open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Den andre industrielle revolusjonen

**Den andre industrielle revolusjonen** er ei nemning på endringar i samfunnet i tida frå 1871 til 1914, som eit framhald av den industrielle revolusjonen. 

I 1871 vann eit samla Tyskland den fransk-prøyssiske krigen og tok opp i seg det industrialiserte området Lorraine. Krigen auka satsinga på utvikling av ny teknologi. I 1914 innleia fyrste verdskrig ei ny tid der teknologisk utvikling var knytt til krig. 

I denne tida var det ei sterk utvikling innan kjemisk industri, elektrisk industri, petroleumsindustri, og stålindustri. Masseproduksjon av forbruksvarer vart òg utvikla i denne tida. Døme kan vera produksjon av matvarer, tekstilar og utvikling av transporttenester. Underhalding og media med tidleg kinofilm, radio og grammofon auka sterkt og mange fekk arbeid innan sektoren.
  
Effektivisering og auking av produksjonen var faktorar som leidde fram til depresjonen i mellomkrigstida og den såkalla «nyimperialismen».

Storbritannia vart i denne tida teke att av andre land i industriell utvikling. Etter kvart peika Tyskland og til dels USA seg ut som leiande innan industriutvikling. Den industrielle revolusjonen kom til Noreg for fullt først i denne tida, med industri bygd opp med grunnlag i vasskraft.

I USA var det ei sterk utvikling innan industri knytt til elektrisitet. Oppfinnarar som Nikola Tesla, Thomas Alva Edison og George Westinghouse utvikla system som gjorde det mogleg å nytta elektrisitet til lys og innan produksjon. Frederick Winslow Taylor utvikla teoriar om vitskapleg produksjonsstyring (scientific management). For å effektivisera produksjonen vart samleband introdusert.

Forbrenningsmotorar vart utvikla, noko som danna grunnlaget for den moderne bilen.

## Sjå òg
* Revolusjon
** Jordbruksrevolusjonen/Den neolittiske revolusjonen
** Den industrielle revolusjonen

## Bakgrunnsstoff
* Tysk Industri 1850-1914. Den Annen Industrielle Revolusjon
* David S. Landes: *The Unbound Prometheus : Technical Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present.* 2nd ed.. New York : Cambridge University Press, 2003. ISBN 0-521-82666-7
* Sidney Pollard: *Peaceful conquest : the industrialization of Europe 1760-1970*, Oxford 1981, ISBN 0-19-877093-6 (hardcover), ISBN 0-19-877095-2 (paperback)
Bok

**Bok** (frå norrønt *bók*) er ei samanbinding av fleire blad av papir, pergament eller anna eigna materiale. Materialet er samanføyd langs ei side, ryggen, og som regel bunde inn i eit meir robust materiale. Den som skriv ut ei bok blir kalla ein forfattar, den som gjev henne ut, ein utgjevar.

I overført tyding kan òg *bok* vera eit litterært verk, eller delar av eit verk (til dømes *[[Ringdrotten]], fyrste bok*, eller Fyrste Mosebok).

## Historie
Boka blei det viktigaste mediet i dei første hundreåra etter Kristus, då ho avløyste bokrullar i Europa. Nøyaktig kva tid ho oppstod er ukjend; det er blitt hevda at Julius Cæsar bretta rullane han skreiv om *[[Gallarkrigene]]* til ei slags bok i trekkspelform. Bøker er lettare å lagra og transportera enn rullar. Talet på bøker ein laga blei likevel avgrensa av det kostbare materiellet og arbeidsinnsatsen som skulle til for å laga dei. Forseggjorte, handskrivne manuskript blei hovudsakleg laga av munkar for rike arbeidsgjevarar, som kyrkja eller føydalherrar.

Ved midten av 1400-talet tok ein i bruk blokktrykking i Europa. Teknikken går ut på å skjera ut eller gravera inn ei heil side på ei tre- eller metallblokk, og så trykka sida ut frå denne. Dette gjorde det noko lettare å laga fleire kopiar av kvar side; men framleis var boklaging ein arbeidskrevjande prosess.

Etter at Johann Gutenberg fann opp ein metode der ein kunne trykka med utskiftbare typar blei det lettare å masseprodusera bøker. Medan bøker tidlegare hadde høyrt til dei rike og mektige blei det no etter kvart mogleg for vanlege folk å eiga dei.

## Kjelder

## Sjå òg
* Barnebok
* Bibliotek
* Bokmerke
* Litteratur
Vorkuta

**Vorkuta** (russisk Воркута́; komi Вӧркута, nenetsisk Варкута) er ein kolgruveby i republikken Komi i Russland med om lag 55&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg like nord for polarsirkelen i kolbekkenet til Petsjora. 

Byen har opphav i ein av die mest frykta arbeidsleirane i Gulag, grunnlagd i 1931. Det var i Vorkuta (i 1937) at stalinistregimet på 1930-talet fullførte den fysiske likvideringa av den trotskistiske venstreopposisjonen.

I 1941 vart byen og arbeidsleirsystemet rundt han knytt til resten av landet via ein fangebygt jernbane frå Konosja og Kotlas til leirane ved Inta. Vorkuta fekk bystatus 26. november 1943. Byen var det største senteret for Gulag-leirar i europeisk Russland og var administrativt senter for eit stort tal mindre leirar og underleirar, av dei Kotlas, Petsjora og Izjma (dagens Sosnogorsk). I 1953 var byen åstad for eit større opprør hos fangane i leirane, det såkalla Vorkutaopprøret. Som ved andre fangeleiropprør (som Kengiropprøret) vart det blodig slått ned av Den raude armeen og NKVD. Seinare, på 1950-talet, vart mange av Gulagleirane lagt ned. Det er derimot rapportert at enkelte leirar i Vorkutaområdet var i drift heilt inn på 1980-talet.

Etter tusenårsskiftet har mange av gruvene rundt byen vorte stengde på grunn av høge driftskostnadar. På slutten av 1980-talet og inn på 1990-talet var det streikar og aksjonar frå gruvearbeidarar som ikkje hadde fått løn på over eit år.

Under den kalde krigen låg ein viktig base for strategiske bombefly like ved byen.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vorkuta|Vorkuta]]» frå ,  den 8. januar 2009.* 
** * oppgav desse kjeldene:*

## Bakgrunnsstoff

*
DS «Lindaas»

**DS «Lindaas»** vart bygd i 1909 av Kristiansands mek. Verksted for Lindaas-Masfjorden Dampskibsselskab. Etter at Noreg vart med i andre verdskrig vart båten overtatt av tyskarane som døypte båten **NB 03 OTTER**. Slik vart den heitande til den vart tilbakelevert til reiarlaget då krigen tok slutt og fekk tilbake det gamle namnet sitt. I 1946 gjenomgjekk DS «Lindaas» eit større moderniseringsarbeide. DS «Lindaas» gjekk i trafikk til 1962. Båten vart då seld og omgjord til lastebåt. Med ein tosylindra oljemotor på 100 hk fekk båten namnet MS «Gerlaug». I 1967 vart båten seld til Alfred Aukra, og under namnet MS "Nibeta" gjekk den som lastebåt under diverse eigarar inntil 1987, då den sokk medan den låg i opplag utanfor Ålesund. Båten vart heva og seinare senka utanfor Storfjorden. (Juli-1992)
Teheran

**Teheran** (persisk تهران [tʰɛhə'rɑ:n] el. [tʰɛh'rɑ:n]), stundom skrive *Tehran*, er hovudstaden i Iran. I Teheran bur om lag 7,4 millionar menneske – medrekna forstadene om lag 11 millionar (1. januar 2004).

Teheran ligg nord i Iran på 1200 moh. ved elvane Jajrud og Karaj.

Teheran er etter folketal den største byen i Midtausten. Den har 2&nbsp;universitet, fleire museum og moskéar og er Irans handels- og industrisentrum med meir enn halvparten av industrien i landet. 

Det har budd menneske i teheranområdet frå kring 6000 fvt., men ein reknar at sjølve byen Teheran vart grunnlagt på 800-talet.

## Venskapsbyar
* Los Angeles
* Orange County
* New York
* Toronto
* Vancouver
* Beijing
* London
* Havanna
* Pretoria
* Moskva
* Caracas
* Minsk
* Dubai
* Beirut
* Damaskus
* Milano

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:sv:Teheran|Teheran]]» frå ,  den 16. juni 2009.*  
* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Teheran|Teheran]]» frå ,  den 16. juni 2009.*  

;Referansar

## Bakgrunnsstoff

*
Kvintillion

Ein **kvintillion** er tusen kvadrilliardar, eventuelt ein million kvadrillionar, det vil seie det naturlege talet 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000, eller 1030.

I Frankrike og USA tyder namnet 1018.
Elg

**Elg** (*Alces alces*) er eit stort hjortedyr, det største som finst i dei fleste skogområda i Nord-Europa, og blir ofte omtala som *[[skog]]ens [[konge]]*. Dyra er viktige bytte for menneske, og er i tillegg blitt eit symbol på mange nordlege område, som Noreg, Sverige og Canada. Elgen er nasjonaldyret i den amerikanske delstaten Alaska.

## Skildring
Elgen blir opptil tre meter lang, og 2,3&nbsp;meter høg (skulderhøgde). Oksen veg på sitt tyngste over 600&nbsp;kg. Pelsfargen varierer frå raudbrun til mørkebrun, med ein grå farge om vinteren. Oksen har eit lettkjenneleg fjølforma gevir som kan bli opptil to meter breitt. Både oksen og kua har hakeskjegg. Spora er store og viser at elgen er et klauvdyr. 

Elgkua er drektig i ca. ni månader, og kalvane blir fødde i mai/juni. Ei ku med nyfødde kalvar kan vera farleg om ho føler seg trua. Elgar får sjeldan meir enn to kalvar.

Dyra kan eta litt av kvart, men vel som oftast knoppar, blad, småkvist og bork frå lauvtre.

## Utbreiing

Det finst elg i barskogområde Europa, Asia og Nord-Amerika. Elgen trivst i skogar der det er myrer og vatn, men finst ikkje på høgfjellet på grunn av storleiken sin. Sør for Skandinavia er elgen blitt utrydda.

Det finst om lag ein million dyr i Europa, og omtrent like mange i Nord-Amerika. Elgen er derfor ikkje sett på som ein truga art.

## Elg og mennesket

Ifølge holemåleri dreiv menneske elgjakt i steinalderen, og jakta har fortsett fram til i dag. Det er ala fram elghundar for å hjelpa til med jakta.

Det blir drive elgjakt av to grunnar; for kjøtet og for å halda bestanden nede. For mykje elg kan føra til stor skade på skogen, og fleire farlege trafikkulukker. I Noreg varer elgjakta frå 25. september (nokre stader 5. oktober) og ut oktober. 

Elg kan òg vera farlege for menneske, og skal vera det dyret som drep flest menneske i Canada, kanskje bortsett frå bier. Medan elgkyr kan vera svært vernande overfor ungane sine skjer dei fleste dødsfalla i samband med elg på grunn av samanstøyt mellom dyr og bilar.

### Elg i kulturen
Medan elg er blitt avbilda sidan steinalderen, står den første kjende litterære skildringa av han i *De Bello Gallico* av Julius Cæsar. Elg har sidan inspirert mange naturbilde, særleg klisjéprega måleri av *[[Elg i solnedgang]]*. Dei finst òg i fiksjon, som *[[Troll-elgen]]*, ein roman og filmatisering frå 1920-talet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elg|Elg]]» frå , og «[[:en:Moose|Moose]]» frå  den 28. desember 2005.*  

## Bakgrunnsstoff
Vytsjegda

**Vytsjegda** (på komi *Ežva*, på russisk *Вычегда*) er ei austleg sideelv til Nordre Dvina i den sørlege delen av Republikken Komi og den søraustre delen av Arkhangelsk oblast i den nordlege delen av europeisk Russland. Vytsjegda er 1&nbsp;121&nbsp;km lang, av dei er ca. 800&nbsp;km farbar for skipstrafikk. Vytsjegdan sitt nedslagsfelt er 122&nbsp;800&nbsp;km².

Vytsjegda har kjeldene sine ved Timan-ryggen i Komi ca. 300&nbsp;km vest for Uralfjella. Derifrå renn ho søraustover, sørover, sørvestover og vestover. Sørvest i Arkhangelsk oblast, ved Kotlas, renn ho ut i Nordre Dvina. Vytsjegda sine viktigaste sideelver er Visjera, Vym, Nordlege Keltma og Sysola.

Dei viktigaste hamnebyane langs Vytsjegda er Kotlas, Syktyvkar og Ust-Kulom. Langs breidda av elva bur det komiar. Vytsjegda er og ei viktig elv for tømmerfløyting. Via Katarinas kanal er det båtsamband til Kama, som er ei sideelv til Volga.
Arkhangelsk oblast

**Arkhangelsk oblast** er eit oblast nordvest i Russland. Arkhangelsk oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Oblastet er oppkalla etter hovudstaden, byen Arkhangelsk. 
Oblastet er på storleik med Frankrike, med ei flatevidd på 587 400 km² og 20 distrikt, 13 byar, 38 bynære bygder og kring 4000 bygder. Oblastet omfattar òg det autonome området Nenetsia, Novaja Zemlja-øyane og Franz Josef Land. Arkhangelsk oblast grensar mot republikken Karelia og oblasta Vologda oblast og Murmansk oblast. Oblastet er omgjeve av tre hav; Kvitsjøen, Barentshavet og Karahavet aust for Novaja Zemlja. På gamle kart vart dette området kalla Dvinskaja Zemlja (Dvinaland).

Hovudnæringa er skogbruk, med trearbeid og papirproduksjon. Arkhangelskregionen har òg mykje industri knytt til militær verksemd. Landbruket er konsentrert om reindrift og produksjon av kjøt og meieriprodukt frå kveg.

## Folkesetnad
Dei største byane er Arkhangelsk, med 348 800 ibuarar i 2010 og Severodvinsk (192 400).

Ved folketeljinga i 2010 var dei største etniske gruppene:
*Russarar: 93,6 %
*Ukrainarar: 1,4 %
*Nenetsar: 0,7 %
*Kviterussarar: 0,5 %
*Komiar: 0,4 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Karelia

**Karelia** er ein russisk republikk nordvest i Russland. Karelia er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Republikken Karelia er den austlege delen av det historiske landskapet Karelen, og vert nokre gonger kalla Aust-Karelen.

## Geografi

Republikken ligg nordvest i Russland, og grensar til Finland i vest. I nordaust han han kystline til Kvitsjøen. I aust ligg innsjøen Onega, og i sør Ladoga, den største innsjøen i Europa. Det høgaste punktet er fjellet *Manselkja*, 580 meter over havet. Ved kysten til Kvitsjøen er det mange bukter og vikar. Det finst mange sjøar, elvar og myrar i republikken. Dei største elvane er Kem, Vyg, Keret, Vodla, Suna og Sjuja. Desse elvane er relativt korte, men har stor vassføring, og mange fossar og stryk. Heile 18 % av territoriet til republikken er innsjøar, hovudsakleg delar av dei store innsjøane Onega og Ladoga. Myrarealet utgjer òg om lag 18 %. Om lag halvparten av flatevidda er skogkledd. Middeltemperaturen i januar er –12 grader celsius, i juli 15 grader celsius.

Det karelske neset, som vart avstått av Finland til Sovjetunionen i 1940, høyrer ikkje til republikken Karelen, men det er ein del av andre område som òg vart avståtte av Finland då.

## Historie
I mellomalderen låg Karelen i utkanten av innverknadssfæren til fyrstedømet Novgorod. På 1200-talet kom delar av området under svensk kontroll. I 1478 vart Novgorod underlagd fyrstedømet Moskva, førelauparen til det russiske imperiet, og Karelen vart svensk-russisk grenseland. I 1784 vart Petrozavodsk sentrum for ein eigen russisk provins. 

Under den russiske revolusjonen tok bolsjevikane kontroll over området i april 1918, men den same sumaren kom dei nordlege delane under kontroll av utanlandske intervensjonsstyrkar, frå Finland, USA, Storbritannia og Frankrike. Intervensjonsstyrkane trekte seg ut i 1920 og området kom igjen under sovjetisk kontroll. 

Den 25. juli 1923 vart Den karelske autonome sovjetrepublikken oppretta, underlagd Den russiske føderasjonen.
Etter Vinterkrigen, den 31. mars 1940, vart Karelen ein eigen sovjetrepublikk *Den karelsk-finske sosialistiske sovjetrepublikken* (finsk ). Det karelske neset vart innlema i denne republikken. Under den andre verdskrigen vart store delar av republikken okkupert av Finland, i det som vert kalla den finske framhaldskrigen. Etter krigen vart Det karelske neset overført til Leningrad oblast. Karelia hadde status som sovjetrepublikk til den 16. juli 1956, då han vart innlema i Den russiske føderasjonen att som ein autonom republikk, og ordet «finsk» vart fjerna frå namnet.

Frå 1991 er republikken Karelia eit føderasjonssubjekt i Den russiske føderasjonen.

## Folkesetnad
I 2010 var den etniske samansetjinga av folkesetnaden:
* Russarar – 78,9 %
* Karelarar – 7,1 %
* Kviterussarar – 3,6 %
* Ukrainarar – 2,0%
* Finnar – 1,3 %
* Vepsarar – 0,5 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Karelen

**Karelen** (russisk Карелия *Karelija*, svensk: *Karelen*, finsk, karelsk og estisk *Karjala*) er eit historisk landskap som ligg på båe sidene av grensa mellom Finland og Russland. Store delar av russisk Karelen er ein del av Republikken Karelen. Delar av Karelen ligg i Leningrad oblast. Finsk Karelen er delt i landskapa Sør-Karelen og Nord-Karelen. 

## Historikk
Heilt sidan mellomalderen har kontrollen over Karelen vore kjempa om av Sverige, Finland og Russland. 
Karelarane vart omvende til russisk-ortodoks kristendom av misjonærar frå Novgorod.
Sverige og Novgorodriket kjempa om kontrollen på 1200-talet. Fredsavtala Nöteborgstraktaten i 1323 delte Karelen mellom dei. Viborg vart hovudstad i den nye svenske provinsen. 

Freden i Nystad i 1721, etter den store nordiske krigen, avgjorde at mestedelen av Karelen skulle høyra til Russland. Etter at Finland hadde vorte ein del av Russland etter Finskekrigen, vart delar av Karelen med i Storhertugdømet Finland. I 1917 vart Finland sjølvstendig, og grensa vart fastlagd i Tartutraktaten av 1920. 
Etter den finske vinterkrigen og den finske framhaldskrigen under den andre verdskrigen vart størstedelen av Karelen ein del av Sovjetunionen.

## Bakgrunnsstoff
Kajanaland

**Kajanaland** (finsk **Kainuu**) er eit landskap nord i Finland. I aust grensar landskapet til Russland. Landskapet ligg i lenet Uleåborgs län (Oulun lääni). Hovudstaden i Kainuu er Kajana.

I landskapet er det kring 72&nbsp;000 innbyggjarar, men innbyggjartalet har minka den siste tida. Kring 95&nbsp;% av området er skogkledd.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Preussen

**Preussen** (eller *Preußen*, latin *Borussia* eller *Pruteina*, latvisk *Prūsija*, polsk *Prusy*, gammalprøyssisk *Prūsa*) var namnet på ein geografisk region, eit hertugdøme, og frå 1701 eit kongerike som etter 1871 høyrde til Det tyske riket. Staten hadde i fleire hundreår stor innverknad på tysk og europeisk historie. Den siste hovudstaden i Preussen var Berlin.

Namnet kjem frå gamalprøyssarane, eit baltisk folk i slekt med med litauarane. «Gamle Preussen» vart seinare erobra av Den tyske riddarordenen og så sakte germanisert som ein del av Ordenstaat. Unionen mellom markgrevskapet Brandenburg og Hertugdømet Preussen i 1618 førte i 1701 til at Kongedømet Preussen vart oppretta.

Preussen hadde si stordomstid på 1700- og 1800-talet. På 1700-talet vart nasjonen ein europeisk stormakt under regjeringstida til Fredrik II av Preussen (1740–86). På 1800-talet prøvde kanslar Otto von Bismarck å samle dei tyske fyrstedøma i eit «Mindre Tyskland», som ekskluderte Det austerrikske riket.



Kongedømet Preussen dominerte Nord-Tyskland politisk, økonomisk og hadde flest innbyggjarar, og var kjernen i Det nordtyske forbundet, som vart oppretta i 1867. Dette vart ein del av Det tyske riket eller *[[Deutsches Reich]]* i 1871.

Då Hohenzollern-monarkiet enda i Tyskland etter den første verdskrigen, vart Preussen ein del av Weimarrepublikken som ein fristat i 1919. Preussen som stat vart oppheva *[[de facto]]* av nazistane i 1934 og *[[de jure]]* av dei allierte under den andre verdskrigen i 1947.

## Sjå òg
* Prøysen
Königsberg

**Königsberg** var før 1946 namnet på byen Kaliningrad, ein hamneby ved Austersjøen. 

Königsberg vart grunnlagd i 1255 av den tyske riddarorden, då dei hærtok Preussen. Byen var hovudstad i provinsen Austpreussen i Tyskland, og i det tidlegare hertugdømet Preussen. Byen var ein gamal tysk hansaby. Ved slutten av andre verdskrig vart byen okkupert av Sovjetunionen. Byen vart i 1946 omdøypt til «Kaliningrad», etter sovjetleiaren Mikhail Kalinin. I dag er *[[Kaliningrad oblast]]* ein russisk enklave mellom Polen og Litauen. I byen krona Fredrik I seg sjølv til den fyrste kongen av Prøysen, og kong Vilhelm I av Prøysen vart òg krona der. 

## Kjende personar frå Königsberg
* Immanuel Kant, filosof
* Erich von Drygalski, oppdagar
* Christian Goldbach, matematikar
* Christoph Hartknoch, historikar
* Johann Georg Hamann, filosof
* Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen, fysikar
* David Hilbert, matematikar
* Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, forfattar
* Gustav Robert Kirchhoff, fysikar
* Agnes Miegel
* Karl Rudolf König, fysikar
* Otto Wallach, kjemikar
* Benjamin Wegner, norsk industriherre
* Käthe Kollwitz, kunstnar

## Bakgrunnsstoff
* J. Lemmen sine fotografi av Austpreussen og Königsberg
* Illustrasjon av Königsberg i 1679
* Landsmannschaft Ostpreußen - Informasjon om Austpreussen
* Borgarinitiativ i Kaliningrad for å gje byen sitt gamle namn attende  (russisk)
Kaliningrad oblast

**Kaliningrad oblast** er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Det administrative distriktet (oblastet) omfattar dei nordlege delane av den gamle provinsen Austpreussen i Tyskland. Området går frå Austersjøen opp til Litauen, og vart okkupert av Sovjetunionen etter Andre verdskrig. Hovudbyen i oblastet har namnet Kaliningrad. I 1946 vart byen omdøypt frå Königsberg, og oppkalla etter sovjetleiaren Mikhail Kalinin. Kaliningrad oblast er ein eksklave utan samband over land til det eigentlege Russland, og er frå 2004 omgjeve av EU-landa Polen og Litauen. 

Ved vala til oblast-parlamentet 13. mars 2006 vart Sameint Russland det klart største partiet. Heile 16,5 % av veljarane røysta «mot alle», som tilsvarar å røysta blankt.

## Folkesetnad
Den einaste store byen er Kaliningrad, som hadde 431 900 ibuarar i 2010.

Dei største folkegruppene ved folketeljinga i 2010 var:
* Russarar: 82,0 %
* Ukrainarar: 3,5 %
* Kviterussarar: 3,5 %
* Litauarar: 1,0 %
7349 personar, 0,7 % av befolkninga, oppgav tysk nasjonalitet.

### Kjende personar frå Kaliningrad oblast
* Aleksej Leonov, kosmonaut
* Viktor Patsajev, kosmonaut
* Ljudmila Putina, kona til president Vladimir Putin

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Omsk oblast

**Omsk oblast** er eit oblast i Russland, sørvest i Sibir. Omsk oblast er ei føderal eining i Den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Omsk. Oblastet grensar mot Kasakhstan i sør og mot Tjumen oblast i vest og nord. I aust går grensa mot Novosibirsk oblast og Tomsk oblast.

## Folkesetnad
Den einaste store byen er Omsk med 1 154 000 ibuarar i 2010.

Dei største etniske gruppene er:
* Russarar: 83,3 %
* Kasakhar: 4,0 %
* Ukrainarar: 2,6 %
* Tyskarar: 2,5 %
* Tatarar: 2,1 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Volgograd oblast

**Volgograd oblast** er eit oblast sør i Russland. Volgograd oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Volgograd. 

## Folkesetnad
Dei største byane er Volgograd (1 021 000 ibuarar) og Volzjskij (314 300).

Dei største etniske gruppene ved folketeljinga i 2010 var:
* Russarar: 88,5 %
* Kasakhar: 1,8 %
* Ukrainarar: 1,4 %
* Armenarar: 1,1 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Leningrad oblast

**Leningrad oblast** er eit oblast vest i Russland. Leningrad oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen.  Oblastet omfattar omlandet til byen St. Petersburg, som tidlegare heitte Leningrad, men byen sjølv er ikkje del av oblastet. Namnet Leningrad kjem av Vladimir Lenin. Sjølv om byen skifta namn frå Leningrad til St. Petersburg etter kommunismens fall vart det i ei folkerøysting i Leningrad oblast fleirtal for å behalda namnet Leningrad. Provinsen grensar til Finland og Estland, og har kyst til Austersjøen.

Delar av Leningrad oblast, på Det karelske neset, var del av Finland fram til Vinterkrigen i 1940. Eit lite grenseområde var del av Estland fram til den andre verdskrigen.

Sidan 1987 har Leningrad oblast hatt eit omfattande samarbeid med Nordland fylkeskommune. Sju kommunar i Nordland har inngått samarbeidsavtalar med kommunar i Leningrad oblast. Dette er:
Bodø og Viborg, 
Narvik og Kingisepp, 
Vefsn og Volkhov, 
Steigen og Podporozje, 
Gildeskål og Lodejnoje Pole, 
Tysfjord og Kirisji, 
Ballangen og Tosno.

## Folkesetnad
Dei største byane i Leningrad oblast er Gattsjina (92 940 ibuarar), Viborg (79 960) og Sosnovyj Bor (65 790).

Størsteparten av folket er etniske russarar. Ved folketeljinga i 2010 var den etniske samansetjinga:
* Russarar: 86,5 %
* Ukrainarar: 1,9 %
6,7 % oppgav ikkje etnisitet ved folketeljinga.
Eit stort tal finnar vart fordrive frå områda som vart overtatt frå Finland etter Vinterkrigen, og finsk-ugriske folkeslag utgjer no berre små minoritetar:
* Finnar: 4366 (0,3 %)
* Vepsarar: 1380 (0,1 %)
* Karelarar: 1345 (0,1 %)
* Estarar: 772
* Ingrarar: 169

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Gravitasjonskonstanten

**Gravitasjonskonstanten** er ein universalkonstant gjeven av Newtons gravitasjonslikning. Han har symbolet *G* (av og til notert ved *γ* (gresk *[[gamma]]*)), og verdien 6,67\cdot10^{-11}N\cdot m^2/kg^2
Sverdlovsk oblast

**Sverdlovsk oblast** er eit oblast  i Russland. Sverdlovsk oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Jekaterinburg, som i sovjettida heitte *Sverdlovsk*. 

## Folkesetnad
Dei største byane er hovudstaden Jekaterinburg (1 350 000 ibuarar), Nizjnij Tagil (361 800), Kamensk-Uralskij (174 700) og Pervouralsk (124 500)

Dei største etniske gruppene er:
*Russarar: 85,7 %
*Tatarar: 3,3 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Kirov oblast

**Kirov oblast** er eit oblast  i Russland. Kirov oblast er ei føderal eining i den russiske føderasjonen. Hovudstaden i oblastet er Kirov.

## Folkesetnad
Den einaste større byen er hovudstaden Kirov, med 473 700 ibuarar.

Dei største etniske gruppene ved folketeljinga i 2010 var:
*Russarar: 89,4 %
*Tatarar: 2,7 %
*Mariar: 2,2 %
*Udmurtar: 1,0 %

## Merknader

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Colon

**Colon** eller **colón** kan vera:

*Cristóbal Colón, det spanske namnet på Christofer Columbus
*Kostarikansk colón, mynteininga i Costa Rica
*Salvadoriansk colón, mynteininga i El Salvador
*Øya Colón, i Panama
*Teiknet kolon
Vladimir Torlopov

**Vladimir Aleksandrovitsj Torlopov** () var president i Republikken Komi i Russland frå 15. januar 2000 til 2010.

Torlopov er av etnisk opphav komi. Han voks opp i landsbyen *Maksakovka* like ved Syktyvkar. Han var ferdig utdanna i 1971 ved Komi statlege pedagogiske institutt. Frå 1990 sat han i parlamentet i republikken Komi.
 
I desember 2001 vann han presidentvalet med 40 % av røystene, og vann dermed over den sitjande presidenten Jurij Spiridonov. Torlopov vart sett inn som president 15. januar 2002. I 2005 vart han nominert av presidenten i Russland, Vladimir Putin til ein ny periode som president i Komi. Dette vart samrøystes stadfesta av parlamentet i Komi 7. desember 2005.

Torlopov er gift og har to døtrer.
Hadith kudsi

**Hadith kudsi** er i islam ein underkategori av hadith-skriftene. *Hadith kudsi* vert sett på som Guds ord, gjentekne av Muhammed og nedteikna med ein *[[isnad]]*, ei rekkje av vitner for å stadfesta Muhammed si utsegn. 

I motsetnad til versa i Koranen vert *hadith kudsi* ofte ikkje sett på som ein direkte bodskap frå Gud, men i staden som ein bodskap frå ein draum eller ei openberring som vart gjenteke med Muhammed sine eigne ord. *Hadith kudsi* har tradisjonelt ein høgare posisjon enn andre hadith-skrifter, men står under Koranen i autoritet. 

## Bakgrunnsstoff

* 40 Hadith Qudsi - ei velkjend samling hadith kudsi i engelsk utgåve
Isnad

Ein **isnad** (arabisk: &#1575;&#1587;&#1606;&#1583;) er ei vitnesrekkje brukt for å slå fast verdien av eit hadith-skrift, i islam eit skrift om profeten Muhammed sine ord og gjerningar. 

Etter at Muhammed døydde i 623 byrja islam å splittast opp i grupper som baserte seg på ulike tolkingar av synspunkta hans. Det vart viktig å føra forteljingar attende til kjelda, og Ilm ar-rijal, *biografiens vitskap* utvikla seg som resultat. Ein *isnad* kjem i forma: *A sa at B sa at C skreiv at D hadde sagt at E fortalde at Muhammed sa*, der A, B, C, D og E var kjende figurar med kjende historier. Dei skriftlærde som arbeidde med hadith-tolkingar freista å etablera i kva grad det var mogleg at desse individa kunne ha møtte, under kva omstende, om omsetjing var involvert, osv. og dermed kunna konkludera om den aktuelle tradisjonen var gyldig eller ikkje. 

Fleire kjende muslimske skriftlærde, blant dei Sahih Bukhari og Sahih Muslim kategoriserte eit stort tal hadithar i ulike kategoriar, frå hadith-skrifter dei meinte var autentiske, til skrifter dei meinte å kunne prova at var falske.
Koranen

**Koranen** () er den heilage skrifta i islam. Ho består av profeten Muhammed sine openberringar. 

Koranen består av 114 suraer (kapittel), og dei er ordna slik at dei lengste suraene kjem fyrst, og dei kortaste sist, med unnatak av den korte fyrste suraen som er ei sentral bøn i islam. 

For dei truande er Koranen bokstaveleg Guds ord, ein kopi av ei himmelsk bok «nedsend» til Muhammed via openberringar. Koranen er skriven på arabisk, og omsetjingar vert ikkje rekna som heilage, men som tolkingar av Koranen. 

### Koranen på norsk

Koranen vart fyrst omsett til nynorsk av Einar Seim i 1965, men ikkje gjeven ut.

Den fyrste fullstendige norskomsetjinga av Koranen vart gjeven ut av Universitetsforlaget i 1980, omsett av Einar Berg. 

I 1996 kom den andre norske omsetjinga av Koranen, utgjevne av Islams Ahmadiyya Menighet.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Quran Word by Word // QuranAcademy.org
* Al-Quran -prosjektet (med norsk omsetjing av Einar Berg og Tahir al-Qadri)
Programmeringsspråket Ada

**Ada** er eit programmeringsspråk utvikla etter oppdrag frå den amerikanske regjeringa i perioden mellom 1977 og 1983. Språket er både sterkt typa og statisk typa, og er eit imperativt programmeringsspråk. Frå og med 1995-standarden av Ada er det òg objektorientert.

Ada er kalla opp etter Ada Lovelace, som laga eit notat som forklarte korleis maskinen «Den analytiske maskinen» som Charles Babbage forsøkte å konstruere kunne programmerast. Ho kan derfor reknast som den første programmeraren.

## Eigenskapar
Ada er ein vidareutvikling av programmeringsspråket Pascal, men er kraftig utvida. Særleg er typesystemet sterkt vidareutvikla samanlikna med Pascal. Ada var og eit av dei første progarmerinsspråka som hadde støtte for fleirtråda programmering. Språket er sterkt og statisk typa, det vil seia at alle variablar må gjevast før bruk, og språket hindrar at variablar av ulike typar kan blandast. Både under kompilering og køyring blir det utført mange sjekkar, til dømes at indeksar er innanfor grensene. Eit viktig mål ved designa av Ada, var at så mange feil som råd skulle oppdagast så tidleg som råd.

Ada er først og fremst designa som eit språk for styresystem i fly, våpen og andre militære system, og har dei eigenskapane som trengst for slike system. Det vil vere mindre eigna for andre typar system, slik som administrative system.

## Historie
Midt på syttitalet fann det amerikanske forsvaret ut at fleire hundre ulike programmeringsspråk var i bruk i ulike system, og dei frykta at dette ville vere uråd å vedlikehalde i framtida. Dei ønskte derfor å standardisere på eit språk.

Dei kom fram til med at ingen av dei dåverande programmeringsspråka oppfylte alle krava dei stilte til eit slikt språk. Dei lyste derfor ut ein konkurranse om å utforma det dei trengde. Fire grupper vart valde av dei innsende forslaga for å utarbeide eit meir komplett forslag, kalla opp med fargenamna red, green, blue og red. Green, designa av Jean Ichbiah, som jobba for Bull, vann konkurransen. I 1983 vart ein vidareutvikling 
av green standardisert av den amerikanske standardorganisasjonen ANSI.

Etter dette vart det påbode å bruke Ada i alle nye prosjekt i regi av det amerikanske forsvaret (the Ada mandate). Dette vart oppheva i 1997, fordi dei endra politikk til å i større grad bruke «hyllevare» (COTS/commercial off the shelf) frå kommersielle kjelder, uavhengig av kva programmeringsspråk det var basert på.

I 1995 vart standarden for Ada oppgradert, og blant anna konstruksjonar for 
objektorientert programmering vart lagt til. Ein tilsvarande utvida standard blir utarbeidd pr 2005, og vil truleg bli ferdig i 2006.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
ALGOL

**ALGOL** (fokorting for **ALGO**rithmic **L**anguage) er eit programmeringsspråk som starta utviklinga midt på 1950-talet, og er eit tidleg programmeringsspråk. Den første standarden vart ferdig i 1958. Seinare versjonar kom i 1960 og 1968. I dag er Algol først og fremst av historisk interesse, men er viktig fordi svært mange konsept i dei programmeringsspråka som blir brukt i dag kjem frå Algol, og blir derfor rekna som viktigare enn Fortran og COBOL, som var dei mest populære språka på den tida.

## Eigenskapar og historie
Algol vart utvikla av ein internasjonal komité frå slutten av 1950-åra og framover.
Den første rapporten som spesifiserte Algol58 vart ferdig i 1958. Særleg versjonen
frå 1960 var nyskapande. Algol60 introduserte blokkstuktur, som finst i nesten
alle programeringsspråk introduserte sidan, og som gjer lokale variablar
mogeleg. I tillegg vart parameteroverføringsmodi som *call by value* og 
*call by name*, slik at ein kan lage rekursive funksjonar. if-then-else og
generelle mekanismar for iterasjon var og nytt i Algol60.

Ei anna nyvinning er at syntaksen til algol er formelt definert i form
av ein gramatikk. Denne var i såkalla Bachus-Neur-form (BNF), og dette er
i dag den vanlegaste måten å spesifisere eit programmeringsspråk. 

Andre eigenskapar som var nye i Algol:

* Dynamiske arrayar: Arrayar som ikkje måtte spesifiserast når programmet
vart laga, men kunne allokerast dynamisk under køyring.
* Nøkkelord: Nøkkelorda i språket kan ikkje brukast som variablar i Algol-program.
* Brukardefinerte datatypar: datatyper som speglar problemetområdet programmeraren forsøker skrive eit program for

## Døme på programmering i Algol

Dette programmet reknar ut gjenomsnittet av alle elementa i ein array.

  // the main program (this is a comment)
  !
  begin
    integer N;
    Read Int(N);
    !
    begin
      real array Data[1:N];
      real sum, avg;
      integer i;
      sum:=0;
      !
      for i:=1 step 1 until N do
        begin real val;
          Read Real(val);
          Data[i]:=if val<0 then -val else val
        end;
      !
      for i:=1 step 1 until N do
        sum:=sum + Data[i];
      avg:=sum/N;
      Print Real(avg)
    end
  end	

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Industrimineral

**Industrimineral** er eit felles namn for *ikkje-metalliske* mineral og bergartar som har industriell nytte på grunn av dei *fysiske og kjemiske særtrekka* til mineralet eller bergarten. 

Energimineral (kol), metalliske mineral (malmar), bergartar som nyttest som byggeråstoff (pukk, naturstein) og edelsteinar blir ikkje rekna som industrimineral. 

I Noreg er det ikkje noko skilnad på om det berre er eitt mineral i bergarten eller heile bergarten som er i bruk medan ein til dømes i Sverige skil på industrimineral og industribergartar.

Døme på industrimineral er:
** Feltspat (mineral) 
** Grafitt (mineral) 
** Kvarts (mineral) og kvartsitt (bergart)
** Nefelinsyenitt (bergart) 
** Karbonatbergartar (kalkstein og dolomitt) 
** Olivin (mineral) 
** Talk (mineral) 
** Ilmenitt (mineral)
** Zirkon (mineral)

## Bakgrunnsstoff

* Noregs geologiske undersøking
* Institutt for geologi og bergteknikk på Norges Teknisk-Naturvitenskapelege Universitet 
* Mindat.org - The mineral database
* Webminderal.com - Mineralogy database
Hadíth

**Hadíth** (arabisk الحديث) er den islamske tradisjonen som fortel kva profeten Muhammed har sagt og gjort.

Desse tradisjonane hadde stor relevans for den klassiske korantolkinga, då ein søkte den opphavlege tydinga i eit vers gjennom å gjere greie for i kva samanheng det openberra seg.

Muslimske skriftlærde deler hadith inn i fleire grupper. Hadithar i høve Muhammed er delt inn etter kva dei fortel om:

* det Muhammed sa (*qawl*)
* det Muhammed gjorde (*fi'l*)
* det Muhammed såg som positivt (*taqrir*) som andre gjorde.

Det finst også hadith-skrifter som fortel om kva Muhammed sine næraste sa og gjorde, og ei eiga gruppe hadith-skrifter ([hadith kudsi]) som vert rekna å indirekte vera Guds ord. Dei fleste muslimar anerkjenner hadith-skrifter som den viktigaste kjelda i religionen etter Koranen, med bakgrunn i tolkingar av dette verset (Al-A'raf 157):

:*for dei som følgjer Sendebodet, profeten frå folka, som dei finn omtala hjå seg i Lova og Evangeliet, og som påbyr dei det som er rett og forbyr det urette, tillet gode ting og forbyr dei stygge, som tek frå menneska deira byrder og lenker som dei var under. Dei som trur på han, styrkar han og hjelper han, og føl lyset som er sendt med han, dei vil det gå godt*

Muslimar er likevel ofte ueinige om kva for hadithar som er gyldige og ikkje. Dette ueinigheita er gjerne basert på ueinigheit rundt vitnesrekkja (*[[isnad]]*) i kvar enkelt hadith. Nokre [Koranen åleine|mindre utgrupper] i islam underkjenner hadith i sin heilskap, og hevdar at dei er menneskeskapte, heilt utan autoritet og at dei forfalskar religionen. 

I sunni-islam er hadith-samlingane Sahih Bukhari og Sahih Muslim dei mest kjende. Andre viktige samlingar er dei etter Abu Da'ud, al-Tirmidhi, al-Nasa'i og Ibn Maja. Sjia-islam godtek mange av hadithane i sunni-islam, men er skeptiske til skriftlærde og kjelder som ikkje godtok den sjiamuslimske forståinga av Ali og etterkomarane hans. Hjå ibadiane er Musnad al-Rabi ibn Habib ei viktig samling.
Nellie Bly

**Nellie Bly** (), fødd **[[Elizabeth]] [[Jane]] [[Cochran]]** i Cochran's Mills i Pennsylvania, var ein amerikansk journalist og pioner innan undersøkande journalistikk.

## Oppvekst
Cochran fekk den fyrste utdanninga si i heimen, men gjekk seinare på skule i Indiana.  I 1881 flytta familien til Pittsburgh, og det var der ho debuterte i journalistyrket. I 1885 gav *[[Pittsburgh Dispatch]]* ut ein artikkel, *What girls are good for*, der ein ville innskrenke kvinnene si verd til hushaldsarbeid og familie. Til denne artkkelen forfatta den 18-årige Elizabeth eit engasjert svarbrev, som resulterte i at sjefredaktøren tilbaud henne arbeid i avisa og føreslo pseudonymet Nellie Bly etter ein populær song av Stephen Foster.

## Journalistkarriere
Allereie som 22-åring gjennomførte ho ei svært spesiell reportasjereise. Oppdraget hennar var nemleg å prøve å slå Phileas Fogg sin «litterære» rekord på 80 dagar for ei jorda rundt-reise. Dette klarte ho på litt over 72 dagar.

Nellie fekk lage ein artikkelserie om arbeidarjenter, ho skreiv om barnearbeid og skilsmisser, før ho etterkvart vart samfunns- og kunstredaktør. I 1887 reiste ho med mor si til Mexico og sende heim ein serie artiklar om dei sosiale forhalda der, som vart samla i boka *Six months in Mexico*.

Då Bly kom tilbake til USA flytta ho til New York-avisa *[[The World]]* der ho utførte ein serie avslørande reportasjar om mentalsjukehus. Gjennom sjølv å spela sinnsjuk blei ho lagd inn på Blackwell Island-asylet. Bly avdekte dårlege tilhøve som førte til sårt trengte endringar på sjukehuset. Med liknande teknikkar skreiv ho mellom anna om livet i slummen og arbeidstilhøve i fabrikkane.

## Seinare liv

Nellie Bly gifta seg med millionæren Robert Seaman i 1895 og trekte seg tilbake frå reportarlivet. Då mannen døydde i 1904 tok ho over styret av selskapa hans. Ho innførte mange av dei reformene ho hadde ivra for for arbeidarane, men gjekk konkurs i 1913.

Seinare tok ho opp att arbeidet som journalist, og dekte mellom anna konferansen for kvinneleg røysterett i 1913 og austfronten under andre verdskrigen.

Ho døydde 57 år gammal av lungebetennelse.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Nellie Bly|Nellie Bly]]» frå , og «[[:sv:|Nellie Bly]]» frå  den 28. desember 2005.*  
 
## Bakgrunnsstoff
*Om Bly og jorda rundt-reisa hennar på nesteklikk.no
Phileas Fogg

**Phileas Fogg** IPA-uttale er ein oppdikta engelskmann som er hovudpersonen i romanen *[[Le tour du monde en quatre-vingts jours]]* (*[[Jorden rundt på åtti dager]]*) som blei gjeven ut av Jules Verne i 1872. 

På grunn av eit veddemål legg Fogg av garde for å visa at det gjekk an å reisa rundt jorda på åtti dagar. 
Med seg på reisa har han tenaren sin, den tidlegare sirkusakrobaten Jean Passepartout, detektiven Fix og den unge indiske enkja Aouda.

Reisa hans har inspirert fleire andre til å prøva å gjera henne etter, mellom anna Nellie Bly og Michael Palin. Namnet er òg blitt brukt av mange selskap knytte til reise eller eksotiske stader, til dømes hotell, reisebyrå og restaurantar.

Phileas Fogg blei spelt av David Niven i filmatiseringa frå 1956 av Pierce Brosnan i filmatiseringa frå 1989, og av Steve Coogan i Disney-filmatiseringa frå 2004.

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Phileas Fogg|Phileas Fogg]]» frå , og «[[:fr:|Phileas Fogg]]» frå  den 7. oktober 2018.*
Av-og-til

**Av-og-til**, tidlegare **Alkokutt**, er ein norsk haldningskampanje som blir driven av 50 ulike frivillige medlemsorganisasjonar, både landsomfattande organisasjonar, politiske parti, og lokale aksjonskomitear. Desse organisasjonane har ulikt syn på alkoholhaldig drykk, men er samde i at ein bør redusere alkoholbruken i Noreg. Av-og-til skifta namn frå Alkokutt i 2007. Bodskap, organisering og framgangsmåtar er som før. Generalsekretær er Randi Hagen Eriksrud (2019).

Av-og-til jobbar for å redusera alkoholbruk i høve der dette kan gje særleg risiko. Han tek for seg alkoholbruk i følgjande situasjonar: 

#Trafikk
#Idrett og friluftsliv
#Båt- og badeliv
# Livskriser
#Graviditet
#Arbeidsliv
# Samvær med barn og unge

## Kjelder

 
## Bakgrunnsstoff
*
Paraplyorganisasjon

Ein **paraplyorganisasjon** er ein organisasjon som har organisasjonar heller enn einskildpersonar som medlemmar. Døme på paraplyorganisasjonar er Funksjonshemmedes Fellesorganisasjon, Islamsk Råd Norge og Norges Idrettsforbund.
Petrozavodsk

**Petrozavodsk** (russisk Петрозаво́дск), eller **Petroskoi** (karelsk og finsk), er hovudstaden i den autonome russiske republikken Karelia. Det finske namnet på byen var *Äänislinna* (frå *Ääninen*, finsk namn på Onegasjøen). Byen vart gjeven dette namnet medan Finland okkuperte dei austlege delane av Karelen under finske framhaldskrigen (1941–1944).

Petrozavodsk ligg i Petrozavodskbukta ved den vestre breidda av innsjøen Onega, kring 500 km nord for St. Petersburg og 925 km nordvest for Moskva. Byen strekkjer seg 10 km langs breidda, og kring 2 km inn i landet. Det er to flyplassar i Petrozavodsk, hamna handterer gods- og passasjertrafikk og jarnbanen til Murmansk går gjennom byen. Frå hamna går det båt til øya Kizji, som er på UNESCO si liste over verdsarv.

Byen vart grunnlagd av tsar Peter den store i 1703. På denne tida vart det bygd opp jernstøyperi og kanonfabrikk ved breidda av Onega. Kring fabrikken utvikla det seg ein landsby, Petrovskaja Sloboda. Fabrikken vart kjend for sine kanonar og si kunststøyping. Landsbyen fekk bystatus og namnet «Petrozavodsk» i 1777, då Katarina den store regjerte i Russland.

Petrozavodsk er republikken Karelia sitt administrative senter og viktigaste industriby. Byen har 282&nbsp;900 innbyggjarar og er republikken sitt vitskaplege og kulturelle senter. Det er to universitet og fleire høgskular i byen. Statsuniversitetet i Petrozavodsk har òg eit skandinavisk institutt som vart grunnlagd i 1997. Kulturtilbudet er stort, med fleire teater, konserthus og kunstmuseum. Det er òg fleire kyrkjer i Petrozavodsk; Katarinakyrkja, Krosskyrkja, Den lutherske kyrkja og Alexander Nevskij-kapellet. Det er reist eit monument over Peter den store ved stranda.

## Folk frå Petrozavodsk
*Anastasija Maksimova, rytmisk gymnast
*Juri Dmitrijev, historikar
*Timur Dibirov, handballspelar

## Bilete

Petrozavodsk 06-2017 img37 Railway station.jpg|Jarnbanestasjonen i Petrozavodsk. 
Petrozavodsk 06-2017 img34 University.jpg|Universitetet i Petrozavodsk. 
In_streets_of_city_of_Petrozavodsk.jpg|Monument og parkanlegg. 
Street_in_Petrozavodsk.jpg|Frå bygatene 1. 
IMG 8011.jpg|Frå bygatene 2. 


## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Malm

Ein **malm** er ein naturleg økonomisk brytbar konsentrasjon av mineral som kan brukast til metallframstilling.

Sagt med andre ord er det ein førekomst av eit mineral som inneheld så mykje av eit metallisk grunnstoff at det er økonomisk og teknisk mogleg å produsere metall av det.

Definisjonen er særs viktig og inneheld tre nøkkelord som kan gje ei aning om den særstillinga malmgeologisk vitskap har hatt innanfor geologi.

1. Ved å bruke «*metallframstilling*» blir malmomgrepet avgrensa til dei mineralressursane ein kan produsere metall frå. Dei grunnstoffa ein først og fremst tenkjer på når det gjeld metallframstilling er jern, kopar, sink, bly, gull, tinn, nikkel, krom, molybden, wolfram og aluminium, men det finst òg andre metall som har interesse innanfor malmgeologien.

2. Med «*naturleg førekommande*» tar ein berre omsyn til dei geologiske ressursane. Metall som kjem frå t.d. metallgjenvinning blir ikkje rekna som malmar.

3. Med «*brytbar*» blir malmomgrepet avgrensa til ein naturressurs som blir styrt av eit lands samfunnsstruktur og økonomiske system. Dette betyr at ein bestemt mineralførekomst kan vere lønsam i eit land, men ikkje i eit anna land. Visse mineral har heller ingen bruksområde i dag, til trass for at dei har vore kjende i fleire hundre år, og har dermed ingen marknadsverdi. Dersom dei menneskestyrte ytre vilkåra endrast vil ein tidlegare uinteressant førekomst kunne endre seg til ein økonomisk interessant førekomst og omvendt.

Eksempel på malmar er jernmalm, sinkblende og koparkis.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* Noregs geologiske undersøking
* Institutt for geologi og bergteknikk på Norges Teknisk-Naturvitenskapelege Universitet
Actis

**Actis** er ein paraplyorganisasjon for norske ruspolitiske organisasjonar. Actis vart stifta 1. februar 2003, som eit forum der ulike ruspolitiske organisasjonar kunne møtast.

Actis har hovudkontor i Oslo, og er også representert i Brussel, som rapporterer om den ruspolitiske utviklinga i EU. Formålet med Actis er å gje kunnskap om ruspolitikk til fagmiljø, politikarar og ålmenta.

Leiar er Arne Johannessen (2011).

## Actis sine medlemsorganisasjonar

* Arbeidernes Edruskapsforbund
* Blå Kors
* Blå Kors Ungdom
* Den Norske Godtemplarorden
* Det Kvite Band
* Det Norske Totalavholdsselskap
* Det Norske Totalavholdsselskaps Barneforbund
* Fondet for Forskning og Folkeopplysning om Edruskap
* Forbundet Mot Rusgift
*FFHR Foreningen for helhetlig ruspolitikk
* FORUT - Solidaritetsaksjon for utvikling
* IOGT Junior
* IOGT-Norge
* IPADAM- Norge
* Juvente
* Landslaget for Alkoholfrie Serverings- og Samlingssteder
* MA-Ungdom
* Motorførernes Avholdsforbund
* Norsk Helse- og Avholdsforbund
* Norsk Læreravholdslag
* Norsk Senter for Rusfri Miljøutvikling
* Norske Jernbaners Avantgard
* RUSfri - Kristenfolkets Edruskapsråd
* Ungdom Mot Narkotika

## Bakgrunnsstoff
* 
* Meir om Actis sine medlemsorganisasjonar
Ukhta

**Ukhta** (russisk Ухта) er ein viktig industriby i Republikken Komi nordvest i Russland.

Byen ligg ved Ukhtaelva, der landsbyen *Tsjibju* vart bygd opp frå 1929. I 1939 vart namnet endra til Ukhta. Tettstaden fekk bystatus 1943, då han vart knytt til Petsjora-jarnvegen.

Ukhta ligg ved elva Petsjora. Området er viktig for utvinning av olje og naturgass. Noko av dette vert raffinert lokalt. Mestedelen vert frakta gjennom røyrleidningar til oljeraffineri mellom St. Petersburg og Moskva.

Byen auka i flatevidd og folketal i 1940-åra og 1950-åra, mykje på grunn av utkommanderte tvangsarbeidarar. Mange av desse var politiske fangar, sende der medan Josef Stalin styrde Sovjetunionen. I 2001 var folketalet i byen på kring 112&nbsp;000.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Dronten

**Dronten** er ein kommune og by i Nederland i provinsen Flevoland, med om lag 41 000 innbyggjarar (2018).

Kommunen grensar til Lelystad og Zeewolde. 

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side
Peter I av Russland

**Peter den store** eller **Peter I av Russland** (fødd , døydde ) var tsar av Russland frå 7. mai (27. april jul.) 1682 til han døydde.

Peter blei fødd i Moskva som soneson av tsar Mikhail Romanov. Han blei krona til tsar av Russland den 27. april 1682, snaut 10 år gammal. På grunn av politiske omstende kom han til å regjera saman med halvbroren Ivan og under leiing av halvsyster si Sofia. 

I 1689 ble Sofia tvinga frå makta, og då Ivan døydde i 1696 blei Peter eineherskar. Han er kjend for ynsket sitt om å utvikla og utvida Russland, og førte fleire krigar mot Sverige under Karl XII. Han grunnla fleire byar, mellom anna St. Petersburg.

## Sjå òg
* Peterhof - Sommarpalasset til Peter den store

## Bakgrunnsstoff