitivar og ved fleire regelrette presensformer (*gjęng, stęnn*) der nordmøring (og eikesdaling og moldedialekt) har nyare former (*går, står*).

### Om skrivemåten her
Skrivemåten er i utgangspunktet etymologisk, med diakritiske teikn (aksent over, kvist under) og ekstrabokstavar for å markere uttale. Lange, tronge vokalar er markerte med akutt aksent (*fór*, *hús*). Aksentar tyder *ikkje* nødvendigvis at vokalen har hovudtrykket i ordet. Opna vokalar er markerte med kvist under (*hęst*, *stǫkk*). I fall der opninga av *o* varierer, står vokalen umarkert: *veko*. Tjukk l er markert med skråstrek gjennom: *ł*. Palataliserte dentalar er markerte med komma under: *båtaņņ*, *baļļ*. For å markere samantrekt *ei* og *øy* blir det skrive *æ* (for ei) og *ö* (for øy). Mange stader er det samanfall mellom *æ* og *ö* så vel som mellom *í* og *ý*.

Bratt tonelag (tonem 1, inkludert i ord med stavingsberande konsonant (*bí’ln, brí’sn*); og i Eikesdalen kanskje cirkumfleks) blir markert med ein apostrof rett etter den trykksterke vokalen. I alle andre fall blir ord med meir enn ei staving uttala med flatt tonelag (tonem 2): *bíla, vare, váre, grísn*.

## Klassifikasjon

Konvensjonelt har romsdaling vorte klassifisert under nordvestlandske e-mål dei siste hundre åra, men går ein nøyare inn på målmerka og ordskatten, så viser det seg snart at dette gjev eit lite presist totalinntrykk av dialekten. Romsdalsdialekten står i ei mellomstilling mellom dei andre nordvestlandske e-måla, trøndsk og midlandsmål &mdash; noko som òg passar godt med den geografiske plasseringa mellom desse.

### Trøndske trekk

#### Utjamning
Det finst nokre få ord i romsdalsdialekten som tyder på tidlegare jamvektsmål med utjamning. Ordet *vare* (‘vera’; Eikesdalen: *vara* som på Nordmøre) er eit slikt ord. I det fallet er det likevel mogleg at posisjonen mellom *v* og *r* kan ha spela inn, og former som *å vara* og *å va* blir bruka langt utanom utjamningsområdet, inkludert i helgelending. Eit klårare eksempel er ordet *bare* (‘bora’), som heng saman med den nordmørske forma *bara*.

### Midlandske trekk
Bevart kortstaving i ord med kort rotvokal + kort konsonant er framleis ganske utbreidd i Romsdalen. Dette trekket finst òg på delar av Nordmøre, men er mykje meir konsekvent halde på i nordenden av Gudbrandsdalen. Mangel av palatalisering ved historisk *nd* (*ónnde* (‘under’), *venn* (‘vind’), *stønn* (‘stund’)) er svært vanleg, særleg i indre strøk (og dessuten i Sunndalen på Nordmøre).

Den ikkje-palatale endingskonsonanten i dativ eintal og bunden form fleirtal av svake hokjønnsord i det meste av Romsdalen ser vi òg delvis i Nord-Gudbrandsdalen (*vísun ~ vísøn ~ vísøyņņ*). Overgangen frå *u*, truleg via *ø*, til *e* samsvarar bra med øvrig hyppig senking av historisk korte vokalar føre ikkje-palatale konsonantar i romsdalsdialekten (*venn* (‘vind’), *stønn* ~ *stónn* (‘stund’)) og bør dermed truleg sjåast som ein felles tendens med Gudbrandsdalen heller som samsvar med dei meir fonologisk ulike formene i sunnmørsdialekten (*vísiņņe ~ víseņņe*).

### Nordvestlandske trekk
Dei nordvestlandske trekka i romsdalsdialekten er først og fremst trekk som er felles med sunnmøring. Trekka det dreier seg om er først og fremst gjennomført e-ending i infinitiv (*å kom(m)e, å éte, å hæte*) og i ubunden form av svake hokjønnsord (*ei veke, ei víse*). Eit anna nordvestlandsk trekk kjenner vi att i sporadisk runding av a føre *ng* i enkelte ord (*mǫnge* ~ *mange* (‘mange’)). Andre enkeltord som er felles med vestnorsk inkluderer *då* (‘da’) og presensformer som *gjęng* (‘går’), *stęnn* (‘står’) og *fłér* (‘flår’).

## Fonologi

## Morfologi

### Pronomen

#### Personlege pronomen
Det mest kjente trekket ved dei personlege pronomena i romsdalsdialekten er 1. person eintal nominativ *i* ('eg') &mdash; ei form som òg er vanleg i Lesja i Gudbrandsdalen og i Sunndalen, Eide og delvis på Averøya på Nordmøre. Eit anna generelt kjenneteikn er forma *dæ* ('dei') i 3. person fleirtal nominativ, akkusativ og dativ &mdash; noko som viser fellesskap med sunnmørsk *dęi*, men står i motsetnad til nordmørsk *dęm* og gudbrandsdalsmål *døm*.

I første person fleirtal nominativ blir forma *mé* ('vi') bruka dei fleste stadene. På Hustad blir forma *ví* bruka, som på det meste av Nordmøre, medan *ås* blir noko bruka øvst i Raumadalen.

### Substantiv

#### Hannkjønnsord

##### Sterke hannkjønnsord
Hovudregelen er at sterke hannkjønnsord får *a*-ending i ubestemt fleirtal. Eintalsformene varierer etter utlyden i grunnordet: Ord med dentalutlyd får *-n* (*bå’tn, gú’tn, pła’ssn*); ord med labialutlyd får *-en* og ord med velar utlyd får *-ʲiņņ* i akkusativ/dativ eintal (*stǫ’kkjiņņ, ve’ddjiņņ, ve’ngjiņņ*) og *-ʲa* i dativ (*stǫ’kkja, ve’ddja, ve’ngja*).

Eit mindre tal sterke hannkjønnsord får *-e* i ubestemt fleirtal og *-iņņ* (Sandøy *-en*) i bestemt fleirtal (*gríse, grísiņņ (grísn); veddje, veddjiņņ*).

##### Svake hannkjønnsord



#### Hokjønnsord

Merk at ubestemt fleirtal av svake hokjønnsord har *-e* i sørvest (Sandøy, mesteparten av Midsund og vestdelen av Vestnes), *-ú* i Eikesdalen og oppi Romsdalen og *-o/-å* elles, der *å*-uttalen er typisk for ytre mål og for nyare dialekt i midtre strøk.



#### Nøytrumsord

### Verb

## Geografisk variasjon

### Eikesdalen
Dialekten i Eikesdalen er typisk for romsdalsdialekten på mange vis, men har ein del arkaiske trekk. Såleis er det framleis a-infinitiv med kort eller forlengd vokal i ein del verb med historisk kort rotstaving i eldre dialekt (*å vęta, å lęsa, å søva, å fara, å gręva*) så vel som i ein del enkeltverb med historisk langstaving der nordmøring òg har a-infinitiv (*å æga, å ligja*), og infinitivar med historisk *-ja* har tradisjonelt apokope på trøndsk vis (*å sæ, å fęrtę:ł, å lęgg, å spǿr, å smǿr*). Apokope på trøndsk vis er det òg i infinitivane *å gję:r, å lęt*. Merk likevel at verb av *kaste*-typen allveg får *-e* i infinitiv: *å spęle, å bore*.

Apokope er mykje gjennomført i komparativ av adjektiv i eldre dialekt: *fínar, ęnklar, stǿr*.

Som i nordmøring er velare konsonantar behaldne i dativ eintal og fleirtal av svake hannkjønnsord (*hagå, skuggå, bakkå*). I eldre dialekt er den ubundne fleirtalsendinga i svake hokjønnsord *-ú* (*mǫnga bøttú, mǫnga vekú*) som øvst i sjølve Raumadalen og i delar av Gudbrandsdalen, men i etterkrigsgenerasjonen er denne endinga utskifta med *-e* (*mǫnge bøtte, mǫnge veke*).

Der andre romsdalsmål har adjektivendinga *-ete* (*rótete*), har eikesdalsdialekten tradisjonelt den trøndske endinga *-ott* (*rótott, kłęppott*).

I pronomena følgjer Eikesdalen hovudsakleg romsdaling elles, og det heter *í šló mé* (som elles i Romsdal og dessutan i Sunndalen og Lesja) og *mé šló oss* (som elles i Romsdal) heller enn *é šló mé* (som i Øksendalen) og *oss šló oss* (som i Lesja og Sunndalen) eller *ví šló oss* (som i Øksendalen, på Eidsøra og elles på det meste av Nordmøre).

Lenger ut langsmed Eikesdalsvatnet er dialekten meir lik vanleg romsdaling, inkludert ubunde fleirtal *vekó* med trong *o*-uttale. Den kløyvde infinitiven blir likevel noko bruka der òg.

### Hustad, Fræna og Bud

### Sandøy

### Molde bymål

Moldedialekt er eit typisk distriktsbymål med visse grunntrekk felles med romsdaling allment, men med ei generell forenkling av systemet. Eitt av desse grunntrekka er e-ending av verb i infinitiv og av svake hokjønnsord, som er nesten heilt gjennomført, med unntak berre av verbet «å gjere» og «å vere», der dei fleste har bortfall av endevokal og seier *å gjør*' og *å vær' *.

Mange av trekka i moldedialekten er for øvrig felles med kristiansundsdialekten og med meir eller mindre påverknad frå landsdelssentrumet Trondheim &mdash; slik som *dęm* (felles med Krs. og Trh.) for ‘dei’ (romsdalsk *dæ*), *dęmmers* (felles med Trh.) for ‘deira’ (romsdalsk *dæra*) og forenklinga av substantivbøyinga til *-a*/*-an* i fleirtal av nesten alle hann- og hokjønnsord (felles med nyare dialekt i Trh.).

Dativ manglar heilt. 

Det er lite palatalisering av velarar i innlyd, nesten berre i orda *ikkje*, *mykkje* og *bikkje*. 

Diftongane *ei/øy/au* er i hovudsak bevarte, tydelege og ikkje monoftongiserte (*éi héil øy mé lęuse stéina* (ei heil øy med lause steinar)). Men blant anna desse orda har derimot klar monoftong med *ǿ*: *hǿre, hørsel, kjǿre; drømme, drømm, strømme strømm, glømme, glømsel* (evt. *glęmme, glęmsel*), *gjømme, gjømsel* (evt. *gjęmme, gjęmsel*), *trøtt* (evt. *trętt*) og *lǿk*. 

Alle hokjønnsord har *-a* i bunden form eintal, og både hannkjønn og hokjønn har i hovudsak endinga *-a* i ubunden form fleirtal og *-an* i bunden form fleirtal: *Maŋe sęua, alle sęuan.* (Mange sauer, alle sauene).  

Alle sterke verb med éi staving i infinitiv får «halvsvak» bøying, som i *gjí - gjír - gá(v) - gjitt*, *lá - lár - lót - latt* eller *tá - tár - tók - tatt*. Sterke verb med fleire stavingar i grunnforma får derimot oftast sterk bøying: *kǫmme - kjęmm - kǫmm - har kǫmme*, *fęre (fare) - fęr (fer) - fór - har fóre*, *sǫve - sǿv - sǫv - har sǫve*, *fłýge - fłýg - fłęug - har fłǿge* (fłòge). 

I Molde seier dei også *da* der romsdalske bygdemål har *då*. 

Vidare er det skilnader i dei personlege pronomena i fleirtal. Der det meste av romsdaling elles har *mé*, har moldedialekten *ví*. I andre person fleirtal har bygdemåla *dé*, *dǫkkǫ* og *dǫkkǫ sin* i høvesvis subjekts-, objekts- og eigeform. I Molde seier dei *dǫkker*, *dǫkker* og *dǫkkers*. I tredje person fleirtal heiter det i Molde *dęmm*, *dęmm* og *dęmmers* for bygdemåla sine former *dæ* (dei), *dæ* (dei) og *dæra* (deira).

*Å bli* blir i Molde bøyd *błí - błír - błéi - błitt*, mens bygdemåla varierer mellom slik bøying (men med monoftongisering av éi til æ i *błæ*) og kløyvd bøying (*błí - błí - vart - vǫrte*).

## Kjelder

* 
* 
* 
*