open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Eirik Schjøtt-Pedersen

**Karl Eirik Schjøtt-Pedersen** () er ein tidlegare norsk politikar for Arbeidarpartiet, fødd i Vardø. Den 1. januar 2022 vart han tilsett som riksrevisor i Riksrevisjonen.

## Stortingsrepresentant
Schjøtt-Pedersen var vararepresentant til Stortinget frå Finnmark i perioden 1981-1985. Han vart vald til fast representant frå 1985. Han vart attvald i alle periodar fram til 2009, då han valde å ikkje ta attval.

### Regjering
* 25. oktober 1996 &ndash; 17. oktober 1997 statsråd og sjef for Fiskeridepartementet (Fiskeriminister) i Thorbjørn Jagland si regjering.
* 17. mars 2000 &ndash; 19. oktober 2001 statsråd og sjef for Finansdepartementet (Finansminister) i Jens Stoltenberg si første regjering.
* 1. desember 2006 - 20. oktober 2009 statssekretær ved Statsministerens kontor i Jens Stoltenberg si andre regjering.
* 20. oktober 2009 &ndash; statsråd (Samordningsminister) ved Statsministerens kontor i Jens Stoltenberg si andre regjering.

### Stortingskomitéar
* 1985&ndash;1989 medlem i Kommunal- og miljøvernkomitéen.
* 1989&ndash;1993 nestleiar i Finanskomitéen frå 21. november 1990.
* 1989&ndash;1993 medlem i Valkomitéen frå 30. september 1992.
* 1989&ndash;1993 medlem i Finanskomitéen til 21. november 1990.
* 1989&ndash;1993 medlem i Kontrollkomitéen til 18. juni 1992.
* 1989&ndash;1993 varamedlem i Valkomitéen til 30. september 1992.
* 1993&ndash;1997 leiar i Finanskomitéen.
* 1993&ndash;1997 medlem i Den utvida utanrikskomitéen.
* 1997&ndash;2001 nestleiar i Samferdslekomitéen til 17. mars 2000.
* 1997&ndash;2001 varamedlem i Den utvida utanrikskomitéen til 17. mars 2000.
* 1997&ndash;2001 medlem i Valkomitéen til 17. mars 2000.
* 2001&ndash;2005 medlem i Kommunalkomitéen.
* 2005&ndash;2009 leiar i Finanskomitéen.
* 2005&ndash;2009 medlem i Valkomitéen.

## Bakgrunnsstoff
*
Eva M. Nielsen

**Eva Margaret Nielsen** () er ein norsk politikar for Ap, fødd i Kvænangen i Troms.

Nielsen vart vald inn på Stortinget frå Finnmark i 2001.
Ho var vararepresentant i perioden 1989&ndash;1993, og møtte for Oddrunn Pettersen frå 1. oktober 1989 til 16. oktober 1989.
Som lokalpolitikar sat Nielsen i kommunestyret i Alta kommune 1981&ndash;2001, og var ordførar frå 1991 til 2001.

## Stortingskomitéar
* 2005&ndash;2009 medlem av Energi- og miljøkomitéen.
* 2001&ndash;2005 medlem av Kyrkje-, utdannings- og forskningskomitéen.
* 2001&ndash;2005 varamedlem av Valkomitéen.

## Bakgrunnsstoff
* Stortinget.no - Biografi
Jan-Henrik Fredriksen

**Jan-Henrik Fredriksen** () er ein norsk politikar for Frp, fødd i Kragerø i Telemark. Han vart vald inn på Stortinget frå Finnmark i 2005, som FrPs første representant frå Finnmark nokon sinne.

## Stortingskomitéar
* 2005 &ndash; 2009 medlem av Helse- og omsorgskomiteen.

## Politiske verv
* Gruppeleiar for FrPs fylkestingsgruppe i Finnmark.
* Leiar i komiteen for Plan, miljø og næring i Sør-Varanger.
* Gruppeleiar, medlem i formannskapet og represenant i fylkesutvalet.

## Bakgrunnsstoff
* Stortinget.no - Biografi
* Fremskrittspartiet - Biografi
Trygve Bull

**Trygve Friis Bull** () var ein norsk historikar, filolog og sosialistisk politikar frå Oslo. Han deltok i Mot Dag-gruppa. Under andre verdskrigen sat han i tysk fangenskap. Frå 1950-talet var han aktiv i norsk språkdebatt, der han stod på samnorsken si side, og var medlem av Språknemnda frå starten i 1952. Han møtte som fast stortingsrepresentant 1958-1964 og som vararepresentant 1964-1969 for Arbeidarpartiet. Han var ein engasjert EF-motstandar, og etter EF-avrøystinga valde han å gå ut av Arbeidarpartiet til fordel for Sosialistisk Valforbund, seinare Sosialistisk Venstreparti, der han var medlem av hovudstyret i perioden 1973-1975.

## Kjelder

* 
* 

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Trygve Bull|Trygve Bull]]» frå , den 14. april 2006, revisjon [https://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Trygve_Bull&diff=prev&oldid=738435 738435]*
Olav Gunnar Ballo

**Olav Gunnar Ballo** () er ein norsk politikar for SV, fødd i Alta i Finnmark.

Ballo vart vald inn på Stortinget frå Finnmark i 1997. Han var vararepresentant frå 1993.

Ballo er lege (Cand.med.) frå Würzburg universitet i Bayern (Tyskland), der han tok eksamen i 1983.

Han vart usamd med partiet i fleire saker, mellom anna om bioteknologi. I 2011 melde han seg ut av SV og inn i Arbeidarpartiet. Han har vore gift med stortingsrepresentant og tidlegare statssekretær Heidi Sørensen. I 2012 gav han ut sjølvbiografien *Stortingsliv*, der han tek eit oppgjer med mellom anna partikulturen i SV.

## Stortingets presidentskap

* 2005&ndash;2009 visepresident i Odelstinget.
* 1997&ndash;2001 visesekretær i Odelstinget.

## Stortingskomitear

* 2005&ndash;2009 medlem av Justiskomiteen.
* 2001&ndash;2005 medlem av Sosialkomiteen.
* 1997&ndash;2001 medlem av Sosialkomiteen.

## Bakgrunnsstoff
*
Geir Haarde

**Geir Hilmar Haarde** () er ein islandsk politikar. Han var statsminister på Island frå juni 2006 til februar 2009. Haarde var leiar for det politiske partiet Sjálfstæðisflokkurinn (Sjølvstendepartiet) frå 2005 til 2009. Som statsminister leidde han fyrst ei koalisjonsregjering mellom sitt eige parti og Framsóknarflokkurinn. Etter alltingsvalet i 2007, der Sjálfstæðisflokkurinn fekk auka oppslutnad, leidde Haarde ein koalisjon mellom Sjálfstæðisflokkurinn og det sosialdemokratiske Samfylkingin.

## Biografi
Far til Geir Haarde, Tomas Haarde, flytte til Island frå Sandeid, heilt nord i Ryfylke i Rogaland. Haarde vart fødd i Reykjavík i 1951, og snakkar sjølv også norsk. Han har bachelorgrad i økonomi frå Brandeis University i USA, vidare mastergrad i internasjonale forhold (frå Paul H. Nitze School of Advanced International Studies ved Johns Hopkins University) og økonomi (frå University of Minnesota).

Før han vart vald inn i Alltinget, arbeidde Haarde som økonom i den islandske sentralbanken frå 1977 til 1983. Han var leiar av Samband ungra sjálfstæðismanna (SUS), ungdomsorganisasjonen til Sjálfstæðisflokkurinn, frå 1981 til 1985. Frå 1983 til 1987 var han rådgjevar for de inslandske finansministeren. Haarde har vore alltingsrepresentant for Sjálfstæðisflokkurinn sidan 1987. Han var seinare parlamentarisk leiar frå 1991 til 1998, og formann i utanrikskomitéen i Alltinget frå 1995 til 1998. Haarde var finansminister frå april 1998 til september 2005, og var deretter utanriksminister fram til juni 2006. Han vart samrøystes vald til partileiar for Sjálfstæðisflokkurinn i oktober 2005, etter at Davíð Oddsson trekte seg. Haarde vart statsminister under president Ólafur Ragnar Grímsson i 2006.

23. januar 2009 annonserte Haarde den komande avgangen sin som partileiar og statsminister. Etter fleire dagars protestar mot den islandske regjeringa, og krav om at han måtte gå av, heldt han ein pressekonferanse der han både informerte om at han har kreft i matrøyret og at det vil verte halde nyval. Sjálfstæðisflokkurinn sitt fremlegg til valdag er 9. mai 2009. 26. januar 2009 kunngjorde Haarde at han trekte seg som statsminister, etter ei ny veke med daglege protestar utanfor regjeringskontora. Jóhanna Sigurðardóttir tok over stillinga mellombels og danna regjering fram til valet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Biografi hjå Alltinget
* «Røtter i Ryfylke » på http://www.aftenbladet.no
Anarkosyndikalisme

**Anarkosyndikalisme** er ei retning innan anarkismen som seier at det som skal kome i staden for den statsmakta alle anarkistar vil avskaffe, skal vere arbeidarklassen sine eigne primærorganisasjonar, fagorganisasjonane. Gjennom desse kan herredømmet til både kapitalistane og staten erstattast i eit samvirke av frie fagforeiningar, ifølgje anarkosyndikalismen. 

Liksom annan anarkisme avviser anarkosyndikalismen vanlegvis deltaking i parlamentariske val og parlamentarisk arbeid og med det avviser dei som oftast at det er nødvendig med eit politisk arbeidarparti, eit sosialistisk parti. 

Anarkosyndikalistar har likevel ikkje alltid oppmoda til boikott av parlamentsval, såleis var stemmene til medlemer av den spanske anarkosyndikalistiske fagorganisasjonen CNT med på å sikre siger for Folkefronten ved valet i 1936. Fire anarkosyndikalistar deltok som statsrådar i regjeringa. 

Ein tilhengjar av anarkosyndikalismen vert kalla ein anarkosyndikalist.

Denne retninga stod særleg sterkt i Frankrike, særleg før første verdskrigen, og i Spania heilt til og med den spanske borgarkrigen 1936-1939. I USA hadde dei au ein relativt sterk anarkosyndikalistisk fagorganisasjon i IWW (Industrial Workers of the World) med sitt vidgjetne slagord *One Big Union*, og sin fremste martyr i Joe Hill. I Sverige finst det framleis ein etter måten sterk anarkosyndikalistisk fagorganisasjon, SAC - Svenska Arbetares Centralorganisation.

Anarkosyndikalismen er historisk sett ein viktig del av det som òg blir kalla libertær sosialisme.
Ingrid Fiskaa

**Ingrid Fiskaa** () og oppvaksen på Bryne, er ein norsk politikar. Ho var organisasjonssekretær for Sosialistisk Ungdom (SU) i tida 1999-2002, og leiar for organisasjonen i perioden 2002-2004. I tida 2001-2005 var Ingrid Fiskaa første vara for Hallgeir H. Langeland til Stortinget for Sosialistisk Venstreparti (SV) i Rogaland fylke. 

Fiskaa var offisiell talsperson for paraplyorganisasjonen Fredsinitiativet som organiserte ei stor folkemønstring 15. februar 2003, mot den komande krigen mot Irak. Ho vart vald til leiar for organisasjonen då Fredsinitiativet vart skipa opp att i 2005. Frå 2004 har Ingrid Fiskaa vore styremedlem i Attac-Noreg, og frå 2005 har ho vore medlem av sentralstyret i SV.

Ho var statssekretær for Erik Solheim i Utanriksdepartementet i Regjeringa Stoltenberg II frå 20. november 2009 til 30. mars 2012.

Fiskaa var vararepresentant til Stortinget frå Rogaland 1997–2005 og frå  2009 til 2013. Ho har sidan 2021 representert Rogaland og 
Sosialistisk Venstreparti på Stortinget.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Bjørg Tørresdal

**Bjørg Tørresdal** () er ein norsk politikar for KrF. Ho vart vald inn på Stortinget for Rogaland i 2001.

Tørresdal er fødd i Madla kommune og busett i Sandnes i Rogaland fylke. 
Ho tok examen artium ved engelsklinja på St. Svithun gymnas i 1977. 
Ved Stavanger lærarhøgskule utdanna ho seg til allmennlærar med spesialpedagogikk (1980) og tok grunnfag i engelsk (1981). Tørresdal var lærar ved Kristianslyst skole i Stavanger 1981–1988, rådgjevar ved same skole 1988–1991, undervisingsinspektør ved Øygard ungdomsskole i Sandnes 1991–1994 og rektor ved same skule 1994–2001. 

Bjørg Tørresdal blei enkje med to små barn 30 år gammal. Ho gifta seg hausten 2005 med stortingskollegaen Inge Ryan frå Sosialistisk Venstreparti. Hausten 2009 busette dei seg i Levanger i Nord-Trøndelag, då Ryan gjekk inn som fylkesmann.

Ved valet i 2009 stilte Tørresdal som førstekandidat for KrF i Nord-Trøndelag, men vart ikkje vald inn.

Etter åtte år som stortingspolitikar var Bjørg Tørresdal arbeidande styreleiar i Rock City Namsos 2009–2010, og pedagogisk leiar for grunnskolen i Levanger kommune frå 2010 til 2012. Ho var rektor og einingsleiar ved Frol oppvekstsenter i Levanger i 2012,  og rektor for Frol og Nesset ungdomsskole fram til skolane blei lagt ned i 2015. Ho er no rektor på nye Levanger ungdomsskole. Ho har fleire styreverv,  leiar for Omsetningsrådet for Landbruksvarer i Norg og nestleiar i NORD universitet sitt styre.

## Stortingskomitéar
* 2005&ndash;2009 medlem av Kommunal- og forvaltningskomiteen.
* 2005&ndash;2009 varamedlem av Valgkomiteen.
* 2001&ndash;2005 medlem av Finanskomitéen.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bjørg Tørresdal|Bjørg Tørresdal]]» frå ,  den 20. november 2016.*  


## Bakgrunnsstoff
* Stortinget.no - Biografi
Tramteatret

**Tramteatret** var ei norsk teatergruppe som var aktiv på 1970- og 1980-talet. Gruppa vart stifta den 15. juni 1976, etter at ei kjerne gjekk ut av Studentersamfunnets Teater på Chateau Neuf i Oslo, og nedlagd i 1986. Seinare har dei spela saman på nokre turnear.
Tramteatret stod politisk på venstresida i norsk politikk, og namnet spelar på Tramgjengane til Arbeidarpartiet på 1930-talet.

I føremålsparagrafen som vart vedteken ved stiftinga, står det at teateret alltid skal stå på dei svake og undertrykte si side mot undertrykkarane, til dømes kapitalmakt og imperialisme. Teateret hadde som må å nå ut til alle folk i Noreg.

I løpet av dei ti åra Tramteatret eksisterte produserte dei ti LP-plater, seks revyar, fire tv-seriar, 20 radioprogram, 200 konsertar og turnear i alle fylke i Noreg. I 1981 deltok dei òg i Melodi Grand Prix med songen «Det er vår tur nå», som enda på fjerdeplass.

## Produksjonar

### Revyar
* Deep Sea Thriller (1977) 
* Hvem er redd for frøken lunde? (1978)
* Back to the 80s (1980) 
* Det enkleste er pistol (1981) 
* Det går alltid et korstog (1983)
* Drømmen om Elin (1984)

### TV-seriar
* Serum Serum (1980)
* Pelle Parafin og automatspøkelsene (1981)
* Hemmelighetene i B-by (1982)
* Randi og Ronnis restaurant (1986)

## Plateugjevingar
* Deep Sea Thriller ...og enda mer (1977)
* Tramfart (1978)
* Back To The 80's (1980)
* Pelle Parafins Bøljeband (1981)
* B-by-livet går sin gang (1982)
* Tramteatret (1982)
* Dagbladets Sommerkassett (1983)
* Det Går Alltid Et Korstog (1983)
* Drømmen Om Elin (1985)
* Randi & Ronnis Restaurant (1986)
* 25 beste (2001)
* Pelle Parafins Bøljeband (2003)

## Medlemmer og andre involverte

### Skodespelarar
* Anders Rogg
* Anne Nyutstumo
* Arne Garvang
* Billy Johansson
* Carsten Loly
* Helge Winther Larsen
* Henning Westeng
* John Nyutstumo
* Kine Hellebust
* Liv Aakvik
* Magne Bruteig
* Marianne Krogness
* Per Kjeve
* Terje Nordby

### Komponistar
* Anders Rogg
* Arne Garvang

### Tekstforfattarar
* Terje Nordby

### Regissørar
* Kalle Fürst (TV)
* Sigve Bøe
* Lennart Lidström
* Helge Winther Larsen

## Kjelder
*Tylden & Co. 

## Bakgrunnsstoff
*Tyldens Tramteatersider
Alþingi

**Alltinget** (islandsk *Alþingi* ) er nasjonalforsamlinga på Island. Alltinget kan føra historia attende til 930, til tinget på Tingvellir.

Alltinget har 63 representantar. Det blir halde alltingsval kvart fjerde år.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* Bilete av Alltingshuset í Reykjavík
Trolla

: *Sjå òg [[Trolla i Trondheim]]*

**Trolla** er namnet på tre fjell i Sunndal kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke og viser særleg til det største, **Store Trolla**, som med ei høgd på 1&nbsp;850 moh., er det høgaste i Trollheimen. Dei andre fjella er **Nordre Trolla** (1&nbsp;800 moh.) og **Søndre Trolla** (1&nbsp;740 moh.).

Fjella ligg vest for Giklingdalsvatnet og kan nåast frå Innerdalen. Alle er populære blant fjellklatrarar.
Trolla i Trondheim

**Trolla** er ein tettstad og forstad til Trondheim med . Det var tidlegare ein eigen industristad med rundt 300 husstandar som låg vest for bysentrumet. Trolla Brug, som tidlegare var svært viktig for staden, er no nedlagd.
Snota

**Snota** er eit markant fjell i Trollheimen, og den høgaste toppen i Surnadal kommune. Hovudtoppen er 1&nbsp;668 moh, medan ein lågare topp på 1&nbsp;562 moh ligg rundt ein kilometer vekke. Ein kan lett kjenna igjen toppen frå lang avstand, til dømes frå høgder i Trondheimsområdet.

Ein kan lett nå toppen av Snota frå Gråsjøen eller Trollheimshytta på merkt sti, medan det finst fleire klatreruter frå sør.

På austsida av Snota ligg ein isbre som blir kalla Snotbreen.
Petäjävesi

**Petäjävesi** er ein kommune i Mellersta Finlands landskap i Västra Finlands län. Det bur 3758 menneske i kommunen og flatemålet er 495,55 km², av det er 37,59 km² vatn. Folketettleik er 8,125 innbyggjarar/km².

Petäjävesi gamle kyrkje, som vart bygd i åra 1763&ndash;1765, er eit meisterverk, og del av UNESCOs verdsarvliste.

Petäjävesi er kjend for smiverksmarknaden sin og for smedkulturen sin. Petäjävesi har arrangert finsk meisterskap i smiing. 

## Landsbyar
Kintaus, Kuivasmäki, Kumpujärvi, Petäjävesi, Rukoila

## Kjelder
* «Petäjävesi» på Finsk wikipedia

## Bakgrunnsstoff
* Petäjäveden kunnan kotisivut
Folkeforbundet

**Folkeforbundet** (engelsk *League of Nations*, fransk *société des Nations*, tysk *Völkerbund*) var ein internasjonal organisasjon som vart skipa den 25. januar 1919 på fredskonferansen i Paris i 1919. Grunnlaget var del I av Versailles-traktaten etter første verdskrig.

## Føremål
Tanken bak Folkeforbundet var å fremja militær avspenning og nedrusting. Fleire krigar skulle ein kunna unngå ved å ordna opp i usemje mellom ulike land. Målsetjinga var i alle høve å unngå ein ny verdskrig, av typen som nett hadde vore. Forbundet lukkast ikkje i å hindra andre verdskrig, men klarde å handtera nokre mindre konfliktar på 1920-talet. Folkeforbundet heldt sitt første møte den 10. januar 1920 og ratifiserte samtidig Versailles-traktaten. Slik var det ein offisiell slutt på første verdskrig. Den første generalforsamlinga vart skipa til i Genève den 15. november 1920. Forbundet oppløyste seg sjølv formelt den 18. april 1946. Arbeidet til Folkeforbundet vart ført vidare av dei sameinte nasjonane.
Planen om å skipa eit folkeforbund var ein del av fleire framlegg frå presidenten i USA, Woodrow Wilson. Trass i dette gjekk ikkje USA med i Folkeforbundet.

## Sjå òg
* Mandatet til Folkeforbundet

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Höga kusten

**Höga kusten** er eit område ved kysten i Västernorrlands län i Sverige. Sidan siste istid har ei landheving på fleire hundre meter gjort landskapet særprega med mellom anna høge fjell. Området er eit døme på korleis geologiske krefter verkar, og har vore mykje nytta til forsking på emnet. 
Området har vore folkesett i minst 7 000 år. 

Höga kusten vart av UNESCO teke med på lista over verdsarv i år 2000. Verdsarv- området omfattar 1 425 km² freda område. Desse er:

**Kramfors kommun**
* Nordingrå naturomårde
* Fuglefredingsområde
** Grönviksflasen
** Långskärsklubben
** Skorporna
* Naturreservat
** Gnäggen (2 ha)
** Halsviksravinen (63 ha)
** Herrestaberget (9 ha)
** Högbonden (347 ha, av dette 88 ha land)
** Mjältön (147 ha)
** Norrfällsviken (174 ha)
** Omneberget (29 ha)
** Rotsidan (115 ha)
** Skuleberget (263 ha)
** Storsand (11 ha)
** Storön (309 ha)
** Villmyran (5,3 ha)

**Örnsköldsviks kommun**
* Skuleskogens nasjonalpark (2 868 ha)
* Fuglefredingsområde
** Flasan
** Gråbuten
** Ratan
** Värnsingsklubbarna
** Västerskär-Mellanskär
* Naturreservat
** Södra Ulvön (200 ha)
** Balesudden (923 ha)
** Hummelvik (252 ha)
** Trysunda (1000 ha)
** Skuleskogen (97 ha)
** Storholmen (9 ha)
** Ögeltjärn (71,5 ha)
Kjelder:Länsstyrelsen Västernorrland, UNEP World Conservation Monitoring Centre 

## Bakgrunnsstoff
* Highcoast.net - Världsarvet Höga Kusten (offisiell verdsarv- nettstad, på svensk, engelsk og tysk
* UNESCO World Heritage Centre - High Coast (på engelsk)
* UNEP World Conservation Monitoring Centre - The High Coast  (på engelsk)
* Riksantikvarieämbetet - Höga kusten 
* Höga Kusten  (turistside)
* ViS Världsarv i Sverige - Höga kusten
Pyramide

**Pyramide** er ein lekam som vert utgjort av ei grunnflate og fleire trekantar som møtest i eit punkt på toppen.

Om grunnflata òg er ein trekant, vert pyramida utgjort av fire trekantar, og er da eit tetraeder.

Pyramidane i Egypt hadde form som pyramidar med fire trekantar på sida. Sjå pyramidar og pyramidane i Egypt.

## Volum
Volumet av ein pyramide er

:V = \frac{1}{3} Ah

der *A* er arealet av grunnflata, og *h* er høgda frå grunnflaten til spissen. Denne formelen passer for alle pyramidar, der *h* er avstanden frå grunnflaten til punktet plassert sentreret over grunnflaten, 90 grader på planet grunnflata er plassert i.
Pyramidar

**Pyramidar** er byggverk med ein kvadratisk polygon som grunnflate og trekanta sider som møter kvarande i ein spiss i toppen. Forma deira er hovudsakleg som ein pyramide i geometrisk tyding; det vil seia at dei ytre overflatene er triangulære (trikanta), firkanta eller ei kva som helst polygon (mangekanta) form, men at det er minst tre ytre trekanta overflater (minst fire flater inkludert fundamentet). Ein kvadratisk pyramide med eit kvadratisk fundament og fire trekanta ytre overflater, er ein vanlig versjon.

Pyramidar har vore bygde av fleire folk opp gjennom historia. Dei har hatt form som høye byggverk som smalnar mot toppen, liknande ein pyramide innan geometri. Best kjend er pyramidane frå Egypt i oldtida, pyramidane i Egypt, som  var forma som pyramidar i full forstand. Dei var gravstad for fleire av faraoane. Dei hadde òg tempel i nærleiken, der det vart skipa til fleire seremoniar. 

Ein omtalar òg andre byggverk som pyramidar. Best kjend er kanskje forskjellige byggverk som vart bygd av fleire folkeslag i Amerika i prekolumbiske sivilisasjonar. Desse hadde ikkje form som fullstendige pyramidar, men som høge byggverk med skrånande sider. Dei vart nytta til religiøse seremoniar, som til dømes menneskeofring. 

I Mesopotamia, på Kanariøyane og Maldivane har det vore liknande byggverk.

## Galleri


Image:Gizeh Cheops BW 1.jpg|Kheopspyramiden
Image:Pyramid_of_Djoser_2.jpg|Djosers trappepyramide
Image:Mexico.Mex.Teotihuacan.PyramidMoon.01.jpg|Månepyramiden i Mexico by
Image:Guimar 1.jpg|Güímarpyramiden på Tenerife


## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
Skjæltorsdag

**Skjæltorsdag** er eit dialektord for skjærtorsdag i Slemmestad-området. Folk samlar seg då på strendene kor dei haustar og kokar blåskjel.

## Bakgrunnsstoff
* Rolf «Mulen» Karlsen: *Skjæltorsdag*. Videogram, Slemmestad, 2006.
* Asker og Bærum Budstikke, 12.04.2006
Vømmøl Spellmannslag

**Vømmøl Spellmannslag** vart stifta i 1973 av Hans Rotmo. 
Dei gav ut tre plater: *Vømmøl'n* (1974), *Vømlingen* (1975), *Vømmølåret* (1984). Samleplata *Vømmølmusikken* vart utgjeve i 1996, med utdrag av alle platene, i tillegg til musikk av Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken og Heimevernslaget. I tillegg kom to nyskrivne songar.

## Medlemer
* Kristian Schravlevold, vokalist, lurk, fiolin, komponist og låtskrivar
* Konrad Vømmølbakken, koring, mandolin og saksofon
* Peder Storvømmølvold, koring, gitarist
* Birger Skruddusvingen, bassist, koring

## Utgjevingar
* *Vømmøl'n* - 1974
* *Vømlingen* - 1975
* *Vømmølåret* - 1984
* *Vømmølmusikken* - 1996

## Sjå òg
* Hans Rotmo
* Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken
* Heimevernslaget

## Bakgrunnsstoff
Rotmomusikken; artikkel om Vømmøl Spellmannslag
Pyramidane i Egypt

**Pyramidane i Egypt** er pyramidar som vart bygd i Egypt som gravstader for faraoar. Pyramidane er vidgjetne, og står som eit symbol på det gamle Egypt. 

Den største og mest kjende er Kheopspyramiden, ein av pyramidane ved Giza.

## Bakgrunnsstoff
 * Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur på http://whc.unesco.org
Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken

**Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken** var ei norsk gruppe, stifta av Hans Rotmo, som bygde vidare på Vømmøl-ideologien og Vømmøl Spellmannslag. Gruppa vann Spellemannprisen i klassen rock for plata *Grovarbeid* i 1976.

## Medlemmer
* Hans Rotmo, mandolin og vokal
* Hans Løkken, bass
* Bjørn Elvestad, trekkspel og gitar 
* Ivar Elvestad, fiolin og gitar
* Frank B. Olsen, trommer 

## Diskografi
* *Grovarbeid* - 1976
* *Varsku her* - 1976

## Bakgrunnsstoff
* Rotmomusikken si side om Arbeidslaget
Malgorzata Piotrowska

**Malgorzata Piotrowska** () er ein polsk-norsk illustratør og forfattar fødd i Warszawa i Polen og busett i Noreg sidan 1987. 

Piotrowska har utdanning frå Kunstakademiet i Warszawa. Ho har illustrert ei svært stor mengde biletbøker, både med eigne og andre sine tekstar. Bileta hennar er kjenneteikna av naivistiske figurar, ein fri og fargesterk akvarellteknikk og påverknad frå aust- og mellomeuropeisk bilettradisjon.

Piotrowska fekk Ordknappen i 2007 for *Spurvegutten*. I 2016 fekk ho Brageprisen i open klasse, sakprosa for born og unge saman med forfattaren Gudny Ingebjørg Hagen for *Fest og feiring*.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Meir grundig biografi og bibliografi 
* Malgorzata Piotrowska i Galleri BBB (Fredrikstad bibliotek sitt nettgalleri av barnebokillustrasjonar)
Skjærtorsdag

**Skjærtorsdag** eller **skirtorsdag** er ein dag i den kristne påskeveka og feirar det siste måltidet Jesus hadde med disiplane sine før han blei krossfesta. Ordet kjem frå norrønt *skíriþórsdagr* som tyder *reinsetorsdag* (jf. *skjær*, 'rein)', som siktar til at Jesus vaska føtene til disiplane den kvelden då dei hadde det siste måltidet. Under dette måltidet innstifta Jesus den heilage nattverden.

Dagen blir markert siste torsdagen før påske. På messa i kyrkja minnest ein det siste måltidet ved at kyrkjelyden feirar nattverd. Skjærtorsdag er dagen før langfredag, og det kan bli markert ved at all pynt vert fjerna frå altaret ved slutten av gudstenesta. Lys, blomar, vasar og dukar blir borne bort slik at altaret framstår blottlagt til langfredagsgudstenesta. 

Skjærtorsdagen er heilagdag i Noreg og Danmark.
Hovgården

**Hovgården** er ein arkeologisk lokalitet (arkeologisk funnstad) på Adelsö i Mälaren. Saman med restane etter vikingtidas handelsstad Birka på granneøya Björkö er Hovgården innskriven i 1993 på UNESCO-lista over verdsarv.

På Hovgården låg det i vikingtida ein kongsgard som styrte over Birka, men ikkje noko er att av han. Her finst gravfelt med store gravhaugar der ein reknar med at sveakongar (Birkakongar) ligg gravlagt, bygdeborgar (fornborgar), ein runestein kalla Håkansteinen, og ein tingplass som truleg var i bruk på 800-talet under kong Björn, konge i Uppland tidleg på 800-talet. Kong Björn, som truleg hadde tilhald på kongsgården på Adelsö, er kjent som den kongen som tok godt imot dei kristne misjonærane som ifylgje skildringa i boka om livet til Heilage Ansgar, *Vita Anskarii*, av erkebiskop Rimbert av Bremen-Hamburg, kom til Birka om lag år 830.

På Hovgården ligg dessutan ei steinkyrkje, Adelsö kyrka, bygd på 1100-talet, seinare ombygd og framleis i bruk. Kyrkja vart truleg bygd for å nyttast av både kongen som budde på kongsgarden attmed kyrkja, og som kyrkje for den ålmene kyrkjelyden. Det har kan hende vore ei trekyrkje her før steinkyrkja vart reist, og denne kyrkja vil då ha vore blant dei fyrste kyrkjene i Sverige. Men spor etter ei slik trekyrkje har ein ikkje funne. 

På Hovgården ligg òg ruinane etter palasset Alsnöhus. Palasset høyrde til Magnus Ladulås, som eigenleg heitte Magnus Birgersson, fødd om lag 1240, død 18. desember 1290, og fyrst vart hertug, deretter konge av Sverige frå 1275 til 1290. Alsnöhus var staden for eit viktig møte i 1279 eller 1280 som gav grunnlag for å fastsetje rettane for adelen ved ei forordning.


Fil:Hovgården Royal Tumuli & Adelsö Church 2009.jpg|Dei store gravhaugane, *storhaugane*, på Hovgården med Adelsö kyrka i bakgrunnen, mars 2008.
Fil:Hovgarden runsten 2008a.JPG|Runesteinen «Håkanstenen».
Fil:Alsno hus 2008a.JPG|Ruinane av Alsnöhus slott med Adelsö kyrkje i bakgrunnen.
Fil:Adelso kyrka 2008.JPG|Adelsö kyrkje er ei steinkyrkje frå slutten av 1100-talet, ombygd seinare. (Foto: Holger Ellgaard, 2008)
Fil:Alsno hus 2008b.JPG|Terrenget ved Hovgården med ruinane etter Alsnöhus slott.
Fil:The castle Alsnohus in Sweden.jpg|*Rekonstruksjon av Alsnöhus, slik slottet kan ha sett ut om lag 1280.*
Langfredag

**Langfredag** markerer i kristen tradisjon dagen då Jesus Kristus døydde på krossen. Dagen vert markert fredag før påske. Namnet kjem av at det var Jesu lengste dag. På engelsk vert dagen kalla *Good Friday*, som eigentleg tyder «heilag fredag». På tysk heiter dagen *Karfreitag*, der *kar* tyder «sorg, sut».

I Noreg vert langfredag framleis sedd på som ein viktig heilagdag, det ein av dei tre dagane i året som mellom anna vert markerte med reklamefrie sendingar i kommersielle radio- og fjernsynskanalar.
Gammelstads kyrkstad

**Gammelstads kyrkstad** er ei samling kyrkjestover og kyrkjestallar kring Nederluleå kyrkje i Gammelstad utanfor Luleå i Sverige. Gammelstads kyrkjestad er med på UNESCO si liste over verdsarv.

## Bakgrunnsstoff
*Riksantikvarieämbetet - Gammelstads kyrkstad 
*Church Village of Gammelstad, Luleå på http://whc.unesco.org
Butrint

**Butrint** eller **Butrinti** er ein historisk by i Albania som står på UNESCO si verdsarvliste. Han ligg på ei lita halvøy mellom Kérkyrasundet og Butrintsjøen, nær den albanske byen Saranda og grensa til Hellas.

## Historie

Bymurane rundt Butrint blei til i det fjerde hundreåret f. Kr. Byen blei grunnlagd av illyrarar, dersom ein då ikkje skal tru på Vergil sin *[[Æneide]]* som seier at han blei grunnlagd av den trojanske prinsen Helenus. På denne tida heitte byen *Buthrotum*. Han blei kjend som ein pilegrimsstad for dei som dyrka Asklepios. 

Byen blei overmanna av romarane under Julius Cæsar, og keisar Augustus lét reisa ein koloni her i 167 f. Kr. Butrint blei ein romersk hamneby. Det bysantinske keisardømet tilførte byen rikdom og rundt ti tusen innbyggjarar, fram til tihundretalet, då middelhavsnormannarar og seinare angevinarar og veneziarar kjempa om makta i området. Han blei base for erobrarar i 1081, då normannarprinsen Bohemond bygde ein stor flåte for å ta Konstantinopel, og på 1600-talet, då Suleiman den store prøvde å ta Kérkyra.

## Fråflytting og gjenoppdaging

I løpet av mellomalderen danna det seg myrer i området, og Butrint blei fråflytta. Ved byrjinga av attenhundretalet var det igjen ein beskjeden fiskarlandsby rundt ei veneziansk borg der.
 
Den historiske byen blei gjennoppdaga i 1928 av den italienske arkeologen Luigi Ugolini. Storstilte utgravingar tok til etter den andre verdskrigen, og blei tekne opp att på 1990-talet. I 1992 kom byen med på UNESCO si liste over verdsarven. Då Albania opplevde sterk uro i 1997 blei muséet i byen plyndra og mange skattar forsvann. Byen blei sett på lista over *truga* verdsarv ettersom han mangla vernetiltak.

Av ruinane kan nemnast romerske bygg som eit bad, eit amfiteater og ein villa, sakralbygg i form av eit kapell frå firehundretalet og ein basilika frå det neste hundreåret, og ei veneziansk borg frå trettenhundretalet, som no husar eit museum. Byen har òg ein bymur med ein vidkjend port som blir kalla «Løveporten». På sletta utanfor muren finst òg fleire bustadhus.

## Bakgrunnsstoff
* Mykje informasjon om Butrint 
* Butrint-laget  som tek vare på og informerer om byen
* Bilete frå byen
Filmen Hamilton

:*Sjå òg [[Hamilton]]*

***Hamilton*** er ein svensk actionfilm frå 1998 med Peter Stormare, Mark Hamill og Lena Olin i hovudrollene. Filmen er regissert av Harald Zwart.

Hiatoria er basert på romanane av Jan Guillou om den svenske hemmelege agenten Carl Hamilton (Peter Stormare). Mark Hamill spelar Mike Hawkins, ein amerikansk skurk. 

Filmen vart gjort om til ein fjernsynsserie i 2001.
Vestvik kyrkje

**Vestvik kyrkje** er ei langkyrkje i Framverran i Inderøy kommune i Trøndelag fylke.

Kyrkja vart innvigd 3. november 1905, på tomta til ei eldre kyrkje som vart bygd i 1589.
Kyrkja har 160 sitjeplassar og eit tolvstemmers Jørgensen orgel bygd i 1959.

Det er kyrkjegard evd kyrkja.

## Kjelder

* 

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
* 
*
Janosch

**Janosch** (kunstnarnamn for **Horst Eckert**) (fødd 11. mars 1931 i Hindenburg i Øvre Schlesien) er ein av dei mest kjende tyske barnebokforfattarane.

Janosch har skrive over 150 bøker som er omsett til 30 språk. Til norsk er Janosch omsett av blant andre Halldis Moren Vesaas. Mest kjende er truleg ei rekkje forteljingar om «den vesle tigeren og den vesle bjørnen».

Fleire av bøkene er filmatiserte, og mange Janosch-filmar har vorte sende på Barne-TV på NRK.

## Bakgrunnsstoff
* www.janosch.de
Corliss Lamont

**Corliss Lamont** () var ein amerikansk humanistisk filosof og borgarrettsførekjempar. Under studietida si var han noka tid også ved Universitetet i Oxford og delte då studentbustad med Julian Huxley. 

Det politiske synet til Lamont var sosialismen. På 1930-talet var han positivt sinna overfor den sovjetiske sosialismen, men gjekk aldri inn i kommunistpartiet og distanserte seg seinare frå dette. I 1953 skreiv han ein pamflett om dette, med tittelen *Why I am not a Communist* («Kvifor eg ikkje er kommunist»). 

Han var ein ivrig førekjemper for borgerrettane og var direktør for American Civil Liberties Union frå 1932 til 1954, og deretter formann fram til sin død for *the National Emergency Civil Liberties Committee* som med stor framgang gjekk imot underkomitéen til senator Joseph McCarthy i det amerikanske senatet. 

Lamont skreiv seksten bøker, hundrevis av pamflettar og tusenvis av lesarinnlegg om samfunnsmessige spørsmål. Hans mest kjende bok er sannsynlegvis *The Philosophy of Humanism*, som av mange vert oppfatta som ei nøkkelframstilling av naturalistisk humanistisk filosofi. Eit anna bidrag til same felt var boka *The Illusion of Immortality* frå 1935, som er ein revidert versjon av doktoravhandlinga hans. Han utgav òg bøker om John Dewey og Bertrand Russell. 

Lamont var president-emeritus for American Humanist Association og mottok Gandhi-fredsprisen i 1981. I 1998 mottok han posthumt utmerkinga *Distinguished Humanist Service Award* frå International Humanist and Ethical Union.

## Bøker
* *The Philosophy of Humanism*, (fyrst utgjeven i 1949), 1965-utgåve: Ungar Pub Co ISBN 0-8044-5595-3, 7th rev. edition 1990: Continuum Intl Pub Group, ISBN 0-8044-6379-4, 8th rev. edition (med kjønnsnøytrale referansar ved redaktørane Beverley Earles og Beth K. Lamont) 1997 Humanist Press ISBN 0-931779-07-3
** Online-versjon av *The Philosophy of Humanism* (8th edition) i Adobe Acrobat PDF format.
* *Illusion of Immortality*, føreord av John Dewey, (fyrst utgjeven i 1935), 5th edition 1990, Continuum Intl Pub Group, ISBN 0-8044-6377-8
* *Yes to Life: Memoirs of Corliss Lamont*, 1981 Horizon Press: ISBN 0-8180-0232-8, rev. edition 1991: ISBN 0-8264-0477-4 
* *Voice in the Wilderness: Collected Essays of Corliss Lamont*, 1979 Prometheus Books, ISBN 0-87975-060-X 
* *Freedom Is As Freedom Does: Civil Liberties in America*, føreord av Bertrand Russell, (fyrst utgjeven i 1956), nyopptrykk 1990, Continuum Intl Pub Group, ISBN 0-8264-0475-8

## Bakgrunnsstoff
* Corliss Lamont-vevsider
Kleberstein

**Kleberstein**, **steatitt**, **spekkstein**, **såpestein** eller **esje** er ein metamorf bergart som hovudsakleg er bygd opp av mineralet talk med varierande mengd kloritt og amfibol.  Kleberstein er ein mjuk bergart, og kan derfor lett skjærast i med kniv.
En annan viktig eigenskap ved kleberstein er at den toler varme særs godt og den er derfor godt eigna til bruk i omnar o.l.
Kleberstein er ein lettformeleg bergart som har vore mykje brukt til å laga kar og andre bruksting.

Den reinaste sorten kleberstein er danna frå serpentin, dei meir ureine sortene er danna av gabbroide bergarter.

Fargen på kleberstein er grønkvit til mørkegrøn ofte med rustfarga felt.

Ein finn kleberstein i alle norske fylke bortsett frå Vestfold og Vest-Agder.

## Ordsoge
Bergarten har hatt mange ulike namn. Eitt gammalt namn er *grjotstein*, der forstavinga er frå norrønt og ganske enkelt tyder stein. Dette ordet var særleg brukt om nyttestein som ein hogde ut og brukte, og har gjeve oss moderne ord som gryte og graut. Eit nyare ord for steintypen er *grautstein*, og fleire stader i Noreg der ein har henta ut slik stein har namn som Grøt eller liknande. Klebersteinen kan òg kallast *feittstein* eller *veikstein*.

Dei mange namna på steinen viser til dei særskilde eigenskapane hans. Nokre av dei viser til korleis overflata til bergarten kjennest når ein tar på han, nemleg «feittete», «glatt» eller «såpete». Dette er fordi det viktigaste mineralet i kleberstein er talk. Dette er eit svært mjukt mineral som gjer at kleberstein lett kan skjærast i med kniv. Steinsorten kan òg stå imot sterk varme, og er derfor godt eigna til bruk i omnar og liknande.

## Bruk

I førmoderne tid brukte ein kleberstein til mange ulike former for nytteting. I jernalderen, mellomalderen og fram til 1800-talet brukte ein steinen hyppig i tilverking av kokekar, spinnehjul og ulike former for lodd og vekter. Andre viktige bruksområde har vore som byggemateriale i mange av dei norske steinkyrkjene. Mellom anna er Nidarosdomen bygd i kleberstein. På 1900-talet har ein særleg brukt kleberstein som materiale i peisar, omnar og gravsteinar.

Mange stader er det spor etter førmoderne uttak av kleberstein i bergveggane. Særleg i Gudbrandsdalen og på Vestlandet og Romerike  er det blitt tatt ut kleberstein i store mengder. Kjende brot er mellom anna Brennepåsen og Piggåsen i kommunane Sørum og Fet. I dag tek ein ut kleberstein to stader i Noreg; Målselv i Indre Troms og Otta i Gudbrandsdalen.

## Bakgrunnsstoff
Chad Hedrick

**Chad Hedrick** () er ein amerikansk skeiseløpar frå Texas som vann femti verdsmeisterskap på rulleskeiser før han bytte til skeiseløp på is. Sidan rulleskeiser ikkje var ei OL-grein, ville han freiste å vinne olympisk gull før han la opp idrettskarriera, og klarte det med å vinne gull på 5&nbsp;000 meter under Torino-leikane i 2006. Han vann òg sølv på 10&nbsp;000 og bronse på 1&nbsp;500 meter under Torino-leikane.

Hedrick har òg vunne eitt gull i VM allround, og to gull i VM enkeltdistansar.
Blåskjel

**Blåskjel** (latin *Mytilus edulis*) ein muslingart i blåskjelfamilien. Han finst i salt- og brakkvatn i Atlanterhavet og Austersjøen. I Middelhavet finn ein den nærskylde *Mytilus galloprovincialis*. Skalet er frå blått til brunsvart på utsida, ljoseblått og kvitt på innsida. Skalet er opp til ti cm langt. Skala blir haldne saman av ein lukkemuskel. Skjelet pustar med gjeller. Skjela legg 5-12 millionar egg. Desse utviklar seg til larvar som driv i sjøen ein månads tid før dei festar seg på fast underlag som stein og anna ved hjelp av byssustrådar. Skjela lever i koloniar eller klyngar. Dei trivst best i oksygenrikt vatn, til dømes i tidvassona. Dei har vaksen storleik etter eit til to år.

Blåskjel lever av plankton dei filtrerer ut av sjøvatnet. Blåskjel er byttedyr for sjøstjerner, kvalross og einskilde fugle- og fiskeslag.

Blåskjel blir nytta som menneskemat. Under oppblomstring av særskilde algar kan skjela bli giftige.

## Dyrking
Dyrking av blåskjel tok til i Frankrike på 1300-talet. I Noreg blir det dyrka blåskjel på sør- og vestlandet. Det var om lag 600 oppdrettsstader rundt om i landet i 2003. I 2002 blei det produsert 2&nbsp;500 tonn blåskjel. Den totale marknaden i Europa er på om lag 100&nbsp;000 tonn.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Blåskjell|Blåskjell]]» frå , og «[[:de:Miesmuscheln|Miesmuscheln]]» frå  den 15. april 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
* Blåskjelvarsling på Matportalen
* Bedre kunnskap om giftige blåskjell  på forskning.no
*
Neurolingvistikk

**Neurolingvistikk** er den vitskapsgrenia som studerer hjernemekanismane som ligg attom språkleg forståing, produksjon og kunnskap, både av talespråk, skriftspråk og teiknspråk. 

Neurolingvistikk er ei tverrvitskapleg vitskapsgrein, som bruker innsikt frå m.a. lingvistikk, neurobiologi, og informatikk.

Neurolingvistikk har vore tett knytt til afasiologi, studiet av afasi og andre språklege handikapp knytt til hjerneskade. Dei siste åra har arbeidet innanfor neurolingvistikk vorte lausrive frå afasiologi, og vorte drive over til kognitiv neurologi. Moderne teknikkar for å undersøke hjernen har gjort det lettare å forstå den anatomiske plasseringa til dei ulike språkfunksjonane. Slike teknikkar er m.a. PET og fMRI, som gjev bilete av energien som blir brukt i ulike delar av hjernen under ulike språklege prosessar. Til no har slike undersøkingar ikkje gått imot resultat som allereie var kjende frå afasiologi, men dei er dessverre upresise når det gjeld tidsdimensjonen (språkprosessen må strekke seg over tid for å få målingar av energibruk). I og med at tidsfaktoren er kritisk, bruker forskarane også andre teknikkar, slik som elektrofysiologiske teknikkar som EEG og MEG. Desse teknikkane gjev måleresultat på millisekundet, men eigenskapane til dei hjernefunksjonane som genererer elektriske signal er ukjende, så resultata av desse målingane er vanskelege å tolke. På grunn av dette blir EEG og MEG brukt framfor alt som støtteinformasjon for teoriar om dei neurobilologiske eigenskapane til språk. Viss ein lingvist t.d. har ein teori om at der to av tre ulike ordklasser som kan stå til slutt i ei setning har eigenskapar som skil seg frå den tredje, vil neurologiske data som viser ein tilsvarande elektrofysiologisk skilnad stø opp om ein slik teori, sjølv om vi ikkje er i stand til å forstå kva konkret denne skilnaden fortel om *korleis* hjernen fungerer (berre at det er ein funksjonsskilnad). Eit døme på eit viktig emne innanfor neurolingvistikk er N400 - effekten.

Eit fagfelt som står neurolingvistikken nær er psykolingvistikken, som prøver å avdekke dei kognitive mekanismane til språk med å bruke tradisjonelle teknikkar frå eksperimentell psykologi, t.d. analyse av slike indikatorar som reaksjonstid, feilprosent og augerørsler.

## Kjelder
* Journal of Neurolinguistics 
* Brain and Language
N400

**N400** er ein målbar effekt på EEG-målingar av uventa språklege stimuli. Det viser seg som ein negativ defleksjon (topologisk distribuert over sentral-parietale delar av hovudet), med ein maksimumsverdi omtrent 400 millisekund (300-500ms) etter presentasjonen av stimulus (derfor N400-namnet). 
I taleforståingsmodellar blir N400 ofte sett på som ein effekt av semantisk integrering av ord i setninga, resultata er tolka som eit teikn på aktivering av ein semantisk komponent i løpet av prosesseringa.

## Eit typisk eksperiment

Eit typisk eksperiment som demonstrerer N400 kan bli sett opp på denne måten:
* Forsøkspersonen blir presentert for ei setning, eitt ord av gangen, og går til neste ord med å trykke på ein tast.
* Nokre setningar kan vere umarkerte, som *Eg liker å gå på tur om kvelden*.
* Nokre setningar har uventa eller avvikande ord, som *Eg tar kaffi med mjølk og hund*.
* Med å måle forsøkspersonen sin neurale aktivitet med hjelp av EEG og samanlikne effektane mellom venta og uventa ord, er det mogleg å måle N400. N400-effekten kjem fram som ein bølgjeeffekt på EEG-kurva omtrent 400ms etter uventa stimulus.

## Tolkingar av N400 og N400 innanfor ulike domene

N400 er eit av dei mest utforska emna innanfor neurolingvistikken, og målingsresultata er relativt stabile. Diskusjonen rundt N400 går dels på kva vilkår som gjev N400 og kva konklusjonar det er mogleg å dra av desse målingane.

### Prosesseringskostnader
Ein av konklusjonane i forskinga er at amplituden til N400-effekten veks med stimule som er vanskelegare å integrere semantisk. I ein kontekst der «løver» vil vere naturleg («Sebraene sprang av garde, etter dei sprang ein flokk ...»), vil «kaninar» gje ein større N400-effekt enn «tigrar», men mindre enn «syklar» eller «DVD-spelarar». Dette blir tolka som eit teikn på at N400 måler kognitive prosesseringskostnader for å integrere visse ord i setnginga — det er vanskelegare å lage ein kontekst der kaninar, og sebraer, spesielt sebraer på flukt, får oss til å tenkje på løver. Når det gjeld effektar av N400 på syntaks er forskarane ikkje samde: Nokre finn effektar, andre ikkje.

### N400 og bilete

Også ikkjespråklege stimuli kan gje N400-effektar: Bilete av venta eller uventa tyding i setningar (som eit bilete av ein hund i staden for ordet «hund» i setjinga *Eg tar kaffi med mjølk og hund* gjev same N400-effekt som for språkleg stimuli, og viser at effekten ikkje er avgrensa til språkleg avkoding, men til ein generell semantisk prosess.

## Bakgrunnsstoff
* Anatomy of the N400 (pdf) 

* Music, language and meaning: brain signatures of semantic processing

* Kutas, M., Hillyard, S., 1980. Reading senseless sentences: brain potentials reflect semantic incongruity. Science 207, 203-205.

* Deacon, D., Dynowska, A., Ritter, W., Grose-Fifer, J., 2004. Repetition and semantic priming of nonwords: Implications for theories of N400 and word recognition. Psychophysiology 41 60-74.

* Colin M. Brown and Peter Hagoort (edit.), 2001. The Neurocognition of Language.
Seminarium Lapponicum

**Seminarium Lapponicum** var eit seminarium, eller ein lærarskole, i Trondheim, som utdanna lærarar som skulle undervise samar på samisk. Seminarium Lapponicum vart stifta i 1752 og lagt ned i 1774.

Knud Leem var professor ved Seminarium Lapponicum i heile perioden det eksisterte. Ein annan kjend elev og lærar der var Anders Porsanger.
Kulturlandskapet på Södra Öland

**Kulturlandskapet på Södra Öland** (svensk språk: **Södra Ölands odlingslandskap**) er eit område som omfattar 56&nbsp;000 hektar sør på øya Öland i Sverige. I området har det vore verksemd knytt til landbruk heilt sidan steinalderen (3000 f.Kr.-1800 f.Kr.). Kulturlandskapet har spor av mykje menneskeleg aktivitet i form av byar, jordbruk og gjeting av buskap. 

Kulturlandskapet er av UNESCO teke med på lista over verdsarv. Aust for området ligg Stora alvaret, som også kom med på UNESCO si verdsarvliste i 2000.

Området fell for ein stor del saman med kommunen Mörbylånga kommun. Sokna i nord Torslunda, Glömminge, Algutsrum, Norra Möckleby og Gårdby er ikkje med i området. 

Fil:Öland Södra udde.jpg|Sørspissen av Öland
Fil:Öland väderkvarnar.jpg|Vindmøller på Öland


## Bakgrunnsstoff

* Riksantikvarieämbetet - Södra Ölands odlingslandskap 
* Agricultural Landscape of Southern Öland på http://whc.unesco.org
Kaupang

**Kaupang** er eit norrønt ord for *handelsstad*. Ordet har i eldre tider vorte nytta om stader eller byar der det går føre seg verksemd knytt til handel, og har fleire stader rett og slett vorte eit stadnamn.

Det finst fleire stader i Noreg som kunne verta kalla *Kaupang*. Kaupang i Tjølling, Kaupanger i Sogn, Koppang i Østerdalen, Kaupangen i Trøndheimen, Borgundkaupangen på Sunnmøre og Hamarkaupangen.

Ordet tilsvarar det svenske ordet «köping». Jamfør òg *kaupunki* på finsk, som tyder *by*.

## Historiske kaupangar

Kaupang i Skiringssal i Vestfold fylke er rekna som den eldste bydanninga i Noreg frå kring 800. Ikkje langt frå byen, på ei forhøgning i landskapet på Huseby, vart det under dei arkeologiske utgravningane avdekt restane av ein gildehall. Arkeologane meiner at dette var den sagnomsuste Skiringssal, bygd av dei første Ynglingekongane som kom frå Sverige til Noreg. Gildehallen er konstruert på same måte som i Uppsala-området, og er den einaste i sitt slag som er funne i Noreg. Kaupang-byen vart bygd opp i vikingtida og låg ikkje langt frå Gokstad sør i fylket. Ved Gokstad fann ein på 1800-talet Gokstadskipet i ein gravhaug.

Andre tilsvarande byar i Norden var Birka (kring 750) i Mälaren og Köping (Kaupang) på Öland (kring 700) i Sverige, Ribe (kring 710) og Hedeby (kring 810) på Sør-Jylland (nå Slesvig) i Danmark.

Eit sams drag ved byane var at dei låg godt plassert i høve til transport. Byane låg gjerne ved ei elv, med tilgjenge til ei god hamn ut mot havet.

## Sjå òg
* Bjarkøyrett (Bjärköarätt) - lovverk som styrte livet på handelsstader og i byar i Norden.
* Byar i mellomalderen
* Norske mellomalderbyar

## Bakgrunnsstoff
* www.kaupang.uio.no
Samarkand

**Samarkand** er ein by i Usbekistan og administrasjonssenteret i Samarkand-provinsen. Byen, som har eit folketal på over 500&nbsp;000, er den tredje største i landet. Fleirtalet av innbyggjarane har tadsjikisk avstamming.

Byen er mest kjend for den sentrale posisisjonen han hadde på Silkevegen. Fleire bygningar i Samarkand står på UNESCO si verdsavliste. 

## Sjå òg
*Registan

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Jærstol

**Jærstol** er ein type stol frå Rogaland med treramme og fletta sete av siv eller strå. Møbelet kan lagast med eller utan armlene, og ein kan laga mindre utgåver for ungar eller legga til meier slik at det blir ein gyngestol.

Jærstolar er særleg knytte til Hjelmeland. Her har ein laga stolane i over hundre år, og verksemdene Slåke Møbelfabrikk og Aksel Hanssons jærstolfabrikk held framleis tradisjonen i hevd. Ved den sistnemnde fabrikken kan ein få med seg ei utstilling om jærstolar. Ein forstørra jærstol &ndash; «verdas største» &ndash; vart sett opp på Sande i Hjelmeland i 1999. I Noreg har stolen truleg fått namnet rundt 1900, då ein henta siv til setet frå tjørn på Jæren. I nyare tid er sivet bytta ut med kinesisk sjøgras.

## Bakgrunnsstoff
* Aksel Hansson jærstolfabrikk i Hjelmeland 
* Bilete av verdas største jærstol

## Kjelder
* preikestolen.no
Masaryk

**Masaryk** eller **Masarik** er etternamn av tsjekkisk og slovakisk opphav. Namna er avleia av *masař* som tyder 'slaktar'.

## Personar med etternamnet Masaryk
* Tomáš Garrigue Masaryk, den første presidenten for Tsjekkoslovakia
* Jan Masaryk, son av Tomáš Masaryk, ein politikar og diplomat
* Herbert Masaryk, ein tsjekkisk kunstmålar

## Kjelder
* ancestry.com