Monoftongering

**Monoftongering**, også kalla «diftongforenkling», er eit lingvistisk fenomen for vokallydar der diftongar går over til monoftongar i visse høve. Nokre døme er /ei/ til /e/ (som «stein» til «sten») eller /øy/ til /ø/ (som «øyre» til «øre») på norsk.

## Norsk
På norsk har fenomenet tyngdepunkt i Nord-Østerdal og langs svenskegrensa på Austlandet, det vil seia at fenomenet er spreidd utover dette området men ikkje gjelde like sterkt overalt. 

Det vanlegaste er at ord som *stein* blir til *sten* og at *aust* blir til 'øst'. Meir drastiske døme er at ord som *nei* blir til *næ* eller at *veit* blir til *væt* (eller den svært utbreidde *vet*).

## Engelsk

Nokre dialektar av engelsk er prega av monoftongering. På skotsk engelsk kan til dømes , som i *pay*, omdannast til monoftongen [e]. I USA opptrer fenomenet særleg i sørstatsengelsk og i afrikansk-amerikansk daglegtale, som monoftongering er ein av dei viktigaste markørane for. I begge desse formene pleier ein til dømes å uttala diftongen  som i *eye* som ein lang monoftong, [äː].

I Received Pronunciation finst ein prosess kalla *smoothing* der ein diftong følgd av schwa (eller moglegvis trykksvak /ɪ/) går gjennom ei rekke forenklande endringa.

Fyrst kan ein diftong endra seg til ein monoftong ved at den andre delen forsvinn og den første blir noko forlenga: . Vokalane  og , som vanlegvis blir uttalt noko diftongisk (nær ), kan gå gjennom den same endringa og bli realisert som .

Deretter kan den påfølgjande schwa-lyden slutta å danna si eiga staving og i staden danna ein ny diftong med den føregåande monoftongen. I nokre høve kan så denne diftongen monoftongerast att. Dermed kan dei opphavlege rekkjene  og  enda opp som lydane  og . Eit ord som *our*, med standarduttale , blir ofte uttalt som  (to stavingar eller ein diftong), eller som ein monoftong . Ordet *fire*  kan også reduserast til  eller .

## Historiske døme
Gresk har gått gjennom monoftongering fleire gonger i historia. Til dømes blei diftongane  monoftongert til  rundt 400-talet f.Kr., og diftongen  blei monoftongert til  i koinegresk-perioden.
Dermed blir ordet for 'og', και (kai) uttalt /ke:/ og 'kvar', ὅπου (opou) uttalt /ˈo.pu/.

På tysk har den såkalla *frühneuhochdeutsche Monophthongierung* vore særleg viktig for dagens standardspråk. Denne monoftongeringa endra diftongane *ie* [iə], *uo* [uə] og *üe* [yə] til høvesvis *ie* [iː], *u* [uː] og *ü* [yː]:

Ein har halde på digrafen «ie» i skrift sjølv om ein uttaler han som ein monoftong.

Monoftongeringa i høgtysk byrja i sentrum av det tyskspråklege området på 1000-talet. Bairiske og alemanniske dialektar i sør gjekk ikkje gjennom denne monoftongeringa, og desse språkformene har dermed halde på dei eldre formene.

Fransk har gått gjennom ei monoftongering som gjer at digrafen , som i ordet *faire*, tidlegare stod for ein diftong men no representer lydane  eller . Gjennom den same prossessen har digrafen  og trigrafen , som i *pauvre* og *beau*, kome til å representera monoftongen .

## Kjelder


**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Monoftongering|Monoftongering]]» frå ,  den 25. mai 2021.*  
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Monophthongization|Monophthongization]]» frå ,  den 25. mai 2021.*