open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nygaardsvold-regjeringa

**Johan Nygaardsvold si regjering** var ei regjering utgått frå Arbeidarpartiet. Regjeringa var den andre regjeringa frå Arbeidarpartiet, men var den fyrste som sat i lengre tid. Christopher Hornsrud si regjering i 1928 sat berre i 19 dagar. 

Nygaardsvold danna ei mindretalsregjering etter eit kriseforlik med Bondepartiet. Forliket bygde på felles misnøye med den økonomiske liberalismen Venstre og Høgre stod for, og som ikkje fekk verken arbeidarar eller bønder ut av krisa. 

Regjeringa Nygaardsvold sin politikk, med ein økonomisk aktiv stat, eit meir organisert arbeids- og næringsliv og opprettinga av eit sosialt tryggingsnett, viste seg å vere svært vellykka, særleg på bygdene. Nygaardsvold-regjeringa sikra demokratiet og la i stor grad grunnen til den demokratiske blandings- og forhandlingsøkonomien og velferdsstaten her i landet.

Den språkreforma som kom i 1938, rettskrivinga av 1938, var og eit uttrykk for den demokratiseringa og sosiale utjamninga regjeringa Nygaardsvold stod for, med ei kraftig fornorsking av bokmålet og ei opning av nynorsken for fleire språkdrag i nord- og austnorske målføre. Særleg utanriksminister og målmann Halvdan Koht var sentral i den sosialdemokratiske språkpolitikken på 1930-talet. Riksmålsforbundet mislikte sterkt denne politikken, og samarbeidde jamvel med NS-styret under okkupasjonen for å bli kvitt "det kohtske knot".

Attåt den politikken Nygaardsvold-regjeringa førte, var det og viktig i seg sjølv at ho fekk sitje i fred. Den første arbeidarregjeringa i Noreg, med Christopher Hornsrud som statsminister, fekk berre sitje i to veker i 1928. Johan Nygaardsvold var statsminister i ti år, dei fem siste åra i eksil i London.

Regjeringa vart utnemnd den 20. mars 1935. Regjeringa måtte reisa frå Noreg den 7. juni 1940 etter kapitulasjonen, og kom ikkje attende til landet før nesten to månader etter frigjeringa. London i Storbritannia vart hovudsetet til regjeringa under den andre verdskrigen. 
Av hovudsetet London kom namnet «Londonregjeringa». I London fekk regjeringa preg av ei samlingsregjering. Andre politiske parti og Heimefronten kom med i regjeringa. 

Johan Nygaardsvold og regjeringa kom ikkje attende til Noreg før i slutten av juni 1945. Den 25. juni 1945 utnemnde kong Haakon VII Samlingsregjeringa til Einar Gerhardsen. 

### Samansetting av regjeringa

## Sjå òg
* Norske regjeringar

## Kjelder
Regjeringa Nygaardsvold hos Regjeringen.no, vitja 15. januar 2010
Gjentehirden

**Gjentehirden** eller **jentehirden** var ein del av hird-organisasjonen til det norske fascistpartiet Nasjonal Samling. Gjentehirden var ein organisasjon for unge kvinner og jenter mellom 14 og 18 år. Gjentehirden kan samanliknast med det tyske BDM (Bund Deutscher Mädel), som var ein del av Hitlerjugend. Over i rang stod Kvinnehirden og Nasjonal Samling sin kvinneorganisasjon. 

## Aktivitet

Gjentehirden år hadde som oppgåve å lera borna å dansa og gjerne ta dei med på turar. I praksis kan altså gjentehirden ha vore tilsvarande speidarrørsla, berre med eit nasjonalsosialistisk tilsnitt. 

Gjentehirden hadde eigen uniform. Ei menig hirdjente skulle ha blå uniform. Uniformsskjorta skulle vera gulkvit med tilhøyrande blått slips. Hovudplagg var båtlue.

For å verta medlem av hirden måtte ein sverja fylgjande eid:
:«Jeg sverger deg Vidkun Quisling som øverste hirdsjef og Fører for det norske folk å være tro og tapper, lover deg lydighet inntil døden, så sant hjelpe meg Gud.»

Fleire vart i landssvikoppgjeret etter den andre verdskrigen dømde for mellom anna å ha vore medlem i jentehirden. 

## Namnesoge
Namnet «hird» var inspirert frå norrøn tid. Hird i norrøn tid tydde krigsmennene til ein hovding, stormann eller konge. NS Ungdomsfylking var ein organisasjon for ungdomar generelt. Etter kvart vart det oppretta ymse underorganisasjonar, og frå om lag 1940 av vart det organsiert jente- og gutehird. Småhirden var for jenter mellom 10 og 14 år. 

Namnet «gjente» kom av Rettskrivinga av 1941. I hovudsak gjekk rettskrivinga ut på å fjerne samnorske former i bokmål (*"det Kohtske knot"*), men på den andre sida ta inn nokre få særnorske symbolordformer som skulle peika attende til norrøn tid.

## Bakgrunnsstoff
* Den norske jentehirden 1940-1945.
* Bilete frå jentehirden
Bund Deutscher Mädel

**Bund Deutscher Mädel** (BDM) var ein tysk nasjonalsosialistisk ungdomsorganisasjon for jenter frå 14 til 18 år. Ei omsetting av namnet til norsk ville kunne vera «tysk jentesamband». Organisasjonen eksisterte om lag frå 1930 til 1945. I 1931 vart BDM del av Hitlerjugend. Ein tilsvarande organisasjon i Noreg var Gjentehirden.

Oppgåva til BDM var å førebu jentene til full innsats for «folk, førar og stat». Jentene skulle formast inn i det nasjonalsosialistiske synet på verda. Særleg vart det lagt vekt på kroppspleie og morsrolla til kvinna. Kvinna si viktigaste rolle innan nasjonalsosialismen var nett rolla som mor. Ei god mor fødde mange guteborn. Gutane kunne verta soldatar og kjempa for nasjonalsosialismen si sak. 

Organisasjonen kunne på mange måtar minna om speidarrørsla. Han var bygd opp rundt naturopplevingar, sommarleirar og andre tiltrekkande aktivitetar.

Etter «Lov om Hitlerjugend» av 1. desember 1936 vart alle tyske ungdomar omfatta eller meld inn i Hitlerjugend. Dermed vart medlemsskap i BDM obligatorisk. 

## Litteratur
* Birgit Jürgens: *Zur Geschichte des BDM (Bund Deutscher Mädel) von 1923 bis 1939,* 2. Aufl. Frankfurt/a.M u.a. 1996
* ''Bund Deutscher Mädel'' på engelsk Wikipedia

## Bakgrunnsstoff
* Shoa.de Bund Deutscher Mädel
Samnorsk

:*For det fiktive språket samnorsk frå science fiction-litteraturen, sjå [[A Fire Upon the Deep]].*

**Samnorsk** er ei tenkt, framtidig norsk målform der nynorsk og bokmål er smelta saman til eitt. Den såkalla *tilnærmingspolitikken* hadde som føremål å avskaffa skilnadane mellom bokmål og nynorsk på lengre sikt. Det vart blant anna sett på som upraktisk å ha det same språket uttrykt i skrift på to konkurrerande måtar. Samnorsktanken dominerte norsk språkpolitikk på store delar av 1900-talet. På grunn av sterk motstand, både frå riksmålshald og nynorskhald, har styresmaktene og Språkrådet i dei siste tiåra gått vekk frå tilnærmingspolitikken. 

I 2002 vart samnorsk offisielt gitt opp, då Stortinget vedtok å oppheva § 1b i Lov om Norsk språkråd. Her het det at Språkrådet «skal følge utviklingen av norsk skriftspråk og talespråk og på dette grunnlag fremme samarbeid i dyrkingen og normeringen av våre to målformer og støtte opp om utviklingstendenser som på lengre sikt fører målformene nærmere sammen». I bokmålsreforma i 2005 vart en rekkje tilnærmingsformer stroke or bokmålsrettskrivinga og fleire tradisjonelle former (riksmålsformer) teke inn att, samstundes med at skiljet mellom hovudformer og sideformer vart oppheva.
 
Ordet samnorsk vart særleg i 1950-åra nytta om bruken av «radikale» eller «folkelege» former i bokmålet etter 1938-rettskrivinga. Ordet vart brukt nedsetjande av riksmålsfolk av di dei meinte at bokmålet vart vulgært og udanna.

## Sjå òg
* Landslaget for språklig samling
* Rettskrivinga av 1917
* Rettskrivinga av 1938
* Rettskrivinga av 1941
* Foreldreaksjonen mot samnorsk
Finlandshette

**Finlandshette** eller **balaklava** er eit hovudplagg som dekkjer heile hovudet bortsett frå fjeset, eller mange gonger berre viser augo. Hettene er tradisjonelt av ull, men kan òg lagast av andre material. Dei kan normalt rullast opp slik at dei kan brukast som ei vanleg lue dersom det ikkje er naudsynleg å dekka heile hovudet.

I Noreg vert plagget gjerne kalla finlandshette. Grunnen til dette er at hovudplagget vart strikka i Noreg og sendt til Finland under Vinterkrigen i 1939/1940. Ordet balaklava er blitt meir vanleg i Noreg, særleg etter at den finske ambassaden oppfordra avisene til ikkje å kalla dei finlandshetter, fordi hettene gjerne vert forbunde med forbrytarar og politiske aktivistar som vil skjula identiteten sin. Balaklava-namnet kjem frå byen Balaklava på Krimhalvøya. Under Krimkrigen strikka engelske kvinner mange slike hetter for å hjelpa soldatane til å halda ut i kulda. 

Mange spesialstyrker, både innan militæret og politiet, brukar òg hettene. Plagga er då gjerne laga i spesielle flammehemmande material som vernar brukaren både mot flammar og mot å bli attkjend.

## Bakgrunnsstoff
Dyaus

**Dyaus** (vedisk द्यौस् *dyaus*) er namnet til ein gud i Rigvedaen. Namnet hans kjem frå den same indoeuropéiske rota som 'Zevs', 'Jupiter', 'Tyr', og 'Div'. Forskarar trur at han er utvikla frå Dyeus, den indoeuropéiske hovudguden.

## Dyaus i [[veda]]ene

Me veit veldig lite om Dyaus i dag fordi han allereie hadde byrja å bli gløymt då dei rigvediske versa blei dikta. Me trur at han var ein himmelgud slik som Dyeus. Rigvedaen seier at han var gift med jordgudinna Prthvi. Han var far til Indra, som er hovudguden i Rigvedaen.

Eit vers i Rigvedaen seier at Indra drap Dyaus. Me veit ikkje korleis og kvifor det skjedde, men me kan gissa frå verset at han heldt Dyaus sin fot og kasta han ned frå himlane. 

## Dyaus og svastikaen

Tyske indologarar trudde at svastikaen var symbolet til Dyaus. Dei sa at svastikaen og den greske triskelionen var ganske like, og sidan triskelionen var symbolet til Zevs hevda dei at svastikaen måtte vera symbolet til Dyaus. 
 
Indiske forskarar er ikkje einige i denne tolkinga. Dei seier at symbola som er knytt til Dyaus i Rigvedaen er ein raud okse og ein svart hest. Svastikaen var berre symbolet til Solguden Surya og Skaparen. Yajurvedaen har òg ein 'svasti mantra' som handlar om Indra, Pushan, Skaparen, og Vernaren, men ikkje om Dyaus.

## Nokre rigvediske vers om Dyaus

**Rigveda 1:90:7**
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवं रजः | 
मधु द्यौरस्तु नः पिता ||
madhu naktamutoṣaso madhumat pārthivaṃ rajaḥ |
madhu dyaurastu naḥ pitā || 
*Blid er dagninga, blid er skyminga, blid er stemninga på jorda*
*La òg Dyaus vår far bli blid med oss*

**Rigveda 4:17:4**
सुवीरस् ते जनिता मन्यत द्यौर् इन्द्रस्य कर्ता स्वपस्तमो भूत् | 
य ईं जजान स्वर्यं सुवज्रम् अनपच्युतं सदसो न भूम ||
suvīras te janitā manyata dyaur indrasya kartā svapastamo bhūt |
ya īṃ jajāna svaryaṃ suvajram anapacyutaṃ sadaso na bhūma || 
*Ditt opphav Dyaus var ein helt, gjæve var gjerningane til Indra sin skapar*
*han som avla den mektige eldingsherren, han som er traust som jorda på sine røter*

**Rigveda 4:18:12**
कस् ते मातरं विधवाम् अचक्रच् छयुं कस् त्वाम अजिघांसच् चरन्तम् | 
कस् ते देवो अधि मार्डीक आसीद् यत् प्राक्षिणाः पितरम् पादग्र्ह्य ||
kas te mātaraṃ vidhavām acakrac chayuṃ kas tvām ajighāṃsac carantam |
kas te devo adhi mārḍīka āsīd yat prākṣiṇāḥ pitaram pādaghṛhya || 
*Kven gjorde mor di til enkje? Kven, daude eller levande, kunne meinka deg?*
*Kva for ein Gud trøysta deg då du tok din far sin fot og drap han?*
Metall

**Metall** er stoff som både er sterke og lette å forma, og som leier varme og elektrisitet. Dei fleste metalla har stor tettleik og høge smeltepunkt, og er ofte blanke og skinande.

At metall har vore svært viktige for menneskja si utvikling, ser me i metallnamna på tidsaldrar som jernalderen og bronsealderen.

Ei legering er ei blanding av ulike grunnstoff som oppfører seg som eit metall og inneheld minst eitt, men gjerne fleire ulike, metalliske grunnstoff.

## Metall i kjemien

Innan kjemien er eit metall definert som eit grunnstoff som lett gjev frå seg elektron og som dannar metallbindingar. Denne typen binding, der elektrona held til i ei slags sky rundt kationa, gjev metalla dei viktige eigenskapane deira. 

I periodesystemet er metalla skilde frå ikkje-metall med ei skrå linje frå bor til polonium. Stoffa som ligg på denne linja er halvmetall medan stoffa nedanfor og til venstre er metall. Sjølv om metalla utgjer størsteparten av den periodiske tabellen, er dei ikkje vanlege å finna i naturen, særleg ikkje i rein form.

## Grupper av metall
* Alkalimetall
* Jordalkalimetall
* Transisjonsmetall (sjeldne jordmetall)
* Lantanid
* Aktinid
* Edelmetall
* Uedle metall

## Kjende metall

## Sjå òg
* Grunnstoffliste
* Periodesystemet
* Korrosjon
* Tungmetall
* Lettmetall

## Bakgrunnsstoff
Målmann

**Målmann** er eit ord som kan tyda:

* Ein person som er tilhengjar av norsk målreising og bruker nynorsk.  Ordet kan brukast både om kvinner og menn, som hokjønsform kan ein alternativt nytte *målkvinne*. I fleirtal kan ein nytte *målfolk*. Arbeidet kan vere organisert gjennom  målrørsla.

----

* Ein som står i mål i fleire lagspel der målet er å få eit objekt inn i målet, til dømes fotball, handball, ishockey og rumpeldunk. Den tilsvarande engelske nemninga er «keeper». Ei anna nemning kan vera «målvakt» eller «målvaktar».

## Referansar
Trigonometri

**Trigonometri** er ei grein innan matematikken som studerer triangel, vinklar og dei trigonometriske funksjonane (sinus, cosinus, tangens osv.).

Trigonometri er mykje brukt innan matematikk, særleg geometri, men også innan felt som som numerikk, mekanikk og frekvensanalyse (lyd, lys, optikk og kvantemekanikk).

Dei trigonometriske funksjonane er dei viktigaste omgrepa innan trigonometrien, særleg sinus, som er tilhøvet mellom den motståande sida (kateten) og hypotenusen til ein vinkel i ein rettvinkla trekant.
Øya Man

**Man** (engelsk *Isle of Man*; manx *Ellan Vannin*) er ei av Dei britiske øyane og ligg i Irskesjøen. Øya er sjølvstyrande, men høyrer òg direkte inn som ein eigedom under den britiske krona. Såleis er ikkje Man med i Det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland.

## Historie
Man er eit tidlegare norsk skattland. Frå om lag år 700 til år 900 var Man eit vikingkongedøme. Man var lagt under kongen av Noreg fram til 1266, då Skottland tok over øya. Ho kom under den britiske krona i 1765.

## Kultur
Innbyggjarane øya er prega av dei keltiske og norrøne røtene sine, i tillegg til langvarig engelsk påverknad, noko ein mellom anna kan sjå på musikken der.

På Man har ein i tillegg til engelsk snakka språket manx, som er eit keltisk språk. Den siste talaren av manx døydde i 1974, men ein prøver no å vekkja språket til live att.

## Politikk
Man er eit demokratisk monarki med kong Charles III av Storbritannia som statssjef eller «Lord of Mann». Kongen er representert på øya av ein viseguvernør. Det lokale styringsorganet er parlamentet Tynwald, som har to kammer. Tynwald vedtek lover og fører tilsyn med indre saker, skattepolitikk og sosialpolitikk. Eksterne tilhøve, som forsvar og representasjon i utlandet, vert styrt av britiske styresmakter. Man svarar ei årleg godtgjersle for desse tenestene.

## Sjå òg
* Manxkatt, ein halelaus katterase som stammar frå Man
* Runesteinar frå Isle of Man

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
* Tynwald (Parlamentet)
Metallbinding

Ei **metallbinding** er ei binding mellom metallatom. I denne typen binding delar atoma valenselektron med alle naboatoma. Ein kan tenka seg ei felles elektronsky for alle atoma i eit stykke metall. Dette gjer at elektrona kan flytta seg raskt rundt i metallet, noko som gjev det mange av metalleigenskapane, som evne til å leia varme og elektrisitet. Metall leier varme og elektrisitet sjølv når det er i væskeform. Dette viser at metallbindingane framleis eksisterer i denne fasen. 

Bindinga liknar kovalente bindingar i og med at elektrona ikkje er lokaliserte til ein bestemt stad, og at det er liten eller ingen forskjell i elektronegativiteten mellom dei ulike atoma i bindinga. I reine metall er det ingen forskjell, og dei er derfor ikkje-polare.

Derimot skil metallbinding seg frå kovalent binding og har meir til felles med ionebinding i og med at ho verkar i heile materialet, ikkje berre til å halda enkeltatom saman, og at ho verkar i alle retningar. Det at bindinga ikkje verkar i ei bestemd retning kan forklara at metall er lett formbare.
Karnataka

**Karnataka** (kannada ಕರ್ನಾಟಕ *karnātaka*) er ein delstat i India.  Karnataka blei danna som Mysore-staten i 1950 frå det tidlegare Mysore-riket.  I 1956 blei han slått saman med dei kannadatalande delane av Madras- og Bombay-provinsane og Hyderabad-riket.  Namnet blei forandra til Karnataka i 1973. Hovudstaden til Karnataka heiter Bangalore (kannada ಬೆ೦ಗಳೂರು *bengaḻūru*).  

## Namnet
Namnet 'Karnataka' blei vald for delstaten fordi det var det gamle sanskrit-namnet for heimlandet til det kannadatalande folket.  Tydinga til namnet er ikkje klar og det er blitt tolka på mange forskjellige måtar.  Gamle tamilske tekstar hevdar at namnet kjem frå ಕಾರ್ ನಾಡು *kār nādu* som tyder 'det svarte landet', men det er rimelegare at namnet kjem frå ಕರು ನಾಡು *karu nādu* som tyder 'høglandet' – Karnataka ein ein av dei indiske delstatane som ligg høgast over havet.

## Historie
Det har vore veldig mange dynasti som har herska over Karnataka.  Fram til det 6. hundreåret fanst det mange små dynasti som herska over det lokale området sitt.  Dei viktagaste var Ganga-dynastiet, som herska over Mysore, Kolar og nærområdet og Kadamba-dynastiet, som herska over Kanara, Kodagu, og nærområdet.  

Det første storriket var Chalukya-dynastiet som styrte frå circa 550 e.Kr. til 750 e.Kr.  Hovudstaden deira var Vatapi (moderne Badami i nord Karnataka). I 750 blei dei velta av det jainske Rashtrakuta-dynastiet som styrte til 973, då dei blei overvunne av ein Chalukya-prins som etablerte dynastiet sitt igjen.  

I 1006 blei Hoysala-dynastiet til i Belur.  Hoysalane og Chalukyane hadde mange krigar, og i 1190 blei Chalukya-dynastiet endeleg øydelagt.  Hoysalane hadde makta til 1346, då Vijayanagara-riket overvann dei.

Vijayanagara-riket blei til i 1336 i Hampi i sentrale Karnataka.  Dei blei snart det mektigaste riket i regionen og herska over nesten heile Sør-India, men blei overvunne av det muslmiske Bijapur-kongedømmet i 1565. Frå den tida herska mogul- og muslimske kongar over det nordlege Karnataka til det 19. hundreåret då ein stor del av landet blei annektert av Det britiske imperiet. Mysore-riket, som blei til i 1578, herska over det sørlege Karnataka til 1948 då det blei innlemma i India.

## Innbyggjarar
Delstaten var laga for å bli heimlandet til alle kannadatalande folk i India, og dei fleste innbyggjarane har kannada som morsmål.  Dei største minoritetsspråka er urdu (10&nbsp;%), telugu (7,4&nbsp;%), tulu (4,5&nbsp;%), tamil (3,9&nbsp;%) og marathi (3,7&nbsp;%).  Urdutalarane i Karnataka bruker ein forskjellig dialekt av urdu som heiter dakni og har forskjellig grammatik og ordforråd frå standard urdu.  Mange av tamiltalarane i Karnataka bruker òg ein forskjellig dialekt av tamil som skilde seg frå standard tamil i det 14. hundreåret.

Jainismen var ein gong den største religionen i Karnataka, og mange av dei heilagaste jainske stadane er i Karnataka.  Dei fleste folk i Karnataka er no hinduar, og omtrent 12 % er muslimar.  Det finst enno nokre få jainar i Karnataka, men dei er ikkje ein stor minoritet.  

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Strykeinstrument

Eit **strykeinstrument** er eit strengeinstrument der tonen blir danna ved at ein får strengane til å vibrera ved å stryka dei med ein boge. 

Nokre viktige strykeinstrument er instrument av fiolinfamilien, først og fremst fiolin (inkludert hardingfele), bratsj, cello og kontrabass, og gambefamilien, og i tillegg mellom anna viola d’amore, kinesisk erhu, japansk kokyu, walisisk crwth, svensk nyckelharpa, og det nordindiske instrumentet sarangi.

## Sjå òg
* Bilete av strykeinstrument
Periodesystemet

**Periodesystemet**, som også blir kalla **det periodiske systemet** eller **periodetabellen**, er ein tabell over dei kjemiske grunnstoffa ein kjenner til. I dette systemet organiserer ein grunnstoffa etter atomnummer (talet på proton) slik at hydrogen, som har nummer 1, kjem først. Deretter vert grunnstoffa delte inn i periodar etter kva for elektronskal dei har og i grupper etter kor mange frie elektron dei har. Grunnstoff med like mange frie elektron har ofte svært like kjemiske eigenskapar. Det er 94 grunnstoff i naturen. Det finst òg 24 kunstige grunnstoff, men desse er det lite av.

For ein versjon av periodesystemet med tillegg av grunnstoffnamn og atommassar i kvar rute, sjå periodesystemet i stor utgåve.
 

## Sjå òg
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell
* Periodesystemet i stor utgåve

## Bakgrunnsstoff
* Periodesystem med meir 
* Engelsk periodesystem
* Periodesystem
Fridtjof Nansen-klasse

**Fridtjof Nansen-klassen** viser til fem fregattar er under bygging ved det spanske verftet Izar. Dei nye fregattane er multirollefartøy. Dei kan kjempe mot trugsmål frå lufta, på overflata og under overflata. Fartøya er plattform for NH 90 helikopter. Den første fregatten blir levert i 2005 og den siste blir operativ i 2010.

## Våpensystem
* Missil: Evolved Sea Sparrow: VLS Mk41 med evolved Sea Sparrow. Fartøyet sitt primære våpensystem mot luftmål.
* Nye sjømålsmissil (NSM): Missil med lang rekkjevidd, utvikla for innaskjers krigføring.
* Torpedo: SLT Sting Ray-torpedo. 
* Kanon: Ota Breda 76 mm S/R. 76 mm kanon til luftvern, overflatemål og landmål. 
* Søkkeminer.
* Helikopter: NH 90 er ein del av kampsystemet Fridtjof Nansen og er utrusta med synkeminer som ein del av anti-ubåtkrigføring og autonome lettvektstorpedoar med elektrisk framdrift.

## Namn
Fregattane er kalla opp etter norske oppdagarar. Namna blir:

* F310: KNM «Fridtjof Nansen»
* F311: KNM «Roald Amundsen»
* F312: KNM «Otto Sverdrup»
* F313: KNM «Helge Ingstad»
* F314: KNM «Thor Heyerdal»

## Fakta
* Lengd: 134 meter
* Breidd: 16,8 meter
* Deplasement (fullasta): 5300 tonn
* Marsjfart: 26 knop
* Besetning: 121 (56 befal, 31 verva, 34 meinige og lærlingar)

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel frå Forsvarsnett om kvifor vi har fregattar
Heimesida til Fridtjof Nansen-klassen
Kristofer Janson

**Kristofer Nagel Janson** () var ein landsmålsforfattar fødd i Bergen. 
Janson gav ut meir enn 50 litterære verk og hundretal artiklar og religiøse skrift. Han hadde diktarløn frå Stortinget. Janson fekk diktarløn i 1876, men sa løna frå seg i 1882. Janson og Aasmund Olavson Vinje var dei fyrste som skreiv romanar på landsmål.

Nokre av songane til Janson har levt og vorte lærde utanboks av mange gjennom åra, mellom anna «Hu hei, kor er det vel friskt og lett uppå fjellet», «Fjukande skyer», «Ung Åslaug» og «Millom Rosor».

## Verk

### Bøker
#### Preiker og preikesamlingar
* 1869 - *Tri Preikor fyre det norske Landsfolket.* Bergen (Giertsen), 1869. *(64 s.)*

#### Geografi
* 1874 - *Fraa Island.* Kristiania (Det norske Samlaget), 1874. *(47 s.; ill.)*

#### Historiske romanar
* 1875 - *Fraa Dansketidi : Skildring fraa det sekstande Aarhundradet.* Bergen (Giertsen), 1875. *(456 s.)*

## Litteratur
* Draxten, Nina: *Kristofer Janson in America*. Boston : Twayne Publishers, 1976.
* Handagard, Idar: *Kristofer Janson*, Oslo 1944.
* Heidelberg, Knut K.S.M: *Frisinnet kristendom. Unitarismen i Norge 1893-1937*, MF, Oslo 2006.
* Janson, Kristofer: *Hvad jeg har oplevet : livserindringer*, Kristiania 1913. 
* Juvik, Helge: *Samfunnskritikk og reformtanker i Kristofer Jansons diktning fra 1891 til 1914.* Hovedoppgåve i nordisk - Universitetet i Oslo, 1981. 
* Solheim, Anne Lofthus og Solheim, Rolf Erik: *Visdomsperspektivet : en guddommelig saga om Kristofer Janson og åndshøvdingene på hans tid*, Høvik 2004. ISBN 82-300-0067-0
* Øverland, Orm: «The Minneapolis Interlude of the Jansons», i *The Western Home: A Literary History of Norwegian America*. Northfield, Minnesota : Norwegian-American Historical Association, 1996 (s. 157–169)

## Kjelder
* Det løfterike landet, Nasjonalbibliotekets sider om norsk utvandring til Amerika.

## Bakgrunnsstoff
* Aasentunet; Janson, Kristofer Nagel. Med tekstar av Janson (arkivert side)
* 
* Side om Kristofer Janson (arkivert side)
1532

**1532** (romartal MDXXXII)

## Hendingar

### Utlandet
* 16. november - Conquistadoren Francisco Pizarro tok inkaherskaren Atahualpa til fange. Mellom 6 og 7000 av inkaen sine menn blei drepne.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 1. oktober: Jan Gossaert, flamsk kunstmålar
1533

**1533** (romartal MDXXXIII)

## Hendingar

### Utlandet
* 16. juli: Inkaherskaren Atahualpa vart avretta ved kveling. Han lét seg døype og slapp unna første domen som var døden ved brenning.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 10. april: Kong Fredrik I av Danmark-Noreg
1534

**1534** (romartal MDXXXIV)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
* 24. september: Guru Ram Das, den fjerde av dei ti sikh-guruane.

## Døde

* 5. mars: Correggio, italiensk målar
* 14. september: Pave Klemens VII
1535

**1535** (romartal MDXXXV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*6. januar: Lima, den novErande hovudstaden i Peru, blei grunnlagd av Francisco Pizarro.
*11. mai: Visekongedømet Ny-Spania blei grunnlagt.

## Fødde
* 11. februar: Pave Gregor XIV som Niccolò Sfondrati
* 2. juni: Pave Leo XI som Alessandro Ottaviano de' Medici
* 22. juli: Katarina Stenbock, dronning av Sverige gift med Gustav Vasa.
* Luis de Molina, spansk teolog.
* Diana Scultori Ghisi, italiensk gravør

## Døde

* 5. mars: Lorenzo Costa, italiensk målar
* 6. juli: Thomas More, engelsk politikar og forfattar
* 24. desember: Nils Lykke, dansk-norsk adelsmann

## Kjelder
1536

**1536** (romartal MDXXXVI) var eit skotår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 2. februar: Spanske Pedro de Mendoza grunnla Buenos Aires i Argentina.
* Mai: Inkaleiaren Manco Inca Yupanqui leia eit opprør mot dei spanske inntrengjarane. 

* Ved eit kyrkjemøte i Uppsala blei den svenske kyrkja gjort om til evangelisk statskyrkje. Messe på svensk blei innført i heile landet.
* Cranganore i India blei portugisisk koloni.
* Omfattande bondeopprør i Yorkshire, fordi bøndene som arbeidde på konfiskert kyrkejord frykta å mista henne.

### Noreg
* Februar: *[[Grevefeiden]]* enda med siger for Kristian III av Danmark.
* Danmark-Noreg: Noreg blei eit lydrike under Danmark.
* Reformasjonen innført i Danmark-Noreg, alt kyrkjegods kom under statleg eige.

## Fødde
* 24. februar: *Ippolito Aldobrandini*, seinare pave Klemens VIII

## Døde

* 19. mai: Anne Boleyn, andre kona til Henrik VIII av England (halshogd)
* 12. juli: Erasmus frå Rotterdam, nederlandsk humanist
1537

**1537** (romartal MDXXXVII) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 12. mars: Portugisarar grunnla byen Recife i Brasil.
* 12. august: Kristian III av Danmark og dronning Dorothea blei krona i Vor Frue Kirke i København.
* 15. august: Spanjolar grunnla byen Asunción i Paraguay.

### Noreg
* Reformasjonen i Danmark-Noreg heldt fram. Erkebiskop Olav Engelbrektson måtte flykta til Lier i Belgia og lét etter seg St. Olavs skrin på Steinvikholm i Trondheimsfjorden.
* Grønlands bispestol blei formelt oppjeve.
* Gullnes koparverk vart starta opp i Seljord.

## Fødde
* 12. oktober: Kong Edvard VI av England og Irland
** Jane Grey, regjerande dronning av England og Irland 
* 5. desember: Ashikaga Yoshiaki, shogun av Japan.
* 20. desember: Kong Johan III av Sverige

## Døde

* 6. januar: Baldassare Peruzzi, arkitekt frå Siena.
* 7. juli: Madeleine de Valois, dronning av Skottland
* 24. oktober: Jane Seymour, gift med Henrik VIII av England, i barselseng.
Tunnbröd

**Tunnbröd** er eit fellesnamn for svenske brødslag av flatbrød- og lefsetype. Tunnbröd blir baka av kveitemjøl, rugmjøl og ofte òg byggmjøl. I motsetnad til norsk flatbrød inneheld det svenske tunnbrödet oftast noko gjær eller hjortetakk. Ein kjevlar ut deigen tynt &#8212; anten med slett kjevle eller ruta eller rugla kjevle. Ein steikjer tunnbröda helst i gammaldags bakaromn, men i vår tid blir òg vanlege steikeomnar bruka.

Tunnbröd kan vera mjuke som norsk lefse eller harde som flatbrød. Det blir rekna som uunnverleg attåt surströmming, men blir òg bruka til kåldolmar. Den svenske matretten &laquo;bryta&raquo; er sundbrotne bitar av tunnbröd servert i djuptallerken saman med mjølk og tyttebersyltetøy.
Michael Sars

**Michael Sars** () var ein norsk prest og naturvitskapsmann (zoolog). Forskingsfartøyet FF «Michael Sars» er oppkalla etter han. 

Michael Sars vart fødd i Bergen i 1805, og døydde i Christiania i 1869. Han byrja på ei naturvitskapleg utdanning ved Universitetet i Christiania. Etter ei tid gjekk han over til å studera teologi. Som prest arbeidde han mellom anna på øya Kinn ved Florø og i Manger på Radøy ved Bergen.

Samstundes med prestegjerninga dreiv han med marinbiologisk forsking. Han studerte dyra i havet med vekt på forplanting, utvikling og utbreiing. Han var mellom anna ein tidleg pioner innanfor studiet av nesledyr, der han var den første til å skildra livssyklusen til hydroidene. Sars beskreiv òg fleire artar kril, børstemakk og sniglar for første gong.

I 1835 publiserte han boka *Beskrivelser og iagttagelser over nogle mærkelige eller nye i havet ved den bergenske kyst levende dyr*. Boka og arbeidet med den, gjorde han internasjonalt kjend som naturforskar.

I 1854 vart han utnemnd til professor i zoologi ved Universitet i Christiania. 

Saman med kona Maren (syster av diktaren Johan Sebastian Welhaven) fekk Michael Sars 14 born. Åtte av desse levde opp. Fleire av desse borna vart seinare vidgjetne i Noreg. Marinbiologen Georg Ossian Sars (1837–1927), og historikaren Ernst Sars (1835–1917) vart dei mest vidgjetne av borna. 

## Bakgrunnsstoff
* Michael Sars og koleraen i Manger i 1849.
Herman Friele (1838-1921)

**Herman Friele** () var ein norsk kjøpmann og naturforskar (zoolog). Han høyrde til den bergenske slekta Friele, kjend mellom anna for Kaffehuset Friele.

På 1860-talet granska Herman Friele fuglelivet i Finnmark og på Jæren, og  han var med på den norske nordhavsekspedisjonen i 1876–1878 og skreiv om molluskar saman med mellom andre systersonen James A. Grieg.

Herman Friele sat i direksjonen for Bergens Museum frå 1870, var frå 1875 med i bystyret i Bergen og suppleant til Stortinget i perioden 1877–79. Saman med Christian Michelsen hjelpte han i 1880 Cornelius Sætre med å setje i gang Noregs fyrste produksjonsverksemd for østersyngel, Tysnes Østers Compani i Espevikspollen på Tysnes, og frå 1882 var han med i leiinga av Selskabet til de Norske Fiskeriers fremme. I 1887 vart han medlem i Det Norske Videnskaps-Akademi, og vart riddar av St. Olavs Orden i 1894, kommandør av 2. klasse i 1911.

Havforskingsfartøyet «Herman Friele» vart oppkalla etter han. Båten vart bygd i 1922 hjå Ottesens Skipsbyggeri på Jensaneset, Sagvåg på  Stord, for Bergen Museums Biologiske Stasjon på Herdla, og utlånt til Trondhjem Biologiske Stasjon i perioden 1955 – 1962.

## Kjelder
* NBL-artikkel om Friele, skriven av Anders Fossen.
1538

**1538** (romartal MDXXXVIII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Hansaen mista privilegia i Oslo.

## Fødde
*

## Døde

* 7. februar: Olav Engelbrektsson, norsk biskop
* 12. februar: Albrecht Altdorfer, tysk målar
1539

**1539** (romartal MDXXXIX)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 13. februar: Isabella d’Este, italiensk politikar
* 7. mai: Guru Nának, stiftar av sikhismen og den første av dei ti sikh-guruane.
1540

**1540** (romartal MDXL) var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*6. januar: Kong Henrik VIII av England gifta seg med Anna av Kleve, si fjerde dronning.
* Første påskedag: Kong Affonso I av Kongo overlevde eit attentat med eit kulehol i kappa.
* 17. mai: Sher Shah Suri overvann Humayan av Mogulriket i slaget ved Kannauj. Han avsette  stormogulen og grunnla Sur-riket.
* 28. juli: Henrik VIII av England fekk avretta sin tidlegare nære medhjelpar Thomas Cromwell og gifta seg med Catherine Howard, si femte kone.
* 3. september: Gelawdewos blei keisar av Etiopia etter far sin, Lebna Dengel.

### Noreg
*

## Fødde
*Februar/mars: Francis Drake, engelsk kaper og oppdagar
*5. august: Joseph Justus Scaliger, fransk filolog

## Døde

* 27. januar: Angela Merici, italiensk nonne og ordensgrunnleggjar
* 28. juli: Thomas Cromwell, engelsk statsmann (avretta)
* 24. august: Parmigianino, italiensk målar
* 14. november: Rosso Fiorentino, italiensk målar

Omtrentleg dato:
*Tristão da Cunha, portugisisk sjøfarar
1542

**1542** (romartal MDXLII) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* Dosso Dossi, italiensk målar
1543

**1543** (romartal MDXLIII)

## Hendingar

### Utlandet
* Nikolaus Kopernikus si bok «De revolutionibus orbium coelestium», kom ut. Her gjorde han gjeldande det heliosentriske verdsbiletet, at jorda går rundt sola og ikkje omvendt

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 24. mai: Nikolaus Kopernikus, polsk astronom, matematikar og lege
* 29. november: Hans Holbein den yngre, tysk målar
1544

**1544** (romartal MDXLIV)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 9. desember: Teofilo Folengo, italiensk forfattar
1545

**1545** (romartal MDXLV)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 18. oktober: John Taverner, engelsk toneskapar
1547

**1547** (romartal MDXLVII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
* Det vart sendt ein kanslar frå Danmark til Noreg for å halde styr på rettsvesenet.

## Fødde
* 29. september: Miguel de Cervantes Saavedra

## Døde

* 28. januar: Henrik VIII av England
* 31. mars: Frans I av Frankrike
* 21. juni: Sebastiano del Piombo, italiensk målar
* 2. desember: Hernán Cortés
1541

**1541** (romartal MDXLI) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
*12. februar: Pedro de Valdivia grunnla Santiago del Nuevo Extremo, den framtidige hovudstaden i Chile.
*7. april: Misjonæren Francis Xavier la ut frå Lisboa med portuguisisk Ostindia som mål.
*8. mai: Den spanske utforskaren Hernando de Soto kom fram til Mississippi-elva. Han kalla henne *Rio de Espiritu Santo* ('Den heilage ande-elva').
*23. mai: Jacques Cartier la ut frå Saint-Malo på si tredje oppdagingsreise.
;Utan dato
* Heile Bibelen kom ut på svensk.

### Noreg
*

## Fødde
*24. januar: Magdalena Moons, nederlandsk heltinne
*7. september: Luigi Groto, italiensk luttspelar og diktar
**Hernando de Cabezón, spansk musikar
*12. desember: Johann Bauhin, sveitsisk botanikar
;Utan dato
*Guðbrandur Þorláksson, islandsk matematikar
## Døde

*24. april: Celio Calcagnini, italiensk astronom
*27. mai: Margaret Pole, 8 grevinne av Salisbury, engelsk adelskvinne (avretta)
* 26. juni: Francisco Pizarro, spansk oppdagar
* 4. juli: Pedro de Alvarado, spansk oppdagar
*24. september: Paracelsus, sveitsisk alkymist
*September: Beatriz de la Cueva, guvernør av Guatemala
*18. oktober: Margaret Tudor, dronning av Skottland
;Utan dato
*Margareta von Melen, svensk adelskvinne

## Kjelder
1549

**1549** (romartal MDXLIX)

## Hendingar

### Utlandet
* Juli: Kett-opprøret i England.
* Misjonæren Francisco Javier kom fram til Japan.
* Grunnlegginga av Salvador i Brasil, den første hovudstaden i landet.
* Petrus Canisius starta motreformasjonen i Bayern.

### Noreg
*

## Fødde
* 5. november: Philippe de Mornay, fransk forfattar

## Døde

* 15. februar: Il Sodoma, italiensk målar
* 10. november: Pave Paul III
1550

**1550** (romartal MDL)

## Hendingar

### Utlandet
* 6. januar: Spanske Hernando de Santana grunnla byen Valledupar i eit område som no ligg i Colombia.
* 7. februar: Innsetjinga av pave Julius III.
* Helsingfors blei grunnlagd av Gustav Vasa.
* Det osmanske riket utvida seg ved å okkupera Mahgreb.
* Den første boka skriven på slovensk, *Abecedarium*, av protestantreformatøren Primoz Trubar, blei trykka i Tübingen.
* Nostradamus skreiv sin første almanakk.
* Byen Acapulco vart grunnlagd
* Heile Bibelen kom ut på dansk

### Noreg
*

## Fødde
* 27. juni: Kong Charles IX av Frankrike
* 17. september: Pave Paulus V
* 4. oktober: Kong Karl IX av Sverige

## Døde

* 22. februar: Michimalonco, søramerikansk indianarhovding
* 20. mai: Ashikaga Yoshiharu, shogun av Japan
* Jamsheed Quli Qutb Shah, herskar av Golconda
* Kong Tabinshwehti av Burma
1551

**1551** (romartal MDLI)

## Hendingar

### Utlandet
* Taqi al-Din beskreiv eit dampdrive grillspyd.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 21. januar: Stygge Krumpen, dansk biskop
* 18. mai: Domenico Beccafumi, italiensk målar

## Referanse
1554

**1554** (romartal MDLIV) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

### Utlandet
* 12. februar: Lady Jane Grey vart avretta i London etter ni dagar som dronning.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

*12. februar: Lady Jane Grey, engelsk adelskvinne og de facto dronning av England og Irland
1349

**1349** (romartal MCCCXLIX) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 20. oktober: Pave Klemens VI kunngjorde ei pavebulle mot Flagellantane

### Noreg
* Pestutbrot. Svartedauden kom til Bergen og Noreg. Om lag halvdelen av folkesetnaden i Noreg døydde. Pesten hadde herja i Europa frå 1347. 

## Fødde
*

## Døde
*
1299

**1299** (romartal MCCXCIX) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* Det osmanske riket vart skipa av Osman I.

### Noreg
*
* 15. juli: Eirik II Magnusson døydde og broren Håkon V Magnusson vart ny konge i Noreg.

## Fødde

* Tenoch av aztekarane

## Døde

* 19. november: Heilage Mechtilde av Hackeborn, tysk (saksisk) nonne
* Kong Eirik II Magnusson av Noreg.
* Nogai khan, mongolsk hærførar
Sigurd Slembe

**Sigurd Magnusson Slembe** eller «Slembedjakn» var ein norsk tronkrevjar i borgarkrigstida. Han døydde i 1139. 
Tilnamnet tyder noko nær «den usle». 
Sigurd kravde at halvbroren, Harald IV Gille, skulle dela riket med han. Begge var søner av kong Magnus III Berrføtt. Sigurd var son utanom ekteskap, altså ein «uekte» son. Med tvang ville Sigurd tileigna seg kongsmakt, og utropte seg til konge i 1135. I 1136 tok Sigurd livet av Harald Gille medan han sov. Etter at Harald var drepen henta Sigurd fram kong Magnus IV den blinde. Magnus den blinde hadde vorte fanga og blinda av Harald Gille. I namnet åt kong Magnus kravde Sigurd kongsmakt. 
I slaget ved Holmengrå i 1139 tapte Magnus og Sigurd mot mennene til kong Inge Krokrygg. Magnus den blinde fall. Sigurd Slembe var førar for hæren, men vart fanga og pint til daude. Inge Krokrygg var son av Harald Gille. 

Om Sigurd Slembe og andre tronkrevjarar og kongar kan ein lesa om i Heimskringla, norske kongesoger.

«Sigurd Slembe» er namnet på eit historisk drama av den norske forfattaren Bjørnstjerne Bjørnson. Bjørnson gav ut dramaet i 1863.
1552

**1552** (romartal MDLII)

## Hendingar

### Utlandet
* 12. februar: Byen Valdivia i Chile blei grunnlagd av Pedro de Valdivia.
* 26. mars: Guru Amar Das blei utnemnd som den tredje av dei ti sikh-guruane.
* April: Det braut ut krig mellom Henrik II av Frankrike og keisar Karl V av det tysk-romerske riket. Frankrike gjekk inn i Lorraine og tok Toul, Metz og Verdun.
* 2. oktober: Kazan-khanatet fall for styrkane til Ivan den grufulle.

* Ukjend dato: Utgjevinga av *Brevísima relación de la destrucción de las Indias*, skriven av dominikanarmunken Bartolomé de las Casas, som kritiserte framferda til spanjolar i Amerika.

## Fødde
* 18. juli: Rudolf II av Det tysk-romerske riket
* 24. august: Lavinia Fontana, italiensk målar
* 17. september: Pave Paulus V som Camillo Borghese
* 6. oktober: Matteo Ricci, italiensk jesuittprest og misjonær til Kina
* 7. oktober: Sir Walter Raleigh, britisk oppdagar og statsmann

* Ukjend dato (1551 eller 1552): Boris Godunov, russisk tsar

## Døde

* 11. februar: Eske Bille, dansk adelsmann
* 29. mars: Guru Angad Dev, den andre av dei ti sikh-guruane.
* 19. april: Olaus Petri, svensk reformator
* 2. desember: Heilage Frans Xavier, spansk jesuitt og misjonær til India

## Kjelder
1553

**1553** (romartal MDLIII)

## Hendingar

### Utlandet
*

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde

* 9. april: François Rabelais, fransk forfattar
* 16. oktober: Lucas Cranach den eldre, tysk målar
* 27. oktober: Miguel Serveto, spansk forfattar
* 25. desember: Pedro de Valdivia, spansk oppdagar
999

**999** (romartal CMXCIX) var eit år på 900-talet. Det var eit normalår i den julianske kalenderen som byrja på ein sundag.

## Hendingar

### Utlandet
* 2. april: Pave Sylvester II overtok som pave etter Gregor V. Sylvester II blei den 139. paven.

* Kristendomen blei innført på Færøyane av Sigmundur Brestisson.

## Fødde
* Bao Zheng, Song-kinesisk embetsmann

## Døde
* 18. februar: Pave Gregor V
* 16. desember: Adelheid av Det tysk-romerske riket, helgen
* Tore Hjort, norsk høvding.
* Maredudd ab Owain, walisisk konge

## Bakgrunnsstoff
900

**900** (romartal CM)

## Hendingar

### Utlandet
* Innsetjinga av pave Benedikt IV.
* Kong Konstantin II av Skottland kom til makta.

### Noreg
*

## Fødde
* Abu Jafar Khazeni, persisk astronom og matematikar

## Døde
* 13. august: Zwentibold, den siste kongen av Lotharingia
* Donald II av Skottland
800

**800** (romartal DCCC)

## Hendingar

### Utlandet
* Keltiske munkar byrjar arbeidet med manuskriptet *[[Book of Kells]]* på øya Iona.
* 25. desember - Karl den store blir krona i Roma av pave Leo III.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
1202

**1202** (romartal MCCII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
*
* 9. mars: Håkon Sverresson blei konge av Noreg etter far sin, Sverre Sigurdsson.
* 12. november: Valdemar Sejr blei konge av Danmark etter bror sin, Knut VI.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
* 9. januar: Birger Brosa, svensk jarl 
* 9. mars: Kong Sverre Sigurdsson av Noreg.
* 12. november: Knut VI av Danmark
1205

**1205** (romartal MCCV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar

### Utlandet
* 7. mai: Andreas II blei konge av Ungarn og Kroatia etter Ladislaus III.
* Det braut ut full strid om den svenske krona mellom Sverker den yngre og sønene til Knut Eriksson. I slaget ved Älgarås fall tre av knutssønenen, og Sverker stod sigrande att. Ein fjerde son, Erik Knutsson, overlevde slaget og flykta til Noreg.

## Fødde
* Pave Hadrian V, fødd Ottobono de' Fieschi

## Døde
* 1. april: Kong Amalrik II av Jerusalem
* 5. april: Dronning Isabella I av Jerusalem
* 21. juni: Enrico Dandolo, doge av Venezia
Sigurd II av Noreg

**Sigurd II Munn** eller **Sigurd Haraldsson** () var konge av Noreg i perioden frå 1136 til 1155.

## Bakgrunn
Sigurd Munn var son av kong Harald IV Gille og frilla Tora Guttormsdottir. Han voks opp i Trøndelag og blei konge av Noreg etter faren i 1136, saman med broren Inge Krokrygg. Frå 1142 blei den eldre broen Øystein Haraldsson òg konge. 

## Maktkamp
Dette var under den norske borgarkrigstida, og byrjinga av regjeringstida til Sigurd var prega av kamp mot tronkrevjarane Sigurd Slembe og Magnus Blinde. Desse to blei endeleg slått under slaget ved Hvaler i 1139. 

Etter dette følgde ei fredeleg tid for samkongane. Då Øystein Haraldsson kom til landet frå Irland i 1142 blei han godteken som kongsson sidan Harald Gille hadde sagt han hadde ein son i Irland.

Etter kvart som dei voks til og rådgjevarane deira fall frå, tok likevel brørne til å uglesjå kvarandre. Dei møttest i Bergen i 1155 for å forsøka å halda på freda. Her skulda Inge Krokrygg dei to brørne sine for å ønskja å styrta han. Dette nekta Sigurd for, men då ein av hans menn drap ein av Inge sine vakter, gjekk Inge til handling. Han sende folka sine til huset Sigurd Munn heldt til, ovrrmanna han og drap han.

Etter at Sigurd døydde tok støttespelarane hans sonen Håkon Herdebrei som konge. I løpet av borgarkrigen som følgde skulle mange som kravde trona hevda å vera son til kong Sigurd. Sverre Sigurdsson var ein av dei som sa han var kongsson, og lukkast både med å overtyda folk om dette og med å bli konge av Noreg.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
699

**699** (romartal DCXCIX) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. 

## Hendingar
* Umayyadestyrkar gjekk inn i Armenia og sikra seg underkasting frå prins Smbat VI Bagratuni.
* Umayyadegeneralen Al-Hajjaj ibn Yusuf byrja nedkjempa eit kharijittopprør i Irak leidd av Ibn al-Ash'ath.
* Vesttyrkiske stammar danna Türgeshføderasjonen.
* Den japanske asketen En no Gyōja blei skulda for å forvirra folk med magi, og forvist til Izu.

## Fødde
* Imam Abu Hanifa, muslimsk rettslærd
* Dagobert III av frankarane

## Døde
* 3. februar: Heilage Werburh, vernehelgen for Chester
* 28. august: Wang Jishan, kinesisk minister
* Heilage Claude av Besançon
* Heilage Seaxburh av Ely
* Wang Wei, kinesisk diktar

## Kjelder
1135

**1135** (romartal MCXXXV)

## Hendingar

### Utlandet
* Stefan av Blois blei ny konge i England etter Henrik II i staden for den utvalde tronfølgaren, kongsdottera Matilda.

### Noreg

## Fødde
* Sigurd Munn, norsk konge
* 30. mars: Maimonides, jødisk teolog og filosof.

## Døde
* Kong Henrik I av England
1155

**1155** (romartal MCLV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
## Hendingar

### Utlandet
* Frederik I Barbarossa vart krona til heilag romersk keisar.
* Keisar Go-Shirakawa vart keisar av Japan.
* Robert av Chichester vart biskop av Exeter.

### Noreg
* 10. juni: Den norske kongen Sigurd Munn blei drepen i Bergen. Noreg stod att med to kongar, Sigurd sine brør Inge Krokrygg og Øystein Haraldsson.

## Fødde
*

## Døde
* Sigurd Munn, norsk konge
1139

**1139** (romartal MCXXXIX)

## Hendingar

### Utlandet

### Noreg

## Fødde
*

## Døde
* Sigurd Magnusson Slembe, norsk tronkrevjar
* 12. november: Magnus IV den blinde, norsk konge
Marta Steinsvik

**Marta Steinsvik**, f. Tonstad, ()  var ein norsk forfattar, omsetjar, målkvinne og fyrste kvinne uteksaminert som teolog ved Menighetsfakultetet.

Marta Tonstad vart fødd på garden Skjeggestad i Bakke sokn ved Flekkefjord den 23. mars 1877. Faren Torkell Tonstad var fødd i Sirdal, men var den tida lærar i Flekkefjord. Han åtte òg garden Skjeggestad, og her var Marta til ho var tre år gamal. Mora Ingeborg var òg frå Tonstad, og båe var av særs gamle bondeætter. 

I 1894 tok ho til å skriva i avisa *[[Den 17de Mai]]*, som hadde teke til å koma ut same året. 

Den 16. mai 1896 gifta ho seg med Rasmus Olai Steinsvik, som var ein av mennene bak bladet *[[Den 17de Mai]]*. 

I 1910 vart ho redaktør for tidsskriftet *[[Kringsjaa]]*. Ho var språkmektig og omsette mange bøker til nynorsk. Mellom anna omsette ho *Jean d’Arc* av Louis de Conte frå 1905 og *Kvar gjeng du?* (originaltittel: *Quo vadis?*) av Henryk Sienkiewicz frå 1903. 

I mellomkrigstida argumenterte ho for gjeninnføring av jødeparagrafen i Grunnlova og for at jesuittar også i fortsetjinga skulle vere nekta tilgang til Noreg. Ho heldt fram det sterkt jødefiendtlege og konspiratoriske falsumskriftet *[[Sions vises protokollar]]* som sanning og kritiserte katolisismen hardt.

*Frimodige ytringer* kom i 1946 og handla om landssvikoppgjeret etter den andre verdskrigen.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Aasentunet har lagt ut Anton Aure si livsskildring om Marta Steinsvik. Biografien er frå 1916. Jfr. Nasjonalbiblioteket, Oslo
* Kunstnere i Akershus: Marta Steinsvik
* Marta Steinsvik sine verk registrert i Bibsys
Rasmus Steinsvik

**Rasmus Olai Steinsvik** () var ein norsk bladmann (journalist), forfattar, målmann og redaktør, fødd i Dalsfjorden i noverande Volda kommune på Sunnmøre. Rasmus Steinsvik var frå 1896 gift med forfattarinna Marta Steinsvik. Han sette seg tidleg føre å arbeida for fridom for alle, nasjonalt sjølvstende og norsk målreising.

Rasmus Steinsvik var bladstyrar for avisa «Den 17de Mai» frå 1893 til han døydde i 1913.
Tysdag 9. januar i 1894 kom fyrste utgåva av «Den 17de Mai». Arne Garborg og Rasmus Steinsvik gjorde opptakt til bladet. Hulda Garborg døypte bladet, og Arne Garborg vart med i bladstova (redaksjonen). Dei same personane var og knytt til avisa «Fedraheimen». 

## Bakgrunnsstoff
; Nettlenkjer 
* Aasentunet om Rasmus Steinsvik, med ymse artiklar
* Herbjørn Sørebø i Dag og Tid om Steinsvik som bladmann
* Nasjonalbiblioteket om "Den 17de Mai".
* Rasmus Olai Steinsvik målmann, journalist, forfatter, redaktør
* Skrifter av eller om Rasmus Steinsvik i bokdatabasen Bibsys
 
; Litteratur 
* Dalhaug, Ole: *Den 17de mai : Rasmus Steinsvik 1863-1913*, 1997. 
* Gausemel, Steffen: *Rasmus Steinsvik, hovudoppgåve i norsk.* Universitetet i Oslo 1937.