open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sothegre

**Sothegre** (*Egretta sacra*) er ein vassfugl og ein mellomstor hegre som finst i mange kystnære område av Asia, frå Bangladesh gjennom Søraust-Asia og til Japan, dei lever òg i delar av Polynesia aust til Marquesasøyene, i Australia og på New Zealand.

Arten viser ein uvanleg dimorfisme som ikkje er kjønnsbasert. Nokre medlemmer har heilt kvit fjørdrakt, medan dei fleste blir koksgråe. Den kvite morfen er vanleg på polynesiske øyar. Bakgrunnen for fargevariasjonen eller morfen er ukjend, men det er mest tenkt å vere relatert til kamuflasje.
Sothegrar er 57-66 centimeter i lengd, dei har eit vengespenn på mellom 90 og 110 centimeter og når ei gjennomsnittleg vekt på 400 gram. Til hegrar å vere har dei   korte bein som er gule. Nebbet kan vere gråleg til gult, auga gullgule i farga.

Sothegrar beitar helst i tidvassona, og føda er hovudsakleg marine dyr og sett saman av variantar av fisk inkludert ålar og flyndrer, krepsdyr og blautdyr.

Dei bygg reir i koloniar i mangrovar eller i holrom eller under overheng av fjell, reira er av trepinnar, tang og anna gjort tilgjengeleg av tidevatn. Kullet er på to til tre lyse,  grønblåe egg. Kjønna deler på rugeoppgåva gjennom ca. 25-28 dagar. Etter klekking gjev foreldre omsut i ca. 5 veker. På New Zealand er hekketida om våren. Verdspolulasjonen er trudd å vere mellom 100&nbsp;000 og ein million i storleik (2006). Den eldste kjente sothegren i Australia blei 14 år gamal.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Riffreiher|Riffreiher]]» frå ,  den 14. april 2013.*  
*Barrie Heather og Hugh Robertson, *The Field Guide to the Birds of New Zealand* (revised edition), Viking, 2005 
*BirdLife International (2013) Species factsheet: *[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3713 Egretta sacra]*. Henta frå http://www.birdlife.org den 14. april 2013.

### Referansar

## Bakgrunnsstoff
*
Richard Dalitz

**Richard Henry Dalitz** () var ein australsk fysikar. 

Han var professor ved Enrico Fermi-instituttet i Chicago frå 1959 til 1962, og frå 1963 professor i Oxford i England. Dalitz er kjent for grunnleggjande arbeid innan teoretisk elementærpartikkelfysikk. Elektronpar som blir danna ved desintegrasjon av nøytrale pion, blir på grunn av den teoretiske skildringa han gav av prosessen kalla *Dalitz-par*.

## Kjelder
* Richard Henry Dalitz. I Store norske leksikon.
Rydbergkonstanten

**Rydbergkonstanten** er ein storleik som blir brukt i atomfysikken i Rydbergformelen for å angje bølgjetalet for spektrallinjer som tilhøyrer same spektralserie. Symbolet for konstanten er R∞ eller Rh.

:R_\infty = \frac{m_\text{e} e^4}{8 \varepsilon_0^2 h^3 c} = 1.0973\;731\;568\;539(55) \times 10^7 \,\text{m}^{-1},
der m_\text{e} er kvilemassen til elektronet, e er elementærladning, \varepsilon_0 er permitiviteten i vakuum, h er Planckkonstanten, og c er lysfarten i vakuum. 

Denne konstanten er ofte nytta i atomfysikk med energieininga Rydberg: 
:1 \ \text{Ry} \equiv h c R_\infty = 13.605\;692\;53(30) \,\text{eV}.

Konstanten er kalla opp etter den svenske fysikaren Janne Rydberg (1854–1919).

## Kjelder
*rydbergkonstanten. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/rydbergkonstanten
Samuel Goudsmit

**Samuel Abraham Goudsmit** () var ein nederlandsk-amerikansk fysikar. I 1925 oppdaga Goudsmit saman med studiekameraten sin George Uhlenbeck, at tilhøva i atomspektera som ein til då ikkje hadde kunna forklare ut frå Bohr-modellen, fekk forklaringa si om ein tenkte seg at elektrodane hadde eit spinn eller ein eigenrotasjon. Oppdaginga har vore særs viktig for forståinga av strukturen til atoma og atomkjernane.

Han tok doktorgraden i Leiden i 1927 og arbeidde frå den tid og fram til 1941 ved University of Michigan. Under andre verdskrigen arbeidde han med utviklinga av radar og vart i 1944 leier for ein hemmeleg undersøkingskommisjonen som skulle etterforske arbeida til tyskarane med utviklinga av kjernevåpen. 

Goudsmit arbeidde etter krigen og fram til 1970 som professor ved Brookhaven National Laboratory. 

## Kjelder
*
Robert Oppenheimer

Dr. **Julius Robert Oppenheimer** () var ein amerikansk fysikar av tysk-jødisk opphav. 

Han vart fødd i ein jødisk familie. Faren, ein rik tekstilimportør, hadde immigrert frå Tyskland i 1888. Robert Oppenheimer studerte fysikk, klassisk filologi, orientalistikk og kjemi ved Harvard, Cambridge og Göttingen. Han tok doktorgraden ved Göttingen, og arbeidde her med Niels Bohr og Edward Teller. I 1929 vart han professor ved Berkeley University i California.

Frå 1943 til 1945 leia han Manhattanprosjektet i New Mexico, som hadde som mål å utvikle atombomba. Han blir gjerne kalla «far til atombomba». Etter å ha sett kva for redslar bomba skapte i Hiroshima og Nagasaki vart han likevel ein overtydd motstandar av bruk av atomvåpen, og nekta å delta i utviklinga av hydrogenbomba. Han engasjerte seg i internasjonal lobbyverksemd for nedrusting og for internasjonal kontroll av alle atomvåpen. På 1950-talet vart han skulda for anti-amerikansk verksemd og påståtte tidlegare kommunistsympatiar, og vart fråteke tryggleiksklareringa si. Sjølv om han hadde mista all innverknad i USA, fortsette han å undervise, skrive og arbeide med fysisk forsking. Han vart først rehabilitert i 1963 av president Lyndon B. Johnson.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Robert Oppenheimer|Robert Oppenheimer]]» frå ,  den 14. april 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Rudolf E. Peierls

**Rudolf E. Peierls** () var ein tysk-fødd britisk fysikar.

Rudolf Peierls hadde ei viktig rolle i det kjernefysiske programmet til Storbritannia, men han hadde òg ei rolle i mange moderne vitskaplege program. Han studerte på eit Rockefeller-stipend ved Cambridge University då Adolf Hitler kom til makta i heimlandet Tyskland. Han fekk løyve til å bli verande i Storbritannia og han arbeidde i Manchester med ein organisasjon for flyktningar. I 1963 byrja han som professor ved University of Oxford.

Peierls pensjonerte seg frå stillinga si ved Oxford University i 1974. Han skreiv fleire bøker, inkludert *Quantum Theory of Solids, The Laws of Nature* (1955), *Overraskelser i Teoretisk fysikk* (1979), oppfølgjaren, *Flere overraskelser i Teoretisk fysikk* (1991) og sjølvbiografien sin, *Bird of Passage* (1985). Peierls vart utnemnd til kommandør i Order of British Empire i 1945 og vart adla i 1968. Han vart tildelt Lorentzmedaljen i 1962, og i 1980 mottok han Enrico Fermi Award frå styresmaktene i USA.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rudolf E. Peierls|Rudolf E. Peierls]]» frå ,  den 14. april 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* *[http://www.worldscibooks.com/physics/3128.html Selected Scientific Papers of Sir Rudolf Peierls]*, edited by R H Dalitz & Sir Rudolf Peierls, World Scientific Series in 20th Century Physics, Volume 19, 1997. 
* *[http://www.worldscibooks.com/histsci/5941.html Sir Rudolf Peierls: Selected Private and Scientific Correspondence Volume 1]*, by Sabine Lee (University of Birmingham, UK). 
* Pictures  in the National Portrait Gallery, London.
* Annotated bibliography for Rudolf Peierls from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 
*Rudolf Peierls own biographical notes from Los Alamos National Laboratory as a pdf
Satyendra Nath Bose

**Satyendra Nath Bose** () var ein indisk fysikar og matematikar som gjorde viktig arbeid innan teoretisk fysikk.

Han er mest kjend for arbeidet innan kvantemekanikk tidleg i 1920-åra, då han la grunnlaget for Bose-Einstein-statistikk og teorien for Bose-Einstein-kondensat. Han er blitt heidra med å få partikkelen boson kalla opp etter seg. 

## Litteratur
* S. N. Bose. "Plancks Gesetz und Lichtquantenhypothese", *Zeitschrift für Physik* 26:178-181 (1924). *(The German translation of Bose's paper on Planck's law)*
* Abraham Pais. *Subtle is the Lord...: The Science and Life of Albert Einstein*. Oxford and New York: Oxford University Press, 1982. (pp.&nbsp;423–434). ISBN 0-19-853907-X.
* "Heat and thermodynamics" Saha og Srivasthava.
* Lev Pitaevskii and Sandro Stringari. "Bose-Einstein Condensation". Clarendon Press, 2003, Oxford.
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Satyendra Nath Bose|Satyendra Nath Bose]]» frå ,  den 14. april 2013.*  

## Bakgrunnsstoff
*  On S. N. Bose, his works and related themes. A blog 
*Hindu School, Kolkata 
*Scienceworld's biography of Satyendra Nath Bose
*The Indian Particle Man *(audio biography at [http://www.bbc.co.uk/radio4 BBC Radio 4])*
*Bosons - The Birds That Flock and Sing Together  *(biography of Bose and Bose-Einstein Condensation)*
*http://www.itbhuglobal.org/chronicle/archives/2007/04/#001646  - Satyendra Nath Bose and Bose-Einstein Condensation Principle.
*University of Dhaka
Asbjørn Nilssen

**Asbjørn Nilssen** () var ein norsk kombinertløpar og lege.

Asbjørn Nilssen representerte Osloklubben SK Odd. I 1895 kom han på andreplass i B-klassa under Holmenkollrenna, og kom også på sjuande plass på eit skirenn i Saltsjöbaden i Sverige. I 1897 kom han på andreplass i A-klassa under Holmenkollrenna og vart tildelt Holmenkollmedaljen for prestasjonen. I 1906 vann han veteranklassa i det same skirennet. Ei stund heldt han verdsrekorden i skihopp, tangert med Morten Hansen. Rekorden var på 32,5 meter og vart sett i Solbergbakken i 1899.

Utanfor sporten var Nilssen utdanna cand. med. frå Universitetet i Oslo og arbeidde heile livet som lege. Han vart gravlagt på Vestre gravlund i Oslo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Asbjørn Nilssen|Asbjørn Nilssen]]» frå ,  den 14. april 2013.*  
 
*** oppgav desse kjeldene:*
* *Vaage, Jakob (1956). "Osloklubber som ikke lenger er aktive". I Ranheim, Erling: Norske skiløpere. Østlandet Sør. Oslo: Skiforlaget. s. 364–382.*
* Dr. Asbjørn Nilssen død. Aftenposten, 21. oktober 1958. s. 5.
* Cemeteries in Norway. DIS-Norge. Henta 23. desember 2012.

### Fotnotar
Aksel Refstad

**Aksel Refstad** () var ein norsk kombinertløpar som representerte Oslo Østre Skytterlags Skiklubb. Han vann kombinert i Holmenkollrenna i 1900, og blei tildelt Holmenkollmedaljen i 1901. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Aksel Refstad|Aksel Refstad]]» frå ,  den 14. april 2013.*
Týria

**Týria** (gresk Τύρια) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Týria var hovudsete i den tidlegare kommunen Sélles, som no er ei kommunaleining i kommunen Dodóni.

## Referansar
Singlett-tilstand

**Singlett-tilstand** er ein kvantemekanisk tilstand for eit system av elementærpartiklar, til dømes proton eller elektron, karakterisert ved at tilstanden har spinn null og difor ikkje kan spaltast opp i magnetiske undertilstandar. Spesielt er omgrepet brukt om tilstandar i atom eller molekyl der to elektron har motsett retta spinn.

Òg for andre kvantetal eller ladningar kan ein snakke om singlett-tilstandar. Til dømes er protonet og nøytronet «farge»-singlettar. Kvarkane som er byggesteinar for desse partiklane, er berarar av eit kvantetal (ladningstype), «farge» (som ikkje har noko med optiske farge å gjere, men er eit tilfeldig valt namn). Men fargeladningane til kvarkane er ordna slik at protonet ikkje har noko total fargeladning.

## Kjelder
singlett-tilstand. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/singlett-tilstand
Arne Dagsvik

**Arne Nikolai Dagsvik** () er ein norsk dirigent, komponist og arrangør som særleg har arbeidd med kor-musikk. Han kjem opphavleg frå Åfjord i Sør-Trøndelag, men har vore busett i Skånland kommune i Troms i over 39 år.

Arne Dagsvik er utdanna lærar og organist, men har arrangert eller komponert meir enn 1000 songar for kor. Han har dirigert kor i meir enn 48 år, og har lenge jobba som musikklærar for vidaregåande skule. I 1993 vart han tildelt Nordlysprisen, som vert gjeven til utøvande musikarar eller komponistar som har utmerka seg ved høgt kunstnarisk nivå gjennom si verksemd i Nord-Noreg. Då han fekk prisen, fekk han denne omtalen:  *«Hadde han drevet med popmusikk hadde alle kjent navnet hans. Men Arne Dagsvik har hele livet brukt sine evner innen korbevegelsen og aldri fått den oppmerksomheten han fortjener.»*

Arne Dagsvik sine arrangement og komposisjonar har vorte utgjevne på cd-ar av m.a. Det norske kammerkor, Chorus - landsdelsmusikerne i Troms, Skruk, Skjervøykoret, Trondheim kammerkor, Nordnorsk kammerorkester, Alta motettkor og Griegakademiets kammerkor. I 2013 var han ein av kandidatane til å vinna Harstad sparebanks kulturpris.

## Kjelder
* Harstad Tidende, 15.03.13: Et beskjedent ikon

### Fotnotar
Stanford Linear Accelerator Center

**Stanford Linear Accelerator Center** (SLAC) er ein partikkelakselerator på Stanford University i San Francisco i California, men fysikarar frå heile USA og fleire andre land arbeider ved laboratoriet. Målet med SLAC er å forska på foton og elementærpartiklar og vert driven av Stanford University i lag med US Department of Energy.

Det vart grunnlagd i 1962. SLAC har den lengste lineære akseleratoren i verda (3,2 km). I 1968 fann fysikarar ved SLAC indikasjonar på at proton (og nøytron) er sett saman av endå mindre partiklar, kvarkar. Dette vart oppdaga i prosessar der elektron kolliderte med hydrogen.

Ein ny maskin vart bygd i 1970-åra, SPEAR eller Stanford Positron-Electron Asymmetry Ring, der strålar av elektron og positron (anti-elektron) kolliderte. SPEAR vart følgt opp av kollisjonsmaskinen PEP (Positron-Electron Project). Seinare (1987) bygde ein òg ein ny lineær kollisjonsmaskin, SLC (SLAC Linear Collider) for å kunne produsere Z-partiklar. PEP-maskina vart 1998 oppgradert til PEP-II. Her har ein produsert B-meson. I desintegrasjonar (nedbryting) av slike meson har ein, slik som i nokre andre laboratorium, sett effektar som bryt materie-antimaterie-symmetri.

## Kjelder
SLAC. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/SLAC

## Bakgrunnsstoff
Vathýpedo

**Vathýpedo** (gresk Βαθύπεδο) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Vathýpedo inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Vathýpedo 89&nbsp;innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

## Referansar
Speglingssymmetri

**Speglingssymmetri** vert nytta innan fysikk der ein kan finne ein spegelvendt fysisk prosess med like stor sannsyn som den opphavlege fysiske prosessen. Spegling av eit fysisk system går ut på å skifte forteikn på alle dei romlege koordinatane eller posisjonane og på farten til alle partiklane i systemet eller farten til sjølve systemet. 

Sterke og elektromagnetiske vekselverknader og dessutan gravitasjon er symmetriske ved spegling, medan svake vekselverknader bryt speplingssymmetrien. Ofte, og spesielt i kvantefysikken, nyttar ein ordet **paritetssymmetri** i staden for speglingssymmetri. 

## Sjå òg
*paritet i fysikk

## Kjelder
*
Olaf Skavlan

**Olaf Skavlan** også kjend som **Ole Skavlan** () var ein norsk litteraturhistorikar. Han var son av Aage Schavland og Gerhardine Pauline f. Bergh. Skavlan var bror av Sigvald Skavlan og svoger av politikaren Ludvig Daae. Dottera Aagot Kielland Skavlan var gift med arkitekten Arnstein Arneberg. Sonen Einar Skavlan var redaktør i *[[Dagbladet]]*.

Han tok juridisk eksamen i 1861. Medan han var student skreiv han talrike studentviser og studentkomedier, mellom andre *Gildet paa Mærrahaug*, ein parodi på Ibsens *[[Gildet paa Solhaug]]*. I 1871 vart han universitetsstipendiat i nyare europeisk litteratur og ei kort tid var han artistisk direktør ved Christiania Teater.

I 1871 kom også hans einaste større verk, *Holberg som Komedieforfatter*. Kort etter hadde han eit lengre opphald i København. Medan han var i Paris 1876, fekk han vite at regjeringa hadde foreslått for Stortinget å opprette ein eigen post i allmenn litteraturhistorie for han. Stortinget løyvde midlane.

I si tid ved universitetet utgav han berre ei avhandling, om Henrik Wergeland. Omtrent ni år før sin død vart han ramma av ein hjernesjukdom, som førte til at han i fleire år var fullstendig arbeidsudyktig. Seinare tok han opp att arbeidet på universitetet, men utan den tidlegare styrken.

Han var gift med Dagmar Kielland, ei søster av Alexander Kielland.

## Kjelder
* Georg Brandes: *Olaf Skavlan*, 1891.
* Digitaliserte bøker av Skavlan hos Nasjonalbiblioteket.
*
Sigvald Skavlan

**Sigvald Skavlan** () var ein norsk prest og diktar. Han var gift første gong med Hilda Egidia Egidius og andre gong med Cecilia Catherina Larsen.

## Liv og gjerning
Skavlan var son av Gerhardine Pauline Bergh og stortingsmannen Aage Schavland. I 1844 flytta familien frå Stranda til Herøy der Aage Schavland vart prest etter Hans Conrad Thoresen. Då faren vart møtte på Stortinget i 1848 tok han Sigvald og broren Olaf med til Christiania. I 1850 vart dei to gutane sende til Bergen på skule, før Sigvald byrja å studere teologi i Kristiania. Han var ferdig utdanna i 1865, og byrja same år som sjømannsprest i Antwerpen - han var ein av dei første i den nyoppretta sjømannsmisjonen. Det var han fram til han i 1869 tok til som lærar ved Trondhjems Døvstummeinstitut i 1869. I 1872 vart han forstandar ved denne skulen, og skreiv instituttets historie ved femtiårsjubileet i 1875. I denne boka er også avhandlinga «Tegnsprog», som låg langt føre den tids tankar om teiknspråk. Han vart prest igjen i 1877, då på Askøy der han både var sokneprest og prost, før han i 1887 kom til Vår Frue kyrkje i Trondheim, der han var fram til han gjekk av med pensjon.

Skavlan arbeidde mykje med døve, og hadde gudstenester for døve og deltok i foreningslivet for døve. Han skal ha vore svært god i teiknspråk. I 1910 vart han det første æresmedlemmet i Døvstumforeningen i Trondhjem.

Som prest ivra han for ungdomsarbeid som resulterte i skipinga av Trondhjems Ynglingeforening, ei forening han også vart æresmedlem av.

I 1872 ble Skavlan medlem av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab og han ble i 1897 utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs orden.

## Verk
Som salmediktar blir han kanskje hugsa best for salmen «Å, fikk jeg kun være den minste kvist» som står i *[[Norsk Salmebok]]* saman med to andre salmar av Skavlan. Han skreiv også andre songar, mest kjend er kanskje «Sangerhilsen», og han skreiv kantater for ulike hendingar som til dømes Røros kobberverks 250-årsjubileum, Trondheims 900-årsjubileum og kong Haakon VIIs og dronning Mauds kroning. Han publiserte ei rad bøker, musikk og songsamlingar.

Salmar
* *Jeg kysser dine hender*
* *Min lodd falt meg liflig*
* *Det lyser kors i Nordens flagg*
* *Å, fikk jeg kun være den minste kvist*

Dei tre første salmane vart gjendikta på nynorsk (av mellom andre Bernt Støylen) og brukt i *Nynorsk salmebok* på 1920-talet.

Bøker og diktsamlingar
* *Fra Hav og Havn* («To Fortællinger og nogle Digte») (1868)
* *Via Dolorosa* («En Bog om Modgang og Kors») (1869)
* *Eva, den første Kvinde* (1872)
* *Veninderne* (1873)
* *Korsets Sange* (bibelske dikt) (1885)
* *Stav og Harpe* (dikt) (1913)

## Kjelder
*Oppslag i Norsk Biografisk Leksikon
Spinn

**Spinn**, **rørslemengdmoment**, **impulsmoment**, **angulær impuls**, **dreieimpuls** eller **rotasjonsimpuls** er ein vektorstorleik i fysikken knytt til rotasjon. Ein av dei grunnleggjande bevaringslovene i mekanikken slår fast at spinnet for eit isolert system i fysikk held seg konstant, og det må eit ytre dreiemoment til for at spinnet skal endre verdi eller retning. 

I kvantemekanikk refererer det til intrisikk drivmoment for ein partikkel. Intrisikk tyder at spinnverdien ikkje er avhengig av noko eksternt punkt, i motsetnad til drivmoment. Spinn er ein viktig storleik i kvantemekanikk og statistisk fysikk sidan det styrer den kollektive oppførselen til ei samling av identiske partiklar. Spinn-statistikk-teoremet seier at partikler med heiltalig spinn, dvs. 0, 1 \hslash, 2 \hslash ,..., er bosonar, som ikkje følgjer Pauliprinsippet, medan partikler med halvtalig spinn, dvs. 1/2 \hslash, 3/2 \hslash, ..., er fermionar som følgjer Pauliprinsippet. 

Storleiken *spinn* vart først introdusert av Wolfgang Pauli i 1927 som ein ekstra fridomsgrad som var naudsynt for å formulere Pauliprinsippet. Den første teorien der spinn var ein integrert del var den relativistiske skildringa til Paul Dirac av elektron i 1928.

## Matematisk formulering
Den matematiske formulering av spinn er analog til formulering av kvantisert drivmoment. Klassisk drivmoment er ein vektor med tre komponentar, dvs. tre fridomsgrader. Kvantemekaniske er det berre to fridomsgrader på grunn av kvantesamanfiltring. Vanligvis gjev ein absoluttverdien og spinn omkring *z*-aksen.

Matematisk kan dette skrivast 

:
\mathbf{S}^2|s,m_s\rang =\hbar^2 s(s+1)|s,m_s\rang,


der **S** er spinnvektor-operatoren, |s,m_s\rang er ein spinneigenvektor, *s* er  spinnkvantetal og *m*s er sekundært spinnkvantetal. For *z*-komponenten har vi

:
\mathbf{S_z}|s,m_s\rang=\hbar m_s|s,m_s\rang


der verdiane av *m*s er avgrensa av *s*:
:
s_m \in \{-s, -s+1, ..., s-1, s\}.


Ofte formulerer ein òg kvantemekanisk spinn ved hjelp av Paulimatrisene.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Spinn|Spinn]]» frå ,  den 14. april 2013.*
Spreiingsprosess

**Spreiingsprosessar** er kollisjonar mellom partiklar og vert særskild nytta innan kvantemekanikk. Spreiingseksperiment har historisk sett spelt ei viktig rolle i å avdekke eigenskapane til materien. Ved å sende partikkelstrålar, som elektron, proton eller alfapartiklar, mot materie vil ein kunne finne ut noko om den indre strukturen til partiklane som kjem ut av kollisjonane. 

## Kjelder
*spredningsprosesser. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/spredningsprosesser
Mastodont

**Mastodont** (*Mammut*) er utdøydde dyr i ordenen elefantdyr (Proboscidea). I motsetnad til dei ekte mammutane (*Mammuthus*) som vert oppførte i familien Elephantidae, høyrer mastodontane som einaste slekt til familien **Mammutidae**. I det minste somme var hårete liksom ullhåra nashorn og mammut. Dei skil seg frå mammutar og elefantar gjennom dei koniske tennene sine, tilpassa føde av lauv i staden for gras. Namnet *mastodon* (gresk μαστός, 'bryst' og οδών, 'tann') syner til tannforma. Støyttennene kunne verte opp til fem meter. *Mastodon* var tidlegare namnet på den slekta mastodontane då vart rekna til.

## Skildring

Mastodontar hadde ein låg, lang skalle og bøygde støyttenner som kunne verte opp til fem meter. Hannane hadde større og meir bøygde støyttenner. Tennene deira var spisse og svært ulike dei til mammutar og elefantar.

Mastodontar hadde kortare føter, lengre kropp og større muskelmasse enn mammutar. Gjennomsnittleg storleik på arten *M. americanum* var ei skulderhøgd på rundt 2,3 meter. Ein stor homastodont eller ein liten hannmastodont kunne ha ei slik høgd. Store hannar kunne bli opptil 2,8 meter høge og vega så mykje som 4,5 tonn.
I det minste somme mastodontar var hårete liksom ullhåra nashorn og mammut. 

## Periode

Mastodontar oppstod for omkring 10 millionar år sidan. Dei siste døydde ut etter den siste istida. 
Dei levde i Nord- og Sentral-Amerika i sein miocen eller sein pliocen fram til dei døydde ut ved slutten pleistocen, for 10&nbsp;000-11&nbsp;000 år sidan.

Ein veit at mastodontar framleis levde i Nord-Amerika då menneska vandra inn; funn som syner at mastodontar vart jakta av menneske finst, men det er uklart om menneska si jakt på dei var grunnen til at mastodontane døydde ut. Nye funn tyder på at ein meteor slo ned for 12&nbsp;900 år sidan, om lag på den tida dyra forsvann og at den katastrofen gjorde slutt på mange artar pattedyr på den nordlege halvkula.

## Artar
Ein skil mellom fem arter:
* Amerikansk mastodont (*Mammut americanum*) (Kerr, 1792)
* *[[Mammut matthewi|M. matthewi]]* (Osborn, 1921)
* *[[Mammut raki|M. raki]]* (Frick, 1933)
* *[[Mammut cosoensis|M. cosoensis]]* (Schultz, 1937)
* *[[Mammut furlongi|M. furlongi]]* (Shotwell & Russell, 1963)

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Mastodont|Mastodont]]» frå ,  den 14. april 2013.*
Spontant symmetribrot

**Spontant symmetribrot** er eit fenomen i fysikken der ein symmetri hos eit system bryt grunntilstanden (eller vakuumtilstanden hos ein kvantefeltteori)

Dømet i figuren viser eit symmetrisk mekanisk system, der den symmetriske situasjonen ikkje har lågast energi og finn seg i labil likevekt. Eit anna enkelt døme på spontant symmetribrot er ferromagnetisme. Strukturen til jarnet har speglingssymmetri, og ved høge temperaturar finst ingen spontan magnetisering. Men om det blir kjølt ned til under Curiepunktet, oppstår det eit spontant magnetisk moment innan små domener.

Eit anna døme der symmetrien spontant vert broten ved ein faseovergang er superleiar og Meissner-effekten.

Eit døme er den såkalla Higgsmekanismen, der tre av dei fire elektrosvake bosona , W+, W- og Z0 får masse ved at den elektrosvake gaugesymmetrien vert broten spontant til den elektromagnetiske gaugesymmetrien. Fotona blir verande masselause. Dette er ein eigenskap hos den kjente Weinberg-Salam-teorien, som Steven Weinberg og Abdus Salam fekk Nobelprisen i fysikk for i 1979.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Spontant symmetribrudd|Spontant symmetribrudd]]» frå ,  den 14. april 2013.*
Universitetet ved al-Karaouine

**Universitetet ved al-Karaouine** () er eit universitet ved al-Karaouinemoskeen i Fez i Marokko. Lærestaden og moskeen blei grunnlagd av Fatima al-Fihri i 859. Universitetet blir derfor ofte omtalt som det eldste i verda som framleis er i drift. Det blei del av det moderne marokkanske universitetsystemet i 1963.

Namnet på moskeen og universitetet viser til Kairouan i Tunisia, staden al-Fihrifamilien opphavleg kom frå.  

## Kjende studentar
* Allal al-Fassi
* Leo Africanus
* Abd el-Krim el-Khattabi
* Ibn Khaldun
* Maimonides
* Muhammad Taqi-ud-Din al-Hilali
* Abdullah al-Ghumari

## Kjelder

*Her har de studert i over 1000 år. i universitas.no

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:en:University of al-Karaouine|University of al-Karaouine]]» frå ,  den 14. april 2013.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* ISESCO: Fez 2007 http://www.isesco.org.ma/english/culture/culturalPolicies/2007/fes/contribution_AlQarawiyin.php 
* UNIVERSITE QUARAOUIYINE - Fes  (French)
Olaus Abelseth

**Olaus Abelseth** () var ein norsk-amerikansk bonde frå Ørskog på Sunnmøre. Han var ein 31 nordmenn som var med RMS «Titanic» frå Southhampton i 1912. Abelseth hadde utvandra i 1903, og var i 1911 heime på vitjing. Søskebarnet Peter Andersen Sjøholt frå Ørskog var med og omkom i det kalde vatnet då Titanic gjekk ned. Svogeren Sigurd Hansen Moen omkom også. Med på reisa var også Karen Marie Abelseth (fødd 1895) frå nabogarden på Abelseth (Apalset), Olaus hadde lova å passe på ungjenta - ho overlevde. Karakteren «Jack Dawson» i filmen Titanic (1997) kan vere delvis basert på Abelseths opplevingar. Abelseth vitna for granskingskommisjonen i USAs senat.

Abelseth døydde i Hetting i Nord-Dakota i 1980.

## Sjå også
* Norske passasjerar ombord på RMS Titanic

## Kjelder
Byen Fez

**Fez**  er ein  by i Marokko som har 946&nbsp;800 innbyggjarar (2004). Han ligg ved elva Oued Fès, rett ovanfor samanløpet hennar med Oued Sebou. Byen ligg ved eit møtepunkt for fleire handelsvegar, og er eit viktig historisk sentrum for handel og handverk. Han var også tidlegare sentral i den muslimske verda som eit kulturelt sentrum. Gamlebyen i Fez er rekna som verdsarv av UNESCO.

Byen har gjeve namn til hovudplagget fess, som tradisjonelt blei laga i området.

## Historie
Fez er den eldste av dei fire kongebyane i Marokko. Han blei grunnlagt om lag 789 av kong Idris I. Byen hadde ei stordomstid på 1100-talet, då han blei rekna som den heilagaste byen i islam etter Mekka. Fez hadde då rundt 400 000 innbyggjarar. I mellomalderen då Fez var marokkansk hovudstad var han ein av dei viktigaste byane i den muslimske verda. Han var kjend for byggverka og lærestadene sine. Ein ny bydel,  Fès el-Jedid, blei grunnlagd på 1200-talet.

På slutten av 1500-talet byrja ei nedgangstid for byen som gjorde slutt på den leiande stillinga hans. Ved eit opprør bad sultan Hafiz om hjelp frå Frankrike, og franske troppar rykte inn i Fez 1911. Traktaten i Fez frå 1912 førte til opprettinga av eit fransk protektorat i Marokko. Ein moderne bydel, Ville Nouvelle, blei anlagt av franskmennene utanfor den gamle bykjernen i 1916. Her bygde ein jernbanestasjon og utvikla industriområde. I dag har Fez også ein internasjonal flyplass. Byen har to universitet.

## Skildring

Elva Oued Fès skil gamlebyen Fès el-Bali i nord frå nybyen Fès el-Jedid i sørvest. Begge er omgjevne av bymurar og gjennomskorne av tronge, kronglete gater. I den verdsarvlista gamlebyen finst dei viktigaste handelskvartera, Mulaj Idris-moskeen og den store Karaouine-moskeen frå 859, som er rekna som den eldste i Afrika. Her ligg også det gamle og vidkjende Universitetet ved al-Karaouine, grunnlagd same året. I Fès el-Jedid finst mellom anna sultanpalasset og ein stor moské. Her ligg også det jødiske kvarteret i byen. I Ville Nouvelle ligg jernbanestasjonen og dei viktigaste industriområda i Fez.

Byen har fleire industriar som tekstil av ull og bomull, garving, lêr, teppe, næringsmiddel, såpe og våpen. Vassføringa i Oued Fès gjer at ein kan vatna også om sommaren, og det finst rikeleg med frukthagar og olivenlundar rundtom Fez. Hovudplagget fess blei opphavleg farga av bær frå dette området.

## Kjelder

*  Fès (28.02.2013) i Store norske leksikon. 
* Fès – historikk (28.02.2013) i Store norske leksikon.

## Bakgrunnsstoff

*
Fez

**Fez** kan sikta til:

*Fez, ein by i Marokko
*Fess, eit tradisjonelt, sylinderforma hovudplagg
*''Fez'', eit dataspel frå 2012
Kalarítes

**Kalarítes** (gresk Καλαρίτες) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Kalarítes inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Kalarítes 236&nbsp;innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 193&nbsp;innbyggjarar.

## Referansar
Kaléndzi

**Kaléndzi** (gresk Καλέντζι) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Kaléndzi var hovudsete i den tidlegare kommunen Katsanokhória, som no er ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

## Referansar
Brahmiskrift

**Brahmi** er eit skriftsystem kjend frå India frå kring 600-talet f.Kr. Det er forløparen for dei fleste indiske skriftsystem. Mange av bokstavane minner om arameisk skrift, og ein utbreidd teori er at skrifta blei utvikla frå arameisk. Brahmi blei opphavleg skrive frå høgre mot venstre, men skriftretningen blei seinare snudd til venstre mot høgre. Dei eldste innskriftene ein kjenner med brahmiskrift er frå 200-talet f.Kr. Brahmi var samtidig med kharosthi, som blei brukt lengre nord i Sør-Asia.

Brahmi utvikla seg vidare i ein nordindisk og ein sørindisk variant, kjend som Gupta-brahmi og Pallava-brahmi. Den nordindiske forma utvikla seg mellom anna til devanagari som blir brukt til å skriva mellom anna sanskrit og hindi. Denne typen har også vore utgangspunkt for mange andre nordindiske skrifttypar. Den sørindiske typen blei utgangspunkt for skrifttypar som tamil, telugu, kannada og tulu-malayalam.
Skriftsystem utvikla frå brahmiskrift finst også utanfor dagens India. Dei blir mellom anna brukt til å skriva burmesisk, mon, khmer, thai, singalesisk, og javanesisk.

## Kjelder

*alfabet i Store Norske Leksikon
*Alfabet i India i Store Norske Leksikon

## Bakgrunnsstoff
Universitetet i Kairo

**Universitetet i Kairo** (, engelsk *Cairo University*, tidlegare *Egyptian University* og *Fuad University*) er eit institutt for høgare utdanning i Giza ved Kairo i Egypt. Universitetet blei danna i 1908, då Egypt var under britisk kolonistyre. Universitetet i Kairo var inspirert av europeiske universitet, som mange utdanna egyptarar no hadde vitja. Det var dermed ein motsats til tradisjonelle religiøse instutusjonar som Al-Azharuniversitetet, og blei ein modell for statlege universitet i regionen.

Universitetet er i dag (2013) delt inn i 27 fakultet eller institutt. Det undervises mellom anna i medisin, farmakologi, veterinærmedisin, ingeniørkunst, jordbruk, statsvitskap, arkeologi, økonomi, juss, naturvitskap og humaniora.

Nokre kjende studentar ved universitetet har vore egyptiske Boutros Boutros-Ghali, palestinske Yassir Arafat og irakiske Saddam Hussein.

## Kjelder

*Idea of Establishing Egyptian University ved cu.edu.eg
*Emergence of the University and its Development ved cu.edu.eg
*Faculties ved cu.edu.eg


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Cairo University|Cairo University]]» frå ,  den 15. april 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff

*
Karyés i Ioánnina

**Karyés** (gresk Καρυές) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Karyés var hovudsete i den tidlegare kommunen Ekáli, som no er ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

## Referansar
Evrymenés i Ioánnina

**Evrymenés** (gresk Ευρυμενές) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Evrymenés inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

## Referansar
Kimære

**Kimære** (frå gresk χίμαιρα *khimaira*, 'geit') er eit  fabelvesen frå gresk mytologi sett saman av tre ulike dyr, vanlegvis med løvehovud og kropp, geiterygg og drake- eller slangehale.

Ifølgje greske segner blei den opphavlege Kimæren, eller Khimaira, drepen av Bellerofon. Ulike kimærer har seinare vore brukt som kunstnarisk dekorasjon, mellom anna i gotisk arkitektur.

## «Kimære» som moderne omgrep

I moderne biologi viser «kimære» til eit individ som har celler frå forskjellige zygotar, anten frå ulike individ av same art eller frå ulike artar eller gjennom at muterte celler formeirer seg. Kimære kan til dømes bli danna ved at to eller fleire ulike embryoar smeltar saman eller ved poding av plantar.

I overført tyding kan «kimære» også bety «fantasifoster», «luftslott», «innbilling» eller «utopi». På svensk er ordet *chimär* vanleg med denne tydinga.

## Sjå og
* Kimæren frå Arezzo, ein bronsefigur som er eit av dei best kjente døma på etruskisk kunst
* Azhi Dahaka eller Zahhak, ein drake eller malmdemon med tre hovud frå persisk mytologi
* Nue, eit fabeldyr fra japansk mytologi med apehovud, tanukikropp, tigerbein og slange som hale. 
* Manticora, eit fabeldyr med menneske- eller løvehovud, løvekropp og halen til ein drake, slange eller skorpion
* Qilin, eit lykkebringende fabelvesen i kinesisk mytologi med kroppsdelar frå fleure dyr
* Yali, eit uhyre i indisk mytologi med tigerkropp, elefantstøyttenner og slange som hale

## Kjelder

* kimære. i Store Norske Leksikon

## Bakgrunnsstoff
Shiba

**Shiba**, tidlegare kjent som *shiba inu*, er den minste av dei nasjonale japanske hunderasane. I Japan har det eksistert ulike spisshundtypar i lang tid, og skjelettfunn viser at shibaen har vore relativt uforandra i fleire tusen år.

«Shiba» tyder 'krattskog' på japansk, men på ein gammal Nagano-dialekt tyder det 'liten'. Namnet er blitt tolka med begge desse tydingane. «Inu» tyder 'hund'.

## Opphav
Shibaen var opphavleg ein jakthund som blei brukt til å jaga småvilt og fuglar.

## Skildring
Shiba er ein liten til middels stor spisshund med godt utvikla beinstruktur og muskulatur. Kroppen er noko lengre enn høgda (11:10). Ryggen er kort og sterk og lendet breitt og muskuløst. Brystkassen er djup og har svakt boga ribbein. Buklinja er godt opptrekt. Halen er høgt sett og blir anten halden ringla eller i ei sigdforma boge over ryggen. Hunden er rask og rører seg lett og uanstrengt i alle typar terreng. Hannene målar 38,5-41,5 cm i skulderhøgd, tispene ca. 3 cm mindre. Vekta er normalt 7-12 kg. I Japan varierer høgda meir (34-42 cm). Der er det dessuten vanleg med større variasjon i fargane enn det rasestandarden til FCI tillet.

Norsk kennelklubb har ein rasestandard for shiba.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*Norsk shibaklubb
*Artiklar om shiba ved norskshibaklubb.net. 
*Raseprofil for shiba ved Dyreliv.no.
Alevtina Koltsjina

**Alevtina Pavlovna Koltsjina** () var ein sovjetisk langrennsløpar og olympisk meister i stafett. Ho var gift med Pavel Koltsjin, som også vart olympisk meister i langrenn.

## Karriere
Alevtina Koltsjina deltok under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo. Ho kom på fjerdeplass på 10 km her, men tok sølv med stafettlaget på 3 x 5 km. To år etter deltok ho i VM på ski i Lahti, der ho vart verdsmeister på same distansen. Like bra gjekk det ikkje under Vinter-OL 1960 i Squaw Valley, då ho igjen kom på fjerdeplass.

Koltsjina gjorde eit suverent ski-VM 1962 i Zakopane, der ho vart verdsmeister både på 5 km og 10 km. I 1963 vart ho tildelt Holmenkollmedaljen saman med ektemannen, Astrid Sandvik og Torbjørn Yggeseth. Under hennar tredje OL, vinter-OL 1964 i Innsbruck, fekk ho bronsemedalje på 5 km, men vart i tillegg olympisk meister i 3 x 5 km stafett for kvinner. Under VM på ski i Oslo i 1966 vart ho igjen verdsmeister på 5 km og tok sølv på 10 km. 

Hennar fjerde og siste vinter-OL vart vinter-OL 1968 i Grenoble. I ein alder av 37 år tok ho her bronse på 5 km, og bronse med det sovjetiske stafettlaget på 3 x 5 km. Koltsjina var ikkje med i større internasjonale tevlingar etter dette. Sonen Fjodor Koltsjin deltok internasjonalt i nordisk kombinert.

## Merknadar

## Fotnotar
Strengeteori

**Strengeteori** er ein modell i fysikken som har som mål å skildre dei minste byggesteinane i universet. Dei fundamentale byggesteinane i strengeteorien er eindimensjonale strengar. Det vil seie at dei har ei utstrekning, i motsetnad til tidlegare modellar som har vore basert på null-dimensjonale partiklar. Analogien til strengeteori er musikk, og det vi oppfattar som energi og materie er berre frekvensen (tonen) til ein vibrerande streng. Strengeteori omfattar fleire romdimensjonar, nokre strengeteoriar baserer seg på ti dimensjonar, medan andre har så mange som 26 dimensjonar. 

Strengeteorien har som mål å løyse eitt av dei store problema innan teoretisk fysikk: Å samle kvantemekanikk med den generelle relativitetsteorien for å finne den endelege «teorien om alt». Kvantemekanikk er naudsynt for å skildre fysikk over små avstandar og fram til no har ein kunna bruke denne til å skildre tre av dei fire fundamentale naturkreftene: elektromagnetismen, fargekraft og svak kjernekraft. Den generelle relativitetsteorien er ein klassisk (i motsetnad til kvantemekanikk) teori som skildrar gravitasjon. Det har vist seg at gravitasjon ikkje lar seg formulere som ein kvantemekanisk teori. Det er her ei av dei viktigaste utfordringane ligg for fysikarar i dag; å samle dei fire fundamentale naturkreftene i ein og same teori. Den til no mest vellukka strengeteorien er M-teori.

## Sjå òg

* Standardmodellen
* M-teori
* Teorien om alt

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Strengteori|Strengteori]]» frå ,  den 15. april 2013.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* «Kan strengteorien testes?» Artikkel frå forskning.no 
* «Superstrenger» Kortfatta introduksjon til strengeteorien
Supergravitasjon

**Supergravitasjon** (av super- og *gravitasjon*) er ein sameint teori for gravitasjon, elektromagnetisme, fargekraft og sterk kjernekraft. Forstavinga super refererer til ein ein symmetri, supersymmetri, som inneber at fermion (partiklar som materien består av) og boson (partiklar som formidlar krefter) opptrer som same type partiklar. Supergravitasjon er difor òg ein sameint teori for krefter og materie.

## Kjelder
*
Superstrengteori

**Superstrengteori** er ein hypotetisk modell som omfattar elementærpartiklar og gravitasjon. I modellen tenkjer ein på partiklane som små strenger, såkalla **superstrenger**, og ikkje som punktpartiklar. Modellen prøver å samle alle kreftene i naturen under ein og same teori, og vert òg ofte kalla TOE (av engelsk The Theory of Everything, teorien om alt). Dei ulike elmentærpartiklane svarar til ulike vibrasjonar av strengane. Super syner til supersymmetri, som er ein symmetri mellom boson, som formidlar krefter, og fermion, som materien er bygd opp av. 

## Kjelder
*superstreng. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/superstreng
*superstrengteori. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/superstrengteori
Symmetri i fysikk

**Symmetri** er i fysikken alle eigenskapar hos eit fysisk system som syner eigenskapen symmetri, altså at under visse transformasjonar vil aspekta til desse systema «uendra» i følgje ein viss observasjon. 

Ei spesiell interesse for lovene har utvikla seg i samband med studium av elementærpartiklar. Her er det kjent at visse partikkeleigenskapar berre finst i avgjorde mengder som blir angjeve ved kvantetal: ladningstal (mengder elektriske elementærladningar), nukleontal (for partiklar med sterk vekselverknad), leptontal (for partiklar med svak vekselverknad) og fleire. Av symmetriårsaker er det venta for kvar partikkel som kan karakteriserast med éit eller fleire slike kvantetal, ein tilsvarande antipartikkel karakterisert med dei same kvantetala med motsett forteikn. I eit lukka system vil summen for kvart av desse kvantetala vere konstant når dei reknast for alle partiklane og antipartiklane i systemet. Difor kan ein partikkel berre produserast eller annihilerast (gå til grunne) saman med ein tilsvarande antipartikkel.

I den matematiske skildringa av symmetrilovene ordnast kvantetala for eit system av partiklar i grupper som må ha bestemde symmetrieigenskapar. Ved transformasjonar (rotasjon, inversjon) i tidrommet eller i eit imaginært rom blir tala i gruppa endra. Dette svarar til at partiklane går over frå ein tilstand til ein annan, og symmetrieigenskapane ved gruppa viser kva for overgangar som er moglege.

Når energien til eit system aukar, ved t.d. å auke den kinetiske energien til to elementærpartiklar som kolliderer, aukar òg mengder moglege symmetritilstandar av systemet. Dermed oppstår nye høve for overgangar mellom partiklar, og partiklar som ved låge energiar synst fundamentalt ulike, opptrer som element av ein høgare symmetritilstand. På den måten har ein etter kvart oppnådd ein einskapleg skildring av ulike kreftar som opptrer i naturen: elektromagnetiske krefter, krefter for svak vekselverknad (lepton-krefter), krefter for sterk vekselverknad (kjernekrefter eller kvark-krefter), og ein har sterke voner om òg å innordne gravitasjonskrefter i ein einskapleg symmetriskildring av naturen. 

Grunnlaget for slike betraktningar finst i gruppeteori, som for ein stor del byggjer på arbeid av den norske matematikaren Sophus Lie.

## Sjå òg
*Supersymmetri

## Kjelder
* symmetri – elementærpartikkelfysikk. (20.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/symmetri/element%C3%A6rpartikkelfysikk
Target i fysikk

**Target** er eit stoff som i atom-, kjerne- og partikkelfysikk blir utsett for ein stråle av subatomære partiklar for å kunne undersøkja korleis partiklane i strålen reagerer med atoma i det bestrålte stoffet. 

## Kjelder
*
Tau-lepton

Eit **tau-lepton** eller **τ-lepton** er ein elementærpartikkel og det tyngste leptonet med elektrisk ladning. Tau-leptonet har særs like eigenskapar som elektronet og myonet, som er dei to andre elektrisk ladde leptona. Det er derimot langt tyngre med ein masse på kring 1,8 GeV/c², som er kring dobbelt så tungt som protonet. Levetida til tau-leptonet er kring 3·10–13 sekund, og vart oppdaga i midten av 1970-åra av Martin Lewis Perl. Han fekk Nobelprisen i fysikk for denne oppdaginga i 1995. 

## Kjelder
*
Teleportering

**Teleportering** (av gresk tele-, «avstand», og latinsk *portare*, «å bere») er ei forflytting av eit fysisk objekt ved at det blir oppløyst og dukkar opp ein anna stad i same augneblunk det forsvinn frå den første posisjonen sin. Dette har berre lukkast for foton, og er eit fenomen som kan skildrast kvantemekanisk. Det blir difor ofte kalla for kvanteteleportering. 

Omgrepet vart namngjeve i 1931 av den amerikanske forfattaren Charles Fort. Science fiction-litteraturen har gripe fenomenet med stor hugnad og nytta det på store lekamar. Men det er inkje i fysikken som tyder på at noko slikt er mogleg.

## Kjelder
* 

## Bakgrunnsstoff
Tensorkraft

**Tensorkraft** er ei kraft som opptrer mellom partiklane i ein atomkjerne og som både avheng av den innbyrdes avstanden deira og av spinnretningane.

## Kjelder
*
Astrid Sandvik

**Astrid Olsdotter Sandvik**, gift **Moe** () er ein norsk tidlegare utfor- og slalåmkøyrar som representerte Oslo-klubben IL Heming.

## Karriere
Astrid Sandvik deltok for fyrste gong i OL under vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo. Ho deltok både i utfor, slalåm og storslalåm, men det beste resultatet hennar vart ein sjetteplass i slalåmtevlinga. To år seinare deltok ho i ski-VM i Bad Gastein, der ho greidde ein fjerdeplass i slalåm og sjetteplass i utfor. I januar 1959 vann ho både utfortevlinga og kombinasjonen under Hahnenkamm-renna i Kitzbühel, der ho vart nummer to i slalåm etter sveitsiske Annemarie Waser.

Astrid Sandvik var også med for Noreg under vinter-OL 1960 i Squaw Valley i dei same tre greinene, men den beste plasseringa hennar her vart nr. 19 i storslalåm. I 1962 gjekk det noko betre under ski-VM i Chamonix, då ho greidde ein fjerdeplass i slalåm. Ho gjorde det godt i innanlandske tevlingar, og vann m.a. kongepokal under NM i storslalåm 1963. Frå 1961-1963 vann ho sju gonger Holmenkollen Kandahar, og vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1963. Medaljen vart delt med Pavel Koltsjin, Alevtina Koltsjina og Torbjørn Yggeseth.

Dei siste olympiske leikane ho deltok i, vart vinter-OL 1964 i Innsbruck.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Astrid Sandvik i olympedia.org
Urkraft

**Urkraft** viser til kreftene eller krafta som verka under big bang, som var byrjinga av universet. Ein tenkjer seg at det berre var ein type kraft i det big bang sette i gang og at kreftene me kjenner i dag, som er gravitasjon, elektromagnetime, svak kjernekraft og sterk kjernekraft, berre er ulike sider av den same krafta. Etter kvart som universet utvida seg og vart nedkjølt synte desse kreftene seg som ulike krefter. 

## Sjå òg
*big bang
*kosmologi
*sameint teori
*partikkelfysikk

## Kjelder
*
Vekselverknad i fysikk

**Vekselverknad** er ein effekt av krefter. I naturen verkar fire typar krefter: gravitasjonskrefter som verkar på alle partiklar, elektromagnetiske krefter som verkar på alle ladde partiklar, fargekrefter (òg kalla sterke kjernekrefter) som verkar mellom kvarkar, og svake kjernekrefter som verkar på lepton og kvarkar.

## Kjelder
*
Victor Weisskopf

**Victor Frederick Weisskopf** () var ein austerriksk-fødd jødisk-amerikansk teoretisk fysikar. 

Weisskopf tok doktorgraden sin i fysikk under Max Born ved universitetet i Göttingen i Tyskland i 1931, og var assistent for Werner Heisenberg og Erik Schrödinger. Han måtte forlate Tyskland i 1932, og oppheldt seg dei neste åra hos L. Landau i Sovjetunionen, hos Niels Bohr i København og Werner Pauli i Zürich. I 1937 reiste han til USA og var professor ved University of Rochester frå 1937 til 1943. I desse åra gjorde Weisskopf fleire store bidrag til utviklinga av kvanteteorien, spesielt innanfor elektrodynamikk. 

Frå 1943 til 1945 var han tilknytt Los Alamos Scientific Laboratory og Manhattanprosjektet for å utvikle den første atombomba, og seinare kjempa han mot spreiing av kjernefysisk arbeid og atomvåpen. Etter andre verdskrigen, slutta Weisskopf seg til fysikk-fakultet ved MIT, der han var professor fram til 1947, utanom perioden 1961-1966, då han var generaldirektør for forskingssenteret CERN i Sveits. 

Weisskopf var med-grunnleggjar og styremedlem for Union of Concerned Scientists. Han vart tildelt Max Planck-medaljen i 1956 og Wolf-prisen i 1981. Han var president for American Physical Society (1960–1961) og American Academy of Arts and Sciences (1976–1979). I 1981 leia Weisskopf ei gruppe på fire vitskapsmenn sende av pave Johannes Paul II for å snakke med dåverande president Ronald Reagan om behovet for å forby bruk av kjernefysiske våpen. 

## Kjelder

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Victor Weisskopf|Victor Weisskopf]]» frå ,  den 15. april 2013.*  
* Victor Frederick Weisskopf. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Victor_frederick_weisskopf
 

## Bakgrunnsstoff
* National Academy of Sciences
Miliá i Ioánnina

**Miliá** (gresk Μηλιά) eller **Miléa** (Μηλέα) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Miliá inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Métsovo.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunaleininga Miliá 311&nbsp;innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

## Referansar
Unitær symmetri

**Unitær symmetri** er eit samleomgrep på fleire typar symmetri i kvantemekanikken, særskilt i partikkelfysikken. Døme på slike symmetriar er «farge»-symmetri for kvarkar, og isospinn-symmetri for baryon og meson. Kvantemekanisk spinn er òg basert på ein type unitær symmetri.

Matematisk er unitær symmetri knytt til Lie-grupper, som har namnet sitt etter den norske matematikaren Sophus Lie. Ordet unitær skriv seg frå dei matematiske eigenskapane til symmetriane.

## Kjelder
*