Narodnik

**Narodnikane** var russiske intellektuelle som i andre halvdelen av 1800-talet prøvde å gå ut til bøndene og få dei til å gjere opprør mot tsarismen og godseigarveldet.

Ordet kjem av det russiske ordet *narod*, som betyr folket.

Narodnikane meinte dei russiske landsbyfellesskapa, *mir*, kunne vere grunnlaget for ei sosialistisk samfunnsordning, slik at ein ikkje trong gå omvegen via kapitalismen.

Tilhøva for dei russiske bøndene var i røynda blitt forverra etter opphevinga av liveigenskapen i 1861, da dei måtte kjøpe seg fri frå godseigarane og såleis kom i skuld til dei.

Det aukande talet på studentar frå mellomlaga i det russiske samfunnet blei radikaliserte, og det blei danna ein hemmeleg organisasjon kalla «*Jord og Fridom*» som skulle prøve å samordne dei lokale bondeoppreistane og gi dei politisk retning og leiing.

Somme av desse studentane konsentrerte seg likevel mykje om si eiga frigjering frå alle gamle og ikkje-vitskaplege verdiar, og blei kalla *nihilistar* fordi dei tok eit oppgjer heilt til grunnen (ad nihilum).

Det var mange kvinner med i narodnikrørsla, mange av dei frå adelen sjølv. Blant mennene var mellomlagsfolk i fleirtal.

Narodnikane var mellom anna inspirerte av Mikhail Bakunin, som meinte dei russiske bøndene var spontant sosialistisk innstilte, på grunn av det gamle mir-fellesskapet. Tenkjaren Alexander Herzen utvikla denne ideen og blei viktig for narodismen, eller den russiske bondepopulismen, om ein vil.

Men da ideane skulle setjast om i praksis, og studentane møtte verkelege bønder, blei møtet ofte eit vonbrot. Bøndene var særs mistruiske mot dei og protesterte sjeldan når dei blei arresterte av politiet.

Narodnikane gav likevel ikkje opp, trass i manglande støtte frå bøndene og harde dommar mot dei i rettsvesenet til tsaren.

Nokre av dei tok også til terrorisme som middel i kampen, det vil seie attentat mot leiande medlemer av den herskande klasse, som politisjefen i St. Petersburg, som blei skoten av den unge kvinna Vera Sasulitsj.

Men det var usemje blant narodnikane om terrorismen. I 1879 blei «Jord og fridom» kløyvd. Dei som ville prioritere arbeidet blant bøndene danna organisasjonen «*Svart utskifting*», som arbeidde for deling av jorda blant «det svarte folket», som bøndene i Russland kalla seg sjølv. Dei som ville satse på terrorismen danna gruppa «*Folkeviljen*», og erklærte dødsdom mot tsaren, Alexander 2.

«Svart utskifting» blei ikkje nokon suksess, og gjekk snart i oppløysing. «Folkeviljen» heldt fram, men som ei slags bygeriljagruppe, utan noko samband med bondemassane. Dei klarte å drepe tsaren i 1881, men etter arrestasjonane som følgde ebba også denne gruppa ut.

I resten av hundreåret blei ideane til narodismen haldne levande av forfattarar, historikarar og journalistar, innanfor legale rammer. Hovudideen var som før at kapitalistisk industrialisering ikkje passa i Russland, og var unødvendig som føresetnad for sosialisme.

I 1901 blei ''Dei sosialist-revolusjonære sitt parti'' PSR, også kalla *dei sosial-revolusjonære*, danna. Dette partiet stod klart i narodnik-tradisjonen, og blei eit verkeleg masseparti med stor støtte frå dei russiske bøndene. I 1917 var PSR det største partiet i Russland, men det var laust organisert med stor avstand mellom ulike fløyar. Venstre-SR var vinteren 1918 i regjering med bolsjevikane, men braut med dei våren 1918 i protest mot Brest-Litovsk-freden med Tyskland.