open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Begerlav

**Begerlav** (*Cladonia*) er ei slekt av lav. 
Mange av artane går under nemninga reinlav.
Dei er hovudføda for rein og karibu.
Artane er økonomisk viktige for folk som driv med rein, slik som samar i Skandinavia og nenetsarar i Russland.
Antibiotiske stoff blir utvunne frå nokre arter.
Den lysegrøne arten kvitkrull blir nytta i blomsterdekorasjonar.

## Artar
* fjellreinlav
* gaffelreinlav
* grå reinlav
* kornbrunbeger
* kvitkrull
* kystreinlav
* lys reinlav
* svartfotreinlav

## Galleri

Image:Cladonia cristatella EPA.jpg|*[[Cladonia cristatella]]* (British Soldier)
Image:Cladonia_macilenta_9497.JPG|*[[Cladonia macilenta]]* var. *bacillaris* (Lipstick Cladonia)
Image:Cladonia_apodocarpa_(EU).jpg|*[[Cladonia apodocarpa]]*
Image:Cladonia_caespiticia_(EU).jpg|*[[Cladonia caespiticia]]*
Image:Cladonia_caespiticia_(EU1).jpg|*[[Cladonia caespiticia]]* (apothecia)
Image:Cladonia_coniocraea_(EU).jpg|*[[Cladonia coniocraea]]*
Image:Cladonia_cristatella_(EU).jpg|*[[Cladonia cristatella]]*
Image:Cladonia_grayi_complex_(EU).jpg|*[[Cladonia grayi]]* complex
Image:Cladonia_grayi_complex_(EU1).jpg|*[[Cladonia grayi]]* complex (proliferating)
Image:Cladonia_macilenta_bacil_(EU).jpg|*[[Cladonia macilenta]]* var. *bacillaris*
Image:Cladonia_parasitica_(EU).jpg|*[[Cladonia parasitica]]*
Image:Cladonia_peziziformis_(ECU).jpg|*[[Cladonia peziziformis]]*
Image:Cladonia_pleurota_(EU).jpg|*[[Cladonia pleurota]]*
Image:Cladonia_subcariosa_(EU).jpg|*[[Cladonia subcariosa]]* (Syns.: *C. sobolescens*, *C. calvulifera*)
Image:Cladonia_subtenuis_(EU).jpg|*[[Cladonia subtenuis]]*
Image:Cladonia_subtenuis_(EU1).jpg|*[[Cladonia subtenuis]]* (dichotomous branching)
Image:Plants_flowers_ice_rocks_lichens_209.jpg|''Cladonia'' cf. ''cristatella'', commonly referred to as British Soldiers
Image:Cladonia convoluta 090308.jpg|*[[Cladonia convoluta]]*, Tauberland, Germany
Image:Cladonia convoluta 281007.jpg|*[[Cladonia convoluta]]*, Bauland, Germany


## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 1 i Vest-Agder

:*Sjå òg [[fylkesveg 1|fylkesveg 1 (fleirtyding)]]*.

**Fylkesveg 1 i Vest-Agder** går mellom Lund torg i Kristiansand kommune og Kvarstein bru i Vennesla kommune. Vegen er 10,3 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Østervegen
* Ø Lund
* V Gimlemoen
* Bomstasjon Sødalsvegen

* Kvarstein bru

## Bakgrunnsstoff
Tallus

**Tallus** eller **thallus** er ei nemning på lekamen eller plantelekamen hos lav, algar og planteliknande organismar som ikkje dannar rot, stengel og blad slik planter vanlegvis gjer.

På enkelte lavartar kan talluset vere skorpeforma og så hardt festa til underlaget at det er vanskeleg å få det losna. Andre artar, typiske bladlavartar, har gjerne eit bladliknande tallus - meir eller mindre innskore, med tydeleg skilnad på over- og undersida. Desse er ofte lausare festa til underlaget med eit eller fleire festepunkt.
Karibu

**Karibu** (frå *caribou*) er ei samnemning for nordamerikanske og grønlandske underartar av arten rein (*Rangifer tarandus*), òg kalla reinsdyr.

* Alaskakaribu (*Rangifer tarandus granti*) er utbreidd frå Alaska til Yukon og i Nordvestterritoria i Canada, i tillegg til vest på Grønland
* Arktisk rein/arktisk karibu (*Rangifer tarandus eogroenlandicus* ) var tidlegare utbreidd aust på Grønland, men ein reknar med at arten døydde ut kring år 1900
* Grønlandskaribu (*Rangifer tarandus groenlandicus*) er utbreidd i Nunavut og Nordvestterritoria i Canada, i tillegg til vest på Grønland
* Peary karibu (*Rangifer tarandus pearyi*) er utbreidd i Nunavut og Nordvestterritoria i Canada
* Skogskaribu/kanadisk karibu (*Rangifer tarandus caribou*) er utbreidd frå Alaska til Newfoundland, og sør til New England og Washington

## Sjå òg
* Reinsdyr

## Kjelder
*
Eksplosjonskrater

Eit **eksplosjonskrater** er ei trakt- eller tallerkenforma senking i jordoverflata, som er danna av eit enkelt eksplosivt vulkanutbrot eller eksplosjon like over jordoverflata. Dei kan òg dannast under underjordiske atomprøvesprengingar. 

Krateret oppstår under ein eksplosjon ved at massane vert kasta opp i lufta og bort frå eksplosjonsstaden. Gass under høgt trykk og trykkbølgjer er prosessane som skapar eit slikt krater. Dei er ofte omgjevne av ein låg voll av lause utbrotsprodukt, og krateret kan vere fylt av vatn. Eit døme er maarane i Eifeldistriktet i Tyskland. 

Stundom kan store meteorittar som slår ned på jordoverflata gje knuste og smelta bergartar, som feilaktig har vorte tolka som eksplosjonsbreksje. 

## Sjå òg
*Maar, eit ofte vassfylt krater etter ein vulkaneksplosjon.
*Subsidenskrater, ei senking i underflata som har oppstått når grunnen har kollapsa ned i eit tomrom under. 
*Nedslagskrater, ei senking skapt etter eit meteorittnedslag eller liknande. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Explosion crater|Explosion crater]]» frå ,  den 27. september 2010.*
Ekstrusiv

**Ekstrusiv** (av latin, «å drive ut») syner til danninga av vulkanske bergartar ved at varm magma frå det indre av jorda strøymer ut (ekstruderer) ut til jordoverflata som lava eller eksploderer valdsamt ut i jordatmosfæren før det fell ned att som pyroklastiske bergartar eller tuff. Dette står i kontrast til intrusiv danning av bergartar, der magma ikkje når overflata. 

Hovudeffekten av ekstrusjonen er at magmen kan avkjølast raskare i friluft eller i sjøvatn, og krystalla har lita tid på seg til å vekse. Ofte vil ein gjenverande del av matriksen ikkje krystalliserast i det heile, og vert i staden naturleg glas eller obsidiani som fyller mellomromma. 

Om magmaen inneheld flyktige bestanddelar , som vert frigjort som fri gass, så kan han avkjølast med store eller små blører, slik som i pimpstein, vulkansk slagg eller vesikulær basalt.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Extrusive|Extrusive]]» frå , den 27. september 2010.*
Epeirogenese

**Epeirogenese** eller **epirogenese** (frå gresk *epeiros*, 'fastland' og *genesis*, 'oppkome') er ein tektonisk prosess der ein har langsame rørsler i jordskorpa. Rørslene er i hovudsak vertikale. Dette medfører hevingar og senkingar i jordskorpa, utan at ein får vesentlege strukturendringar som foldingar og liknande, som ein får i orogenese. Rørsla kjem av krefter som virkar langs jordradien, som kreftene som medverkar til isostasi og forkastingar i litosfæren. 

Dei sørlege områda av Rocky Mountains har mellom anna vorte løfte 1300 til 2000 meter sidan eosen. 

## Kjelder
Fylkesveg 2 i Akershus

:*Sjå òg [[fylkesveg 2|fylkesveg 2 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 2 i Akershus** (**Fv2**) går mellom Vestby kyrkje og Alisenborg i Vestby kommune. Vegen er 10,9 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

Erikstadvegen
* Kirkevegen, Vestby kyrkje → 
*Pepperstad skog
Kolåsvegen
*Son
StorgataSonsvegen
* Alisenborg
** Sonsvegen til  Ringvoll i Hobøl kommune
** Grevlingvegen til fylkesgrensa  →  (Østfold) til  Moss kommune

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 2 i Aust-Agder

:*Sjå òg [[fylkesveg 2|fylkesveg 2 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 2 i Aust-Agder** går mellom Moensmyrane og Moen i Risør kommune. Vegen er 557 meter lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Moensmyrane
*Endepunkt Moen

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 2 i Hedmark

:*Sjå òg [[fylkesveg 2|fylkesveg 2 (fleirtyding)]]*.

**Fylkesveg 2 i Hedmark** går mellom Brøttum og Storåsen i Ringsaker kommune.

Trasear: Brøttum – Brattli (11,2 km), Marienberg – Storåsen (9,3 km).

## Kommunar og knutepunkt

* Brøttum
* Brøttum
* frå Nybrua til  Arneberg (13,6 km)
* Nygård
* Brattli
----Erstatta av fylkesveg 216
----
* Marienberg
* frå Sagstua til Avskåkalia
* frå Mesnalia til  Arneberg
*Sjusjøen
*Endepunkt Storåsen

## Bakgrunnsstoff
Moltekrem

**Moltekrem** er ein norsk dessert laga av molte (i bærform eller som syltetøy), piska kremfløyte og sukker. Retten kan serverast for seg i ein bolle, eller fylt i krumkaker. 

Moltekrem er ein vanleg juledessert, og var ifølgje ei undersøking 2006 den vanlegaste desserten julaftan i Trøndelag og Nord-Noreg, der 31 % av dei spurde åt moltekrem den dagen. I heile landet var retten den nest vanlegaste, ete av 20 % mot 44 % som åt riskrem. Moltekrem var meir utbreidd blant eldre enn unge.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*Krumkaker med moltekrem ved nrk.no
*Moltekrem ved dinmat.no
Fylkesveg 2 i Telemark

:*Sjå òg [[fylkesveg 2|fylkesveg 2 (fleirtyding)]]*

**Fylkesveg 2 i Telemark** går mellom Vallemyrene (Eidanger) og Klevstrand (Herøya) i Porsgrunn kommune. Vegen er 4,5 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Vallemyrene (Eidanger)
* Klevstrand (Herøya)

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 2 i Vest-Agder

:*Sjå òg [[fylkesveg 2|fylkesveg 2 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 2 i Vest-Agder** går mellom Ve og Lundshaug i Kristiansand kommune. Vegen er 6,1 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Ve
* Lundshaug

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 3 i Aust-Agder

:*Sjå òg [[fylkesveg 3|fylkesveg 3 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 3 i Aust-Agder** går mellom Akland i Risør kommune og Songe i Tvedestrand kommune. Vegen er 6,8 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Akland

* Songe

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 3 i Buskerud

:*Sjå òg [[fylkesveg 3|fylkesveg 3 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 3 i Buskerud** går mellom Lahell i Lier kommune og Ugstad i Hurum kommune. Vegen er 19,3 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Lahell

*Hyggen

*   Ugstad

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 496

**Fylkesveg 3 i Vest-Agder** går mellom Rona og Drange i Kristiansand kommune. Vegen er 18,9 km lang.

Fram til 2019 hadde vegen nemninga fylkesveg 3 i Vest-Agder.

## Kommunar og knutepunkt

## Kjelder
Helagsfjellet

**Helagsfjellet**, på svensk *Helags* og på sørsamisk *Maajåelkie*, er eit 1&nbsp;797 meter over havet høgt fjell nord for Ljungdalen heilt i nordvest i Härjedalen i Sverige. Fjellet ligg nær riksgrensa mot Noreg og lensgrensa til Jämtland. Fjelltoppen er den høgste i Sverige sør for polarsirkelen. På den sørvestlege sida av fjellet finst den 1&nbsp;682 moh. høge toppen Predikstolen. På austsida av fjellet ligg den sørlegaste isbreen i Sverige, Helagsglaciären. Fjellet har ein markant profil og reiser seg bratt opp 700 meter over høgfjellsplatået. Ved foten av fjellet ligg Svenska Turistföreningen sin 'Helags fjällstation', som ofte får vitjingar både i sommar- så vel som vintersesongen.
Storegutprisen

:*Sjå òg [[Storegut (fleirtyding)]]*
**Storegutprisen** er ein pris som vert delt ut av Litteraturdagane i Vinje. Prisen vert delt ut til den eller dei som på ein positiv måte bruker levande og ledug nynorsk. Prisen har namn etter diktsamlinga *[[Diktsamlinga Storegut|Storegut]]* (1866) av Aasmund Olavsson Vinje. Prisen vert delt ut årleg frå 2002 på Edland under litteraturdagane i Vinje i Telemark. 

## Prisvinnarar
* 2002: forfattaren Ivar Eskeland
* 2003: politikaren Berge Furre
* 2004: hallodama Ragnhild Sælthun Fjørtoft
* 2005: radiomannen Bjørn Bø
* 2006: musikaren Sigmund Groven
* 2007: samferdselsminister Liv Signe Navarsete
* 2008: skiskyttartrenar Audun Svartdal
* 2009: Nina og Øystein Rudi som er vertskap på Rudi Gard i Sør-Fron i Gudbrandsdalen
* 2010: songaren Odd Nordstoga
* 2011: radiojournalist Astrid Brekken
* 2012: programleiar Ingvild Bryn
* 2013: songarinna Herborg Kråkevik
* 2014: kvedaren Sondre Bratland
* 2015: firmaet Lerum AS
* 2016: satirikaren Are Kalvø
*2017: forfattaren og omsetjaren Kristin Sørsdal
*2018:	journalist og forfattar Olav Vesaas
*2019:	journalist og programleiar Linda Eide
*2020:	inga utdeling
*2021:	musikaren Runar Gudnason og rap-orkesteret Side Brok
*2022: forlagsredaktør og omsetjar Guri Vesaas
*2023: reiarlaget Fjord1 

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
*Litteraturdagane i Vinje
Diktsamlinga Storegut

***Storegut*** er ei episk diktsamling av den norske forfattaren Aasmund Olavsson Vinje, utgjeven i 1866. Fleire av dikta hadde stått på trykk i Vinje sitt tidsskrift *[[Dølen]]* i tida 1865–1866. Det er episke dikt med lyriske innslag. 

Det vart eit populært verk og kom i nytt og noko omarbeidd opplag i 1868. Fleire av dikta har viseform, noko som har gjort at dei vart sungne, til dømes gjeld det «Den dag kjem aldri», som vart sungen til ein stevtone.

## Handling
I dikta fortel legdekallen Olav om livet sitt og om sonen Storegut. Sjølv om Vinje i forordet seier at det er ei sann historie, er det fleire episodar som ikkje har rot i røynda. Dermed kan ein idealisere Storegut. Det vert danna eit bilete av Telemark i gamal tid med både skulevesen, krigsteneste, ting og marknad. Storegut er den sterke karen som mange er avundsjuke på, så han får mange fiendar. Han fylgjer Kristian Lofthus til København for å klage på urett og vert fredlaus etterpå, noko som fører til at han vert drepen av ein av sine fiendar. Dette blandar Vinje saman med tradisjonelle motiv frå folkedikting når han fortel at Storegut vert bergteken.

## Grunnlag for ettertida
I 1951 kom det ut ei praktutgåve av verket med tresnitt av Harald Kihle. I 2008 laga Odd Nordstoga, Aasmund Nordstoga og Per Anders Buen Garnås eit konsertprosjekt basert på verket. Her bruker dei nye melodiar på fleire av songane. 

## Sjå òg
* Storegutprisen
Storegut (fleirtyding)

**Storegut** er namnet på fleire artiklar:

* Storegut eit fjell i Luster i Sogn og Fjordane og Vang i Oppland
* MF «Storegut», ei jarnbaneferje på Rjukanbanen
* Diktsamlinga Storegut, ei diktsamling av Aasmund Olavsson Vinje

## Sjå òg
* Storegutprisen
Áhkká

**Áhkká** er det lulesamiske namnnet på eit fjellmassiv i Stora Sjöfallets nasjonalpark i det nordvestlege Lappland i Nord-Sverige, på svensk er det *Akka*. Stortoppen når 2&nbsp;016 meter over havet. Massivet består av bratte toppar og isbrear ved sørenden av vatnet Akkajaure. Høgdeskilnaden frå vassyta på Akkajaure til høgste toppen er 1&nbsp;563 meter, den største for noko svensk fjell. Den nest høgste toppen er Borgtoppen, cirka 1&nbsp;963 meter, oppkalla etter fotografen Borg Mesch. På nordsida ligg mellom anna Hambergs jökel mellom kammen på Borgtoppen og kammen opp til Dubbeltoppen, og Hylljökeln, som ligg mellom ryggane av Stortoppen og Borgtoppen. På vestsida ligg Västjökeln og på sørsida ligg Borgjökeln. På ryggen opp mot Stortoppens finst eit hakk med bratte sider.

Namnet har rot i den samiske mytologien, Akka er den samiske gudinna som stod for alt det kloke og vakre i verda. Dette forklarar kvifor "akka" vert nytta som namn på farmor, mormor og andre gamle, kloke kvinner i det samiske språket. Akka er og namnet på leiargåsa i Selma Lagerlöf si bok *Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige*, noko som viser til hennar rolle som gammal og klok.

## Bakgrunnsstoff
Akkajaure

**Akkajaure** er ein innsjø i Jokkmokk kommun i Norrbottens län i landskapet Lappland i Sverige. Innsjøen ligg nordvest for Stora Lulevatten og er kjelda til Luleälven. Akkajaure er eit regulert vassmagasin og vart danna ved bygginga av kraftverket ved Suorvadammen. Under det som i dag er vassyta låg tidlegare fleire mindre vatn og mange kvadratkilometer med reinbeite-mark. Storleiken på Akkajaure varierer mellom 94 og 266 km². Vasstanden ligg mellom 423 og 453 meter over havet.

Området omkring Akkajaure er om sommaren det vestlege kjerneområdet for 'Sirges sameby'. Det vert nytta til sommar-, haust- og vårbeite for rein. Om sommaren er det eit intensivt kalvings- og brunstområde, samt eit område for merking av reinkalvar. Mange faste reindriftsanlegg finst innanfor området og vart brukt til merking av kalvar og til slakting. Også hytter for reinvaktarar og samiske høyløer er bygt.

Sør for Akkajaure ligg fjellet Áhkká.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:|]]» frå ,  den 27. september 2010.*
Fylkesveg 5 i Hedmark

:*Sjå òg [[fylkesveg 5|fylkesveg 5 (fleirtyding)]]*.

**Fylkesveg 5 i Hedmark** går mellom Holte og Solbergsenga i Ringsaker kommune. Vegen er 2,2 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Holte
*Endepunkt Solbergsenga

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 4 i Akershus

:*Sjå òg [[fylkesveg 4|fylkesveg 4 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 4 i Akershus** går mellom Brandstad og Topper i Vestby kommune. Vegen er 9,5 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Brandstad
* frå Garder til fylkesgrensa ved Florud →  (Østfold) til  Ringvoll i Hobøl kommune
* Garder nord
*Topper →  til  Sentralholtet i Ås kommune

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 4 i Aust-Agder

:*Sjå òg [[fylkesveg 4|fylkesveg 4 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 4 i Aust-Agder** går mellom Vormli og Kvernvik bruk i Risør kommune. Vegen er 1,1 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Vormli
*Endepunkt Kvernvik bruk

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 6776

**Fylkesveg 6776** går mellom Nustad og Nesvoll i Meråker kommune. Vegen er 5,1 km lang.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 4 i Nord-Trøndelag.

## Kommunar og knutepunkt

* Nustad,  til Sulåmo (22,8 km)
* Nustadbrua (ca. 75 m)
*Endepunkt Nesvoll

## Bakgrunnsstoff
Sarektjåkkå

**Sarektjåkkå** er eit om lag 22 kilometer langt fjellmassiv i Sarek nasjonalpark i Lappland i Sverige. Massivet grensar i aust mot Kukkesvagge og i vest mot Ruotesvagge. Dei høgste toppane i Sarek reiser seg i dette massivet, der Stortoppen, med sine 2&nbsp;089 meter over havet, er det nest høgste fjellet i Sverige. Nordtoppen er 2&nbsp;056 moh og Sydtoppen er 2&nbsp;023 meter over havet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Sarektjåkkå|Sarektjåkkå]]» frå ,  den 27. september 2010.*
Fylkesveg 4 i Hedmark

:*Sjå òg [[fylkesveg 4|fylkesveg 4 (fleirtyding)]]*.

**Fylkesveg 4 i Hedmark** går mellom Bekkevoll og Anset i Ringsaker kommune. Vegen er 300 meter lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Bekkevoll
* Anset

## Bakgrunnsstoff
İsmail Köybaşı

**İsmail Köybaşı** () er ein tyrkisk fotballspelar som spelar for Beşiktaş i den tyrkiske fotballigaen. Han har òg landskampar for Tyrkia.

Köybaşı begynte den profesjonelle karrieren sin hjå Gaziantepspor, der han debuterte i den tyrkiske toppdivisjonen i 2008. Etter éin sesong i Gaziantepspor vart han kjøpt av toppklubben Beşiktaş for 6,5 millionar euro pluss to Besiktas-spelarar i byte. Köybaşı debuterte for Tyrkia sitt A-landslag 12. august 2009, som innbytar i ein privatlandskamp mot Ukraina.
Jevgenij Avertsjenko

**Jevgenij Nikolajevitsj Avertsjenko** () er ein kasakhstansk fotballspelar som har spela på midtbanen for Aqtöbe i den kasakhstanske fotballigaen. Han har òg landskampar for Kasakhstan.

Avertsjenko begynte proffkarrieren sin i 2001 i klubben Jesil-Bogatyr, som no heiter FK Qyzylzjar. I 2009 gjekk han over til Aqtöbe, som vart seriemeister i Kasahstan same året. Han debuterte på Kasakhstan sitt A-landslag 6. juni 2009 i ein kamp mot England.
Santiago de Querétaro

**Querétaro** er hovudstaden og den største byen i den meksikanske delstaten Querétaro. I 2020 hadde byen 794 789 innbyggjarar og arealet er på 759,9 km². Querétaro vart grunnlagd i 1531. Han ligg omtrent 213 km nordvest for Mexico by.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Querétaro, Querétaro|Querétaro, Querétaro]]» frå ,  den 27. september 2010.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mjølbær

**Mjølbær** er ein plante i lyngfamilien. Arten har ei sirkumpolar utbreiing. 
Planta er meterlang, og kring 5 cm høg. Blada er vintergrøne, blanke, lêrharde med flat utagga kant, grøne på begge sider og med utydeleg årenett. Mjølbær har kvit eller lysraud krone og turre raude frukter. Han blomstrar kring mai månad på turr mark i skog og fjell. 

Planten veks i heile Noreg. Han er funnen opp til 1840 meter i Jotunheimen.

## Galleri

Arctostaphylos_uva-ursi_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-013.jpg|Botanisk illustrasjon av mjølbær
ARCTOSTAPHYLOS UVA-URSI - GENTO - IB-478 (Boixerola).JPG|Blomar
Bearberry at Marconi (Wellfleet, MA).jpg|Mjølbærteppe på Cape Cod.

## Kjelder

*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Mjölon|Mjölon]]» frå ,  den 28. september 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
Thomas Vermaelen

**Thomas Vermaelen** () er ein belgisk fotballspelar som i 2014 spela i forsvar for Arsenal i engelsk Premier League, og for Belgia sitt landslag.

Vermaelen debuterte som profesjonell fotballspelar for Ajax i nederlandsk Eredivisie 15. februar 2004. I 2004/05-sesongen var han på utlån til Eredivisie-klubben Waalwijk. Frå 2005/06-sesongen var han fast på laget til Ajax, og i slutten av 2008/09-sesongen var han klubbkaptein for Ajax. Sommaren 2009 vart han seld til Arsenal for 12 millionar euro. Han spelte stort sett fast på førstelaget til Arsenal den første sesongen sin i klubben. Han var med på å vinna FA-cupen med Arsenal i 2014.

Vermaelen debuterte for Belgia sitt A-landslag i mars 2006, i ein kamp mot Luxembourg. I oktober 2009 var han kaptein for Belgia sitt landslag for første gong. 14. november 2009 skåra han det første landslagsmålet sitt, i ein privatlandskamp heime mot Belgia.
Veli Kavlak

**Veli Kavlak** () er ein austerriksk fotballspelar av tyrkisk herkomst, som spelar for Rapid Wien i austerriksk Bundesliga. Han har òg landskampar for Austerrike.

Kavlak debuterte i austerriksk Bundesliga 22. mai 2005, som 16-åring. Frå 2006/07-sesongen var han fast på laget for Rapid Wien. Han har vorte seriemeister i Austerrike med Rapid Wien i 2005 og 2008.

Kavlak debuterte for Austerrike sitt A-landslag 24. mars 2007, som innbytar i ein privatlandskamp mot Ghana.
Fylkesveg 62 (fleirtyding)

**Fylkesveg 62** har vore brukt om fleire fylkesvegar i Noreg:

*Fylkesveg 62 (primær fylkesveg i Møre og Romsdal)
*Fylkesveg 62 i Buskerud
*Fylkesveg 62 i Hordaland
*Fylkesveg 62 i Nord-Trøndelag
*Fylkesveg 62 i Rogaland, no Fylkesveg 4294
*Fylkesveg 62 i Sogn og Fjordane, no Fylkesveg 5650 og Fylkesveg 5651
Øksendalstunnelen

**Øksendalstunnelen** er ein tunnel på Fv62 i Sunndal kommune i Møre og Romsdal. Tunnelen er 5966 meter lang, og går gjennom Vettafjellet mellom Krokshamn ved Sunndalsøra og Øksendalsøra. Bygginga starta i august 1997, og tunnelen vart opna 28. oktober 2000. Øksendalstunnelen avløyste eit smalt, svingete, bratt og rasfarleg vegparti.

I likskap med mange andre tunnelar i Noreg er Øksendalstunnelen delvis plaga med kondens. Kondensen kan føre til farlege situasjonar fordi bilrutene plutseleg doggar når ein køyrer inn i tunnelen. http://www.sintef.org/upload/A05005_2.pdf 

## Sjå òg
*Skrøotunnelen

*Vegtunnelar i Noreg
*Undersjøiske vegtunnelar i Noreg

## Bakgrunnsstoff
*Aura Avis: Renessanse for spøkelsesveien (22. august 2005)
*The World's Longest Tunnel Page
Fylkesveg 63 (fleirtyding)

**Fylkesveg 63** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 63 (primær fylkesveg i Oppland og Møre og Romsdal)
*Fylkesveg 63 i Buskerud
*Fylkesveg 63 i Hordaland
*Fylkesveg 63 i Nord-Trøndelag
*Fylkesveg 63 i Rogaland
*Fylkesveg 63 i Sogn og Fjordane, no Fylkesveg 5653
*Fylkesveg 63 i Troms
Fylkesveg 174 i Møre og Romsdal

:*Sjå òg [[fylkesveg 174 (fleirtyding)]]*.
**Fylkesveg 174 i Møre og Romsdal** går mellom Raumabrua og Soggeberget i Rauma kommune. Vegen er 4,7 km lang.

## Kommunar og knutepunkt

* Raumabrua
* Soggeberget

## Bakgrunnsstoff
Fylkesveg 174 (fleirtyding)

**Fylkesveg 174** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 174 (primær fylkesveg i Akershus)
*Fylkesveg 174 i Aust-Agder
*Fylkesveg 174 i Buskerud
*Fylkesveg 174 i Finnmark
*Fylkesveg 174 i Hordaland
*Fylkesveg 174 i Møre og Romsdal
*Fylkesveg 174 i Rogaland
*Fylkesveg 174  i Troms
Fylkesveg 5928

**Fylkesveg 5928** (tidlegare fylkesveg 92 i Møre og Romsdal) går mellom Sylte og Tafjord i Norddal kommune. Vegen er 14,1 km lang. Vegstrekninga frå Fjøra kai til Tafjord, kalla "Tafjordvegen", vart offisielt opna 1.juli 1982 etter at bygginga byrja hausten 1979. Vegebana på Tafjordvegen er 6 m brei, med unntak av Muldal bru som er 4 m. Samla byggjekostnad for Tafjordvegen (10,9 km) var i 1982 rekna til 77 millionar kroner, av dette dekte Tafjord kraftselskap 35,6 millionar kroner, Olje- og industridepartementet 21,4 millionar, fylkeskommunen 14,3 millionar og kommunen 5,7 millionar.

Vegen fylgjer Tafjorden mellom Sylte og staden Tafjord. Heggurtunnelen var den lengste tunnelen på ein fylkesveg i Noreg til reforma i 2010 då ei rad riksvegar vart overført frå staten til fylka. 

## Kommunar og knutepunkt

* Sylte
* Fjøretunnelen (1161 m)
* frå Fjøra kai til Sjølbøskor (3,7 km)
* Nerhus bru (3 m)
* Heggurtunnelen (5277 m)
* Muldal bru (20 m)
* Skjegghammartunnelen (662 m)
*Endepunkt Tafjord

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Heggurtunnelen

**Heggurtunnelen** er ein tunnel på Fv92 i Norddal kommune i Møre og Romsdal fylke. Tunnelen er ein del av vegsambandet til Tafjord, og går under eit svært bratt fjellparti på nordaustsida av Tafjorden. Gjennomslaget i den 5277 meter lange tunnelen var 30.oktober 1981, og den vart offisielt opna i 1982.

Heggurtunnelen var den lengste tunnelen i Møre og Romsdal då han vart opna og var den lengste tunnelen på ein fylkesveg i Noreg til reforma i 2010 då ei rad riksvegar vart overført frå staten til fylka. Den var òg ein av dei neste lengste vegtunnelane i Noreg berre slått av den samanbygde Haukelitunnelen og av Høyangertunnelen som opna same år.

Fjellet over Heggurtunnelen raste ut i 1934, og førte til ei flodbølgje som tok 40 menneskeliv. (Sjå Tafjord-ulukka).

## Sjå òg
* Vegtunnelar i Noreg
* Undersjøiske vegtunnelar i Noreg

## Bakgrunn og kjelder
* The World's Longest Tunnel Page
Fylkesveg 92

**Fylkesveg 92** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 92 i Aust-Agder
*Fylkesveg 92 i Hedmark
*Fylkesveg 92 i Møre og Romsdal, no Fylkesveg 5928
*Fylkesveg 92 i Oppland
*Fylkesveg 92 i Sogn og Fjordane, no Fylkesveg 5442 og Fylkesveg 5600
Fylkesveg 5926

**Fylkesveg 5926** går mellom Eidsdal og Norddal kyrkje i Fjord kommune.
Vegen er 4,0 km lang.

Fram til 2019 hadde vegen nemninga Fylkesveg 91 i Møre og Romsdal (Fv91).

## Kommunar og knutepunkt

## Kjelder
Hårnålssving

Ein **hårnålssving** er ein svært skarp, hesteskoforma vegsving på omtrent 180º. Namnet kjem av at svingen minner om ei hårnål. Nemninga kan ein også bruke om liknande skarpe svingar på stigar eller i slalåmløyper.

Hårnålssvingar vert ofte bygd på vegar som går opp eller ned bratte fjellsider, for å unngå at vegane vert for bratte. Dette gir ofte eit karakteristisk sikksakkmønster i fjellsidene. Slike vegar er ofte vanskelege for bilar og sjåførar, særleg bussar og lastebilar/vogntog.

I moderne vegbygging unngår ein hårnålssvingar så langt det er mogleg, og det vert heller bygd tunnelar gjennom fjellet. Lell kostar det langt meir å byggje tunnel gjennom fjellet enn veg over. Nokre stader vert det bygd hårnålssvingar som tunnelar i fjellet der det er ekstremt liten plass til å bygge veg utpå. Slike tunnelar kallar ein vendetunnelar. Dette namnet vert også brukt for svingar på jernbane som svarar til hårnålssvingar på veg.

Enkelte stader svingar vegen meir enn 180º og kryssar seg sjølv i tunnel eller på bru. Fleire slike svingar i Noreg kallar ein korketrekkarar.

Hårnålssvingar bruker ein også på baner for motorsport, mellom anna Formel 1, roadracing og i rally. Innan motorsport bruker ein slike svingar for å auke vanskegraden for førarane, senke farten, eller for å auke lengde på banen utan å auke området banane legg beslag på. Innan sykling reknar ein klatring opp fjellveger med hårnålssvingar som noko av det vanskelegaste, og dette vert ofte brukt i Tour de France, Giro d'Italia, Sveits rundt og Vuelta a España.
__NOTOC__
## Vegar med hårnålssvingar
### Noreg
*Fylkesveg 63 Trollstigen
*Fylkesveg 63 Ørnevegen
*Fylkesveg 63 Geirangervegen
*Fylkesveg 53 ved Øvre Årdal
*Fylkesveg 50 i Aurlandsdalen
*Fylkesveg 500 ved Lysebotn

## Kjelde

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Hårnålssving|Hårnålssving]]» frå ,  den 28. september 2010.*

## Bakgrunnsstoff
Amanda Igland

**Amanda Grotle Igland** () var ei norsk pensjonatvertinne, fiskarkone, lokalpolitikar og organisajonskvinne frå Bremanger.

## Organisasjonslivet
Amanda Igland var svært engasjert i fiskarkvinnene sine kår. I 1953 var Igland med å skipe Norges Fiskarkvinnelag der ho også var leiar i 11 år. Ho var også med å skipe organisasjonen Sogn og Fjordane Fiskarkvinnelag og sat som leiar der i 12 år.

Amanda Igland var hovudpersonen bak vedtaket om at fiskarkvinnene skulle representerast i landsstyret i Noregs Fiskarlag. Ei anna viktig kampsak var rett til ferie for fiskarar, noko som resulterte i *Lov om ferie for fiskere* i 1972.

Amanda Igland hadde fleire andre verv innan fiskarorganisasjonane, og var medlem av kommunale, fylkeskommunale og regjeringsutnemde utval. Igland sat mange år i Bremanger kommunestyre.

Amanda Igland fekk kongens fortenestmedalje i gull i 1987. Same året fekk Igland kulturprisen for Bremanger kommune.

## Havly pensjonat
Rundt 1970 starta Amanda Igland og ektemannen Ulrik Igland pensjonatet Havly. Pensjonatet hadde 11 rom. Tilreisande arbeidarar frå til dømes hamnevesenet og kystverket, var blant dei faste gjestene. Igland dreiv pensjonatet fram til 1998.

## Fiskarmonumentet
Som leiar i Bremanger Fiskarkvinnelag fremja Amanda Igland ideen om eit minnesmerke over omkomne på havet. Det vart samla inn pengar til å reise eit monument i stein, laga av bilethoggaren Ståle Kyllingstad. Igland var med på avdukinga av Fiskarmonumentet søndag 6. september 1964.

Sokneprest H.V. Gjeitanger var prest i Bremanger frå 1927 til 1935, og han heldt avdukingstalen. Kunstnaren Kyllingstad sa nokre ord om kunstverket, og Amanda Igland la ned blomar for å minnest og ære dei sakna og omkomne på sjøen. Igland overrekte monumentet til Bremanger kyrkje på vegner av Bremanger Fiskarkvinnelag.

## Kjelder

* Kåre Furnes: Fiskarkvinna i *100 år 100 navn. Personer som har preget Nordvestlandet*. Sunnmørsposten Forlag 2000
* Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane: ''Amanda Grotle Igland (1917 – 2002)'' 
* Kulturhistorisk leksikon: ''Fiskarmonumentet i Bremanger'' 
* NRK Sogn og Fjordane, Fylkesleksikon: Havly Pensjonat 
* ''Kulturprisen for Bremanger kommune''
Fylkesveg 64 (fleirtyding)

**Fylkesveg 64** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 64 (primær fylkesveg i Møre og Romsdal)
*Fylkesveg 64 i Buskerud
*Fylkesveg 64 i Nord-Trøndelag
*Fylkesveg 64 i Sogn og Fjordane, no Fylkesveg 5654
Fylkesveg 17 (fleirtyding)

**Fylkesveg 17** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 17 (primær fylkesveg i Nordland og Nord-Trøndelag)
*Fylkesveg 17 i Finnmark
*Fylkesveg 17 i Hedmark
*Fylkesveg 17 i Hordaland, no Fylkesveg 5002
*Fylkesveg 17 i Møre og Romsdal
*Fylkesveg 17 i Oppland
*Fylkesveg 17 i Sør-Trøndelag
Fylkesveg 22 (fleirtyding)

**Fylkesveg 22** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 22 (primær fylkesveg i Akershus)
*Fylkesveg 22 i Aust-Agder
*Fylkesveg 22 i Buskerud
*Fylkesveg 22 i Hedmark
*Fylkesveg 22 i Hordaland
*Fylkesveg 22 i Nord-Trøndelag
*Fylkesveg 22 i Oppland
Fylkesveg 24 (fleirtyding)

**Fylkesveg 24** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 24 (primær fylkesveg i Hedmark)
*Fylkesveg 24 i Aust-Agder
*Fylkesveg 24 i Nord-Trøndelag
Fylkesveg 26 (fleirtyding)

**Fylkesveg 26** kan visa til:

*Fylkesveg 26 (primær fylkesveg i Hedmark)
*Fylkesveg 26 i Akershus
*Fylkesveg 26 i Finnmark
*Fylkesveg 26 i Hedmark
*Fylkesveg 26 i Møre og Romsdal
*Fylkesveg 26 i Nord-Trøndelag
*Fylkesveg 26 i Vest-Agder, no Fylkesveg 486
Fylkesveg 27 (fleirtyding)

**Fylkesveg 27** finst i fleire fylke i Noreg:

*Fylkesveg 27 (primær fylkesveg i Hedmark og Oppland)
*Fylkesveg 27 i Akershus, no Fylkesveg 1366
*Fylkesveg 27 i Buskerud
*Fylkesveg 27 i Finnmark
*Fylkesveg 27 i Nord-Trøndelag
*Fylkesveg 27 i Vest-Agder
Erupsjon

**Erupsjon** kjem av latin og tyder ‘utbrot’. Det kan visa til:

* Erupsjon i geologi, utbrot eller frambrot av lava, vulkanske bomber og oske, slam, varmt vatn eller damp og gassar. Desse utbrota kan vere både valdsame eller gå føre seg i rolege former. Sjå vulkan. 
* Erupsjon i medisin, utbrot av eit utslett. 
* Tannerupsjon, prosessen i tannutviklinga der tennene kjem fram i munnhola og blir synlege.
Etasje

**Etasje** er eit lag på same eller nesten på same plan i ein bygning. Han omfattar som regel fleire samanhengande rom.

I Noreg og USA tyder «første etasje» det første planet over terrenget, medan «første etasje» i mellom anna mange europeiske land tyder det andre planet.

## Sjå òg
*Heis
*Trapp
*Høghus

## Kjelder
Eugeosynklinal

**Eugeosynklinal** er tjukk avleiring på ein havbotn der ein har vulkansk samband i lag med sedimentasjon. 

Det er mogeleg å kjenne att deformerte og omdanna avleiringar i berggrunnen i fjellkjeder som tidlegare har hatt ei eugeosynklinal historie. Dette kan ein til dømes sjå i grønsteinar og grønskiferar i Trøndelag og på Vestlandet. Dette er forid gammal havbotn har kome inn i ei kollisjonssone mellom store jordskorpeplater. 

## Sjå òg
*Geosynklinal

## Kjelder

*
Fall

**Fall** er eit omgrep med fleire tydingar. 

## Fysikk
Fall er den rørsla ein lekam får på grunn av tyngdekrafta. Om lekamen berre er påverka av tyngdekrafta kallar ein del eit fritt fall. Alle lekamar fell like fort i vakuum (lufttomt rom), uansett kor tunge dei er. Når ein lekam fell gjennom luft, verkar òg luftmotstanden og ein har derfor ikkje eit fritt fall. 

## Sjøfart
Innan sjøfart er fall eit tau eller ei talje som vert nytta til å heise segl, til dømes fokkefall eller storseglfall. 

## Landform
Det er òg eit namn på ei grunne i sjøen, eit skjer eller ei klippe som havbølgjene bryt på, helst under vassflata sjølv ved fjøre sjø. Om ein har mange fall kallar ein det ofte ein fallgard. 

## Geologi
Innan geologi er fall eller fallvinkelen hellinga til ei naturleg flate i ein bergart. Vinkelen vert målt i forhold til horisontalplanet, og retninga til fallet (fallretninga) er vinkelrett på den horisontale linja i flata (strøkretninga)

Fall vert òg nytta om stader der det har gått ras, som leirfall eller jordfall.
Fleksur

**Fleksur** er eit omgrep innan geologi som tyder bøying av elles horisontale lag når ein del av området senker seg. Om laga der bøyinga finn stad brest, så går fleksuren over til ei forkasting. 

## Kjelder
*
Flytegrense i geologi

Ei **flytegrense** i geologi er den grensa der faste bergartar som vert utsett for påkjenningar ved tilstrekkeleg høgt nok trykk og temperatur vil byrje å flyte plastisk som ei seig væske i staden for å sprekke opp. 

Grensa for trykk og temperatur mellom desse to deformasjonsmåtane er forskjellig frå bergart til bergart og er lågare for kalkstein enn for magmatiske bergartar. 

## Kjelder
*
Epigenetisk

**Epigenetisk** er ei mineralogisk-geologisk danning som er yngre enn omgjevnadane sine. Dette kan til dømes vere eit mineral som har krystallisert ut etter dei andre i ein bergart. Omgrepet vert som regel nytta om omdanningar eller prosessar som har gått føre seg ved låg temperatur og lågt trykk, på eller nær jordoverflata. 

## Kjelder
Kapital

**Kapital** er eit omgrep innan økonomi som viser til noko som kan investerast i produksjon av varer eller tenester. 

## Ordsoge
Kapital er avleidd av latin  *capitalis*, 'hovud-' (*caput* tyder 'hovud'), som på mellomalderlatin hadde tydinga 'hovudsum, hovuddel (av gjelda)'. Ordet har gjeve opphav til omgrepa «kapitalisme» og «kapitalist».

## Klassisk økonomi
I klassisk økonomisk tenking, slik omgrepet mellom anna er brukt av Adam Smith og David Ricardo, består kapital av følgjande element: 
* Det kan brukast til produksjon av andre varer. 
* Det har vorte produsert (i motsetnad til landområde, naturressursar og liknande). 
* Det blir ikkje brukt opp umiddelbart. 

Ein skil mellom **realkapital**, konkrete fysiske ting som maskinar, verktøy, fabrikkbygningar, skip, lager av råvarer og så bortetter som kan setjast inn i ein produksjonsprosess, og **[[penge]]-** eller **finanskapital**, som viser til alle slags fordringar til ei verksemd eller ein økonomisk sektor.

## Marxisme
Karl Marx, forfattaren av *[[Kapitalen]]*, hevda at kapital er ei direkte følgje av privat eigedomsrett. Kapital er ifølgje Marx kvart og eit verd som gjev eigaren sin høve til å tileigne seig ein del av meirverdien produsert i den samfunnsmessige produksjonen.

## Human kapital
I nyare sosialøkonomisk litteratur brukar ein omgrepet **human kapital**, som er uttrykk for kunnskapen og ferdigheitene til folkesetnaden. Denne kapitalen kan aukast gjennom utdanning og opplæring, som dermed er ei investering i human kapital. Studiar av økonomien til utviklingsland viser at human kapital er ein viktig faktor for å forklare kvifor einskilde land er fattige og andre økonomisk avanserte.

## Kulturell kapital
Pierre Bourdieu innførte på 1970-talet omgrepet **kulturell kapital**, det å ha kunnskap om kulturelle uttrykksformer. Slik kunnskap er ein verdifull sosial ressurs som til dømes viser seg gjennom ei evne til å gje smaksdommar, kven som har «god» og kven som har «dårleg» smak, og dermed kven som skal inkluderast og blir ekskludert i sosial omgang. 

## Kjelder
*
*
*
*
*
Fumarole

**Fumarole** (frå latin *fumus* som tyder 'røykar') eller **soffion** er ei opning i jordskorpa eller på overflata til ein annan himmellekam. Ofte finn ein slike i nærleiken av vulkanar, og gjerne dei som avgjer damp eller gassar som karbondioksid, svoveldioksid, saltsyre og hydrogensulfid.

**Solfatar** (etter vulkanen Solfatara, vest for Napoli) er fumaroler, som omfram overheita vassdamp sender ut svovelhaldige gassar, mest hydrogensulfid. 

Fumaroler finst ofte langs små opningar eller lange sprekkar, i kaotiske klasar eller felt, og på overflata av størkna lavastraumar og tjukke avleiringar av pyroklastiske straumar. Eit fumarolefelt er eit område med varmekjelder og gassavløyp der magma eller gloande vulkanske bergartar som ligg rett under overflata avgjer gassar eller møter grunnvatn. Frå eit grunnvassperspektiv kan ein fumarole skildrast som ei varm kjelde der vatnet kokar før det når overflata og deretter blir ventilert ut som damp eller kondens. Fumaroler kan vere aktive i tiår eller hundreår dersom dei ligg over ei vedvarande varmekjelde, eller dei kan forsvinne i løpet av veker eller månader dersom dei berre ligg på toppen av ferske vulkanske avleiringar som raskt blir avkjølt.

Eit godt på døme på fumaroleaktivitet på jorda er den kjende Valley of Ten Thousand Smokes som vart danna under utbrotet av Novarupta i Alaska i 1912. I byrjinga var det tusenvis av fumaroler under avkjølinga av den vulkanske oska frå utbrotet, men over tid har mesteparten av desse døydd ut. Det er estimert at det finst rundt 4000 fumaroler innanfor Yellowstone nasjonalpark i det nordvestre USA. Endå eit døme er ei rekkje fumaroler i *Valley of Desolation* i Morne Trois Pitons nasjonalpark i Dominica.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fumarole|Fumarole]]» frå ,  den 29. september 2010.*  
*Solfatar. (2009, 29. oktober). I Store norske leksikon. Henta 1. desember 2013 frå http://snl.no/solfatar.
 

## Bakgrunnsstoff
* United States Geological Survey om fumaroler
Gang i geologi

Ein **gang** er ein tavleforma bergartsmasse, malm eller mineral som fyller ei sprekk eller ei spalte i bergrunnen. Gangane er yngre enn berggrunnen omkring, og er vanlegvis forskjellig frå denne. dei kan vere frå nokre centimeter til mange meter tjukke og frå nokre desimeter til fleire titals kilometer lange. Dei er anten tverrgangar som skjer strukturen i sidebergarten, eller laggangar som er parallelle med lagdelinga der. 

## Eruptivgangar
Eruptivgangar er magma som har størkna i ei spalte eller ein sprekk og slik laga ein gang. Dei er smale i forhold til lengda og djupna og gjerne steile. Ofte finst dei òg i grupper, såkalla svermar. Dei viktigaste gangane er diabas-, aplitt- og pegmatittgangar, men i prinsippet kan alle magmatiske bergartar opptre som gangar. 

## Mineralgangar
Mineralgangar oppstår ved at vanlege mineral og ertsar fell ut i sprekker. Utfellinga har skjedd frå vasshaldige, oftast hydrotermale løysingar eller frå gassar. 

## Fortrengingsgangar
Fortrengingsgangar vert danna ved at eldre berggrunn vert erstatta langs ei spalte eller ein sprekk. Sjå metasomatose. 

## Førekomst i Noreg

I Noreg finn ein svermar av diabasgangar frå prekambrium på Varangerhalvøya, ved Egersund, i Rogaland og på Sørlandet. Her og i dei kaledonske områda finn ein òg mange gangar av pegmatitt og aplitt. Ein finn gangar av diabas, kvartsporfyr og rombeporfyr frå permtida og karbontida i Oslofeltet. I Sunnhordland og på kysten frå Møre til Trøndelag finn ein òg gangar av den meir sjeldne lamprofyren.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Gardnoskrateret

**Gardnoskrateret** er eit meteorittkrater på Garnås i Nesbyen kommune i Buskerud fylke, skildra av geologane Johan Naterstad og Johannes A. Dons i 1990.

Krateret er omtrent 5 kilometer i diameter og vart laga av ein meteor med ein diameter som er estimert til å ha vore 250 meter. Alderen er rekna til omtrent 650 millionar år. Krateret ligg nær riksveg 7 i Hallingdal og er lett tilgjengeleg.

Gardnoskrateret er unikt og av stor geologisk verd òg i verdsammenheng. Dette kjem av at det renn ei elv gjennom krateret. Elvevannet har skylt vekk jordoverflata, slik at ein kan sjå rett ned på berggrunnen under. Her kan ein sjå gardnosbreksje, ein steinart som vart danna under den høge temperaturen som oppstod då meteoritten slo ned.

Krateret er eit av berre tre kjende krater som finst i Noreg (dei andre er Mjølnirkrateret og Ritlandskrateret).

## Gardnos i dag
Ved krateret i dag er det ein kafé og parkeringsplass. Heile kratereret er tilgjengeleg for publikum, og å ferdast gjennom krateret er gratis. Det er likevel mogleg å bestille ein guide, noko som er nyttig for å få med seg krateret ordentleg. 

Geologen Elin Kalleson tok i juni 2009 doktorgrad om gardnosbreksje.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gardnoskrateret|Gardnoskrateret]]» frå ,  den 29. september 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* Universitetet i Oslo, artikkel om Gardnoskrateret
* Earth Impact Database (på engelsk)
* Gardnos meteorittkrater - lokal side 
* Gardnos
Gastropodkalk

**Gastropodkalk** er ein urein kalkstein frå øvre ordovicium. Ein finn mykje av denne bergarten i sørlege og midtre område av Oslofeltet. Namnet skuldast store sniglehus etter det vitskaplege namnet på sniglar, som er *gastropoda*. Saman med korallar er desse dei viktigaste fossila i bergarten. Gastropodkalk vert òg kalla herøyaformasjonen. 

## Kjelder
*
Geosynklinal

Ein **geosynklinal** er eit avlangt, trauforma søkk i jordskorpa. Det kan vere opptil 100 km breitt og over 1000 km langt og vert gradvis fylt att med sediment. Tidlegare trudde ein at fjellkjeder vart danna ved visse typar geosynklinalar vart pressa saman, men ein trur no at dei store sedimentmassane i fjellkjedene i staden for har oppstått i havområda mellom to jordskorpeplater som seinare har kollidert. 

## Sjå òg
* Eugeosynklinal
* Platetektonikk

## Kjelder
Giant's Causeway

**Giant's Causeway** er eit område på Antrim-kysten i Nord-Irland med formasjonar som består av av noko nær 40 000 svarte polygone (dei fleste sekskanta) basalt-søyler. Fenomenet er eit resultat av eit underjordisk vulkanutbrot for 60 millionar år sidan. Utbrotet strekte seg nordover til Skottland, der ein finn att liknande formasjonar på øya Staffa. Det finst òg slike formasjonar andre stader, men Giant's Causeway er kanskje det mest vene og spektakulære. I turistsesongen går der bussar frå eit platå, der ein kan parkere, og ned mot havnivået, der ein kan studere fenomenet på nært hald.

## Vitskapleg forklaring

For ca 60 millionar år sidan vart slettelandskapet som låg på eit underlag av kalkstein brote opp av eit vulkansk utbrot, og dekt av eit basaltlag som størkna og vart i ro i ca. to millionar år, før neste utbrot, som fylte eit dalføre, der det størkna så langsamt at den sekskanta søylestrukturen vart danna. Istidene, der den siste forlét Irland for om lag 15&nbsp;000 år sidan, skapte så kysten omtrent slik vi kjenner han i dag.

## Irsk segn som forklaring

Ifølgje den irske segna som er knytt til staden, kom denne opphopinga av stein i denne forma av at ei kjempe, *Finn mac Cumail*l (anglifisert til *Finn MacCool*), ville lage seg ei bru over til Skottland for å gje kollegaen sin der ein overgang slik at dei kunne duellere. Skotten *Bennandonner* lét seg ikkje be to gonger, og la i veg. Då vart Finn skremt over storleiken på skotten, og stakk av til kona si, Oonagh og bad henne om å gøyme han. Ho la han i ei diger vogge kledd i babytøy. Bennandonner fekk sjå «babyen» som vart presentert som barnet til Finn, og drog heim med tankar om at faren, Finn; nok vart for stor til å duellere med, når han fekk slikt avkom. Han raserte brua medan han trekte seg attende, slik at han ikkje skulle få besøk.

Dette, sluttar segna med, er årsaka til at søylene finst både på kysten av Antrim, og ved Finnegans Cave ved skotskekysten som einaste restane av brua.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:|]]» frå ,  den 29. september 2010.*  
 

## Bakgrunnsstoff
Sigvald Hasund

**Sigvald Mathias Hasund** (), fødd  på Hasund i Ulstein, var ein norsk agronom, historikar og politikar for Venstre, kyrkje- og undervisingsminster 1928-1931 i Johan Ludwig Mowinckel si andre regjering.

Han var landbrukskandidat ved Den høyere landbruksskole på Ås i 1890. Han arbeidde deretter som lærar på landbruksskulen i Vestnes i 1891, ved Nordmøre amtskule i 1892-93 og Romsdals Amts gjenteskule i Volda 1893-97.
Han flytta deretter til Bratsbergs amt og arbeid som amtsagronom 1898-1906, og redaktør av fagtidsskriftet Frøi i 1906. Deretter vart han engasjert ved Norges Landbrukshøgskole som overlærar frå 1907, og etter kvart som professor frå 1914 til 1938. 

Han var i Ås kommunestyre 1917-19. 

Han var statsråd og sjef for Kyrkje- og undervisningsdepartementet i Johan Ludwig Mowinckel si andre regjering, frå 1928 til 1931. 

Han er mest kjend fordi han i 1928 som kyrkje- og undervisningsminister ikkje ville la teologen Kristian Schjelderup bli ordinert til prest. Kristian Schjelderup var då einaste søkar til embetet som sokneprest i Værøy og Røst. Grunngjevinga for å nekte ordinasjon var «fordi hans stilling til den lutherske religion er slik at han ikke på lovlig måte kan ansettes i et geistlig embedte». Dette skapte sterk debatt i samtida.

## Bibliografi
**Smørstel, hjemme og paa sæteren* (H. Joh Dyrings forlag, 1902)
**Det norske landbruks historie* (1919)
**Bønder og stat under naturalsystemet* (1924)
**Landbruksundervisningen i Norge gjennom 100 år* (1926). Med Ivar Nesheim.
**Or Noregs bondesoge* (1942-44)
Høgskolen i Akershus

**Høgskolen i Akershus** (**HiAk**) blei skipa 1. august 1994 og hadde omkring 3900 studentar og 300 tilsette i 2010. Høgskolen var ein av 24 statlege høgskular i Noreg. HiAk var eit resultat av at fem statlege høgskular i Oslo-området blei slått saman som ein del av Høgskulereforma i 1994.

Høgskolen vedtok samanslåing med Høgskolen i Oslo den 9. desember 2010. Den nye høgskolen vart oppretta den 1. august 2011 og fekk namnet Høgskolen i Oslo og Akershus.

## Samanslåingar
Høgskulen sine «føregjengarar» skriv seg meir enn 150 år tilbake i tid, til den første utdanninga av jordmødrer som kom i stand i Kristiania på 1850-talet. 1. august 1994 vart desse institusjonane slegne saman ved opprettinga av HiAk:

* Stabekk høgskole
* Statens lærerhøgskole i forming, Blaker
* Oslo og Akershus vernepleierhøgskole
* Sykepleierhøgskolen i Lørenskog

Fram til 2003 hadde HiAk lokalitetar på Blaker, Lørenskog, Stabekk og i Sandvika. I 2003 blei Høgskolestiftelsen på Kjeller slått saman med HiAk og alle 5 lokalitetane blei samlokalisert i nye lokalar hausten 2003 på Kjeller utanfor Lillestrøm. Lokala bestod av delvis eksisterande bygningar som tidlegare høyrde til Televerkets forskningsinstitutt (seinare Telenor FoU), samt ein del nybygg som stod ferdige til bruk i september 2003. I tillegg hadde HiAk lokale i Kunnskapens hus på Kjeller.

## Utdanningar
Høgskolen tilbydde fag- og profesjonsstudium. Desse kunne takast i varierande lengder frå halvårseiningar til bachelorgrader, mastergrader og nokre doktorgradstudiar, samt ei rekkje kurs-, etter- og vidareutdanningar.

Høgskolen hadde fire avdelingar:
* Avdeling for atferdsvitskap
* Avdeling for helse, ernæring og leiing
* Avdeling for produktdesign
* Avdeling for yrkesfaglærarutdanning

## Rektor
* Nina Tollefsen -2003
* Lars Aukrust 2003-2007
* Jan Grund 2008-2011

## Sjå òg
* Oslo- og Akershushøgskolenes studentsamskipnad

## Bakgrunnsstoff
* Høgskolen i Akershus 
* 360 graders bilde frå Høgskolen
* Database NSD