open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Forkynnaren

**Forkynnaren** (i dei gamle bibelomsetjingane kalla **Preikaren**)  er ei bok i Det gamle testamentet.  Boka har det greske namnet *Ecclesiastes* og det hebraiske namnet *Kohleleth* - begge orda tyder 'talaren'.

Boka er truleg notat skrivne til bruk ved offentlege talar. Forfattaren presenterer seg som son åt David og konge i Jerusalem, og skal etter tradisjonen vere kong Salomo. Men boka viser eit heilt anna bilete av Salomo enn det tradisjonelle biletet av kongen. «Berre fåfengd, seier Forkynnaren, berre ideleg fåfengd!  Kva vinning har mennesket av alt sitt strev, som det møder seg med under sola?» Dette pessimistiske livssynet tyder på at boka er skriven i hellenistisk tid, omkring år 200 f.Kr. 

Boka har parallellar i kulturen i Det nære austen i oldtida, der tema som at livet er eit strev og at døden er uungåeleg, går att. 

## Kjelder

* *Verdens litteraturhistorie*, Cappelens forlag 1971
* J.R Porter: *Illustrert nøkkel til Bibelen* Grøndahl og Dreyer Forlag 1996 ISBN 82-504-2321-6
John Barber

**John Barber** () var ein britisk oppfinnar som i 1791 fekk patent på ein dampturbin.

Barber var fødd i Nottinghamshire, men flytta til Warwickshire i 1760-åra for å leia kolverksarbeid ved Nuneaton. Mellom 1766 og 1792 tok han fleire patent, mellom anna ein dampturbin. Medan oppfinninga hans ikkje fekk praktisk nytte, var det den første skildringa av prinsippet, og ein har i seinare år konstruert ein fungerande turbin etter skissene til Barber.

## Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:John Barber|John Barber]]» frå , den 27. desember 2008.*
Lingua franca

**Lingua franca** er latin for *frankisk språk*. Omgrepet blir i dag mest brukt om språk blir nytta som fellesspråk for ein større region med fleire innbyrdes uforståelege språk. Det opphavlege *lingua franca* var eit kunstig språk som vart nytta som handelsspråk i middelhavsområdet frå 1300-talet. Spor etter dette språket eksisterer framleis i dag.

## Den opphavlege tydinga

*Lingua franca* utvikla seg blant handelsmenn i middelhavsområdet som eit verktøy for å omgå språkbarrierar. I si eldste form var språket sterkt påverka av italienske dialektar. Fleire versjonar utvikla seg, blant anna ei portugisisk form som vart nytta på portugisiske skip og i koloniane. 

I dag finn ein spor etter språket særleg i algirsk slang. Også i britisk engelsk finn ein enkelte ord frå *lingua franca*, då mange engelske sjømenn tenestegjorde på skip der språket vart nytta.

## Tydinga 'fellesspråk'

Funksjonen *lingua franca* hadde som handelsspråk, har ført til at ein også nyttar omgrepet om eit fellesspråk i ein region med fleire språkgrupper, spesielt i samband med uoffisielle språk. Ein finn til dømes hausa i Vest-Afrika, hindi i det meste av India og swahili i Aust-Afrika. Språkforma som vert nytta som *lingua franca*, skil seg ofte frå den som vert nytta som morsmål, da ho vert påverka av dei ulike morsmåla i regionen. Eit land sitt offisielle språk kan også fungere som *lingua franca*, men blir då gjerne kalla nettopp 'offisielt språk'. Dette er eit vanleg fenomen særleg i tidlegare koloniar, der kolonimakta sitt språk vert nytta i offentlege samanhengar, medan innbyggjarane ofte har andre morsmål.

I Europa har fleire språk gjort teneste som fellesspråk i dei øvre samfunnslaga. Spesielt har latin utmerka seg som akademisk og kyrkjeleg språk gjennom mange hundreår.

Konstruerte språk som esperanto, ido, interlingua og volapük har vore meint å skulle fylle ein funksjon som globalt fellesspråk.

I våre dagar blir engelsk rekna som verdas *lingua franca*.
Robert Street

**Robert Street** var ein engelsk oppfinnar som 1794 fekk patent på ein forbrenningsmotor (utan kompresjon) som nytta terpentin- eller oljedamp som drivstof. Han eksperimenterte fyrst med å nytta kolstøv som drivstoff og seinare med kolgass.
Aleutisk

**Aleutisk** er eit språk i den eskimoisk-aleutiske språkfamilien. Det er språket til aleutane (unangax̂), som bur på Aleutane og Pribilof-øyane i Alaska i USA og Kommandørøyane i Russland. I 1995 var det 305 aleutisktalarar.

Den mest respekterte eksperten på aleutisk var den norske lingvisten Knut Bergsland.

## Bakgrunnsstoff
**Nettstader**
* List of Unangan language resources - døme på aleutisk ved uaf.edu
* Aleutiske tekstar  for den ortodokse kyrkja ved asna.ca

**Litteratur**
* Berge, Anna; & Moses Dirks (2006). *Niiĝuĝis Mataliin Tunuxtazangis: How the Atkans Talk (A Conversational Grammar)*. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, University of Alaska. [Forthcoming, Fall 2006]. 

* Bergsland, Knut (1994). *Aleut Dictionary = Unangam Tunudgusii: an unabridged lexicon of the Aleutian, Pribilof, and Commander Islands Aleut language*. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, University of Alaska. ISBN 1-55500-047-9. 

* Bergsland, Knut (1997). *Aleut Grammar = Unangam Tunuganaan Achixaasix̂.* Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, University of Alaska. ISBN 1-55500-064-9. 

* Sadock, Jerrold M. (2000). "Aleut Number Agreement". Presented at *Berkeley Linguistic Society* 26th Annual Meeting.

* Taff, Alice; Lorna Rozelle; Taehong Cho; Peter Ladefoged; Moses Dirks; & Jacob Wegelin (2001). "Phonetic structures of Aleut". *Journal of Phonetics* 29: 231–271. doi:10.006/jpho.2001.0142 (inactive 20 June 2008). ISSN 0095-4470.

## Kjelder
Slang

**Slang**  (uttalt slæng) er språkbruk som skil seg frå normalspråk ved å ha eit meir uformelt preg (lågstil). Slang kan nyttast av ei gruppe som bevisst avvik frå normal språkbruk. Det skil seg frå dialekt ved at det ikkje er avgrensa til eit visst geografisk område, og frå fagspråk og sjargong ved at det ikkje er knytt til ei viss faggruppe. Slang kan derimot ofte knytast til ungdomsmiljø og ungdomskulturar.

## Kjelder

*
Luigi de Cristoforis

**Luigi de Cristoforis** () var ein italiensk oppfinnar som i 1859 eksperimenterte med ein forbrenningsmotor i Milano.

## Kjelder
Slaget ved Assietta

**Slaget ved Assietta** vart utkjempa den 19. juli 1747 som ein del av felttoget i Italia under den austerrikske arvefølgjekrigen. Resultatet vart nederlag for Frankrike mot armeen til Kongedømet Sardinia. 

## Bakgrunn
I den seinare fasen av den austerrikske arvefølgjekrigen valde Frankrike å utrydde den savoie-piemontesiske armeen på grunn av den strategisk sterke posisjonen deira. Kong Ludvig XV av Frankrike hadde alt prøvd å trengje inn i Piemonte, omleira Cuneo og utkjempa slaga ved Madonna dell'Olmo og Bassignana, men hadde tapt alt så langt. Denne gongen møtte dei med ein svær arme på 150 infanteriregiment, 75 kavaleriskvadronar og to artillerbrigadar, under kommandoen til marskalk Charles Louis Auguste, hertug av Belle-Isle og Marquis De La Mina. Dei to kommandantane hadde forskjellig syn på korleis dei skulle utføre felttoget. Belle-Isle ønskte å gå mot Torino ved å krysse Alpane, medan hans spanske kollega ønskte å sende troppar for å frigjere Genova frå omleiringa til ein austerriksk-piemontesisk styrke. 

Belle-Isle fekk gjennomslag for planane sine og dei franske troppane okkuperte Antibes og provinsen Nice. Dei vart derimot stogga av sterk piemontesisk motstand i dei sørlege fjellovergangane i Alpane. Bror til Belle-Isle, Chevalier de Belle-Isle, førte ei arme på 50 infanteribataljonar, 15 kavaleriskvadronar og mange kanonar mot dei nordlege overgangane. Armeen vart delt inn i to korps, eit som gjekk ned frå Moncenisio mot Exilles, og eitt som gjekk mot Fenestrelle frå Assiettapasset. Sistnemnde er eit aude platå på over 2500 meter over havet. Karl Emmanuel III av Sardinia hadde rekna med at franskmennene ville passere her, og bygde festningsverk med 13 infanteribataljonar, ni av dei piemontesiske og resten frå austerrikarar og sveitsarar som ikkje hadde klart å gjennomføre omleiringa av Genova. 

Fransk etterretning varsla marskalkane om at piemontesarane bygde festningsverk i passet, og valde å gå til åtak med ein gong. Franskmennene gjekk til slaget med 32 bataljonar mot piemontesarane sine 13 bataljonar. Dei franske troppane var delt inn i tre kolonnar. Åtaket starta klokka 16.30, og trass i den heltemodig innsatsen til franskmennene, vart dei pressa tilbake av det sterke piemontesiske forsvaret med store tap. Etter fem timar trekte franskmennene seg tilbake. Den franske kommandanten Chevalier de Belle-Isle mista livet i slaget. 

Franskmennene tapte 5000 mann, inkludert sju generalar, medan piemontesarane berre tapte 77 mann og fekk 50 skadde soldatar. 

Dei franske troppane returnerte til Frankrike. Fredrik II av Preussen sa etter å ha høyrt om slaget i Assietta at om han hadde hatt slike tapre soldatar, så ville han lett ha vorte konge av Italia. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Assietta|Battle of Assietta]]» frå , den 27. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** 
** 
**
Ægidius Elling

**Jens William Ægidius Elling** () var ein norsk oppfinnar. I 1884 fekk han patent på ein gassturbin og i 1903 laga han den fyrste gassturbinen som fungerte.

## Kjelder

* Dødsdato frå NBL-artikkel om Elling, skriven av Dag Johnson.
Jakobittopprøra

**Jakobittopprøra** var ein serie opprør og krigar på Dei britiske øyane mellom 1688 og 1746. Målet for jakobittane var å gjeninnsette Jakob VII av Skottland og II av England på trona, etter at han vart avsett av Det engelske parlamentet under den ærerike revolusjonen. Etter Jakob II døydde prøvde ein å setje ein av dei dei jakobittiske arvingane på trona. 

Striden var først og fremst dynastisk, men hadde òg religiøse sider sidan dei jakobittiske arvingane var katolikkar. Mange katolikkar hadde forhåpningar om at det å få ein katolsk monark ville føre til store endringar i britisk religionspolitikk. 

Dei største opprøra fann stad i 1715 og 1745. Dei er kjent som respektive første jakobittopprør og andre jakobittopprør, men vart òg kalla for *The Fifteen* («Femten») og *The Forty-Five* («Førtifem») etter åra dei braut ut i. Det var òg fleire mindre opprør. 

Kvart av opprøra har unike trekk, men dei kan knytast saman i ein serie forsøk på å gjeninnsette huset Stuart på trona til Skottland og England, og etter 1707 på trona til Storbritannia. Det siste opprøret enda då Charles Edward Stuart, «Bonnie Prince Charlie», leid eit knusande nederlag i slaget ved Culloden i 1746. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jakobittopprørene|Jakobittopprørene]]» frå , den 27. desember 2008.*
Ålhus kyrkje

**Ålhus kyrkje** står på Ålhus i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei tømra langkyrkje frå 1795.

Kyrkja vart restaurert i 1868, då vart kyrkja bordkledd og kvitmåla og vindaugene vart gjord høgare. 
I 1871 vart det bygd galleri og veggene innvendig vart gulmåla medan taket vart måla kvitt. 
Sakristi vart bygd til i 1933. 
I perioden 1947-1951 vart kyrkja restaurert, då vart mellom anna gulmålinga teken bort att frå veggene.

Den noverande kyrkja erstatta ei stavkyrkje frå mellomalderen.
Altartavla, altaret, døypefonten, ei kyrkjeklokke og preikestolen vart flytt over frå stavkyrkja og er framleis i bruk. 
Altaret er i kleberstein og har gøymerom for relikviar.

Også døypefonten er frå mellomalderen, medan altartavla er ein kopi etter Rubens og vart gjeven til kyrkja i 1691.
I våpenhuset står det ei gammal dør som det vert sagt at er frå borga til Audun Hugleikson. 
Gravstaden til målaren Nikolai Astrup er på kyrkjegarden ved kyrkja.

Ålhus kyrkje er soknekyrkje i Ålhus sokn i Sunnfjord prosti. 
Fram til Vassenden kyrkje vart vigsla i 2002 var ho einaste kyrkja i soknet.

Far til målaren Nikolai Astrup var sokneprest i Ålhus, og Astrup vaks opp på prestegarden ved kyrkja. Mange bilete av Astrup har inspirasjon frå oppveksten og ungdomstida på prestegarden.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Øvrebø, Egil og Oddleiv Apneseth, *Ålhus kyrkje.* Utg. Ålhus sokneråd. ISBN 82-993444-0-9. 109 s. Ill.
* Om Ålhus sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* Eldre fotografi av Ålhus kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Jølster kommune på nettstaden disnorge.no
*
*
Philippe Lebon

**Philippe Lebon**' () var ein fransk oppfinnar. Han er kjent for å ha arbeidd med å forbetra dampmaskina, utvinning av vedgass for bruk i lamper og for å ha kome med framlegg om å laga ein gassmotor. I 1799 fekk han patent på ein metode for å produsera vedgass.

Motoren han arbeidde med hadde tre dobbeltverkande sylindrar. Den eine sylinderen vart nytta for å komprimera luft, den andre for å komprimera gass og den tredje var arbeidssylinderen. Forbrenninga føregjekk i eit eksternt forbrenningskammer, som var kopla til arbeidssylinderen med eit røyr. Han fekk patent på motoren i 1801.
Slaget ved Roucoux

**Slaget ved Rocoux** fann stad 11. oktober 1746 som ein del av den austerrikske arvefølgjekrigen utanfor byen Liege i Belgia og enda med siger til Frankrike over ein allianse mellom Austerrike, Storbritannia, Hannover og Dei sameinte Nederlanda.

## Manøvrer føre slaget

Den franske armeen vart kommandert av marskalk Saxe og armen til dei pragmatiske allierte av fyrst Karl av Lorraine og Austerrike og den britiske generalen Sir John Ligonier. Saxe hadde nesten gjennomført felttoget sitt for å ta Flandern og truga med å invadere Holland. Dei allierte fann posisjonar ved Liege, med nederlendingane under Waldeck til venstre for Liege til Rocoux, britane og hannoveranarane i midten og austerrikarane til høgre nær elva Jaar
## Slaget
Det franske hovudåtaket gjekk mot den nederlandske delen på venstreflanken av den allierte linja mellom Liege og Rocoux, og franskmennene sigra kraftig i tredje åtaket. Etter kvart som franskmennene rykte nærmare starta den allierte linja å vike. Austerrikarane på høgreflanken deltok ikkje i slaget enno og gjorde ingen forsøk på å ta initiativet og rykke fram mot den eksponerte franske venstreflanken. Kavaleriet til Lingonier og nokre britiske infanteristar danna ein baktropp som heldt franskmennene unna medan dei trekte seg tilbake. Franskmennene vann slaget og erobra like etter Liege.

## Etterverknad
Dette var den andre av tre store sigrar for Saxe, etter Fontenoy og før Lauffeld. Franskmennene vann slaget og med å ta Liege fjerna dei austerriksk kontroll over Nederlanda.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Battle of Rocoux|Battle of Rocoux]]» frå , den 27. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
** Browning, Reed.*The War of the Austrian Succession*, St. Martin's Press, New York, (1993): ISBN 0-312-12561-5
** Chandler, David. *The Art of Warfare in the Age of Marlborough.* Spellmount Limited, (1990): ISBN 0-946771-42-1
** Skrine, Francis Henry. *Fontenoy and Great Britain's Share in the War of the Austrian Succession 1741-48.* London, Edinburgh, 1906.
Henri Fayol

**Henri Fayol** () var ein fransk bedriftsleiar og er ein viktig bidragsytar til moderne leiingsteori.

Fayol nemner fem allmenngyldige prinsipp for leiing: (1) planlegging, (2) organisering, (3) leiing, (4) koordinering og (5) kontroll. Med kontroll meiner han at ein leiar må få tilbakemelding på ein prosess for å kunne gjere nødvendige justeringar. 

Fayol vert framleis rekna som relevant innanfor leiingsteori. Teoriane hans vart publiserte i boka *Administration industrielle et générale* (Generell og industriell leiing) i 1916. Her legg Fayol fram den første generelle teorien om leiing og leiingsprinsipp.

Eit viktig konsept for Fayol var einskapleg leiing, som blant anna inneber at kvart individ i ein organisasjon berre skal måtte stå til ansvar overfor éin leiar.

Fleire forfattarar nemner Fayol saman med Frederick Winslow Taylor, men dei to hadde ulike teoretiske ståstader. Taylor sin *scientific management* tek for seg effektiv organisering av produksjonen i eit konkurransemiljø der bedrifta må kontrollere produksjonskostnadene. Dette var berre eitt av mange teoretiske område for Fayol, som også kritiserte Taylor sin modell fordi han kravde at arbeidarane vart utsett for styring frå inntil åtte ulike leiarar. Dette representerte eit brot med einskapleg leiing.
Edwin Drake

**Edwin Laurentine Drake** () var ein ingeniør frå USA, som vert rekna som den fyrste som bora etter olje. Dette var i 1858.
Fyrsten av Oranien

**Fyrsten av Orange** er ein adelstittel som var knytt til Fyrstedømet Orange, i dag sør i Frankrike. 

Tittelen høyrer i dag til huset Orange-Nassau som arvingar til krona av Nederland, og vert òg stundom halde av medlemmar i huset Hohenzollern. I dag vert tittelen halde av Willem-Alexander av Orange (Orange-Nassau) og pretendenten Georg Friedrich av Preussen (Hohenzollern).

## Bakgrunnsstoff
* Traktaten som avstod fyrstedømet til Ludvig XIV
* Delingstraktaten (1732)
Giovanni Branca

**Giovanni Branca** () var ein italiensk ingeniør som i 1629 beskreiv ein. dampturbin.

## Galleri

Branca, Giovanni – Machine, 1629 – BEIC 67009.jpg|*Le machine*, 1629


## Kjelder
Krossfararstatane

**Krossfarerstatane** var føydalstatar oppretta av krossfararar under krosstoga frå 1000- til 1200-talet. Statane var styrte av vesteuropearar, og fanst hovudsakleg i det austlege middelhavsområdet.

## Kronologi
*[[Reconquista]]*, 'gjenerobringa' av den iberiske halvøya frå maurarane, føre til opprettinga av mange mindre katolske rike. Bortsett frå kongedømet Valencia blir ikkje desse kalla krossfararstatar.

### Første krosstoget
Like etter det første krosstoget blei det oppretta fire krossfarerstatar i Levanten:

* Grevskapet Edessa, grunnlagd i 1098; fall i 1144 til den islamske fyrsten av Mosul og Aleppo. Fallet gav støyten til det andre krosstoget.
* Fyrstedømet Antiokia, grunnlagd i 1098, fall i 1268 til sultanen av Egypt.
* Kongeriket Jerusalem, grunnlagd i 1099; eksisterte også etter at Jerusalem fall i 1187;  tok slutt då Akko fall i 1291.
* Grevskapet Tripoli, grunnlagd i 1104 som vassalstat til Jerusalem, fall i 1289.

### Tredje krosstoget

Under det tredje krosstoget blei Kongedømet Kypros oppretta. Rikard Løvehjerte erobra Kypros mens han var på veg til Det heilage landet, og øya blei styrt av etterkomarane av kongane av Jerusalem heilt til 1489.

### Fjerde krosstoget

Under det fjerde krosstoget blei delar av det bysantinske riket delt i fem statar:

*Det Latinske Riket som tvinga den greske keisaren til å residera i Nikea; bestod frå 1204 til 1261.
*Kongedømet Thessaloniki, bestod frå 1205 til 1222.
*Hertugdømet Athen, bestod frå 1205 til 1458. 
*Fyrstedømet Akhaia, bestod frå 1205 til 1428.
*Hertugdømet Naxos, bestod frå 1210 til 1566.

Det fjerde krosstoget hadde erobringa av Konstantinopel som mål, for å endra tilknytinga til byen frå ortodoks til katolsk kristendom. Før dette blei gjennomført blei dei erobra av Keisarriket Nikea i 1261. Dei andre krossfararstatane blei erobra av Det osmanske riket.
I tillegg oppretta venetianarane Hertugdømet Arkipelaget i Egearhavet etter fjerde krosstoget. Thessaloniki og Det latinske imperiet blei teke av bysantinarane. Etterkomarar av krossfararane styrte Athen og Peloponnes/Morea inntil 1400-talet, då området blei teke av osmanarane.

## Nordlege krosstog

Under dei nordlege krosstoga oppretta Den tyske ordenen ein stat som seinare blei til Preussen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Krossfararstatane|Krossfararstatane]]» frå ,  den 27. desember 2008.*
Ulrich von Löwendahl

**Ulrich Friedrich Woldemar Graf von Löwendal** () var ein feltherre og marskalk i Frankrike. 

Löwendal tenestegjorde i hæren i 1713 under keisar Karl VI av Det tysk-romerske riket og kjempa i Polen. Som frivillig slutta han seinare til danske teneste, men kom i 1716 tilbake til keisaren. I slaget ved Peterwardein og omleiringane av Timisoara og Beograd utmerkte seg.

Löwendal gjekk seinare inn i teneste for Kong August II av Polen, der han vart utnemnd som feltmarskalk og generalinspektør for det saksiske infanteriet. I 1733 vart han sett til å organisere forsvaret av Krakow mot det opprørske Polen. I 1734 og 1735 kommanderte han dei saksiske troppane ved Rhinen. 

Löwendal gjekk så inn i teneste for den russiske hæren og slo tyrkarane ved Chotyn i 1739, og frå 1741 til 1743 kjempa han mot Sverige i Finland. 

Heretter gjekk han inn i kong Ludvig XV av Frankrike si teneste under den austerrikske arvefølgjekrigen. Han vart generalløytnant i 1743 og utmerkte seg i omleiringa av Menen, Ypres og Freiburg i 1744. 1745 kommanderte han reserverkorpset i slaget ved Fontenoi, og erobra så Gent, Oudenaarde, Ostend og Nieuport. Den 6. september 1747 tok han Bergen op Zoom, før han deltog i omleiringa av Maastricht. 

Ulrich von Löwendal døydde den 27. mai 1755 i Paris.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ulrich von Löwendahl|Ulrich von Löwendahl]]» frå , den 27. desember 2008.*
Taqi al-Din

**Taqi al-Din** () vert rekna som ein an dei store muslimske vitskapsmennene frå mellomalderen.

Ein er ikkje sikker på om Taqi al-Din vart fødd i Damaskus eller i Kairo. Han studerte teologi og skreiv fleire bøker om Islam. I 1571 flytta han til Istanbul, der han vart offisiell astronom for sultan Selim II. Då Selim II døydde overtala han den nye sultanen, Murad III, til å bygga eit nytt observatorium i Istanbul. Det vart opna i 1577. Han var ihuga på å kunkurera med andre europeiske observatorium, spesilt eit dansk, der Tycho Brahe var direktør.

Då al-Din oppdaga ein komet, tok han det som eit teikn på at den ottomanske hæren ville vinna framtidige sigrar. Då dette viste seg å ikkje slå til vart sultanene rasande og i 1580 øydela han observatoriet.

Al-Din forska på mange fagfelt og ei av bøkene hans, *الطرق السامية في الآلات الروحانية* ('Sublime metodar spirituelle maskinar'), vart ei viktig bok innan muslimsk mekanisk tradisjon. I denne boka beskreiv han ei primitiv dampturbin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:fr:Taqi al-Din|Taqi al-Din]]» frå ,  den 27. desember 2008.*
Al-Jazari

**Abū al-'Iz Ibn Ismā'īl ibn al-Razāz al-Jazarī** () eller berre **al-Jazari** var ein kurdisk oppfinnar frå Jezira ibn Umar under Artukidane, noverande Cizre i Tyrkia. Han vert rekna som ein viktig vitskapsmann frå den muslimske gullalderen. 

I 1206 gav al-Jazari ut boka *Kitáb fí ma'rifat al-hiyal al-handasiyya* ('Bok om kunnskap innan innovativ mekanikk'), der han beskreiv 50 forskjellige mekaniske innretningar. Ei av dei viktigaste oppfinningane hans var veivakselen og råden, som gjer at ein kan omforma ei linear rørsle til rotasjon, eller omvendt. Veivalsen og råden er viktige komponentar i dampmaskinar og forbrenningsmotorar. Al-Jazari nytta denne oppfinninga i ei vasspumpe.
Boise

**Boise** er hovudstaden og den største byen i delstaden Idaho. Han er òg hovudsete for fylket Ada. Boise er største byen mellom Salt Lake City, Utah og Portland, Oregon, og er eit viktig kulturelt, økonomisk og transportsentrum. I 2007 vart det estimert at Boise hadde 202 832 innbyggjarar. I storbyområdet bur det om lag 635 450 menneske.

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
Ringgalakse

**Ringgalaksar** er galaksar som har ei ringforma samling av stjerner rundt galaksekjernen. Dei skil seg difor klårt frå spiral- og elliptiske galaksar. Ein trur at ringgalaksar ættar frå vekselverknad mellom galaksar: ein mindre galakse passerer gjennom ein større og produserer ei tettleiksbylgja som kan spreia seg gjennom den større galaksen og føra til stjernedanning her.

Ringa galaksar kan ha ein tydeleg ring rundt galaksekjernen, men skil seg framleis frå ringgalaksar av di normal stjernedynamikk, gjerne i selskap med ein stav, her har ført stjernene inn i ringstrukturen.

## Sjå òg
* vekselverkande galakse

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «ring galaxy» s. 344 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Status quo ante bellum

***Status quo ante bellum*** er eit omgrep som kjem frå latin og tyder bokstavleg talt *slik ting var før krigen*. Omgrepet vart opphavleg nytta i fredsavtaler for å vise til tilbaketrekkinga av fiendtlege styrkar og gjenopprettinga av leiarskapet før krigen. Då det vart brukt slik, tydde det at ingen av sidene fekk eller mista territorium eller økonomiske og politiske rettar. Motsetnaden er *uti possidetis* der kvar side får halde på det territoriet eller eigendelar ein har ved slutten av krigen. 

## Sjå òg
* Status quo
* Uttrykk frå latin
W. Cecil

**W. Cecil** var ein britisk oppfinnar, som er kjent for å ha arbeidd med ein hydrogendriven atmosfæremotor, som han beskreiv i 1829 . 
 
## Kjelder
Salomos ordtøke

**Salomos ordtøke** er ei bok i Det gamle testamentet. Boka samlar israelittaranes fond av folkeleg visdom. Samlinga har neppe direkte tilknyting til kong Salomo, men han må ha vore ein velyndar av slik dikting.

## Oppbygging

Boka kan delast i fem delar: 
Først ein tale som er skriven som ei formaning frå ein far til ein son. (Kap. 1-9) 
Så ei rad med fyndord av ymse slag. (Kap. 10-24) 
Så følgjer ei rad med ordtøke som skal vere etter Salomo, samla i regjeringstida til kong Hiskia. (Kap. 25-29) 
Til slutt følgjer ordtøka som vert tilskrivne Agur (Kap. 30) og Lemuel (Kap. 31). Desse to delane skil seg ut frå stilen i resten av boka.

## Historie

Dei to eldste delane av boka er kapittel 10-22 og 25-29. Dei må ha vorte til under det israelske kongedømet, omkring år 700 f.Kr, men sidan dette er samlingar av ordtøke som kan ha vore i bruk i lang tid, kan mange av ordtøka vere mykje eldre enn dette. Ordtøka har ei form som tyder på at dei har vore utveksla mellom intellektuelle. Dei har vore påverka av den breie visdomstradisjonen i Det nære austen. Ordtøka 22.17-23.12 syner direkte tilknyting til den egyptiske visdomsboka som er tilskriven Amenmope.

Ordtøka er sterkt opptatt av familieetikken, som er patriarkalsk med tydeleg påverknad av Jahve-religionen.

## Kjelder
 
* *Verdens litteraturhistorie*, Cappelens forlag 1971
* J.R Porter: *Illustrert nøkkel til Bibelen* Grøndahl og Dreyer Forlag 1996 ISBN 82-504-2321-6
### Referansar
Vevring kyrkje

**Vevring kyrkje** står i bygda Vevring på nordsida av Førdefjorden i Sunnfjord kommune i Vestland, og er ei tømra langkyrkje frå 1846. 

Bygget er teikna av Hans Ditlev Franciscus Linstow og har sitjeplass til 225 personar.

Kyrkja er soknekyrkje i Vevring sokn i Sunnfjord prosti.

## Altartavla
Altartavla, i form av eit altarskåp, er frå kring 1510 og har bevard det før-reformatiske uttrykket. 
Ho er ei Maria-tavle og er truleg laga i Lübeck.

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Om Vevring sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser soknegrenser og kyrkjestader, på nettstaden til Universitetet i Bergen
* «Kirkebøker, Sogn og Fjordane» på nettstaden til Arkivverket
* «Vevring kyrkje» i NRK Sogn og Fjordane Fylkesleksikon
* Skanna kyrkjebøker frå Sogn og Fjordane på nettstaden til Arkivverket
* Oversyn over gravminne i Naustdal kommune på nettstaden disnorge.no
*
*
Kong Georg-krigen

**Kong Georg-krigen** er namnet på operasjonane som fann stad i Nord-Amerika frå 1740 til 1748 som ein del av den austerrikske arvefølgjekrigen. Namnet Kong Georg-krigen (*King George's War*) vert berre nytta i USA. I Storbritannia, Canada og Frankrike, er denne krigen ein krigsskodeplass i den austerrikske arvefølgjekrigen og har ikkje eit eige namn. Han var den tredje av dei fire franske og indianske krigane. 

Krigen om øyra til Jenkins starta offisielt då ein spansk kommandant kutta av øyra til den engelske handelskaptein Robert Jenkins og bad han ta det med til kongen sin, Georg II. Krigen braut ut i 1739 mellom Spania og Storbritannia, men var avgrensa til Det karibiske havet og den britiske kolonien Georgia. Dette eskalerte til Kong Georg-krigen i 1744 då franskmennene allierte seg med Spania. 

I 1745 tok dei britiske kolonistyrkane festninga Louisburg på Cape Breton Island. Den 28. november 1745 øydela franskmennene og deira indianske allierte landsbyen Saratoga i New York og tok livet av og fanga meir enn 100 innbyggjarar. Alle dei engelske busetjingane nord for Albany vart så forlatne. I juli 1746 samla ein samla styrke irokesarar og folk frå fleire koloniar seg nord i New York for eit hemnåtak mot Canada; men dei britiske styrkane kom aldri og åtaket vart avbrote. Kolonistyrkane slo leir i Albany for vinteren, men året etter gjorde dei eit nytt åtaksforsøk. I 1748 gjekk dei indianske allierte av Frankrike til åtak på Schenectady i New York. 

Krigen sleit hardt på dei nordlege koloniane. Berre i Massachusetts døydde om lag 8 % av mennene i kolonien i 1745-1746. 

## Etterverknad
Etter Aix-la-Chapelle-traktaten vart Louisbourg-festninga gjeve tilbake til Frankrike tre år seinare i byte for byen Madras i India, som franskmennene hadde teke for britane. Fredsavtalen, som sette tilbake kolonigrensene slik dei hadde vore før krigen starta, gjorde lite for dempe fiendskapet mellom Frankrike, Storbritannia og koloniane deira, og løyste heller ikkje territoriestridane. I 1754 braut den franske og indianske krigen ut, og dette spreidde seg to år seinare til Europa som sjuårskrigen. 

## Bakgrunnsstoff
* Kong Georg-krigen på U-S-History.com

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:King George's War|King George's War]]» frå , den 28. desember 2008.*
Sibirsk yupik

**Sibirsk jupik** (også kalla **sentralsibirsk jupik**, **juit**, **joit**, eller **juk**) er språket til dei sibirske yupikane, eit urfolk som bur langs kysten på Tsjuktsjihalvøya og på St. Lawrence-øya i landsbyane Savoonga og Gambell i  Alaska. Sibirsk yupik er eit yupikspråk i den eskimoisk-aleutiske språkfamilien.

I Alaska snakkar omtrent 1050 yupikar språket, av totalt  1100 sibirske yupikar, det vil seie ein svært høg morsmålsprosent. I Russland, snakkar  ca. 300 jupikar språket, av  1200—1500 yupikar totalt. Dette inneber at sibirsk yupik har ca. 1350 talarar til saman.

## Litteratur

* Badten, Linda Womkon, Vera Oovi Kaneshiro, Marie Oovi, and Steven A. Jacobson. *A Dictionary of the St. Lawrence Island/Siberian Yupik Eskimo Language*. Fairbanks: Alaska Native Language Center, College of Liberal Arts, University of Alaska, Fairbanks, 1987. ISBN 1555000290
* Bass, Willard P., Edward A. Tennant, and Sharon Pungowiyi Satre. *Test of Oral Language Dominance Siberian Yupik-English*. Albuquerque, N.M.: Southwest Research Associates, 1973.
* Jacobson, Steven A. *Reading and Writing the Cyrillic System for Siberian Yupik = Atightuneqlu Iganeqlu Yupigestun Ruuseghmiit Latangitgun*. Fairbanks: Alaska Native Language Center, College of Liberal Arts, University of Alaska, 1990.
* Jacobson, Steven A. (1990), A Practical Grammar of the St. Lawrence Island/Siberian Yupik Eskimo Language, Fairbanks: Alaska Native Language Center, College of Liberal Arts, University of Alaska, ISBN 1555000347
* Koonooka, Christopher (2003), *Ungipaghaghlanga: Let Me Tell A Story*, Fairbanks: Alaska Native Language Center (University of Alaska Fairbanks)
* Nagai, Kayo; Waghiyi, Della (2001), Mrs. Della Waghiyi's St Lawrence Island Yupik Texts with Grammatical Analysis by Kayo Nagai, Osaka (Japan): Endangered Languages of the Pacific Rim
* Reuse, Willem Joseph de 1988: *Studies in Siberian Yupik Eskimo Morphology and Syntax*.
* Reuse, Willem Joseph de 1994: *Siberian Yupik Eskimo The Language and Its Contacts with Chukchi*. Studies in indigenous languages of the Americas. Salt Lake City: University of Utah Press,. ISBN 0874803977
* Меновщиков, Г.А. (1962): Грамматиκа языка азиатских эскимосов. Часть первая. Академия Наук СССР. Москва • Ленинград, 1962.
* Меновщиковm Г.А. 1964: Язык сиреникских эскимосов. Фонетика, очерк морфологии, тексты и словарь. Академия Наук СССР. Институт языкознания. Москва • Ленинград.
* Рубцова, Е. С. (1954). Материалы по языку и фольклору эскимосов (чаплинский диалект). Москва • Ленинград: Академия Наук СССР.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Endangered Languages in Northeast Siberia: Siberian Yupik and other Languages of Chukotka by Nikolai Vakhtin
* Уэленский язык — проблема идентификации
Festninga Louisbourg

**Festninga Louisbourg** (fransk *Forteresse de Louisbourg*, engelsk *Fortress of Louisbourg*) er ein nasjonalhistorisk stad i Canada og ei delvis rekonstruert fransk festning ved Louisbourg på Nova Scotia frå 1700-talet. 

Den franske busetnaden på Île Royale (i dag Cape Breton Island) kan sporast tilbake til tidleg på 1600-talet. Franskmennene oppretta ein marinebase her, heilt søraust på øya, tidleg på 1700-talet. Dette var ein av dei få stadane på øya som var isfrie om vinteren. I 1719 starta Frankrike å byggje ein festningsby ved denne hamna, og festninga stod ferdig i 1745, akkurat i tide for den første britiske omleiringa. Britane klarte å ta festninga 16. juni 1745, og ein stor fransk styrke leia av Jean-Batiste De Roye de la Rochefoucauld Duc d'Enville vart send året etter for å ta ho tilbake, men vart øydelagd av stormar, sjukdom og åtak frå den britiske marinen før dei i det heile teke kom fram. 

Etter Aix-la-Chapelle-traktaten i 1748, som enda den austerrikske arvefølgjekrigen, vart festninga gjeve tilbake til Frankrike i byte for Madras i India, som Frankrike hadde kapra frå Storbritannia. 

Under sjuårskrigen, i 1758, vart det franske fortet igjen angripe av britane og 26. juli 1758 måtte franskmennene igjen gje frå seg festninga. Britiske ingeniørar øydela festninga i 1760 for å hindre at franskmennene tok ho i bruk ved seinare høve, og staden vart forlaten etter sjuårskrigen var over. 

I dag er festninga ein nasjonalhistorisk stad i Canada. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Fortress of Louisbourg|Fortress of Louisbourg]]» frå , den 28. desember 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
* *Louisbourg: From its Foundation to is Fall* J.S. McLennan (1918)
* *Endgame* A.J.B. Johnson (2008)
* *The Great Fortress : A chronicle of Louisbourg 1720-1760* William Wood
** Tekstutgåve frå Project Gutenberg
** Lydbok frå LibriVox
* *The Taking of Louisburg 1745* av Samuel Adams Drake, Lee og Shepard Publishers Boston Mass. USA 1891 (trykt om at av Kessinger Publishing ISBN 978-0-548-62234-6)


## Bakgrunnsstoff

* Fortress of Louisbourg National Historic Site - Parks Canada 
* Louisbourg Institute
Raud kjempe

**Raude kjemper** er stjerner som har brent opp hydrogenet i kjernen og har starta med å brenna hydrogen i eit skal utanfor. Som ein konsekvens av dette utvider stjerneatmosfæren seg, og den effektive temperaturen til atmosfæren søkk til mellom 2000 og 4000 K, slik at stjerna no framstår raudaktig. 

Raude kjemper har spektralklasse K og M og ligg oppe til høgre i Hertzsprung-Russell-diagrammet. Dei har diametrar ti til 1000 gonger diameteren til sola. Stjernene Arcturus og Aldebaran er døme på raude kjemper.

Raude kjemper er ofte variable stjerner, med saktepulserande overflatelag. Grunna dei store radiusane til raude kjemper, fell tyngdekrafta mykje i dei ytre laga, slik at stjernevind tek med seg mykje materiale og kan danna planetariske tåker.

## Kjelder
* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «red giant» s. 336 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*

## Bakgrunnsstoff
AskAdam

**AskADAM** var ei norsk SMS-teneste for oppslag i Wikipedia og andre lukka og opne innhaldstenester. Om tenesta fekk eit spørsmål innsendt på SMS, ville ho leite etter treff i Wikipedia eller ei anna fritekstbasert teneste, og svare på spørsmålet ved å returnere tekst frå starten av artikkelen, etter at teksten var reformatert og tilpassa SMS-tenesta i mobilnettet. Det var også mogleg å gjere oppslag på personnamn for å få telefonnummer. Tenesta var også lagt tilrette for assisterte søk, slik at om brukarane spurde, og det underliggjande systemet feila, ville det om nødvendig bli skrive inn manuelle svar. Brukarane kunne også registrere kva språk og målform dei føretrekte frå tenesta.

Då tenesta vart introdusert, var ho avgrensa til Wikipedia på bokmål og berre innanfor Noreg. Sidan er tenesta suksessivt blitt utvida, både i tenester og i geografisk dekning. Selskapet som leverte tenesta AskAdam i Noreg, leverte tilsvarande søkjetenester i Sverige (RAKEL) og i Danmark (1998). Namna på tenesta vert tilpassa slik at bokstavane høver med plasseringa av bokstavar på eit telefontastatur.

Selskapet bak tenesta fekk fleire prisar. NHO Sogn og Fjordane gav selskapet Nyskapingsprisen 2010. Sogn og Fjordane sin Gründerpris for ungdom gjekk i 2009 til selskapet.

Askadam var etablert som eit aksjeselskap og heldt til på Mjømna i Gulen kommune. Tenesta vart i sin heilskap nedlagd 1. oktober 2016.

## Kjelder
Charles Greeley Abbot

**Charles Greeley Abbot** () var ein amerikansk astronom som spesialiserte seg på solstråling og effekten hennar på klimaet til jorda. Han var direktør ved Smithsonian Astrophysical Observatory frå 1907. Abbot vart fødd i Wilton, New Hampshire.

Han gjorde ein særs nøyaktig fastsetjing av solkonstanten, sette saman det første nøyaktige kartet over sola sitt infraraude spekter og studerte varmeeffekten til solkoronaen. Abbot var òg med å utvikla designet til Mount Wilson Solar Observatory sitt 19 meters vertikale solteleskop.

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Abbot, Charles Greeley» s. 1 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Severin Roald

**Severin Roald** () var ein norsk skodespelar frå Vigra på Sunnmøre. Før han byrja som skodespelar arbeidde han som telegrafist i Sandefjord, Bergen og Kristiania. Det var først etter mora sin død i 1881 at han valde å satse på ei karriere innan teater.

I byrjinga sleit Roald med å få roller, men etter å ha fått hjelp av Bjørn Bjørnson, som var teatersjef på Christiania Theater og son av Bjørnstjerne Bjørnson, fekk han tilbod om jobb. Han debuterte med ei rolle i *«Maria Stuart i Skottland»* av Bjørnstjerne Bjørnson. Han fekk gode kritikkar for rolletolkinga si, og vart raskt populær. Populariteten førte han ut i ei krise, noko som fekk Roald til å reise heim att til heimstaden Vigra. Seinare arbeidde han ved Bergens Theater under Gunnar Heiberg, der han i løpet av 8 år spelte til saman 170 roller. Deretter arbeidde han ein stutt periode ved Carl Johan Theater i Kristiania, før han vende attende til Christiania Theater. Der fekk han si største rolle som Byggmester Solness i Henrik Ibsen sitt drama med same tittel. Då Ibsen ei tid seinare vart 70 år gammal, vart det markert med ei ekstra framsyning av stykkjet med Roald i hovudrolla. To veker seinare døydde Roald av ukjende årsaker, 40 år gammal. Seinare vart det reist ei statue av han på vestsida av Gamle Aker kyrkje.

## Kjelder
*Oddgeir Bruaset: *Arven: ei vandring i sunnmørsk kulturhistorie del II*, s. 140-141 – Skyline, 2008. ISBN 978-82-91385-48-8.
Visdomsboka

**Visdomsboka** eller *Salomos visdom* er eit av dei Dei apokryfe skriftene som vert knytt til Det gamle testamentet. 

Skriftet er skrive på gresk av alksandrinske jødar i hundreåret før Kristi fødsel. Det er prega av bibelsoge og jødisk tradisjon, men det tar òg opp hellenistiske, universalistiske tankar og filosofiske idear, som når omgrepet «visdom» vert drøta i lys av doktrina om logos slik ho vart lagt fram av dei stoistiske filosofane. 

Visdomen framstår som ein guddommeleg, kreativ reiskap, ei utstråliing frå Gud. 

## Bakgrunnsstoff
* Visdommens bok

## Kjelder
* *Verdens litteraturhistorie*, Cappelens forlag 1971
* J.R Porter: *Illustrert nøkkel til Bibelen* Grøndahl og Dreyer Forlag 1996 ISBN 82-504-2321-6
Blå etternølar

**Blå etternølarar** er stjerner i kulehopar eller opne stjernehopar som ser ut til å vera yngre enn resten av stjernene i hopen av di dei framleis ligg på hovudserien, medan fleirtalet i hopen har utvikla seg forbi denne. 

Då blå etternølarar er yngre og meir massive enn dei andre stjernene i hopen, gjev det problem for opphavet deira. Det er tenkt at dei kan vera (I) resultatet av stjerner i binærpar som har gått i nære banar rundt ein annan og delt masse, og at dette har gjort at dei har blitt forynga, eller (II) dei kjem frå stjerner som har kollidert og smelta saman.

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «blue straggler» s. 58 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Siraks bok

**Siraks bok** er eit av dei Dei apokryfe skriftene som ver knytt til Det gamle testamentet. 

Skriftet er omsett til gresk frå hebraisk av Jesus ben Sirak som kom til Egypt i 132 f.Kr. Han hevdar i forordet at det var skrive på hebraisk av farfar hans, om lag 180 f.Kr. Fragment av den hebraiske originalteksten vart funnen ved Kairo i 1896 og ved festninga Masada i 1965.

Jesus Siraks bok har ingen tydeleg disposijon, men er ei samling råd og ordtøke som talar for seg sjølv. Innimellom står det lovsongar, bøner og takkesongar.

Visdomen framstår somme stader i boka med mytologiske trekk, med slektskap til guddommar i egyptisk mytologi. 

## Bakgrunnsstoff
* Siraks bok

## Kjelder
* *Verdens litteraturhistorie*, Cappelens forlag 1971
* J.R Porter: *Illustrert nøkkel til Bibelen* Grøndahl og Dreyer Forlag 1996 ISBN 82-504-2321-6
George Ogden Abell

**George Ogden Abell** () var ein amerikansk astronom som studerte galaksar og galaksehopar. Han er best kjend for katalogen over 2712 rike galaksehopar (1958), som for det meste stamma frå observasjonar har gjorde ved Palomar-observatoriet i samband med undersøkinga Palomar Sky Survey. 

Abell-hopane, somme av dei tre milliardar lysår frå jorda, er viktige i astronomien av di dei definerer storskala strukturane i universet. Abell var i stand til å kalkulera storleiken og massen til mange av desse hopane, og fann at minst 90 % av massen i dei måtte stamma frå usynleg materie for at galaksehopane skulle kunna halda seg samla.

## Kjelder

* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Abell, George Ogden» s. 1 i *Phillip's Astronomy Encyclopedia* utgjeven i [[2002]].*
Hellenisme

**Hellenisme** er ein kultur som oppstod i riket Aleksander den store samla frå år 330 f.Kr. Kulturen kombinerte greske og orientalske element, og skapte eit intellektuelt klima dominert av gresk språk, litteratur, vitskap og filosofi.

Gjennom hellenismen voks det fram ei forståing av at verda var felles eigedom for menneska i den sivilserte verda. Men økonomien var tufta på slaveri, og berre grekarar og dei som hadde følgje gresk sed og skikk hadde administrativ makt i samfunnet. Gjenom den hellenistiske kulturen vart det grunnlagt eller attreist byar med tiltalande, opne strukturar.  Byane hadde ein marknadsplass omgjeven av lovbygningar, tempel, eit teater og ein idrettsplass. Fremst blant dei nye byane stod Alexandria.

## Kjelder
**Verdens litteraturhistorie*, Cappelens forlag 1971
*J.R Porter: *Illustrert nøkkel til Bibelen* Grøndahl og Dreyer Forlag 1996 ISBN 82-504-2321-6
Steyr

**Steyr** er ein by i Oberösterreich i Austerrike, og provinshovudstad i Steyr-Land. Han ligg ved møtepunktet mellom elvan Enns og Steyr, og har lenge vore eit industrisenter.

## Industri
Byen har heilt frå 1300-talet vore eit senter for metallurgi. Jarnførekomstane i området og vatnet i elvane vart nytta for våpenproduksjon for habsburgerane. 

Desse verksmedene finst i Steyr:
* BMW Motoren GmbH
* GFM Steyr GmbH: produksjon av verktøymaskinar
* MAN
* NKE Austria GmbH: produksjon av kulelager
* Profactor: eit forskningsinstitutt
* SKF Österreich AG: produksjon av kulelager
* CNH Österreich GmbH: produksjon av traktorar
* Steyr Motors GmbH: produksjon av skipsmotorar
Brannmur

Ein **brannmur** kan vera:

* Ein brannsikker mur mellom bygningar, eller ulike rom i same bygningen
* Programvara brannmur
Traktorenwerk Lindner GmbH

**Traktorenwerk Lindner GmbH** er eit austerriksk traktorprodusent. Lindner er eit famileføretak i Tyrol, stifta i 1949, som produserer firehjulstraktorar og transporterar. Føretaket har spesialisert seg på traktorar for brattlendte bruk og produserer berre rundt 1500 traktorar i året.
 
## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Manna

**Manna** er i følgje Andre mosebok, sekstande kapittel, ein mat Gud gav israelittane å ete medan dei gjekk i ørkenen etter utferda frå Egypt. Det kan også visa til ei søt plantesaft, særleg ei utvunne frå mannaask. Manna er avleidd frå hebraisk *man*, 'gåve', via arameisk og gresk.

I følgje Bibelen var maten israelittane kalla «manna» «kvitt som korianderfrø og smaka som honningkake». Det låg som fint rim på marka om morgonen, og dei kunne sanke det i store mengder, men om dei lét noko av det dei hadde sanka vere att til morgons, gjekk det makk i det, og det lukta vondt. 

Manna er forklart som plantesaft frå tamariskar som veks på Sinaihalvøya, spesielt *Tamarix mannifera*, ein variant av *Tamarix gallica*. Plantesafta storknar til søte, velsmakande kuler. Men den planesafta folk i dag kan finne i Sainaiørkenen er ikkje heilt slik Bibelen skildrar mannaen israellittane fekk å ete i ørkenen, så fenomenet er òg forklart på andre måtar, herunder som eit Guds under.

I Johannes' openberring vert kyrkjelyden i stilt i utsikt å få ete av «den løynde manna», kanskje eit symbol på lukka i Paradis.

## Referansar
Barak

**Barak**, òg skrive *Barack* og *Barach* er eit mannsnamn av to ulike opphav. I jødiske og kristne samanhengar kjem det frå hebraisk , ‘lyn, glimt’, og i muslimske samanhengar kjem det av arabisk بارك, ‘velsigna’, som i sin tur er nært i slekt med det hebraiske namnet *[[Barukh]]*.

## Bruken av namnet i Noreg
Namnet har aldri vore vanleg i Noreg:
* I 1801 var det etter folketeljinga fem som oppgav dette namnet i forma «Barach» eller «Barak», tre av dei budde i Brønnøy. 
* I 1900 var det etter folketeljinga fem som oppgav dette namnet i forma «Barak» eller «Barrak», to av dei budde i Vefsn
* I 2008 var det tre eller færre som hadde dette namnet til første fornamn, SSB gjev derfor ikkje nærare opplysningar

## Barak som bibelsk namn
Barak etter boka Dommarane i Det gamle testamentet son til Abinoam frå Kedesj i Naftali-landet. Han stridde i lag med Debora mot kanaanearane.

## Kjende namneberarar
* Barack Obama 

## Referansar

## Sjå òg:

* Folketeljingar i Digitalarkivet
William Pepperrell

**Sir William Pepperrell, første baronett** () var ein kjøpmann og soldat i kolonien Massachusetts. Han er kjend for å ha organisert, finansiert og leia toktet som erobra den franske garnisonen ved Festninga Louisbourg under Kong George-krigen. I sine dagar vart Pepperrell kalla «helten frå Louisburg».
Den polske Heimehæren

**Heimehæren** (polsk *Armia Krajowa*, AK, bokst. 'landshæren') var den største motstandsrørsla i Polen under andre verdskrigen.

Den polske motstanden mot tysk okkupasjon tok til frå Polen blei invadert i 1939 og heldt fram til landet blei frigjort i januar 1945. Armia Krajowa blei grunnlagd i februar 1942 frå Związek Walki Zbrojnej ('Sameininga for væpna kamp') og tok over dei neste to åra opp i seg dei fleste andre polske undergrunnsrørslene.

Heimehæren var den sterkaste og mest effektive motstandsrørsla i det okkuperte Europa under krigen, og gav mykje viktig informasjon til den britiske etterretningstenesta, mellom anna om Hitler sine «vidundervåpen» V-1 og V-2. Den største operasjonen Armia Krajowa deltok i var Warszawa-oppstanden sommaren 1944, leia av av Tadeusz Bór-Komorowski. Denne oppstanden blei slått ned av tyske Wehrmacht og SS, noko som i stor grad utrydda Heimehæren.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Armia Krajowa|Armia Krajowa]]» frå , og «[[:en:Armia Krajowa|Armia Krajowa]]» frå  den 17. januar 2009.*
Robert Walpole

**Robert Walpole, 1. jarl av Orford** (), før 1742 kjend som **sir Robert Walpole**, var ein britisk statsmann som generelt vert rekna som den første statsministeren i Storbritannia. Sjølv om stillinga «statsminister» ikkje var lovfesta eller i offislell bruk på denne tida vert Walpole likevel rekna for å ha dette embetet i røynda på grunn av den store innverknaden han hadde i den britiske regjeringa.

Han høyrte til Whig-partiet og vart først vald i 1701. Walpole tente under regjeringstida til Georg I og Georg II. Regjeringstida hans vert ofte datert frå 1721 då han vart finansminister (*First Lord of the Treasury*). Andre reknar perioden frå 1730 då Lord Townshend pensjonerte seg og han vart den einerådande regjeringssjefen. At somme reknar at perioden hans starta i 1721 kjem av at pressa på denne tida fokuserte langt meir på Walpole enn på motpartane hans. Walpole sat i regjeringa til han trekte seg tilbake i 1742 etter nederlaget i slaget ved Cartagena. Dette gjer regjeringstida hans til den lengste i britisk historie.

Han var far til forfattaren Horace Walpole.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Robert Walpole|Robert Walpole]]» frå , den 29. desember 2008.*