open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tydal kommune

**Tydal** (sørsamisk: *Tydaelie*) er ein fjellkommune i Trøndelag fylke. Høgste toppen i Tydal er Storsylen på 1762 moh. Kjente tydalingar er kombinertløparen Ola Morten Græsli, spelemannen Ole Bjarne Østby (trekkspel) og Niklas Dyrhaug (langrenn).

## Næringsliv
Tydal er ein stor vasskraftkommune, noko som blir spegla av i dei stiliserte høgspentmastene i kommunevåpenet. Andre viktige næringsvegar er jordbruk, turisme, reindrift og offentleg forvaltning. I tillegg blir det produsert trapper på Tydal trappefabrikk (tilknytt Trapperingen) og det blir levert teknologiløysingar frå Aurotech.

## Historie
Tydal vart eigen kommune i 1901.
Pilegrimsleia Romboleia gjekk frå Sverige via Tydal til Trondheim. Den var kjent som *Via montanarum* eller fjellvegen. Leia er godt merkt og halden ved like. 3000 svenske soldatar (karolinarar) døydde i Tydalsfjella vinteren 1718/1719 under Armfeldts felttog, ein av dei største krigstragediane i Norden. Tydal Skytterlag er det eldste laget som er aktivt i dag; stifta i 1906.

## Kultur
### Tusenårsstad
Kommunens tusenårsstad er Brekka bygdetun. Bygdetunet ligg i kulturområdet Brekka Kistafoss og er eit eldre gardsanlegg. Det har ein sentral plass i kulturlivet i bygda og blir ofte bruka til kulturelle arrangement. Eit historisk friluftsteater om karolinaranes felttog i Tydal blir oppført kvart andre år i permanente kulissar her. Otto Homlung dramatiserer og regisserer karolinarspelet. Musikken er skrive av Henning Sommerro. 

## Geografi
Sylan ligg i naturskjønne omgivnadar og er eit fint mål for dagsturar eller lengre turar. Høgaste topp er Storsylen på 1762 moh. Kjølifjellet (1288 moh.) er grensefjell mellom Tydal og Holtålen kommune. Via merka turløype til Ramsjøhytta kan ein koma seg inn i Skarvan og Roltdalen nasjonalpark.

## Sjå au
* Henfallet
* Stugudal
* Tydal museum
* Myntfunnet i Græsli
* Hilmohaugen
* Storaunstuggu
* Tydal kyrkje
* Kistafoss kraftstasjon
* Tydalsdrakta
* Brekka bygdetun
* Tydalsdialekt

## Bakgrunnsstoff
* Tydal kommune sine heimesider
* Armfeldts vei over Trøndelagens fjell
Ørland kommune

**Ørland** er ein kommune lengst sørvest på Fosenhalvøya i det tidlegare fogderiet Fosen i Trøndelag fylke.
Ørland kommune fekk sine noverande grenser etter kommunereforma 2020 då dei tidlegare kommunane Ørland og Bjugn kommune blei slåtte saman til nye Ørland kommune.
Heile landarealet inkludert innsjøar er no ca. 429 km&sup2;., meir enn det femdoble av Ørland sitt areal før år 2020, av dette er i dag 75 km&sup2; dyrka mark.

## Bakgrunnsstoff

* Ørland kommune sine heimesider 

## Kjelder
Åfjord kommune

**Åfjord** er ein kommune i Trøndelag fylke. Namnet kjem frå gardsnamnet Å,  av norrønt á, 'elv', og fjord. Kommunen er kjend for åfjordsbåten, som blei bygd her i gamle dagar. Båten er symbolisert i kommunevåpenet med to båtar i sølv mot blå bakgrunn.

Kommunen blei skipa i 1964 då ein slo saman herada Åfjord og Stoksund. Årnes blei kommunesenter på 1950-talet. 1. januar 2020 blei Åfjord og Roan kommunar slått saman til ein kommune med namnet Åfjord.

## Kjelder

*Thorsnæs, Geir. «Åfjord» (23. mai 2013) i *Store norske leksikon*. Fri artikkel henta 4. januar 2014.
*«Historie og befolkning» , afjord.kommune.no

## Bakgrunnsstoff
* Åfjord kommune sine heimesider
Hvaler kommune

**Hvaler** er ein kommune sørvest i Østfold fylke, ytst i Oslofjorden. Kommunen vert utgjort av 833 øyar, holmar og skjer (alle over 20 m²). Største tettstad er kommunesenteret Skjærhalden, som ligg på Kirkøy. Frå Skjærhalden til Fredrikstad er det om lag 28&nbsp;km. Om sommaren mangedoblast innbyggjartalet om ein reknar med alle hyttegjestene. Den største primærnæringa er fiskeri (i 1990 var 8 % av 1452 yrkesaktive innan fiske). Største hamn på Hvaler er Utgårdskilen, som er den største fiskehamna aust for Lindesnes.

Kommunen har riksvegsamband (riksveg 108) til Fredrikstad. Sambandet vart bygd ferdig med fyllingar og bruer frå fastlandet til Asmaløy i 1971, og tunnel (3755 m lang, 120 m djup) under sundet Løperen vidare til Kirkøy i 1989. Det er båt- og ferjesamband frå Skjærhalden til Nordre Sandøy, Søndre Sandøy, Herføl og Lauer, og rutebåt til Strömstad i Sverige.

## Større øyar og øygrupper
*Akerøya 1,6&nbsp;km²
*Asmaløy 9,1&nbsp;km²
*Herføl 1,9&nbsp;km²
*Kirkøy 29,6&nbsp;km²
*Lauer
*Papper 2,1&nbsp;km²
*Nordre Sandøy 2,4&nbsp;km²
*Singløy 2,2&nbsp;km²
*Spjærøy 8,0&nbsp;km²
*Søndre Sandøy 4,2&nbsp;km²
*Tisler
*Vesterøy 15,2&nbsp;km²

## Folk frå Hvaler
*Rolf Øivind Utgård, tidl. fagforbundsleiar, sakprosaforfatter

## Bakgrunnsstoff
* Hvaler.Net
* Hvaler kommune (Offisiell nettstad)
Marker kommune

**Marker** er ein kommune i Østfold fylke som vart danna 1. januar 1964 gjennom samanslåing av kommunane Rødenes og Øymark.

Kommunen grensar mot Aremark, Indre Østfold, Rakkestad, Aurskog-Høland og Årjäng kommune i Sverige. Administrasjonssenteret er tettstaden Ørje.

## Referansar

 


## Bakgrunnsstoff
* Marker kommune (Offisiell nettstad)
Moss kommune

**Moss kommune** er ein kommune i Østfold fylke, som grensar i aust til Våler kommune, i sør til Råde kommune, og i nord til Vestby kommune. Kommunen omfattar Jeløy, fastlandet mellom Vansjø og Mossesundet, og den store Dillingøya i Vansjø. Moss kommune blei først slått saman med Jeløy i 1943, og fekk sine nåverande grenser i samband med kommunereforma 2020 då Moss kommune blei slått saman med tidlegare Rygge. Med det fekk kommunen utvida flatevidda frå 63 til 138&nbsp;km².

Administrasjonssenteret i kommunen er byen Moss. Bysenteret ligg på fastlandet, ved Kanalen som bind Mossesundet saman med Værlebukta. Folkemengda er konsentrert til områda like rundt bykjernen og søre Jeløy. Sjølve tettstaden Moss () strekker seg søraustover og inn i området åt den tidlegare Rygge kommune.

## Samferdsel
Gjennom Moss går den vestre linja til Østfoldbanen. E 6 (Oslo–Svinesund) går som motorveg aust for bysenteret. Riksveg 19 fører frå E 18 på vestsida av Oslofjorden via ferje Horten–Moss austover til E 6. Fylkesveg 120 fører frå E 6 nordaustover til Våler, Hobøl og Lillestrøm. Fylkesveg 119 går sørover langs kysten til Larkollen i Rygge og fylkesveg 118 mot søraust på Raet til Ryggebyen. Det er fastbru over kanalen mellom Mossesundet og Værlebukta til Jeløy.

## Næringsliv
Moss er ein viktig industrikommune og eit viktig handelssenter. Viktige bransjar er verkstadindustri, treforedling, produksjon av gummi- og plastprodukt, ikkje-metallhaldige mineralprodukt og næringsmiddelindustri, mellom anna Regal Mølle, Moss Aktiebryggeri og Felleskjøpet Østlandet. Det er relativt avgrensa jordbruk, men hagebruket er viktig, spesielt på Jeløy og i sørlege delar på fastlandet. Særleg sterkt står dyrking av grønsaker. Mosseelva er bygd ut med 1,9 MW.

Den einaste lokalavisa i kommunen er dagsavisa *[[Moss Avis]]*. *[[Moss Dagblad]]* er lagt ned og kom ut siste gong 31. mars 2009.

## Kommunevåpenet
Kommunevåpenet blei godkjent i 1954 og har ei gull kråke mot ein raud bakgrunn. Motivet spelar på kallenamnet på innbyggarane i byen, «mossekråker».

## Kjende folk frå Moss
* Jon Michelet (1944–2018), forfattar
* Eyvind Hellstrøm (f. 1948), gourmetkokk og programleiar
* Jonny Halberg (f. 1962), forfattar
* Erland Johnsen (f. 1967), fotballtrenar og tidlegare fotballspelar
* Geir Moen (f. 1969), friidrettsutøvar
* Ari Behn (1972–2019), forfattar, gift med prinsesse Märtha Louise.
* Thomas Myhre (f. 1973), fotballspelar
* Agnar Lirhus (f. 1978), forfattar og musikar
* Amin Askar (f. 1985), fotballspelar
* Hanna Paulsberg (f. 1987), musikar, jazzsaksofonist

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Moss kommune
Rakkestad kommune

**Rakkestad** er ein kommune i Østfold fylke. Han vart skipa i 1838 i samband med innføringa av formannskapslovene frå 1837. I 1917 vart Degernes skild ut som eigen kommune, men vart ein del av Rakkestad att i 1964.

Kommunen grensar i vest mot Sarpsborg og Skiptvet, i nord mot Indre Østfold, i aust mot Marker og Aremark, og i sør mot Halden. Administrasjonssenteret i kommunen er tettstaden Rakkestad.

## Referansar

 


## Bakgrunnsstoff
* Rakkestad kommune (Offisiell nettstad)
Rygge kommune

**Rygge** er ein tidlegare norsk kommune i Østfold fylke. Han hadde kyst Oslofjorden i vest og grensa til Moss kommune i nord, Våler i nordaust og mot Råde kommune i aust og sør. 1. januar 2020 blei han slått saman med Moss til nye Moss kommune.

Det høgaste punktet i kommunen var Vardeåsen på 88&nbsp;moh.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Kommunefakta Rygge frå Statistisk Sentralbyrå 
* Rygge kommune sine heimesider
Rømskog kommune

**Rømskog** var ein kommune i Østfold fylke. Han grensa i vest og nord til Aurskog-Høland, i aust og sør-aust til Sverige og i sør til Marker. Rømskog var med sine rundt 700 innbyggjarar den minste kommunen i Østfold og blant dei minste på landsbasis. 

Rømskog har vore folkesett sidan før tidleg steinalder. Dei første gardane vart bygde ca. 500 f.Kr, men ein reknar med at ein har drive med husdyrhald her allereie for 4000-5000 år sidan. Gardane Flata og Bøen er truleg blant dei eldste i bygda og mange av dagens gardar stammar frå vikingtida. Folk frå Rømskog vert kalla rømsjingar.

Rømskog kommune vart skipa i 1902, då han vart skild ut frå Rødenes som eigen kommune. Den 1. januar 2020 vart kommunen slegen saman med Aurskog-Høland kommune. Samstundes slo fylka Østfold, Akershus og Buskerud seg saman til Viken fylke.

## Geografi
Rømskog låg i det øvste hjørnet av Østfold, lengst unna kysten. Landskapet er difor noko høgare enn elles i Østfold, og dei tre høgaste toppane i fylket låg i Rømskog. I tillegg til Slavasshøgda på 336 moh. som den høgaste låg Haukenesfjellet og Røvasshøgda, begge på 333 moh., innan kommunegrensen. Sentralt i kommunen låg Rømsjøen på 137 moh.

## Kommunevåpen
Kommunevåpenet til Rømskog viste ei tømmersaks som viste til at Rømskog var ein skogskommune med lange tradisjonar innan skogdrift. Rømskog hadde ca. 129 000 dekar produktiv skog.

## Kultur
Rømskog kyrkje ligg i kommunen. Rømskog har eit rikt kulturliv, med over 30 lag og samskipnader som omfattar alt frå musikkorps og kor til 4H, idrettslag og jeger- og fiskeforening.  Rømskog har fått start på A-laget òg.

#### Sandemskolen
Sandemskolen vart bygga i 1922 og er i dag kunstgalleri som blir drive av biletkunstnaren og kunsthandverkaren Arne Lindaas og Guri Lindaas. Galleriet har blant anna ei permanent samling måleri av Waldemar Lindaas, som var far til Arne Lindaas.

#### Trosterud skolemuseum
Denne skolestova vart bygd på 1860-talet, etter Skoleloven av 1860 som påla kommunane å byggje og drive faste skolar. Skolen hadde to rom, skolestove og kjøkken med sovealkove, og hadde fast lærar som budde i skolestova. Skolen var i drift fram til 1940 og i 1977 vart bygningen sett i stand som skolemuseum.  

#### Tusenårsstad
Kommunen sin tusenårsstad var garden Kurøen, som er eit kombinert bygdetun og kultursenter. 

## Næringliv
Kommunen si viktigaste hjørnesteinsbedrift er Normeka. Zen Resort & Spa ved innsjøen Vortungen vart opna hausten 2008. Spa-hotellet vart bygd for 140 millionar kroner. Utbygginga er av dei største investeringane som er gjort i Rømskog kommune. Konseptet fungerte ikkje og hotellet gjekk konkurs. I januar 2011 vart det selt for 38 millionar kroner. Dei nye eigarane ville etablere eit opplevelsestilbud til konferanse- og privatmarkedet. Det nye hotellet opna 13. mars 2011.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Rømskog kommune  (Offisiell nettstad)
Råde kommune

**Råde** er ein kommune i Østfold fylke, fram til kommunereforma i 2020 ein del av tidlegare Østfold fylke.

Kommunen vart skipa i 1838 i samband med innføringa av Formannskapslovene. Administrasjonssenteret i kommunen er tettstaden Karlshus.

## Referansar




## Bakgrunnsstoff
*
Sarpsborg kommune

**Sarpsborg kommune** er ein kommune i Østfold fylke, som ligg på vestsida av Glomma ved Sarpefossen og grensar i nord til Våler kommune og Skiptvet kommune, i aust mot Rakkestad kommune og Halden kommune, i vest mot Fredrikstad kommune og Råde kommune og i sør mot Hvaler kommune. Kommunen fekk dei noverande grensene sine i 1992, da han blei slått saman med kommunane Varteig, Skjeberg og Tune.

## Samferdsel
I Sarpsborg kommune møtest dei vestre og austre linjene av Østfoldbanen, og dermed er kommunen eit viktig knutepunkt. Det er monaleg godstransport til dei store industribedriftene og til hamneområda i Sannesund. E 6, hovudvegen til utlandet, går i høgbru over Glomma i Sannesund. Det er fylkesvegar på begge sidene av Glomma til Fredrikstad, fylkesveg 109 og fylkesveg 111. Fylkesveg 111 held fram nordover til Rakkestad på austsida av Glomma. Fylkesveg 114 går til Skiptvet på vestsida av elva.

## Næringsliv
Sagbruksverksemd og trelastutskiping har tradisjonelt vore byens viktigaste næringar, og Sarpsborg var i 1845 landets nest viktigaste utførselshamn for trelast. Etter ein stagnasjonsperiode som varte frå 1875 til 1880 fekk byen ein ny vekstperiode. Ein viktig faktor var oppbygginga av Borregaard til eit moderne industriføretak. Sarpsborg er framleis ein utprega industriby med særleg vekt på treforedlingsindustri og kjemisk industri. Begge bransjar er dominert av Borregaard (Orkla) ASA. Andre viktige bransjar er næringsmiddelindustri og verkstadindustri. Sarpsborgs er i vekst som handelsby, og har store delar av Indre Østfold som oppland. Sarpsborg er ei viktig utførselshamn, og dei viktigaste utførselsvarene er papirmasse, papir og kjemiske produkt.

Etter kommunesamanslåinga med omegnskommunene Skjeberg, Tune og Varteig i 1992 fekk Sarpsborg eit landareal på om lag 81&nbsp;km2 dyrka mark og om lag 185&nbsp;km2 produktiv skog. Det meste av den dyrka marka er knytt til produksjon av korn. Skogavverking er også ei viktig næring, som er dominert av avverking av gran.

Lokalavisa i Sarpsborg er *[[Sarpsborg Arbeiderblad]]*.

## Kommunevåpenet
Kommunevåpenet blei godkjent i 1966 og har ein gåande svart bjørn over ei svart borg mot ein gull bakgrunn. Motivet har bakgrunn i mellomalderseglet til byen, som viser ein bjørn på toppen av ein bygning. I 1567 blei byen flytta, og det var først i 1839 byen fekk tilbake byprivilegia; da med eit raudt skjold med ein gullkrone over to gull øksar. Seinare blei mellomalderseglet funne att, og blei frå 1966 brukt i dagens utforming.

## Kjende sarpingar
*Oscar Torp (1893–1958), statsminister for Arbeidarpartiet
*Kjell Karlsen (1931–2020), musikar og orkesterleiar
*Åge Sten Nilsen (1969–), frontfigur i glamrockbandet Wig Wam
*Raymond Kvisvik (1974–), fotballspelar
*Jens Arne Svartedal (1976–), langrennsløpar
*Jonas Holøs (1987–), ishockeyspelar
*Mohamed Elyounoussi (f. 1994), fotballspelar, landslagsspelar, voks opp i Sarpsborg

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Sarpsborg kommune (Offisiell nettstad)
Skiptvet kommune

**Skiptvet** er ein kommune som ligg i Østfold fylke, om lag 70 km frå Oslo. Flatevidda er er 101,6 km², der 33 km² er jordbruksareal og 42 km² er produktiv skog. Kommunen grensar mot Våler i vest, Indre Østfold i nord og aust, Rakkestad i aust, og Sarpsborg i sør. Høgaste punkt er *Jonsrudåsen*, 225 moh. På det lokale talemålet vert kommunen omtala som *Skjetve*, og ein som kjem frå kommunen er ein skjetving.

## Historie
Ein reknar med at dei fyrste menneska slo seg ned i Skiptvet for kring åtte tusen år sidan. Spesielt slo mange seg ned i områda ved vassdraget Glomma, der det var gode leveforhold. I mellomalderen var Skiptvet ein del av Vingulmork, som seinare vart kjend som Østfold.

Namnet *Skiptvet* skal vera ei samansetting av to ord. Fyrste delen kan vera *Skagi*, som på norrønt språk tyder «noko som rager opp i landskapet». Ei anna tolking kan vera mannsnamnet *Skeggi*, «mann med skjegg». Siste delen av namnet, *-tveit*, er vanleg i gardsnamn frå vikingtida, og tyder «eit lite jordstykke». Den innkotne *p*-en er eit typisk eksempel på sekundær etymologisering.

Det har ikkje vore mykje industri i Skiptvet, men det fyrste føretaket som vart oppretta heitte *Skiptvet meieri*. Kring dette meieriet voks det fram ein liten tettstad. Området er i dag sentrum for kommunen, med namnet Meieribyen.

## Biletgalleri

Image:Skiptvet bygdetun.jpg|Skiptvet bygdetun
Image:Skiptvet bygdetun hovedbygning.jpg|Hovudbygget på bygdetunet, frå Liverud
Image:Skiptvet bygdetun låve.jpg|Låven på bygdetunet, frå Taraldrud, bygd kring midt på 1800-talet
Image:Skiptvet bygdetun stabbur.jpg|Stabburet på bygdetunet, bygd kring midt på 1800-talet
Image:Skiptvet kirke krigens ofre.jpg|Minnesmerke ved Skiptvet kirke. Til minne om dei som ofra livet under andre verdskrigen
Image:Skiptvet kirke nordvest.jpg|Skiptvet kirke sett frå nordvest
Skiptvet kirke nordøst.jpg|Skiptvet kirke sett frå nordaust


## Bakgrunnsstoff
* Skiptvet kommune (Offisiell nettstad)
Spydeberg kommune

**Spydeberg** var ein kommune i Østfold fylke, fram til 1.1.2020. 

## Galleri

Spydeberg kirke, Spydeberg kommune, Østfold.jpg|Spydeberg kirke
Heli kirke TRS 070804 053.jpg|Heli kirke i Spydeberg
Hovin kirke (Spydeberg) 20071021 1.jpg|Hovin kirke i Spydeberg
Spydeberg prestegård, Spydeberg kommune, Østfold.jpg|Spydeberg prestegård
Fossum bro.jpg|Fossum bro i Spydeberg, er ein del av fylkesveg 128 (gamle E18).


## Bakgrunnsstoff
* Spydeberg kommune
Trøgstad kommune

**Trøgstad kommune** er ein tidlegare norsk kommune i Østfold fylke. Han låg mellom innsjøane Øyeren og Hemnessjøen, og grensa til Spydeberg i vest, Askim i sørvest, Eidsberg i sør, og til tre kommunar i Akershus: i nordvest Enebakk, i nord Fet og Aurskog-Høland i aust. Administrasjonssenter i kommunen var Skjønhaug. 1. januar 2020 blei han del av Indre Østfold kommune.

## Geografi

Landbruk er vanleg i Trøgstad og kulturlandskap preger mykje av kommunen. Berggrunnen i er samansett av grunnfjellsgneis som er dekt med marine leiravsetjingar i dei vestlege strøka sør og aust for Øyeren. Leirslettene der er tydeleg oppskorne av bekkar og elvar, og området har vore utsett for ras fleire gonger. Det finst òg rikelege lausavsetjingar lenger aust ved Hersætersjøen og Grefslivann. I kommunen elles er det hovudsakleg skogkledde åsar på høgder opp til 332 moh. Ein større endemorene demmer opp Øyeren i sørenden og sender Glomma vestover, der elva dannar Mørkfoss som no er oppdemt i samband med Solbergfoss kraftverk.

Busetnaden er jamt fordelt i jordbruksområda med dei tre tettstadene Skjønhaug, Heiås lenger nord i bygda og Hamnås i søraust, mens det er tynnare busetnad i dei nordaustre skogområda. Folkemengda i kommunen har vakse sia 1970-åra.

## Næringsliv
Jordbruk er ein viktig næringsveg i Trøgstad, der jordbruksareala er konsentrerte rundt dei vestlege og sentrale områda med dei rikaste lausavsetjingane. I 1999 vart om lag 32 % av det totale arealet i kommunen nytta til jordbruk, og av dette jordbruksarealet vart nesten 4/5 brukt til åker og hage, brorparten av dette til korn og erter. Husdyrhaldet er relativt stort, og Trøgstad er blant dei største kommunane i Østfold når det kjem til hønsehald, storfehald og svinehald. Industrien er heller liten og femner næringsmiddelindustri med kornsilo og mølle, verkstadindustri og trevare- og møbelindustri. Om lag 60 % av dei yrkesaktive hadde i 2001 arbeid utanfor kommunen.

I sommarhalvåret opplever Trøgstad stor gjennomgangstrafikk av bubilar og andre bilturistar.

## Symbol
Kommunevåpenet til Trøgstad vart godkjent i 1979. Det synar på grøn botn ein smieste i sølv og symboliserer handverktradisjonar.

Kommuneblomen til Trøgstad var soldogg.

## Trøgstinger, folk frå Trøgstad
*Trygve Skaug, diktar og musikar

## Kjelder

* Trøgstad kommune - Om Trøgstad 
* Trøgstad hjå Store Norske Leksikon

## Bakgrunnsstoff
Våler kommune i Østfold

**Våler kommune** er ein kommune i Østfold. Kommunen grensar til Indre Østfold i nord og aust, Moss og Vestby i vest, Sarpsborg og Råde i sør, og Skiptvet i aust. Han har tre tettstader der om lag to tredelar av innbyggjarane bur. Desse er Våk, Kirkebygda og Svinndal.

## Namn og kommunevåpen
Namnet Våler kjem frå det norrøne ordet *valir*, som tyder rydning(ar). Kommunevåpenet har òg gamle røter, det var knytt til slekta Bolt som hadde eigedom i området frå 1300-talet. Våpenet er kløyvd, med ei halv lilje i sølv til høgre, og to sparrar i gult til høgre. Det blei teikna av Truls Nygaard i 1986 etter Leiv Merlie sitt føreslag.

## Innbyggjarar
Frå gammalt av har dei som har budd i Våler livnært seg ved jord- og skogbruk. Sidan 1970-talet har likevel mange funne seg arbeid i Moss, og kommunen er blitt litt som ein forstad, med mange nye byggjefelt i kort avstand til byen i vest.

Gjennomsnittsalderen i kommunen er blant dei lågaste både i Østfold og resten av Noreg.

## Geografi
Våler er prega av både flate landbruksområde og åsar med store samanhengande skogområde. Her finn ein over 200 registrerte artar av vilt, mellom anna ulv. Den såkalla Mosseflokken av desse dyra har hovudreviret sitt her.

Kommunen blir gjennomskoren av fire riksvegar: 114, 115, 120 og 121.

Han har ikkje kystline, men ei strandline på meir enn tjue mil mot innsjøen Vansjø.

## Verd å vitja

* Våler kyrkje, ei romansk kyrkje i stein frå 1100-talet
* Bergerås bygdeborg, ei av fleire bygdeborger frå folkevandringstida som finst i kommunen

## Bakgrunnsstoff
* Våler kommune
Akerøya

**Akerøya** er ei øy i Hvaler kommune i Østfold med eit areal på 1,6&nbsp;km². Det høgaste punktet på øya er 33 moh. Aust for Akerøya ligg ein liten holme, Festningsholmen, med Akerøy fort frå 1600-talet. I sagatida heitte øya *Saltholmen* etter nokre grunne pollar der det vart vunne ut havsalt.

Øya består i hovudsak av granitt og enkelte strandflater og grassletter. Karakteristiske «klover» skjer gjennom øya fleire stader der det veks godt med småbuskar og tre. Det er registrert meir enn 400 plantearter der fleire er trua og sårbare. Øya har eit rikt fugleliv og er ein rasteplass for trekkfugl. I 1978 vart det oppretta eit naturreservat for sjøfugl på aust- og vestsida av øya med ferdselsforbud delar av sommaren. Sidan 1961 har Akerøya Ornitologiske Stasjon drive registrering av fugl.

Fram til om lag 1950 var det eit gardsbruk som dreiv med storfe på øya. Dyrehaldet har vore med å halde vegetasjonen nede, men dei seinare års sauebeite har ikkje klart å halde tritt med gjengroing av spesielt einer.

På det høgaste punktet på øya er det ein redutt, ein observasjonspost for fortet på Festningsholmen. Nord for redutten er det funne fleire gravrøyser frå bronsealderen.

Den mest attraktive delen midt på øya er gjort til offentleg friområde med høve for telting. Akerøya er eigd og vert forvalta av Staten og Oslofjordens Friluftsråd, som òg har ein oppsynsmann i det einaste huset på øya i perioden 15. juni-15. august. Utanom sesongen vert huset disponert av Akerøya Ornitologiske Stasjon.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Akerøya|Akerøya]]» frå , den 8. april 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene: *
**
Kirkøy

**Kirkøy** er den største øya i Hvaler kommune med eit areal på 29,6 km², med tettstaden Skjærhalden. Det er samband til Asmaløy via tunnel.

Det høgaste punktet på øya er Røsseberget på 70 meter over havet. 

## Sjå òg
*Rød på Asmaløy
*Vikerhavna
Skjærhalden

**Skjærhalden** (uoffisielle namn *Skjærhallen*, *Skjærhollen*) er ein tettstad som er kommunesenter i Hvaler kommune i Østfold. Staden ligg på søraustsida av Kirkøy og har . 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Fallingrain.com
* Eldre fototgrafi frå Skjærhalden på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Alvøyna i Øygarden

**Alvøyna** er namn på ei øy i Øygarden kommune i Vestland. Øya ligg nordvest for Bergen, ut mot havet vest av Hjeltefjorden. Tjeldstømarka, utmarka til garden Tjeldstø, ligg på Alvøyna. I 1995 vart 1061 dekar verna som våtmarksområde. På vestsida av Rotevatnet ligg eit fugleobservasjonshus. 

**Folketalsutvikling:**

Alvøy eller Alvøyna er òg namn på ei øy i Raunefjorden i Sund kommune i Hordaland. 

Desse to øyane ligg berre få mil frå kvarandre og frå Bergen sentrum. Det har forekomme skjebnesvangre forvekslingar i det redningsmannskap har drege til feil Alvøy på søk etter skipbrotne.

## Sjå òg
* Alvøen eller Alvøy er namn på eit område og ein gard ved Vatlestraumen i Laksevåg i Bergen kommune.

## Kjelder
Uorganisk sambinding

**Uorganiske sambindingar** er kjemiske sambindingar som ikkje er organiske. Alle sambindingar som ikkje inneheld karbon er uorganiske. I tillegg er salt og enkle kovalente sambindingar av karbon som regel uorganiske. 

## Døme på uorganiske sambindingar

Ein del vanlege stoff som:
* karbondioksid (CO2) 
* natriumklorid (NaCl)
* vatn (H2O) 

Typar av sambindingar som ofte er uorganiske
* basar
* salt
* syrer
Alvøyna i Sund kommune

**Alvøyna** eller *Alvøy* er ei øy i Øygarden i Raunefjorden i Vestland fylke. Øya ligg aust om Tyssøy i og nokre hundre meter sør for Bjorøy, og halvannan kilometer vest for Bergen lufthamn, Flesland. Alvøyna er eigd av Bergen og omland friluftsråd.

Alvøyna er òg namn på ei øy i Øygarden kommune. Desse to øyane ligg berre få mil frå kvarandre og frå Bergen sentrum. Det har skjedd lagnadstunge forvekslingar i det redningsmannskap har drege til feil Alvøy på søk etter skipbrotne.

## Sjå òg
* Alvøen eller Alvøy er namn på eit område og ein gard ved Vatlestraumen i Laksevåg i Bergen kommune.
Sartor Storsenter

**Sartor Storsenter** er eit kjøpesenter som ligg på tettstaden (Straume) på øya Litlesotra, kommunesenteret i (Fjell) kommune  ca. 15 km vest for Bergen sentrum, og er ein del av Sotra Kystby. Senteret vart opna 16.november 1978 og har no ca. 115 butikkar. Senteret er eigd og drifta av Sartor Holding og Olav Thon Gruppen. Senteret har blitt utvida og renovert fleire gonger i årenes løp, og opna første del av senteret 20. november 2014. Sotra Kino og Sotra Vitensenter, egen versjon av VilVite, opna 22. mai 2015 (VilVite blei avvikla i 2017). 16. juni 2016 opna siste del av senteret, og fekk da samlet areal på 93 000 kvm. 

Senteret er det største senteret på Sotra og det har over 10 000 besøkande kvar dag.

Ordet «Sartor» stammar frå ei dansk omskriving av namnet på øya Sotra. Denne skrivemåten er ikkje lenger i bruk med unntak av nokre firma: Sartor Holding AS, Sartor Maskin, Sartor Tannlegesenter, Sartor VVS og Sartor Skytterlag.

## Bakgrunnsstoff
*Nettstad for Sartor Storsenter
Keilhaus topp

**Keilhaus topp** (2355 moh.) er ein fjelltopp som ligg om lag 750 meter aust om Galdhøpiggen. Sjølv om den er ein av dei høgaste norske fjelltoppane vert han ikkje alltid rekna mellom desse av di han har ein primærfaktor på berre 20 meter.

## Bakgrunnsstoff
* Skildring av Keilhaus topp
Valhall

**Valhall** (norrønt *Valhǫll*, 'hallen åt falne krigarar') er i norrøn mytologi festhallen til Odin der æsene og einherjane held sine gilde.

I Åsgard reiste gudane ei stor og mektig borg, og midt i denne borga låg dei frodige Idavollane. Her bygde gudane store, mektige hallar, og den aller flottaste av desse var Valhall. Det var hit valkyriene kom med einherjane, vikingane som har falle i krig. «Val» tyder på norrønt 'fallen krigar'.

I den store hallen Valhall er det Odin som herskar. Stor må Valhall vera om det skal vera rom for alle vikingane som døyr i krig. Det blei sagt at Valhall har 540 dører, og at kvar dør er så brei at 800 einherjar kan gå side om side gjennom døra. Taket er dekt med gylne skjold og veggane er laga av spydskaft. 

Hanen Gullinkambi heldt til i Valhall, og vekte kvar dag opp krigarane, levande som døde. 
Galten Særimne var òg ein viktig innbyggjar. Denne grisen blei slakta og eten kvar dag, men var like heil igjen om kvelden.

Einherjane ved Valhall skal omsider kjempa for Odin under ragnarok.

## Andre namn på Valhall
* **Gladsheim** («den glinsande verda»), omtala som det største huset i Åsgard med tretten høgsete, eitt for Odin. Tekt med gull både inn- og utvendig. Høgst truleg identisk med Valhall.
* **Valaskjalf** («hallen åt falne krigarar»)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Valhǫll i Ordboka over det norrøne prosaspråk ved Københavns Universitet.
Drue

**Drue** er ein frukt av vinranke (*[[Vitus vinifera]]*). Druer kan vera grøne, blå eller lilla.

Ein kan eta druer rå som søt frukt, i tørka form som rosiner, og laga saft eller jus av dei. Druer er likevel mest brukte i gjæra form, som vin. Druesaft blir òg mykje brukt som naturleg søtingsmiddel i jus av anna frukt.

Rundt halvparten av all frukt som blir dyrka i verda, er druer. Det finst fleire arter av dei som alle høyrer til familien *Vitaceae*. Ulike druesortar egner seg best til å etast direkte, eller til å laga ulike typar vin.

Drueplanten likar seg best i sokalla «dårleg» jordsmon, med mykje kalk og stein. 
Solvende skråningar ned mot elvar er ideelle for druedyrking. Dette gjev plantane rik tilgang til fukt, og dobbelt opp med sol.

## Bakgrunnsstoff
Torvastad

**Torvastad** er ein tidlegare norsk kommune i Rogaland fylke, oppretta som Torvastad formannskapsdistrikt i 1837.
Som sokn omfattar Torvastad den nordlegaste delen av Karmøy og øyane utanfor.

1. februar 1855 vart Haugesund (1066 innb.) skild ut frå Torvastad. Torvastad hadde 3242 innbyggjarar etter delinga.

1. november 1881 vart Skåre skild ut frå Torvastad. Innbyggjartalet i Torvastad vart då 1918.

1. juli 1924 vart Utsira skilt ut som eigen kommune. Torvastad hadde då eit folketal på 2187.

1. januar 1965 vart det meste av Torvastad (3783 innb.) slege saman med Avaldsnes, Kopervik, Skudenes, Skudeneshavn, Stangaland og Åkra til den nye Karmøy kommune.

Samstundes vart ein mindre del av Torvastad (Vibransøy krins, 70 innb.) overført til Haugesund kommune.

## Kjelder
Skudeneshavn

**Skudeneshavn** er ein by, tettstad og tidlegare kommune som ligg på sørspissen av øya Karmøy i Karmøy kommune i Rogaland fylke. Tettstaden har . Trehusmiljøet i Skudeneshavn sentrum er rekna å vera veldig bra teke vare på.

## Skudeneshavn kommune 1858 - 1965
Skudeneshavn var frå 1837 del av Skudenes formannskapsdistrikt, men vart skilt ut som eigen kommune 10. februar 1858 og fekk status som ladestad. Skudeneshavn hadde då 1 209 innbyggjarar.

1. januar 1965 vart Skudeneshavn slegen saman med Kopervik, Skudenes, Stangaland og Åkra, mesteparten av Avaldsnes og mesteparten av Torvastad til den nye Karmøy kommune. 

Skudeneshavn hadde ved samanslåinga eit innbyggjartal på 1 275. 

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Skudeneshavn kommune frå 1865 til 1965:**

## Sjå òg
* Tettstader i Rogaland

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»

### Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Eldre fotografi frå Skudeneshavn på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
Kopervik

**Kopervik** er ein tettstad (by) og eit sokn i Karmøy kommune i Rogaland fylke. Kopervik har òg vore ein bykommune og ein heradskommune.

Tettstaden Kopervik er kommunens administrasjonssenter  og har . Han ligg om lag midt i kommunen ved Karmsundet.

## Kopervik sokn
Kopervik sokn har 8&nbsp;555 innbyggjarar og tilhøyrer Karmøy prosti. Det blei oppretta 1855 ved frådeling av den sørvestre delen av Avaldsnes sokn.

## Kopervik ladestad
Strandstaden Kopervik blei utskilt frå Avaldsnes kommune som ein ladestad (ein slags bykommune) i 1866. Den hadde då 737 innbyggjarar. I 1965, etter nesten eit sekel, blei Kopervik ladestad oppløyst, og gjekk in i den nyoppretta Karmøy kommune. Ladestaden hadde då 1&nbsp;737 innbyggjarar.

## Kopervik (Stangaland) herad
Ladestaden Kopervik omfatta berre ein liten del av Kopervik sokn, og resten av soknet (landdistriktet) var framleis ein del av Avaldsnes kommune. Først i 1909 blei landdistriktet òg utskilt til eit eige herad (landkommune) med 1&nbsp;001 innbyggjarar. Nemninga *Kopervik herad* blei i 1916 bytta til *Stangaland herad* for å unngå forveksling mellom dei to kommunane. I 1965 blei Stangaland herad oppløyst, og gjekk in i den nyoppretta Karmøy kommune. Heradet hadde då 2&nbsp;678 innbyggjarar.

### Folketalsutvikling
**Folketalsutvikling for tidlegare Kopervik ladestad frå 1866 til 1965:**

## Sjå òg
* Tettstader i Rogaland

## Andre nettstader
* Eldre fotografi frå Kopervik på nettstaden til Nasjonalbiblioteket

## Kjelder
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»

### Fotnotar
Skudenes

**Skudenes** er ein tidlegare kommune i Rogaland fylke. Kommunen vart oppretta som Skudenes formannskapsdistrikt i 1837.

I 1849 vart distriktet delt i Skudenes og Bokn formannskapsdistrikt. 

1. februar 1858 vart Skudeneshavn skild ut som eigen kommune.

1. januar 1892 vart Åkra skild ut som eigen kommune.

1. januar 1965 vart Skudenes, Avaldsnes, Kopervik, Skudeneshavn, Stangaland, Torvastad og Åkra slegne saman til den nye Karmøy kommune.
Stangaland

**Stangaland**, eller **Stangeland**, er ein tidlegare kommune i Rogaland fylke.

Opphavleg (frå 1837) var Stangaland del av Avaldsnes formannskapsdistrikt. 1. januar 1909 vart Stangaland skild ut som eigen kommune med 1001 innbyggjarar.

1. januar 1965 vart Stangaland slegen saman med Avaldsnes, Kopervik, Skudenes, Skudeneshavn, Torvastad og Åkra kommunar til den nye Karmøy kommune. Stangaland hadde ved samanslåinga 2678 innbyggjarar.

## Kjelder
H

**H** er den åttande bokstaven i det latinske alfabetet og den sjuande i det greske alfabetet (H, η), der han vart overteken frå fønikisk skrift. Etruskarane og romarane overtok bokstaven med namnet ha. I dei nordiske språka utvikla namnet seg lydrett til hå på 1200-talet. I den eldre runeskrifta er bokstaven den niande og i den yngre runeskrifta det sjuande teiknet. 

H er ein såkalla pustelyd. I visse språk vert h uttalt sterkare, som ein x-lyd, til dømes i finsk. H som framlyd kan falla vekk i nokre målføre, noko som blir kalla halvemål. Enkelte språk, til dømes fransk og italiensk, har ikkje h som språklyd, men nyttar han som skriftteikn. I engelsk er h stum i framlyd av nokre ord av fransk opphav, til dømes *honour* og *hour*. I tysk er han stum inne i og slutten av ord etter vokal, der han tener til å forlenge vokalen, til dømes *Hahn* og *Reh*. Herfrå stammar bruken i personnamn, som Dahl. I dansk, norsk og svensk er h føre j og v stum. På islandsk vert hn, hr, og hl uttalt som ein ustemt n, r og l.

Ein kan framstilla bokstaven som ⠓ i brailleskrift og som «DitDitDitDit», · · · ·, i morsealfabetet. I det internasjonale NATO-alfabetet blir H markert med ordet «Hotel». For å sikra forståing også med dei som ikkje uttaler H, er H-en i ordet offisielt stum.

## Bruk
### Vitskap
*H kan stå for SI-eininga henry, eininga for sjølvinduktans.
*h kan stå for SI-prefikset hekto. Skrive føre eit einingssymbol tyder h at eininga skal multipliserast med hundre.
*h er symbol for Plancks konstant: h = 6,63 x 10-34 Js, som inngår i all kvantefysikk. Symbolet ℏ (h-strek) syner til Plancks konstant dividert med 2π.
**H* (i kursiv) er i termodynamikk symbol for entalpi.
**H* (i kursiv) er i elektromagnetisme symbol for magnetisk feltstyrke.
* h er internasjonalt symbol for time. 
*Innan kjemi er H symbolet for hydrogen.
*Innan biokjemi er H symbol for histidin

### Samfunn
*H er forkortinga for partiet Høgre
*H er nasjonalitetsmerket for bilar frå Ungarn (engelsk: **H**ungary; fransk: **H**ongrie)
*På bilar frå Tyskland: Hannover
*På bilar frå  Noreg før 1971: Telemark fylke
*På spanske bilskilt før 2000: Huelva
*4H er namnet på ein verdsomspennande ungdomsorganisasjon

## Musikk
I det tyske notesystemet er tonen H heiltonen etter A. Han svarer til nota B i det engelske systemet.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
Gunnar Stålsett

**Gunnar Stålsett** () på Nordkapp) var biskop for Den norske kyrkja sitt bispedøme Oslo bispedøme frå 1998 til 2005. Han etterfylgde Andreas Aarflot, og vart etterfylgd av Ole Christian Kvarme.

Stålsett har teologisk utdanning frå Menighetsfakultetet i Oslo, og vart cand.theol. i 1961. Han har hatt undervisingsstillingar og prestestillingar og mellom anna vore generalsekretær i Det Lutherske Verdensforbund og medlem av den norske Nobelkomiteen fram til han i 1998 vart utnemnd til biskop av Oslo. Utnemninga av Stålsett til biskop var omstridd. I løpet av embetstida vart det klart at han var ein tilhengjar av å lata homofile ha jobb i vigsla stillingar. Dette synet delte ikkje fleirtalet av dei norske biskopane. Han gjekk av som biskop den 28. februar 2005.

Stålsett har vore statssekretær i Kyrkje- og undervisingsdepartementet frå 1972 til 1973. Senterpartiet var då med i Lars Korvald si regjering. Han var partiformann i Senterpartiet frå 1977 til 1979.

I 2001 vart Stålsett tildelt Petter Dass-prisen, og i 2006 vart han tildelt St. Hallvardsmedaljen.
U

**U (u)** er den 21. bokstaven i det latinske alfabetet og eigentleg same bokstav som Y (ypsilon) i det greske alfabetet, der denne opphavleg hadde lydverdien *u*. Då grekarane i staden uttalte han y, skreiv dei ου for å vise til u-lyden. Etruskarane, og etter dei romarane, overtok bokstaven med forma V. Den avrunda forma U er berre ein seinare skriftvariant av den same bokstaven. Først frå 1500-talet av vart det vanleg å skilje mellom u og v i latinsk rettskriving. I gotisk skrift er n og u lik kvarandre, og for å lette lesinga sette ein frå 1400-talet av ofte ein liten boge over u-en. I runealfabetet er bokstaven andre rune i første ætt.

U vert på norsk norsk og svensk uttalt lenger framme og er trongare enn den såkalla «europeiske» u-en.

## U kan stå for
* kjemisk symbol for uran
* forkorting på latin som tyder *Urbs* eller «byen», det vil sei Roma.

## u kan stå for
* internasjonalt godkjent symbol for atommasseeininga.

## Kjelder
*
S

**S** er den 19. bokstaven i det latinske alfabetet og den 18. bokstaven i det greske alfabetet (Σ, σ, i slutten av ord ς). Bokstaven stammer frå det fønikiske alfabetet, og det semittiske namnet var *samek*. Grekarane kalla han sigma, i slekt med ordet *sigmos*, 'hvesing'. På latin heitte bokstaven *es*. Det fønikiske alfabetet hadde enno to teikn for spesielle s-lydar. Det eine, med det hebraiske namnet *shin*, som tyder «tann», vart ikkje nytta av grekarane. Det andre teiknet, med det hebraiske namnet *tsade*, tok enkelte greske stader med dorisk dialekt opp i skrifta si i forma M. 

I runealfabetet er s den åttande runen i andre ætt. 

Minuskelen ser i dag slik ut: *s*. Fram til byrjinga av 1900-talet såg han slik ut: *ſ* («ſ», «lang s»), unntatt i slutten av ord og etter bokstaven ſ, når han såg ut som han gjer no. På grunn av likskapen med bokstaven *[[f]]* gjekk *ſ* ut av bruk.

## Tydingar av S
* **S** er kjemisk symbol for svovel.
* **S** er ei forkorting for sør.
* **s** er symbol for sekund, SI-eininga for tid. 
* **S** er symbol for siemens, SI-eininga for konduktans.
* stundom nytta som forkorting for sankt. 
* i grammatikk forkorting for for singular (eintal), substantiv eller subjekt.
* i musikk forkorting for *segno* («teikn»), *sinistra* («venstre»), *subito* («brått») og subdominant.
* på reseptar ei forkorting for latin *signa* eller *signetur*, som tyder «signér», det vil seil at namnet på legemiddelet eller samansetnaden skal skrivast på etiketten.
* nasjonalitetsmerke for motorkjøretøy frå Sverige.

## Kjelder
*

## Bakgrunnsstoff
P

**P (p)** er den 16. bokstaven i det det latinske alfabetet. Han svarar til bokstaven pi (Π, π) i det greske alfabetet og stammar frå det fønikiske alfabetet. På semittisk heiter bokstaven pe, som tyder «munn» og i den opphavlege biletskrifta har teiknet gjengitt ein munn. Grekarane kalla han pei, seinare pi, og etruskarane og etter dei romarane kalla han pe. Den latinske bokstavforma er påverka av den greske bokstavforma for r. I det eldre runealfabetet er bokstaven sjette rune i andre ætt.

Det greske alfabetet hadde ein særskild bokstav for ph (Φ, φ), med namnet phei eller phi. Frå keisartida vart han uttalt f og fi. I tillegg hadde dei ps (Ψ, ψ), med namnet psei eller psi. Desse var respektive 21. og 23. bokstav i alfabetet. Av Φ utvikla det romerske talteiknet M = 1000 seg, av Ψ talet L = 50.

I norsk er p ein stemmelaus, bilabial lukkelyd, aspirert i framlyd og utlyd, medan han er uaspirert etter s og mellom vokalar.

### Versalen P kan vere

* kjemisk symbol for fosfor.
* prefikset *peta-* (=1015) i SI-systemet.
* symbol for trykk (av engelsk *pressure*.)
* symbol for poise, CGS-eining for viskositet.
* P eller p er ei forkorting for latinsk *pagina, per, pro *og* post* (etter) og det romerske førenamnet Publius.
* nasjonalitetsmerke for motorkjøretøy frå Portugal.

### Minuskelen p kan vere
* prefikset *piko-* (=10-12) i SI-systemet. Til dømes i pikometer (pm). 
* i musikk er *p* ei forkorting for piano, som tyder svakt. Enno svakare vert skrive *pp* (pianissimo) og *ppp* (piano pianissimo). Ei anna forkorting innan musikk er *pedal*. 
* forkorting for mynten penny, eller pence i fleirtal.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
W

**W (w)**, **dobbel-v** eller **dobbelt-v** er den 23. bokstaven i det latinske alfabetet og ei fordobling av bokstaven v. Han vart innført i irsk skrift tidleg i mellomalderen. Forma stammar frå runealfabetet. Her er w representert av åttande rune i første ætt. Han vert uttalt som v i dei nordiske språka og på tysk. På engelsk vert han uttalt som ein konsonantisk u.  W vert i norsk berre nytta i lånord og namn.

## W kan stå for
***W** er kjemisk symbol for wolfram.
***W** er symbol for watt, eininga for effekt. 

## Kjelder

*
*

## Bakgrunnsstoff
Korvald-regjeringa

**Lars Korvald si regjering** var ei norsk regjering som sat i tida frå 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973. 
Regjeringa kom til etter folkeavrøystinga om medlemsskap i EF. Folkeavrøystinga fann stad den 25. september 1972. Statsminister Trygve Bratteli frå Arbeidarpartiet hadde sagt at om det ikkje vart fleirtal for medlemsskap i EF, ville regjeringa hans gå av. Etter at nei- sida fekk fleirtal gjekk Trygve Bratteli si regjering av, og partia Senterpartiet (Sp), Kristeleg Folkeparti (KrF) og Venstre (V) samarbeidde om å danna ei mindretalsregjering. 

## Ministrar og statsrådar
* Statsminister: Lars Korvald, KrF, 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Utanriksminister: Dagfinn Vårvik, Sp 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Landbruksdepartementet: Einar Moxnes, Sp. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Handels- og skipsfartsdepartementet: Hallvard Eika, V. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Justisdepartementet: Petter Mørch Koren, KrF 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Kyrkje- og undervisingsdepartementet: Anton Skulberg, Sp 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Kommunal- og arbeidsdepartementet: Johan Skipnes, KrF. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Industridepartementet: Ola Skjåk Bræk, V. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Samferdsledepartementet: John Austrheim, Sp. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Miljøverndepartementet: Trygve Haugeland, Sp. 18. oktober 1972 til 5. mars 1973. 
Helga Gitmark, Sp. 5. mars 1973 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Sosialdepartementet: Bergfrid Fjose, KrF. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Forbrukar- og administrasjonsdepartementet: Eva Lundegaard Kolstad, V. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Fiskeridepartementet: Trygve Olsen, Sp. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Finansdepartementet: Jon Ola Norbom, V. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973
* Statsråd med ansvar for Forsvarsdepartementet: Johan Kleppe, V. 18. oktober 1972 til 16. oktober 1973

## Sjå òg
* Norske regjeringar

## Kjelder
* Regjeringa Korvald hos Regjeringen.no, vitja 15. januar 2010
Y

**Y (y)** er den 25. bokstaven i det latinske alfabetet og den 20. bokstaven i det greske alfabetet (Υ, υ). Grekarane har kanskje teke teiknet opp frå ei eldre stavingsskrift som var i bruk på Kypros. I gresk var lydverdien til bokstaven opphavleg u, seinare y. Etruskarane, og frå dei romarane, tok opp bokstaven som V (sjå U og V). Under Augustus vart rettskrivinga på latin endra til y. I seingresk tid vart både υ og οι uttalt i. For å vise til at lyden skulle skrivast υ, ikkje οι, sa ein at ein skulle skrive «y psilon», «berre y»; derav namnet. 

Y er i norsk ein trong, fremre, runda vokal. På engelsk er bokstaven dels teikn for i (system), dels for ai (spy) og dels for j (year). På fransk er bokstaven teikn for i og på tysk dels for y, dels for i (i opphavlege tyske ord vert ü nytta).

## Y kan tyde

* kjemisk symbol for grunnstoffet yttrium.
* symbol for SI-prefikset yotta, lik 1024.
* y er symbol for SI-prefikset yokto, lik 10-24.
* den andre ukjende verdien i ei matematisk likning med to eller fleire ukjende, eller verdien for andreaksen i eit koordinatsystem
* namnet på det eine kjønnskromosomet
* symbolet for tyrosin i ei polypeptidlenkje
* ein del av eit asteroidenummer som syner at lekamen blei oppdaga mellom den 16. og den 31. desember

## Y som namn
*Y er ein kommune i Matanuska-Susitna Borough i Alaska
*Y (uttala «i») er ein fransk kommune i departementet Somme i Picardie. Innbyggjarane i kommunen heiter ypsilonarar, etter det franske namnet for  bokstaven y.
* vert nytta mellom faren og mora sitt etternamn i spanske familienamn, til dømes Ortega y Gasset.

## Kjelder
*
Bjørn

**Bjørnefamilien** (*Ursidae*) er ein familie av store, tunge rovpattedyr som ofte òg livnærer seg med plantekost. Nokre artar går i hi om vinteren. 

Det har vore bjørnar på alle kontinenta, bortsett frå Australia og Antarktis, men det finst flest av dei på den nordlege halvkula. I Noreg lever brunbjørnen på fastlandet og isbjørnen mellom anna på Svalbard. I Skandinavia finst det i dag mellom 1&nbsp;200 og 1&nbsp;500 individ av brunbjørnen.

## Skildring
Bjørnane veg mellom 300 og 800 kg. Dei har tunge kroppar og kraftige lemmer. Labbane er breie med klør som alltid er ute, snuten er lang og halen er kort. Dyra er kjenneteikna av tjukk pels som kan ha ulike fargar, gjerne svart, raud eller kvit, og av og til med kvite teikningar på brystet eller i fjeset.

Dyra brukar tennene som reiskapar og til å forsvara seg. Dei kan mellom anna bruka klørne til å grava opp røter, riva opp termittuer eller bikuber, og fanga bytte. 

Samanlikna med dei andre rovdyra er bjørnane trege, men dei kan likevel koma opp i ein fart på 50-60 km/t. Òg til forskjell frå andre rovdyr går dei på heile bakfoten, og ikkje berre tærne.    

## Bjørn i kulturen

Bjørnar har lenge imponert menneska med storleiken og styrken sin, og dei er blitt dyrka som totemdyr i fleire kulturar. Fleire norske namn inneheld ordet «bjørn», og det finst fleire namn som viser til dyret åleine, til dømes Ursula , Bera og sjølve namnet Bjørn. Ein har teke dyret til beskyttar for fleire byar og finn det på fleire våpenskjold, og Russland har lenge vore symbolisert gjennom den russiske bjørnen.

I nyare tid, då bjørnejakt ikkje lenger er eit livsfarleg vågestykke, er det lagt meir vekt på den søte utsjånaden til bjørnar. Teddybjørnar og liknande kosedyr er blitt utbreidde og populære leiketøy, og koselege bjørnar er hovudpersonar i fleire historier for barn.
### Galleri

Ocean Park Jia Jia.JPG|Panda (*Ailuropoda melanoleuca*)
Tremarctos ornatus, Duisburg (DE) -- 2023 -- 0144.jpg|Brillebjørn (*Tremarctos ornatus*)
Ursus thibetanus 3 (Wroclaw zoo).JPG|Kragebjørn (*Ursus thibetanus*)
01 Schwarzbär.jpg|Svartbjørn (*Ursus americanus*)
Polar Bear - Alaska (cropped).jpg|Isbjørn (*Ursus maritimus*)
Brown bear (Ursus arctos arctos) running.jpg|Brunbjørn (*Ursus arctos*)

## Nolevande bjørnar

* **Bjørnefamilien **
** Underfamilien Ailurinae 
*** Slekt *Ailuropoda*
**** Panda (*Ailuropoda melanoleuca*)
** Underfamilien Tremarctinae 
*** Slekt *Tremarctos*
**** Brillebjørn (*Tremarctos ornatus*)
** Underfamilien Ursinae 
*** Slekt *Helarctos*
**** Malaybjørn (*Helarctos malayanus*)
*** Slekt *Melursus*
**** Leppebjørn (*Melursus ursinus*)
*** Slekt *[[Ursus]]*
**** Kragebjørn (*Ursus thibetanus*)
**** Svartbjørn (*Ursus americanus*)
**** Isbjørn (*Ursus maritimus*)
**** Brunbjørn (*Ursus arctos*)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bear|Bear]]» frå ,  den 13. mars 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Bomull

**Bomull** kjem frå bomullsplanten (*Gossypium*). Dette er buskar som kjem frå tropiske og subtropiske område. Fibrane me brukar ligg rundt frøa. 

Bomullfiber vert brukt til å laga strikke- og heklegarn. Klede vert ofte laga av bomull. Bomull kan vaskast på høg temperatur.

## Bakgrunnsstoff