open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anne Karin Elstad

**Anne Karin Elstad** () var ein norsk forfattar.

Elstad var utdanna lærar, og jobba i yrket i mange år før ho vart forfattar på heiltid. Ho debuterte som forfattar i 1976 med romanen *Folket på Innhaug*, som er den fyrste av fire romanar i den populære serien om Innhaug-folket. Dei tre andre titlane er *Magret* (1977), *Nytt rotfeste* (1979]) og *Veiene møtes* (1980). 

Elstad er også kjent for trilogien om Julie. Den fyrste var *Julie* (1993), som vart etterfylgd av *Som dine dager er* (1995), *Lenker* (1998) og *Fri* (2000). Romanen *Odel* (2003), var ei av dei mest selde bøkene i det året ho kom ut.

Ho fekk ei rekkje prisar for bøkene sine.

Anne Karin Elstad sat i styret for Den norske Forfatterforening frå 1983 til 1987.

## Verkliste
**Folket på Innhaug* (1976)
**Magret* (1977)
**Nytt rotfeste* (1979)
**Veiene møtes* (1980)
**Senere, Lena* (1982)
**Sitt eget liv* (1983)
**- for dagene er onde* (1985)
**Maria, Maria* (1988)
**Eg helsar deg, Nordmøre* (1989)
**Julie* (1993)
**Som dine dager er* (1995)
**Lenker* (1998)
**Fri* (2000)
**Odel* (2003)
**Hjem* (2006)

## Prisar
*Bokhandlarprisen 1982, for *Senere, Lena*
*Mads Wiel Nygaards legat 1985
*Medlemmene si favorittbok, for *Folket på Innhaug* (lesarrøysting ved Den norske Bokklubben sitt jubileum i 1986)
*Halsa kommune sin kulturpris 1997
*Den norske leserprisen 2003, for *Odel*

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Elstadsamlinga
* Digitaliserte bøker av Anne Karin Elstad hjå Nasjonalbiblioteket
* 
* NRK: Lydfiler med Anne Karin Elstad
* Anne Karin Elstad hjå NRK Forfatter
* Anne Karin Elstad  hjå Dagbladet Forfatter
Windir

**Windir** var eit svartmetallband frå Sogndal. Bandet kombinerte black metal med norsk folkemusikk og norrøn mytologi. Musikken til Windir har heile vegen basert seg på lokalhistoriske tekster tonesette til metallmusikk. Musikkstykka inneheld som regel både melodiøse og meir brutale parti. Her bør det nemnast at mange av dei melodiske innslaga som Windir har fått mykje ros for i realiteten er gamle kristne salmar som er vortne «rocka opp». Dette gjeld mellom anna titelspora «Sóknardalar» og «Arntor».

Gruppa kom saman i 1994, men debuterte fyrst i 1997 som eit einmannsprosjekt med Valfar på «skrik, gitarar, synthar og bassar». Tekstene var skrivne på sognamål og Valfar slo fast at «Windir stør nynorsken i kampen mot bokmålet».

Valfar inviterte seinare nokre andre sogningar frå bandet Ulcus med i Windir. Då plata *1184* kom ut i 2001 hadde Windir konstituert seg som eit fullsett band med medlemene Valfar, Steingrim, Hvall og Sture.

Terje «Valfar» Bakken vart funnen død i Sogndal i 2004. Dei hine bandmedlemmene valde då å oppløysa bandet. Seinare har nokon av dei same bandmedlemmene samla seg i eit nytt band under namnet Vreid. Tangentfjølspelaren Gaute Refsnes har òg starta eit nytt band med namnet «Cor Scorpii».

Bruken av ein gamal NS-plakat på coveret til *Arntor*-plata frå 1999 har fått mange til å lura på om gruppa hadde nazistiske sympatiar.
## Utgjevne plater
* *Sogneriket [Demo]* (1994)
* *Det Gamle Riket [Demo]* (1995)
* *[[Sóknardalr]]* (1997)
* *[[Arntor]]* (1999)
* *[[1184 (album)|1184]]* (2001)
* *[[Likferd]]* (2004)
* *Valfar, Ein Windir [Best of]* (2004)

## Utgjevne DVDar
* *Sognametal* (2005)

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell heimeside  (engelsk)
* Norwegian bandindex om Windir 
* Uoffisiell side (engelsk/norsk)
Valfar

**Valfar** (òg skrive Valfader) er eit gamalt norsk ord med opphav i norrønt språk *Valfoðr*, *far deira falne*. Namna er nytta som eit av mange namn på den norrøne guden Odin. I norrøn mytologi er det ei førestilling om at dei som fell i krig eller kamp hamnar hjå Odin i Valhall, dei falne sin hall. I Valhall slost krigarane til dei døyr. Etterpå kan dei stå opp att like heile.
Første Internasjonalen

**Den Internasjonale Arbeidarsamanslutninga**, seinare kalla **Første Internasjonalen**, blei danna 28. september 1864 i London. På møtet deltok fagforeiningsleiarar frå England, franske arbeidarar som var tilhengarar av anarkisten Pierre Joseph Proudhon og representantar for ymse emigrantgrupper, blant desse tyskaren Karl Marx. Det var Marx som laga det forslaget til stiftingsfråsegn som blei samrøystes vedtatt på møtet. I denne heitte det blant anna at det grunnleggjande problemet i samfunnet er at arbeidarane er underkasta dei som har tileigna seg produksjonsmidla, og dette ligg til grunn for elendet i samfunnet, både sosialt og åndeleg. Derfor er den økonomiske frigjeringa av arbeidarklassen målet og politiske rørsler berre middel for å oppnå dette målet. Men til dette målet er nådd, må viktige reformer kjempast fram, og fråsegna helsa velkommen slike sigrar for arbeidarklassen som innføringa ved lov av 10-timarsdagen i Storbritannia og styrkinga av kooperativ-rørsla. 

Dei politiske motsetningane i den Første Internasjonalen gjekk først og fremst mellom marxistar og anarkistar. I tillegg til franskmannen Proudhon var også den russiske anarkisten Mikhail Bakunin medlem i organisasjonen frå 1868, og Marx hadde kvasse ordskifte med dei begge. Marx skulda Proudhon for å motarbeide politiske krav og framstøytar, slike som hadde sikra den britiske 10-timarsdagen, under påskot av individuell fridom og motstand mot politisk styring i det heile. Marx meinte Bakunin hadde ein heilt annan praksis enn den fridomsprega teorien han forfekta, ein skadeleg praksis med hemmelege hierarkisk organiserte elitegrupper med terroristiske tendensar, og gjentatte forsøk på kunstig igangsetting av revoltar som var isolerte frå vanlege folk. Bakunin hevda på si side at Marx si politiske linje ville konsentrere altfor mykje makt til staten, som burde avskaffast alt i starten på revolusjonen, og den ville ikkje som Marx hevda, døy bort gradvis etter kvart som ein nærmar seg eit klasselaust samfunn. Marx såg den kapitalistiske industrialiseringa og den moderne arbeidarklassen som ein nødvendig føresetnad for sosialismen, mens Bakunin såg store sjansar for oppreistar og etterfølgjande sosialisme i tilbakeliggjande førindustrielle land som Russland. Bakunin meinte også det var mogleg for små grupper å provosere fram ein revolusjon, mens Marx meinte den sosiale revolusjonen måtte vere arbeidarklassen sitt eige verk.

På kongressen i 1872 vann Marx sitt syn fleirtal i organisasjonen. Han fekk også fleirtal for å flytte leiinga til USA, da stoda for politisk opposisjon i Europa hadde forverra seg etter Pariskommunen var slått ned. Men flyttinga hjelpte ikkje. På grunn av forfølging, kløyving og økonomiske problem i samband med hjelp til flyktande radikale frå Paris, gjekk Første internasjonalen i oppløysing i 1876. Ikkje før i 1889 skulle det vise seg mogleg å gjenreise ein internasjonal sosialistisk organisasjon. I mellomtida hadde det vokse fram sterke sosialistiske masseparti i fleire europeiske land, og desse blei grunnstammen i den Andre Internasjonalen.

## Kjelder
Oddveig

**Oddveig** eller **Odveig** er kvinnenamn sett saman av odd (pilspiss) og -veig, som kan koma frå *vé* (heilagdom) eller *víg* (kamp).

Namnet var særs mykje brukt i Noreg på 1930- til 1950-talet, men bruken har deretter minka slik at det er svært få jenter som får namnet i dag. 1. januar 2005 var det litt over 1&nbsp;500 som hadde Oddveig som første førenamn.

Oddveig har namnedag 7. april.

## Kjende namneberarar
* Odveig Klyve, norsk forfattar

## Bakgrunnsstoff
Nasjonaldag

Ein **nasjonaldag** er ein særskild dag som vert feira av eit folk kvart år, og er gjerne meint å styrka dei nasjonale kjenslene til folkegruppa eller staten dei er del av. Kvart land i verda har éin nasjonaldag, somme har fleire. Som regel blir dagen feira på den same datoen kvart år, men nokre land har flyttbare nasjonaldagar. 

Dagen blir ofte feira til minne om ei spesiell hending, i mange tilfelle noko som har med sjølvstende eller frigjering frå eit anna land å gjera. I Noreg blir nasjonaldagen feira den 17. mai til minne om grunnlova som vart underteikna på Eidsvoll på denne dagen i 1814. India feirar både dagen landet fekk sjølvstende, den 15. august, og ein grunnlov, den 26. januar. Jamaica feirar nasjonaldagen sin den første måndagen i august kvart år, ettersom 6. august 1962, då landet fekk sjølvstende frå Storbritannia, var ein slik måndag.

Andre hendingar ein kan feira som nasjonaldag er statsleiaren sin fødselsdag, ei viktig historisk hending, som ein siger i eit slag, eller ein nedarva tradisjon som er felles for folket som feirar nasjonaldag. Thailand feirar til dømes nasjonaldagen sin på kongen sin fødselsdag; den franske nasjonaldagen 14. juli er til minne om storminga av Bastillen og symboliserer starten på den franske republikken, medan England feirar nasjonalhelgenen sin, Georg, den 23. april.

## Feiring
Ein nasjonaldag er som regel ein offentleg høgtidsdag i landet som feirar han, og er gjerne òg ein flaggdag. I mange land samlar folk seg til fest, paradar eller talar. Nokre land, som USA og Frankrike, markerer dagen med fyrverkeri.

Det er stor forskjell på kor mykje nasjonaldagen blir feira i ulike land. I Noreg deltek nesten så godt som heile folket i feiringa, medan nasjonaldagen i dei ulike britiske landa er mindre overveldande, kanskje fordi ein ikkje har ein ein felles helgen for heile landet, eller fordi ein vil unngå å støyta minoritetar.

## Nasjonaldagar

## Sjå òg
* Nasjonalsong

## Bakgrunnsstoff
* Statsnavn, hovedsteder og nasjonaldager, liste laga av det norske utanriksdepartementet.
* National Days, liste laga av det finske utanriksdepartementet.
* National Days, liste laga av det australske utanriksdepartementet.
*National Days, liste laga av det newzealandske utanriksdepartementet.
Spionasje

**Spionasje** vil seie å skaffe seg hemmeleg informasjon frå konkurrentar eller fiendar utan løyve til dette. Spionasje kan vere ulovleg, og dermed ikkje det same som etterretning.  Dersom ein borgar av ein stat spionerer på sin eigen stat til fordel for ei framand makt vert dette som regel sett på som ei form for landssvik. I mange land er straffa for spionasje i krigstid anten dødsstraff eller livstid i fengsel. Spionasje vert likevel utført for å få ein militær, politisk eller økonomisk fordel. Vanlegvis er spionasje organisert av eit firma eller ein stat. Ein spion er ein person som er verksam for å få tak i slike løyndomar. Tradisjonelt har spionasje vore sett på som noko som statar driv med mot sine potensielle eller faktiske fiendar, men i dei seinare åra har spionasje mellom ulike private firma (industrispionasje), vorte meir aktuelt. Mange land spionerer regelmessig på andre land sjølv om dei som regel nektar for dette.

Den norske *[[Sikkerhetsloven]]* definerer i §3 spionasje som «innsamling av informasjon ved hjelp av fordekte midler i etterretningsmessig hensikt.»

Under den kalde krigen var det ein intens spionasje mellom USA og deira allierte på ei side og Sovjetunionen og deira allierte på den andre. I dei siste åra har mykje statleg spionasje dreia seg om narkohandel og terrorisme. Enkelte etterretningsorganisasjonar nyttar òg spionar til å myrde eller kidnappe personar dei ser på som trugsmål mot tryggleiken til det aktuelle landet, mellom desse kan ein nemne den israelske organisasjonen Mossad. Etterretningsorganisasjonar har òg vore involverte i meir eller mindre fordekte militære og paramilitære operasjonar som til dømes mord, kidnapping, sabotasje, geriljakrigføring, konvensjonell krigføring bak fienden sine linjer og statskupp. Mange operasjonar utførte av CIA under den kalde krigen og no under «krigen mot terror» fell inn under denne siste kategorien.

## Nokre organisasjonar for spionasje
* Australia: DSD, ASIO, ASIS, ONA, DIO
* Kanada: CSIS, CSE 
* Tyskland: BND
* India: RAW, IB, JIC, DIA 
* Israel: Mossad
* Sør-Afrika: BOSS (under apartheid)
* Sovjetunionen: KGB (fleire tidlegare/seinare namn), GRU
* Russland: FSB, SVR, CSR og GRU
* Storbritannia: MI5, MI6, GCHQ, Special Branch
* USA: CIA, DIA, NSA, NRO

## Spionasjeteknikkar og -teknologiar
* ECHELON
* Kryptografi
* Steganografi
* Skjulte postkasser
* Avlytting
* Overvaking
* Avhøyr
* Honningfelle
* TEMPEST &mdash; Informasjonslekkasje p.g.a elekromagnetisk stråling frå elektronisk utstyr.

## Sjå òg
* James Bond
* Kompromittering
* Etterretning

## Referansar


## Bakgrunnsstoff
* Artikkel i Dagbladet om spionasje
* Spion søkes. Bill.mrk: Diskresjon og gode sosiale ferdigheterhttps://www.aftenposten.no/norge/i/0n7K2/Spion-sokes-Billmrk-Diskresjon-og-gode-sosiale-ferdigheter#.TzmgapevvZI
Oddvin

**Oddvin** er eit mannsnamn sett saman av dei norrøne orda odd (spydspiss) og *vinr* (ven).

## Kjende namneberarar
* Oddvin Parr (f. 1933), norsk bilethoggar

## Bakgrunnsstoff
Åsmund

**Åsmund**, **Asmund** og **Osmund** er nordiske mannsnamn sett saman av dei norrøne orda *[[As-|áss]]* ('ås', særleg Tor) og *[[-mund|mundr]]* ('vern'). Aasmund er ein eldre skrivemåte av namnet. På Færøyane er det kjend som Ásmund eller Ásmundur. Osmond er ein engelsk variant.

Åsmund og Asmund har namnedag den 6. april.

## Bruk
Åsmund har vore i bruk som namn på heile 1900-talet, med popularitetstoppar etter 1920 og rundt 1980. I 2009 var det 2060 norske menn som heitte Åsmund, 352 som heitte Aasmund, 300 som heitte Asmund og 172 som heitte Osmund. 

## Kjende namneberarar
* Åsmund Grankjellson (1000-talet), norsk sysselmann
* Åsmund Kåresson (1000-talet), svensk runemeister
* Heilage Osmund av Salisbury (d. 1099), normannisk-engelsk helgen
* Osmund Andersson Lømsland (1765-1841), eidsvollsmann
* Aasmund Såmundsson Nordgaard (1776-1864), norsk stortingsmann
* Aasmund Olavsson Vinje (1818–1870), norsk forfattar
* Åsmund Larsson Grave (1818-1877), norsk stortingsmann
* Aasmund H. Vinje (1851-1917), norsk stortingsmann
* Åsmund Sveen (1910-1963), norsk forfattar
* Osmund Faremo (1921–1999), norsk politikar
* Asmund Kristoffersen (f. 1944), norsk politikar
* Åsmund Huser (f. 1950), norsk skodespelar og dokkeførar
* Aasmund Nordstoga (f. 1964), norsk musikar, bror til Odd.

## Bakgrunnsstoff
IKEA

**IKEA** er ein verdsomspennande møbelvarehuskjede. Per vinteren 2004 var det 202 store IKEA-butikkar i 32 ulike land. Dei fleste ligg i Europa, mens resten er plassert i USA, Canada, Asia og Australia. IKEA-katalogen, som inneheld om lag 12&nbsp;000 IKEA-produkt, vert trykt opp i hundre millionar eksemplar årleg på mange språk.

## Historie

Selskapet er opphavleg svensk og stifta av Ingvar Kamprad då han var 17 år i 1943. Namnet IKEA er eit akronym:
* **I** = Ingvar
* **K** = Kamprad
* **E** = Elmtaryd (garden der Kamprad vart fødd)
* **A** = Agunnaryd (bygda der Elmtaryd, eller Älmtaryd, låg)

I byrjinga selde IKEA pennar, lommebøker, rammer, klokker, smykke og nylonstrømper – praktisk talt alt som Kamprad følte det var behov for, og som han kunne selje til redusert pris. Det fyrste møbelet vart introdusert i produktporteføljen i 1947 og i 1955 byrja dei å formgje sine eigne møblar.

Kamprad selde til å byrje med møblar frå heimen sin og via post. Men etter kvart vart den fyrste butikken opna i nærleiken av byen Älmhult. Dette var òg staden der det fyrste IKEA-varehuset kom, og som skulle bli ein modell for dei andre IKEA-varehusa som blei opna. Det fyrste varehuset utanfor Sverige kom på Nesbru i Asker kommune, vest for Oslo, i 1963. Dette varehuset var lite og låg i leigde lokale, før det vart opna eit stort nytt varehus på Slependen i den same kommunen, ikkje langt frå Nesbru. På denne tomta har IKEA framleis eit varehus. IKEA har no fleire varehus i Noreg.

## IKEA-møblar
Møblane til IKEA-kjeda er kjend for å vere enkle, men stilige. Dei er utforma av kjende formgjevarar, og kvar type har namn, slik som Billy.

Kjeda sel møblane som flate pakkar, som kundane må ta heim og sette saman sjølve. Dette sparer for møbelkjeda for mykje plass under transport og lagring, men gjer òg at kundane kan ta med seg det dei har kjøpt i sine eigne bilar eller på bussane som IKEA gjerne tilbyr gratis.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sikkerheitsgradering

Ei **sikkerheitgradering** eller **tryggingsgradering** er ei inndeling av informasjon som må beskyttast av tryggingsmessige grunnar. 

## Tryggingsgradering i Noreg
I Noreg er inndelinga i følgje § 11 i Sikkerhetsloven:

* STRENGT HEMMELIG - «nyttes dersom det kan få helt avgjørende skadefølger for Norges eller dets alliertes sikkerhet, forholdet til fremmede makter eller andre vitale nasjonale sikkerhetsinteresser om informasjonen blir kjent for uvedkommende.»

* HEMMELIG - «nyttes dersom det alvorlig kan skade Norges eller dets alliertes sikkerhet, forholdet til fremmede makter eller andre vitale nasjonale sikkerhetsinteresser om informasjonen blir kjent for uvedkommende.»

* KONFIDENSIELT - «nyttes dersom det kan skade Norges eller dets alliertes sikkerhet, forholdet til fremmede makter eller andre vitale nasjonale sikkerhetsinteresser om informasjonen blir kjent for uvedkommende.»

* BEGRENSET - «nyttes dersom det i noen grad kan medføre skadefølger for Norges eller dets alliertes sikkerhet, forholdet til fremmede makter eller andre vitale nasjonale sikkerhetsinteresser om informasjonen blir kjent for uvedkommende.»

Sikkerheitsgradering skal ikkje skje meir enn det som er strengt nødvendig, og den skal seinast oppløysast etter 30 år (med visse unntak). 

Dokument som er sikkerheitsgradert skal merkjast med den aktuelle graden i raudt blekk øvst og nedst på kvar side.
Militær etterretning

**Militær etterretning** er ei form for etterretning som fokuserer på innsamling, kontroll og formidling av informasjon om potensielle eller mogelege fiendtlege avdelingar, terreng og vêrforhold i operasjonsområda.

Dei fleste forsvarsorganisasjonane i verda har eigne avdelingar som driv militær etterretning. I Noreg driv spesielt Etterretningstenesta, Forsvarets militærgeografiske teneste, Etterretningsbataljonen, Forsvarets spesialkommando, Hærens jegerkommando, Marinejegerkommandoen, Kystjegerkommandoen, F/S «Marjata» og 717-skvadronen med militær etterretning. På tross av det er militær etterretning ei oppgåve som alle militære avdelingar har.

## Kjelder
Etterretning

**Etterretning** er informasjon og kunnskap tileigna gjennom observasjon, innsamling, analyse og evaluering. Etterretning vert ofte innhenta om ein motpart, fiende, konkurrent, e.l., men kan òg gjelde landområde, vêrforhold og andre objektive forhold.

## Former for etterretning
*Spionasje
*Militær etterretning

## Etterretningsdisiplinar

*Menneskebasert etterretning (HUMINT)
*Fotografietterretning (IMINT)
*Målings- og signaturetterretning (MASINT)
*Signaletterretning (SIGINT)
**Sambandsetterretning (COMINT)
**Elektronisk etterretning (ELINT)
*Frikildeetterretning (OSINT)
Nylon

**Nylon** er eit kunstfiber laga av ein syntetisk polymer som er samansett av mange einingar ved hjelp av amidbindingar. Difor kallar ein ofte stoffet ein polyamid. Det var det fyrste syntetiske fiberet som vart framstilt industrielt, i 1935, og som hadde kommersiell suksess, frå 1938. Nylon blir brukt til å laga børstar, klede, tau, vesker, gitarstrengar, fiskesnøre og anna.

W.H. Carothers søkte om patent på nylon i 1931. Stoffet blei framstilt for første gong den 28. februar 1935 av Wallace Carothers for DuPont i Wilmington i Delaware. Materialet blei annonsert i 1938, og same året gjekk det første nylonproduket, ein tannkost, ut til sal. Meir velkjend er kanskje dei første nylonstrømpen som første gong blei selde 15. mai 1940; desse blei rivne vekk frå butikkhyllene.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
FS «Marjata» (1992)

**F/S «Marjata»** er eit norsk skip som gjer teneste for Forsvaret. Skipet vert nytta av Etterretningstenesta til militær etterretning og «forsking i Nordområda». Forsvarets forskingsinstitutt (FFI) tek seg av reiarlagsfunksjonen for «Marjata» og skipet markerer si militære forskingsrolle ved å bere orlogsflagg og har våpenskjoldet til FFI som reiarlagsmerke.

Skipet er påfallande breitt for å sørgje for ei stabil etterretningsplattform. Det er også spesialbygd med tanke på eigenstøy.

Gjennom tidene har totalt fire militære fartøy bore namnet «Marjata»; 1966&ndash;1975, 1976&ndash;1995, 1995&ndash;2016 og 2016&ndash;. I samband med at nye «Marjata» blei teke i bruk i 2016, bytta gamle «Marjata» namn til FS «Eger».

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* http://www.harald.valderhaug.no/offshore/marjata.html
TEMPEST

**TEMPEST** er eit uttrykk som opphavleg stammar frå det amerikanske militæret, men som vert nytta i heile NATO. Det står for alle tilhøve som kan gjere at informasjon kjem på avvegar gjennom elektromagnetisk stråling frå elektronisk utstyr som til dømes dataskjermar. I tillegg omfattar uttrykket mottiltak mot at dette skal skje. 

## Sjå òg
* Faradaybur
Skjermingsverdig informasjon

**Skjermingsverdig informasjon** er informasjon som skal merkast med sikkerheitsgrad etter reglane i § 11 i Sikkerhetsloven. 

## Sjå òg
* Sikkerheitsgradering
Jølstramål

**Jølstramålet** er det gamle talemålet blant jølstringar. Av di Jølster kommune har to senter i kvar ende av det store Jølstravatnet har målet variert mellom den indre (austdelen som soknar til kommunesenteret Skei) og nedre delen (vestdelen som soknar til tettstaden Vassenden) av området. I seinare tid har målet generelt (men kanskje hovudsakleg i «nedrebygda») vorte meir utvatna og påverka av innflyttarar frå andre delar av landet, både til Jølster og til Førde, som fungerer som eit senter for indre Sunnfjord.

## Særtrekk i det tradisjonelle jølstramålet
Det tradisjonelle *jølstramålet* høyrer i det ein kallar dei nordlege e-måla. Norrøn *a* i utlyd vert redusert til ein slapp e-lyd i infinitiv og ubunden form av svakt bøygde hokjønnsord (jølstramål: *«å sove», «å kaste»* -- Norrønt: *«sofa», «kasta»*). Når *a* har hatt ein konsonant etter seg, held jølstringane på *a*-en (notid; *kasta* - norrønt; *kastar*) (fleirtal; *steina* - norrønt; *steinar*). Ein held òg på gamle genitivsformer på *-a* i *jølstramålet* (**bygda**folk - norrønt; **bygdar**folk).

Desse særtrekka i *jølstramålet* finn ein i stor grad òg igjen i andre fjordamål (mål frå Nordfjord og Sunnfjord).

## Skilnader mellom indrebygda og nedrebygda
* I indrebygda (aust) finn ein trekk frå nordfjordmål; mellom anna ein *ø*-liknande lyd på uttalen av gammal kort *o* (til dømes i ordet *stove*). Ein kan òg merke seg nordfjordsk innflyting i at ein finn nordfjorske personnamn, som t.d. *Bodvar* eller *Kolbein*.
* I nedrebygda (vest) finn ein målmerke frå Førde-regionen. 

For å finne eit døme på skilnadane mellom grendene i Jølster kan ein nytte dyrenamnet **[[rev]]**:
* *Indrebygda:* 'ræve
* *Midtre Jølst:* 'róve
* *Nedrebygda:* 'røve

## Kjelder
* Innleiinga til boka *Jølstramålet* av Daniel Dvergsdal (utgjeven av Jølster Mållag i 1996, med Kåre Lien som redaktør, ISBN 82-992464-2-3) 

## Bakgrunnsstoff
* Daniel Dvergsdal: *Jølstramålet* (utgjeven av Jølster Mållag i 1996, red. Kåre Lien, ISBN 82-992464-2-3). Boka er tilgjengeleg via norske IP-adresser gjennom nb.no (Nasjonalbiblioteket)
Odd

**Odd** er eit namn som kan stå åleine som mannsnamn og som namnedel i både manns- og kvinnenamn. Namnedelen har norrønt opphav og kan tyda noko kvast, som ein pil- eller spydspiss. 

Odd er eit mykje brukt namn i Noreg. I 2009 var det 23&nbsp;245 som hadde Odd som første førenamnet, men berre 5&nbsp;637 hadde det som einaste førenamn. Namnet var mest brukt på førstedelen av 1900-talet, med ein topp i 1920-åra. Då kunne opptil 2,5 % av nyfødde gutar få namnet årleg.

## Kultur
Orvar-Odd er namnet på ein norrøn sogehelt. Namnet tyder 'Pile-Odd' eller til og med 'Pilspiss'.

## Namnesamansetjingar

## Kjende namneberarar

* Odd Sverressøn Klingenberg (1871-1944), norsk jurist, stortingspolitikar og minister
* Odd Eidem (1913-1988), norsk forfattar og kritikar 
* Odd Aukrust (1915-2008), norsk sosialøkonom
* Odd Abrahamsen (1924-2001), norsk diktar
* Odd Børretzen (f. 1926), norsk forfattar 
* Odd Bakkerud (1931-1989), norsk hardingfelespelar
* Odd Børre Sørensen (f. 1939), norsk musikar og Eurovision-deltakar
* Odd Bondevik (f. 1941), norsk biskop 
* Odd Einar Dørum (f. 1943), norsk politikar, partileiar og justisminister
* Odd Nerdrum (f. 1944), norsk kunstnar
* Odd Iversen (f. 1945), norsk fotballspelar
* Odd Karsten Tveit (f. 1945), norsk journalist
* Odd Aalen (f. 1947), norsk matematikar
* Odd Reitan (f. 1951), norsk forretningsmann 
* Odd Nordhaug (f. 1953), norsk forfattar og økonomiprofessor 
* Odd Einar Haugen (f. 1954), norsk forfattar og professor 
* Odd Roger Enoksen (f. 1954), norsk politikar (Sp)
* Odd Eriksen (f. 1955), norsk politikar og nærings- og handelsminister
* Odd-Bjørn Hjelmeset (f. 1971), norsk langrennar
* Odd Nordstoga (f. 1972), norsk musikar

## Merknad
I nyare tid har menn som heiter Odd opplevd at engelsktalarar ser litt rart på dei, ettersom *odd* tyder *rar* eller *underleg* på engelsk.

## Bakgrunnsstoff
-veig

:*Sjå òg [[elva Veig]] på [[Hardangervidda]].*
**-veig** er ei etterstaving i mange kvinnelege namn av norrønt opphav. Tydinga av staving er usikker. Ho kan koma frå *vé*, heilagdom, eller víg, kamp. Ein heilag drykk ein gjerne servert i eit vé er òg blitt nemnd som mogleg tyding.

## Namn som ender på -veig
* Gudveig
* Gullveig
* Gunnveig
* Ingveig
* Oddveig
* Ragnveig
* Ranveig
* Solveig
* Torveig
* Åsveig
Yahoo!

**Yahoo! Inc.** er ein internettportal frå USA, med verdsvevskatalog og fleire andre tenester, som gratis epost. Det blei skipa som ein nettkatalog av David Filo og Jerry Yang i januar 1994. Yahoo! har hovudkontor i Sunnyvale i California. Føretaket har hatt Verizon Media som eigar sidan 2017. 

## Logoar

File:Yahoo Logo.svg|YYahoo! sin logo frå januar 1996 til september 2013.
File:Yahoo! (2013).svg|Yahoo! sin logo frå september 2013 til september 2019.
File:Yahoo! (2019).svg|Yahoo! sin logo frå september 2019.


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* 
* ALTABA and Yahoo! EDGAR Filing History
Låtskrivar

Ein **låtskrivar** er ein person som lagar tekst og/eller musikk til songar, anten for eiga framføring eller for andre artistar. Låtskrivarar mottek royalty når verka deira blir utnytta forretningsmessig, til dømes ved at andre framfører songane deira på plater eller konsertar.

## Sjå òg
*Singer-songwriter/songar og låtskrivar
*Tin Pan Alley
Kaptein i forsvaret

**Kaptein** er ei offisersgrad som blir brukt i det meste av verda. I forsvaret i dei fleste land er kaptein den høgaste kompanioffisersgrada, og historisk har ein kaptein altså vore leiar for eit kompani. Tittelen blir for det meste brukt i landbasert forsvar (hæren), men i nokre land også i luftvåpenet og marinen. I moderne tid er ein kaptein i mange tilfelle leiar eller nestkommanderande for eit kompani eller ein skvadron.

I fleire land blir ordet kaptein brukt i samansettingar med andre ord, og dessutan om ei grad i marinen som er ei høgare grad, og har sitt opphav i sjøoffisersgrada kaptein.

Ordet *kaptein* kjem frå fransk «førar» (av latin *capitaneus* «leiar, sjef», av *caput*, «hovud»). Det tilsvarar den tyske tittelen *Hauptmann*.

## Noreg

I Noreg blir grada **kaptein** brukt i hæren og luftforsvaret, og er offisersgrada mellom løytnant og major. Kaptein heiter rittmeister i kavaleriet. I Sjøforsvaret heiter den tilsvarande grada kapteinløytnant.

Gradene oversersjant og stabssersjant opphøyrde 1. juli 1975 og befalet fekk høvesvis offisersgradene fenrik og løytnant. Hærordninga av 1. januar 1977 gjorde at dei eldste av dei gamle stabssersjantane fekk kapteins grad. Graden kapteins har symbolet tre stjerner.
Tog

**Tog** kan ha fleire tydingar:
* Som eit ord med samband til verbet *å trekkja* blir «tog» brukt om ulike einingar som fylgjer kvarandre på rekkje.

:Innan transport kan dette vera:
:* **[[Jarnbanetog]]**
:* Vogntog
:Når menneske sjølv går i tog, kan det til dømes kallast:
:* 17. mai-tog
:* Demonstrasjonstog
:* Fakkeltog
:* Opptog
:* Parade
:* Prosesjon

* *Tog* er ei måleeining for varmeleiingsevne som blir noko brukt innan tekstilindustri

* *Tog* er og ein tidlegare skrivemåte for **[[tau]]** (reip).
Fly

Eit **fly** er eit luftfartøy med faste venger. Dette medfører at eit fly, til forskjell frå eit helikopter, ikkje kan «stå stille» i lufta; det har ein viss minimumsfart. Ved ein lågare fart vil ikkje flyet kunne halda seg i lufta. Vengene nyttar «fartsvinden» til å skape løftekrafta som skal til for å halda maskinen i lufta.

## Historie
Dei fyrste flygepionerane eksperimenterte med glidefly. Ibn Firnas stod for det fyrste dokumenterte forsøket i 875, då han utførte ei glidefyging i ein andalusisk dal. Wright-brørne, Wilbur og Orville Wright, studerte nedteikningane til tidlegare slike flygarar, som Otto Lilienthal, då dei utvikla sin motorisert flygemaskin. Den 17. desember 1903 gjennomførte dei to brørne den aller fyrste vellukka flyginga med denne maskinen. 

Dei fyrste tjue åra hadde flya alltid to eller fleire sett med venger (biplan og triplan), men under den første verdskrigen gjekk teknologien gjennom ei rivande utvikling, både med tanke på aerodynamikk og med utvikling av lette, men ytelingsdyktige motorar

Under den andre verdskrigen tok flyutviklinga nok eit stort sprang. Dei store bombeflya ein framstilde då lærte flyfabrikkane å «byggja stort». Med den nye kunnskapen og jetmotoren hadde fabrikkane reiskapane til å skapa de store passasjerflya som vart grunnlaget for den store veksten i den sivile luftfarten i 1960-åra.

## Flytypar

* Amfibiefly
* Sykkelfly
* Gyroplan 
* Jetfly
* Militærfly
* Modellfly
* Passasjerfly
* Propellfly
* Sportsfly
* Rakettfly
* Seilfly
* Sjøfly
* Veteranfly

Skycar er eit forsøk på å lage ei kryssing mellom ein bil og eit fly.

## Referansar
Gudbrandsdalsost

**Gudbrandsdalsost** er ein type brunost som først vart laga av Anne Hov på Solbråsætra i Sør-Fron kommune i byrjinga av 1860-åra. 

Osten er brunraud av farge og er laga av myse, fløyte og mjølk frå ku og geit. Ettersom setra han kom frå ligg i Gudbrandsdalen, blei osten kalla *gudbrandsdalsost*. På døl blir han kalla *rauost* (raudost).

Anne Hov fekk Kongens Fortjenstmedalje i sølv i 1933 for oppfinninga si. Da var ho 87 år gammal. 

Osten blir i dag produsert mange stader i landet, i Gudbrandsdalen berre ved Lom og Skjåk ysteri. Ysteriet ligg i Skjåk, like ved kommunegrensa til Lom.
Pultost

**Pultost** er ein norsk ost som er laga av skumma og syrna mjølk, salt og karve.  Andre namn på osten er **knaost**, **knøost** og **saltost**. Den tradisjonelle osten er laus og korna. Det blir no også laga smørbar pultost.

Pultost blei tradisjonelt laga av skumma mjølk som var att etter smørkjerning. Mjølka blir kraftig syrna og deretter gjæra i nokre dagar med gjærsoppen *Candida rogusa*. Ein stopper gjæringa ved å tilsetja salt. Det siste tilsetningsstoffet er karve.

Saman med gamalost er pultost ein tradisjonell norsk ostetype som er laga utan bruk av løype, men der ystinga skjer berre gjennom syrning.
Pultost er blitt laga i Noreg i fleire hundreår. Namnet «pultost» skal koma av mellomalderlatin *pulta* som tyder 'graut' eller 'velling'.

## Kjelder

*Pultost, *Meierileksikon*, melk.no
*
Gudbrandsdølen Dagningen

**Gudbrandsdølen Dagningen** (**GD**) er ei avis som blir gjeven ut på Lillehammer i Oppland. Gudbrandsdølen Dagningen er den einaste dagsavisa i Lillehammer og Gudbrandsdalen. Ansvarleg redaktør og dagleg leiar er Tom Martin Kj. Hartviksen. 

Avisa dekker følgjande kommuner: nordre del av Ringsaker, Lillehammer, Gausdal, Øyer, Ringebu, Sør-Fron, Nord-Fron, Sel, Vågå, Lom, Skjåk, Dovre og Lesja.

Avisa er eit resultat av samanslåinga av Gudbrandsdølen Lillehammer Tilskuer (GLT) og Dagningen. Den fyrste avisa etter samanslåinga vart utgjeven den 15. august 1997. Lillehammer Tilskuer vart grunnlagd i 1837, Gudbrandsdølen i 1894 og Dagningen i 1924.

## Opplagstal

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
NO

Bokstavane **[[N]]** og **[[O]]** kan stå for:

* ei japansk teaterform, **[[no-drama]]**
* staten Noreg (bokmål: Norge) i den internasjonale ISO 3166-1
* norsk språk (**no**) i ISO 639 
* grunnstoffet Nobelium (**No**)
* nitrogenoksid (NO)
Kasjmirarar

**Kasjmirarar** er ei folkegruppe frå Kashmir, eit tidlegare sjølvstendig kongedøme som nå er delt mellom India og Pakistan. Kasjmirarane er hovudsakleg muslimar, men ein del er òg hinduar. Dei snakkar kasjmirsk, eit indoeuropeisk språk, som på kasjmirsk heiter *kåsjur*.

Den tidvis valdelege konflikten om kven som skal styra Kashmir har ført til at folket har vore delt i to av ei grense som vart laga og stengd i 1947. I 2005 fekk dei første vanlege kasjmirarane kryssa grensa for å vitja familie.

## Sjå òg
* Jammu og Kashmir (Indisk Kashmir)
* Azad Kashmir (Pakistansk Kashmir)
Avisa Nordlys

***Nordlys*** er ei dagsavis som vert utgjeven i Tromsø. Nordlys er Nord-Noreg si største avis og satsar på eit landsdelsperspektiv, men kjernedekningsområdet er Troms. Ansvarleg redaktør er Hans Kristian Amundsen. Avisa vart grunnlagt av Alfred Eriksen i 1902 under mottoet: *“Der tiltrænges et blad som vil være en ærlig talsmann for smaafolks sak.”* *Nordlys* inngår i A-pressekonsernet.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* '''Nordlys.no'''
* '''Medieregisteret.no:''' Nordlys  (*Medietilsynet*)

## Kjelder
Jammu og Kashmir

**Jammu og Kashmir** er eit unionsterritorium i India. Det blei oppretta i 2019 frå den større delstaten Jammu og Kashmir, med Ladakh skild ut. 

Jammu og Kashmir kan delast inn i to hovudområde: Jammu og den omstridde Kashmirdalen. Det utgjer den sørlege delen av den større historiske regionen Kashmir. Denne delen har både India og Pakistan gjort krav på sidan landa blei oppretta i 1047.

## Sjå òg
* Kashmir
* Pakistansk Kashmir (Azad Kashmir og Gilgit-Baltistan)

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tore Hamsun

**Tore Hamsun** () var ein norsk kunstmålar og forfattar, oppvaksen fyrst i Hamarøy, seinare Grimstad. Han var son av forfattaren Knut Hamsun og skodespelaren Marie Hamsun.

Han var utdanna ved Statens kunstakademi. Fleire av bøkene hans blei omsett til tysk. Hamsun døydde på Rikshospitalet av skadar han hadde pådratt seg i ei bilulykke på Kanariøyane nokre dagar tidlegare.

## Bibliografi
(alle på Gyldendal Norsk Forlag)
* *Knut Hamsun &ndash; min far* &ndash; biografi (1952)
* *Knut Hamsun* &ndash; omarbeiding av ovannemnde (1959)
* *Mannen fra havet* &ndash; roman (1984)
* *Mørk himmel over Puerto Bravo* &ndash; roman (1986)
* *Knut Hamsun (min far)* &ndash; utvida utgåve (1987)
* *Rhapsody in Blue* &ndash; roman (1987)
* *Efter år og dag* &ndash; sjølvbiografi (1990)

## Kjelder

* aftenposten.no, forfattarindeks: «Hamsun Tore »
* BIBSYS  (NTNU): Tore Hamsun
* *Dødsfall i Norge 1995&ndash;april 2001 (1947&ndash;2001)* (Digitalarkivet): Tore Hamsun
Marie Hamsun

**Marie Hamsun**, fødd **Andersen**, () var ein norsk skodespelar og forfattar frå Elverum. Ho gav ut to diktsamlingar og fleire barnebøker, mellom anna *Bygdebarn*-serien i fem bind (1924–57). Frå livet med ektemannen Knut Hamsun skreiv ho to memoarar: *Regnbuen* (1953) og *Under gullregnen* (1959). Marie og Knut Hamsun hadde barna Tore, Arild, Cecilia og Ellinor.

## Bibliografi
### Dikt
* 1922: *Smaadikte* 
* 1934: *Vintergrønt* 
### Barnebøker
* 1924: *Bygdebørn: hjemme og paa Sæteren* 
* 1925: *Barnebilleder*, vers, tegninger av Bernt Grønvold 
* *Barnebilleder*, vers, tonesatt av Ludvig Irgens Jensen, to hefter (Norsk musikforlag)
* 1926: *Bygdebarn: om vinteren* 
* 1928: *Bygdebarn: Ola i byen* 
* 1932: *Bygdebarn: Ola og hans søsken* 
* 1932: *Tripp og Trapp og Trulle*, barnevers, tegninger av Ivar Mauritz-Hansen 
* 1955: *Tina Toppen* 
* 1956: *Reisen til Sørlandet* 
* 1957: *Bygdebarn: folk og fe på Langerud* 
### Erindringar
* 1953: *Regnbuen* 
* 1959: *Under gullregnen* 

## Om Marie Hamsun
* Knut Hamsun: *Brev til Marie*, redigert av Tore Hamsun. Aschehoug, 1970
* Tormod Skagestad: *Min elskede på jorden*, «et spill om Marie og Knut Hamsuns liv og samliv», skuespill. Riksteatret, 1987
* Birgit Gjernes: *Marie Hamsun: et livsbilde*. Aschehoug, 1994
* Birkeland, Risa, Vold. *Norsk barnelitteraturhistorie*. 2. utg. Samlaget, 2005 ISBN 82-521-5933-8

## Kjelder

* Artikkel om Marie Hamsun i NBL, skriven av Jorunn Hareide.
Texas

**Texas** er ein delstat sørvest i USA, med grense til Mexico. Han er den nest største delstaten i landet, både i folkemengd og flatevidd. Austin er hovudstad medan Houston er den største byen i Texas. 

## Historie
Texas var ein meksikansk delstat fram til 1836, då han erklærte sjølvstende. Etter fleire kampar blei Republikken Texas til. Han blei annektert av USA i 1845 og stykka opp i 1850, då ein tredel av staten blei delt ut til dagens Colorado, Kansas, New Mexico, Oklahoma og Wyoming, lausreiv seg frå USA igjen etter eit val i 1861, som del av den amerikanske borgarkrigen, og blei teken inn igjen i 1870.

## Kjende personar frå Texas
* Dwight D. Eisenhower, USAs 34. president
* Lyndon B. Johnson, USAs 36. president
* George H.W. Bush, president i USA
* George W. Bush, president i USA
* Lance Armstrong, syklist og Tour de France-vinnar
* Buddy Holly, rockeartist og musiker
* Janis Joplin, musikar
* Roy Orbison, rock- og popartist
* Beyoncé Knowles, songar
* Jim Reeves, countryartist
* Tanya Tucker, countryartist
* Stevie Ray Vaughan, bluesmusikar
* Johnny Winter, bluesmusikar
Ulrika Eleonora av Sverige

**Ulrika Eleonora d.y.** (–) var regjerande dronning av Sverige frå 1719 til 1720. 

Ho var dotter av kong Karl XI av Sverige og Ulrika Eleonora d. e., syster til kong Karl XII av Sverige i tillegg til syskenbarn av kong August den sterke av Polen, kong Frederik IV av Danmark-Noreg og Frederik IV av Holstein-Gottorp. 24. mars 1715 blei ho gift med Fredrik av Hessen, den seinare Fredrik I av Sverige. Ulrika Eleonora hadde ingen born.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Leah Behn

**Leah Isadora Behn** () er ein norsk influensar og modell som er dotter av prinsesse Märtha Louise og forfattaren Ari Behn. 

Leah Behn er nummer seks i arverekkja til den norske trona, etter mor si og si eldre syster Maud Angelica. 
Sidan ho også stammar direkte ned frå dronning Victoria av Storbritannia, står ho også på lista over dei som har arverett til den britiske trona.

Namnet Leah kjem av Leah, som er ei av urmødrene i jødedomen. Namnet Isadora skal tyda «fri, ukonvensjonell og kreativ kvinne». Ifølgje foreldra er namnevalet inspirert av at Ari har reist mykje i Midt-Austen, prinsesse Leia i Star Wars og dansaren Isadora Duncan. Dette fortalde foreldra i samband med dåpen hennar 16. juni 2005, der dronning Sonja var gudmor.

## Dekorasjonar
* Kong Harald Vs jubileumsmedalje 1991–2016

## Kjelder
The Star-Spangled Banner

**«The Star-Spangled Banner»** er nasjonalsongen i USA. Songen er vigd det amerikanske flagget, eit svært viktig nasjonalt symbol i landet.

Teksten blei skriven i 1814 av advokaten og amatørdiktaren Francis Scott Key, etter at han hadde sett det britiske bombardementet av Fort McHenry i Baltimore under 1812-krigen. Det blei sett til melodien til ei kjend engelsk drikkevise, «To Anacreon in Heaven», og blei ein populær patriotisk song. Først den 3. mars 1931 blei «The Star-Spangled Banner» den offisielle nasjonalsongen for USA, etter eit vedtak i den amerikanske kongressen.

I dei fleste høve syng ein berre det fyrste verset av songen.

## Tekst

2.
:On the shore, dimly seen through the mists of the deep,
:Where the foe's haughty host in dread silence reposes,
:What is that which the breeze, o'er the towering steep,
:As it fitfully blows, now conceals, now discloses?
:Now it catches the gleam of the morning's first beam,
:In full glory reflected now shines on the stream:
:Tis the Star-Spangled Banner! O long may it wave
:O'er the land of the free and the home of the brave.

3.
:Oh! thus be it ever, when freemen shall stand
:Between their loved homes and the war's desolation!
:Blest with victory and peace, may the heaven-rescued land
:Praise the Power that hath made and preserved us a nation.
: Then conquer we must, when our cause it is just,
:And this be our motto: «In God is our trust».
:And the Star-Spangled Banner forever shall wave
:O'er the land of the free and the home of the brave!
Du gamla, du fria

**«Du gamla, du fria»** er Sverige sin nasjonalsong, skriven av Richard Dybeck i 1844 til ein gamal folkemelodi. I motsetnad til mange andre nasjonalsongar har det aldri vorte fatta noko offisielt politisk vedtak som stadfestar «Du gamla, du fria» som nasjonalsong. Statusen til songen som nasjonalsong kviler fullstendig på tradisjonen.

Dybecks to vers er farga av den då rådande skandinavismen og handlar om Norden snarare enn om Sverige. Gjennom åra har det vore gjort fleire forsøk på å lansere tilleggsstrofer som tydelegare framhever namnet og landet Sverige, bl.a. skreiv operasångaren Carl Fredrik Lundqvist ei tredje strofe som børjar «Jag älskar dig Sverige», og den har truleg lege til grunn for det verset som nedanfor er oppført som det tredje verset, og som likt det fjerde verset er skrive av Louise Ahlén. Versa var publiserte i eit par songbøker i 1910, men dei er lite bruka no.

## Teksten
Uranos

**Uranos** er den eldste av dei greske gudane. Han personifiserte hinmmelkvelven. Sjølve namnet hans tyder ‘det som dekkjer’, altså himmelen. Han var høgt vørd av dei gamle grekarane av di han bringa varme, ljos og regn til jorda. Saman med kona si danna han det fyrste gudeparet og enda kaos.

Ifølgje var Uranos både son av og gift med Gaia, jordgudinna. Uranos var far til alle titanane, kyklopane og dei tre hekatoncheirane: monster med 100 armar og 50 hovud. 

Uranos kasta dei opprørske kyklopane ned i Tartaros, ei slags behageleg underverd, og Gaia gav då titanen Kronos, den yngste av sønene til Uranos, ein sigd. Med denne overfalt han far sin og skar av han testiklane. Frå blodet oppstod gigantane, meliene og furiene. Det vert òg sagt at då blodet til Uranos trefte havet vart Afrodite fødd.

Då romarane tok inn Uranos i sin mytologi, gav dei han det nokså like namnet Uranus. Det er dette som har gjeve namn til planeten Uranus.

Uranos har òg mykje til felles med den vediske himmelguden Varuna, og forskarar som Robert Graves har hevda at namna har same opphav. Seinare forsking har i stor grad avkrefta denne teorien til fordel for ei avleiing av protogresk **worsanos*, frå den protoindoeuropeiske rota **wers-*, 'dryppa, fukta' (om regn).

## Sjå òg
* Rangi og Papa, eit liknande urgudepar frå stillehavsmytologien

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Zirkonium

**Zirkonium** er eit transisjonsmetall med kjemisk symbol **Zr** og atomnummer 40. Metallet er brennbart. Grunnstoffet finst mellom anna i mineralet zirkon. 

I legering med niob vert metallet superleiande ved låg temperatur. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - zirconium
Sukrose

**Sukrose** eller **sakkarose** er eit disakkarid sett saman av glukose og fruktose. Det er eit trivialnamn som vert brukt om vanleg hushaldningssukker, og er ikkje eit systematisk namn i kjemien. Sukker som vert brukt i matlaging er som regel sukrose, og er også kjend som **sukker**, **kvitt sukker**, **bordsukker** eller **farin**. Det finst også i sirup og melis.

Stoffet vert utvunne frå sukkerrøyr og sukkerroe.

## Kjemi

Kjemisk sett er sukrose eit samband av molekyla glukose (også kalla druesukker) og fruktose (også kalla fruktsukker) med eit oksygenatom imellom. Ved hydrolyse (invertering) vert sukrose spalta i glukose og fruktose. Ei blanding av like delar glukose og fruktose vert kalla invertsukker.

Sukrose har ikkje eit bestemt smeltepunkt, men ved ein temperatur på rundt 160–186 grader celsius (°C) vert det spalta og omdanna til karamell.

## Biologi
Plantar brukar sukrose til å transportera sukker over lange avstandar. Dei kan lagra stoffet i vakuolen.

Hjå menneske vert stoffet spalta til monosakkarid i tynntarmen og teke opp i kroppen.

Ei oppløysing av sukrose i vatn blir bruka som lett smertestillande hos spedbarn. Verknaden skuldast truleg ei aktivering av opioidsystemet i lekamen.

## Sjå òg
* Karbohydrat
* Sukker

## Kjelder

* Ohlsson A, Taddio A, Jaddad AR, Stevens BJ: «Evidence-based decision making, systematic reviews and the Cochrane collaboration: implications for neonatal analgesia» i Anand KJS, Stevens BJ , McGrath PJ: Pain in neonates. 2. utg. Amsterdam 2000.
* Matheson, I. Spedbarnskolikk--hva hjelper? *Tidsskrift for Den Norske Lægeforening*. 115(19):2386-9, 1995 Aug 20.
Aslaug Låstad Lygre

**Aslaug Låstad Lygre** () var ein norsk lyrikar og kontorarbeidar. Diktinga hennar er prega av dei små tinga som ein burde setja pris på i dagleglivet, og ikkje minst av vakre, harmoniske naturskildringar.

Lygre gjekk på Fana folkehøgskule, Voss landsgymnas og seinare to år på handelsgymnas i Bergen. Ho budde i Bergen det meste av livet sitt, og i lang tid arbeidde ho som økonomimedarbeidar hjå Vestlandske Salslag der. Ho fekk Gyldendals legat i 1964.

Aslaug Låstad Lygre gav ut seks diktsamlingar, alle i den intime, personlege og somme tider melankolske stilen som kjenneteiknar henne som lyrikar. Ho debuterte som diktar so seint som i 1943, med samlinga *No blømer alle rosene*. Gjennombrotet kom med dei litt tungsindige dikta i samlinga *Den einsame roaren* (1952). Det mest kjende diktet sitt, «Vi skal ikkje sova», skreiv ho nokre år tidlegare, til samlinga *Eld av steinar*, omgjeven av døyande menneske på Luster sanatorium, der ho var innlagd for tuberkulose. I dei siste samlingane kjem det også inn moderne og tidsbundne tema. I dei fleste av dikta sine nyttar ho tradisjonell form med fast rytme og rim.

Geirr Tveitt har laga melodi til «Vi skal ikkje sova» («Vi skal ikkje sova bort sumarnatta») og fleire andre av dikta til Aslaug Låstad Lygre. 

Litt ovom Lindås ungdomsskule stod det lenge ein minnestein over Aslaug Låstad Lygre. Minnesteinen vart under markeringa av 100-årsdagen for Aslaug Låstad Lygre sin fødsel flytta til Kyrkjeparken ved Lindås kyrkje.

## Bibliografi
* 1943 – *No blømer alle rosene* (Oslo: Gyldendal. Diktsamling).
* 1948 – *Eld av steinar* (Oslo: Gyldendal. Diktsamling).
* 1952 – *Den einsame roaren* (Oslo: Gyldendal. Diktsamling).
* 1957 – *Rit di rune* (Oslo: Gyldendal. Diktsamling).
* 1960 – *Fest i september* (Oslo: Gyldendal. Diktsamling).
* 1964 – *Primulakveld* (Oslo: Gyldendal. Diktsamling).
* 1978 – *Dikt i utval* (Oslo: Gyldendal).
* 2005 – *Dikt i samling* (Bergen: Norsk bokreidingslag).

## Kjelder
* Henning Howlid Werp: «Lygre, Aslaug Låstad» i *[[Norsk biografisk leksikon]]*; bind 6, Lassen–Nitter (Oslo: Kunnskapsforlaget.

## Bakgrunnsstoff
* Bøker av Aslaug Låstad Lygre digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket
* K. Bakke: «Aslaug Låstad Lygre» i *Gamal Grunn* 1968.
* Ivar Eskeland: «Med mollstemt lyre. Aslaug Låstad Lygres lyrikk» i NLÅ 1968.
* Johannes Gjerdåker: «Aslaug Låstad Lygre» i *Bokvennen* nr. 4/2002.
* B. Morstøl: *Ein einsam roar på veg mot lyset. Aslaug Låstad Lygre som lyrikar*, hovudoppgåve UiO (1971).
* Henning Howlid Werp: «Lygre, Aslaug Låstad» i *[[Norsk biografisk leksikon]]*; bind 6, Lassen–Nitter (Oslo: Kunnskapsforlaget, 2003) (www).
* Aslaug Låstad Lygre (nettside laga av Nordhordland kulturproduksjon)
* «Aslaug Låstad Lygre» av Sigrid Bø Grønstøl på Allkunne
Glukose

**Glukose** er eit monosakkarid med kjemisk formel C6H12O6. Karbohydratet vert òg kalla **druesukker**. Det har same kjemiske formel som fruktose, men ulik struktur og dermed noko ulike eigenskapar.

Saman med fruktose kan det danna disakkaridet sukrose, og saman med galaktose kan det danna laktose. Glukose er med på å bygga opp polysakkarid som cellulose, glykogen og stivelse. Stoffet finst i fleire isomere former. 

Glukose vert danna i plantar under fotosyntesen. Mange andre stoff vert brotne ned til glukose i kroppen. Stoffet finst og i blodet der det blir omtala som **blodsukker**.

## Bakgrunnsstoff