open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CBS

**CBS Broadcasting Inc.** eller **CBS** (forkorting av det tidlegare namnet **Columbia Broadcasting System**) er eit av dei fire største kringkastingsselskapa i USA. Det er eit nettverk av fjernsyns- og radiokanalar som tilhøyrer CBS Entertainment Group i Paramount Global. CBS har hovudkvarter i CBS Building i New York by.

Nettverket har opphav i **United Independent Broadcasters, Inc.**, eit radionettverk skipa i Chicago av talent-agenten Arthur Judson frå  New York i januar 1927. I april same året investerte Columbia Phonograph Company, eigarselskapet til Columbia Records, i verksemda, som blei omdøypt til **Columbia Phonographic Broadcasting System** (**CPBS**).  

## Sjå òg
* CBS News
* CBS Sports

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:CBS|CBS]]» frå ,  den 25. juni 2023.*  

## Bakgrunnsstoff
*
American Broadcasting Company

**American Broadcasting Company** eller **ABC** er eit av dei fire største kringkastingsselskapa i USA. Selskapet er eigd av The Walt Disney Company.

## Sjå òg
* ABC News
* ABC Sports

## Bakgrunnsstoff
*
The Walt Disney Company

**The Walt Disney Company** (som regel forkorta til **Disney**) er eit av verdas største medie- og underhaldningsføretak. Det vart grunnlagt som eit animasjonsstudio i 1923 av Walt Disney og bror hans Roy Oliver Disney. Det er i dag USA sitt nest største mediekonsern. Selskapet har sitt hovudkvarter i Burbank i California.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad
John Roberts

**John Glover Roberts jr.** () er ein amerikansk jurist som sidan 2005 har vore justitiarius i den amerikanske høgsteretten.

Roberts vart fødd i Buffalo og voks opp i Indiana. Han graduerte frå Harvard i 1979. Frå 1980 til 1981 var han praktikant for høgsterettsdommar William Rehnquist. Han arbeidde for Ronald Reagan-regjeringa, frå 1981 til 1982 som spesialrådgjevar til generaladvokat William French Smith og frå 1982 til 1986 som assisterande juridisk rådgjevar til presidenten. Då han vart nominert til høgsteretten var han dommar ved den føderale appellretten for District of Columbia.

Roberts vart nominert av president George W. Bush 19. juli 2005 til å bli dommar i høgsterett. Før senatshøyringane var kome i gang, vart Roberts nominert til å bli høgsterettsjustitiarius etter at William Rehnquist gjekk bort 3. september 2005. Senatet godkjende Roberts si utnemning 29. september 2005. I ein alder av 50 år vart han den yngste høgesterettsjustitiariusen på over 200 år.
Anaksimenes frå Milet

**Anaksimenes** var ein gresk filosof som truleg levde på byrjinga av 500-talet før vår tidsrekning i Milet på kysten av Vesle-Asia.

Han er kjend for sin teori om at verda var bygd opp av luft i ein fortetta eller fortynna tilstand (arkhe-teori). Han såg føre seg at alt i verda eigentleg var luft, men at andre stoff oppstod av at luft vart fortetta eller fortynna. Fortetta luft var hard og kald medan fortynna luft var flyktig og varm, det midt i mellom var lufta i menneska sitt levemiljø der den hadde passeleg temperatur og gav eit leveleg miljø. Slik teikna han eit bilete av verda med ein kald og hard kjerne i jorda under menneska og ein varm og flyktig sfære over menneska.

## Kjelde
*
Heia Tufte!

***Heia Tufte!*** er ein røyndomsserie på TVNorge om fotballlaget **Tufte IL**.

TV-programmet vart raskt populært da det starta og er mellom dei mest sette i Noreg hausten 2005. Noko av populariteten kan koma av at folk kan le når dei kjenner seg att i det å ikkje meistre situasjonar, samtidig som den gode lagånda i Tufte viser at ein likevel kan ha det bra saman.

## Laget
Laget er sett saman i høve serien. Det består av personar som knapt har rørt ein ball tidlegare, og som var mellom dei som vart vald sist i gymtimane. Blant dei mest kjende spelarane har vorte psykologistudenten og rollespelaren Martin og autografsamlaren Lars Olav.

Hovudtrenar for laget er Erik Thorstvedt, tidlegare målvakt for det norske landslaget. I nokre episodar dukkar det òg opp andre trenarar, til dømes Henning Berg.

## Tufte IL i andre samanhengar
Første gongen Tufte IL vart kjent, var i ein av lottoreklamane til Norsk Tipping. Der såg vi at laget tapte kampane sine med store tal, men etter at ein av spelarane vart lottomillionær, kjøpte dei inn den danske målvakta Peter Schmeichel for å halde nullen.

## Bakgrunnsstoff
* Heia Tufte! på nettsidene til TVNorge
Empedokles

:*For den undersjøiske [[vulkan]]en utanfor [[Sicilia]], sjå [[Vulkanen Empedokles]]*

**Empedokles** var ein filosof som levde på byrjinga av 400-talet fvt. og kom frå Akragas på Sicilia.

Han er kjend for sin teori om at alt stoff i verda skal vera bygd opp av fire grunnelement (ein arkhe-teori). Empedokles sin teori blir difor rekna for å vera opphavet åt *[[elementlæra]]*. Han tenkte seg at alt i den fysiske verda var bygd opp av ei samansetjing av det han såg på som dei fire grunnelementa; eld, luft, vatn og jord. Desse elementa representerte eigenskapane våt, tørr, varm og kald. Alt i verda var såleis laga av ein kombinasjon av desse elementa, og endring kom av endring i samansetjinga av dei ulike elementa. Endringa vart gjort av to krefter, ei som skilde og ei som sette saman.

## Kjelder
*
Lost

***Lost*** er ein amerikansk TV-serie om ei gruppe menneske som har overlevd eit flyhavari på ei (tilsynelatande) aude øy i Stillehavet. Serien er laga av J.J. Abrams og produsert av Bad Robot Production og Touchstone Television. I USA blir han send av TV-kanalen ABC, i Noreg blir han send av TVNorge.

I kvar episode av TV-serien får ein eit tilbakeblikk på livet til ein av personane, som følgjeleg er hovudpersonen i episoden.

Den første sesongen vart vist i Noreg våren 2005. Trass i at det vanlege er at amerikanske seriar blir vist fire månader etter sesongstart i USA, starta visningane av den andre sesongen på TVNorge allereie 26. oktober 2005, berre ein dryg månad etter den amerikanske sesongstarten. Dette kjem av svært mange nedlastingar av serien over Internett. 

## Skodespelarar og roller

## Folka bak Lost
* J.J. Abrams – Skapar, produsent, regissør (pilot-episode), forfattar (pilot-episode)
* Jeffrey Lieber – Skapar, forfattar (pilot-episode)
* Damon Lindelof – Skapar, forfattar (pilot-episode)
* David Fury – Produsent, forfattar
* Paul Dini – Forfattar
* Michael Giacchino – Composer

## Episodar
:*Utdjupande artikkel med episodesamandrag: [[Episodar av Lost]]*

### Første sesong: [[2004]]–[[2005]]
Eit fly kræsjar på ei aude øy. Den overlevande gruppa må no jobbe saman for å halde seg i live. Dei må overleve dei mystiske farane på øya, inkludert eit stort monster som går rundt i jungelen.

### Andre sesong: [[2005]]–[[2006]]

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettside
* Lost på nettsidene til TVNorge
* Lost-Norge.net (uoffisiell norsk fanside) 
* LostTv.co.uk (uoffisiell fanside) 
* Lost Stuff 
* Lost : 7200 photos !
Tufte

**Tufte** kan vise til fleire sider:

## Stadnamn
Tufte er eit stadnamn som finst i mange kommunar i Noreg, mellom anna som gardsnamn.

## Etternamn
Kjende personar med Tufte som etternamn:
* Olaf Tufte, norsk roar

## Anna
* Tufte IL, kjent frå lottoreklamar og tv-programmet Heia Tufte!
Stratos

:*Sjå òg [[Restauranten Stratos]]*

**Stratos** er ein sjokolade som vart lansert av Nidar i 1936. Sjokoladen blir reklamert som lett og luftig, grunna luftboblene inni sjokoladen som blir danna under produksjonen.

## Historie
I dei første åra etter lanseringa blei Stratos seld under mottoet «Alt godt kommer ovenfra». På 1960-talet produserte Nidar 120 platar Stratos i minuttet og på 1970-talet auka produksjonen med heile 40 %, noko som førte til at Stratos blei kjend som daglegvare. I 1975 blei raud Stratos lansert, som også inneheldt nøtter. Denne var i produksjon fram til 2001, men blei lansert på nytt i 2005. Den blå Stratosen har sidan 1980 brukt ei blå ku som marknadsføringsmiddel.
Foreningen !les

**Foreningen !les** er ein ideell paraplyorganisasjon som har som formål å auke leselysta, spesielt blant barn og unge. Foreininga mottek middel frå Kultur- og kyrkjedepartementet.

Foreningen !les fekk Askeladdprisen i 2011 og NBU-prisen i 2013.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Foreningen !les
Foton

**Fotonet** eller **lyskvant** er ein elementærpartikkel, eit kvantum i det elektromagnetiske feltet og «grunnelementet» i lys og alle andre former for elektromagnetisk stråling. Det er òg kraftberar for den elektromagnetiske krafta. Fotonet flyttar seg med lysfarten og har i følgje relativitetsteorien derfor ikkje noko kvilemasse. Dermed vert effekten av den elektromagnetiske krafta lett synleg på både mikroskopisk og makroskopisk nivå. Dette gjer at ho er ei fundamentalkraft som verkar over lange avstandar. Som alle elementærpartiklar vert fotonet styrt av kvantemekanikk og har eigenskapar både som ei bølgje og som ein partikkel. Til dømes kan eit enkelt foton brytast av ei linse eller syne bølgjeinterferens, men samstundes fungere som ein partikkel som har ein endeleg, målbar kvantitativ masse. 

Det moderne omgrepet om foton vart utvikla gradvis av Albert Einstein i 1905 då han forklarte den fotoelektrisk effekten ved å la lyset få partikkeleigenskapar då dei eksperimentelle observasjonane ikkje høvde med den klassiske bølgjemodellen for lys. Særleg klargjorde fotonmodellen korleis lysenergien var avhengig av frekvensen, og forklarte korleis materie og stråling kunne vere i termisk likevekt. Han klargjorde òg avvikande observasjonar, som eigenskapane til svartlekamstråling, som andre fysikarar, mest kjend Max Planck, hadde prøvd å forklare ved å nytte *delvis klassiske modellar*, der lyset framleis vert skildra av Maxwell-likningane, men der materien sender ut og absorberer lys som kvantar. Sjølv om desse delvise klassiske modellane medverka til utviklinga av kvantemekanikk, beviste vidare eksperimentering hypotesen til Einstein om at *lyset sjølv* er kvantifisert. Desse kvantuma til lys er fotona. 

Energien (E) til eit foton er bestemt ved likninga *E* = *hf*, der *h* er Plancks konstant, som er 6,626 · 10-34 joule/Hz, og f er den frekvensen ein må la fotonet ha for å forklare bølgjeeigenskapane til lyset.

I den moderne standardmodellen i partikkelfysikk er fotona skildra som ein nødvendig konsekvens av at fysiske lover har ein viss symmetri i kvart punkt i romtida. Dei vesentlege eigenskapane til foton, som lading, masse og spinn, vert avgjort av eigenskapane i denne gaugesymmetrien.

Foton-omgrepet har ført til store framsteg i eksperimentell og teoretisk fysikk, som laserar, Bose–Einstein-kondensasjon, kvantefeltteori og probabilistisk tolking av kvantemekanikk. Det har vorte nytta innan fotokjemi, høgoppløyseleg mikroskopi og målingar av molekylavstandar. I nyare tid er foton studert innan emne som kvantedatamaskinar og for sofistikert bruk innan optisk kommunikasjon som kvantekryptografi. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Photon|Photon]]» frå ,  den 12. november 2009.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Hannibal Sehested

**Hannibal Sehested** () var ein dansk statsmann og greve som var statthaldar i Noreg og rigsskatmester i Danmark (tilsvarande finansminister). 

Sehested gifta seg med dottera til kong Kristian IV av Danmark-Noreg og Kirsten Munk, Christiane, den 6. november 1642. Allereie i 1636 vart han forlova med den då ti år gamle kongsdottera. Han gifta seg med henne kort tid etter utnemninga si til statthaldar i Noreg i 1642. 

Sehested var ein gåverik «renessanseperson», dristig og maktlysten som politikar. Samstundes syrgde han for å skaffa seg pengar og status. Han fekk mest innverknad i Noreg. I fredstid gjorde han stort organisatorisk arbeid for å fremja næringslivet og forbetra styringsverket. Mellom anna er Sehested rekna som grunnleggjar av eit norsk postvesen. Den 16. januar 1647 oppretta han faste postruter sør i Noreg. 

Han prøvde å skaffa Noreg og dermed seg sjølv mest mogleg fridom i høve til Danmark. Svigerfar hans, kongen, gjekk med på mykje av dette. Sehested fekk motstand frå svogeren Corfitz Ulfeldt og det danske Riksrådet. 

## Kjelder
* *Dansk Biografisk Haandleksikon*

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Hannibal Sehested|Hannibal Sehested]]» frå ,  den 11. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Litt om norsk posthistorie (og Sehested)
Veikko Antero Koskenniemi

**Veikko Antero Koskenniemi** () var ein finsk forfattar fødd i Uleåborg. Han var i si tid ein av Finlands mest populære forfattarar. I 1921 vart han professor i litteraturhistorie i Åbo. I 1948 kom han med i det finske akademiet. Koskenniemi er Mellom anna kjend for diktet han skreiv til Jean Sibelius' Finlandia. Han var påverka av Goethe og Runeberg.

Asteroiden 1697 Koskenniemi (1940 RM) er kalla opp etter Koskenniemi.
ABC Signature

**ABC Signature**, tidlegare **Touchstone Television**, var eit amerikansk selskap som produserte fjernsynsseriar. Selskapet var eigd av The Walt Disney Company, og produserte hovudsakleg seriar for Disney Channel, ABC og alle andre ABC-kanalar (det har òg produsert og produserer seriar for rivalane NBC og CBS). Selskapet var ei nyskaping av Touchstone Pictures, det fyrste Disney-eigde selskapet som ikkje hadde Walt Disney-namnet i seg.

## Kjelder
Ole, Dole og Doffen på eventyr

***Ole, Dole og Doffen på eventyr *** (engelsk: *DuckTales*) er ein amerikansk teiknefilmserie som vart produsert av The Walt Disney Company frå 1987 til 1990. 

Hovudpersonane er Skrue McDuck og Ole, Dole og Doffen. Serien er ein av Disney sine mest framgangsrike fjernsynsseriar og inspirert av teikneseriane laga av Carl Barks. I Noreg vert serien send på Disney Channel.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Jean Sibelius

**Johan Julius Christian Sibelius** () var ein finsk komponist av klassisk musikk. Saman med arbeidet til Johan Ludvig Runeberg og Veikko Antero Koskenniemi er Sibelius' musikk synonymt med den finske nasjonalidentiteten.

Johan Sibelius voks opp i ein finlandssvensk familie i Tavastehus i Finland, som då var eit russisk storhertugdøme. Familien bestemte seg for å sende Jean til ein finskspråkleg skule. Dette meiner ein var eit uttrykk for den finske nasjonalismen, som skulle bli viktig for Sibelius' kunstnariske produksjon.

Komposisjonane han er mest kjend for er *[[Finlandia]]*, *[[Valse Triste]]*, fiolinkonserten, *Kareliasuiten*, *[[Tuonela-svana]]*, fleire verk som var inspirerte av Kalevala og sju nummererte symfoniar.

## Bakgrunnsstoff

* Samling med lenker om Sibelius
* Sibelius-biografi
Epidemi

**Epidemi** er eit utbrot av ein smittsam sjukdom som raskt fører til mange sjukdomstilfelle i ei befolkning. Epidemi viser eigentleg berre til slike sjukdommar blant menneske; tilsvarande hending for dyr heiter epizooti. Ein epidemi som spreier seg over store delar av verda vert kalla ein pandemi. Ein epidemi som derimot spreier seg innanfor eit avgrensa område eller befolkning vert kalla ein endemi.

I Danmark vert det rekna som ein epidemi dersom talet på nye tilfelle av ein sjukdom vert dobla på ei veke. Ved ein epidemi er det vanleg at styresmaktene nyttar eigne lover og reglar for å førebygge og kjempe mot sjukdomen.

## Sjukdomar som kan føre til epidemiar
* Influensa
* Lungebetennelse
* Pest
* Tuberkulose

Nokre forskarar meiner at fedme bør reknast som ein epidemi i den vestlege verda i dag.
Christer Torjussen

**Christer Torjussen** () er ein norsk standup-komikar. Han vann Stå Opp-Prisen i 2004, og opptrer fast på klubbscenar som Latter, Reis Deg Komikerklubb-kveldar på Lille og Prøverøret i Oslo. 

## Deltaking
* *Fear Factor Norge*
* *Gal Kanal*'
* *[[Skal vi danse]]* (deltakar)

## Bakgrunnsstoff
*
Bøn

**Bøn** innan ein religion inneber kommunikasjon mellom ein truande og ei høgare makt, som ei ånd eller ein guddom. Ein ber ofte ved hjelp av ord, men bøna kan òg vera ordlaus og bestå av andre handlingar, som å meditera, ofra eller gå inn i visse stillingar. 

Mange religionar har fastsette bønemåtar og bønetider. Innan islam og jødedommen er det til dømes vanleg å be til faste tider på dagen. I kristendommen er felles bøn gjerne ein fast del av ei gudsteneste. Bøner kan utførast åleine eller saman med andre.

Det kan vera mange grunnar til å be, ein kan mellom anna uttrykka eit ønske, ein takk eller ein klage, prisa guddommen eller ganske enkelt be fordi det blir forventa innan religionsutøvinga. Særleg innan polyteistiske religionar er bøn blitt sett på som eifd form for magi der ein vil få det ein ber om dersom ein utfører dei på rette måten.

## Stad og rom

Ofte ber ein i eit særskild, heilag rom, som eit bønerom eller i eit gudshus, eller på ein heilag stad, som ei særskild elv (som Ganga) eller by (som Mekka).

Å venda seg i ein heilag retning kan òg vera viktig for bøna. Jødar vender seg mot Tempelet i Jerusalem når dei bed, muslimar vender seg mot kabaen i Mekka og bahaiar mot qiblihen i Akko, medan mange hinduar utfører bøner mot sola. Ein kan òg venda seg oppover, mot himmelen, når ein ber, eller nedover for å uttrykka audmjuke.

## Førebuing
Ofte blir det kravd at ein skal vera rein før ein ber. Dette kan vera symbolsk reinsle, ved at ein til dømes ikkje er sjuk eller blør, har vore i kontakt med døde, eller ved at ein vaskar ein del av seg med ein symbolsk mengd vatn. Det kan òg finnast krav om grundigare vasking, til dømes av hender og føter i islam, eller heile kroppen i hinduismen.

## Ulike former for bøn
### Bøner med ord
Bøner kan vera frie ved at ein fører ein slags samtale med guddommen og ordlegg seg slik det fell ein inn, eller dei kan følgja ei tidlegare utforming. Nokre kjende fastlagde bøner er ahonavár i parsismen, ʿamidá i jødedommen, fader vår i kristendommen, gayatrimantraet i hinduismen, mahamantraet i djainismen, mulmantraet i sikhismen og salah i islam.

### Bøner med rørsle

Ein kan utføra bøner heilt eller delvis i form av rørsler. Dette kan vera enkle rørsler, som å reisa seg eller knela for å be, eller samansette rørsler, som å gå inn i yogastillingar. For å meditera kan ein setja seg i ei stilling som er behageleg nok til at ein kan halda henne i lang tid, men ikkje så god at ein slappar heilt av. Andre vidspreidde rørsler er å samla eller folda hendene. 

## Hjelpemiddel
Ulike rituelle gjenstandar kan hjelpa ein til å utføra bøner. Rosenkransar blir brukt i fleire religionar for å hjelpa til med å konsentrera seg eller telja bøner. Som ein del av ei bøn kan ein tenna røykjelse eller arrangera blomar for å koma nærare guddommen. Innan buddhismen bruker ein å snurra bønehjul der bøner er nedskrivne som ei form for å uttrykka bøner eller mantra.
LUFS

**LUFS - Landslaget for nærmiljøskulen** er ein norsk organisasjon som og arbeider for å styrkje nærmiljøskular, og for å rådgje og kurse foreldre, lærarar og andre. Organisasjonen vart skipa i 1988, og har sidan midt på nittitalet vore høyringsinstans i saker som gjeld grunnskulen. LUFS meiner at «folkestyret er tufta på ein offentleg, gratis skule – knutepunktet der alle må møtast».

LUFS er ein desentralisert dugnadsorganisasjon, og er partipolitisk nøytral. Det politiske arbeidet har sidan starten handla om å synleggjere skulens plass som samfunnsaktør og som sentralt knutepunkt i lokalsamfunnet. Det har i stadig sterkare grad og handla om å hjelpe foreldregrupper som slåst for skulen sin, så dei får rett handsaming andsynes lovverket. LUFS samarbeider og med ei rekkje landsfemnande organisasjonar om Fellesfråsegna Nærmiljøskolene forsvinner.

Både Barneombodet og andre offentlege instansar viser til LUFS, som sit på særs høg kompetanse innanfor feltet sakshandsaming i skulenedleggjingssaker. I Statsbudsjettet 2005 seier Stortinget:
«Komiteen viser til at LUFS – Landslaget for nærmiljøskolen – gjør et viktig arbeid for foreldre og elever på små skoler.»

## Kjelder
 
## Bakgrunnsstoff
* Nettsidene til LUFS
* Skoleplassen - Internettside med mykje pedagogisk stoff driven av LUFS
Skulenedlegging

**Skulenedlegging** er det å avslutta drift av ein skule. Ofte legg ein ned småskular og nærmiljøskular på grunn av lite elevtal, eller for å spara pengar gjennom sentralisering. Frå 2010 og 2020 vart det lagt ned i gjennomsnitt 50 skular i året i Noreg. 

Skulenedlegging fører til fleire lokale kontroversar og protestaksjonar då mange meiner det er negativt at skuleungar får lenger veg til skulen og må gå i større klassar. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Skulenedlegging. Emneportal ved NRK.no
* http://lufs.no - LUFS - Ein organisasjon som prøvar å bekjempe skulenedlegging
Jørgen Stang

**Jørgen Stang** () var ein forfattar og biletkunstnar frå Stongfjorden i Askvoll kommune. Han budde mykje i Oslo-området og i Hamburg.
 
Frå unge år skreiv og teikna Stang for *[[Norsk Barneblad]]*, *[[Folket]]*, *[[Fabrikkarbeidaren]]* og *[[Norsk Bondeblad]]*.

I 1968 fekk han Nynorsk barnelitteraturpris for *Rise Rugge Småttomsenn*.

## Bibliografi
### Bøker
*

*

*

*

*

*

*

*

*

### I tidsskrift - eit utval
* Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
* Fylkesleksikon Sogn og Fjordane
* Om Jørgen Stang i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
Arawakspråk

**Arawak**, også kalla *maipuran*, er ein språkfamilie i Sør-Amerika og Karibia. Opphavleg var arawak namnet på ei mektig folkegruppe som levde i Guyana og Surinam. Desse folka blei allierte med spanjolane fordi dei tradisjonelt var fiendar til karibfolk som var i krig med spanjolane. Arawakspråk var utbreidde over heile Karibia på 1200-talet, men seinare kom karibindianarar frå Venezuela og etablerte seg på dei mindre vestindiske øyane. I tida då spanjolane kom til Amerika var arawakfolk utbreidde i austre delar av Andes i Peru og Bolivia, gjennom Amazonasbassenget i Brasil, nord gjennom Guyana, Surinam og Venezuela og sør til Paraguay. 

Taíno, eit språk i familien, blei brukt på Cuba, Hispaniola, Puerto Rico, Jamaica og Bahamas med er truleg ikkje i bruk i dag. Arawakspråk vert nytta i Surinam i dag. 

## Liste over arawakspråk
Språkfamilien blei klassifisert sist på 1800-talet.  ISO-koden er 639-2 arn. Den interne struktureringa av familien er omstridd.

***[[Maipuran-språk]]** (60 språk)
**Nordleg maipuran
*****[[Palikur]]** (1 språk, ca. 1200 brukarar)
*****[[Wapishanakaribiske språk]]** (inkluderer ta-arawak. 7 språk; wayuu [goajiro] ca. 300&nbsp;000 brukarar, garífuna [svartkariber] ca. 100&nbsp;000 brukarar)
*****Innland** (15 språk; baniwa har 3-4&nbsp;000 brukarar, piapoco ca. 3&nbsp;000)
**Sørleg maipuran
*****[[Campa-språk]]** (10 språk; asháninca eller ekte campa har 15-18&nbsp;000 brukarar, ashéninca 18-25&nbsp;000)
*****Sentral** (6 språk; piro har ca. 300 brukarar)
*****Vestleg** Amuesha, chamikuro; yanesha har 6-8&nbsp;000 brukarar)
*****Sørleg** Purus-Parana (10 språk, inkl. qapurinã, moxo, terêna; terêna har 10&nbsp;000 brukarar)

I tillegg finst 9 ikkje-klassifiserte arawakspråk.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arawakan languages|Arawakan languages]]» frå ,  den 11. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
* Ein artikkel på latrobe.edu.au
Samsara

**Samsara** (av  sanskrit संसार **saṃsāra**) er eit omgrep frå hinduismen, djainismen og buddhismen som viser til den materielle dimensjonen av verda, det vil seia syklusen av liv me stadig blir gjenfødd inn i, lever og døyr frå. Ordet er sanskrit for *flyt saman*. 

Innan buddhismen og nokre greiner av hinduismen blir samsara sett på som ein illusjon. Det verkelege er det sjelelege, det som kjem dersom ein oppnår nirvana.

Særleg i buddhismen blir samsara sett på som noko negativt og smertefullt som det er om å gjera å lausriva seg frå. Måten ein gjer dette på er å fjerne dei banda som  bind oss til samsara, slik som lyster, egoisme, aggresjon, uvit og vanetenking.
Rita Ottervik

**Rita Irene Ottervik** () er ordførar i Trondheim kommune, og har vore det sidan 2003. Ho er medlem av Arbeidarpartiet.
Kano (fleirtyding)

**Kano** kan visa til:

* Båttypen kano

* I nigeriansk samanheng:

** Byen Kano i delstaten Kano
** Delstaten Kano 
** Kanoemiratrådet, ein tradisjonell stat i noverande Nigeria
** Det tidlegare Kanoriket
** Det tidlegare Kanoemiratet
** *[[Kanokrøniken]]* som stammar frå byen Kano

* I japansk samanheng:
** Kanoskolen, ei retning innan japansk målarkunst
** Namnet Kano, eit slektsnamn bore av mellom anna Kano Masanobu, som grunnla Kanoskulen, og Jigoro Kano, som grunnla judo

Anna:
* Den britiske rapparen Kano
* Den italienske musikkgruppa Kano
Namnet Kano

**Kano** eller **Kanō** (kanji **嘉納**) er eit japansk slektsnamn som tyder *hausta mark*.

Ordet blir brukt i fleire stadnamn i Japan, og av ulike familiar. Det har òg gjeve namn til ein viktig retning innan målarkunsten, Kanoskulen.

## Kjende namneberarar
* Kano Masanobu (rundt 1430&ndash;rundt 1530), grunnleggjaren av Kanoskulen
* Kano Jigoro (1860&ndash;1938), grunnleggjaren av judo
J.C. Dahl

**Johan Christian Clausen Dahl** () var ein norsk kunstmålar. Han vert ofte omtala som **J. C. Dahl** eller **I. C. Dahl**. 
## Biografi
Han blir rekna som den første norske biletkunstnaren som kunne måla seg med europeiske meistrar, og som ein av grunnleggjarane av den nasjonalromantiske kunsten som oppstod ved byrjinga av 1800-talet.

Dahl blei fødd i Bergen i 1788 som den eldste av fleire søsken. Far hans (Claus Dahl) var fiskar og flyttmann. I.C. Dahl skulle eigentleg bli handverksmålar, men etter kvart som talentet hans blei oppdaga, blei han hjelpt økonomisk av Lyder Sagen slik at han kunne gå på teikneskule. Dahl studerte mellom anna hjå Johan F. L. Dreier og seinare på Det Kongelige Danske Kunstakademi i København.

I København bygde han seg opp eit namn og flytta seinare til Dresden der han blei professor ved kunstakademiet. Her la han grunnlaget for den norske nasjonalromantiske retninga. Dahl var på stadige besøk til Noreg for å få inspirasjon.

## Galleri

Fil:Dahl-Stalheim.jpg|«Fra Stalheim» frå 1842Olje på lerret190 × 246 cmNasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design
Fil:Bugten ved Napoli set fra en grotte.JPG|«Bugten ved Napoli set fra en grotte» frå 1821Olje på lerret22,2 x 33,4 cmThorvaldsens Museum
Fil:ICDahl, Skibbrudd.jpg|«Skibbrudd ved den norske kyst» frå 1832Olje på lerret71,5 x 111 cmNasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design
Fil:Johan_Christian_Claussen_Dahl_003.jpg|«Lyshornet ved Bergen» frå 1836Olje på lerret41 × 50 cmNasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design


## Bakgrunnsstoff
* Biografi på kunstweb 
* Kunstnerregisteret på Kulturnett.no
* I.C. Dahl- NRK fylkesleksikon
* j.c. dahl - Bergen Kunstmuseum
Nekrolog

Ein **nekrolog** er minneord som vert sett inn i det offentlege rommet (presse, bokheim, nettstader osb.) når nokon er død.
Ole Gabriel Ueland

**Ole Gabriel Ueland** () var ein norsk politikar og stortingsrepresentant. Ueland kom frå låge samfunnslag, men arbeidde seg fram til å verta ein leiande politikar. Han vert rekna som sentral i å folkeleggjera politikk i Noreg. Han bana vegen for at òg personar frå fattige kår kunne oppnå politiske posisjonar. 

## Bakgrunn
Ueland vart fødd som Ole Gabriel Gabrielsen Skaaland, den nest eldste av fie sysken, i ein bondefamilie på garden Skåland i Lund sokn i  Dalane. Han lærte å lesa av mora, og gjekk to veker på ein skule tre mil vekke, men det var ingen skular i nærleiken, og få bøker. Han las interessert i det han fekk tak i, og synte ei evne til læring og lesing. Sytten år gamal vart han spurd om å undervisa borna i området, og hadde denne stillinga fram til 1825.

I 1825 gifta Ole Gabriel seg med odelsjenta Marthe Gurie Osmundsdatter Ueland, flytta til garden Ueland og tok gardnamnet som etternamn.  Han vart kyrkjeklokkar og omgangsskulelærar i Heskestad i Lund kommune. Ole Gabriel Ueland hadde tiltru i distriktet, og fekk fleire kommunale verv. Han var mellom anna ordførar og  lensmann i Heskestad.

## Politikar
I 1833 vart Ueland vald til Stortinget, der han sat som representant fram til 1869.  Han vart leiar for bonderørsla innan politikk og fekk respekt for sitt politiske syn. I 1859 danna han saman med Johan Sverdrup den politiske samanslutninga Reformforeningen. Foreninga vart utgjort av stortingsrepresentantar i særleg grad gjekk inn for demokratiske reformer. 

Ole Gabriel Ueland var far til Gabriel Olsson Ueland og Jonas Ueland, og farfar til journalisten og kvinnesaksforkjemparen Brenda Ueland.

## Kjelder

*Ole Gabriel Ueland av Rasmus Løland
*Om Ueland og Uelandsgate
*
*Svendsen, Åsmund: Ole Gabriel Ueland i Norsk biografisk leksikon


## Bakgrunnsstoff
*Ole Gabriel Ueland i Norsk biografisk leksikon
*Ole Gabriel Ueland av Rasmus Løland
*
Samefolkets parti

**Samefolkets parti**, samisk **Sámeálbmot bellodat**, er eit samisk politisk parti i Noreg. Partiet stiller til val i Sametingsvalet, Fylkestingsvalet og i 2001 og 2005 også til Stortingsvalet.

Partiet har partilag i Alta, Nesseby, Tana, Karasjok, Kautokeino, Oslo, Porsanger/Nordkapp og på Vestlandet. Til stortingsval har partiet berre stilt liste i Finnmark.

Partiet er representert på Sametinget med Ann-Elise Finbog, Márjá-Liissá Partapuoli og Jovna Vars Smuk. Dei to sistnemnde vart vald frå ei fellesliste med Norske Samers Riksforbund.

Klemet Erland Hætta har tidlegare vore ordførar i Kautokeino kommune for partiet.

Ved stortingsvala i 2001 og 2005 stilte Samefolkets parti til val og oppnådde desse resultata i Finnmark:
* 2001: 1,5 %
* 2005: 1,8 %

## Bakgrunnsstoff
* **[http://www.samefolketsparti.no/ Offisiell nettstad]**
Tyrkisk

**Tyrkisk** høyrer til den tyrkiske språkfamilien, og blir snakka av ca. 80 mill. menneske i Tyrkia, og av tyrkiske mindretal på Kypros, i Hellas, på Balkan (mellom anna i Bosniea og Albania) og i Nordeuropa (der det til dømes er det største minoritetsspråket i Danmark og Tyskland).

## Grammatikk
Tyrkisk er eit agglutinerande språk. Den dominerande morfologiske prosessen er suffiksering, suffiks eller endingar blir lagt etter kvarandre etter stammar, og verb og substantiv blir bøygd i tid, person og tal. Det inneber at det er mogleg å lage svært lange ord, t.d. 'Çekoslovakyalılastıramadıklarımızdan mısınız' ('Er du ein av dei, vi ikkie kunne tsjekkoslovakisere?').

Særlege kjenneteikn er m.a.:
* tyrkisk har ikkje grammatisk genus, det er ikkje skilnad mellom han og ho, begge er *o*)
* det er vokalharmoni i alle ord (bortsett frå låneord og nokre få tyrkiske ord)
* i syntaksen blir det brukt setningsforkortingar i staden for leddsetningar, t.d. 'Anadolu'da bulunan Ankara çok güzel bir şehir' ('Ankara, som ligg i Anatolia, er ein svært vakker by').

## Skriftspråk
Tyrkisk er påverka av arabisk og vart fram til Kemal Atatürk sin reform i 1928 skrive med arabiske bokstavar. Det tyrkiske alfabetet har ein del bokstavar som ikkje finst i t.d. det norske alfabetet:
* ı (schwa, blir uttalt som siste vokal i det norske ordet 'danse')
* ğ (stumt 'g', blir ikkje uttalt)
* ş (*sj*)
* ç (*tsj*)

## Litteratur

* Göksel, Aslı & Celia Kerslake (2005). *Turkish: A Comprehensive Grammar*. London: Routledge. "The Most Recent Comprehensive Grammar In English."
* Kononov, A. N (1956)., *Grammatika Sovremennogo Turetskogo Literaturnogo Jazyka*, Akademiya Nauk SSSR Institut Vostokovedenija, Moskva-Leningrad, 569 S.(Tıpıkbasım (2001), Multilingual, İstanbul)
* Kornfilt, J. (1997), *Turkish*, London: Routledge.
* Lees, Robert B. (1961), *The Phonology Of Modern Standard Turkish*, Indiana University, Bloomington, Mouton And Co. The Hague, Netherlands, Vii+76 S.
* Lewis, G. L. (1967). *Turkish Grammar*. Oxford University Press. Isbn 0-19-815838-6.
* Nash, Rose (1973), *Turkish Intonation*, Mouton.
* Swift, Llyod B. (1963), *A Reference Grammar Of Modern Turkish*, Indiana University, Bloomington, Mouton And Co. The Hague, Netherlands, 267 S.+4 Analyses (Tables).
* Underhill, Robert (1976). *Turkish Grammar*. Cambridge, Ma: Mit Press. 

## Kjelder
Puyo

**Puyo** er provinshovudstad i Pastazaprovinsen i Ecuador. Han er òg den viktigaste byen i provinsen. Byen ligg ved Puyoelva, ei sideelv til Pastazaelva som igjen endar i Amazonaselva.
Namnet skal vera avleidd frå kichwaordet for «overskya», og det lokale klimaet er då også vått med mange overskya dagar.

Puyo blei grunnlagd i 1899. Han er bunden saman med byane Baños, Tena og Macas med veg. Dei to sistnemnde byane ligg i ytterkanten av regnskogen i Amazonas.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Puyo|Puyo]]» frå ,  den 12. oktober 2005. ([http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Puyo&oldid=19445126 opphavleg versjon])*

## Bakgrunnsstoff

*
Acta Lapponica

***Acta Lapponica*** er eit tidsskrift om samisk kultur, gjeve ut av Nordiska museet sidan 1938. Acta Lapponica publiserer primært på engelsk og svensk.

I tillegg til kultur tar tidsskriftet opp tema kring samisk religion og arkeologi. Ernst Manker publiserte det sentrale verket sitt om samiske trommer i *Acta Lapponica*.

## Kjelder
Samisk arkeologi

**Samisk arkeologi** viser til arkeologi som har handsaming av samiske funn som tema. Eit sentralt spørsmål for samisk arkeologi blir dermed kriteria for kva som er samiske funn.

## Litteratur

* Hesjedal, Anders 2000: Samisk forhistorie i norsk arkeologi 1900-2000 PhD-avhandling, UiT.
* Schanke, A. og Olsen, B. 1985: Var de alle nordmenn? En etnopolitisk kritikk av norsk arkeologi. I: Næss, J.R. (red.): Arkeologi og etnisitet. *AmS - Varia* 15. Arkeologisk museum i Stavanger s. 87-99.
Áššu

***Áššu*** er ei tidlegare samiskspråkleg avis som fram til februar 2008 kom ut i Kautokeino to gonger i veka. Ho vart starta opp for å vere ein motvekt til den dåverande monopolisten Min Áigi, og også for å gjere Kautokeino meir synleg på det samiske pressekartet ved å få pressevinklinga derifrå. Dekningsområdet var heile det samiske området i Noreg, Sverige og Finland.

I ein periode trykte avisa korte samandrag av kvar artikkel på norsk, men denne praksisen gjekk dei etter kvart bort i frå.

Avisa blei gjeven ut av Sámi Aviisa AS som er eigd av Nordavis AS (35,0%), Norske Samers Riksforbund (32,5%) og Norske Reindriftssamers Landsforbund (32,5 %).

## Samanslåing: ''Ávvir''

På ein pressekonferanse 15.8.2007 la Áššu og Min Áigi fram planar om å slå seg saman til ei samisk dagsavis, *[[Ávvir]]*. Den nye avisa erstatta dei to gamle på Samefolkets dag, 6. februar 2008.

## Opplag
* 2002: 1 129
* 2003: 1 117
* 2004: 1 084
* 2005: 1 021
* 2006: 975

## Bakgrunnsstoff
* Áššu 
* Planar om samanslåing med Min Áigi
Asbestkeramikk

**Asbestkeramikk** er keramikk som det er blanda ein viss del knust asbest inn i. «Asbestkeramikk» er med andre ord meir ein term på ein teknikk enn ein term for ein stilart.

Det verkar som om skikken med å blande asbest i leira oppstod i den austlege delen av Finland rundt 4500 f.Kr. Deretter vart skikken med asbestkeramikk verande i det austlege og nordlege Fennoskandia heilt til slutten av eldre metallalder og dermed tidleg jarnalder, ca. 300 f.Kr. I dei austlege og sørlege delane av norskekysten vart asbest teke i bruk i løpet av bronsealderen og heldt seg i bruk til mellomjarnalderen, rundt 600 f.Kr.
Vladimir Vladimirovitsj Tsjarnoluskij

**Vladimir Vladimirovitsj Tsjarnoluskij** () var ein russisk, seinare sovjetisk språkforskar og etnograf.

Tsjarnoluskij deltok i forskingsreisa til Kola-halvøya i 1927, der vart interessa hans vekt for samisk språk. Han samla inn etnografisk materiale, delar av dette vart publisert først 30-40 år seinare, på 1960- og 1970-talet.

Pausen på 30 år mellom forskingsreise og publisering heng saman med den nye sovjetiske språkpolitikken etter midten av 30-talet. Mange nasjonale akrivistar vart skulda for nasjonalistiske avvik, og samarbeid med fascistiske språkforskarar i andre land.

Tsjarnoluskij kunne slå fast at dei samiske eventyra hadde teke opp i seg samanhengar mellom samane og komiane.

## Viktige arbeidd
* Tsjarnoluskij, V.V.: 1930: Materialy po bytu loparei. Leningrad 1930.
* Tsjarnoluskij, V.V.: 1962: Saamskije skazki (samiske eventyr)

## Bakgrunnsstoff
* Leif Rantala. 2005. "Saami studies: Russia/USSR." I: *[[The Saami A Cultural Encyclopaedia|The Saami: a cultural encyclopaedia]]*, red av Ulla-Maija Kulonen, Irja Seurujärvi-Kari og Risto Pulkkinen. Helsinki: SKS. 363–365. Elektronisk versjon
Björn Collinder

**Björn Collinder** () i Sundsvall var ein svensk fennougrist og språkforskar, professor i fennougristikk etter K.B.Wiklund.
Dialekt-, ortnamns- och folkminnesarkivet i Umeå

**Dialekt-, ortnamns- och folkminnesarkivet i Umeå** (*DAUM*) er det nordlegaste av dei tre statlege arkiva for innsamling av tradisjonsstoff i Sverige. Arbeidet består i å samle inn, bearbeide og publisere material, og arkivet samlar til dømes inn dialektprøver for samtlege samiske språk, og for svensk og norsk.
Saǥai Muittalægje

***Saǥai Muittalægje*** ('Nyheitsforteljaren') var ei samisk avis som kom ut i åra 1904&ndash;1911. Avisa vart grunnlagt av Anders Larsen som den første avisa på nordsamisk.

Larsen brukte mellom anna avisa til å argumentere for valet av Isak Saba som stortingsrepresentant i 1906. Det var også i denne avisa at Saba først fekk trykt «Sámi soga lávlla», den samiske nasjonalsongen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Saǥai Muittalægje er digitalisert av og tilgjengeleg hos det finske Nationalbiblioteket
Kerberos

**Kerberos** (gresk Κέρβερος,) er i gresk mytologi ein hund med tre hovud. Monsterhunden vaktar inngangen til dødsriket Hades. Kerberos står bunden ved breidda av elva Akheron, nokre gonger omtala som Styx, på den sida som vender mot dødsriket. Han vaktar elvebreidda slik at dei levande ikkje slepp inn, og dei døde ikkje slepp ut. På vegen til dødsriket vert dei døde ferja over elva Akheron eller Styx av ferjemannen Karon. 

Hunden har vorte overvunnen fleire gonger: 
* Herakles sitt siste storverk var å ta Kerberos til fange. Det gjorde Herakles ved å vera god mot Kerberos, noko hunden aldri før hadde opplevd.
* Orfevs byssa Kerberos i søvn ved å spela for hunden, då han skulle til dødsriket for å setja Eurydike fri.
* Hermes fekk Kerberos til å sova ved å gje han vatn frå elva Lethe.
* Dante Alighieri skildrar i den guddomlege komedien korleis Vergil og Dante forar Kerberos med jord for å unngå å verta etne sjølv. 

## Sjå òg
* Garm

## Bakgrunnsstoff
Kultur i 1894

**Kultur i 1894** er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1894.

## Litteratur
* Knut Hamsun gav ut *[[romanen Pan|Pan]]*

## Musikk
* 14. mars: Uroppføringa av Carl Nielsens første symfoni i København, av Det Kongelige Kapel dirigert av Johan Svendsen.
Harold Pinter

**Harold Pinter** () var ein britisk forfattar (dramatikar), regissør og skodespelar.

Pinter skreiv kring tretti skodespel, tjue filmmanus, og var ansvarleg for oppsettinga av om lag 30 teaterstykke. Mellom dei mest kjende teaterstykka er *The Birthday Party*, *The Dumb Waiter (Stumtjenaren)*, *The Caretaker*, *The Homecoming* og *Betrayal*.

Dramatikken til Pinter handlar ofte om kommunikasjon eller fråvær av kommunikasjon i mellommenneskelege relasjonar. Tilhøvet mellom kvinner og menn er eit vanleg tema, og ofte tilhøvet mellom menn. Pinter har vorte tolka innan feministisk forsking, som for eksempel i *Pinter's Female Portraits* (Elizabeth Sakellaridou, 1988).

Pinter var mellom anna tildelt *Shakespeare Prize* (Hamburg), *European Prize for Literature* (Wien), *Moliere D'Honneur for Lifetime Achievement* og i 2005&nbsp;Nobelprisen i litteratur.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
* Nobelprisen i litteratur 2005
Pastaza

**Pastaza** (tidlegare *Sumatara*) er ei stor sideelv til Marañónelva nordvest i Amazonasbekkenet i Sør-Amerika.

Ho drenerer frå høglandet i Ecuador. Ei hovudgrein frå Latacungabassenget i nord sluttar seg til ei anna hovudgrein frå Riobambadalen i sør og tar med seg fleire sideelver mot aust gjennom Pastazadalen ned til Pastazaprovinsen og Amazonas. Der tar ho retning mot søraust, deretter gjennom regnskogen mot sør til ho endar i Marañónelva, som renn eit kort strekk mot aust til også Huallagaelva sluttar seg til Marañónelva mot Iquitos.

Pastaza er ikkje til anna nytte enn for ferdsel med kano. Ho er strid, grunn og full av sandbankar og anna hindringar. Ho er frykteleg i flaum. Vegen mellom Macas og Puyo kryssar elva med ei bru som er open for personbilar.

## Galleri

Ecuador bridgeoverthePastazas1.JPG|Bru over Pastazaelva mellom Puyo og Macas. 
Ecuador Pastazas near Banos.JPG|Pastazaelva nær Baños. 
Ama la Vida - Flickr - Río Pastaza (8226299973).jpg|Utsyn over elva.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pastaza River|Pastaza River]]» frå ,  den 13. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Baños

**Baños**  ['βa.ɲoz] eller **Baños de Agua Santa** (, 'bada med heilagt vatn') er ein by i austre del av Tungurahuaprovinsen i det sentrale Ecuador. Han er òg senter i kantonen med same namn. Baños er den nest folkerikaste byen i provinsen, etter hovudstaden Ambato og eit vesentleg senter for turisme i Ecuador, kjent som porten til Amazonas. Byen har ein folkesetnad på nesten 20 000 (i 2001).

Baños ligg på 1820 moh. i den øvre delen av den tronge Pastazadalen ved foten til den aktive vulkanen Tungurahua. Pastazaelva renn gjennom byen. Klimaet i området er subtropisk på denne høgda, her er og grønt grøderikt. Fleire fossar ligg kring byen, 17 kilometer aust for byen finn ein Rio Verde-fossen, El Pailón del Diablo.

I oktober 1999 vart heile folkesetnaden i byen og i dei næraste landsbyar evakuerte etter at aktivitet med utslepp av røyk og oske frå Tungurahua truga områda nær vulkanen. Vegane til byen vart stengde. Tre månader seinare var det framleis ikkje større materielle skader i byen og nokre av dei fastbuande i Baños vart utolmodige. Etter eit samanstøyt med militærtroppar i januar 2000 fekk dei første 3000 flytte tilbake til heimane sine. Vegen frå Ambato til Puyo gjennom Baños vart opna att. Han er seinare oppgradert til ein god standard.

Byen er eit romersk-katolsk religiøst senter, nokre katolikkar seier at jomfru Maria ein gong viste seg nær ein foss. Ein skulptur av jomfrua, *Virgen de Agua Santa* er sett inn i katedralen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baños|Baños]]» frå , og «[[:de:Baños|Baños]]» frå  den 13. oktober 2005.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* Baños Ecuador
* Satellittfoto frå Google maps viser Pastaza, Tungurahua og  Baños
Bokstavrim

**Bokstavrim**, også kalla **allitterasjon**, er ei form for rim der ord som rimer har lydlikskap i byrjinga av dei fyrste trykksterke stavingane. Ein oppnår bokstavrim ved å rima like konsonantar med kvarandre, medan vokalar ofte kan forma rimet både når dei er like og ulike.

## Bruk av bokstavrim
Bokstavrim eller stavrim var eit viktig verkemiddel i norrøn dikting. Det er òg blitt nytta i nyare norsk (og anna) dikting, men meir som verkemiddel enn som påkravd del av diktet. 

Fordi eit uttrykk som inneheld bokstavrim høyrest fint ut kan det òg bli brukt som verkemiddel utanfor diktarkunsten, til dømes i talar, overskrifter eller i faste uttrykk.

## Døme
* Faste uttrykk:
** **S**ynd og **s**kam
** Skjels **å**r og **a**lder

* Frå Håvamål (tredje verset)

* Frå «På stengrunn» (1925) av Rudolf Nilsen

:De unge **b**jerkene i svarte **b**yen 
:de står og **b**ruser med sitt **l**yse **l**øv, 
:som om de åndet **s**tore **s**kogers vårluft 
:og ikke **s**korstensrøk og gate**s**tøv.
Bringebær

**Bringebær** eller **bringbær** *(Rubus idaeus)* er ein toårig plante i rosefamilien, som vert dyrka for dei søte fruktene han ber.

Det første året kjem det kraftige rotskot, som vert til lange (vanlegvis 1,5&nbsp;m–2&nbsp;m) stammer med tynne greiner.  På seinsommaren det andre året kjem det raude eller gule frukter på greinene.  Om hausten døyr heile stamma og vert stiv og sprø, og om våren kjem det nye rotskot.

## Villbringebær
Dette er ein plante med sirkumpolar utbreiing. Viltveksande bringebær skil seg ikkje mykje frå dei dyrka, men bæra og til dels planten er mindre. Denne vert kring 1 m høg. Dei øvre blada er trekopla. Blada er kvitfilta under. Blomane har grålodne begerblad og opprette kvite kronblad. Villbringebær blomstrar kring juni månad på steinete stader gjennom heile Noreg, men er sjeldan lengst i nord. Planten er funnen opp til 1330 m på Hardangervidda.

## Dyrka bringebær

### Sortar i Noreg
Dei fleste odla bringebær ulike hybridar av *R. idaeus* og *R. strigosus*.

**Gule:**
* Varnes
* Fallgold
* Schoenemann

**Raude:**
* Asker (Winkler's Sämling) - dessertbær - tysk sort, kom til Noreg i 1890-åra og vart den første kommersielle sorten. Denne sorten har av somme vorte knytta til den franske sorten *Paragon*, men DNA-analyse har synt at det er *Winkler's Sämling*.
* Balder
* Borgund - H6
* Glen Ample - H6 - skotsk sort nytta frå år 2000
* Golden Queen - britisk sort frå 1880-åra
* Hornet - safting og sylting
* Lloyd George - frå 1919
* Marlboro - safting og sylting
* Norna
* Preussen - dessertbær, tysk sort som kom til Noreg på 1930-talet og delvis tok over etter Asker
* Stiora
* Tulameen
* Vene - H7
* Veten - safting og sylting - norskutvikla sort på 1950-talet, mykje nytta på Vestlandet

Sortane Asker, Balder, Borgund, Glen Ample, Malling Admiral, Malling Orion, Stiora, Varnes, Vene og Veten står på den offisielle sortslista.

## Sjukdommar og skadedyr

* Bringebærbille
* Bringebærflue
* Bringebærgallmidd
* Skotsjuke

## Galleri

Raspberries (Rubus idaeus).jpg|Plukka bringebær
Raspberry - whole (Rubus idaeus).jpg|Eit heilt bringebær
Raspberry - halved (Rubus idaeus).jpg|Eit halvt bringebær


## Kjelder

----
* Den virtuella floran
* Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
* Helgeland
* Asker 
* Veten 
* NRK Asker
* NRK veten
* Sagaplant 
* Sortsutprøving Njøs

## Bakgrunnsstoff
Tyrihjelm

**Tyrihjelm** (*Aconitum septentrionale* eller *A. lycoctonum* subsp. *septentrionale*) er ein plante i soleiefamilien som veks vilt i Noreg.

## Namn
Det greske namnet tydar 'ulvemord', og tyrihjelm har frå gammal tid vorte brukt til å forgifta åte som vart lagt ut til ulven.  Planten har òg vorte kalla *Nordens [[arsenikk]]*.  Dette skuldast truleg at han har vorte brukt til å ta livet av meir enn ulv. Avkok av tyrihjelm har vore mykje nytta som flugegift og som middel mot skabb og lus.

Namnet *tyrihjelm*, med variantar som *turull*, *torrolm*, *tørælm* osb., medar truleg på at blada liknar tverrstykket på ein *tyrill*, som er kjernestaven som vart brukt i ei stavkjerne, ein *strokk*, og at blomen kan minne om ein hjelm eller ein hatt - jamfør *lushatt*, som er eit anna vanleg namn på same planten - *lus-* kjem av at avkok vart brukt til å vaske krøtter med for å bli kvitt lus. Namnet *torhjelm* er ein litterær folkeetymologi; noko samband med guden Tor/Þórr er ikkje kjent. 

## Utsjånad

Planten har rette stenglar som er kledd med kjertelhår. Blada er flikete. Tyrihjelm blomstrar i juli-august. Blomstrane er vanlegvis lilla, men kan vera kvite. 

## Bakgrunnsstoff

*Den virtuella floran

## Kjelder
*Nordhagen, Rolf,  1951: «Lushatt og tyrihjelm; de botaniske motiver i nordiske navn på Aconitum septentrionale». *Norveg 1.* 78-254.
*Høeg, Ove Arbo,  1974: Planter og tradisjon. *Floraen i levende tale og tradisjon i Norge 1925-1973.* Oslo: Universitetsforlaget, s. 172 ff.
*Hesselman, Bengt,  1924: «Växtnamnet törel». *Nysvenska studier. Tidskrift för svensk stil- och språkforskning.* 260-70.
Arbeidsmiljølova

**Arbeidsmiljølova** er ei norsk lov av 1977 om arbeidarvern og arbeidsmiljø. 
Lova sitt fulle namn er: *LOV 1977-02-04 nr 04: Lov om arbeidervern og arbeidsmiljø m.v.* 

Frå 1. januar 2006 skal ei ny lov tre i kraft og lova av 1977 skal opphøyre frå same dato.

## Bakgrunnsstoff
* Arbeidsmiljølova hos Lovdata.
* Arbeidstilsynet om Arbeidsmiljølova