open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Finnmarksvidda

**Finnmarksvidda** er den største vidda eller platået i Noreg med eit areal på 22&nbsp;000 km². Ho ligg 300-500 meter over havet. Finnmarksvidda dekkjer om lag 36 % av Finnmark fylke. Frå Alta i vest til Varangerhalvøya i aust er lengda over 400 km, og frå nord til sør er ho minst like lang, og platået held fram innover i Finland. 

Vidda inneheld store bjørkeskogar, furumoar, myrer og innsjøar danna av isbrear. Finnmarksvidda ligg nord for polarsirkelen og er mest kjend som samane og reinsdyrflokkane deira sitt landområde. Samane brukte å leve som nomadar og midt på denne tundraen finn ein tilfluktsstader som framleis vert nytta om vinteren av samane som ser ett er reinsdyrflokkane sine. 

Anarjóhka nasjonalpark ligg på Finnmarksvidda. Parken opna i 1976 og har eit areal på 1409 km².

Finnmarksvidda har kontinentalklima og har hatt dei lågaste målte temperaturane i Noreg. Det kaldaste som er målt er -51,4&nbsp;°C i Karasjok januar 1886. Døgnmiddeltemperaturen for januar og juli i Karasjok er -17,1&nbsp;°C og 13,1&nbsp;°C, medan årsmiddelet er -2,4&nbsp;°C. Den normale årsnedbøren er berre 366 mm. Karasjok har målt temperaturar opp i 32,4&nbsp;°C i juli, noko som gjev eit mogeleg temperatursprang på 84&nbsp;°C, noko som er sjeldan å sjå i Europa. Sihčajavri i Kautokeino på Finnmarksvidda har ein årsmiddeltemperatur på -3&nbsp;°C. Dette er den lågaste middeltemperaturen for fastlandsnoreg (om ein ser bort frå enkelte høge fjellområde), og er sjølv kaldare enn Jan Mayen og Bjørnøya.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Finnmarksvidda|Finnmarksvidda]]» frå , den 6. mai 2008.* 
*** oppgav desse kjeldene:*
Noman Mubashir

**Noman Mubashir** () er ein norsk-pakistansk forfattar, journalist og skodespelar som har utforska innvandraropplevinga og arbeidd for å fremja forståing av muslimar i Noreg. 

Mubashir byrja karrieren sin som programleiar for *[[Migrapolis]]* på NRK og heldt etterkvart fram som nyheitsanker for *[[Østlandssendingen]]*, òg i NRK. Mubashir var den fyrste norske muslimen som nokon gong har leidd laurdagsunderhaldninga i NRK i Sommeråpent 30. juli 2005. Han har sidan arbeidd som reporter for Frokost-TV og gjeve stemme til den indiske figuren pappa Arun i barneserien Postmann Pat.

Våren 2006 spelte han Lonkar i framsyninga *Fruen fra Det indiske hav*, basert på Ibsen-stykket *Fruen fra Havet*, på Centralteatret.

Han har gjeve ut to bøker. Den fyrste utgjevinga var *Mitt liv som Ola Noman*, der han fortel på eit humoristisk vis om korleis det var å vekse opp som barn av pakistanske innvandrarar på Lørenskog. Den andre boka hans var *En Noman i Pakistan*, som er reisebrev frå Pakistan i same serie som NRK-serien med same namn. 

Noman Mubashir var leiar for den pakistanske kulturfestivalen *[[Mela]]* i 2003 og 2004. I desember 2004, etter ekstremistdrapet på Theo van Gogh, stod han bak eit fakkeltog for å ta avstand frå vald og terror. Toget fekk lita oppslutting, noko som kan ha vore fordi Mubashir høyrer til den omstridde ahmadiyyaretninga av islam.

## Bakgrunnsstoff
* « - Pakistan ga meg selvtillit» i Nettavisen

### Fotnotar
Puruvesi

**Puruvesi** er ein innsjø aust i Finland. Han er ein del av kommunane Kerimäki, Kesälax og Punkaharju. Innsjøen er kjend for det reine og klåre vatnet, og vert rekna som den sjuande reinaste innsjøen på planeten. Innsjøen har derfor svært god sikt for å vere ein finsk innsjø, og ein kan lett sjå opp til 10 meter ned frå overflata på rolege dagar med sol. Pihlajavesi, ein del av innsjøsystemet Saimaa, grensar til Puruvesi i sør.
Puula

**Puula** eller **Puulavesi** er den største innsjøen i området rundt elva Kymmene i Finland. Han høyrer til kommunane Hirvensalmi, Kangasniemi og St. Michel. Puula ligg 95 meter over havet og har eit areal på 331 km². På det djupaste er innsjøen 60 meter, som er nær Porttisalmi ved Simpiän Selkä, det største opne området i innsjøen. 


Fil:Puula(vesi).png|Plassering i Finland
Pyhäjärvi i Birkaland

**Pyhäjärvi** er ein innsjø i landskapet Birkaland sør i Finland. Sjølv om namnet på moderne finsk tyder «heilag sjø», var den opphavlege tydinga «grensesjø». Pyhäjärvi er forma som bokstaven C, der byane Tammerfors og Nokia ligg i nord, og tettstaden Lembois ligg i sør. 

Innsjøen får vatn frå elva Tammerkoski som renn gjennom Tammerfors. På grunn av dette er Pyhäjärvi varmare med meir ozon enn innsjøen Näsijärvi, som ligg nord for byen. Ein effekt av dette er at innsjøen har meir liv, men er òg meir forureina. 

Det er fleire andre innsjøar i Finland som òg heiter Pyhäjärvi
Bodin kyrkje

**Bodin kyrkje** er soknekyrkje for Bodin sokn i Bodø domprosti. Ho vart bygd rundt 1240 og vart påbygd i 1785 med eit tverrskip. I 1894 vart heile mellomalderdelen av kyrkja riven ned og bygd opp att i same stil. Kyrkja har steinalter frå 1300-talet og nokre treskulpturar frå seint 1400- eller tidleg 1500-tal. Kyrkja er i dag prega av interiør frå 1600- og 1700-talet. Altertavla er frå 1670, preikestolen frå 1600-talet med måleri av evangelistane på trappa opp. Desse er måla i 1754 av Gottfried Ezechiel. Elles er det 3 lysekroner frå 1760-åra i kyrkja.

Kyrkja vart restaurert i 1964. I 2002/2003 vart store arbeider gjort i samband med at kyrkja fekk nytt orgel. Kyrkja fekk nytt galleri og taket vart måla. I august 2003 vart det nye orgelet tatt i bruk. Det er eit barokkorgel bygd i Tyskland og er ein kopi av eit orgel frå 1700-talet. 

Det er gudsteneste i Bodin kyrkje alle søndagar og heilagdagar. Årleg vert 40-50 par vigde i kyrkja, ho har 50-60 gravferder, om lag 180 dåp og 190 konfirmantar.

På motsett side av kyrkjegarden ligg Salten krematorium med eit religionsnøytralt seremonirom.

## Bakgrunnsstoff
* Informasjon og bilete frå Den norske kyrkja 
* Om altertavla 
*
Sääksjärvi

**Sääksjärvi** er ein innsjø i Kumo i Satakunda, vest i Finland og aust for byen Björneborg (Pori). Innsjøen er kjend for å innehalde eit nedslagskrater.

Krateret er 5 km i diameter, og er ikkje synleg frå oversida. Alderen på krateret er estimert til 543 ± 12 millionar år. Krateret er det andre krateret som vart oppdaga i Finland. 

## Bakgrunnsstoff
* Database over krater på jorda
* Strukturen til krateret i Sääksjärvi
The Kingdom of Loathing

**The Kingdom of Loathing** (**KoL**) er eit humoristisk MMORPG-spel som vart utvikla i 2003 av Zack "Jick" Johnson og Josh "Mr. Skullhead" Nite. Etter kvart som spelet har vakse, har det fått fleire tilsette, og det er no sju fulltidstilsette som arbeider med å vedlikehalde og utvikle spelet.

Spelet er tekstbasert og illustrasjonane er handteikna strekfigurar. Mykje av humoren i spelet er referansar til ulike typar populærkultur, mellom anna film, musikk, dataspel og bøker. Spelarane går rundt i ei surrealistisk verd full av ordspel og satire, i kampen for å skaffa seg kjøt, som er pengeeininga i kongeriket, våpen, erfaring og andre ting.

## Bakgrunnsstoff
* Nettsida til spelet 
* KoL sin eigen wiki
Norsk-pakistansk

**Norsk-pakistansk** er ei nemning bruka om personar eller tilhøve i Noreg med pakistansk opphav. Om lag 26&nbsp;000 nordmenn er av pakistansk opphav, og dei utgjer dermed ein av dei største etniske minoritetane i Noreg. Dei fleste familiane kom som gjestearbeidarar på 1970-talet. Norsk-pakistanske busetjingar i Noreg finst særleg i Oslo og Bergen.

I dei seinare åra har unge norsk-pakistanarar utmerkt seg som programleiarar (Zahid Ali, Noman Mubashir), nyheitsopplesarar (Mah-Rukh Ali, Noman Mubashir), komikarar (Zahid Ali, Shabana Rehman), politikarar (Khalid Mahmood, Afshan Rafiq, Saera Khan, Akhtar Chaudhry), forretningsmenn og -kvinner (Tommy Sharif, Shazad Rana) og andre (advokaten Abid Raja, artisten Deepika).

## Kjelder
* Bokmålswikipediaen
Digermulen kyrkje

**Digermulen kyrkje** ligg på Digermulen i Vågan kommune i Nordland, i Lofoten prosti. Kyrkja er ei åttekanta kyrkje i betong. Ho vart vigsla 24. juni 1951 og har 250 plassar.

Arbeidet med å få bygd ei kyrkje i Austre Vågan starta så tidleg som i 1900. Vågan kommune hadde likevel dårleg økonomi, og det gjekk lang tid før ideen kunne realiserast. I november 1941 gav professor Ewald Bosse og kona hans 30&nbsp;000 kroner til bygging av ei lita kyrkje ein stad i Hålogaland. Biskop Wollert Krohn-Hansen i Hålogaland bispedømme vart einig med prost Kristen Skjeseth i Vågan om å bruke pengane til å byggje ei kyrkje i Digermulen. Bygginga av kyrkja kom likevel ikkje i gang før i juli 1950. 

Treskurden på preikestolen og rundt altartavla, og den utskorne døypefonten i kleberstein, er gjord av Iver Hølmo (1910-1954) frå Vågå. Han skar i 1953 òg interiøret til Røssvoll kyrkje.

## Andre kyrkjer i Vågan
* Gimsøy kyrkje
* Henningsvær kyrkje
* Sildpollnes kyrkje
* Strandlandet kyrkje
* Svolvær kyrkje
* Vågan kyrkje

## Kjelder
* Årbok for Vågan 2001: Digermulen kirke 50 år  (pdf-fil)

## Bakgrunnsstoff
*
Dverberg kyrkje

**Dverberg kyrkje** ligg på Dverberg i Andøy kommune i Nordland. Kyrkja er ei åttekanta tømmerkyrkje. Ho vart bygd i 1843 og har 350 plassar. Arkitekt for kyrkja var Christian H. Grosch.

På kyrkjegarden ved kyrkja ligg stortingsmannen, ordføraren og diktaren Augustinius Sellevold gravlagd.

## Andre kyrkjer i Andøy kommune
* Andenes kyrkje
* Bjørnskinn kyrkje
* Fornes kyrkje

## Bakgrunnsstoff
* Om Dverberg kyrkje på nettstaden vesteraalen.info
*
Suvasvesi

**Suvasvesi** er ein innsjø i Finland, nær byen Kuopio. Suvasvesi består av to sirkelforma open innsjøar, Kuukkarinselkä i nord og Haapaselkä i sør. Innsjøane er delt av ei gruppe øyar, og totale har innsjøen 688 øyar. Arealet på innsjøen er 234 km², og han er dermed den 17. største innsjøen i Finland. Kuukkarinselkä er òg uvanleg djup for ein finsk innsjø, og er 89 meter på det djupaste. 

I 2001 vart det funne slagkjegler i Kuukkarinselkä, og han vart dermed det sjette kjende nedslagskrateret i Finland. Krateret, som vanlegvis vert kalla **Suvasvesi Nord**, ligg midt i Kuukkarinselkä og har ein diameter på 3,5 km. Ein veit lite om alderen på krateret, men ein har estimert det til å vere mellom 780 og 240 millionar år gamalt. 

Haapaselkä er den sørlege delen av innsjøen, og her òg meiner at å ha funne eit nedslagskrater. Haapaselkä-krateret vert vanlegvis kalla **Suvasvesi Sør**. Det er om lag like stort, men ein har ikkje estimert alderen på dette krateret enno. Det kan vere knytt til krateret i nord, og Suvasvesi kan dermed vere eit svært sjeldant dobbelt nedslagskrater. 

## Bakgrunnsstoff
* Database over krater på Jorda
* Strukturane til kratera i Suvavesi

## Kjelder
Vegard Heggem

**Vegard Heggem** () er ein norsk fotballspelar frå Rennebu. Han har spela for mellom anna Rosenborg og Liverpool FC samt 20 kampar for landslaget. 
Han spela sine siste kampar i 2000-01 sesongen, og la opp som fotballspelar i 2003 grunna konstante problem med skadar.

### Landslagsspel
Heggem spelte 20 landskampar for Noreg i tida frå 25. februar 1998 til 18. juni 2000. Han skåra sitt einaste landslagsmål då han like før slutt i debutkampen gav Noreg leiinga 3-2 mot Frankrike. Den franske midtstopparen Marcel Desailly utlikna til 3-3 for det franske mannskapet, som fem månader seinare vart verdsmeistrar. Heggem deltok i så vel Fotball-VM 1998 som Fotball-EM 2000.

### Merittar
*Seriemeister: 1995, 1996, 1997 med Rosenborg BK
*Noregsmeister: 1995 med Rosenborg BK

## Kampar

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vegard Heggem|Vegard Heggem]]» frå ,  den 25. juni 2024.*  

*eu-football]
Liberaldemokratane

**Liberaldemokratane** kan vera det norske namnet på fleire politiske parti:
* Liberal Democrats i Storbritannia
* Russlands liberaldemokratiske parti i Russland
Sosialistpartiet

**Sosialistpartiet** kan vera det norske namnet på fleire politiske parti:
* Socialist Party USA i USA
* Det italienske sosialistpartiet i Italia
* Parti socialiste i Frankrike
* Partido Socialista de Chile i Chile
* Scottish Socialist Party i Skottland
* Sosialistpartiet i Nederland
Det sosialdemokratiske arbeidarpartiet

**Det sosialdemokratiske arbeidarpartiet** kan vera det norske namnet på fleire politiske parti:
* Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti i Noreg i mellomkrigstida
* Sveriges socialdemokratiska arbetareparti i Sverige
* Det russiske sosialdemokratiske arbeidarpartiet i Russland
Arbeidarpartiet (fleirtyding)

**Arbeidarpartiet** kan vera namnet på fleire politiske parti:

* Arbeidarpartiet i Noreg
* Det israelske arbeidarpartiet (Avoda)
* Det britiske arbeidarpartiet (Labour)
* Partido dos Trabalhadores i Brasil
Jørgen Herman Vogt

**Jørgen Herman Vogt** () var ein norsk jurist og politikar. Han var mellom anna statsminister eller formann i regjeringa 1856-1857 og 1857-1858.

Vogt vart fødd i Drammen som son av trelasthandlar, seinare sorenskrivar Nils Nilsen Vogt og Abigael Monrad. Etter å ha avslutta skole på Kongsberg studerte han i København og blei cand.jur. i 1806. Etter nokre år i ymse stillingar vert han utnemnd til sorenskrivar i Nordfjord i 1809. Han vart assesor i finansdireksjonen og arkivar i finanskollegiet i 1812. 

Etter fredstraktaten i Kiel i 1814 var han med på å skipe Nordmandsforbundet i København og var med i styret saman med Christen Pram og Jonas Anton Hielm. Forbundet støtta den norske sjølvstendelinja. Forbundet blei lagd ned etter relativt kort tid.

19. mai valde Riksforsamlinga på Eidsvoll han til medlem av av finanskomiteen. Vogt kom til Kristiania fyrst i september og tok over leiinga av Finansdepartementet. Etter unionsinngåinga med Sverige blei han same haust tilsett i den nye statsforvaltninga i Kristiania og frå 1822 statssekretær, det vil seie dagleg leiar av statsforvaltninga.

Vogt vart utnemnd til statsråd og leiar for Armédepartementet i 1825, og i dei følgjande 33 åra leia han i periodar alle departement unntatt Marinedepartementet. I åra 1829–1836 hadde han tenestefri for å arbeide i Lovkommisjonen og i 13 år var han sjef for Finansdepartementet. I 1845 blei Vogt stilt for riksrett, men vart frikjend. 

Vogt gjekk av som «statsminister» i desember 1858 etter usemje med kronprins Karl. Hendinga vekte stor oppsikt i samtida og det blei arrangert borgartog i Kristiania for å hylle han. 

## Familie
Vogt var gift to gonger, fyrste gong med Ingeborg Marie Lorentsen, dotter av kjøpmann Lars Lorentsen frå Drammen og andre gong med
Hedevig Lovise Frølich, dotter av svensk rittmeister og greve Adolf Fredrik Frølich. Andre ekteskap oppløyst ved skilsmisse i 1837.

## Dekorasjonar
Mellom ordnane Vogt mottok, var storkrossen av St. Olavs orden for fortenestefull embetsverksemd. Vogt mottok denne i 1857. Han var òg innehavar av Borgerdådsmedaljen, Serafimerordenen, Nordstjerneordenen og den russiske Sankta Annas orden.

## Kjelder
*
*Tallak Lindstøl: *Stortinget og Statsraadet*, samt tillæg. B. 1 D. 2 : Biografier L-Ø samt tillæg digital utgåve side 1005-1006
Yngvar Nielsen

**Yngvar Nielsen** (), var ein norsk historikar og geograf frå Arendal. Han var son av telegrafdirektør Carsten Tank Nielsen, og er særleg kjend for eit omfattende historisk forfattarskap og sine reisehandbøker over Noreg.

## Bakgrunnsstoff
* NBL-artikkel om Nielsen, skriven av Åsmund Svendsen.
Det sosialistiske arbeidarpartiet

**Det sosialistiske arbeidarpartiet** kan vera det norske namnet på fleire politiske parti:
* Det sosialistiske arbeidarpartiet i Tyskland
* Partido Socialista Obrero Español i Spania
Vesijärvi

**Vesijärvi** er ein innsjø sør i Finland. Lahtis ligg ved breidda av innsjøen, som har eit areal på 111 km². I 1960-åra vart innsjøen utsett for alvorleg eutrofiering, og eit gjennopprettingsprosjekt byrja i 1970-åra.
Ganddal stasjon

**Ganddal stasjon** er ein jernbanestasjon på Jærbanen i Sandnes kommune. Stasjonen vart opna på Ganddal i 1878 samtidig med at jernbanelinja vart opna. Stasjonen ligg 18,49 kilometer frå Stavanger på den 580,55 kilometer lange linja til Sørlandsbanen. Han ligg 22,5 meter over havet. Tidlegare tok Ålgårdbanen av på Ganddal, men denne banen er no nedlagd. Delar av banen har derimot status som industrispor. I tilknyting til stasjonen er det ein parkeringsplass for 30 bilar.

## Kjelder
Halti

**Halti** er det høgaste punktet i Finland med ei høgd på 1&nbsp;324 moh. Fjellet ligg på grensa mellom Finland og Troms i Noreg, og den høgaste toppen av fjellet, kalla Ráisduattarháldi i Noreg, ligg på den norske sida av grensa, og er 1&nbsp;365 moh. Halti vert òg kalla *Haltitunturi*, *Haltia* og *Haltiatunturi*, og på nordsamisk *Háldi*). Den finske delen av fjellet ligg i kommunen Enontekis i Lapplands län. Det høgaste punktet på den finske sida av fjellet vert kalla *Háldičohkka*. 

Den høgaste fjelltoppen som ligg aleine i Finland er Ridničohkka på 1&nbsp;316m.

## Kjelder
Saana

**Saana** (nordsamisk Sána) er eit fjell i Enontekis i Finland, rett over grensa frå Troms. Fjellet er 1&nbsp;029 meter høgt, og ligg 556 meter over det nærliggande vatnet Kilpisjärvi. Toppen er ein populær stad for turgåarar.
Ylläs

**Ylläs** eller **Yllästunturi** på finsk er eit 718 meter høgt fjell i Finland. Det ligg to tettstader ved Ylläs. På nordsida ligg Äkäslompolo, og på sørsida ligg Ylläsjärvi. Dei er knytte saman med ein 11 km lang veg, som går langs fjellsida. Begge tettstadane har turisme som hovudnæring. 

Ylläs er eit populært skisenter. Slagordet til området er «Ylläs er nummer ein!», «Ylläs on ykkönen!». 

I området rundt Ylläs er det 330 km med langrensspor, der 38 km er lysløyper. I tillegg er det 27 skitrekk og 58 løyper.

## Bakgrunnsstoff
* Offisiell side
Aura å

**Aura å** (finsk *Aurajoki*) er ei elv i sørvestlege delar av Finland. Ho har sitt utspring ved tettstaden Oripää, og renn gjennom Pöytis, Aura og Lundo før ho munnar ut i Skjergardshavet ved byen Åbo (Turku). Den totale lengda til elva er 70&nbsp;km, og ho inneheld elleve fossar. Den største fossen er 
Nautelafossen ved Lundo. Drikkevatnet til Åbo vert henta frå Aura å, og vassverket i byen ligg ved Hallis foss.

Ordet «Aura» kjem frå eit gamalt svensk ord for elv, men vert no omsett som «stryk». Elva ligg i eit jordbruksområde og er gjørmete på grunn av overflatevatn som renn frå gardar i nærleiken med eutrofiering som den største trugselen. Forholda i elva har betra seg sidan 1970-åra, og Aure å er no rein nok til at det finst laks i elva.

Elvebreidda har vore busett sidan minst 6000 år sidan. Erkebispedøme i Finland har halde til nær elva sidan 1200-talet.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aura River|Aura River]]» frå ,  den 2. april 2007.*
Kemijoki

:*Kemijoki er ògså det finske namnet på elva [[Kemelva|Kem]] i [[Karelia]]*

**Kemijoki** (svensk *Kemi älv*) er den lengste elva i Finland med ei lengd på 550 km. Ho renn gjennom Kemiträsk og Rovaniemi før ho munnar ut i Bottenvika ved Kemi.

Ved Rovaniemi renn Ounasjoki i hop med Kemijoki. 

Det fyrste vasskraftverket i Kemijoki vart konstruert i 1946 ved Isohaara. Så langt er det bygd 15 vasskraftverk i elva. Kemijoki Oy og Pohjolan Voima Oy eig kraftverka. I 2003 produserte kraftverka totalt 4,3 TWh, som er om lag 34,5 % av den totale vasskraftproduksjonen i Finland.
Ounasjoki

**Ounasjoki** er ei elv i Lapplands län i Finland, og ei av sideelvane til Kemijoki. Ho har sitt utspring ved Ounasjärvi sør for tettstaden Hetta i Enontekis, og renn fyrst nesten rett austover og so nesten rett sørover. Ved Ounastunturi-fjellet svingar ho søraustover mot Rovaniemi, der ho munnar ut i elva Kemijoki.
Kumo elv

**Kumo elv**, (finsk *Kokemäenjoki*) er ei 121&nbsp;km lang elv i Birkaland og Satakunda i Finland. Ho har sitt utspring frå innsjøen Liekovesi i Vammala og munnar ut i Bottenhavet i Pihlavaviken i Björneborg.

Kumo elv har eit nedslagsfelt på 27 100&nbsp;km², og er dermed det fjerde største vassdraget i Finland. Elva har ei middelvassføring på 231 m³/s. Kumo elv er ei mellomstor elv og breidda på ho varierer mellom 20 og 60 meter. Kumo elv er rik på fisk, og dei vanlegaste fiskeartane er laks, regnbogeaure og sjøaure. I 1914 vart den største fisken som nokon gong er fiska i Finland teke i elva, ein stør på 149&nbsp;kg.

Hamna ved munningen til Kumo elv har sidan 1200-talet vore viktig for sjøtrafikken.

Tre andre elvar munnar ut i Kumo elv: Loimijoki i Vittis, Kauvatsanjoki i Kumo og Harjunpäänjoki i Björneborg.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Kumo älv|Kumo älv]]» frå ,  den 3. april 2007.*
Háldi

:*Háldi er òg det samiske namnet på det finske fjellet [[Halti]]*

**Háldi** er eit fjell i Alta kommune i Finnmark. Det har ei høgd på 1149 meter over havet og er det tredje høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter. Fjellet er òg det høgaste i kommunen. 

## Sjå òg
* Fjell i Finnmark
Korvatunturi

**Korvatunturi** er eit fjell i Lappland på grensa mellom Finland og Russland. Det har ei høgd på 483 meter over havet. Fjellet har tre toppar, og landegrensa går gjennom den midterste toppen. Namnet kan omsetjast til «Øyrefjellet»

Korvatunturi er fjellet der ein seier Julenissen bur. Denne segna kjem frå eit radioprogram for born kalla *Markus-sedän lastentunti* («Bornetimen med Onkel Markus») med Markus Rautio som radiovert. Radioprogrammet gjekk på Yleisradio mellom 1927 og 1956] Onkel Markus fortalte borna at frå dette «Øyrefjellet» kunne Julenissen høyre kva alle borna seier, slik at han veit om borna har vore snille (og derfor kan få julegåve). 

## Bakgrunnsstoff
* Korvatunturi.fi
* Savukoski - Heimen til Julenissen
* Side med bilete 
* joulupukki.fi
Kymmene älv

**Kymmene elv** (finsk *Kymijoki*) er ei elv i Finland, i det finske landskapet Kymmenedalen. Ho har sitt utspring frå innsjøen Päijänne og munnar ut i Finskebukta nær byen Kotka. Ho er ei av dei største elvane i Södra Finlands län, og ei kjelde for vasskraft. Byane Kotka, Anjalankoski og Kuusankoski ligg langs elva og er store senter for tremasse og papirindustri.

Delar av elva var grense mellom Sverige og Russland frå 1743 til 1809. Delar av Finland aust for elva vart seinare kalla Gamla Finland.

## Bakgrunnsstoff
* Kymmene elv på finsk
Ule elv

**Ule elv** eller **Oulujoki** er ei elv i Finland. Ho har utspring frå Ulesjøen, og renn gjennom kommunane Vaala, Utajärvi og Muhos, før ho munnar ut i Bottenvika ved Uleåborg. Elva har ei lengd på 107 km. 

Det er bygd tolv vasskraftverk på elva, som til saman produserer 2,6 TWh straum kvart år.
Borgå å

**Borgå å** eller **Porvoonjoki** er ei elv i Finland. Ho har ei lengd på 143 km, og renn mellom Salpausselkä og Suomenlahti. Mellomalderbyen Borgå ligg ved elvdeltaet til elva.
Tammerkoski

**Tammerkoski** (*på svensk* **Tammerfors ström**) er ei elv som renn gjennom Tammerfors i Finland. Tammerfors er plassert mellom to innsjøar, Näsijärvi og Pyhäjärvi, som er bundne saman av den 2 km lange Tammerkoski. Høgdeskilnaden mellom desse to er 18 meter, og vatnet renn frå Näsijärvi til Pyhäjärvi via Tammerkoski. Elvebreidda er blant dei eldste industriområda i Finland. Det var eit travel torg her på 1600-talet, og Tammerfors vart opphavleg grunnlagd ved elva, sidan Tammerkoski gav industrien mykje av krafta som trongst. 

Det er i dag tre kraftverk og demningar på Tammerkoski.
Ganddal

**Ganddal** er ein bydel i Sandnes kommune. Ganddal ligg mellom Sandnes sentrum og Jæren, og har namnet sitt frå Gandsfjorden, som igjen har namnet sitt frå norrønt Gandr = stokk, eller stav. Dalen er mellom Stokkalandsfjellet i sør, Lundehaugen i nord, og Håbafjellet i aust.

Parkdraget langs Storåna, Gandsparkene, tek slutt her og elva kan fylgjast vidare til turområdet kring Stokkelandsvatnet. Sivilforsvaret sitt beredskaps- og kompetansesenter har hovudsete i Vagleleiren i bydelen.

## Næringsliv
Ganddal har mykje jordbruk mot grensene til Malmheim bydel i vest og Klepp kommune i sør. Ved den nye godsterminalen ligg industriområdet Kvål. Det finst òg noko industri ved Storåna gjennom Åsedalen, men dette vil fasast ut til fordel for bustad- og friområde. På Foss-Eikeland ligg mellom anna den tradisjonsrike fabrikken SandnesGarn.

## Samferdsle
Ganddal har eigen stasjon på Jærbanen, Ganddal stasjon. Frå denne går Ålgårdsbanen, eit nå nedlagt sidespor, til Figgjo og Ålgård. Sandnes godsterminal vert bygd sør på Ganddal og vil verta ferdig til bruk seint i 2007. Han vil erstatta terminalane på Brueland i Sandnes og Paradis i Stavanger og vil verta den nest største i landet.

Riksveg 44 Jærvegen går tvers gjennom bydelen og er hovudåra mellom Jæren og Sandnes sentrum. Vegen er sterkt trafikkert og dårleg skjerma. Riksvegen vert flytta til ny firefelts veg mot vest, frå knutepunktet ved den nye jernbaneterminalen nordover til Riksveg 509 på Stangeland.

## Utdanning
Ganddal har tre offentlege og ein privat grunnskule. Dei offentlege er Ganddal skule (1.-7.trinn) ved Jærvegen, Sørbø skole (1.-7.trinn)på Lundehaugen og Lundehaugen Ungdomsskule på Lundehaugen.. Sandnes friskole er ein grunnskule frå første til tiande klassesteg i regi av Jæren Kristne Senter. I 1985 flytta Sandnes handelsskole frå dei gamle lokala til Sandnes gymnas i Langgata, og over i nye bygg på Lundehaugen. Skulen fekk namnet Lundehaugen vidaregående skule, og har vorte mest kjend for musikk-, dans- og dramalina, men har òg liner for service og samferdsle, medier og kommunikasjon, allmennfagleg påbygging og innføringsklasse for internasjonale elevar. I 2010 flytta skulen til nye bygg i Sandnes Sentrum, og fekk då namnet Vågen vidaregåande skule.
Amadou Toumani Touré

**Amadou Toumani Touré** () er ein malisk politikar som var president i Mali frå 1991 til 1992 og frå 2002 til 2012. Første gongen vart han president etter eit statskupp. Andre gongen vart han sjølv avsett ved eit statskupp.

Touré vart fødd i provinshovudstaden Mopti, der han gjekk grunnskulen. Frå 1966 til 1969 studerte han til å bli lærar i hovudstaden Bamako. Etter dette gjekk han inn i hæren. Han steig raskt i gradene som fallskjermsoldat. Etter vidareutdanning i Sovjetunionen og Frankrike vart han kommandant for fallskjermsoldatkommandoen i 1984.

I mars 1991 vart demonstrasjonar mot regimet til president Moussa Traoré slått ned med store tap av menneskeliv. Etter dette deltok Touré i eit statskupp mot Traoré og vart president i *Overgangskomitéen for folkets redning*. Slik fungerte han som statsoverhovud under overgangen til demokrati. Han organiserte val til nasjonalforsamlinga og presidentval i 1992. Etter presidentvalet overlét han makta til den nyvalde presidenten, Alpha Oumar Konaré, og fekk tilnamnet *demokratiets soldat*.

I juni 2001 var han generalsekretæren i SN, Kofi Annan, sin spesialutsending til Den sentralafrikanske republikken etter eit statskupp der.

I september 2001 pensjonerte han seg frå hæren. Han starta ein ny politisk karriere ved å stilla som kandidat til presidentvalet. Han vart vald som president i Mali med 28 % av røystene i første valomgang og 64,4 % i andre valomgang, 28. april og 12. mai 2002. Han stilte som uavhengig, partilaus kandidat. I regjeringa hadde han representantar frå fleire ulike parti.

Han vart gjenvald for ein ny femårsperiode ved presidentvalet 29. april 2007.
22. mars 2012, kort tid før han etter lova skulle fråtre presidentrolla, starta misnøgde soldatar eit militærkupp som tvinga han til å gå i skjul. Som del av ein avtale om å gjeninnføra lov og orden gjekk Touré av som president den 8. april, og drog i eksil 11 dagar seinare.

## Kjelder
Yupik-språk

**Yupik-språka** er ei grein av den eskimoisk-aleutiske språkfamilien. Dei blir tala av yupikfolk. Språka er i nær slekt med kvarandre, dei er:

* Alaska-yupik (10000 talarar)
* Alutiiq (400 talarar)
* Sibirsk yupik (1400 talarar)
* Sirenik (utdøydd)
* Naukisk (70 talarar)
Inuittiske språk

**Inuittiske språk** eller **inuitt-språka** er den eine av dei to greinene i den eskimoiske delen av den eskimoisk-aleutiske språkfamilien. Språka i språkfamilien er:

* Iñupiaq (Nordlege Alaska,  talarar)
* Inuktitut (Austlege Canada,  talarar i lag med inuktun)
* Inuvialuktun (Nordlege Canada,  talarar)
* Grønlandsk ( talarar)
** Inuktun (Nordvestlege Grønland)
** Vestgrønlandsk
** Austgrønlandsk

Skilnaden språka i mellom er liten, viss vi ser bort i frå moderne lånord frå høvesvis dansk, fransk og engelsk er inuittspråka forståelege seg i mellom.
Dvergmus

**Dvergmusa** er eit pattedyr som høyrer til musefamilien. Ho er knøttlita; vekta på vaksne dyr er mellom tre og elleve gram, oftast seks til åtte gram (eit vakse lemen kan til samanlikning vege over det tidoble). Ho minner om skogmusene med den relativt lange halen sin, men skil seg frå dei med mellom anna forhaldsvis mindre øyrer. Pelsfargen på ryggsida er hjå vaksne dyr om somaren varmt gulbrun, ungar og dyr i vinterpels er meir gråbrune.

Arten lever for ein stor del av frø og annan plantekost. Dvergmusa tek også insekt, særleg om vinteren. Om sommaren finn ho mykje av føda oppe i vegetasjonen. Ho klatrar godt, og brukar halen som eit ekstra gripeorgan. Om vinteren lever ho for det meste nede på bakken. Ho kan då kome inn i høyløer og kornlager, men i Danmark, der ho er vanleg, vert ho ikkje rekna som eit skadedyr.

Dvergmusa byggjer bol oppe i vegetasjonen, og det er gjerne desse som er det fyrste teiknet på at arten finst i eit område. Bolet er kulerundt med ein diameter på seks til ti cm. Det vert fletta inn i vegetasjonen frå ein halv til ein meter over bakken. Fordi graset som utgjer den ytre delen av bolet ikkje vert gnagd av, held det grønfargen heilt til på hausten og syter for god kamuflasje. Oppe i bolet er dvermusa nokså trygg for somme rovdyr nede på bakken, til dømes røyskatt. Plasseringa gjev også vern mot flaum. 

Ungane vert fødde i bolet. Ei ho kan få opptil sju kull i løpet av eitt år. Kvart kull er til vanleg på to til seks ungar, men det kan kome opptil ti ungar i kullet.

Dvergmusa vart oppdaga i Noreg så seint som i 2001. Det skjedde i Eidskog, sør for Kongsvinger i Hedmark. Det er ukjend kor lenge artem har vore i Noreg, men i Sverige vart ho oppdaga fyrste gong i 1985. Der er ho no funnen i eit avgrensa område i Dalsland og Värmland. Ein trur at førekomsten i Noreg kan vere innvandra frå Sverige. 

## Kjelder

* Pattedyratlas (Norsk Zoologisk Forening) 
*Denne artikkelen byggjer på «Dvergmus» henta frå Wikipedia på bokmål 4. april 2007.

## Bakgrunnsstoff
*
Ousmane Issoufi Maïga

**Ousmane Issoufi Maïga** () er ein malisk politikar, og var statsminister i Mali frå 29. april 2004 til september 2007. Han hadde frå før hatt ymse ministerpostar i tidlegare regjeringar.

Issoufi studerte økonomi ved universitet i Kiev, då ein del av Sovjetunionen, og ved *the American University* i Washington DC i USA. Han har arbidd for Verdsbanken og i det franske finansdepartementet.

I 2002 vart han ungdoms- og sportsminister i Mali og var seinare same år ansvarleg for avviklinga av Afrikameisterskapet i fotball i Mali.

Då Amadou Toumani Touré vart president i juni 2002 vart Issoufi finansminister, seinare same år samferdselsminister. Han vart utnemnd til statsminister 29. april 2004.
Alger

**Alger** er hovudstad og den største byen i Algerie i Nord-Afrika. I følgje ei folketeljing i 1998 var budde det 1&nbsp;519&nbsp;570 innbyggjarar i sjølve byen, 2&nbsp;135&nbsp;630 i byområdet, og 3&nbsp;518&nbsp;083 i omlandet til byen, og for heile Provinsen Alger 5&nbsp;723&nbsp;749 (2006). Byen vert kalla «den kvite» på grunn av dei skinande kvite bygningane. 

Byen ligg ved kysten heilt vest i Middelhavet. Namnet kjem frå det arabiske ordet *al-jazā’ir*, som tyder «øyane», og refererer til dei fire øyane som låg like utanfor kysten før dei vart ein del av fastlandet i 1525. *Al-jazā’ir* er i seg sjølv ei kortare utgåve av det gamle namnet på byen, *jazā’ir banī mazghannā*, «øyane til (stamma) Bani Mazghanna», som vart brukt av geografar som al-Idrisi og Yaqut al-Hamawi tidleg i mellomalderen. Det urbane området *Stor-Alger* er det største i Maghreb etter *[[Casablanca|Stor-Casablanca]]*. Den moderne delen av byen er bygd på flat grunn ved stranda, medan den gamle delen av byen er bygd i dei bratte klippene bak den moderne byen med festninga som krona på verket, 120 meter over havet. Festninga og dei to kaiane dannar ein trekant.
Venstre i Danmark

**Venstre** er eit politisk parti i Danmark. Partiet kallar seg òg *Danmarks [[liberalisme|Liberale]] Parti*. Det er eitt av to danske parti som er medlemer i Den liberale internasjonale. Det andre er Radikale Venstre, som oppstod som eit utbrytarparti frå Venstre i 1905. Det norske Venstre reknar Radikale Venstre som sitt danske systerparti, medan det danske Venstre ofte vert samanlikna med Høgre i Noreg.

Partiet si ungdomsrørsle heiter *Venstres Ungdom*.

## Historie
Venstre vart stifta i 1870 ved ei samling av forskjellige grupper som i samtida vart sedde som venstreorienterte, under namnet «Det forenede Venstre». Det første partiprogrammet kom i 1870. På den tida var Venstre i opposisjon til godseigarane og *De Nationalliberale*. Venstre sine motstandarar, som støtta kongemakta, vart seinare til Højre (avløyst av Det Konservative Folkeparti).

I 1905 braut Det Radikale Venstre ut av Venstre etter indre stridar. Venstre har etter dette vorte rekna som eit borgarleg parti grunna sin økonomiske politikk og det liberalistiske prinsipprogrammet. Det har bore namnet «Venstre» sidan 1910.

Venstre vart det største partiet i Danmark ved folketingsvalet i 2011, med 26,7 % av røystene, og 47 av 179 mandat i Folketinget.

### Statsministrar frå Venstre

Venstre har hatt 11 statsministrar.

* 1901–1905: Johan Henrik Deuntzer, (Reformvenstre)
* 1905–1908: J. C. Christensen, (Reformvenstre)
* 1908–1909, 1920–1924: Niels Neergaard, (Moderat)
* 1909: Ludvig Holstein-Ledreborg
* 1910–1913: Klaus Berntsen, (Moderat)
* 1926–1929: Thomas Madsen-Mygdal
* 1945–1947: Knud Kristensen
* 1950–1953: Erik Eriksen
* 1973–1975: Poul Hartling
* 2001–2009: Anders Fogh Rasmussen
* 2009–2011, 2015–2019: Lars Løkke Rasmussen

### Partileiarar
* 1929–1941: Thomas Madsen-Mygdal
* 1941–1949: Knud Kristensen
* 1949–1950: Edvard Sørensen
* 1950–1965: Erik Eriksen
* 1965–1977: Poul Hartling
* 1977–1984: Henning Christophersen
* 1984–1998: Uffe Ellemann-Jensen
* 1998–2009: Anders Fogh Rasmussen
* 2009–2019: Lars Løkke Rasmussen
* 2019–2023: Jakob Ellemann-Jensen
* 2023–2023: Stephanie Lose (konstituert)
* 2023– : Troels Lund Poulsen

### Valresultat for Venstre

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Venstre|Venstre]]» frå ,  den 3. april 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Torneelva

**Torneelva** (finsk *Tornionjoki*, svensk *Torne älv*, *Torneälven*, nordsamisk *Duortneseatnu*, meänkieli *Tornionväyla*) er ei elv nord i Sverige og Finland. Om lag halvparten av elva dannar grensa mellom desse to landa. Ho har sitt utspring i Tornesjøen (svensk *Torneträsk*) nær grensa til Noreg, og renn stort sett søraustover i 522&nbsp;km, før ho munnar ut i Bottenvika. Ho er den største elva i Norrbottens län både i lengd og nedslagsfelt.

Ved Freden i Fredrikshamn i 1809, då Sverige miste områda til Russland som i dag utgjer Finland, vart elva i lag med Muonioelva og Könkämäelva vald som grense mellom Sverige og det nye russiske Storhertugdømet Finland, og dei svenske provinsane Lappland og Västerbotten vart delt.

Byar langs Torneelva har ofte både svensk og finsk namn, som Haparanda (frå finsk *Haaparanta*, «Ospstrand») og Torneå (frå finsk *Tornio*).

Dei største sideelvane (lengre enn 100&nbsp;km) i den svenske delen av nedslagsfeltet til Torneelva er Lainioelva, Muonioelva, Rautaselva, Tengeliönelva og Vittangiaelva. Tärendöelva er ei todelt elv som renn ut i Kalixelva nær Junosuando

## Sjå òg
* Tornedalen

## Kjelder


**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Torne River|Torne River]]» frå ,  den 3. april 2007.*  


## Bakgrunnsstoff
Vuoksen

**Vuoksen** (finsk *Vuoksi*, russisk *Reka Vuoksa*) er ei elv som renn gjennom den nordlegaste delen av Det karelske neset, mellom innsjøane Saimaa søraust i Finland og Ladoga nordvest i Russland. Elva munnar ut i Ladoga i to greiner, den nordlegaste og eldste ved Priozersk *(Käkisalmi /Kexholm)* og sidan 1857 ei ny sørleg grein 50 km lenger søraust ved Taipale. 

Fallet mellom Saimaa og Ladoga er 69 meter, og lengda til elva er 162 km via Priozersk-greina eller 150 km via Taipale-greina. Gjennom store delar av elva dannar ho ei rekkje innsjøar, som er knytte saman av kortare elveliknande stykke. Ein av desse innsjøane, *Suurselkä* nær Priozersk, er av russarane kalla *Ozero Vuoksa* («Vuoksasjøen»). 

Vuoksen knyter Ladoga til sentrale område av Finland, og var ein gong ei viktig handelsrute. Ei vestleg grein, som i dag har overgrodd, var ei alternativ rute for karelarane til Finskebukta, då elva Neva var blokkert av fiendar. Saimaa-kanalen går rundt Vuoksen ved å følgje denne gamle leia, og munnar ut i Viborgvika i Finskebukta nær mellomalderebyen Viborg. 

Under både Vinterkrigen og Den finske framhaldskrigen var Vuoksen ei viktig finsk forsvarslinje mot den sovjetiske framrykkinga i Slaget ved Vuosalmi. 

Under den industrielle revolusjonen førte straum produsert av stryka i Vuoksen til at Vuoksenområdet vart det industrielle senteret i Finland seint på 1800-talet. Sidan Vinterkrigen (1940) har Det kareliske neset høyrt til Russland, og berre 13 km av elva er i dag finsk. 

Dei største vasskraftverka ved Tainionkoski og Imatra er på finsk side i sentrum av byen Imatra.

Omgivnadane rundt elva, inkludert Korela-festeningen (tidlegare: *Käkisalmi),* er ein populær feriestad for innbyggjarar i St. Petersburg.

Elva er vidkjend for dei flotte stryka, til dømes ved Imatra og tettstaden Losevo. Staden der Vuoksen renn ut i innsjøen Suhodolskoje vert ofte nytta til internasjonale kajakk-, kano- og katamarankonkurransar. 

## Bakgrunnsstoff
* Luftfoto av Vuoksi i Russland 

## Kjelde
Bottenhavet

**Bottenhavet** (finsk *Selkämeri*) er havområdet mellom Sverige i vest og Finland i aust, Bottenvika i nord og resten av Austersjøen i sør. Norra kvarken dannar grense i nord mot Bottenvika, medan Åland dannar den sørlege grensa.

Bottenhavet har ei utstrekning på 350 km i nord-sør-retninga, er 230 km på det breiaste og har eit areal på 66&nbsp;000 km². Største djup er 293 m, middeldjupet er 68 m og volumet 4&nbsp;340 km³.

Dei største kystbyane er Raumo og Björneborg i Finland og Gävle og Sundsvall i Sverige. Umeå i Sverige og Vasa i Finland ligg heilt i nord, nær Bottenvika.
## Kjelder


## Bakgrunnsstoff
Bottenvika

**Bottenvika** (finsk *Perämeri*, svensk *Bottenviken*) er den nordlegaste delen av Austersjøen, nord for Bottenhavet. Bottenvika ligg mellom vestkysten av Sverige og austkysten av Finland.
Atuagagdliutit/Grønlandsposten

**Atuagagdliutit/Grønlandsposten**, vanlegvis referert til som berre **AG**, er ein av to riksaviser på Grønland. Avisa kjem ut to gonger i veka, på tysdagar og torsdagar.

Avisa er slått saman av den grønlandske avisa (*Atuagagdliutit*) og ei dansk avis (*Grønlandsposten*) og alle artiklane blir skrive på begge språka.

### Atuagagdliutit
Atuagagdliutit vart grunnlagt i 1861 av den danske geologen Hinrich Rink, som meinte at grønlendingane heldt på å miste den kulturelle identiteten sin, og såg det slik at ei avis ville hjelpe den munnlege tradisjonen på Grønland, ved å gje høve til å publisere han i heile Grønland. Avisa vart skrive berre på grønlandsk, og skreiv framforalt om nasjonale tema, som grønlandsk identitet. I mange år var avisa også den einaste kjelda grønlendingane hadde til invormasjon om utomverda. 

I løpet av 1930-talet skifta avisa gradvis over frå eit fokus på tradisjonelle fortelingar til å skrive om sosiale problem og andre vanlege nyhende.

### Grønlandsposten
I løpet av andre verdskrigen var Grønland meir eller mindre isolert frå omverda, og ei danskspråkleg avis, *Grønlandsposten*, vart sirkulert i hovudstaden Godthaab (Nuuk). Avisa vart populær nok til å bli verande også etter krigen, og ho kom ut fram til dei to avisene vart slått saman i 1952.

### Spreiing
Det gamle *Atuagagdliutit* kom ut ein gong i månaden, og dette mønsteret heldt fram etter samanslåinga med Grønlandsposten. Frå og med 1960-talet vart avisa publisert først annakvar veke så, kvar veke, to og etterkvart tre gonger i veka. I 1993 vart avisa nok ein gong publisert to gonger i veka, framforalt som resultat av distribusjonsproblem.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Atuagagdliutit/Grønlandsposten|Atuagagdliutit/Grønlandsposten]]» frå ,  den 3. april 2007.*
Kapell

**Kapell** er ei nemning for små bygningar til kyrkjeleg bruk. Ordet vert òg brukt om små orkester, sjå musikkapell, og om overbygg på lastebilar.

## St. Martins kappe
Ordet kjem frå latin *cappella*, som tyder «lita kappe». Om kyrkjebygg vart ordet opphavleg nytta om vigsla rom for oppbevaring av ein flik av kappa til den heilage Martin; denne kappa var heldt for ein relikvie. 

I mellomalderen vart ordet bruka om messehakel, liturgiske bøker og om persongruppa som stod for seremoniane i kongelege palass. Sidan er ordet bruka både om særskilte rom i store kyrkjer og om frittståande bygningar, gjerne bruka til særskilte kyrkjelege handlingar. 

## Norske kapell

I Noreg vart ordet kapell tidlegare nytta om kyrkjehus som fungerte som kyrkje for ein del av eit sokn, anten det var gudsteneste i kapellet nokre få gongar i året eller dei fleste helgedagane i året. Den delen av kyrkjesoknet som høyrde til kapellet, vart kalla eit kapelldistrikt, og kunne velje sitt eige sokneråd. Kyrkjelova av 1996 opnar ikkje for slike kapellsokneråd, og både soknekyrkjer og kapell vert rekna som kyrkjer. No vert ordet kapell helst brukt om gravkapell og sportskapell.

Nidarosdomen har tre kapell som kan brukast til særskilte kyrkjelege handlingar: Mariakapellet, Olavskapellet og Mikaelskapellet.

## Kjelder
* Kunnskapsforlaget store norske leksikon
* Cappelens musikkleksikon (1979)

## Bakgrunnsstoff
Saimaa kanal

**Saimaa kanal** (russisk *Сайменский канал*, *Sajmenskij kanal*; finsk Saimaan kanava) er ein kanal mellom innsjøen Saimaa og Finskebukta. Kanalen opna i 1856, og vart bygd mellom byane Villmanstrand og Viborg, begge den gong ein del av det autonome Storhertugdøme Finland i Russland.

I Freden i Moskva 1940 vart Det kareliske neset og byen Viborg ein del av Sovjetunionen, og kanalen vart dermed delt i to og all trafikk i kanalen vart lagt ned.

Ein avtale i 1963 bygsla den russiske delen av av kanlen og øya Malyj Vysotskij (Ravansaari) til Finland for femti år. Ein ny og djupare kanal vart bygd av finnane og opna for trafikk i 1968. Lengda på denne kanalen er 42,9&nbsp;km.

Kanalen og andre vassvegar gjer at ein kan nå 120 innsjøar i det sørlege Finland. Lengda på djupe kanalar i Saimaa er 814&nbsp;km. Dimensjonane på slusene i kanalen og vassvegane er ei lengd på 85 meter og ei breidd på 13,2 m.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Saimaa Canal|Saimaa Canal]]» frå ,  den 3. april 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Finsk maritim administrasjon  - Saimaa kanal
William Wallace

Sir **William Wallace** () var ein skotsk nasjonalhelt og regent i Skottland frå 1297 til 1298.

Den engelske kongen Edvard I hadde i 1296 okkupert Skottland. Wallace leidde året etter ein revolt, og okkupantane kunne fordrivast. Wallace vart utropa til skotsk regent, men tapa regentskapen alt følgjande året på grunn av militær motgang (sjå Den skotske fridomskrigen). Wallace vart tvinga til å fly, men vart teken til fange den 5. august 1305 av engelskmennene, og vart nokre veker seinare avretta under grufulle omstende.

Wallace vart ført i lenkjer til London, dømd til døden for høgforræderi. Han vart levande hengd, så spretta opp og til slutt halshogd på torget i Smithfield i London. Det var ei normal straff for såkalla svikarar på denne tida, og Wallace levde enno då øksa fall.

Ein minneplakett sit på St. Barts sjukehus ved Smithfield i London, nær staden han vart avretta. Wallace-monumentet frå 1800-talet er reist på Abbey Craig i Skottland.

Wallace som helt vart filmatisert i *[[Braveheart]]* med Mel Gibson i hovudrolla.

## Kjelder
*Svensk Wikipedia, artikkel med same namnet.

## Bakgrunnsstoff
Basalt

**Basalt** er ein mørk, finkorna lavabergart som hovudsakleg består av feltspat (plagioklas) og pyroksen (augitt). Det er den mest utbreidde lavaen på jorda, og kjennest frå notida så vel som frå tidlegare jordperiodar. Basalt er relativt tyntflytande som lava, og det blir danna flate, vide skjoldvulkanar. Lavamassane kan òg bryte fram frå såkalla spaltevulkanar, og i slike område kan den samla tjukkleiken til basaltstraumane gå opp i over 4000 m, Temperaturen på eit basaltmagma er omtrent 1200 °C ved utbrotet.

## Førekomstar

Store område med platåbasalt (trapper) er kjent frå Deccan i India, Washington og Oregon i USA, Paraná i Brasil, Karroo i Sør-Afrika og Sibir. Vidare er store delar av botnen i verdenshava dekt av basalt som kjem opp langs midthavsryggar. Fleire øyar som er bygd opp av basalt-vulkanar finn seg i nærleiken av desse ryggene, som til dømes Island og Jan Mayen. Felt med mangekanta basaltsøyler dannar fleire stader i verda oppsiktsvekkande formasjonar, til dømes i Giant's Causeway i Nord-Irland og Svartifoss på Island.

I Noreg er basalt av permisk alder kjent frå Oslofeltet, til dømes på Krokskogen i Buskerud og ved Holmestrand i Vestfold), og basalt av ordovicisk alder er kjent frå Trondheimsfeltet og Vestlandet, her omdanna til grønsteinar.

Basaltiske bergartar opptrer òg rikelig på overflata til månen. Dei inneheld meir av titanmineralet ilmenitt enn jordiske basaltar, og har òg andre kjemiske og mineralogiske særtrekk.

## Typar

Det finst ei rekkje ulike typar av basalt alt etter mineralinnhaldet. Tholeiittar kan innehalde noko kvart eller mindre mengder olivin, og utgjer ein stor del av platåbasalta. Dei opptrer òg langs midthavsryggane. Alkali-olivin-basaltar er særleg knytt til riftområder, men finst òg saman med tholeiitter. Basanittar inneheld nefelin eller òg leucitt og i tillegg ein del olivin, og opptrer til dømes i riftområde i austlege Afrika. Basaltar kan ofte vere porfyriske, det vil sei at dei inneheld større krystall (fenokrystall) i ein meir finkorna grunnmasse; til dømes er ankaramitt ein basalt med fenokrystall av pyroksen og olivin.

Når ein basaltsmelte størknar i ein sprekk i jordskorpa, blir bergarten kalla diabas eller doleritt. Den djupbergarten som svarar til basalt er gabbro.

Namnet basalt er særs gammalt og er nytta av Plinius i år 77 evt.

## Kjelder
*Basalt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 13. februar 2014 frå http://snl.no/basalt.

## Bakgrunnsstoff
Helgelendingen

***Helgelendingen*** – fram til 2014 *Helgeland Arbeiderblad* – er ei avis i A-pressekonsernet. Avisa vert utgjeven i Mosjøen i Nordland.  

Dekningsområdet til avisa er Midt- og Sør-Helgeland, med Mosjøen, Sandnessjøen og Brønnøysund som dei største stadene.

Amedia eig avisa. Redaktør er Jonas Brække.

## Opplagstal

Stadfesta netto opplagstal frå Mediebedriftenes Landsforening:
* 2006: 9&nbsp;402
* 2007: 9&nbsp;225
* 2008: 8&nbsp;939
* 2009: 8&nbsp;743
* 2010: 8&nbsp;573
* 2011: 8&nbsp;461
* 2012: 8&nbsp;352
* 2013: 8&nbsp;096

## Historie
Avisa kom ut første gong 31. oktober 1929 under namnet *Vefsna Arbeiderblad* som organ for Det norske arbeiderparti. Frå august 1930 kom *Helgeland Arbeiderblad* ut i Sandnessjøen. Desse to avisene vart snart slegne saman, og frå 10. april 1931 kom ho ut under namnet *Helgeland Arbeiderblad, hvori opptatt Vefsna Arbeiderblad* - med redaktøren frå Vefsna Arbeiderblad, men med Sandnessjøen som utgjevarstad. Allereie i november 1931 vart redaksjonen flytta til Mosjøen.

Den første tida, frå 1929 til 1934 var formannen i Mosjøen arbeiderparti, Halfdan Moe Jacobsen, redaktør for avisa. Under andre verdskrigen vart redaktør Skogsaas arrestert, og tyskarane kverrsette produksjonsutstyret for å gje ut naziavisa *[[Helgeland Folkeblad]]*. Den første tida etter frigjeringa kom avisa saman med andre Mosjøaviser ut under namnet *Mosjø- pressen*.

I oktober 2014 skifta avisa namn til *Helgelendingen*.

## Helgelendingen
*Namnet *Helgelendingen* er også brukt om medlemsbladet til Helgeland Historielag, utgitt sidan 1982.

## Kjelder

* Kjell Jacobsen (1977): «Fra århundreskiftet til frigjøringsvåren», i *Vefsn bygdebok* b. III

## Bakgrunnsstoff
* Helgelendingen
Musikkapell

Eit **kapell** kan vere eit lite instrumentalensemble, gjerne dansekapell, restaurantkapell eller blåsekapell. 

Ordet «kapell» kjem frå latin *cappella*, som tyder «lita kappe». Ordet vart tidleg i mellomalderen nytta om vigsla rom for oppbevaring av ein flik av kappa til den heilage Martin; denne kappa var heldt for ein relikvie. I mellomalderen vart ordet bruka om messehakel, liturgiske bøker og om persongruppa som stod for seremoniane i kongelege palass. Slik vart ordet kapell etterkvart nytta om rom for kyrkjelge handlingar ved hoff, og om dei som stod for musikken ved seremoniane – først koret, sidan òg organisten. På 1600-talet vart kapell ei nemning for ensembel med både songarar og instrumentalistar.

I tysk musikalsk tradisjon er eit kapell eit reint instrumentensemble.

## Kjelde
* Cappelens musikkleksikon (1979)