open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ablaktasjon

**Ablaktasjon** kjem frå latin og tyder om lag 'avmjølking'. Det viser til avsluttinga av amming frå ei pattedyrmor si side, og avvenning frå diing frå avkomet si side. Ved avvenning kan ein unge gå over frå morsmjølk til vanleg mat eller tilpassa føde som mos, graut eller morsmjølkerstatting. Mora på si side sluttar å produsera mjølk. Slutten av mjølkeproduksjon kan ofte gjera at hoa kan unnfanga igjen ved at han fører til brunst eller eggløysing. I husdyr kan ein ofte framskunda avvenning av ungar men fortsetja mjølking for sjølv å utnytta mjølka, eller for ikkje å tera på mordyra.

Avvenninga skjer ofte i ein prosess der den diande ungen gradvis går over til vanleg mat i takt med at mora får ein stadig minkande mjølkeproduksjon, men kan også skje som ei brå avslutting. Nokre dyr, til dømes grønlandssel, har brå avvenning som vane, men hjå andre kan død eller andre problem hjå mor eller avkom føra til plutseleg mjølkeavslutting. For å minka mjølkeproduksjon og dermed hindra mjølkespreng kan ein bruka medikament, til dømes bromokriptin, som minskar produksjonen av prolaktin.

## Menneske

Kva tid og korleis ein byrjar avvenning av småbarn varierer, og heng saman med kulturelle og sosiale faktorar.
Verdas helseorganisasjon (WHO) meiner det beste for helsa til mor og barn er at babyar berre får brystmjølk fram til dei er seks månader gamle. Deretter kan ein innføra mat medan ein fortset å amma, gjerne fram til ungen er to år.

Av matmengde reknar WHO med at ungar som blir amma etter eige ønske bør få rundt 130 (200) kcal per dag ved 6-8-månadsalderen, 310 (300) kcal per dag ved 9-11-månadsalderen og 580 (550) kcal per dag ved 12-23-månadsalderen (tala i parentes gjeld u-land. Forskjellane kjem av skilnader i morsmjølkinntak).

Ungar treng ikkje særskild innkjøpt barnemat, men må få mat som er tilpassa evna deira til å ta og tygga. Halvårsgamle ungar kan eta mos, puré og graut medan dei frå rundt 8 månader også ofte kan plukka opp og eta mindre matbitar sjølve. Eittåringar kan som regel eta det same som resten av familien et, bortsett frå mat dei kan setja i halsen (slik som nøtter, druer eller rå gulrot).

## Kjelder

* Ablactation i Encyclo
* ablactation i The Free Dictionary
* 
* 
* Fôring av ammeku før og rundt kalving  ved tyr.no
* Gris  ved dyreweb.no
* Guiding principles for complementary feeding of the breastfed child (PAHO, WHO, 2003)
* Practice of Ultra Early Ablactation on Japanese Black Calves (summary) Journal of Livestock Medicine (2002) 
* Breastfeeding supplements in urban and rural areas of Bangladesh. (summary) Rural Demogr. 1986;13 (1-2):1-11. 
* Comparison of four different dosages of injectable bromocriptine retard for puerperal ablactation (abstract)
Ablasjon

:*Denne artikkelen handlar om [[geologi]]. Ordet vert og brukt innan [[medisin]], og tyder då [[amputasjon]].*

**Ablasjon** vil seia fjerning av eit materiale frå ei overflata gjennom smelting, sliping, fordamping eller andre erosjonsprosessar. Omgrepet vert brukt innan geologi, glasiologi og i romfart om avskalling frå utsida på eit romskip når det går gjennom atmosfæren.
Ningxia

**Ningxia**, eller **Ningxia Hui** (), er ein autonom region i Folkerepublikken Kina. Provinsen har eit areal på 66 000 km². Folketalert vart i 2020 berekna til 7,2 millionar. Yinchuan er hovudstad i regionen. Ningxia grensar til provinsane Gansu i sør og Shaanxii aust, samt regionen Indre Mongolia i nord.

## Administrasjonseiningar
Ningxia består av fem byprefektur:
* Yinchuan (银川市), 9.555 km², 1,38 mill. innbyggjarar, hovudstad;
* Shizuishan (石嘴山市), 5.213 km², 730.000 innbyggjarar;
* Wuzhong (吴忠市), 20.395 km², 1,1 mill. innbyggjarar;
* Guyuan (固原市), 14.413 km², 1,21 mill. innbyggjarar;
* Zhongwei (中卫市), 16.824 km², 1,02 mill. innbyggjarar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Xinjiang

**Xinjiang** eller **Aust-Turkestan** er ein autonom region i det nordvestlege Kina. Provinsen grensar til Tibet i sør, Kashmir, Kasakhstan, Afghanistan i vest, Russland i nord og Mongolia i aust. 

Den nordlege silkevegen gjekk gjennom Xīnjīang.

Namnet *Xinjiang* () tyder 'ny front' eller 'nytt grenseland'. 

## Historie
Under Tang-dynastiet vart Gaochang annektert i 640.

I 1955 vart den autonome regionen av Folkerepublikken Kina oppretta, og han erstatta provinsen Xinjiang.

## Geologi

Mykje av Xinjiang er tørt og i sør ligg Taklamakan‎ørkenen, Kina sin største.

Gurbantünggüt-ørkenen er Kina (og Xinjiang) sin neststørste.

Det høgste punktet i Xinjiang er toppen av fjellet K2.

## Styresmakter
Den regionale leiaren i Kinas kommunistparti er Chen Quanguo. Formannen for Xinjiang sitt styre er Shohrat Zakir (2019).

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Abisko

**Abisko** (nordsamisk *Ábeskovvu*), er ei bygd (småort) ved innsjøen Torneträsk i Kiruna kommune i Sverige. Abisko har om lag 150 innbyggjarar. Staden er ein turiststad med vintersportsanlegg, ein nasjonalpark og ein naturvitskapleg stasjon.

Om lag to kilometer vest for sentrum ligg Abisko turiststation, som er driven av Svenska Turistföreningen. For å skilja mellom desse to stadene vert sentrum gjerne kalla «Abisko Östra». Abisko Östra er òg namnet på jarnbanestasjonen til Abisko, som høyrer til Malmbanan. Banen har også stoppestad ved turiststasjonen.

Utsikten over Lapporten er det landskapsmotivet det vert teke flest bilete av i Sverige. Utsiktspunktet er ved Abisko. Staden har ein stor daglegvarebutikk der mesteparten av omsetnaden er grensehandel frå Noreg. 

Abisko nationalpark ligg ved Abisko.

## Kjelder
* caplex.no

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Abisko|Abisko]]» frå ,  den 29. januar 2008.*
Luxembourg distrikt

**Luxembourg distrikt** var eit av tre distrikt i Luxembourg. Det inneheldt fire kantonar delt inn i 47 kommunar:

# Capellen
#* Bascharage
#* Clemency
#* Dippach
#* Garnich
#* Hobscheid
#* Kehlen
#* Koerich
#* Kopstal
#* Mamer
#* Septfontaines
#* Steinfort
# Esch-sur-Alzette
#* Bettembourg
#* Differdange
#* Dudelange
#* Esch-sur-Alzette
#* Frisange
#* Kayl
#* Leudelange
#* Mondercange
#* Pétange
#* Reckange-sur-Mess
#* Roeser
#* Rumelange
#* Sanem
#* Schifflange
# Luxembourg
#* Bertrange
#* Contern
#* Hesperange
#* Luxembourg
#* Niederanven
#* Sandweiler
#* Schuttrange
#* Steinsel
#* Strassen
#* Walferdange
#* Weiler-la-Tour
# Mersch
#* Bissen
#* Boevange-sur-Attert
#* Colmar-Berg
#* Fischbach
#* Heffingen
#* Larochette
#* Lintgen
#* Lorentzweiler
#* Mersch
#* Nommern
#* Tuntange

Det grensa til Belgia i vest og til det franske departementet Moselle i sør.

Dei tre distrikta vart avskaffa den 3. oktober 2015 etter ei omorganisering av den administrative inndelinga i Luxembourg.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Luxembourg (district)|Luxembourg (district)]]» frå , den 29. januar 2008.*
ABN AMRO

**ABN AMRO** var ein investeringsbank med hovudkontor i Nederland. 

ABN AMRO vart grunnlagd då Algemene Bank Nederland og Amsterdam-Rotterdam Bank slo seg saman i 1991. Han var den største banken i Nederland og ein av dei største i Europa, og hadde aktivitet i om lag 63 land. Banken vart i 2007 kjøpt opp av Royal Bank of Scotland Group, Fortis og Banco Santander, noko som var den største overdraginga av ein bank nokon gong.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:ABN AMRO|ABN AMRO]]» frå ,  den 29. januar 2008.*  

## Bakgrunnsstoff
Omleiringa av Luxembourg 1794-1795

**Omleiringa av Luxembourg** var ei omleiring av Den første franske republikken av Luxembourg by som då var under Habsburgmonarkiet. Omleiringa varte frå 22. november 1794 til 7. juni 1795 under dei franske revolusjonskrigane. Sjølv om den franske hæren ikkje klarte å bryte gjennom bymurane rundt byen, som hadde rykte for å vere av dei kraftigaste i verda, måtte festninga til slutt overgje seg etter meir enn sju månader.

Luxembourg sitt lange forsvar var leia av Lazare Carnot, som kalla Luxembourg «den beste festninga i verda etter Gibraltar». Byen fekk slik kallenamnet «Norden sitt svar på Gibraltar».

Den franske sigeren resulterte i at Sør-Nederland vart annektert av Frankrike den 1. oktober 1795. Det meste av Luxembourg (inkludert heile det moderne storhertugdømet), vart ein del av departement Forêts, som vart oppretta 24. oktober 1795.

## Fotnotar

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Siege of Luxembourg (1794-1795)|Siege of Luxembourg (1794-1795)]]» frå , den 29. januar 2008.* 
** * oppgav desse kjeldene:*
*
Omleiringa av Luxembourg i 1684

**Omleiringa av [[Luxembourg by|Luxembourg]]** i 1684 vart utført av Ludvig XIV av Frankrike. Dette førte til uro hos Frankrike sine naboar og dette resulterte i at Augsburgforbundet vart oppretta i 1686. I den påfølgjande pfalsiske tronfølgjekrigen måtte Frankrike gje i frå seg hertugdømet, som vart gjeve tilbake til Habsburg med Ryswick-traktaten i 1697.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Siege of Luxembourg (1684|Siege of Luxembourg (1684]]» frå , den 29. januar 2008.*
Luxembourgkrisa

**Luxembourgkrisa** (tysk *Luxemburgkrise*, nederlandsk *Luxemburgse kwestie*) var ein diplomatisk strid og konfrontasjon i 1867 mellom Frankrike og Preussen om den politiske statusen til Luxembourg. Konfrontasjonen førte nesten til krig mellom dei to partane, men vart fredeleg løyst med Londontraktaten.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Luxembourg Crisis|Luxembourg Crisis]]» frå , den 30. januar 2008.*
Det demokratiske partiet

**Det demokratiske partiet**, **Demokratisk parti**, eller **Demokratane** kan vera det norske namnet på fleire politiske parti:
* Democratic Party i USA
* Demokratane i Noreg
* Demokraatit på Grønland
* Noregs Demokratiske Parti
* Partito Democratico i Italia
Det demokratiske partiet i USA

**Det demokratiske partiet** (eng. *Democratic Party*) er eitt av dei to store politiske partia i USA, ved sida av Det republikanske partiet. Det er det eldste partiet i USA, og har tradisjonelt vore det liberale partiet i USA. 

## Presidentar frå det demokratiske partiet

* Andrew Jackson, 1829-1837
* Martin van Buren, 1837-1841
* James Polk, 1845-1849
* Franklin Pierce, 1853-1857
* James Buchanan, 1857-1861
* Andrew Johnson, 1865-1869
* Grover Cleveland, 1885-1889
* Grover Cleveland, 1893-1897
* Woodrow Wilson, 1913-1921
* Franklin D. Roosevelt, 1933-1945
* Harry Truman, 1945-1953
* John Fitzgerald Kennedy, 1961-1963
* Lyndon B. Johnson, 1963-1969
* Jimmy Carter, 1977-1981
* William Jefferson (Bill) Clinton, 1993-2001
* Barack Hussein Obama jr., 2009-2017
* Joe Biden, 2021-2025

## Kjelder


* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Det demokratiske partiet i USA|Det demokratiske partiet i USA]]» frå , den 19. september 2009.* 


## Bakgrunnsstoff

*
Steen & Strøm Kvadrat

**Steen & Strøm Kvadrat**, opphavleg berre **Kvadrat**, er eit kjøpesenter i Sandnes kommune i Rogaland, som ligg på Lura, nær kommunegrensa til Stavanger. Handlesenteret er eitt av dei største i Noreg. Det har 160 ulike butikkar og ei flatevidd på 84&nbsp;912&nbsp;m&sup2;.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad
Byar i Luxembourg

Det er tolv **byar i [[Luxembourg]]**, som fastsett i den luxembourgske grunnlova. Trass i at dei har status som byar er dei ikkje nødvendigvis samanhengande urbaniserte område. Dei er meir som dei andre kommunane, men har fått ein annan lovleg status. Historisk er dette byar som fekk byrettar, men byrettane i dag vert gjeve og regulerte ut frå lova. 

I moderne tider vart dei første byrettane gjeve 24. februar 1843, då sju av åtte byar som tidlegare hadde hatt byrettar fekk statusen stadfesta (Clervaux vart ikkje verande by). Desse var Luxembourg by, Diekirch, Grevenmacher, Echternach, Wiltz, Vianden og Remich.

I over seksti år vart det ikkje lagt til fleire byar, men den store demografiske endringa på slutten av 1800-talet gjorde at ein måtte ha fleire endringar. Så 29. mai 1906 fekk òg Esch-sur-Alzette bystatus. Esch vart etterfølgd av Differdange, Dudelange, Ettelbruck og Rumelange 4. august 1907.  Eit område i kommunen Hollerich fekk bystatus 7. april 1914 med namnet 'Hollerich-Bonnevoie', men han vart slått saman med Luxembourg by 26. mars 1920.

## Fotnotar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of cities in Luxembourg|List of cities in Luxembourg]]» frå ,  den 30. januar 2008.*
Esch-sur-Alzette

**Esch-sur-Alzette** er ein by sørvest i Luxembourg. Han er den nest største byen i landet med om lag 38&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg midt i kommunen med same namn.

Han ligg sørvest i landet ved grensa til Frankrike. Byen vert vanlegvis berre kalla **Esch**, men ein landsby og kommune lenger nord heiter Esch-sur-Sûre. Byane har derfor namn etter elvane som renn gjennom byane. Elva Alzette renn gjennom Esch-sur-Alzette (som tyder «Esch ved Alzette»). Hovudstaden Luxembourg ligg 15&nbsp;km mot nordaust.

## Merknader

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Esch-sur-Alzette|Esch-sur-Alzette]]» frå , den 30. januar 2008.*

## Bakgrunnsstoff

*
Differdange

**Differdange** (luxembourgsk *Déifferdeng*, tysk *Differdingen*) er ein by sørvest i Luxembourg. Differdange er ein industriby som ligg nær grensa til Belgia og Frankrike. Han ligg i kantonen Esch-sur-Alzette i distrikitet Luxembourg.

I 2001 hadde sjølve byen Differdange, som ligg midt i kommunen, 10&nbsp;248 innbyggjarar. Andre landsbyar i kommunen er Lasauvage, Niederkorn og Oberkorn. Heile kommunen har nesten 20&nbsp;000 innbyggjarar. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Differdange|Differdange]]» frå , den 30. januar 2008.*
Dudelange

**Dudelange** (luxembourgsk *Diddeleng*, tysk *Düdelingen*) er ein by sør i Luxembourg. Har er den fjerde største kommunen i landet med over 17&nbsp;500 innbyggjarar. Dudelange ligg nær grensa til Frankrike. 

I 2006 hadde sjølve byen Dudelange, som ligg i sentrum av kommunen 17&nbsp;320 innbyggjarar. Kommunen femner òg den mindre landsbyen Budersberg i nordvest. På Johannisberg, nær Budersberg, ligg ruinane av ei mellomalderborg.

Dudelange er ein viktig industribyen som voks fram ut frå tre landsbyar og eit stålverk i 1900. 

## Bakgrunnsstoff
* Ymse lenkjer 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dudelange|Dudelange]]» frå , den 30. januar 2008.*
Ettelbruck

**Ettelbruck** (luxembourgsk *Ettelbréck*, tysk *Ettelbrück*) er ein by sentralt i Luxembourg med 7&nbsp;500 innbyggjarar. Han ligg der elvane Sûre og Alzette renn saman. Byen høyrer til kantonen Diekirch i Diekirch distrikt.

Byen Ettelbruck, ligg aust i kommunen med same namn, og har like over 6&nbsp;000 innbyggjarar. Andre byar i kommunen er Warken.

Ettelbruck er eit jernbaneknutepunkt der linja til Diekirch møter hovudlinja mellom Luxembourg by og Liège. Ettelbruck er eit senter for utdanning og medisin nord i byen. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ettelbruck|Ettelbruck]]» frå , den 30. januar 2008.*
Diekirch

**Diekirch** (luxembourgsk *Dikrech*, frå *Diet-Kirch* som tyder «folket si kyrkje») er ein by nordaust i Luxembourg. Byen er det administrative senteret i kantonen og distriktet med same namn. Diekirch ligg ved breidda av elva Sûre.

Sjølve byen Diekirch ligg sør i kommunen og hadde i 2001 6068 innbyggjarar. 

Diekirch vart i 1977 den første byen i Luxembourg som fekk ei fotgjengarsone.

Det ligg eit bryggjeri i byen med same namn. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Diekirch|Diekirch]]» frå , den 30. januar 2008.* 


## Bakgrunnsstoff

*
Filmmanus

Eit **filmmanus** (forkorting for *film[[manuskript]]*), ofte berre kalla **manus**, er det skriftlege underlaget for ein film, med alle replikkar og andre detaljar som skal vera med. Eit manus markerer det første steget på vegen frå ein filmidé til eit ferdig produkt.

## Sjå òg
* manusforfattar
BokkeReidars Bluesband

**BokkeReidars Bluesband** er eit åttemanns-band med blåserekke som spelar soul, rythm'n blues og blues på norsk. 

BokkeReidars blei starta i Volda i 1983, og er eit av dei lengstlevande bluesbanda i Noreg. Bandet har tre plater bak seg, der dei to første var på engelsk. 2004 var eit vendepunkt for bandet, då det kom med si første norske plate. Sidan då har dei spela soul og blues på sunnmørsdialekt.

I tillegg til studiojobbing er BokkeReidars ofte å høyre på musikkfestivalane her i landet. MoldeJazz, VossaJazz, DølaJazz, Lillehammer Bluesfestival og Olavsfestdagane i Trondheim er nokre av festivalane som har fått besøk av bandet.

## Medlemmer
* Gunnar Solheim, vokal
* Steinar Høydal, piano/orgel
* Klaus Blø, gitar
* Svein Hunnes, bass
* Terje Hanssen, trommer
* Ivar Kvangardsnes, trompet
* Trond Johnsen, tenorsax
* André Folkestad, trombone

## Bakgrunnsstoff

* Heimeside
Echternach

**Echternach** (luxembourgsk *Iechternach*) er ein by aust i Luxembourg. Han ligg i Echternach i Grevenmacher nær grensa til Tyskland og er den eldste byen i landet.

Byen voks opp rundt murane til Echternach kloster, som vart grunnlagd i 698 av Willibrord, ein engelsk munk frå Ripon, som vart den første biskopen i Utrecht og som arbeidde for å kristne frisarane. Som biskop styrte han klosteret fram til han døydde i 739.

Elva Sûre som renn forbi byen dannar no grensa mellom Luxembourg og Tyskland, men under Romarriket og merovingarane var det ikkje eit grenseland i det heile tatt. Det er funne spor etter ein romersk villa i byen.

Den vakre byen er framleis omgjeve av mellomaldermurar med tårn, som vart kraftig øydelagd under den andre verdskrigen og bygd opp att.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Echternach|Echternach]]» frå , den 30. januar 2008.*
Rumelange

**Rumelange** (luxembourgsk *Rëmeleng*, tysk *Rümelingen*) er ein by sørvest i Luxembourg, nær grensa til Frankrike. 

Tidlegare låg det jerngruver i nærleiken i byen, men desse er ikkje lenger i drift. Rumelgange vart grunnlagd 25. september 1891, då han vart fråskild kommunen Kayl. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rumelange|Rumelange]]» frå , den 30. januar 2008.*
Grevenmacher

**Grevenmacher** (luxembourgsk *Gréiwemaacher*) er ein by aust i Luxembourg nær grensa til Tyskland. Han er administrasjonssete i kantonen og distriktet med same namn, og ligg ved venstre breidda av Mosel i eit vinområde. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Grevenmacher|Grevenmacher]]» frå , den 30. januar 2008.*
Remich

**Remich** (luxembourgsk *Réimech*) er ein by søraust i Luxembourg med litt under 3&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg i kantonen med same namn i Grevenmacher distrikt. Remich ligg på venstre sida av Mosel, som dannar grensa mellom Luxembourg og Tyskland. Kommunen er den minste i Luxembourg ut i frå areal. 

Moseldalen har mange vindområde og vindproduserande byar og Remich er ein av desse. 

## Bakgrunnsstoff
* Turistattraksjonar i Remich 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Remich|Remich]]» frå , den 30. januar 2008.*
112 Iphigenia

**112 Iphigenia** er ein ganske stor og svært mørk hovudbelteasteroide. Han har sannsynlegvis ei primitiv karbonhaldig samansetnad som har forandra seg lite sidan asteroiden vart danna. Han vart oppdaga av C. H. F. Peters den 19. september 1870 og namnsett etter Ifigeneia, prinsessa som vart ofra av far sin i gresk mytologi.
113 Amalthea

:*Må ikkje forvekslast med jupitermånen [[jupitermånen Amalthea|Amalthea]].*

**113 Amalthea** er ein ganske typisk steinete hovudbelteasteroide som går i bane i dei indre regionane av beltet. Han vart oppdaga av R. Luther den 12. mars 1871. Ein av Jupiter sine indre satellittar ber òg namnet Amalthea. Namnet kjem frå Amalthea, ei nymfe som var fostermor til Zevs i gresk mytologi.

Amalthea er rekna for å vera eit fragment av mantelen til eit objekt på størrelse med 4 Vesta som gjekk i oppløysning for omtrent ein milliard år sidan. 9 Metis er rekna for å vera den andre større resten av denne asteroiden.
Eld

**Eld**, av germansk **ailda*, er eit resultat av at energi vert frigjort som lys og varme når eit materiale reagerer med oksygen. 

## Definisjon
Eld er ein hastig, sjølvforsterkande oksidasjonsprosess, der brensel frigjer brennbare gassar. Prosessen kan komme i gang ved at brenselet vert varma opp av ei energikjelde, t.d. eit lyn eller ein gneist, og han vert sidan halden vedlike av sin eigen frigjering av energi så lenge tilgangen på brensel og oksygen er tilstrekkeleg til å halde temperaturen oppe.

## Idéhistorie
### Elden som grunnelement
* Elden er det eine av dei tre keltiske grunnelementa: eld, jord og vatn.
* Elden er det eine av dei fire klassiske grunnelementa: eld, luft, vatn og jord.
* Elden er det eine av fem kinesiske grunnelement: eld, luft, vatn, metall og tre.

### Elden som symbol
* Elden er, ved sida av vatnet, i kristendommen eit symbol på reinsing, knytt til Den heilage ande.

## Bruken av eld
Menneskeleg bruk av eld er påvist minst 300 000 år attende. Kjennskapen til og kontrollen med elden var eit av dei grunnleggjande framskritta for menneskja. Derfor er det òg nærliggande at elden (likt med sola) har vore tilbeden som gudar i naturreligionane.

Før folk tok i bruk lighter eller fyrstikker, gjorde dei opp eld 
* ved å bere med seg glødande kol 
* ved å slå flint mot stål
* ved å skape friksjonsvarme gjennom å gni eller bore
* ved å presse luft saman

## Lyset i elden
Flammen er ei blanding av termisk stråling frå sot, gass og brenselspartiklar og fotonstråling utsend ved gassreaksjonar. Stålinga vert send ut både som synleg og infraraud stråling. Fargen avhenger av temperaturen i partiklane og strålingsspekteret til materialet som brenn: Dersom brenselet inneheld natrium vert flammen gul, inneheld det kopar vert flammen grøn, og inneheld det kobolt vert han blå.

## Sjå òg
* Bål
* Brann
* Levande lys
114 Kassandra

**114 Kassandra** er ein stor og mørk hovudbelteasteroide. Han høyrer til den sjeldne T-typen. Han vart oppdaga av C. H. F. Peters den 23. juli 1871 og er namnsett etter Kassandra, ein kvinneleg profet frå trojanarkrigen.
115 Thyra

**115 Thyra** er ein ganske stor og lys asteroide i det indre av hovudbeltet. Han er av S-typen og vart oppdaga av J. C. Watson den 6. august 1871.

## Kjelder
116 Sirona

**116 Sirona** er ein noko stor og lys hovudbelteasteroide med eit S-type spektrum. Han vart oppdaga av C.H.F. Peters den 8. september 1871 og namnsett etter Sirona, ei keltisk lækjande gudinne som også er sett i samband med stjerner.
Vianden

**Vianden** (luxembourgsk *Veianen*) er ein by nordaust i Luxembourg med om lag 1&nbsp;500 innbyggjarar. Han er den minste kommunen med bystatus i landet. Vianden ligg ved elva Our, nær grensa til Tyskland i kantonen med same namn i Diekirch distrikt.

## Historie
Vianden sitt opphav går tilbake til den gallisk-romerske tida då det vart bygd ei borg der den noverande borga står. Det opphavlege namnet til Vianden var Viennensis eller Vienna, som truleg kom av det keltiske ordet *vien* som tyder «stein». Den første skriftlege kjelda om Vianden er frå 698. Vianden har ein av dei eldste byrettane i Europa, som han fekk i 1308 av Filip II, greve av Vianden, som familien Nassau-Vianden sprang ut frå. 

I mellomalderen var Vianden sine handverkarar kjende som dyktige garvarar, kleshandlarar, vevarar, tønnemakarar, murarar, låsesmedar og gullsmedar. I 1490 oppretta dei eit laug. I løpet av åra som gjekk vart produksjon av lærvarer ein storindustri og to garveri vart oppretta på slutten av 1800-talet og til slutt lagt ned i midten av 1950-åra. 

Borga vart bygd mellom 1000- og 1300-talet og vart sete for grevane av Vianden. Ho vart vidare utbygd i åra fram til 1700-talet, men då grevane av Luxembourg forsvann til Nederland og ho vart råka av både brann og jordskjelv forfall borga gradvis. I 1820 selde til slutt Vilhelm I av Nederland borga til ein lokal kjøpmann, som igjen selde stykke av ho og reduserte borga til ein ruin. Det vart gjort fleire forsøk på å restaurere borga, men forskjellige eigarskapsproblem stoppa forsøka. Det var først i 1977, då storhertug Jean av Luxembourg avstod borga til staten at det vart mogelege å setje i gang eit restaureringsprosjekt for fullt. I dag er borga gjenoppretta slik ho ein gong var.

Vianden var den siste byen i Luxembourg som vart frigjort frå tyskarane under den andre verdskrigen i februar 1945.

## Bakgrunnsstoff
* Turistinformasjon 
* Vianden borg 
* Turistattraksjonar i Vianden 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vianden|Vianden]]» frå , den 30. januar 2008.*
117 Lomia

**117 Lomia** er ein heller stor hovudbelteasteroide Han har ei veldig mørk og gammal overflate med ei karboinhaldig samansetnad. Han vart oppdaga av A. Borrelly den 12. september 1871.

Okkultasjonar av Lomia har så langt blitt observert to gongar; ein gong i år 2000 og ein gong i år 2003.
Hundedagane

**Hundedagane**, også kalla **røtmånad**, er tida mellom 23. juli og 23. august. Hundedagane stammar frå oldtida i Egypt, men har funnest i europeisk folketru frå romersk tid. Opphavet til namnet skal vera at hundestjerna (Sirius) var synleg på himmelkvelvinga i denne perioden. Etter som dette er den varmaste perioden av året har hundedagane vore forbundne med at mat lett vert skjemt. Det er òg knytt mykje overtru til hundedagane.

I det gamle Egypt fann ein ut at hundestjerna tok til å stiga på himmelen samtidig som regntida tok til og Nilen byrja å stiga og den varmaste tida på året tok til. Ein meinte stjerna stod bak naturendringa, og kalla tida ho bar bod om for hundedagane.

## Folketru
Det var vanleg å spå om vêr i hundedagane, der den første hundedagen avgjorde, anten med at vêret ville vera like fint eller stygt i heile perioden, eller i andre område, at det ville bli motsett frå slik det var den første dagen. Nokre stader i Noreg heitte det at regn den siste hundedagen, Zakæus, ville vara i fire veker.

Folketrua sa også at mat oftare blei dårleg i denne tida og i Sverige vert hudedagane kalla *rötmånaden*. Mellom anna skulle ein unngå å eta fisk (med r i namnet), og det kunne vera vanskeleg å vispa fløyte til krem. 

På Vestlandet meinte ein at lik av drukna flaut til overflata i hundedagane.
Hundar skulle også lettare bli ville på denne tida.

## Sjå òg
* Marit vassause
* Jakob våthatt

## Kjelder
* Hansen, L., ''Hundedagene'' , Salten Museum. (vitja 30/1-2008)
* Weldeghebriel, L.H., ''I dag avgjøres sommerværet'', Aftenposten (nettutgåva), 23/7-2003.

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hundedagene|Hundedagene]]» frå , den 30. januar 2008.*
Avatar

:*Sjå og [[Avatar (fleirtyding)]]*

**Avatar** (sanskrit अवतार, avatāra) er eit hinduisk omgrep som viser til lekamleggjering av gudar. Som regel vil dette seia at ein gud tek menneskeleg form, men det finst òg avatarar som er heilt eller delvis dyr.

Omgrepet blir særleg brukt om inkarnasjonane av guden Visjnu. Talet på visjnuavatarar varierer frå rundt ti til tallause.
Dei best kjende avatarane er Rama og Krisjna. Desse to avatarane blir tilbedne i eigne tempel og sekter, og blir av nokre hinduar rekna som den høgaste guddommen. Hinduar reknar ofte Buddha som ein avatar av Visjnu. Andre avatarar verd å merka seg er Vyasa, som skal ha skrive ned fleire hinduskrifter, grunnleggjaren av ayurvedamedisin Dhanvantari, og Mohini, einaste kvinnelege avataren av Visjnu.

I samband med Rama og hovudforteljinga om livet hans, *[[Ramayana]]*, opptrer fleire figurar som tidvis blir rekna som avatarar av gudelege vesen – Sita, ein avatar av Laksjmi, Laksjmana, ein avatar av slangen Visjnu søv på, og Hanuman, ein avatar av Sjiva.

Guden Dattatreja er rekna som ein avatar av den hinduiske treeininga Brahma, Visjnu og Sjiva saman.

*[[Linga Purana]]* nemner ni ulike avatarar av Ganesja. Ho fortel også om 28 avatarar av Sjiva. Innan sjivadyrking er likevel ideen om at Sjiva skal ha avatarar omstridd.

Også innan devidyrking er det usemje om gudinna har avatarar. *[[Devi-Bhagavatapurana]]* fortel at avatarar av gudinna kjem til jorda for å slost mot dei vonde og verna dei rettskafne. Gudinnar rekna som avatarar av Devi er mellom anna Mahalaksjmi og Mahasaraswati, medan Sita og Radha er inkarnasjonar av gudinna Laksjmi. Puranakommentatoren Nilakantha frå 1700-talet rekna også Krisjna og Rama som avatarar av gudinna.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Avatar|Avatar]]» frå , den 30. januar 2008.* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Avatar|Avatar]]» frå , den 11. juli 2010.* 
 

## Bakgrunnsstoff
Lauk

**Lauk** kan visa til ein rund planteknoll frå planter i laukslekta, men blir i daglegtala hovudsakleg brukt om **kepalauk** eller **vanleg lauk** (*Allium cepa*). Lauk finst berre som kulturplante, men det finst nærskylde villaukar i Sentral-Asia.

Den vanlege lauken er utbreidd over heile verda. Han blir brukt rå, steikt, kokt i sausar og supper, sylta og på ei rekkje andre vis. Lauk er særs viktig i indisk matlaging, men blir ikkje rekna som vegetarisk av strenge hinduar og djainar, ettersom å hausta ein lauk drep planta.

I Noreg er kepalauk ein framandart som vart innført som matplante i vikingtida eller tidlegare. Han er funne forvilla spreidde stader, men som tradisjonell produksjonsart er han ikkje risikovurdert i Framandartslista 2018

## Kjelder




----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Onion|Onion]]» frå , den 31. januar 2008.* 

## Bakgrunnsstoff
Folden

**Folden** var frå 1837 til 1887 eit herad i Nordland, oppretta som Folden formannskapsdistrikt i 1837. 1. januar 1887 vart heradet delt i Sørfold og Nordfold-Kjerringøy herad. Folden herad hadde ved delinga 3&nbsp;293 innbyggarar.

Namnet kjem frå eit opphavleg fjordnamn, «Fold». Folda er no ytterdelen av fjorden som delar seg i armane Sørfold og Nordfold.

## Kjelder
* O. Rygh: *Gaardnavne i Nordlands amt* 1905
* Tilsvarande artikkel på bokmålswikipedia
Sirona

**Sirona** (namnet er blitt tolka som 'guddommeleg stjerne'), truleg den same som **Dirona** og **Divona**, var ei gudinne dyrka av keltarar i fastlandseuropa frå Ungarn til Bretagne. Ho blei sett i samband med heilage kjelder og kunne lækja og gje grøde. 

Sirona blei avbilda åleine eller saman med Apollo Grannus. Statuar av henne kan til dømes vera saman med ein hund, ein slange, egg, korn, druer og anna frukt.

Sirona blei særleg dyrkar av treveriane i Moseldalen. Det er mellom anna gjort funn som har med Sirona å gjera mellom anna i Hochscheid mellom Mainz og Trier, i Sainte-Fontaine nær Freyming, og i Mainz. 

Gudinna blei erstatta med Borvo, som er omtalt som sonen hennar, i fleire stader av den keltiske verda. 

## Sjå òg
*Damona
*116 Sirona, ein asteroide oppkalla etter gudinna

## Kjelder

*

## Bakgrunnsstoff
*Presentasjon av Sirona-tempel i Alzey  (tysk)
*Sirona på tempelsøyle i Vienne-en-Val (fransk)
Abolisjonisme

**Abolisjonisme** er politisk kamp for å oppheva slaveri. Ordet kjem frå ei gruppa som kalla seg abolisjonistar i Nord-Amerika og jobba for å oppheva slaveriet. Seinare er ordet brukt generelt om kampen mot slaveri og slavehandel, men også kamp mot prostitusjon og dødsstraff.

## Sjå òg
*Avskaffinga av slaveriet i Storbritannia

## Kjelder
* caplex.no

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Abolitionism|Abolitionism]]» frå ,  den 31. januar 2008.*
Fjell i Nord-Makedonia

Nord-Makedonia er hovudsakleg eit **fjelland**. Den gjennomsnittlege høgda i landet er 850 meter over havet. Om lag 80 % av landet består av åsar og fjell. Fjella er delt inn i to hovudgrupper. Dei dinariske Alpane og Rodopifjella. Fjella i Rodopi er eldre fjell. Dei dekkjer dei austlege områda av Nord-Makedonia. Dei dinariske fjella er yngre fjell som ligg i vestlege og sentrale område av landet. Dei er delt inn i tre undergrupper, eit område rundt elvar Vardar, eit anna i Pelagoniadalen og eit område nordvest i landet. 

Det er tre nasjonalparkar som vernar ein del av fjella i Nord-Makedonia, Pelister, Mavrovo og Galičitsa.

Dei viktigaste fjella i Nord-Makedonia er: 
* Korab (2764 m)
* Šar Planina (2747 m)
* Baba (2601 m)
* Jakupitsa (2540 m)
* Nidže (2521 m)
* Desjat (2373 m)
* Galičitsa (2288 m)
* Stogovo (2273 m)
* Jablanitsa (2257 m)
* Osogovo (2252 m)
* Kožuf (2166 m)
* Bistra (2163 m)
* Tseloitsa (2062 m)
* Belasitsa (2029 m)
* Plakenska planina
* Konetsjka planina
* Malesjevski planini
* Platsjkovitsa
* Busjeva planina
* Babuna
* Ograzden
* Seletsjka planina
* Skopska Crna Gora

## Bakgrunnsstoff
* Fjelltoppar i Nord-Makedonia 
* Pelister 
* Nordmakedonske fjell og nasjonaparkar 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of mountains in Republic of Macedonia|List of mountains in Republic of Macedonia]]» frå , den 31. januar 2008.*
Ramslauk

**Ramslauk** (*Allium ursinum*) eller **bjørnelauk** er ein plante i laukslekta i påskeliljefamilien som veks vilt i Noreg. Han veks helst i skuggefull lauvskog langs kysten. For å få nytte ut lyset i skogbotnen startar veksten tidleg om våren. Plantane visnar gjerne tidleg då det om sommaren vert lite lys i skogen.

Blomane er samla i ein stor rund skjerm på toppen av stengelen. Dei er kvite med seks spisse kronblad. Lauken er samansett av berre to blad. Dei held fram å vekse over jorda. Dei får lang stilk. Blada har sterkare grønfarge enn andre laukplanter. Den runde frukta har seks frø.

Tradisjonelt har ramslauken vorte lite brukt. I seinare tid vert han, tilliks med andre laukplanter, brukt til å setje smak på matrettar.

Ramslauken har gitt namn til mange lokale stader. Planten har vore godt kjend fordi han set smak på mjølka når dyr, kyr og geiter, et han under beiting. Det kan føre til av mjølka må kasserast.

Ein kjenner til at ramslauk har vorte brukt mot innvolsorm hjå folk og dyr.

Ramslauk er ein heimleg plante som er ganske vanleg i kyst- og fjordstrøk frå Østfold til Møre, med nokre spreidde funn i Trøndelag. Arten vart i 2021 teken inn på Raudlista som nær truga (NT).

## Kjelder




----
* Høeg, Ove Arbo: *Planter og tradisjon*. Universitetsforlaget, 1975
* Rolf Jonsson: *Ville blomster i skog og mark* 1975 ISBN 82-05-09285-0

## Bakgrunnsstoff

*Ramsløk - gammel tradisjon tas opp igjen , skogoglandskap.no
----
Anomali

**Anomali** er eit gresk ord som tyder «noko som vik frå det normale». 

Innan anatomien seier ordet ikkje noko om kor alvorleg avviket er. Til dømes kan den medfødde hjartefeilen anomal innmunning av lungevenene til hjartet vera akutt livstrugande eller utan særleg betydning, avhengig av tilhøva rundt. Ein kan òg bruka ordet abnormitet om misdanningar.

I meteorologi vil ein anomali vera eit lokalt avvik frå eit større mønster over ein lengre periode, t.d. *[[temperaturanomali]]*, som vil seia at temperaturen skil seg vesentleg frå det som er forventa i det aktuelle området og tidsrommet.

Innan religion vil ein anomali vera om lag det same som eit mirakel.

## Sjå òg
*Gjennomsnittleg anomali

## Kjelder
*  caplex.no

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Anomali|Anomali]]» frå ,  den 31. januar 2008.*
Vasskilje

Eit **vasskilje** er ei grense mellom to nedslagsfelt. I eit ås- eller fjellandskap ligg skilje på toppane og ryggane av fjella og åsane, men i flate område eller på høge platå (særleg i myrlendte område) kan skilje vere usynleg.

Vasskilje er viktige geografiske, og ofte òg politiske grenser. Vegar og jernbanelinjer følgjer ofte desse skilja for å minimere stigningsgraden og behovet for bruer. 

## Typar vasskilje
Vasskilje kan delast inn i tre typar: 
* Kontinentalt vasskilje &mdash; eit skilje der vatnet på kvar side renn ut i forskjellige storhav (t.d. skiljet mellom Nilen og Kongoelva, trippelskiljet i Lunghinpasset)
* Store vasskilje &mdash; Vatnet på kvar side av skiljet møter ikkje kvarandre igjen, men renn ut i same hav (t.d. skiljet mellom Huang He og Chang Jiang)
* Små vasskilje &mdash; Vatnet på kvar side av vasskiljet møter kvarandre igjen ved at elvane renn i hop (t.d. Mississippielva og Missourielva)

Vasskilje er eit hinder for elvefart. I førindustriell tid vart vasskilja kryssa ved at ein bar båtane over land ved visse stader . Seinare vart det bygd kanalar for å binde saman tilstøytande nedslagsfelt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Drainage divide|Drainage divide]]» frå , den 31. januar 2008.*
Baba i Nord-Makedonia

**Baba** er eit fjell nær byen Bitola i Nord-Makedonia. Den høgaste toppen er Pelister på 2&nbsp;601 meter over havet. Baba er det tredje høgaste fjellet i Nord-Makedonia etter Korab og Šar Planina. Andre toppar bortsett frå Pelister er Dva Groba (2&nbsp;514 moh.), Veternitsa (2&nbsp;420 moh.), Muza (2&nbsp;350 moh.), Rzana (2&nbsp;334 moh.), Sjiroka (2&nbsp;218 moh.), Kozji Kamen (2&nbsp;199 moh.), Griva (2&nbsp;198 moh.), Golema Tsjuka (2&nbsp;188 moh.), Skrkovo (2&nbsp;140 moh.), Babin Zab (1&nbsp;850 moh.) og mange fleire. Babamassivet er eit vasskilje i området mellom Adriahavet og Egearhavet.

Pelister nasjonalpark har eit rikt plante- og dyreliv. Av planteliv finn ein mellom anna ei spesiell femnåla furu (Pinus peuce) som ein berre finn på nokre få fjell på Balkan. Av dyreliv finn ein bjørn, rådyr, ulv, gemse, hjort, villsvin, kanin, fleire ørneartar, raud rapphøne, raudnebba kaie og den endemiske makedonske pelagoniaauren.

Pelister er den eldste og nest største nasjonalparken i Nord-Makedonia etter Mavrovo. Det er eit av dei viktigaste turistområda i landet og har eit kjent skisenter.

Frå Peliste kan ein sjå Pelagoniadalen, Prespasjøen fjella Nidzhe, Galitsjitsa, Jakupitsa og Bitola. Pelister er eit av dei sørlegaste fjella på Balkan som har ein alpin utsjånad.

Pelister er òg kjend for dei to fjellvatna som ligg her. Dei vert kalla «Augo til Pelister». Det største vatnet ligg 2&nbsp;218 meter over havet, medan det mindre vatnet ligg 2&nbsp;180 meter over havet. Her finn ein kjeldene til fleire elvar.

På toppane er det snø sjølv midt på sommaren og enkelte stader ligg snøen året gjennom.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Baba Mountain|Baba Mountain]]» frå , den 31. januar 2008.*
Bistra

**Bistra** (makedonsk Бистра) er eit fjell i Nord-Makedonia. Fleire av toppane er over 2&nbsp;000 meter over havet og den høgaste er Medenitsa på 2&nbsp;163 meter over havet. 

Erosjon av kalksteinen i fjellet har danna kalksteinssletter. Det finst fjorten kalksteinsfelt på Bistra, Tonivoda, Govedarnik, Bardaš, Sultanitsa, Solomunitsa, Suvo Pole, Store og Litle Brzovets, Čukni Topanitsa, Nedre og øvre Poljtse, Tri Bari, Tri Groba og Lazaropole. Dei mest populære grottene i fjellet er Alilitsa and Kalina Dupka.

Ein stor del av fjellet er ein del av Mavrovo nasjonalpark. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mount Bistra|Mount Bistra]]» frå ,  den 31. januar 2008.*
Tseloitsa

**Tseloitsa** (ofte kalla Dobra Voda etter den høgaste toppen) er ein del av ei fjellkjede i Nord-Makedonia, inkludert fjella Osoj, Suva Gora og Pesjak, som strekkjer seg frå nord til sør. Den høgaste toppen er Dobra Voda på 2&nbsp;062 meter over havet. Fjellet vert ikkje ofte vitja og har ingen turistfasilitetar. Det er berre ei hytte ved landsbyen Zelezna Reka og ein overnattingsstad ved klosteret St. Nicola.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Celoica|Celoica]]» frå , den 31. januar 2008.*
Desjat

**Desjat** er eit fjell på grensa mellom Nord-Makedonia og Albania. Fjellet har bratte fjelltoppar som Mal og Golem Krtsjin og Velivar. Det høgaste punktet er Velivar med 2&nbsp;375 meter over havet. Andre toppar er Deli Senitsa og Suva Bara. Desjat har djupe elvedalar, omfattande skogområde og små brevatn. Den næraste byen på nordmakedonsk side er Debar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Deshat|Deshat]]» frå , den 31. januar 2008.*
Folda

**Folda** (norrønt *Fold* eller *Foldin*, 'den breie fjorden') er eller har vore namnet på fire norske fjordar:

### Folda og Oslofjorden
Fold, frå sogetida Folda, var den historiske nemninga på Ytre Oslofjord, frå Drøbaksundet til Færder, og landområda omkring, særleg Vestfold og Follo. Namnet Follo kjem frå 'Fold-lo', «Foldsletta». Namnet lever òg att i fylksnamnet Østfold.

Oslofjorden var frå gamalt nytta om fjorden innanfor, frå Drøbak opp til gamle Oslo .

### Folda på Møre
Fold var det gamle namnet på Foldfjorden på Ertvågøya på Nordmøre.

### [[Folda i Namdalen]]
Folda er ytterdelen av den store fjorden i Namdalen. Lenger inn vert fjorden kalla 'Foldfjorden'.

### [[Folda i Salten]]
Folda er ytterdelen av fjorden som delar seg i armane Sørfold og Nordfold. Namnet vart tidlegare òg bruka om bygdene omkring fjorden.

## Lenkjer
* 

## Kjelder
* O. Rygh: *Gaardnavne i Nordlands amt* 1905
* Leiv Heggstad, Finn Hødnebø og Erik Simensen: *Norrøn ordbok* Det Norske Samlaget 1990 ISBN 82-521-3493-9
* Redaksjonell fotnote til Ynglinge-soga i *Snorres Kongesoger*, Det Norske Samlaget 1979 ISBN 82-525-0657-7.
* *Østfold* i Store Norske Leksikon
Dobra Voda

**Dobra Voda** er eit fjell i Nord-Makedonia nær byen Kičevo. Det er det høgaste fjellet i Tseloitsa-fjella med ei høgd på 2&nbsp;062 meter over havet. På grunn av tektoniske rørsler stig framleis toppen og omgjevnadene, og dette er årsaka til at det er moderat jordskjelvsaktivitet i området. 

Frå toppen kan ein sjå fleire omliggande byar som Gostivar, Kičevo, Tetovo og nærliggjande landsbyar. Hovudkjelda til elva Treska ligg i dette området. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dobra Voda|Dobra Voda]]» frå , den 31. januar 2008.*
Grand Banks

**Grand Banks** er ei gruppe undervassplatå sørvest for Newfoundland. Området er relativt grunt med 25 til 100 meter djupne. Den kalde Labradorstraumen blandar seg her med det varme vatnet frå Golfstraumen. Blandinga av vatnet frå desse to straumane og forma på botnen løfter næringsstoff frå botnen opp til overflata. Dette området er difor eit av dei beste fiskeområda i verda. Her er også svært mykje sjøfugl. 

Blandinga av varme og kalde straumar gjer også at dette er ei av dei stadene i verda med mest tåke.
Galitsjitsa

**Galitsjitsa** (makedonsk *Галичица*) er eit fjell på grensa mellom Nord-Makedonia og Albania. Den nordmakedonske sida av fjellet er ein del av ein nasjonalpark. Fjellet ligg mellom dei to største innsjøane i landet, Ohridsjøen og Prespasjøen. Fjellet dekkjer eit areal på 227 km².

Plantelivet i nasjonalparken Galitsjitsa har over tusen artar, opptil elleve av dei endemiske. 

Den høgaste fjelltoppen i fjellet er Magaro på 2&nbsp;254 meter over havet. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Galičica|Galičica]]» frå , den 31. januar 2008.*
Jablanitsa i Nord-Makedonia

**Jablanitsa** (makedonsk *Јабланица*) er eit fjell i Nord-Makedonia og Albania. Fjellryggen er høgare enn 2&nbsp;000 meter over havet over eit stykke på om lag 50 km og den høgaste toppen ligg på midten med ei høgd på 2&nbsp;257 meter over havet. Ein kan nå fjellet frå landsbyen Vevtsani som ligg ved foten av fjellet, 14 km frå Ohridsjøen og byen Struga.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Jablanica, Republic of Macedonia|Jablanica, Republic of Macedonia]]» frå , den 31. januar 2008.*
Miguel de Cervantes Saavedra

**Miguel de Cervantes Saavedra** () var ein spansk forfattar, best kjend for verket *[[Don Quijote|Don Quixote]]*, som mange reknar som den første moderne romanen. Cervantes skreiv også dikt, skodespel og andre roman, og verka hans er rekna blant dei viktigaste i verdslitteraturen.

Cervantes blei fødd i Alcalá de Henares, 35 km aust for Madrid. Far hans var lege og familien levde eit omflakkande liv som er dårleg kjend av ettertida. Før 1570 hadde Cervantes gått inn i den spanske hæren, stasjonert i Napoli, og blei såra i slaget ved Lepanto i 1571. Cervantes var infanterist fram til 1575, då han blei fanga av sjørøvarar og halde i fangenskap i Algier i fem år.

I 1584 gifta Cervantes seg med Catalina de Salazar y Palacios  i Toledo. Året etter gav han ut den første romanen sin, *La Galatea*, som fekk ei grei mottaking, utan at ho blei nokon stor suksess. Samstundes skreiv han skodespel som blei spelte i Madrid. Bortsett frå *El trato de Argel*, som handla om kristne slavar i Algiers, og *El cerco de Numancia*, er desse stykka gått tapte.

Dei neste tjue åra reiste Cervantes rundt i Spania som proviantør for den spanske armadaen og seinare som skatteoppkrevar. Han hadde pengeproblem som førte til at han gjekk konkurs ein gong og blei fengsla minst to gonger (i 1597 og 1602) for bokføring som ikkje stemde. Frå 1596 til 1600 budde Cervantes hovudsakleg i Sevilla. I 1605, då han var i Valladolid, gav han ut førstedelen av *[[Don Quixote]]*. Dette verket var nyskapande i det at det brukte vanleg daglegtale i ei litterær ramme, og blei godt likt også internasjonalt. 

I 1606/7 slo Miguel de Cervantes seg ned i Madrid, der han blei buande til han døydde. I dei siste ni åra av livet sitt bygde han seg ein sterk posisjon som ein respektert forfattar, med *Novelas ejemplares* i 1613, *Viaje del Parnaso* i 1614, og *Ocho comedias y ocho entremeses* og den andre og siste delen av *Don Quixote* i 1615.

Dagen Cervantes skal ha døydd, 23. april, er også dødsdatoen til Shakespeare (sjølv om dei ikkje døydde same dagen, ettersom England framleis følgde den gamle julianske kalenderen på denne tida). Samantreffet har gjort denne datoen til den internasjonale bokdagen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Miguel de Cervantes Saavedra|Miguel de Cervantes Saavedra]]» frå ,  den 8. juni 2008.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Psykopat

Ein **psykopat** (av psykopati, også kjend som **sosiopat**) er ein diagnostisk omgrep på eit syndrom av abnormale personlegdomstrekk. Vanlege kjenneteikn er at personar med ei slik liding ved første inntrykk kan virke sympatiske, intelligente og sjarmerande, men som ved nærare kontakt viser seg å vere manipulerande, løgnerske og impulsive. Utad kan ein psykopat vere vellukka, med ein godt betalt jobb og godt rykte etc, medan ein innad viser seg å ha ei utiltalande åtferd. Det er ofte dei næraste, familie/nære vener som merkar det og får oppleve psykopaten sin verkelege personlegdom.

## Bakgrunnsstoff
NETT-TV
* Randi Rosenquist snakkar om psykopater og psykopati på prateshowet "Først og sist" (NRK, 2003)
Astrakan

:*Denne artikkelen er om eit epleslag. For det russiske distriktet og byen med liknande namn, sjå [[Astrakhan]]*

**Astrakan** er ein type epletre som truleg har opphav i Sverige.

## Skildring
Astrakan er eit kraftig og ganske stort epletre. Treet er breitt, gjerne breiare enn det er høgt. Dei største trea kan bli ca. 8 meter høge. Blominga finn stad svært tidleg. Samstundes med lauvspretten utviklar treet blomar med store kvite kronblad. 

Astrakan er ein hardfør tresort som kan dyrkast i nær heile Norden. Treslaget har og lang levetid. Det finst 150 år gamle tre som framleis blømer.

Astrakan kan også podast i andre tresortar.

### Frukt

For tre som veks i Norden vert epla mogne i september. Frukta er større på yngre tre enn på eldre. På unge tre når frukta gjerne ei høgd på 5,5 cm og ei breidd på 6,5 cm. Epleskalet er middels tjukt med ei voksa overflate. Kjøtet er kvitt, nesten luktfritt og nokså tørt, men med ein fyldig, krydra og syrleg smak.

Det er dyrka fram ulike sorter astrakaneple:

* Klar astrakan, som har gule eple med enkelte raude prikkar.
* Raud astrakan, som har jamnt raude eple.
* Kvit astrakan, som har klargrøne eple.
* Gyllenkroks astrakan, som har eple som gjerne er halvt raude (på solsida) og halvt gule.

## Historie og utbreiing

Av namnet kan ein tru at epletreet stammer frå Astrakhan-området nord for Svartehavet, men treslaget er nemnd for fyrste gong av den svenske botanikaren P.J Bergius i 1780. Epleslaget breidde seg fyrst i Sverige, Noreg og England, men er nå dyrka over mest heile Europa. Av historia om korleis slaget breidde seg og av genetikken kan det sjå ut til at treslaget er svensk og ikkje russisk.

## Bakgrunnsstoff
* Bilete av raud Astrakan
Kožuf

**Kožuf** **(Tzena/Zona)** er eit fjell på grensa mellom Nord-Makedonia og Hellas. Dei vestlegaste fjellområda strekker seg vestover mot elva Blasjnitsa og i nordvest til landsbyane Mrzhetsjko, Konopisjte og Demir Kapija. Kožuf er den første naturlege barriera i Nord-Makedonia mellom resten av landet og luftstraumane frå Middelhavet og Egearhavet. Det høgaste punktet er Zelenbeg med 2&nbsp;171 meter over havet. Eit nytt og moderne skisenter vart nyleg bygd på fjellet. 

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kožuf|Kožuf]]» frå , den 1. februar 2008.*