open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sørøya på New Zealand

**Sørøya** er ei av dei to hovudøyene på New Zealand, den andre er Nordøya. Namnet maoriane brukar om Sørøya er *Te Wai [[Pounamu]]*, som tyder ‘Grønsteinsvatnet’ (‘grønstein’ er jade og liknande), eller *Te Waka a Māui*, som tyder ‘båten til Māui’.

På 1800-talet vart Sørøya på somme kart kalla *Middle Island* eller *New Ulster*, og namnet Sørøya eller *New Leinster* vart bruka på øya som i dag heiter Stewart Island/Rakiura.

Sørøya har ei flatevidd på 151 215 km², dette gjer henne til den 12. største øya i verda. Langs vestkysten går fjellkjeda som er kalla Søralpane (*Southern Alps*). Aoraki/Mount Cook er det høgaste fjellet på New Zealand, 3 754 moh.

Sørøya vert ofte skjemtsamt kalla «fastlandet», fordi ho er større enn Nordøya, og fordi ho er den eldste øya i følgje mytologiske forteljingar til māoriane. Nordøya er den mest folkerike, tre av landet sine fire millionar innbyggjarar bur der, Sørøya hyser den fjerde millionen.

## Regionar på Sørøya

* Nelson
* Marlborough
* Tasman
* Otago
* Canterbury
* West Coast
* Southland

## Større og mindre byar på Sørøya

## Geografiske landemerke

## Filminnspelingar
Store delar av fleire kjende filmar er spelte inn på Sørøya, t.d. trilogien *[[Ringenes herre]]* *(The Lord of the Rings)* og i 2005 *[[Legenden om Narnia: Løven, heksa og klesskapet]]* (*The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe*).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Sopwith Camel

**Sopwith Camel** var eit britisk jagarfly frå den fyrste verdskrigen og vart produsert av Sopwith Aviation Company. Flyet vart teken i teneste sommaren 1917 og 5490 eksemplar vart produsert. Det var væpna med to stk. .303 (7,7 mm) Vickers maskingeværer som skaut synkronisert med propellen.

Camel vert rekna for å vera eit av dei beste jagarflya frå den første verdskrigen, men hadde og nokre uheldige eigenskapar. Blant anna. viste det seg å vera vanskeleg for uerfarne pilotar å handtera flyet. Dette var mykje på grunn av at det var laga ustabilt, noko som gav ein føremonn i luftkamp, ettersom flyet dermed kunne skifte retning og rolle mykje snøggare. Desse eigenskapane gjorde den til ein glimrande «dogfighter», men under normal flyging måtte piloten heile tida kompensere for ustabiliteten. Mange fly gjekk tapt på grunn av dette, spesielt under landing.

Eit anna interessant særtrekk var det korte skroget som gjorde lengdestabiliteten ekstra påverkeleg av sentrifugalkreftene frå den roterande radialmotoren. Dette medførte at mange pilotar, når dei skulle svinge 90 grader mot venstre, istaden heller tok ein 270 grader sving mot høgre, ettersom dette gjekk raskare.

Den berømte tyske «raude baronen», Baron Manfred von Richthofen, vart skoten ned og drepen over Somme i Frankrike den 21. april 1918, av den kanadiske kapteinen A.R. Brown som flaug ein Sopwith Camel.

## Bakgrunnsstoff
Deepsea Delta

**Deepsea Delta** er ein halvt nedsenkbar oljeplattform. Plattforma vart bygd av det finske verftet Rauma Repola i 1981, og vart ombygd i 1996. 
Eigar av plattforma er Odfjell Drilling, med hovudkontor i Bergen

## Bakgrunnsstoff
* Deepsea Delta på http://www.odfjelldrilling.com/
Skrell

**Skrell** er eit ytterlag som blir skreld av noko, til dømes skalet på potet eller gulrot. Ordet er avleidd av det å skrelle. Nokre matvarer kan skrellast for hand, medan andre bruker ein reiskapar som knivar eller spesialreiskapar som grønsak- eller potetskrellar.

Frukter med eit tjukt omdanna skal som på mange sitrusfrukter blir kalla hesperidium. Denne frukttypen har eit innerlag (*albedo*) og eit ytterlag (*flavedo*) som saman blir kalla skrell. Botanisk er flavedo eksokarpen og albedo mesokarpen til frukta. 

Skrellet til nokre frukttypar, som granateple, har høgt innhald av tannin og andre polyfenoltypar, og kan brukast til å laga fargestoff.

Skrellet til sitrusfrukter er bittert på smak. Det blir som regel ikkje ete rått, men kan brukast i matlaging. Den ytste delen av skalet kan skrapast av og brukast i ei rekkje rettar, som kaker, sorbé og salatar. Eit stort stykke sitrusskrell kan brukast til å garnera ein cocktail som ein *twist*. Den kvite delen av skrellet kan brukast til å laga sukat, marmelade eller fruktsuppe. Skrellet kan også bli kandisert eller tørka til ei smakstilsetjing, som chenpi.

Skrell kan også brukast som dyrefôr. Det blir elles ofte kasta som organisk avfall.

## Galleri

Peeling apples for applesauce.jpg|Eple og epleskrell.
Kartoffelschälen.jpg|Skrelling av potet med potetskrellar.
Rambutan fruit, half peeled.jpg|Halvskrella rambutan
CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|Ein gut som skrellar frukt (1593) av Caravaggio.
Jasper Geeraerts - A lobster, a partly-peeled lemon, a basket of fruit, bread, a conch shell and an upturned roemer, with other fruit and vessels on a party-draped table.jpg|Stilleben av Jasper Geeraerts med eit langt stykke skrell frå ein halvskrella sitron.
Evert Pieters A Child Peeling Potatoes.jpg|Eit barn som skrellar potetar måla av Evert Pieters.


## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Peel (fruit)|Peel (fruit)]]» frå ,  den 4. juli 2019.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Garlic, pineapple, pomegranates - the definitive guide to peeling 11 of the trickiest foods ved theguardian.com
Eurofighter Typhoon

**Eurofighter Typhoon** er et kampfly utvikla av et konsortium av europeiske statar.

Det vert produsert av Eurofighter GmbH, som har hovudsete i Hallbergmoos i Tyskland.

Dei oppminnelege medlemslanda var Tyskland, Italia, Spania, Storbritannia samt Frankrike, men Frankrike trekte seg i 1985 til fordel for det franske prosjektet *Avions de Combat Expérimentaux* (ACX), som seinare fekk namnet Dassault Rafale.

Flyet vert utvikla av britiske British Aerospace, tyske Daimler-Benz , italienske Aeritalia og spanske CASA.

Det norske forsvaret vurderer Eurofighter Typhoon som ein mogleg etterfølgjar av dei aldrande F-16-flya som skal pensjonerast rundt år 2020.

## Innkjøp

## Bakgrunnsstoff
* Eurofighter Typhoon
Saab JAS-39 Gripen

**Saab JAS 39 Gripen** er eit fjerde generasjons jagarfly som vert produsert av Svenske Saab Aerosystems. Gripen er eit jagarfly som kan brukast til forsvar-, bombe- og etterretningsoppdrag derav namnet JAS (Jakt, Attack, Spaning). Namnet *Gripen* er resultatet av ein namnekonkurranse som vart heldt på 1980-talet.

## Ulykker

* 1989 havarerte eit prototype i samband med landing på Saabs flyplass i Linkøping. Årsaka var ein feil i det elektroniske styresystemet.

* Den 8. august 1993 havarerte eitt jagarfly midt under ein flyshow i samband med den svenske Vattenfestivalen i Stockholm. Nok eingong var styresystemet årsaka.

* I 1999 havarerte nok eit jagarfly i Vänern. Truleg var årsaka her overkompensasjon i styresystemet.

* Den 1. juni 2005 havarerte enda eit jagarfly i havet utanfor Blekinge. Årsaka var att flyet hamna i ein tilstand som ein berre hadde trudd var mogleg i teorien, der luftstraumen rundt flyvingane ikkje vart påverka av rorutslaga.

Til trass for alle desse ulykkene, er dette totalt sett færre enn kva som har inntruffe med andre liknande jagarfly, som for eksempel amerikanske F-16 Fighting Falcon som blant anna Noreg flyr. Det at TV kamera filma dei to første ulykkene, gjorde at Gripen fekk omfattande oppmerksamheit i media. 

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Saab 
* Video av Saab Grippen
Mikojan-Gurevitsj MiG-21

**MiG-21** (kyrillisk skrift: МиГ-21) er eit sovjetisk-bygd jagarfly. Det er den nest mest produsert militærflyet etter den andre verdskrigen, berre slått av Lockheed C-130 Hercules.

Den første prototypen med deltavinge, kalla Ye-4 eller E-4, fløy 14. juni 1956. Flyet kom i produksjon tidleg i 1959. NATOs kodenamn på flyet var *Fishbed*.

MiG-21 vart brukt under Vietnamkrigen, og var på den tida eit avansert jagarfly. Med sin deltavinge var det den første jagaren Sovjetunionen produserte som var eigna både til luftkamp og avskjering. Flyet er ganske lett, og kan oppnå Mach 2 ved hjelp av etterbrennar. Samanliknbare fly er amerikanske F-104 Starfighter og den franske Mirage III.

## Bakgrunnsstoff
Mikojan-Gurevitsj MiG-29

**[[Mikoyan]] MiG-29** (NATO-kallenamn: **'Fulcrum**') er eit russisk jagarfly som vart utvikla tidleg på 1970-talet og sett inn i teneste i 1983. Det er framleis i bruk i det russiske luftforsvaret, samt i fleire tidlegare austblokkland. Moldovia selde sine Mig-29 fly til utlandet, blant anna til USA, som seinare skrota dei.
Lockheed Martin C-130 Hercules

**C-130 Hercules** er eit transportfly produsert av amerikanske Lockheed Martin. Flyet har 4 turbo-prop-motorar, maks. fart ca. 610 km/t; maks. høgde ca. 40.000 ft og maks. flytid ca. 15 timer. 

Den fyrste C-130 Hercules flaug i 1954. Med ei rekkje vidareutviklingar har det til no vorte bygd meir enn 2200 fly, som er levert til meir enn 60 land, deriblant Noreg. Dette gjer flyet til den lengste, aktive militære produksjonsserien innan luftfartshistoria. Den versjonen som vert produsert no vert kalla C-130J.

Det norske Luftforsvaret opererer ein flåte på seks C-130 E/H fly. Dei høyrer til 335 skvadronen og er stasjonert på Gardermoen.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Lockheed Martin C-130 infoside 
*  Luftforsvaret sine sider om C-130
Sky Tower

**Sky Tower** er eit tårn som står i det sentrale forretningsområdet i Auckland på New Zealand. Det er 328 meter høgt frå bakken til toppen av masta, noko som gjer tårnet til den høgaste frittståande konstruksjonen på den sørlege halvkula. Fundamentet til tårnet går meir enn 15 meter ned i grunnen. Det er det 12. høgaste tårnet på lista til World Federation of Great Towers. Landemerket er ein del av *SKYCITY Auckland casino complex*, som er eigd og drive av SKYCITY Entertainment Group.

## Bruksområde
Den øvre delen av tårnet består av to roterande restaurantar og ulike observasjonsplattformer. I tillegg til å innehalda opplevingssenter, serveringsstader og utsiktsplattformer er tårnet òg brukt til telekommunikasjon og kringasting av radio og fjernsyn. Der er meir enn 600 000 tilreisande til tårnet kvart år.

Frå tårnet kan ein også gjera linekontrollerte basehopp frå ei observasjonsplattform 192 meter over gata. SkyJump

## Konstruksjon

Tårnet vart opna 31. mars 1997 etter ei byggetid på to og eit halvt år — eit halvt år tidlegare enn planlagt. Til bygginga gjekk det med 15 000 m2 betong, 2 000 tonn forskalingsstål og 660 tonn bygningsstål, inkludert 170 tonn i masta. Hovudkonstruksjonen er eit forsterka betongskaft med ein diameter på 12 meter. Skaftet vert støtta opp av åtte forsterka «betongføter» ved basis. Dei øvre golva er laga av komposittmaterial, stål og betong.

## Styrke
Sky Tower er bygd til å tola vindstyrkar over 210 km/t, noko ein reknar med ikkje skal skje oftare enn ein gong kvart tusenår. Ved slike vindstyrkar vil tårnet svaia om lag ein meter ved toppen av betongskaftet. Det er rekna ut at eit jordskjelv med episenter 40 kilometer unna tårnet, og som måler 7,0 på Richters skala, skal ikkje kunna skada det. Likeeins skal tårnet bli ståande om det vert utsett for eit skjelv med styrke 8,0 på Richters skala og med eit episenter berre 20 km unna. Slike skjelv reknar ein heller ikkje med skal inntreffa oftare enn kvart 1000. år. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Sky Tower si offisielle heimeside
* Tekniske data til Sky Tower
Maoriar

**Maoriar** () er det opphavlege folkeslaget på New Zealand (). Dei folkesette landet frå det austlege Polynesia i fleire bølgjer med mellom kring 1320 og 1350. Gjennom fleire hundreår i isolasjon utvikla desse busetjarane ein særeigen kultur med språk, mytologi, handverk og utøvande kunst som skil seg frå andre austpolynesiske kulturar. Nokre tidlege maoriar flytta til Chathamøyane, der etterkomarane deira danna den andre urfolksgruppa på New Zealand, moriori.

## Ordsoge
Ordet *māori* tyder 'normal' eller 'vanleg' på maori, men i segner eller andre muntlege overleveringar tener det til å skilja dødelege skapningar frå ånder eller guddomar. «Māori» tilsvarar uttrykk i somme andre polynesiske språk, til dømes hawaiispråk, der ordet *maoli* har om lag den same tydinga. Det er også namnet på menneska og språket på Cookøyane, *Cook Islands Māori*. Maori-nemninga for newzealandarar som ikkje er maoriar, særleg dei av europeisk avstamming, er *[[pākehā]]*.

## Opphavet til maoriane
New Zealand var eit av dei siste områda på jorda som vart busett. 

Der er ingen sikre prov på at menneske har vore busette på New Zealand tidlegare enn maoriane. Arkeologiske og lingvistiske undersøkingar tyder på at der truleg har vore fleire innvandringsbølgjer frå aust (Polynesia) til New Zealand i tida mellom åra 800 og 1300. Opphavet til maoriane kan derfor ikkje skiljast frå opphavet til dei polynesiske forfedrane deira. Muntlege overleveringar hos maoriane fortel at dei kom frå Hawaiki (eit mytisk land i den tropiske delen av Polynesia) i store, havgåande kanoar. Desse polynesarane, meiner ein, har så vorte til dei maoriske stammene på New Zealand.

## Merknadar

## Kjelder
Pākehā

***Pākehā*** er eit uttrykk få New Zealand brukt for å omtala folk som ikkje reknar seg som maoriar, særleg folk med (anglo-)europeisk bakgrunn. Namnet tyder 'utlending' på maori, medan «maori» tyder 'heimleg'. Ordet kom i bruk snart etter at nybyggjarar frå Europa byrja å busetja seg på New Zealand seint på 1700-talet. Omgrepet *pākehā māori* blei brukt om tidlege innvandrarar som levde blant maoriar. Ordet er også brukt i Waitangitraktaten, New Zealand sitt grunnleggingsdokument frå 1840.

## Opphav og bruk av ordet
Ordsoga til ordet har vore omdiskutert på New Zealand, og har vore oppfatta som nedsetjande. Ei vanleg misoppfattinger at det tyder 'kvit gris', 'lang gris' eller liknande. Andre forklaringar tek ordsoga til ord som *pākehakeha*, som hjå somme maoristammer kjenneteiknar mytiske «fiskemenn», eller *pakepakehā*, ein annan type mytiske menneskeliknande skapningar med lys hud og lyst hår. Den enklaste forklaringa er at ordet tyder «utlending».

Medan fleire newzealandarar kallar seg sjølv «pakeha», finst det også mange som nektar å bruka det. Ordet er i utstrekt bruk i den største dagsavisa i landet, *[[New Zealand Herald]]*. Men då folketeljingsskjemaet i 1996 brukte kategorien «NZ European or Pakeha», førte dette til motstand frå fleire hald, og ein gjekk seinare tilbake til kategorien «New Zealand European». 

## Kjelder
Mikojan-Gurevitsj MiG-31

**[[Mikoyan]] MiG-31** (NATO-kallenamn: «**Foxhound**») er eit russiskprodusert jagarfly. Den er ein høghastighetsavskjeringsjager, og vart konstruert for å erstatte den eldre modellen MiG-25.

## Utvikling

På starten av 1970-talet blei det klart at samanlikna med tilsvarande NATO fly, var den sovjetiske avskjeringsjagaren MiG-25 var utdatert. Ein byrja difor utviklinga på ein erstatning, og i september 1975 flaug for fyrste gong prototypen på det som etterkvart vart MiG-31.

MiG-31 vart sett i serieproduksjon i 1979, og vart teken inn i operativ teneste 3 år seinare. Det første biletet av flyet vart tatt av ein norsk pilot over Barentshavet i 1985.

## Skildring

MiG-31 er et tomotors jetfly. Det har ei besetning på to, i tillegg til piloten er det ein våpensystemoffiser i baksetet.

MiG-31 er 22,69 meter lang, og har eit vengespenn på 13,36 meter. Vekta av flyet når det er tomt er 21&nbsp;820&nbsp;kg, med våpen veg flyet 41&nbsp;000&nbsp;kg.

Flyet har et fart på 1&nbsp;500&nbsp;km/t ved havoverflata, og 3&nbsp;000&nbsp;km/t ved marsjhøgda. Flyet har ei rekkevidde på 720&nbsp;km.

MiG-31 er væpna med ein 23&nbsp;mm kanon, samt fire missil av typen Vympel R-33. I tillegg var det plass til ein av følgjande: To Bisnovat R-40-missil, fire Molniya R-60-missil eller fire Vympel R-77-missil.

## Produksjon og teneste i dag

Ca. 500 MiG-31 vart produsert før Sovjetunionen kollapsa. Av desse er ca. 300 framleis i aktiv teneste i det russiske flyvåpenet, Samt 20 fly som er i Kasakhstan.

Produksjonen av MIG-31 stoppa opp i 1991. Det vert ikkje lengre produsert reservedelar til flyet. Mange skvadroner med MIG-31 er difor ikkje operative, i 1996 var berre 20 % av flya i russisk teneste klar til strid.

## Bakgrunnsstoff

* Data om MiG-31 fra produsenten nettside (engelsk)
* «Federation of American Scientists» om MiG-31 (engelsk, med bildegalleri)
Skanderbeg

**Gjergj Kastrioti** (), meir kjend som **Skanderbeg**, var ein albansk nasjonalhelt. Skanderbeg var ein osmansk offiser av albansk fødsel som tok tilbake albansk landområde og kjempa mot den osmanske hæren i to tiår. Han er særleg kjend gjennom verket til renessansehistorikaren Marin Barleti.

## Liv
Gjergj (Georg) Kastrioti var fødd  i Krujë i midtre Albania, der far hans Gjon Kastrioti var fyrste over eit osmansk lydrike. Som liten blei han og tre brør tekne til det osmanske hoffet for å sikra truskap frå herskaren. Gjergj Kastrioti konverterte til islam og fekk militær opplæring i Edirne. Etter å ha leia mange slag for osmanarane fekk han tilnamnet *Arnavutlu [[Iskander|İskender]] [[Bey]]*, 'fyrst Aleksander Albanararen', etter Aleksander den store. Namnet blei seinare albanisert til Skanderbeg. Han blei etterkvart utnemnd til general i den osmanske hæren, og kjempa fleire slag i Europa og Vesle-Asia. Han fekk tittelen vali av sultan Murat II, og leidde til slutt ein kavaleristyrke på 5000 mann.

I 1443 fekk Skanderbeg og fleire andre albanarar høve til å skifta side under eit slag mot ungararane i Niš sør i Serbia. Han drog tilbake til Albania og tok tilbake farsborga i Krujë ved hjelp av eit forfalska brev frå sultanen til guvernøren der. Skanderbeg tok avstand frå islam og erklærte at han ville hemna familien og landet sitt. Han tok i bruk flagg med dobbeltørna, eit gammalt romersk og bysantinsk symbol som ein i dag mellom anna finn på det albanske flagget. Han allierte seg med Gjergj Arianit Komneni og gifta seg med dottera hans, Andronike (fødd Marina Donika Arianiti). I 1444 fekk han samla dei albanske prinsane i Lezhë og grunnla ein liga mot osmanarane. Skanderbeg blei vald til leiar. Dei neste 25 åra førte albanarane ein nokså vellykka geriljakrig mot osmanarane, der dei gjorde nytte av dei albanske fjella til å slå mykje større styrkar. 

I 1461 blei Skanderbeg og den osmanske sultanen einige om ei treårig våpenkvile og deretter, etter ein mislukka osmansk invasjon, ei ny tiårig våpenkvile i 1463. I 1468 kom dei gjenverande albanske fyrstane saman i Lezhë igjen for å organisera ein ny liga og diskutera strategiar. Under møtet blei Skanderbeg sjuk av malaria og døydde. Albania var utarma av krig og leiarlaust. Dei osmanske styrkane erobra Krujë i 1478 og Shkodër i 1479. Dette var slutten på organisert albansk motstand.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Skanderbeg|Skanderbeg]]» frå ,  den 10. juli 2009.*
Polyfoni

**Polyfoni** (frå gresk «fleirklang») er ein type musikalsk satsteknikk, der det finst fleire stemmer, og alle stemmene er likeverdige. Polyfone musikkstykke er svært horisontale, og enkeltstemmene søkjer etter sjølvstende på ein slik måte at dei på same tida gjerne har ulike rytmar og melodiske rørsler. 

Polyfonisk musikk hadde høgdepunktet sitt i renessansen og barokken, men er òg gjenoppliva i samtidsmusikken. Ei kjend musikalsk form som byggjer på polyfoni, er fugen.
Debora

**Debora** eller **Deborah** (hebraisk דְּבוֹרָה, 'bie') er eit kvinnenamn med bibelsk opphav. Den bibelske profeten Debora, omtala i *[[Dommarane]]*, er den best kjende namneberaren, og har gjort sitt til at namnet er utbreidd blant både jødar og kristne.

## Andre former
Ein vanleg jødisk skrivemåte for namnet er Dvora. Kortformene Deb, Debra og Debbie har oppstått i engelskspråklege land og er mykje brukte der.

## Kjende namneberarar
* Deborah Kerr (1921-2007), skotsk filmskodespelar
* Deborah Harry (f. 1945), USA-amerikansk songar og skodespelar
* Debra Winger (f. 1955), USA-amerikansk skodespelar
* Deborah Kara Unger (f. 1966), kanadisk filmskodespelar
* Deborah Cox (f. 1974), kanadisk musikar

## Sjå òg
* Asteroiden 541 Deborah
Geir Gråbein Nordby

**Geir Ove Gråbein Nordby** () 

Geir Ove Nordby, med tilnamnet **«**Gråbein**»**, er ein norsk journalist og vokalist i dei nynorske heavy metal-banda Staal og Rammsund, som framfører musikken til den tyske hardrockgruppa Rammstein på nynorsk. Han tok artistnamnet «Gråbein» i 2005. Etter å ha blitt utfordra av ein fan på heimesida www.Rammsund.com fekk han også lagt til namnet i Folkeregisteret. Det komplette namnet hans er no GEIR OVE GRÅBEIN NORDBY.

## Bakgrunnsstoff
* Presentasjonsside  på NRK Urørt
Humphry Davy

**Sir Humphry Davy** () var ein kjemikar og fysikar frå Storbritannia. Han var fødd i Penzance i Cornwall. Davy er rekna som oppdagaren av grunnstoffa natrium, kalium, kalsium, magnesium og strontium, som han isolerte ved bruk av elektrisitet.

I 1799 eksperimenterte Davy med dinitrogenoksid (lystgass), og fann at gassen fekk han til å le. Han gav gassen kallenamnet *laughing gas*, og skreiv at det var mogleg han kunne brukast til anestesi under smertefulle operasjonar.

I 1815 konstruerte Davy ein tryggleikslampe til bruk i gruvegangar. Denne besto av ein open flamme omgjeven av eit finmaska koparnett som leia bort varme, slik at blandinga av gruvegass og luft ikkje blei tilstrekkeleg oppvarma til å danna eksplosjonar. Davy utvikla også ein tidleg bogelampe, den fyrste praktiske elektriske lampen.
## Prisar og utmerkingar

* 1827 – Royal Medal
* 1805 – Copleymedaljen

## Kjelder
Peer Gynt

***Peer Gynt*** eit dramatisk dikt av Henrik Ibsen, skrive i 1867 og med premiere på Nationaltheatret i Kristiania den 24. februar 1876, då tonesett av Edvard Grieg. I 1947 skreiv Harald Sæverud ny musikk til diktet.

Hovudpersonen og fleire figurar i stykket er baserte på norske sogefigurar. Ibsen henta inspirasjon frå vennen Paul Botten-Hansens forteljingar, eigne erfaringar frå stipendreisa i 1862 og sist, men ikkje minst Peter Chr. Asbjørnsens *Norske Huldre-Eventyr og Folkesagn*. Stykket har mange fantastiske element, og skil seg dermed frå dei seinare realistiske skodespela Ibsen skreiv. 

Ei av hindringane hovudpersonen Peer møter på, er Bøygen.

Stykket blei skrive i Roma, på Ischia og i Sorrento og kom ut den 14. november 1867 i København. Førsteutgåva blei trykt i eit opplag på 1&nbsp;250, men etter 14 dagar måtte ein trykkje 2&nbsp;000 eksemplar til. Dette store salet bygde først og fremst på suksessen til det tidlegare skodespelet *[[Brand]]*. 

*Peer Gynt* var det siste skodespelet Ibsen skreiv på rim. Det er skrive som eit lesedrama, og var i første omgang ikkje meint å skulle framførast på scenen. Ibsen gav det sjølv undertittelen *et dramatisk dikt*, og dei fem aktene blir kalla 'handlingar'.

## Bakgrunnsstoff
* Peer Gynt på Prosjekt Runeberg

* ''Innledning til Peer Gynt'', , Henrik Ibsens Skrifter, UiO.
Erik Mykland

**Erik Mykland** () er ein norsk fotballspelar. Mykland spelar for IK Start. 

Mykland, òg kjend under kallenamnet «Myggen», var ein hardtarbeidande og teknisk god midtbanespelar. Han byrja karrieren heime i Risør, var deretter ein kort periode innom juniorlaget åt Bryne, før han gjekk til Start i 1989 og fekk debuten sin i  toppserien. Mykland fekk ei rekkje U-landskampar, og debuterte på A-landslaget i ein privatlandskamp mot Tunisia i november 1990. Til saman spela han 78 A-landskampar og skåra to landslagsmål. Han representerte Noreg i VM-sluttspela i 1994 og 1998, og i EM-sluttspelet i 2000. På landslaget vart han spesielt kjend for overblikket sitt og dei forløysande pasningane. 

I tillegg til Start, har Mykland spela for ei rekkje klubbar i utlandet. Det fyrste utanlandsopphaldet hans var kring årsskiftet i 1995, då han vart leigd ut til den nederlandske klubben FC Utrecht. Dette opphaldet vart ingen suksess, og han returnerte til Start etter nokre månader. Hausten 1996 vart han seld til austerrikske FC Linz, der han hadde større suksess &ndash; og etter berre éin sesong i Austerrike vart han seld vidare til den greske storklubben Panathinaikos. Etter tre sesongar i Hellas, drog Mykland til tyske TSV 1860 München og deretter til danske FC København. I FC København vann Mykland sitt fyrste og einaste seriemesterskap i 2003.

Mykland vert rekna for å vera ein av Noregs beste fotballspelarar gjennom tidene, men han var òg ein nokså kontroversiell spelar. Han vart skulda for å vera eit dårleg føredøme av di han røykte og fleire gonger skapa avisoverskrifter i samband med nattklubbvitjingar. Utsegna hans om at han ikkje rekna seg sjølv som ein toppidrettsutøvar skapa òg ordskifte.

Mykland la i utgangspunktet opp som fylgje av ein kneskade sumaren 2004, men gjorde comeback for Idrettsklubben Start hausten 2008.

## Karriere som spelar

 Berre seriekampar.
Giovanni Boccaccio

**Giovanni Boccaccio** () var ein diktar, forfattar og vidgjeten humanist i Firenze. I dag er han mest kjend for diktverket Decamerone (på norsk kjend som Dekameronen) som vart utgjeven på norsk fyrste gong i 1934 i ei umstjing av Henrik Rytter. Det er ei bok med 100 fortellinger med erotisk tilsnitt.

## Verkliste
* *Il filocolo* (ca 1336-38)
* *Il filostrato* (ca 1335)
* *Teseida* (ca 1339-41)
* *Commedia delle Ninfe fiorentine* (1341-42)
* *L'amorosa visione* (1342)
* *Elegia di Madonna Fiammetta* eller *Fiammetta amorosa* (1343-44)
* *[[Decamerone]]* (Dekameronen) (1348-53)
Christianssands Mek. Værksted

**Christianssands Mek. Værksted** var skipsverft og mekanisk verkstad i Kristiansand.

## Skip frå Christianssands Mek. Værksted

* DS Tinn (Bygg nr. 138, 1911)
* DS «Oster» (1908)
* MS «Hindholmen» (Bygg nr. 157, 1916)

## Bakgrunnsstoff
* Arkiv etter Kristiansand Mekaniske Verksted på Arkivportalen.
Frolendingen

***Frolendingen*** er ei avis utgjeve i Froland kommune. Ho kjem ut ein gong i veka og dekker bygdene Froland og Mykland. Avisa starta opp i 2005.

## Opplagstal

## Bakgrunnsstoff
* ''Frolendingen'' på nett

## Kjelder
Abraham de Moivre

**Abraham de Moivre** () var ein fransk matematikar kjend for *[[de Moivres formel]]* og arbeid i normaldistribusjon og sannsynsrekning.

Han emigrerte til London etter opphevinga av det nantiske ediktet. Han vart medlem av Royal Society i 1697, og kort før han døydde òg av Det franske vitskapsakademiet. Moivre var ein nær ven av Isaac Newton og Edmond Halley. Han skreiv *Doctrine of Chances* i 1718, som er eit pionérverk i sannsynsrekning. Han oppdaga den normale sannsynskurva som ofte feilaktig vert tilskriven Johann Carl Friedrich Gauss («Gausskurva»). Gjennom verket *Annuities of Lives* (1724) vert Moivre rekna som ein av grunnleggjarane av aktuarmatematikken.

## Formelen
De Moivres formel i læra om komplekse tal er følgjande viktige identitet for potensane av eit komplekst tal

:  (\cos x + i\sin x)^n = \cos(nx) + i\sin(nx). \,
Stenose

Ein **stenose** (eigentleg *stenosis*, frå gresk *stenos* 'smal, trong' og *&ndash;osis*, 'tilstand') er ein unormalt smal eller trong del av ei blodåre, eit holorgan eller ein annan struktur. **Koarktasjon** har same tyding, men blir oftast bruka om koarktasjon av livpulsåra. Eit anna, mindre vanleg ord med same tyding er **striktur**, bruka til dømes om øsofagusstriktur og urinrøyrsstruktur.

## Kjelder

* Audun Øyri: *Medisinsk ordbok*. Oslo, 1988.
Helen Keller

**Helen Adams Keller** (engelsk kortskrift: ⠠⠓⠑⠇⠢⠀⠠⠅⠑⠇⠇⠻; *American Braille*: ⠤⠓⠂⠇⠂⠬⠀⠤⠗⠂⠇⠇⠂⠉; engelsk og norsk fullskrift: ⠠⠓⠑⠇⠑⠝⠀⠠⠅⠑⠇⠇⠑⠗; norsk kortskrift: ⠠⠓⠑⠇⠣⠀⠠⠅⠑⠇⠇⠱; () var ein dauvblind amerikansk forfattar og sosialist. Ho vart fødd i Tuscumbia i Alabama i USA.
Spyd

Eit **spyd** eller **spjut** (arkaisk ein **geir**) er eit avlangt våpen med eit skaft og ein spiss. Det er eit kraftig våpen som kan kastast eller brukast til å stikka på nært hald. Ein har nytta dei i jakt på større dyr, og til krigføring. Bruken er blitt overført til idretten gjennom spydkast og nokre kampsportar.

Spydet er eitt av dei eldste våpna menneska har laga, og var truleg det mest vanlege fram til ein tok i bruk krutvåpen. Det finst i mange ulike former verda over, og har gjeve opphav til mellom anna lanse, bajonett og harpun.

## Oppbygging

Eit spyd kan ha ein eller to delar. Den enklaste forma er ein stav som er tilspissa i eine enden. Slike spyd er gjerne av tre eller metall. Trespyd av denne typen er enkle å laga av lett tilgjengeleg materiale. Reine metallspyd krev meir ressursar, men er òg sterkare.

Andre spyd har spiss i eit anna materiale enn skaftet, til dømes bein, flint eller metall som jern, bronse eller stål. Slike spyd har ein meir effektiv materialbruk enn til dømes eit sverd.

Spyd kan òg vera utstyrte med handtak.

## Spyd i kulturen

Det mektige spydet er blitt brukt som symbol på makt, særleg krigsmakt, og manndom. Ein har òg brukt våpenet i namn, som *[[Geir]]*, kanskje for å overføra krafta frå det til namneberaren. Det finst spyd i mange slekts- og riksvåpen, og pila i symbolet for guden Mars, som i dag blir brukt til å symbolisera hannkjønn, er eit stilisert spyd.

Fleire gudar har spyd som sine våpen. I norrøn mytologi hadde herskarguden Odin hadde eit askespyd som heitte Gungne, medan den greske krigsgudinna Atene ofte blei framstilt med eit spyd i handa.

Innan dyrkinga av den sørindiske guden Murugan står spydet sentralt. Utanfor mange murugantempel står ofte eit spyd tilhengjarar helser. Under thaiposam, ei hinduisk feiring av at Murugan fekk spydet sitt i gåve av mor si, er det mange som stikk små spyd gjennom delar av kroppen til ære for guden.

## Sjå òg
*Assagai, ein afrikansk spydtype
Alpin

**Alpin** kan ha fleire tydingar:

* Noko som gjeld/kjem frå Alpane eller andre fjellstrøk.
* Den alpine rasen, menneskerase som er vanleg i alpelanda.
* Den alpine sona, området over bjørkeskoggrensa.
* Alpin vegetasjon.
* Alpin skiidrett, alpine greiner til forskjell frå nordiske greiner.
* Huset Alpin.
Silje Vige

**Silje Vige** () er ein norsk musikkartist. Ho vann Melodi Grand Prix 1993 med songen «Alle mine tankar», som var skriven av far hennar. I den internasjonale finalen enda ho på femteplass. 

Vige kjem frå Jørpeland i Rogaland, der ho framleis bur.
Einsidig industristad

**Einsidig industristad** er ein tettstad der industriverksemd er dominerande. Gjerne er det berre eitt føretak som dominerer staden. I Noreg er mange einsidige industristader bygd opp på grunn av rik tilgang på vasskraft i området. 

## Bakgrunnsstoff
* Ensidige industristeder, artikkel i Pax leksikon
Gjetarhund

**Gjetarhundar** er hundar som passar på og gjetar husdyr, til dømes sau. Visse hunderasar, som border collie, er blitt spesielt utvikla til denne typen arbeid.

Ein gjetarhund må kunne gjeta utan å gå til åtak. I tillegg finst det grunnleggjande kunnskap hunden må læra før han kan gjeta. Mellom anna må hunden læra å forstå teikn gjevne av eigaren.

Mange valpar etter gjetarhundar har allereie eit gjetarinstinkt. Ein god gjetarhund som følgjer alle teikn kan vera verdt opptil 50&nbsp;000 kroner.
Saudasjøen

**Saudasjøen** er ein del av tettstaden Sauda, 4 km sørvest for sentrum. I området er det fleire bustadfelt, med til saman omtrent 900 innbyggjarar. Her er metallurgisk industri, og på Nesøyra held fabrikken Si-Glass til, som produserer mellom anna vindaugsglas. Saudasjøen er ein gamal strandstad og var før senter i Sauda kommune. Her låg Sauda gamle kyrkje (som truleg vart bygd på 1600-talet riven på 1860-talet) og frå slutten av 1700-talet gjestgjevargard. Under andre verdskrigen bygde tyske Nordag eit stort aluminiumsverk i Saudasjøen, men produksjonen vart ikkje sett i gang før i 1944. Industribygningane og jernbanespora mellom Sauda og Saudasjøen vart seinare fjerna av Sauda kommune.

Saudasjøen kapell stod ferdig i 1973. Bygningen har i tillegg til kyrkjesal òg ei underetasje der ein i samarbeid med Ryfylkemuseet har laga ei utstilling som syner den gamle kyrkja.

## Litteratur
* Arnvid Lillehammer: *Soga om Sauda Bygdesoga 1880-1940*, Sauda 2002. 
* Arnvid Lillehammer: *Soga om Sauda. Bygdesoga før 1880*, Sauda 1991.
Industristad

Ein **industristad** er ein tettstad eller by som er bygd opp kring industriføretak. Ein tettstad som er bygd opp kring eit dominerande føretak kan verta kalla ein einsidig industristad. På ein industristad er gjerne dei fleste innbyggjarane tilsette i industriføretak. 

## Sjå også
* Industrisamfunn
Lanse

Ein **lanse** er eit spissa stongvåpen, lengre og meir solid enn eit spyd. Lansen vart bruka som eit støytvåpen frå hest, i motsetnad til spyd som er lett nok til kasting. 

Bruk av lansar er særleg kjend i samband med riddarar frå mellomalderen, men våpenet var kjent over heile Eurasia der ein òg kjende til riding. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Fundamentalistisk kristendom

**Fundamentalisme** er ei evangelisk kristen rørsle som oppstod i USA rundt 1900. Fundamentalisme er eigentleg berre klassisk protestantisme kokt ned til 5 punkt, dei 5 fundamenta. Desse er:
# Bibelen har ingen feil
# Jomfrufødsla og Jesu guddom
# Jesus døydde i menneska sin stad som soning for syndene deira. Frelsa kjem gjennom Guds nåde og menneska si tru
# Jesu lekamlege oppstode
# Jesu mirakel var ekte (enkelte erstatta seinare dette med trua på at Jesu atterkome skulle skje før tusenårsriket)

## Om ordet i daglegtala
På 1980-talet gav den liberalteologiske lutherske teologen Martin E. Marty ut *The Fundamentalism Project* der han stempla motstandarane sine som fundamentalistar, anten dei var einige med dei fem fundamenta eller ikkje, og media starta å kalle ekstremistiske muslimar for fundamentalistar. Sjølv om både fundamentalistar (i den originale tydinga) og dei som no vart stempla som det protesterte, fortsette bruken og meininga av ordet å skli ut.

## Lære
Sidan desse fem punkta er alt ein treng vera einig i for å kunne kalle seg fundamentalist, er det umogleg å visa til ei felles lære, men enkelte lærepunkt er utbreidde blant amerikanske fundamentalistar. Eit av desse punkta er trua på at Jesus kjem att før tusenårsriket, her i Noreg gjort populær gjennon bokserien *[[Latt tilbake]]*. Eit anna er trua på at det er 1611-utgåva av King James-bibelen (minus apokryfane) som er den beste Bibelomsetjinga. Ein tek avstand frå alle andre grunntekstar enn *[[Textum receptum]]* for det nye testamentet, og dei jødiske tekstane for det gamle.
Bybrann

Ein **bybrann** er ein brann som øydelegg fleire hus, kanskje fleire kvartal, i ein by. Bybrannar har plaga byar med mange trehus sidan ein byrja å byggja dei, og brannvesenet kom til først og fremst for å hanskast med dette trugsmålet. 

*Murtvang* er eitt anna tiltak som senkar brannfaren. Det er ei forskrift om at hus skal byggjast i mur heller enn brennbart tre. London gjorde dette etter brannen i 1666, det same gjorde Trondheim, mykje seinare, etter sin siste storbrann i 1842.

Etter at bruk av open eld er gått ned, hus er blitt bygde etter brannforskrifter og materialet for byhus er gått over til mur og stein, er faren for bybrannar sterkt redusert.

## Kjende bybrannar
* Roma i år 64
* Oslo i 1624
* London i 1666
* København 1728
* Chicago i 1871
* Ålesund i 1904
* Bergen i 1916
Hymiskviða

**Hymiskviða** (nynorsk **Hymeskvida** eller **Hymeskvæde**) er eit kvad i den eldre Edda, kvadet om Hyme (Hymir). Mellom anna handlar kvadet om guden Tor, som heldt på å dra opp Midgardsormen. Innhaldet i kvadet kan verka forvirrande, men handlinga kan oppsummerast slik:

Æsene vitja Ægir, og fann ut at han hadde mange gryter, og difor kunne vera vertskap for dei frametter. Ægir måtte gå med på dette, men stilte eit vilkår. Vilkåret var at æsene måtte ta med seg ei gryte som var stor nok til at mat nok til dei alle kunne varmast. Slik ei stor gryte kunne ikkje skaffast utan vidare. Týr kom på at faren Hyme eigde ei slik gryte. Elles er Týr rekna å vera son av Odin. Æsene reiste av garde til Hyme sin bustad. Tor åt der så mykje at Hyme og gjestane måtte ut på fisketur. I løpet av fisketuren fekk Tor sjølvaste Midgardsormen på kroken. Tor fekk syna fram styrken sin, men Hymir erta han og sa at han kunne ikkje verta kalla sterk om han ikkje kunne knusa Hyme sitt drikkebeger. Begeret var magisk, og kunne berre knusast ved å hiva det mot hovudet til Hyme. Tor fekk til slutt vita om dette, og ynskte å prøva det ut. Hyme sa då at æsene kunne ta med seg gryta og reisa derifrå. 

## Utdrag frå Hymeskvæde
Omsett av Ivar Mortensson-Egnund

:Egnde han ongul
:med ukse-hovud,
:mannheims bergar,
:orme-banen.
:Då gein yver kroken
:han som gudar hatar,
:som seg ringar
:rundt um land.

:Drog då djerveleg
:dådraske Tor
:eitrande ormen
:upp i vass-målet.
:Hamaren skrall
:i håberget
:på den òv-ljote
:ulve-frenden

:Uvettet ylte,
:det óma i fjell,
:heile utgamle
:jordi ho skalv.
:[Men Hyme tok kniven
:og kipte av snøret.]
:Og fisken han kvarv
:i kav so fort.

## Bakgrunnsstoff
* Hymeskvæde på http://www.heimskringla.no
* Hymiskviða  Kritisk utgåve og omsetjing av Eysteinn Björnsson, med tekst frå fleire manuskript
* Hymiskvitha Omsetjing og kommentar av Henry A. Bellows
* Hymiskviða  Omsetjing av Benjamin Thorpe
* Hymiskviða Omsetjing av W. H. Auden og P. B. Taylor
* Hymiskviða Omsetjing av Lee M. Hollander
* Song of Hymer  Omsetjing av A. S. Cottle
Left Behind

***Left Behind***, kalla ***Latt tilbake*** på norsk er ein amerikansk romanserie skriven av Jerry B. Jenkins og Tim LaHaye. Mykje av handlinga i serien er basert på forfattarane si tolking av Bibelen. Serien er omsett til norsk av Oddvar Nilsen og vart først gitt ut på Lex forlag, seinare på Hermon forlag då Hermon kjøpte Lex.

## Bøkene i serien
**Left Behind* (*Latt tilbake*)
**[[Tribulation Force]]* (*Trengselsstyrken*)
**[[Nicolae]]* (*Den lovløse*)
**[[Soul Harvest]]* (*Sjelehøst*)
**[[Apollyon]]*
**[[Assassins]]* (*Attentat*)
**[[The Indwelling]]* (*Besettelse*)
**[[The Mark]]* (*Merket*)
**[[Desecration]]* (*Antikrist på tronen*)
**[[The Remnant]]* (*De siste*)
**[[Boka Armageddon|Armageddon]]* (*Harmageddon*)
**[[Glorious Appearing]]* (*Jesus kommer*)

### Andre bøker
**[[Boka The Rising (2005)|The Rising]]*
**[[The Regime]]*
**[[The Rapture]]*
Tusenårsriket

**Tusenårsriket** er eit kristent omgrep basert på kapittel 20 i Johannes' openberring som viser til eit tidsrom der djevelen skal vera bunden, medan Kristus og hans heilage herskar i tusen år. Det er omdiskutert korleis og når dette skal skje i høve til Kristi atterkome og Dommedag.
Liberal teologi

**Liberal teologi** er ein teologisk retning innan protestantisk kristendom som i tråd med ideala frå opplysingstida prøver å ha ei udogmatisk haldning til trusspørsmål. Innan liberal teologi legg ein meir vekt på fornuft enn openberring, og fokus er flytta frå religiøse dogmer til føresetnadene og behova til den einskilde.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Liberalteologi|Liberalteologi]]» frå , den 18. november 2008.*
Nevrologi

**Nevrologi** er læra om nervesystemet i medisinen. Fagfeltet omfemnar undersøking, diagnosestilling, behandling og etterbehandling av forstyrringar i det sentrale og det perifere nervesystemet. Nevrologi vedrører også sanseapparata og ei rekkje muskelsjukdomar.

Ein lækjar med spesialisering i nevrologi blir kalla **nevrolog**.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Nevrologi|Nevrologi]]» frå ,  den 24. mai 2006.*
Kolibri kapital

**Kolibri kapital** er ein norsk mikrokredittinstitusjon. Kolibri kapital låner ut heile sin aksjekapital til små mikrobankar i Afrika, Asia og Sør-Amerika. Desse står i sin tur for små utlån til fattige som har ein sunn forretningsidé, men som er avskore frå å låne i lokale bankar av di dei ikkje kan stille trygging. Mikrokreditt og mikrofinans generelt har fått stadig fleire tilhengarar som ei særleg effektiv form for utviklingshjelp.

Kolibri kapital skal vera økonomisk sjølvberande og har som mål å gje aksjonærane eit moderat økonomisk utbyte i tillegg til den sosiale avkastninga på investeringa.

Selskapet har sitt utspring i kyrkjelege miljø, men er livssynsnøytralt.

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til selskapet
George Stephenson

**George Stephenson** () var ein engelsk ingeniør og forretningsmann som konstruerte det dampdrivne lokomotivet Rocket. Han stod bak byggjinga av den fyrste jarnvegen i verda, ein jarnveg som gjekk mellom byane Liverpool og Manchester, og som vart bygt for nettopp å ha nytte av damplokomotiv. Jarnvegen vart opna i 1830.

Stephenson fekk tilnamnet «Far til jarnvegen». I viktoriatida vart han i England, og vidare, halden fram som eit framifrå døme på flid, virke og trong til forbetringar. Han bygde jarnvegar med ei sporvidde på 1,435 m, noko som framleis er standard sporvidde i verda.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:George Stephenson|George Stephenson]]» frå , den 23. mars 2013.*
Arteria subclavia

**Arteria subclavia** er to (høgre og venstre, latin *dextra* og *sinistra*) pulsårer (arteriar) som ligg rett under kragebeina (lat. *clavicula*) og leverer blod til armane. Også nokre pulsårer til hovud- og hals-området går av frå subclavia.

På venstre side går subclavia rett av frå aorta (hovudpulsåra). På høgre side går ho av frå pulsåra truncus brachiocephalicus som går av frå aorta.
Kven er jøde?

**[[Jødar|Jøde]]** kan både visa til ein som høyrer til jødedommen som religion og ein som nedstammar frå jødar.

## Legal definisjon av ‘jøde’
Etter rabbanittisk-jødisk religiøs lov (sjå Halakhá) er du jøde om du **(1)** er fødd av ei jødisk mor *eller* **(2)** om du har konvertert til jødedommen. Nokre andre jødiske grupper reknar farsarven som avgjerande for om nokon er jødisk. I dei moderne rabbanittisk-jødiske retningane reformjødedom og rekonstruksjonistisk jødedom godtek mange rabbinarar nokon som jødisk anten dei har jødisk mor eller far, så lenge dei har fått ei jødisk oppseding.

Etter rabbanittisk halakhá er kvar den som er fødd av ei jødisk mor eller som har konvertert til jødedommen i samsvar med jødisk lov rekna som jøde. I karaittisk halakhá, blant samaritanarar og enkelte jødiske grupper som inntil nyleg ikkje hadde del i den talmudiske tradisjonen reknar ein derimot farssida som den avgjerande.

I dei siste åra har reformjødedom og rekonstruksjonistisk jødedom tillate å rekne born av éin jødisk forelder som jødisk i alle tilfelle der borna er oppdregne innanfor den jødiske tradisjonen. Denne praksisen blir ikkje godteken av alle rekonstruksjonistar, og innanfor konservativ og ortodoks jødedom blir denne reforma avvist. Born av ein jødisk far og ei ikkje-jødisk mor vil i slike fall mesta alltid bli hjelpte til å konvertere om dei ønskjer det.

Jødar som sluttar å praktisere jødedommen er framleis rekna som jødiske, og det same gjeld jødar som ikkje godtek jødiske trusprinsipp og reknar seg som agnostikarar eller ateistar. Det same gjeld òg i prinsippet ein jøde som konverterer til andre religionar (som t.d. islam eller kristendom). Men i dette siste fallet misser denne personen statusen som medlem av det jødiske samfunnet (anna enn i fall der konverteringa vart gjord under tvang) og blir kjend som ein fråfallen. I tidlegare tider er det sagt at familie og venner ofte markerte ein formell sørgeperiode for ein slik person, men dette skjer svært sjeldant i dag.

Spørsmålet om kva som er avgjerande for jødisk identitet fekk ny aktualitet med opprettinga av staten Israel, og i 1950-åra bad David ben Gurion om syn på spørsmålet  («Kven er jøde?») frå jødiske religiøse autoritetar og intellektuelle over heile verda. Spørsmålet er langt ifrå avgjort i politisk forstand og dukkar stadig opp att i israelsk politikk.
Luvisk

**Luvisk** er eit utdøydd indoeuropeisk språk som høyrer til den anatoliske språkgruppa. Språket er i nær slekt med hetittisk. Luvisk er enten ein direkte forløpar til lykisk eller i svært nær slekt med det.

Luvisk vart brukt av folkegrupper som budde i Arzawa vest og sørvest for hetittane sitt kjerneområde. I dei eldste kjende tekstane vert området kalla Luviya, men det vart seinare kjent som Lydia. Dersom historia om Troja er sann, og at byen låg der ein trur han låg, snakka trojanarane med stor sannsynlegheit luvisk.

Luvisk spreidde seg frå det vestlege Anatolia mot aust, og denne spreiinga kan ha hatt ein nær samanheng med at Hetittriket fall. Luvisk vart brukt i dei neo-hetittiske statane i Syria, som Milid og Carchemish og Tabal i det sentrale Anatolia i det 900-talet fvt.

## Overlevering
Luvisk er teke vare på i to former som er oppkalla etter kva type skrift som vart brukt. Det er kileskrift og hieroglyfar. Hieroglyfane vart på luvisk skrivne frå venstre mot høgre.

## Bakgrunnsstoff

## Kjelder
Gjetar

Ein **gjetar**, **hyrding** eller **hjuring** er ein person som driv med gjeting; passar på at husdyr ikkje går seg vekk eller skader seg og vernar dei mot rovdyr. I tillegg kan gjetaren ha i oppgåve å mjølka, klippa og slakta dyra.

## Gjetarar i kulturen

Innan kristendommen er gjetaren eit mykje brukt symbol. Jesus likna Gud med ein god gjetar for sjelane, og kyrkja tok seinare i bruk dette biletet, mellom anna ved at biskopar brukte ein gjetarstav-liknande bispestav. I Juleevangeliet blir gjetarar nemnde som nokre av dei første som fekk sjå jesusbarnet.

Den hinduiske guden Krisjna voks opp som ein kugjetar, og er ofte avbilda spelande på fløyte for kyrne.

## Sjå og
*Gjetarhund

## Bakgrunnsstoff
Barnesenteret

**Barnesenteret** er ein del av kvinne-barn-divisjonen ved Ullevål universitetssjukehus. Det er den største eininga for behandling av barn i Noreg, og omfattar akuttmottak for barn, generell barnemedisin, barnekirurgi samt intensivbehandling av nyfødde og større barn. 

## Kjelde
* Bokmålswikipediaen
Non, je ne regrette rien

**«Non, je ne regrette rien»** (fransk for ‘Nei, eg angrar ingenting’) er ein fransk song av Édith Piaf som blei spelt inn i 1960. Han blei skriven i 1956 av Michel Vauclarie, og musikken er komponert av Charles Dumont. Teksten i denne songen reflekterte den tragiske barndommen hennar.
Turners syndrom

**Turners syndrom**, òg kalla *Monosomi X*, er eit kromosom-avvik som berre råkar kvinner. Syndromet blei skildra av Henry Turner i 1938.

Kvinner med dette avviket har berre eitt fungerande kjønnskromosom X, i staden for to. Dette kan vera tilfelle i alle cellene i kroppen eller berre nokre. I det siste tilfellet blir det kalla for ein mosaikk-tilstand.

Kvinner med Turnes syndrom er som regel under 150 cm høge, og nokon har ikkje menstruasjon eller sekundære kjønnsatributtar som bryst og er ufruktbare. Tilførsel av kjønnshormon kan gje sekundære kjønnsatributtar, men vil ikkje endra lengdeveksten. Ved mosaikk-tilstandar kan dei bli høgare ved tilførsel av veksthormonar, og dei kan i nokre tilfelle bli gravide ved eggdonasjon. 

Syndromet i seg sjølv verkar ikkje inn på intelekt eller livslengd, men kvinner med Turners syndrom har oftare medfødde hjartefeil og andre tilstandar.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Turner-Syndrom|Turner-Syndrom]]» frå ,  den 24. mai 2006.*
Hellandsbygd

**Hellandsbygd** er ei bygd og ein liten tettstad i Sauda kommune, ved riksveg 520 mot Røldal. Hellandsbygd ligg ved Storlivatnet kring 16 km frå Sauda sentrum. I bygda ligg det ein liten skule, kapellet Hellandsbygd kapell og fleire vasskraftverk. Sauda I er det eldste kraftverket frå 1920. Sauda IV vart opna i 1970. Kraftverka leverer mellom anna straum til Sauda Smelteverk. Røldalsvegen mellom Hellandsbygd og Røldal er vinterstengd.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Hellandsdalen i Store norske leksikon
Huánuco

**Huánuco** er ein by i det sentrale Peru og hovudstaden i regionen og distriktet med same namn. Til å ligge i Andes ligg byen lågt, på ca 1900 moh. I 1999 hadde han ein folkesetnaden på 70&nbsp;588 innbyggjarar. Han er ein av få peruanske byar med ein ny katedral, frå 1966, men her er òg to mindre kyrkjer frå tidleg kolonitid. 

Inkabyen Huánuco låg ved hovudvegen mellom Cuzco og Quito, den nye byen Huánuco vart tufta av conquistadoren Gómez de Alvarado i 1539.

Bussreise til Lima tek ca ni timar, vegen til Lima, som andre vegar frå Huánuco mot kysten i vest går over fjellpass på meir enn 4&nbsp;700 moh. Byen har òg ein flyplass.
Hektar

**Hektar** er ein eining for måling av areal.
Eit hektar (frå *[[hekto]]*, 100 og *[[ar]]*) er lik 100 ar, som er lik 10&nbsp;000 kvadratmeter.
Symbolet for hektar er **ha**. Ettersom ein hektar er 100&nbsp;m&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;m, som er lik 1&nbsp;hm&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;hm, er ein hektar lik 1&nbsp;hm&sup2; altså ein *kvadrathektometer*.
Hektar er ikkje ei SI-eining.

I mange land vert hektar bruka for å oppgje flatevidd på skog og landbrukseigedommar. I Noreg brukar vi mest eininga dekar, sjølv om eininga hektar ofte vert bruka i faglitteratur.

1 hektar = 10 000 m&sup2;
1 hektar = 100 ar
1 hektar = 10 dekar
1 hektar = 10 mål
100 hektar = 1 kvadratkilometer
Sagvåg skule

**Sagvåg skule** er ein offentleg barneskule i Sagvåg i Stord kommune. Rektor ved skulen er Lars Bakka.

Den noverande skulen vart opna i 2006.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside