open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Namnet Jordan

**Jordan** er eit namn som opphavleg blei brukt om Jordanelva i Midtausten, og tyder «går nedover». Namnet skal opphavleg ha blitt gjeve til barn som blei døypte med vatn frå elva som krosstogfararane hadde teke med tilbake til Europa. Det er blitt til eit førenamn for begge kjønn, eit etternamn, og namnet på den moderne staten Jordan. I Noreg er verksemda Jordan A/S kjend for å laga munnhygieneprodukt, som tannbørstar og liknande.

Namnet finst som **Jourdain** på fransk, **Iordan** på bulgarsk og Giordano på italiensk. På nederlandsk bruker ein **Jordaan**, med kortforma Joord. **Judd** er ei engelsk kortform. 

Medan det opphavleg var eit mannsnamn, er Jordan blitt gjeve som førenamn til jenter sidan slutten av nittenhundretalet i den engelskspråklege verda. I USA er namnet blant dei 100 mest populære dåpsnamna for begge kjønn. I Noreg er namnet i bruk, men uvanleg.

## Kjende namneberarar

;Fornamn
* Jordan av Bristol, engelsk helgen frå 600-talet
* Biskop Jordan av Polen (d. 982 eller 984), den fyrste biskopen av Polen 
* Jordan Fantosme (d. ca. 1185), anglo-normannisk historikar og poet 
* Giordano Bruno (1548-1600), italiensk filosof
* Jordan Rudess (f. 1956), amerikansk keyboardspelar
* Jordan B. Peterson (f. 1962), kanadisk klinisk psykolog og psykologiprofessor
* Jordan Officer (f. 1976), kanadisk gitarist
* Jordan Ifueko (f. 1993), nigeriansk-amerikansk forfattar

;Etternamn
* Camille Jordan (1838-1922), ein fransk matematikar
* Henryk Jordan (1842–1907), polsk filantrop, lege og gymnastikkpioner 
* Robert Jordan (1948-2007), løyndenamn for forfattaren James Oliver Rigney, Jr., teke frå romanen *[[For Whom the Bell Tolls]]*
* Eddie Jordan (1948-2025), irsk millionær og eigar av eit Formel 1-lag
* Neil Jordan (f. 1950), irsk filmregissør og forfattar
* Michael Jordan (f. 1963), amerikansk basketballspelar

## Kjelder
Skarven på Tustna

**Skarven** er eit fjell rett austanfor Gullsteinsdalen og vestanfor Solåsundet på øya Tustna i Aure kommune på Nordmøre. Det høgste punktet er 896 moh.. Mindre toppar og åsar kring Skarven inkluderer Seteraksla (511 moh. og Dyrkollgrova (469 moh.).
Skarven

**Skarven** er eit fjellnamn som finst mange stader i Noreg:

* Skarven på Tustna på Nordmøre.
* Skarven ved Bouvetøya
Bjørnskotøya

**Bjørnskotøya** eller **Bjørnskottøya** er ei øy i Aure kommune, nord for Golma og vest for Tustna. Øya er veglaus og utan fast busetjing.

På 1700-talet var øya ei tid busett som husmannsplass under Golma. Ho vart fråflytta i løpet av andre halvpart av 1700-talet.

Bjørnskotøya var del av Edøy kommune fram til 1874, så Tustna kommune fram til kommunesamanslåinga med Aure i 2006.

## Kjelder

* Ottar Roaldset, *Tustna bygdebok, Bind I,* Tustna kommune, 1986
Gautøya

**Gautøya** er ei øy i Aure, tidlegare Tustna kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke. Ho har eit areal på 1,293 km². Det høgaste punktet på øya, Gautøyvarden, ligg på 35 moh. Øya er veglaus og utan fast busetjing. 

Gautøya vart busett med ein husmannsplass ein gong rundt 1800. Det kom etter kvart tre husmannsplassar her. Ved folketeljinga i 1900 var folketalet på øya 16 personar. I nyare tid er det bygd hytter på øya.

Gautøya var del av Edøy kommune fram til 1874, så Tustna kommune fram til kommunesamanslåinga med Aure i 2006.

## Kjelder
Gunhildøya

**Gunhildøya** er ei øy i Aure kommune på Nordmøre. Ho ligg på nordsida av Tustna. Det bur ikkje folk på øya.
Hallarøya på Smøla

**Hallarøya** er ei øy i Smøla kommune på Nordmøre, sørvest for hovudøya Smøla. Det bur ikkje folk på øya.

Den eldste skriftlege kjelda til busetjing på Hallarøya er frå 1637, men øya kan ha vore busett allereie i mellomalderen. Det var eit fiskevær på Hallarøya. Frå slutten av 1800-talet vart drifta utvida, med mellom anna trankokeri og hermetikkfabrikk. Det var skulehus på øya frå 1900 til 1956. I 1954 fekk øya elektrisitet, og opplevde etter det ei viss tilflytting frå dei mindre øyane sør for Smøla. Kraftlina vart øydelagd i eit uver rundt 1977 og ikkje reparert. Øya vart fråflytta i løpet av 1970-talet.

**Folketalsutvikling**

Hallarøya var del av Edøy kommune fram til 1915 og så Brattvær kommune fram til opprettinga av Smøla kommune i 1960.

## Kjelder

* Aashild Berg, *Smøla bygdebok, bind III,* Smøla kulturstyre, 1989
* Kulturminnesøk
Indre Kråkøya

**Indre Kråkøya** er ei øy i Aure kommune på Nordmøre, sørvest for Tustna.

Det er funne spor av busetjing på øya i steinalderen. Dei første skriftlege kjeldene til busetjing her er frå midten av 1600-talet, men så var øya lenge folketom, før ho vart busett igjen tidleg på 1920-talet. Det budde då folk her i eit par generasjonar.

## Kjelder

* Ottar Roaldset, *Tustna bygdebok, Bind I,* Tustna kommune, 1986
Jørnøya

**Jørnøya** er ei øy i Aure kommune på Nordmøre. Ho ligg nord i Imarsundet mellom Ertvågøya og Stabblandet. Øya er knuytt med vegbru til Ertvågsøya og Tustna. Det er om lag ein halv kilometer frå Jørnøya til Aukan på Stabblandet. Øya har eit areal på 410 dekar eller 0,41&nbsp;km2. Høgaste punktet når 85 moh.

Frå rundt midten av 1600-talet budde det folk på ein husmannsplass på Jørnøya, men tidleg på 1800-talet vart øya fråflytta. Tidleg på 1930-talet vart ho på nytt busett.

## Kjelder

* Ottar Roaldset, *Tustna bygdebok, Bind III,* Tustna kommune, 1986
Kunna på Tustna

**Kunna** (òg skrive *Kunnøya*) er ein holme nordaust for Tustna i Aure kommune på Nordmøre. Høgste punktet på holmen er 72 moh. Han er veglaus og utan fast busetjing.

Det er først nemnd busetjing på øya i skriftlege kjelder i 1661. Ho vart fråflytta i siste halvdel av 1700-talet.

## Kjelder

* Ottar Roaldset, *Tustna bygdebok, Bind III,* Tustna kommune, 1986
Langholmen i Aure

**Langholmen** er ei øy, eller øygruppe med svært tettliggande holmar, og fråflytt fiskevær i Aure kommune på Nordmøre.

Det vart truleg fast busetjing på Langholmen i første halvpart av 1700-talet. Frå andre verdskrigen av gjekk folketalet ned, og holmen vart heilt fråflytta på 1970-talet.

### Folketalsutvikling

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*[Langholmen](https://lokalhistoriewiki.no/Langholmen_(Aure)) ved lokalhistoriewiki.no
*Ottar Roaldset, *Tustna bygdebok, bind I,* Tustna kommune, 1986
Ringholmen på Tustna

**Ringholmen** er namnet på to små øyer i Aure kommune på Nordmøre. Begge ligg ved Tustna, den eine ligg like nordom Gautøya, medan den andre ligg om lag tre km lenger sørvest, rett utanfor Tustna.
Øya Tustna

**Tustna** er ei øy i Aure kommune på Nordmøre. Øya var del av Edøy kommune fram til 1874, så utgjorde ho hovuddelen av Tustna kommune fram til 2006, då han vart slått saman med Aure kommune.

## Om namnet
### Uttale og bruk
Lokal uttale er ['thʉs:na] (N/A) med ['thʉs:n] (D). Tilstadsform blir ofte uttrykt med preposisjonen «på»+akkusativ og påstadsform ved same preposisjon + dativ:
* «E ska på Tussna (A) næste vikkå.» (Eg skal [reise] til Tustna neste veke.)
* «E é på Tussn (D) mykjy tå ti’n.» (Eg er på Tustna mykje av tida.)

### Opphav
Namnet vart oftast skrive «Tusteren» på dansk på 1800-talet. På nederlandske kart frå 1600-talet finst namnet i forma «Toester». Ein antek at namnet kjem av norrønt «Þústr» (= ‘slegel’, ‘sliul’, ‘tust’) og at dette står i samband med Stabben på naboøya Stabblandet.

## Topografi
### Fjell
Fjella på Tustna er frå gammalt eit landemerke for sjøfarande, og dei er framleis noko av det som lokkar folk til Tustna.

* Sinnsetten (326 moh.)
* Jørenvågssalen
** Jurtinden (857 moh.)
** Leirtinden (760 moh.)
** Knubben (680 moh.)
* Skarven (896 moh.)
** Dyrkollgrova (469 moh.)
** Seteraksla (511 moh.)

### Tettstader
* Gullstein - tidlegare kommunesenter. Gullstein kirke ligg plassert her. Bru over Sålåsundet til Stabblandet.
* Leira - ligg midtvegs mellom Tømmervåg og Gullstein på nordsida av Tustna. Staden har utvikla seg til å bli sentrum på Tustna med skule, to daglegvarebutikkar, bilverkstad og andre servicefunksjonar. Idrettsarenaen *Høgda stadion*, som høyrer til Tustna idrettslag, ligg òg her.
* Tømmervåg - sørvest på øya. Tustna ungdomsskule ligg her, i tillegg held ungdomsklubben til her med møter i lokala til *Honky Tonk Cruisers*, ein bilklubb for amerikanske bilar. Lokala er i ein nedlagd butikk. Frå Tømmervåg ferjekai er det ferjesamband til Seivika ferjekai i Kristiansund.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for øya Tustna (medrekna [[Golma]])**

## Biletgalleri
### Fjella på Tustna

Fil:Tustna mountains from Smola ferry.JPG|Sett frå Smøla.
Fil:Tustna_mountains_viewed_from_Frei.jpg|Sett frå Frei.


### Utsikt frå Tustna

Fil:Oceanview_from_Leirsaetra_Tustna.JPG|Utsikt frå Leirsætra.
Fil:Sunset at Tustna.JPG|Solnedgang over Smøla.
Fil:Sunset at Tustna 2.JPG|Solnedgang over Smøla, sett frå Gullsteinsdalen.
Fil:Sunset at Tustna 1.jpg|Sola gått ned bak Smøla.


## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

## Sjå òg
* Tustna kommune
Patriotisme

**Patriotisme** (av lat. *patria* «fedreland’) tyder fedrelandskjærleik eller nasjonalisme. Ordet patriotisme vart særleg teke i bruk etter den franske revolusjonen i 1789 og blir oftast bruka om ei kjensle av kjærleik, tilknyting og pliktkjensle i høve til sitt eige land (politisk patriotisme), si eiga folkegruppe (etnisk patriotisme) eller sin eigen kultur (kulturell patriotisme). Politisk, etnisk og kulturell patriotisme vart under nasjonalromantikken på 1800-talet knytt opp til idéen om den politisk, etnisk og kulturelt homogene *[[nasjonalstat]]en* og kan i den samanhengen sjåast som meir eller mindre synonym til nasjonalisme.

I overført tyding brukar ein òg ordet i samband med lokaltilknyting, eller *lokalpatriotisme*.
Salomo

**Salomo**, òg skrive **Salomon** (hebraisk , *Sjelomo*) var ifølgje Den hebraiske bibelen den tredje kongen av det gamle Israel. Han var son av kong David og Batseba. Salomo er omtalt i 1. Kongebok 1–11 og 2. Krønikebok 1–9 i Den hebraiske bibelen/Det gamle testamentet og i Koranen. 
Etter tradisjonen daterer ein regjeringstida til kong Salomo frå rundt 970 til 931&nbsp;fvt., tilpassa datoane for kong David si regjeringstid.

Salomo lét byggje det første Tempelet i Jerusalem og vigsla det under sukkót (lauvhyttefesten) hausten 955 fvt.

Kort tid etter at han døydde blei landet delt i to rike &ndash; Juda i sør og Israel eller Efraim i nord.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Solomon|Solomon]]» frå ,  den 22. mars 2019.*
David av Israel

**David av Israel**, òg kalla *Davíd hammélekh* og *kong David*, vart salva som konge over Judea ca. 1011 fvt. i Hebron, og over heile Israel som Israels andre konge i 1004 fvt. same stad. Han vart etterfølgd av sonen sin Sjelomo.
Den finske vinterkrigen

**Den finske vinterkrigen** (også kalla **den finske fridomskrigen** eller **den russisk-finske krigen**) braut ut då Sovjetunionen under leiing av Stalin gjekk til åttak på Finland den 30. november 1939, tre månader etter utbrotet av den andre verdskrigen. Åtaket vart internasjonalt fordømt og førte til at Sovjetunionen vart utvist frå Folkesambandet.

Krigen førte til at Finland ved Moskvafreden måtte gje avkall på delar av det finske landområdet. Sovjetunionen lagde under seg mellom anna Karelen (inkludert byen Viborg) og Petsamo-distriktet.

Bakgrunnen for krigen var at Sovjetunionen kravde at finnane skulle gje frå seg nokre landområde for å lette forsvaret av Leningrad (St. Petersburg) dersom Sovjetunionen skulle bli dregen inn i krigen mellom Tyskland, Frankrike og Storbritannia. Finland hadde sidan første verdskrigen og den finske borgarkrigen hatt eit nært tilhøve til Tyskland. Finland nekta å gje etter for dette kravet. Difor kom åtaket.

Dei finske soldatane kjempa motivert og hardt, og etter alt å dømme med full oppslutning i folket, og dei heldt stand heilt fram til mars 1940. Då skreiv den finske regjeringa under ein fredsavtale der dei måtte gje frå seg større område enn opphavleg kravd frå sovjetisk side, om lag 10 prosent av territoriet til landet.

Då Hitler-Tyskland gjekk til åtak på Sovjetunionen, gjekk Finland med i det dei frå finsk side kalla framhaldskrigen. Men då finske soldatar hadde teke tilbake det dei hadde mist under Vinterkrigen, fekk dei ordre om å halde fram austover. Mange finske kjelder, både historikarar og forfattarar, meiner dette førte til misnøye mellom ein god del av dei finske soldatane, og til motstand i delar av folket. Den kløyvinga i det finske folket som hadde skjedd under og etter borgarkrigen, men som kom bort under Vinterkrigen, kom tilbake – fram til den finske regjeringa fekk i stand ein separatfred med Sovjetunionen i 1944, og finnane i Lapplandskrigen jaga sine tidlegare tyske allierte ut av landet.

## Sjå òg
* Den finske framhaldskrigen 1941-1944
* Lapplandskrigen

## Kjelder
Blant anna no.wikipedia.org 

## Bakgrunnsstoff
Den finske framhaldskrigen

**Den finske framhaldskrigen** vart utkjempa mellom Finland og Sovjetunionen under den andre verdskrigen. *Framhald-* viser til at krigen vart rekna for eit framhald av den finske vinterkrigen. På finsk er namnet *jatkosota*, på svensk *finska fortsättningskriget* eller berre *fortsättningskriget*. Krigen er rekna å ha vart frå sovjetiske bombeåtak den 25. juni 1941 til våpenstillstand den 4. september 1944 (på finsk side) og 5. september (på sovjetisk side). Storbritannia erklærte krig mot Finland den 6. desember 1941, men førte ikkje krig. I Sovjetunionen var krigen rekna som berre ein av frontane i den store fedrelandskrigen. 
Finland fekk stønad frå Tyskland i krigen, ettersom Tyskland på same tid invaderte Sovjetunionen. Etter våpenstillstanden med Sovjetunionen måtte Finland utkjempa Lapplandskrigen for å driva tyske styrkar ut av landet. Den finske framhaldskrigen vart formelt avslutta med Fredsavtalane i Paris av 1947.
Svein Gjedrem

**Svein Ingvar Gjedrem** () var sentralbanksjef i Noreg og leiar for hovudstyret i Noregs Bank frå 1999 til 2010. Han har òg vore ekspedisjonssjef i Økonomiavdelingen i Finansdepartementet og finansråd same stad.

Gjedrem er frå Finnøy kommune. Han er utdanna samfunnsøkonom ved Universitetet i Oslo i 1975. Før han vart sentralbanksjef arbeidde han i Finansdepartementet i perioden 1979-1998 og i Noregs bank 1975-1979.

Mens Gjedrem var sjef for Noregs Bank, har det skjedd store endringar i den norske pengepolitikken. I januar 1999, like etter at han begynte i stillinga som sentralbanksjef, gjekk han ut med at han ville styre mot eit inflasjonsmål på 2 % i staden for den tidlegare målsetjinga om ein stabil kronekurs i høve til europeiske valutaer. I mars 2001 kom  regjeringa Stoltenberg I med ei ny forskrift, som la det operasjonelle målet for pengepolitikken på 2,5 %. Gjedrem vart etterfølgd som sentralbanksjef av Øystein Olsen.

Gjedrem har òg ein karrière som fotballspelar. Mellom anna har han spelt for Viking og Lyn.

## Sjå òg
* Inflasjonsmål
* Flytande valutakurs

## Kjelder
Klassekampen

***Klassekampen*** er ei dagsavis som er den tredje største papiravisa i Noreg, og ei av dei viktigaste intellektuelle avisene i Norden.  Avisa vart grunnlagd i februar 1969 som ei månadsavis for det maoistiske partiet AKP (ml), men har etter år 2000 utvikla seg til å vere ei sosialistisk, men partiuavhengig avis med stoff om politikk og kultur. 

Formålsparagrafen til avis vart vedteken i 1991. 

:Avisa Klassekampen skal drive en seriøs, kritisk journalistikk, med allsidige politiske og økonomiske avsløringer av utbytting, undertrykking og miljøødeleggelser – samt inspirere og bidra til ideologisk kritikk, organisering og politisk kamp mot slike forhold, ut ifra et revolusjonært, sosialistisk grunnsyn.

Ansvarleg redaktør er Mari Skurdal (f.o.m. august 2018).

Avisa har ein relativt stor del av stoffet sitt på nynorsk.

## Historie og namn
Avisa er oppatt-kalla etter organet til Norges Socialdemokratiske Ungdomsforbund, stifta i 1903.

Avisa vart altså grunnlagd i 1969, omtrent samtidig som striden i Sosialistisk Folkeparti (SF) (no Sosialistisk Venstreparti) tilspissa seg. Avisa vart talerøyr for ungdomsorganisasjonen SUF(m-l) (seinare Arbeidernes Kommunistparti (AKP)) som då braut ut av SF. I januar 1973 gjekk avisa over til å bli ei vekeavis. Ho gjekk då også over til å bli det formelle organet for det nystifta partiet AKP (m-l). Frå januar 1976 gjekk dei over til å gje ut to aviser i veka, og sidan 1. april 1977 gjekk dei over til daglege utgjevingar. 

Ein av dei økonomisk krisene som råka avisa, førte til at nokre av satsingane til avisa, vart lagt ned [i 1979]: jordbruksavisa Sigden, *Sámiid Hilat* (ei avis på samisk), og ei avis for såkalla framandarbeidarar. 

Frå 1991 har avisa vore ei uavhengig venstresideavis.

### Opplagstal-utvikling
Netto opplagstal - frå Mediebedriftenes Landsforening:

## Redaktørar
### Sjefsredaktørar

* Anders M. Andersen 1969
* Anders M. Andersen og Finn Aasheim 1969
* Finn Aasheim 1969
* Finn Aasheim og Sigurd Allern 1969-1970
* Sigurd Allern 1970-1972
* Finn Sjue 1973-1977
* Egil Fossum 1977-1978
* Egil Fossum og Sigurd Allern 1978-1979
* Sigurd Allern 1979-1995
* Paul Bjerke 1995-1997
* Jon Michelet 1997-2002
* Bjørgulv Braanen 2002-2018 
* Mari Skurdal 2018-

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
* Tidlege nummer av Klassekampen i pdf-format
* Om oppbygginga av Klassekampen i Erling Folkvord si bok ''Rødt'' 
* Om Klassekampen-striden i 1997 i Erling Folkvord si bok ''Rødt!'' 
* «Vi som bryr oss om avisa Klassekampen» (Facebook)
* KK-forum
; Litteratur 
* Rune Ottosen og Bjørn Westlie, Da «Klassekampen» ble dagsavis, i Tvedt, Terje, *(ml) : en bok om maoismen i Norge*. Oslo 1989, Ad Notam. ISBN 82-417-0023-7
* Alf Skjeseth: *Sykle på vatnet - historia om Klassekampen*. Samlaget, Oslo 2011. ISBN 978-82-521-7538-7
Aura Avis

***Aura Avis*** er ei avis som blir utgjeven på Sunndalsøra på Nordmøre i Møre og Romsdal. Avisa dekkjer i hovudsak kommunane Sunndal, Nesset og Tingvoll.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Nordvest-nytt

***Nordvest-nytt*** er ei avis som blir utgjeven på Smøla på Nordmøre. Avisa dekkjer lokalnyheiter frå Smøla, Aure og Tustna. 

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff

Nordvest -nytt

## Kjelder
Romsdal Folkeblad

***Romsdal Folkeblad*** var ei avis som kom ut i Molde frå 1928 til 1987. Mellom andre Olav Oksvik var sentral i arbeidet med å få i gang avisa. Ho var organ for Det norske Arbeidarpartiet, mens konkurrenten, *[[Romsdals Budstikke]]*, var Venstre-avis fram til etter kløyvinga av Venstre i 1972, da ho blei såkalla uavhengig. 

*Romsdal Folkeblad* blei berre kalla *“Folkebladet”* på folkemunne. Ho blei stansa av nazi-styresmaktene under okkupasjonen 1940&ndash;1945, mens *“Budstikka”* heldt fram med å komme ut, under nazikontroll. Fram til midten av 1970-åra var det ikkje klårt kva for ei av desse avisene som ville vinne opplagskonkurransen, sjølv om *Budstikka* hadde fått eit forsprang som annonseorgan. Men frå slutten av dette tiåret gjekk *Budstikka* ifrå, og *Folkebladet* måtte strekkje våpen i 1987.
Avisa Driva

***Driva*** er ei avis som blir utgjeven på Sunndalsøra på Nordmøre. Avisa dekkjer Indre Nordmøre, Nesset i Romsdal og Oppdal i Sør-Trøndelag.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Fylket

***Fylket*** var ei senterpartiavis som kom ut i Molde tre gonger i veka. Avisa vart grunnlagt i 1926 og nedlagt i april 2000 etter at opplagstala vart meir enn halverte gjennom 1990-åra. I 1999 var opplaget på drygt 1&nbsp;700 aviser, mesta 1000 færre enn året før. Redaktør dei siste åra var Lars Steinar Ansnes.
Avisa Bellona

***Bellona*** var ei nyheitsavis som vart utgjeven i Kristiansand. Første avisa kom ut den 1. september 1807. *Bellona* vart redigert av stiftsprost Christian Sørensen. Ho var laga etter mønster av ei nyheitsavis utgjeven av Niels Wulfsberg i Christiania (Oslo). Desse to var blant dei første nyheitsavisene i Noreg.
Tiden

***Tiden, et offentlig Blad af blandet Indhold***, ofte berre omtala som *Tiden*, var ei av dei første nyheitsavisene i Noreg. Ho vart utgjeven frå 28. januar 1808 i Christiania (Oslo) av Niels Wulfsberg. Wulfsberg hadde dessutan med seg Christian Døderlein i redaksjonen. *Tiden* hadde ein slags forløpar i avisa ''Efterretninger og Opmuntringer angaaende de nærværende Krigsbegivenheder'', som Wulfsberg gav ut 43 nummer av mellom midten av august og desember same år. Wulfsberg tok initiativ til sine avisprosjekt etter at det oppstod ein informasjonsmangel i Christiania då avisene frå København ikkje kom fram grunna den britiske blokaden av Noreg under Napoleonskrigane. Noko liknande skjedde i Kristiansand, der Christian Sørensen tok initiativ til avisa *[[Avisa Bellona|Bellona]]*, som kom ut ifrå 1. september 1807.

*Tiden* kom ut to gonger vekentleg mellom 1808 og 1811, då avisa gjekk inn grunna maglande omsetning og dyrtid på papir. Wulfsberg var tidvis uforsiktig i si redaksjonelle verksemd, og bladet prenta tidvis nyhende og tekstar som styresmaktene mislikte. Mellom anna gav han den 29. januar 1810 ut eit nummer som i det fulle var dedisert til Christian August, då arvtakar til den svenske trona. Seinare dette året fekk han då òg ei åtvaring frå Frederik VI om at stoffet i avisa var utåleleg. Wulfsberg kunne derimot kunsten å snu kappa etter vinden, og ved å leggja om stilen til å bli fullstendig regimelojal klarte han å oppnå stønad frå statthaldar Christian Frederik i 1813, slik at han kunne starta opp igjen. Redaktør Wulfsberg vart såleis ifølgje pressehistorikar Svennik Høyer etter kvart «vekselvis betalt og overtalt av de politiske hovedaktørene».

I 1814 gjekk *Tiden* inn igjen, men året etter kom *[[Den norske Rigstidende]]* ut, som eit framhald av avisa. Òg denne avisa, som vart gitt ut til 1832, vart redigert av Wulfsberg og Døderlein, men med Døderlein som den mest sentrale aktøren denne gongen. Wulfsberg grunnla dessutan i 1819 *[[Morgenbladet]]* saman med Maurtiz Chr. Hansen, og i 1832 kom ei ny avis med namnet *Tiden* ut. Denne gongen låg redaksjonen i Drammen, og denne avisa lever i dag vidare som Drammens Tidende.

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
*
Åsatru

**Åsatru** er trua på æsene frå norrøn mytologi. Trua er teken opp igjen i nyare tid som ein nyheidensk religion. Religionen har fleire trussamfunn, som Åsatrufellesskapet Bifrost og Foreningen Forn Sed.
Egersundsposten

***Egersundsposten*** var ei lokalavis for Egersund. Avisa vart grunnlagt i 1865 av Oscar Andersen frå Risør og nedlagt i 1940. Ho var den eldste avisa i Rogaland da ho vart nedlagt.

## Historie

Første nummer vart utgjeve den 1. juli 1864 og vart trykt hjå Oscar Andersen, som tidlegare hadde gjeve ut *[[Flekkefjord Budstikke]]*. Trykkpressa vart frakta til Egersund sjøvegen, det vil seie på ei skøyte, og dei fekk ein del problem med leveringa: Isen hadde frose i hamna og dei laut bera alt utstyret frå sjøen og opp gjennom Grøne Dalen. På vegen miste dei ei øskje med setjebokstavar i bakken slik at dei blei strødde utover. Mange av bokstavane ligg framleis på ein ukjend stad mellom Grøne Dalen og sjøen.

Etter eit halvt år vart *Egersundsposten* teken over av Rasmus Pedersen Ohme frå Stavanger. Avisa kom ut to gonger i veka og inneheldt til å begynna med ikkje så mykje lokalstoff ettersom redaktøren ikkje hadde nok ressursar til å få med seg alt som skjedde i byen.

I 1894 tok Jacob Friele frå Bergen over som redaktør i *Egersundsposten*. Han var tilhengjar av unionen med Sverige. Friele brukte ein kvar sjanse til å kritisere venstrefolka, som på si side brukte *[[Dalane Tidende]]* til å formidle sine meiningar.

Sonen hans Rasmus P. Ohme, Peder R. Ohme, vart ansvarleg utgjevar frå 1905. Han hadde da arbeidd ei god stund i avisa frå før. Han stod som ansvarleg utgjevar fram til 1928, da sonen hans, Asbjørn H. Ohme, tok over som tredje generasjon.

Siste redaktør i *Egersundsposten* var Halvdan Slettebøe. Etter andre verdskrigen, da *Egersundsposten* ikkje lenger kom ut, vart han redaktør i *[[Dalane Tidende]]*.

## Kjelder
* «Egersundsposten» frå Norsk Wikipedia på bokmål og riksmål

## Bakgrunnsstoff
* ''Dalane Tidende''
Noregs Bank

**Noregs Bank** er den norske sentralbanken. Han vart oppretta av Stortinget i 1816 og har sidan 1950 hatt den norske staten som eineeigar. Opphavleg hadde Noregs Bank tilhald i Stiftsgarden i Trondheim, men han ligg i dag i Oslo. Dei viktigaste ansvarsområda til banken er:

* Gjennomføring av den norske pengepolitikken ut frå mandat gjeve av regjeringa. Det operasjonelle målet for pengepolitikken er i dag eit fleksibelt inflasjonsmål på 2,5 %. Det viktigaste verkemiddelet for å nå dette er styringsrenta.

* Sikring av finansiell stabilitet.

* Forvalting av Statens petroleumsfond, ofte kalla Oljefondet.

* Å gi ut norske setlar og myntar.

Sjefen for Noregs Bank heiter Ida Wolden Bache. Banken blir leia av eit hovudstyre på sju medlemmer, der sentralbanksjefen er leiar. Det er hovudstyret som tar avgjerder om renteendringar.

Verksemda til Noregs bank blir regulert av Sentralbanklova.

## Sjå også
* Norske sentralbanksjefar

## Bakgrunnsstoff
* Noregs Bank
* Lov om Norges Bank og pengevesenet mv. (sentralbankloven). hos Lovdata
Ord

**Ord** er ei kjede av språklydar eller bokstavar som er berar av ei tyding, og som har eit visst sjølvstende. Dette viser seg ved at det ofte er mogleg å føya inn andre kjeder mellom orda.

I lingvistikken blir ord kalla ordformer. Ordformer er kombinasjonar av språklydar som kan skiljast ut i tale av innfødde språkbrukarar ved hjelp av ulike grensesignal. Den første setninga i denne artikkelen inneheld t.d. ti ordformer. **Ordform** er den minste delane av ei ytring som kan stå åleine og framleis ha meining. I mange skriftsystem er det vanleg å skilja ord frå kvarandre ved hjelp av mellomrom. Ein del ordformer høyrer nærare saman enn andre, t.d. høyrer ordformene *ord* og *ordet* saman på ein måte som *blir* og *i* ikkje gjer. I ei ordbok vil vi ikkje finne alle formene *ord*, *ordet* og *orda*. Vi vil finne ordforma *bruke*, men ikkje *brukte* eller *brukt*. Vi skal seie at dei ulike ordformene som høyrer saman, alle representerer eitt og same leksem. Ordforma *brukt* er berre ei av fem ulike ordformer som blir brukt til å representere leksemet **bruke**, dei andre er *, bruke, bruker, brukte*. Endeleg har vi omgrepet grammatisk ord, som vi bruker til å skilje dei to tydinga av t.d. ordforma *ord*. Denne ordforma kan uttrykke *ubestemt eintal av leksemet *'ord***, som i ''eit ord er nok'', eller ho han uttrykke ''ubestemt eintal av leksemet '''ord***, som i *eit bilete seier meir enn tusen ord*. Grammatiske ord er abstrakte omgrep, dei blir alltid realisert av ordformer.

## Sjå òg
*Fonologisk ord

## Kjelder
Endogen i økonomi

**Endogen** betyr *som oppstår innanfrå*. I økonomiske modellar er endogene variablar talverdiar som blir bestemt i modellen, på bakgrunn av dei eksogene variablane som er putta inn i modellen. 

Ein økonomisk modell kan ikkje ha fleire endogene variablar enn det er likningar. Dersom det er fleire likningar enn det er endogene variablar, vil modellen (unnateke i særtilfelle) gi sjølvmotseiingar. Hovudregelen er derfor: *Like mange likningar som endogene variablar* (jfr. at ein må ha to likningar for å bestemme to ukjende; X og Y). Denne regelen gjeld ikkje utan unnatak. Til dømes vil ein måtte ha ein endogen variabel i likningssettet som består av x + 2y = 6 og 2x + 4y = 12, sidan likningane er lineært avhengige.

Eit døme på ein modell med mange endogene variablar, er ISLM-modellen.

## Sjå òg
* Eksogen
* Økonomisk modell
* Likningssystem
* Fridomsgrad
Eksogen i økonomi

**Eksogen** betyr *som kjem utanfrå*. I ein økonomisk modell er det slik at dei eksogene variablane til saman bestemmer dei endogene variablane i modellen. Eksogene variablar har talverdiar som er gjevne av faktorar som ikkje blir studert nærare i modellen. Vi kan seie at dei eksogene variablane er dei tala vi «puttar inn» i modellen.

For å finne ut kor mange eksogene variablar det er i ein modell, kan ein som ein *tommelfingerregel* telje kor mange variablar og likningar vi har. Differansen mellom desse er talet på eksogene variablar. 

:*Døme*: Vi har tre variablar (X, Y og Z) og to likningar. Da må éin av variablane (3 - 2 = 1) veljast eksogent, fordi to likningar berre kan bestemme to ukjende.

Denne «teljeregelen» kan i mange tilfelle seie oss kor mange eksogene variablar modellen har, men han kan ikkje fortelje oss noko om kva for variablar som må veljast eksogent. Det er berre i særtilfelle at kven som helst av variablane kan veljast eksogent. 

Teljeregelen kan ikkje brukast dersom likningane er lineært avhengige. Eit døme er likningane x + 2y = 6 og 2x + 4y = 12. Den andre likninga gjev akkurat den same informasjonen som den første (er berre multiplisert med to). Dette likningssettet har éin eksogen variabel, anten x eller y. Dersom den eine av desse blir valt eksogent, blir den andre bestemt endogent. Vel vi til dømes x eksogent som 4, må y vera lik 1.

Ein modell med mange eksogene variablar, er ISLM-modellen. Der er dei eksogene variablane dei verkemidla (t.d. pengemengde og offentlege utgifter) som styresmaktene kan bruke for å påverke økonomien.

## Sjå òg
* Endogen
* Økonomisk modell
* Likningssystem
* Fridomsgrad
Keynes

**Keynes** er eit engelsk slektsnamn som opphavleg skal stamma frå Dorsetshire.

* John Maynard Keynes (1883-1946), engelsk økonom med stor innverknad på faget. Han gav opphav til mange omgrep med "keynes" i seg, til dømes keynesiansk økonomi.
* Geoffrey Keynes (1887-1982), kirurg og akademikar
* Richard Keynes (f. 1919), fysiolog
* Quentin Keynes (1921-2003), eventyrar 

## Anna
*Keynes* er òg andre ordet i namnet på nokre engelska landsbyar, og på Milton Keynes, ein by søraust i England.
Tone

Ordet **tone** kan ha fleire tydingar:

* I lingvistikk (språkvitskap) er tone bruka som omgrep på tydingsskiljande tonehøgd i språklege ytringar, sjå **[[fonologisk tone]]**.
* I musikk er tone bruka om den grunnleggjande melodiske eininga &mdash; sjå **[[tone i akustikk]]**.
* Ein kan òg bruke ordet «tone» om musikalsk klang, sjå **[[tonekvalitet]]**.
* I fargelæra kan tone bli bruka om lys- og fargeavskugningar, sjå **[[fargetone]]**.
* «Tone» er òg eit kvinnenamn, sjå **[[namnet Tone]]**.
* Ordet «tone» kan òg referere til skikk og bruk eller **[[etikette]]**.
Prosodi

**Prosodi** er den delen av lingvistikken som studerer fonologiske fenomen som strekker seg over fleire segment (vokalar/
konsonantar) i ordforma. Eit anna ord for prosodi er dermed *suprasegmental fonologi*, i motsetnad til segmental fonologi, som studerer fenomen knytt til kvart einskild segment. Prosodi omfattar tre ulike emne, trykk, tone og kvantitet (lengde), alle desse er knytt til stavinga.

## Prosodi i lingvistisk teori
Det har opp i gjennom lingvistikken si historie vore usemje om i kor stor grad lingvistiske fenomen i det heile skal analyserast suprasegmentalt, dvs. om det finst ein prosodisk komponent i det heile, og i tilfelle, kor omfattande han skal vere. Ein minimal prosodisk komponent finn vi i strukturalismen og den klassiske generative fonologien, som vil redusere så mange fenomen som mogleg til segmental fonologi. På motsett ytterkant finn vi fonologiske teoriar som ser heile den fonologiske strukturen som eit sett av ulike lag, der det einaste som står att på segmentnivå er eit sett tidseiningar, såkalla X-fonologi, der den segmentale strukturen berre er ein streng abstrakte X-einingar, ikkje eingong spesifisert for om dei er konsonant eller vokal.

## Litteratur
Kristoffersen, Gjert 2003: Norsk prosodi. http://helmer.hit.uib.no/Gjert/Manuskripter/Norsk%20Prosodi%2003.pdf
Fonologisk trykk

**Trykk** blir i lingvistikken definert relativt: I ei ordform med fleire enn ei staving, vil ei av stavingane stå fram som meir *prominent*, eller meir tydeleg for øyret, enn dei andre stavingane. Denne stavinga har trykk. 
Ei *trykkveik staving*, som den andre stavinga i det norske ordet *staving* [²stɑːʋɪŋ], blir uttala utan trykk. Ei *trykksterk staving*, som den fyrste stavinga i det norske ordet *staving* [²stɑːʋɪŋ], blir uttala med trykk.

Den konkrete fonetiske måten trykk blir realisert på varierer frå språk til språk, i nokre språk har trykksterke stavingar større intensitet, eller sterkare lyd (meir desibel), mens dei i andre språk har høgare tone (høgare grunnfrekvens), eller mindre redusert vokal, eller lengre staving. Talarar har som regel klåre intuisjonar om kva staving som får trykk og kva som ikkje får det, så sjølv om det kan vere vanskeleg å finne den konkrete fonetiske måten trykk blir realisert på, er det lett å finne trykket.

## Trykksystem
Språka i vera kan delast inn i grupper, alt etter kva trykksystem dei har. Trykksystemet kan bli bestemt etter kva verdiar språket har for eit lite sett parameter. Før vi går inn på dei ulike parametra, deler vi stavingar inn i *føtter*. Ein sekvens av stavingar kan delast inn i grupper på ei og ei, to og to, eller tre og tre, slik at kvar gruppe inneheld ei staving med trykk. Verdas trykksystem fell dermed inn under ei av desse typane:
* Den prominente stavinga i foten («hovudet i foten(!)») står til venstre/til høgre i foten
* Trykk blir rekna frå venstre mot høgre/frå høgre mot venstre
Det vanlegaste av alle trykksystem vel det første alternativet i begge tilfella. Eit døme er finsk, og resultatet er at høvudtrykket alltid fell på den første stavinga (stavinga til venstre). Det finske ordet *Kalevala* består av to føtter, med to stavingar i kvar: (ka-le)(va-la). Trykket fell på den første stavinga i den første foten, og bitrykket fell på den første stavinga i kvar ikkje-initiale fot. Viss trykket i staden blir rekna frå høgre mot venstre, får vi hovudregelen i det latinske systemet, med trykk på nest siste staving. Det omvende valet vil gje hovudtrykk på andre staving i ordforma (på den første foten, men på den andre stavinga i foten). Det siste valet i begge tilfella vil gje trykk på siste staving, som i mange tyrkiske språk.
Aksje

Ein **aksje** eller **lut** er ein eigardel i eit aksjeselskap. Ein person som eig aksjar i eit selskap (og dermed altså er medeigar i det) er ein aksjonær i selskapet.

Ein grunn til at (eigarane av) aksjeselskap kan ønskje å tilby aksjar, er at dette kan vera ein billegare/enklare måte for aksjeselskapa å skaffe kapital på enn via lån. Ei ulempe er at eigardelen til dei eksisterande aksjonærane blir mindre, om dei ikkje sjølv kjøper nye aksjar for å oppretthalde eigardelen. Dersom eigardelen blir redusert, mistar dei noko av kontrollen i selskapet. 

Når eit selskap tilbyr nye aksjar, blir det kalla ein emisjon. Det er berre ved emisjonar at eit selskap får inn pengar frå aksjar, når dei blir omsett (sjå nedanfor), flyttar det seg pengar berre mellom kjøparen og seljaren av aksjane. Pengane selskapet får inn frå emisjonane, går inn i eigenkapitalen som aksjekapital og eventuelt overkursfond.

Kvar aksje gjev lik røysterett i generalforsamlinga med unnatak av i dei selskapa der aksjane er delt inn i ein A- og ein B-klasse. Der er det berre A-aksjane som gjev røysterett.

Kvar aksje gjev òg lik rett til eventuelt aksjeutbytte. I denne samanhengen blir det ikkje skilt mellom aksjeklassar.

Ein aksje kan omsetjast, altså kjøpast og seljast. Dette kan gjerast direkte mellom to partar eller via ein børs som Oslo Børs. Berre aksjane til selskap som er tekne opp til notering på børsen, kan omsetjast via børsen.

## Sjå òg
* P/E-verdi
* Opsjon
* Teikningsrett

## Bakgrunnsstoff
* Oslo Børs
* Lov om aksjeselskap (Aksjeloven)
* Lov om allmennaksjeselskap (Allmennaksjeloven)
Langøya i Aure

**Langøya** er ei lita øy rett nordvest av Jøssøya på nordsida av Ertvågsøya i Aure kommune på Nordmøre. Øya er om lag 1 km lang og kring 0,1 km brei på det breiaste. Høgste punktet er 14 moh. Det bur ikkje folk på øya.

Tidleg på 1600-talet var det busetnad på Langøya, men øya har vorte fråflytta tidleg, kanskje alt før 1700.

## Kjelder

* Anders Todal, *Gardtales i Aure, band II,* Aure, Stemshaug og Valsøyfjord kommunar
Stuvdalsvatnet

**Stuvdalsvatnet** er eit vatn på Moskenesøya i Moskenes kommune i Lofoten. Vatnet ligg nordvest for Sørvågen på 80 moh. mellom fjella Kolfjellet i aust og Støvla i nordvest.
Sinti

**Sinti** (fleirtal av **sinto**, òg manouches) er ei undergruppe av sigøynarar som kom til Nord-Europa på slutten av mellomalderen. Dei er nærskylde med folkegruppa roma som hovudsakleg lever i Aust-Europa og opphavleg kom frå India. Opphavleg var dei nomadar, men i dag er dei fleste bufaste og bur i Mellom- og Vest-Europa og nord i Italia. 

Ein trur at sintifolket braut opp frå Sind eller frå strøka langs elva Sindhu i India til Persia, der stammemedlemmene søkte arbeid som musikarar. Frå Persia vandra dei så vidare til Europa og Nord-Afrika. Musikktradisjonane i dei områda der dei levde i løpet av hundreåra vart etterkvart ein del deira eigen musikk.

Sintiane har frambrakt eit stort tal framifrå musikarar, som t.d. den legendariske Django Reinhardt. Sintoen Häns'che Weis gav ut ei plate i Tyskland i 1970-åra der han song om sigøynaranes holocaust på sitt eige språk. Han utløyste dermed ein furore i sitt eige folk &mdash; dei ville ikkje at språket deira skulle bli kjent hos «gadjane». Mange unge tyskarar fekk vita om denne delen av tysk historie gjennom plata. Titi Winterstein og fleire medlemmer av Reinhard-klanen spelar framleis tradisjonell og moderne «hot jazz» (sigøynarjazz) kring i Europa.

## Sjå òg
* Romafolk
* Sigøynarar
* Romanifolk
Frøya i Bremanger

**Frøya** er ei øy i Bremanger kommune i Vestland. På Frøya ligg tettstaden Kalvåg og grendene Liset, Steinset, Nesje, Stranda og Frøyalandet. Frøya ligg på nordsida av Frøysjøen, som er ein del av leia mellom Florø og Måløy. Hovudnæringar er turisme og fiskeforedling. Folketalet på Frøya med tilgrensande småøyar er i underkant av 500 personar.

I nordaust ligg øya Bremangerlandet.

**Folketalsutvikling:**

## Merknadar

## Kjelder
Kinnaspelet

**Kinnaspelet** eller **Songen ved det store djup** er eit historisk spel. Spelet har frå 1985 vore framført mellom bergveggen og steinkyrkja på den vesle øya Kinn lengst vest i Noreg. *Songen ved det store djup* er skrive av Rolf Losnegård. Kinn er ei øy i Kinn kommune i Sunnfjord i Vestland.

## Bakgrunnsstoff
* http://www.kinnaspelet.no/
Gen

Eit **gen** er ein sekvens av basepar i eit DNA-molekyl som kan danna grunnlaget for eit RNA-molekyl ved transkripsjon. Dei fleste gena kan ved det sentrale dogmet vidare koda for eitt eller fleire protein, som direkte eller indirekte kan påverka ulike eigenskapar ved ein bestemt organisme. Gen vert arva frå foreldre til avkom, sidan det utgjer ein del av arvestoffet DNA. Genetikk er læra om gen.

I daglegtalen viser *gen* ofte til ein særskild arveleg eigenskap, som augefarge, kroppsbygnad eller anlegg for å utvikla arvelege sjukdommar.

Det nøyaktige talet på gen mennesket har er ukjend, men estimat ligg på kring  gen som kodar for protein, og ein stad over  gen som ikkje kodar for protein.

## Gen hjå eukaryotar
Me ser her på transkripsjon av mRNA. Tilsvarande prosessar gjeld for rRNA, tRNA og andre typar RNA.

Hjå ein eukaryot organisme er eit gen samansett av ei rekkje intronsekvensar og eksonsekvensar. I tillegg startar eit gen med ein promotor og det endar med ein terminator. Transkripsjonen av eit gen startar ved at RNA-polymerase bind seg til promotoren og byrjar å produsera umoden mRNA. Produksjonen av umoden RNA føregår samtidig med at RNA-polymerasen vandrer langs templattråden på DNAet og avsluttast ikkje før RNA-polymerasen har nådd terminatoren. Ferdig umoden RNA er då komplementær til heile templattråden; både intronar og eksonar. Ved RNA-prosessering kan alle intronane og eit utval eksonar fjernast, og me får moden mRNA. Moden mRNA kan ta ulik form, avhengig av kva eksonar som er fjerna, og kvar ulik form koder for eit bestemt protein. 

## Sjå òg
* Genetisk kode
* Genforråd

## Kjelder
Huglo

**Huglo** er ei øy i Stord kommune. Ho ligg på austsida av Stord der Hardangerfjorden møter Langenuen. Huglo er 14 km² stor, folketalet er 85. På Huglo ligg samlingstaden på Nord-Huglo, der det er butikk, bensin og kai. Butikken heiter Huglabutikken og er ein del av Nærbutikken-konseptet. Butikken har i tillegg til daglegvarer, også apotekutsal, dusj, kontorrekvisita og vaskeutstyr. Mesteparten av arealet er fjell, og høgaste topp er Høgafjellet på 218 moh. Øya har også svært frodige parti og fine landbruksareal. På austsida er grunnen kalkrik med ein rik vegetasjon. Her ligg Brandvikneset naturreservat med mellom anna barlind og kristtorn. Næringslivet består i all hovudsak av landbruk, (særleg mjølkeproduksjon), møbelproduksjon og havbruk. Huglo har ferjesamband til Stord og Tysnes.

**Folketalsutvikling:**

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad for Huglo
* Artikkel i BT om omnsmuseet 

## Kjelder
Ryke Yseøyane

**Ryke Yseøyane** er ei øygruppe aust for Edgeøya på Svalbard. Øygruppa vart oppdaga av den nederlandske kvalfangaren Ryke Yse på 1640-talet. Øya fekk namn etter han.

Då Ryke Yse kom til øyane såg han mange kvalross. Han tok livet av mange hundre av dei. I tillegg til spekket fekk han med seg store mengder kvalrosstann, som var ein stor rikdom på den tida. Dei som stod bak ekspedisjonen selde varene til ein så god pris at ingen tidlegare hadde hatt like god fortjeneste på ein liknande ekspedisjon.

Øyane ligg kring 77&deg;47&prime;&nbsp;N til 77&deg;49&prime;&nbsp;N og 25&deg;07&prime;&nbsp;Ø til 25&deg;09&prime;&nbsp;Ø.
Kvalitet

**Kvalitet** (av latin *qualitas*, 'eigenskap' frå *qualis*, 'korleis, av kva slag') viser til korleis noko er. I daglegtale kan det særleg visa til eigenskapar som er verdsette eller vurderte i høve til visse krav. 

Ein snakkar gjerne om god kvalitet, eller berre «kvalitet», i høve til varer og arbeid. Slik kvalitet kan vera subjektiv og visa til korleis forbrukaren eller tilbydaren opplever tenesta, men på mange område finst også kvalitetskontrollar med klare krav. Kvalitet kan setjast opp som motsats til kvantitet eller at noko er billig.

## Kjelder
*
Salzburg

**Salzburg** er ein by i Austerrike. Han er hovudstad i forbundslandet Salzburg og ligg nær grensa til Tyskland. Byen hadde 155&nbsp;000 innbyggjarar i 2020.

Byen er kjent for barokkarkitektur, som innfartsveg til Alpane, og som eit historisk kultursenter. Han blei teken med på UNESCO si verdsarvliste i 1996.

Wolfgang Amadeus Mozart var fødd i Salzburg. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Geitmaren

**Geitmaren** er eit skjer utanom Kvalsvika i Herøy på Sunnmøre.

Skjeret ligg rett under overflata og vert rekna som eit av dei farlegare i området.

Arisan forliste og sokk i januar 1992 etter å ha gått på grunn på Geitmaren.
Rutherfordium

**Rutherfordium** er eit kunstig, radioaktivt grunnstoff med atomnummer 104 og kjemisk symbol **Rf**. Det høyrer til transisjonsmetalla. Grunnstoffet vert ikkje brukt til noko.

## Historie

Rutherfordium vart oppdaga i 1964. Det har vore laga lite av grunnstoffet. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - rutherfordium
Lantan

**Lantan** er eit grunnstoff med atomnummer 57 og kjemisk symbol **La**. Det er eit lantanid.

Lantan er eit sølvkvitt transisjonsmetall.

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk
Lantan vert brukt i legeringar og katalysatorar. 

## Historie

Carl Gustaf Mosander oppdaga lantan i 1839.

## Bakgrunnsstoff
* Webelements.com - lantan
Cerium

**Cerium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Ce**, atomnummer 58 og atommasse 140,12. Det er eit lantanid. 

## Særskilde kjenneteikn

## Fysiske eigenskapar
Smeltepunkt: 795 gradar celsius
Kokepunkt: 3468 gradar celsius
Densitet: 6,67 g/cm3
## Bruk

Cerium vert brukt i legeringar og som katalysator. 

## Historie

Cerium vart oppdaga av Wilhelm von Hisinger, Jöns Jacob Berzelius og Martin Klaproth i 1803. 

## Tryggleik

Cerium kan reagera eksplosivt med sink. Reaksjonar med vismut og antimon er eksoterme. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - cerium
Praseodym

**Praseodym** er eit grunnstoff med atomnummer 59 og kjemisk symbol **Pr**. Det er eit lantanid. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Salt av praseodym vert brukt til å gje glas farge. Metallet vert brukt i legeringar. 

## Historie

Praseodym vart oppdaga av Carl F. Auer von Welsbach i 1885.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - praseodym
Tenness

**Tenness** er eit grunnstoff med atomnummer 117 og atomsymbol **Ts**. *Ununseptium* var det mellombelse, systematiske namnet på dette grunnstoffet. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - ununseptium
Watergate-skandalen

**Watergate-skandale** eller berre **Watergate** har vorte ei nemning på den politiske skandalen der Richard Nixon vart tvinga til å gå av som president for Sambandsstatane. Watergate er eit kontorbygg i Washington D.C. der det demokratiske partiet hadde hovudkontor. Den 17. juni 1972 vart fem menn arrestert etter å ha brote seg inn i kontorlokala. Fire av desse var eksilkubaranarar. Femtemann, James McCord, var frå Sambandsstatane. Etter arrestasjonane vart det nøsta opp at innbrotet hang saman med politikarar på høgt plan. 

Journalistane Carl Bernstein og Bob Woodward i avisa Washington Post lukkast å avsløra at presidenten sin administrasjon i det kvite huset var innblanda i innbrotet. Truleg var presidenten sjølv ein av dei som stod bak, og i alle høve ein komité for å få han attvald. Journalistane vart informert av ein person som gjekk under kodenamnet Deep Throat. Lenge var det uvisst kven denne personen var, men ein rekna med at han måtte ha nær tilknyting til administrasjonen. Opp gjennom åra vart det laga ymse teoriar om kven Deep Throat kunne ha vore. Den 31. mai 2005 stod FBI-agenten Mark Felt fram som den mystiske kjelda. Journalistane stadfesta at han var kjelda. Dei hadde lova å ikkje røpa kven kjelda var før personen var død eller avslørte det sjølv. 

I løpet av ei kongresshøyring kom det fram at mange samtalar som presidenten hadde hatt var tekne opp på lydband. I april 1974 vart ein stor del av materialet frå lydbanda offentleggjort. Offentleggjeringa førte til nye skandalar. Innhaldet på banda var avslørande, og i tillegg kunne ikkje presidenten og medarbeidarane hans gje ei forklaring på kvifor delar av avgjerande samtalar mangla. 

Nixon klynga seg til makta så lenge han kunne, og prøvde mellom anna å avleia merksemd gjennom ei rad utanrikspolitiske utspel. I august 1974 var kravet om å stilla han for riksrett vorte så sterkt at han fann det naudsynt å gå av. Nixon var den fyrste presidenten gjennom historia til USA som måtte gå av.

## Bakgrunnsstoff

* c-span - Nixon tapes
Borøya i Tvedestrand

**Borøya** er ei øy i Tvedestrand kommune i Agder fylke. Øya er 3,4 km² stor. Øya ligg ytst i Oksefjorden og ligg i nærleiken av Sandøya, Tverdalsøya og Lyngør. Øya har brusamband til fastlandet og er utbygd ved Borøykilen, Utgårdstrand og Snaresund. Det høgaste punktet på øya er Rendalsfjell på 67 meter over havet

Dei eldste skriftlege kjeldene stavar gjerne namnet Borøy med e i fyrste staving t.d. Berøy. Førsteleddet kan koma av norrønt *beri* (bjørn) eller *ber* (bær).

## Kjelder
Neodym

**Neodym** er eit grunnstoff med atomnummer 60 og kjemisk symbol **Nd**. Det er eit lantanid. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Metallet vert brukt i legeringar. 

Neodym (Nd2Fe14B) vert brukt i permanente magnetar. 

## Historie

Carl F. Auer von Welsbach oppdaga neodym i 1885.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - neodymium
Promethium

**Promethium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Pm**, atomnummer 61 og atommasse (145). Det er eit lantanid. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

## Historie

Promethium vart oppdaga av J.A. Marinsky, Lawrence Glendenin og Charles D. Coryell i 1945.

## Tryggleik

Promethium er radioaktivt

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com - promethium
Thorium

**Thorium** eller **torium** er eit radioaktivt grunnstoff med atomnummer 90 og kjemisk symbol **Th**. Det er eit aktinid. Grunnstoffet er kalla opp etter den norrøne guden Tor.

## Særskilde kjenneteikn

Thoriumoksid (ThO2) har eit av dei høgaste kokepunkta (3300&nbsp;°C) mellom oksida.

## Bruk

Oksidet vert brukt som katalysator. Stoffet kan brukast i ein type kjernekraftverk for å generera elektrisk energi. Slike thoriumkraftverk er under utvikling, og ikkje nytta i stor skala.

## Historie
Mineralet thoritt vart oppdaga i 1828 av den norske presten Morten Thrane Esmark. På dette grunnlaget påviste Jöns Berzelius grunnstoffet thorium i 1829. Det nyoppdaga stoffet vart oppkalla etter den norrøne guden Tor

## Sjå også
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet

## Bakgrunnsstoff
* Webelements.com - thorium
Einsteinium

**Einsteinium** er eit kunstig, radioaktivt grunnstoff med kjemisk symbol **Es**, atomnummer 99 og atommasse (252). Det er eit aktinpid. Grunnstoffet er oppkalla etter Albert Einstein.

## Historie

Grunnstoffet vart oppdaga i 1952. Berre små mengder har vorte laga og einsteinium vert ikkje brukt til noko.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Webelements.com - einsteinium