open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Symfoni nr. 7 av Mozart

**Symfoni nr. 7** i D-dur, K. 45, av Wolfgang Amadeus Mozart, vart skriven ferdig i Wien i januar 1768 etter at familien hadde kome attende frå Olomouc og Brno i Mähren. Symfonien er i fire satsar. Den første framsyninga var truleg ein privat konsert. Symfoni vart omarbeidd og vart overtureen til operaen *[[La finta semplice]]*, K. 51,  komponert og framført seinare same året, og overturen vart igjen seinare omfofrma til ein ny symfoni, i Köchel 1964 (K6) som K. 46a. Autografen på partituret vert i dag bevart i *Staatsbibliothek Preusischer Kulturbesitz* i Berlin.

## Satsar og instrumentering

For den originale (K. 45) versjonen var instrumenteringa strykarar, 2 oboar, 2 horn, 2 trompetar, pauke, fagott, continuo. For den symfoniske overturen (K. 46a) vart trompetane erstatta med fløyter, ein ekstra fagott vart lagt til og ein tok bort paukene.

#Allegro, 4/4
#Andante, 2/4
#Menuett og Trio, 3/4 (denne satsen vart fjerna frå overture-versjonen)
#Molto allegro, 2/4

## Framføring
I følgje musikkanalytikaren Neal Zaslaw vart K. 45 første gong framført på ein konsert halden av prinsen av Galitzin, den russiske ambassadøren, i Wien seint i mars 1768.  K. 46b-versjonen vart høyrt på premieren til *La finta semplice*, i Salzburg den 1. mai May 1769.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 7 (Mozart)|Symphony No. 7 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene: *
**Osborne, Charles: *The Complete Operas of Mozart* Gollancz, London 1992 ISBN 0-575-03823-3
**Zaslaw, Neal: *Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

## Bakgrunnsstoff
*
*
Firdausi

**Abu'l-Kasim Mansur Firdausi** (), ofte kalle berre **Firdausi**, var ein persisk diktar, kjend for nasjonaleposet *Shahname*, Den iranske kongeboka. 

## Bakgrunn
Firdausi blei fødd rundt 935 i landsbyen Vazh nær Tus i Khorasan aust i noverande Iran. Han høyrde til den iranske landadelen (*dihqan*), og åtte ein mindre landeigedom.  

Firdausi blei opphavleg kalla Abu'l-Kasim Mansur. *Firdausi* var forfattarnamnet hans, Tilnamna *Tusi* eller *Khorasani* viste til at han kom frå Tus og Khorasan. *[[Hakim]]*, 'doktor', er ein ærestittel som tidvis er blitt sett framfor namnet hans.

Firdausi byrja på storverket sitt om lag 975-6 og avslutta det truleg i 1009/10. Han skreiv med støtte først frå lokal adel, seinare frå sultan Mahmud av Ghazni, som han tileigna eposet til. I følgje Firdausi sjølv og fleire mindre sikre soger gav ikkje sultanen han god nok løn for verket. Firdausi døydde på 1020-talet, fattig og vonbroten.

Kongeboka hans er eit verk på over  dobbeltvers som gjev eit oversyn over persisk historie frå urtida til den arabiske invasjonen. Firdausi sameinte ei rekkje eldre verk, både folkedikting, soger og verk av Dakiki, til ei nasjonal soge. Det var viktig for han og mange samtidige å ta vare på og vera stolt av den persiske kulturen, også den før-muslimske, i ei tid då han var pressa av arabisk muslimsk kultur.

## Kjelder

----

* 

## Bakgrunnsstoff
Symfoni nr. 8 av Mozart

**Symfoni nr. 8 i D-dur**, (K. 48), av Wolfgang Amadeus Mozart er datert til 13. desember 1768. Han vart skriven i Wien, då familien alt skulle ha vore attende i Salzburg. I eit brev til venen i Salzburg, Lorenz Hagenauer, skriv Leopold Mozart om forseinkinga at *«vi kunne ikkje gjere oss ferdig tidlegare, sjølv om eg prøvde hardt.»* Autografen til symfoni nr. 8 er i dag bevart i *Staatsbibliothek Preusischer Kulturbesitz* i Berlin.

## Struktur
Symfonien er i fire satsar, og er instrumentert for to oboar, to horn, to trompetar, pauke og strykararar.  Uvanleg for dei tidlege symfoniane til Mozart er bruken av paukar og trompetar. Han har vorte skildra som eit «seremoniverk».

*1. Allegro, 3/4
*2. Andante, 2/4
*3. Menuett og Trio, 3/4
*4. Molto allegro, 12/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 8 (Mozart)|Symphony No. 8 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Kenyon, Nicholas: *The Pocket Guide to Mozart* Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6
*Zaslaw, Neal: *Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3  

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 9 av Mozart

**Symfoni nr. 9 i  C-dur**, K. 73, av Wolfgang Amadeus Mozart, har eit visst ukjend opphav. Truleg vart verket skrive seint i 1769 eller i 1770 under den første reisa hans til Italia, sjølv om enkelte musikkforskarar meiner at han truleg ikkje vart skriven før tidleg på sommaren 1772. Han kan ha vorte påbyrja i Salzburg før den første italienske reisa starta, og så gjort ferdig under reisa. Symfonien er i fire satsar, og er den første til Mozart i C-dur. Ein kjenner ikkje til når Mozart framførte denne symfonien første gongen heller. Det signerte partituret er i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska i Kraków.

## Satsar og instrumentering

Symfonien er instrumentert for 2 fløyter, 2 oboar, fagott, 2 horn, 2 trompetar, pauke, cembalo og strykarar.
Han er i fire satsar.

#Allegro, 4/4
#Andante, 2/4
#Menuett and Trio, 3/4 
#Molto allegro, 2/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 9 (Mozart)|Symphony No. 9 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Zaslaw, Neal: *Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 10 av Mozart

**Symfoni nr. 10 i G-dur**, K. 74, vart skriven av Wolfgang Amadeus Mozart, truleg under den første reisa hans til Italia våren 1770.

Symfonien er skriven for to oboar, to horn og strykarar. Stykket varer om lag 9 minuttar. Symfonien har form som ein italiensk overture og består av satsane: 

#(*[[Tempo#Italienske tempomarkeringar|Allegro]]* &ndash; *[[Tempo#Italienske tempomarkeringar|Andante]]*)  4/4 &ndash; 3/8
#Allegro, 2/4

På det signerte partituret, som ikkje inneheld nokre merknader av Mozart, står det skrive «Ouverture zur Oper Mitridate» (*Ouverture for opera Mitridate*) skriven av Johann Anton André, som så er stryke over, bortsett frå ordet «Ouverture». André trudde tydelegevis at stykket var meint som ein overture til *[[Mitridate, re di Ponto]]* (som har ein annan overture enn denne symfonien).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 10 (Mozart)|Symphony No. 10 (Mozart)]]» frå ,  den 26. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
*
*
Frytleslekta

**Frytle** er ei planteslekt i sevfamilien. Frytle er fleirårige plantar med flate eller renneforma ofte spreitt langhåra blad med heil slire. Blomstrane sit i kvast eller hovud. Dei dannar ei kapselfrukt med tre brunsvarte frø. Heile planten er ofte litt raud- eller brunfarga. Om lag femten artar veks i Noreg.

### Norske artar
* Hårfrytle (*Luzula pilosa*)
* Hengjefrytle (*Luzula parviflora*)
* Reinfrytle (*Luzula wahlenbergii*)
* Storfrytle (*Luzula sylvatica*)
* Kvitfrytle (*Luzula luzuloides*)
* Bogefrytle (*Luzula arcuata*)
* Vardefrytle (*Luzula confusa*)
* Aksfrytle (*Luzula spicata*)
* Snøfrytle (*Luzula arctica*)
* Markfrytle (*Luzula campestris*)
* Heifrytle (*Luzula congesta*)
* Engfrytle (*Luzula multiflora*)
* Seterfrytle (*Luzula frigida*)
* Myrfrytle (*Luzula sudetica*)
* Bleikfrytle (*Luzula pallescens*)

## Kjelder
*Dansk Wikipedia.
*Tysk Wikipedia.
*Johannes Lid: *Norsk-svensk-finsk flora*. Det Norske Samlaget, 1985.
Karl Schwarzschild

**Karl Schwarzschild** () var ein tysk fysikar og astronom. Han er mest kjend for det teoretiske arbeidet sitt; og då særskilt for å finna den fyrste løysinga på likningane i den generelle relativitetsteorien til Albert Einstein. Han er far til astronomen Martin Schwarzschild. 

Schwarzschild gav bidrag til dei fleste område av astronomien, men er særleg kjent for sine arbeid over fotografisk fotometri, geometrisk optikk, eigenrørsla til stjernene, stellarstatistikk og teorien for strålingstransport. Schwarzschild er òg kjent for viktige bidrag til relativitetsteorien, mellom anna løysinga av Einsteins feltlikningar, som dannar grunnlaget for teorien for svarte hòl.

Schwarzschild leidde dei to observatoriuma Göttingen og Potsdam dei siste fem åra før den fyrste verdskrigen braut ut. I 1914 melde han seg for frivillig hærtenesta og døydde to år seinare av ein hudsjukdom han fekk på austfronten. I Tautenburg, ved Jena i Tyskland vart Schwarzschild-observatoriet grunnlagt i 1960. Det er utstyrt med eit 2-meter universalspegleteleskop som i sitt slag er det største i verda. Det har fire forskjellege optiske system og kan mellom anna nyttast som Schmidt-teleskop.

Asteroiden 837 Schwarzschilda er namnsett etter han.

## Relativitetsteori
Schwarzschild hadde så tidleg som i 1900 kome med eit framlegg om at geometrien i universet ikkje var evklidsk. I 1916, kort tid etter at den generelle relativitetsteorien vart offentleggjord og i det siste leveåret hans, hadde Schwarzschild funne den fyrste eksakte løysinga på feltlikningane åt Einstein. Frå denne løysinga kom han fram til konsepta til det som i dag vert kalla svarte hòl og Schwarzschild-radius.

## Kjelder

*
* *Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Karl Schwarzschild» s. 358 i *'Philip's Astronomy Encyclopedia*' gjeven ut i [[2002]].*

## Bakgrunnsstoff

*
Paragraf

**Paragraf** (frå gresk *paragraphos*, skrive ved sidan av, lagt til) er ein avgrensa del av eit regelverk.
Kvar paragraf ermerkamed teiknet § og eit tal. Paragrafteiknet § er eigentleg danna av to samanskrivne s-ar, og står for latin *signum sectionis*, 'avsnittsteikn'. 

Omgrepet blir brukt når ein lagar lover, føresegner, vedtekter, traktatar og likande. Kvar paragraf tar for seg ein avgrensa del av dei mange reglane som eit større regelverk består av. Kvar paragraf kan bestå av fleire avsnitt, i norsk lovspråk kalla ledd, som igjen kan bestå av mange setningar, i norsk lovspråk kalla punktum. Kvar paragraf kan også innehalde nummererte underpunkt og/eller bokstavar. 

I eit større regelverk vil vanlegvis fleire paragrafer vere samla i eit kapittel, der paragrafane handlar om liknande problemstillingar. 

Systemet med å dela opp lovtekster i paragrafar blei innført av glossatorane som studerte romarretten på 1100- og 1200-talet.
Alle norske lover frå og med Grunnlova av 17. mai 1814 er inndelt i paragrafar.

## Kjelder
Harold Faltermeyer

**Harold Faltermeyer** () er ein tysk filmmusikkomponist.

Han vart fødd som Harold Faltermeier i München. Som seksåring byrja han å spela piano, og seinare tok han utdanning ved musikkakademiet i München. Faltermeyer er til no mest kjend for å ha komponert soundtracka til filmane Beverly Hills Cop og Top Gun frå åttitalet.

## Filmmusikk av Harold Faltermeyer

* Didi – der Doppelgänger (1983)
* Thief of Hearts (1984)
* Beverly Hills Cop (1984)
* Fletch (1985)
* Top Gun (1986) (med Giorgio Moroder)
* Fire and Ice (1986) (éin song)
* Fatal Beauty (1987) (éin song)
* Beverly Hills Cop II (1987) (éin song)
* The Running Man (1987)
* Starlight Express (1987)
* Formula One (1986)
* Blue Blood (1989)
* Tango & Cash (1989, released 2006)
* Fire, Ice & Dynamite (1990)
* Kuffs (1992)
* White Magic (1994)
* Zeit der Sehnsucht (1994)
* Asterix erobrer Amerika (1994)
* Frankie (1995)
* Der König von St. Pauli (1997) (miniserie)
* Wake Up (2002)
* Cop Out (2010)

## Kjelder

* Engelsk, tysk og bokmålswikipedia om Faltermeyer.
* Profil på Imdb.com
Juleplantar

**Juleplantar** er plantar ein knyter til jula av ulike grunnar, gjerne fordi dei er vintergrøne eller fordi dei ber blomar eller frukter på denne tida. I tillegg til grønt er plantar med raudfarge ofte nytta som juleplantar. Ein nyttar plantane til julepynt, mat eller av symbolske grunnar.

## Pynt

Juletre er ofte eit levande bartre som gran, edelgran eller furu. Ein bruker også bar frå bartre som pyntegrønt, til juledekorasjonar som kransar og oppsatsar. I tillegg til dei nemnde plantane er barlind, einer, kristtorn, sypress og tuja òg vanlege å bruka. Ofte tek ein med greiner med bær eller konglar. Ein annan plantedel som ofte blir brukt når ein pyntar til jul er halm, som kan brukast inni julekransar, til halmbukkar og annan julepynt.

Misteltein og kristtorn blir ofte brukt til mindre dekorasjonar som kan hengast opp, medan ein òg kan pynta til jul med ranker av eføy. Misteltein er kjend for tradisjonen der ein heng han i ein døropning, og alle som møtest under han skal gje kvarandre eit kyss.

Fleire blomar og potteplantar blir særleg dyrka fram til jul og brukte som pynt då, til dømes juleglede, julekaktus og julestjerne. Laukplantar som amaryllis, hyasint (svibel) og narsiss kan ein preparera til å blomstra til jul.

Det newzealandske treet pōhutukawa, som blømer til jul, er òg kjend som New Zealand-juletre.

I ulike land pyntar eller brenn ein òg ein særskild julekubbe til jul. I georgisk tradisjon skjer ein ei hassel- eller valnøttgrein til juletre, chichilaki.

## Matplantar

Visse plantar blir knytte til jul som mat, til dømes nøtter som hasselnøtt, valnøtt eller mandel, gjerne i form av marsipan, og frukt som fiken, daddel, granateple og sitrusfruktene appelsin, klementin og mandarin. I tillegg til at desse fruktene er tilgjengelege til jul er mange av dei gjerne litt eksotiske, i det minste i nordlege område, og bidreg dermed til å gjera jula litt spesiell og luksuriøs.

I julemat bruker ein ofte også krydder som ein bruker mindre av elles i året, til dømes ingefær, kanel, kardemomme, nellik og safran. Dette har røter tilbake til ei tid då slikt krydder var særs sjeldan og dyrt.

I Oaxaca i Mexico skjer ein ut store reddikar til *[[Noche de Rabanos]]*, 'Reddikaftan'. Dei raude og kvite resultata blir stilte ut på torget i Oaxaca.

## Symbolikk

Plantar ein pyntar til jul med har ofte òg ei symbolsk tyding, til dømes:

*Olivengrein og misteltein for fred
*Kveiteaks, valmuehovud, granateple for rikdom og grøde
*Kristtorn som vern mot det vonde auget

Mange av plantane er tillagt religiøs tyding, til dømes ved at kristtorn blir assosiert med tornekrona Jesus bar ved krossfestinga. Misteltein var frå gammalt av ein heilag plante i nordeuropeisk heidenskap, og blei ofte forbode i kyrkjer, men blei òg noko brukt som symbol på lækjekrafta til Kristus.

## Kjelder

*
*
*
----
**Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Christmas plant|Christmas plant]]» frå ,  den 26. desember 2010.*
Symfoni nr. 11 av Mozart

**Symfoni nr. 11 i D-dur**, K. 84/73q,  var ein gong utan tvil rekna som eit verk av Wolfgang Amadeus Mozart. Dette har derimot vorte meir tvilsamt og så langt usikkert. Ein trur at det er frå 1770, og at det kan ha vorte skriven i Milano eller Bologna, om det er eit genuint Mozart-verk. Eit tidleg manuskript frå Wien tilskriv verket til Wolfgang, men kopiar frå 1800-talet tilskriv verket til både Leopold Mozart og Carl Dittersdorf. Neal Zaslaw skriv: «Ei samanlikning av resultata av to stilmessige analysar av den første satsen i verket med analysar ein er sikre på er genuine frå same periode, så verkar Wolfgang å vere den mest truleg av dei tre komponistane.»

Symfonien er i tre satsar, og manglar ein menuett og trio. Kenyon meiner at det er «lite spesielt» med dette verket, medan Zaslaw finn ei «Gluck-aktig stemning» og noko slektskap med *opera buffa* i dei repeterte triolane i finalen.

## Satsar og instrumentering

Instrumenteringa var strykarar, 2 oboar, 2 horn, fagott,  continuo

#Allegro, 4/4
#Andante, 3/8
#Allegro, 2/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 11 (Mozart)|Symphony No. 11 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Dearling, Robert: *The Music of Wolfgang Amadeus Mozart: The Symphonies* Associated University Presses Ltd, London 1982 ISBN 0-8386-2335-2
*Kenyon, Nicholas: *The Pegasus Pocket Guide to Mozart* Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6
*Zaslaw, Neal:*Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 12 av Mozart

**Symfoni nr. 12** i G-dur, K. 110/75b, av Wolfgang Amadeus Mozart, vart komponert i Salzburg sommaren 1771. Symfonien vart visstnok førebudd i vente av den andre reisa til Mozart til Italia, som fann stad mellom august og desember 1771. Symfonien er i fire satsar, og opninga allegro var den lengste satsen Mozart hadde skrive til då. Han er den «første av ei gruppe verk måla på eit større lerret og med større individualitet enn dei tidlegare musikkverka hans.»

## Satsar og instrumentering
Instrumenteringar var: strykarar, 2 oboar, 2 horn, 2 fagottar, 2 fløytear, 2 fagottar, continuo

*1. Allegro, 3/4
*2. Andante, 2/2
*3. Menuett og Trio, 3/4 
*4. Allegro, 2/4

Menuetten inneheld ein kanon mellom høge og låge strykarar med eit intervall på ein enkelt takt. Mozart lærte truleg denne teknikken frå Joseph Haydn sin 23. symfoni frå 1764 (òg i G-dur).

## Framføring
Ein kjenner ikkje til når verket vart framført første gong. Det er mogeleg at symfonien først vart spelt på ein konsert i Milano den 22. eller 23. november 1771.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 12 (Mozart)|Symphony No. 12 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Kenyon, Nicholas: *The Pegasus Pocket Guide to Mozart* Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6
*Zaslaw, Neal:*Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 13 av Mozart

**Symfoni nr. 13 i F-dur**, K. 112, av Wolfgang Amadeus Mozart, vart skriven i Milano hausten 1771.  Symfonien er i fire satsar, og den andre er instrumentert berre for strykarar. Verket har originalitet og humor, og nyttar særs få instrument. Den tredje satsen, menuetten, kan ha vorte skriven tidlegare og innlemma i symfonien. Det signerte manuskriptet syner at menuetten vart kopiert av Leopold Mozart. Nicholas Kenyon skildrar Symfoni nr. 13 som den siste i «tradisjonell form»&mdash;etter dette «er vi i byrjinga av ei anna verd»

## Satsar og instrumentering

Instrumenteringa var strykarar, 2 oboar, 2 horn, fagott, continuo

#Allegro, 3/4
#Andante, 2/4
#Menuett og Trio, 3/4 
#Molto Allegro, 3/8

## Framføring
Den første framføringa var truleg på ein konsert med Leopold og Wolfgang Mozart i bustaden til Albert Michael von Mayr, den 22. eller 23. november 1771. På denne konserten kan ein òg kanskje for første gong ha høyrt Mozarts 12. symfoni.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 13 (Mozart)|Symphony No. 13 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Dearling, Robert: *The Music of Wolfgang Amadeus Mozart: The Symphonies* Associated University Presses Ltd, London 1982 ISBN 0-8386-2335-2
**Kenyon, Nicholas: *The Pegasus Pocket Guide to Mozart* Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6
**Zaslaw, Neal:*Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 14 av Mozart

**Symfoni nr. 14 i A-dur**, K. 114, er ein symfoni komponert av Wolfgang Amadeus Mozart den 30. desember 1771, då Mozart var femten år gammal, og fjorten dagar etter erkebiskop Sigismund von Schrattenbach døydde.

## Satsar
Symfonien er skriven for to fløyter, to oboar, to horn og strykarar. Han har fire satsar:

#Allegro moderato, 2/2		
#Andante, 3/4
#Menuett; Trio, 3/4
#Molto allegro, 2/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 14 (Mozart)|Symphony No. 14 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
* 
*
Symfoni nr. 16 av Mozart

**Symfoni nr. 16 i C-dur**, K. 128, var den første av tre symfoniar komponerte av Wolfgang Amadeus Mozart i mai 1772, då Mozart var seksten år gammal. Denne symfonien er ein av mange skriven i løpet av ein periode der Mozart var i Salzburg, mellom to reiser til Italia. Det signerte partituret er bevart i Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz i Berlin.

## Struktur
Symfonien er skriven for to oboar, to horn, and strykarar, og har form som ein standard italiensk symfoni:

#Allegro maestoso, 3/4
#Andante grazioso, 2/4
#Allegro, 6/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 16 (Mozart)|Symphony No. 16 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 18 av Mozart

**Symfoni nr. 18 i F-dur**, K. 130, var den siste av tre symfoniar komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i mai 1772, då han var seksten år gammal.

## Struktur
Symfonien er instrumentert for to fløyter, fire horn og strykarar. Det er ingen oboar i denne symfonien, og dei vart erstatta av fløyter for første gong. Mozart nytta òg fire horn i den første og andre satsen, som var sjeldan å sjå hos han.

#Allegro, 4/4
#Andantino grazioso, 3/8
#Menuett: Trio, 3/4
#Allegro molto, 4/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 18 (Mozart)|Symphony No. 18 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 19 av Mozart

**Symfoni nr. 19 i Ess-dur**, K. 132, er ein symfoni komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i juli 1772.

## Struktur
Symfonien er instrumentert for to oboar, fire horn (to av dei unikt skriven i «Ess alt») og strykarar. Det er fire satsar:

#Allegro, 4/4
#Andante, 3/8
#Menuett: Trio, 3/4
#Allegro, 2/2

Den første satsen opnar med eit tema Mozart seinare nytta i opninga av den 22. pianokonserten i same toneart.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 19 (Mozart)|Symphony No. 19 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 15 av Mozart

**Symfoni nr. 15** i G-dur, K. 124 av Wolfgang Amadeus Mozart, vart skriven i Salzburg dei første vekene av 1772. Ein merknad på det signerte manuskriptet indikerer at det kan ha vorte skriven for eit kyrkjeleg høve, kanskje til ære for den nye erkebiskopen av Salzburg. Verket er if ire satsar, og den første av desse har vorte skildra som nyskapande og «vågal», på grunn av tempovariasjonane. Den siste satsen er skildra som humoristisk og lettferdig, med «nok avsluttande moro til å rive huset ned».

## Satsar og instrumentering

Instrumenteringa var strykarar, 2 oboar, 2 horn, fagott, continuo

#Allegro, 3/4
#Andante, 2/4
#Menuett and Trio, 3/4 
#Presto, 2/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 15 (Mozart)|Symphony No. 15 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
*Dearling, Robert: *The Music of Wolfgang Amadeus Mozart: The Symphonies* Associated University Presses Ltd, London 1982 ISBN 0-8386-2335-2
*Kenyon, Nicholas: *The Pegasus Pocket Guide to Mozart* Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6
*Zaslaw, Neal:*Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception* OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

## Bakgrunnsstoff
*
Symfoni nr. 17 av Mozart

**Symfoni nr. 17 i G-dur**, K. 129, var den andre av tre symfoniar komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i mai 1772, då han var seksten år gammal. Somme delar av verket kan ha vorte skriven tidlegare.

## Struktur
Mozart skreiv symfonien i tre satsar for to oboar, to horn og strykarar:

#Allegro, 4/4
#Andante, 2/4
#Allegro, 3/8

Den første satsen er kjend for bruken av Mannheim-crescendo, medan den andre satsen inneheld ein solofiolin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 17 (Mozart)|Symphony No. 17 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 20 av Mozart

**Symfoni nr. 20 i D-dur**, K. 133, vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i juli 1772, då han var seksten år gammal. Symfonien er ein av mange han skreiv medan han var i Salzburg mellom to reiser til Italia. Samanlikna med andre symfoniar Mozart skreiv i denne perioden, er instrumenteringa her ekstravagant med to trompetar i tillegg til dei vanlege oboane, horna og strykarane. Tonearten er i D-dur, som ofte vert nytta for seremoniell musikk, og høver bra med trompetane.

## Struktur
Symfonien er instrumentert for to fløyter, to oboar, to horn, to trompetar og strykarar. Det er fire satsar:

#**[[Tempo#Italienske tempomarkeringar|Allegro]]**
#**[[Tempo#Italienske tempomarkeringar|Andante]]**
#**[[Menuett]]; Trio**
#****

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 20 (Mozart)|Symphony No. 20 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 21 av Mozart

**Symfoni nr. 21 i A-dur**, K. 134, er ein symfoni komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i august 1772.

## Struktur
Symfonien er instrumentert for to fløyter, to horn og strykarar. Det er fire satsar:

#Allegro, 3/4
#Andante, 2/4
#Menuett: Trio, 3/4
#Allegro, 2/2

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 21 (Mozart)|Symphony No. 21 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 22 av Mozart

**Symfoni nr. 22 i C-dur**, K. 162, er ein symfoni komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i april 1773. Symfonien er instrumentert for to oboar, to horn, to trompetar og strykarar.

Symfonien består av tre satsar:

#Allegro assai, 4/4
#Andantino grazioso, 2/4
#Presto assai, 6/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 22 (Mozart)|Symphony No. 22 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 23 av Mozart

**Symfoni nr. 23 i D-dur**, K. 181, av Wolfgang Amadeus Mozart er datert som komplett den 19. mai 1773. Han vert stundom kalla *Overture*, sjølv om det signerte partituret har tittelen *Sinfonia*. Symfonien er skriven for to oboar, to horn, to trompetar og strykarar. Han skreiv symfonien som ein enkel samanhengande sats med tre forskjellige tempo: 

#Allegro spirituoso, 4/4
#Andantino grazioso, 3/8
#Presto assai, 2/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 23 (Mozart)|Symphony No. 23 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene: *
 

## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 24 av Mozart

**Symfoni nr. 24 i B-dur**, K. 182, er ein symfoni komponert av Wolfgang Amadeus Mozart den 3. oktober 1773. Symfonien er skriven for to oboar, to horn og strykarar. Han skreiv symfonien i tre satsar:

#Allegro assai, 4/4
#Andantino grazioso, 2/4
#Allegro, 3/8

Det signerte partituret finst i dag i *Staatsbibliothek Preusisscher Kulturbesitz* i Berlin.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 24 (Mozart)|Symphony No. 24 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 27 av Mozart

**Symfoni nr. 27 i G-dur** (K. 199) er ein symfoni komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i april 1773. Symfoni er skriven for to fløyter, to horn og strykarar. Han skreiv symfonien i tre satsar:

#Allegro, 3/4
#Andantino grazioso, 2/4
#Presto, 3/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 27 (Mozart)|Symphony No. 27 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 28 av Mozart

**Symfoni nr. 28 i [[C-dur]] KV 200/189k** vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart. Han vart truleg komponert i 1774 og er det siste stykket hans i «Salzburg-serien». Kva tid det er komponert er usikkert, men det truleg frå 12. eller 17. november 1774.

Den 28. symfonien til Mozart vert ofte sett til side av musikkforskarar på grunn av den galante karakteren som ein kan skildre som «transparent». Symfonien vart skriven tidleg i karrieren til Mozart.

## Struktur
Han vart skriven i fire satsar
#Allegro con spirito, 3/4
#Andante i F-dur, 2/4
#Menuett & Trio, 3/4
#Presto, 2/2

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 28 (Mozart)|Symphony No. 28 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 29 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 29 i A-dur**, K. 201, vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart den 6. april 1774. Han er i lag med Symfoni nr. 25, ein av dei meir kjende av dei tidlege symfoniane hans. Stanley Sadie skildrar han som «eit landemerke, personleg i tone, og faktisk kanskje meir individuell i kombinasjonen av ein intim, kammermusikkstil med ei framleis lidenskapleg og impulsiv framferd»

## Struktur

Symfonien består av fire satsar: 
#Allegro moderato, 2/2
#Andante, 2/4
#Menuett: Allegretto – Trio, 3/4
#Allegro con spirito, 6/8

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 29 (Mozart)|Symphony No. 29 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*BBC Discovering Music, and  audio of that program (1 hour)
*
Symfoni nr. 30 av Mozart

**Symfoni nr. 30 i D-dur**, K. 202/186b vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i Salzburg. Han var ferdig den 5. mai 1774.

Verket er skriven for to oboar, fagott, to horn, to trompetar, pauke og strykarar, men pauke-delen er gått tapt. Det har vore minst eit forsøk på å rekonstruere paukedelen.

Verker er i fire satsar: 

#Molto allegro, 3/4
#Andantino con moto (A-dur), 2/4
#Menuett og Trio (sistnemnde i G-dur), 3/4
#Presto, 2/4

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 30 (Mozart)|Symphony No. 30 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*


## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 31 av Mozart

**Symfoni nr. 31** i D-dur, K. 297, betre kjend som **Parissymfonien**, er ein av dei meir kjende symfoniane til Wolfgang Amadeus Mozart.

## Komposisjon og premiere
Verket vart komponert i 1778 under den mislukka jobbjakten til Mozart i Paris. Komponisten var då 22 år gammal. Premieren fann stad den 12. juni 1778 under ein privat konsert i heimen til grev Karl Heinrich Joseph von Sickingen, ambassadøren til Pfalz. Den offentlege premieren fann stad seks dagar seinare i ei framføring av Concert Spirituel.

Verket fekk positive meldingar i utgåva av he *Courrier de l'Europe*, publisert i London:

:*Concert Spirituel på [[Kristi lekamsfest]] byrja med ein symfoni av [[Monsieur|M.]] Mozart. Denne artisten, som frå ung alder har hatt eit godt rykte blant cembalistar, kan i dag reknast bland dei flinkaste komponistane.*

Concert Spirituel framførte verket igjen den 15. august, denne gongen med ein ny andresats, ein andante som erstatta den originale Andantino i 6/8.

Verket var tydelegvis populært, for det vart framført fleire gonger i både 1779 og 1780. Verket vart publisert i Paris av Sieber og annonsert for sal den 20. februar 1779.

Symfonien vart seinare framført i Burgtheater i Wien den 11. mars 1783 under ein kosnert for svigerinna til Mozart, songaren Aloysia Weber.

## Musikken

Symfonien følgjer mønsteret rask-langsam-rask, og manglar menuetten ein ofte finn i symfoniar i klassisismen.

#Allegro assai, 4/4
#Andante, 3/4
#Allegro, 2/2

Symfonien er skriven for eit stort orkester som var tilgjengeleg for Mozart då han var i Paris: 2 fløyter, 2 oboar, 2 klarinettar i A, 2 fagottar, 2 horn, 2 trompetar, pauker, og strykarar.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 31 (Mozart)|Symphony No. 31 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Deutsch, Otto Erich (1965) *Mozart:  A Documentary Biography*.  Stanford:  Stanford University Press.

## Bakgrunnsstoff
* 
*  
* manuscripts of the Paris symphony
Symfoni nr. 32 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 32 i G-dur**, K. 318, vart skriven av Wolfgang Amadeus Mozart i 1779, etter at han kom attende frå Paris.

Symfonien har form som ein italiensk overture, og består av tre korte satsar som følgjer kvarandre utan pause: 

#Allegro spiritoso, 4/4
#Andante, 3/8
#Primo Tempo, 4/4

Verket vart tidlegare rekna som ein overture til ein av operaene til Mozart, *[[Thamos, kongen av Egypt]]* eller *[[Zaide]]*, men dette er lite truleg sidan datoane for dei verka ikkje samsvarar med det signerte manuskripte og fordi overturane ofte vart det siste som vart laga for scenemusikk I 1785 nytta Mozart symfonien som ein overture for Wien-framføringa av Francesco Bianchi-operaen *La villanella rapita*.

Det signerte manuskriptet ligg i dag i New York Public Library.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 32 (Mozart)|Symphony No. 32 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 26 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 26 i Ess-dur**, K. 184/161a, vart skriven av Wolfgang Amadeus Mozart og gjort ferdig den 30. mars 1773, ein månad etter at han kom attende frå den tredje reisa si til Italia.

Symfonien er skriven for to fløyter, to oboar, to fagottar, to valthorn, to trompetar og strykarar.  Han består av tre satsar, der den tredje glir rett over frå den andre utan pause:

#Molto presto, 4/4
#Andante i C-moll, 2/4
#Allegro, 3/8

## Bakgrunnsstoff
* 
* 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 26 (Mozart)|Symphony No. 26 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Symfoni nr. 25 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 25 i G-moll**, K. 183/173dB, var skriven av Wolfgang Amadeus Mozart i oktober 1773, kort tid etter suksessen med hans opera seria *[[Lucio Silla]]*. Han vart visstnok skriven ferdig den 5. oktober, berre to dagar etter at Symfoni nr. 24 var ferdig, men dette er ikkje stadfesta. Symfonien er godt kjend som opningsmusikken til Miloš Forman-filmen *[[filmen Amadeus|Amadeus]]*.

## Satsar

Symfonien er lagt ut i standard klassisk form:

#Allegro con brio, 4/4 i G-moll
#Andante, 2/4 i Ess-dur
#Menuett & Trio, 3/4 i G-moll, Trio i G-dur
#Allegro, 4/4 i G-moll

## Stil og påverknad

Med dei hoppande melodilinjene og livlege musikalske tema, er denne symfonien karakteristisk for Sturm und Drang-stilen. Han deler visse trekk med andre Sturm und Drang-symfoniar frå denne tida, og er truleg inspirert av Joseph Haydn sin Symfoni nr. 39, som òg er i G-moll.

Mannheim-opninga (ein stigande sekvens spelt i arpeggio) vart sitert av Beethoven i hans første pianosonate som hovudtemaet i den første satsen.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 25 (Mozart)|Symphony No. 25 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.*  

## Bakgrunnsstoff
* 
* 
*  (the Allegro con brio movement)
*  (the Andante movement)
Symfoni nr. 33 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 33 i B-dur**, K. 319, vart skriven av Wolfgang Amadeus Mozart, og datert 9. juli 1779.

## Struktur
Symfonien har fire satsar:

#Allegro assai, 3/4
#Andante moderato, 2/4
#Menuett, 3/4
#Finale: Allegro assai, 2/4

Det signerte partituret finst i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska, i Kraków.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 33 (Mozart)|Symphony No. 33 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 34 av Mozart

**[[Symfoni]] nr. 34 i C-dur**, K. 338, vart skriven av Wolfgang Amadeus Mozart i 1780, og gjort ferdig den 29. august.

Verket er skriven for 2 oboar, 2 fagottar, 2 horn, 2 trompetar, pauke og strykarar.

Sjølv om dei fleste symfoniane har fire satsar, har denne symfonien berre tre, som framleis var vanleg tidleg i klassisismen.

#Allegro vivace, 4/4
#Andante di molto (più tosto Allegretto), 2/4 i F-dur
#Finale: Allegro vivace, 6/8

Symfonien syner trekk av fanfarar og dekorasjonar som minnar om ein «fest-symfoni» eller «trompet-symfoni», som er karakteristisk for austerrikske symfoniar skrivne i C-dur. Dette er den først av Mozart sine C-dur-symfoniar som syner slike trekk, men han nytta den stilen i seinare verk i same toneart 36. og 41. symfoniar).

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 34 (Mozart)|Symphony No. 34 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*

 
## Bakgrunnsstoff
*
*
Symfoni nr. 36 av Mozart

**Symfoni nr. 36** i C-dur, KV 425, (kjend som *Linz-symfonien*) vart skriven av Wolfgang Amadeus Mozart under eit kort opphald i Linz i Austerrike, då han og kona var på veg tilbake til Wien frå Salzburg seint i 1783. Heile symfonien vart skriven på fire dagar for ein konsert som den lokale greven heldt då han høyrte at Mozart suklle kome til byen. Premieren i Linz fann stad den 4. november 1783. Verket vart òg framført i Wien den 1. april 1784. Det signerte partituret av Linzsymfonien er ikkje bevart.

## Struktur
Symfonien er skriven for 2 oboar, 2 fagottar, 2 valthorn, 2 trompetar, pauke og strykarar. Han består av fire satsar:

#Adagio, 3/4 &mdash; Allegro spiritoso, 4/4
#Andante, 6/8
#Menuett, 3/4
#Finale (Presto), 2/4

Alle satsane bortsett frå menuetten er i sonateform.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 36 (Mozart)|Symphony No. 36 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
**Bakgrunnen for den 36. symfonien
**Steinberg, Michael.  "The Symphony: a listeners guide". page 153.  Oxford University Press, 1995.

## Bakgrunnsstoff
* 
*
Symfoni nr. 37 av Mozart

Den såkalla **Symfoni nr. 37 i G-dur**, K. 444/425a, er ein introduksjon av Wolfgang Amadeus Mozart til ein symfoni i G av Michael Haydn.

## Historie

Ein trudde lenge at heile den komplette symfonien var skriven av Mozart, men ein veit i dag at han i hovudsak vart skriven av by Michael Haydn, som han Symfoni nr. 25 i G-dur, Perger 16, Sherman 25, MH 334. Dette vart først oppdaga av Lothar Perger i 1907. Moderne musikkforskarar finn det vanskeleg å forstå korleis redaktørane i Breitkopf-utgåva av Mozart kunne rekne dei tre satsane i G-dur-symfonien som ein etterfølgjer til 'Linz'-symfonien. Han har ein langt enklare stil og høyrest eldre ut enn det han elles produserte på denne tida, om Mozart hadde skrive den.

Introduksjonen vart truleg komponert seint i 1783 for å framførast på same konsert i Linz som Symfoni nr. 36 av Mozart hadde premiere.

Mozart kopierte truleg ut heile partituret for å lære frå det, men han skreiv ein ny *Adagio maestoso*-introduksjon. Mozart gjorde òg andre små endringar til verket.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Symphony No. 37 (Mozart)|Symphony No. 37 (Mozart)]]» frå ,  den 27. desember 2010.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
** 

## Bakgrunnsstoff
* 
* The Classical Archives have Mozart's introduction is in a separate file in the Mozart page.
Stavanger universitetssjukehus

**Stavanger universitetssjukehus** (**SUS**), fram til 2005 **Sentralsjukehuset i Rogaland**, er eit av dei største sjukehusa i Noreg etter tal på opphald. Det har helseføretaket Helse Stavanger som eigar.
Universitetssjukehuset har over 8&nbsp;000 tilsette og dekkjer ein folkemasse på over 390&nbsp;000 innbyggjarar.

Eit nytt universitetsjukehus stod klart 16. november 2025 på Ullandhaug i Stavanger. SUS utgjer eit hovudsjukehus lokalisert på Ullandhaug med nokre avdelingar på Våland i Stavanger. Stavanger universitetssjukehus har også fem distriktspsykiatriske senter i Stavanger, Sola, Dalane, Sandnes og i Ryfylke.

Stavanger universitetssjukehus er organisert i klinikkar og stab- og støttefunksjonar: Kirurgisk klinikk, Klinikk A, Klinikk for hode, hals og rehabilitering, Klinikk for medisinsk service og ABK, Kvinne. og barneklinikken, Klinikk psykisk helsevern barn, unge og rusavhengige, Klinikk psykisk helsevern voksne, Mottaksklinikken, og Prehospital klinikk. Stab- og støttefunksjonene er Divisjon for driftsservice, Avdeling for fag, forskning og undervisning, Avdeling for personal- og organisasjonsutvikling, Avdeling for økonomi og finans, og Foretaksadministrasjonen.

SUS har ei rekkje samarbeidspartnerar, av dei Universitetet i Bergen om utdanning av medisinske studentar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*
Helse Stavanger

**Helse Stavanger HF** er eitt av fem lokale helseføretak på Vestlandet som er eigd av det regionale føretaket Helse Vest. Det vart oppretta 1. januar 2002 som eit resultat av den nasjonale helsereforma.

Helse Stavanger administrerer i hovudsak Stavanger Universitetssjukehus og lokale klinikkar og institusjonar elles i Sør-Rogaland. 

## Bakgrunnsstoff
Helse Stavanger
Helse Vest

**Helse Vest RHF**  er eitt av dei fire regionale helseføretaka i Noreg og har det overordna ansvaret for spesialisthelsetenestene i Rogaland, Hordaland og Sogn og Fjordane. Føretaket er underlagt Helse- og omsorgsdepartementet og skal sjå til at dei kring 1 million innbyggjarane i regionen får dei spesialisthelsetenestene dei har krav på.

Helse Vest eig dei fem helseføretaka i regionen og er konsernleiing for føretaksgruppa. Dessutan er IKT-selskapet Helse Vest IKT AS eigd av Helse Vest. Konsernbudsjettet ligg på om lag 19,7 milliardar kroner i 2010. Helse Vest RHF har hovudkontor på Forus i Stavanger kommune og har kring 50 tilsette.

Det er fastsett av Kyrkje- og kulturdepartementet at Helse Vest skal ha nynorsk som tenestemål sidan det er ei overvekt av nynorskkommunar i regionen. Dette inneber at ekstern informasjon som kjem frå føretaket, til dømes magasinet *Helse i vest*, skal vera på nynorsk.

## Helseføretak
*Helse Bergen
*Helse Fonna
*Helse Førde
*Helse Stavanger
*Apoteka Vest

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
*Helse Vest RHF
Spesialisthelseteneste

**Spesialisthelseteneste** er ei helseteneste ytt med heimel i spesialisthelsetenestelova av 1999. Fram til denne lova trådde i kraft i 2001 var omgrepet brukt som uspesifisert nemning på regional helseteneste og ymse private helsetenestetiltak som vert drivne med eller utan tilskot frå staten.

Frå og med 2002 er det staten gjennom dei regionale helseføretaka (RHF) som har plikt til å sørgja for naudsynte spesialisthelsetenester til folket. Dette vert i hovudsak ivareteke gjennom dei helseføretaka (HF) som dei regionale helseføretaka eig.

I tillegg til undersøking og behandling som krev spesialistkompetanse har spesialisthelsetenesta ansvar for å medverka med helsefagleg forsking, utdanning av helsepersonell og utdanning av pasientar og pårørande. Forutan å driva sjukehus og spesialiserte poliklinikkar, omfattar spesialisthelsetenesta òg ambulasetenester, laboratorieverksemd og finansiering av enkelte privatpraktiserande lækjar- og psykologspesialistar.

## Kjelde
Regionalt helseføretak

**Regionalt helseforetak** (RHF) er ei statseigd verksemd etablert ved byrjinga av 2002 med heimel i eiga lov (helseføretakslova av 15. juni 2001) for å ivareta den offentlege spesialisthelseteneste. Dei regionale helseføretaka tok over ansvaret for spesialitshelsetenesta frå fylkeskommunane. Verksemda omfattar all offentleg spesialisthelseteneste i eit geografisk definert område, ein region. Som helsemynde skal dei sørgja for nødvendige spesialisthelsetenester til befolkninga i regionen og som eigar av underliggjande helseføretak skal dei vera ansvarlege for utvikling og drift av tenestetilboda.

Under kvart av dei regionale helseføretaka er det oppretta helseføretak som kan bestå av eitt eller fleire sjukehus. Eit helseføretak (HF) er heileigd av eit RHF. Dei regionale helseføretaka skal leggja til rette for tenesteyting, forsking, undervisning og andre oppgåver som heng naturleg saman med dette.

Det er fire regionale helseføretak i Noreg:
*Helse Nord (med administrasjonsstad Bodø)
*Helse Midt-Noreg (administrasjonsstad Stjørdal)
*Helse Vest (administrasjonsstad Sandnes)
*Helse Sør-Aust (administrasjonsstad Hamar)

Staten med helseministeren er generalforsamling for det regionale helseføretaket.

## Sjå òg
* Helseføretak (HF)

## Kjelder
Vågen i Stavanger

**Vågen** er ei vik av Byfjorden i Stavanger. Det er denne delen av Byfjorden som har gitt namn og utspring til byen Stavanger. Det historiske og dagens sentrum ligg langs Vågen. 

Namnet Stavanger kjem frå det norrøne namnet *Stafangr*, som er samansett av *stafr*, som tyder stav, og *angr*, som tyder fjord. Ifylgje historikaren Knut Helle må det dreia seg om det rette fjordlaupet inn til Vågen, med *stafr* som skal visa til den bratte skrenten til Valberget aust for Vågen. Busetnaden til byen starta aust for vågen og opp mot Torget og Domkyrkja.

No ligg den nyoppussa tusenårsstaden torget inst i Vågen. Langs begge sider av Vågen ligg det fleire pubar, barar, restaurantar, hotell, butikkar og museum. Fisketorget og «Sjøfartsmonumentet» av Arnold Haukeland ligg inst. Vågen er også viktig for fleire av festivalane som vert arrangerte i Stavanger, mellom anna sandvolleyballturneringa, Gladmatfestivalen og Stavanger2008-arrangement.
Tierp

**Tierp** er ein svensk  tettstad og administrasjonsstad i Tierps kommune  i  Uppsala län i landskapet Uppland. I 2005 hadde staden 5 377 innbyggjarar.

Tierp ligg ved Dalälven og E4 cirka 61 kilometer nord for Uppsala og 53 kilometer sør for Gävle. Blant større føretak på staden er Atlas Copco, Elastolan, Tierps järnbruk, som produserer brønnlokk.

Kjende personar frå Tierp er ishockeyspelaren Johan Holmqvist og lyrikaren Kristina Lugn.

## Historie
Tierp voks fram etter at jernbanestasjonen og Ostkustbanan blei innvigd i 1874. Namnet kjem frå Tierps kyrkby, som ligg ei mil aust for Tierp. Staden blei municipalsamhälle innanfor Tierps landskommune i 1888, og blei utskilt frå denne i 1920 for å bli köping. Gjenforeininga skjedde i 1974, og Tierp er no administrasjonssentrum i Tierps kommune.

I 1917 hadde staden 1&nbsp;200 innbyggjarar, postkontor, lege, apotek, to hotell, avdelingskontor for Stockholms handelsbank og Mälarprovinsernas bank, fleire handverkarar, tre mekaniske verkstader, trelastfabrikk, støyperi med fleire fabrikkar, dampsag, mølle, meieri og ei avis. 

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Tierp kommune
Enköping

**Enköping** er ein by i Uppsala län i landskapet Uppsala i Sverige. Han  er administrasjonssenter for Enköpings kommun og i 2005 hadde byen 20&nbsp;204 innbyggjarar.

Enköping fekk bystatus omkring 1300 og ligg ved nordbreidda av innsjøen Mälaren. Fotballklubben Enköpings SK Fotboll kjem herfrå.
  
## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Enköping|Enköping]]» frå ,  den 30. juni 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Enköping kommune
Östhammar

**Östhammar** er ein svensk  by og administrasjonsstad i Östhammars kommune  i  Uppsala län i landskapet Uppland. Han ligg ved Östhammarsfjärden, 70 km nordaust for Uppsala. I 2005 hadde byen 4 598 innbyggjarar.

Östhammar er ein gamal handels- og sjøfartsby med byrettar frå 1368 av kong Albrekt av Mecklenburg. I dag vert hamna mest nytta av fritidsbåtar.

I seinmellomalderen konkurrerte Östhammar med Stockholm om Austersjøhandelen. I 1461 blei byen overflytta til Öregrund lenger nord, men han blei grunnlagd på ny etter at danskane hadde brent Öregrund i 1521.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden til Östhammar kommune
Vingåker

**Vingåker** er ein svensk  tettstad og centralort Vingåkers kommune i Södermanlands län i landskapet Södermanland. I 2005 hadde staden 4 362 innbyggjarar.

## Historie
Vingåker vart kjend på 1600-talet på grunn av Säfstaholms slott. Frå byrjinga av var busetnaden sterkt konsentrert omkring Västra Vingåkers kyrka, men etter at staden vart tilslutta jernbanenettet frå og med 1862 byrja staden å utvide seg i sørleg retning. I dag er sentrum konsentrert til Skräddartorget som ligg rett nord for jernbanestasjonen i retning av kyrkja. Namnet Skräddartorget peikar tilbake på tradisjonen til staden som eit viktig sentrum for tekstilindustrien. På og i tilknyting til torget finst fleire butikkar.

Vingåker fekk eit tilbakeslag då toga slutta å stoppe der i 1971. Frå år 2003 vart jernbanetrafikken gjenopptatt i form av regionale tog på strekninga Stockholm-Södertälje-Katrineholm-Hallsberg.

Tradisjonelt har staden hatt ein omfattande konfeksjonsindustri. I løpet av 1990-talet vart denne for stor del nedlagt og flytta til andre stader, og tok heilt slutt i 2005 då dei siste delane vart selt til utlandet. Grunnen skal ha vore for høge produksjonskostnader.

Vingåker er mellom anna kjend for Vingåkersdansen, Vingåkersdräkten, Vingåkers Factory Outlet, Vingåkers Volleybollklubb, Säfstaholms slott, Kjesäters folkhögskola og før dette statsministeren Göran Persson, som er fødd og oppvaksen der. Staden er òg kjend for Vingåkersrevyn som i åra 1992–2002 gjorde ein oppsetning ved Valborgshelgen kvart år.

## Kjende folk frå eller med tilknyting til Vingåker
*Gunnar Helén
*Göran Persson
*Birger Schlaug
*Göran Greider
*Hedvig Lindahl
*Åke Green
*Magnus Betnér
*Anette Olzon

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vingåker|Vingåker]]» frå ,  den 4. august 2012.*  
 

## Bakgrunnsstoff
*Nettstaden til Vingåker kommun