Rettskrivinga av 1901

**Rettskrivinga av 1901** var den fyrste rettskrivingsendringa for landsmål (no nynorsk) etter at landsmålet vart jamstilt med riksmål (no bokmål) i 1885. Tidlegare hadde det ikkje vore nokon offisiell normal, men folk hadde nytta normalen åt Ivar Aasen som ei rettesnor. 1901-rettskrivinga er ikkje så vidfemnande i høve til andre rettskrivingsreformer, som den i 1917.

## Bakgrunn
Landsmålet hadde allereie vore i bruk i fleire tiår, men det fanst inga rettskriving. Folk som Aasmund Olavson Vinje, Arne Garborg og Olaus Fjørtoft hadde laga eigne variantar av Aasens normal. I 1892 vart det lov for elevar å skrive landsmål, og såleis naudsynt med ein felles normal. Dette førte til at Kyrkje- og undervisingsdepartementet i 1898 sette ned ei nemnd for å gjere noko med dette; ho var sett saman av Rasmus Flo, Arne Garborg og Marius Hægstad. Likevel vart det usemje i nemnda, noko som førte til to ulike framlegg med Flo og Garborg på eine sida og Hægstad på andre sida.

I 1901 la rettskrivingskomiteen fram ei delt innstilling. Fleirtalet, Flo og Garborg, ville byggje på midlandsdialektane, og dei la fram ei norm som blir kalla midlandsnormalen. Departementet vedtok å satse på Hægstad sitt framlegg, og gjorde den til hovudform i skulen. Men midlandsnormalen vart tillaten for elevane, og vart altså som ei sideform.  

### Midlandsnormalen
Flo og Garborg ville tufte normalen sin på midtlandsdialektane. Midlandsnormalen bygde særleg på talemålet i Vest-Telemark. Mellom kjenneteikna er:
* Kløyvd infinitiv (å ver**a**, men å kast**e**)
* I-ending i perfektum partisipp av sterke verb (skriv**i** og et**i**). 
* I- og -u-endingar i staden for e- og o-endingar (skaal**i**r/skaal**i**ne, vis**u**r/vis**u**ne)
* Ingen t i slutten av inkjekjønnsord i bundi eintal (hus**e** og bord**e**)
* Ingen r og alltid e som sluttvokal i bundi fleirtal av namnord (arma**ne**, skaale**ne** og visu**ne**)
* Jamvektsformer med -u for fleire linne hokjønn (selj**u**, fur**u**, et**u**)

### Hægstadnormalen
Hægstad ville med visse endringar satse på Aasens normal. Denne normalen vert kalla *Hægstadnormalen* og har kjenneteikna:
* A-infinitiv uansett (ver**a**, kast**a**)
* E-ending i perfektum partisipp av sterke verb (skriv**e** og et**e**)
* E- og o-endingar i namnorda (skaal**e**r, vis**or**)
* T i slutten av intetkjønnsord i bestemt eintal (hus**et** og bord**et**)
* R i bestemt fleirtal av namnord og ulik sluttvokal (arma**rne**, skaale**rne** og viso**rne**)

Aasens normal hadde attåt fleire stumme t-ar (har skriv**et**, auga**t** og noko**t**) og endingane -ade og -at i fortid og perfektum partisipp av verb. Formene skrive, auga og noko og -a i både fortid og perfektum partisipp av verb var allereie i bruk, så Hægstad vart einig med Flo og Garborg i at desse endringane var greie.

## Den endelege normalen
Kyrkje- og undervisingsdepartementet valde Hægstads framlegg som hovudform og lèt midlandsnormalen vere tillaten for elevar, men han forsvann stille ut or den offisielle rettskrivinga. Vedtaket var ikkje særleg omstridt.

I 1910 vart det gjort ein del tillempingar i normalen. Ubunden form av hokjønssord fekk -e ved sida av -a *(ei vise)*, og i bunde fleirtal vart former som *armane, skaalene* og   *visone* tillatne ved sida av dei eldre formene *armarne, skaalerne* og  *visorne*. I tillegg kunne ord som *brjota* og *ljon* skrivast *bryta* og *lyn*. 

## Kjelder
* Lars Vikør i Språknytt 1/1998: Nynorskrettskrivinga på 1900-talet