open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bu

**Bu** kan visa til fleire slag byggtypar med ulik bruk, til dømes som utsalsstad, lager eller opphaldsrom.

## Bu som bygg, rom og eigedom
*Bu* med opphav i norrønt *búð* (bokmål *bod*) kan vera ei enkel hytte eller eit rom med eit visst føremål. Det kan vera eit mindre vareutsal drive på fast eller kortvarig basis, til dømes krambu, pølsebu eller bu som sel annan snøggmat. Andre buer kan nyttast som kiosk.

Ein annan type bu kan vera opplagsstad for mat eller utstyr, til dømes matbu, rorbu, verktøybu eller vedbu. Slike typar buer treng ikkje vera eigne bygg, men kan vera rom i eit bygg, som kjellarbu. Vidare kan ordet «bu» nyttast om visse større lagerstader, som tollbuer.

Bu med opphavet *bú*, det å bu ein stad, kan visa til ein bustad eller ein eigedom. Dette har òg ei juridisk tyding i samband med dødsbu, konkursbu, sambu og så bortetter.

### Utvikling

Det blei reist buer på det islandske Alltinget, med veggar av stein og torv og telttak av vadmål. Ein ser for seg liknande lettbygde buer ved norske tingstader og faste marknadsstader i Noreg.

Moderne buer kan vera midlertidige bygg av til dømes tre eller presenning, flyttbare bygg eller køyretøy, eller dei kan vera mindre, faste bygg, gjerne i ein eigen stil som minner om tidlegare buer.


fil:Knokke Strandcabines R01.jpg|Strandbuer i Knokke i Belgia.
fil:Shellfish stalls on Sandside, Scarborough - geograph.org.uk - 1516439.jpg|Permanente skjelbuer i Scarborough i England.
fil:2010-08 zandvoort 16.JPG|Flyttbar matbu i Zandvoort i Nederland.


### Politiske definisjonar av buer

Politiske eller statlege definisjonar av kva som er ei bu har ført til kallenamn som «brustadbu» i Noreg, som i 1997 avgrensa storleiken på storkioskar som kunne ha ope utanom vanlege opningstider for daglegvarebutikkar. Vanlege butikkar kunne ikkje vera større enn 100 km² og bensinstasjonar ikkje større enn 150 km². Bua fekk namn etter statsråd Sylvia Brustad.

Sverige har omgrepet «friggebod» etter statsråden Birgit Friggebo, som frå 1979 avskaffa krav om byggeløyve til opptil to frittståande bygg på til saman mindre enn 10 km² på ein eigedom.

## Namn
Bu er brukt som namn og namneledd i norske stadnamn og etternamn, som Bu i Hardanger, Andebu, Fornebu, Selbu og Sparbu.

### Namneberarar
* Kari Bu (f. 1978), norsk journalist og forfattar

## Kjelder


* 

* «I dag åpner en lovlig Brustad-bu», *[[VG]]*, 18.04.00
* Søk etter «bu» i *[[Norske Gaardnavne]]*
----
* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Brustad-bua|Brustad-bua]]» frå , den 22. mai 2011.* 
* *Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Friggebod|Friggebod]]» frå , den 22. mai 2011.*
Båtstø

**Båtstø** er ei grend rundt ei naturleg hamn på vestsida av indre Oslofjord. Staden ligg i Røyken i Asker kommune i Akershus fylke. Båtstø ligg nord for Åros, sør for Nærsnes. 

Båtstø vart definert av Statistisk sentralbyrå som tettstad fram til 1. januar 2013.

## Kjelder

* SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Buskerud»
Kameleonar

**Kameleonar** (frå gresk *chamai*, 'jord' og *leon*, 'løve', altså 'jordløve'; vitskapleg namn Chamaeleonidae) er øgler som lever av insekt og i nokre tilfelle planter. Dei er kjende for å skifte farge etter omgjevnadene eller når dei blir opphissa. Dei lever i alle biotopar, frå tett jungel på Madagaskar til sanddyner i Afrika. Det finst om lag 100 artar i Afrika, India, Pakistan og ein art i Europa. 

Dei fleste blir mellom 30 og 50&nbsp;cm lange, men kan bli opptil 70 cm. Nokre artar blir berre 5 cm. Kameleonar har tangforma lemmar og gripehale. Augo rører seg uavhengig av kvarandre.
Dvergplaneten Eris

**Eris** (småplanetnemning **136199 Eris**, oppdagingsnamn **2003 UB313**; symbol: ) er den mest massive av fem dvergplanetar i Solsystemet. Eris er mellom 2400 og 3000 kilometer i diameter og er 27&nbsp;% meir massiv enn Pluto.

Eris vart først sedd i 2003 av eit Mount Palomar-basert lag leia av astronomen Mike Brown, og sikkert identifisert i 2005. Eris har ein måne, Dysnomia; seinare observasjonar har ikkje vore i stand til å finna fleire. Månen har ein diameter som er kring 1/10 del av diameteren til dvergplaneten. 

I juni 2008 blei Eris klassifisert som ein plutoide, ein kategori av dvergplanetar med større store halvakse enn Neptun.  Bane til planeten er særs langstrekt, og når han er nærast sola, er han nærare enn Pluto. Omløpstida er 560 år. 

Xena var tidlegare det uoffisielle namnet på Eris. Namnet «Xena» er etter ei krigarprinsesse i ein TV-serie. Månen til dvergplaneten fekk opphavleg namnet Gabrielle, som var hjelparen til Xena i TV-serien, men frå 2006 vart det offisielle namnet Dysnomia. Diameteren til Dysnomia er ca. 1/10 av Eris.

## Kjelder
* Xena. (25. mars 2009). I Store norske leksikon. Henta 13. august 2014 frå http://snl.no/Xena.
Læresvein

**Læresvein** er eigentleg ein mannleg elev eller ein lærling. Ordet vert helst brukt om Jesu læresveinar frå Bibelen. Det kan brukast om ein mannleg elev, disippel eller apostel. 

## Kristendomen
«Læresvein» vert gjerne brukt om Jesu læresveinar, anten dei er kvinner eller menn, men eldre bibelomsetjingar brukar òg ordet 'læresyster' eller 'læremøy'. Ordet «læresvein» kan også brukast i overført tyding om folk som er lojale mot læremeisteren sin slik Jesu læresveinar var.

I den nyaste bibelomsetjinga frå Det Norske Bibelselskap, brukar dei det latinske ordet *disippel* istaden for det norske ordet *læresvein*, sidan ordet *disippel* i dag er best innarbeidd på norsk.

Læresveinar er nemnde både i Det gamle (Jes. 8,19) og Det nye testamentet. 

Dei fyrste læresveinane åt Jesus var i fylgje Johannesevangeliet  Johannes, son åt fiskaren Sebedeus, og Andreas.  Desse to var opphavleg blant døyparen Johannes sine læresveinar.  Same dag slutta Simon, bror til Andreas, seg til dei; det var han Jesus kalla Peter. Dagen etter gjekk dei frå Jordanelva til Galilea.  Då fekk dei fylgje av Filip og Natanael.

Etter dei synoptiske evangelia var Jesu fyrste læresveinar fiskarar ved Genesaretsjøen; fyrst kalla Jesus Simon Peter og Andreas, bror hans, lenger framme fekk han fylgje av brørne Jakob og Johannes og Sebedeus, far deira.

Elleve av dei tolv fyrste læresveinane vart sidan valde ut til apostlar.

Talet på læresveinar auka etterkvart som Jesus forkynte; og det auka endå meir etter den fyrste pinsedagen, då kyrkja vart organisert. Evangeliet etter Lukas 10,1–24 nemner sytti disiplar eller apostlar sende ut i par av Jesus. Desse blir feira som helgenar i austleg kristendom.
Blant dei kvinnelege læresveinane namngjev Apostelgjerningane i 9,36 Tabita (Dorkas), som tok seg av dei fattige.

## Kjelder
* Evangeliet etter Johannes, 1,35-50
* Apostelgjerningane 9,36
* Evangeliet etter Matteus, 4,18
* Volrath Vogt / Lauritz Holsvik (1938) Bibelsoge for folkeskulen

### Referansar
Soul

**Soul** (engelsk for 'sjel') er ein musikksjanger som er ei blanding av rhythm & blues og gospel. Soul hadde sitt opphav i USA på slutten av 1950-talet. Rhythm & blues (eit omgrep skapt av Jerry Wexler) er i seg sjølv ei blanding av blues og jazz og oppstod på 1940-talet hos små musikkgrupper, ofte med bruk av saksofon, som bygde på blues-tradisjonen. 

Soul er først og fremst ein unik amerikansk musikksjanger og omgrepsapparatet er derfor amerikansk. Soul har stort sett sitt opphav i tre byar: Memphis, Macon og Muscle Shoals - byar som var regionale utpostar og låg langt bort frå den store plateindustrien. Her kunne artistar, låtskriverar og produsentar få sjansen til å definere si eiga rolle utfrå eigne ressursar.

Soul har vore viktig for utviklinga av funk, disco og hiphop. Moderne soulartistar har ofte element av hiphop med i songane sine.

## Kjende soulartistar
* James Brown
* Ray Charles
* Aretha Franklin
* Otis Redding
* Sam Cooke
* Solomon Burke
* Arthur Conley
* Don Covay
* Ben E. King
* John Legend

## Ulike soul-sjangrar
* Southern soul, stamma frå 1950-talet.
:* Memphis soul, avstamning frå 1960-talet i Memphis
* Detroit (Motown) soul, plateselskapet Motown fekk ei rekkje listetoppar med soul-songar på 1960-talet, mellom anna med «You’ve Really Got a Hold on Me».
* Northern soul, stamma frå 1960-talet og Nord-England og North Midlands.
* Neo soul
* Philadelphia soul, stamma frå seint på 1960-talet, Philadelphia
* Psykedelisk soul
* Blue-eyed soul

## Referansar
* Miller, Jim (editor) (1976). *The Rolling Stone Illustrated History of Rock & Roll*. New York: Rolling Stone Press/Random House. (Chapter on "Soul," by Guralnick, Peter. pp. 194-197.
* Escott, Colin. *Liner notes for The Essential James Carr. Razor and Tie Records*, 1995.
Asker Skiklubb

**Asker Skiklubb**er eit idrettslag i Asker kommune som satsar på breddeidrett, inkludert både fotball, friidrett og orienteringsløp.

Skiklubben vart stifta i desember 1889 på initiativ frå skiløparen og skisportpioneren Laurentius Urdahl, som òg var formannen i klubben i åra 1890-93. I 1923 kjøpte klubben sine fyrste areal i Asker sentrum, samstundes som fotball og friidrett blei tekne opp på programmet gjennom innlemminga av Asker Idrettsforening. Etter krigen kjøpte skiklubben eit område der det blei bygd fotballstadion og løpebanar, kalla Føyka. Skiklubben har med dette blitt ein av dei største eigdomseigarane i Asker sentrum.

Skiklubben har gradvis vakse fram til å vere Noregs største idrettslag, med 5&nbsp;432 medlemmer (31-12-06) og 17 ulike aktivitetar organisert gjennom ulike idrettsgrupper: alpint, bandy, barneidrett, fotball, friidrett, hopp, handball, kajakk, langrenn, orientering og skiorientering, skiskyting, trim, turløp og volleyball. Til saman organiserer Skiklubben 7000 aktivitetar for medlemane. Klubben arrangerer turorinteringsløpet *Askeladden* saman med Asker Turlag.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstaden for Asker Skiklubb
Ostrava

**Ostrava** (tysk Ostrau, polsk Ostrawa) er den tredje største byen i Tsjekkia og det administrative senteret i regionen Mähren-Schlesien. Han ligg der elvane Ostravice, Oder og Opava renn i hop. Historia og veksten i byen har vore nært knytt til dei store førekomstane av svartkol av høg kvalitet i området rundt byen. Dette har gjeve byen utsjånad som ein industriby og kallenamnet «stålhjartet i republikken» under kommunisttida i Tsjekkoslovakia. Mange tungindustriselskap har i det siste anten vorte stengde eller omforma.
Langfredagsfjære

**Langfredagsfjære** eller **langfredagsfjøre** er eit etablert omgrep for storfjære. Det er mykje brukt langs Helgelandskysten og i Salten, der det kvart år er storfjære ved påsketider, men òg i andre delar av Noreg er uttrykket vanleg.

Storfjæra på langfredagen har fleire årsaker:
* Skilnaden mellom flo og fjære er størst det første døgnet etter fullmåne.  Sidan påskedagen er første søndag etter ein fullmåne, er det ofte fullmåne like før langfredagen.
* Tidevatnet vert styrt av gravitasjonskrefter frå sol og måne.  På vinteren er sola nærast jorda, slik at gravitasjonskreftene frå sola er sterkast på denne tida av året.
* Det er ofte høgt lufttrykk og frålandsvind i månadsskiftet mars/april, slik at vasstanden vert lågare enn tidvasstabellane tilseier.
Storfjøra i februar og mars vert kalla gjøfjøre. Gjø kjem av det norrøne månadsnamnet gjømånad.

## Kjelder
Asker Trekkhundklubb

**Asker Trekkhundklubb** (**ATK**) er ein hundekøyringsklubb frå Asker som høyrer inn under Akershus Hundekøyrarkrets. Asker Trekkhundklubb bruker opphavleg Vorstehhundar i tevlingar, men ein kan bruke dei fleste rasar.

Asker trekkhundklubb blei stifta i 1946 av lokale hundekøyrarar i tilknyting til Norsk Trekkhundklubb og Asker Skiklubb. Nokre av stiftarane dreiv med motstandsarbeid under den andre verdskrigen, der dei mellom anna tok imot flyslepp med containerar med våpen og utstyr i Vestmarka. Etter krigen heldt dei fram med ambulansekøyring ved hjelp av trespannsleiar.

Tevlingsstilen ATK satsar hovudsakleg på, er nordisk stil. Det tyder at hunden trekkjer ein pulk og løparen i eit tau. Samstundes går løparen på langrennski (skøyting) bak pulken og hunden. I rekruttgruppa startar ein med snørekøyring. Der dreg hunden køyraren som bruker ski, men dei har eit snøre seg i mellom.

Asker Trekkhundklubb har fått fram løparar nasjonalt og internasjonalt. Klubben eig ei hytte i Vestmarka, som vert kalla Askerhytta.

## Medlemskap
Ved årsskiftet 2006/2007 hadde klubben 216 medlemmer, der heile 41 deltok aktivt i løp i sesongen. Klubben driv eit aktivt barne- og ungdomsarbeid og har treningar og aktivitetar heile året.

## Økonomi
Ein vesentleg del av inntektene til klubben kjem frå drifta av kiosk og parkering på Sjøstrand bad. Dei har i ei årrekkje hatt avtale med eigaren, Asker kommune, om denne ordninga. Takka vere denne avtalen og hjelp frå medlemmer, kan «ATK» arrangere renn og samlingar. Dei har mellom anna arrangert det tradisjonelle «Askerløpet», NM i 2006 og EM/NM i 2007 på Skåbu i Nord-Fron (saman med idrettslaget STEIL).

## Bakgrunnsstoff
* Heimesida til Asker Trekkhundklubb
Galleberg

**Galleberg** er ein importør av sjokolade og sukkervarer. Selskapet, som vart starta av Jørgen Galleberg i 1922, held i dag til i Industriveien på Skedsmokorset.

Selskapet importerer kjende merkevarer frå internasjonale produsentar som Ricola, Cloetta Fazer og Kraft.

## Bakgrunnsstoff
* Selskapet si heimeside
Skedsmokorset

**Skedsmokorset** er ein tettstad i Lillestrøm kommune i Akershus fylke, og har 15 000 innbyggjarar. Staden ligg like ved Europaveg 6 om lag 25 km nord for Oslo og er ein stad med stor bustadbygging.
Ricola

**Ricola** er eit sveitsisk selskap kjend for å laga halspastillar med urter. Dei lagar også urtete.

Verksemda blei starta i 1930 av Emil Wilhelm Richterich som *Confiseriefabrik Richterich & Co. Laufen*, etter at han hadde kjøpt eit lite bakeri i Laufen utanfor Basel i Sveits. I 1940 skapte Richterich dei første urtepastillane med 13 urteslag som ingrediens. På 1950-talet blei det også utvikla ein urtete etter at ein hadde oppdaga at ein også kunne løysa opp pastillane i varmt vatn. I 1976 laga selskapet den første mjuke, sukkerfrie urtepastillen i Sveits.

I 2004 hadde Ricola rundt 400 tilsette. Samstundes nytta det tenestene til rundt 200 selskap i nærmiljøet. Selskapet eig også fem urtehagar i Zermatt, Kandersteg, Pontresina og Nenzlingen. Hagane dyrkar urter til produksjonen, men kan også vitjast.

Ricola vert importert til Noreg av Galleberg.

## Produkt
Ricola lager både mjuke og harde pastillar. Dei blir selde i esker og i posar. Ricola-pastillane er kjende for å innehalda 13 urter, som er: Salvie, apotekerkattost, ryllik, legestokkrose, smalkjempe, peparmynte, gjeldkarve, marikåpe, timian, hylleblom, marianøkkelblom, legeveronika og borremynte. Innhaldet kan variera i dei ulike produkta. Mentol er den aktive substansen i produkta.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ricola|Ricola]]» frå , den 6. juni 2010.* 
 
* Ricola.com
Pastill

**Pastillar** er små, tablett- eller pilleliknande drops eller dragerte gelèkuler. Dei kan ha ulike smakar, det kan til dømes vere frukt-, lakris-, salmiakk- eller saltpastillar. Fleire pastillar er gode mot sår hals, såkalla halspastillar, andre kan vere med stoff for tann- eller munnhygiene. Pastiller vert selde som godteri i kioskar og daglegvarebutikkar.

Ordet *pastill* kjem frå det franske *pastille* og italiensk *pastillo* som igjen stammar frå det latinske *pastillum*, det vil seie «pille».

## Nokre pastillmerke i Noreg
* Dent
* Doc
* Knott
* Lacrol (sukkerfrie)
* Strepsils
* Ifa
* Ekstra (for tennene)
* Ricola

## Sjå og
* Drops
* Godteri
* Tablett
Tablett

**Tablett** er den vanlegaste forma eit legemiddel har.
 
Ein tablett er berekna til peroral bruk og inneheld medisin i dosert mengd. Tablettar vert til vanleg laga ved at ein komprimerer ei pulverblanding. Om lag to tredelar av alle reseptar blir gitt som faste doseringsformer, og halvparten av desse er komprimerte tablettar.

Tabletten hadde en forløpar, *Terea sigillata*, som tyder forsegla jord og som var kjent i gresk medisin. Moderne tablettar er kjende frå 1843.

## Bakgrunnsstoff
* Om tablettillverkning av leg. apot. Bo Ohlson  (svensk)
Crédit Agricole

**Crédit Agricole SA** (fransk for 'landbrukskreditt') er det største finanskonsernet i Frankrike, det nest største i Europa og det sjette største i verda målt etter primærkapital (Tier 1) ifølgje bladet *[[The Banker]]*. Konsernet vart grunnlagt 5. november 1894 og har hovudkontor i Paris.

Crédit Agricole sponsa frå 1998 til 2008 eit profesjonelt sykkellag med same namn. Ein av dei mest kjende ryttarane på dette laget var nordmannen Thor Hushovd.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Olomouc

**Olomouc** (tysk *Olmütz*, polsk *Ołomuniec*, latin *Eburum* eller *Olomucium*) er ein by i Mähren aust i Tsjekkia med om lag 100&nbsp;000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Morava, og er det geistlege sentrumet i Mähren. Fram til 1641 var byen òg hovudstad i Mähren, då han vart erobra av svenskane under Tredveårskrigen, og hovdustaden vart flytta til Brno. Byen vert rekna som ein av dei vakraste i Tsjekkia, og har det nest største historiske sentrumet etter Praha.

Nokre kilometer frå byen ligg kjelda til elva Oder.

## Kjende personar frå Olomouc
* Berthold Oppenheim, rabbinar

## Bakgrunnsstoff
Liberec

**Liberec** (tysk Reichenberg, romani *Libertsis*) er ein by i Liberec kraj i Böhmen i Tsjekkia ved elva Neisse. Byen ligg heilt nord i landet, nær grensa til både Polen og Tyskland, og er den sjette største byen i Tsjekkia med nesten 100&nbsp;000 innbyggjarar. 

Liberec har ein tekstil- og maskinindustri m.a. ein av Škoda sine bilfabrikkar og ein teknisk høgskule. I samband med den nazistiske annekteringa av område i Tsjekkoslovakia vart Liberec hovudstad i Sudeten. Etter den andre verdskrigen var slutt vart den tyskspråklege folkesetnaden jaga frå byen. 

Byen var arrangør for Ski-VM 2009.
České Budějovice

**České Budějovice** (kort form *Budějovice*; tysk *Budweis* (òg brukt på ei rekkje andre språk)) er ein by i Tsjekkia og den største byen i Sør-Böhmen med nesten 100&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er òg det politiske og kommersielle sentrumet i området, men er ikkje den same byen som Moravské Budějovice i Mähren.

Byen har gjeve namn til eit vidkjend ølmerke, Budweiser, som fabrikken *Pivovar Budějovický Budvar* har brygga sidan 1200-talet.

Jarnbanen til Linz i Austerrike er den eldste på det europeiske kontinentet, og vart konstruert i perioden 1824-1832.
Den store brennevinsdagen

**Den store brennevinsdagen** i Lofoten vart feira 25. mars, på marimesse om våren. 

Denne dagen samla fiskarane seg til ein fest der det vart drukke brennevin &mdash; likevel ikkje så mykje at dei ikkje rodde fiske dagen etter. Det var òg andre tradisjonar knytt til dagen, spesielt kjent er «hansinga». Den innebar at førstereisgutten, skårungen, skulle spandere brennevin på dei andre i båtlaget. Første års høvedsmann skulle spandere «høvedsmanns hans», og dei som rodde fiske for siste gongen skulle spandere «stavhans». Når det gjaldt stavhansen, ville det alltid vere noko uklårt - dei fleste meinte nok at dei ville ro fiske eitt år til. Gamlingane som ikkje lenger for på vinterfiske, markerte gjerne brennevinsdagen med ein dram heime.

Festen har tradisjonar langt tilbake i tid, og må ha tilknyting til gammal feiring av vårfrumesse eller marimesse, som var helgedag fram til festdagsreduksjonen i 1770. Lokalt vart mange av dei gamle helgedagane haldne som halvhelgar minst halvtanna hundreår etter 1770. 

Festen kan òg ha hatt samanheng med at det i slutten av mars var lide så langt ut i fisket at fiskarane hadde fått noko pengar mellom hendene. Frå om lag 20. mars var skreien blitt gytemoden og «laus på rogna», slik at ho ikkje lenger var brukande for salting. Fiskarane kunne då selje det dei hadde lagt ned av rogn, og dei fekk for første gong nokre kroner for vinterstrevet. 

Mot slutten av 1800-talet styrkte fråhaldsrørsla stillinga si blant folk, brennevinsforbuket gjekk ned, og markeringa av 25. mars og «Vårfru'mess» som ein brennevinsdag vart meir måtehalden.

## Kjelder
* Peder A. Hansteen: *Den store brennevinsdagen 25. mars*, *[[Årbok for Helgeland]]* 1984.
* Axel Coldevin (1980). *Dønna bygdehistorie*
Ústí nad Labem

**Ústí nad Labem** (tysk *Aussig an der Elbe*) er ein by i Ústí nad Labem kraj Tsjekkia. Byen ligg heilt nord i landet, om lag 20&nbsp;km frå grensa til Tyskland ved E55 mot Dresden. Byen ligg, som namnet nemner, ved elva Elbe (tsjekkisk Labe). Han har nesten 100&nbsp;000 innbyggjarar, og er den niande største byen i landet.

Ústí ligg i eit fjellområde der elvane Bílina og Elbe (Labe) renn i hop, og er både ein viktig elvehamneby og jarnbaneknutepunkt. Byen er mellom anna fødestad for målaren Anton Raphael Mengs.

Fram til 1945 var majoriteten av folkesetnaden tysktalande. 31. juli 1945 oppstod det ein eksplosjon ved eit nærliggande ammunisjonslager, og den kommunistiske revolusjonsgarden gav utan nærmare undersøking skylda på den tyske folkesetnaden. Mange tysktalande vart då avretta.

Under den tsjekkoslovakiske tida fanst det mykje tungindustri både i og utanfor byen, mellom anna kjemisk industri og ein kunstgjødselfabrikk midt i sentrum. På grunn av utslepp frå desse fabrikkane var byen ein av dei skitnaste i Europa. Skogområda rundt byen vart sterkt skada av forureining.

Ústí nad Labem fekk internasjonal merksemd i 1999 då ein bygde ein kontroversiell mur for å skilje romanifolk og etniske tsjekkarar frå kvarandre. Etter kraftige protestar vart muren riven ned att av dei tsjekkiske styresmaktene.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Ústí nad Labem|Ústí nad Labem]]» frå ,  den 24. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
Pardubice

**Pardubice** er ein by i Pardubice kraj i Tsjekkia ved elva Elbe, 104 km aust for Praha. 

Byen vart grunnlagd rundt 1340, men det hadde vore eit kloster her sidan tidleg på 1200-talet.

Pardubice er ein viktig industriby, og her finst mellom anna ein kjemisk fabrikk (som produserer Semtex, eit plastisk eksplosiv), eit oljeraffineri, ein fabrikk for tungt maskineri og elektronisk utstyr. 

Sidan 1874 har det vorte halde eit vidkjend hesteløp her, *Velká Pardubická*. Det er sagt at dette er det hardaste hesteløpet på kontinentet. 

Pardubice har eit gamalt sentrum med mange restaurantar. Her finn ein eit gamalt tårn og eit nyleg renovert slott. Arnošt av Pardubice, den første erkebiskopen i Praha, vart fødd i Pardubice i 1297.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pardubice|Pardubice]]» frå ,  den 24. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
Mähren

**Mähren** (tsjekkisk *Morava*, latin *Moravia*) er ein historisk region i Tsjekkia og Slovakia i Sentral-Europa. Det geografiske området i Tsjekkia er ikkje lenger ein administrativ eining. Saman med det historiske området Böhmen utgjer det staten Tsjekkia, som vart oppretta i 1993. Den historiske hovudstaden i regionen er Brno (*Brünn*). Regionen er kalla opp etter elva Morava (mars) og slaviske stammer slo seg ned her ein gong etter år 500.

Stor-Mähren var eit slavisk kongedøme som omfatta dagens Mähren og Slovakia mellom 833 og byrjinga av 900-talet. Riket vart etter kvart svekka og ungararane, som kom frå Asia, øydela det i 907. Den vestlege delen vart annektert av kongeriket Böhmen i 955, tatt over av Polen i 999 og til slutt ein del av Böhmen i 1019. Folkesetnaden vart stort sett tsjekkifisert på 1800-talet. 

Den austlege delen, det som i dag er Slovakia, vart i sør erobra av ungararane på 920-talet, og i 1000 eller 1001 vart heile dagens Slovakia overteke av Polen under Boleslaw I. Polen sitt styre tok slutt i 1025 eller 1029, og i 1030 vart den sørlege halvdelen igjen teke av ungararane som styrte området fram til slutten av 1300-talet. Mähren var seinare ein del av keisarriket Austerrike-Ungarn. Etter den første verdskrigen gjekk Austerrike-Ungarn i oppløysing og Mähren vart ein del av Tsjekkoslovakia. Under den andre verdskrigen var Mähren ein del av det tyske protektoratet Böhmen-Mähren. Etter oppløysinga av Tsjekkoslovakia i 1993, var det tilløp til separatisme i Mähren. Det viste seg derimot snart at entusiasmen for å opprette eit sjølvstendig Mähren var heller laber.

Dialektane i Mähren (moravisk) er rekna som overgangsformer mellom tsjekkisk og slovakisk.

## Kjende personar frå Mähren
* Sigmund Freud, nevrolog og opphavsmannen til den psykoanalytiske skulen av psykologien
* Kurt Gödel, logikar, matematikar og filosof
* Edmund Husserl, matematikar og filosof, grunnleggjar av fenomenologien, ei av dei viktigaste filosofiske retningane i det 20. hundreåret
* Leoš Janáček, romantisk komponist
* Adolf Loos, skribent og arkitekt
* Tomáš Masaryk, den første presidenten av Tsjekkoslovakia
* Alfons Mucha, målar, plakatkunstnar og kunsthandverkar
* Joachim Oppenheim, forfattar og rabbinar 
* Karl Renner, politikar, bibliotekar og diplomat
* Emil Zátopek, friidrettsutøvar
Böhmen

**Böhmen** (tsjekkisk: *Čechy*; latin, engelsk o.a.: *Bohemia*; fransk *Bohême*) er eit historisk område i Sentral-Europa som tidlegare høyrte til Austerrike, og som i dag, saman med det noko mindre Mähren (*Moravia*), utgjer staten Tsjekkia. Som geografisk region er det i dag òg kjend under det tsjekkiske namnet **Čechy**. Hovudstaden er Praha. Böhmen grensar i nord til Schlesien (i dag i Polen), i aust mot Mähren, i sør mot Austerrike og i vest og nordvest mot Tyskland. 

## Historie
Romerske forfattarar er dei første som nemner området, som heimland for boiarane, ei keltisk stamme, som gjennom det latinske *Boiohaemum* har gjeve namn til regionen. I det første hundreåret før Kristus var området busett av germanske stammar, som seinare immigrerte vestover, og på 500-talet vart erstatta av dei slaviske forløparane for dagens tsjekkarar.

Etter å ha frigjeve seg sjølv frå avarane på 600-talet kom Böhmen under Premyslide-dynastiet sitt herredøme, som varte fram til 1306, då Wenzel III vart myrda i Olmütz. Med omvendinga til kristendomen på 800-talet vart det knytt nære samband til Det austfrankiske kongedømet, som då høyrde til det karolingiske keisardømet, seinare kjend som Det tysk-romerske riket, som Böhmen vart ein del av frå 900-talet.

Tittelen *konge av Böhmen* vart allereie tildelt dei premyslidiske hertugane Vratislav II (1085) og Vladislav II (1158), og vart arveleg i 1198 under Ottokar I. Barnebarnet hans, Ottokar II, grunnla eit kortvarig imperium som òg omfatta dagens Austerrike. På midten av 1200-talet byrja tyskarar å immigrere til områda, som delvis erstatta tapa etter den mongolske invasjonen i 1241. I 1347 vart Karl IV konge i Böhmen, og i Praha grunnla han i 1348 det første universitetet i Sentral-Europa. Böhmen vart fram til 1900-talet sterkt prega av tysk kultur, og det offisielle språket var tysk frå byrjinga av 1600-talet. Dei tyskkulturelle innbyggjarane utgjorde i stor grad eliten, som byborgarar, adel og godseigarar, medan dei vanlege bøndene i større grad var slavisktalande folkeslag som tjekkarar.

Böhmen var eit eige kongedøme under den tysk-romerske keisaren fram til 1627, og vart så ein del av Austerrike. Etter den første verdskrigen vart området ein del av det nyoppretta Tsjekkoslovakia. Böhmen utgjorde saman med Mähren det tyske riksprotektoratet Böhmen-Mähren 1939-1945, og vart så igjen ein del av Tsjekkoslovakia. Etter at Tsjekkoslavkia vart delt i 1993, vart området ein del av den nye staten Tsjekkia.

## Kultur
Bøhmisk kjøkken og den bøhmiske blasmusikk er vidkjend.

## Litteratur
* Poche, Emanuel: *Böhmen und Mähren*, München/Berlin 1986 (Kunstdenkmäler in der Tschechoslowakei, hg. v. Reinhardt Hootz) 
* Fehr, Götz: *Fernkurs in Böhmisch* ISBN 3-458-33033-X
Hansing

**Hansing** (jf. *å hanse, å gje hans*) er den trakteringa førstereisgutar gjev resten av båtlaget når dei er tekne opp i laget. Ordet er avleia av det lågtyske ordet *hensen* som tyder *betale avgift for å bli oppteken i eit laug*, og har samanheng med det høgtyske ordet *hanse*, som kan tyda gruppe, fylgje, eller (handels)selskap. 

I eldre dansk språk brukte dei ordet *å hønse* når den nyopptekne gav pengar eller traktering til dei andre medlemmene i eit laug. Ordet *hans* eller *hansing* er bruka om trakteringa ein sjømann gav kameratane fyrste gongen han passerte ekvator. Blant fiskarane, på Lofoten spesielt i tilknyting til feiringa av den store brennevinsdagen, innebar hansinga at skårungen skulle spandere brennevin på dei andre i båtlaget. Tilsvarande skulle første års høvedsmann spandere *høvedsmanns hans*, og ein som hadde ny båt skulle spandere *båthans*. Dei som rodde fiske for siste gongen skulle spandere *stavhans*.

Johan Bojer brukar i *[[Den siste viking]]* omgrepet *hamse, hamsing*. Elles er òg ord som *handse, handsing, hønse* eller *hønsing* nytta om det same fenomenet.

Hansing er og forbunden med andre opptaksseremoniar, ofte slik at han som vert oppteken vert audmjuka eller latterleggjort for resten av gruppa.

## Kjelder:
* Peder A. Hansteen: *Den store brennevinsdagen 25. mars*, Årbok for Helgeland 1984.
* Falk og Torp 1903: *Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog* Faksimileutg. Bjørn Ringstrøms antikvariat 1992 ISBN 82-90520-16-6
* Hans i nynorskordboka
Hradec Králové

**Hradec Králové** (tysk Königgrätz) er ein by i Hradec Králové kraj i Böhmen i Tsjekkia ved elva Elbe (Labe på tsjekkisk). Økonomien i byen er basert på næringsmiddelindustri, og fotokjemi og elektronikk industriar. I tillegg vert det produsert musikkinstrument i byen, mest kjend er pianomerket PETROF. Byen har eit universitet, og Karlsuniversitet i Praha har ei medisinsk avdeling her. 

Byen er kjend for Slaget ved Königgrätz den 3. juli 1866, eit slag i den prøyssisk-austerrikske krigen.

## Historie
Hradec Králové er ein av dei eldste busetnadane i Tsjekkia. Byen hadde festning alt i 1062, og katedralen i byen vart bygd i 1303.

Hradec Králové heitte opphavleg berre Hradec (*slottet*), Králové (*dronningas*) vart seinare lagt til då byen dronning Elisabeth fekk byen av kong Wenceslaus II.

Byen var sentral under Hussittkrigane, då han var med på opprørarane si side. 

Trettiårskrigen førte til at den protestantiske folkesetnaden vart jaga frå byen etter slaget ved Bílá hora i 1620. I 1639 vart byen omleira av svenskane i åtte månadar.

Under Josef II si regjeringstid vart mange av kyrkjene i byen rive ned for å gjere plass til festningsverk. Desse festningsverka stod heilt til 1884.

## Kjende personar frå Hradec Králové

* Karl Freiherr von Rokitansky (1804 - 1887), austerriksk patolog, politikar og filosof.
* Václav Vladivoj Tomek (1818 - 1905), tsjekkisk historikar
* Zuzana Navarová (1959 - 2004), tsjekkisk songarinne og komponist

## Bakgrunnsstoff
Ærø

**Ærø** er ei dansk øy sør for Fyn mellom Det sørfynske øyhav og Austersjøen. Øya har eit areal på 90,5 km², og eit folketal på 6&nbsp;639 (2006). Dei største tettstadane på Ærø er Marstal og Ærøskøbing. 

Det går fire ferjeruter frå Ærø:

* Frå Marstal til Rudkøbing på Langeland.
* Frå Ærøskøbing til Svendborg på Fyn.
* Frå Søby til Fåborg på Fyn.
* Frå Søby til Mommark på Als.

## Bakgrunnsstoff
* www.arre.dk
Hans

**Hans** er ei tysk kortform av det greske namnet «Johannes», eit namn med opphav i det hebraiske namnet «Joḥanan», som tyder ‘Gud er nådig’.

Hans har naturleg nok namnedag på sankthansdagen, eller jonsok, den 24. juni.

## Namnet i Noreg
Ei spesiell side ved namnet Hans er at det i Noreg oftast er nytta som innleiing til eit dobbeltnamn: Medan nær 24 400 i dag har Hans som første førenamn, er det berre 4150 som har Hans som einaste førenamn.

Namnet har vore i bruk i Noreg sidan 1300-talet. 

* I 1801 var det etter folketeljinga om lag 23 100 som oppgav dette namnet
* I 1900 var det etter folketeljinga om lag 46 600!

## Kjende namneberarar

## Hans i geografien
* Hans Øy på Grønland/ i Canada

## Kjelder

* Folketeljingar i Digitalarkivet
* Olav Veka 1991: Namneboka, Det Norske Samlaget
Als

**Als** er ei øy like aust for Jylland i Danmark med eit areal på 321 km² og ein omkrets på 165 km. Øya er avgrensa av Alssundet, Alsfjord, Lillebælt og Flensborg Fjord og ligg i Sønderborg kommune i Region Syddanmark. Fram mot kommunereforma i 2007 var øya delt i fleire kommunar: Als Nørre Herred med sokna Egen, Havnbjerg, Nordborg, Oksbøl og Svenstrup, Als Sønder Herred med Augustenborg og Sydals med halvøya Kegnæs, og Sønderborg som er kommunebyen. Als har naturleg områdetilknytning på Jyllandssida til Sundeved, Broagerland og Gråsten.

Øya er forbunde med Jylland med Christian den Xs bru i Sønderborg (1935) og Alssundbrua (1981). Ei ferje går frå Ballebro til Hardeshøj, frå Søby på Ærø til Mommark og frå Bøjden til Fynshav.

Als er ei frodig øy og har i dag intensivt svineavl. Øya vart tidlegare kjend for sine fruktplantasjar, og enno er det enkelte i drift. 

Vestkysten har mange innskjeringar, Hørup Hav, Augustenborg Fjord og Dyvig. På austkysten ligg den 700 ha store Nørreskov langs med Lillebælt.

Øya er tett folkesett med 49&nbsp;373 innbyggjarar (2025), noko som svarar til 154 innbyggjarar per kvadratkilometer. Tidlegare Nordborg kommune med 14&nbsp;000 innbyggjarar er sete for ei rekkje verksemder, mellom anna den største industriverksemda i Danmark, Danfoss. Danfoss har om lag 5&nbsp;500 tilsette. 

## Historie

Få stader i Danmark har så mange busetnadsfunn og steindysser over eit så lite areal som på Als. Dei mange funna vitnar om at øya har vore busett sidan eldre steinalder. Mange av steindyssene er funne i skogane, mellom anna i Nørreskoven. 
Av dei mest kjende funna frå bronse- og jernalderen er Hjortspringsbåten, som i dag står på Nasjonalmuseet. Ein har òg funne restane av eit lik i ei eikekiste frå bronsealderen, samt nokre bronseskåler. Desse står og på Nasjonalmuseet. Frå vikingtida har ein funne ein mann gravlagd med stridshesten sin og eit sverd. Ved Augustenborg har ein funne eit festningsanlegg kalla Svenskeskanse. 

I mellomalderen var øya prega av ei rekkje adelsmenn som herska kvar sitt landområde med si lokale borg. Christian III sin son, hertug Hans, fekk øya som hertugdøme, og han kjøpte adelen ut. Seinare vart øya delt opp i fleire mindre hertugdøme, som i lengda ikkje var levedyktige og derfor gjekk konkurs. På 1700-talet vart hertugen av Augustenborg den dominerande personen på øya. Under nasjonalitetskampen frå 1848 til 1920 vart det avgjort gjennom ei avstemming i 1920 at øya skulle vere dansk. Byane var der derimot meir tyskprega. Etter 1920 har øya vore prega av veksande industri, særleg etter 1945 då Danfoss voks til eit internasjonal konsern. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Als|Als]]» frå ,  den 24. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*Danfoss.dk
Amager

**Amager** er ei låg dansk øy som ligg i Øresund tett attmed austkysten av Sjælland. I det 20. hundreåret vart arealet på Amager auka ved demningar kring Kalveboderne, og øya er no på om lag 90 kvadratkilometer.

Amager hadde særs godt jordbruksland, omkransa av sandstrender. Kong Christian 2. inviterte i 1521 hollendarar til å dyrke grønsakar på Amager for å kunne forsyne København. Men no er øya for det meste bymessig utbygd, i tillegg til at København lufthamn ligg på øya, sjølv om det framleis finst landbruks-, skogs- og naturområde i Dragør og Kastrup.

Administrativt er øya delt mellom Københavns kommune, Dragør kommune og Tårnby kommune. Bydelane i den delen av Amager som høyrer til København er Christianshavn, Sundbyøster, Sundbyvester og Islands Brygge, ein del av Vestamager og av Ørestad.

Ein person frå Amager vert kalla ein *amagerkanar*.

Amager har samband med Sjælland over bruene Knippelsbro, Langebro, Sjællandsbroen og Kalvebodbroerne. Københavns Metro er ført i tunnel frå Sjælland til Christianshavn i nærleiken av Knippelsbro og går vidare innover øya som høgbane. Dessutan går hovudsambandet mellom Danmark og Sverige for både bil- og jarnbanetrafikk over Øresundsbrua frå Kastrup på Amager til Lernacken rett sør for Malmö.

## På øya ligg mellom anna
* København lufthamn.
* Delar av København Universitet, mellom anna Det humanistiske fakultet
* IT-Universitetet
* Ørestad.
* Det største hotellet i Danmark, Radisson SAS Scandinavia Hotel.
* Bella Center, det største utstillings- og kongress-senteret i Skandinavia.
* Field's, det største kjøpesenteret i Skandinavia. 
* Metroen har fleire stasjonar på øya.
* Christiania.
* Vor Frelsers Kirke, kjend for spiralspiret sitt. 

Byar på Amager (utover dei delane som vert rekna som ein del av København):
* Dragør
* Store Magleby

## Historie
Amager var fram til om lag 1970 staden der københavnarane deponerte avfall. Derfor vert øya stundom kalla «lorteøen» på folkemunne.

## Uttrykk med «Amager»
* Amar! – ei trollbønn om uskyld, ein mild eid. Amager Fælled (Amager Allmenning) blei tidlegare brukt som avrettingsstad.
* Amagerbroderi – eit broderi med flatsaum i kulørte farger.
* Amagersyning (Amagersying) er hollandsk-inspirerte broderiteknikkar.
* Amagergarn – mercerisert bomullsbroderitråd (på tysk *Perlgarn*).
* Amagerhylde – Amager-hylle, ei A-forma trekanta hylle for nips.
* Amagermad – Amager-sandwich beståande av ei skive rugbrød og ei skive kveitebrød med smør imellom og eventuelt pålegg.
* Amager-nummerplade (eigenleg kjenningsnummer for motorkøyrety frå Amager) er eit namn for ei tatovering på krossryggen.
* Amagerkys – gje nokon eit amagerkyss tyder å gje dei ein skalle, støyt eller puff med panna.

## Kjelder
Anholt

**Anholt** er ei dansk øy i Kattegat. Øya er 21,75 km² stor og har 160 fastbuande, men folketalet aukar om sommaren når mange turistar vitjar øya. Ein kan nå Anholt med ferje frå Grenå og er ein del av Norddjurs kommune.

Øya er kjend som Nord-Europas største ørken, eit resultat av vidstrekt hogst i samband med gjenoppbygginga av den danske marinen etter at Danmark under Napoleonskrigane i 1807 tapte sjøflåten til Storbritannia. No vert det brukt ressursar på å verne det unike landskapet på øya, og å motverke erosjon.

På den austlege delen av øya finst ein av dei største sel-koloniane i Danmark. Store delar av øya er no freda.

Dei høgaste punkta på Anholt er Sønderbjerg på 48 moh. og Nordbjerg på 39 moh.

Busetnaden på Anholt er stort sett samla i Anholt by. Her ligg mellom anna Anholt kyrkje, frå 1819.

Anholt har ei liten flyplass utan mannskap, med ruteflysamband til Roskilde.

## Bakgrunnsstoff
* Anholt.dk
Askø

**Askø** er ei øy i Smålandsfarvandet nord for Lolland i Danmark, og er ein del av Lolland kommune. Askø er ein svært flat øy, og det høgaste punktet er ikkje høgare enn 3 meter. Ved stormflaumane i 1858 og 1872 vart ho delvis overfløymd. Ein del av øya er i dag verna ved hjelp av dike.

Innbyggjartalet på Askø har gått gradvis nedover sidan 1930, då det bydde 180 menneske på øya. I dag er det omkring 50 menneske igjen, og skulen vart stengd i 1988 på grunn av mangel på elevar. Dei fleste fastbuande bur i Askø by nord på øya, der Askø Kyrkje frå 1200-talet òg ligg. I aust ligg det eit sommarhusområde med om lag 220 hus. 

Tidlegare var fiskeri og sjøfart ein stor del av livet til innbyggjarane, men i dag er det stort sett landbruk og fruktdyrking. 

Det finst hare og fasan på Askø, i tillegg til mange ender, måsar og vadefuglar. 

Askø er forbunde med naboøya Lilleø med ein ca. 700 m lang demning. Det er òg ferjesamband til Askø frå Bandholm på Lolland.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Askø|Askø]]» frå ,  den 24. mars 2007.*  
 

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
* Askø ferje
Æbelø

**Æbelø** er ei dansk øy i Kattegat, like nord for Fyn. Sjølve øya er på 2,09 km&sup2;. Sør for Æbelø ligg småøyane Brådet, Dræet og Æbeløholm.

## Folkesetnad
I 1787 budde det 17 personar på øya. Dette talet auka til ca. 50 personar i 1940. Fråflyttinga byrja i 1960-åra, og no er det ingen fastbuande på Æbelø.

## Natur
Æbelø var tidlegare kjend for å ha mykje av billearten eikehjort. I 1924 vart naturen på Æbelø freda i eit forsøk på å verne eikehjortane. 23 store, gamle eiketre ved Æbeløgård vart freda, og det vart nedlagt forbod mot å fange eller drepe eikehjort. Tiltaka hjelpte ikkje, og i 1954 vart den siste eikehjorten i Danmarks observert. 

Fuglelivet på Æbelø er rikt, mellom anna finn ein hekkande hornugle og pirol.

## Bakgrunnsstoff
* Naturligvis
Avernakø

**Avernakø** er ei øy i Det sørfynske øyhav. Øya har eit areal på 6 km² og er ein del av Faaborg-Midtfyn kommune. Øya er langstrakt og forholdsvis kupert med 110 innbyggjarar (2006). 

Ein kan nå øya med ferje frå Faaborg og Lyø.

Opphavleg var Avernakø to forskjellige øyar, Korshavn og Avernak. I 1937 vart dei to øyane knytte saman av demninga Drejet. 

Hovudnæringane på øya er jordbruk og turisme. Born på øya går på skyle på naboøya Lyø. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Avernakø|Avernakø]]» frå ,  den 24. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff
* Heimeside
Bogø

**Bogø** er ei dansk øy, like vest for Møn. Øya er om lag 7 km lang og 3 km brei og har eit totalt areal på 13 km². Folketalet er like over 1&nbsp;000, og 700 av desse bur i den største tettstaden Bogø by. Det høgaste punktet på øya er Kathøj på 32 meter. 

Vest for Bogø ligg ei mindre øy, Farø, der motorvegen E47/E55 frå København til dei store øyane Lolland og Falster går. Motorvegane held vidare fram til Tyskland med ferje. Bogø er forbunde med veifylling til både Farø og Møn, og har ein av hovudvegane til Møn. I januar 2007 gjekk øya over til den nye Region Sjælland etter å ha vore ein del av Møn kommune tidlegare. 

Øya har eit variert landskap, inkludert skogområde og tradisjonelle landsbyar. Øya var lenge kongefamilien sin eigedom, men i 1769 vart øya lagd ut for sal, og kjøpt av øybuarane for 18&nbsp;456 rigsdaler. For å kunne betale dette måtte øybuarane kutte ned mykje av skogen på øya og dyrke mark i staden. 

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bogø|Bogø]]» frå ,  den 24. mars 2007.*
Bornholm

**Bornholm** er ei av dei austlege øyane i Danmark, og vert òg kalla *klippeøya* på grunn av dei mange klippene her. Heile øya høyrer til Bornholms regionskommune.

Øya har form som ein rombe eller firkant – der kvar side er om lag 40 km lang, noko som gjer øya til et egna utfluktsmål med sykkel. Dei tidlegare jernbanelinjene på øya er i dag gjort om til sykkelstiar og snor seg fint gjennom terrenget med svake stigningar. Rykte skal ha det til at jernbanen passerte forbi gardane til kvart medlem av styret på øya, og at dette forklarar dei svingande linjene. 

Alle større tettstader på øya ligg ved kysten og har ei hamn, bortsett frå Aakirkeby. Den største byen på øya heiter Rønne. Andre tettstader er Hasle, Allinge, Sandvig, Gudhjem, Svaneke og Nexø.

Tidlegare var fiske ei viktig næring på Bornholm, og røykelaks og røykt sild frå Austersjøen var neste verdskjend. Forureining i vatnet har derimot ført til mindre fisk, sjølv om turistar framleis kan smake ferske røykevarer frå havet i Gudhjem, Svaneke, Aarsdale og Nexø.

Turisme utgjer ein viktig del av inntektene i moderne tid, og av turistattraksjonar finn ein:
* Hammershus
* Skogen Almindingen med Rytterknægten, Ekkodalen og Rokkestenen
* Stranda ved Dueodde
* Klippeparti mellom Hasle og Hammershus, Jons Kapel
* Rundkyrkjene i Østerlars, Olsker, Nylars og Nyker

Forfatteran Martin Andersen Nexø og målaren Oluf Høst er fødd på Bornholm.

## Galleri

Fil:Østerlars-kirke-2003-b.jpg|Østerlars Rundkirke. 
Fil:Wybrzeże Bornholmu Cropped.jpg|


## Bakgrunnsstoff

* Bornholms Regionskommune
* Netavisen Bornholm.nu
* Velkommen til Bornholm
* Kort frå Bornholm
* Hotell
Vadehavsøyane

**Vadehavsøyane** er ei dansk øygruppe i Vadehavet på vestkysten av Jylland.

Mellom dei store øyane i gruppa ligg det sandbankar. Mandø er den minste av dei folkesette danske vadehavsøyane, medan Rømø er den sørlegaste og med eit areal på rundt 128 kvadratkilometer den største av øyane. Sidan 1948 har ho hatt fastlandssamband via den 9,2 km lange Rømødæmningen. 

Fram til 1900-tallt var landbruk og fiske dei viktigaste næringsområda på Vadehavsøyane. På Fanø hadde dei også fuglefeller (fuglekøjer). På 1600-talet tok mange av innbyggjarane hyre på nederlandske, tyske og danske kvalfangstkip. Rundt 1720 byrja folk på Rømø sjølv å utrusta skip til lval- og selfangst i Nord-Atlanteren. I dag er turisme den viktigaste næringsvegen.

Vadehavsøyane er fleire gonger blitt ramma av store stormflaumar. Dei siste alvorlege flaumen fann stad i 1962, 1976 og 1981. 

## Øyane
Dei største øyane er:
* Fanø
* Rømø

Småøyane:
* Mandø
* Langli

* Sandbankar
** Koresand 
** Jordsand (før 1999 ei småøy)

## Galleri

Fil:DK Fanoe Windmill01.JPG|Mølle på Fanø 
Fil:Mandø.Kirke.1.jpg|Kyrkje på Mandø
2013-07 Rømø1.jpg|Rømø
Rømø 2005.jpg|Rømø strand


## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:da:Danske Vadehavsøer|Danske Vadehavsøer]]» frå ,  den 22. desember 2018.*
Regent

**Regent** er ein fungerande herskar i eit monarki. I eit monarki regjerer vanlegvis regenten medan monarken er fråverande, uskikka eller mindreårig. I Finland og Ungarn fungerte militære offiserar som regenter når regenten var fråverande, medan regenten på Island representerte Kongen av Danmark inntil landet vart republikk i 1944.

I San Marino, som er ein sjølvstendig liten republikk heilt omringa av Italia, er forfatninga slik at såkalla «kapteinregentar» *(italiensk Capitani Reggenti)* saman alltid er landet sine statsleiarar. Desse er ingen eigenlege regentar, men to ko-presidentar med ein valperiode på seks månader om gongen, sidan ordninga i landet har vore slik i fleire hundre år.

I Noreg er kronprinsen regent når kongen er utanlands eller sjuk. Kronprins Olav var kronprinsregent frå 1955 til Kong Haakon VII døydde i 1957. Kronprins Haakon var kronprinsregent i Kong Haralds sjukdoms- og rekonvalesensperiode i 2003&ndash;2004, og heldt såleis også nyttårstalen det året.
Jens Kihl

**Jens Kihl** () er ein norsk målmann, journalist og forfattar. Han var leiar av Norsk Målungdom (NMU) i perioden 2007–2009 og nestleiar i Noregs Mållag 2010–2012 og 2016–2018. Tidlegare har Kihl vore politisk aktiv mellom anna med lokalpolitiske verv og som tilsett i SV, og som medlem i arbeidsutvalet i Nei til EU. Han har arbeidt som journalist i Klassekampen. I 2018 vart han tilsett som politisk kommentator i Bergens Tidende.  I 2021 tok han over som kulturredaktør i same avis. I 2017 vann Kihl Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar for bruken av nynorsk i Klassekampen*.*

I 2019 gav Kihl ut *Dette er også Noreg*, om ei reise gjennom alle kommunane i Noreg.

## Verkliste
*2019 &ndash; *Dette er også Noreg*. Det norske Samlaget.

## Kjelder
Ertholmane

**Ertholmane** òg ofte berre kalla **Christiansø**, er ei lita øygruppe 18 km nordaust for Bornholm i Austersjøen. I dag har øyane eit permanent folketal på 96 (2008) og eit areal på 39 hektar. Ertholmane høyrer til Danmark og er det austlegaste punktet i landet. 

Ertholmene består av tre hovudøyar, *[[Christiansø]]* (kalla opp etter Christian V), *[[Frederiksø]]* (kalla opp etter Fredrik IV) og *[[Græsholm]]*, pluss fleire holmar og skjer. Dei mest kjende av desse er Tat og Østerskær, det austlegaste punktet i Danmark. Christiansø har eit areal på 22,3 hektar, Fredriksø 4 og Græsholm 11. Berre Christiansø og Frederiksø er busett, medan Græsholm er eit fuglereservat. Sundet mellom Christiansø og Frederiksø, ei godt verna hamn, er kryssa av ein gongbru, som ein kan dra til sides for å la større fartøy passere. 

Fiskarar frå Bornholm har gått i ly på Ertsholmane sidan mellomalderen. Den første permanente busetnaden her kom som eit resultat av den dansk-svenske konflikten seint på 1600-talet. Danmark trengde ein marinebase sentralt i Austersjøen, og ei festning vart bygd på Christiansø og Frederiksø i 1684, som ein utpost for den danske marinen fram til 1855. Folkesetnaden var på det høgaste i 1810, då det budde 829 menneske her. Mange historiske bygningar er i dag heimar for folka som bur der i dag, og andre vert leigd ut til sommarturistar kvart år. Øya og bygningane her har endra seg lite dei siste 300 åra. Christiansø er omringa av tjukke granittmurar med gamle kanonar som peiker ut mot havet, og er eit flott område for turistar. Ein tidlegare del av fortet, *Store Tårn* på Christiansø har hatt eit fyr dei siste 200 åra, medan eit lite rundt tårn på Frederiksø, *Lille Tårn,* fungerer som eit museum. 

Øyane er eigd av state, og høyrer ikkje til noko kommune eller region. Dei vert styrt av ein administrator som vert utpeikt av den danske regjeringa. Hovudnæringane på øya er fiske og turisme, og kvart år kjem det om lag 80&nbsp;000 turistar her, dei fleste på dagstur frå Bornholm.

## Kjelder

**Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ertsholmene|Ertsholmene]]» frå ,  den 25. mars 2007.*  

## Bakgrunnsstoff

*
* WikiMapia kart av Ertholmane