open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13

**13** (XIII) var eit normalår som byrja på en sundag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar

* Femte og siste året av *shijianguo*-eraen i det kinesiske Xin-dynastiet.
* Abgarus av Edessa blei gjeninsett som konge av Osroene.
* Tiberius av Romarriket fullførte eit triumftog etter beleiringa av Germania.

## Fødde
* Casperius Aelianus, romersk praetorianarprefekt
* Gaius Silius, romersk politikar

## Døde
* Wang Zhengjun, kinesisk keisarinne
14

**14** (romartal XIV) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
I samtida i Romarriket var det kjend som året då Pompeius og Appuleius var konsular, eller sjeldnare, år 767 ab urbe condita. 

## Hendingar

* Første året av *tianfeng*-tida i det kinesiske xin-dynastiet.
* Tiberius blei ny keisar av Romarriket etter stefar sin, Cæsar Augustus.
* Dei romerske legionane i Germania og Pannonia gjorde opprør etter at Augustus døydde. Germanicus blei gjort til kommandør for styrkane i Germania.

## Fødde
* Lucius Caecilius Iucundus, romersk bankier
* Marcus Junius Silanus, romersk konsul 

## Døde
* 19. august: Augustus av Romarriket
* Julia Cæsaris, dotter til Cæsar Augustus
50

## Hendingar

### Utlandet
* Romarane grunnla byane *Londinium* (London), uviss dato, *Isca Dumnoniorum* (Exeter), og *Tripontium* (nær dagens Rugby i Warwickshire).
* Köln fekk bystatus.
* Heron av Alexandria eksperimenterte med ein roterande dampjetmotor, kjent som *Eolipile*.

### Noreg
*

## Fødde
*

## Døde
*
100

**100** var eit skottår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.

## Hendingar
* Byen Teotihuacan blei grunnlagd i Mexico 
* Byen Timgad blei grunnlagd av keisar Trajanus som *Colonia Marciana Traiana Thamugadi*
* Tempelet til medisinguden blei reist i Anguo i Kina (om lag dette året)
* Plinus den yngre blei romersk konsul
* Pakores, siste kongen av det indo-partiske kongeriket, blei krona.

## Fødde
* Marcus Cornelius Fronto, romersk grammatikar, retorikar og advokat (om lag dette året)

## Døde
* Josefus, jødisk historikar
* Agrippa II av Judea
12

**12** (romartal XII) var eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen. 
## Hendingar
*Artabanes III blei konge av Partia.
* Ovid skreiv ein epistel frå eksilet sitt ved Svartehavet.
* Germanicus og Gaius Fonteius Capito blei romerske konsular.
* Kvirinius kom tilbake frå Judea for å bli rådgjevar for Tiberius av Romarriket. Annius Rufus blei utnemnd til prefekt for Judea.

## Fødde
* 31. august: Caligula av Romarriket

## Døde
* Publius Sulpicius Quirinius, romersk statthaldar
25

**25** (romartal XXV) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Lentulus og Agrippa var konsular (eller sjeldnare, år 778 ab urbe condita).

## Hendingar

### Utlandet
* Cossus Cornelius Lentulus og Marcus Asinius Agrippa blei romerske konsular.
* Handynastiet blei reist igjen i Kina då Liu Xiu erklærte seg sjølv keisar.
* 27. november: Luoyang blei hovudstaden i Houhan, eller Austlege Han.

## Fødde
* Gaius Julius Civilis, batavisk militærleiar
* Quintus Volusius Saturninus, romersk konsul

## Døde
* Aulus Cremutius Cordus, romersk historikar og forfattar
* Gengshi, kinesisk keisar av Han-dynastiet
* Gnaeus Cornelius Lentulus, romersk konsul
* Lucius Domitius Ahenobarbus, romersk konsul
* Ruzi Ying, kinesisk keisar  av Vestlege Han

## Kjelder
Sjokade

**Sjokade** er eit mørkt norsk sjokoladepålegg. Det blei lansert i 1961 av Stabburet, og er dermed det eldste norske sjokoladepålegget.
Sjokade er laga med kakao, kokosolje og karamellisert sukker. Det inneheld ikkje nøtter eller mjølk.

Stabburet lagar framleis pålegget som del av Orkla Foods. 

Nugatti er eit liknande, men lysare og nokre år yngre sjokoladepålegg.

Ein kan få Sjokade både i boksar og tuber.

Kakaoen i Nugatti er UTZ-sertifisert, det vil seia at produksjonen av han følgjer visse vilkår for menneske og miljø.

## Kjelder
Sjokoladepålegg

**Sjokoladepålegg** er ein type pålegg som hovudsakleg er baserte på sjokolade og sukker, med visse ulike ingrediensar i tillegg.

Ein kan laga sjokoladepålegg heime, til dømes ved å ha kakefyll med sjokolade på brødskiva. Det er likevel vanlegast å kjøpa pålegget i butikken. Nugatti og Sjokade er velkjende norske sjokoladepålegg. Nutella er eit noko eldre pålegg som er svært populært elles i verda, og kanskje inspirerte dei norske typane.
Nutella

**Nutella** er eit sjokoladepålegg med hasselnøtt som blei til på 1940-talet. Det blir laga av den store sjokoladefabrikanten Ferrero.

Pålegget er mykje brukt i Europa og noko mindre i Nord-Amerika. På heimesida til Nutella vert det sagt at ein sel meir av dette merket enn ein sel peanøttsmør i heile verda.

I tillegg til å ha pålegget på brødskiva er det i Frankrike òg vanleg å servera det med crêpes (pannekaker) som snøggmat.

Nudossi er ein austtysk konkurrent til Nutella.

## Anna
Programvara Gnutella har fått sistedelen av namnet sitt frå Nutella.
Prosentavtalen

**Prosentavtalen** er namnet på ein uformell del av avtalene om deling av innverknad i ulike delar av Europa mellom dei tre allierte stormaktene i anti-Hitler-alliansen under den andre verdskrigen. Prosentavtalen var utforma av den britiske statsministeren Winston Churchill under eit møte med den sovjetiske diktatoren Josef Stalin i 1944, og angav ein viss prosent britisk-amerikansk og sovjetisk innverknad i ein del europeiske land. 

Prosentavtalen kom i tillegg til dei formelle avtalene mellom «dei tre store» om delinga av Tyskland og kva som skulle skje med Austerrike. Tyskland blei delt i fire okkupasjonssoner (Frankrike fekk ein au), og Berlin likeins. Dette blei gjennomført sjølv om den tyske hovudstaden låg midt inne i den sovjetiske okkupasjonssona, og heile byen blei erobra av sovjetiske styrkar i april-mai 1945. Austerrike skulle bli eige land igjen, og nøytralt. Dette blei gjennomført da den sovjetiske okkupasjonen blei avslutta i 1955. 

Det ser i det heile ut som dei sovjetiske leiarane heldt seg strengt til både dei formelle og uformelle avtalene om deling av innverknad i Europa etter krigen. Såleis fekk ikkje dei greske kommunistane noka støtte frå Stalin under den greske borgarkrigen 1944-1949, sjølv om dei greske monarkistane mottok massiv militær og økonomisk støtte frå Storbritannia og USA. 

Store delar av Sovjetunionen låg i ruinar, og landet hadde mista opptil 27 millionar menneske under krigen. USA hadde hatt små tap i samanlikning (om lag ein halv million), den amerikanske industriproduksjonen var tredobla i løpet av krigsåra, og USA hadde atombomba. Den bereknande diktatoren Josef Stalin konsentrerte seg på bakgrunn av dette om å konsolidere den sovjetiske makta i det han meinte var avtalt sovjetisk maktsfære. Det er ikkje noko som tyder på at det var planar om sovjetisk åtak på Vest-Europa. 

Men i Aust-Europa blei den stalinistiske undertrykkinga stadig sterkare i åra fram til Stalin døydde i 1953. Særleg inntrykk gjorde det på mange i til dømes Noreg da stalinistane i Tsjekkoslovakia tok makta ved eit kupp i 1948, rett nok utan direkte sovjetisk militær innblanding. Dette fordi Tsjekkoslovakia var det einaste landet i Aust-Europa som hadde vore demokratisk før den andre verdskrigen.

Dei sovjetiske styrkane som frigjorde Aust-Finnmark frå nazistane hausten 1944, trekte seg ut frå norsk territorium våren 1945 i samsvar med inngåtte avtalar. 

Den delinga av Europa som låg i dei ymse avtalene om okkupasjonssoner og maktsfærer blei forsterka og permanent under den kalde krigen. Danninga av NATO (1949) og Warszawapakta (1955) kan også sjåast i den samanhengen.
Arendal kommune

**Arendal** er ein kommune i Agder fylke. Arendal er òg namnet på byen i kommunen, som er sete for fylkesmannen i Agder.

## Tettstader
* Arendal med 
* Kilsund med 
* Rykene med 
;Andre busetnader 
* Kongshamn

## Kjende folk frå Arendal
*Gunnar Knudsen (1848-1928), statsminister
*Sam Eyde (1866–1940), næringsdrivar
*Gabriel Scott (1874-1958), forfattar
*Holger Albrechtsen (1906-1992), friidrettsutøvar
*Svenn Stray (1922-2012), politikar
*Georg Andersen (1963&ndash;), kulestøytar
*Karl Ove Knausgård (1968-), forfattar, voks opp på Tromøya
*Monica Mæland (1968-), politikar

## Venskapsbyar
* Silkeborg
* Nyslott
* Árborg
* Rēzekne
* Kalmar

## Bakgrunnsstoff
* Arendal kommune
Totalssystemet

**Totalssystemet**, også kalla **det binære talsystemet** (binær av latin *binarius*: dobbel, todelt) eller **det dyadiske talsystemet**, er eit talsystem som har talet 2 som grunntal, og berre dei to sifra 0 og 1 blir brukte. Dette talsystemet fungerer i prinsippet på same vis som eit desimalt talsystem (titalsystemet) ved at det same sifferet har ulik verdi alt etter plasseringa av sifferet i eit tal.

I hovudsak nyttar ein totalssystem i samband med elektronisk prosessjobbing i datamaskinar, og forenkla kan ein seie at sifferet 0 står for *av* og 1 står for *på* når det gjeld elektronisk puls. 

Som måleeining på datamengde har ein innan datateknologien nytta det engelske omgrepet bit, som er ei samantrekking for *binary digit*, altså binært siffer. Bits blir ofte grupperte i byte som er lik 8 bits. Ein bit kan innehalda &eacute;i einaste opplysning (0 eller 1); ein byte kan innehalda 2^8=256 ulike opplysningar. For å kunne ha til dømes 65&nbsp;000 fargar på ein dataskjerm, må fargeinformasjonen ha minst \log_2(65000)=16 bits. Datamengde i kabeloverføring eller radiooverføring reknast ofte i bits (evt. kbit, Mbit osb), medan datamengde på lagringsmedium (til dømes diskett, CD, harddisk) ofte blir rekna i bytes (evt. MB, GB osb).

## Koding

### Positive binærtal
I desimaltalsystemet er sifferet lengst til høgre 1-plassen (10^0), det til venstre er 10-plassen (10^1), det neste til venstre er 100-plassen (10^2) osb. For binærtala er sifferet lengst til høgre 1-plassen (2^0), det til venstre er 2-plassen (2^1) og det neste til venstre er 4-plassen (2^2) osb.

### Negative binærtal
#### Forteikn og talverdi

#### Toerkomplement

## Ein vits

Det finst berre 10 typar menneske: Dei som forstår det binære talsystemet, og dei som ikkje gjer det.

## Sjå også

*Datamaskin
*IKT (EDB)
Valle kommune

**Valle kommune** er ein kommune i Agder fylke. Kommunen ligg i Setesdal og grensar i nord mot Bykle og Tokke, i aust mot Fyresdal, i sør mot Bygland, og i vest mot Sirdal. Valle kommune fekk sine nåverande grenser i 1962 då dei tidlegare kommunane Valle og Hylestad vart slegne i hop.

Busetnaden i Valle er spreidd og fylgjer dalen langs elva Otra. Det er bygder ved Rysstad og administrasjonssenteret Valle. På vestsida av dalen i kommunen når heiane opp til 1434 moh. og på austsida 1337 moh. I fjellet er det vatn rike på fisk og gode fjellbeite.

## Næringsliv
I Valle kommune er husdyrhald viktig, særleg sauehald. Skogen gjev ei årleg avverking på om lag 6200 kubikkmeter i året. Industrien består av nokre mindre bedrifter i trevare- og møbelindustrien med røter i lange handverkstradisjonar. Sylvsmedkunsten har rike tradisjonar i Valle og Hylestad. Elva Otra i kommunen er bygd ut med Brokke kraftverk og Bjørgum kraftverk.

## Samferdsle
Riksveg 9 Kristiansand–Haukeli går gjennom Valle langs Otra. Fylkesveg 45 går frå Rotemo over fjellet til Dalen i Telemark. Ein beg går frå Brokke vestover til Sirdal. Sør for administrasjonssenteret ligg ein kommunal flyplass som vart opna i 1998.

## Kultur
Valle har stor turisttrafikk med turisthytter og hyttegrender i fjellet. Kommunen har ein rik folkeleg kulturtradisjon med felespel og stev. Setesdalsmuseet ligg på Rysstad. På På Bjørgum stod Hylestad stavkyrkje frå kring 1200, som nå er ein freda kyrkjegard. Portalane til kyrkja, med framstilling av scener frå Vǫlsunga saga, er nå i Universitetets oldsaksamling i Oslo. Valle har fleire gamle, freda bygningar.

## Folk frå Valle
*Torleiv Åsmundsson, forfattar på 1500-talet, budde på Rygnestad gard
*Paal-Helge Haugen (f. 1945), lyrikar

## Fotnotar

## Bakgrunnsstoff
* Valle kommune
* Om talemålet i Valle og Hylestad (Valle Mållag)
* Historiske arkiv etter Valle kommune
Anguo

**Anguo**, med tilnamnet 'Medisinhovudstaden' (藥都), er ein kinesisk by som høyrer inn under Baodingprefekturet i Hebeiprovinsen. Han ligg 190 km sør for Beijing, under 100&nbsp;km sør for Shijiazhuang, og 200&nbsp;km aust for Tianjin. Offisielt innbyggjartal er 370&nbsp;000.

Byen har lenge vore eit senter for tradisjonell kinesisk medisin. Han har eit verna tempel til den kinesiske medisinguden (藥王廟) som blei til rundt år 100. Han er òg eit viktig produksjons- og handelssenter for urter, og eksporter om lag 25 million kg av slike urter årleg.

I førmoderne tid hadde byen namnet **Qizhou** (祁州). I 1991 fekk Anguo bystatus. Han styrer 20 småbyar i eit område på 486&nbsp;km², med sentrale Yaocheng (药城: Yàochéng) som den viktigaste.

Den kinesiske skodespelforfattaren Guan Hanqing, som verka på 1200- og 1300-talet, kom frå Anguo.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anguo|Anguo]]» frå ,  den 20. februar 2005.*
År 0

:*Sjå òg [[0|talet 0]].*

Det finst ikkje noko «**år 0**» i vår tidsrekning. Ho gjekk rett frå år 1&nbsp;fvt. (år 1 f.&nbsp;Kr.) til år 1 (år 1 e.&nbsp;Kr.).

Dette har ingenting med fråveret av talet 0 i romartal å gjera; Ein kjende godt til talet 0 i Europa på den tida den kristne kalenderen først blei brukt om årstal før Kristi fødsel (det var i verket *Ecclesiastical History of the English People* i 731). Men *år* er ikkje *punkt* på ei tidsline, dei er *intervall*. År 1 er det første intervallet etter starten på tidsrekninga, år 2 er det andre intervallet. Det første intervallet *før* starten på tidsrekninga er år -1, eller år 1 fvt.. (Det gjev ikkje meining å snakka om «det nullte intervallet».)
Birkenes kommune

**Birkenes** er ein kommune i Agder fylke. Birkenes kommune i noverande form kom til i 1967 då kommunane Birkenes, Herefoss og Vegusdal vart slegne saman.

Kommunen grensar til Kristiansand, Vennesla, Iveland, Evje og Hornnes, Åmli. Froland, Grimstad og Lillesand. Sørlandsbanen går gjennom kommunen over ei strekning på 40 kilometer, mellom anna forbi Herefoss stasjon. 

Frå utkikkspunktet Liraasen mellom Steinsland og Rosseleand kan ein sjå ned til havet ved Kristiansand på klare dagar. I tillegg kan ein sjå byen Kristiansand, Danskebåten, fyrtårn, fly som lettar, med meir. Punktet har over 2 mils utkikk i luftlinje.

## Bakgrunnsstoff
* Birkenes kommune
Postnummer

Eit **postnummer** er eit firesifra nummer, knytt til ein einskild poststad (til dømes eit postkontor eller ein post i butikk-filial). Kvar poststad har eit eige poststempel med postnummeret og poststaden som trykk.

Postnummer er i bruk i mange land for å letta postgangen. I Noreg vart systemet med postnummer innført 18. mars 1968 for å gjera automatisk postsortering mogleg.
## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
* Oversikt over alle gyldige postnummer
* Postmuseet sin database over poststadar i Noreg gjennom historia
Stalinisme

**Stalinisme** er ei nemning på den forma av «realsosialisme» som Josef Stalin gjekk inn for og praktiserte. Det råder delte meiningar om kva tid stalinismen tok slutt som styreform i Sovjetunionen eit standpunkt er at det skjedde i og med Khrusjtjovs «hemmelege tale» ved den tjuande partikongressen i 1956, medan andre hevdar at stalinismen opphøyrde først i og med perestrojka og Mikhail Gorbatsjov. 

Sjølv fann Stalin opp omgrepet marxismen-leninismen. Omgrepet stalinisme vart først bruka av Lazar Kaganovitsj, Stalin sin nestkommanderande på byrjinga av 1930-talet. I dag blir ordet «stalinisme» ofte bruka som skjellsord for alle typar av autoritær sosialisme. Særskilt trotskistar brukar omgrepet om tradisjonelle kommunistiske rørsler.

Stalin sa seg å vere inspirert av marxismen og leninismen, men visse borgarlege og sosialistiske debattørar hevdar at Stalin sin «realsosialisme» meir kan samanliknast med fascisme enn sosialisme. 

Kjenneteikn på det ein kallar stalinisme er mellom anna eittpartistat, persondyrking, byråkratisk sentralisme, altså ei sterk sentralisering av makt, og brutal undertrykking av kritikarar og politiske motstandarar.

Stalin sin versjon av kommunisme har påverka og inspirert blant anna Raude Khmer og Mao Zedong. Stalin sitt portrett hang i Kina attmed Karl Marx, Friedrich Engels og Vladimir Lenin til langt inn på 60-talet. Marx, Engels, Lenin, Stalin og Mao har tidlegare vorte kalla *dei fem store*, eit omgrep som er mindre i bruk i dag.

**Kjelder:** Svensk wikipedia, art. stalinism.
Enebakk kommune

**Enebakk** er ein kommune i Akershus fylke. Kommunen grensar til Rælingen, Lørenskog, Oslo, Nordre Follo og Indre Østfold. Enebakk kyrkje er ei praktfull mellomalderkyrkje.

## Folk frå Enebakk
*Jens Bjørneboe, forfattar, flytta til Ekebergdalen i 1962
## Galleri

Enebakk kirke - 1.JPG|Enebakk kyrkje
Vangen skistue.jpg|Vangen, eit populært turmål


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Enebakk kommune (Offisiell nettstad)
Aldehyd

Eit **aldehyd** er ei organisk sambinding der eit dobbeltbunde oksygenatom i enden av ei karbonkjede utgjer den funksjonelle gruppa. Dei systematiske namna til aldehyd vert danna ved å leggja endinga *-al* til namnet på det tilsvarande alkanet.

Aldehyd vert danna ved ufullstendig forbrenning av alkoholar, der hydroksylgruppa -OH vert oksidert til ketogruppa =O. (Namnet *aldehyd* kan tyda *dehydrogenert alkohol*.) Vidare oksidasjon av eit aldehyd gjev ei organisk syre.

Dei enklaste aldehyda er metanal og etanal. Desse kan dannast i kroppen som nedbrytingsprodukt av metanol og etanol.

## Døme på aldehyd
* Metanal eller formaldehyd
* Etanal eller acetaldehyd
* Propanal

## Sjå òg
* Keton
Lime

**Lime** (uttala [lajm]) eller **limett** *(Citrus aurantifolia)* er ei rund sitrusfrukt med gulgrønt skal. 

## Planten
Limett-treet kan bli opptil 5 meter høgt og får små kvite blomar som dei grøne limettfruktene utviklar seg frå. Fruktene har ein diameter på rundt 5 centimeter.

## Bruk av limett
Frukta inneheld mykje C-vitamin. Ho har ein skarp syrleg smak som gjer seg godt i dressingar og andre tilleggsrettar. Limett kan syltast, smaksetta alkoholdrikkar som tequila, øl, margarita, mojito og Cuba libre eller pressast til utvatna jus.

Limett blir òg brukt i parfyme, aromaterapiprodukt og hudpleieprodukt.

## Sjå òg
* Limey
* Sitron

## Bakgrunnsstoff
Ulsteinvik

**Ulsteinvik** er administrasjonssenteret i Ulstein kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke, ein by og ein tettstad med 5 376 innbyggjarar per 1.1.2015. Den nærliggande tettstaden Sundgot (972 innbyggjarar) vart skilt ut frå Ulsteinvik i 2015. Ulsteinvik vart by i 2000 etter vedtak i kommunestyret.

Ulsteinvik er eit handlesenter og eit industrielt senter.  Han er særleg kjend for skipsbyggingsindustri, som Ulstein Verft AS, Rolls Royce Marine AS og Kleven Maritime AS.

Avisa Vikebladet Vestposten kjem ut i Ulsteinvik. Byen har 5 daglegvarebutikkar: Coop Mega, Bunnpris, Rema 1000, Kiwi og Spar. Byen har to kjøpesentre: Amfi Ulsteinvik og Blåhuset. 

## Sjå òg
*Tettstader i Møre og Romsdal
Fet kommune

**Fet** var ein norsk kommune i Akershus fylke. Kommunen grensa mot Skedsmo og Sørum i nord, Aurskog-Høland i aust og mot Trøgstad i sør. Den 1. januar 2020 vart Fet slegen saman med Sørum og Skedsmo kommunar til nye Lillestrøm kommune. 

Dei viktigaste næringsvegane i kommunen var jordbruk, skogbruk og industri. Mange innbyggjarar hadde arbeid utanfor kommunen.

Ved utløpet til Glomma i innsjøen Øyeren ligg Fetsund Lenser. Tømmer frå skogane langs Glomma vart bunta saman og frakta med båtar til dei mange sagbruka langs Øyeren og i Lillestrøm. Lensene og området kring er teke vare på som museum, og framstår i dag som eit kulturminne og turområde. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Fet kommune (Offisiell nettstad)
* Fetsund Lenser
Ås kommune

**Ås** er ein kommune i Akershus fylke. Kommunen grensar til Vestby, Frogn, Nordre Follo og Indre Østfold. Administrasjonssentrum for kommunen er Ås. Andre tettstadar er Kroer og Vinterbro. Ås kommune er heimkommunen til eine delen av Noregs miljø- og biovitskaplege universitet (NMBU, tidlegare UMB og tidlegare Noregs Landbrukshøgskule), medan hin delen ligg på Adamstua i Oslo. I kommunen ligg òg den mest kjende moroparken i Noreg - Tusenfryd.

Kommunen har namn etter den låge åsen kyrkja der står på.

Kommunevåpenet viser tre spissruter i sølv, 2–1, på raud bakgrunn. Det viser til arkeologiske funn i kommunen.

Ås har hatt uendra grenser sidan 1838 bortsett frå ei mindre grensejustering mot Frogn i 1969. Kommunen strekkjer seg frå austsida av indre delen av Bunnefjorden  og søraustover til Østfold fylke og Hobøl. Kommunen har tre sokn: Kroer, Ås og Nordby.

Det finst  sju barneskular og to ungdomsskular i Ås. I tillegg huser kommunen den største vidåregåande skulen i Akershus fylke, Ås vidaregåande.

## Bakgrunnsstoff
*Ås kommune  (Offisiell nettstad)

## Kjelder

*Thorsnæs, Geir & Askheim, Svein. Ås (22. juli 2013), *Store norske leksikon*. Henta 3. januar 2014.
*«Fakta om Ås kommune» , as.kommune.no. Henta 3. januar 2014.
Kommunistische Partei Deutschlands

**Kommunistische Partei Deutschlands** (KPD) var eit politisk parti i Tyskland som vart oppretta 1. januar 1919. Det vart skipa mellom anna av Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg, som vart avretta under spartakistopprøret i Berlin. På 20-talet vart KPD eit masseparti, og fekk heile 100 mandatar i den tyske Riksdagen. I 1933 vart partiet forbode av nazi-regimet. Partileiinga fungerte vidare frå eksil i Sovjetunionen. I 1945 vende dei tilbake til Tyskland. I den sovjetiske okkupasjonssona vart partiet i 1946 slått saman med SPD til Tysklands sosialistiske einskapsparti (SED). I den vestlege okkupasjonssona deltok KPD i det første forbundsdagsvalet i 1949 og vart vald inn i Forbundsdagen. Av dei andre partia vart KPD sett som medskuldig i Weimar-republikken sin undergang og forfatningsfiendtleg, og det vart forbode i 1956.

## Kjelder
Vestby kommune

**Vestby** er ein kommune i Akershus fylke. Kommunen ligg i regionen Follo sør i Akershus. Han grensar til Moss, Indre Østfold, Våler, Ås og Frogn kommunar. Dei viktigaste tettstadane er Vestby, Son, Hølen, Hvitsten og Garder.

Hølen vart innlemma i kommunen i 1943. Vedtaket vart stadfesta etter at okkupasjonen under den andre verdskrigen tok slutt. Vedtak frå krigsåra var i utgangspunktet rekna for å vera ugyldige. Son vart lagt til Vestby i 1965. I ei folkerøysting før for kommunesamanslåinga var det stort fleirtal mot samanslåing mellom innbyggjarane i Son. Folkerøystinga vart til slutt ikkje teke omsyn til.

### Kjende personar frå Vestby kommune
* Johan Herman Wessel, avdød forfattar
* Caspar Wessel (1745-1818), matematikar
* Svend Wam, avdød filmregissør 
* Heidi Marie Kriznik (f. 1970), forfattar, voks opp i Vestby, fødd i Oslo
* Siren Sundby, siglar
* Bård Vegar Solhjell, politikar og statsråd

## Bakgrunnsstoff
* Vestby kommune (Offisiell nettstad)
Æser

**Æsene**, eintal **ås** (norrønt *áss*, *æsir*) var gudeslekta dei fleste av dei norrøne gudane høyrde til. Åsgard fekk namn etter dei. Gudinnene mellom æsene vart kalla åsynjer. Dyrking av æsene kallar me åsatru.

Odin var konge over æsene, men Tor var truleg den som var mest dyrka av folket. Det finst mange spanande og morosame forteljingar om Tor, medan Odin gjerne vert skildra i dikt som ein forkledd vandringsmann som sit på eller søker kunnskap.

Æsene laut slåst med vanene, som var ei anna gruppe gudar. Dette kan minna om kampen til dei olympiske gudane mot titanane i gresk mytologi. Dei to gudetradisjonane har òg mange andre likskapar.
Tonstad

**Tonstad** er ein tettstad og administrasjonssenter i Sirdal kommune med . Tettstaden ligg i den nordre enden av Sirdalsvatnet, om lag 57 kilometer nord for Flekkefjord og 55 kilometer nordaust for Egersund, om lag ein times køyring frå begge byane med bil

Administrasjonen til kraftselskapet Sira-Kvina kraftselskap ligg på Tonstad. Staden har småindustri, mellom anna sagbruk. Bjørnestad Skisenter ligg 8 kilometer vest for tettstaden. Skiskyttaranlegget Feed er brukt av både skiskyttarar og langrennsløparar på Sirdal vgs.

Tonstad var mellom 1903 og 1960 del av den tidlegare kommunen Tonstad.

## Sjå òg
* Tettstader i Agder

## Kjelder

*
* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Vest-Agder»
Ås

Ein **ås** er eit høgdedrag eller morene, oftast under skoggrensa, som skil seg frå fjell ved at han ikkje er særleg høg eller bratt. Åsar kan vera skogkledde, grasdekte eller berre.

Ein spesiell type danna av lausmassar avsett under isavsmeltinga etter den siste istida vert kalla esker. 

## Sjå òg
* Aasen og Åsen

## Kjelder
Ullensaker kommune

**Ullensaker** er ein kommune i Akershus fylke. Kommunen grensar i nord til Eidsvoll kommune, i aust til Nes, i sør til Lillestrøm, og i vest til Gjerdrum og Nannestad.

Skulpturen Keplerstjernen ligg i Ullensaker.

## Geografi

Ullensaker omfattar dei sentrale delane av Romerikssletta mellom Mjøsa og Øyeren. Elva Leira danner vestgrensa, mens østgrensa følger stort sett Rømua. Begge grenseelvene er bielver til Glomma.

Trandumskogen ligg i Ullensaker.

## Folk frå Ullensaker
* Niels Jacob Laache (1831-1892), biskop
* Carl Norbeck (1867-1939), brytar og sirkusdrivar

## Venskapskommune
* Odsherred

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ullensaker kommune (Offisiell nettstad)
Sørum kommune

**Sørum kommune** var ein kommune i Akershus fylke. Kommunen låg på Romerike, på begge sider av Glomma, og grensa i nord til Ullensaker, i aust til Nes og Aurskog-Høland, i sør til Fet og i vest til Gjerdrum og Skedsmo. Administrasjonssenteret i Sørum kommune var Sørumsand.

Kommunen vart oppretta i 1963 da dei tidlegare kommunane Sørum og Blaker vart slått saman. Den 1. januar 2020 var kommunen slege saman med Fet og Skedsmo kommunar til nye Lillestrøm kommune.

Namnet Sørum kjem av norrønt suðr (sør) og heim. Kommunevåpenet vart godkjent i 1981 og har ei raud rose med fem kronblad mot ein gull bakgrunn. Motivet er basert på det gamle adelsvåpenet til Sudreimsætta.

## Næringsliv

Jordbruksarealet og husdyrholdet var det største blant kommunane på Nedre Romerike. Jordbruket har vore viktig vest for Glomma der anslagsvis 40 % av arealet er dyrka mark. Korndyrking og storfehald var dei viktigaste driftsformene. Det kuperte landskapet vest for Glomma skapte tidlegare problem for mekaniseringa av jordbruket, og store areal er derfor planert ut. Industrien er dominert av verkstadindustri og kjemisk industri. Det er kraftstasjonar i Rånåfoss og Bingsfoss, begge i Glomma.

## Samferdsel
I nordvest går E6 gjennom kommunen. Fylkesveg 171 (Frogner–Sørumsand–Aurskog) knyter kommunen med E6 til Lillestrøm og Oslo. Det er fylkesvegar på begge sider av Glomma til Nes (fylkesveg 173 og 175), og på austsida til Fet (fylkesveg 172). Heilt i sør går fylkesveg 170 Fetsund–Bjørkelangen, bygd som kompensasjon for Aurskog-Hølandsbanen (Sørumsand–Skulerud) som vart lagt ned i 1960. Det er bruer over Glomma ved Bingsfoss og Rånåsfoss. Hovedbanen og Gardermobanen frå 1998 går gjennom kommunen i nordvest. Kongsvingerbanen følgjer austsida av Glomma.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Sørum kommune (Offisiell nettstad)
* Opplev Sørum – Nyhende og opplevingar frå Sørum kommune
Ski kommune

**Ski** var ein kommune i Akershus fylke. Kommunen grensa til Oppegård og Oslo kommune i nord, Enebakk og Hobøl i aust, Ås i sør og mot Frogn i vest. Den 1. januar 2020 vart kommunen slegen saman med Oppegård kommune til Nordre Follo kommune. 

Ski var òg namnet på administrasjonssenteret i kommunen. Ski fekk sommaren 2004 bystatus, og er eit knutepunkt for jarnbanen i Oslo-området. Ski er regionsenter for Follo-området.

Namnet «Ski» kjem frå den gamle forma Skeidi. Skeidi er igjen ei avleiing av ordet *skeid*, som tyder ein stad der ein held kappløp eller kappriding. Ski kommune har hestehovud i sitt kommunemerke.

Kommunen omfatta tettstadane Ski (om lag 12000 innbyggjarar), Langhus (15000), Kråkstad (2000) og Siggerud (1000). 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Ski kommune  (Offisiell nettstad)
Skedsmo kommune

**Skedsmo** var ein norsk kommune i Akershus fylke. Kommunen grensa mot Nittedal, Gjerdrum og Ullensaker i nord, Sørum og Fet i aust, Rælingen og Lørenskog i sør og mot Oslo kommune i vest. 

I Skedsmo fann ein byen Lillestrøm. Andre større stader i kommunen var Skjetten, Strømmen, Skedsmokorset og Kjeller. Alle desse stadene, inkludert Lillestrøm, er funksjonelt del av Oslo by. Tettstaden Leirsund, aust i kommunen, strekker seg inn i nabokommunen Sørum.

Den 1. januar 2020 var Skedsmo slegen saman med Fet og Sørum kommunar til nye Lillestrøm kommune.

## Næringsliv

Handel var ei hovudnæring i kommunen, med store handelsstader som Strømmen storsenter, Norges Varemesse og Exporama på Hellerudsletta. På Kjeller er lokalisert eit større forskningsmiljø. Høgskolen i Akershus og Kunnskapsbyen Lillestrøm driv med utdanning og utvikling på ei rekke område.

## Kjende personar frå Skedsmo kommune
* Andreas Hamnes (1941-) ordførar 
* Trygve Haavelmo (1911-1999), økonom, nobelprisvinnar
* Arild Andersen (1945-), jazzmusikar
* Tom Lund (1950-), fotballsspelar
* Aksel Lund Svindal (1982-), alpinist

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Skedsmo kommune  (Offisiell nettstad)
Rælingen kommune

**Rælingen** er ein kommune i Akershus fylke. I nord grensar kommunen mot Lillestrøm, i sør mot Enebakk og i vest mot Lørenskog. Innsjøen Øyeren ligg i aust. Kommunesenteret i Rælingen er Fjerdingby, der rådhuset i kommunen ligg.

Kommunevåpenet er ein gul høygaffel på grøn botn. Gaffelen har tre tenner, som symboliserer dei tre elvane Nitelva, Leira og Glomma. Elvane renn ut i innsjøen Øyeren i kommunen.

## Bakgrunnsstoff
* Rælingen kommune (Offisiell nettstad)
Oppegård kommune

**Oppegård** var ein kommune i Akershus fylke. Kommunen låg på austsida av Bunnefjorden, ein arm av Oslofjorden, og grensa i nord til Oslo, i vest til Ski, i sør til Ås og i vest til Nesodden kommune. Viktige tettstader var Oppegård, Svartskog og Kolbotn.

## Geografi

Den lange, nord-sørgåande Gjersjøen delte kommunen i to. 

Østfoldbanen har frå gammalt av vore livsnerva i Oppegård. Han har desse stoppestadane i kommunen:
Kolbotn, Solbråtan, Myrvoll, Greverud og Oppegård.

## Næringsliv
Fleire store verksemder har etablert seg med kontor i kommunen, mellom anna IBM, Norgesbuss, Kodak, Volvo/Ford, DFDS Transport og Jernia.

## Historie
Oppegård var del av Nesodden fram til 1915, då han blei skild ut som eige herad. Kommunevåpenet har 17 trekantar som står for dei ulike gardane i kommunen: Oppegård,
Grønmo, Bålerud, Sjødal, Ormerud, Li, Kullebunden, Ekornrud, Greverud, Sætre, Kurud, Dal, Vasbunden, Hvitebjørn og Fløisbonn.

Den 1. januar 2020 var kommunen slegen saman med Ski kommune til Nordre Follo kommune.

## Kjende Oppegårdfolk
* Jan Petersen, politikar
* Roald Amundsen budde på Svartskog.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Oppegård kommune (Offisiell nettstad)
Nittedal kommune

**Nittedal** er ein kommune i Akershus fylke. Kommunen grensar i nord til Lunner og til Nannestad, i aust til Gjerdrum, i søraust til Lillestrøm og i sør og vest til Oslo.

Nittedal kommune har ikkje éin stor tettstad som mange andre kommunar, men mange mindre. Hagan er den største av desse tettstadene og ligg i sør like ved bygrensa til Oslo. Rotnes ligg i midtre del av kommunen. I nordlege delar av kommunen, som òg blir kalla Hakadal, er Åneby den største av fleire små tettstader.

## Namn

Namnet «Nittedal» kjem av norrønt *Nitjudalr*. Etterleddet *dalr* tyder 'dal', medan forleddet *Nitju* er genitiv singularis av *Nitja*, som er det gamle namnet på Nittelva. Det er uvisst kva *Nitja* tyder. Moderne skriftbasert uttale er [²nitedɑːɽ] eller [²nitedɑːɳ], men tradisjonell uttale er [²nedɑɳ].

## Geologi
Nittedal høyrer til Oslofeltet. Spesielt kjent er Nittedalskalderaen, som er restane etter vulkansk aktivitet i permtida.

## Kjende nittedølar
* Bente Skari, skiløpar med VM- og OL-gull.
* Alf Prøysen, visesongar og kunstnar som vart nittedøl i 1948
* Jarle Bernhoft, vokalist og gitarist, frontfigur for rockegruppa Span
* Borghild Rud (1910&ndash;1999), kunstnar og illustratør
* Søstrene Bjørklund, fire populærartistar i 1950-åra
* Harald Sohlberg (1869&ndash;1935), kunstmålar
* Tommy Rustad, rallyførar som har vunne internasjonale billøp
* Odd Martinsen, skiløpar med gullmedaljar frå VM og OL, far til Bente Skari
* Hanne Staff, orienteringsløpar som vann VM
* Lena Boysen, har vunne 14 VM, 13 EM og 20 NM i hundekjøring
* Marianne Pettersen, landslagsspelar i fotball med gull i VM 1995, bronse i OL 1996 og gull i OL 2000
* Terje Thorslund, spydkastar med bronse i EM 1974
* Solveig Kristansen Aaseby, europa- og verdsmeister i einspann hundekjøring 1990
* Terje Pedersen, tidlegare verdsmeister i spydkast (1964)

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Nittedal kommune (Offisiell nettstad)
* Nittedalsporten
Georg III av Storbritannia

**Georg III av Storbritannia** () var konge av 
kongeriket Storbritannia og kongeriket Irland frå 1760 til 1801 og deretter konge av Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland. I tillegg var han hertug av Braunschweig-Lüneburg og dermed tysk kurfyrste. Frå 1814 var han konge av Hannover.

Georg III høyrde til det tyske fyrstehuset Hannover, ei grein av welfarane, og nedstamma mellom anna frå Heinrich der Löwe. Han var son av Fredrik Ludvig av Hannover og Auguste av Sachsen-Gotha. Den 8. september 1761 gifta han seg med Charlotte av Mecklenburg-Strelitz. Dei fekk 15 born, mellom anna den seinare kong Georg IV av Storbritannia.

Han tapte den amerikanske sjølvstendekrigen mot den nordamerikanske kolonien, som reiv seg laust og vart til USA. Han engasjerte seg i samarbeid med Preussen og Russland mot Napoleon Bonaparte sitt Frankrike.

## Barn
* Georg IV av Storbritannia, 1762-1830
* Fredrik, hertug av York og Albany, 1763-1827
* Vilhelm IV av Storbritannia, 1765-1837
* Charlotte av Storbritannia, 1766-1828
* Edvard, hertug av Kent og Strathearn, 1767-1820 
* Augusta Sophia av Storbritannia, 1768-1840
* Elizabeth av Storbritannia, 1770-1840
* Ernst August I av Hannover, 1771-1851
* Augustus Frederick, hertug av Sussex, 1773-1843
* Adolphus, hertug av Cambridge, 1774-1850
* Mary, hertuginne av Gloucester og Edinburgh, 1776-1857
* Sophia av Storbritannia, 1777-1848
* Octavius, 1779-1783
* Alfred, 1780-1782
* Amelia av Storbritannia, 1783-1810

## Sjå òg
* Den amerikanske revolusjonen

## Bakgrunnsstoff
Sophie Gengembre Anderson

**Sophie Gengembre Anderson** () var ein fransk-britisk målar på 1800-talet. Ho vert rekna til prerafaelittane, og spesialiserte seg på sjangerbilete av barn og kvinner, typisk i landlege omgjevnader. 

Gengembre Anderson var fødd i Paris i Frankrike med engelsk mor og fransk far, arkitekten Charles Gengembre. I unge år studerte ho portrettmåleri hos Charles von Steuben i Paris.

Då februarrevolusjonen braut ut i 1848 flytta ho med familien sin til Cincinnati i USA. Der gifta ho seg med den britiske kunstnaren Walter Anderson, ein annan prerafaelitt. Dei to drog tilbake til England i 1854. Året etter stilte målarinna ut sitt første bilete i Royal Academy of Arts.

Anderson var ein dyktig målar som særleg kunne få fram lyseffektar og faldar i klede. Ho måla både portrett og landskap, men valde særleg born som modellar. Ho måla til dømes fleire italienske bondeborn som ho møtte på Capri.

Sophie Gengembre Anderson døydde i Falmouth i England.

## Galleri

SophieAndersonBirdsong.jpg|*Kvinner som lyttar til fuglesong*
Fil:Anderson Sophie The Time Of The Lilacs.jpg|*Syrintida*
Fil:Anderson Sophie Portrait Of Young Girl.jpg|*Portrett av ei ung jente*
Fil:Anderson Sophie Young Girl Fixing Her Hair.jpg|*Ung jente som ordnar håret*
Fil:SophieAndersonTheHeadOfANymph.jpg|*Hovudet til ei nymfe*
Fil:SophieAnderson_TheTurtleDoveSmall.jpg|*Turteldua*
Fil:Anderson Sophie Shepherd Piper 1881.jpg|*Gjeterfløytist* (1881)
Fil:SophieAndersonTakethefairfaceofWoman.jpg|*Take the fair face of Woman*
Fil:Sophie_Anderson_Elaineor_(The_Lily_Maid_of_Astolat)_1870.jpg|*Elaineor av Astolat*
Fil:Anderson Sophie Christmas Time Heres The Gobbler.jpg|*Christmas Time -- "Here's the Gobbler!"*
Fil:Anderson Sophie Ready For The Ball.jpg|*Klar til ballet*
Carl Larsson

**Carl Larsson** () var ein svensk kunstmålar og heiminnreiar.

Larsson var fødd i Stockholm og voks opp i ein fattig familie, men då han var 13 oppmuntra læraren hans guten om å søka seg til Konstakademien. For å betala for dette og forsørga seg sjølv måtte han arbeida, mellom anna som retusjør for ein fotograf, samstundes som han studerte. 

I 1877 hadde han spara nok pengar til å kunne dra til Paris, målarhovudstaden, som han vende tilbake til i 1880. Sommaren 1881 vitja han kunstnarkolonien Grèz-sur-Loing nær Fontainebleu der han byrja å måla akvarellar av naturen rundt seg. Deretter såg han etter motiv i nærleiken sin, til dømes kona Karin Larsson-Bergöö og den nyfødde dottera deira i *Ateljéidyll*.

Larsson vann tevlinga om å dekorera det svenske nasjonalmuseet i 1891, og måla fresker på dei seks veggane, mellom anna *[[Gustaf Wasa]]s intåg i Stockholm Midsommarafton 1523* og *[[Gustav II Adolf]] landstiger i Tyskland*. Seinare dekorerte han mellom anna òg det nye Operahuset og Kungliga dramaten.

Familien flytta til Sundborn i 1888, til eit hus far til Karin hadde gjeve dei, og som paret innreidde på kunstnerisk vis. Larsson tok til å måla familielivet igjen, og kona, Suzanne, Lisbeth, Kersti og resten av dei åtte barna er å sjå i talrike daglegdagse situasjonar. Desse blei samla i firfargeverket *Ett hem i Dalarne* (1897) som kom ut i store opplag og påverka både innreiing og handverk i Sverige.

Carl Larsson døydde i Falun.

### Kjende måleri
* 1883 - *I köksträdgården*
* 1883 - *Gubben och nyplanteringen*
* 1884 - *Lilla Suzanne*
* 1886 - *Friluftsmålaren*
* 1888-89 - *Rokoko-Renässans-Nutida konst*
* 1890-1891 - *Svenska kvinnan genom seklen*
* 1905 - *Potatisplockning*
* 1908 - *[[Selma Lagerlöf]]*
* 1891-1908 - *Gustaf Wasas intåg i Stockholm Midsommarafton 1523*
* 1910-1915 - *Midvinterblot*

### Bibliografi

* 1895 - *De mina. Gammalt krafs av C.L.*
* 1899 - *Ett hem*
* 1902 - *Larssons*
* 1906 - *Spadarvet. Mitt lilla lantbruk.*
* 1910 - *Åt solsidan*
* 1913 - *Andras barn*
* 1931 - *Jag* (självbiografi)

## Sjå òg
* Bergööska huset
* Carl Larssongården
* Galleri över Carl Larssons målningar
* Sundborn

## Bakgrunnsstoff

* Carl Larsson nettstad 
* Carl Larsson 
* Carl Larsson Gallery
Gadd

Ein **gadd** er eit tre, oftast furu, med avbroten topp som er uttørka på rot. Gaddar med tvinna og forvridd form blir gjerne kalla snaragadd på Nordmøre. Ein spesielt uttørka gadd med ekstra lite bark att blir gjerne kalla tørrgadd på Nordmøre.
Forsvarets medalje for falne og såra i strid

**Forsvaret sin medalje for falne og såra i strid** vert delt ut av Forsvarssjefen. Den vart innstifta 1. januar 2005, men er gjeldande frå 1. januar 2004. Medaljen vert delt ut til norsk militært personell eller sivilt personell under militær kommando som har vorte såra eller drepne i kamphandlingar, og som må ha vore årsaka av ein av partane i ei konflikt. Medaljen vert delt ut post mortem til næraste pårørande etter personell som har vorte drepne i kamphandlingar eller som har mista livet på grunn av skader årsaka av ein av partane i konflikten. Dersom ein person vert dekorert fleire gonger, berast medaljen med ei forsølva stjerne.

Medaljen er forma som ein kross omgitt av ein krans. Den er i to variantar, ein for såra og ein for falne. Advers: Medaljen for såra har ein purpurfarga kross med eit opphøgd, nedoverpeikande og brote sverd i gylt metall. Kransen er i gylt metall og ligg bak krossen. Medaljen for falne har same utforming, men med svart kross. Revers: Medaljen har påskrifta «FOR LAND OG FOLK» og i tillegg namnet på mottakaren gravert inn på ei horisontal stripe. Medaljen skal berast i eit raudt band med to loddrette striper i svart for falne og i purpur for såra.

Det har ikkje tidlegare vore ein liknande medalje i Noreg.

## Bakgrunnsstoff
Statuttar
Avstalinisering

**Avstalinisering** er nemninga som har vore bruka for den endringsprosessen som skjedde i det sovjetiske samfunnet i åra etter diktatoren Josef Stalin døydde i 1953. 

Straks Stalin var daud, blei det gitt amnesti til mange politiske fangar, straffelova blei handheva på ein mildare måte og matvareprisane sette ned. 

I samband med den 20. partikongressen til Det sovjetiske kommunistpartiet i 1956 tok så førstesekretær Nikita Khrusjtsjov eit kraftig oppgjer i ein historisk tale: Stalin hadde skaffa seg eineveldig makt og heva seg over partiet og lovene, fremja ei grotesk persondyrking, drive ein terrorkampanje som ramma mange uskuldige og ærlege kommunistar gjennom dei falske «Moskvaprosessane», drive kollektiv avstraffing gjennom å tvangsflytte heile folkeslag.

Khrustsjov avgrensar seg likevel til ein kritikk av personen Stalin, han prøver ikkje å analysere dei samfunnsmessige årsakene til stalinismen. Det ville nok ha trødd for mange i parti- og statsbyråkratiet for nær, og ville vore som å innrømme at Stalins rival frå 1920-åra, Lev Trotskij, hadde hatt rett. Khrusjtsjov sjølv hadde jo vore stalinist i si tid. 

Talen var ikkje offentleg, men innhaldet blei likevel raskt kjent, både i Sovjetunionen og i utlandet.

I dei sovjetdominerte landa i Aust-Europa førte oppgjeret i Moskva til at mange fekk von om betre og friare tilhøve, og det braut ut folkelege oppreistar i Polen og Ungarn. I Polen fekk kommunistpartiet ny leiing, med den moderate Gomulka i brodden, og ting roa seg. I Ungarn fekk partiet au ny leiar, men Imre Nagy greidde ikkje å kontrollere situasjonen, det blei kravd utmelding av Warszawapakta, og det enda i harde kampar mellom ungarske patriotar og sovjetiske soldatar og mykje blodspille. Den sovjetinnsette Janos Kadar viste seg likevel på litt sikt å vere ein svært moderat kommunist, som skapte den avslappa «gulasj-kommunismen».

Uroa i Aust-Europa førte til eit forsøk frå meir stalinistiske krefter på å avsetje Khrustsjov, men det lykkast ikkje. Avstaliniseringa heldt fram, med fleire omfattande amnesti for politiske fangar, reduksjon av dei enorme sosiale skilnadene frå Stalin-tida, sosiale tiltak som betre pensjonar og meir bustadbygging og sist men ikkje minst avskaffing av dei brutale arbeidslivslovene. 

På den 22. partikongressen i 1961 kom Khrusjtsjov med klar fordømming av Stalin i ein open tale. No blei liket av diktatoren fjerna frå Lenin si side i mausoleet på Den Raude Plassen, statuar av han fjerna i heile Austblokka, byar og gater omdøypte.

Khrusjtsjov blei nedstemt og måtte gå frå makta som førstesekretær og statsminister i 1964. Men på dei vel ti åra sidan Stalin døydde, hadde mykje endra seg. Frykta prega ikkje lenger samfunnet, og levestandarden for vanlege folk var monaleg betra. 
 
Berre i Kina og Albania blei Stalin framleis dyrka som ein helt.
ABC

**ABC** er dei tre første bokstavane i det latinske alfabetet og har derfor vore eit namn på mange bøker som underviste i lesing etter ABC-metoden, sjå abc.

Det er òg ei forkorting som har fleire tydingar:

* ABC-Atomic, Biological, Chemical, sjå ABC-våpen
* American Broadcasting Company - eit kringkastingsselskap i Sambandsstatane
* ABC Bank - ein tidlegare norsk bank, er i dag ein del av DNB Nor
* Asahi Broadcasting Corporation - eit kringkastingsselskap i Osaka i Japan
* Associated British Corporation - eit tidlegare britisk kringkastingsselskap
* Australian Broadcasting Corporation - eit kringkastingsselskap i Australia
* Programmeringsspråket ABC
* «Songen ABC» av The Jackson 5 frå 1970.
ABM

:*Denne artikkelen handlar om [[missil]]ar. ABM er òg ei forkorting for Arkiv, Bibliotek og Museum. Sjå òg [[ABM-utvikling]]*

**ABM** er ei militær forkorting som står for det engelske uttrykkjet anti-ballistic missile. På norsk vert det rakettvernmissil. Dette er eit system der ein nyttar små rakettar til å skyte ned større, angripande rakettar. Ofte vert det integrerte varslingssystemet for innkomande rakettar rekna inn under dette uttrykkjet. ABM er ein grunnleggjande komponent i rakettvernskjoldet som USA held på å byggje ut.
Nora Gulbrandsen

**Nora Gulbrandsen** () var ein norsk formgjevar og brukskunstnar, fødd i Kristiania (Oslo).

## Utdanning
Gulbrandsen var utdanna frå Statens håndverks- og kunstindustriskole. Seinare hadde ho studieopphald ved fleire porselensfabrikkar, mellom anna Sèvres.

## Arbeid
Formgjevaren vart hanka inn rett frå Statens håndverks- og kunstindustriskole til Porsgrunds Porselænsfabrik i 1927, og der dette ho med ei gong i gang med utforming av modellar og dekorar tiltenkt Foreningen Norsk Brukskunst si Landsutstilling i Bergen 1928. Allereie i 1929 vart ho tilsett som sjefsdesignar ved Porsgrund. Etter relativt kort tid hadde ho bytt ut det meste av dei gamle modellane ved fabrikken med sine eigne nyteikna. Ho arbeidde i eit moderne formspråk med tydelege drag av både funksjonalisme og art deco. 

Gulbrandsen slutta ved Porsgrund i 1945. Frå 1946 til 1957 hadde ho eigen keramikkverkstad i Oslo. Gjenstandar derfrå er oftast merkte med *Nora G.* innrissa i glasuren.

Nora Gulbrandsen formgav også smykke for David-Andersen, og ho har formgjeve mellom anna tapetmønster, bokbind og tekstil. Ho utforma også ein serie vinglas for Hadeland glassverk, men denne vart ikkje sett i produksjon.

## Representert ved desse samlingane
Mellom anna:
* Kunstindustrimuseet i Oslo
* Nordenfjeldske kunstindustrimuseum, Trondheim
* Vestlandske kunstindustrimuseum, Bergen
* Victoria and Albert Museum, London

## Bakgrunnsstoff
* Alf Bøe - *Nora Gulbrandsen på Porsgrund* ISBN 82-7003-129-1
* Josef Halvorsen, Kjell Egil Larsen og Harald Bache Bystrøm - «Gammelt Porsgrund» : klenodier verd å eie ISBN 82-992998-2-9
* Red. Widar Halén - *Art deco, funkis, Scandinavian design* ISBN 82-467-0010-3
* Red, Leif Østby et al. - *Norsk Kunstnerleksikon *

## Kjelder
AEW

**AEW** (forkorting for det engelske militære uttrykket *Airborne Early Warning*) er eit system der ein nyttar fly til tidleg varsling av til dømes fiendtleg aktivitet. I den seinare tida har flyprodusentar rundt om i verda jobba mykje med å få fram umanna fly (dronar) til mellom anna dette.
Salvador Allende

**Salvador Allende Gossens** () var folkevald president i  Chile frå 1970 til 1973. Han døydde under militærkuppet 11. september dette året. 

Salvador Allende var lege av utdanning og yrke. Han var ein av grunnleggjarane av Det chilenske sosialistpartiet PS i 1933. 

Partia på venstresida i Chile hadde tradisjonar for å gå saman i breie alliansar. Fleire gonger var Allende felles presidentkandidat for venstresida, og i 1958 var han nær ved å vinne valet. I 1970 greidde han det.

Høgrekreftene i landet, støtta av USA, prøvde å hindre at valvinnaren blei innsett som president.  Dette klarte dei ikkje, men heilt frå starten blei Allende motarbeidd på alle vis, trass i at han var folkevald. 

Allende sitt styre betydde ein aktiv sosialistisk reformpolitikk, slik valprogrammet til venstrealliansen Unidad Popular (Folke-Einskapen) hadde lova veljarane. Høgresida raste, og USA gjekk til kredittboikott og la vanskar i vegen for chilensk kopar-eksport. 

Trass i mange vanskar, gjekk venstresida fram ved valet i mars 1973. Høgresida og USA kunne berre bli kvitt den folkevalde sosialistiske presidenten ved eit kupp. 

Militærkuppet kom den 11. september 1973. Presidentpalasset der Allende og medarbeidarane hans var, blei bomba med fly før det blei angripe med stridsvogner og soldatar. President Allende og hans folk forsvarte seg mot den overlegne fienden i fleire timar, med våpen i hand. Da kampane var over, var Salvador Allende død. Han tok truleg sitt eige liv for ikkje å bli tatt til fange av kuppmakarane. 

Over 3 000 menneske blei drepne under kuppet. Over 30 000 menneske blei torturerte på det grovaste i tida som følgde. Mange måtte flykte til utlandet, over ein kvart million fór i eksil. Alle sosiale reformer frå Allende-tida blei avskaffa, og ein ekstrem nyliberalistisk økonomisk politikk innført. Kuppleiaren, general Augusto Pinochet, innsette seg sjølv som chilensk president.

Salvador Allende var syskenbarn til forfattaren Isabel Allende sin far, og ho har kalla han «onkel» i intervju.

## Bakgrunnsstoff

* salvador-allende.cl - Archivos Salvador Allende frå Partido Socialista de Chile, mykje info på spansk (kastiljansk).
15

År **15** (XV med romartal) var eit normalår i den julianske kalenderen. Det høyrer til 10-åra og det første hundreåret.

## Hendingar

### Utlandet
* Grunnlegginga av Emona (i dag Ljubljana)
* Valerius Gratus blei utnemnd til prefekt av Judeea.
* Germanicus kjempa eit slag mot Arminius i Teutoburgarskogen. Slaget hadde ingne klar sigerherre.
* I Rom gjekk retten til å velja offentlege tenstemenn over frå folket til keisaren og senatet.
* Nikolaus av Damaskus gav ut ein biografi om Augustus.

## Fødde
* 24. september: Vitellus av Romarriket
* 6. november: Agrippina den yngre, romersk keisarinne (eller 16)

## Døde
* Lucius Seius Strabo, romersk praetorianarprefekt