Leonhard Næss

**Leonhard Næss** () var ein norsk prest og målmann.

## Liv og virke
### Familie og oppvekst
Sigholt Didrik Leonhard Næss blei fødd 20. oktober 1855 i Beiarn. Foreldra var gardbrukar og mangeårig ordførar i Beiarn, **Lars Hansen Næss** (1820-1894) og **Karen Margrete** (fødd **Steen**) (1820-1883) frå Tollå.

Leonhard Næss hadde fem søsken som vaks opp.

Næss blei konfirmert i 1870, og 14. juli 1886 blei han gift med **Elise Amble** (1852-1942) som var fødd på gården Vevelstad.

Far hennes var sakførar **[[Ole Amble]]** (1820-1909), han var fødd i Drammen. I 1848 kjøpte han bnr 12/1 Vevelstad. I 1876 blei Amble fogd (fut) i Søndre Helgeland,  og han selte då garden på Vevelstad  til svigersonen Johan Jørgensen (som seinare tok namnet Falch). Amble flytta til fogde-(fute-)garden Søvik bnr 8/1 i Alstahaug.

Mora til Elise var **Ida Thomine Fredrikke** (f. **Hansen**) (1827-1903), ho  var fødd i Kristiania. Ho var dotter til sorenskrivar Frederik Christian Hansen (1799-1864) og Albine Elise Fougner (1801-1846).

Leonhard og Elise hadde fem born:
* Eva (1887-1964)
* Tordis (1888-1928)
* Olaug (1890-1983)
* Rannveig (1893-1918)
* Leif (1896-1974)

### Arbeidsår i Nordland
Same året som Næs blei konfirmert, kom han i huset til sokneprest Gustav Janke på Dokmo i Beiarn, og her las han i to år.

I 1872 kom Næss inn på Tromsø Seminarium, og her gjekk han ut i 1874. Frå 1874 til 1875 var Næss vikarierande lærar og kyrkjesongar i Vik på Helgeland, mens Sivert Nielsen var på Stortinget. Deretter var han huslærar hos sokneprest Gustav Janke i Beiarn frå 1875 til 1877.

### Studieår 1877-78 og 1880-85.
I 1877 var Næss elev ved Maribogatens latin- og realskole i Kristiania, og i 1878 tok han mellomskoleeksamen.

Sommaren 1878 var Næss huslærar hos lensmann Hågen Olsen i Gildeskål, og frå hausten 1878 til utgangen av skoleåret 1879-80 var han lærar og styrar av Sandnessjøens privatskole. Det var her han blei kjent med Elise Amble, som var dotter til sorenskrivar Ole Amble.

Skoleåret 1880-81 var Næss elev ved Arnebergs artiumskursus i Kristiania, og han tok examen artium i 1881.

Næss tok examen philosophicum i 1882 og teologisk embetseksamen i desember 1885.

### Lærarår 1886-1891
Frå nyttår 1886 til utgangen av skoleåret var Næss lærar i norsk ved Den Nye middelskole for Piker i Kristiania, og i 1886-87 var han vikarierande tredjelærar ved Asker seminar.

Frå 1887-88 var Næss i Beiarn, her førebudde han seg til examen practicum, som han tok våren 1888.

Frå 1888 til 1891 var Næss styrar ved Nordhordlands fylkesskole på Os ved Bergen.

### Presteår 1891-1927
15. juli 1891 blei Næss utnemnt til sokneprest i Bjarkø Prestegjæld.  Og 4. oktober 1891 heldt han si første preike i Bjarkøy kyrkje.

Næss blei i februar 1899 utnemnt til prest i Norddalen, 7. mai 1899 heldt han si siste preike i Bjarkøy, og 9. mai 1899 flytta han frå Bjarkøy. Næss var prest i Norddalen frå 1899 til 1905.

2. november 1904 blei Næss utnemnt til residerande kapellan i Elverum, der han var frå 1905 til 1909.

Frå 1909 til 1927 var Næss sokneprest i Vågå.

Næss gjekk av som prest i 1927, deretter budde han i Oslo.

I aprildagane 1940 var Næss evakuert nordover, og i april 1940 døydde han i Ringebu der han blei gravlagt.  Hausten 1940 blei kista flytta til Vågå der ho blei sett ned.

## Presten

### Lansdmålspresten
12.desember 1896 kunne *[[Den 17de Mai]]* melde at Leonhard Næss var mellom dei prestane som brukte landsmål (nynorsk) i preikene sine.  Anton Aure (1924) omtalar Leonhard Næss som ein av fleire prestar som nytta nynorsk. Næss var den første presten som nytta nynorsk i Norddal:

:*Han hev halde stemnegudstenestor paa nynorsk i Ørskog paa Sunnmøre sumaren 1902 og paa Vaaga 1910 og 1913. (…) Til den nynorske bibelen hev han sett um Jeremia syrgjesonger og Ezekiel. I manuskript hev han tvo bøker um teologiske emne og eit bibelsk drama: Akab og Elija. Han hev også dikta salmar paa norsk.*

### Presten
På 70-årsdagen fekk Næss dette skussmålet i Den 17de Mai som prest:

:*Som prest har Næss alltid forkynt ein ljos og fredsæl kristendom. Det hende nok, serleg i yngre aar, at han kom i strid med sers myrke og trongsynte pietistar. Men uvener har han visst aldri havt, og sjølv kan han ikkje bera illvilje eller agg aat nokon*.

Ved valet av ny biskop i Nord-Hålogaland i 1918, blei Leonhard Næss føreslått. Men Næss svarte at han var for gammal for dette, og han føreslo ein annan kandidat.

## Ungdoms- og målrørsla
I sine unge år var Leonhard Næss ingen målmann. Han fortel om eit diskusjonsmøte på lærarskolen i 1873 der "beiarværingen" latterleggjorde målstrevet. "*Sidan, 10 år etter, då eg sjølv hadde huglagt målet, skyna eg det, min bror: Eg hadde ved min uvituge freistnad på spott rive i hjarterøtene dine.*"

Då Næss tok til å studere i Oslo, var alt Den Nordlandske Forening i sving.  Her var han bl.a. i 1885 redaktør i bladet *Nordlands Trompet* som laget gav ut.  Næss var med på eit «ungdomsopprør» her i 1886. Han var formann i utbrytarlaget som tok namnet Fembøringen, og det  vart ikkje før i 1892 at dei to laga gjekk saman i eit nytt lag, Nordlændingernes Forening. Då hadde Næss flytta nordover til Bjarkøy.

I dei åra Næss var sokneprest i Bjarkøy, var han «eld og glo i alt det frilynte og nasjonale,» som Hans Eidnes skreiv i eit minneord i 1940. Næss var også «sjæla og optaket i Bjarkøy ungdomslag som vart skipa i 1896».  Næss brukte også landsmålssalmane til Elias Blix i Bjarkøy-kyrkja.

:*Ungdomsrørsla har han vore uppglødd for, og i Norddalen hadde han eit utifraa godt ungdomslag som hadde møta sine paa prestegaarden; heimen hans var som ein folkehøgskule for bygdeungdomen*.

Næss var med på å skipe det første ungdomslaget i Norddalen, Ul "Dag" i 1899, men då han forlèt i 1899 stoppa laget opp. Mens Leonhard Næss var prest i Norddalen, kom han også med i styret i Møre og Rauma maallag.

I Elverum kom Næss også med i ungdomslagsrørsla, og han var bl.a. formann i Hernes ungdomslag.

Næss blei også nytta mykje som stemnetalar på ungdomslagsstemne.

«Han har stødt vore vinstremann, og serleg medan han var i Bjarkøy, var han sterkt med i politikken.»

## Forfattarskap
Då målbladet Den 17de Mai tok til å komme ut i 1894, var Næss mellom dei som stødde bladet. Han var også flittig skrivar i bladet, både med dikt og ymse forteljingar. Næss skreiv også i Norsk Barneblad og *[[Symra – Blad for ungdomen]]*.

I 1893 hadde Næss eit lesestykke i Garborg og Mortensens lesebok.

I 1904 skreiv Næss boka *Gamle Torbjørn* som blei trykt i *[[Den 17de Mai]]*.

I 1907 skreiv Næss ei bok om *Verdsens ende og tusundaarsrike*.

Leonhard Næss var blant dei første som i 1891 tok til å omsetje delar av  Det gamle testamentet til landsmål. Og på oppmoding frå Studentmållaget omsette Næss i 1917 til landsmål Jeremia, Syrgjesongar og Ezekiel, som kom i den første Bibelen på landsmål.

Då Nynorsk salmebok skulle reviderast i 1925-25, blei Næss vald inn i komitéen som stod for denne revisjonen.

Leonhard Næss skreiv også salmar, og to av salmane hans var med i *[[Nynorsk salmebok]]* (1929): Nr 311. "Du Gud, som bur i ljosens salar.", nr 401 "Du Herre, skal vera hyrding min", og nr 475: "Å segja verdi rett farvel".

Næss har også omsett fleire tekstar frå norrønt.

Næss var også interessert i lokalhistorie, og då Hålogaland historielag blei skipa i 1920, var han mellom dei som underskreiv eit opprop om å skipe laget, og han leverte også artiklar til dei første årgangane. Næss var ein ivrig folkeminnesamlar, og han skreiv fleire stykke frå Beiarn i *[[Håløygminne]]*.

Næss skreiv i 1885 eit dikt på beiarmål, ""Snérren", ei Sejarsaag utor Bejaren."  Han samla også fleire songar frå heimbygda.

Næss skreiv også lokalhistoriske artiklar frå Vågå, og han meldte ei rekke bøker i avisene. Han deltok også i ordskifte i avisene.

## Litteratur

### Lengre tekstar
* *Norsk Maaltavla*, (8 sider), Mons Litleré, Bergen 1891
* *Gamle Torbjørn, Forteljing*, Utklipp og serprent av Den 17de Mai,  (158 sider), Kristiania 1904
* *Verdsens ende og tusundaarsrike*, (158 sider), Norli, Kristiania, 1907 
* *Lilja*, (31 sider), omsett av Leonhard Næss, i: Olaf Hanssen (red.): Norrøne kristenkvæde, Oslo 1928.

### Artiklar i Håløygminne:

* Sumt om eit dalafolk, *[[Håløygminne]]* 1920-24,
* Brigde i namneskikk, *[[Håløygminne]]* nr 3-4, 1921 (1920-24)
* I kveldsæta, *[[Håløygminne]]* nr 4, 1922 (1920-24)
* Han Grotaa-Jo, *[[Håløygminne]]* nr 11, 1922 (1920-24)
* Tri folkeslag, *[[Håløygminne]]* nr 36, 1932 Norske stadnamn, Håløygminne nr 44, 1934
* Gildeskål, *[[Håløygminne]]* nr 63, 1938

### Salmar i Nynorsk Salmebok

* 311. "Du Gud, som bur i ljosens salar."
* 401 "Du Herre, skal vera hyrding min"
* 475: "Å segja verdi rett farvel".

### Artiklar i Syn og Segn:

* Tvo preikor frå gamalnorsk, *[[Syn og Segn]]* 1930

### Salmar og songar på landsmål:

* Jolesong , *[[Norsk Barneblad]]* nr. 18, 1896 
* Julesalme (dansk-norsk), *[[Tromsø Stiftstidende]]*, Tromsø, 24de December 1897
* Jesu atterkoma, *[[Den 17de Mai|Den 17de Ma]]*i, 6. April 1898 
* Aa seia verdi rett farvel, *[[Den 17de Mai]]*, 2. Mai 1898
* Ei helsing til den frilynde ungdomen fraa Leonhard Næss, *Agder*, Flekkefjord , torsdag 7. juli 1904
* Tusundaarsrike, *[[Den 17de Mai|Den 17de Ma]]*i, 20. November 1899
* Kor Norig løner skaldane sine, *[[Sogns Tidende]]*, 6te Juli 1904
* Jolesong, *[[Dagbladet]]*, fredag 23. December 1904
* Joledag, *[[Dagbladet|Dagblade]]*t, torsdag 24. December 1908
* I sut for verdsens god og gull,  *[[Den 17de Mai]]*, 21. september 1916 
* Kyrkja ho er eit gamalt hus, *[[Den 17de Mai]]*, 4. april 1919 
* Fridom betre er enn gull, *[[Den 17de Mai|Den 17de Ma]]*i, 16. april 1919
* Olavskvæde, *[[Gudbrandsdølen]]* 21. juli 1921
* Hjelp Austheimsønene, *[[Austland]]* 1. februar 1923
* So lagde du ned din ferdastav, *[[Gudbrandsdølen]]* 5. januar 1925
* Evang. Mark. 10, 17-27 (Det var den rike guten), *[[Gudbrandsdølen]]*, 10. oktober 1925
* Bibelsalme 118 (Pris Herren! Berre han er god); *[[Den 17de Mai]]*, 30. desember 1932

### Artiklar:

* Olavslegendor,  *[[Den 17de Mai]]*, 29. august 1931 (og fleire nr)

### Andre tekstar:

* Sogespelet Akab og Elija, i *[[Norsk jol]]*, 1932

## Kjelder