open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands

**Det Uavhengige Sosialdemokratiske partiet i Tyskland**, Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands (USPD), blei skipa i 1917 av krigsmotstandarar i Det tyske sosialdemokratiske partiet SPD. Leiaren for det nye partiet blei Hugo Haase.

USPD samla alle motstandarane av SPD-leiinga si støtte til den tyske krigføringa under første verdskrigen, folk som Eduard Bernstein, Karl Kautsky, Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg. Folk med til dels svært ulike standpunkt i andre spørsmål, men altså samde om ei prinsipiell avvising av støtte til krigføringa.

Venstrefløya av USPD var Spartakusforbundet, med Liebknecht og Luxemburg i brodden. På slutten av 1918 braut Spartakusforbundet med USPD, og skipa Det tyske kommunistpartiet, mot Luxemburgs vilje.

USPD sat saman med SPD i ei provisorisk regjering etter den tyske novemberrevolusjonen i 1918, men USPD trekte seg snart ut da det blei klart at SPD ikkje hadde tenkt å føre revolusjonen vidare over i ein sosialistisk fase. Samtidig var USPD ikkje samd med kommunistane, som i januar 1919 gjorde forsøk på ein oppreist i Berlin, noko som kosta både Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg livet. 

USPD gjekk inn for eit kompromiss og ein kombinasjon mellom eit parlamentarisk system og eit arbeidarrådssystem, og fekk stor oppslutning ved valet i juni 1920 som venstresosialistisk parti, med om lag 5 millionar røyster mot SPD sine 5,6 millionar og KPD sine 440.000. Men styrken til partiet skulle også vise seg å vere svakheita deira, nemleg mellomposisjonen mellom ein parlamentarisk og ein revolusjonær politisk kurs. I datidas Tyskland skulle det vise seg vanskeleg i lengda å halde ein slik kurs. I desember 1920 blei partiet kløyvd, da fleirtalet på landsmøtet deira gjekk inn for sameining med KPD. Dei fleste i rest-USPD gjekk inn att i SPD i slutten av 1922. Om lag ein tredel av USPD-medlemmene gjekk med KPD, ein tredel gjekk tilbake til SPD, og ein tredel "forsvann" frå politikken.

## Kjelder

* E.H. Carr: *The Bolshevik Revolution*, bind 3, Penguin Books, 1977, ISBN 0 14 02.0751 1

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands|Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands]]» frå ,  den 5. mars 2005.*  

3
Olof Lagercrantz

**Olof Lagercrantz** () var ein svensk forfattar, kritikar, litteraturvitar (fil dr 1951) og publisist (sjefsredaktør for Dagens Nyheter 1960-75). Far til Marika Lagercrantz, morbror til Lars Lönnroth og Johan Lönnroth.

Saman med William Heinesen delte han Nordisk Råds litteraturpris i 1965. Lagercrantz fekk prisen for boka *Från helvetet til paradiset*.
Kapitalisme

**Kapitalisme** har fleire ulike tydingar. Som eit økonomisk system, baserer kapitalisme seg på privat eigarskap og staten sitt vern over dette. Ein kapitalist er ein som har kapital. Denne kapitalen kan til dømes investerast i råvarer og arbeidskraft. Kapitalisten vil sitje att med produktet og profitten etter salet av produktet. Slik vi kjenner den, har kapitalismen vakse ut av det tidlegare merkantilistiske økonomiske systemet i Europa i tidleg moderne tid.

Vi kan også sjå på kapitalisme som ein økonomisk teori og eit politisk program. Vi vil då finne ei rekkje ulike tydingar og ideologiske leirar. Til dømes var kapitalismen, i følgje Marx, borgarskapet sin naturlege ideologi. Omveltinga av dette kapitalistiske systemet til fordel for kollektivt eigarskap av produksjonsmidla står sentralt i den kommunistiske ideologien. For tilhengjarar av klassisk liberal økonomi, er kapitalisme grunnleggjande positivt. Etter deira definisjon er frihandel ein sentral del av kapitalismen. Dette inneber at ein skal fjerne statleg regulering av handel og eigedom.
Per Olof Sundman

**Per Olof Sundman** () var ein svensk forfattar og politikar (Centerpartiet).

Sundman kom frå Vaxholm. Han debuterte med novellsamlinga *Jägarna* (1957) og fekk på 1960-talet - også internasjonalt - mykje merksemd som prosaist gjennom romanar som *Skytten* (1960), *Expeditionen* (1962) og *Ingenjör Andrées luftfärd* (1967). Den sistnemnde boka fekk han Nordisk Råds litteraturpris for i 1968, og boka vart filmatisert av Jan Troell i 1982 med Max von Sydow og Sverre Anker Ousdal i leiande rollar.  

Miljøa i forteljingane til Sundman er ofte prega av det jämtlandske landskapet der han hadde busett seg. Forteljarteknikken hans, med eit stramt, tilbakehaldande, presist språk har vorte jamført med Ernest Hemingway og islendingsogene (Sundmans roman *Berättelsen om Såm* (1977) byggjer elles på ei islandsk soge frå 900-talet, Soga om Ravnkjell Frøysgode), og er klart i slekt med stilen i den franske nyromanen.

I ungdommen var Sundman medlem i det nazistiske Nordisk Ungdom, noko som ikkje vart offentleg kjend før etter Sundmans død og då gav opphav til ein omfattande debatt. Sundman hadde helde sitt tidlegare, omfattande og audmjuke, engasjement i den nazistiske rørsla hemmeleg for ållmenta i etterkrigstida, og lukkast verte ein politikar med stor innverknad i Centerpartiet. Han var riksdagsrepresentant for dette partiet 1969-79. Om Sundmans relasjon til nazismen og om korleis han seinare tagde om bakgrunnen sin skriv journalisten Per Svensson i si bok *Frostviken* (Bonniers, 1998). 

Også visse motiv og andre drag i Sundmans forfattarskap, mellom anna søkinga som motiv, sentralt i hans verk, like som hans attendevendande interesse for ulækte sår i samfunnet, mellom anna i form av uoppklarte brotsverk, har i etterhand ofte vorte omtolka biografisk med tilvising til Sundmans bakgrunn.

Sundman dreiv også ei hotellkjede. Han var vidare medlem av Svenska Akademien 1975-1992, stol 6.
 
## Bibliografi
* 1957 *Jägarna*, novellesamling (Norstedt, Stockholm)
* 1958 *Undersökningen* (Norstedt, Stockholm)
* 1960 *Skytten* (Norstedt, Stockholm)
* 1961 *Levande fjällbygd* (Holmens bruk, Norrköping)
* 1962 *Expeditionen* (Norstedt, Stockholm)
:::På norsk:
:::1966 *Ekspedisjonen*, omsett av Jan Brodal (Gyldendal Norsk Forlag, Oslo)
* 1963 *Sökarna : nio berättelser* (Norstedt, Stockholm)
* 1965 *Två dagar, två nätter* (Norstedt, Stockholm)
* 1967 *Trumslagaren* (Norstedt, Stockholm)
* 1967 *Ingenjör Andrées luftfärd* (Norstedt, Stockholm)
:::På norsk:
:::1968 *Ingeniør Andrées luftferd*, omsett av Jo Ørjasæter (Gyldendal Norsk Forlag, Oslo)
* 1968 *Ingen fruktan, inget hopp : ett collage kring S. A. Andrée, hans följeslagare och hans polarexpedition* (Bonniers, Stockholm)
* 1973 *Lofoten, sommar* (Norstedt, Stockholm)
:::På norsk:
:::1974 *Lofoten, sommer*, omsett av Jo Ørjasæter (Gyldendal Norsk Forlag, Oslo]
* 1977 *Berättelsen om Såm* (Norstedt, Stockholm)
:::På norsk:
:::1977 *Historien om Såm*, omsett av Einar Schøning (Gyldendal Norsk Forlag, Oslo)
* 1982 *Ishav : isbrytaren H.M.S. Ymers färd i polarhavet sommaren 1980* (Norstedt, Stockholm)

## Kjelder
Per Olov Enquist

**Per Olov Enquist** eller *P.O. Enquist* () var ein svensk forfattar og dramatikar.

## Liv
Enquist voks opp i Västerbotten. Mor hans, Maja Lindgren (1903-1992), var lærar på folkeskulen. Faren, Elof Enqvist (1903-1935), døydde før P.O. Enquist var fylt eit år.

I midten av 1950-åra dreiv Enquist med friidrett. Han var ein av dei beste i Sverige i høgdehopp, med ein personleg rekord på 1,98. Etter studiar ved Uppsala universitet, arbeidde Enquist som kritikar i avisene Svenska Dagbladet og Expressen sine kulturavdelingar. Enquist var stadig på reise, budde i København, Vest-Berlin og kom i 1973 til Los Angeles som professor ved universitetet UCLA. I lange periodar var Enquist busett i København og i Tyskland.

Enquist var gift tre gonger. I det fyrste ekteskapet fekk han saman med Margareta Ersson ein son og ei dotter. I 1980 gifta han seg med den danske forfattaren Lone Bastholm. Til sist var Enquist gift med Gunilla Thorgren, tidlegare statssekretær ved det svenske kulturdepartementet. Paret budde i Vaxholm nord for Stockholm.

## Forfattarskap

Enquist debuterte med romanen *Kristallögat* i 1961. Gjennombrotet kom i 1964 med *Magnetisörens femte vinter*. 
I 1964 skreiv han under pseudonymet **Peter Husberg** saman med Leif Nylén og Torsten Ekbom romanen *Bröderna Casey*. Ellers har Enquist alltid skrive åleine, i eige namn.

Det internasjonale gjennombrot kom med dokumentarromanen *Legionärerna*. Han vart omsett til ei rekkje språk og Johan Bergenstråhle laga etter boka filmen *Baltutlämningen*. Enquist har òg skrive manus for film- og fjernsynsproduksjonar til dømes *Strindberg, Ett liv* og filmane *Il Capitano* og *Hamsun*. Som dramatikar er Enquist mellom anna kjend for skodespela *I lodjurets timma* og *Tribadernas natt*. Han har arbeidd saman med regissør Ingmar Bergman på nasjonalscenen Dramaten.

Eit tema Enquist vende attende til, var tilhøvet mellom fiksjon og fakta, fantasien og røynda. Han nytta friskt historiske hendingar og personar i forteljingane sine (*Legionärerna*, *Hess*, *Lewis resa*, *Blanche och Marie*.) Enquist har synt stor interesse for politiet si etterforsking etter drapet på den svenske statsministeren Olof Palme, båe gjennom avisartiklar og som tema i boka *Kartritarna*.

Per Olov Enquist har hatt høge salstal ikkje berre i Sverige men òg i Frankrike og Tyskland. Han har vorte tildelt fleire litterære prisar. I 2008 kom sjølvbiografien *Ett annat liv* som vart lønt med Augustpriset. Det var andre gongen Enquist nett denne litteraturprisen, ein av dei gjævaste i Sverige; fyrste gong var for *Livläkarens besök* i 1999.

## Verkliste
* 1964 - *Magnetisörens femte vinter*
* 1964 - *Bröderna Casey*
* 1966 - *Hess*
* 1968 - *Legionärerna*
* 1971 - *Sekonden*
* 1972 - *Katedralen i München*
* 1978 - *Musikanternas uttåg*
* 1981 - *Från regnormarnas liv*
* 1985 - *Nedstörtad ängel*
* 1991 - *Kapten Nemos bibliotek*
* 1992 - *Kartritarna*
* 1999 - *Livläkarens besök*
* 2001 - *Lewis resa* 
* 2004 - *Boken om Blanche och Marie*
* 2008 - *Ett annat liv*

## Kjelder
Mads Wiel Nygaards legat

**Mads Wiel Nygaards legat** er ein skjønnlitterær pris som vert utdelt årleg av forlaget Aschehoug. Prisen skal vera ei påskjønning for eit kvalifisert forfattarskap, og vert utdelt etter innstilling frå forlagets redaksjon og leiing. Ein kan ikkje søkje om å få legatet. 

Mads Wiel Nygaard var administrerande direktør i Aschehoug 1940-1952. 

## Prisvinnarar
* 1953 - Magnhild Haalke og Lizzie Juvkam
* 1954 - *Ikkje utdelt*
* 1955 - Kristian Kristiansen
* 1956 - *Ikkje utdelt*
* 1957 - *Ikkje utdelt*
* 1958 - Egil Rasmussen
* 1959 - Harald Sverdrup
* 1960 - Gunnar Bull Gundersen
* 1961 - Arnulf Øverland
* 1962 - Peter R. Holm
* 1963 - Stein Mehren
* 1964 - Yngvar Hauge
* 1965 - Mikkjel Fønhus og Einar Skjæraasen
* 1966 - Torborg Nedreaas
* 1967 - Knut Hauge
* 1968 - Lars Berg og Kjell Heggelund
* 1969 - Kjell Askildsen og Dag Solstad
* 1970 - Simen Skjønsberg og Vigdis Stokkelien
* 1971 - Sissel Lange-Nielsen og Arild Nyquist
* 1972 - Finn Havrevold, Bjørn Gunnar Olsen, Kåre Prytz og Odd Solumsmoen
* 1973 - Finn Strømsted
* 1974 - Hans Børli
* 1975 - Liv Køltzow
* 1976 - Sidsel Mørck
* 1977 - Halldis Moren Vesaas
* 1978 - Vera Henriksen
* 1979 - Ingeborg Refling Hagen
* 1980 - Karsten Alnæs
* 1981 - Erling Pedersen
* 1982 - Erling Kittelsen og Helge Vatsend
* 1983 - Gerd Brantenberg
* 1984 - Jan Kjærstad
* 1985 - Gene Dalby, Anne Karin Elstad og Tove Lie
* 1986 - Øystein Wingaard Wolf
* 1987 - Jon Peter Rolie
* 1988 - Kari Bøge
* 1989 - Ketil Bjørnstad
* 1990 - Karin Moe og Hermann Starheimsæter
* 1991 - Marit Tusvik
* 1992 - Elin Brodin
* 1993 - Cindy Haug
* 1994 - Merethe Lindstrøm
* 1995 - Tom Lotherington
* 1996 - Aud Korbøl
* 1997 - Torild Wardenær
* 1998 - Unni Lindell
* 1999 - Toril Brekke
* 2000 - Håvard Syvertsen
* 2001 - Odd W. Surén
* 2002 - Jo Nesbø
* 2003 - Thure Erik Lund
* 2004 - Sigmund Jensen
* 2005 - Eldrid Lunden
* 2006 - Bjarte Breiteig
* 2007 - Carl Frode Tiller
* 2008 - Geir Gulliksen
* 2009 - Arne Lygre 
* 2010 - Ingrid Storholmen 
* 2011 - Kurt Aust 
* 2012 - Wenche-Britt Hagabakken  
* 2013 - Tom Egeland
* 2014 - Lars Petter Sveen
* 2015 - Helga Flatland
* 2017 - Aasne Linnestå

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om legatet på nettstaden til Aschehoug
Aschehougprisen

**Aschehougprisen** vert delt ut kvart år av forlaget Aschehoug.

Aschehougprisen vert tildelt norske forfattarar som ein heiderspris utan omsyn til kva forlag dei er knytt til. Utdelinga skjer etter bindande innstilling frå Norsk Litteraturkritikerlags styre.

## Mottakarar av Aschehougprisen

## Kjelder
* Bærum bibliotek: Aschehougprisen
* Nettstaden til Aschehoug forlag: Aschehougprisen 

## Referansar
Kystpartiet

**Kystpartiet** er eit verdikonservativt sentrumsparti. Partiet vart formelt skipa den 1. februar 1999 under leiing av Steinar Bastesen. Han hadde då, sidan stortingsvalet i 1997 sete på Stortinget for *Tverrpolitisk Folkevalgte*, som var ein laust organisert forgjengar for Kystpartiet. Bastesen vart attvald i 2001, men partiet fekk ikkje inn nokon stortingsrepresentantar i 2005. Roy Waage følgde Steinar Bastesen som partileiar etter sterk kritikk innad i partiet.

Kystpartiet vart tufta på grunnlag av misnøye med måten Stortinget handlar med EU på.

Kystpartiet mista ordføraren (Thor Tøllefsen) i Karlsøy ved valet i 2007. Tøllefsen var òg partiet sin førstekandidat under stortingsvalet 2005. Paul Rånes var frå 2003 til 2007 ordførar for Kystpartiet i Røst. Roy Waage var ordførar for Kystpartiet i Skjervøy fra 2004-2011, etter at han og dei fleste i kommunestyregruppa til Kristeleg Folkeparti melde overgang til Kystpartiet. 

### Stortingsvalshistorikk

Kystpartiet har hovudvekta av støtta si i Nordland og Troms. Ved stortingsvalet 2001 fekk partiet 14&nbsp;042 stemmer, eller 10,9 %, i Nordland, noko som innebar eitt mandat på tinget. 8&nbsp;124 stemmer, eller 10,0 % i Troms same året var akkurat for lite. Ved stortingsvalet 2005 gjekk partiet kraftig tilbake i Nordland og fekk berre 4&nbsp;155 stemmer, eller 3,1 %. Partiet mista derfor mandatet sitt. Sjølv om tilbakegangen var mindre i Troms, 7&nbsp;218 stemmer, eller 8,6%, heldt det heller ikkje denne gongen til mandat frå fylket.

### Partiet i kommunar og fylkesting

Ved fylkestingsvalet 2007 fekk partiet 2,0 % av røystene i Nordland, 3,5 % i Troms - om lag 0,4 % på riksplan.

Ved kommunestyre- og fylkestingsvalet 2023 fekk partiet 547 røyster fordelt på kommunane Lurøy, Askøy og Oslo. Det fekk inn eitt mandat i Lurøy kommunestyre. 

## Kjelder
Kristent Konservativt Parti

**Kristent Konservativt Parti** er eit tidlegare politisk parti i Noreg. Partiet oppstod i 1989 då minipartiet *Fredspartiet* endra namn. På denne tida kravdest det 5000 underskrifter for å registrera eit nytt parti. Derimot kravdest det ingenting for å endra partinamn. Derfor skjedde det ved fleire høve at nye småparti omgjekk underskriftskravet ved formelt å ta over partinamnet til andre småparti som låg brakk, og så endra namnet.http://www.dep.no/krd/norsk/publ/otprp/016001-050016/hov007-bn.html  Fredspartiet hadde på denne måten oppstått gjennom fleire namneskifte frå det opphavleg registrerte Noregs Demokratiske Parti. 

Kristent Konservativt Parti stilte til val ved stortingsvala i 1993 og 1997. I 1993 fekk det 1974 røyster (0,08 %), i 1997 fekk det 1386 røyster (0,05 %).

Det vart fusjonert med Samlingspartiet Ny Fremtid den 26. september 1998 til Kristent Samlingsparti.

Partiet hadde aldri noka stor oppslutting, men seinare stortingsrepresentant for Kristeleg Folkeparti, Anita Apelthun Sæle, blei i si tid vurdert som toppkandidat i Hordaland.
Finn Thoresen

**Finn Thoresen** (), var ein norsk politikar frå Spydeberg i Østfold, og stortingsrepresentant for Framstegspartiet. I 1993 stifta han Samlingspartiet Ny Fremtid, som stilte valliste i alle fylke ved stortingsvalet same år. Etter fleire politiske fusjonar heiter partiet no Kristent Samlingsparti.

## Bakgrunnsstoff
*
Direktedemokratane

**Direktedemokratane** (DD) er ei rørsle som ynskjer å innføre direktedemokrati i Noreg. Rørsla ynskjer å oppnå dette ved å stille kandidatar til kommune-, fylkes- og stortingsval. Direktedemokratane kjem då til å halde innbyrdes val i kvar enkelt sak som desse representantane skal røyste i. DD-representantane vil vere bundne til å røyste slik som resultatet av dei innbyrdes vala vert. Vala skal gjennomførast på internett. For å røyste innbyrdes i DD skal ein ikkje trenge å betale medlemsavgift, men ein må registrere seg med personalia på nettstaden deira.

Rørsla *Direktedemokratane* har prinsipielt sett ikkje nokon politisk agenda utanom å innføre direktedemokrati.

Leiaren i Direktedemokratane er Roy Magnus Løken. Rørsla har ein nestleiar; Lars Kilevold.

## Tilknytingar
### Systerrørsler
* Danmark: Foreningen for Direkte Demokrati
* Tyskland: Mehr Demokratie
Lars Kilevold

**Lars Kilevold** ()  er ein norsk musikar frå Fredrikstad. Han er mellom anna kjend for å ha skrive og utgjeve songen «Livet er for kjipt».

Kilevold har òg grunnlagt internettplateselskapet freetrax.com. Han er no nestleiar i Direktedemokratane.

Det er Kilevold som har skrive reklamesongane «Full Pakke», «Lørdagspizza» og «Spelt (I samarbeid med Fredrik Steen)» for Pizza Grandiosa.

## Kjelder
* direktedemokratene.no
Direktedemokrati

**Direktedemokrati** er den reinaste forma for demokrati (av lat. *demos*, folkestyre). I eit *direktedemokratisk* samfunn stemmer folket over absolutt alle saker som vert avgjort politisk (her; i motsetnad til byråkratisk). 

Sveits er kjend for å ha hatt direktedemokrati sidan landet vart tufta, medan Noreg har representativt demokrati. Den norske rørsla Direktedemokratane ynskjer å innføre direktedemokrati i Noreg.
Det Politiske Parti

**Det politiske parti** (**DPP**) var eit norsk politisk parti tufta av komikarane Johan Golden og Atle Antonsen. Partiet stilte til sitt første stortingsval i 2001 på slagord av typen «Din slave på tinget». Om DPP hadde fått inn representantar på Stortinget skulle det ha vorte røysta over kva desse representantane skulle stemme i kvar enkelt sak på den offisielle nettstaden til partiet. DPP ønskte med andre ord å innføre ei form for direktedemokrati. Partiet nytta ein paraply som logo, han var eit symbol på at dei dekte heile det politiske landskapet. I partiprogrammet til DPP heitte det at partiet bygde politikken sin på «fridom, likskap og politikk».

Partiet fekk nærare 1 % av alle røystene på landsbasis ved sitt første valår (2001) og over 8 % i skulevala same året. Dette ville resultert i nærare 12 representantar på Stortinget om det var ekte val. 

Etter Stortingsvalet i 2001 hadde partiorganisasjonen (som hovudsakleg bestod av to personar) stått stille. DPP deltok ikkje i kommune- og fylkesstyrevala i 2003. Då partiet ikkje hadde meldt overføring til partiregisteret fall partinamnet ut av Brønnøysundsregisteret som registrert partinamn etter stortingsvalet 2005.

## Sjå òg
* Liste over Lettsindige politiske parti

## Bakgrunnsstoff
*
Samlingspartiet Ny Fremtid

**Samlingspartiet Ny Fremtid** er eit tidlegare norsk politisk parti som vart stifta av Finn Thoresen i 1993. Partiet stilte lister i alle fylker ved Stortingsvalet dette året. I 1994 vart det samanslått med det tidlegare *Kristent Samlingsparti*, men heldt på namnet *Samlingspartiet Ny Fremtid*. Då det igjen vart samanslått med Kristent Konservativt Parti den 26. september 1998 fekk fusjonen namnet Kristent Samlingsparti, som er det noverande namnet på partiet (pr. 2005).

Politisk tok Samlingspartiet Ny Fremtid eit høgreorientert kristenfundamentalistisk standpunkt. Partiet ville gje kristendommen ein sterkare plass i samfunnslivet, og mellom anna forby abort og homofili.

### Kjelder
* :no:Samlingspartiet Ny Fremtid
Den tyske novemberrevolusjonen

**Den tyske novemberrevolusjonen** er eigentleg ein serie hendingar som skjedde i 1918-1919, og som nådde høgdepunktet sitt i styrtinga av keisaren og grunnlegginga av den veike Weimar-republikken. Som i den russiske februarrevolusjonen i 1917 var det ikkje noko enkeltparti som leidde oppreisten, og arbeidarråd lik dei russiske tok makta over heile landet. Men hendingane heldt fram med å polarisere venstresida, ikkje minst på grunn av den sosialdemokratiske regjeringa sin bruk av den høgreorienterte militsen Frikorpsa for å slå ned spartakistrevolten frå ytre venstre. 

Som den russiske revolusjonen i 1917, skjedde den tyske i ein kontekst av dei katastrofale konsekvensane av første verdskrigen. Då den tyske overkommandoen under general Ludendorff vedgjekk nederlag, utløyste det ei politisk krise som førte til at den liberale prins Maximilian av Baden tok makta. Sjølv om det største arbeidarpartiet, SPD, deltok i regjeringa, viste dette seg å vere utilstrekkjeleg til å stanse opprøret.

Oppreisten begynte i Kiel frå 29. oktober til 3. november 1918, då førti tusen sjøfolk tok over hamna i protest mot eit forslag om å gå til kamp mot den britiske marinen, då dei såg dette som sjølvmorderisk. Den 8. november hadde arbeidar- og soldatråd tatt det meste av det vestlege Tyskland, og la grunnlaget for den såkalla rådsrepublikken. Keisar Wilhelm II vart tvinga til å abdisere den 9. november, og det enda det tyske monarkiet, sjølv om monarkismen framleis var sterk i særleg mellom- og overklassen. SPD vart kasta inn i maktposisjon som leiande i den nye republikken, saman med sitt meir radikale motstykke, det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland (USPD).

Men denne einskapsfronten gjekk i oppløysing seint i desember 1918 då USPD gjekk ut av koalisjonen i protest mot det dei såg som SPD sine kompromiss med det kapitalistiske status quo. Dessutan kom det ei ny revolusjonær bølgje over landet i januar 1919, leidd av Det tyske kommunistpartiet (spartakistane). Som svar på det, engasjerte den sosialdemokratiske leiaren Friedrich Ebert den høgreorienterte og nasjonalistiske militsen Frikorpsa for å slå ned oppstanden. Dei to mest namngjetne offera for denne kontrarevolusjonære operasjonen var spartakistleiarane Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg, som vart drepne den 15. januar 1919. Innan mai månad var den revolusjonære venstresida knust. 

Det venstresosialistiske partiet USPD hadde stor oppslutning ved valet i juni 1920, men vart kløyvd seinare same året, og mista med det sjansen til å påverke utviklinga.	 
I Tyskland utvikla revolusjonen seg såleis ikkje ut over ein «borgarleg-demokratisk» fase, og denne fasen skulle ikkje vare lenger enn til 1933, då Adolf Hitler og nazistane kom til makta. Då vart alle sosialistiske parti forbodne, og dei borgarlege partia vart nedlagde.

## Kjelder
* I hovudsak den engelskspråklege wikipediaen

## Bakgrunnsstoff

*An overview of the German Revolution  av Gerhard Rempel  Western New England College 
*Three texts on the German Revolution written by council communists
*Library of materials on the German Revolution ved marxists.org
Arbeidarråd

**Arbeidarråd** er i utgangspunktet allmøte på ei bedrift eller ein institusjon der ting blir avgjorde på demokratisk vis ved fri diskusjon og fleirtalsavgjerd. Likeins i militærleirar med *soldatråd* og i landsbyar eller grender med *bonderåd*. I utgangspunktet er såleis arbeidarråd med vidare tenkte som organ for *direkte* demokrati. Men sidan ting kanhende må avgjerast mellom allmøta, må det veljast delegerte til organ som kan møtast oftare, såleis eit meir *indirekte* demokrati. For å halde på mest mogleg direkte demokrati skal det derfor i eit arbeidarrådssystem vere *tilbakekallingsrett*, slik at dei delegerte kva tid som helst skal kunne trekkjast tilbake som representantar for basis-råda. Hovudskilnadene mellom eit arbeidarrådssystem og eit parlamentarisk system blir da at i eit arbeidarrådssystem er grunneininga knytt til produksjonslivet i staden for eit geografisk område, og at dei delegerte kan tilbakekallast til ei kvar tid av grunneininga som valde dei. 

Dei første kjende arbeidarråda i denne forstand oppstod under det russiske revolusjonsforsøket i 1905, og fekk namnet sovjet, som betyr "råd" på russisk. Det mest namngjetne arbeidarrådet var sovjetet i St. Petersburg, med delegerte frå alle større arbeidsplassar i byen, og med Lev Trotskij som leiar. Etter tsaren var styrta i mars 1917, gjenoppstod sovjeta i fleire russiske byar, og bolsjevikane som under leiing av Vladimir Lenin tok makta 7. november 1917, gjorde det blant anna for å gi "all makt til sovjeta", sa dei. I røynda mista dei russiske sovjeta raskt makta si, særleg etter at både andre politiske parti og opposisjonelle fraksjonar i kommunistpartiet (bolsjevikpartiet) var blitt forbodne i 1920. Dette innskrenka den reelle ytringsfridomen, og utan full ytringsfridom døydde livet i sovjeta gradvis ut (slik Rosa Luxemburg spådde alt våren 1918) og dei blei reduserte til sandpåstrøingsorgan for det som alt var avgjort i dei leiande organa til det eine lovlege partiet.

Også i andre revolusjonære situasjonar har det oppstått arbeidarråd, såleis til dømes under den tyske novemberrevolusjonen i 1918 og i delar av det republikanske Spania under den spanske revolusjonen og den spanske borgarkrigen 1936-1939. I Noreg fanst det også arbeidarråd i åra 1917-1919, men desse var meir meint å vere "dyrtidskomitear" for å protestere mot dei sosiale tilhøva, enn nye maktorgan.
Titrering

**Titrering** er ein analysemetode der ein gradvis set til ein reagens (*[[titrant]]*) i ei prøve til reaksjonen er fullstendig. Slik kan ein finna konsentrasjonen av ein analytt.

## Eksperimentelt oppsett

Analytten er ofte i ein erlenmeyerkolbe eller eit begerglas. Titrant vert tilsett frå ei byrette, og kan blandast inn i analytten ved hjelp av ein magnetrørar. Når endepunktet (omslagspunktet) er funne les ein av på byretta kor mykje titrant som er tilsett. I visse tilfelle kan det vera praktisk å ha analytten i byretta. Dette vert kalla omvend titrering. 

Det er òg mogleg å bruka titrator.

## Typar titrering
* Syre-base-titrering. For å finna endepunktet kan ein bruka eit pH-meter eller ein passande indikator. Ved bruk av sterk syre og sterk base vil endepunktet ha pH tilnærma lik 7. 

* Redokstitrering

* Fellingstitrering
Kjemisk serie

Ein **kjemisk serie** er ei gruppe grunnstoff med liknande kjemiske og fysiske eigenskapar, og der visse eigenskapar endrar seg systematisk gjennom serien.

Nokre av seriane overlappar med enkeltgrupper i periodesystemet.

## Kjemiske seriar

* Alkalimetall
* Jordalkalimetall
* Lantanid
* Aktinid
* Transisjonsmetall
* Andre metall
* Halvmetall
* Ikkje-metall
* Halogen
* Edelgassar
Pikometer

Ein **pikometer** er 10-12 meter. Symbolet for pikometer er **pm**. Målet blir mykje brukt til å måla avstander på atomnivå.

## Bruk av målet
* Korte røntgenbølgjer har ein bølgjelengde på rundt 5 pikometer.
* Atomradiusar er ofte mellom 100 og 200 pikometer. 

## Avleidd av pikometer
100 pikometer er det same som 1 ångstrøm.
Nasjonalalliansen

**Nasjonalalliansen** var eit politisk parti som vart tufta i 1999. Partiet arbeidde for ein umiddelbar stopp av innvandring til Noreg og tilbakesending av innvandrarar som var i landet. I tillegg til dette fokuserte dei på distriktspolitikk og miljøvern. Partiet hadde ikkje offentleg definert nokon grunnleggjande ideologi, men tok utgangspunkt i eit eige idégrunnlag. Partiet var likevel eit klart nasjonalistisk parti, i og med at dei m.a. la vekt på å skilje mellom nordmenn og samar og la dei sørgje for eiga utvikling kvar for seg.

Registreringa i Partiregisteret gjekk ut 13. mars 2006.

Norsk Ungdom var ungdomsorganisasjonen til Nasjonalalliansen.

## Historie
Nasjonalalliansen var ei vidareføring av tidlegare og meir kjende parti som Kvit Valallianse og Stopp Innvandringen. Partiet var òg ein del av Norsk Folkeparti i ein toårsperiode.

## Kjelder
Fotball

**Fotball** er eit lagspel som er utbreidd over heile verda, både på profesjonelt og amatørnivå. Spelet går ut på å få ein ball, hovudsakleg ved å bruka føtene, inn i målet til motstandaren.

For å spela treng ein berre ein ball, to mål og nokre spelarar, og fotball er såleis tilgjengeleg også for folk som er svært fattige. Men idretten er òg ei stor pengemaskin, med nokre av verdas best betalte utøvarar.

## Spelet

Fotball, slik han blir definert av den internasjonale fotballorganisasjonen FIFA, blir spelt av to lag med elleve spelarar kvar, sjølv om ungdomskampar eller amatørkampar ofte har færre spelarar på kvart lag. Eit lag blir oftast delt inn i ein målmann, forsvarsspelarar, midtbanespelarar og angrepsspelarar. Målmannen er den einaste som med vilje kan røre ballen med hendene. Dei andre spelarane har som oppgåve å få ballen over banen og inn i motstandarane sitt mål, og å hindra det andre laget i å gjera det same den andre vegen. Det laget som har scora flest mål på slutten av kampen har vunne. Ein kamp varer vanlegvis i 90 minutt, delt opp i to omgangar á 45 minutt, men barn og unge spelar kortare kampar.

## Reglar

Reglane for spelet vart fastsette på midten av 1800-talet, etter mykje usemje mellom engelske skular om korleis dei skulle sjå ut. Kvar skule hadde sine reglar, og nye kompromissforslag vart lagde fram med ujamne mellomrom. For å ordne opp i kaoset vart FA stifta i 1863, men dette førte til meir splitting og skipinga av Rugby Football Union i 1871.

Reglane frå 1863 vart sterkt forandra, og dei reglane liknar meir på rugby enn dagens fotball. Sporten forandra seg likevel mykje på slutten av 1800-talet, slik at den idretten som kom ut av Storbritannia og til Europa og Sør-Amerika i 1890-åra liknar mykje på den idretten som vert spelt i dag. Dei einaste store endringane er ei forandring av offsideregelen og innføringa av innbytarar.

Dei 11 spelarane må ha trøye, shorts, sokkar, fotballsko og leggbeskyttarar for å få lov til å spele ein offisiell kamp. Spelarane kan ikkje ha på seg noko som kan vere farleg for andre på bana. 

Ein spelar kan takast av bana og byttast ut med ein annan. I profesjonelle kampar er det vanlegvis tre innbyte per lag, og ein spelar som har forlate bana kan ikkje komme attende. Desse reglane er mindre strenge på amatørnivå. 

Ein dommar ser til at reglane for spelet blir haldne, gjerne med hjelp av to linjemenn som passar spelet frå sidene. Dommaren blir ofte kritisert, både av publikum, spelarar og media.

Banen ein spelar på kan variera. Som regel er han dekt av gras eller kunstgras, men det går òg å spela på grus. I internasjonale turneringar skal banen vera mellom 100 og 110 meter lang og 64-75 meter brei. Målet er i dag (2005) 2,44 meter høgt og 7,32 meter breitt.

## Historie
Fotballspelet stammar frå England, der det mellom anna blei spela på kostskolar. Reglane blei standardiserte på 1800-talet. 

Det var først menn og unge gutar som deltok i spelet. Sidan har òg ungar og kvinner fått spela. Ei undersøking gjort av FIFA våren 2001 viste at 240 millionar menneske i over 200 land spelte fotball.

## Sjå òg
Tippeligaen

## Bakgrunnsstoff
Glassnøkkelen

**Glassnøkkelen** (svensk: *Glasnyckeln*) er ein årleg pris for beste kriminallitterære verk (roman eller novellesamling). Prisen vert delt ut av Skandinaviska Kriminalsällskapet for ei bok utgitt av ein dansk, finsk, islandsk, norsk eller svensk forfattar.

Prisen har fått namn etter den USA-amerikanske Dashiell Hammetts hardkokte krimklasikkar med same namn Vinnaren får ein stor nykel av glas, i tillegg til æra og merksemda som fylgjer med å vere kåra som den beste i Norden.

## Prisvinnarar
* 1992 &ndash; Henning Mankell (Sverige), for *Mördare utan ansikte*
* 1993 &ndash; Peter Høeg (Danmark), for *Frøken Smillas fornemmelse for sne*
* 1994 &ndash; Kim Småge (Noreg), for *Sub Rosa* 
* 1995 &ndash; Erik Otto Larsen (Danmark), for *Masken i spejlet*
* 1996 &ndash; Fredrik Skagen (Noreg), for *Nattsug*
* 1997 &ndash; Karin Fossum (Noreg), for *Se deg ikke tilbake!*
* 1998 &ndash; Jo Nesbø (Noreg), for *Flaggermusmannen* 
* 1999 &ndash; Leif Davidsen (Danmark), for *Limes billede*
* 2000 &ndash; Håkan Nesser (Sverige), for *Carambole* 
* 2001 &ndash; Karin Alvtegen (Sverige), for *Saknad*
* 2002 &ndash; Arnaldur Indriðason (Island), for *Mýrin* 
* 2003 &ndash; Arnaldur Indriðason (Island), for *Grafarþögn* 
* 2004 &ndash; Kurt Aust (Noreg), for *Hjemsøkt*
* 2005 &ndash; Forfatterduoen Anders Roslund og Börge Hellström (Sverige) for debutboka *Odjuret*
* 2006 &ndash; Stieg Larsson (Sverige) for *Män som hatar kvinnor*
* 2007 &ndash; Matti Rönkä (Finland) for *Ystävät kaukana*
* 2008 &ndash; Stieg Larsson (Sverige), for *Luftslottet som sprängdes*
* 2009 &ndash; Johan Theorin (Sverige), for *Natfåk*
* 2010 &ndash; Jussi Adler-Olsen (Danmark), for *Flaskepost fra P.*
* 2011 &ndash; Leif G. W. Persson (Sverige), for *Den döende detektiven*
* 2012  &ndash; Erik Valeur (Danmark), for *Det syvende barn*
* 2013  &ndash; Jørn Lier Horst (Noreg), for *Jakthundene*
*2014 &ndash; Gard Sveen (Norge), for *Den siste pilegrimen*
*2015 &ndash; Thomas Rydahl (Danmark) for *Eremitten*
*2016 &ndash; Ane Riel (Danmark) for *Harpiks*
*2017 &ndash; Malin Persson Giolito (Sverige) for *Størst av alt*
*2018 &ndash; Camilla Grebe (Sverige) for *Husdjuret*
*2019 &ndash; Stina Jackson (Sverige) for *Silvervägen*
*2020 &ndash; Camilla Grebe	(Sverige) for *Skuggjägaren*
*2021 &ndash; Tove Alsterdal  (Sverige) for *Rotvälta*
*2022 &ndash; Morten Hesseldahl  (Danmark) for *Mørket under isen*

## Fotnotar
Aschehougs debutantstipend

**Aschehougs debutantstipend** vert utdelt årleg av Aschehoug forlag til ein av forlaget sine debutantar. Stipendet er ein skjønnlitterær pris og vert utdelt etter innstilling frå forlagets redaksjon. Ein kan ikkje søkje om å få stipendet. Prisen hadde fram til 1998 namnet **Aschehougs debutantpris**, og vert framleis ofte omtalt som dette.

## Stipendiatar
 
* 1993: Lene Therese Teigen, for *Hvitt. Stille* 
* 1994: Torild Wardenær, for *I pionértiden*
* 1995: Sigmund Jensen, for *Antikvarens datter og andre noveller*
* 1996: Harald Simonnæs, for *Kalde bikkjesnuter*
* 1997: Runo Isaksen, for *Åpen bok*
* 1998: Bjarte Breiteig, for *Fantomsmerter*
* 1999: Kurt Aust, for *Vredens dag*
* 2000: Eli Sol Vallersnes, for *Høstreise*
* 2001: Carl Frode Tiller, for *Skråninga*
* 2002: Endre Lund Eriksen, for *Ingen kan stoppe meg no*
* 2003: Roger Fuglestad, for *Scelus*
* 2004: Marianne Røise Kielland, for *Kjøttsøvn*
* 2005: Adelheid Seyfarth, for *Fars hus*
* 2006: Gøhril Gabrielsen, for *Unevnelige hendelser*
* 2007: Kari Fredrikke Brænne, for *Av en annen verden* og Iselin B. Alvestad for *Alanya – Veien følger hjertet*
* 2008: Lars Petter Sveen, for *Køyre frå Fræna*
* 2009: Kjersti Vik, for *Mandø*
* 2010: Helga Flatland, for *Bli hvis du kan, reis hvis du må*
* 2011: Demian Vitanza for *Urak*
* 2012: Gabi Gleichmann for *Udødelighetens elixir*
* 2013: Roskva Koritzinsky, *for Her inne et sted*
* 2014: Maria Kjos Fonn, for *Dette har jeg aldri fortalt til noen*
* 2015: Christelle Ravneberget, for *Jeg gidder ikke leve uten deg*
* 2016: Jon Krog Pedersen for *Bekymringsmelding for Hanna Tidemann*
*2017 &ndash; Therese Tungen, for *Ein gong var dei ulvar*
*2018 &ndash; Oda Malmin, for *Steinauge*
*2019 &ndash; Aldona Kasztan, for *Huskeøvelser for viderekomne*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Aschehougs debutantstipend / Aschehoug 
* Prisvinnarliste av Aschehougs debutantstipend på nettstaden til Bærum bibliotek
Cappelenprisen

**Cappelenprisen** vert kvart år delt ut av forlaget Cappelen.

Cappelenprisen vart fyrste gong delt ut i samband med forlaget sitt 150-års jubileum i 1979, og fekk ny drakt med fleire klassar ved 175-års jubileet i 2004. Prisen vert tildet ein av forlaget sine forfattarar eller andre medarbeidarar for særleg verdfull innsats. Ein deler ut prisen etter innstilling frå forlaget sin administrasjon. Prisen har ikkje vore delt ut sidan 2006.

## Mottakarar av Cappelenprisen

### Cappelens jubileumspris 1979
* 1979 - Thorbjørn Egner
* 1980 - Odd Eidem
* 1981 - Hans Normann Dahl og Vivian Zahl Olsen
* 1982 - Bjørg Vik og Jahn Otto Johansen
* 1983 - Richard Herrmann, Otto Øgrim, Helmut Ormestad og Kåre Lunde
* 1984 - Lars Saabye Christensen, Ove Røsbak, Rune Belsvik og Karin Sveen
* 1985 - Kolbein Falkeid og Arvid Hanssen
* 1986 - Inger Margrethe Gaarder og Fredrik Skagen
* 1988 - Ingvar Ambjørnsen
* 1989 - Vigdis Hjorth
* 1990 - Kjell Arild Pollestad og Hans-Wilhelm Steinfeld
* 1991 - Paal-Helge Haugen
* 1992 - Axel Jensen
* 1993 - Erik Bye og Tor Bomann-Larsen
* 1994 - *Ikkje delt ut*
* 1995 - *Ikkje delt ut*
* 1996 - Gert Nygårdshaug
* 1997 - Erlend Loe
* 1998 - *Ikkje delt ut*
* 1999 - Georg Johannesen
* 2000 - Gro Dahle
* 2001 - Anne Holt
* 2002 - Jan Jakob Tønseth
* 2003 - Karin Fossum
* 2006 - Erik Fosnes Hansen og Torbjørn Færøvik

### Cappelens jubileumspris 2004

#### Skjønnlitteratur
* 2004 - Pedro Carmona-Alvarez og Ingeborg Arvola

#### Faktalitteratur
* 2004 - Ørnulf Hodne

#### Undervisningslitteratur
* 2004 - Anne-Lise Gjerdrum
Soppar

**Soppar** (*Fungi*) er ei stor gruppe heterotrofe, eukaryote organismar som lever over heile verda. Dei høyrer korkje til planteriket eller dyra, men er eit rike for seg sjølv.

Dei fleste soppane er mikroskopiske, men somme dannar store fruktlekamar for å spreie sporane sine. Det er desse som vanlegvis vert omtala som soppar i daglegtale.

## Økologi
Nokre soppar er parasittar («snyltesopp») medan andre er saprofyttar («ròte- og strøsoppar» som bryt ned daudt organisk materiale). Mange soppar får dessutan næringa si frå samarbeid med andre organismar; særleg økologisk viktig er mykorrhizasopp, som lever i eller rundt røtene av plantar. Lav er eit anna døme på symbiotisk sopp.

Dei fleste soppane lever likevel av detritus; daudt organisk materiale. Stort sett tyder dette plantar, men det er òg mange artar som lever av og på dyr.

## Systematikk og klassifisering
Tradisjonelt har soppane vorte handsama av botanikarar, men nyare analyser av mellom anna DNA har vist at dei i røynda er nærare i slekt med dyra. Mange grupper, som eggsporesoppar og slimsoppar har dessutan vist seg ikkje å vera sopp i det heile.

Moderne klasifikasjon reknar med ei rekkje rekkjer av sopp; dei viktigaste er **[[mikrosporidiar]]** (*Microsporidia*), **[[algesoppar]]** (*Chytridiomycota*), **[[koplingssoppar]]** (*Zygomycota*), **[[arbuskulære mykorrhizasoppar]]** (*Glomeromycota*), **[[sekksporesoppar]]** (*Ascomycota*) og **[[stilksporesoppar]]** (*Basidiomycota*).

## Sopp som mat

Det finst mange artar av sopp som har fruktlekamar som kan brukast til mat. Matsoppar består av mellom 75 og 93 prosent vatn, men kan gje viktige tilskot av protein, mineral og vitamin. Døme på matsoppar er sjampinjong, kantarell, trøffel, steinsopp, sauesopp og nokre typar piggsopp. Mange andre soppar er giftige, til dømes raud, kvit og grøn flugesopp, og spiss giftslørsopp. Dersom ein plukkar sopp sjølv må ein vera sikker på at det er matsopp før bruk.

Den viktigaste soppen i matlaging er nok likevel gjær, som vert nytta både i bakst, surmjølk og til gjæring av alkohol.

## Sjå òg
* Muggsopp
* Mykologi

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* «Sopp for Gud og Hvermansen»
* «Gitige sopper i Norge»
* Mattilsynet sin sopplakat i PDF-format
Spiss giftslørsopp

**Spiss giftslørsopp** (*Cortinarius rubellus*) er ein av dei giftigaste soppane i Noreg. Soppen er vanleg i fuktig, sur granskog i Sør-Noreg og Trøndelag. Han vert 5-13 cm høg, og er raudbrun med gule belte på stilken. 

Spiss giftslørsopp inneheld giftstoffet orellanin. Dette verkar sakte og skadar lever og nyrer. Sjølv små mengder sopp kan vera dødeleg. 

## Sjå òg
* soppforgifting
* slørsoppar

## Bakgrunnsstoff
* Tre giftige soppar 
* Forgifting
* «Giftige sopper i Norge»
Gyldendalprisen

**Gyldendalprisen** er ein litterær pris som vert delt ut av Gyldendal Norsk Forlag. Ifølge statutta skal prisen delast ut til ein forfattar med eit særleg viktig skjønnlitterært forfattarskap. Utdelinga skal gjerast uavhengig av kva forlag forfattaren er tilknytt. 
Prisen er på 400 000 kroner.

Prisen er ei vidareføring av Gyldendals legat.

## Prisvinnarar
*1996: Dag Solstad
*1997: Bjørn Aamodt
*1998: Kjartan Fløgstad
*1999: Jon Fosse
*2000: Jan Erik Vold
*2001: Cecilie Løveid
*2002: Lars Amund Vaage
*2003: Inger Elisabeth Hansen
*2004: Stein Mehren
*2005: Roy Jacobsen
*2006: Einar Økland
*2007: Ole Robert Sunde
*2008: Paal-Helge Haugen
*2009: Tomas Espedal
*2010: Vigdis Hjorth
*2011: Karl Ove Knausgård
*2012: Per Petterson
*2013: Øyvind Rimbereid
* 2014: Rune Christiansen
* 2015: Liv Køltzow
* 2017: Tone Hødnebø
* 2019: Øyvind Berg
* 2022: Espen Søbye
* 2023: Hanne Ørstavik

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om Gyldendalprisen på nettstaden til Gyldendal Norsk Forlag
FIFA

**FIFA** (*Fédération Internationale de Football Association*) er ei samanslutning av 211 nasjonale fotballforbund.

FIFA blei grunnlagd 21. mai 1904 i Paris av fotballforbunda i Belgia, Danmark, Frankrike, Nederland, Spania, Sverige og Sveits. Norges Fotballforbund (NFF) slutta seg til FIFA i 1908.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Gyldendals legat

**Gyldendals legat** var ein litterær pris utdelt årleg i perioden 1934-1995 av Gyldendal Norsk Forlag. Prisen skulle gå til eit særleg viktig forfattarskap, uavhengig av kva forlag forfattaren var tilknytt. Grunnkapitalen i legatet kom frå utgjevinga av *Bjørnsons samlede verker* i 1932.

Frå 1996 vert Gyldendals legat ført vidare som Gyldendalprisen for «særleg betydelig forfatterskap» og Sult-prisen for «eminent yngre forfatterskap».

## Prisvinnarar
* 1934 Olav Duun
* 1935 Peter Egge, Herman Wildenvey, Arnulf Øverland
* 1936 Gabriel Scott
* 1937 Cora Sandel
* 1938 Arthur Omre
* 1939 Johan Falkberget
* 1940 Sigurd Christiansen, Ronald Fangen, Sigurd Hoel
* 1941 Gunnar Reiss-Andersen, Kristian Elster
* 1942 Inge Krokann
* 1943 Tarjei Vesaas
* 1944 Inger Hagerup
* 1945 Johan Borgen
* 1946 Emil Boyson, Ernst Orvil, Tore Ørjasæter
* 1947 Nils Johan Rud
* 1948 Ingeborg Møller, Aksel Sandemose
* 1949 Gunnar Larsen, Magnhild Haalke
* 1950 Egil Rasmussen, Hans Henrik Holm
* 1951 Gunvor Hofmo
* 1952 Jakob Sande, Mikkjel Fønhus
* 1953 Engvald Bakkan
* 1954 Agnar Mykle, Terje Stigen
* 1955 Bjørn Rongen, Alfred Hauge
* 1956 Sigbjørn Hølmebakk
* 1957 Eivind Tverbak, Halldis Moren Vesaas
* 1958 Astrid Tollefsen
* 1959 Alf Larsen, Åge Rønning
* 1960 Finn Bjørnseth
* 1961 Johannes Heggland, Per Bronken
* 1962 Bergljot Hobæk Haff
* 1963 Åsta Holth, Arnold Eidslott, Ola Viker
* 1964 Aslaug Låstad Lygre, Odd Hølaas
* 1965 Marie Takvam, Gisken Wildenvey
* 1966 Georg Johannesen, Odd Winger
* 1967 Kåre Holt, Per Hansson
* 1968 Jan Erik Vold
* 1969 Knut Faldbakken
* 1970 Espen Haavardsholm, Sigmund Skard, Merete Wiger
* 1971 Tor Obrestad
* 1972 Jens Bjørneboe
* 1973 Tor Edvin Dahl
* 1974 Emil Boyson, Nils Johan Rud, Gunvor Hofmo, Bergljot Hobæk Haff, Tor Åge Bringsværd
* 1975 Pål Sundvor
* 1976 Finn Carling, Sigurd Evensmo
* 1977 Jan Jakob Tønseth
* 1978 Olav Nordrå, Arne Ruste
* 1979 Cecilie Løveid, Wera Sæther
* 1980 Marta Schumann, Tormod Haugen
* 1981 Gidske Andersen, Stein Mehren
* 1982 Ola Bauer, Ketil Gjessing
* 1983 Karin Bang, Terje Johanssen
* 1984 Mari Osmundsen, Simen Skjønsberg
* 1985 Paal-Helge Haugen, Geir Kjetsaa
* 1986 Inger Elisabeth Hansen, Erland Kiøsterud
* 1987 Hans Herbjørnsrud, Tor Ulven
* 1988 Liv Køltzow, Øystein Lønn
* 1989 Edvard Hoem, Gunnar Staalesen
* 1990 Sigmund Mjelve, Atle Næss
* 1991 Kjartan Fløgstad og Herbjørg Wassmo
* 1992 Sissel Lie, Steinar Løding og Tor Fretheim 
* 1993 Britt Karin Larsen, Thorvald Steen
* 1994 Kjersti Scheen, Bjørn Aamodt 
* 1995 Torgrim Eggen, Terje Holtet Larsen
Sult-prisen

**Sult-prisen** er ein litterær pris som frå 1998 vert utdelt årleg av Gyldendal Norsk Forlag. I følgje statutta skal prisen gå til eit eminent yngre forfattarskap, uavhengig av kva forlag forfattaren er tilknytt. 
Prisen er på 250&nbsp;000 kroner.

## Prisvinnarar
* 1998: Jonny Halberg
* 1999: Hanne Ørstavik
* 2000: Thure Erik Lund
* 2001: Øyvind Rimbereid
* 2002: Trude Marstein
* 2003: Tone Hødnebø
* 2004: Nils-Øivind Haagensen
* 2005: Pedro Carmona-Alvarez
* 2006: Steinar Opstad
* 2007: Kyrre Andreassen
* 2008: Carl Frode Tiller
* 2009: Gunnhild Øyehaug
* 2010: Ingrid Storholmen
* 2011: Gaute Heivoll 
* 2012: Ingvild H. Rishøi
* 2013: Eirik Ingebrigtsen
* 2014: Alfred Fidjestøl
* 2015: Lars Petter Sveen
* 2016: Johan Harstad
* 2018: Maria Parr

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Om prisen på nettstaden til Gyldendal Norsk Forlag
Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris

**Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris** vert delt ut av Riksmålsforbundet til ein norsk barnebokforfattar eller ein omsetjar av utanlandske barnebøker. Sidan 1988 vert prisen delt ut årleg.

## Prisvinnarar
* 1977: Anne-Cath. Vestly 
* 1986: Tor Åge Bringsværd 
* 1988: Vera Henriksen 
* 1989: Hæge Follegg Pedersen 
* 1990: Torstein Bugge Høverstad 
* 1991: Eyvind Skeie 
* 1992: Nicole Macé 
* 1993: Paul Leer Salvesen 
* 1994: Gunnar Staalesen 
* 1995: Atla Lund 
* 1996: Minken Fosheim 
* 1997: Elisabeth Bjørnson 
* 1998: Else Færden 
* 1999: Tor Åge Bringsværd
* 2000: Elin Brodin og Henning Hagerup 
* 2001: Charlotte Glaser Munch 
* 2002: May B. Lund
* 2003: Jostein Gaarder
* 2004: Klaus Hagerup
* 2005: Rune Johan Andersson
* 2006 - Simon Stranger, for *Gjengangeren*
* 2007 - Fam Ekman, for *Kall meg onkel Alf*, «men også med sideblikk på hele hennes tidligere produksjon»
* 2008 - Aleksander Melli, for *Barneregjeringen*
* 2009 - Taran L. Bjørnstad, for *DBY*
* 2010 – Anna Bache-Wiig for *Don Fridtjof*
* 2011 – Sverre Knudsen for *Aarons maskin*
* 2012 – Tor Fretheim for *Kjære Miss Nina Simone*
* 2013 – Cecilie Treimo for *Sommerhuset*
* 2014 – Jon Ewo for *1957* 
* 2015 – Heidi Sævareid for *Slipp hold*
* 2016 – Gro Dahle for *Blekkspruten*

## Kjelder
*
Altsaksofon

**Altsaksofon** er eit medlem av saksofonfamilien og er eit treblåseinstrument. Instrumentet er i størrelse den fjerde i rekka av saksofonane og er stemt i Eb, éin oktav over barytonsaksofonen.

Altsaksofonen vert ofte brukt i pop-, rock og jazzmusikk, men vert òg mykje brukt til klassisk musikk.

Kjende utøvarar av instrumentet er Charlie Parker, Cannonball Adderley, David Sanborn og Sigurd Køhn.
Guden Måne

**Måne** (norrønt *Máni*) var guden som førte månen over himmelen i norrøn gudetru. I norrøn gudetru var månen laga av gneistar frå Muspelheim. Måne kan òg vera ein personifisert månegud. Måndagen har fått namn etter han.

Måne var son av Glaur og Mundilfare, og bror til Sol. Så strålande vakre var dei to ungane at faren kalla dei opp etter himmellekamane. På grunn av dette sette gudane dei til å styra vognene med sola og månen i. Måne flyktar stadig frå ulven Hate, som vil sluka han. Ulven Skoll, som er ute etter Sol, spring føre. Ulvane kjem til å nå att både Måne og Sol ved Ragnarok.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
* Snorre Sturlason: *[[Den yngre Edda]]*
* *[[Vavtrudnismál]]*
Riksmålsforbundets litteraturpris

**Riksmålsforbundets litteraturpris** vert delt ut kvart år av Riksmålsforbundet for framifrå bruk av riksmålet.

Prisen vart fram til 2002 utdelt av Oslo og Bærum Riksmålsforening. Etter at denne foreininga vart oppløyst, vert prisen delt ut av Riksmålsforbundet.

## Prisvinnararar
* 1957: Terje Stigen 
* 1958: Harald Grieg 
* 1959: Emil Boyson 
* 1960: Odd Eidem 
* 1961: Gunnar Bull Gundersen 
* 1962: Solveig Christov 
* 1963: André Bjerke 
* 1964: Odd Hølaas 
* 1965: Rolf Jacobsen 
* 1966: Karin Bang 
* 1967: Halvard Rieber-Mohn 
* 1968: Ebba Haslund 
* 1969: Olav Nordrå 
* 1970: Finn Carling 
* 1971: Per Arneberg 
* 1972: Bjørg Vik 
* 1973: Aasmund Brynildsen 
* 1974: Jens Bjørneboe 
* 1975: Stein Mehren 
* 1976: Astrid Hjertenæs Andersen 
* 1977: Peter R. Holm 
* 1978: Knut Faldbakken 
* 1979: Åge Rønning 
* 1980: Henrik Groth 
* 1981: Jan Bull 
* 1982: Sissel Lange- Nielsen 
* 1983: Odd Abrahamsen 
* 1984: Ernst Orvil 
* 1985: Harald Sverdrup 
* 1986: Carl Fredrik Engelstad 
* 1987: Kjell Askildsen 
* 1988: Richard Herrmann 
* 1989: Gunvor Hofmo 
* 1990: Erik Fosnes Hansen 
* 1991: Kaj Skagen 
* 1992: Paal Brekke 
* 1993: Tove Nilsen 
* 1994: Tor Åge Bringsværd 
* 1995: Fredrik Wandrup 
* 1996: Bergljot Hobæk Haff 
* 1997: Lars Saabye Christensen 
* 1998: Ketil Bjørnstad
* 1999: Ingvar Ambjørnsen
* 2000: Toril Brekke
* 2001: Britt Karin Larsen
* 2002: Olav Angell
* 2003: Roy Jacobsen
* 2004: Anne Birkefeldt Ragde 
* 2005: Erland Kiøsterud
* 2006: Egil Børre Johnsen
* 2007: Jan Chr. Næss
* 2008: Dag O. Hessen
* 2009: Rune Christiansen
* 2010: Peter Normann Waage
* 2011: Ikkje utdelt. 
* 2012: Terje Holtet Larsen
* 2013: Ragnar Kvam jr.
* 2014 – Odd Klippenvåg for *Ada*
* 2015 – Terje Emberland for *Da fascismen kom til Norge*
* 2016 – Tom Egeland for *Djevelmasken*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*