open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
New York Hippodrome

**Hippodrome Theatre**, òg kalla **New York Hippodrome**, var eit teater og seinare ein kino i New York City frå 1905 til 1939 på Sixth Avenue mellom 43rd Street og 44th Street i Theater District i Midtown Manhattan. Det vart kalla for i verdas største teater av byggjarane. Det hadde 5 300 sitteplassar og ein 30 gangar 61 meter stor scene. Teateret vart utstyrt med den seinaste teknologien innanfor teaterutstyr i si samtid, mellom anna ein løftbar vasstank i glas.

Hippodromen vart bygd av Frederick Thompson og Elmer Dundy, skaparane av Luna Park-forlystelsesparken på Coney Island, med stønad frå Harry S. Blacks U.S. Realty, eit av i dei dominerande eigedom- og byggeselskapa i samtida. Bygget vart overteke av The Shubert Organization i 1909. I 1933 vart det gjenopna som kinoen New York Hippodrome, og vart scenen for Billy Rose sin musikal *Jumbo* i 1935. Dei som opptredde i hippodromen omfatta mange sirkus, musikalske revyar, vaudevillar og den forsvinnande elefanten til Harry Houdini, Det blei vist stumfilmar som *Neptune's Daughter* frå 1914 og *Better Times* frå 1922, i tillegg til filmar frå 1930-talet.

Teateret stengde i august 1939 for å rivast.  I 1952 opna ein stor, moderne kontorbygning kalla «The Hippodrome Center» (1120 Avenue of the Americas) på same stad.

## I kulturen
I 1915 komponerte John Philip Sousa marsjen «The New York Hippodrome» til minne om at korpset hans spelte i tilstellinga *Hip Hip Hooray* denne staden.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:New York Hippodrome|New York Hippodrome]]» frå ,  den 22. september 2018.*  


*Epstein, Milton. *The New York Hippodrome: A Complete Chronology of Performances, From 1905 to 1939*. Performing Art Resources, vol. 17–18. New York: Theatre Library Association, 1993. 

## Bakgrunnsstoff
* Cinema Treasures (engelsk)
Maren Splids

**Maren Thomasdatter Splids** ()) var ei dansk kvinne som blei brend på bålet for trolldom. Ho er seinare blitt kjend som eit av dei best kjende offera for hekseforfølgingar i dansk historie.

## Bakgrunn
Maren kom frå i Grimstrup i noverande Esbjerg kommune, der ein reknar med at ho vart fødd kring 1600. Ho gifta seg med Laurids Splid, som skal ha vore frå Holsten og som seinast 1628 var skreddarmeister i Ribe. Paret dreiv også vertshus ved Torvet i Ribe, og tilhøyrde det borgarskapet i byen.

Huset deira, Laurids Splids hus, finst framleis og og er i dag freda.

## Hekseanklage
Då Didrik, ein annan skredder frå Ribe, vart svært sjuk vart Maren Splids anklaga for å ha forheksa han. Dei hadde hatt ein krangel 13 år tidlegare.

Prosessen mot Maren Splids tok til i Ribe Byrett i mars 1637. Ho vart funnen skuldig og brend mellom Galgebakkerne nord for byen den 10. november 1641 . 

Under tortur hadde Maren oppgjeve 6 andre kvinner ho skulle ha vore i «heksekompagni» med. Då desse så vart forhøyrde, angav dei fleire kvinner. I enden vart berre Maren Splids og ei Anne Thomasdatter brende som hekser. 13 andre vart frikjende, men minst fem av dei hadde då sete i fengsel i 5-45 veker. Etterpå byrja heksesakene å ebba ut, og både byrådet og borgarmeisteren gjorde ein stor innsats for å stoppa «heksegalskaben» og redda kvinnene.

## Sjå òg

* Christenze Kruckow
* Hekseforfølgingane

## Referansar


**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Maren Splids|Maren Splids]]» frå ,  den 26. september 2018.*  
 
## Litteratur

* *Historisk Efterretning om de i Ribe Bye for Hexerie forfulgte of brændte Mennesker*, XI. Capitel, af David Grønlund (1780/1973)
* *Marens Splids - En heks fra Ribe*, af G. Holm. Munksgaard (1981)
* *Maren - og de andre Satans hekse!*, af P. Rieffestahl. Åløkke (1991)
* *Danske domme i trolddomssager i øverste instans*, af J. C. Jacobsen (1966)
* *Djævletro og folkemagi: Trolddomsforfølgelse i 1500- og 1600-tallets Vestjylland*, af Kim Tørnsø (1986)
* *Mysteriet om Heksen*, af Flemming Christian Nielsen (1989)
Snarøya-ulukka

**Snarøya-ulukka** var den første flyulukka som ramma norsk sivil luftfart etter andre verdskrigen. Ulukka fann stad berre halvannan månad etter at Det Norske Luftfartsselskap (DNL) hadde starta ruteflyging etter krigen. 

Ein av selskapet sitt Junkers 52/3M, LN-LAB  styrta på Snarøya den 22. mai 1946. 10 passasjerar og besetninga på tre omkom. Ingen på bakken vart skadde. Flyet var ein tidlegare Luftwaffe-maskin. Blant dei omkomne var den kjende motstandsmannen og forfattaren Ronald Fangen og den svenske kunstmålaren Isaac Grünewald.

## Ulukkeårsak
Flyet hadde nettopp teke av frå Fornebu på veg til Stockholm. Under stiginga miste motor nummer ein krafta. Flygarane freista å venda tilbake til flyplassen, men flyet miste høgd, kolliderte med tretoppane og fall ned i ein hage og eit hus i Halden Terrasse 10 på Snarøya

## Sjå òg

* Norske katastrofar og store ulukker
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Snarø-ulykken|Snarø-ulykken]]» frå ,  den 22. september 2018.*  
 


## Bakgrunnsstoff

* Aviation-safety.net – Ulukkeinformasjon om DNL Ju-52 LN-LAB
Det Norske Luftfartselskap

**Det Norske Luftfartselskap** er eit tidlegare norsk flyselskap, skipa i 1933. Det var eit av selskapa som fusjonerte til SAS.

Selskapet dreiv innanlandsruter i Noreg frå 1935 etter at reiarlaga Fred. Olsen & Co. og Det Bergenske Dampskibsselskab hadde skote inn kapital. Seinare vart trafikken utvida til Skandinavia. I 1946 vart selskapet reorganisert og formelt skipa på nytt som fylgje av situasjonen under andre verdskrigen, og vart gjort til den norske eigaren i det felles svensk-dansk-norske flyselskapet Scandinavian Airlines System (SAS), som òg vart skipa dette året. I 2001 vart Det Norske Luftfartselskap, som frå 1996 hadde fått namnet SAS Norge, fusjonert med SAS, til liks med det svenske og det danske selskapet som var medeigarar av SAS.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Det Norske Luftfartselskap|Det Norske Luftfartselskap]]» frå ,  den 22. september 2018.*  

## Litteratur
* Bjørhovde, Bjørn; Sturk, Erik, ill. (1997): *SAS fly gjennom tidene*. Oslo: DNL/SAS historielag.
* Nerdrum, Johan (1988): *Fugl Fønix* : en beretning om Det Norske Luftfartselskap. Oslo: Gyldendal, ISBN 82-05-16663-3

## Bakgrunnsstoff

* DNLs rutetabellar
* Hendingar med DnL-fly 1936-1950
Widerøe-brannen på Fornebu 1964

**Widerøe-brannen på Fornebu** hende 5. mars 1964. Ein av Widerøes DC-3 var klår for avgang. Flyet stod utanfor hangar 37 (hangaren bygd i eitt med ekspedisjonsbygget) på «Gamle Fornebu» med 15 passasjar og ei besetning på tre. Destinasjonen var Rotterdam.

På grunn vêrforholda var flyet nettopp vorte oversprøyta med av-isningsvæske. Under oppstarten sklei flyet fram eit par meter og venstre propellar traff bensintanken på startaggregatet som antende og i løpet av sekund var heile flyet overtend. Startmekanikaren var lynrask og retta brannslukningsapparatet mot flydøra slik at alle ombord kom seg heilskinna ut.

Ulykkesflyet var LN-PAS, tidlegare eit Braathens-fly, kalla *Norse Carrier.* Det vart skaffa av Braathen i 1947 og gjekk i mange år i såkalt «sjømannscharter» med daglege turar til Rotterdam og Hamburg. Flyet var nyleg selt til Riis Flyrederi, som hadde leigd det ut til Widerøe på såkalt Dry lease-vilkår.
Brannen utvikla seg så raskt at flyplassens eige brannvesen ikkje klarte å redda det. Det vart seinare brukt som øvingsobjekt for brann og redningstjenesta.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Widerøe-brannen på Fornebu 1964|Widerøe-brannen på Fornebu 1964]]» frå ,  den 22. september 2018.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Informasjon om flyulykken hos Aviation-safety.net
Teslagrad

***Teslagrad*** er eit dataspel utvikla og utgjeve av den norske spelutviklaren Rain Games. Spelet kom ut på Steam desember 2013, på Nintendo eShop for Wii U i september 2014 og på PlayStation Store på PlayStation 3 og PlayStation 4 i desember 2014 i Europa. *Teslagrad* bruker Unity game engine, som gjer det lettare for utviklarar å gje ut spelet på ulike plattformer.

*Teslagrad* er eit plattform-hjernetrimspel i den såkalla metroidvania-stilen, med action-element der magnetisme og andre elektromagnetiske krefter må brukast for å kome vidare i spelet.
 Spelaren styrer ein ung gut som skal avdekke mysteria om det lenge forlatne Tesla Tower. Han hamnar plutseleg midt i ei samansverjing, som involverer ein despotisk konge som har regjert nasjonen med ei jernhand i fleire år. Spelet inneheld nokre kampsegment, kombinert med gåter og presis plattforming. Det går føre seg i ein steampunk-inspirert versjon av det gamle Europa, i ei ikkje-lineær verd med meir enn hundre handteikna miljø. Spelet introduserer ulike oppgraderingar og hjelpemiddel etter kvart som handlinga skrir fram.

## Referansar

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell nettstad
Hummelfjell-ulukka

**Hummelfjell-ulukka** var ei flyulukke som ramma Braathens S·A·F·E den 7. november 1956.

Eit Heron passasjerfly, LN-SUR frå Værnes flyplass ved Trondheim til Fornebu ved Oslo, styrta på Hummelfjell i Hedmark eit par mil sør for Røros. Flyet hadde 10 passasjerar og eit mannskap på to. Ein passasjer og kapteinen omkom. Ulukkesårsaka var uvanlig sterk ising og ein kraftig nedgåande luftstraum.

Flyulukka fikk stor mediemerksemd ettersom ein av passasjerane var den kjende radiomannen Rolf Kirkvaag. Han heldt håpet oppe hjå dei overlevande med konkurransar og song, og gjekk etter hjelp i den djupe snøen sjølv om han hadde brekt ein ankel. Han nådde fram til folk i grenda Hodalen i Tolga. To menn som hadde gått på ski frå grenda Hodalen i Tolga fann fotspora deira. Den eine følgde spora til Kirkvaag og medpassasjeren, fann dei og hjelpte dei tilbake til bygda. Den andre redningsmannen tok seg fram til flyvraket og fann dei overlevande, før han drog tilbake til bygda for å henta hjelp. Om kvelden blei dei overlevande redda ned frå fjellet.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Hummelfjell-ulukka|Hummelfjell-ulukka]]» frå ,  den 22. september 2018.*  


## Bakgrunnsstoff
* Accident de Havilland DH-114 Heron 2B LN-SUR, Wednesday 7 November 1956 ved Aviation Safety Networks
* Heltene i flystyrten. Omtale ved NRK.no
* «Berget livet med hjelp fra «Sjonkel Rolf»», NRK.no
Rolf Kirkvaag

**Rolf Wilhelm Kirkvaag** () var ein norsk journalist og programleiar i NRK. Med sin store suksess som programvert i radio og fjernsyn fekk han stjernestatus. Kirkvaag vert rekna av mange som Noregs første kjendis.

## Liv og virke

Rolf Kirkvaag vart fødd i Oslo, men voks opp i Drammen. Under andre verdskrigen gjekk han mellom anna på eit lagførerkurs i regi av Arbeidstenesta. Frå frigjeringa var Kirkvaag journalist i *[[Verdens Gang]]*.

Han arbeidde i NRK i periodane 1946–1959 og 1969–1990, fram til 1959, særleg med sport, sidan i underhaldningsavdelinga. Kirkvaag var òg ei eldsjel for ishockeysporten. Han var president i Norges Ishockeyforbund i åra 1964–1966, og visepresident 1962–1964.

Rolf Kirkvaag var den meste populære person i NRKs pionértid. Med sin karakteristiske munnrappe, gentlemansaktige stil vart han svært populær. Hans uhøgtidelege radioshow i 1950-åra samla radiopublikummet og folket på ein eineståande måte. Gatene var nærast folketomme når Kirkvaag var på lufta. Han refererte òg frå mange store idrettsarrangement, leidde fleire direktesendingar frå «Store Studio» i NRK og sidan spørjeprogramma *[[20 spørsmål]]* og *Det spørs*. «Kom nærmere» vart eit kjent uttrykk.

Etter at han i 1956 overlevde Hummelfjell-ulukka og redda livet etter flystyrten, vart han folkehelt. I 1958 valde Kirkvaag å slutta i NRK etter å ha fått eit tilbod om ein meir lønsam stilling som direktør i det såkalla Dypfrysingskontoret, eit kontor som vart oppretta av selskapa Frionor, Findus, Strømmen Værksted (Isol) og Aanonsen. I Dypfrysingskontoret skulle Kirkvaag jobba for å auke forbruk av frosenmat. I denne jobben fekk han òg leva ut showmannen i seg på møte som kontoret arrangerte for butikkeigarar og husmødrer. I løpet av 1960 held han til dømes møte for meir enn 22 000 husmødrer der djupfrysing var i fokus. I den første tida som direktør vart Kirkvaag boikotta av NRK, dei frykta at han ville utnytta kringkastinga i reklame. Etter kvart vende han likevel med jamne mellomrom tilbake i radio- og tv-show, blant anna gjesta han Sverige med stor suksess. Frå 1969 og til 1990 jobba han igjen i NRK og laga mellom anna program som *Sjonkel Rolf* saman med Birgit Strøm og hennar populære dokkefigur Titten Tei. Han var dessutan leiar i underhaldningsavdelinga i radio frå 1972 til 1985. Etter at han slutta i NRK kommenterte han ein periode kampar frå Ishockey-VM på TV3 saman med sonen Rolf Kirkvaag jr.

Rolf Kirkvaag var far til komikaren Trond Kirkvaag og ishockeyspelaren Rolf Kirkvaag jr. Han vart gift med Sonja (jentenamn Weber) i 1945.

## Bøker (utval)

* 1956: *Bak mikrofonen*
* 1980: *Kom nærmere*!
* 1984: *Tomm Murstad – en entusiastisk skihistorie*
* 1990: *Miljødetektiv Titten Tei*

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Rolf Kirkvaag|Rolf Kirkvaag]]» frå ,  den 22. september 2018.*
Braathens

**Braathens S·A·F·E** eller **Braathens South American and Far East Air Transport**) var eit norsk flyselskap som vart stifta av skipsreiaren Ludvig G. Braathen.  Selskapet var i drift frå 1946 fram til det fusjonerte med den norske delen av SAS, som då danna SAS Braathens i 2004. Flyselskapet hadde base på Fornebu utanfor Oslo, for så å flytta til Gardermoen. Selskapet vart i mange år eit av dei største føretaka i Noreg, og hadde saman med konkurrenten SAS eit duopol på flyoperasjonar i landet. 

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Braathens|Braathens]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 

## Bakgrunnsstoff

* Flåteoversyn
* Braathens' historie
* Braathens' historie
Flying Enterprise

**Flying Enterprise** var eit dansk charterflyselskap.

Flying Enterprise A/S vart skipa i juli 1959 av to tidlegare SAS-tilsette, Hans Linde og Finn Nielsen. Dei ynskte å utfordra SAS på chartermaknaden, som SAS då hadde ei negativ haldning til.

Selskapet utførte charterflyingar til dei mest populære reisemåla langs middelhavskysten og til Kanariøyane for svenske og danske turoperatørar. Selskapet gjekk konkurs i 1965 og reiselivskongen Simon Spies kjøpte opp selskapet og starta sitt eige charterseskap under namnet Conair.

Selskapet hadde base på Kastrup ved København.

## Flåte
Flying Enterprise disponerte desse flya:

* 5 Canadair C-54, North Star. Ein canadiskbygget versjon av Douglas DC-4
* 4 Douglas DC-7 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Flying Enterprise|Flying Enterprise]]» frå ,  den 23. september 2018.*
Simon Spies

**Simon Ove Christian Oglivie Spies** () var ein dansk forretningsmann. Han stifta reisebyrået Spies Rejser og flyutleigeverksemda Conair, og er ofte vorte kalla «Danmarks reisekonge».

## Liv og virke

### Familiebakgrunn
Spies vart fødd inn i ein fattig familie  i Helsingør. Far hans, kunstmålaren Willam Spies, var psykisk ustabil og var fleire gonger innlagt i ein psykiatrisk klinikk. Mor hans heitte Emma Spies.

### Utdanning og karriere
Simon Spies var strålande gåverik, og oppnådde å verta både cand.psych. og cand.polit ved Københavns Universitet.

Han melde seg i 1942 inn i Danmarks Nationalsocialistiske Arbejderparti, i det føremålet å kunna reisa til Austerrike som den gongen var del av Det stortyske riket og ta seg arbeid der. Han var aldri politisk aktiv i partiet. 

I 1956 starta han firmaet Spies Rejser som med tida voks og enda med å verta ein av dei største turoperatøran i Skandinavia med charterreiser og pakketurar. I 1965 kjøpte Spies opp det konkursramma danske charterselskapet Flying Enterprise som var vorte starta i 1959. Dette vart byrjinga på hans eige charterselskap Conair.

Spies er i dag Danmarks største charterturoperatør og ein del av konsernet Thomas Cook Group, no TUI.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Simon Spies|Simon Spies]]» frå ,  den 23. september 2018.*  


## Bakgrunnsstoff

* Spies i årstal
* Simon Spies i Store norske leksikon
Janni Kjær

**Janni Kjær** (), opphavleg Janni Brodersen, er ei dansk forretningskvinne og tidlegare direktør i reisebyrået Spies Rejser.

11. mai 1983 gifta ho seg med den langt eldre reisebyrådirektøren Simon Spies i Holmens kyrkje i København. Etter at mannen døydde i 1984 arva ho firmaet hans, Spies Rejser, og dreiv det vidare. I 1988 gifta ho seg på nytt, då med Christian Kjær. Etter detta heitte ho Janni Spies-Kjær og seinare berre Janni Kjær. 3. januar 1989 kjøpte ho firmaet Tjæreborg Rejser. Spies/Tjæreborg Rejser vart i 1996 selt til engelske Airtours (no Thomas Cook).

Hausten 2008 skilde Janni Kjær seg frå Christian Kjær. Dei har dottera Michala og sonen Christopher saman.

Historia til Janni Kjær vart brukt som ei inspirasjonskjelde til dei første historiene i den norske såpeserien *[[Hotel Cæsar]]*.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Janni Kjær|Janni Kjær]]» frå ,  den 23. september 2018.*
TUI

**TUI AG** (av Touristik Union International Aktiengesellschaft) er eit fleirnasjonalt reiselivskonsern med hovudkontor i Hannover og Berlin. Det er det største fritids- og reiselivsselskapet i verda, og eig reisebyrå, hotell, flyselskap, cruiseskip og butikkar. Konsernet eig seks europeiske flyselskap med over 130 fly.

TUI Norge, som fram til 1. november 2016 heitte Star Tour, og TUI Sverige, fram til 1. november 2016 Fritidsresor, inngår i konsernet.

TUI er notert på Frankfurt- og London-børsen, der det er del av indeksen FTSE 100. Selskapet har opphav i gruveselskapet Preussag AG.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:TUI|TUI]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 

## Referansar
TUI Norge

**TUI Norge** er ein norsk reisearrangør i TUI-konsernet som tilbyr charterreiser og andre typar pakkereiser som cruise og storbyreiser. Selskapet blei skipa i 1973 og heitte fram til 1. november 2016 Startour-Stjernereiser AS, men var kjend som Star Tour.

## Kjelder

----
**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:TUI Norge|TUI Norge]]» frå ,  den 31. august 2019.*
Thomas Cook

**Thomas Cook** () var ein engelsk forretningsmann og grunnleggjaren av det første reisebyrået i verda.

Cook var frå Melbourne i Derbyshire i England. Han vart med i avhaldsrørsla som ung, og i samband med dette organiserte han rimelege «selskapsreiser» for medlemmane. Den første var ei togreise 5. juli 1841 frå Leicester til Loughborough, der 500 britiske avhaldsfolk var med. Han grunnla deretter reisebyrået Thomas Cook and Son. I 1872 organiserte han den første selskapsreisa jorda rundt, som varte i 222 dagar, og tidleg på 1870-talet lanserte han òg dei første reisesjekkane og internasjonale rundreisebilletter.

Særleg Cooks reiser til Austen var populære, og inkluderte alt frå tolk og transportmiddel til telt. Reisebyrået arrangerte til og med pilegrimreiser til Mekka.

Cook-familien var eigarar av reisebyrået fram til 1928.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Thomas Cook|Thomas Cook]]» frå ,  den 23. september 2018.*
Reisesjekk

Ein **reisesjekk** er ein ferdigutfylt pengetilvising påført eit fast beløp på ein utanlandsk valuta. Sjekken kan kjøpast i ein bank i heimlandet og vekslast inn i ein bank eller på eit vekslingskontor i eit anna land. Ved kjøp må kjøparen påføra kvar enkelt sjekk sin eigen signatur under påsyn av utferdaren. Innehavaren påfører igjen signatur ved bruk av kvar enkelt sjekk under påsyn av mottakaran. Sjekkane var tidlegare eit hyppig brukt betalingsmiddel av reisande som ville unngå å ta med store summar i kontantar til utlandet. Ved tap av reisesjekkane kan påført sum refunderast ved å framvisa kjøpskvitteringa, noko som forsikrar innehavaren om at ingen andre løyser inn sjekken.

Dei første reisesjekkane vart utskrivene 1. januar 1772 av London Credit Exchange Company og var gangbare i ni europeiske byar. American Express vidareutvikla systemet i 1891 og selskapet har sidan vorte den største utferdaren av reisesjekkar. I Noreg byrja bankar å selja norske reisesjekkar så seint som i 1977. Desse sjekkane var pålydande 500 kroner og kunne nyttast i Vest-Europa og eit fåtal andre land.

I perioden mellom 1950 og 1990 var reisesjekkar ei av dei viktigaste betalingsformene for turistar på utanlandsreise som ville unngå risikoen ved å bera på seg mykje kontantar. Frå 1990-talet og utover har nytta av reisesjekkar minska monaleg etter at VISAkort har vorte sett på som ein meir praktisk måte å betala på i utlandet. Som følgje av dette har det òg vorte færre forretninger som aksepterer reisesjekkar som betalingsmiddel. I 2005 introduserte American Express reisesjekkar som oppladdbare betalingskort som i større grad òg kan brukast i forretninger og pengeautomatar.

Dei største internasjonale utferdarane av reisesjekkar er American Express, MasterCard, Thomas Cook og Visa. I Noreg er Forex den største aktøren som enno tilbyr kjøp og sal av reisesjekkar. DNB avvikla salet av reisesjekkar i mars 2006. All kjøp og bruk av reisesjekkar i Noreg skal rapporterast til Norges bank.

## Sjå òg

* Eurosjekk

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Reisesjekk|Reisesjekk]]» frå ,  den 1. oktober 2018.*
MasterCard

**MasterCard** er eit fleirnasjonalt selskap med verksemd innan betalingstransaksjonar og då spesielt korttransaksjonar med debet- og kredittkort som ber logoen til selskapet, MasterCard. Selskapet blei skipa i 1966 under namnet *Master Charge.* Betalingskort til selskapet vert utskrivne av ei rekkje store bankar i alle verdsdelar, det finst brukarstadar i 210 land og territorium og innehavarar av korta kan ta ut kontantar i over to millionar minibankar.

I Noreg har MasterCard fleire utstedarar. Dei aller fleste bankar har høve til å tilby MasterCard-kort til sina kundar, anten produsert sjølv eller frå ein annan leverandør.

Hovudkvarteret til MasterCard ligg i New York i USA.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:MasterCard|MasterCard]]» frå ,  den 23. september 2018.*  


## Bakgrunnsstoff

*
Barclays

**Barclays plc** er eit britisk holdingselskap, som gjennom dotterselskapet **Barclays Bank plc** driv finansiell verksemd med aktivitetar over heile verda. Barclays plc er notert på London Stock Exchange og New York-børsen, og er del av indeksen FTSE 100. 

Banken vart grunnlagd av gullsmed-bankierane John Freame og Thomas Gould i Lombard Street i London, i 1690.  Han har namnet sitt etter James Barclay, som vart partnar i selskapet i 1736. Banken utvida med mellom anna Backhouse's Bank of Darlington og Gurney's Bank of Norwich i 1896. Seinare kom fleire til gjennom oppkjøp. I 1918 fusjonerte Barclays med London, Provincial and South Western Bank og året etter overtok han British Linen Bank. Med etableringa av Barclays Bank of California i San Francisco i 1965 gjekk Barclays inn på det amerikanske marknaden, og i 1986 etablerte han seg i Sør-Afrika. Sidan kom fleire land, slik at Barclays i dag har aktivitetar i Europa, USA, Latin-Amerika, Asia, Afrika og Australia.

Barclays er banken dei britiske styresmaktene, HM Revenue and Customs, nyttar seg av for å ta imot skatt. Motteken skatt blir deretter overført, fleire gongar om dagen, til staten sin konto i Bank of England.

Frå 2004 var Barclays ein av hovudsponsorane i Premier League.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Barclays|Barclays]]» frå , den 23. september 2018.*

## Bakgrunnsstoff

*
Danny Blanchflower

**Robert Dennis Blanchflower**, kjend som **Danny Blanchflower**, () var ein britisk-nordirsk fotballspelar og -trenar frå Belfast, lagkaptein på Tottenham Hotspur-laget som i 1961 vann både FA-cupen og den engelske ligaen. Midtbanespelaren var kjend som ein presis pasningsleggjar med ei særeigen evne til å styre tempoet i ein kamp.

### Klubbspel
Blanchflower spelte på nordirske Glentoran frå 1946 til 1949. Etter vel halvtanna år på det engelske andredivisjonslaget Barnsley FC, vart han vinteren 1951 overført til Aston Villa mot 15&nbsp;000 engelske pund. I mars 1951 fekk han sin debut i engelsk fyrstedivisjon og spelte 148 ligakampar for laget frå Birmingham fram til 1954. Dei neste knappe ti åra var han Tottenham-spelar, etter ein overgang som kosta 3&nbsp;0000 pund. Blanchflower stod heilt utan meistertitlar då han runda 36 år. Sesongen 1960/61 var han lagkaptein og den beste spelaren då Tottenham Hotspur sikra seg ein historisk dobbelttriumf, siger i ligaen og siger i FA-cupen med 2-0 over Leicester City. Nøyaktig eitt år seinare forsvarte Tottenham FA-cuptittelen på Wembley stadion i London, Blanchflower fastsette då sluttresultatet mot Burnley FC til 3-1 på ei straffe. Vel eitt år etterpå, den 15. mai 1963, møtte Tottenham det spanske laget Atlético Madrid til finale i cupvinnarcupen på Feijenoord stadion i Rotterdam. London-laget imponerte stort og Blanchflower kunne heve pokalen etter ein kamp som enda 5-1. Han la opp våren 1964, 38 år gammal.

### Landslagsspel
Blanchflower var landslagsspelar for Nord-Irland frå oktober 1949 til oktober 1962, kaptein på laget frå hausten 1953. Han deltok då Nord-Irland i 1958 tok seg til kvartfinalane under Fotball-VM i Sverige. I kvartfinalen mot Frankrike i Norrköping enda 0-4. Blanchflower var med i 56 landskampar og skåra to landslagsmål, begge på straffespark.

### Merittar
*Vinnar av cupvinnarcupen: 1963 med Tottenham
*Engelsk ligameister: 1961 med Tottenham
*Vinnar av FA-cupen: 1961 og 1962 med Tottenham

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Danny Blanchflower|Danny Blanchflower]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 
*eu-football
SS «Flying Enterprise»

**SS «Flying Enterprise»** var eit skip av C1-B typen bygd i 1944 i USA. Det vart opphavleg døypt «Cape Kumakari» og gjorde konvoiteneste under andre verdskrigen..

I 1947 vart fartøyet selt til det amerikanske reiarlaget Isbrandtsen Company, der namnet vart endra til «Flying Enterprise». Det gjorde frå no av teneste på den nordlege delen av Atlanterhavet dei følgjande fem åra som alminneleg fraktskip.

Då skipet i desember 1951 forlét Hamburg med destinasjon New York, hadde det ei last av bilar, råjern, ei ukjend mengd kontantar, og dessutan ubekrefta radioaktivt materiale på fem tonn for den fyrste amerikanske atomdrevne undervassbåten USS «Nautilus».

Tidlegare var alle skip nagla, men den nye og hurtige teknikk under andre verdskrigen var sveiste skip nytta. Libertyklassen var såleis òg sveiste. Likevel viste det seg at særleg midten av skroget hadde eit problem ved sveising, noko som også galdt «Flying Enterprise». Såleis oppdaga ein den 28. desember i særs hard sjø og ca. 300 sjømil frå England at skipet byrja rakna i skroget, like aktar for overbygningen. Besetninga gjorde mellombelse reparasjonar før ein freista å halda fram seilasen.

Den neste morgonen byrja skipet å krenga kraftig med ei slagside på 45°. Dei avgjorde då  å forlata skipet, og sende opp nødsignal. Det amerikanske troppetransportskipet «General A.W. Greely» og det amerikanske dampskipet «Southland» reagerte og kom til unnsetning. Besetning og passasjerar vart evakuerte og redda, med tap av berre eit menneskeliv. Kapteinen på skipet, den danskfødde Kurt Carlsen, valde å verta ombord. Han nekta å forlata skipet før det anten sokk eller var vorte buksert til ei sikker hamn.

Den engelske slepebåten «Turmoil» kom til den 3. januar og gjorde fleire forsøk på å etablera eit slep, men utan resultat. Neste dag, den 4. januar, fekk Carlsen selskap av styrmannen på slepebåten Kenneth Dancy, og saman fekk dei etablert eit slep og påbyrja buksering med England som destinasjon. På dette tidspunktet var slagsida på skipet mellom 60 og 65°.

Bukseringa var ein suksess, inntil 40 sjømil frå den engelske byen Falmouth. På dette tidspunktet rauk slepetauet. Det vart gjort fleire forsøk på å gjenetablera samband med slepebåten, men alle utan resultat. Krenginga var no omkring 80°, og skipet låg så lågt i vatnet at Carlsen og Dancy såg seg nøydde til å forlata skipet, som sokk den 10. januar 1952.

Seinare har det vore mangfaldige spekulasjonar over kvifor kapteinen heldt ut så lenge. Det har mellom anna vore teoriar om at lasta inneheldt stats- eller militærhemmelege saker.

Det er no kome fram at båten var lasta med zirkonium – eit metall som tyskarane kunne utvinne under annan verdskrig. Det skulle nyttast som ein del av ei brenselcelle i atomreaktoren i den atomdrevne undervassbåten USS «Nautilus».

I 2002, 50 år etter forliset, var ein privat ekspedisjon nede ved vraket. Den kunne konstatera at det var eit hol i sida av skroget, og dessutan at den løynlege lasta var vorten fjerna.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:SS «Flying Enterprise»|SS «Flying Enterprise»]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 
## Referansar
Ludvig G. Braathen

**Ludvig Gustav Braathen** () var ein norsk skipsreiar og grunnleggjar av flyselskapet Braathens S:A:F:E.

Braathen skipa reiarlaget Ludv. G. Braathens Rederi ⅍ i 1926. I 1946 grunnla han Braathens S.A.F.E. Selskapet vart selt til SAS i 2001.

## Skip eigde av Ludvig G. Braathen
**Tankskip:**

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ludvig G. Braathen|Ludvig G. Braathen]]» frå ,  den 23. september 2018.*
If—

**«If—»** er eit dikt av den britiske forfattaren og lyrikaren Rudyard Kipling. Det vart skrive i 1895. Diktet uttrykkjer det stoiske mannsidealet frå Viktoriatida, medrekna «The stiff upper lip» som populærkulturen har gjort om til ein typisk britisk dyd. Diktet vart vald til engelsk favorittdikt i ei opinionmåling av BBC i 1995. Det er òg vorte gjenstand for mange parodiar.

Diktet er omsett til ei rekkje språk, inklusive av André Bjerke, som gav det tittelen «Hvis -». Ei anna omsetjing verd å merka seg, er den til burmesisk av Nobels fredspris-vinnaren Aung San Suu Kyi. Kipling-diktet «Mandalay» eller på norsk «Den vei til Mandalay» handlar om landet hennar, som seinare blei kjend som Burma eller Myanmar.
## Text

## Norsk tonesetting
Tore Magnus Pettersson har tonesett André Bjerke si omsetjing av diktet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:If—|If—]]» frå ,  den 23. september 2018.*
Konfettiparade

**Konfettiparade** (engelsk *ticker-tape parade*) er ei form for opptog eller parade som oppstod i USA. Paradeforma er kjenneteikna av at det vert sleppt store mengder papirbitar eller strimlar frå bygningar langs ruta, noko som gjev ein festleg, snøliknande effekt. Opphavleg brukte ein papirstrimlar til telegrafibruk - engelsk *ticker tape* - til slike paradar, seinare blei spesiallage konfetti meir vanleg. Konseptet oppstod i USA, der det er mest vanleg, og er særleg knytt til New York. Utanfor USA er *ticker tape* særleg knytt til VM i fotball 1978, som blei halden i Argentina.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ticker tape parade|Ticker tape parade]]» frå ,  den 30. september 2019.*
Stakitt

**Stakitt** er ein gjerdetype laga av loddrette lekter eller plankar festa til eit par vassrette spikarslag. Lektene er ofte spissa eller utskorne på toppen.

Ordet stakitt kjem via lågtysk frå italiensk og er avleidd frå *stecca*, 'liten stokk'.

Stakittgjerde er gjerne måla, og kan ofte vera kvite.
Sjølv om dei tradisjonelt er av tre, finst det no også stakittgjerde laga av materiale som PVC.

## Kulturell tyding
Stakittgjerde, særleg kvitmåla variantar, har ein ikonisk status i USA som ein del av den ideelle forstadsbustaden. 
I tidlegare tider hadde mange område reglar som kravde at ein hadde kvitt stakitt langs eigedomsgrensene sine. 

I kritikkar av forstadslivet kan stakittgjerdet brukast som eit ironisk symbol, til dømes i filmen *[[Blue Velvet (1986)|Blue Velvet]]* av David Lynch.

## Galleri

Sixth Street West 1221, lawn, Bloomington West Side HD.jpg|Umåla stakittgjerde i Bloominigton i Indiana
Winepark Kinser House.jpg|Kvitmåla stakitt i Monroe County i Indiana 
Picket Fence and Flowers, Redlands, CA (5891297182).jpg|Stakitt i Redlands i California
Sovereign house (8191680761).jpg|Stakitt i Oakville i Ontario
Houses in Ascot, Queensland 135.JPG|Kvitt stakitt i Queensland i Australia
Dřevěnice, hnědá roubenka.jpg|Stakittgjerde i Dřevěnice i Tsjekkia
Isome-shi Garden01n4350.jpg|Hagegjerde i Japan
Pieta shrine - Sujica Slovenia.JPG|Stakitt rundt ein pietàheilagdom i Slovenia
Blue in Gaios.jpg|Blått stakitt i Hellas
Baldwinstreet.jpg|Stakittgjerde langs ei bratt gate i Dunedin på New Zealand.
Podljubelj (2) (3954226860).jpg|Bølgjande stakittgjerde i Slovenia
Montmartre Lapin Agile 002.JPG|Fargerikt stakitt i Montmartre i Paris


;Historiske bilde

Ellingsbø, Oppland - Riksantikvaren-T125 01 0609.jpg|Stakittgjerde ved Ellingsbø i Heidal i Oppland, fotografert i 1898.
Nuthurst West Sussex pre-WWI tinted.jpg|Nuthurst i Sussex ca. 1900
Frenchwoman exclaims to neighbor and to American soldier, "Tout Belfort Est Libre" (All Belfort is liberated). - NARA - 531223.tif|Stakitt i Belfort i Frankrike i 1944


## Kjelder
Kurt Carlsen

**Kura Carlsen** () var ein dansk-amerikansk sjøkaptein som vart verdskjent i desember 1951 då han i 13 døgn nekta å forlata det havarerte og søkkande skipet sitt, SS «Flying Enterprise».

Carlsen vart sjømann allereie som 14-åring og hadde kommando over eige skip 32 år gammal. Første skipet han var kaptein på var eit Isbrantsen-skip og han vart verande i same reiarlag yrkeslivet ut.

Etter forliset til SS «Flying Enterprise» vart han motteke som ein helt i USA med parade på Broadway. Han fekk òg kommandoen over eit nytt skip med namnet SS «Flying Enterprise 2».

Carlsen døydde 75 år gamal i 1989. Han vart kremert og oska vart strødd over Atlanterhavet.

## «Flying Entreprise»
«Flying Entreprise» var eit libertyskip bygd i 1944 som tilhøyrde reiarlaget Amercan-Export Isbrantsen Line. Skipet var undervegs frå Hamburg til New York lasta med mellom anna rujern og bilar. Utanfor Land's End i Cornwall fekk båten rivner i skroget og byrja søkka.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kurt Carlsen|Kurt Carlsen]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 

; Referansar
Olaf B. Løhre

**Olaf Bertram Løhre** () var ein norsk jarnbanearbeidar og politikar frå Strinda i Sør-Trøndelag, stortingsmann for Det norske Arbeidarpartiet og Norges Kommunistiske Parti.

Far til Løhre var lærar og gardbrukar i Bleiklia i Strinda. Sjølv arbeidde Løhre på farsgarden til 1897. Sidan var han nokre år på anleggsarbeid. Frå 1901 til 1920 var han tilsett i Statsbanene som  sporskiftar og underkonduktør. I 1920 vart han overkonduktør, men vart oppsagt same året, etter han under ein jarnbanestreik fylgde fagforeininga sitt pålegg om å nekte overtid, såleis forlet han toget på Tynset stasjon utan å skifte det vekk frå hovudsporet på stasjonen. Seinare fekk han jobb att i Statsbanene og var ekstrastasjonsbetjent 1924–28 og overkonduktør 1928–40.

Løhre hadde ei rekke tillitsverv i politiske og faglege organisasjonar i Trondheim. Han var også styremedlem i Statsbanenes Konduktørforbund og i Norsk Jernbaneforbund.

Hausten 1921 vart Løhre vald inn på Stortinget frå valkrinsen Trondhjem og Levanger, på Tinget med sete i Lønskomiteen og som nestformann i komiteen 1922-sesjonen. Då Arbeidarpartiet vart splitta hausten 1923 valde han, som eit fleirtal av trønderane, å vere med på danninga av Norges Kommunistiske Parti. Han lukkast ikkje verte attvald til Stortinget i 1924, derimot vart han på ny stortingsmann for NKP i perioden 1928-30, også då med sete i Lønskomiteen. Løhre var elles medlem i Trondheim bystyre 1922–28 og frå 1937 til bystyret vart oppløyst av okkupasjonsstyret i 1941. Under den andre verdskrigen tok Løhre del i kommunistane sin flyktningtransport på Meråkerbanen.

Stortingsmann Ole Ingebrigtsen Soelberg var oldefar til Løhre.

## Kjelder
*Stortingsbiografi
Saint Thomas Parish på Jamaica

**Saint Thomas** er eit parish (tilsvarande fylke) på Jamaica som ligg søraust på øya. Det grensar til Saint Andrew i vest og Portland i nord. I sør har det kyst mot Det karibiske havet.
 
Administrasjonssenteret i fylket er Morant Bay. 11 km aust for Morant Bay ligg hamnebyen Port Morant, med ei trygg djup hamn.
Andre større busetnader er Seaforth, Yallahs, Golden Grove, Cedar Valley, Easington, Trinityville og Bath. Sistnemnde er kjend for sine varme kjelder og ein botanisk hage grunnlagd i 1779.
 
Det blir særleg dyrka banan, kaffi, kokosnøtt og sukker i fylket.

Blue Mountains ligg ved den nordlege fylkesgrensa.

## Historie
Fylket var åstad for Morant Bay-opprøret i 1865. Ein leiar for opprøret, Paul Bogle, og fylkesrepresentanten i den jamaikanske lovforsamlinga George William Gordon, blei avretta  saman med hundretals andre under unntakstilstanden innført av guvernøren. Paul Bogle blei erklært som ein av sju nasjonale heltar på Jamaica i 1969.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Tolimaflorkrone

**Tolimaflorkrone** (*Anthocephala berlepschi*) 
er ein kolibriart i underfamilien Lesbiinae. Han er endemisk for det sentrale Colombia.

Dette taksonet var fram til 2015 ein underart av *[[Santamartaflorkrone|A. floriceps]]*, tidlegare kjent som florkronekolibri, i dag santamartaflorkrone. Status per september 2018 er at dei to 'florkrone'-kolibriane er anerkjente av både Clementslista og av IOC-lista.

## Skildring
Tolimaflorkrone har utsjånad som skil seg lite frå systerarten: 8,4 centimeter i kroppslengd, og har grønleg overside som slår over i oransje mot overgumpen, undersida er gråbrun og vengene mørke. Nebbet er relativt kort, svart og rettpeikande. Dei har ein liten, kvit panneflekk og raudleg krone, meir brun hos hofuglar. Undersida av halefjørene utgjer skilnaden i fjørdrakt mellom systerartane. Hos santamartaflorkrone finn ein eit lyst, beige endeband, hos tolimaflorkrone er dette feltet breiare og heilt kvitt.

Tolimaflorkrone beitar i underskog av fuktig alpin skog, 1200 til 2400 moh.  Leveområdet har ei nord-sør utstrekning i den austlege dalsida av den sentrale fjellkjeda av Andes, i Magdalenadalen. Dette er litt innanfor  departementa, Quindío, Tolima og kanskje Huila. Den nordlege delen av dette området ligg om lag 100 kilometer vest for Bogotá.

## Kjelder

* Tolima Blossomcrown (Anthocephala berlepschi), In Neotropical Birds Online (T. S. Schulenberg, Editor)]. Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. Henta frå  Neotropical Birds Online 23. september 2018

;Referansar 

## Bakgrunnsstoff

* Bilete av ''Anthocephala berlepschi'' på flickr.com Foto: Peter Hawrylyshyn
*
Saint Andrew Parish på Jamaica

**Saint Andrew** er eit parish (tilsvarande fylke) på Jamaica som ligg sørdaust på øya. Det grensar til Saint Catherine i vest, Saint Mary i nord, Portland i nordaust og Saint Thomas i aust. I sør ligg Kingston og Det karibiske havet.

Fylket er 455&nbsp;km² stort og har eit folketal på 540&nbsp;715.
Administrasjonssenteret er Half Way Tree.

Fylket er tettast folkesett i vest. Tettstaden danna av hovudstaden Kingston breier seg inn i fylket, som mellom anna omfattar bydelen Trenchtown. Andre busetnader er Half Way Tree, Cross Roads og Constant Spring. Dei viktigaste jordbruksprodukta er kaffi og grønsaker.

University of the West Indies ligg i Saint Andrew Parish, rundt 11&nbsp;km nordaust for Kingston. University of Technology (tidlegare College of Arts, Science and Technology) ligg også i nærleiken.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Gratkorn

**Gratkorn** er ein kommune i Graz-Umgebung i forbundslandet Steiermark i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 34,6 km² og i kring 7&nbsp;900 ibuarar. Byen Kirchenviertel i Gratkorn er med sine 5&nbsp;800 ibuarar ein forstad til Graz og ligg 380 meter over havet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Gratkorn|Gratkorn]]» frå ,  den 23. september 2018.*
Wildon

**Wildon** er ein kommune i distriktet Leibnitz i forbundslandet Steiermark i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 32,7 km² og 5&nbsp;300 ibuarar. Landsbyen Wildon ligg 314 meter over havet og hyser om lag halvdelen av ibuarane i kommunen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:de:Wildon|Wildon]]» frå ,  den 23. september 2018.*
University of the West Indies

**University of the West Indies** er eit universitet som tener 18 engelskspråklege statar og territorium i Karibia - Anguilla, Antigua og Barbuda, Bahamas, Barbados, Belize, Bermuda, Dei britiske jomfruøyane, Caymanøyane, Dominica, Grenada, Guyana, Jamaica, Montserrat, St. Kitts og Nevis, St. Lucia, St. Vincent og Grenadinane, Trinidad og Tobago og Turks- og Caicosøyane. Alle desse landa er anten medlemmar av Samveldet eller britiske oversjøiske territorium.

Universitetet har tre fysiske campusar: Mona i Saint Andrew Parish på Jamaica, Saint Augustine på Trinidad og Cave Hill på Barbados. I tillegg har det ein omfattande «open campus» som i dag hovudsakleg er internettbasert.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:University of the West Indies|University of the West Indies]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 

## Bakgrunnsstoff
René Fonck

**René Paul Fonck** () var ein fransk flygar som avslutta si teneste i det franske flyvåpenet etter Den fyrste verdskrigen som ententens største flygaress med 75 stadfeste nedskytningar. Den meste høyestscorende flyveren under storkrigen var tyskaren Manfred von Richthofen, med fem fleire nedskytningar. Fonck som utvilsamt var eit av dei største flyveressa til alle tider, meinte det var 127 sigrar. Han var ein omtenksam og analytisk jagerpilot, kjent for sin sparsommelighet i ammunisjonsforbruk, to gonger skaut han ned seks fly på ein einaste dag. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:René Fonck|René Fonck]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 


## Litteratur

* *Krigsmaskiner - Et komplett våpenleksikon* (norskspråkleg utgåve av *War Machines*, Orbis Publishing), Forum Forlag A/S ISBN 82-7365-129-0
Floyd Bennett

**Floyd Bennett** () var ein amerikansk pilot. Saman med Richard E. Byrd freista han å nå Nordpolen med fly frå Ny-Ålesund i 1925.

Bennett var utdanna bilmekanikar. I 1917 vart han innkalla til teneste i den amerikanske marinen der han tok flygarutdanning. I 1925 deltok han i Donald B. MacMillan sin ekspedisjon til Grønland saman med Richard E. Byrd. Eit år seinare freista Byrd og Bennett å nå Nordpolen med fly. Den 9. mai 1926 tok flyet til Bennett og Byrd av frå Ny-Ålesund på Svalbard med kurs for Nordpolen. Dei kom tilbake same dag. Den korte reisetida førte til spekulasjonar om dei hadde nådd Nordpolen.

Bennett var ein av favorittane i samband med Orteigprisen i 1927, ein pris på  25&nbsp;000 doilar til den som klarte å fly utan mellomlanding mellom Paris og New York. Bennett skulle fly saman med Byrd, Bert Acosta og George Noville. Under ei prøveflyging 16. april 1927 i ein Fokker Trimotor havarerte han og vart alvorleg skadd. Han døydde eit år seinare i Quebec i Canada. 

For å heidra minnet hans døypte Richard E. Byrd flyet til sørpolsekspedisjonen sin i 1929 «Floyd Bennett». Andre oppkallingar etter Bennett var den første store flyplassen i New York, Floyd Bennett Field, og den amerikanske marinen sin jagar USS «Bennett» (DD-473).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Floyd Bennett|Floyd Bennett]]» frå ,  den 23. september 2018.*
Baktriakamel

**Baktriakamel** eller berre **kamel** (*Camelus bactrianus*) er eit dyr i kamelslekta (*Camelus*), kjenneteikna av to puklar. Dette og dei kortare beina skil han frå dromedaren.

Baktriakamel har namn frå det antikke landskapsnamnet Baktria i Sentral-Asia. Arten blei domestisert for rundt 4&nbsp;500 år sidan, truleg i Sentral-Asia. Den ville forma av baktriakamel (villkamel) er kritisk truga av utrydding. 

## Skildring

Baktriakamelen blir om lag tre meter lang med ei skulderhøgd på over 2,25 m. Vekta er mellom 450 og 690 kg. Halsen er lang og krumma, hovudet lite, augo store og utståande, nasen er krum og øyro korte. Halen er kort med endekvast. Albogar, kne og bryst på tamdyra har hornaktige, hårlause fortjukkingar.

Baktriakamel er uthaldande og kan bera tunge bører, men er ikkje like rask som dromedaren. Kjøtet blir ete og mjølka blir brukt til å laga mellom anna ost og smør. Skinnet blir brukt til lêr, pelshåra til tøyveving og avføringa til brensel.

## Utbreiing
Baktriakamelen er utbreidd i Asia, der han er brukt som eit allsidig husdyr. Han blei trolig domestisert i Sentral-Asia for kring 4&nbsp;500 år sidan. Den ville bestanden (*C. ferus*) som framleis finst er kritisk utryddingstruga og tel trolig berre rundt 900-1&nbsp;100 dyr. Desse lever i fire avgrensa område i Gobiørkenen, tre i Kina og eit i Mongolia. Den største populasjonen er i Lop Nor, eit tidlegare testområde for kjernefysiske våpen gjennom 45 år, men no gjort om til viltreservat for den ville baktriakamelen.

## Åtferd
Kamelen er ein nøysam planteetar. Han kan eta vanskelege ørkenvekstar, som vekstar med piggar eller høgt saltinnhald.
Villkamelen har vist seg å vera i stand til å drikka saltvatn, utan at det har fått negative konsekvensar for dyra.

Hoa går drektig i 12-14 månader og føder normalt berre ein kalv. Den nyfødde kalven kan gå og springa få timar etter fødselen. Han diar mora i opp mot 18 månader, før han blir avvend. Ungdyr blir kjønnsmogne etter cirka 3,5 år. Villkamelen blir sjeldan meir enn 25 år gammal, medan den domestiserte kamelen typisk blir 25-35 år.

## Kjelder




**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Baktriakamel|Baktriakamel]]» frå ,  den 23. september 2018.*  
 
## Bakgrunnsstoff

* Wild Camel Protection Foundation
Pukkel

**Pukkel** er ei feittfylt bindevevsforhøging som finst på ryggen hjå visse pattedyr. Dromedarar har ein pukkel midt på ryggen, medan baktriakamelar har to puklar. Pukkelfe eller sebu har ein pukkel ved skulderpartiet. Også  mammutar hadde puklar. Bison kan ha pukkelaktige vekstar ved skuldrene, men desse er hovudsakleg danna av muskelvev.

Ein kan også bruka nemninga «pukkel» om liknande former på andre dyr og plantar, som ryggen hjå pukkellaks eller i blomane til plantar som lintorskemunn og minneblom. Menneske kan ha pukkelforma ryggar kalla pukkelrygg eller kyfose.

## Kjelder
Babe Ruth

**George Herman «Babe» Ruth** () var ein amerikansk baseballspelar. Han var statistisk sett den beste baseballspelaren i historia til sporten. Ruth byrja med å spela for Boston Red Sox, men vart seld til New York Yankees, ein av dei meste berømte klubbane i verda. På grunn av sin utagerende livsstil tiltrekte han seg òg stor merksemd utanfor banen, og han vart difor ein av dei første superstjernene i USA.

Ruth sette eit utal rekordar i dei 22 sesongane han var med i Major League Baseball (MLB). Sjølv om nesten alle desse seinare er vorte slegne, vert han generelt vurdert som den beste spelaren baseballsporten nokosinne har sett. Hans nyskapande, styrkeorienterte spelestil sende sjokkbølgjer gjennom baseballverda, som han reformerte og eksponerte på mange måtar. Etter å ha trekt seg tilbake var han blant dei fem første spelarane som blei velde inn i Baseball Hall of Fame. I dag er han enno spelaren med best treff-statistikk i MLB, med 349 treff per 1000 kast.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Babe Ruth|Babe Ruth]]» frå ,  den 24. september 2018.*  
 
## Litteratur

* Bill Bryson: *En sommer, Amerika 1927* Gyldendal (2014)

## Bakgrunnsstoff
*
American Express

**American Express**, òg kjend som **AmEx**, er eit finansselskap med base i New York i USA. American Express er mest kjent for sina kredittkort og reisesjekkar. Det vart grunnlagd i 1850, og er ein av dei 30 komponentane som ligg til grunn for Dow Jones Industrial Average.

Alle land der AmEx tilbyr kort har eigne tilbod. I Noreg er det DNB som står for utsteding av korta. Dei tilbyr eit vanleg AmEx-kort og ein utvida Gold-versjon. I motsetnad til andre kredittkort har AmEx inga øvre kredittgrense.

## Sjå òg

* Bankkort
* VISA
* MasterCard

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:American Express|American Express]]» frå ,  den 24. september 2018.*  
 

## Referansar


## Bakgrunnsstoff

* 
* – Den norske heimesida til AmEx