open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Californiastraumen

**Californiastraumen** er ein havstraum i Stillehavet som renn sørover langs vestkysten av Nord-Amerika, frå utanfor sørlege område av British Columbia til utanfor sørenden av Baja California. Straumen er ein austleg grensestraum og ein del av nordstillehavsvirvelen. Straumen fører til oppvelling ved kysten, der kaldt, og næringsrikt vatn strøymer opp frå djupare vasslag. Det kjølige vatnet gjer at ein ofte får tåke på kysten av California.

Ein smalare og svakare motstraum, Davidsonstraumen, flyttar stundom varmare vatn nordover om vinteren. Under El Niño-hendignar vert Californiastraumen forstyrra. Dette som fører til mindre planteplankton, som igjen påverkar heile næringskjeda i havområdet, som både fisk, sjøfugl og havpattedyr.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:California Current|California Current]]» frå ,  den 6. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Carina Stanton. Warmer oceans may be killing West Coast marine life.  *[[Seattle Times]]*.  13 July 2005.  Retrieved 22 March 2008.
*Mann, K.H., Lazier, J.R.N.  2006.  Dynamics of Marine Ecosystems:  Biological-Physical Interactions in the Oceans.  Third Edition.  Blackwell Publishing.  pp.&nbsp;166–167, 194-204.
*Schwing, M.R., Mendelssohn, R., Bograd, S.J.  2003.  El Nino Impacts of the California Current Ecosystem.  Report produced by NOAA Fisheries, Southwest Fisheries Science Center. 1-8.
Det internasjonale havforskingsrådet

**Det internasjonale havforskingsrådet** (**International Council for the Exploration of the Sea (ICES)** eller **Conseil International de l'Exploration de la Mer (CIEM)** vart skipa 22. juli 1902 i København av åtte nordeuropeiske kyststatar: Danmark, Finland, Nederland, Noreg, Russland, Storbritannia, Sverige og Tyskland. Organisasjonen har sete i København.

ICES har i dag 20 medlemsland, idet Belgia, Canada, Estland, Frankrike, Irland, Island, Latvia, Polen, Portugal, Spania og USA seinare har slutta seg til organisasjonen. I tillegg har seks land observatørstatus: Australia, Chile, Hellas, New Zealand, Peru og Sør-Afrika. To internasjonale ikkje-statlege organisasjonar har fått observatørstatus: Worldwide Fund for Nature og BirdLife International.

I byrjinga var ICES ein vitskapleg organisasjon som arbeidde med praktiske fiskerispørsmål, og eit tverrfagleg forum for marine studium. I dag er ICES ein moderne, mellomstatleg organisasjon for havforsking, og eit rådgjevande organ for fiskeriforvaltninga i medlemslanda. Det siste arbeidsområdet er delegert til ein rådgjevande komite for fiskeriforvaltning - *Advisory Committee on Fishery Management (ACFM)*.

ACFM har definert nivå på dei ulike gytebestandane til fiskeartane, der dei opererer med ei nedre grense som ikkje kan underskridast utan at bestanden vert  svekka. Han definerer òg ei føre-var-grense som ligg noko høgare, og der styresmaktene ved underskriding blir tilrådd å iverksetje tiltak som kan få bestanden opp på eit tryggare nivå.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Det internasjonale havforskningsrådet|Det internasjonale havforskningsrådet]]» frå ,  den 6. september 2011.*  


## Bakgrunnsstoff

*
*''Le CIEM fête ses cent ans''
Cromwellstraumen

**Cromwellstraumen** er ein havstraum som renn som ein understraum austover langs ekvator i Stillehavet, under den vestoverretta ekvatorstraumen. Han er observart frå Galapagosøyane på 91 ºV til omkring 160 ºV, ein avstand på nær 8000 km. Cromwellstraumen er symmetrisk om ekvator, og strekkjer seg omkring 150 km på begge sider. Vertikalt strekkjer han seg frå kring 20 meter djupne til kring 200 meter djupne. Straumen er kraftigast omkring 50-100 m ned, og er der over 1 m/s. Han transporterer omtrent like mykje vatn som det Floridastraumen transporterer gjennom Floridasundet, kring 30 millionar kubikkmeter per sekund. Straumen er merkverdig stabil. Ein har òg funne ein tilsvarande understraum ved ekvator i Atlanterhavet. 

Cromwellstraumen vart oppdaga i 1952 av Townsend Cromwell, ein forskar ved Honolulu Laboratory. 

## Townsend Cromwell
Oseanografen Townsend Cromwell oppdaga straumen som i dag ber namnet hans då han forska på driving i ekvatorområdet i Stillehavet. Han omkom i 1958 då flyet hans styrta på veg til ein oseanografiekspedisjon. 

## Vekselverknad med El Niño
El Niño fører til ei reversering av dei normale havstraumane i Stillehavet. Overflatevatnet vert blese vestover av passatvindane og djupare vatn vert tvungen opp i aust for å erstatte vatnet. No og då strøymer dette vatnet attende over havet og fører varmt vatn til austkysten av Stillehavet. Når ein ikkje har El Niño-år vert Cromwellstraumen tvungen til overflata av ein undervassvulkan nær Galapagosøyane, ein prosess kalla oppvelling. Under El Niño-år skjer ikkje dette og farvatnet kring øyane er derfor langt varmare under ein El Niño enn i normale år. 

## Effekt på dyrelivet
Cromwellstraumen er både oksygen- og næringsrik, og mykje fisk held seg i straumen. Ein får oppvelling nær Galapagosøyane og dette fører det næringsrike vatnet til overflata for galapagospingvinar. Oppvellinga er derimot noko sporadisk og når han uteblir påverkar dette heile næringskjeden i området. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cromwell Current|Cromwell Current]]» frå ,  den 6. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Börje Kullenberg

**Börje Kullenberg** () var ein svensk oseanograf. 

Han var professor i oseanografi i Göteborg frå 1956 til 1972. Han er særleg kjend for å ha utvikla eit apparat som kunne hente opp lange sedimentprøvar frå havbotn. Desse kunne verte opp til 20 meter lange. Han nytta seg av det hydrostatiske trykket til vatnet for å skyve prøverøytet langt ned i havbotn. Eit slikt røyr vert kalla Kullenbergs lodd. Dette vart mellom anna nytta første gong under Albatross-ekspedisjonen i 1947-1948. 

## Kjelder
Dana-ekspedisjonane

**Dana-ekspedisjonane** var ei rekkje danske marinbiologiske ekspedisjonar med fire forskjellige fartøy med same namn. Det siste av dei vart ferdigbygd i 1981.

Mest kjend er tokta til Sargassohavet og Vestindia under leiinga til Johannes Schmidt, på jakt etter gyteområda til ålen. I 1928-1930 vart «Dana» (II) sendt på jordomsegling for Carlsbergfondets oceanografiske dybhavsekspedition. Materialet frå desse store ekspedisjonane utgjer dei såkalla Dana-samlingane, som vert handsama av Carlsbergfondet.

## Kjelder
Dag Klaveness

**Dag Klaveness** ()  er ein norsk biolog og limnolog, med cand. real i botanikk (marin botanikk, 1971) og doktorgradskompetanse (1978) på arbeid med mineraldannande mikroorganismar.

Klaveness vart universitetslektor i limnologi frå 1974, professor frå 1992 ved Universitetet i Oslo. Han har hatt forskingsopphald i USA og Frankrike, feltarbeid i Sargassohavet, i norske fjordar og kystfarvatn og i skandinaviske innsjøar i låglandet og i høgfjellet.

Som biolog har han hovudsakleg arbeidt med eukaryote mikroorganismar i økologisk og evolusjonær samanheng, medan limnologien opnar for studiet av tydinga deira i dei mest forskjelligarta akvatiske miljø. Han har òg studert og skrive om fenologien til plantar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Dag Klaveness|Dag Klaveness]]» frå ,  den 6. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Dag Klaveness på UiO
* Våren - når kommer den ? Apollon nr. 1/1998, 42-45. 
* Fra kontemplasjon til kommers. Apollon nr. 3/2001  
* Ukjent livsform i havet gir svar på evolusjonsutviklingen Publisert 19.12.2006
Bredemd sjø

Ein **bredemd sjø** eller **bresjø** er ein sjø som er demd opp av ein isbre. Slike sjøar kan oppstå i sidedalane til ein isbre, mellom isen og fjellet, men kan òg opptre i senkingar oppå sjølve isen eller under sjølve isen som subglasiale sjøar.

## Kjelder
Den austaustralske straumen

**Den austaustralske straumen** (EAC) er ein havstraum som flyttar varmt vatn i retning med klokka ned austkysten av Australia. Han er den største havstraumen nær kysten av Australia. Straumen har kjelde i det tropiske Korallhavet utanfor nordaustkysten av Australia. Han kan nå ein styrke på opp til sju knop i det noko grunnare farvatnet på den australske kontinentalsokkelen, men er som regel mellom to og tre knop. Straumen kjem av ein straumvirvel i Tasmanhavet mellom Australia og New Zealand. Straumen transporterer tropisk marint dyreliv til område i subtropiske område langs søraustkysten av Australia. 

## I populærkulturen
I animasjonefilmem til Disney og Pixar frå 2003, *[[Finding Nemo]]*, vert Den austaustarlske straumen vist som ein motorveg som fisk og skjelpadder nyttar for å reise ned austkysten av Australia. Dette stemmer til ein viss grad, sidan store mengder fisk kvar sommar vert først av stad frå Great Barrier Reef til hamna i Sydney og vidare sørover.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:East Australian Current|East Australian Current]]» frå ,  den 6. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* Bilete av Den austaustralske straumen.
* Havoverflatetemperatur og straumar, New South Wales.
Den baltiske straumen

**Den baltiske straumen** er ein havstraum som fører brakkvatn ut av Austersjøen, samstundes som ein saltare straum frå Skagerrak fører vatn inn i Austersjøen. Saliniteten i den inngåande understraumen, 28 ‰ er dobbelt så stor som i den utgåande overflatestraumen, 14 ‰ salt. På grunn av at tilsiget frå elvene og nedbør er mykje større enn fordampinga vert det ført dobbelt så mykje vatn ut gjennom sunda ved Danmark, som det kjem inn. På den måten vert saltinnhaldet i Austersjøen halde konstant. 

I Skagerrak går Den baltiske straumen over i Den norske kyststraumen, som følgjer sørkysten av Noreg. 

Sidan dei indre områda av Austersjøen frys til om vinteren, er det kaldt vatn som vert ført med Den baltiske straumen til Skagerrak. Dette kalde vatnet gjer at det oftare oppstår tåke langs kysten av det sørleg Noreg om våren enn til andre tider av året, då varm luft strøymer over den kalde sjøen. 

## Kjelder
*
Den nordatlantiske straumen

**Den nordatlantiske straumen** er ein kraftig, varm havstraum som driv Golfstraumen nordaustover. Vest for Irland deler han seg i to. Ei grein, Kanaristraumen, går sørover, medan den andre held fram nordover til kysten av Nordvest-Europa. Ein meiner at straumen har ein stor innverknad på gjere klimaet mildt i området, men det òg enkelte som meiner dette er feil. Andre greiner er Irmingerstraumen og Den norske atlanterhavsstraumen. Han er driven av den globale termohaline sirkulasjonen og vert ofte rekna som ein del av den vinddrivne Golfstraumen som går lenger aust og nord frå den nordamerikanske kysten, over Atlanterhavet mot Nordishavet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:North Atlantic Current|North Atlantic Current]]» frå ,  den 6. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* The North Atlantic Current. Elizabeth Rowe, Arthur J. Mariano, Edward H. Ryan, The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies
Den norske atlanterhavsstraumen

**Den norske atlanterhavsstraumen** (òg kalla **Norskehavsstraumen**) er ein havstraum som er ei grein av Den nordatlantiske straumen som går inn i Norskehavet. Han vert stundom rekna som ein del av Golfstraumen. Mesteparten av vatnet strøymer inn mellom Færøyane og Shetlandsøyane. Straumen har her ei djupne på kring 600 meter. Vatnet har ein middeltemperatur på kring 8 ºC og ein salinitet på 35,4 ‰. Straumstyrken kan i overflata kome opp i 0,3 m/s. 

Straumen følgjer skråninga til kontinentalsokkelen utanfor vestkysten av Noreg og deler seg utanfor Troms med ei grein inn i Barentshavet som Nordkappstraumen og ei anna grein vidare mot nord i retning av Svalbard som Vestspitsbergenstraumen. I nord vert straumen avkjølt og blandar seg med omliggande vassmassar, slik at temperaturen har fall til 5 ºC og saliniteten til kring 35 ‰. Vestspitsbergenstraumen transporterer relativt varmt og salt vatn inn i Nordishavet gjennom Framsundet, der han dukkar under det ferskare overflatelaget. 

## Kjelder
Den antarktiske konvergensen

**Den antarktiske konvergensen** er den antarktiske polare frontsonen, det vil seie **[[polarfronten]]** på den sørlege halvkula. Ved den antarktiske konvergensen møter kalde antarktiske vassmasser dei varmare subantarktiske vassmassene. Fenomenet finst langs ei linje rundt Antarktika, i Atlanterhavet og Indiahavet kring 50 ºS og i Stillehavet noko lenger sør, kring 60 ºS, men posisjonen til frontsonen varierer både gjennom året og frå år til år.

Kaldt overflatevatn frå Sørishavet søkk under det varmare og dermed lettare vatnet frå dei sørlege delane av Stillehavet, Atlanterhavet og Indiahavet. Denne sonen er 32 til 48&nbsp;km brei, og blandinga av vassmassane fører til stor marin produktivitet, spesielt for antarktisk krill. Når vatnet søkk spreiar det seg nordover i ei djupne på kring 1000 meter. I Atlanterhavet kan ein spore dette vatnet heilt nord for ekvator sidan det har lågt saltinnhald.

Polarfronten på den nordlege halvkula skapar ikkje dette fenomenet på grunn av landmassane som omkranser den polaren regionen.

Den antarktiske konvergensen er ikkje berre eit skilje mellom to hydrologiske regionar, men han separerer òg område med særeige marint liv og ulike klima.

Sør-Shetlandsøyane, Sør-Orknøyane, Sør-Georgia og Sør-Sandwichøyane, Bouvetøya, Heard- og McDonaldøyane ligg sør for den antarktiske konvergensen.

Kerguelen ligg omtrent på konvergensen, medan Falklandsøyane, Prince Edwardøyane, Crozetøyane, Île Amsterdam, Île Saint-Paul, Tierra del Fuego og Macquarieøya ligg nord for konvergensen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den antarktiske konvergens|Den antarktiske konvergens]]» frå ,  den 6. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*Norsk polarinstitutt – Antarktis
*GRID-Arendal – Kart over den antarktiske konvergensen 

## Sjå òg
* Den sørlege polarsirkelen
Det ekvatoriale straumsystemet

**Det ekvatoriale straumsystemet** eller **Ekvatorialstraumen** er eit straumsystem som består av tre havstraumar langs ekvator, i tillegg til ein understraum. Desse er: 
*Nordekvatorialstraumen
*Sørekvatorialstraumen
*Den ekvatoriale motstraumen
* Den ekvatoriale understraumen, i Stillehavet kalla Cromwellstraumen.

Dei to første er breie og grunne og strøymer vestover, medan motstraumen er smalare og går mot aust mellom dei to første.

Straumsystemet vert drive av passatvindane og har ein styrke på kring 0,5 til 2 knop. Det ekvatoriale straumsystemet er mest utvikla i Stillehavet, men finst òg i Atlanterhavet, og i vinterhalvåret i Indiahavet.

## Kjelder
Nordekvatorialstraumen

**Nordekvatorialstraumen** eller **Den nordlige ekvatorialstraumen** er ein havstraum i Stillehavet og Atlanterhavet som strøymer frå aust mot vest mellom 10 ºN og 20 ºN. Han er sørsida av ein subtropiske virvel som går med klokka. Trass i namnet er ikkje Nordekvatorialstraumen i kontakt med ekvator. I begge hava er han skild frå ekvatorsirkulasjonen av Den ekvatoriale motstraumen, som strøymer austover. Sør for motstraumen ligg Sørekvatorialstraumen. 

Nordekvatorialstraumen er brei, ca. 1000–1500 km, og eit par hundre meter grunn. Det ekvatoriale straumsystemet han er ein del av blir drive av passatvindane.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:North Equatorial Current|North Equatorial Current]]» frå ,  den 6. september 2011.*
Sørekvatorialstraumen

**Sørekvatorialstraumen** er ein havstraum i Stillehavet, Atlanterhavet og Indiahavet som renn frå aust til vest mellom ekvator og om lag 20 ºS. I Stillehavet og Atlanterhavet strekkjer han seg over ekvator til om lag 5 ºN.

På den sørlege halvkula er Sørekvatorialstraumen den vestoverretta delen av særs store subtropiske havvirvlar. Desse virvlane vert drivne av ein kombinasjon av passatvindane i tropane og vestavindsbeltet ved 30 ºS gjennom ein heller komplisert prosess som omfattar forsterking i vestlege grensestraumar.

Ved ekvator vert Sørekvatorialstraumen driven direkte av passatvindane som bles frå aust mot vest.

I Indiahavet er den vestoverretta Sørekvatorialstraumen velutvikla berre sør for ekvator. Direkte over ekvator snur vinden to gonger årleg under monsunane, så overflatestraumen der kan verte både austleg og vestleg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:South Equatorial Current|South Equatorial Current]]» frå , den 6. september 2011.*
Den ekvatoriale motstraumen

**Den ekvatoriale motstraumen** er ein havstraum i Stillehavet og Indiahavet som strøymer frå vest mot aust, ved om lag 5 ºN. Motstraumane kjem av at dei balanserer dei vestlege havstraumane i desse hava som er Nord- og Sørekvatorialstraumen. I El Niño-år vert denne straumen forsterka i Stillehavet.

## Sjå òg
* Det ekvatoriale straumsystemet
* Guineastraumen, ein liknande havstraum i Atlanterhavet. 
* Walkersirkulasjonen
* Humboldtstraumen

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Equatorial Counter Current|Equatorial Counter Current]]» frå ,  den 6. september 2011.*
Deutsches Hydrographisches Institut

**Deutsches Hydrographisches Institut** (norsk *Det tyske hydrografiske instituttet*) er ein forskingsinstitusjon for mellom anna oseanografi og sjømåling. Det vart oppretta i 1946 som eit framhald av *Deutsche Seewarte*, som vart grunnlagd i 1875. Det har sete i Hamburg. 

Instituttet publiserer mellom anna *Deutsche Hydrographische Zeitschrift*. Den meteorologiske avdelinga er i dag overført til Seewetteramt.

## Kjelder
Dimiktisk

**Dimiktisk** er eit omgrep nytta om innsjøar som sirkulerer fritt to gonger i året, haustfullsirkulasjon og vårfullsirkulasjon. 

Det er ein termisk innsjøtype som vil sei at tempeaturen i dei øvste vasslaga er lågare enn 4 ºC om vinteren og høgare enn 4 ºC om sommaren. Ferskvatn har maksimal tettleik når temperaturen er 4 ºC. Sirkulasjonsperiodane skjer når temperaturen i overflatelaget er nær 4 °C, som det er om hausten og våren. Sidan dette vasslaget då vil vere tyngre enn vasslag med andre temperaturar, vil vatnet søkke og blande seg med andre vasslag. 

Innsjøane i dei tempererte sonene på jorda er typisk dimiktiske. 

## Kjelder
Djupnemålar

Ein **djupnemålar** er eit apparat eller hjelpemiddel til å måle djupna på sjøen med. Tidlegare brukte ein loddline, medan ein i dag som regel nyttar ekkolodd.
Loddline

**Loddline** eller **loddsnor** var eit hjelpemiddel for å måle vassdjupna ved kystnavigering før ein hadde ekkolodd.

Snora bestod av eit lodd, ofte i bly, med ei snor som var lang nok til å nå botn på ganske djupt vatn. Snora var utstyrt med knutar (knop eller stikk) av ulikt slag som markerte kor mykje av snora som var sloppe ut. Han som skulle lodde djupna måtte først og fremst mæle at der var seglingsdjupne. Når skipperen var usikker, vart segla og dermed farten redusert slik at eit godt kasta lodd ville stå loddrett stramt når segldjupnelengda var sleppt ut.

Loddmannen vart ofte så flink at han ved hjelp av hovudrekning kunne seie kor djupt der var medan loddlina stod skeivt i vatnet.

Var ein på leting etter god ankergrunn, trongst både djupnemål og opplysning om det var sand eller steinbotn. Dette vart løyst ved å smørje lodda inn med feitt. Kom det opp med sand eller gjørme, var den saka grei.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Loddline|Loddline]]» frå ,  den 6. september 2011.*
Batyskaf

Ein **batyskaf** eller eit **djupvasskip** er ein ubåtliknande, sjølvgåande djupvassfarkost som består av ein kabin tilsvarande ein batysfære festa under ein tank fylt med væske som til dømes bensin.

Auguste Piccard, som fann opp den første batyskafen, konstruerte namnet *batyskaf* av dei greske orda *βάθος* (*bathys*), «djupn» og *σκάφος* (*skaphos*), «skip».

Den første batyskafen var «FNRS-2», bygd i Belgia av Piccard. Batteridrivne, elektriske motorar sørgde for framdrifta.

Den andre batyskafen til Piccard var «Trieste», som vart kjøpt av den amerikanske marinen i 1957. I 1960 sette «Trieste» ein uslåeleg verdsrekord ved å dykke ned til botnen av Challengerdjupet, det djupaste punktet i Marianegropa, som blir rekna for å vere det djupaste punktet i verdshava.

## Sjå òg
*Djupvassfartøy

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Batyskaf|Batyskaf]]» frå ,  den 6. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Den amerikanske marine si skildring av dykket, med bilete (engelsk) 
*Ei anna skildring av dykket (engelsk)
Djupvasstermometer

**Djupvasstermometer** er eit termometer som er laga for å måla vasstemperaturen på forskjellige havdjupner. 

## Kjelder
*
Drivis

**Drivis** er oppbrekt havis eller breis som driv i sjøen med vind og straum. Når drivisen vert driven i lag til ein stor masse, vert det kalla **pakkis**. Vind og straum kan stuve opp isen og danne ryggar på opp til tre-fire meters høgd, noko som kan vere vanskeleg for isbrytarar å penetrere. Slike haugar vert kalla **iskoss**.

Eit **isflak** er eit stort stykke drivis som kan vere frå titals meter til fleire kilometer i diameter. Store isflak vet òg kalla **isfelt** eller **isflore**.

Drivisgrensa i nord strekkjer seg frå Newfoundland, kring 40 ºN, til sørspissen av Grønland og vidare til Jan Mayen, og ligg nordaust i Atlanterhavet på kring 70-75 ºN. I sør ligg drivisgrensa i Atlanterhavet på kring 40 ºN og i Indiahavet på 50–60 °S. Okhotskhavet ved nordkysten av Hokkaidō i Japan er det sørlegaste området på Den nordlege halvkula der ein kan sjå drivis frå polarstrøka.

I mange område, som Austersjøen, vil ein òg ha drivis om vinteren, men denne smeltar når det vert varmare vêr.

## Sjå òg
*Isfjell
*Polynya
*Sjøis
*Shelfis

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Drift ice|Drift ice]]» frå ,  den 6. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Drivtare

**Drivtare** er tare som vert kasta frå havet og opp på stranda, ofte i store haugar kalla tarevollar. Det er særleg med uvêra om hauten og vinteren at taren blir kasta opp på land. Vollane består hovudsakleg av opp til nokre meter lange, fleirårige stilkar av stortare (*Laminaria hyperborea*) og enkelte andre algeartar. *Værling* er drivtare som kjem inn på våren og sommaren, og som hovudsakleg består av dei eittårige «blada» til stortaren. 

I Noreg opptrer dritaren langs heile kysten, men størt innsig finn ein på Lista, Jæren og i Møre. Tidlegare vart drivtang mykje nytta som gjødsel. 

Som med annan tare og tareskogar, kan ein nytte drivtare til framstilling av alginat. Drivtaren og tangvollane har ein rik fauna av småkryp og innsekt som er næring for mellom anna strandfugl. 

## Kjelder
Dynn

**Dy** eller **dynn** er innsjøsediment som er danna gjennom utfelling og sedimentasjon av humus-kolloid frå vassmassane i dystrofe innsjøar. Vått dy har ein brunfarge og er eit utprega organisk sediment. Humusstoffa kjem frå nedslagsfelt til innsjøen.

## Kjelder
Dystrof innsjø

Ein **dystrof innsjø** eller **brunvassinnsjø** er ein innsjø med høgt humusinnhald. Den brune fargen til vatnet kjem av det høge humusinnahldet. 

Som regel har dystrofe innsjøar ofte særs låge konsentrasjonar av næringssalt, og har derfor liten produksjon av planteplankton. Innsjøtypen er utbreidd i Skandinavia. 

## Kjelder
*
Daudis

**Daudis** er eit omgrep nytta om restar av isbrear som har slutta å flytte på seg og som ligg i ro og gradvis smeltar bort. Etter at isen har smelta etterlet han eit bakkelandskap skapt av avleiringane frå isbreen. 

Isrestane kan stundom gje opphav til bredemde sjøar. Når daudis smeltar vert ofte nokre klumpar av isen dekte av sand og grus, som vert skyld ut av smeltevatnet. Når all isen til slutt er smelta, vert overflata ofte ruglete med små haugar og groper, ofte sirkelforma groper med små tjern kalla grytehol eller daudisgroper. Dette finn ein mellom anna i dei gamle istidsavsetningane rundt Gardermoen.

## Sjå òg
*Dødisgrop

## Kjelder
Dønning

**Dønning** er havbølgjer som har forplanta seg ut av området det vinden skapte dei. Dønningane er meir regelmessige enn vindbølgjene og har lang bølgjelengd i forhold til høgda. Det er observert dønningar med bølgjelengd på fleire hundre meter og dei kan forplante seg over store avstandar. Til dømes er det observert dønningar ved St. Helena i Sør-Atlanteren frå stormar i Nord-Atlanteren. 

Dønningane forplantar seg som regel raskare enn snøggleiken til uvêrssentra, og kan derfor ligge før og nå fram før uvêret som har framkalla dei. Dei kan derfor gje eit varsel om at det er uvêr på veg. Retninga dønningane kjem frå kan ein avgjere ut frå retninga på bølgjekammane. 

Bølgjeenergien til dønningane er som regel mykje høgare enn for vindbølgjer, og kan derfor vere farlege for store båtar og konstruksjonar til havs. Når bølgjeperiode nærmar seg ca. 20 sekund vil bølgjelengda typisk vere kring hundre meter, som til dømes er lengre enn ein borerigg. Ved ein periode på kring 20 sekund vil ein ofte kome inn i eigensvinginga til riggane, som dermed kan kome i stor rørsle, og sjølv om bølgjehøgda kan vere låg, og vêret elles fint, må ein i slike tilfelle stenge ned produksjonen til dønningane har minka. 

## Kjelder

*
Arnhild Skre

**Arnhild Skre** () er ein norsk journalist og forfattar, busett i Ytre Enebakk.

Skre er oppvaksen i Bergen, på Voss, Stord og i Gausdal, innan ho tok artium på engelsklinje med kunsthistorie og teikning på Lillehammer gymnas i 1971. Ho tok hovudfag i historie i 2003.

Skre var journalist i NRK Hordaland og Middagsstunden 1980 - 1982, og journalist og seinare redaktør i vekeavisa Dag og Tid 1984 - 1993. Frå 1993 har ho vore journalist og kommentarskribent i Aftenposten med ansvar for kulturstoff og universitetspolitikk. Skre har også gjeve ut ei rekkje bøker. Ho fekk Brageprisen 2011 i open klasse for biografien *Hulda Garborg. Nasjonal strateg*. Boka vart også kåra til Årets nynorskbok i 2011 av lesarane til Dag og Tid.

## Bibliografi
* *Innvandra mat* (1988)
* *Dagmammaer i dagslys* (1991)
* *Heltinner jeg har møtt* (2005)
* *La meg bli som leoparden : Ragnhild Jølsen - en biografi* (2009)
* *Hulda Garborg. Nasjonal strateg* (2011)
* *Formødrenes stemmer: Kvinneliv rundt stemmeretten* (2012, red. med Audgunn Oltedal)
* *Kald krigs kviskring: Barndom under den kalde krigen* (2017) ISBN 9788252193565
*  *Theodor Kittelsen – Askeladd og troll*  (2015) ISBN 9788203294143
* *Berge Furre : eit liv i rørsle*  (2022)
* *Årgangstekstar : journalistikk, essayistikk og litt forsking 1985-2020* (2022)

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* «Arnhild Skre» av Ottar Grepstad på ''Allkunne''
* Digitaliserte bøker av Arnhild Skre hjå Nasjonalbiblioteket
Walter Munk

**Walter Heinrich Munk** () er ein amerikansk oseanograf og geofysikar. 

Han vart professor i geofysikk ved University of California i 1954. Saman med Harald Ulrik Sverdrup utarbeida han den første praktiske metoden for bølgjevarsling. Han har gjeve banebrytande bidrag til teorien om havstraumar og har i tillegg arbeidd med tidvatn, havbølgjer, jordrotasjonen og fleire andre emne. 

Han vart utnemnd til æresdoktor ved Universitetet i Bergen i 1975.

## Kjelder
Fullsirkulasjon

**Fullsirkulasjon** er ein tilstand i ein innsjø om våren og hausten då heile vassmassen sirkulerer fritt. Ferskvatn har størt tettleik ved ein temperatur på 4 ºC. Temperaturen i overflatelaget er gjerne lågare enn 4 ºC om vinteren, og når eventuell is smeltar og temperaturen i overflata stig til kring 4 ºC vil **vårfullsirkulasjonen** starte og varer til det er danna ei termisk lagdeling i innsjøen, kalla sommarstratifikasjon. Utover hausten vil temperaturen i overflata vert gradvis avkjølt, og når temperaturen igjen kjem kring 4 ºC, startar **haustfullsirkulasjonen** og varer fram til temperaturen i overflata igjen er vorte under 4 ºC og dermed lettare. Dette fører etter kvart til vinterstagnasjon. 

Ein innsjø som har to slike fullsirkulasjonar kvart år vert kalla dimiktiske. 

Under vårfullsirkulasjonen er vassmassane fullstendig ustabil med same temperatur frå overflate til botn. I tillegg før vind på overflata til vertikale straumar eller turbulens som når heilt ned til botn. Fullsirkulasjonar er viktige for vasskvaliteten, sidan dei gjer det mogeleg med ei fullstendig utlufting av dei djupaste vassmassane i innsjøane. 

## Sjå òg
*Stagnasjon i limnologi

## Kjelder

*
Stratifikasjon i limnologi

**Stratifikasjon** er ein periode om sommaren og vinteren der vassmassane i ein innsjø er lagdelte. 

Under **sommarstagnasjonen** er vassmassane delte i eit varmt og produktivt lag kalla epilimnion, som ligg over eit kald, mørkt lag kalla hypolimnion. Denne lagdelinga om sommaren vert kalla sommarstratifikasjon. Denne termiske lagdelinga hindrar at vassmassane sirkulerer fritt, som dei gjer under fullsirkulasjonane om våren og hausten, og dei nedre vassmassane er då heilt avstengt frå kontakt med lufta.  Samanlikna med sommarstagnasjonen er vinterstagnasjonen prega av liten planteplanktonproduksjon i vatnet. Det kjem mellom anna av dårlege lystilhøve, særleg om innsjøen er dekt med is og snø, og låge temperaturar. 

I epilimnion produserer planteplankton og større undervassplanter organisk stoff, og dermed vert det frigjort oksygen. Planter og dyr, samt nedbryting av organisk stoff, nyttar noko av dette oksygenet, men på grunn av sirkulasjonen i vatnet vil oksygeninnhaldet i epilimnion vere om lag i likevekt med oksygeninnhaldet i lufta. Under vinterstagnasjonen er derimot oksygenproduksjonen liten, og det vert nytta langt meir oksygen enn det som vert produsert. I hypolimnion er det derimot berre oksygenforbruk og ingen gassutveksling med lufta. I grunne eutrofe innsjøar kan det derfor bli oksygenmangel. Her vert det òg ofte danna forskjellige gassar, som hydrogensulfid, i botnvatnet. I tillegg blir det rikt på næringssalt som vert frigjort gjennom nedbryting av organisk stoff. I oligotrofe innsjøar er tilførsel og nedbryting av organisk stoff i djupvatnet liten, og slike innsjøar har mykje oksygen og lite næringssalt både i epilimnion og hypolimnion under sommerstagnasjonen.

## Sjå òg
* Innsjøstratifikasjon

## Kjelder
Epilimnion

**Epilimnion** er det øvste laget i ein termisk lagdelt innsjø under ein sommarstagnasjon. Laget ligg over det djupare hypolimnion. Det er varmare og har typisk høgare pH, men mindre oppløyst oksygen enn hypolimnion.

Tjukkleiken på dette vasslaget vert i hovudsak bestemt av det arbeidet vinden kan utføre på vassflata. Det er òg fri utveksling av gassar mellom vatnet og lufta i dette laget. Sidan laget òg får mest sollys, inneheldet det mest planteplankton. Når dei veks og reproduserer seg, tar dei opp næringsstoff i vatnet, og når dei døyr søkk dei ned i hypolimnion, som gjer at epilimnion vert tømd for næringsstoff. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Epilimnion|Epilimnion]]» frå ,  den 6. september 2011.*
Innsjøstratifikasjon

**Innsjøstratifikasjon** er ei lagdeling av innsjøar i tre lag: 

# Epilimnion - toppen av innsjøen. 
# Metalimnion (eller termoklin) - det midtre laget som kan endre djupne gjennom dagen.
# Hypolimnion - botnlaget.

Den termiske lagdelinga av innsjøen syner til at temperaturen i forskjellige djupner i innsjøen og kjem av at vatnet endrar tettleik ved forskjellig temperatur. Kald vatn er tyngre enn varmt vatn og epilimnion består hovudsakleg av vatn som ikkje er så tungt som vatnet i hypolimnion. Ferskvatn er derimot tyngst når temperaturen er 3,94 &nbsp;°C.  

I tempererte regionar der innsjøar vert varma opp og avkjølte gjennom året, skjer det eit syklisk mønster med fullsirkulasjon i løpet av året, når det kalde vatnet på toppen av innsjøen søkk. Ein dimiktisk innsjø er ein innsjø som har fullsirkulasjon både om våren og hausten. 

Om lagdelinga av vatnet varer i lengre periodar er innsjøen meromiktisk. Grunne innsjøar kan vere ulagdelte, det vil seie at heile innsjøen vert erkna som epilimnion.

Oppsamlinga av oppløyst karbondioksid i tre meromiktiske innsjøar i Afrika (Nyossjøen og Monounsjøen i Kamerun og Kivusjøen i Rwanda) er potensielt farlege fordi dei kan få eit såkalla limnisk utbrot, der store mengder karbondioksid vert sleppt ut av innsjøen og erstattar oksygenet i området, slik at dyr og menneske i området vert kvelte. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lake stratification|Lake stratification]]» frå ,  den 6. september 2011.*
Étang

**Étang** eller **strandsjø** er eit grunt basseng eller ein grunn sjø som ligg mellom sanddyner og som langsamt vert fylt att med slam. Namnet vert særleg nytta langs sør- og vestkysten av Frankrike, som til dømes Étang de Berre. 

## Kjelder
Falklandstraumen

** Falklandstraumen** er ein kald havstraum som flyt nordover langs kysten av Atlanterhavet utanfor Patagonia så langt nord som til munningen av Río de la Plata, der han møter den varme Brasilstraumen ved 35-40 ºS. Straumen følgjer vassrørsla frå Vestavindsstraumen når denne rundar Kapp Horn og fører antarktiske isfjell nordover, stundom heilt nord til 35 ºS. Slik sett er han eit motstykke til Labradorstraumen i Nord-Atlanteren.  

Straumen er kalla opp etter Falklandsøyane.

## Kjelder
*
Åsulv Edland

**Åsulv Edland** () er ein norsk journalist. Han vart tilsett i NRK i 1970, og har arbeidd i opplysningsavdelinga i radioen og kortare periodar på distriktskontora til NRK i Bodø, Trondheim, Kristiansand og Vadsø. Frå 1976 har han vore tilsett i Dagsrevyen i NRK. Der har han arbeidd som reportar, programleiar i Dagsrevyen og vaktsjef i Dagsrvyen. Frå 1994 har han vore redaktør for Nordisk nyhetsutveklsing, ERNN.

Edland har eksamen frå Kristiansand Lærerskole i 1966, og han har teke eksamen i historie grunnfag og norsk mellomfag ved Universitetet i Trondheim. Edland har vore lærar på Bømlo 1966/67 og ved Orkdal gymnas i 1970.
Åsulv Edland har gitt ut bøkene *Haukelivegen - vegen vestover*, *Luftslottet* og han var redaktør for boka *EU og norsk landbruk*. Han var også medforfattar i boka *Det kommunale hamskiftet*.
Han var i 11 år leiar for laget *Vener av Det norske teatret*.

## Kjelder
Bladkompaniet

**Bladkompaniet AS** var eit norsk forlag som gav ut billegbokseriar, teikneseriar, vekeblader og generell skjønnlitteratur. Forlaget vart etablert den 2. september 1915. Den første utgjevinga var *[[Bladet Tidsfordriv|Tidsfordriv]]*. Bladet hadde kome ut med 21 nummer då forlaget vart stifta. Nummer 1-20 hadde ingen opplysningar om utgjevar. I nummer 21, som kom ut om lag ein månad før stiftinga stod det: «Utgitt av Bladkompaniet A/S»

Bladkompaniet vart oppkjøpt av Schibsted AS i 1999 og vart frå 2004 ein del av Schibsted Forlagene. Av Bladkompaniet sine publikasjonar var *[[Detektiv-Magasinet]]* den mest kjente.

Forlagssjef gjennom mange år var Finn Arnesen. Mellom dei mest profilerte forfattarane kan nemnast Rudolf Muus, Kjell Hallbing, Margit Sandemo og Synnøve Eriksen.
  
## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bladkompaniet|Bladkompaniet]]» frå , den 6. september 2011.* 
* *Wikipedia på bokmål gjev opp denne kjelda:*
** Finn Arnesen. *Fra Rudolf Muus til Margit Sandemo: 75 års folkelesning fra Bladkompaniet A.S*. Bladkompaniet, 1990 ISBN 82-509-2476-2
Wanganui-elva

**Wanganui River** ligg vest på Sørøya på New Zealand. Det er ei forgreina elv som renn mot nordvest i 55 km frå utløpa i Søralpane, og munnar ut i Tasmanhavet nær Lake Ianthe, 40 km sørvest for Hokitika.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wanganui River|Wanganui River]]» frå ,  den 6. september 2011.*
Whataroa-elva

**Whataroa-elva** (engelsk *Whataroa River*, stundom kalla *Wataroa River*) er ei elv sør i regionen West Coast på Sørøya på New Zealand. Kjeldene ligg i Søralpane, og elva renn mot nord og nordvest, gjennom busetnaden Whataroa på den austlege sida før ho når Tasmanhavet like sør for Abut Head. Elva har fleire tilførsler, som til dømes Perth-elva, og vert kryssa av riksvegen *State Highway 6* mellom Whataroa og Te Taho.

Rafting er ein populær turistaktivitet på elva. Tilgang til dei øvre delane av elva er anten til fots eller med helikopter.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Whataroa River|Whataroa River]]» frå ,  den 6. september 2011.*
George Deacon

Sir **George Edward Raven Deacon** () var ein britisk oseanograf og kjemikar.

Han var direktør for det britiske National Institute of Oceanography frå 1949 til 1971 og president i Den internasjonale assosiasjonen for fysisk oseanografi i perioden 1960-1963. Deacon deltok i Discovery-ekspedisjonane til Antarktis og har skrive mange avhandlingar om fysisk oseanografi, særleg om Sørishavet, som *The Hydrology of the Southern Ocean* (1937).

## Kjelder
Haff

**Haff** er eit namn på grunne strandsjøar eller lagunar langs sørkysten av Austersjøen. Dei er skilt frå havet av låge sandtangar, til dels med store sanddyner. Eit døme er Stettiner Haff.

## Sjå òg
*Nehrung

## Kjelder
Nehrung

**Nehrung** (frå tysk) er ein låg, langstrakt sandtange som avgrensar ein haff. Dei vert danna i le av oddar og nes eller andre framspring langs kysten som er utsett for erosjonspåverknad av bølgjer og dønningar, ein prosess kalla abrasjon. Det vert ofte danna sanddyner på ein nehrung som medverkar til å auke høgda på dei. 

## Kjelder
*
Frimann Clasen

**Claus Frimann Dahl Clasen** () var ein norsk visedikter, underhaldar og moromann i radioen sin  barndom. Han var kjend som  **Lyktemanden**.

Av yrke var Clasen assurandør og arbeidde i Storebrand. Seinare stifta han si eiga assuranseforretning. 

Då Kringkastningsselskapet A/S tok til med sendingar frå Telegrafbygningen i Oslo i 1925, vart Lyktemanden første moromann i norsk radio. Han fekk eit faste program på ein halv time ein gong i veka. Frimann Clasen skreiv ei mengde revyviser, helst under pseudonymet Lyktemanden.

Lyktemandens vekerevy heldt fram etter at NRK overtok all kringkasting i 1933. Programmet gjekk heilt til 1940. Det inneheldt  monologar, og satiriske og humoristiske viser om aktuelle hendingar. 

Frimann Clasen var svært produktiv. Han skreiv om lag 3&nbsp;000 viser for radio frå 1925 til 1940. I tillegg skreiv han ei stor mengd reklameviser, revyviser og slagertekstar. I 1947 trudde han at den totale produksjon var minst 10&nbsp;000 viser, vers og høvesdikt. 

I dag er han mest kjend som som opphavsmannen til «Lykkeliten», ein song han skal ha skrive då ein av hans eigne søner vart fødd.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Frimann Clasen|Frimann Clasen]]» frå ,  den 6. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Om Lyktemanden hjå MICs nettavis
*Teksta til ''Lykkeliten''
Landtunge

Ei **landtunge** er eit langstrekt nes danna av avsetningar. I den eine enden heng landtunga fast i land, medan den andre strekkjer seg ut i sjøen. Ei landtunge er ei form for sandbanke eller strand som utviklar seg ved abrasjon, som er bølgjer som verkar på kysten kring eit nes eller eit anna utspring. 

Stundom kan landtunga berøre kysten att eit stykke lenger borte og danne ein lagune innanfor landtunga. Slike lagunar vert kalla haff i Austersjøen og étang i Frankrike, der ein finn fleire slike.  Ved Austersjøen vert slike landtunger kalla nehrung. 

## Landtunger i verda

Den lengste landtunga i verda er Arabat-tunga i Azovhavet. Han er om lag 110&nbsp;km lang.

Farewell Spit på New Zealand er 32&nbsp;km og ein av dei lengste i verda. Denne ligg nordvest på South Island. 

Den kuriske landtunga utanfor kysten av Litauen og Kaliningrad oblast  i Russland, skil Den kuriske bukta frå Austersjøen, og er 98 km lang. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spit (landform)|Spit (landform)]]» frå ,  den 7. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Infiltrasjon i hydrologi

**Infiltrasjon** er eit omgrep nytta om vatn frå jordoverflata som trenger ned i grunnen. Det vert òg nytta om vatn i den umetta sonen som er i rørsle nedover mot grunnvatnet, og om vatn som trenger inn i avløpssystem og fortynnar kloakkvatnet.

## Kjelder
Jacques Piccard

**Jacques Ernest Jean Piccard ** () var ein sveitsisk oseanograf, djuphavsforskar, oppdagar og ingeniør. Han er kjent for å ha utvikla undervassfartøy som vart nytta for å utforske havstraumane. 

Han var ein av to personar som så langt (2011) har vore på det djupaste punktet i havet, 10 916 meter nede i Challengerdjupet i Marianergropa. Saman med den amerikanske løytnanten Don Walsh, tok han seg dit den 23. januar 1960 i undervassfartøyet USS «Trieste». Bragda vart på denne tida rekna som eit ledd i det teknologiske kappløpet mellom supermaktene USA og Sovjetunionen.

Han var son av forskaren Auguste Piccard og far til psykiater Bertrand Piccard.

## Verk
* Jacques Piccard og Robert S. Dietz: *Seven Miles Down*, Putnam, 1961  
* Jacques Piccard: *The Sun Beneath the Sea*, Scribner, 1971. ISBN 0684311011.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jacques Piccard|Jacques Piccard]]» frå ,  den 7. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Kaare Strøm (1902–1967)

**Kaare Strøm** () var ein norsk limnolog og reiste faget, som er læra om innsjøar og rennande vatn, som nytt universitetsfag i Noreg. Han vart den første norske professoren innan faget, og oppretta i 1946 Limnologisk institutt ved Universitetet i Oslo, i tillegg til at han markerte seg internasjonalt. 

Han tok doktorgraden i 1927 og vart professor i geografi ved Universitetet i Oslo i 1947, og frå 1962 i limnologi. Strøm studerte først ferskvassalgar, og seinare limnologi og geomorfologi. Han undersøkte dei fysiske og kjemiske tilhøva i dei norske innsjøane, samt termikken og geomorfologien deira, og leverte viktige bidrag til studiet av stagnerte vassmassar i det indre av fleire fjordarmar. Han arbeidde òg med spørsmålet om utviklinga av landoverflata i Noreg. 

Strøm var formann i Biologisk selskap frå 1934 til 1935, Norsk geologisk forening i 1944–1945 og Norsk geografisk selskap 1948–1949. Frå 1943 var han medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi, der han som 18-åring hadde fått publisert det første vitskaplege arbeidet sitt. Han døydde i 1967 under eit opphald som gjesteprofessor ved Århus universitet.

## Utgjevingar (utval)
* *The phytoplankton of some Norwegian lakes*, VSK Skr. I 1921 nr. 4, 1921
* *Norwegian Mountain Algae. An account of the biology, ecology and distribution of the algæ and pelagic invertebrates in the region surrounding the mountain crossing of the Bergen railway*, doktoravhandling, DNVA Skr. I 1926 nr. 6, 1926
* *Hvert fylke sit vaapen* i 1930, i BTid. 2.2.1939
* *Tyrifjord. A limnological study*, DNVA Skr. I 1932 nr. 3, 1932
* *Nordfjord lakes. A limnological survey*, ibid. 1932 nr. 8, 1933
* *Flakevatn. A semi-Arctic lake of central Norway*, ibid. 1934 nr. 5, 1934
* *Bessvatn and other lakes of eastern Jotunheim*, ibid. 1935 nr. 4, 1935
* *Land-locked Waters. Hydrography and bottom deposits in badly-ventilated Norwegian fjords*, ibid. 1936 nr. 7, 1936
* *Hadeland lakes. A limnological outline*, ibid. 1941 nr. 7, 1942
* *Lakes with stagnant deeps. The meromictic lake type in Norway and the question of measuring productivity hypolimnetic oxygen deficit*, DNVA Skr. I 1945 nr. 7, 1945
* *Mandatfordelingen ved stortingsvalg. En utregningsmåte som sikrer forholdsmessighet innen rammen av de nåværende grunnlovsbestemmelser*, 1945
* *Geophysiography. A synthesis of earth sciences*, DNVA Avh. I Ny serie nr. 4, 1962

## Kjelder
Kaare Strøm

**Kaare Strøm** kan vise til

*Kaare Strøm (1902–1967), ein norsk limnolog. 
*Kaare Strøm (1915–1982), norsk lengdehoppar og tresteghoppar. 
*Kaare Strøm (f. 1953), norsk statsvitar
Odd Henrik Sælen

**Odd Henrik Sælen** () var ein norsk oseanograf. Han arbeidde særskild med hydrografien i Norskehavet. 

Han tok doktorgraden i 1963 og vart professor i fysisk oseanografi ved Universitetet i Oslo i 1965. Frå 1978 var han professor i oseanografi ved Universitetet i Bergen. 

Sælen vart medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi i 1971. 

## Kjelder
Rennesnø

**Rennesnø** er eit snølag der snøen består av grove begerkrystallar eller rimkrystallar. Rennesnø gjer ofte snølaget laust, og fungerer derfor som eit glidelag når det oppstår eit snøras. 

## Kjelder
Sandur

**Sandur** er ei elveslette av sand og grus som er avsett føre ein isbre med smeltevatnet frå breen. Slike sletter er særleg vanlege på Island og Svalbard, men ein finn òg sandur i Noreg som vart danna mot slutten av den siste istida. Namnet kjem frå Skeiðarársandur på Island, som er ei brei sandslette på søraustkysten mellom Vatnajökull og havet. 

Isbrear inneheld store mengder silt og sediment, som vert fanga opp når dei eroderer mot underlaget. Smeltevatnet fører med seg desse sedimenta bort frå isbreen og avset dei på ei brei slette. Sedimenta er ofte sortert etter storleik, slik at dei finaste materiale, som silt, vert ført lengst bort, medan store steinar vil ligge nærast isbreen. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sandur|Sandur]]» frå ,  den 7. september 2011.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* NASA om Skeiðarársandur 
* Studie av sandurdanning på Vest-Grønland.
Talassologi

**Talassologi** (frå gresk θάλασσα, *thalassa*, 'hav' og -logi, 'lære') er eit omgrep for læra om havet. 

## Sjå òg
*Talassokrati
*Oseanografi
## Kjelder
Understraum

**Understraum** er ein havstraum som går under havoverflata og som har størst snøggleik i djupare vasslag, ofte nær botnen. Gjennom sund går det ofte understraumar i motsett retning av overflatestraumen, som i Den baltiske straumen eller gjennom Bosporussundet. I det ekvatoriale straumsystemet går det òg understraumar som Cromwellstraumen i Stillehavet. 

Ein kan òg ha understraumar langs strender ved havet. Dette kjem i hovudsak av straumar utover frå stranda av vatnet som er skylt opp på strendene av bølgjene (engelsk *undertow*). Styrken på desse understraumane er avhengig av kor store bølgjene er og til ein viss grad av dei lokale botntilhøva. Enkelte stader, særleg i Nord-Amerika og Australia, kan slike understraumar vere farlege, fordi dei badande kan verte trekt med utover. Sterke tidvasstraumar kan òg skape utovergåande understraumar som kan vere farlege for badande. 

## Kjelder
Vados

**Vados** er ei sone i jorda mellom jordoverflata og toppen av den freatiske sona, sjiktet der grunnvatn er ved atmosfærisk trykk. Vatn i den vadose sona har eit vassøyletrykk som er mindre enn atmosfærisk trykk og vert halde der av ein kombinasjon av adhesjon og kapillaritet. Om den vadose sona omhyllar jordsmonn vil vatnet i sona verte kalla jordfukt. I finkorna jord vil kapillariteten få porene i jorda til å bli heilt metta opp til vasspegelen ved eit trykk mindre enn det atmosfæriske. I slik jord er derfor den umetta sona den øvre delen av den vadose sona og ikkje lik den vadose sona som han ofte er. 

Vassrørsler i den vadose sona vert studert i jordfysikk og hydrologi, særleg hydrogeologi, og er viktig for jordbruk, transport av forureining og flaumkontroll. Richardslikninga vert ofte nytta for å matematisk skildre vasstraumen, som er delvis basert på Darcy-lova. 

## I geologi
I geologi vert omgrepet vados nytta om vatn i undergrunnen som stammar frå nedbør. Det motsette er juvenil.

## Sjå òg
*Grunnvatn

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vadose zone|Vadose zone]]» frå ,  den 7. september 2011.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*  
*
Malstraum

Ein **malstraum** er ein stor straumvirvel der tidvatnet «mel» sjøen rundt. 

Her til lands er den mest kjende malstraumen mellom Moskenesøya og Høgholmene i Lofoten, kalla Moskenesstraumen. Ordet vert òg nytta om tidvasstraumar som forsterkast i tronge fjord- og elvemunningen, som til dømes Saltstraumen. 

Lekamar som kjem inn i ein malstraum vert trekt mot midten av vassvirvelen og sogen ned under vassflata. Straumane kan stundom få særs høge snøggleikar og det kan då vere ein risiko og opphalde seg i vatnet. 

## Kjelder
*
Falljøkel

Ein **falljøkel** eller **hengebre** er ein isbre som heng ut over stup. Derfrå kan isblokker kan rase ut eller gli ut i havet. Når isen glir ut seier ein at isbreen kalvar. 

## Kjelder
Hamnetid

**Hamnetid** er talet på timar og minutt som må leggast til klokkeslettet for kulminasjonen til månen for å få det omtrentlege klokkeslettet for flod på ein viss stad. Hamnetida varierer sterkt frå stad til stad, og er til dømes i Oslo 4 timar og 50 minutt, i Stavanger 9 timar og 46 minutt og i Bodø 12 timar og 17 minutt. 

## Sjå òg
* Tidvatn

## Kjelder
*
Ingolf-ekspedisjonen

**Ingolf-ekspedisjonen** var ein dansk havforskingsekspedisjon med kryssaren «Ingolf». Kommandør ombord var Carl Frederik Wandel. Somrane 1895 og 1896 undersøkte dei Davissundet og farvatna mellom Grønland og Island og vidare nordover til Jan Mayen.

## Kjelder