open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johan Mikkel Sara

**Johan Mikkel Mikkelsen Sara**, kjend som **Johan Mikkel Sara**, () er ein samisk politikar. 
Sara var sametingsrepresentant alle dei fem periodane frå starten i 1989 til 2009, og var varapresident frå etter valet i 2005 til 26. september 2007. 

Etter sametingsvalet i 2005 var Sara ein av den såkalla «firarbanden», som var på vippen mellom NSR og Arbeidarpartiet, og som i kraft av denne forhandlingsposisjonen fekk framståande posisjonar i Sametinget ved å samarbeide med NSR. 
Dette samarbeidet skar seg i september 2007 og Sara og leiaren for NSR, Aili Keskitalo, måtte gje frå seg presidentskapet til Arbeidarpartiet. 

Sara er næringsdrivande og busett i Oslo.

Ved Sametingsvalet i 2009 var Sara andrekandidat på lista til Samer bosatt i Sør-Norge i Sør-Noreg valkrins, men han vart ikkje innvald.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon av Johan Mikkel Sara på nettstaden til Det norske sametinget
* «Johan Mikkel Sara» på nettstaden til NRK Sameradioen
Ajjávaḷi

**Ajjávaḷi** (tamil அய்யாவழி [ayyāvaḷi], ‘fadervegen’), òg skrive *ayyavazhi*, er ein tamilsk monistisk religion som oppstod i Sør-India på 1800-talet. Grunnleggjaren og den mest sentrale personen i religionen er Ayya Vaikundar, som blir sett på som ein avatar av Visjnu (Narayana). Ajjávaḷi blir av nokre rekna som ei grein av hinduismen, og av andre som ein sjølvstendig religion. Han skil seg frå vanleg hinduisme gjennom konsepta sine om godt og vondt og dharma.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ayyavazhi|Ayyavazhi]]» frå ,  den 14. mai 2006 k.*
Tone Finnesen

**Tone Finnesen** () er ein norsk samisk politikar. Ho var sametingsrepresentant for Norske Samers Riksforbund i perioden 2005-2009. Ho vart vald inn frå Midtre Nordland valkrins.

Finnesen er busett i Bodø og arbeider som fagkoordinator.

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjon av Tone Finnesen på nettstaden til Det norske sametinget
* Om Tone Finnesen på nettstaden til NRK Sámi Radio
Afarregionen

**Afar** er ein av dei ni delstatane (*kililoch*) i Etiopia. Han var tidlegare kjend som  **Region 2**. Delstatshovudstaden er Semera, som avløyste den tidlegare hovudstaden Asayita.

## Folkesetnad
Ifølgje tal frå Central Statistical Agency i Etiopia har Afar eit estimert folketal på 1&nbsp;389&nbsp;004 (2005), 90,9 % av dei busette på landsbygda.

Afar er det viktigaste språket i regionen og blir tala av 90,8 % av innbyggjarane. Andre store språk er amharisk (6,68 %), tigrinja (0,74 %), oromo (0,68 %), argobba (0,4 %) og wolaitigna (0,26 %).

## Geografi
I regionen finn ein Afarsenkingam, eit lågtliggande, varmt og tørt område danna som eit møtepunkt mellom tre jordskorpeplater. Det var i Hadar]i Afarsenkinga at ein fann «Lucy»-skjelettet, eit over tre millionar gammalt skjelett av ei *[[Australopithecus afarensis]]*-kvinne, det eldste og mest fullstendige skjelettet som er funne av tidlege menneske i Afrika. I regionen er det funne fleire andre skjelettdelar av ulike mennesketypar, og tidlege steinverktøy.

## Administrative distrikt
Som dei andre regionane i Etiopia er Afar delt inn i mindre administrasjonsområde. Desse har ikkje namn, men blir kalla administrasjonssone 1-5. I tillegg har området ein argobba-*[[woreda]]*.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Afar Region|Afar Region]]» frå , den 15. april 2012.* 

## Bakgrunnsstoff
Benishangul-Gumuz

**Benishangul-Gumuz** er ein av ni delstatar (*kililoch*) i Etiopia, opphavleg kjend som **Region 6**. Hovudstaden er Asosa og folketalet 617 600 i 2005.

Delstaten hadde eit folketal på 784&nbsp;345 ved folketeljinga i 2007, og ein flaetvidd på 49&nbsp;289 km².
Dei største folkegruppene er berta (27&nbsp;%), gumuz (23&nbsp;%), amharaer (22&nbsp;%) og oromoar (13&nbsp;%). 

Tradisjonelt har rundt 60&nbsp;% av regionen vore skogdekt, med treslag som bambus, eukalyptus og gummitre. Folkevekst har ført til avskoging, og i 2007 byrja styresmaktene ein treplantingskampanje for å auka talet på tre att.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Benishangul-Gumuz Region|Benishangul-Gumuz Region]]» frå ,  den 14. mai 2006.*  

## Bakgrunnsstoff
Gambelaregionen

**Gambela** er ein av dei ni regionane (*kililoch*) i Etiopia. Regionshovudstaden er Gambela.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gambela Region|Gambela Region]]» frå , den 14. mai 2006.* 

## Bakgrunnsstoff
Somaliregionen

**Somali** er ein av dei ni regionane (*kililoch*) i Etiopia. Han har namn etter den største folkegruppa i området, somaliarar. Regionshovudstaden er Jijiga. Andre større byar er Bircot, Denan, Erer Gota, Geladi, Kabri Dar, K'elafo og Werder. Regionen grensar til Somalia i nord, aust og sør, Djibouti i nord, Kenya i sørvest og dei etiopiske regionane Oromia, Afar og Dire Dawa i vest.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Den sørlege regionen i Etiopia

**Dei sørlege nasjonane, nasjonalitetane og folka sin region** (amharisk ደቡብ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል, *Ye Debub Biheroch Bihereseboch na Hizboch*) er eitt av dei ni delstatane (*kililoch*) i Etiopia. Han blei skipa i 1996 då den nye, etnisk baserte føderale inndelinga av landet blei innført. Regionhovudstaden er Awasa. Andre større byar er mellom anna Arba Minch, Dila, Hosaena og Sodo. Regionen hadde eit folketal på 15&nbsp;042&nbsp;531 i folketeljing 2007, og eit landområde på 112&nbsp;343 km². Regionen ligg sør i Etiopia, og grensar til det omstridde Ilemitriangelet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Ye Debub Biheroch Bihereseboch na Hizboch|Ye Debub Biheroch Bihereseboch na Hizboch]]» frå ,  den 22. februar 2011.*  

## Bakgrunnsstoff
Kremasjonsomn

Ein **kremasjonsomn** er ein omn spesiallaga for likbrenning av avlidne menneskje eller dyr. Moderne kremasjonsomnar er maskinar som kan laga temperaturar på opptil 870–980&nbsp;°C, slik at heile kroppen blir kremert.

## Bakgrunnsstoff
Tigrayregionen

**Tigrayregionen** er den nordlegaste av dei ni regionane (*kililoch*) i Etiopia. Den største folkegruppa her er tigrayfolk. Hovudstaden er Mek'ele. 

Tigray grensar til Eritrea i nord, Sudan i vest og dei etiopiske regionane Afar i aust og Amhara i sør. I tillegg til Mek'ele er større byar Abiy Adi, Adigrat, Adwa, Aksum, Himora, Inda Selassie, Korem, Alamata, Maychew, Wukro og Zalambessa. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Gaukesyre

**Gaukesyre** eller **gauksyre** (*Oxalis acetosella*) er ei skogplante med tre-kopla blad og fem kronblad i blomen. Planta blir mellom 5 og 10 cm høg, med blad og blomsterskaft frå ein krypande jordstengel. 
Blomane er kvite med rosa årer, 8 til 12 mm store. Ein kan òg finne rosa og raudlilla blomar. Blad og blomar har tydelege rørsler i høve til lys og temperatur, m.a. opnar blomen seg og rettar seg etter sola. Frøkapselen er om lag 3 mm stor og grønkvit.

Gaukesyra veks i bar- og lauvskog der det er skugge, fukt og god mold. Blomstring skjer frå vår til haust. Om våren produserer planta vanlege opne (chasmogame) blomar, medan blomane frå sumar og haust ikkje opnar seg (kleistogami). Planta finst over det meste av Europa og i delar av Asia. I Noreg nord til Tromsøysund og Kåfjord. Ho finst òg i Mellom- og Sør-Sverige og Finland, dessutan i heile Danmark og Færøyane og i eit lite område på austre Island.

Blada og blomane kan etast og har ein frisk, syrleg smak som kjem frå oksalsyre. For mykje av denne syra kan derimot vera skadeleg, slik at ein bør avgrensa inntaket av gaukesyre.

## Kjelder

* Johannes Lid: *Norsk og svensk flora*. Oslo, 1974.
* Sune og Stina Jonsson: *Villblomster. Markens urter i bilder og tekst*. Oslo, 1980.
* Gaukesyre, gjøkesyre i *Naturfakta*
* Gjøksyre i *Urtekildens planteleksikon *
* Harsyra på Svensk wikipedia

## Bakgrunnsstoff
Hokksund

**Hokksund** (lokalt *Høks-sund*, d.e. *Haugssund*) er eit tettbygd strøk og kommunesenter i Øvre Eiker kommune i Buskerud, som høyrer til under tettstaden Drammen. Staden er utbygd på båe sider av Drammenselva. Over 8000 av dei 15600 ibuarane i kommunen bur her. Det er kome til mange nye bustadområde i utkanten, t.d. Frognes, Semsmoen, Loesmoen og Ullernåsen. Kommunestyret gav Hokksund bystatus den 1. januar 2002. 

## Historie

Hokksund heitte «Haugsund» fram til 1920. Det skapte mykje ugreie at namnet likna på Haugesund, spesielt for postverket. Difor vedtok departementet at staden skulle heite Hokksund, trass i sterke protestar frå heradsstyre og lokalbefolkninga som heller ville ha namnet Eiker.

Hokksund har vakse fram på båe sider av Drammenselva. Ferdafolk som skulle til Hallingdal og Numedal frå Oslo eller Drammen måtte passere Hokksund, og dei som skulle til Kongsberg måtte krysse elva. Dei vart rodde over av sundmenn. Da det vart funne sølv i Kongsberg i 1623 avgjorde kongen at det skulle byggast køyreveg mellom Kongsberg og Hokksund, og vidare til Drammen og Oslo. Vegstrekka Kongsberg-Hokksund vart såleis Noregs første køyreveg. I 1866 kom også jernbanen dit. Ved Hokksund stasjon skil Bergensbanen og Sørlandsbanen lag.

Jernbanen gav arbeid til mange og var også viktig for utviklinga av det lokale næringslivet. Fleire bedrifter la jernbaneskinner inn på tomta si. Drammenselva vart dessutan brukt til tømmerfløyting ned mot Drammen, der det var vidare utskiping. Det var også ein del passasjertrafikk med båt mellom Hokksund og Drammen i gamle dagar.

## Ting å sjå
Hokksund ligg ved Hellefossen i Drammenselva, og det er ein populær stad for laksefiske. Alt på 1200-talet vart det klaga over at bøndene under Hellefoss hindra laksen i å gå opp elva. Dei skal ha brukt ein mæle som hindra laksen i å gå opp straumen, så han i staden gleid tilbake i mæla (kum). Der vart han så fanga.

Nøstetangen glassverk var i drift her frå 1741 til 1777. Nøstetangenglas er kjent for den høge kvaliteten og den kunstneriske utforminga. Ein glaspokal frå dette verket vart betalt med 2,2 mill. kroner for få år sidan. Lysekronene i Kongsberg kyrkje er blant dei mest kjende arbeida derfrå. Nøstetangen museum ved den gamle sorenskrivargarden viser hossen produksjonen var, og det vert no laga glas etter gammal tradisjon i glashytta like ved.

## Bakgrunnsstoff
* Om Hokksund på Eikerbygda.no 
* Nasjonalbibliotekets historiske fotografi frå Hokksund 1903-1927
Oromiaregionen

**Oromia** er ein av dei ni regionane (*kililoch*) i Etiopia. Med ei flatevidd på 284 538 km2 og eit folketal på rundt 35 millionar er han størst i landet, både når det gjeld storleik og innbyggjarar. Regionshovudstaden er Adama; andre viktige byar er Debre Zeit, Dembidolo, Jimma, Nekemte og Shashamane. 

Den største folkegruppa i regionen er det oromotalande oromofolket, som utgjer 85 % av innbyggjarane. Amharafolk utgjer rundt 9 % av innbyggjarane.

Ei separatistrørsle ønskjer at regionen skal bli ein sjølvstendig stat.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Harariregionen

**Harari** er ein av dei ni delstatane (*kililoch*) i Etiopia. Delstatshovudstaden er Harar. Regionen er rundt 311 km² og hadde ved folketeljinga i 2007 eit folketal på 183&nbsp;344. Distriktet dekkjer området til hararifolk, som utgjer 8,65&nbsp;% av innbyggjarane. Dei største folkegruppene er oromo (56,41 %) og amhara (22,77 %). Til forskjell frå mange andre inndelingar av Etiopia bur fleirtalet av innbyggjarane i byen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Harari Region|Harari Region]]» frå ,  den 15. januar 2012.*  

## Bakgrunnsstoff
Pulp Fiction

***Pulp Fiction*** er ein amerikansk film frå 1994 og var det store gjennombrotet for regissør og manusforfatter Quentin Tarantino. Den vann Gullpalmen ved Cannes filmfestival i 1994, og Oscar for beste manus i 1995. Filmen var også nominert til ei rekke andre Oscar-prisar, mellom andre beste film. Lenge hadde den rekorden for flest bannord i ein film (ordet «fuck» blir sagt 271 gonger), men vart 1999 gått forbi av *[[South Park]]: Bigger, Longer & Uncut*.

Heile handlinga i *Pulp Fiction* går føre seg i Los Angeles. Historia dreiar seg rundt fleire mindre historier som til slutt viklar seg saman. Filmen hoppar også fleire gonger fram og tilbake i tid. Tematikken er mellom anna stoffmisbruk og svindel i kriminelle miljø. 

Eit anna særtrekk ved *Pulp Fiction*, som og er typisk for Tarantino sine filmar, er dei mange diskusjonane mellom rollefigurane om trivialitetar – som eksempelvis kvifor ein «quarter pounder»-burgar kallast «royale» i Frankrike, eller om hunden er eit skittent dyr eller ikkje. 

## Rolleliste

## Bakgrunnsstoff
*
Bøsnipa

**Bøsnipa** er ei fjellnut som ligg 167 meter over havet i Bødalen i Asker. Nipa er det høgste punktet i fjellveggen der forkastninga mellom sedimentære bergartar og grunnfjell danner et graben som har forma Bødalen.
Mrs. Doubtfire

***Mrs. Doubtfire*** er ein amerikansk filmkomedie frå 1993. Filmen er basert på romanen *[[Alias Madame Doubtfire]]* av Anne Fine. Han vart regissert av Chris Columbus og skriven av Randi Mayem Singer. 20th Century Fox distribuerer filmen. Filmen handlar om ein skilt far som kler seg ut som ei hushjelp for å få meir tid med ungane sine. 

## Bakgrunnsstoff
*
Harvey Keitel

**Harvey Keitel** () er ein amerikansk filmskodepelar med polsk-rumensk bakgrunn. Han starta skodespelarkarriera i 1967, men slo ikkje gjennom før han begynte å spele diverse forbrytarroller på 1970-talet. 

## Filmografi
* *[[Taxi Driver]]* (1976)
* *[[Thelma & Louise]]* (1991)
* *[[De hensynsløse]]* (1992)
* *[[The Piano]]* (1993)
* *[[Pulp Fiction]]* (1994)
* *[[The Last Temptation of Christ]]* (1996)
* *[[Smoke]]* (1995)
* *[[Little Nicky]]* (2000)
* *[[National Treasure]]* (2004)
* *[[Taxi Driver]]* (1976)
Filmen Jurassic Park

***Jurassic Park*** er ein film frå 1993 som er basert på boka med same namn frå 1990 av Michael Crichton. Filmen er regissert av Stephen Spielberg og skriven av Michael Crichton og David Koepp. Han handlar om at ein rik mann lagar ein fornøyelsespark med levande dinosaurar som er skapte av førhistoriske gener, og at desse dinosaurane slepp laus. Rollene vert spelte av Sam Neill, Laura Dern, Jeff Goldblum, Richard Attenborough og Ariana Richards m.fl. Filmen har to oppfylgjarar, Lost World: Jurassic Park frå 1997 og Jurassic Park III frå 2003.

## Bakgrunnsstoff
*
Saving Silverman

***Saving Silverman***, kalla ***Evil Woman*** utanfor USA, er ein amerikansk romantisk komedie frå 2001. Filmen er regissert av Dennis Dugan og manuset er skrive av Hank Nelken og Greg DePaul. Rollene vert spelte av Jason Biggs, Steve Zahn, Jack Black, Amanda Peet, Amanda Detmer, Neil Diamond og R. Lee Ermey m.fl. Filmen handlar om Darren Silverman som vert saman med Judith, som vil at Darren skal slutte å vere med vennene sine, Wayne og J.D., som han har kjent heilt sidan high school. Dette likar ikkje venene hans, og ynskjer å få Judith ut av biletet.

## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
*
Oksalsyre

**Oksalsyre** (HOOC-COOH) er ei ganske sterk organisk dikarboksylsyre. Ho er til stades som salt (oksalater) i mange plantar (til dømes rabarbra, spinat og gaukesyre). Ho er òg naturleg til stades i honning. Oksalsyre blir nytta til nedkjemping av varroamidd i bikuber. Oksalsyre er giftig, letal dose er oppgitt til å vera 10 gram oksalsyre for vaksne og 3-4 gram for born. Det svarar til høvesvis 4 og 1,5 kg rabarbra.

## Framstilling

I laboratoriet kan oksalsyre framstillast ved å oksidera sukrose med salpetersyre som oksidasjonsmiddel. Litt vanadium vert brukt som katalysator.

## Kjelder
*«Oksalsyre» i Caplex 
*Knut Pettersen (Planteforsk): kjelde=ABC Matoppskrifter «Tid for å kutta rabarbra»

## Bakgrunnsstoff
Palestinakomiteen

**Palestinakomiteen** er ein sjølvstendig og partipolitisk uavhengig organisasjon som driv solidaritetsarbeid med det palestinske folket. Hovudsakleg vert dette drive som opinionsarbeid i Noreg, men komiteen har òg drive mykje helsearbeid blant palestinarane, fyrst og fremst i flyktningleirane i Libanon.

Palestinakomiteen vart skipa 29. september 1970, og den fyrste leiaren var Finn Sjue. Leiar frå 2004 til 2008 var soknepresten Øyvind Sagedal. Palestinakomiteen driv ein eigen butikk, Al Quds Palestinabutikken, i Oslo. Organisasjonen er tilslutta paraplyen Fellesutvalget for Palestina, som har hovudkontor i Oslo.

## Bakgrunnsstoff

*
Tibetoburmanske språk

Dei **tibeto-burmanske språka** er ein av dei to greinene i den sino-tibetanske språkfamilien, den andre greina er den sinittiske. Tibetoburmanske språk blir snakka i ulike sentral- og sørasiatiske land: Myanmar, Nordthailand, Nepal, Bhutan, i delar av Kina, India og Pakistan.

Språkfamilien omfattar omtrent 340 språk, og blir snakka av omtrent 70 millionar menneske. Det største språket i familien er burmesisk, med ca. 32 millionar talarar. 

Andre viktige tiibetoburmesiske språk er:
* Tibetansk
* Nepal bhasa/newari
* Dzongkha (offisielt språk i Bhutan)
* Yi (Lolo) 
* Bai
* Jingpo (Kachin) 
* Lisu
* Qiang 
* Lahu
* Hani
* Meitei (manipuri; offisielt språk i den nordaustindiske delstaten Manipur)
* Bodo (offisielt språk i den nordaustindiske delstaten Assam)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Tibetobirmanische Sprachen|Tibetobirmanische Sprachen]]» frå ,  den 24. juni 2006.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Ernst Kausen, Die Klassifikation des Sino-Tibetischen. (DOC)

## Litteratur

* Graham Thurgood and Randy J. LaPolla, *The Sino-Tibetan Languages.* Routledge, London 2003.
* George van Driem, *Languages of the Himalayas.* Brill, Leiden 2001.
* S. Robert Ramsey, *The Languages of China.* Princeton University Press, 1987.
Ideell gass

Ein **ideell gass** er ein hypotetisk gass som består av identiske molekyl som ikkje påverkar kvarandre. Den indre potensielle energien er lik null. 

Ein ideell gass kan beskrivast med tilstandslova for idealgassar eller den ideelle gasslova. Denne viser samanhengen mellom trykk, temperatur, volum og stoffmengd. 

PV = nRT

*P* er trykk, *V* volum, *n* stoffmengd, *R* gasskonstanten og *T* er absolutttemperaturen. Gasskonstanten har ulik talverdi avhengig av kva einingar som er nytta for trykk og volum. 

Ein idealgass er ein gass der denne formelen er heilt nøyaktig kvar gong. I ein idealgass påverkar ikkje molekyla kvarandre og den indre potensielle energien er lik null. 

Nokre andre gasslover, utvikla før tilstandslova, kan utleiast frå denne ved å halda til dømes temperatur konstant. 

Reelle gassar har molekyl som vekselverkar med kvarandre. Likevel er tilstandslova ofte brukbar ved normale trykk og temperaturar. 

## Sjå og
* Avogadros lov
* Boyles lov
* Charles lov
Mål og Makt

***Mål og Makt*** er eit tidsskrift gjeve ut av Studentmållaget i Oslo, med støtte frå Velferdstingets Kulturstyre. *Mål og Makt* vart gjeve ut fyrste gong i 1934, men sovna raskt att. Etter 1934 gav Studentmållaget ut fleire aviser og blad, men noko nytt tidsskrift etter same lesten vart det ikkje før på 70-talet. I 1971 vart tidsskriftet skipa under namnet *Sentrum og Periferi*, og det bytte namn til *Mål og Makt* alt året etter. Fram til 1998 var bladet fyrst og fremst eit målteoretisk tidsskrift, men etter den redaksjonelle endringa det året liknar bladet no meir på 30-talsbladet med same namn. Bladet kjem med tre til fire nummer i året, og har eit opplag på om lag 500.

Sidan det er Studentmållaget som gir ut *Mål og Makt* er dei fleste i skriftstyret knytt til målrørsla. Tidsskriftet tek imot alle tekstar så lenge dei er skrivne på nynorsk. Såleis dukkar det opp mange ulike tema og saker. Språkpolitikk, språkhistorie og sosiolingvistikk er gjentakande tema. Somme utgåver har temanummer, som til dømes Latin-Amerika eller feminisme. I dei siste åra har Mål og Makt gitt to skribentar fast plass i tidsskriftet. Assad Nasir, debattant og lektor, skriv dikt på bakerste side. Den andre faste skribenten går under dekknamnet Lullen Fanitullen. Mål og Makt skildrar henne som «ei forunderleg kvinne som ingen forlèt utan å fått merke av henne». Ho skriv vanlegvis openhjarta om sine romantiske uhell. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Mål og Makt
* Digitalt arkiv
Oscar-prisen

**Academy of Motion Picture Arts and Sciences Award**, ofte forkorta til **Academy Award** og populært berre kalla **Oscar**, er den viktigaste filmprisen i Sambandsstatane. Prisen blir delt ut årleg i Hollywood av Det amerikanske filmakademiet.

Første gongen prisen vart delt ut, var i 1929.

## Noregsrelaterte nominasjonar

* 1951: *[[Kon-Tiki]]* vinnar av *beste dokumentar* (Best Documentary Feature)
* 1957: *[[Ni liv (1957)|Ni liv]]* nominert til *beste utanlandske film* (Best Foreign Language Film)
* 1987: *[[Veiviseren (1987)|Veiviseren]]* nominert til *beste utanlandske film* (Best Foreign Language Film)
* 1996: *[[Søndagsengler]]* nominert til *beste utanlandske film* (Best Foreign Language Film)
* 1999: *[[Min bestemor strøk kongens skjorter]]* nominert til *beste animerte kortfilm* (Best Animated Short Film)
* 2001: *[[Elling]]* nominert til *beste utanlandske film* (Best Foreign Language Film)
* 2006: *[[Children of Men]]* nominert til *beste tilrettelagte manus* (Best Adapted Screenplay)
* 2006: *[[Den danske dikteren]]* vinnar av *beste animerte kortfilm* (Best Animated Short Film)
* 2021: *[[Verdens verste menneske]]* nominert til *beste originalmanus* (Writing, Original Screenplay) og *beste utanlandske film* (International Feature Film)

Åra viser til kva filmår prisen var for. Utdelinga skjer som regel året etter; til dømes vart prisen for 2006 delt ut i 2007.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad for Oscar-prisen
* Academy of Motion Picture Arts and Sciences (Det amerikanske filmakademiet)
Astrid Sverresdotter Dypvik

**Astrid Sverresdotter Dypvik** () er ei norsk målkvinne, avismedarbeidar og forfattar frå Lensvik i Agdenes kommune (no busett i Oslo). Ho var leiar i Norsk Målungdom 2000-2002. Frå 2021 er ho redaktør for tidsskriftet Syn og Segn. 

Under hennar leiartid arbeidde Norsk Målungdom særleg for å få dataprogram på nynorsk, og organiserte mellom anna (saman med Elevorganisasjonen) *Elevstreik for nynorsk data* 28. september 2000, der 30 000 elevar streika.

Dypvik har mastergrad i historie frå Universitetet i Oslo på ei oppgåve om Bund der Vertriebenen. Ho har skrive to bøker om tysk etterkrigshistorie. 
I 2012 gav ho ut *Det var DDR. Forteljingar om eit nedlagt land* som fortalde den 40-årige historia til DDR gjennom skjebnene til enkeltpersonar, både dei som tilhøyrde regimet og maktapparatet og dei som blei offer for det Boka blei nominert til prisen beste sakprosabok for vaksne.
I 2017 gav ho ut *Berlinhistorier : kald krig i den delte byen*. Boka er sett saman av tolv personlege historier frå Berlin om menneske som på kvart sitt vis deltok i den kalde krigen frå opprettinga av DDR-staten i 1949 frem til Berlinmuren fall. 

Som journalist har ho mellom anna skrive for *[[Morgenbladet]]*, *[[Klassekampen]]*, *[[Dag og Tid]]* og *[[Nationen]]*. Ho har vore debatt-og kronikkredaktør i *Klassekampen*, og redaksjonsmedarbeidar i historietidsskriftet *[[tidsskriftet Fortid|Fortid]]*. 

## Bøker
* 2012 &ndash; *Det var DDR : Forteljingar om eit nedlagt land* &ndash; sakprosa
* 2017 &ndash;  *Berlinhistorier : kald krig i den delte byen*

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Astrid Sverresdotter Dypvik|Astrid Sverresdotter Dypvik]]» frå ,  den 22. november 2020.*
Rebekka Karijord

**Rebekka Karijord** () er ein norsk musikar og teaterkunstnar.

## Diskografi
* *Neophyte* (2003)
* *Good or Goodbye* (2005) (som Rebekka and the Mystery Box)
* *The Noble Art of Letting Go* (2009)
* *We Become Ourselves* (2012)

## Bibliografi
* *Rebekkas saga* (2004, teaterstykke utgjeve på Damm forlag)

## Filmografi
* *[[Filmen Reprise|Reprise]]* (2006)
* *[[Filmen Appelsinpiken|Appelsinpiken]]* (2009)

## Bakgrunnsstoff
* Artisten si heimeside
IMAP

**IMAP** (**I**nternet **M**essage **A**ccess **P**rotocol) er ein protokoll for overføring av skjermpost mellom ein IMAP-tenar og ein skjermpostlesar. Protokollen vart tidlegare kalla **I**nteractive **M**ail **A**ccess **P**rotocol. 

## Arkitektur
Når ein sender skjermpost mellom ulike domene er det SMTP-tenarar som utvekslar meldingane. Når ein SMTP-tenar mottek skjermpost frå SMTP-tenaren på eit anna domene vart han flytta over til ein IMAP-tenar på domemet til mottakaren. Mottakaren les så skjermbrevet med ein skjermbrevlesar, som kommuniserer med IMAP-tenaren via IMAP-protokollen. 

Utgåande skjermpost vert redigert med ein skjermposteditor (så godt som alltid ein del av same programmet som skermpostlesaren) òg sendt (over IMAP-protokollen) til IMAP-tenaren på sendaren sitt domen. IMAP-tenaren sender meldinga vidare til SMTP-tenaren på sendaren sitt domene. SMTP-tenaren på sendaren sitt domen kontaktar så SMPT-tenaren på mottakaren sitt domene. Når SMTP-tenar på mottakardomenet svarar vert meldinga overført. 

IMAP skil seg frå POP3 ved at skjermposten vert liggande på IMAP-tenaren etter at han er lesen. Dette har den føremonen at han kan lesast, og svarast på, frå fleire ulike datamaskinar. (Når ein nyttar POP3 vert skjermposten normalt sletta frå tenaren når han er lasta ned til datamaskina til mottakaren).

## Skjermpost i nettlesar
Skjermpost på ein IMAP-tenar kan òg lesast og skrivast frå ein nettlesar, men då krevst det at skjermposttenaren køyrer ein IMAP-proxytenar, som til dømes SquirrelMail. Slike proxyar er ofte eit PHP-skript som køyrer på ein vevtenar. Kommunikasjonen mellom IMAP-tenaren og IMAP-proxytenaren forgår over IMAP-protokollen, medan kommunikasjonen mellom IMAP-proxytenaren og nettlesaren fåregår over http.

## Sikker kommunikasjon
Kommunikasjonen mellom ein IMAP-tenar og ein skjermpostlesar, over IMAP-protokollen, vert som oftast kryptert, for å hindra at passordet vert snappa opp ved innlogging. Av same grunn vert ofte https nytta når skjermposten vert lesen frå ein nettlesar 

## Sjå òg
* Skjermbrevlesar

## Kjelder
POP3

**POP3** tyder **P**ost **O**ffice **P**rotocol version **3**

POP3 er den mest vanlege måten å hente epost frå ein datatenar (server). Meldingar som vert henta frå tenaren vert normalt sett sletta frå tenaren, i motsetnad til korleis IMAP fungerer. 

## Bakgrunnsstoff
* Post Office Protocol - Version 3  
* Original RFC1939
Synnøve Midtbø Myking

**Synnøve Marit Midtbø Myking** () er ei norsk målkvinne frå Lindås i Hordaland. Ho var leiar i Norsk Målungdom 2005-2007.

I 2009 vart ho vald inn som leiar av Studentmållaget i Oslo.
Kari Vogt

**Kari Vogt** () er ein norsk religionshistorikar som arbeider ved Universitetet i Oslo. Ho er ein av Noregs fremste ekspertar på islam, og ho har skrive fleire bøker om emnet.

Kari Vogt vart tildelt Fritt Ords honnør i 1996 *for hennar bidrag til forståing av islam og muslimsk kultur.*

## Bibliografi
* 1993: *Islams hus* – ISBN 82-02-15726-9
* 1995: *Kommet for å bli* – ISBN 82-13-02216-5
* 1997: *Reise i Iran* – ISBN 82-02-16234-3
* 2000: *Islam på norsk* – ISBN 82-02-18463-0
* 2002: *Bruddet* – ISBN 82-7844-139-1
* 2002: *Religionsleksikon* – ISBN 82-02-19667-1
* 2005: *Islam* – ISBN 82-02-22089-0

## Bakgrunnsstoff
* Kari Vogt  i Cappelen Forlag
* Kari Vogt i NRK Forfatter
Tamburin

**Tamburin** (fransk diminutiv av mellompersisk tambur, 'tromme, lutt') er eit rytmeinstrument danna av ei einfelltromme montert på ei rund ramme som også har festa par av små metallskiver i sidene. Ein slår typisk på tromma med handa. Metallskivene lagar lyd når tamburinen blir slått eller rista, eller når ein stryk ein finger, som regel tommelen, rundt sida av trommeskinnet.

Tamburinen høver til rytmisk akkompagnement og improvisasjon.
Han blir brukt til mange ulike typar musikk, som folkemusikk, janitsjar-, orkester- og populærmusikk og ein del kyrkjemusikk.

Tamburinar  finst i ulike storleikar og utformingar. Ramma er tradisjonelt av tre, men kan også lagast av plastikk. Det finst også tamburinar utan trommeskinn, berre med metallskiver.

Instrumentet er kjend frå gammelt av i Kina, India og Midtausten. Det kom med romarane til Europa og blei vanleg blant spelemenn frå mellomalderen.


Burgas-Archeology-museum-Red-figure-pottery.jpg|Gresk vase med tamburinspelar
Barbara Campanini von Pesne.jpg|*La Barbarina* (1745). Ballettdansaren Barbara Campanini med tamburin måla av Antoine Pesne.

 
## Kjelder
*Tamburin: slaginstrument (22. juni 2012), *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 2. februar 2014.
Norges Kommunistiske Ungdomsforbund

**Norges Kommunistiske Ungdomsforbund** (**NKU**) er ungdomspartiet til Norges Kommunistiske Parti (NKP). Frå 2006 finst det og ein eigen organisasjon med same namn som ikkje er knytt til NKP.

## Tidlegare leiarar
* 1913–? : Kyrre Grepp
* 1934–1942: Arne Gauslaa
* ?–2006:Tarald B. Ellingsen
* 2006 –? : Kristin Dalehamn (leiar i NKPs ungdomsorganisasjon)
* 2006 –? : Vegard Aamodt (leiar i det andre NKU)

## Bakgrunnsstoff
* Nettsida til NKU, ungdomsorganisasjonen til NKP 
* Nettsida til NKU, som no er ein sjølvstendig organisasjon
Gunnhild Sundli

**Gunnhild Eide Sundli** () er ein norsk artist. Sundli er mest kjend som songarinna i musikkgruppa Gåte frå 1999 til gruppa vart oppløyst i 2005. Ho er fødd og oppvaksen i Orkdal, og bur no i Trondheim. Ho byrja med kveding som 9-åring, og har sidan vore innom både klassisk- og jazz-song. Ho har eksamen i kveding frå Heimdal videregående skole.

I februar 2006 starta ho som skodespelar med debut i kabareten «Cafe Isogaisa» av Hans Rotmo. Ho held fram i juni med rolla som Anna i Korsvikaspillet i Trondheim. I august spela ho Lucie Nilsdatter Gyldenløve i operaen om Olav Engelbrektsson på Steinvikholmen, før ho deltok i sogespelet «Raud Vinter» i Levanger i september.

## Bakgrunnsstoff
* Intervju i Avisa Sør-Trøndelag 07.09.2005 
* Intervju i VG 07.09.2005
* Intervju i Adresseavisen 08.10.2005 
* Intervju i Verdalingen 09.01.2006 
* Intervju i Byavisa i Trondheim 07.02.2006 
* Nettmøte med Gunnhild Sundli på adressa.no 22.02.2006
Nordbygdi

**Nordbygdi** er ein dal og ei bygd som ligg heilt vest i Seljord kommune i Telemark. Nordbygdi ligg mellom Hattefjel og Seljordsheia.
Atlético Madrid

**Club Atlético de Madrid** er ein spansk fotballklubb som spelar i Primera División. Heimebana til klubben er er Vicente Calderón, nær elva Manzanares i Madrid. Klubben er den tredje beste i Spania gjennom tidene, berre slått av Real Madrid og FC Barcelona. Atlético de Madrid har ni ligatitlar, ni spanske cuptitlar, ein europeisk cupvinnarcup-tittel frå 1962, og ein tapt Europacupfinale (Mot Bayern München i 1974). Atlético, som er klubbens det vanlege kallenamnet på klubben i Spania, er historisk sett arbeidarklassen sitt lag i Madrid og byderbya mot Real Madrid er alltid dramatiske.

## Bakgrunnsstoff

*
Steve Jobs

**Steven Paul Jobs** () var ein amerikansk dataentreprenør og oppfinnar. Han var administrerande direktør for Apple Computer og administrerande direktør/styreleiar for Pixar Animation Studios.

Jobs er mest kjend for å ha grunnlagt (saman med Steve Wozniak) Apple Computer. Han er òg rekna som ein av dei store pionerane innan dataindustrien, og var den fyrste til å sjå det kommersielle potensialet i det grafiske brukargrensesnittet og musa, noko som førte til at Apple Computer hadde stor suksess med datamaskina Apple Macintosh.

## Tidleg liv
Jobs vart adoptert av Paul og Clara Jobs etter fødselen, og voks opp i California. Den biologiske systera hans er forfattaren Mona Simpson. Etter å ha droppa ut av Reed College i Portland, Oregon reiste han attende til California i 1974, der han møtte Steve Wozniak. Saman byrja dei å arbeida hjå Atari.

## Apple
I 1976, då Jobs var 21 og Wozniak var 26 skipa dei Apple Computer i garasjen til familien Jobs. Det fyrste produktet deira var den personlege datamaskina Apple I. I 1977 lanserte Apple oppfølgjaren, Apple II. Det vart ein stor suksess og gjorde Apple til ein viktig aktør i den veksande databransjen. I 1980 vart Apple børsnotert, og både Jobs og Wozniak vart mangemillionærar.

I 1983 henta Apple inn John Sculley til å ta over som leiar etter Jobs. Sculley, som kom frå Pepsi-Cola, kom frå starten godt overeins med Jobs, men i 1985 slutta ein maktkamp mellom dei to med at Jobs forlet selskapet. I mellomtida, i 1984, hadde Apple introdusert den støre suksessen sin, den personlege datamaskina Macintosh.

Etter å ha forlate Apple drog Jobs på ein lang ferie til Italia, før han skipa dataselskapet NeXT Computer. I 1996 vart NeXt kjøpt opp av Apple, og i 1997 vart Jobs leiar for Apple att, etter at den administrerande direktøren, Gil Amelio, hadde fått sparken av styret.

## Pixar
I 1986 kjøpte Jobs data-animasjons-avdelinga i Lucasfilm for ti millionar dollar og han førte vidare under namnet Pixar. Då Pixar vart børsnotert etter suksessfilmen Toy Story, vart Jobs dollarmilliardær.

## Privatliv
Jobs gifte seg med Laurene Powell 18. mars 1991, og dei har tre born saman. Han har òg ei dotter frå eit tidlegare forhold.

31. juli 2004 vart Jobs operert for kreft. Han døydde 5. oktober 2011 etter ein lang kamp mot ein sjeldan kreftsjukdom, samt andre helseproblem. Han blei 56 år gamal. Kort tid etter at det vart kjend at han var død, strøymte mange til nærmaste Apple-butikk for å leggja ned blomar eller minnast Apple-pionéren på andre måtar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Fylkesmagasinet

***Fylkesmagasinet*** er ei gratis reklamefinansiert avis/magasin som kjem ut i heile Sogn og Fjordane. Ho vart trykt første gongen i 2001 av Media Bergen, A til Å reklamebyrå, Ole Jonny Klopstad og Tore Fossen. I dag vert avisa gjeven ut av Inform Media AS som har hovudkontor i Førde. Fylkesmagasinet kjem ut kvar 14. dag.

Frå oppstarten vart avisa fort ein populær marknadsføringskanal, av di ho vert send gratis rett i postkassa til alle husstandar innanfor dekningsområdet, i tillegg til at annonseprisane vart lagt lågare enn det som er vanleg i lokalavisene i området.

## Bakgrunnsstoff
*

*Inform Media AS  ved Inform.as
Oligarki

**Oligarki** (frå gresk ὀλιγαρχία oligarkhía «fåmannsvelde», av ὀλίγος olígos «få» og αρχία arkhía «styre») er eit styresett der den politiske makta er samla hjå ei lita gruppe, såkalla *oligarkar*. Makta ligg vanleg hjå den mektigaste, utifrå rikdom, familierelasjonar, militær styrke, politisk påverknad eller liknande.

Eit oligarki er ofte styrt av nokre få mektige familiar der borna vert oppseda til å arva makta. I motsetnad til aristokrati (”styrt av dei beste”) treng ikkje makta i eit oligarki å verta styrt offentleg – oligarkane kan like gjerne stå bak trona og trekkja i trådane. Mange europeiske kongedøme byrja som oligarki, der familiane med makta avgjorde kven som skulle innsetjast som kongar, biskopar og liknande.

Eit vanleg moderne døme på oligarki er når eit land vert styrt av ein militærjunta.

**Russisk oligark** tyder ein russisk forretningsmann som slo seg opp då Boris Jeltsin var president på 1990-talet. Ein russisk oligark høyrer til den økonomiske eliten. Den store formuen fekk dei etter oppløysinga av Sovjetunionen, der dei skaffa seg eigarskap i selskap og naturressursar som tidlegare hadde vore under statleg eige, men som vart privatisert på 1990-talet som følgje av oppløysinga. Korrupsjon var ofte inni bildet.

## Kjelder
Jef Raskin

**Jef Raskin** () var ein amerikansk ekspert på menneske-maskin-grensesnitt. Han er mest kjend for å ha starta Macintosh-prosjektet hjå Apple Computer seint på 1970-talet og for skriveverktøyet Canon CAT (lansert i 1987).

Raskin vart fødd i New York by i 1943. Han utdanna seg innan matematikk og filosofi, og fekk ein mastergrad i datavitskap ved Pennsylvania State University i 1967. Det fyrste dataprogrammet han laga, eit musikkprogram, var ein del av avhandlinga hans.
Triangel

**Triangel** er eit perkusjonsinstrument sett saman av ei metallstav bøygd til ein trekant og ein metallpinne som ein slår på det med. Det blir ofte brukt til improvisasjon eller grunnrytme, og kanskje òg til melodirytme.

## Historie

Nøyaktig kvar instrumentet kjem frå er ukjend, men det går igjen på illustrasjonar frå mellomalderen der det blir spelt på av englar, noko som kan tyda på at det blei brukt til kyrkjemusikk. Andre bilde viser det brukt av folkemusikarar. Medan dagens triangel som regel er likesida, var desse tidlege instrumenta gjerne likebeina trekantar.

Ein har brukt instrumentet i vestleg orkestermusikk sidan midten av 1700-talet. Mozart, Haydn og Beethoven gjorde alle bruk av det, men berre avgrensa, som regel for å imitera janitsjarmusikk. Det første stykket der triangelet spelte ein viktig rolle var *[[Pianokonsert]] nr. 1* av Franz Liszt, der det er soloinstrument i andre sats.

## Vanskegrad
Triangel kan synast som eit enkelt instrument å spela, og blir ofte gjeve som rytmeinstrument til barn. Men orkestermusikk for triangel kan vera overraskande innvikla, og flinke musikarar kan gjera det til eit svært uttrykksfullt instrument.

Dei største vanskane med triangelet er at det har ein lang etterklang og at det er vanskeleg å avgrensa lydstyrken. Orkestermusikk forlangar ofte komplekse rytmar og lågare lyd frå det. For å avgrensa etterklangen kan ein halda i ramma, som elles gjerne heng fritt. Mindre lyd får ein ved å bruka noko lett å slå med, som ein trestav eller ein strikkepinne.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Triangle|Triangle]]» frå , den  15. mai 2006.*
Katowice

**Katowice** (tysk *Kattowitz*, tsjekkisk *Katovice*) er ein industriby i Schlesien i Polen, om lag 70 km. nordvest for Kraków. Han har om lag 320&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg sør i Polen ved elvane Kłodnica og Rawa. Katowice ligg i Det schlesiske høglandet, om lag 50 km frå Dei schlesiske Beskidane (ein del av Karpatane) og om lag 100 km frå Sudetane. 

Katowice har vore hovudstad i Schlesiske voivodskap sidan 1999. Tidlegare var han hovudstad i Katowice-voivodskapet og før det igjen i Det autonome schlesiske voivodskapet. Katowice er den største byen i det øvre schlesiske indistruområdet og det sentrale Øvre Schlesiske Storbyområde, som inneheld 3,5 millionar innbyggjarar. 

## Historie
Den dåverande preussiske byen fekk byrettar i 1865, og høyrde til landkrinsen Beuthen i regjeringsdistriktet Oppeln. I 1873 vart den sete for den nye landkretsen Kattowitz og vart i 1899 ein eigen bykrins. Sjølv om fleirtalet i byen (85 %) røysta for å framleis vere tysk ved folkerøystinga 21. mars 1921 vart byen innlemma i Polen. Den vart igjen innlemma i Tyskland i 1939 og på nytt innlemma i Polen i 1945. Mesteparten av den tyske folkesetnaden vart då brutalt fordrive. Mellom 1953 og 1956 vart byen kalla *Stalinogród* («Stalinbyen»).

Byen har etter Opole (Oppeln) den største tyske minoriteten i dagens Polen.

## Personar
* Willy Fritsch (f. 1901), tysk skodespelar
* Georg Thomalla (f. 1915), tysk skodespelar
* Hanna Schygulla (f. 1943), tysk skodespelar
* Henryk M. Broder (f. 1946), polsk journalist
* Dariusz Wosz (f. 1969), polsk fotballspelar
* Maria Goeppert-Mayer, tysk fysikar og nobelprisvinnar

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Deplasement

**Deplasement** (frå fransk *déplacer* som tyder *flytte*) er eit mål for massen av det væskevolumet som ein lekam trengjer bort når det flyt i ei væske. Omgrepet vert nytta som eit av fleire mål for skipstonnasje og etter Arkimedes sitt prinsipp svarar det til totalvekta av skip med last. Måleeiningane som vert nytta er metriske tonn eller engelske tonn (*long tons*). Når deplasement vert gjeve som daudvekt meiner ein lastevekt eller deplasement minus vekta av sjølve skipet. 

## Sjå òg
* Oppdrift
Gasskammer

**Gasskammer** er ein avrettingsmetode der den dømde vert stengd inne i eit gasstett rom og giftig gass sleppt inn inn kammeret. 

Fem statar i USA (Wyoming, California, Maryland, Missouri, og Arizona) har tillate avretting i gasskammer, men i alle desse statane kan den dømde òg velja giftsprøyte. 

I konsentrasjonsleirane under andre verdskrigen vart store gasskammer for mange menneske på ein gong nytta for å utrydda jødar (og sigøynarar) (Holocaust).
Giftsprøyte

**Giftsprøyte** er ein avrettingsmetode der ein dødeleg dose gift vert injisert i blodet på den dømde. Giftsprøyta har gradvis teke over over andre avrettingsmetodar med argumentet om at ho er «meir human». Dette har vorte omdiskutert dei siste åra.

Giftsprøyte er den vanlegaste avrettingsmetoden i USA. Ho er òg nytta i Folkerepublikken Kina, og har vore nytta på Filippinene, i Guatemala og i Thailand.
Krut

**Krut** er eit lågeksplosivt eksplosiv som blir bruka som drivstoff i skytevåpen. Det finst to typar; svartkrut og røykfritt krut.

## Svartkrut
Svartkrut vart mest truleg funne opp i Kina, der det først blei brukt i fyrverkeri, på 800-talet. Derifrå spreidde kunnskapen seg vestover med silkevegen. Men det er vanskeleg å stadfeste nøyaktig og kor det vart funne opp.

Krut består av trekol, svovel og salpeter. I antikken var ein godt kjend med eigenskapane til svovel og trekol. I Europa vart likevel eigenskapane til salpeter først dokumentert av Robert Bacon og Albertus Magnus på 1200-talet. Omkring 1248 skildrar Bacon ein indirekte formel på svartkrut i boka si *«De Secretis Operibus Artis et Naturae»*. Vidare gjev han oppskrifta for å laga kinaputtar i boka *«Opus Majus»* frå 1268. Albertus Magnus skildrar, i ei bok han skreiv før han døydde i 1280, ei oppskrift på ein kruttype for å laga «flygende flammar» (rakettar og fyrverkeri).

I Europa er det likevel munken Berthold Schwarz i Freiburg som blir rekna som opphavsmannen til krutet slik vi kjenner det. I europeisk samanheng starta ein å bruke krut i våpen frå omkring år 1310, og det var det einaste praktiske sprengstoffet fram til slutten på 1800-talet. I dag blir det mest bruka til fyrverkeri.

I byrjinga var ikkje krutet blanda optimalt, og salpeteret var ikkje reint, men på 1600-talet nådde ein tett på notidas optimale blandingsforhold: 75% salpeter, 10% svovel og 15% trekol.

## Røykfritt krut
På slutten av 1800-talet tok røykfritt krut over som drivstoff i skytevåpen.  Det vart opphavleg framstilt ved å dyppe bomull i ei blanding av konsentrert svovelsyre og konsentrert salpetersyre.  I dag blir det bruka nitrocellulose, nitroglyserol eller blandinger av dette.

## Sjå òg
*Krutsamansverjinga, eng. *Gunpowder Plot*, planen om å sprenga det britiske parlamentet med krut

## Bakgrunnsstoff
Elektrisk stol

**Den elektrisk stolen** er ein avrettingsmetode der den dømde vert spent fast til ein stol og får festa ein elektrode til hovudet og ein til beinet. Han vert så gjeven (minst) to elektriske støytar, fyrst eitt på om lag 2000 volt for å verta medvitslaus, så eitt på kring 8 ampere. Det siste varmar kroppen opp til 59&nbsp;°C og øydelegg dei indre organa.

Den fyrste avrettinga i den elektriske stolen vart gjort 6. august 1890. Han var vanleg i USA på 1900-talet, men var i 2004 berre tillaten i fem delstatar Alabama, Florida, Nebraska, South Carolina, Tennessee og Virginia. Den elektriske stolen har òg vore brukt på Filippinane.
Koppar

**Koppar**, **poke** eller **småpoke** (*variola*) er ein svært smittsam og farleg virussjukdom hos menneske. Ein reknar at mellom 20 og 60 % av dei som vert smitta døyr av sjukdomen. Mange overlevande vert blinde på eitt eller begge augo grunna infeksjonar i hornhinnene. Inkubasjonstida er på 8–15 dagar. Første teikn på smitte er feber, så utslett som endrar seg gradvis til veskefylte blemmer (koppar). Mest alle får tydelege arr på huda etter at sjukdomen er lækt.

Ein trur at koppar tok livet av mellom 300 og 500 millionar menneske i det 20. hundreåret. Så seint som i 1967 rekna Verdas helseorganisasjon at 15 millionar menneske vart smitta, og to millionar døydde. 
Etter ein vaksinasjonskampanje med godt utfall, vart det siste utbrotet av sjukdommen registert i 1977 i Somalia, og sjukdommen vart erklært utrydda av Verdas helseorganisasjon i 1979. Koppeviruset vert lagra hos styresmakter i Sambandsstatane og Russland.

## Kjelder
* Wikipedia-artikkelen «kopper» på bokmål

## Bakgrunnsstoff
Steve Wozniak

**Stephen «Woz» Wozniak** () er ein amerikansk ingeniør og i dei siste åra òg filantrop med polske foreldre. Oppfinningane hans er rekna for å vera ein føresetnad for utviklinga av den personlege datamaskina på 1970-talet. Wozniak skipa Apple Computer saman med Steve Jobs i 1976, og utvikla datamaskinene Apple I og Apple II midt på 1970-talet.

## Bakgrunnsstoff
John Travolta

**John Joseph Travolta** () er ein USA-amerikansk skodespelar fødd i Englewood i New Jersey.

Han vart først kjend som Vinnie Barbarino i TV-serien *Welcome Back, Kotter* på 1970-talet, men slo først skikkeleg gjennom med hovudrolla i filmen *[[Saturday Night Fever]]*. Etter dette medverka han i fleire mislukka filmar, før han fekk sitt andre gjennombrot med filmen *[[Pulp Fiction]]*, som gav han ein Oscar-nominasjon.

## Filmografi
* 1976 - *Carrie*
* 1977 - *Saturday Night Fever*
* 1978 - *Grease*
* 1980 - *Urban Cowboy
* 1989 - *Se, han snakker!*
* 1994 - *Pulp Fiction*
* 1995 - *Get Shorty*
* 1997 - *Face/Off*
* 1998 - *A Civil Action*
* 1999 - *Generalens datter*
* 2004 - *Ladder 49*
* 2005 - *Be Cool''

## Kjelder
* John Travolta på bokmål.

## Bakgrunnsstoff
* Travolta på IMDB
Frøylandsvatnet i Sandnes

:*Sjå òg [[Frøylandsvatnet]] på Jæren.*

**Frøylandsvatnet** er eit vatn som ligg i Sandnes kommune i Rogaland, i Hommersåk, sør for tettstaden Riska. 

Frå Frøylandsvatnet renn Frøylandsbekken vidare til det kunstige tjernet Stemmen, der vatnet blir leidd ut i Hommersåkvågen i Riskafjorden.

## Bakgrunnsstoff
* Kart fra iNatur
Sintra

**Sintra** () er ein by og kommune i Lisboa-regionen i Portugal. Han er kjend for den romantiske arkitekturen sin, og er eit turistmål og sett på verdsarvlista av UNESCO.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
* Sintra Tourist Guide
Johannes H. Berg jr.

**Johannes Henrik Berg jr.** () var ein norsk science fiction- og fantasy-fandom-entusiast, foreningsgrunnleggjar, kongressorganisator, fanzine-forfattar og tolkienomsetjar.

Han var spesielt ein hjørnestein for norsk science fiction- og fantasy-fandom frå 1970-talet, med science fiction-foreininga *[[foreninga Aniara|Aniara]]* i Oslo, og fram til han døydde av leverkreft i 2004. Han var svært aktiv i nordisk fandom-miljø. Han organiserte og deltok på SF/F-arrangement over ein periode på meir enn 25 år. Berg var au ein høgt verdsett grunnleggjar og medlem av tolkienforeninga i Noreg, *Arthedain*, og han omsette boka *[[Trær og blader]]* (originaltittel *Leaf by Niggle*) av Tolkien til bokmål. Han fungerte au som konsulent for tekstinga av Ringanes Herre-filmane.

I tillegg til interessa for science fiction og fantasy var han ein sentral skikkelse i rolle- og brettspelforeininga Ares i Oslo. Som omsetjar av grunnsettet til Dungeons & Dragons til norsk var han viktig for starten på rollespel i Noreg.

Til dagleg arbeidde han på Norsk Teknisk Museum med undervising og omvising. Han arbeidde òg med ei hovudoppgåve i historie, om historia til det norske flagget. 

## Utgjevingar eller medverknad
* *Det norske flagget av 1821* Artikkel i Øystein Sørensen (red.): *Jakten på det norske: Perspektiver på utviklingen av en norsk nasjonal identitet på 1800-tallet.* Oslo, 1998, Ad Notam Gyldendal, ISBN 82-417-0952-8
* *J.R.R. Tolkien : et forfatterportrett*, Oslo 1995. 
* Medredaktør: *Kaleidoskop : utvalgte science fiction noveller.* Oslo : Bok og magasinforlaget : Bokklubben Nova, 1991. ISBN 82-90387-26-1
* Redaktør: *Nye stjerner : science fiction antologi*, Oslo : Bok og magasinforlaget, 1988. ISBN 82-90387-16-4
* Redaktør og omsetjar: *Jordboere : science fiction antologi* Oslo : Bok og magasinforlaget : Bokklubben Nova, 1985. ISBN 82-90387-11-3

## Bakgrunnsstoff
* ''Johannes H. Berg (1956-2004)'' (The Plokta News Network)
* Minneside&nbsp;&nbsp;(fandom.no)
Karen Blixen

**Karen Christence Blixen** (fødd **Karen Christence Dinesen** () var ein dansk forfattar. Ho vart fødd i Rungstedlund i Danmark, og døydde same staden. Ho nytta pseudonyma *Isak Dinesen* og *Pierre Andrezel*. Ho var dotter av forfattaren kaptein Wilhelm Dinesen.

I 1914 blei Karen Dinesen gift med syskenbarnet sitt, friherre og baron Bror Frederik von Blixen-Finecke.

Ho var frå 1914 til 1931 busett i Aust-Afrika, der ho eigde og dreiv ein kaffiplantasje i Kenya.

Ho skreiv både på dansk og engelsk. 

Filmen *Out of Africa* frå 1985 byggjer på boka *Min afrikanske farm*.

Asteroida 3318 Blixen er oppkalla etter henne. 

## Verkliste
* *Eneboeren* (1907)
* *Tilskueren* (1909)
* *Syv fantastiske Fortællinger* (1935)
* *Min afrikanske farm* (1937) (engelsk *Out of Africa*)
* *Vintereventyr* (1942)
* *Gengældelsens veje* (1944)
* *[[Babettes gjestebud]]* (1950)
* *Daguerreotypier* (1951)
* *Sidste fortællinger* (1957)
* *Skæbneanekdoter* (1958)
* *Skygger på græsset* (posthumt 1960)
* *Ehrengard* (posthumt 1963)
* *Efterladte fortællinger* (posthumt 1975)
* *Breve fra Afrika* (2 bd. posthumt 1978)
* *Karen Blixen i Danmark: Breve 1931-1962* (posthumt 1996)

## Bakgrunnsstoff
* Karen Blixen Museum , Danmark
* Karen Blixen – Isak Dinesen nettstad
* Isak Dinesen/Karen Blixen kort biografi
* Karen Blixen Museum , Kenya