open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Falster

**Falster** er ei dansk øy. Ho har eit areal på 514 km² og eit folketal på 43&nbsp;537, der 40 % bur i den største byen på øya, Nykøbing Falster. På øya finn ein òg det sørlegaste punktet i Danmark, Gedser Odde.

Ho er forbunde til Sjælland i nord via to bruer - Faröbruene er ein del av europaveg E47 frå København (og Helsingborg) til Lübeck (og vidare til Hamburg). E47 held fram via ein tunnell under Guldborgsund og vestover til naboøya Lolland. Frå her går det ferje vidare til Tyskland, men planar er lagt for at Femern Bælt-brua skal erstatte ferja. Bygginga av brua skal starte i 2008, og ho skal stå ferdig i 2015, då med ei lengd på 19 km. Farøbrua går til den litle øya Farø, og frå her går det ei ny bru vidare til den austlege naboøya Møn.

Det er to andre brusamband til Lolland, Guldborgsundbrya i den nordlege enden av sundet, og Frederik IX-bru ved Nykøbing Falster. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Falster|Falster]]» frå ,  den 25. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
*Kart over Lolland og Falster
Handfesting

**Handfesting** er eit dokument som seier korleis ein konge ønskjer å styre landet.

Handfestingane hadde i Danmark tradisjon lang attende i mellomalderen.  Gjennom handfestinga fekk riksforsamlinga garantiar for korleis kongen ville styre før dei valde han til konge.  Handfestinga slo fast pliktene til kongen og rettane til undersåttane, og gjennom handfestinga kunne riksrådet òg sikre seg medråderett i styringstida til kongen.

Kristian I var den første norske kongen som utarbeidde ei handfesting etter at det norske riksrådet valde hand til konge i juni 1449.  Noreg hadde då ei tid hatt felles konge med Sverige og Danmark.  Både Sverige og Danmark var valkongedømme, slk at riksrådet hadde tradisjon for å krevje ei handfesting av kongen.  I Noreg gjekk derimot retten til krona i arv, slik riksrådet ikkje kunne krevje handfestingar av kongen.  Når kongen likevel sette opp ei handfesting, hadde det samanheng med at det var to kandidatar til krona, dansken Kristian og svensken Karl Knutson, og begge sette opp ei handfesting for å sikre seg støtte i riksrådet.

Etter at Noreg mista riksrådet i 1536, var det berre lagt fram handfesting for det danske riksrådet, som stod for kongevalet.  Dei danske kongane var like fullt medvitne om at dei etter norsk lov hadde arverett til den norske krona, og at rettane det danske riksrådet hadde i Noreg, ikkje var sjølvsagde, men avhengig av at dei valde ein konge med arverett til den norske krona.

Den siste dansk-norske handfestinga vart sett opp av Fredrik III i 1648.  Tolv år seinare vart eineveldet innført, og kongen fekk arverett til krona.

## Kjelder
* Geir Atle Ersland og Hilde Sandvik: *Norsk historie 1300—1625*  Det Norske Samlaget 1999  ISBN 82-521-5545-6
* Ståle Dyrvik: *Norsk historie 1625—1814*  Det Norske Samlaget 1999  ISBN 82-521-5546-4
Kollegium

**Kollegium** (latin *collegium*) er ei samling personar som i fellesskap styrer eller samarbeider om noko, ofte innan eit bestemt akademisk eller byråkratisk fagfelt. Eit medlem i eit kollegium blir kalla **kollega**. 

## Kollegium i antikken
Kollegium var vanlege i Romarriket i antikken. Folk som dreiv med handel danna ofte kollegium saman for å samarbeida. Var ein medlem i eit kollegium hadde ein fordelar gjennom at ein kunne styra marknaden saman, og til dømes unngå konkurranse frå andre. I tillegg fanst det religiøse kollegium av prestar.

Eit anna døme er kollegium i republikken og utover i keisartida. Kollegium på lokalnivå i Roma var utbreidde i republikken, nokre kollegium hadde offentlege arbeidsoppgåver som tilsyn og sløkka eventuelle brannar. Brann skjedde ofte, og kunne få store konsekvensar. I tillegg kunne dei ha oppsyn med vassforsyninga til området dei hadde ansvar for, i tillegg til kornforsyninga. Desse kollegiuma hadde også religiøse oppgåver tilknytte lokalsamfunnet. Eit problem i seinrepublikken var at kollegiuma også fungerte som lokale opprørsleiarar blant lokalbefolkninga. Dette gav problem for det øvste sjiktet i samfunnet, som var i eit klart mindretal i forhold. 

I år 7 f.Kr omorganiserte Augustus kollegium, trulig grunna problema med opprør. Kollegiumet heitte *[[vicomagistri]]*, og hadde tilknyting til lokale *vico* (frå latin), «nabolag», i Roma. Vicomagistri hadde ansvar for kulten *lares compitales*, festivalen *ludi compitales* og tilbedinga av keisarkulten Augustus genius, *[[Genius Augusti]]*. Det eittårige embetet var nesten utelukkande besett av frigjevne slavar. Dette var nytt, og endra kollegiumstrukturen.

## Sjå òg
* College

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Kollegium|Kollegium]]» frå ,  den 11. august 2025.*
Femø

**Femø** er ei dansk øy nord på Lolland. Øya dekkjer eit areal på 11,38 km². Femø har 154 innbyggjarar (2005).

Kvart år sidan 1971 har kvinner reist og hatt feriar i lag på nordaustsida av øya. I starten var det kvinner frå alle delar av kvinnerørsla, men dei siste åra har det stort sett vore lesbiske kvinner, sjølv om alle kvinner er velkomne. Dei fleste vekene er berre for danske kvinner, men kvart år har ein ei «internasjonal» veke med kvinner frå heile Europa. I 2005 valde ein å opna leiren for transvestitt-kvinner. 

Kvar sommar kjem meir enn 250 kvinner til ***Kvindelejren***, som varer 8-9 veker kvar sommar, der ein byggjer opp leiren med telt, kjøken, bar, barnetelt og fire sovetelt den første veka. Gjennom sommaren har kvar veke sitt tema, som t.d. ei barneveke, ei sportsveke osv. 

## Bakgrunnsstoff
* Kvindelejren 

## Kjelde
Jordebok

Ei **jordebok** er eit register over landeigedommar som er eigd av ein person eller ein institusjon - det vil seie eigedommane i eit jordegods. Jordebøker frå mellomalderen er ei viktig kjelde til kunnskap om gamle eigedomstilhøve, busettingssoge og tyding av stadnamn.

## Norske jordebøker
I Noreg vart kyrkja gjennom mellomalderen den største jordeigaren. Kyrkjegodset var ikkje samla på ei eigarhand, det var mange kyrkjer og bispestolar som alle kunne eige jordegods. Derfor finst det heller ikkje nokon samla oversikt over eigdedomane som høyrde til kyrkja.

Dei viktigaste registra over kyrkjeeigedom i Noreg er
* Aslak Bolts jordebok (ca 1433)) med oversikt over eigedommar som høyrde til erkesetet i Nidaros, trykt utgåve 1852 og 1997 (Riksarkivet).
* Gautes jordebok frå 1491, ikkje fullført, trykt utgåve 1926 (Riksarkivet).
* Olav Engelbrektssons jordebok (1533) med oversikt over St. Olavs det vil seie erkebispestolens, jord over heile landet og kongens jord i Skogn, Verdalen, Frosta og Gauldalen, trykt utgåve 1926 (Riksarkivet).
* *Jordebok for Nordmøre futedøme*, Landkommisjonen, 1661. Trykt utgåve: Bruns bokhandels forlag, 1971.

## Sjå òg:
* Matrikkel
* Norske Gaardnavne
Wicca

**Wicca** er ein nyheidensk religion basert på naturdyrking, rituell magi og gamle britiske tradisjonar. Wicca-tilhengjarar identifiserer seg gjerne med hekser (eng. *witch*) og trur ofte på éi gudinne (tradisjonelt Trippelgudinna) og ein gud (tradisjonelt Guden med horn). 

Det finst mange former for wicca. Omgrepet kan dekka alle slag moderne religionar som byggjer på europeisk heksekunst, på religionane utforma av britane Gerald Gardner eller Alex og Maxine Sanders på 1960-talet, eller på fleire gudinne-retta nye religionar utvikla i USA på 1960- og 1970-talet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wicca|Wicca]]» frå , den 2. august 2009.* 
* wicca.no  lese 2. august 2009
 

## Bakgrunnsstoff
* http://wicca.no
Fyn

**Fyn** (fleire andre språk *Funen*) er den tredje største øya i Danmark etter Sjælland og Vendsyssel-Thy. Fyn ligg sentralt plassert i landet og har eit folketal på om lag 447&nbsp;000 innbyggjarar (2006). Den største byen er Odense, som er forbunde med sjøen via ein kanal, sjølv om denne sjeldan er i bruk. Skipsverftet Odense stålskipsverk ligg utanfor sjølve byen. 

Fyn høyrer til det administrative området Region Syddanmark. Frå 1970 til 2006 var Fyn ein del av Fyn fylke, som òg inkluderte øyane Langeland, Ærø, Tåsinge og fleire mindre øyar. 

Fyn er forbunde med Sjælland via Storebæltbrua, som kan ta både bilar og tog. Storebæltbrua er eigentleg to bruer, ei låg bru som knyter Fyn til den mindre øya Sprogø midt i Storebælt, og ei lang hengebru resten av vegen til Sjælland. Hengebrua var den neste største i verda i sitt slag då den opna. Frå Fyn til Sprogø brukar toga ei bru som går parallelt til den låge brua, og er konstruert på liknande måte. Ein togtunnel knyter Sprogø i lag med Sjælland. 

To bruer knyter Fyn til det danske fastlandet, Jylland. Den første vart konstruert på 1930-talet, like før den andre verdskrigen for både bilar og tog. Den andre, ei hengebru, vart konstruert på 1970-talet og tar berre bilar. 

Bortsett frå Odense, ligg dei andre større byane langs kysten. Desse er Kerteminde (NØ), Nyborg (Ø), Svendborg (S), Fåborg (SV), Assens (V), Middelfart (NV) og Bogense (N).

Fyn er kjend for å vere fødestaden til Hans Christian Andersen og komponisten Carl Nielsen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Funen|Funen]]» frå ,  den 25. mars 2007.*
Fanø

**Fanø** er ei dansk øy, rett utanfor Esbjerg. Ho er eigentleg ein sandbanke, og ein er avhengig av å sikre ein jamn vegetasjon, særleg av gras og lyng, for at ho ikkje skal eroderast bort av vind og bølgjer.

Det er to tettstader på øya, Nordby og Sønderho. Dei to stadane har i minst to hundrår hatt ein feide, som i dag er vennskapeleg, men som like fullt kan merkast. Nokre av dei eldste innbyggjarane i Nordby har aldri vore i Sønderho, sjølv om det berre er nokre få kilometer mellom dei. Fanødrakta, den lokale folkedrakta, har ein variant i kvar av dei to stadane.

Mellom Nordby og Sønderho ligg Rindby, som i mellomalderen var kyrkjestad for Nordby sogn, men som no har svært få fastbuande og for det meste består av turistanlegg, spesielt ved Rindby Strand.

Dei fleste av husa i Sønderho er bygd mellom 1600- og 1800-talet, og har stråtak. Dette, kombinert med velhaldne hagar, gjer staden svært pittoresk. Sønderho er den staden i Danmark som har flest freda hus. Moderne ferieanlegg er vert plassert i utkanten slik at dei ikkje skjemmer landsbyen sin utsjånad, og det er til og med restriksjonar på bruk av firmalogoar på butikkar slik at det gamle preget vert verna.

Nordby har eit noko meir urbant preg, men bygningane er òg der stort sett frå 1800-talet eller tidlegare. Denne skilnaden skuldast at Nordby har ferjesamband til Esbjerg og er administrasjonsstad for øya, og dermed har andre behov og andre økonomiske føresetnadar.

Fanø har ei sandstrand som går rundt nesten heile øya. Ho er svært brei og fast, og det er derfor mogeleg å køyre bil langs stranda mellom Sønderho og Rindby, i staden for å bruke vegen som går tvers over øya. Stranda gjer øya til ein populært feriestad, spesielt for tyske og norske turistar.

Fiske og sjøfart har tradisjonelt vore dei viktigaste næringsvegane på øya, og Fanø sin handels- og fiskeflåte var tidlegare av dei største i Danmark. I nyare tid har turisme vorte den største inntektskjelda.

Det er ferjesamband med mange avgangar mellom Fanø og Esbjerg.

## Bakgrunnsstoff
* Fanø kommune
* Fanø Turistbyrå
Fejø

**Fejø** er ei dansk øy like nord for Lolland. Ho dekkjer eit areal på 16 km² og har 611 innbyggjarar (2005). Fejø har to tettstader, Vesterby og Østerby.
Brorpart

**Brorparten** var den arveluten som etter gammal rett gjekk til ein bror ved eit arveskifte. **Søsterparten** var halvdelen av brorparten.

Ved arveskifte i Noreg vart skiftekostnader, gjeldskrav og gravferdskostnader dekte før arven vart gjort opp mellom arvingane. Ein attlevande ektefelle skulle ha sin halvdel av eit bu med felleseige før arven vart delt. Etter lova skulle attlevande ektefelle arve ein brorpart i arvebuet, men praksis viser at det sjeldan vart etterlevd. Arvebuet vart delt berre mellom attlevande slektningar.
  
Etter gammal norsk, svensk, dansk og slesvigsk rett gjaldt den hovudregelen at mann tok dobbelt lut mot kvinne, jamfør Kristian den femtes norske lov 5-2-29. Regelen vart avskaffa i Sverige ved forordning 19. mai 1845, i Danmark ved lov av 21. mai 1845 og i Noreg ved arvelova av 31. juli 1854.

## Kjelder:

* Chr. IV Norske lovbog IV. Arvebolk Cap. VII 
* Norske Lov 5-2-19 og 5-2-29
Læsø

**Læsø** er den største øya i Kattegat. Øya ligg om lag halvvegs mellom Frederikshavn og Göteborg, ca 19 km frå nordvestkysten på Jylland og høyrer til Læsø kommune i Danmark. Øya og kommunen har eit areal på 114 km² og 2&nbsp;058 innbyggjarar (2007). Senteret på øya og i kommunen er byen Byrum.

Læsø er knytt til fastlandet med ferje mellom Frederikshavn på Jylland og Vesterø Havn på Læsø. Øya har òg ein liten flyplass med samband til Anholt og Roskilde.

Saman med Anholt høyrer Læsø til det danske «ørkenbeltet». Om sommaren regnar det så lite på øya at bekkar og småvatn delvis tørkar inn.

På Læsø gjekk gardane før i tida i arv til kvinnene, fordi mennene levde av å segle. Noko tilsvarande hadde ein på øya Lésvos i Hellas.

Læsø sin gamle gardar er kjend for sine særprega tangtak.

Grunnvatnet på Læsø har stundom opp mot 15 % salt, og saltet samlar seg naturleg i flate salt-enger på varme sommardagar. Saltet vart utvunne ved damping i hundrevis av *saltsyderier*, med trevirke som brensel. Trehogsten førte etter kvart til at øya vart avskoga. Sandstormer gravla landsbyar på øya, og saltutvinninga vart forbode i 1652. Men sidan slutten på 1980-talet har saltutvinninga starta opp igjen i liten skala, som arkeologisk forsking og turistattraksjon. Saltet har vorte svært populært, og vert no seld for høge prisar.

## Bakgrunnsstoff
*Heimeside
Langeland i Danmark

**Langeland** er ei dansk øy mellom Storebælt og Kielbukta. Øya har eit areal på 284&nbsp;km² og eit folketal på om lag 14&nbsp;000. Øya produserer korn, og er kjend som eit ferieområde.

Rudkøbing er den største tettstaden på øya, og av andre tettstader finn ein Bagenkop, Lohals, Spodsbjerg, Tranekær og Tullebølle. Langeland er landfast med Fyn via ei bru frå Rudkøbing til Siø, og ei demning frå Siø til Tåsinge, som igjen er forbunde med Svendborg med ei bru. Det går òg bilferjer til Lolland, Ærø og Strynø.

Tidlegare gjekk det òg ei ferjerute mellom Bagenkop Sydlangeland og Kiel i den tyske delstaten Schleswig-Holstein. Denne vart nedlagt i 2003, etter fleire redningsforsøk. Ferjeruta var viktig for turistnæringa i området. Det økonomiske grunnlaget forsvann då den tollfrie handelen i EU tok slutt.

Øya var tidlegare delt inn i tre kommunar, men frå 2007 vart desse slått saman til Langeland kommune.
Lolland

**Lolland** (tidlegare stava *Laaland*) er den fjerde største øya i Danmark med eit areal på 1&nbsp;243 km². Ho ligg i Austersjøen. Lolland er delt i to kommunar; Lolland kommune og Guldborgsund kommune.

Den høgaste toppen på heile øya er berre 25 meter høg, og var ein viktig stad for kommunikasjon for tyskarane under den andre verdskrigen. Toppen ligg like utanfor landsbyen Horslunde. Tidlegare voks det raudbete på øya. 

Den største tettstaden på Lolland er Nakskov, med 15&nbsp;500 innbyggjarar. Andre tettstadar er mellom anna Maribo, Sakskøbing (som var hovudstad i Danmark i ein toårsperiode på 1400-talet) og Rødby.

Styresmaktene i Danmark og Tyskland planlegg å knyta Lolland til den tyske øya Fehmarn via Fehmarnbæltbrua. E47 frå København kryssar Guldborgsund mellom Lolland og Falster via ein moderne tunnel, men motorvegen endar for tida ved Rødby, der ei ferje tar bilane over til Fehmarn. To eldre bruer går òg over sundet mellom Lolland og Falster, Frederik IX-brua og Guldborgsundbrua nord i sundet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Lolland|Lolland]]» frå ,  den 25. mars 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Kart over Lolland og Falster
Lyø

**Lyø** er ei dansk øy som ligg sør for Fyn. Øya dekkjer eit areal på 6 km² og har 140 innbyggjarar. Ein kan nå øya med ferje frå Faaborg og Avernakø.
Mandø

**Mandø** er ei dansk øy i Vadehavet. Ho dekkjer eit areal på 7,63 km² og har omkring 60 innbyggjarar. Mandø er forbunde med fastlandet Jylland når det er fjøre, men denne er berre tilgjengeleg for traktorarar. Det har hendt at vanlege personbilar har sett seg fast. 

Busetnaden på øya er stort sett samla i Mandø By, som ligg på den høgaste delen av øya. Frå Mandø går det om sommaren turar med traktor til Korresand, som er ein sandbanke mellom Mandø og Rømø. Denne er som regel oversvømd ved flo, men ved fjøre er han nokre kilometer lang. 

Hovudnæringane på Mandø er hovudsakleg jordbruk og turisme. 


Mandø Museum.1.jpg|Mandø Museum
Mandø.10.jpg|Sauer på Mandø
Mandochurch.jpg|Mandø kyrkje
2013-07 Mandø traktorbuss.jpg|Mandø traktorbuss


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Mandø|Mandø]]» frå ,  den 25. mars 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Jegindø

**Jegindø** er ei lita dansk øy i den vestlege delen av Limfjorden. Øya er ein del av Struer kommune (fram til 2007 Tryholm kommune).

Sjølve øya er cirka 6 kilometer lang og 3 kilometer bred. Ho har ingen høgdepunkt, skogar, vassløp eller vatn. Det samla areal er 7,96 km², og innbyggjartalet ligg på cirka 540.

Øya har ei kyrkje, ei hamn, ein skule, eit eldresenter, eit misjonshus og enkelte butikkar som bank og kjøpmann. Hovudnæringane er fiskeri og landbruk.
Fur

**Fur** er ei lita øy i Limfjorden - like nord for Salling med 912 innbyggjarar (2006). Øya har eit areal 22&nbsp;km², og fram til 1860 voks det ikkje skog på øya. I dag er derimot øya dekt av skog fleire stader. I sør er øya låg og frodig, medan det i nord er høgare lyngkledde åsar.

Øya er lokalt kjend for førekomstane av diatomitt, i Danmark kalla «moler». Jakt på fossil er ein populær aktivitet på øya, og ein kan finne fossil i moler som er meir enn 55 millionar år gamle.

## Bakgrunnsstoff
** Fur Portalen
** Fursund turistforening
Masnedø

**Masnedø** er ei dansk øy mellom Sjælland og Falster. Øya har eit areal på 1,68 km² og 156 innbyggjarar. Ein kan kome til Masnedø via Masnedsund bru frå Sjælland, eller via Storstrøm bru frå Falster. Dei to bruene danna tidlegare ein hovudveg for bilar og jarnbane mellom dei to større øyane, men i dag tar Farøbruene seg av det meste trafikken over sundet.

I 1912 vart det bygd ei militær festning på øya. Festninga var noko av det første tyskarane tok i 1940 då dei invaderte Danmark. I 1974 vart festninga lagt ned, og omgjort til eit kunstgalleri og som ein stad for musikkfestivalar.
Langeland

**Langeland** er eit stadnamn fleire stader:
* Øya Langeland i Danmark
* Langeland på Stord

## Langeland som etternamn
* Henrik H. Langeland, norsk forfattar
* Hallgeir H. Langeland, norsk politikar
Ytraberget

**Ytraberget** er ei halvøy i Hafrsfjord i Sola kommune. 
Ytraberget heng saman med Indraberget, mellom Sørnesvågen og Grannesvågen. Harald Hårfagre (ca 865-ca 933) fullførte samlinga av Noreg til eit rike ved Slaget i Hafrsfjord, og dei siste motstandarane flykta opp til bygdeborga på Ytraberget mot slutten av slaget. Bygdeborgen på Ytraberget er nemnt i Snorres kongesagaer Heimskringla, det var truleg her agderkongen Kjøtve den rike søkte tilflukt før han rømde vidare nedover Jæren. På toppen av berget er det eit platå på ca 100 x 50 m. Det er dette som er selve bygdeborgen. Eit særtrekk ved Ytraberget er de tre, kanskje fire, små tuftene på om lag 8 x 5 m. Ein bautastein med Kong Olavs signatur blei reist på toppen av Ytraberget ved 1100-årsjubiléet til slaget i Hafrsfjord i 1972. Det er gode bade- og fiskemulegheiter ved Ytraberget.

## Bakgrunnsstoff
*Arkeologisk Museum i Stavanger om Ytraberget 
*http://www.sola.kommune.no/lokalhistorie/Sola%20Historielag/IndexSHL.htm
Indraberget

**Indraberget** ligg på Røyneberg i Sola kommune. Det heng saman med Ytraberget, og skil Grannesvågen og Sørnesvågen i Hafrsfjord. Dette området har fylkes rikaste kalkfloraflora.Det er også rike funn frå fortida på Indraberget. Området er veleigna til å gå på korte turar, og det er flittig brukt av barn og vaksne.

## Referansar
Mors

**Mors** eller **Morsø** er ei 367,7 km² stor øy i Limfjorden i Danmark. Den største byen på øya heiter Nykøbing Mors. Mors er forbunde til Thy via Vilsundbrua, og til Salling i søraust via Sallingsundbrua.

Geologisk er Mors ei verd i seg sjølv, og her kan ein utforske «verda» 60 millionar år tilbake, og die enorme kreftene som var med på å danne øya i dag. Naboøya Fur er kjend for førkomstane av diatomitt, lokalt kalla 'moler'.

## Bakgrunnsstoff
* Mors Tourist
Øya Nyord

**Nyord** er ei lita øy nord for Møn med eit areal på 4,99 km². Sidan 1968 har øya vore landfast med Møn via ei demning og ei låg bru. Nyord Enge aust på øya er kjend som eit av dei beste fugleområda i Danmark. 

I 1900 var innbyggjartalet i den litle landsbyen vest på øya om lag 360, men i dag er det berre 50 igjen (2005). 

Då øya i 1845 vart eit sjølvstendig sokn vart det òg bygd ei kyrkje, ein særprega åttekanta bygning av arkitekt Otto M. Glahn med Frederiksberg kyrkje som førebilete. Kyrkja fekk i 1983 eit Demant-orgel frå 1870. Orgelet kom frå Pårup kyrkje ved Odense på Fyn.

Under svenskekrigane var øya mellom anna tilfluktsstad for Svend Gjønge og folka hans før dei vart sende bort av lensmann Christoffer Lindenow, som frykta svenskane si overmakt. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Nyord|Nyord]]» frå ,  den 9. desember 2017.*
Saltholm

**Saltholm** er den 21. største øya i Danmark, og ligg i Øresund 5 kilometer aust for Amager og om lag 12 kilometer frå Rådhuspladsen i København. Øresundssambandet passerer øya om lag ei kilometer mot sørvest, der det er bygd ei kunstig øy, Peberholm, for å knyte saman undervasstunnelen frå Amager med brua over resten av Øresund.

Saltholm er på 16&nbsp;km² og ikkje høgare enn 1-2 meter over havoverflata. Når det er stormflod, vert øya oversvømd. Det veks så godt som ingen tre på øya, som sidan sidan mellomalderen stor sett har vorte brukt som beiteland. Om lag 1&nbsp;000 kyr beitar på øya om sommaren. Plantelivet er rikt og omfattar mellom anna blå iris, legeurtane bulmeurt og hjartespam og den sjeldne øresundshønsetarm. Dette førte i 1983 til at øya vart freda, og dei planane som låg føre om ein ny flyplass på øya vart lagt vekk. 

Øya har det rikaste fuglelivet i Danmark. I trekktida kan øya trekke til seg om lag 70&nbsp;000 fuglar. 18&nbsp;000 par fuglar ynglar kvart år på øya, som òg har den største kolonien av ærfuglar i landet. I tillegg har ein liten selkoloni tilhald her.

## Saltholms soge

Saltholm er nemnd for fyrste gong i skriftlege kjelder i kong Valdermars jordebok, omkring år 1230, der det går fram at Valdemar Sejr skjenka øya til roskildebispen Niels. Saltholm vart i 1873 seld av den danske staten til bønder på Amager, og er i dag eigd av om lag 200 andelseigarar. Det har vore faste busetnadar på øya siden mellomalderen, men i 2002 hadde øya berre tre faste innbyggjarar. I åra 1919 til 1936 hadde øya ein skulebygning.

På øya har det vore teke ut kalkstein som vart brukt til mørtel, særleg til gjenoppbygginga av København etter dei omfattende brannane på 1700-talet. Det ervervsmessige uttaket av kalkstein tok slutt i 1935.

Under pestepidemien i 1709 vart Saltholm brukt som karantenestasjon. Alle utlendingar som ønska å vitje København skulle opphalde seg 40 dagar på øya.

Militært har øya vore brukt som ein del av Københavns festning frå byrjinga av 1900-talet. Under den første verdskrigen vart det stilt opp to kanonbatteri på øya, og det vart utstasjonert soldatar. I 1915 vart det bygd eit trallebanespor mellom kanonane og hamna på øya for frakt av utstyr.
Samsø

**Samsø** er ei dansk øy i Kattegat, 15 km frå Jylland. Samsø høyrer til Samsø kommune, og har 4&nbsp;124 innbyggjarar (2006) og eit areal på 114 km². På grunn av den sentrale plasseringa vart øya brukt som ein møtestad i vikingtida, og namnet på øya kjem òg frå denne tida. Namnet har sitt opphav i ordet «samle». 

Geografisk er øya delt i tre område: 
# Nordøya
# Stavns Fjord 
# Sørøya

Kvart år i juni og juli kjem det mange franskmenn, wallisarar og irar her for å plukke jordbær. I Danmark er øya velkjend for dei tidlege potetene frå øya. Dei første potetene kan gå for opp mot 1000 kr, og vert rekna som ei stor delikatesse. I 1997 vann øya ein konkurranse som hadde pågått i ti år, for å sjå om det er mogeleg å berre nytte fornybar energi. Til no har ein stort sett berre nytta vindkraft, og fleire av innbyggjarane på øya er medeigarar i turbinane. Enkelte av desse står utasjærs. Eit energiakademi skal opnast i Ballen tidleg i 2007, og vil inkludere eit gjesteområde for opplæring. 

I klårvêr kan ein sjå halvøya Helgenæs i nord.

## [[Norrøn mytologi]]
På denne øya skal det i følgje Saxo Grammaticus ha vore eit legendarisk slag mellom den svenske meisteren Hjalmar og venen hans Orvar-Odd mot dei tolv sønene til den svenske berserken Arngrim. Slaget var ein gong vidkjend, og vart sunge om i færøyske kvad, i Sagen om Orvar-Odd og Hervararsaga.

I følgje Hervararsaga og Vekkjinga av Angantyr spøkte det i jordvollane etter dei nedslakta berserkane. Dette stogga ikkje Arngrim sitt barnebarn Hervor frå å gå til jordvollane og krevje det forheksa sverdet Tyrfing frå far hennar Angantyr.

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside

## Kjelde
Sejerø

**Sejerø** er i dansk øy i Kattegat. Ho har eit areal på 12,5 km², er 11 km lang og høyrer til Kalundborg kommune. Øya ligg om lag 5 km vest for Sjælland, og har ferjesamband til Havnsø. 

Sejerø ligg i (og omfattar heile) Sejerø Sokn.
Peberholm

**Peberholm** er ei kunstig øy i Danmark, laga sør for Saltholm i Øresund. Peberholm vart bygd som ein lekk i Øresundssambandet mellom Amager i Danmark og Skåne i Sverige, og var naudsynt for å kunne kople dei undersjøiske tunnelane for motorvegen og den dobbelspora jernbanen under Drogdenrenna frå Amager saman med Øresundbrua over til Malmö i Skåne. På øya kjem dei to undersjøiske veg- og jernbanetunnelane opp i dagen, og her er det bygd ein jernbanestasjon som gjer det mogeleg å pense toga over frå det eine sporet til det andre på den dobbeltspora jernbanen når dette trengst i samband med vedlikehald eller av andre årsaker. 

Øya er rundt 4 km lang og 3 km² stor, og er bygd av lausmassar gravne opp frå botn i Øresund i samband med anleggsdrifta. Totalt gjekk det med 1,6 millionar tonn stein og 6 millionar kubikkmeter sand og annan masse frå havbotn til bygginga av øya.

Øya fekk namnet Peberholm ('Peparholm' av krydderet pepar) som eit resultat av ein konkurranse i den danske dagsavisa *[[Politiken]]*. Namnet har klar samanheng med at naboøya har namnet Saltholm.

## Natureksperiment
Øya er òg ein del av eit natureksperiment. Det er meininga at det skal etablere seg vegetasjon på den nye øya ved naturleg spreiing av frø, og det vart difor ikkje sådd frø av gras eller andre plantevekstar her. Då kanskje svært gamle plantar kan ha overlevd i mange millionar år i det mudderet frå havbotn som er fylt opp på øya, er det dessutan von om at slike gamle planter skal kunne etablere seg. For å leggje til rette for eit størst mogleg mangfald av planter, er det lagd til nokre basseng og små høgder.

Øya er under stadig overvaking av biologar. Fram til juni 2006 vart det registrert 440 planteartar på øya, 14-16 hekkande fuglearter, og ei mengd insekt, mellom anna fleire sjeldne. Men sjølv om fleire ulike treslag har spirt, er jordsmonnet for tørt til at det vil kunne danne seg skog på øya.

Av tryggleiksomsyn er det ikkje lov for folk flest å gå i land på øya.

### Habitat for giftig edderkopp
I juli 2005 vart det oppdaga ein edderkopp med det vitskaplege namnet *[[Tegenaria agrestis]]* på øya. Edderkoppen er svært sjeldan i både Danmark og Sverige, og vart første gong oppdaga i Norden i Jylland i 2003. Edderkoppen er giftig for menneske, og sjølv om gifta ikkje er dødeleg, kan ho føre til kraftige vevskadar og vanskeleg lækjande sår. Ingen i Europa er enno vorte biten av edderkoppen, men i USA har han skapt store problem.

## Bakgrunnsstoff
* Peberholm frå Øresundsbrua (DK)
Rømø

**Rømø** (tysk Röm) er ei dansk øy som ligg 10 kilometer frå vestkysten av Jylland, heilt sør mot grensa til Tyskland. Rømø har 850 innbyggjarar og er ein del av Tønder kommune, fram til kommunereforma i 2007 i Skærbæk kommune.

Rømø er flat, langstrakt i nord-sør-retning og den tiande største øya i Danmark med eit areal på 129&nbsp;km². Øya er i sød forbunde til fastlandet av ei demning med bilveg oppå. Sør for Rømø ligg den litt større tyske øya Sylt. Det går bilferje mellom Rømø og Sylt.

Vestkysten av Rømø er ein enorm, brei sandstrand. Lengst i sør er ho størst og flatast. Der kan ein køyre strandbuggy, anten med segl eller drake. Den midtre delen kan sjå ut som den reine ørkenen med store sandbankar langs midten. Utanom bilvegen, kan ein køyre bil frå sør til nord langs den indre delen av stranda. Skog er det mest av aust på øya, der ho er høgare.
Tunø

**Tunø** er ei dansk øy i Kattegat, nær Samsø. Øya har eit areal på 3,52 km² og eit folketal på 113. 

Øya høyrer til Odder kommune. Ho er knytt til Jylland via eit ferjesamband frå Tunø by på austsida av øya til tettstaden Hov. 

Den andre tettstaden på øya heiter Løkkegårde.

## Kjelder
Vendsyssel-Thy

**Vendsyssel-Thy** eller **Nørrejyske Ø** er den nest største øya i Danmark, og er den delen av Jylland som ligg nord for Limfjorden. Ho består av Vendsyssel, Hanherrederne og Thy. Området var delt mellom Nordjyllands Amt (Vendsyssel, det meste av Hanherrederne), Viborg Amt (vestlegaste del av Vester Hanherred, Thy) og Ringkjøbing Amt (Thyholm), men frå 2007 vart ho ein del av Region Nordjylland.

Ho har eit areal på 4&nbsp;686 km². Og i 2003 budde det 306&nbsp;373 innbyggjarar her. På øya ligg mellom anna Hanstholm, Hirtshals og Frederikshavn, som danskebåtane frå Noreg går til. Nørresundby er den nordlege delen av Aalborg, som stort sett ligg sør for Limfjorden. 

Etter å ha vore landfast med resten av Jylland sidan om lag 1100 vart området ei øy igjen den 3. februar 1825, då ei stormflo braudt gjennom Agger Tange og skapte Aggerkanal. Sand la seg derimot i Aggerkanal, og han vart heilt lukka igjen i 1877, men før den tid hadde Thyborøn Kanal vorte danna lenger sør i samband med ei stormflo i 1862.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Nørrejyske Ø|Nørrejyske Ø]]» frå ,  den 26. mars 2007.*
Blombos

**Blombos-grotta** er ei grotte i eit kalksteinområde på sørkysten av Kapprovinsen i Sør-Afrika. Den er ein arkeologisk funnstad best kjend for funnet av 75 000 år gamle perler laga av *[[Nassarius]]*skjel som ei kort stund heldt rekorden for det eldste kjende smykket.

## Referansar
Røyneberg

**Røyneberg** er eit område nordaust i Sola kommune. Røyneberg grensar til Stavanger i nord og aust, til Hafrsfjord i vest og Sola sentrum i sør. Talet innbyggarar på Røyneberg er 4866, som er spreidd ut på Sande : 808, Joa : 1068, Sørnes/Røyneberg : 1227, Sørnes/Grannes : 735 og Grannes : 1028. Røyneberg skule og Sørnes kyrkje er dei viktigaste bygga på Røyneberg. Ytraberget og Indraberget ligg nede ved Hafrsfjorden. Røyneberg har ei rik historie, med fleire funn og ikkje minst bygdeborga på Ytraberget. Store jordbruksareal og fine naturstiar gjer at det er mange gode turmoglegheiter på Røyneberg.
Sprogø

**Sprogø** er ei lita, verna dansk øy, som ligg i Storebælt. Ho ligg om lag midt i sundet, 6,7 km frå Sjælland og 8 km frå Fyn. 

I dag er øya ein del av Storebæltsambandet, som knyter Fyn og Sjælland i hop med bruer og tunnel. Under konstruksjonen av sambandet vart øya kraftig utvida frå 38 til 153 hektar. 

På den opphavlege delen av Sprogø står det bygningar att frå byrjinga av 1100-talet, ei festning bygd av kong Valdemar den Store. Under anleggsarbeidet vart det gjort omfattande arkeologiske undersøkingar, og mellom anna fann ein ut at det hadde vore folk her for meir enn 8&nbsp;000 år sidan. 

Øya har ingen busetnad i dag, men vert brukt av *Sund og Bælt*, selskapet som eig og driv bruene. Øya er òg eit naturreservat, og ofte vert det stelt i stand turar til øya. 

Ein mørkare del av øya si historie fann stad mellom 1923 og 1959, då ein førte kvinner her som vart sett på som sjukleg promiskuøs, og då stort sett uønskte graviditetar. På denne tida vart dette sett på som ein svært human måte og gjere dette på, sidan kvinnene tidlegare vart sperra inne. 

Fyret, som ein kan sjå på bilete, vart bygd av posttenesta i 1868 og erstatta det eldre fyret frå 1809. Det vart bygd på fundamentet til festninga frå 1100-talet. 

## Kjelder
Tåsinge

**Tåsinge** er ei dansk øy i Det sørfynske øyhav. Ho er forbunde med Svendborg i nord via Svendborgsundbrua og i sør til Siø via ei demning like ved Rudkøbing på Langeland. Dei største byane på Tåsinge er Vindeby og Troense.

På Tåsinge ligg Valdemars slott. Slottet vart oppført frå 1639 til 1644 av Kristian IV som bustad til sonen hans, Valdemar Christian. På Landet Kirkegård ligg kjærasteparet Elvira Madigan og Sixten Sparre gravlagd. Dei vart funne skotne på Tåsinge i 1889, etter å ha rømd saman frå Sverige. 

Frå tårnet på Bregninge kyrkje, som ligg om lag 100 meter over havet, har ein god utsikt til Sørfyn, Als, Sjælland og Det sørfynske øyhavet.

## Bakgrunnsstoff
* Valdemars Slott
Kurt Meyer

**Kurt «Panzer» Meyer** () var ein tysk offiser i Waffen-SS under den andre verdskrigen. Han var med i kampene fleire stader i Frankrike og på austfronten. Kurt Meyer starta i *[[Leibstandarte Adolf Hitler]]* i mai 1934.
Bandidos

**Bandidos** er ein motorsykkelklubb med global utbredning. Klubben vart stifta i 1966 av Don Chambers i Texas. Klubbens slagord er: *We are the people our parents warned us about*.

## Bakgrunnsstoff
*Bandidos MC
Hells Angels

**Hells Angels** er ein motorsykkelklubb som vart stifta i Fontana i California i 1948, og etter dette spreidde seg til resten av verda. Namnet er henta frå filmen *[[Hell's Angels]]*, regissert av Howard Hughes om det engelske Royal Flying Corps frå den fyrste verdskrigen. Hells Angels har seks *charter* i Noreg: Trondheim, Hamar, Oslo, Skien, Stavanger og Tromsø.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hells Angels|Hells Angels]]» frå ,  den 18. august 2007.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Furesø

**Furesø** er ein innsjø nordaust på Sjælland i Danmark. Han er del av den austlege grensa i Furesø kommune. Innsjøen er den djupaste i Danmark med eit maksimalt djup på 37,7 m og eit areal på 9,41 km². Furesø høyrer til vassdraget Mølleåen, som munnar ut i Øresund.
Gudenå

**Gudenå**, òg kalla **Gudenåen**, er ei elv på Jylland, og den lengste elva i Danmark. Ho renn 160 km frå Tinnet Krat i ei høgd av 65 meter over havet, mellom Nørre Snede og Tørring-Uldum, og munnar ut i Randers fjord. Ho renn gjennom dei tidlegare fylka Vejle, Århus og Viborg, som no er vorte Region Midtjylland og Region Syddanmark. Elva renn òg mellom anna gjennom vatna og innsjøane Sminge Sø, Silkeborg Langsø, Brassø, Borre Sø, Julsø, Biksø, Rye Mølle Sø, Gudensø, Mossø, Vestblik Sø og Naldal Sø. 

Danmarks største vasskraftverk, Gudenaacentralen, ligg i elveløpet der fallet er størst på heile elvestrekninga, 10,50 meter, nedanfor Tange sø. Dette er ein kunstig innsjø bygd som magasin for kraftverket, og er den største kunstige innsjøen i Danmark.

Kraftverket vart sett i drift i 1921. Det tok knekken på fleire av dei viktigaste gyteplassane for laks i  Gudenåen, og sperra dessutan for vandringane opp til gyteplassane høgare opp i vassdraget. Tidlegare hadde vassdraget vore ei god lakseelv. 

Gudenå vart danna for 15&nbsp;000 år sidan under den siste istid, då is og brestraumar grov ut elveleiet hennar. Ho inneheld mange dyreartar og er ein viktig del av dansk kultur. Mange funn frå forhistorisk tid er gjort langsetter elveløpet.
Odense å

**Odense å** er ei elv på øya Fyn sentralt i Danmark. Ho er om lag 60 kilometer lang, og er kalla opp etter byen Odense, som ho renn gjennom. Ein kan leige båtar på elva, eller ta turar med turbåtar til Carlslund. Om sommaren er det ofte med jazzorkester om bord på lørdagar. 

I vikingtida hadde festninga Nonnebakken kontroll over elva.
Himmelbjerget

**Himmelbjerget** er ein ås i Skanderborg kommune (tidlegare i Ry kommune) i Danmark. Med ei høgd på 147 meter er det eit av dei høgaste punkta i landet. 

Den høge åsen er ein populær turiststad på grunn av dei vakre omgivnadane og den flotte utsikten. Ein kan ta den historiske dampbåten «Hjejlen» til Himmelbjerget frå Silkeborg.

På toppen av åsen står det eit 25,1 m høgt tårn, som vart reist til ære for kong Frederik 7. og rolla han hadde i å forme den danske grunnlova i 1849. Nær toppen er det fleire monument, til ære for andre personar, i tillegg til eit minne om kvinnene si stemmerett i Danmark i 1915.
Aldersund kyrkje

**Aldersund kyrkje**, tidlegare *Aldersund kapell*, er ei kyrkje i Aldersund sokn i Lurøy kommune i Nordland fylke. Soknet høyrer til Nord-Helgeland prosti. Kyrkja står på fastlandet ved Aldersundet innom øya Aldra, og hadde tidlegare status som kapell under Lurøy sokn.	

Ho er bygd i tre og skal ha om lag 230 sitjeplassar. Arkitekt for bygget var John Egil Tverdahl.	
	
## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Lurøy kyrkjelege fellesråd
* Om Aldersund kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
* Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen/Digitalarkivet
*
Kongeå

**Kongeå** er ei elv i Danmark som dannar grensa mellom Nord-Jylland og Sønderjylland. I perioden 1864-1920 fungerte ho òg som ei grense mellom Danmark og Tyskland. I mellomalderen vart elva kalla Skodborg Å etter den kongelege borga Skodborghus, som låg ved ein overgongstad sør for Vejen. I fleire hundreår var det tollgrense ved Kongeå, som skilde Danmark frå Hertugdømet Slesvig.

Elva har sitt utspring søraust for Vejen og Vamdrup og munnar ut i Vadehavet nord for Ribe etter om lag 50 km. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Kongeå|Kongeå]]» frå ,  den 27. mars 2007.*
Arresø

**Arresø** er den største innsjøen i Danmark, og ligg på Sjælland like nord for Ølsted og aust for Frederiksværk. Innsjøen har eit areal på 39,87 km² og via Arresø kanal renn vatnet ut i Roskilde fjord. Kanalen vart påbyrja i 1717 etter ordre frå dei kongelege, og arbeidet vart utført av danske soldatar og svenske krigsfangar. 

Det er fleire småelvar som munnar ut i Arresø, og Pøleå er den viktigaste. På vestsida av innsjøen er det fleire åsryggar. Mellom desse finn ein Maglehøj i Frederiksværk og Arrenakke, som gjev eit flott utsyn over innsjeøn. Aust for Fre­deriksværk ligg neset Arrenæs.

Tidlegare var innsjøen ein fjord som var forbunde med Kattegat, men landområdet i nordvest heva seg etter den siste istida, slik at vatnet vart igjen i innsjøen. 

Innsjøen har eit rikt fugle- og planteliv. Fleire dyrerereservat er oppretta rundt innsjøen. 

## Kjelder

* Arresø
* Detaljerte opplysningar om Arresø på ''Naturstyrelsens'' internettsider. 


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arresø|Arresø]]» frå ,  den 27. mars 2007.*
Alsvåg kyrkje

**Alsvåg kyrkje** ligg i Alsvåg i Øksnes kommune i Nordland fylke. Kyrkja er ei langkyrkje i tre med 300 plassar. Ho vart bygd som bedehus i 1923 og ombygd til kyrkje i 1949. Ho er ei av tre kyrkjer i Øksnes sokn i Vesterålen prosti.

Ved kyrkja står ein bauta til minne om seks menn frå Alsvåg som fall i kamp under 2. verdskrigen.

## Bakgrunnsstoff
* 
* Eldre fotografi av kyrkja på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
*
Fehmarn Bælt

**Fehmarn Bælt** (dansk *Femern Bælt*) er eit sund mellom den tyske øya Fehmarn og den danske øya Lolland frå Kielbukta til Mecklenburgbukta i vestlege område av Austersjøen. Det går ferjesamband mellom dei to øyane frå Puttgarden til Rødby. Den tyske og danske regjeringa har planar om å byggje ei bru over sundet, men ein er ikkje kome fram til ei løysing enno.

Sundet er om lag 9&nbsp;km breitt med eit djup på 20-30 meter. Straumane i sundet er svake og stort sett avhengig av vind.
Xena

**Xena of [[Amphipolis]]** er ein rollefigur i tv-serien **' og **'. Ho er spela av skodespelarinna Lucy Lawless.

## Tidlegare i livet

Xena vart fødd i Amphipolis og var den einaste dottera til vertshuseigaren Cyrene. Far hennar vart påstått å ha forlate familien då ho var lita, men seinare fann Xena ut at han var drepen av mor hennar då han ville ofre den 7 år gamle Xena til Ares.

Då Xena var i tenåra angreip krigsleiaren Cortese landsbyen hennar. Mange flykta opp i fjella, inkludert den eldre bror hennar Toris. Men ho og den yngre bror hennar Lyceus fekk overbevist nokre folk og klarte å forsvare landsbyen. Under kampen mista mange folk livet, inkludert Lyceus. Tapet av Lyceus fekk Xena til å flytte frå landsbyen og starte ein eigen hær for å ta hemn på Cortese.
Andenes kyrkje

**Andenes kyrkje** ligg på Andenes i Andøy kommune i Nordland. Kyrkja er ei langkyrkje i tre med om lag 400 plassar. Ho vart bygd i 1876 og utbetra i 1966. Ho høyrer til Andenes sokn i Vesterålen prosti.

Mykje av utstyret frå mellomalderen er overført til Tromsø Museum.

## Andre kyrkjer i Andøy kommune
* Bjørnskinn kyrkje
* Dverberg kyrkje
* Fornes kyrkje

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Andenes kirke|Andenes kirke]]» frå ,  den 27. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Om Andenes kyrkje på nettstaden vesteraalen.info
*
Ares

**Ares** (gresk skrift Ἄρης) er den greske krigsguden. Han er son av Zevs og Hera og bror til Hefaistos. Ares var vakker, men veldig brutal og ganske upopulær blant både gudar og menneske. Til tross for sin ganske store rolle i mytologien så var Ares ganske lite dyrka av grekarane.

Romarane identifiserte han med krigsguden sin, Mars.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Alstahaug kyrkje

**Alstahaug kyrkje** er ei mellomalderkyrkje bygd i stein på øya Alsta i Alstahaug kommune, litt sør for for Sandnessjøen i Nordland. Ho er soknekyrkje i Alstahaug sokn i Nord-Helgeland prosti. 

Kyrkja vart bygd på 1100- eller 1200-talet, av lokalt hogd kleberstein og utforma i romansk stil, som eit rektangulært skip og smalare kor. Kyrkja er ei av tre steinkyrkjer som vart bygde nokolunde samstundes, kanskje av same byggmeister. Alstahaug kyrkje har som Herøy kyrkje og Dønnes kyrkje mykje lik utforming, inkludert den karakteristiske laukkuppelen. 

Alstahaug prestegjeld var lenge det mektigaste på Helgeland. Prestegjeldet hadde ved reformsatsen i 1589 seks kyrkjer og to kapell.

Altertavla vart sett opp i 1636.
Presten Petter Dass virka her frå 1689 og fram til han døydde i 1707.
Han gav kyrkja døypefatet i gåve i 1697. Sonen Anders Dass etterfølgde han.
I perioden 1804-1828 var Alstahaug sete for 
biskop Mathias Bonsak Krogh, den første biskopen for Nordlandene. Biskop Krogh er gravlagt på kyrkjegarden ved kyrkja.

Kyrkja vart utvida og ombygd 1863-1865, og det vart bygd på eit skip, slik at den gamle mellomalderkyrkja no vart kor. Den vestre halvparten
av skipet vart då riven. Kyrkja vart delvis tilbakeført til opphavleg utsjånad ved ombygging i 1935 og restaurering i 1970.

Kyrkja har om lag 270 sitjeplassar.

## Kjelder

* Artikkelen byggjer på ei omsetjing frå bokmålswikipediaen
* Asle K. Brovoll, *Alstahaug kirke - en kulturskatt,* 1999. Kirkejubileet i 1999 feiret Helgelands middelalderkirker.
* Arkitekturguide Nord-Norge og Svalbard: Info om Alstahaug kyrkje

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi av Alstahaug kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
*
Storebælt

**Storebælt** er eit sund mellom dei store danske øyane Sjælland og Fyn. Sidan 1997 har øyane vore forbunde via Storebæltbrua.

Storebælt er det største av dei tre sunda som knyter Kattegat til Austersjøen. Dei to andre er Lillebælt og Øresund. 

Storebælt er om lag 60 kilometer langt og mellom 15 og 30 km breitt. Midt i sundet ligg dei to øyane Sprogø i nord og Langeland i sør. Storebæltbrua går over Sprogø i to delar (ei til Sjælland og ei til Fyn). I tillegg går det det ein togtunnel under sundet mellom Sprogø og Sjælland. 

## Biologi
I Storebælt kan ein finne fleire populær fiskar, som flyndre, sjøaure, torsk og horngjel. 

## Internasjonal vassveg
Storebælt har vore framkommeleg for havgåande skip gjennom heile historia, og trass i eit par kollisjonar og nestenulukker, er det framleis slik. Den danske marinen overvakar skipa som passerer gjennom sundet. 

Gjennom historia har den danske regjeringa kravd skattar av skipa som segla gjennom sundet, og truga dei med å søkkje dei om dei ikkje betalte. På 1800-talet var dette etter kvart så vanskeleg at regjeringa til slutt gav det opp. Københavnkonvensjonen i 1857 gjorde dei danske sunda til internasjonalt farvatn. 

## Sjå òg
* Lillebælt
* Øresund

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Great Belt|Great Belt]]» frå ,  den 27. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Haukadalur

**Haukadalur** er namnet på tre ulike dalar på Island. 

## Haukadalur, ''Gullsirkelen''

Denne dalen ligg nord for Laugarvatn på Sør-Island.

Her finst nokre av dei mest kjende turistattraksjonane på øya, nemleg geysirane. Dei største geysirane i Haukadalur er Strokkur og Geysir sjølv, som dei andre har namn etter. Strokkur har utbrot kvart femte til tiande minutt, mens den større geysiren Geysir berre har utbrot fire til fem gonger om dagen. Det finst også mange andre varme kjelder i nærleiken.

Fossen Gullfoss ligg om lag 10 km nord lengre nord, i retning av dei islandske høglanda, ved byrjinga av Kjölurvegen. Likeins som Þingvellir, er Haukadalur ein del av den såkalla Gullsirkelen, ei populær turistrute på Sør-Island.

## Haukadalur, Snæfellsnes
Ein annan dal med namnet **Haukadalur** finst i den nordvestlege regionen Snæfellsnes. Dalen ligg sør for bygda Búðardalur. Her budde Eirik den raude, som oppdaga Grønland.

## Haukadalur, Vestfirðir
Ein tredje dal med dette namnet ligg nær Þingeyri, i Vestfjorden (Vestfirðir).

## Bakgrunnsstoff
* Søkemotor og kart over Island
ISO 15924

**ISO 15924** er ISO-standarden for namn på skriftsystem, og definerer to kodesett for skriftsystem. Kvart skriftsystem får både ein firebokstavers kode og ein numerisk kode. Bokstavkodane er, der namnet på skriftsystemet er relatert til namnet på språk som bruker det, derivert frå språkets ISO 639-kode (f.eks. er gujarati sin ISO 639-kode `guj`, mens skriftsystemets kode er `Gujr`).

## Liste over kodar

## Bakgrunnsstoff
*ISO 15924 Registration Authority
*Kodeendringer
Inti

**Inti** er namnet på sol- og skaparguden i inkamytologi. Han blei også rekna som stamfar til inkaene gjennom å vera far til den første inkaen, Manco Capac, og syskena Mama Ocllo, Kon og Pachacamac. Inti blir framstil som eit ansikt framfor ei solskive som sender ut solstråler.

Inti sjølv var son av Viracocha og Mama Cocha, og var gift med Mama Killa. Han var vernegud for Inkariket og knytt til regnbogen. Inti styrte stjernene, og ei solformørking var teikn på at han var sint. Den regjerande inkaen blei sett på som ein levande representant for guden.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Inti|Inti]]» frå , den 11. juli 2008.*
Grenen

**Grenen** er den nordlegaste enden av Jylland og dermed Danmark, og ligg nord for Skagen. Grenen har fått dette namnet fordi det har form som ei grein frå eit tre.
Neset er dekt av sand, som vert ført med vinden langs hele vestkysten av Jylland, og derfor veks neset om lag 10 meter kvart år mot nordaust. 

Havområda Skagerrak og Kattegat møtes ved Grenen, og dette kan ein ofte sjå på bølgjene som kjem frå kvar si side. Dette skapar kraftige vasstraumar som gjer det livsfarleg og strengt forbode å symje der. Ein kan gjerne vasse, og prøve å stå med ein fot i Skagerrak og ein fot i Kattegat. 

Grenen er eit vakkert og populært utfluktsmål. Mange turistar samlat i sommarhalvåret på den ytterste spissen av neset. Mange er frakta ut med traktorar med passasjervogner, som køyrer i skytteltrafikk frå parkeringsplassen. 

Skagens Odde og Grenen trekk òg til seg rovfuglar i trekktida om våren, og er ein av dei beste stadane i Nord-Europa for å sjå rovfugl. Rovfuglane er sveveflygarar, som utnyttar oppdrifta som vert danna over land. Fuglane kryssar helst ikkje store strekningar over ope hav, og fuglane kjem opp langs kysten frå sør, og dermeed heile vegen opp til odden. Her samlar dei seg før dei kryssar dei 65 km over til Sverige på veg mot hekkeplassane. 

## Bakgrunnsstoff
* Skagen Odde natursenter