open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gornje Jesenje

**Gornje Jesenje** er ein busetnad og hovudsete i landkommunen Jesenje i fylket Krapina-Zagorje i Kroatia.

## Folketal
Ved dei siste folketeljingane var folketalet:

## Kjelder
### Referansar
Majorana-fermion

Eit **Majorana-fermion** er eit fermion som er sin eigen antipartikkel. Det teoretiske grunnlaget til eksistensen av slike fermion vart fyrst utleitt av den italienske fysikaren Ettore Majorana i 1937. Per 2025 er det ikkje påvist Majorana-fermion, men nøytrinoet er eit mogeleg Majorana-fermion.

Majorana-fermion er av interesse i samband med kvantedatamaskiner av di dei potensielt kan gje særs stabile qubit.

## Kjelder
Frøydis Haavardsholm

**Frøydis Haavardsholm** () var ein norsk biletkunstnar og bokillustratør fødd i Tromsø.

Ho står bak glasmåleri i fleire norske kyrkjer, som Asker kyrkje, Nordstrand kyrkje, Nikolaikirken på Gran, Østre Aker kyrkje og Treeiningskyrkja i Oslo.

Som bokillustratør illustrerte ho diktsyklusen *Jonsok-natt* av Hans Henrik Holm, som kom ut i 1933. I åra 1918–1926 illustrerte ho alle dei liturgiske bøkene til Den norske kyrkja.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Frøydis Haavardsholm|Frøydis Haavardsholm]]» frå ,  den 19. januar 2025.*
Sachertorte

**Sachertorte** (tysk for «Sacher-kake») er ein type sjokoladekake funnen opp av Franz Sacher (1816–1907) i 1832 for fyrsten og statsmannen Klemens von Metternich i Wien i Austerrike. Kaka er ein av dei mest kjende matrettane frå Wien.

## Innhald
Kaka består av to lag sjokoladebotn, som ikkje er særs søt, med eit tynt lag aprikosmarmelade mellom og mørk sjokoladeglasur oppå og på sidene. Ho blir tradisjonelt servert med piska krem utan sukker.

## Historie
Sachertorte blei fyrst laga av Franz Sacher i 1832 då han som 16-årig konditorlærling fekk i oppgåve å kreera ein spesiell dessert til Klemens Wenzel von Metternich. Varemerket for den originale Sachertorte blei registrert av Hotel Sacher, som blei bygga i 1876 av sonen til Franz Sacher. Fram til 1965 var Sacher Hotel involvert i ein lang juridisk kamp, då også konditoriet Demel hadde produsert ei kake kalla den originale Sachertorte. Kvar Demel hadde fått oppskrifta frå er ikkje heilt sikkert kjent. I dag serverer Demel stadig kaka, men under namnet Demels Sachertorte, og med den forskjellen at aprikosmarmeladen ligg rett under glasuren i staden for mellom sjokoladekakelaga.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sachertorte|Sachertorte]]» frå ,  den 19. januar 2025.*  

## Bakgrunnsstoff

* The Original Sacher-Torte Website (arkivert nettside)
Klassisismen i musikk

**Klassisismen** er ein stilperiode innan europeisk kunstmusikk som strekkjer seg omtrent frå 1750 til 1830. Byrjinga til klassisismen går nokolunde parallelt med slutten på den galante stilen, og den siste delen av klassisismen er ein glidande overgang til romantikken. Perioden blir delt inn i tre delar: Overgangen frå den galante stilen (1750–1770), den dominerande klassisistiske perioden (1770–1810) og overgangen til romantikken (1810–1830). 

Perioden 1770–1810 var dominert av musikken i Wien, der komponistar som Joseph Haydn (1732–1809), Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) og Ludwig van Beethoven (1770–1827) var dei viktigaste. Denne perioden har gitt opphav til namn som *[[wienerklassisismen]]*, som ofte blir brukt sm nemning for heile klassisismen, og den fyrste wienerskulen. Wien som kultursentrum spelte ei viktig rolle også før midtperioden, med komponistar som Christoph Willibald Gluck, og etter (Johann Nepomuk Hummel, og Franz Schubert). Likevel var det frå tidleg av ei rekkje komponistar som ikkje høyrde heime i Wien, som Carl Philipp Emanuel Bach (Potsdam, Hamburg), Johann Christian Bach, Muzio Clementi  (begge London) og Luigi Boccherini (Madrid). Område som Mannheim og Paris var viktige i byrjinga av perioden. Gioacchino Rossini (Paris) og virtuosar som Louis Spohr (Kassel), John Field (St. Petersburg, Moskva), Fernando Sor (Paris, London) og den omreisande Niccolo Paganini var med på å avslutta perioden. 

Som periode var klassisismen formgjevande innan opera, symfoniar, sonatar og strykekvartettar. Klassisismen handla i stor grad om å byta ut polyfonien til barokken (fleire melodiar i samspel) med homofoni (ein dominerande melodi med støtte frå andre instrument) og enklare musikkretningar. Grepet til barokken blei ikkje heilt gløymt, og fleire komponistar nytta både kontrapunkt og fugar gjennom komposisjonane sine. Likevel var klassisismen ei rørsle vekk frå teknikkar som generalbass og terrassedynamikk, og hovudmelodien blei langt meir markant i denne perioden. Der kontrapunkt i barokken hadde fleire likeverdige stemmer, hadde det klassisistiske kontrapunkt framleis ei dominerande hovudstemme, medan understemmene hadde som funksjon å støtta opp om melodien.

Klassisismen var også påverka av nyvinningar i instrument og orkester. Nye eller sterkt forbetra instrument som piano, valthorn, fagott, tverrfløyte og klarinett gav større høve til å laga musikk, og det blei også enklare å nytta seg av gradering av dynamikken. Orkestera blei større, særleg under Mannheimerskolen, og det blei skrive stadig fleire solostykke for enkeltinstrument. I tillegg skapte framveksten av eit sterkt borgarskap eit større fokus på verdsleg musikk, noko som gjorde at orgelet fekk mindre å seia. Musikk blei oftare framført offentleg i store hallar sponsa av privatpersonar for eit betalande publikum. Mot slutten blei musikken i klassisismen markant meir dramatisk, og overgangen til romantikken er glidande.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Klassisismen (musikk)|Klassisismen (musikk)]]» frå ,  den 19. januar 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
Sisak

**Sisak** er ein tettstad og ein bykommune i Kroatia og fylkeshovudstad i fylket Sisak-Moslavina.

## Folketal
Dei største busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar
Glina

**Glina** kan vise til:
* Elva Glina, ei sideelv til Kupa i Kroatia
* Glina i Ilfov, ein landkommune (*comună*) i Ilfov fylke i Romania
* Glina i Kroatia, ein bykommune i fylket Sisak-Moslavina i Kroatia
Donji Kukuruzari

**Donji Kukuruzari** (serbisk kyrillisk Доњи Кукурузари) er ein tettstad og ein landkommune i fylket Sisak-Moslavina i Kroatia.

## Folketal
Dei største busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar
Sisak-Moslavina

**Sisak-Moslavina** (kroatisk *Sisačko-moslavačka županija*) er eit fylke i Kroatia. Fylkesadministrasjonen ligg i Sisak. Sisak-Moslavina hadde 139&nbsp;603 innbyggjarar i 2021.

## Administrativ inndeling
Sisak-Moslavina har 7&nbsp;bykommunar og 12&nbsp;landkommunar

### Bykommunar
* Sisak (fylkeshovudstad)
* Glina
* Hrvatska Kostajnica
* Kutina
* Novska
* Petrinja
* Popovača
### Landkommunar
* Donji Kukuruzari
* Dvor
* Gvozd
* Hrvatska Dubica
* Jasenovac
* Lekenik
* Lipovljani
* Majur
* Martinska Ves
* Sunja
* Topusko
* Velika Ludina

## Folketal

### Byar og tettstader
Dei største busetnadene i fylket ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar





## Bakgrunnsstoff

*
Vrginmost

**Vrginmost** (serbisk kyrillisk Вргинмост) er ein tettstad og hovudsete i landkommunen Gvozd i fylket Sisak-Moslavina i Kroatia. Frå 1996 til 2012 heitte busetnaden Gvozd som kommunen.

## Folketal
Ved dei siste folketeljingane var folketalet:

## Kjelder
### Referansar
Virgin Prunes

**Virgin Prunes** var eit irsk eksperimentelt rockeband skipa i 1977. Det blei oppløyst i 1986 etter at songaren Gavin Friday forlet bandet. Dei andre medlemmane heldt fram som **The Prunes** fram til dei blei oppløyste i 1991.

## Soge
Bandet blei danna i 1977 i Dublin i Irland av vokalistane Guggi (Derek Rowen), Gavin Friday (Fionan Hanvey) og Dave-iD Busaras, gitaristen Dik Evans (bror til The Edge i  U2), bassisten Strongman (Trevor Rowen, bror til Guggi) og trommespelaren Pod (Anthony Murphy).
Pod blei seinare erstatta av Haa-Lacka Binttii (Daniel Figgis). Mary D'Nellon (David Kelly) spelte seinare perkusjon (1981–1984) og gitar (1984–1986).

Gruppa bygde seg snart opp eit rykte og ein tilhengjarskare for dei utagerande sceneshowa sine. Bandet hamna også ofte i bråk med meir tradisjonelle rockarar som ikkje sette pris på graden av annleisheit dei førte med seg. Gruppa heldt konsertar i og rundt Dublin.
Ho skreiv platekontrakt med Rough Trade Records, og gav ut sin fyrste singel *Twenty Tens*, på sitt eige merke, Baby Records (distribuert av Rough Trade) den 8. januar 1981.
Gruppa platedebuterte i 1982 med albumet *...if I die, I die*. Denne plata blir rekna som ei av dei mest tilgjengelege frå Virgin Prunes. Albumet kom ut etter at ho hadde gitt ut sju singlar og eit bokssett med to singlar og fem hefte.

Bandet fekk problem med å spela inn andrealbumet sitt, *Sons Find Devils*, takka vera eit hard turnéprogram og utskiftingar av bandmedlemmer. Tittelen blei likevel brukt på ein video som kom i 1985, med gammalt materiale og live-opptak..Same året blei det òg gjeve ut eit album med gamle raritetar.

Det nye albumet kom fyrst ut i 1986, då med tittelen *The Moon Looked Down and Laughed*. Same år vedtok Gavin Friday, den kreative krafta til bandet, å slutta. Gruppa blei oppløyst året etter med ein liten notis på livealbumet *The Hidden Lie*.

## Diskografi
Dette er albuma bandet gav ut medan det framleis var aktivt. I tillegg har albuma og alle singlane blitt relanserte i fleire former og format.

### Studioalbum

* *…If I die, I die* (1982)
* *The Moon Looked Down and Laughed* (1986)

### Samlealbum

* *Over the Rainbow* (1985)

### Livealbum

* *The Hidden Lie* (1987)

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Virgin Prunes|Virgin Prunes]]» frå ,  den 21. januar 2025.*
Dei nordamerikanske Kordillerane

**Dei nordamerikanske Kordillerane** er ei samnenmning for dei vestlege fjellkjedene på det nordamerikanske kontinentet i Canada, USA og Mexico. Fjellkjedene dannar den nordlege delen av Kordillerane, og dekkjer eit stort område av fjellkjeder, intermontane bekken og høgsletter.

Fjella strekkjer seg frå den amerikanske delstaten Alaska til Tehuantepeceidet ved den sørlege grensa til Mexico. Dei omfattar nokre av dei høgaste toppane i verdsdelen. Fjellkjedene går generelt i nordleg-sørleg retning langs tre hovudbelte: Pacific Coast Ranges i vest, Nevada-beltet i midten (med mellom anna Sierra Nevada) og Laramidebeltet i aust (som omfattar Rocky Mountains).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:De nordamerikanske Kordillerene|De nordamerikanske Kordillerene]]» frå  og «[[:en:North American Cordillera|North American Cordillera]]» frå , den 21. januar 2025.*
Bekken i geografi

**Bekken** i geografi er ei større, skålforma fordjuping i jordoverflata som er omgjeven av fjell. Om bekkenet er fylt med vatn, blei det kalla eit sjø- eller havbekken, elles blir det kalla eit landbekken. Bekken av sistnemnde type er svært gunstige for utviklinga av elvesystem. Ofte kan ei elv strøyme gjennom fleire bekken; til dømes renn Donau gjennom fem ulike bekken. Dersom bekken er omgjeve av fjell på alle sider, vil vatnet samla seg i ein saltsjøar i botnen av det.

Bekken får ofte namn etter ein by i området (til dømes Parisbekkenet), ein innsjø (som Mälar-bekkenet) eller ei elv (som Rhinbekkenet mellom Basel og Bingen).

## Sjå òg

* Basseng i geologi
* Graben

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:|sv:]]» frå ,  den 21. januar 2025.*
Tiompan

**Tiompán** (irsk), **tiompan** (skotsk gælisk) eller **timpan** (walisisk) var eit strengeinstrument som musikarar brukte i Irland og Storbritannia i mellomalderen.

Ordet *timpán* var både hannkjønn og hokjønn i klassisk irsk. Det er sett fram teoriar om at det er avleidd frå det latinske ordet *tympanum* (tamburin eller pauke), og det verker som om *timpán* er blitt brukt i nokre gamle tekstar om trommer. Det er ikkje uhøyrt for namn på trommer og strengeinstrument å vera i slekt, som trommenamnet tambour som i opphavet stammar frå det persiske strengeinstrumentet *tambūr* (بور). Både tympanum og tambūr kan vera i slekt med det greske ordet pandoûra (πανδοῦρα). Ein trur også at tiompán var ei slags lyre, eller ein langhalsa lutt. Mellomaldertekstar om tiompan har nemnd at instrumentet skil seg frå cruitar med ni strenger, og at tiompan vanlegvis hadde tre strenger. Desse kjeldene viser òg til fingertuppar og -sider brukte på strenger, truleg for  å pressa strengene og få dei til å produsere høgare tonar. Kjelder nemner strenger av metall, ofte bronse, og med tanke på perioden tiompanar var til, er det meir truleg at ein fekk lyd frå strengane ved å klimpra dei enn at ein nytta boge på dei. Det er stor sjanse for at namnet blei brukt om andre instrument i tidleg moderne tid.

Dokumenterte tiompanspelarar er mellom anna Maol Ruanaidh Cam Ó Cearbhaill (drepen 1329) og Finn Ó Haughluinn (død 1490), den siste dokumenterte spelaren av instrumentet.

I moderne irsk tradisjonsmusikk blei ordet «tiompan» brukt av Derek Bell etter Francis William Galpin for å visa til dulcimer. Andre hypotetiske reproduksjonar liknar det waliske instrumentet crwth, og gammalgresk og romersk pandura.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tiompan|Tiompan]]» frå ,  den 21. januar 2025.*
Irlandskrønika

**Irlandskrønika** () er eit moderne namn for ei hypotetisk samling av kyrkje-annalar som skildrar hendingar på Irland frå år 432 til år 911.

Ulike annalar som er att deler hendingar i same sekvens og ordlyd fram til 911, der dei fortset med separate narrativ. Dei inkluderer Inisfallen-annalane, Ulster-annalane, Scotorumkrønika, Clonmacnoise-annalane, Tigernach-annalane, Roscrea-annalane, Boyle-annalane og Dei fragmentariske irske annalane. «Irlandskrønika» representerer forskarane si konsensusløysing til dette gæliske synoptiske problemet.

## Sjå òg

* Irske annalar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Irlandskrøniken|Irlandskrøniken]]» frå ,  den 23. januar 2025.*
Coloradoelva i Argentina

**Coloradoelva** (spansk: *Río Colorado*, spansk uttale: [ˈri.o koloˈɾaðo]) er ei elv i det sentrale Argentina.  

Coloradoelva utgjer det meste av den politiske grensa mellom dei argentinske provinsane Neuquén og Mendoza, og dessutan mellom Río Negro og La Pampa. Den kunstige demninga *Embalse Casa de Piedra* blir brukt både til å produsere vasskraft for det tørre området elva kryssar, og til å regulere vasstanden i elva.  

Kjeldene til Coloradoelva ligg på dei austlege skråningane av Andesfjella, på same breiddegrad som den chilenske vulkanen Tinguiririca (rundt 34° 48' S). Elva følgjer generelt ei aust-søraustleg retning mot Atlanterhavet. Etter å ha forlate Andes-området, renn Colorado gjennom eit goldt og tørt landskap og får ingen store sideelvar, bortsett frå Salado (Desaguadero-elva) frå provinsen La Pampa.  

Elveslettene gjennom Patagonia er fruktbare og skogkledde, men areala er for små til å støtte meir enn ein liten, spreidd folkesetnad. Elven munnar ut omtrent 100 til 120 kilometer sør for Bahía Blanca gjennom fleire kanalar i eit elvedelta ved Unión-bukta, som strekkjer seg frå breiddegrad 39° 30' S til 39° 50' S. Den totale lengda på Coloradoelva er omtrent 1 000 kilometer. Ei strekning på rundt 300 kilometer frå kysten opp til Pichi Mahuida er navigerbare for fartøy med opptil 2 meters djupgang. 
  
Elva blir ofte skildra som danna ved samløpet av Grande og Barrancas. Sidan Barrancas berre er ein liten bekk samanlikna med Grande, er det meir nøyaktig å vurdere Barrancas som ei sideelv som renn inn i hovudelva. Hovudelva blir kalla «Grande» ovanfor samløpet med Barrancas, og «Colorado» nedanfor dette punktet.

## Kjelder

* *Denne artikkelen er ei omsetting av «[[:en:Colorado River (Argentina)|Colorado River (Argentina)]]» frå , den 25. januar 2025*

## Bakgrunnsstoff
Lekenik

**Lekenik** er ein tettstad og ein landkommune i fylket Sisak-Moslavina i Kroatia.

## Folketal
Dei største busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar
Elva Uruguay

Den ca. 1600 km lange **elva Uruguay** (spansk *Río Uruguay*, portugisisk *Rio Uruguai*) er ei elv i Sør-Amerika som over lange strekk dannar grensa mellom landa Brasil, Argentina og Uruguay, og som til slutt – saman med Paraná – dannar Río de la Plata. Namnet betyr noko sånt som «elva med den fargerike fuglen».

Elva Uruguay oppstår ved samløpet av elva Canoas og elva Pelotas i den sørlege delen av det brasilianske høglandet, på grensa mellom delstatane Santa Catarina og Rio Grande do Sul. Ho renn vestover langs grensa mellom dei to delstatane, og dannar deretter grensa mellom Argentina og Brasil før ho bøyer seg sørover. Frå El Soberbio, litt lenger oppover elva, ligg det 2 km lange fossefallet Salto Yucumã. Dette fossefallet er unikt i verda ved at det spring parallelt med elveløpet. På dei siste ca. 300 km dannar elva Uruguay grensa mellom Argentina og Uruguay, som har fått namnet sitt frå plasseringa si aust for elva («Republikken aust for Uruguay»).

På den siste delen av elvestrekninga langs den uruguayanske sida finst det totalt 13 festningar, som vart bygde på 1800-talet i samband med fridomskampane i landet. Nokre av desse er i dag restaurerte og blir brukte som museum.

Elva Uruguay er farbar med skip opp til Paysandú, men mykje kortare enn «tvillingelva» Paraná, ettersom ho har langt fleire stryk. Det totale elveløpet er ca. 1600 km langt. Nedbørfeltet dekkjer eit område på 365&nbsp;000 km².

## Kjelder

* *Denne artikkelen er ei omsetting av «[[:de:Río Uruguay|Río Uruguay]]» frå , den 25. januar 2025*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Rio Negro i Argentina

**Rio Negro** er ei omtrent 635 km lang, sterkt meandrerande elv i det midtre Argentina. Saman med kjeldeelva Limay når Rio Negro ei total lengd på ca. 1252 km. 

Rio Negro oppstår ved samløpet av Limay og elva Neuquén ved byen Neuquén. Derfrå renn ho søraustover tvers gjennom den nordlege delen av Patagonia, og får ingen fleire store sideelvar før ho munnar ut. Ovanfor Choele Choel deler elva seg i to armar og dannar fleire store øyar, før ho nedanfor Choele Choel igjen samlar seg til eitt elveløp. Deretter renn ho vidare i søraustleg retning og munnar ut i Atlanterhavet omtrent 30 km nedanfor byen Viedma.

## Kjelder

* *Denne artikkelen er ei omsetting av «[[:de:Río Negro (Atlantischer Ozean)|Río Negro (Atlantischer Ozean)]]» frå , den 25. januar 2025*

## Bakgrunnsstoff
Rakovica

**Rakovica** kan vise til:
* Rakovica i Beograd, ein bydelskommune i hovudstadregionen Beograd i Serbia
* Rakovica i Karlovac, ein landkommune i fylket Karlovac i Kroatia
Ribnik

**Ribnik** kan vise til:
* Ribnik i Bosnia-Hercegovina, ein kommune i Den bosniske serbarrepublikken (Republika Srpska) i Bosnia-Hercegovina
* Ribnik i Karlovac, ein landkommune i fylket Karlovac i Kroatia

Sjå òg Ribnica (fleirtyding)
Humboldtpingvin

**Humboldtpingvin** (*Spheniscus humboldti*) er ein mellomstor pingvinart som høyrer til slekta *[[Spheniscus]]*. Han finst langs kysten av Chile og Peru, og er oppkalla etter Humboldtstraumen, òg kjent som Perustraumen, den kjølige havstraumen som rører seg nordover langs denne kysten. Humboldtpingvinen er ein av fire nærskylte artar i slekta *Spheniscus*. Ein av dei, magellanpingvinen, har ei dels overlappande utbreiing med sørlegaste utbreiinga av humboltpingvinen i Chile.

## Skildring
### Kjenneteikn
Humboldtpingvinen er mellomstor, med ein kroppslengde på rundt 65–70 cm og ei vekt på om lag 4–5 kg. Han har eit karakteristisk svartkvitt mønster med ein svart stripe som går i ein boge nedover brystet. Over augo har han ei berr hudstripe som kan bli rosa under varme forhold. Hannen er tyngre og større enn hoa. Breidda og nebblengda på hovudet indikerer kjønnet; hannen har eit lengre nebb enn hoa. Sjølv om alle pingvinar i *Spheniscus*-slekta er omtrent like store, er humboldtpingvinen den tyngste arten i slekta.

### Habitat
Humboldtpingvinen lever hovudsakleg på steinete kystar og øyar der det er lett tilgang til mat som småfisk, sild og blekksprut. Arten er avhengig av den næringsrike Perustraumen som bringer kaldt, oksygenrikt sjøvatn og rike mengder av plankton og småfisk. Trekkmønster for arten er lite kjente, sporing har synt at dei kan trekke nordover i den australske vinteren, streiffuglar førekjem utanfor kysten av Ecuador og Colombia, i sjeldne tilfelle utanfor Nord-Amerika.

### Reproduksjon

Humboldtpingvinen hekkar i lause koloniar. Reirplassen ligg i holer som dei lagar i guano eller sand nær kysten. Dei legg som regel to egg, og begge foreldra tar del i ruginga. Ungane blir verna av foreldra til dei er gamle nok til å klare seg sjølve, som regel etter nokre månader.

## Trugsmål og vern
Humboldtpingvinen er klassifisert som ein sårbar art (VU) av Verdas naturvernunion (IUCN). Hovudtrugsmåla mot arten er tap av habitat, overfiske som reduserer tilgangen til mat, klimaendringar, oljesøl, og uro frå menneskeleg aktivitet. Guanosanking som øydelegg hekkeplassar, er òg ein trussel mot arten. Culpeo, rotter og kattar er kjente predatorar. Under El Niño blir oppvellinga av næringsrikt botnvatn redusert i det søraustlege Stillehavet, samtidig som havoverflatetemperaturen aukar. Dette fører til dødelegheit, spesielt blant ungfuglar og humboldtpingvinane følgjer ansjosbestandane sørover etter kvart som den marine produktiviteten søkk. Arten har ein minkande bestand på rundt 23 800 vaksne individ. Klimaendringar, kommersielt overfiske av nøkkelbyttedyr som sardinar og ansjos, og bifangst i kommersielt og tradisjonelt fiske bidreg til nedgangen til arten.

For å verne om bestanden av humboldtpingvinar er det sett i verk tiltak som etablering av verneområde, regulering av guano-innsamling og auka overvaking av fiskeria i området.

## Kjelder

* *Denne artikkelen inneheld omsett tekst frå «[[:en:Humboldt penguin|Humboldt penguin]]» frå , den 26. januar 2025*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Pseudowintera

***Pseudowintera*** er ei planteslekt av blømande vintergrøne tre og buskar. Artane i *Pseudowintera* stammar frå New Zealand, der dei er kjende som **horopito**. Winteraceae er magnolidar som er tilknytte den fuktige antarktiske floraen på den sørlege halvkula. Plantane kan tyggast og gjev ein varm, pepra smak.

* *Pseudowintera axillaris*, kjend som *lowland horopito*. Dette er ein busk eller eit lite tre som veker opp til åtte meter høgt i lågland og lågare fjellskog frå 35° til 42° sør. På Sørøya veks arten vest for hovudvasskiljet i Søralpane.
* *Pseudowintera colorata*, eller *mountain horopito*, er ein eviggrønn busk eller eit lite tre (1-2.5 m) som vanlegvis blir kalla *pepperwood* fordi blada har ein sterk smak. Dei gule og grøne blada har raude flekkar; nye blad om våren er lyseraude. Det er utbreidd over heile New Zealand, frå låglandsskogane til høgare fjellskogar, og frå 36° 30' sør så langt sørover som Stewart Island/Rakiura. På grunn av ulike brukar, både medisinsk og kulinarisk, viser namnet horopito når det blir brukt i daglegtale normalt til colorata-arten.
* *Pseudowintera traversii*, eller *Travers horopito*, er ein kompakt busk som blir opptil ein meter høg. Han veks berre naturleg i nordvesthjørnet på Sørøya, frå Collingwood til Westport.

## Dyrking
Horopito spreier seg naturleg gjennom gjengroing på rydda land, men kan ofte også finnast planta i hagar som ein dekorativ plante. Planting til kommersielle formål har byrja dei siste åra.

## Bruk

### Medisin
Horopito inneheld eit stoff som blir kalla *sesquiterpene dialdehyd polygodiali*, eller polygodial, som har ei rekkje biologiske eigenskapar som kan motverka sopp, bakteriar, inflammasjon, allergi og insekt. Polygodial har vore testa og funnen å vera ein svært effektiv inhibitor av trauskegjær. Maoriar har tradisjonelt nytta planten til ulike medisinsk formål, inkludert behandling av hudsoppinfeksjon, magepine, diaré og som smertestillande middel. Tidlegare europeiske busetjarar på New Zealand nytta òg horopito til medisinsk føremål.

## Matlaging
Horopito blada blir brukt i matlaging på ulike måtar. Det blir nytta som krydder i moderne newzealandsk matlaging. Vanlegvis blir blada tørka og så molne til eit pulver. Pulveret kan nyttast på same måte som pepar, direkte på kjøt, blanda med olje, til å laga sausar (til dømes med sennep), i eddik, kjeks og til og med til is.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pseudowintera|Pseudowintera]]» frå ,  den 26. januar 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
*
Humboldtsule

**Humboldtsule** (*Sula variegata*) er ein sjøfugl som er endemisk for Perustraumen ved vestkysten av Sør-Amerika og ein viktig predator i det marine miljøet han tilhøyrer. Utbreiinga er mykje meir avgrensa enn hos andre nærskylde suleartar. Han er den mest tallrike sjøfuglen langs kysten av Peru og den nest viktigaste arten for produksjon av guano. På midten av 1900-talet nådde bestanden av humboldtsule tre millionar individ.

Humboldtsule høyrer til slekta *[[Fugleslekta Sula|Sula]]*. Han deler denne slekta med fem andre sulearter, inkludert blåfotsule, raudfotsule og maskesule.

## Skildring

Humboldtsule har brun overside og kvit underside, samt eit kvitt hovud. Det er tydeleg kvit flekking på oversida av vengene. Vengdekkfjørene har kvite spissar, noko som skaper eit skjelliknande mønster. Nebbet er langt, spisst og grått. Føtene med symjehud er grå; i motsetnad til dei karakteristiske fargene hos blåfotsule og raudfotsule. Hoene er gjerne større enn hannane: kroppane deira er i snitt 19 % tyngre, og vengene er 4 % større.

## Habitat og utbreiing
Humboldtsula lever langs kysten av Peru og nordlege Chile, der han er knytt til det kalde, næringsrike vatnet i Perustraumen. Arten hekkar på øyar og klippekystar, der han byggjer reir av guano.

## Åtferd
Humboldtsule er ein dyktig symjar og dykkar, og han lever hovudsakleg av fisk som ansjos og sardinar. Han jaktar ved å stupdukke frå lufta. Dei beitar ikkje i veldig djupe havvatn, og føretrekkjer grunne kystområde og vatn like utanfor kontinentalsokkelen. Når fuglane søkjer på havet, nyttar fuglane 90 % av tida på å flyge, og mindre enn 10 % av tida faktisk dukking. Arten er sosial og dannar store koloniar under hekkinga.

### Reproduksjon
Hekkesesongen varierer avhengig av mattilgangen, men skjer vanlegvis mellom august og mars. Hoa legg to til tre egg, som begge foreldra ruger i om lag 4–5 veker. Ungane blir verna og mata av foreldra til dei er flygedyktige etter om lag 3 månader.

## Trugsmål og vern
Humboldtsule er avhengig av stabile fiskebestandar, særleg peruansk ansjos, for å overleve. Overfiske og klimaendringar som påverkar Perustraumen kan difor true bestanden. Arten er for tida rekna som livskraftig, men populasjonen kan variere med endringar i miljøtilhøva.

## Kjelder

* *Denne artikkelen er basert på «[[:en:Peruvian booby|Peruvian booby]]» frå , den 26. januar 2025*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Fudge

**Fudge** er ein karamelltype laga av ei blanding av sukker, smør og mjølk. Blandinga blir varma opp til 116 °C. Karamellmassen kan smaksetjast med vanilje, honning eller andre ingrediensar, før han blir avkjølt i ei flat form.

## Bakgrunnsstoff
Vojnić

**Vojnić** er ein tettstad og ein landkommune i fylket Karlovac i Kroatia.

## Folketal
Dei største busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar
Mošćenica

**Mošćenica** er ein tettstad i bykommunen Petrinja i fylket Sisak-Moslavina i Kroatia.

## Folketal
Ved dei siste folketeljingane var folketalet:

## Kjelder
### Referansar
Fylket Varaždin

**Varaždin fylke** (kroatisk *Varaždinska županija*) er eit fylke i Kroatia. Fylkeshovudstaden er Varaždin. Varaždin fylke hadde 159&nbsp;487 innbyggjarar i 2021.

## Administrativ inndeling
Fylket Varaždin har 6&nbsp;bykommunar og 22&nbsp;landkommunar

### Bykommunar
* Varaždin (fylkeshovudstad)
* Ivanec
* Lepoglava
* Ludbreg
* Novi Marof
* Varaždinske Toplice

### Landkommunar
* Bednja
* Beretinec
* Breznica
* Breznički Hum
* Cestica
* Donja Voća
* Gornji Kneginec
* Jalžabet
* Klenovnik
* Ljubešćica
* Mali Bukovec
* Martijanec
* Maruševec
* Petrijanec
* Sračinec
* Sveti Đurđ
* Sveti Ilija
* Trnovec Bartolovečki
* Veliki Bukovec
* Vidovec
* Vinica
* Visoko

## Folketal

### Byar og tettstader
Dei største busetnadene i fylket ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar





## Bakgrunnsstoff

*
TV Azteca

**TV Azteca** er eit meksikansk mediaføretak som tilhøyrer Grupo Salinas. Det blei grunnlagt i 1993 og har hovudkontor i Mexico by.

## Sjå òg
* Televisa
* Telemundo
* TV Globo

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Telemundo

**Telemundo** er eit spanskspråkleg kringkastingsselskap i USA. Selskapet har base i Miami.

## Sjå òg
* Televisa
* TV Globo

## Bakgrunnsstoff
*
Ollam

**Ollam** eller **ollamh** var ein meister innan eit visst yrke eller dugleik innan tidleg irsk litteratur.

## Skaldeskap
Vanlegvis viste *ollam* til ein profesjonell diktar eller skald av litteratur og historie. Denne hadde den høgaste av dei sju filí-rangene, og blei nådd etter minst tolv år med studiar.

Som ein del av det kongelege hoffet kunne ein ollam kombinera funksjonane til ein diktar, historieforteljar og historikar, og kunne attgje ei nøyaktig ættetavle. Yrket var vanlegvis ein familietradisjon.

Allereie i 574 blei medlemmar av klanen Ó hUiginn (O'Higgins) omtalte som arvelege diktar ved hoffa til irske fyrsta og hovdingar. Med dette fekk dei ein adelsstatus som var nest etter kongen, og hadde rett til å ha på seg klede med like mange fargar som han.

## Annan bruk
Ordet blei òg brukt for å visa til den høgaste medlemmen av ei gruppe; slik at ein *ollam brithem* var den høgaste rangen av dommar, og ein *ollam rí* den høgaste rangen av konge. Ollav blei òg brukt om ein druiderang, stort sett med same tyding som «professor», eller «person med stor lærdom».

Det fanst ei offisiell stilling i det gamle Irland som heitte "Rí Ollam" eller "Ard Ollam" Den som hadde posten hadde rang lik den til overkongen av Irland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ollam|Ollam]]» frå ,  den 27. januar 2025.*
Norderåa

**Norderåa** (også kalla **Nørderåa**) er ei elv i Elverum kommune i Innlandet. Elva er ei 4,6 km lang sideelv til Glåma som renn ut av Rudstjennet sørvest i kommunen. Munninga til elva ligg ved Løkenstranda i Heradsbygda.

## Etymologi
Elvenamnet kjem truleg av den norrøne guden Njord, ikkje av himmelretninga nord.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Norderåa|Norderåa]]» frå ,  den 27. januar 2025.*
Zlatar (fleirtyding)

**Zlatar** kan vise til:
*Zlatar, ein bykommune i fylket Krapina-Zagorje i Kroatia
*Zlatar Bistrica, ein landkommune i fylket Krapina-Zagorje i Kroatia
*Zlatar i Veliki Preslav, ein busetnad i kommunen Veliki Preslav i provinsen Sjumen i Bulgaria
*Fjellet Zlatar, eit fjell i Serbia
Klenovnik (fleirtyding)

**Klenovnik** kan vise til:
* Klenovnik, ein landkommune i fylket Varaždin i Kroatia
* Klenovnik i Kostolac, ein busetnad i bydelskommunen Kostolac i byen Požarevac i Serbia
Rakovec (fleirtyding)

*'Rakovec* kan vise til:
* Rakovec, ein landkommune i Zagreb fylke i Kroatia
* Rakovec i Ljubešćica, ein busetnad i landkommunen Ljubešćica i fylket Varaždin i Kroatia
Ljubešćica

**Ljubešćica** er ein tettstad og ein landkommune i fylket Varaždin i Kroatia.

## Folketal
Busetnadene i kommunen ved dei siste folketeljingane var:

## Kjelder
### Referansar
Mali Bukovec (fleirtyding)

**Mali Bukovec** kan vise til:
* Mali Bukovec, ein landkommune i Varaždin fylke i Kroatia
* Mali Bukovec i Mače, ein busetnad i kommunen Mače i Krapina-Zagorje fylke i Kroatia
Novaki

**Novaki** kan vise til: 
* Novaki i Maruševec, busetnad i landkommunen Maruševec i Varaždin fylke i Kroatia
* Novaki i Sopje, busetnad i landkommunen Sopje i Virovitica-Podravina fylke i Kroatia
* Novaki i Sveta Nedelja, busetnad i bykommunen Sveta Nedelja i Zagreb fylke i Kroatia
Struga (fleirtyding)

**Struga** kan vise til:
* Struga, ein by og kommune i Nord-Makedonia
* Struga i Sveti Đurđ, ein busetnad i kommunen Sveti Đurđ i Varaždin fylke i Kroatia
ABS-CBN

**ABS-CBN** er eit av dei tre største kringkastingsselskapa i Filippinane. Det blei grunnlagt i 1946 og har hovudkontor i Quezon.

## Sjå òg
* ABS-CBN News and Current Affairs
* ABS-CBN Studios

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Stephen Borough

**Steven Borough** () var ein engelsk navigatør og tidleg utforskar av Arktis. Han var ein av dei fyrste engelske utøvarane av dei nye vitskaplege metodane for navigasjon.

I 1557 skreiv Stephen Borough ei liste av 95 samiske ord nytta på Kolahalvøya. Lista vart offentleggjord i 1589 av Richard Hakluyt.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stephen Borough|Stephen Borough]]» frå ,  den 29. januar 2025.*
Visoko (fleirtyding)

**Visoko** kan vise til:
* Visoko, ein by og kommune i Bosnia-Hercegovina
* Visoko i Šenčur, ein busetnad i kommunen Šenčur i Slovenia
* Visoko i Varaždin, ein landkommune i fylket Varaždin i Kroatia
Valerij Gerasimov

**Valerij Vasiljevitsj Gerasimov** ()  er ein russisk armégeneral som siden 2012 har vore sjef for generalstaben i Russland. Han kom til og voks opp i Kazan, hovudstaden i Tatarstan, i 1955. 

## Karriere
* 2001-2003: Øvstkommanderande for den 58. armé i Nord-Kaukasus militærdistrikt
* 2003-2005: Fyrste nestkommanderande for Fjerne austen militærdistrikt
* 2005-2006: Leiar for kampberedskap og trening i generalstaben
* 2005-des. 2007: Fyrste nestkommanderande for Nord-Kaukasus militærdistrikt
* des. 2007-feb. 2009: Øvstkommanderande for St. Petersburg militærdistrikt
* feb. 2009-sept. 2010: Øvstkommanderande for Moskva militærdistrikt
* sept. 2010-april 20212: Nestleiar i generalstaben
* april 2012-nov. 2012: Øvstkommanderande for Sentrale militærdistrikt
* nov. 2012 og utover: sjef for generalstaben

## Referansar
Gerasimov

**Gerasimov** (russisk ) eller **Gerasimova** (hokjønn; ) er eit russisk etternamn som er avleidd frå fornamnet Gerasim. Kjende personar med dette namnet inkluderer:

* Aleksandr Gerasimov (1881–1963), russisk/sovjetisk målar 
* Gennadij Gerasimov (1930–2010), sovjetisk diplomat
* Valerij Gerasimov (f. 1955), russisk generalstabsjef
* Egor Gerasimov (f. 1992), belarusisk tennisspelar
Alvdalsmål

**Alvdalsmål** (stundom kalla **alvdølsk/alvdøl**; lokalt: *âḷvdøḷ, âḷvdâḷsk*) er ein norsk dialekt som hovudsakleg vert brukt i Alvdal kommune i Nord-Østerdalen, og høyrer til dialektgruppa østerdalsmål og er rekna som eit flatbygdmål og variant av austlandske talemål.

## Grammatikk

### Dativ
I Alvdalsmålet har dativ i bunden form overlevd mellom mange eldre brukarar, inkjekjønn og hankjønn får *a-*ending, hokjønn får *en-*ending, og fleirtal får *om-*ending i alle kjønn. Desse formene førekjem ofte etter preposisjonar eller for å markere indirekte objekt. Nokre døme på dette er fylgjande:

*Katta satt oppå stoḷa*

*En gång i ti’n*

*Oppi fjella*

*Tvi i fjellom*

Historisk vart pronomen, hovudsaklig i 2 person eintal, bøygde i dativ, som i norrønt *hánum* og *hęnnar*: (*hornom* for han, og *hennar* for ho).

### Jamnvekt og kløyvd infinitiv
Alvdalsmålet høyrer, i likskap med mange av dei andre dialektane i Nord-Østerdalen, til det austnorske jamnvektsområdet, og her gjeld soleis jamnvektslova. Som eit resultat av jamnvektslova har alvdalsmålet kløyvd infinitiv. Kløyvd infinitiv gjer at dei norrøne jamnvektsorda endar på *-a: å eta, å læsa*, medan dei gamle overvektsorda endar på *-e: å kaste, å bite, å drømme.* I Alvdalsmålet er jamninga særleg sterk, med mykje utjamning av vokalane i jamvektsorda. I infinitiva er jamningsresultatet *å-å*, døme: *å våttå, å tåḷå, å bårrå, å låvvå, å såvvå.*

## Målprøve med omsetjing til nynorsk

## I populærkulturen

### Musikk
Musikkgruppa Travellin' Imbesiles er kjend for å synge songar på alvdalsmål, og har gjeve ut mange av dei på CD.

### Litteratur
Forfattaren og teiknaren Kjell Aukrust brukte lokale ord og uttrykk i mange av bøkene sine. Men det er nokre skilnadar på idiolekten til Aukrust og typisk alvdalsmål, nokre døme på dette er fylgjande:

* På alvdalsmål brukast vanlegvis pronomenet *ei* i 1-person eintal, medan det i Kjell Aukrust sine tekstar står *je*.
* Svake verb i preteritum har *a-*ending i Aukrusts verk, medan det oftast er *e-*ending på alvdalsmål.

### Alvdalsmålet i dag
Alvdalsmålet har byrja å bli stadig mindre og mindre utbreidt hjå yngre talarar i nyare tid. Mange yngre går over til standard austnorsk, med nokre lokale innslag, som til dømes *an-*endingar i bunden fleirtal. Dialekten overlever samstundes best hjå eldre talarar.

## Sjå óg
*Alvdal kommune
*Kjell Aukrust
*Østerdalsmål

## Kjelder

*dialekter i Østerdalen-Store norske leksikon
**Alvdalsmålet i ord og utrykk, Tor Omar Tronsmoen, 2007*

**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Østerdalsmål|Østerdalsmål]]» frå ,  den 30. januar 2025.*  

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Old Norse morphology|Old Norse morphology]]» frå ,  den 30. januar 2025.*
Morus

***Morus*** er ei biologisk slekt av tre store sjøfuglartar sulefamilien, Sulidae. Havsule er den største medlemmen i slekta og er den største sjøfuglen i Nord-Atlanteren, med eit vengespenn på opptil 1,9 meter. Dei to andre artane lever på den sørlege halvkula.  

Slektsnamnet *Morus* kjem frå gammalgresk μωρός (*moros*), som tyder «dum» eller «tåpeleg». Dette kjem av at hekkande suler ikkje syner mykje frykt og derfor lett kunne fangast og drepast.  

## Skildring
*Morus*-suler er store, kvite fuglar med gultona hovud, svarte vengspissar og lange nebb. Havsula har ein kroppslengd på 87-100 cm og kan vege opptil 3,0 kg. Dei to andre artane er ca. 3-10 cm kortare og har i snitt ca. 10-20 % mindre kroppsmasse.

Havsuler har eit kjerneområde for hekking på britiske øyar, spesielt vestlege Skottland, eit mindretal hekkar i Nord-Amerika (Newfoundland og Labrador), Island og Noreg. Utanom hekketida førekjem dei i Atlanteren frå Barentshavet i nord til havstrøk utanfor Mauritania og inne i nordlege Mexicogolfen i sør. Kappsula lever i tempererte havområde utanfor sørlege Afrika og Australsula finst ved Australia og New Zealand.

### Åtferd

*Morus*-suler jaktar fisk ved å stupdukke frå opptil 30 meters høgd og forfølgje byttet under vatn. Dei har fleire tilpassingar for denne jakta:  
*Dei har ikkje ytre naseopningar; desse er plasserte inne i munnen.  
*Luftsekkar i ansiktet og brystet, under huda, verkar som bobleplast og døyver støytet når dei treffer vatnet.  
*Auga er plasserte langt nok framme på hovudet til å gi kikkertsyn, slik at dei kan vurdere avstand nøyaktig.  

*Morus*-suler kan oppnå ei fart på nær 100 km/t idet dei slår ned i vatnet, noko som gjer det mogleg for dei å fange fisk på større djup enn dei fleste andre flygande fuglar.  

### Paring og hekking

*Morus*-suler hekkar i koloniar på øyar og langs kystar, der dei vanlegvis legg eitt kritkvit-blått egg. Dei manglar rugeflekk og brukar dei svømmehudkledde føtene sine til å varme egga. Dei blir kjønnsmodne kring femårsalderen. Førsteårs fuglar er heilt mørke, og seinare subadulte fjørdrakter viser gradvis meir kvitt.

## Galleri

Morus bassanus adu.jpg|Havsule, *Morus bassanus*
Cape Gannet - Morus capensis.JPG|Kappsule, *Morus capensis*
Gannet standing in Black Reef colony.jpg|Australsule, *Morus serrator*

## Artsoversyn
Slekt *Morus*  i rekkjefølgje etter IOC World Bird List V14.1, 2024, med norske namn etter *Norske navn på verdens fugler*: Birdlife International (IUCN) har klassifisert kappsule som sterkt truga, dei to andre artane er klassifiserte som livskraftige.

## Kjelder

**Første versjon av denne artikkelen var baset på «[[:en:Gannet|Gannet]]» frå , den 30. januar 2025*

;Referansar

## Bakgrunnsstoff
Siv Merethe Aannevik

**Siv Merethe Aannevik** () er ein norsk lektor og forfattar frå Florø i Kinn kommune.

Aannevik er utdanna lektor, har ein mastergrad i leiing og tverrfagleg samarbeid, og har tidlegare arbeidd som rådgjevar i skuleverket og i Utdanningsforbundet. Sidan 2006 har ho og mannen vore fosterfamilie for fleire barn, og sidan 2020 har ho arbeidd for Bufetat i tillegg til skriving av bøker, dikt og noveller.

## Bibliografi
### Bøker
* 
* 

### I bøker - eit utval
* 

* 

* 

* 

*
Torstein Knarresmed

**Torstein Knarresmed** (som betyr skipsbyggjar) var ifølgje Snorre Sturlason krigaren som hogg i låret til Olav II Haraldsson under Slaget på Stiklestad. Dette var det fyrste av tre angreip som enda livet hans. Det andre og tredje gjort av Tore Hund og Kalv Arnesson.

## Kjelder
Spiralsaka

**Spiralsaka** handlar om at danske lækjarar på 1960- og 1970-talet utan samtykkje sette inn spiral på fleire tusen grønlandske kvinner, ofte utan at kvinnene viste om det. Mange av kvinnene var berre barn då inngrepa vart utførte, den yngste var berre 12 år.

Grunnen til dette var at danskane ynskte å redusera fødselsraten og dermed talet på grønlendingar; noko som er eit klart brot på fleire artiklar i Den europeiske menneskerettskonvensjonen:
* Artikkel 3: Forbod mot tortur
* Artikkel 8: Rett til respekt for privatliv og familieliv
* Artikkel 14: Forbod mot diskriminering
Inngrepa førte til at fødselsraten på Grønland vart halvert og mange av kvinnene fekk helseproblem seinare i livet.

## Referansar

## Sjå òg
* Dansk tvangsadopsjon av grønlandske barn
* Juridisk farlause grønlandske barn
Det skotske flagget

**Det skotske flagget** (skotsk-gælisk: *bratach na h-Alba*; skotsk: *Banner o Scotland*), også kjent som *Saltire* («andreaskross») eller *St Andrew's Cross* («sankt Andreas-kross») er nasjonalflagget til Skottland. Flagget består av ein kvit andreaskross på blått felt, eller med heraldisk skildring, «azure, a saltire argent». Krossen står for apostelen Andreas, som er vernehelgen for Skottland. Det skotske nasjonalflgget, framfor *Royal Standard of Scotland* («den kongelege [heraldiske] fane for Skottland»), er det korrekte flagget for alle privatpersonar og bedriftsorgan i Skottland. Det er òg, der det er mogleg, heist frå skotske regjeringsbygningar kvar dag frå 08.00 til solnedgang, med visse unntak.

Bruken av det skotske flagget er dokumentert for fyrste gong med ein illustrasjon av eit heraldisk flagg i David Lyndsay sitt *Register of Scottish Arms* («Registeret av skotske våpenskjold»), ca. 1542. Det er mogleg at dette er basert på ein presedens frå slutten av 1400-talet om bruken av ein kvit andreaskross på eit blått flagg. Etter seiande blei det gjort av dronning Margrete, kona til kong Jakob III (1451–1488).

Flagget er til forveksling likt flagget til Tenerife, som er endå litt mørkare blått enn det skotske. 

## Fargar og dimensjonar
Blåfargen har variert mykje, fyrst og fremst ut frå kva slags fargestoff som har vore tilgjengeleg. I 2003 vedtok ein komité frå Det skotske parlamentet at offisielle flagg skal ha nyansen Pantone 300. Denne er noko lysare enn fargen som blir brukt i Union Jack, som er Pantone 280. 

Proporsjonane er ikkje formelt bestemde, men det blir gjerne brukt 3:5 eller 2:3; den fyrste er mest vanleg. Krossen skal ha ei breidd tilsvarande ein femdel av høgda til flagget.

## Det skotske kongeflagget

Det skotske kongeflagget (*Royal Standard of Scotland*), også kjent som «Fanen til skottekongen» (*Banner of the King of Scots*) eller meir som «Den oppreiste løva av Skottland» (*Lion Rampant of Scotland*) er den kongelege våpenskjoldfana til Skottland. Det kongelege flagget har historisk vore brukt av kongen av Skottland, og det skil seg frå det skotske nasjonalflagget ved at den korrekte bruken av det er avgrensa gjennom ei lov frå det skotske parlamentet til nokre få store statlege myndepersonar som offisielt representerer monarken i Skottland. Eit kongeleg løyve frå 1934 i samband med sølvjubileet til Georg V godkjende likevel bruken av handhaldne versjonar av dette flagget, og denne typen flagg blir framleis blir nytta av tilhengjarar ved sportshendingar og andre offentlege høve. Flagget blir også brukt offisielt ved kongelege residensar i Skottland når monarken ikkje er til stades.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Skottlands flagg|Skottlands flagg]]» frå ,  den 29. januar 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
Skapseng

Ei **skapseng** er ei seng som er innebygd slik at gavlsida er utforma som eit skap. Ho er eit kombinasjonsmøbel som kan vera både eit skap og ei seng. Møbeltypen blir vanlegvis assosiert med allmugen, men var opphavleg på moten i høgstanden.

## Døme

### Noreg
Skapsenger blei brukte både på bygda og i byane i eldre tider.

I Grøslistua på Norsk Folkemuseum på Bygdøy er ei av dei eldste bevarte skapsengene i Noreg. Grøslistua blei truleg bygd mellom 1602 og 1653, og stod opphavleg på Grøsli i Flesberg.

På Bryggen i Bergen er det bevart skapsenger i bygningane som i dag tilhøyrer Det Hanseatiske Museum og Schøtstuene. I Finnegården, som blei bygd kort tid etter at den tidlegare busetnaden gjekk tapt i ein storbrann i 1702, kan ein sjå ei skapseng som er midt i huskroppen. Dette var vintersenga til handelsmannen som bygde huset. Ved å ha ei seng midt i huset ville han vera mest mogleg skjerma for trekk og kulde.

### Sverige
Den eldste kjende skapsenga i Sverige er blitt datert til 1693, og kjem frå Söderbärke i Dalarna. Landskapa Dalarna, Herjedalen og Jämtland høyrer til dei svenske landskapa der bruken av skapsenger varte lengst.

## Galleri

Fil:Amsterdam_-_Rembrandthuis_-_Saskia's_bed_3.JPG|På bildet fra Rembrandthuis i Amsterdam kan ein sjå skapsengen som tilhørte Saskia, kona til målaren Rembrandt. Huset er i dag eit museum. 
Fil:Interieur,_wand_met_bedstee_-_Rouveen_-_20342093_-_RCE.jpg|Skapseng i eit bondehus i Rouveen i Nederland.  
Fil:Papenburg_-_Splitting_links_-_Von-Velen-Anlage_-_Haus_Poel_in_05_ies.jpg|Ei skapseng i bygningen Haus Pol på friluftsmuseet Von-Velen-Anlage i Papenburg i Tyskland.  


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Skapseng|Skapseng]]» frå ,  den 31. januar 2025.*  

## Bakgrunnsstoff
Jules Joseph Lefebvre

**Jules Joseph Lefebvre** () var ein fransk målar som var mest kjend som figurmålar.

## Liv og virke

### Bakgrunn
Jules Joseph Lefebvre var fødd i Tournan-en-Brie i departementet Seine-et-Marne som son av ein bakar. Faren oppmuntra talentet hans, og fekk han i 1852 til å reisa til Paris for å studera målarkunst. Der fekk han undervisning hjå Léon Cogniet i eitt år, og blei deretter elev ved den velrenommerte École nationale supérieure des beaux-arts de Paris. 

### Kunstnar

I 1855 stilte han ut for fyrste gong på Parissalongen. Etter avslutta studium i Paris drog han til Italia, der han etter fleire mislykka forsøk i 1861 vann Prix de Rome med historiemåleriet *La mort de Priam*.

Medan han var i Roma kunne han studera målarar frå manierismen utførleg. Dette gjaldt ikkje minst Andrea del Sarto, som han fekk djupe inntrykk av og kopirerte nokre verk av. På denne tida oppstod dei fyrste aktmåleria hans. I 1864 og 1866 sende han to verk til Parissalongen si utstilling; særleg det siste blei svært slett motteke av kritikarane. Då både foreldra hans og ei av søstrene hans døydde same året, utløyste dette ein sterk depresjon i han som endra livet hans fullstendig.

I 1891 blei han medlem av Académie des Beaux-Arts.

I perioden 1855 til 1898 kom han til å stilla han ut 72 portrett på Parisersalongen; dei fleste av desse var av kvinner. Blant dei som stod modell for han kan ein nemna dottera hans Yvonne, Napoléon Eugène Louis Bonaparte (Napoleon IV) og forfattaren Alexandre Dumas, som i 1892 kjøpte måleriet hans *Femme Nue* for 25.000 franc.

Han var lærar ved Académie Julian i Paris, der han i alt hadde rundt 1 500 studentar.

## Galleri

La_Vérité,_par_Jules_Joseph_Lefebvre.jpg|*La Vérité* (1870), oljemåleri, Musée d'Orsay, Paris.
Girl with a Mandolin.jpg|*Jeune femme à la mandoline* (1870-talet), olje på lerret. Privat samling.
Jules Joseph Lefebvre - Pandora II.jpg|*Pandora (II)* (1872)
Odalisque by Jules Lefebvre (1874).jpg|*Odalisque* (1874), olje på lerret. Art Institute i Chicago i USA.
Japonaise.jpg|høgre|*La Japonaise* (1882).
Lady godiva full.jpg|*Godiva* (ca. 1890), olje på lerret. Musée de Picardie i Amiens.
Ophelia Lefebvre.jpg|*Ophelia* (1890), olje på lerret. Privat samling.


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:no:Jules Joseph Lefebvre|Jules Joseph Lefebvre]]» frå ,  den 31. januar 2025.*  

## Bakgrunnsstoff