open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provins

:*For byen i Frankrike, sjå [[byen Provins]]*
Ein **provins** er ei under-nasjonal regjeringsform under direkte kontroll av den høgste regjeringa i nasjonen. I nokre land blir orda stat eller departement nytta i staden for provins.

Ordet *provins* har røter i latin og tyder *innflytings-sone*. Ordet vart introdusert av romarane, som delte imperiet sitt inn i *provinciæ*.

Den mest folkerike provinsen i verda er Henan i Kina som har 93&nbsp;000&nbsp;000 innbyggjarar. Provinsen Xinjiang i Kina med ei flate på 1&nbsp;600&nbsp;000 km&sup2; har det største arealet.
Atle

**Atle** er eit mannsnamn av norrønt opphav. Det er i slekt med Asle. Begge desse namna har namnedag den 8. april i Noreg.

Den norrøne varianten av namnet var *Atli*. Sjå også hunarnamnet Attila.

## Kjende namneberarar
* Atle Neteland (f. 1951), direktør i BKK
* Atle Hansen (f. 1953), norsk forfattar og musikar
* Atle Brynestad (f. 1953), norsk gründer
* Atle Tranøy (f. 1957), norsk fagforeiningsleiar
* Atle Hamar, (f. 1963), venstrepolitikar
* Atle Antonsen (f. 1969), norsk komikar
* Atle Grønn (f. 1971), norsk sjakkspelar
* Atle Pettersen (f. 1989), norsk songar

## Bakgrunnsstoff
Persia

**Persia** er eit vestleg namn på Persarriket, og var namnet på landet Iran fram til 1935. 

Innbyggjarane har sjølve alltid nytta namnet Iran (Ayran). Persia har vore nytta i vesten, og truleg skuldast dette antikke greske skrifter.

Truleg kjem namnet av provinsen *Fars* som ligg i sør i Iran.

## Sjå òg
* Persisk språk
* Persia i Iowa
* Persia i New York
* Persia i California
* SS Persia (1856) - eit skip
* SS Persia (1900) - eit skip
* Persia (ep), ei langspelsplate frå 1984 
* *[[Prince of Persia]]* - eit spel
Vesterålen

**Vesterålen** (nordsamisk ) er eit øydistrikt som ligg nordvest i Nordland fylke, rett nordom øygruppa Lofoten. Distriktet består av Langøya (tredje største øya i Noreg), Andøya, Hadseløya, den vestre delen av Hinnøya (største øya i Noreg), den nordlege delen av Austvågøya, og dertil fleire mindre øyar. Vesterålen utgjer eit tingrettsdistrikt og eit prosti som femner om kommunane Andøy, Bø, Hadsel, Sortland og Øksnes. Distriktet har eit landareal på til saman 2 510&nbsp;km² og om lag 30 000 innbyggarar.

## Geografi
Landskapet i Vesterålen er variert. Strandflata er godt utvikla mange stader, særleg på Andøya og langs skipsleia i aust. Frå strandflata, og dels rett frå havet, stig bratte fjellskråningar opp. Mange stader er fjella spisse, ofte med djupe botnar imellom, andre stader har toppane ei svakt bølgja overflate, særleg på Andøya. Høgste topp er Møysalen (1262 moh.) på Hinnøya.

Berggrunnen består hovedsakelig av prekambrisk gneis, granulitt og granitt. I Vesterålen finn ein både dei eldste og dei yngste bergartane i Noreg. Bø har bergartar som er 3,5 milliardar år gamle, medan ein på Andøya (Ramsåfeltet) finn bergartar som er mellom 130 og 180 millionar år gamle. Møysalen og områda omkring er frå 2003 verna som nasjonalpark.

Dei største tettstadene er Andenes (i Andøy kommune), Sortland, Straume (i Bø kommune), Melbu (i Hadsel kommune), Myre (i Øksnes kommune), og Stokmarknes (i Hadsel kommune).

## Næringsliv
Næringsgrunnlaget er i stor grad knytt til fiskeria, og særleg er Bø og Øksnes typiske fiskerikommunar. Der strandflaten er brei, blir det mange stader drive eit utstrekt jordbruk. Husdyrhald basert på mjølke- og kjøtproduksjon er viktigast. Industrien er dominert av fiskeforedling og dertil noko verkstadindustri.

## Samferdsel
Ei rekke bruer knyter øyane både innbyrdes og med fastlandet. Kong Olavs veg går austover til Bjerkvik ved E6, og også sørover til Lofoten, avbroten av ferje på strekninga Melbu–Fiskebøl. Frå Sortland går fylkesveg 82 nordover til Andenes. Elles er det ferjefrie samband til alle tettstadene i distriktet. Hurtigruta er framleis viktig og stoppar innom Stokmarknes, Sortland og Risøyhamn. Det er også flyplassar ved Stokmarknes (Skagen på Laugøya) og Andenes; Andøya lufthamn, Andenes og Stokmarknes lufthamn, Skagen.

## Fortidsminne
Vesterålen er rik på fortidsminne og funn viser at det har vore busetjing der sidan yngre steinalder.

## Ordsoge
Navnet kjem av norrønt Vestrálar, som er plural av Vestáll. Det er sett saman av vest (vestri) og áll, truleg 'stripe', eller 'smal renne gjennom eit grunt farvatn'. Vesterålen er kanskje det opphavlege namnet på Langøya eller berre den busette stripa på vestsida av øya.

## Kjelder
* Vesterålen henta frå Bokmålswikipedia 27. mai 2005.
* 

## Bakgrunnsstoff
* VisitVesterålen
* Vesterålen Regionråd
* Vesterålen - fotogruppe på Flickr
Tirpitz

**Tirpitz** er eit etternamn mest nytta i tyskspråklege område. 

## Personar med etternamnet Tirpitz
* Alfred von Tirpitz (1849-1930) - tysk storadmiral og marinereformator

## Sjå òg
* «Tirpitz», tysk slagskip oppkalla etter Alfred von Tirpitz
Dei britiske Jomfruøyane

**Dei britiske Jomfruøyane** er ei øygruppe i Det karibiske havet. Øygruppa er eit britisk oversjøisk territorium. Ho er sett saman av Tortola, Virgin Gorda, Anegada, Jost Van Dyke, Peter Island, Salt Island, Beef Island, Cooper Island, Ginger Island, Norman Island og mange andre mindre øyar. Hovudstaden Road Town ligg på Tortola. Dei britiske jomfruøyane utgjer ein del av den større øygruppa Jomfruøyane. Den andre delen vert kalla Dei amerikanske jomfruøyane.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

* 
*
Oksid

**Oksid** er sambindingar av oksygen og eit anna grunnstoff. I vanlege oksid har oksygen oksidasjonstal -2, medan oksidasjonstrinnet er -1 i peroksid. Oksid av metall er oftast faste stoff, medan oksid av ikkje-metall ofte er gassar. Oksid kan vera sure, basiske eller amfotære.

## Nokre døme på oksid
### Av metall
* Kalsiumoksid (CaO)
* Aluminiumoksid (Al2O3)
* Uranoksid (UO2 eller U3O8)

### Av ikkje-metall
* karbondioksid (CO2)

## Bakgrunnsstoff
Rauf Denktaş

**Rauf Raif Denktaş** (uttala *Denktash*; () var ein tyrkisk-kypriotisk politisk leiar. Han var den fyrste presidenten i Nord-Kypros inntil 2005.

## Bakgrunnsstoff
* Biografien til Denktaş  på presidentsidene.
* An itemized biography of Denktaş.
Zinken Hopp

**Zinken Hopp** () var ein norsk forfattar, gjendiktar og omsetjar. 
Jentenamnet hennar var **Signe Marie Brochmann**.

## Utmerkingar

* I 1984 vann ho Bastianprisen saman med Johannes Farestveit for omsetjing av barne- og ungdomslitteratur.
* Same året vann ho Skolebibliotekarforeningens litteraturpris for samla forfattarskap.

## Bøker
## Bibliografi

## Bakgrunnsstoff
* Artikkel om mat i Zinken Hopps forfattarskap, skriven av Lars Rune Waage 
* Heime hjå Zinken Hopp i Chr. Michelsens gate 11. Vekebladet ''Aktuell'', 4. november 1961
;Litteratur
* Redaktør Carl Lauritz Lund-Iversen: *Zinken, en bok om Zinken Hopp*, Eide Forlag, 2005.
Paal Brekke

**Paal Emanuel Brekke** () var ein norsk lyrikar, forfattar, gjendiktar og omsetjar. Han er far til forfattaren Toril Brekke.

Brekke var fødd på Røros. Han utgav si fyrste diktsamling som flyktning i Sverige kalla *Av din jord er vi til.* Brekke kom i kontakt med den svenske modernismen, «fyrtiotalismen», noko som påverka seinare lyrikk. Han hadde òg god kjennskap til engelsk-amerikansk modernisme. Utover 1950-talet var Paal Brekke ein leiande modernist i Noreg. Diktsamlinga *Og hekken vokste høyt* frå 1953 hadde stor betydning i etterkrigslitteraturen.

Paal Brekke var redaktør av tidsskriftet *Diktets venner* 1958-62.

*Antologien til sin tid* inneheld mange av hans journalistiske arbeid og vart utgjeven i 1970.

## Utmerkingar

* Kritikarprisen 1972 for *Aftenen er stille : (Aldersheim blues)*
* Doblougprisen 1981
* Riksmålsforbundets litteraturpris 1992
Kjølv Egeland

**Kjølv Egeland** (), fødd i Haugesund, død i Stavanger, er ein tidlegare norsk litteraturkritikar, biograf, høgskoledirektør og politikar for Arbeidarpartiet.
Egeland var cand.philol frå 1943. Han var faren til tidlegare visegeneralsekretær i FN, Jan Egeland.

## Yrkeskarriere
* 1963-1969 - Rektor ved Stavanger katedralskole
* 1969-1974 - Direktør ved Rogaland distriktshøgskole
* 1976-1979 - Kyrkje- og undervisingsminister i Odvar Nordli si regjering

## Utgjevingar
* *[[Nordahl Grieg]] biografi* (1953)
* *Skyld og skjebne - studier i fire romaner av [[Sigurd Hoel]]* (1960)
* *Fortuna betyr ikke alltid lykke* (?)
* *Norges litteraturhistorie, bind 5 Mellomkrigstid*, saman med T. Ørjasæter, Cappelen (1975)
Den yngre Edda

**Den yngre Edda** er ei lærebok i skaldskap og mytologi, og blei skriven av Snorre Sturlason kring år 1220. Boka startar med ein prolog, der skapinga av verda og røtene til den heidenske religionen og dei gamle gudane, æsene, vert skildra. Etter prologen blir boka så delt inn i tre delar.

## Første del: Gylvaginning
Det er meininga at «*Gylvaginning*» skal vera ein slags introduksjon for unge skaldar om dei gamle mytane. Det handlar om møtet den svenske kongen Gylve har med æsene. Svenskekongen Gylve omskapar seg til ein olding og kallar seg Ganglere, som betyr den «gangtrøytte», og vitjar Åsgard i håp om å finne ut alt om dei heidenske gudane og visdomen deira.

I Åsgard møter Gylve Odin, i skapnaden til dei tre gudane Høg (Hár), Jamhøg (Jafnhár) og Tredje (Þriði). Gjennom ein samtale får vi vita alt om den norrøne gudelæra. Dei tre gudane fortel oss heile historia si, heilt frå urtida via Ragnarok og inn i den nye tida, og om livet i Åsgard. Men dei tre gudane er berre eit bedrag, og Gylvaginning tyder da au «bedraget av Gylve.» Gylvaginning er i grove trekk basert på kvad frå Den eldre Edda, men nokre stader kan ein oppdaga at Snorre har dikta til litt sjølv.

## Andre del: Skaldskaparmál
I denne delen fortel Snorre oss om bruken og tydinga av skaldediktinga. Han gir ei grundig innføring i diktspråket, og vi høyrer om enkelte mytar og eddasegner.

## Tredje del: Háttatal
Denne delen består av diktet «*Háttatal*» og ei rekke forklaringar. Det er ei videreføring av kvad Snorre dikta til ære for kong Håkon Håkonsson og hertug Skule Bårdsson fyrste gongen han var i Noreg. Ved hjelp av dette diktet demonstrerer au Snorre spennvidda i skaldediktinga; versemålet skiftar frå strofe til strofe. Dette går au fram av tittelen på diktet, «*Háttatal*» tyder «versemålsrekka».

## Sjå au
* Edda
* Den eldre Edda

## Bakgrunnsstoff
* ''Snorre-Edda'' delar av *Den yngre Edda* omsett av Erik Eggen (frå *Den norrøne litteraturen 1*, 1961)
* ''Den norrøne gudeheimen'' delar av *Den yngre Edda* omsett av Enok Opsund i 1929
* Den yngre Edda Prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad»
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på norrønt 
* CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på engelsk 
* «Edda, den yngre» av Anne Holtsmark i *Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder* (1958)
Syrin

**Syrin** (*Syringa vulgaris*) er ein stor, lauvfellande busk eller eit lite tre, kjend for dei sterkt luktande blomstrane som også kan etast. Planten kjem opphavleg frå Balkanhalvøya, men er vorte ein vanleg hageplante som no også veks vilt over store delar av Europa og Nord-Amerika.

## Skildring
Vekstforma  til syrin er opprett med grove greiner og ganske få sidegreiner. Borken er først glatt og grågrøn. Seinare vert han grå. Nye skot er rette med motsette eggforma knoppar. Endeknoppen manglar ofte slik at skotet sluttar med to knoppar. Blada er ovale til hjarteforma, litt læraktige og glatte. Oversida er friskt grøn, medan undersida er lysegrøn. Syrin blomstrar i mai og juni. Blomstrane er samla i store klasar. Dei er lilla eller kvite og har sterk lukt. Fruktene er brune, avlange kapslar. Frøa vert ikkje skikkeleg mogne i Noreg.

Rotnettet består av fleire djuptgåande hovudrøter med eit tett greina filter av siderøter og tæger. Syrin set rotskot. Planten toler vind og litt skugge, er nøysam og kan brukast sjølv på mager sandjord.

Vanleg syrin høyrer heime på Balkan der han dannar kratt på porøs, lett og kalkrik jord. Planten finst særleg i lyse eikeblandingsskogar. 	

Det er mange artar i slekta *Syringa*.

## I Noreg
I Noreg har syrin truleg vore dyrka frå 1600-talet. Syrin er altså ein tradisjonell hageplante som tidlegare derfor ikkje har vore risikovurdert som framandart. Det syner seg at syrin truleg ikkje har etablert seg i norsk natur før på 1870-talet, og etter dei gjeldande reglane skal arten derfor risikovurderast som ein framandart. I den førebels utgåva av Framandartslista 2023 er syrin rekna til å ha svært høg risiko (SE), med den høgast moglege vurderinga både for invasjonspotensial og økologisk effekt. Syrin er derfor å rekne som ein av «verstingane» som framandart i norsk natur.

## Kjelder





## Bakgrunnsstoff
Robert Hope-Jones

**Robert Hope-Jones** (9. februar 1859&ndash;13. september 1914) var ein engelsk orgelbyggjar, kjend som opphavsmannen åt kinoorgelet. Han fann òg opp ein tåkelur som enno er i bruk.

Hope-Jones var fødd i landsbyen Hooton Grange i Cheshire, England. Som sjefelektrikar i det lokale telefonselskapet fekk han røynsle med lågspenningselektrisitet, og denne teknikken var han av dei fyrste til å overføra til pipeorgelet med heppe. Han fekk ry på seg for å vera mellom dei mest oppfinnsame og banebrytande orgelbyggjarane i Europa.

I 1903 vart Hope-Jones tvungen til å flytja til Sambandsstatane, der han arbeidde for Rudolph Wurlitzer-fabrikken. Her tok livsverket hans form &mdash; det klassiske pipeorgelet vart gjennom ei mengd tekniske og musikalske nyvinningar utvikla til eit «Unit Orchestra», særleg tilpassa film- og populærmusikk. Dette instrumentet vann frå fyrste verdskrigen og fram til ljodfilmen overtok på 1930-talet svært innpass på kinoane i Sambandsstatane og Storbritannia, og var på folkemunne kjent som *The Mighty Wurlitzer*.

Robert Hope-Jones tok sjølvmord i eit hus i Rochester, New York i 1914.
Aprikos

**Aprikos** er frukta frå aprikostreet (*Prunus armeniaca*) i rosefamilien. Medan aprikos blir dyrka i fleire verdsdelar, er vill aprikos ein sterkt truga art.

Aprikosen kan etast som han er, tørka eller hermetisert. Frukta vert òg brukt til marmelade.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Stokkand

**Stokkand** (*Anas platyrhynchos*) er den største av grasendene i Noreg og er ogso den vanlegaste. 

## Kjenneteikn
Ein vaksen andrik vert om lag 1,5&nbsp;kg og er 50–65&nbsp;cm lang med eit vengespenn på 81–98&nbsp;cm. Hoa er litt mindre med sine 1,3&nbsp;kg. Hoa har lysebrunt nebb med enkelte mørke sjatteringar, medan andriken har einsfarga grøngult nebb. Vengene til stokkanda har eit karakteristisk blått område med kvite band framfor og bak. Andriken skiftar utsende og frå november til mai har han praktdrakt med eit skinande grønt hovud.

## Forvekslingsart

Stokkanda kan forvekslast med fleire andre grasender, slik som skeiand, stjertand og brunnakke. Skeianda har eit kraftig nebb og eit blått felt fremst på vengen, denne er også betydeleg mindre enn stokkanda. Stjertanda er slankare og har ein lengre hals enn stokkanda. Brunnakken er betydeleg mindre og har eit kvitt felt på oversida av vengen.

## Utbreiing
Stokkanda er vanleg i heile Noreg. Ho er veldig tilpassingsdyktig og held til frå skjergarden og heilt opp til vierregionen. Arten er jaktbar og årleg vert det felt om lag 50&nbsp;000 stokkender.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Oklahoma

**Oklahoma** (uttalt: /ˌoʊkləˈhoʊmə/) er ein delstat som ligg i den sørleg-sentrale regionen i USA. Oklahoma City er staten sin hovudstad og største by. Med ca. 3,5 millionar innbyggjarar er Oklahoma den 28. mest folkerike staten i USA. Staten blei oppretta frå Indianerterritoriet sine område 16. november 1907, og blei den 46. staten som blei med i unionen. Staten sitt namn skriv seg frå dei to Choctaw-orda *okla* og *humma*, som betyr «det raude folk». Namnet blei vald av Allen Wright, sjef for Choctawnasjonen. 

Som ein stor produsent av naturgass, olje og mat, baserer Oklahoma seg på dei økonomiske sektorane: luftfart, energi, telekommunikasjon og bioteknologi. Staten sin økonomi er i ein sterk vekstperiode, og Oklahoma er blant dei leiande statane når det gjeld vekst i bruttonasjonalproduktet.  I tillegg er auken i BNP per innbyggjar tredje størst i landet. Oklahoma City og Tulsa er Oklahomas største økonomiske basar. Oklahoma kan kallast ein urbanisert stat, då heile 60 % av innbyggjarane bur i urbaniserte metropolområde.

Med sine små fjellrekkjer, præriar og austlege skogar, ligg mesteparten av Oklahoma i regionane Great Plains og Ozark Highlands. Sistnemnde er spesielt utsett for torevêr. Det er folk med tysk, irsk og innfødd amerikansk avstamming som dominerer det etniske biletet i staten, og det blir snakka meir enn 25 innfødde språk i staten, eit tal som overgår alle andre statar. I dag finst det fleire hovudkvarter for indianarstammer i denne staten enn i nokon annan. Oklahoma er lokalisert i eit område kor tre kulturelle regionar møtast, og historisk sett har staten vore ein destinasjon for kvegfarmarar, ein destinasjon for sørlege nybyggjarar og eit stadfesta territorium for innfødde amerikanarar. Religiøst sett er staten ein del av bibelbeltet, eit område kor konservativ evangelisk kristendom har ein dominerande posisjon. Staten er altså kjend for å vere konservativ, men på tross av det har det meir liberale demokratiske partiet meir registrerte stemmar enn det konservative republikanske.

## Kjelder
Illinois

**Illinois** er ein delstat i USA i Midtvesten. Hovudstaden er Springfield.

## Kjende personar frå Illinois
* Ronald Reagan, USAs 40. president


Fil:Illinois State Capitol and busses.jpg
Fil:Chicago downtown view from Sears.JPG
Fil:Mary's River Covered Bridge.jpg
Blod

**Blod** er ei væske som sirkulerer i blodårene til dyr og menneske. Det er sett saman av blodplasma og blodlekamar. Blodet fraktar oksygen og næringsstoff til cellene og avfallsstoff vekk. Det blir pumpa rundt i kroppen av hjartet.

Blodet får raudfargen sin frå hemoglobin i dei raude blodlekamane. Blodet inneheld òg kvite blodlekamar som går til åtak på framande organismar i kroppen.

Menneske kan ha ulike blodtypar. Desse blir klassifisert i ulike system, som ABO-systemet og Rh-systemet. 

Det finst tre hovudtypar av blodlekamar:
*Raude blodlekamar (transporterer oksygen frå lungene til cellene rundt omkring i kroppen)
*Kvite blodlekamar 
*Blodplater (stansar blødningar)

## Blod som mat

Dyreblod vert brukt som i ulike matrettar, mellom anna blodpudding og blodpølse. Medan blodet til slike rettar helst kjem frå slakta dyr, finst det også døme på at ein tappar blod frå levande dyr og drikk det, som blant dei kveghaldande masaiane. I religionar som islam og jødedommen er det tabu å eta mat som inneheld blod. I desse er det viktig å tappa ut alt blodet når ein slaktar.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*Blod i Store Medisinske Leksikon
Steinsdalsfossen

**Steinsdalsfossen** (i tillegg kalla **Øvsthusfossen** eller **Øfsthusfossen**) ligg 2 kilometer vest for Norheimsund i Kvam herad i Hardanger.

Fossen er ein av dei mest vitja i Noreg, og er spesiell fordi det går ein sti bak han som ein kan gå tørrskodd på. Fossen har eit fall på 50 meter og rimeleg god vassføring, særleg under snøsmeltinga i mai og juni. 

Steinsdalsfossen er ein del av Fosselva som har sitt utspring frå Myklavatn som ligg 814 moh. Fossen vart danna i 1699 då elva fann eit nytt løp.

På verdsutstillinga i Hannover i år 2000 var Noreg representert med ein installasjon av Marianne Heske der ein stilisert kopi av Steinsdalsfossen var ein viktig del. Denne «fossen» var 15 meter høg.

## Galleri

Steinsdalsfossen_2015.jpg|Steinsdalsfossen
Stien_under_Steinsdalsfossen.png|Stien bak Steinsdalsfossen. 

## Kjelder
Den katolske kyrkja på Færøyane

**Den katolske kyrkja på Færøyane** (*Katólska Kirkjan í Føroyum*) held til i *[[Mariukirkjan i Tórshavn|Mariukirkjan]]* i Tórshavn. Mariukirkjan er senter for den katolske kyrkja på Færøyane &mdash; det finst om lag 130 fastbuande katolikkar frå 23 ulike land på Færøyane (2004).

## Soge

I år 999 sende Olav Trygvason, kongen i Noreg, Sigmund Brestesson til Færøyane saman med prestar «for å reinse folket og gjera kjend for dei det fremste i deira kristne tru». Innhaldet i kristendommen, kyrkjelæra, var katolsk.

I år 1100 vart Færøyane organiserte i eitt bispedømme, og i 1111 vart første biskopen sett inn på Kirkjubø, der bispesetet var. Det kom til å sitja 34 katolske biskopar der dei neste 400 åra.

Den siste av desse var Ámundur Ólavsson, som sat i embetet sitt til 1538. Kristian III hadde avsett Det norske riksrådet i 1535 og gjort Noreg (og dermed òg Færøyane) til dansk land. I 1537 avgjorde kongen at reformasjonen skulle gjelde for Noreg og dermed samtidig for Færøyane. Ved denne anledninga vart det gamle biskopsembetet teke bort, sameleis presteskulen; og all den jorda som den katolske kyrkja åtte på Færøyane vart lagt under kongen. Kyrkjemålet vart dansk.

## 1857&ndash;1900: Det bayerske mellomspelet
Etter det danske trusfridomsvedtaket i 1849 vart det arbeidd for å atteropprette den katolske kyrkja på Færøyane. Presten Georg Bauer frå Bayern kom til Færøyane i 1857. Han bygde ei kyrkje í Rættará, men fann ikkje mykje gjenklang. Da Bauer forlét Færøyane om lag 1880, var det ingen til å taka over arbeidet hans og kyrkja forfall. Kring 1900 fanst det berre att ei katolsk kone på Hvítanes. Ho hadde sitt eige kapell der og fekk vitjing ein gong i året av ein katolsk prest frå København som kom og heldt messe for henne.

## [[1931]]: Fransiskanarsystrene
I 1931 vart den katolske kyrkjelyden atterreist. To nylærde prestar, E.G. Boekenogen og Thomas King, ville gjerne taka seg arbeid på Færøyane. I huset åt Fransiskanarsystrene, som kom til Færøyane same året, vart ei lita kyrkje innvigd den 23. mai 1931. Mellom dei første som oppsøkte kyrkja var nokre gamle folk som i barneåra hadde komme til kyrkja hans Bauer prest.

Men kyrkja i Bringsnagøta var svært lita, og saman med den nye skulen åt Fransiskanarsystrene lét byggje vart det òg bygd ei vakker kyrkje som vart vigsla den 19. desember 1933.

## 1987: Den noverande Mariukirkjan blir innvigd
Den Mariukirkjan som no er, vart vigsla den 30. august 1987. Den førre Mariukirkjan stod i St. Frans skóli i Varðagøta. I denne kyrkja kjem kyrkjelyden saman for å halde messe, og lyser alt opp under bøn og song. Det ligg ein urtehage kring kyrkja, og her veks alskens urter; somme stammar frå landa på den sørlege halvkula, som kjem frå same slags veksttilhøve som på Færøyane &mdash; noko som blir sett som eit bilete på at Mariukirkjan høyrer med i verdas katolske samfunn.

## Kjelder

*Postverk Føroya (offentleg eigedom (public domain))

## Bakgrunnsstoff
*Katolsk.fo &mdash; heimeside (på færøysk, engelsk og dansk
Udmurtisk

**Udmurtisk**, *votjakisk*, er eit permisk språk i den uralske språkfamilien. Dei næraste slektspråka er dermed komi og komipermjakisk. Skilnaden mellom udmurtisk og dei andre permiske språka er ikkje stor, likevel så stor at dei ikkje utan vidare er forståelege. Ifylgje folketeljinga i 2010 var det 552&nbsp;000 udmurtar og 324&nbsp;000 udmurtisktalande i Russland. Tilsvarande tal frå 2002 var 637&nbsp;000 udmurtar og 464&nbsp;000 udmurtisktalande, mens det i sovjetisk statistikk frå 1989 var 746&nbsp;000 udmurtar, av dei hadde 520&nbsp;000, eller 69,7 %, udmurtisk som morsmål. Dei fleste av dei lever i Udmurtia, nokre av dei bur i Basjkortostan, i Tatarstan og i Kirov og Perm oblastar. Udmurtisk har tre hovuddialektar, nord-, midt- og sørudmurtisk.

## Skriftspråk
Udmurtisk blir skrive med det kyrilliske alfabetet, med desse bokstavane i tillegg: ӝ [ʤ], ӟ [ʣ́],ӥ [ ], ӧ [e̮], ӵ [ ]. Udmurtisk fekk først eit latinsk alfabet på 1930-talet, og deretter eit kyrillisk alfabet.

## Grammatikk

### Fonologi
Udmurtisk har 29 konsonantfonem og 8 vokalfonem. Det er ikkje skilje mellom lang og kort vokal, og ikkje vokalharmoni.

### Morfologi

Udmurtisk har, som dei andre permiske språka, eit rikt kasussystem.

### Syntaks

Udmurtisk er eit SOV-språk.

## Fotnotar


## Bibliografi
*
*

## Bakgrunnsstoff

* Fakultet for udmurtisk i Izhevsk
Nordsjørittet

**Nordsjørittet** er eit 94 kilometer langt sykkellaup frå Egersund til Sandnes i Rogaland.

Nordsjørittet er ope for alle som har fylt eller fyller 17 år. Einaste kravet til ryttarane er at dei må bruka sykkelhjelm.

I 2008 var det 5&nbsp;090 påmelde, 4&nbsp;200 av desse kom til mål.
I 2007 var det 3&nbsp;120 påmelde, 2&nbsp;786 av desse kom til mål.
I 2006 var det 2&nbsp;040 påmelde.
I 2005 var det 1&nbsp;755 påmelde.
I 2004 var det 1&nbsp;389 påmelde, 1&nbsp;207 av desse kom til mål.

Løypa går gjennom skog og terreng, langs Nordsjøvegen, over Den vestlandske hovedvei og på Kongeveien.

## Bakgrunnsstoff
* Nettstad for Nordsjørittet
Andøya

**Andøya** (nordsamisk  eller ) er den tiande største øya i Noreg med eit areal på 489 km². Ho har mellom anna dei største myrareala (263 km²) i landet og er velkjend for sine moltebær. Myrareala vert også utnytta til omfattande produksjon av veksttorv. Forutan dei flate og stort sett samanhengande myrareala, finn ein også bratte fjellparti som når opp til 700 meters høgde. 

Heile øya ligg i Andøy kommune.

## Geologi

Geologisk er Andøya også kjend for Ramsåfeltet, som er det einaste området i Noreg utanfor Svalbard kvar det finst kolforekomstar. Desse stammar frå dei geologiske periodane jura og krit. Ramsåfeltet er også rikt på fossil, og det er der mellom anna funne eit fossil etter ei 3 meter lang fiskeøgle.

## Fortidsminne
Andøya har vore folkesett heilt frå steinalderen, og det er funne trekol som er heile 11.000 år gamalt der. Det finst ei rekkje funn etter menneskeaktivitet som med sikkerheit skriv seg seinast frå yngre steinalder. 

Sjølve namnet Andøya kjem frå *Omd*, som var namnet som var brukt på øya i jarnalderen og i vikingtida. Omd er omtala i Snorre Sturlason sine kongesoger, både i Ynglingesoga og i soga om Olav Tryggvason. På tettstaden Åse, ca. 4 mil sør for Andenes, er det funne eit militært ringtunanlegg med restane av 14 hus frå eldre jarnalder . Truleg har dette anlegget høyrt til eit lokalt høvdingesete. 

## Forskingsstasjonar
På Oksebåsen, 6 km sørvest for Andenes på nordspissen av Andøya, ligg Andøya rakettskytefelt, som mellom anna vert nytta for nordlysforsking . Rakettskytefeltet vert òg nytta til undervisning . På fjellet bak rakettskytefeltet ligg det eit observatorium, der atmosfæren vert studert ved hjelp av kraftig laserlys. 

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
Hadseløya

**Hadseløya** (nordsamisk ) er ei øy i Hadsel kommune i Vesterålen i Nordland med eit areal på 102&nbsp;km². På øya ligg tettstadane Melbu og Stokmarknes. Det høgaste punktet på Hadseløya er Lamlitinden på 656 moh.

Hadseløya er knytt til den vesle Børøya med Børøybrua og vidare med Hadselbrua til Langøya. Riksveg 82 (tidlegare E10) går over bruene via Stokmarknes til Melbu, og med ferje til Fiskebøl på Austvågøy. Det går òg fylkesveg på yttersida av Hadseløya mellom Stokmarknes og Melbu.
Hinnøya

**Hinnøya** (nordsamisk **Iinnasuolu**) er den største øya i Noreg (2204,7&nbsp;km², av det 1410,7&nbsp;km² i Nordland og 1218,5&nbsp;km² i Troms) utanom Svalbard, og er delt mellom kommunane 
Andøy, Hadsel, Lødingen, Sortland og Vågan i Nordland og Harstad, Kvæfjord og Tjeldsund i Troms.

Byen Harstad og tettstadane Lødingen, Borkenes og Sigerfjord ligg på øya. 

Hinnøya har mange fjordar og består hovudsakleg av kupert og fjellendt terreng. Særleg gjeld dette den sørlege delen av øya der Møysalen nasjonalpark ligg, inkludert det høgaste fjellet på øya, Møysalen med 1262 meter over havet. Det beste jordbruksområdet ligg i nordaust i kommunane Harstad og Kvæfjord. Dei største fjordane på øya er Øksfjorden og Gullesfjorden, som nesten deler øya i to. Ho grensar òg til dei store fjordane Andfjorden i nord, Vågsfjorden i nordaust og Vestfjorden i sør.

## Vegsamband
Hinnøya er knytt til fastlandet med Tjeldsundbrua (1005&thinsp;m) som strekkjer seg over Tjeldsundet langs etter Kong Olavs veg. Hinnøya er også knytt til Langøya med Sortlandsbrua og til Andøya med Andøybrua. Lofast, det ferjefrie vegsambandet til Lofoten, vart offisielt opna 1. desember 2007. Sambandet er ein del av E10 som går svært nær Møysalen nasjonalpark.

## Fotnotar

## Kjelder

* *Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Hinnøya|Hinnøya]]» frå , den 5. april 2008.* 


## Bakgrunnsstoff

* Dyreliv på Hinnøya
Langøya

**Langøya** eller **Langøyene** kan visa til:

* Langøya i Aure kommune i Møre og Romsdal
* Langøya i Averøy kommune i Møre og Romsdal
* Langøyna i Austrheim kommune i Vestland
* Langøya i Hustadvika kommune i Møre og Romsdal
* Langøya i Skodje i Ålesund kommune i Møre og Romsdal
* Langøya i Tingvoll kommune i Møre og Romsdal
* Langøyna i Øygarden kommune i Vestland fylke
* Langøya i Ålesund kommune i Møre og Romsdal
* Langøya ved Holmestrand i Vestfold
* Langøya i Trondheimsfjorden i Levanger kommune
* Langøya i Vesterålen i Nordland fylke
* Langøyene i Bunnefjorden i Akershus fylke
* Litle Langøya og Store Langøya i Kinn i Vestland fylke

## Sjå òg
* Langøy
Andenes

**Andenes** (nordsamisk ) er den største tettstaden i Andøy kommune og administrasjonssenter i kommunen. Tettstaden ligg på nordenden av Andøya i Nordland. Folketalet er på .

Andenes var tidlegare ein eigen kommune oppretta i 1924 da gamle Dverberg kommune vart delt i tre, og Andenes, Dverberg og Bjørnskinn kommunar vart oppretta. I 1964 blei dei tre kommunane slått saman igjen og den nye kommunen fikk namnet Andøy. 
## Kjelder

## Bakgrunnsstoff
* Andøy Historielag
Melbu

**Melbu** er ein tettstad i Hadsel kommune i Nordland fylke med . Staden ligg på sørsida av Hadseløya i Vesterålen. Riksveg 82 går gjennom Melbu og vidare ut til Lofoten via ferje frå Melbu til Fiskebøl.

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Melbu|Melbu]]» frå , den 26. mai 2008.*
Myre

**Myre** er ein tettstad som ligg på nordvestsida av Langøya i Vesterålen og er administrasjonssenter i Øksnes kommune i Nordland. Tettstaden har . 

Myre er eit av dei største fiskeværa i Vesterålen. 

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Myre|Myre]]» frå , den 26. mai 2008.*
Stokmarknes

**Stokmarknes** (nordsamisk ) er ein by og administrasjonssentrum i Hadsel kommune i Nordland. Byen ligg på nordsida av Hadseløya i Vesterålen og fekk bystatus ved nyttår i 2000 då han hadde 3025 innbyggjarar.

Byen er «fødeplassen» for Hurtigruta, og huser Hurtigrutemuseet. Dette museet ligg berre 3 minutt frå kaien som hurtigruta legg til ved.

## Kjende personar frå Stokmarknes
* Richard With &ndash; Hurtigruta sin grunnleggjar
* Ketil Stokkan &ndash; popartist

## Kjelder


* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stokmarknes|Stokmarknes]]» frå , den 26. mai 2008.*
Risøyhamn

**Risøyhamn** er ein mindre tettstad som ligg søraust på Andøya i Vesterålen. Staden ligg i Andøy kommune i Nordland. I Risøyhamn er det hamn med moderne kaianlegg som kan ta imot større fartøy. 

Risøyhamn har to daglege vitjingar av Hurtigruta. Her ligg også den 750 meter lange Andøybrua, som går over Risøysundet og bind Andøya saman med Hinnøya. 

Risøyhamn er det sørlege utgangspunktet for Risøyrenna, som vart opna i 1922 og som er 4,8 km lang. Risøyrenna gjer det mogleg for større fartøy å passere mellom Andøya og Hinnøya, og vart utvida i 2001.

## Kjelder
Denne artikkelen byggjer på «Risøyhamn» henta frå Wikipedia på bokmål 27. mai 2005.

## Bakgrunnsstoff
* Andøy Historielag om Risøyhamn
Arthur Waskow

**Arthur Waskow** () er ein amerikansk rekonstruksjonistisk rabbinar som av svært mange blir rekna som ein av leiarane av Jewish Renewal-rørsla. Han har vore involvert i Renewal-rørsla sidan 1969, og han er ein «stifinnar» i . Han er grunnleggjar og leiar av The Shalom Center, ein organisasjon som arbeider for å «verne og heile jorda» på måtar funderte på jødisk tankegods og praksis.

Waskow har skrive fleire bøker &mdash; mellom anna *Godwrestling* (1978), *Seasons of our joy* (1982) og *Down-to-earth Judaism* (1995). Han var ein av skaparane av fridomssederen i 1969 og er grunnleggjar og redaktør for tidsskriftet *[[New Menorah]]*. Waskow har òg undervist ved the Reconstructionist Rabbinical College og i religionsdepartementa ved fleire amerikanske universitet. Han underviser òg ved *[[Elat Chayyim]]*, det transdenominasjonelle jødiske retreat-sentret i Catskills.

## Bakgrunnsstoff
* Aleph.org
* Shalom Center
Komipermjakisk

**Komipermjakisk** er eit permisk språk i den uralske språkfamilien. Ved folketeljinga i 2010 var det 94 500 komipermjakar, og 63 100 av dei tala komipermjakisk.

## Historie
I lag med komi og udmurtisk dannar komipermjakisk den permiske språkgruppa. Språka har sannsynlegvis skilt seg frå ei felles språkform, urpermisk, omtrent år 1000. Komisk og komipermjakisk er framleis så nære kvarandre at dei er innbyrdes forståelege, sjølv om dei har ulike skriftspråk.

Det komipermjakiske skriftspråket vart utvikla på 1930-talet, først med latinsk alfabet, deretter med kyrillisk.

 

## Grammatikk
Komipermjakisk er det uralske språket som har flest kasus, ca. 7 fleire enn komisk, dei har komme til dei siste 1000 åra.

## Fotnotar


## Bakgrunnsstoff
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** (eigentleg **Llanfairpwllgwyngyll**, vert avstytt **Lllanfair PG** eller **Llanfairpwll**) er ein landsby i Anglesey i Wales. Namnet tyder *Kyrkja til den heilage [[Maria]] i søkket ved den kvite [[hassel]]en nær ein sterk kvervelstraum og kyrkja til den heilage [[Tysilio]] nær den raude hola*.

Namnet vart laga i 1860-åra i samband med opninga av jernbanestasjonen, for at ein skulle få det lengste stasjonsnamnet i Storbritannia og med det setja staden på kartet. Det er framleis det lengste stadnamnet i Storbritannia, og det tredje lengste i verda, etter dei fulle namna til hovudstaden Bangkok og Taumata på New Zealand.

Landsbyen er eit populært turistmål, og det er spesielt vanleg å la seg fotografera framfor stasjonsskiltet og å kjøpa «pass» som er stempla i ein lokal butikk. 

Fleire andre stader har freista å ta ifrå Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch tittelen for det lengste stadnamnet, mellom anna med Gorsafawddacha'idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion og Llanhyfryddawelllehynafolybarcudprindanfygythiadtrienusyrhafnauole, men ingen av desse har blitt offisielt godkjende.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Tellur

**Tellur** er eit grunnstoff med atomnummer 52 og kjemisk symbol **Te**. Tellur er eit halvmetall. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Tellur kan brukast i legeringar og halvleiarar.

## Historie

Tellur vart oppdaga av Franz Joseph Muller von Reichstein i 1783.

## Førekomst

Tellur er eit sjeldant grunnstoff. Det finst mellom anna som gulltellurid. 

## Kjemi

## Isotopar

## Tryggleik

Tellursambindingar er giftige. 

## Sjå også

* Periodesystemet
* Grunnstoffliste
* Isotoptabell

## Bakgrunnsstoff

* Webelements - tellur
Austvågøy

**Austvågøy** er den nest største øya i Lofoten med sine 527 km². Øya er om lag 40&nbsp;km frå aust til vest og 30&nbsp;km frå nord til sør.

Mesteparten av Austvågøy består av fjell som mot Raftsundet når opp til over 1000 moh. og lågland finn ein nesten berre ved strandflatene. Det høgaste fjellet i Lofoten er Higravstinden på 1146 meter over havet og ligg aust på øya. Svartstundtindan (1050 moh), Trolltindan (1045 moh) og Olsanestindan (1000 moh) ligg òg aust på øya, medan den kjende Vågakallen 942 moh. stig opp over Henningsvær sørvest på øya.

Store delar av Vågan kommune ligg på øya, medan den nordaustlege delen høyrer til Hadsel kommune i Vesterålen. På Austvågøy ligg Svolvær, den største byen i Lofoten, og det gamle fiskeværet Kabelvåg. Den kjende Trollfjorden ligg aust på øya. Austvågøy har vegsamband til Hinnøya i aust via Raftsundbrua og til Gimsøya i vest via Gimsøystraumen bru.

Austvågøy er også kjent frå eit av dikta til Inger Hagerup om den tyske militærmakta sine herjingar i Nordland under andre verdskrigen.


Fil:Trollfjorden 002.jpg|Trollfjord
Fil:Themistokles_von_Eckenbrecher_Raftsund_1906.jpeg|Raftsundet mellom Austvågøy og Hinnøya, måleri av Eckenbrecher.


## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Austvågøy|Austvågøy]]» frå  den 27. mai 2007, og «[[:en:Austvågøy|Austvågøy]]» frå  den 6. april 2008.*
Svolvær

**Svolvær** (norrønt **', kanskje av , ‘sval, kjølig’ eller [[samisk]] **', og , ‘fiskevær’; nordsamisk **', [[lulesamisk]] **') er ein by og administrasjonssentrum i Vågan kommune i Lofoten.

Tettstaden har om lag 4&nbsp;100 innbyggjarar. Svolvær var tidlegare ein bykommune, men vart slegen saman med Vågan og Gimsøy kommunar til Vågan kommune i 1964. Svolvær fekk attende bystatusen sin 17. mai 1996. 

Byen har daglege vitjingar av Hurtigruta og dagleg avgang med snøggbåtruta Nordlandsekspressen til Bodø, og enkelte dagar også til Narvik.

## Kjende personar frå Svolvær
* Jack Berntsen (1940–2010), visesongar 

## Kjelder

* *Denne artikkelen byggjer på «[[:nb:Svolvær|Svolvær]]» henta frå [[:nb:Hovedside|Wikipedia på bokmål]] 27. mai 2005.*
Polonium

**Polonium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Po** og atomnummer 84. Det er eit halvmetall.

## Bruk

Polonium vert mellom anna nytta som nøytronkjelde. 

## Historie

Polonium vart oppdaga av Marie Curie i 1898 og har fått namn etter heimlandet hennar, Polen.

## Førekomst

Polonium vert gjerne funne saman med uran. 

## Tryggleik

Alle dei 25 kjende isotopane av polonium er radioaktive. Isotopen 210Po er den vanlegaste. Den er ei sterk alfakjelde med halveringstid på vel 138 døgn. Den er mykje giftigare enn blåsyre.

## Bakgrunnsstoff

* Webelements om polonium
Statistisk sentralbyrå

**Statistisk sentralbyrå** (SSB) har det overorda ansvaret for samordning av offisiell statistikk i Noreg. I følgje Lov av 16. juni 1989 nr. 54 om offisiell statistikk og Statistisk sentralbyrå (*«[[Statistikklova]]»*) er sentralbyrået underlagt Finansdepartementet, men fagleg sett er det ein sjølvstendig institusjon.

SSB har 1&nbsp;070  tilsette, av dei 350 på Kongsvinger og 720 i Oslo. I tillegg til å utarbeide offisiell statistikk, skriv byrået rapportar og notat på oppdrag frå både private og offentlege institusjonar. 

## Direktørar
* Birger Vikøren (konstituert) 2017-
* Christine B. Meyer 2015-12. november 2017
* Torbjørn Hægeland (midl.) 2015
* Hans Henrik Scheel 2011-2014
* Øystein Olsen 2005-2010
* Svein Longva 1991-2004
* Arne Øien 1980-1990
* Petter Jakob Bjerve 1949-1980
* Arne Skaug 1946-1948
* Gunnar Jahn 1920-1945
* Nicolai Rygg 1913-1919
* Anders Nicolai Kiær 1877-1912

## Kjelder

* SSB om eiga rolle
* Statistikkloven

## Bakgrunnsstoff
* Statistisk sentralbyrå
Rhodium

**Rhodium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Rh** og atomnummer 45. Det er eit transisjonsmetall. 

## Særskilde eigenskapar

Rhodium er motstandsdyktig mot korrosjon og ekstremt reflekterande. 

Rhodium vert rekna som eit edelmetall og vert omsett på verdas råvaremarknadar saman med gull, sølv, platina og palladium til prisar litt over fem gonger prisen på gull (feb. 2006). Sør-Afrika produserer om lag 60 % av verdas forsyningar med Russland på andreplass.

## Bruk

Rhodium kan brukast i legeringar, og vert nytta i elektriske kontaktar og turbinmotorar på fly. 

Metallet vert brukt i smykker og dekorasjonar. Det blir nytta på kvitt gull og platina for å gi ei skinande kvit overflate. 

Rhodium er ein nyttig katalysator i ein del industrielle prosessar. 

Stoffet vert brukt ved framstilling av salpetersyre og ved hydrogenering av organiske sambindingar. Saman med platina og palladium vert det nytta i bilkatalysatorar. 

## Historie

Rhodium vart oppdaga av William Hyde Wollaston i 1803. 

## Kjemi

Rhodium reagerer ikkje med oksygenet i lufta, sjølv ikkje når det vert varma opp. 

Metallet toler syrer godt, men fint oppdelt metall kan løysast i svovelsyre.

## Isotopar

## Tryggleik

Rhodiumsambindingar er giftige. 

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com om rhodium
Palladium

**Palladium** er eit grunnstoff med kjemisk symbol **Pd** og atomnummer 46. Det er eit transisjonsmetall. 

## Særskilde kjenneteikn

## Bruk

Pulver vert brukt som katalysator. 

Kvitt gull er ein legering som inneheld palladium og gull. 

## Historie

Palladium vart oppdaga av William Hyde Wollaston i 1803.

## Førekomst

## Kjemi

## Isotopar

## Bakgrunnsstoff

* Webelements.com om palladium
Januar

**Januar** er første månaden i den julianske og gregorianske kalenderen og har 31 dagar. Namnet kjem frå den romerske guden Janus, som var gud for all byrjing. Det romerske senatet vedtok i år 154 fvt. at januar, og ikkje mars, skal vere den første månaden i året. Romarane kalla januar for *Januarius*.

1. januar, nyårsdagen, er offisiell heilagdag og flaggdag i Noreg.
August

**August** er åttande månaden i den julianske og gregorianske kalenderen og har 31 dagar. August er oppkalla etter den romerske keisaren Augustus og er den sjette månaden i den opphavlege romerske kalenderen. Før Augustus si tid heitte månaden «Sextillus».

Hundedagane vert avslutta i august.

Eit gammalt namn på august er haustmånad, medan norrønt *haustmánaðr* (som er nemnt i Edda) var den sjette sommaremånaden, det vil sei september.

## Kjelder

*
Eton College

**Eton College** er ein privatskule (engelsk *public school*) i Eton, England. Den eksklusive skulen er for gutar i alderen 13–18&nbsp;år. 

Det går om lag 1200&nbsp;elevar på skulen. Dei betaler ei årleg avgift på om lag 23&nbsp;000&nbsp;pund, og får i byte svært gode bu- og læringstilhøve. Som på dei fleste *public schools* er gjennomsnittskarakterane svært gode. 

Skulen er kjend for dei tidlegare elevane sine, dei såkalla *[[Old Etonians]]*, og for dei gammaldagse tradisjonane ein held i hevd der. Dette inkluderer ei uniform som er sett saman av kjole og kvitt og smalstripa bukser. Uniforma vart fyrst nytta under sørgjeperioden etter Georg III, og vert no nytta i skuletida. Det finst òg ei rekkje slanguttrykk som stammar frå Eton, og som vert nytta i dei øvre samfunnslaga. 

Eton College er populær i kongefamilien, og nitten britiske statsministrar har vore elevar der. Det er òg mange *Old Etonians* i det britiske militæret.

## Historie
*King's College of Our Lady of Eton* vart skipa av Henrik VI i 1440. Målet var å gje gratis utdanning til 70 fattige studentar, som seinare skulle studera vidare ved King's College, Cambridge, som vart skipa av den same kongen året etter. Om lag helvta av den fyrste staben, og dessutan den fyrste rektoren, kom frå Winchester College. Denne skulen var modell for Eton. 

Nicholas Udall, rektor frå 1534 til 1541, er kjend som den fyrste personen som vart fengsla for brot på *Buggery Act* av 1533, ei lov mot homoseksuell omgang.

På 1600-talet var han ikkje lenger ein skule berre for utvalde studentar, og det vart populært blant rike familiar å senda søner dit. 

Det er hevda at hertugen av Wellington ein gong sa at «slaget ved Waterloo vart vunne på speleplassane til Eton». Mange tvilar på om han verkeleg sa dette, for skulen hadde ingen speleplassar eller organiserte idrettsaktivitetar då han gjekk der på slutten av 1700-talet. Han likte seg heller ikkje særleg godt som elev der, men vitja seinare i livet skulen fleire gonger, og var særs populær blant elevane og blant staben.

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

*
Vadbein

Eit **vadbein**  vernar ripa i ein båt mot å verte skamfilt av fiskesnøre. Vabeinet kan ha ulik konstruksjon og utsjånad. Ofte har den form som ein rull som vert festa på ripa. Når snøret som vert lagd på rullen vert drege, går rullen rundt og vert halden vekk frå ripa. Samstundes vert det gjerne lettare å drage snøret.
Vadbeinet er særleg bruka ved pilking eller juksing, når ein dreg snøret eit godt drag raskt opp og så slepper det ned att, om att og om att.

Vabeinet kan og vere ein tilforma hard stokk som vert festa på ripa, under snøret. Då vert slitasjen på stokken, og ripa vert spard.

## Tidlege vadbein
På buplassar, frå steinalderen, i Finnmark er det funne vabeinar laga av bein eller horn, ofte reindyrsgevir. Dei er heller små, og tilforma for å settast ned på tynne båtriper. Sidan dei er harde og glatte vernar dei ripa, samstundes glir snøret lett. Utforminga syner at dei ikkje er laga for skinnbåtar, men brukarane må ha hatt trebåtar eller stokkebåtar med tynn ripe.

## Kjelder
År

Eit **år** er i utgangspunktet den tida det tar jorda å gå ein runde rundt sola, eit **solår**. Andre planetar har òg år, som til dømes eit marsår. Ein kan rekna år på ulike vis, som ved å telja årstider eller årlege hendingar, eller rekna ut korleis jorda rører seg i høve til sola og stjernene. Det er vanleg å feira ulike årsmarkeringar, som nyttår når ein reknar med at eit nytt år tek til, og fødselsdagar på årsdagen for ein fødsel. Andre jubileum markerer årsdagen for andre hendingar.

## Ulike år

Årstidsår er unøyaktige, men kan vera gode nok i jordbrukssamfunn der ein har stabilt klima. Utrekna år er meir nøyaktige, men dersom ein gjer ein liten feil vil datoane etter kvart ikkje stemma med årstidene. 

Eit *tropisk år*, *solår*, eller *astronomisk år* er tida mellom kvart følgjande vårjamdøgn, som er kvar gong aksen på jorda står i same vinkel til solplanet. Eit slikt år har i snitt 365.24218967051 dagar. Ein tropisk månad er månen si omlaupstid i forhold til vårjamdøgntidspunktet. 

Eit år i den gregorianske kalenderen har 12 månader og 365 dagar. Eit skotår har 366 dagar. I snitt har det gregorianske året 365,2425 dagar.

Eit *stjerneår* (eller *siderisk år*) er tida jorda bruker mellom to «passeringar» i forhold til stjernene. I snitt er stjerneåret 365,256363051 dagar, som vil seie at eit stjerneår er om lag 20 minutt og 24 sekund lengre enn eit tropisk år. 

Måneår baserer seg på måneomløp, og strenge måneår med berre tolv månader er derfor noko kortare enn solår. Det muslimske året er basert på eit 12-månaders måneår.

Eit lunisolart år er ein variant av måneåret der ein legg til ein trettande månad i nokre av åra for å sikre at årsrekninga stemmer med solåret. Eksempel på lunisolare år finn vi i dei jødiske og hinduiske kalendrane.

## Tidsrekningar
Tida vert i vestleg kultur oftast rekna i år med utgangspunkt i det året det vart rekna med at Jesus vart fødd. År føre Jesu fødsel vert oftast forkorta «f.Kr.» (t.d. år 154 f.Kr.), men nemningane «føre vestleg tidsrekning» og «føre vår tidsrekning» blir òg ein del bruka. Desse blir forkorta «fvt.» (t.d. år 154 fvt.). Åra etter Jesu fødsel vert normalt berre skrive som tal (til dømes år 1970). År 0 finst ikkje i den klassiske vestlege tidsrekninga.

Andre tidsrekningar kan telja år frå ei anna viktig hending, til dømes frå regjeringstida til ein herskar eller kva tid ein meiner verda blei skapa.

I mange kalendersystem let ein òg vere å telje år, og gjev dei i staden namn etter eit visst mønster.
Steinulf Tungesvik

**Steinulf Tungesvik** () er ein norsk jurist og politikar. Frå 21. oktober 2005 var han statssekretær for Senterpartiet i Samferdsledepartementet under statsråd Liv Signe Navarsete i den raudgrøne regjeringa til Jens Stoltenberg, regjeringa Stoltenberg II. Han var til då leiar i Noregs Mållag (2005).

Tungesvik voks opp i Skånevik i Hordaland fylke, og er son av KrF-politikaren Hans Olav Tungesvik. Steinulf Tungesvik har juridisk embetseksamen og har arbeidd som forretningsadvokat. Han var politisk rådgjevar og seinare statssekretær for sosialminister Magnhild Meltveit Kleppa frå Sp i den fyrste Bondevik-regjeringa. Han var sentral i arbeidet med å setje i gang Norsk Ordbok 2014-prosjektet, som forfattar av forprosjektsrapporten *Norsk ordbok 2014 - om vegen fram til fullføring av ordboksverket i 2014*.

Tungesvik vart sterkt profilert under Slepp nynorsken til-kampanjen arrangert av Noregs Mållag i 2005. Han vart òg profilert som ein sterk forkjempar for eit nynorsk nettleksikon. Saka om nynorsk nettleksikon vart særskilt teke med i Soria Moria-erklæringa; "Regjeringen vil (...) stimulere til økt bruk av nynorsk i media, og bidra til finansiering av et nettbasert nynorsk leksikon."

I 2000 vart Tungesvik tilsett i Kluge advokatfirma i Oslo. I 2004 flytta han til Bergen, samstundes som han heldt fram i same selskap. I april 2005 vart han veld til leiar i Noregs mållag, eit verv han sa frå seg for å byrje i statssekretærstillinga i oktober same år.

## Kjelder

* Målmann med mange ballar i lufta Dag og Tid